Wikisource lawikisource https://la.wikisource.org/wiki/Pagina_prima MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Media Specialis Disputatio Usor Disputatio Usoris Vicifons Disputatio Vicifontis Fasciculus Disputatio Fasciculi MediaWiki Disputatio MediaWiki Formula Disputatio Formulae Auxilium Disputatio Auxilii Categoria Disputatio Categoriae Scriptor Disputatio Scriptoris Pagina Disputatio Paginae Liber Disputatio Libri TimedText TimedText talk Modulus Disputatio Moduli Event Event talk 0 1360 265041 129117 2026-05-09T12:15:17Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De Clementia]] ad [[De clementia]] 129117 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De Clementia |OperaeWikiPagina= De Clementia |Annus= c. anno 55 AD |SubTitulus= L. Annaei Senecae ad Neronem Caesarem |Genera=Philosophia }} <div class=text> = Liber I = == I. == 1. Scribere de clementia, Nero Caesar, institui, ut quodam modo speculi vice fungerer et te tibi ostenderem perventurum ad voluptatem maximam omnium. Quamvis enim recte factorum verus fructus sit fecisse nec ullum virtutum pretium dignum illis extra ipsas sit, iuvat inspicere et circumire bonam conscientiam, tum immittere oculos in hanc immensam multitudinem discordem, seditiosam, impotentem, in perniciem alienam suamque pariter exsultaturam, si hoc iugum fregerit, et ita loqui secum: 2. 'Egone ex omnibus mortalibus placui electusque sum, qui in terris deorum vice fungerer? Ego vitae necisque gentibus arbiter; qualem quisque sortem statumque habeat, in mea manu positum est; quid cuique mortalium Fortuna datum velit, meo ore pronuntiat; ex nostro responso laetitiae causas populi urbesque concipiunt; nulla pars usquam nisi volente propitioque me floret; haec tot milia gladiorum, quae pax mea comprimit, ad nutum meum stringentur; quas nationes funditus excidi, quas transportari, quibus libertatem dari, quibus eripi, quos reges mancipia fieri quorumque capiti regium circumdari decus oporteat, quae ruant urbes, quae oriantur, mea iuris dictio est. 3. In hac tanta facultate rerum non ira me ad iniqua supplicia compulit, non iuvenilis impetus, non temeritas hominum et contumacia, quae saepe tranquillissimis quoque pectoribus patientiam extorsit, non ipsa ostentandae per terrores potentiae dira, sed frequens magnis imperiis gloria. Conditum, immo constrictum apud me ferrum est, summa parsimonia etiam vilissimi sanguinis; nemo non, cui alia desunt, hominis nomine apud me gratiosus est. 4. Severitatem abditam, at clementiam in procinctu habeo; sic me custodio, tamquam legibus, quas ex situ ac tenebris in lucem evocavi, rationem redditurus sim. Alterius aetate prima motus sum, alterius ultima; alium dignitati donavi, alium humilitati; quotiens nullam inveneram misericordiae causam, mihi peperci. Hodie dis immortalibus, si a me rationem repetant, adnumerare genus humanum paratus sum.' 5. Potes hoc, Caesar, audacter praedicare: omnia, quae in fidem tutelamque tuam venerunt, tuta haberi, nihil per te neque vi neque clam adimi rei publicae. Rarissimam laudem et nulli adhuc principum concessam concupisti innocentiam. Non perdit operam nec bonitas ista tua singularis ingratos aut malignos aestimatores nancta est. Refertur tibi gratia; nemo unus homo uni homini tam carus umquam fuit, quam tu populo Romano, magnum longumque eius bonum. 6. Sed ingens tibi onus imposuisti; nemo iam divum Augustum nec Ti. Caesaris prima tempora loquitur nec, quod te imitari velit, exemplar extra te quaerit; principatus tuus ad gustum exigitur. Difficile hoc fuisset, si non naturalis tibi ista bonitas esset, sed ad tempus sumpta. Nemo enim potest personam diu ferre, ficta cito in naturam suam recidunt; quibus veritas subest quaeque, ut ita dicam, ex solido enascuntur, tempore ipso in maius meliusque procedunt. 7. Magnam adibat aleam populus Romanus, cum incertum esset, quo se ista tua nobilis indoles daret; iam vota publica in tuto sunt; nec enim periculum est, ne te subita tui capiat oblivio. Facit quidem avidos nimia felicitas, nec tam temperatae cupiditates sunt umquam, ut in eo, quod contigit, desinant; gradus a magnis ad maiora fit, et spes improbissimas conplectuntur insperata adsecuti; omnibus tamen nunc civibus tuis et haec confessio exprimitur esse felices et illa nihil iam his accedere bonis posse, nisi ut perpetua sint. 8. Multa illos cogunt ad hanc confessionem, qua nulla in homine tardior est: securitas alta, adfluens, ius supra omnem iniuriam positum; obversatur oculis laetissima forma rei publicae, cui ad summam libertatem nihil deest nisi pereundi licentia. 9. Praecipue tamen aequalis ad maximos imosque pervenit clementiae tuae admiratio; cetera enim bona pro portione fortunae suae quisque sentit aut exspectat maiora minoraque, ex clementia omnes idem sperant; nec est quisquam, cui tam valde innocentia sua placeat, ut non stare in conspectu clementiam paratam humanis erroribus gaudeat. == II. == 1. Esse autem aliquos scio, qui clementia pessimum quemque putent sustineri, quoniam nisi post crimen supervacua est et sola haec virtus inter innocentes cessat. Sed primum omnium, sicut medicinae apud aegros usus, etiam apud sanos honor est, ita clementiam, quamvis poena digni invocent, etiam innocentes colunt. Deinde habet haec in persona quoque innocentium locum, quia interim fortuna pro culpa est; nec innocentiae tantum clementia succurrit, sed saepe virtuti, quoniam quidem condicione temporum incidunt quaedam, quae possint laudata puniri. Adice, quod magna pars hominum est, quae reverti ad innocentiam possit, si poenae remissio fuerit>. 2. Non tamen volgo ignoscere decet; nam ubi discrimen inter malos bonosque sublatum est, confusio sequitur et vitiorum eruptio; itaque adhibenda moderatio est, quae sanabilia ingenia distinguere a deploratis sciat. Nec promiscuam habere ac volgarem clementiam oportet nec abscisam; nam tam omnibus ignoscere crudelitas quam nulli. Modum tenere debemus; sed quia difficile est temperamentum, quidquid aequo plus futurum est, in partem humaniorem praeponderet. == III. == 1. Sed haec suo melius loco dicentur. Nunc in tres partes omnem hanc materiam dividam. Prima erit manumissionis; secunda, quae naturam clementiae habitumque demonstret: nam cum sint vitia quaedam virtutes imitantia, non possunt secerni, nisi signa, quibus dinoscantur, impresseris; tertio loco quaeremus, quomodo ad hanc virtutem perducatur animus, quomodo confirmet eam et usu suam faciat. 2. Nullam ex omnibus virtutibus homini magis convenire, cum sit nulla humanior, constet necesse est non solum inter nos, qui hominem sociale animal communi bono genitum videri volumus, sed etiam inter illos, qui hominem voluptati donant, quorum omnia dicta factaque ad utilitates suas spectant; nam si quietem petit et otium, hanc virtutem naturae suae nanctus est, quae pacem amat et manus retinet. 3. Nullum tamen clementia ex omnibus magis quam regem aut principem decet. Ita enim magnae vires decori gloriaeque sunt, si illis salutaris potentia est; nam pestifera vis est valere ad nocendum. Illius demum magnitudo stabilis fundataque est, quem omnes tam supra se esse quam pro se sciunt, cuius curam excubare pro salute singulorum atque universorum cottidie experiuntur, quo procedente non, tamquam malum aliquod aut noxium animal e cubili prosilierit, diffugiunt, sed tamquam ad clarum ac beneficum sidus certatim advolant. Obicere se pro illo mucronibus insidiantium paratissimi et substernere corpora sua, si per stragem illi humanam iter ad salutem struendum sit, somnum eius nocturnis excubiis muniunt, latera obiecti circumfusique defendunt, incurrentibus periculis se opponunt. 4. Non est hic sine ratione populis urbibusque consensus sic protegendi amandique reges et se suaque iactandi, quocumque desideravit imperantis salus; nec haec vilitas sui est aut dementia pro uno capite tot milia excipere ferrum ac multis mortibus unam animam redimere nonnumquam senis et invalidi. 5. Quemadmodum totum corpus animo deservit et, cum hoc tanto maius tantoque speciosius sit, ille in occulto maneat tenuis et in qua sede latitet incertus, tamen manus, pedes, oculi negotium illi gerunt, illum haec cutis munit, illius iussu iacemus aut inquieti discurrimus, cum ille imperavit, sive avarus dominus est, mare lucri causa scrutamur, sive ambitiosus, iam dudum dextram flammis obiecimus aut voluntarii terram subsiluimus, sic haec immensa multitudo unius animae circumdata illius spiritu regitur, illius ratione flectitur pressura se ac fractura viribus suis, nisi consilio sustineretur. == IV. == 1. Suam itaque incolumitatem amant, cum pro uno homine denas legiones in aciem deducunt, cum in primam frontem procurrunt et adversa volneribus pectora ferunt, ne imperatoris sui signa vertantur. Ille est enim vinculum, per quod res publica cohaeret, ille spiritus vitalis, quem haec tot milia trahunt nihil ipsa per se futura nisi onus et praeda, si mens illa imperii subtrahatur. Rege incolumi mens omnibus una; amisso rupere fidem. 2. Hic casus Romanae pacis exitium erit, hic tanti fortunam populi in ruinas aget; tam diu ab isto periculo aberit hic populus, quam diu sciet ferre frenos, quos si quando abruperit vel aliquo casu discussos reponi sibi passus non erit, haec unitas et hic maximi imperii contextus in partes multas dissiliet, idemque huic urbi finis dominandi erit, qui parendi fuerit. 3. Ideo principes regesque et quocumque alio nomine sunt tutores status publici non est mirum amari ultra privatas etiam necessitudines; nam si sanis hominibus publica privatis potiora sunt, sequitur, ut is quoque carior sit, in quem se res publica convertit. Olim enim ita se induit rei publicae Caesar, ut seduci alterum non posset sine utriusque pernicie; nam et illi viribus opus est et huic capite. == V. == 1. Longius videtur recessisse a proposito oratio mea, at mehercules rem ipsam premit. Nam si, quod adhuc colligit, tu animus rei publicae tuae es, illa corpus tuum, vides, ut puto, quam necessaria sit clementia; tibi enim parcis, cum videris alteri parcere. Parcendum itaque est etiam improbandis civibus non aliter quam membris languentibus, et, si quando misso sanguine opus est, sustinenda est manus, ne ultra, quam necesse sit, incidat. 2. Est ergo, ut dicebam, clementia omnibus quidem hominibus secundum naturam, maxime tamen decora imperatoribus, quanto plus habet apud illos, quod servet, quantoque in maiore materia apparet. Quantulum enim nocet privata crudelitas! principum saevitia bellum est. 3. Cum autem virtutibus inter se sit concordia nec ulla altera melior aut honestior sit, quaedam tamen quibusdam personis aptior est. Decet magnanimitas quemlibet mortalem, etiam illum, infra quem nihil est; quid enim maius aut fortius quam malam fortunam retundere? Haec tamen magnanimitas in bona fortuna laxiorem locum habet meliusque in tribunali quam in plano conspicitur. 4. Clementia, in quamcumque domum pervenerit, eam felicem tranquillamque praestabit, sed in regia, quo rarior, eo mirabilior. Quid enim est memorabilius quam eum, cuius irae nihil obstat, cuius graviori sententiae ipsi, qui pereunt, adsentiuntur, quem nemo interpellaturus est, immo, si vehementius excanduit, ne deprecaturus est quidem, ipsum sibi manum inicere et potestate sua in melius placidiusque uti hoc ipsum cogitantem: 'Occidere contra legem nemo non potest, servare nemo praeter me'? 5. Magnam fortunam magnus animus decet, qui, nisi se ad illam extulit et altior stetit, illam quoque infra ad terram deducit; magni autem animi proprium est placidum esse tranquillumque et iniurias atque offensiones superne despicere. Muliebre est furere in ira, ferarum vero nec generosarum quidem praemordere et urguere proiectos. Elephanti leonesque transeunt, quae impulerunt; ignobilis bestiae pertinacia est. 6. Non decet regem saeva nec inexorabilis ira, non multum enim supra eum eminet, cui se irascendo exaequat; at si dat vitam, si dat dignitatem periclitantibus et meritis amittere, facit, quod nulli nisi rerum potenti licet; vita enim etiam superiori eripitur, numquam nisi inferiori datur. 7. Servare proprium est excellentis fortunae, quae numquam magis suspici debet, quam cum illi contigit idem posse quod dis, quorum beneficio in lucem edimur tam boni quam mali. Deorum itaque sibi animum adserens princeps alios ex civibus suis, quia utiles bonique sunt, libens videat, alios in numerum relinquat; quosdam esse gaudeat, quosdam patiatur. == VI. == 1. Cogitato, in hac civitate, in qua turba per latissima itinera sine intermissione defluens eliditur, quotiens aliquid obstitit, quod cursum eius velut torrentis rapidi moraretur, in qua tribus eodem tempore theatris caveae postulantur, in qua consumitur quicquid terris omnibus aratur, quanta solitudo ac vastitas futura sit, si nihil relinquitur, nisi quod iudex severus absolverit. 2. Quotus quisque ex quaesitoribus est, qui non ex ipsa ea lege teneatur, qua quaerit? quotus quisque accusator vacat culpa? Et nescio, an nemo ad dandam veniam difficilior sit, quam qui illam petere saepius meruit. 3. Peccavimus omnes, alii gravia, alii leviora, alii ex destinato, alii forte impulsi aut aliena nequitia ablati; alii in bonis consiliis parum fortiter stetimus et innocentiam inviti ac retinentes perdidimus; nec deliquimus tantum, sed usque ad extremum aevi delinquemus. 4. Etiam si quis tam bene iam purgavit animum, ut nihil obturbare eum amplius possit ac fallere, ad innocentiam tamen peccando pervenit. == VII. == 1. Quoniam deorum feci mentionem, optime hoc exemplum principi constituam, ad quod formetur, ut se talem esse civibus, quales sibi deos velit. Expedit ergo habere inexorabilia peccatis atque erroribus numina, expedit usque ad ultimam infesta perniciem? Et quis regum erit tutus, cuius non membra haruspices colligant? 2. Quod si di placabiles et aequi delicta potentium non statim fulminibus persequuntur, quanto aequius est hominem hominibus praepositum miti animo exercere imperium et cogitare, uter mundi status gratior oculis pulchriorque sit, sereno et puro die, an cum fragoribus crebris omnia quatiuntur et ignes hinc atque illinc micant! Atqui non alia facies est quieti moratique imperii quam sereni caeli et nitentis. 3. Crudele regnum turbidum tenebrisque obscurum est, inter trementes et ad repentinum sonitum expavescentes ne eo quidem, qui omnia perturbat, inconcusso. Facilius privatis ignoscitur pertinaciter se vindicantibus; possunt enim laedi, dolorque eorum ab iniuria venit; timent praeterea contemptum, et non rettulisse laedentibus gratiam infirmitas videtur, non clementia; at cui ultio in facili est, is omissa ea certam laudem mansuetudinis consequitur. 4. Humili loco positis exercere manum, litigare, in rixam procurrere ac morem irae suae gerere liberius est; leves inter paria ictus sunt; regi vociferatio quoque verborumque intemperantia non ex maiestate est. == VIII. == 1. Grave putas eripi loquendi arbitrium regibus, quod humillimi habent. 'Ista' inquis 'servitus est, non imperium.' Quid? tu non experiris istud nobis esse, tibi servitutem? Alia condicio est eorum, qui in turba, quam non excedunt, latent, quorum et virtutes, ut appareant, diu luctantur et vitia tenebras habent; vestra facta dictaque rumor excipit, et ideo nullis magis curandum est, qualem famam habeant, quam qui, qualemcumque meruerint, magnam habituri sunt. 2. Quam multa tibi non licent, quae nobis beneficio tuo licent! Possum in qualibet parte urbis solus incedere sine timore, quamvis nullus sequatur comes, nullus sit domi, nullus ad latus gladius; tibi in tua pace armato vivendum est. Aberrare a fortuna tua non potes; obsidet te et, quocumque descendis, magno apparatu sequitur. 3. Est haec summae magnitudinis servitus non posse fieri minorem; sed cum dis tibi communis ipsa necessitas est. Nam illos quoque caelum adligatos tenet, nec magis illis descendere datum est quam tibi tutum: fastigio tuo adfixus es. 4. Nostros motus pauci sentiunt, prodire nobis ac recedere et mutare habitum sine sensu publico licet; tibi non magis quam soli latere contingit. Multa circa te lux est, omnium in istam conversi oculi sunt; prodire te putas? Oriris. 5. Loqui non potes, nisi ut vocem tuam, quae ubique sunt gentes, excipiant; irasci non potes, nisi ut omnia tremant, quia neminem adfligere, nisi ut, quidquid circa fuerit, quatiatur. Ut fulmina paucorum periculo cadunt, omnium metu, sic animadversiones magnarum potestatum terrent latius quam nocent, non sine causa; non enim, quantum fecerit, sed quantum facturus sit, cogitatur in eo, qui omnia potest. 6. Adice nunc, quod privatos homines ad accipiendas iniurias opportuniores acceptarum patientia facit, regibus certior est ex mansuetudine securitas, quia frequens vindicta paucorum odium opprimit, omnium inritat. 7. Voluntas oportet ante saeviendi quam causa deficiat; alioqui, quemadmodum praecisae arbores plurimis ramis repullulant et multa satorum genera, ut densiora surgant, reciduntur, ita regia crudelitas auget inimicorum numerum tollendo; parentes enim liberique eorum, qui interfecti sunt, et propinqui et amici in locum singulorum succedunt. == IX. == 1. Hoc quam verum sit, admonere te exemplo domestico volo. Divus Augustus fuit mitis princeps, si quis illum a principatu suo aestimare incipiat; in communi quidem rei publicae gladium movit. Cum hoc aetatis esset, quod tu nunc es, duodevicensimum egressus annum, iam pugiones in sinum amicorum absconderat, iam insidiis M. Antonii consulis latus petierat, iam fuerat collega proscriptionis. 2. Sed cum annum quadragensimum transisset et in Gallia moraretur, delatum est ad eum indicium L. Cinnam, stolidi ingenii virum, insidias ei struere; dictum est, et ubi et quando et quemadmodum adgredi vellet; unus ex consciis deferebat. 3. Constituit se ab eo vindicare et consilium amicorum advocari iussit. Nox illi inquieta erat, cum cogitaret adulescentem nobilem, hoc detracto integrum, Cn. Pompei nepotem, damnandum; iam unum hominem occidere non poterat, cui M. Antonius proscriptionis edictum inter cenam dictarat. 4. Gemens subinde voces varias emittebat et inter se contrarias: 'Quid ergo? Ego percussorem meum securum ambulare patiar me sollicito? Ergo non dabit poenas, qui tot civilibus bellis frustra petitum caput, tot navalibus, tot pedestribus proeliis incolume, postquam terra marique pax parata est, non occidere constituat, sed immolare?' (nam sacrificantem placuerat adoriri.) 5. Rursus silentio interposito maiore multo voce sibi quam Cinnae irascebatur: 'Quid vivis, si perire te tam multorum interest? Quis finis erit suppliciorum? Quis sanguinis? Ego sum nobilibus adulescentulis expositum caput, in quod mucrones acuant; non est tanti vita, si, ut ego non peream, tam multa perdenda sunt.' 6. Interpellavit tandem illum Livia uxor et: 'Admittis' inquit 'muliebre consilium? Fac, quod medici solent, qui, ubi usitata remedia non procedunt, temptant contraria. Severitate nihil adhuc profecisti; Salvidienum Lepidus secutus est, Lepidum Murena, Murenam Caepio, Caepionem Egnatius, ut alios taceam, quos tantum ausos pudet. Nunc tempta, quomodo tibi cedat clementia; ignosce L. Cinnae. Deprensus est; iam nocere tibi non potest, prodesse famae tuae potest.' 7. Gavisus, sibi quod advocatum invenerat, uxori quidem gratias egit, renuntiari autem extemplo amicis, quos in consilium rogaverat, imperavit et Cinnam unum ad se accersit dimissisque omnibus e cubiculo, cum alteram Cinnae poni cathedram iussisset: 'Hoc' inquit 'primum a te peto, ne me loquentem interpelles, ne medio sermone meo proclames; dabitur tibi loquendi liberum tempus. 8. Ego te, Cinna, cum in hostium castris invenissem, non factum tantum mihi inimicum sed natum, servavi, patrimonium tibi omne concessi. Hodie tam felix et tam dives es, ut victo victores invideant. Sacerdotium tibi petenti praeteritis compluribus, quorum parentes mecum militaverant, dedi; cum sic de te meruerim, occidere me constituisti.' 9. Cum ad hanc vocem exclamasset procul hanc ab se abesse dementiam: 'Non praestas' inquit 'fidem, Cinna; convenerat, ne interloquereris. Occidere, inquam, me paras'; adiecit locum, socios, diem, ordinem insidiarum, cui commissum esset ferrum. 10. Et cum defixum videret nec ex conventione iam, sed ex conscientia tacentem: 'Quo' inquit 'hoc animo facis? ut ipse sis princeps? male mehercules cum populo Romano agitur, si tibi ad imperandum nihil praeter me obstat. Domum tueri tuam non potes, nuper libertini hominis gratia in privato iudicio superatus es; adeo nihil facilius potes quam contra Caesarem advocare. Cedo, si spes tuas solus impedio, Paulusne te et Fabius Maximus et Cossi et Servilii ferent tantumque agmen nobilium non inania nomina praeferentium, sed eorum, qui imaginibus suis decori sint?' 11. Ne totam eius orationem repetendo magnam partem voluminis occupem (diutius enim quam duabus horis locutum esse constat, cum hanc poenam, qua sola erat contentus futurus, extenderet): 'Vitam' inquit 'tibi, Cinna, iterum do, prius hosti, nunc insidiatori ac parricidae. Ex hodierno die inter nos amicitia incipiat; contendamus, utrum ego meliore fide tibi vitam dederim an tu debeas.' 12. Post hoc detulit ultro consulatum questus quod non auderet petere. Amicissimum fidelissimumque habuit, heres solus illi fuit. Nullis amplius insidiis ab ullo petitus est. == X. == 1. Ignovit abavus tuus victis; nam si non ignovisset, quibus imperasset? Sallustium et Cocceios et Deillios et totam cohortem primae admissionis ex adversariorum castris conscripsit; iam Domitios, Messalas, Asinios, Cicerones, quidquid floris erat in civitate, clementiae suae debebat. Ipsum Lepidum quam diu mori passus est! Per multos annos tulit ornamenta principis retinentem et pontificatum maximum non nisi mortuo illo transferri in se passus est; maluit enim illum honorem vocari quam spolium. 2. Haec eum clementia ad salutem securitatemque perduxit; haec gratum ac favorabilem reddidit, quamvis nondum subactis populi Romani cervicibus manum imposuisset; haec hodieque praestat illi famam, quae vix vivis principibus servit. 3. Deum esse non tamquam iussi credimus; bonum fuisse principem Augustum, bene illi parentis nomen convenisse fatemur ob nullam aliam causam, quam quod contumelias quoque suas, quae acerbiores principibus solent esse quam iniuriae, nulla crudelitate exsequebatur, quod probrosis in se dictis adrisit, quod dare illum poenas apparebat, cum exigeret, quod, quoscumque ob adulterium filiae suae damnaverat, adeo non occidit, ut dimissis, quo tutiores essent, diplomata daret. 4. Hoc est ignoscere, cum scias multos futuros, qui pro te irascantur et tibi sanguine alieno gratificentur, non dare tantum salutem, sed praestare. == XI. == 1. Haec Augustus senex aut iam in senectutem annis vergentibus; in adulescentia caluit, arsit ira, multa fecit, ad quae invitus oculos retorquebat. Comparare nemo mansuetudini tuae audebit divum Augustum, etiam si in certamen iuvenilium annorum deduxerit senectutem plus quam maturam; fuerit moderatus et clemens, nempe post mare Actiacum Romano cruore infectum, nempe post fractas in Sicilia classes et suas et alienas, nempe post Perusinas aras et proscriptiones. 2. Ego vero clementiam non voco lassam crudelitatem; haec est, Caesar, clementia vera, quam tu praestas, quae non saevitiae paenitentia coepit, nullam habere maculam, numquam civilem sanguinem fudisse; haec est in maxima potestate verissima animi temperantia et humani generis comprendens ut sui amor non cupiditate aliqua, non temeritate ingenii, non priorum principum exemplis corruptum, quantum sibi cives suos liceat, experiendo temptare, sed hebetare aciem imperii sui. 3. Praestitisti, Caesar, civitatem incruentam, et hoc, quod magno animo gloriatus es nullam te toto orbe stillam cruoris humani misisse, eo maius est mirabiliusque, quod nulli umquam citius gladius commissus est. 4. Clementia ergo non tantum honestiores sed tutiores praestat ornamentumque imperiorum est simul et certissima salus. Quid enim est, cur reges consenuerint liberisque ac nepotibus tradiderint regna, tyrannorum exsecrabilis ac brevis potestas sit? Quid interest inter tyrannum ac regem (species enim ipsa fortunae ac licentia par est), nisi quod tyranni in voluptatem saeviunt, reges non nisi ex causa ac necessitate? == XII. == 1. 'Quid ergo? Non reges quoque occidere solent?' Sed quotiens id fieri publica utilitas persuadet; tyrannis saevitia cordi est. Tyrannus autem a rege factis distat, non nomine; nam et Dionysius maior iure meritoque praeferri multis regibus potest, et L. Sullam tyrannum appellari quid prohibet, cui occidendi finem fecit inopia hostium? 2. Descenderit licet e dictatura sua et se togae reddiderit, quis tamen umquam tyrannus tam avide humanum sanguinem bibit quam ille, qui septem milia civium Romanorum contrucidari iussit et, cum in vicino ad aedem Bellonae sedens exaudisset conclamationem tot milium sub gladio gementium, exterrito senatu: 'Hoc agamus' inquit, 'P.C.; seditiosi pauculi meo iussu occiduntur'? 3. Hoc non est mentitus; pauci Sullae videbantur. Sed mox de Sulla, cum quaeremus, quomodo hostibus irascendum sit, utique si in hostile nomen cives et ex eodem corpore abrupti transierint; interim, hoc quod dicebam, clementia efficit, ut magnum inter regem tyrannumque discrimen sit, uterque licet non minus armis valletur; sed alter arma habet, quibus in munimentum pacis utitur, alter, ut magno timore magna odia compescat, nec illas ipsas manus, quibus se commisit, securus adspicit. 4. Contrariis in contraria agitur; nam cum invisus sit, quia timetur, timeri vult, quia invisus est, et illo exsecrabili versu, qui multos praecipites dedit, utitur: Oderint, dum metuant, ignarus, quanta rabies oriatur, ubi supra modum odia creverunt. Temperatus enim timor cohibet animos, adsiduus vero et acer et extrema admovens in audaciam iacentes excitat et omnia experiri suadet. 5. Sic feras linea et pinnae clusas contineant, easdem a tergo eques telis incessat: temptabunt fugam per ipsa, quae fugerant, proculcabuntque formidinem. Acerrima virtus est, quam ultima necessitas extundit. Relinquat oportet securi aliquid metus multoque plus spei quam periculorum ostentet; alioqui, ubi quiescenti paria metuuntur, incurrere in pericula iuvat et ut aliena anima abuti. == XIII. == 1. Placido tranquilloque regi fida sunt auxilia sua, ut quibus ad communem salutem utatur, gloriosusque miles (publicae enim securitati se dare operam videt) omnem laborem libens patitur ut parentis custos; at illum acerbum et sanguinarium necesse est graventur stipatores sui. 2. Non potest habere quisquam bonae ac fidae voluntatis ministros, quibus in tormentis ut eculeo et ferramentis ad mortem paratis utitur, quibus non aliter quam bestiis homines obiectat, omnibus reis aerumnosior ac sollicitior, ut qui homines deosque testes facinorum ac vindices timeat, eo perductus, ut non liceat illi mutare mores. Hoc enim inter cetera vel pessimum habet crudelitas: perseverandum est nec ad meliora patet regressus; scelera enim sceleribus tuenda sunt. Quid autem eo infelicius, cui iam esse malo necesse est? 3. O miserabilem illum, sibi certe! nam ceteris misereri eius nefas sit, qui caedibus ac rapinis potentiam exercuit, qui suspecta sibi cuncta reddidit tam externa quam domestica, cum arma metuat, ad arma confugiens, non amicorum fidei credens, non pietati liberorum; qui, ubi circumspexit, quaeque fecit quaeque facturus est, et conscientiam suam plenam sceleribus ac tormentis adaperuit, saepe mortem timet, saepius optat, invisior sibi quam servientibus. 4. E contrario is, cui curae sunt universa, qui alia magis, alia minus tuetur, nullam non rei publicae partem tamquam sui nutrit, inclinatus ad mitiora, etiam, si ex usu est animadvertere, ostendens, quam invitus aspero remedio manus admoveat, in cuius animo nihil hostile, nihil efferum est, qui potentiam suam placide ac salutariter exercet adprobare imperia sua civibus cupiens, felix abunde sibi visus, si fortunam suam publicarit, sermone adfabilis, aditu accessuque facilis, voltu, qui maxime populos demeretur, amabilis, aequis desideriis propensus, etiam inquis non acerbus, a tota civitate amatur, defenditur, colitur. 5. Eadem de illo homines secreto loquuntur quae palam; tollere filios cupiunt et publicis malis sterilitas indicta recluditur; bene se meriturum de liberis suis quisque non dubitat, quibus tale saeculum ostenderit. Hic princeps suo beneficio tutus nihil praesidiis eget, arma ornamenti causa habet. == XIV. == 1. Quod ergo officium eius est? Quod bonorum parentium, qui obiurgare liberos non numquam blande, non numquam minaciter solent, aliquando admonere etiam verberibus. Numquid aliquis sanus filium a prima offensa exheredat? nisi magnae et multae iniuriae patientiam evicerunt, nisi plus est, quod timet, quam quod damnat, non accedit ad decretorium stilum; multa ante temptat, quibus dubiam indolem et peiore iam loco positam revocet; simul deploratum est, ultima experitur. Nemo ad supplicia exigenda pervenit, nisi qui remedia consumpsit. 2. Hoc, quod parenti, etiam principi faciendum est, quem appellavimus Patrem Patriae non adulatione vana adducti. Cetera enim cognomina honori data sunt; Magnos et Felices et Augustos diximus et ambitiosae maiestati quicquid potuimus titulorum congessimus illis hoc tribuentes; Patrem quidem Patriae appellavimus, ut sciret datam sibi potestatem patriam, quae est temperantissima liberis consulens suaque post illos reponens. 3. Tarde sibi pater membra sua abscidat, etiam, cum absciderit, reponere cupiat et in abscidendo gemat cunctatus multum diuque; prope est enim, ut libenter damnet, qui cito; prope est, ut inique puniat, qui nimis. == XV. == 1. Trichonem equitem Romanum memoria nostra, quia filium suum flagellis occiderat, populus graphiis in foro confodit; vix illum Augusti Caesaris auctoritas infestis tam patrum quam filiorum manibus eripuit. 2. Tarium, qui filium deprensum in parricidii consilio damnavit causa cognita, nemo non suspexit, quod contentus exsilio et exsilio delicato Massiliae parricidam continuit et annua illi praestitit, quanta praestare integro solebat; haec liberalitas effecit, ut, in qua civitate numquam deest patronus peioribus, nemo dubitaret, quin reus merito damnatus esset, quem is pater damnare potuisset, qui odisse non poterat. 3. Hoc ipso exemplo dabo, quem compares bono patri, bonum principem. Cogniturus de filio Tarius advocavit in consilium Caesarem Augustum; venit in privatos penates, adsedit, pars alieni consilii fuit, non dixit; 'Immo in meam domum veniat'; quod si factum esset, Caesaris futura erat cognitio, non patris. 4. Audita causa excussisque omnibus, et his, quae adulescens pro se dixerat, et his, quibus arguebatur, petit, ut sententiam suam quisque scriberet, ne ea omnium fieret, quae Caesaris fuisset; deinde, priusquam aperirentur codicilli, iuravit se Tarii, hominis locupletis, hereditatem non aditurum. 5. Dicet aliquis: 'Pusillo animo timuit, ne videretur locum spei suae aperire velle filii damnatione.' Ego contra sentio; quilibet nostrum debuisset adversus opiniones malignas satis fiduciae habere in bona conscientia, principes multa debent etiam famae dare. Iuravit se non aditurum hereditatem. 6. Tarius quidem eodem die et alterum heredem perdidit, sed Caesar libertatem sententiae suae redemit; et postquam adprobavit gratuitam esse severitatem suam, quod principi semper curandum est, dixit relegandum, quo patri videretur. 7. Non culleum, non serpentes, non carcerem decrevit memor, non de quo censeret, sed cui in consilio esset; mollissimo genere poenae contentum esse debere patrem dixit in filio adulescentulo impulso in id scelus, in quo se, quod proximum erat ab innocentia, timide gessisset; debere illum ab urbe et a parentis oculis submoveri. == XVI. == 1. O dignum, quem in consilium patres advocarent! O dignum, quem coheredem innocentibus liberis scriberent! Haec clementia principem decet; quocumque venerit, mansuetiora omnia faciat. Nemo regi tam vilis sit, ut illum perire non sentiat; qualiscumque pars imperii est. 2. In magna imperia ex minoribus petamus exemplum. Non unum est imperandi genus; imperat princeps civibus suis, pater liberis, praeceptor discentibus, tribunus vel centurio militibus. 3. Nonne pessimus pater videbitur, qui adsiduis plagis liberos etiam ex levissimis causis compescet? Uter autem praeceptor liberalibus studiis dignior, qui excarnificabit discipulos, si memoria illis non constiterit aut si parum agilis in legendo oculus haeserit, an qui monitionibus et verecundia emendare ac docere malit? Tribunum centurionemque da saevum: desertores faciet, quibus tamen ignoscitur. 4. Numquidnam aequum est gravius homini et durius imperari, quam imperatur animalibus mutis? Atqui equum non crebris verberibus exterret domandi peritus magister; fiet enim formidolosus et contumax, nisi eum blandiente tactu permulseris. 5. Idem facit ille venator, quique instituit catulos vestigia sequi quique iam exercitatis utitur ad excitandas vel persequendas feras: nec crebro illis minatur (contundet enim animos et, quicquid est indolis, comminuetur trepidatione degeneri) nec licentiam vagandi errandique passim concedit. Adicias his licet tardiora agentes iumenta, quae, cum ad contumeliam et miserias nata sint, nimia saevitia cogantur iugum detractare. == XVII. == 1. Nullum animal morosius est, nullum maiore arte tractandum quam homo, nulli magis parcendum. Quid enim est stultius quam in iumentis quidem et canibus erubescere iras exercere, pessima autem condicione sub homine hominem esse? Morbis medemur nec irascimur; atqui et hic morbus est animi; mollem medicinam desiderat ipsumque medentem minime infestum aegro. 2. Mali medici est desperare, ne curet: idem in iis, quorum animus adfectus est, facere debebit is, cui tradita salus omnium est, non cito spem proicere nec mortifera signa pronuntiare; luctetur cum vitiis, resistat, aliis morbum suum exprobret, quosdam molli curatione decipiat citius meliusque sanaturus remediis fallentibus; agat princeps curam non tantum salutis, sed etiam honestae cicatricis. 3. Nulla regi gloria est ex saeva animadversione (quis enim dubitat posse?), at contra maxima, si vim suam continet, si multos irae alienae eripuit, neminem suae impendit. == XVIII. == 1. Servis imperare moderate laus est. Et in mancipio cogitandum est, non quantum illud impune possit pati, sed quantum tibi permittat aequi bonique natura, quae parcere etiam captivis et pretio paratis iubet. Quanto iustius iubet hominibus liberis, ingenuis, honestis non ut mancipiis abuti sed ut his, quos gradu antecedas quorumque tibi non servitus tradita sit, sed tutela. 2. Servis ad statuam licet confugere; cum in servum omnia liceant, est aliquid, quod in hominem licere commune ius animantium vetet. Quis non Vedium Pollionem peius oderat quam servi sui, quod muraenas sanguine humano saginabat et eos, qui se aliquid offenderant, in vivarium, quid aliud quam serpentium, abici iubebat? O hominem mille mortibus dignum, sive devorandos servos obiciebat muraenis, quas esurus erat, sive in hoc tantum illas alebat, ut sic aleret. 3. Quemadmodum domini crudeles tota civitate commonstrantur invisique et detestabiles sunt, ita regum et iniuria latius patet et infamia atque odium saeculis traditur; quanto autem non nasci melius fuit, quam numerari inter publico malo natos! == XIX. == 1. Excogitare nemo quicquam poterit, quod magis decorum regenti sit quam clementia, quocumque modo is et quocumque iure praepositus ceteris erit. Eo scilicet formosius id esse magnificentiusque fatebimur, quo in maiore praestabitur potestate, quam non oportet noxiam esse, si ad naturae legem componitur. 2. Natura enim commenta est regem, quod et ex aliis animalibus licet cognoscere et ex apibus; quarum regi amplissimum cubile est medioque ac tutissimo loco; praeterea opere vacat exactor alienorum operum, et amisso rege totum dilabitur, nec umquam plus unum patiuntur melioremque pugna quaerunt; praeterea insignis regi forma est dissimilisque ceteris cum magnitudine tum nitore. 3. Hoc tamen maxime distinguitur: iracundissimae ac pro corporis captu pugnacissimae sunt apes et aculeos in volnere relinquunt, rex ipse sine aculeo est; noluit illum natura nec saevum esse nec ultionem magno constaturam petere telumque detraxit et iram eius inermem reliquit. Exemplar hoc magnis regibus ingens; est enim illi mos exercere se in parvis et ingentium rerum documenta in minima parere. 4. Pudeat ab exiguis animalibus non trahere mores, cum tanto hominum moderatior esse animus debeat, quanto vehementius nocet. Utinam quidem eadem homini lex esset et ira cum telo suo frangeretur nec saepius liceret nocere quam semel nec alienis viribus exercere odia! Facile enim lassaretur furor, si per se sibi satis faceret et si mortis periculo vim suam effunderet. 5. Sed ne nunc quidem illi cursus tutus est; tantum enim necesse est timeat, quantum timeri voluit, et manus omnium observet et eo quoque tempore, quo non captatur, peti se iudicet nullumque momentum immune a metu habeat. Hanc aliquis agere vitam sustinet, cum liceat innoxium aliis, ob hoc securum, salutare potentiae ius laetis omnibus tractare? Errat enim, si quis existimat tutum esse ibi regem, ubi nihil a rege tutum est; securitas securitate mutua paciscenda est. 6. Non opus est instruere in altum editas arces nec in adscensum arduos colles emunire nec latera montium abscidere, multiplicibus se muris turribusque saepire: salvum regem clementia in aperto praestabit. Unum est inexpugnabile munimentum amor civium. 7. Quid pulchrius est quam vivere optantibus cunctis et vota non sub custode nuncupantibus? Si paulum valetudo titubavit, non spem hominum excitari, sed metum? Nihil esse cuiquam tam pretiosum, quod non pro salute praesidis sui commutatum velit? 8. O ne ille, cui contingit ut sibi quoque vivere debeat? In hoc adsiduis bonitatis argumentis probavit non rem publicam suam esse, sed se rei publicae. Quis huic audeat struere aliquod periculum? Quis ab hoc non, si possit, fortunam quoque avertere velit, sub quo iustitia, pax, pudicitia, securitas, dignitas florent, sub quo opulenta civitas copia bonorum omnium abundat? Nec alio animo rectorem suum intuetur, quam si di immortales potestatem visendi sui faciant, intueamur venerantes colentesque. 9. Quid autem? Non proximum illis locum tenet is, qui se ex deorum natura gerit, beneficus ac largus et in melius potens? Hoc adfectare, hoc imitari decet, maximum ita haberi, ut optimus simul habeare. == XX. == 1. A duabus causis punire princeps solet, si aut se vindicat aut alium. Prius de ea parte disseram, quae ipsum contingit; difficilius est enim moderari, ubi dolori debetur ultio, quam ubi exemplo. 2. Supervacuum est hoc loco admonere, ne facile credat, ut verum excutiat, ut innocentiae faveat et, ut appareat, non minorem agi rem periclitantis quam iudicis sciat; hoc enim ad iustitiam, non ad clementiam pertinet; nunc illum hortamur, ut manifeste laesus animum in potestate habeat et poenam, si tuto poterit, donet, si minus, temperet longeque sit in suis quam in alienis iniuriis exorabilior. 3. Nam quemadmodum non est magni animi, qui de alieno liberalis est, sed ille, qui, quod alteri donat, sibi detrahit, ita clementem vocabo non in alieno dolore facilem, sed eum, qui, cum suis stimulis exagitetur, non prosilit, qui intellegit magni animi esse iniurias in summa potentia pati nec quicquam esse gloriosius principe impune laeso. == XXI. == 1. Ultio duas praestare res solet: aut solacium adfert ei, qui accepit iniuriam, aut in reliquum securitatem. Principis maior est fortuna, quam ut solacio egeat, manifestiorque vis, quam ut alieno malo opinionem sibi virium quaerat. Hoc dico, cum ab inferioribus petitus violatusque est; nam si, quos pares aliquando habuit, infra se videt, satis vindicatus est. Regem et servus occidit et serpens et sagitta; servavit quidem nemo nisi maior eo, quem servabat. 2. Uti itaque animose debet tanto munere deorum dandi auferendique vitam potens. In iis praesertim, quos scit aliquando sibi par fastigium obtinuisse, hoc arbitrium adeptus ultionem implevit perfecitque, quantum verae poenae satis erat; perdidit enim vitam, qui debet, et, quisquis ex alto ad inimici pedes abiectus alienam de capite regnoque sententiam exspectavit, in servatoris sui gloriam vivit plusque eius nomini confert incolumis, quam si ex oculis ablatus esset. Adsiduum enim spectaculum alienae virtutis est; in triumpho cito transisset. 3. Si vero regnum quoque suum tuto relinqui apud eum potuit reponique eo, unde deciderat, ingenti incremento surgit laus eius, qui contentus fuit ex rege victo nihil praeter gloriam sumere. Hoc est etiam ex victoria sua triumphare testarique nihil se, quod dignum esset victore, apud victos invenisse. 4. Cum civibus et ignotis atque humilibus eo moderatius agendum est, quo minoris est adflixisse eos. Quibusdam libenter parcas, a quibusdam te vindicare fastidias et non aliter quam ab animalibus parvis sed obterentem inquinantibus reducenda manus est; at in iis, qui in ore civitatis servati punitique erunt, occasione notae clementiae utendum est. == XXII. == 1. Transeamus ad alienas iniurias, in quibus vindicandis haec tria lex secuta est, quae princeps quoque sequi debet: aut ut eum, quem punit, emendet, aut ut poena eius ceteros meliores reddat, aut ut sublatis malis securiores ceteri vivant. Ipsos facilius emendabis minore poena; diligentius enim vivit, cui aliquid integri superest. Nemo dignitati perditae parcit; impunitatis genus est iam non habere poenae locum. 2. Civitatis autem mores magis corrigit parcitas animadversionum; facit enim consuetudinem peccandi multitudo peccantium, et minus gravis nota est, quam turba damnationum levat, et severitas, quod maximum remedium habet, adsiduitate amittit auctoritatem. 3. Constituit bonos mores civitati princeps et vitia eluit, si patiens eorum est, non tamquam probet, sed tamquam invitus et cum magno tormento ad castigandum veniat. Verecundiam peccandi facit ipsa clementia regentis; gravior multo poena videtur, quae a miti viro constituitur. == XXIII. == 1. Praeterea videbis ea saepe committi, quae saepe vindicantur. Pater tuus plures intra quinquennium culleo insuit, quam omnibus saeculis insutos accepimus. Multo minus audebant liberi nefas ultimum admittere, quam diu sine lege crimen fuit. Summa enim prudentia altissimi viri et rerum naturae peritissimi maluerunt velut incredibile scelus et ultra audaciam positum praeterire quam, dum vindicant, ostendere posse fieri; itaque parricidae cum lege coeperunt, et illis facinus poena monstravit; pessimo vero loco pietas fuit, postquam saepius culleos vidimus quam cruces. 2. In qua civitate raro homines puniuntur, in ea consensus fit innocentiae et indulgetur velut publico bono. Putet se innocentem esse civitas, erit; magis irascetur a communi frugalitate desciscentibus, si paucos esse eos viderit. Periculosum est, mihi crede, ostendere civitati, quanto plures mali sint. == XXIV. == 1. Dicta est aliquando a senatu sententia, ut servos a liberis cultus distingueret; deinde apparuit, quantum periculum immineret, si servi nostri numerare nos coepissent. Idem scito metuendum esse, si nulli ignoscitur; cito apparebit, pars civitatis deterior quanto praegravet. Non minus principi turpia sunt multa supplicia quam medico multa funera; remissius imperanti melius paretur. 2. Natura contumax est humanus animus et in contrarium atque arduum nitens sequiturque facilius quam ducitur; et ut generosi ac nobiles equi melius facili freno reguntur, ita clementiam voluntaria innocentia impetu suo sequitur, et dignam putat civitas, quam servet sibi. Plus itaque hac via proficitur. == XXV. == 1. Crudelitas minime humanum malum est indignumque tam miti animo; ferina ista rabies est sanguine gaudere ac volneribus et abiecto homine in silvestre animal transire. Quid enim interest, oro te, Alexander, leoni Lysimachum obicias an ipse laceres dentibus tuis? Tuum illud os est, tua illa feritas. O quam cuperes tibi potius ungues esse, tibi rictum illum edendorum hominum capacem! Non exigimus a te, ut manus ista, exitium familiarium certissimum, ulli salutaris sit, ut iste animus ferox, insatiabile gentium malum, citra sanguinem caedemque satietur; clementia iam vocatur, ad occidendum amicum cum carnifex inter homines eligitur. 2. Hoc est, quare vel maxime abominanda sit saevitia, quod excedit fines primum solitos, deinde humanos, nova supplicia conquirit, ingenium advocat, ut instrumenta excogitet, per quae varietur atque extendatur dolor, delectatur malis hominum; tunc illi dirus animi morbus ad insaniam pervenit ultimam, cum crudelitas versa est in voluptatem et iam occidere hominem iuvat. 3. Matura talem virum a tergo sequitur aversio, odia, venena, gladii; tam multis periculis petitur, quam multorum ipse periculum est, privatisque non numquam consiliis, alias vero consternatione publica circumvenitur. Levis enim et privata pernicies non totas urbes movet; quod late furere coepit et omnes adpetit, undique configitur. 4. Serpentes parvolae fallunt nec publice conquiruntur; ubi aliqua solitam mensuram transit et in monstrum excrevit, ubi fontes sputu inficit et, si adflavit, deurit obteritque, quacumque incessit, ballistis petitur. Possunt verba dare et evadere pusilla mala, ingentibus obviam itur. 5. Sic unus aeger ne domum quidem perturbat; at ubi crebris mortibus pestilentiam esse apparuit, conclamatio civitatis ac fuga est, et dis ipsis manus intentantur. Sub uno aliquo tecto flamma apparuit: familia vicinique aquam ingerunt; at incendium vastum et multas iam domos depastum parte urbis obruitur. == XXVI. == 1. Crudelitatem privatorum quoque serviles manus sub certo crucis periculo ultae sunt; tyrannorum gentes populique et, quorum erat malum, et ei, quibus imminebat, exscindere adgressi sunt. Aliquando sua praesidia in ipsos consurrexerunt perfidiamque et impietatem et feritatem et, quidquid ab illis didicerant, in ipsos exercuerunt. Quid enim potest quisquam ab eo sperare, quem malum esse docuit? Non diu nequitia apparet nec, quantum iubetur, peccat. 2. Sed puta esse tutam crudelitatem, quale eius regnum est? Non aliud quam captarum urbium forma et terribiles facies publici metus. Omnia maesta, trepida, confusa; voluptates ipsae timentur; non convivia securi ineunt, in quibus lingua sollicite etiam ebriis custodienda est, non spectacula, ex quibus materia criminis ac periculi quaeritur. Apparentur licet magna impensa et regiis opibus et artificum exquisitis nominibus, quem tamen ludi in carcere iuvent? 3. Quod istud, di boni, malum est occidere, saevire, delectari sono catenarum et civium capita decidere, quocumque ventum est, multum sanguinis fundere, adspectu suo terrere ac fugare! Quae alia vita esset, si leones ursique regnarent, si serpentibus in nos ac noxiosissimo cuique animali daretur potestas? 4. Illa rationis expertia et a nobis immanitatis crimine damnata abstinent suis, et tuta est etiam inter feras similitudo: horum ne a necessariis quidem sibi rabies temperat, sed externa suaque in aequo habet, quo plus se exercitat, eo incitatior. A singulorum deinde caedibus in exitia gentium serpit et inicere tectis ignem, aratrum vetustis urbibus inducere potentiam putat; et unum occidi iubere aut alterum parum imperatorium credit; nisi eodem tempore grex miserorum sub ictu stetit, crudelitatem suam in ordinem coactam putat. 5. Felicitas illa multis salutem dare et ad vitam ab ipsa morte revocare et mereri clementia civicam. Nullum ornamentum principis fastigio dignius pulchriusque est quam illa corona ob cives servatos, non hostilia arma detracta victis, non currus barbarorum sanguine cruenti, non parta bello spolia. Haec divina potentia est gregatim ac publice servare; multos quidem occidere et indiscretos incendii ac ruinae potentia est. = LIBER II = == I. == 1. Ut de clementia scriberem, Nero Caesar, una me vox tua maxime compulit, quam ego non sine admiratione et, cum diceretur, audisse memini et deinde aliis narrasse, vocem generosam, magni animi, magnae lenitatis, quae non composita nec alienis auribus data subito erupit et bonitatem tuam cum fortuna tua litigantem in medium adduxit. 2. Animadversurus in latrones duos Burrus praefectus tuus, vir egregius et tibi principi natus, exigebat a te, scriberes, in quos et ex qua causa animadverti velles; hoc saepe dilatum ut aliquando fieret, instabat. Invitus invito cum chartam protulisset traderetque, exclamasti: 'Vellem litteras nescirem!' 3. O dignam vocem, quam audirent omnes gentes, quae Romanum imperium incolunt quaeque iuxta iacent dubiae libertatis quaeque se contra viribus aut animis attollunt! O vocem in contionem omnium mortalium mittendam, in cuius verba principes regesque iurarent! O vocem publica generis humani innocentia dignam, cui redderetur antiquum illud saeculum! 4. Nunc profecto consentire decebat ad aequum bonumque expulsa alieni cupidine, ex qua omne animi malum oritur, pietatem integritatemque cum fide ac modestia resurgere et vitia diuturno abusa regno dare tandem felici ac puro saeculo locum. == II. == 1. Futurum hoc, Caesar, ex magna parte sperare et confidere libet. Tradetur ista animi tui mansuetudo diffundeturque paulatim per omne imperii corpus, et cuncta in similitudinem tuam formabuntur. A capite bona valetudo: inde omnia vegeta sunt atque erecta aut languore demissa, prout animus eorum vivit aut marcet. Erunt cives, erunt socii digni hac bonitate, et in totum orbem recti mores revertentur; parcetur ubique manibus tuis. 2. Diutius me morari hic patere, non ut blandum auribus tuis (nec enim hic mihi mos est; maluerim veris offendere quam placere adulando); quid ergo est? Praeter id, quod bene factis dictisque tuis quam familiarissimum esse te cupio, ut, quod nunc natura et impetus est, fiat iudicium, illud mecum considero multas voces magnas, sed detestabiles, in vitam humanam pervenisse celebresque volgo ferri, ut illam: 'oderint, dum metuant,' cui Graecus versus similis est, qui se mortuo terram misceri ignibus iubet, et alia huius notae. 3. Ac nescio quomodo ingenia in immani et invisa materia secundiore ore expresserunt sensus vehementes et concitatos; nullam adhuc vocem audii ex bono lenique animosam. Quid ergo est? Ut raro, invitus et cum magna cunctatione, ita aliquando scribas necesse est istud, quod tibi in odium litteras adduxit, sed, sicut facis, cum magna cunctatione, cum multis dilationibus. == III. == 1. Et ne forte decipiat nos speciosum clementiae nomen aliquando et in contrarium abducat, videamus, quid sit clementia qualisque sit et quos fines habeat. Clementia est temperantia animi in potestate ulciscendi vel lenitas superioris adversus inferiorem in constituendis poenis. Plura proponere tutius est, ne una finitio parum rem comprehendat et, ut ita dicam, formula excidat; itaque dici potest et inclinatio animi ad lenitatem in poena exigenda. 2. Illa finitio contradictiones inveniet, quamvis maxime ad verum accedat, si dixerimus clementiam esse moderationem aliquid ex merita ac debita poena remittentem: reclamabitur nullam virtutem cuiquam minus debito facere. Atqui hoc omnes intellegunt clementiam esse, quae se flectit citra id, quod merito constitui posset. == IV. == 1. Huic contrariam imperiti putant severitatem; sed nulla virtus virtuti contraria est. Quid ergo opponitur clementiae? Crudelitas, quae nihil aliud est quam atrocitas animi in exigendis poenis. 'Sed quidam non exigunt poenas, crudeles tamen sunt, tamquam qui ignotos homines et obvios non in compendium, sed occidendi causa occidunt nec interficere contenti saeviunt, ut Busiris ille et Procrustes et piratae, qui captos verberant et in ignem vivos imponunt.' 2. Haec crudelitas quidem; sed quia nec ultionem sequitur (non enim laesa est) nec peccato alicui irascitur (nullum enim antecessit crimen), extra finitionem nostram cadit; finitio enim continebat in poenis exigendis intemperantiam animi. Possumus dicere non esse hanc crudelitatem, sed feritatem, cui voluptati saevitia est; possumus insaniam vocare: nam varia sunt genera eius et nullum certius, quam quod in caedes hominum et lancinationes pervenit. 3. Illos ergo crudeles vocabo, qui puniendi causam habent, modum non habent, sicut in Phalari, quem aiunt non quidem in homines innocentes, sed super humanum ac probabilem modum saevisse. Possumus effugere cavillationem et ita finire, ut sit crudelitas inclinatio animi ad asperiora. Hanc clementia repellit longe iussam stare a se; cum severitate illi convenit. 4. Ad rem pertinet quaerere hoc loco, quid sit misericordia; plerique enim ut virtutem eam laudant et bonum hominem vocant misericordem. Et haec vitium animi est. Utraque circa severitatem circaque clementiam posita sunt, quae vitare debemus; per speciem enim severitatis in crudelitatem incidimus, per speciem clementiae in misericordiam. In hoc leviore periculo erratur, sed par error est a vero recedentium. == V. == 1. Ergo quemadmodum religio deos colit, superstitio violat, ita clementiam mansuetudinemque omnes boni viri praestabunt, misericordiam autem vitabunt; est enim vitium pusilli animi ad speciem alienorum malorum succidentis. Itaque pessimo cuique familiarissima est; anus et mulierculae sunt, quae lacrimis nocentissimorum moventur, quae, si liceret, carcerem effringerent. Misericordia non causam, sed fortunam spectat; clementia rationi accedit. 2. Scio male audire apud imperitos sectam Stoicorum tamquam duram nimis et minime principibus regibusque bonum daturam consilium; obicitur illi, quod sapientem negat misereri, negat ignoscere. Haec, si per se ponantur, invisa sunt; videntur enim nullam relinquere spem humanis erroribus, sed omnia delicta ad poenam deducere. 3. Quod si est quidnam haec scientia, quae dediscere humanitatem iubet portumque adversus fortunam certissimum mutuo auxilio cludit? Sed nulla secta benignior leniorque est, nulla amantior hominum et communis boni attentior, ut propositum sit usui esse et auxilio nec sibi tantum, sed universis singulisque consulere. 4. Misericordia est aegritudo animi ob alienarum miseriarum speciem aut tristitia ex alienis malis contracta, quae accidere immerentibus credit; aegritudo autem in sapientem virum non cadit; serena eius mens est, nec quicquam incidere potest, quod illam obducat. Nihilque aeque hominem quam magnus animus decet; non potest autem magnus esse idem ac maestus. 5. Maeror contundit mentes, abicit, contrahit; hoc sapienti ne in suis quidem accidet calamitatibus, sed omnem fortunae iram reverberabit et ante se franget; eandem semper faciem servabit, placidam, inconcussam, quod facere non posset, si tristitiam reciperet. == VI. == 1. Adice, quod sapiens et providet et in expedito consilium habet; numquam autem liquidum sincerumque ex turbido venit. Tristitia inhabilis est ad dispiciendas res, utilia excogitanda, periculosa vitanda, aequa aestimanda; ergo non miseretur, quia id sine miseria animi non fit. 2. Cetera omnia, quae, qui miserentur, volo facere, libens et altus animo faciet; succurret alienis lacrimis, non accedet; dabit manum naufrago, exsuli hospitium, egenti stipem, non hanc contumeliosam, quam pars maior horum, qui misericordes videri volunt, abicit et fastidit, quos adiuvat, contingique ab iis timet, sed ut homo homini ex communi dabit; donabit lacrimis maternis filium et catenas solvi iubebit et ludo eximet et cadaver etiam noxium sepeliet, sed faciet ista tranquilla mente, voltu suo. 3. Ergo non miserebitur sapiens, sed succurret, sed proderit, in commune auxilium natus ac bonum publicum, ex quo dabit cuique partem. Etiam ad calamitosos pro portione improbandosque et emendandos bonitatem suam permittet; adflictis vero et forte laborantibus multo libentius subveniet. Quotiens poterit, fortunae intercedet; ubi enim opibus potius utetur aut viribus, quam ad restituenda, quae casus impulit? Voltum quidem non deiciet nec animum ob crus alicuius aridum aut pannosam maciem et innixam baculo senectutem; ceterum omnibus dignis proderit et deorum more calamitosos propitius respiciet. 4. Misericordia vicina est miseriae; habet enim aliquid trahitque ex ea. Imbecillos oculos esse scias, qui ad alienam lippitudinem et ipsi subfunduntur, tam mehercules quam morbum esse, non hilaritatem, semper adridere ridentibus et ad omnium oscitationem ipsum quoque os diducere; misericordia vitium est animorum nimis miseria paventium, quam si quis a sapiente exigit, prope est, ut lamentationem exigat et in alienis funeribus gemitus. == VII. == 1. 'At quare non ignoscet?' Agedum constituamus nunc quoque, quid sit venia, et sciemus dari illam a sapiente non debere. Venia est poenae meritae remissio. Hanc sapiens quare non debeat dare, reddunt rationem diutius, quibus hoc propositum est; ego ut breviter tamquam in alieno iudicio dicam: Ei ignoscitur, qui puniri debuit; sapiens autem nihil facit, quod non debet, nihil praetermittit, quod debet; itaque poenam, quam exigere debet, non donat. 2. Sed illud, quod ex venia consequi vis, honestiore tibi via tribuet; parcet enim sapiens, consulet et corriget; idem faciet, quod, si ignosceret, nec ignoscet, quoniam, qui ignoscit, fatetur aliquid se, quod fieri debuit, omisisse. Aliquem verbis tantum admonebit, poena non adficiet aetatem eius emendabilem intuens; aliquem invidia criminis manifeste laborantem iubebit incolumem esse, quia deceptus est, quia per vinum lapsus; hostes dimittet salvos, aliquando etiam laudatos, si honestis causis pro fide, pro foedere, pro libertate in bellum acciti sunt. 3. Haec omnia non veniae, sed clementiae opera sunt. Clementia liberum arbitrium habet; non sub formula, sed ex aequo et bono iudicat; et absolvere illi licet et, quanti vult, taxare litem. Nihil ex his facit, tamquam iusto minus fecerit, sed tamquam id, quod constituit, iustissimum sit. Ignoscere autem est, quem iudices puniendum, non punire; venia debitae poenae remissio est. Clementia hoc primum praestat, ut, quos dimittit, nihil aliud illos pati debuisse pronuntiet; plenior est quam venia, honestior est. 4. De verbo, ut mea fert opinio, controversia est, de re quidem convenit. Sapiens multa remittet, multos parum sani, sed sanabilis ingenii servabit. Agricolas bonos imitabitur, qui non tantum rectas procerasque arbores colunt; illis quoque, quas aliqua depravavit causa, adminicula, quibus derigantur, adplicant; alias circumcidunt, ne proceritatem rami premant, quasdam infirmas vitio loci nutriunt, quibusdam aliena umbra laborantibus caelum aperiunt. 5. Videbit, quod ingenium qua ratione tractandum sit, quo modo in rectum prava flectantur. *** </div>{{finis}} [[en:Of Clemency]] [[es:De la clemencia]] [[fr:sur la clémence]] bebxdfntlperris2k45q7xw4xlnsj2j 265045 265041 2026-05-09T12:15:33Z Saumache 27923 265045 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De clementia |OperaeWikiPagina= De clementia |Annus= c. anno 55 AD |SubTitulus= L. Annaei Senecae ad Neronem Caesarem |Genera=Philosophia }} <div class=text> = Liber I = == I. == 1. Scribere de clementia, Nero Caesar, institui, ut quodam modo speculi vice fungerer et te tibi ostenderem perventurum ad voluptatem maximam omnium. Quamvis enim recte factorum verus fructus sit fecisse nec ullum virtutum pretium dignum illis extra ipsas sit, iuvat inspicere et circumire bonam conscientiam, tum immittere oculos in hanc immensam multitudinem discordem, seditiosam, impotentem, in perniciem alienam suamque pariter exsultaturam, si hoc iugum fregerit, et ita loqui secum: 2. 'Egone ex omnibus mortalibus placui electusque sum, qui in terris deorum vice fungerer? Ego vitae necisque gentibus arbiter; qualem quisque sortem statumque habeat, in mea manu positum est; quid cuique mortalium Fortuna datum velit, meo ore pronuntiat; ex nostro responso laetitiae causas populi urbesque concipiunt; nulla pars usquam nisi volente propitioque me floret; haec tot milia gladiorum, quae pax mea comprimit, ad nutum meum stringentur; quas nationes funditus excidi, quas transportari, quibus libertatem dari, quibus eripi, quos reges mancipia fieri quorumque capiti regium circumdari decus oporteat, quae ruant urbes, quae oriantur, mea iuris dictio est. 3. In hac tanta facultate rerum non ira me ad iniqua supplicia compulit, non iuvenilis impetus, non temeritas hominum et contumacia, quae saepe tranquillissimis quoque pectoribus patientiam extorsit, non ipsa ostentandae per terrores potentiae dira, sed frequens magnis imperiis gloria. Conditum, immo constrictum apud me ferrum est, summa parsimonia etiam vilissimi sanguinis; nemo non, cui alia desunt, hominis nomine apud me gratiosus est. 4. Severitatem abditam, at clementiam in procinctu habeo; sic me custodio, tamquam legibus, quas ex situ ac tenebris in lucem evocavi, rationem redditurus sim. Alterius aetate prima motus sum, alterius ultima; alium dignitati donavi, alium humilitati; quotiens nullam inveneram misericordiae causam, mihi peperci. Hodie dis immortalibus, si a me rationem repetant, adnumerare genus humanum paratus sum.' 5. Potes hoc, Caesar, audacter praedicare: omnia, quae in fidem tutelamque tuam venerunt, tuta haberi, nihil per te neque vi neque clam adimi rei publicae. Rarissimam laudem et nulli adhuc principum concessam concupisti innocentiam. Non perdit operam nec bonitas ista tua singularis ingratos aut malignos aestimatores nancta est. Refertur tibi gratia; nemo unus homo uni homini tam carus umquam fuit, quam tu populo Romano, magnum longumque eius bonum. 6. Sed ingens tibi onus imposuisti; nemo iam divum Augustum nec Ti. Caesaris prima tempora loquitur nec, quod te imitari velit, exemplar extra te quaerit; principatus tuus ad gustum exigitur. Difficile hoc fuisset, si non naturalis tibi ista bonitas esset, sed ad tempus sumpta. Nemo enim potest personam diu ferre, ficta cito in naturam suam recidunt; quibus veritas subest quaeque, ut ita dicam, ex solido enascuntur, tempore ipso in maius meliusque procedunt. 7. Magnam adibat aleam populus Romanus, cum incertum esset, quo se ista tua nobilis indoles daret; iam vota publica in tuto sunt; nec enim periculum est, ne te subita tui capiat oblivio. Facit quidem avidos nimia felicitas, nec tam temperatae cupiditates sunt umquam, ut in eo, quod contigit, desinant; gradus a magnis ad maiora fit, et spes improbissimas conplectuntur insperata adsecuti; omnibus tamen nunc civibus tuis et haec confessio exprimitur esse felices et illa nihil iam his accedere bonis posse, nisi ut perpetua sint. 8. Multa illos cogunt ad hanc confessionem, qua nulla in homine tardior est: securitas alta, adfluens, ius supra omnem iniuriam positum; obversatur oculis laetissima forma rei publicae, cui ad summam libertatem nihil deest nisi pereundi licentia. 9. Praecipue tamen aequalis ad maximos imosque pervenit clementiae tuae admiratio; cetera enim bona pro portione fortunae suae quisque sentit aut exspectat maiora minoraque, ex clementia omnes idem sperant; nec est quisquam, cui tam valde innocentia sua placeat, ut non stare in conspectu clementiam paratam humanis erroribus gaudeat. == II. == 1. Esse autem aliquos scio, qui clementia pessimum quemque putent sustineri, quoniam nisi post crimen supervacua est et sola haec virtus inter innocentes cessat. Sed primum omnium, sicut medicinae apud aegros usus, etiam apud sanos honor est, ita clementiam, quamvis poena digni invocent, etiam innocentes colunt. Deinde habet haec in persona quoque innocentium locum, quia interim fortuna pro culpa est; nec innocentiae tantum clementia succurrit, sed saepe virtuti, quoniam quidem condicione temporum incidunt quaedam, quae possint laudata puniri. Adice, quod magna pars hominum est, quae reverti ad innocentiam possit, si poenae remissio fuerit>. 2. Non tamen volgo ignoscere decet; nam ubi discrimen inter malos bonosque sublatum est, confusio sequitur et vitiorum eruptio; itaque adhibenda moderatio est, quae sanabilia ingenia distinguere a deploratis sciat. Nec promiscuam habere ac volgarem clementiam oportet nec abscisam; nam tam omnibus ignoscere crudelitas quam nulli. Modum tenere debemus; sed quia difficile est temperamentum, quidquid aequo plus futurum est, in partem humaniorem praeponderet. == III. == 1. Sed haec suo melius loco dicentur. Nunc in tres partes omnem hanc materiam dividam. Prima erit manumissionis; secunda, quae naturam clementiae habitumque demonstret: nam cum sint vitia quaedam virtutes imitantia, non possunt secerni, nisi signa, quibus dinoscantur, impresseris; tertio loco quaeremus, quomodo ad hanc virtutem perducatur animus, quomodo confirmet eam et usu suam faciat. 2. Nullam ex omnibus virtutibus homini magis convenire, cum sit nulla humanior, constet necesse est non solum inter nos, qui hominem sociale animal communi bono genitum videri volumus, sed etiam inter illos, qui hominem voluptati donant, quorum omnia dicta factaque ad utilitates suas spectant; nam si quietem petit et otium, hanc virtutem naturae suae nanctus est, quae pacem amat et manus retinet. 3. Nullum tamen clementia ex omnibus magis quam regem aut principem decet. Ita enim magnae vires decori gloriaeque sunt, si illis salutaris potentia est; nam pestifera vis est valere ad nocendum. Illius demum magnitudo stabilis fundataque est, quem omnes tam supra se esse quam pro se sciunt, cuius curam excubare pro salute singulorum atque universorum cottidie experiuntur, quo procedente non, tamquam malum aliquod aut noxium animal e cubili prosilierit, diffugiunt, sed tamquam ad clarum ac beneficum sidus certatim advolant. Obicere se pro illo mucronibus insidiantium paratissimi et substernere corpora sua, si per stragem illi humanam iter ad salutem struendum sit, somnum eius nocturnis excubiis muniunt, latera obiecti circumfusique defendunt, incurrentibus periculis se opponunt. 4. Non est hic sine ratione populis urbibusque consensus sic protegendi amandique reges et se suaque iactandi, quocumque desideravit imperantis salus; nec haec vilitas sui est aut dementia pro uno capite tot milia excipere ferrum ac multis mortibus unam animam redimere nonnumquam senis et invalidi. 5. Quemadmodum totum corpus animo deservit et, cum hoc tanto maius tantoque speciosius sit, ille in occulto maneat tenuis et in qua sede latitet incertus, tamen manus, pedes, oculi negotium illi gerunt, illum haec cutis munit, illius iussu iacemus aut inquieti discurrimus, cum ille imperavit, sive avarus dominus est, mare lucri causa scrutamur, sive ambitiosus, iam dudum dextram flammis obiecimus aut voluntarii terram subsiluimus, sic haec immensa multitudo unius animae circumdata illius spiritu regitur, illius ratione flectitur pressura se ac fractura viribus suis, nisi consilio sustineretur. == IV. == 1. Suam itaque incolumitatem amant, cum pro uno homine denas legiones in aciem deducunt, cum in primam frontem procurrunt et adversa volneribus pectora ferunt, ne imperatoris sui signa vertantur. Ille est enim vinculum, per quod res publica cohaeret, ille spiritus vitalis, quem haec tot milia trahunt nihil ipsa per se futura nisi onus et praeda, si mens illa imperii subtrahatur. Rege incolumi mens omnibus una; amisso rupere fidem. 2. Hic casus Romanae pacis exitium erit, hic tanti fortunam populi in ruinas aget; tam diu ab isto periculo aberit hic populus, quam diu sciet ferre frenos, quos si quando abruperit vel aliquo casu discussos reponi sibi passus non erit, haec unitas et hic maximi imperii contextus in partes multas dissiliet, idemque huic urbi finis dominandi erit, qui parendi fuerit. 3. Ideo principes regesque et quocumque alio nomine sunt tutores status publici non est mirum amari ultra privatas etiam necessitudines; nam si sanis hominibus publica privatis potiora sunt, sequitur, ut is quoque carior sit, in quem se res publica convertit. Olim enim ita se induit rei publicae Caesar, ut seduci alterum non posset sine utriusque pernicie; nam et illi viribus opus est et huic capite. == V. == 1. Longius videtur recessisse a proposito oratio mea, at mehercules rem ipsam premit. Nam si, quod adhuc colligit, tu animus rei publicae tuae es, illa corpus tuum, vides, ut puto, quam necessaria sit clementia; tibi enim parcis, cum videris alteri parcere. Parcendum itaque est etiam improbandis civibus non aliter quam membris languentibus, et, si quando misso sanguine opus est, sustinenda est manus, ne ultra, quam necesse sit, incidat. 2. Est ergo, ut dicebam, clementia omnibus quidem hominibus secundum naturam, maxime tamen decora imperatoribus, quanto plus habet apud illos, quod servet, quantoque in maiore materia apparet. Quantulum enim nocet privata crudelitas! principum saevitia bellum est. 3. Cum autem virtutibus inter se sit concordia nec ulla altera melior aut honestior sit, quaedam tamen quibusdam personis aptior est. Decet magnanimitas quemlibet mortalem, etiam illum, infra quem nihil est; quid enim maius aut fortius quam malam fortunam retundere? Haec tamen magnanimitas in bona fortuna laxiorem locum habet meliusque in tribunali quam in plano conspicitur. 4. Clementia, in quamcumque domum pervenerit, eam felicem tranquillamque praestabit, sed in regia, quo rarior, eo mirabilior. Quid enim est memorabilius quam eum, cuius irae nihil obstat, cuius graviori sententiae ipsi, qui pereunt, adsentiuntur, quem nemo interpellaturus est, immo, si vehementius excanduit, ne deprecaturus est quidem, ipsum sibi manum inicere et potestate sua in melius placidiusque uti hoc ipsum cogitantem: 'Occidere contra legem nemo non potest, servare nemo praeter me'? 5. Magnam fortunam magnus animus decet, qui, nisi se ad illam extulit et altior stetit, illam quoque infra ad terram deducit; magni autem animi proprium est placidum esse tranquillumque et iniurias atque offensiones superne despicere. Muliebre est furere in ira, ferarum vero nec generosarum quidem praemordere et urguere proiectos. Elephanti leonesque transeunt, quae impulerunt; ignobilis bestiae pertinacia est. 6. Non decet regem saeva nec inexorabilis ira, non multum enim supra eum eminet, cui se irascendo exaequat; at si dat vitam, si dat dignitatem periclitantibus et meritis amittere, facit, quod nulli nisi rerum potenti licet; vita enim etiam superiori eripitur, numquam nisi inferiori datur. 7. Servare proprium est excellentis fortunae, quae numquam magis suspici debet, quam cum illi contigit idem posse quod dis, quorum beneficio in lucem edimur tam boni quam mali. Deorum itaque sibi animum adserens princeps alios ex civibus suis, quia utiles bonique sunt, libens videat, alios in numerum relinquat; quosdam esse gaudeat, quosdam patiatur. == VI. == 1. Cogitato, in hac civitate, in qua turba per latissima itinera sine intermissione defluens eliditur, quotiens aliquid obstitit, quod cursum eius velut torrentis rapidi moraretur, in qua tribus eodem tempore theatris caveae postulantur, in qua consumitur quicquid terris omnibus aratur, quanta solitudo ac vastitas futura sit, si nihil relinquitur, nisi quod iudex severus absolverit. 2. Quotus quisque ex quaesitoribus est, qui non ex ipsa ea lege teneatur, qua quaerit? quotus quisque accusator vacat culpa? Et nescio, an nemo ad dandam veniam difficilior sit, quam qui illam petere saepius meruit. 3. Peccavimus omnes, alii gravia, alii leviora, alii ex destinato, alii forte impulsi aut aliena nequitia ablati; alii in bonis consiliis parum fortiter stetimus et innocentiam inviti ac retinentes perdidimus; nec deliquimus tantum, sed usque ad extremum aevi delinquemus. 4. Etiam si quis tam bene iam purgavit animum, ut nihil obturbare eum amplius possit ac fallere, ad innocentiam tamen peccando pervenit. == VII. == 1. Quoniam deorum feci mentionem, optime hoc exemplum principi constituam, ad quod formetur, ut se talem esse civibus, quales sibi deos velit. Expedit ergo habere inexorabilia peccatis atque erroribus numina, expedit usque ad ultimam infesta perniciem? Et quis regum erit tutus, cuius non membra haruspices colligant? 2. Quod si di placabiles et aequi delicta potentium non statim fulminibus persequuntur, quanto aequius est hominem hominibus praepositum miti animo exercere imperium et cogitare, uter mundi status gratior oculis pulchriorque sit, sereno et puro die, an cum fragoribus crebris omnia quatiuntur et ignes hinc atque illinc micant! Atqui non alia facies est quieti moratique imperii quam sereni caeli et nitentis. 3. Crudele regnum turbidum tenebrisque obscurum est, inter trementes et ad repentinum sonitum expavescentes ne eo quidem, qui omnia perturbat, inconcusso. Facilius privatis ignoscitur pertinaciter se vindicantibus; possunt enim laedi, dolorque eorum ab iniuria venit; timent praeterea contemptum, et non rettulisse laedentibus gratiam infirmitas videtur, non clementia; at cui ultio in facili est, is omissa ea certam laudem mansuetudinis consequitur. 4. Humili loco positis exercere manum, litigare, in rixam procurrere ac morem irae suae gerere liberius est; leves inter paria ictus sunt; regi vociferatio quoque verborumque intemperantia non ex maiestate est. == VIII. == 1. Grave putas eripi loquendi arbitrium regibus, quod humillimi habent. 'Ista' inquis 'servitus est, non imperium.' Quid? tu non experiris istud nobis esse, tibi servitutem? Alia condicio est eorum, qui in turba, quam non excedunt, latent, quorum et virtutes, ut appareant, diu luctantur et vitia tenebras habent; vestra facta dictaque rumor excipit, et ideo nullis magis curandum est, qualem famam habeant, quam qui, qualemcumque meruerint, magnam habituri sunt. 2. Quam multa tibi non licent, quae nobis beneficio tuo licent! Possum in qualibet parte urbis solus incedere sine timore, quamvis nullus sequatur comes, nullus sit domi, nullus ad latus gladius; tibi in tua pace armato vivendum est. Aberrare a fortuna tua non potes; obsidet te et, quocumque descendis, magno apparatu sequitur. 3. Est haec summae magnitudinis servitus non posse fieri minorem; sed cum dis tibi communis ipsa necessitas est. Nam illos quoque caelum adligatos tenet, nec magis illis descendere datum est quam tibi tutum: fastigio tuo adfixus es. 4. Nostros motus pauci sentiunt, prodire nobis ac recedere et mutare habitum sine sensu publico licet; tibi non magis quam soli latere contingit. Multa circa te lux est, omnium in istam conversi oculi sunt; prodire te putas? Oriris. 5. Loqui non potes, nisi ut vocem tuam, quae ubique sunt gentes, excipiant; irasci non potes, nisi ut omnia tremant, quia neminem adfligere, nisi ut, quidquid circa fuerit, quatiatur. Ut fulmina paucorum periculo cadunt, omnium metu, sic animadversiones magnarum potestatum terrent latius quam nocent, non sine causa; non enim, quantum fecerit, sed quantum facturus sit, cogitatur in eo, qui omnia potest. 6. Adice nunc, quod privatos homines ad accipiendas iniurias opportuniores acceptarum patientia facit, regibus certior est ex mansuetudine securitas, quia frequens vindicta paucorum odium opprimit, omnium inritat. 7. Voluntas oportet ante saeviendi quam causa deficiat; alioqui, quemadmodum praecisae arbores plurimis ramis repullulant et multa satorum genera, ut densiora surgant, reciduntur, ita regia crudelitas auget inimicorum numerum tollendo; parentes enim liberique eorum, qui interfecti sunt, et propinqui et amici in locum singulorum succedunt. == IX. == 1. Hoc quam verum sit, admonere te exemplo domestico volo. Divus Augustus fuit mitis princeps, si quis illum a principatu suo aestimare incipiat; in communi quidem rei publicae gladium movit. Cum hoc aetatis esset, quod tu nunc es, duodevicensimum egressus annum, iam pugiones in sinum amicorum absconderat, iam insidiis M. Antonii consulis latus petierat, iam fuerat collega proscriptionis. 2. Sed cum annum quadragensimum transisset et in Gallia moraretur, delatum est ad eum indicium L. Cinnam, stolidi ingenii virum, insidias ei struere; dictum est, et ubi et quando et quemadmodum adgredi vellet; unus ex consciis deferebat. 3. Constituit se ab eo vindicare et consilium amicorum advocari iussit. Nox illi inquieta erat, cum cogitaret adulescentem nobilem, hoc detracto integrum, Cn. Pompei nepotem, damnandum; iam unum hominem occidere non poterat, cui M. Antonius proscriptionis edictum inter cenam dictarat. 4. Gemens subinde voces varias emittebat et inter se contrarias: 'Quid ergo? Ego percussorem meum securum ambulare patiar me sollicito? Ergo non dabit poenas, qui tot civilibus bellis frustra petitum caput, tot navalibus, tot pedestribus proeliis incolume, postquam terra marique pax parata est, non occidere constituat, sed immolare?' (nam sacrificantem placuerat adoriri.) 5. Rursus silentio interposito maiore multo voce sibi quam Cinnae irascebatur: 'Quid vivis, si perire te tam multorum interest? Quis finis erit suppliciorum? Quis sanguinis? Ego sum nobilibus adulescentulis expositum caput, in quod mucrones acuant; non est tanti vita, si, ut ego non peream, tam multa perdenda sunt.' 6. Interpellavit tandem illum Livia uxor et: 'Admittis' inquit 'muliebre consilium? Fac, quod medici solent, qui, ubi usitata remedia non procedunt, temptant contraria. Severitate nihil adhuc profecisti; Salvidienum Lepidus secutus est, Lepidum Murena, Murenam Caepio, Caepionem Egnatius, ut alios taceam, quos tantum ausos pudet. Nunc tempta, quomodo tibi cedat clementia; ignosce L. Cinnae. Deprensus est; iam nocere tibi non potest, prodesse famae tuae potest.' 7. Gavisus, sibi quod advocatum invenerat, uxori quidem gratias egit, renuntiari autem extemplo amicis, quos in consilium rogaverat, imperavit et Cinnam unum ad se accersit dimissisque omnibus e cubiculo, cum alteram Cinnae poni cathedram iussisset: 'Hoc' inquit 'primum a te peto, ne me loquentem interpelles, ne medio sermone meo proclames; dabitur tibi loquendi liberum tempus. 8. Ego te, Cinna, cum in hostium castris invenissem, non factum tantum mihi inimicum sed natum, servavi, patrimonium tibi omne concessi. Hodie tam felix et tam dives es, ut victo victores invideant. Sacerdotium tibi petenti praeteritis compluribus, quorum parentes mecum militaverant, dedi; cum sic de te meruerim, occidere me constituisti.' 9. Cum ad hanc vocem exclamasset procul hanc ab se abesse dementiam: 'Non praestas' inquit 'fidem, Cinna; convenerat, ne interloquereris. Occidere, inquam, me paras'; adiecit locum, socios, diem, ordinem insidiarum, cui commissum esset ferrum. 10. Et cum defixum videret nec ex conventione iam, sed ex conscientia tacentem: 'Quo' inquit 'hoc animo facis? ut ipse sis princeps? male mehercules cum populo Romano agitur, si tibi ad imperandum nihil praeter me obstat. Domum tueri tuam non potes, nuper libertini hominis gratia in privato iudicio superatus es; adeo nihil facilius potes quam contra Caesarem advocare. Cedo, si spes tuas solus impedio, Paulusne te et Fabius Maximus et Cossi et Servilii ferent tantumque agmen nobilium non inania nomina praeferentium, sed eorum, qui imaginibus suis decori sint?' 11. Ne totam eius orationem repetendo magnam partem voluminis occupem (diutius enim quam duabus horis locutum esse constat, cum hanc poenam, qua sola erat contentus futurus, extenderet): 'Vitam' inquit 'tibi, Cinna, iterum do, prius hosti, nunc insidiatori ac parricidae. Ex hodierno die inter nos amicitia incipiat; contendamus, utrum ego meliore fide tibi vitam dederim an tu debeas.' 12. Post hoc detulit ultro consulatum questus quod non auderet petere. Amicissimum fidelissimumque habuit, heres solus illi fuit. Nullis amplius insidiis ab ullo petitus est. == X. == 1. Ignovit abavus tuus victis; nam si non ignovisset, quibus imperasset? Sallustium et Cocceios et Deillios et totam cohortem primae admissionis ex adversariorum castris conscripsit; iam Domitios, Messalas, Asinios, Cicerones, quidquid floris erat in civitate, clementiae suae debebat. Ipsum Lepidum quam diu mori passus est! Per multos annos tulit ornamenta principis retinentem et pontificatum maximum non nisi mortuo illo transferri in se passus est; maluit enim illum honorem vocari quam spolium. 2. Haec eum clementia ad salutem securitatemque perduxit; haec gratum ac favorabilem reddidit, quamvis nondum subactis populi Romani cervicibus manum imposuisset; haec hodieque praestat illi famam, quae vix vivis principibus servit. 3. Deum esse non tamquam iussi credimus; bonum fuisse principem Augustum, bene illi parentis nomen convenisse fatemur ob nullam aliam causam, quam quod contumelias quoque suas, quae acerbiores principibus solent esse quam iniuriae, nulla crudelitate exsequebatur, quod probrosis in se dictis adrisit, quod dare illum poenas apparebat, cum exigeret, quod, quoscumque ob adulterium filiae suae damnaverat, adeo non occidit, ut dimissis, quo tutiores essent, diplomata daret. 4. Hoc est ignoscere, cum scias multos futuros, qui pro te irascantur et tibi sanguine alieno gratificentur, non dare tantum salutem, sed praestare. == XI. == 1. Haec Augustus senex aut iam in senectutem annis vergentibus; in adulescentia caluit, arsit ira, multa fecit, ad quae invitus oculos retorquebat. Comparare nemo mansuetudini tuae audebit divum Augustum, etiam si in certamen iuvenilium annorum deduxerit senectutem plus quam maturam; fuerit moderatus et clemens, nempe post mare Actiacum Romano cruore infectum, nempe post fractas in Sicilia classes et suas et alienas, nempe post Perusinas aras et proscriptiones. 2. Ego vero clementiam non voco lassam crudelitatem; haec est, Caesar, clementia vera, quam tu praestas, quae non saevitiae paenitentia coepit, nullam habere maculam, numquam civilem sanguinem fudisse; haec est in maxima potestate verissima animi temperantia et humani generis comprendens ut sui amor non cupiditate aliqua, non temeritate ingenii, non priorum principum exemplis corruptum, quantum sibi cives suos liceat, experiendo temptare, sed hebetare aciem imperii sui. 3. Praestitisti, Caesar, civitatem incruentam, et hoc, quod magno animo gloriatus es nullam te toto orbe stillam cruoris humani misisse, eo maius est mirabiliusque, quod nulli umquam citius gladius commissus est. 4. Clementia ergo non tantum honestiores sed tutiores praestat ornamentumque imperiorum est simul et certissima salus. Quid enim est, cur reges consenuerint liberisque ac nepotibus tradiderint regna, tyrannorum exsecrabilis ac brevis potestas sit? Quid interest inter tyrannum ac regem (species enim ipsa fortunae ac licentia par est), nisi quod tyranni in voluptatem saeviunt, reges non nisi ex causa ac necessitate? == XII. == 1. 'Quid ergo? Non reges quoque occidere solent?' Sed quotiens id fieri publica utilitas persuadet; tyrannis saevitia cordi est. Tyrannus autem a rege factis distat, non nomine; nam et Dionysius maior iure meritoque praeferri multis regibus potest, et L. Sullam tyrannum appellari quid prohibet, cui occidendi finem fecit inopia hostium? 2. Descenderit licet e dictatura sua et se togae reddiderit, quis tamen umquam tyrannus tam avide humanum sanguinem bibit quam ille, qui septem milia civium Romanorum contrucidari iussit et, cum in vicino ad aedem Bellonae sedens exaudisset conclamationem tot milium sub gladio gementium, exterrito senatu: 'Hoc agamus' inquit, 'P.C.; seditiosi pauculi meo iussu occiduntur'? 3. Hoc non est mentitus; pauci Sullae videbantur. Sed mox de Sulla, cum quaeremus, quomodo hostibus irascendum sit, utique si in hostile nomen cives et ex eodem corpore abrupti transierint; interim, hoc quod dicebam, clementia efficit, ut magnum inter regem tyrannumque discrimen sit, uterque licet non minus armis valletur; sed alter arma habet, quibus in munimentum pacis utitur, alter, ut magno timore magna odia compescat, nec illas ipsas manus, quibus se commisit, securus adspicit. 4. Contrariis in contraria agitur; nam cum invisus sit, quia timetur, timeri vult, quia invisus est, et illo exsecrabili versu, qui multos praecipites dedit, utitur: Oderint, dum metuant, ignarus, quanta rabies oriatur, ubi supra modum odia creverunt. Temperatus enim timor cohibet animos, adsiduus vero et acer et extrema admovens in audaciam iacentes excitat et omnia experiri suadet. 5. Sic feras linea et pinnae clusas contineant, easdem a tergo eques telis incessat: temptabunt fugam per ipsa, quae fugerant, proculcabuntque formidinem. Acerrima virtus est, quam ultima necessitas extundit. Relinquat oportet securi aliquid metus multoque plus spei quam periculorum ostentet; alioqui, ubi quiescenti paria metuuntur, incurrere in pericula iuvat et ut aliena anima abuti. == XIII. == 1. Placido tranquilloque regi fida sunt auxilia sua, ut quibus ad communem salutem utatur, gloriosusque miles (publicae enim securitati se dare operam videt) omnem laborem libens patitur ut parentis custos; at illum acerbum et sanguinarium necesse est graventur stipatores sui. 2. Non potest habere quisquam bonae ac fidae voluntatis ministros, quibus in tormentis ut eculeo et ferramentis ad mortem paratis utitur, quibus non aliter quam bestiis homines obiectat, omnibus reis aerumnosior ac sollicitior, ut qui homines deosque testes facinorum ac vindices timeat, eo perductus, ut non liceat illi mutare mores. Hoc enim inter cetera vel pessimum habet crudelitas: perseverandum est nec ad meliora patet regressus; scelera enim sceleribus tuenda sunt. Quid autem eo infelicius, cui iam esse malo necesse est? 3. O miserabilem illum, sibi certe! nam ceteris misereri eius nefas sit, qui caedibus ac rapinis potentiam exercuit, qui suspecta sibi cuncta reddidit tam externa quam domestica, cum arma metuat, ad arma confugiens, non amicorum fidei credens, non pietati liberorum; qui, ubi circumspexit, quaeque fecit quaeque facturus est, et conscientiam suam plenam sceleribus ac tormentis adaperuit, saepe mortem timet, saepius optat, invisior sibi quam servientibus. 4. E contrario is, cui curae sunt universa, qui alia magis, alia minus tuetur, nullam non rei publicae partem tamquam sui nutrit, inclinatus ad mitiora, etiam, si ex usu est animadvertere, ostendens, quam invitus aspero remedio manus admoveat, in cuius animo nihil hostile, nihil efferum est, qui potentiam suam placide ac salutariter exercet adprobare imperia sua civibus cupiens, felix abunde sibi visus, si fortunam suam publicarit, sermone adfabilis, aditu accessuque facilis, voltu, qui maxime populos demeretur, amabilis, aequis desideriis propensus, etiam inquis non acerbus, a tota civitate amatur, defenditur, colitur. 5. Eadem de illo homines secreto loquuntur quae palam; tollere filios cupiunt et publicis malis sterilitas indicta recluditur; bene se meriturum de liberis suis quisque non dubitat, quibus tale saeculum ostenderit. Hic princeps suo beneficio tutus nihil praesidiis eget, arma ornamenti causa habet. == XIV. == 1. Quod ergo officium eius est? Quod bonorum parentium, qui obiurgare liberos non numquam blande, non numquam minaciter solent, aliquando admonere etiam verberibus. Numquid aliquis sanus filium a prima offensa exheredat? nisi magnae et multae iniuriae patientiam evicerunt, nisi plus est, quod timet, quam quod damnat, non accedit ad decretorium stilum; multa ante temptat, quibus dubiam indolem et peiore iam loco positam revocet; simul deploratum est, ultima experitur. Nemo ad supplicia exigenda pervenit, nisi qui remedia consumpsit. 2. Hoc, quod parenti, etiam principi faciendum est, quem appellavimus Patrem Patriae non adulatione vana adducti. Cetera enim cognomina honori data sunt; Magnos et Felices et Augustos diximus et ambitiosae maiestati quicquid potuimus titulorum congessimus illis hoc tribuentes; Patrem quidem Patriae appellavimus, ut sciret datam sibi potestatem patriam, quae est temperantissima liberis consulens suaque post illos reponens. 3. Tarde sibi pater membra sua abscidat, etiam, cum absciderit, reponere cupiat et in abscidendo gemat cunctatus multum diuque; prope est enim, ut libenter damnet, qui cito; prope est, ut inique puniat, qui nimis. == XV. == 1. Trichonem equitem Romanum memoria nostra, quia filium suum flagellis occiderat, populus graphiis in foro confodit; vix illum Augusti Caesaris auctoritas infestis tam patrum quam filiorum manibus eripuit. 2. Tarium, qui filium deprensum in parricidii consilio damnavit causa cognita, nemo non suspexit, quod contentus exsilio et exsilio delicato Massiliae parricidam continuit et annua illi praestitit, quanta praestare integro solebat; haec liberalitas effecit, ut, in qua civitate numquam deest patronus peioribus, nemo dubitaret, quin reus merito damnatus esset, quem is pater damnare potuisset, qui odisse non poterat. 3. Hoc ipso exemplo dabo, quem compares bono patri, bonum principem. Cogniturus de filio Tarius advocavit in consilium Caesarem Augustum; venit in privatos penates, adsedit, pars alieni consilii fuit, non dixit; 'Immo in meam domum veniat'; quod si factum esset, Caesaris futura erat cognitio, non patris. 4. Audita causa excussisque omnibus, et his, quae adulescens pro se dixerat, et his, quibus arguebatur, petit, ut sententiam suam quisque scriberet, ne ea omnium fieret, quae Caesaris fuisset; deinde, priusquam aperirentur codicilli, iuravit se Tarii, hominis locupletis, hereditatem non aditurum. 5. Dicet aliquis: 'Pusillo animo timuit, ne videretur locum spei suae aperire velle filii damnatione.' Ego contra sentio; quilibet nostrum debuisset adversus opiniones malignas satis fiduciae habere in bona conscientia, principes multa debent etiam famae dare. Iuravit se non aditurum hereditatem. 6. Tarius quidem eodem die et alterum heredem perdidit, sed Caesar libertatem sententiae suae redemit; et postquam adprobavit gratuitam esse severitatem suam, quod principi semper curandum est, dixit relegandum, quo patri videretur. 7. Non culleum, non serpentes, non carcerem decrevit memor, non de quo censeret, sed cui in consilio esset; mollissimo genere poenae contentum esse debere patrem dixit in filio adulescentulo impulso in id scelus, in quo se, quod proximum erat ab innocentia, timide gessisset; debere illum ab urbe et a parentis oculis submoveri. == XVI. == 1. O dignum, quem in consilium patres advocarent! O dignum, quem coheredem innocentibus liberis scriberent! Haec clementia principem decet; quocumque venerit, mansuetiora omnia faciat. Nemo regi tam vilis sit, ut illum perire non sentiat; qualiscumque pars imperii est. 2. In magna imperia ex minoribus petamus exemplum. Non unum est imperandi genus; imperat princeps civibus suis, pater liberis, praeceptor discentibus, tribunus vel centurio militibus. 3. Nonne pessimus pater videbitur, qui adsiduis plagis liberos etiam ex levissimis causis compescet? Uter autem praeceptor liberalibus studiis dignior, qui excarnificabit discipulos, si memoria illis non constiterit aut si parum agilis in legendo oculus haeserit, an qui monitionibus et verecundia emendare ac docere malit? Tribunum centurionemque da saevum: desertores faciet, quibus tamen ignoscitur. 4. Numquidnam aequum est gravius homini et durius imperari, quam imperatur animalibus mutis? Atqui equum non crebris verberibus exterret domandi peritus magister; fiet enim formidolosus et contumax, nisi eum blandiente tactu permulseris. 5. Idem facit ille venator, quique instituit catulos vestigia sequi quique iam exercitatis utitur ad excitandas vel persequendas feras: nec crebro illis minatur (contundet enim animos et, quicquid est indolis, comminuetur trepidatione degeneri) nec licentiam vagandi errandique passim concedit. Adicias his licet tardiora agentes iumenta, quae, cum ad contumeliam et miserias nata sint, nimia saevitia cogantur iugum detractare. == XVII. == 1. Nullum animal morosius est, nullum maiore arte tractandum quam homo, nulli magis parcendum. Quid enim est stultius quam in iumentis quidem et canibus erubescere iras exercere, pessima autem condicione sub homine hominem esse? Morbis medemur nec irascimur; atqui et hic morbus est animi; mollem medicinam desiderat ipsumque medentem minime infestum aegro. 2. Mali medici est desperare, ne curet: idem in iis, quorum animus adfectus est, facere debebit is, cui tradita salus omnium est, non cito spem proicere nec mortifera signa pronuntiare; luctetur cum vitiis, resistat, aliis morbum suum exprobret, quosdam molli curatione decipiat citius meliusque sanaturus remediis fallentibus; agat princeps curam non tantum salutis, sed etiam honestae cicatricis. 3. Nulla regi gloria est ex saeva animadversione (quis enim dubitat posse?), at contra maxima, si vim suam continet, si multos irae alienae eripuit, neminem suae impendit. == XVIII. == 1. Servis imperare moderate laus est. Et in mancipio cogitandum est, non quantum illud impune possit pati, sed quantum tibi permittat aequi bonique natura, quae parcere etiam captivis et pretio paratis iubet. Quanto iustius iubet hominibus liberis, ingenuis, honestis non ut mancipiis abuti sed ut his, quos gradu antecedas quorumque tibi non servitus tradita sit, sed tutela. 2. Servis ad statuam licet confugere; cum in servum omnia liceant, est aliquid, quod in hominem licere commune ius animantium vetet. Quis non Vedium Pollionem peius oderat quam servi sui, quod muraenas sanguine humano saginabat et eos, qui se aliquid offenderant, in vivarium, quid aliud quam serpentium, abici iubebat? O hominem mille mortibus dignum, sive devorandos servos obiciebat muraenis, quas esurus erat, sive in hoc tantum illas alebat, ut sic aleret. 3. Quemadmodum domini crudeles tota civitate commonstrantur invisique et detestabiles sunt, ita regum et iniuria latius patet et infamia atque odium saeculis traditur; quanto autem non nasci melius fuit, quam numerari inter publico malo natos! == XIX. == 1. Excogitare nemo quicquam poterit, quod magis decorum regenti sit quam clementia, quocumque modo is et quocumque iure praepositus ceteris erit. Eo scilicet formosius id esse magnificentiusque fatebimur, quo in maiore praestabitur potestate, quam non oportet noxiam esse, si ad naturae legem componitur. 2. Natura enim commenta est regem, quod et ex aliis animalibus licet cognoscere et ex apibus; quarum regi amplissimum cubile est medioque ac tutissimo loco; praeterea opere vacat exactor alienorum operum, et amisso rege totum dilabitur, nec umquam plus unum patiuntur melioremque pugna quaerunt; praeterea insignis regi forma est dissimilisque ceteris cum magnitudine tum nitore. 3. Hoc tamen maxime distinguitur: iracundissimae ac pro corporis captu pugnacissimae sunt apes et aculeos in volnere relinquunt, rex ipse sine aculeo est; noluit illum natura nec saevum esse nec ultionem magno constaturam petere telumque detraxit et iram eius inermem reliquit. Exemplar hoc magnis regibus ingens; est enim illi mos exercere se in parvis et ingentium rerum documenta in minima parere. 4. Pudeat ab exiguis animalibus non trahere mores, cum tanto hominum moderatior esse animus debeat, quanto vehementius nocet. Utinam quidem eadem homini lex esset et ira cum telo suo frangeretur nec saepius liceret nocere quam semel nec alienis viribus exercere odia! Facile enim lassaretur furor, si per se sibi satis faceret et si mortis periculo vim suam effunderet. 5. Sed ne nunc quidem illi cursus tutus est; tantum enim necesse est timeat, quantum timeri voluit, et manus omnium observet et eo quoque tempore, quo non captatur, peti se iudicet nullumque momentum immune a metu habeat. Hanc aliquis agere vitam sustinet, cum liceat innoxium aliis, ob hoc securum, salutare potentiae ius laetis omnibus tractare? Errat enim, si quis existimat tutum esse ibi regem, ubi nihil a rege tutum est; securitas securitate mutua paciscenda est. 6. Non opus est instruere in altum editas arces nec in adscensum arduos colles emunire nec latera montium abscidere, multiplicibus se muris turribusque saepire: salvum regem clementia in aperto praestabit. Unum est inexpugnabile munimentum amor civium. 7. Quid pulchrius est quam vivere optantibus cunctis et vota non sub custode nuncupantibus? Si paulum valetudo titubavit, non spem hominum excitari, sed metum? Nihil esse cuiquam tam pretiosum, quod non pro salute praesidis sui commutatum velit? 8. O ne ille, cui contingit ut sibi quoque vivere debeat? In hoc adsiduis bonitatis argumentis probavit non rem publicam suam esse, sed se rei publicae. Quis huic audeat struere aliquod periculum? Quis ab hoc non, si possit, fortunam quoque avertere velit, sub quo iustitia, pax, pudicitia, securitas, dignitas florent, sub quo opulenta civitas copia bonorum omnium abundat? Nec alio animo rectorem suum intuetur, quam si di immortales potestatem visendi sui faciant, intueamur venerantes colentesque. 9. Quid autem? Non proximum illis locum tenet is, qui se ex deorum natura gerit, beneficus ac largus et in melius potens? Hoc adfectare, hoc imitari decet, maximum ita haberi, ut optimus simul habeare. == XX. == 1. A duabus causis punire princeps solet, si aut se vindicat aut alium. Prius de ea parte disseram, quae ipsum contingit; difficilius est enim moderari, ubi dolori debetur ultio, quam ubi exemplo. 2. Supervacuum est hoc loco admonere, ne facile credat, ut verum excutiat, ut innocentiae faveat et, ut appareat, non minorem agi rem periclitantis quam iudicis sciat; hoc enim ad iustitiam, non ad clementiam pertinet; nunc illum hortamur, ut manifeste laesus animum in potestate habeat et poenam, si tuto poterit, donet, si minus, temperet longeque sit in suis quam in alienis iniuriis exorabilior. 3. Nam quemadmodum non est magni animi, qui de alieno liberalis est, sed ille, qui, quod alteri donat, sibi detrahit, ita clementem vocabo non in alieno dolore facilem, sed eum, qui, cum suis stimulis exagitetur, non prosilit, qui intellegit magni animi esse iniurias in summa potentia pati nec quicquam esse gloriosius principe impune laeso. == XXI. == 1. Ultio duas praestare res solet: aut solacium adfert ei, qui accepit iniuriam, aut in reliquum securitatem. Principis maior est fortuna, quam ut solacio egeat, manifestiorque vis, quam ut alieno malo opinionem sibi virium quaerat. Hoc dico, cum ab inferioribus petitus violatusque est; nam si, quos pares aliquando habuit, infra se videt, satis vindicatus est. Regem et servus occidit et serpens et sagitta; servavit quidem nemo nisi maior eo, quem servabat. 2. Uti itaque animose debet tanto munere deorum dandi auferendique vitam potens. In iis praesertim, quos scit aliquando sibi par fastigium obtinuisse, hoc arbitrium adeptus ultionem implevit perfecitque, quantum verae poenae satis erat; perdidit enim vitam, qui debet, et, quisquis ex alto ad inimici pedes abiectus alienam de capite regnoque sententiam exspectavit, in servatoris sui gloriam vivit plusque eius nomini confert incolumis, quam si ex oculis ablatus esset. Adsiduum enim spectaculum alienae virtutis est; in triumpho cito transisset. 3. Si vero regnum quoque suum tuto relinqui apud eum potuit reponique eo, unde deciderat, ingenti incremento surgit laus eius, qui contentus fuit ex rege victo nihil praeter gloriam sumere. Hoc est etiam ex victoria sua triumphare testarique nihil se, quod dignum esset victore, apud victos invenisse. 4. Cum civibus et ignotis atque humilibus eo moderatius agendum est, quo minoris est adflixisse eos. Quibusdam libenter parcas, a quibusdam te vindicare fastidias et non aliter quam ab animalibus parvis sed obterentem inquinantibus reducenda manus est; at in iis, qui in ore civitatis servati punitique erunt, occasione notae clementiae utendum est. == XXII. == 1. Transeamus ad alienas iniurias, in quibus vindicandis haec tria lex secuta est, quae princeps quoque sequi debet: aut ut eum, quem punit, emendet, aut ut poena eius ceteros meliores reddat, aut ut sublatis malis securiores ceteri vivant. Ipsos facilius emendabis minore poena; diligentius enim vivit, cui aliquid integri superest. Nemo dignitati perditae parcit; impunitatis genus est iam non habere poenae locum. 2. Civitatis autem mores magis corrigit parcitas animadversionum; facit enim consuetudinem peccandi multitudo peccantium, et minus gravis nota est, quam turba damnationum levat, et severitas, quod maximum remedium habet, adsiduitate amittit auctoritatem. 3. Constituit bonos mores civitati princeps et vitia eluit, si patiens eorum est, non tamquam probet, sed tamquam invitus et cum magno tormento ad castigandum veniat. Verecundiam peccandi facit ipsa clementia regentis; gravior multo poena videtur, quae a miti viro constituitur. == XXIII. == 1. Praeterea videbis ea saepe committi, quae saepe vindicantur. Pater tuus plures intra quinquennium culleo insuit, quam omnibus saeculis insutos accepimus. Multo minus audebant liberi nefas ultimum admittere, quam diu sine lege crimen fuit. Summa enim prudentia altissimi viri et rerum naturae peritissimi maluerunt velut incredibile scelus et ultra audaciam positum praeterire quam, dum vindicant, ostendere posse fieri; itaque parricidae cum lege coeperunt, et illis facinus poena monstravit; pessimo vero loco pietas fuit, postquam saepius culleos vidimus quam cruces. 2. In qua civitate raro homines puniuntur, in ea consensus fit innocentiae et indulgetur velut publico bono. Putet se innocentem esse civitas, erit; magis irascetur a communi frugalitate desciscentibus, si paucos esse eos viderit. Periculosum est, mihi crede, ostendere civitati, quanto plures mali sint. == XXIV. == 1. Dicta est aliquando a senatu sententia, ut servos a liberis cultus distingueret; deinde apparuit, quantum periculum immineret, si servi nostri numerare nos coepissent. Idem scito metuendum esse, si nulli ignoscitur; cito apparebit, pars civitatis deterior quanto praegravet. Non minus principi turpia sunt multa supplicia quam medico multa funera; remissius imperanti melius paretur. 2. Natura contumax est humanus animus et in contrarium atque arduum nitens sequiturque facilius quam ducitur; et ut generosi ac nobiles equi melius facili freno reguntur, ita clementiam voluntaria innocentia impetu suo sequitur, et dignam putat civitas, quam servet sibi. Plus itaque hac via proficitur. == XXV. == 1. Crudelitas minime humanum malum est indignumque tam miti animo; ferina ista rabies est sanguine gaudere ac volneribus et abiecto homine in silvestre animal transire. Quid enim interest, oro te, Alexander, leoni Lysimachum obicias an ipse laceres dentibus tuis? Tuum illud os est, tua illa feritas. O quam cuperes tibi potius ungues esse, tibi rictum illum edendorum hominum capacem! Non exigimus a te, ut manus ista, exitium familiarium certissimum, ulli salutaris sit, ut iste animus ferox, insatiabile gentium malum, citra sanguinem caedemque satietur; clementia iam vocatur, ad occidendum amicum cum carnifex inter homines eligitur. 2. Hoc est, quare vel maxime abominanda sit saevitia, quod excedit fines primum solitos, deinde humanos, nova supplicia conquirit, ingenium advocat, ut instrumenta excogitet, per quae varietur atque extendatur dolor, delectatur malis hominum; tunc illi dirus animi morbus ad insaniam pervenit ultimam, cum crudelitas versa est in voluptatem et iam occidere hominem iuvat. 3. Matura talem virum a tergo sequitur aversio, odia, venena, gladii; tam multis periculis petitur, quam multorum ipse periculum est, privatisque non numquam consiliis, alias vero consternatione publica circumvenitur. Levis enim et privata pernicies non totas urbes movet; quod late furere coepit et omnes adpetit, undique configitur. 4. Serpentes parvolae fallunt nec publice conquiruntur; ubi aliqua solitam mensuram transit et in monstrum excrevit, ubi fontes sputu inficit et, si adflavit, deurit obteritque, quacumque incessit, ballistis petitur. Possunt verba dare et evadere pusilla mala, ingentibus obviam itur. 5. Sic unus aeger ne domum quidem perturbat; at ubi crebris mortibus pestilentiam esse apparuit, conclamatio civitatis ac fuga est, et dis ipsis manus intentantur. Sub uno aliquo tecto flamma apparuit: familia vicinique aquam ingerunt; at incendium vastum et multas iam domos depastum parte urbis obruitur. == XXVI. == 1. Crudelitatem privatorum quoque serviles manus sub certo crucis periculo ultae sunt; tyrannorum gentes populique et, quorum erat malum, et ei, quibus imminebat, exscindere adgressi sunt. Aliquando sua praesidia in ipsos consurrexerunt perfidiamque et impietatem et feritatem et, quidquid ab illis didicerant, in ipsos exercuerunt. Quid enim potest quisquam ab eo sperare, quem malum esse docuit? Non diu nequitia apparet nec, quantum iubetur, peccat. 2. Sed puta esse tutam crudelitatem, quale eius regnum est? Non aliud quam captarum urbium forma et terribiles facies publici metus. Omnia maesta, trepida, confusa; voluptates ipsae timentur; non convivia securi ineunt, in quibus lingua sollicite etiam ebriis custodienda est, non spectacula, ex quibus materia criminis ac periculi quaeritur. Apparentur licet magna impensa et regiis opibus et artificum exquisitis nominibus, quem tamen ludi in carcere iuvent? 3. Quod istud, di boni, malum est occidere, saevire, delectari sono catenarum et civium capita decidere, quocumque ventum est, multum sanguinis fundere, adspectu suo terrere ac fugare! Quae alia vita esset, si leones ursique regnarent, si serpentibus in nos ac noxiosissimo cuique animali daretur potestas? 4. Illa rationis expertia et a nobis immanitatis crimine damnata abstinent suis, et tuta est etiam inter feras similitudo: horum ne a necessariis quidem sibi rabies temperat, sed externa suaque in aequo habet, quo plus se exercitat, eo incitatior. A singulorum deinde caedibus in exitia gentium serpit et inicere tectis ignem, aratrum vetustis urbibus inducere potentiam putat; et unum occidi iubere aut alterum parum imperatorium credit; nisi eodem tempore grex miserorum sub ictu stetit, crudelitatem suam in ordinem coactam putat. 5. Felicitas illa multis salutem dare et ad vitam ab ipsa morte revocare et mereri clementia civicam. Nullum ornamentum principis fastigio dignius pulchriusque est quam illa corona ob cives servatos, non hostilia arma detracta victis, non currus barbarorum sanguine cruenti, non parta bello spolia. Haec divina potentia est gregatim ac publice servare; multos quidem occidere et indiscretos incendii ac ruinae potentia est. = LIBER II = == I. == 1. Ut de clementia scriberem, Nero Caesar, una me vox tua maxime compulit, quam ego non sine admiratione et, cum diceretur, audisse memini et deinde aliis narrasse, vocem generosam, magni animi, magnae lenitatis, quae non composita nec alienis auribus data subito erupit et bonitatem tuam cum fortuna tua litigantem in medium adduxit. 2. Animadversurus in latrones duos Burrus praefectus tuus, vir egregius et tibi principi natus, exigebat a te, scriberes, in quos et ex qua causa animadverti velles; hoc saepe dilatum ut aliquando fieret, instabat. Invitus invito cum chartam protulisset traderetque, exclamasti: 'Vellem litteras nescirem!' 3. O dignam vocem, quam audirent omnes gentes, quae Romanum imperium incolunt quaeque iuxta iacent dubiae libertatis quaeque se contra viribus aut animis attollunt! O vocem in contionem omnium mortalium mittendam, in cuius verba principes regesque iurarent! O vocem publica generis humani innocentia dignam, cui redderetur antiquum illud saeculum! 4. Nunc profecto consentire decebat ad aequum bonumque expulsa alieni cupidine, ex qua omne animi malum oritur, pietatem integritatemque cum fide ac modestia resurgere et vitia diuturno abusa regno dare tandem felici ac puro saeculo locum. == II. == 1. Futurum hoc, Caesar, ex magna parte sperare et confidere libet. Tradetur ista animi tui mansuetudo diffundeturque paulatim per omne imperii corpus, et cuncta in similitudinem tuam formabuntur. A capite bona valetudo: inde omnia vegeta sunt atque erecta aut languore demissa, prout animus eorum vivit aut marcet. Erunt cives, erunt socii digni hac bonitate, et in totum orbem recti mores revertentur; parcetur ubique manibus tuis. 2. Diutius me morari hic patere, non ut blandum auribus tuis (nec enim hic mihi mos est; maluerim veris offendere quam placere adulando); quid ergo est? Praeter id, quod bene factis dictisque tuis quam familiarissimum esse te cupio, ut, quod nunc natura et impetus est, fiat iudicium, illud mecum considero multas voces magnas, sed detestabiles, in vitam humanam pervenisse celebresque volgo ferri, ut illam: 'oderint, dum metuant,' cui Graecus versus similis est, qui se mortuo terram misceri ignibus iubet, et alia huius notae. 3. Ac nescio quomodo ingenia in immani et invisa materia secundiore ore expresserunt sensus vehementes et concitatos; nullam adhuc vocem audii ex bono lenique animosam. Quid ergo est? Ut raro, invitus et cum magna cunctatione, ita aliquando scribas necesse est istud, quod tibi in odium litteras adduxit, sed, sicut facis, cum magna cunctatione, cum multis dilationibus. == III. == 1. Et ne forte decipiat nos speciosum clementiae nomen aliquando et in contrarium abducat, videamus, quid sit clementia qualisque sit et quos fines habeat. Clementia est temperantia animi in potestate ulciscendi vel lenitas superioris adversus inferiorem in constituendis poenis. Plura proponere tutius est, ne una finitio parum rem comprehendat et, ut ita dicam, formula excidat; itaque dici potest et inclinatio animi ad lenitatem in poena exigenda. 2. Illa finitio contradictiones inveniet, quamvis maxime ad verum accedat, si dixerimus clementiam esse moderationem aliquid ex merita ac debita poena remittentem: reclamabitur nullam virtutem cuiquam minus debito facere. Atqui hoc omnes intellegunt clementiam esse, quae se flectit citra id, quod merito constitui posset. == IV. == 1. Huic contrariam imperiti putant severitatem; sed nulla virtus virtuti contraria est. Quid ergo opponitur clementiae? Crudelitas, quae nihil aliud est quam atrocitas animi in exigendis poenis. 'Sed quidam non exigunt poenas, crudeles tamen sunt, tamquam qui ignotos homines et obvios non in compendium, sed occidendi causa occidunt nec interficere contenti saeviunt, ut Busiris ille et Procrustes et piratae, qui captos verberant et in ignem vivos imponunt.' 2. Haec crudelitas quidem; sed quia nec ultionem sequitur (non enim laesa est) nec peccato alicui irascitur (nullum enim antecessit crimen), extra finitionem nostram cadit; finitio enim continebat in poenis exigendis intemperantiam animi. Possumus dicere non esse hanc crudelitatem, sed feritatem, cui voluptati saevitia est; possumus insaniam vocare: nam varia sunt genera eius et nullum certius, quam quod in caedes hominum et lancinationes pervenit. 3. Illos ergo crudeles vocabo, qui puniendi causam habent, modum non habent, sicut in Phalari, quem aiunt non quidem in homines innocentes, sed super humanum ac probabilem modum saevisse. Possumus effugere cavillationem et ita finire, ut sit crudelitas inclinatio animi ad asperiora. Hanc clementia repellit longe iussam stare a se; cum severitate illi convenit. 4. Ad rem pertinet quaerere hoc loco, quid sit misericordia; plerique enim ut virtutem eam laudant et bonum hominem vocant misericordem. Et haec vitium animi est. Utraque circa severitatem circaque clementiam posita sunt, quae vitare debemus; per speciem enim severitatis in crudelitatem incidimus, per speciem clementiae in misericordiam. In hoc leviore periculo erratur, sed par error est a vero recedentium. == V. == 1. Ergo quemadmodum religio deos colit, superstitio violat, ita clementiam mansuetudinemque omnes boni viri praestabunt, misericordiam autem vitabunt; est enim vitium pusilli animi ad speciem alienorum malorum succidentis. Itaque pessimo cuique familiarissima est; anus et mulierculae sunt, quae lacrimis nocentissimorum moventur, quae, si liceret, carcerem effringerent. Misericordia non causam, sed fortunam spectat; clementia rationi accedit. 2. Scio male audire apud imperitos sectam Stoicorum tamquam duram nimis et minime principibus regibusque bonum daturam consilium; obicitur illi, quod sapientem negat misereri, negat ignoscere. Haec, si per se ponantur, invisa sunt; videntur enim nullam relinquere spem humanis erroribus, sed omnia delicta ad poenam deducere. 3. Quod si est quidnam haec scientia, quae dediscere humanitatem iubet portumque adversus fortunam certissimum mutuo auxilio cludit? Sed nulla secta benignior leniorque est, nulla amantior hominum et communis boni attentior, ut propositum sit usui esse et auxilio nec sibi tantum, sed universis singulisque consulere. 4. Misericordia est aegritudo animi ob alienarum miseriarum speciem aut tristitia ex alienis malis contracta, quae accidere immerentibus credit; aegritudo autem in sapientem virum non cadit; serena eius mens est, nec quicquam incidere potest, quod illam obducat. Nihilque aeque hominem quam magnus animus decet; non potest autem magnus esse idem ac maestus. 5. Maeror contundit mentes, abicit, contrahit; hoc sapienti ne in suis quidem accidet calamitatibus, sed omnem fortunae iram reverberabit et ante se franget; eandem semper faciem servabit, placidam, inconcussam, quod facere non posset, si tristitiam reciperet. == VI. == 1. Adice, quod sapiens et providet et in expedito consilium habet; numquam autem liquidum sincerumque ex turbido venit. Tristitia inhabilis est ad dispiciendas res, utilia excogitanda, periculosa vitanda, aequa aestimanda; ergo non miseretur, quia id sine miseria animi non fit. 2. Cetera omnia, quae, qui miserentur, volo facere, libens et altus animo faciet; succurret alienis lacrimis, non accedet; dabit manum naufrago, exsuli hospitium, egenti stipem, non hanc contumeliosam, quam pars maior horum, qui misericordes videri volunt, abicit et fastidit, quos adiuvat, contingique ab iis timet, sed ut homo homini ex communi dabit; donabit lacrimis maternis filium et catenas solvi iubebit et ludo eximet et cadaver etiam noxium sepeliet, sed faciet ista tranquilla mente, voltu suo. 3. Ergo non miserebitur sapiens, sed succurret, sed proderit, in commune auxilium natus ac bonum publicum, ex quo dabit cuique partem. Etiam ad calamitosos pro portione improbandosque et emendandos bonitatem suam permittet; adflictis vero et forte laborantibus multo libentius subveniet. Quotiens poterit, fortunae intercedet; ubi enim opibus potius utetur aut viribus, quam ad restituenda, quae casus impulit? Voltum quidem non deiciet nec animum ob crus alicuius aridum aut pannosam maciem et innixam baculo senectutem; ceterum omnibus dignis proderit et deorum more calamitosos propitius respiciet. 4. Misericordia vicina est miseriae; habet enim aliquid trahitque ex ea. Imbecillos oculos esse scias, qui ad alienam lippitudinem et ipsi subfunduntur, tam mehercules quam morbum esse, non hilaritatem, semper adridere ridentibus et ad omnium oscitationem ipsum quoque os diducere; misericordia vitium est animorum nimis miseria paventium, quam si quis a sapiente exigit, prope est, ut lamentationem exigat et in alienis funeribus gemitus. == VII. == 1. 'At quare non ignoscet?' Agedum constituamus nunc quoque, quid sit venia, et sciemus dari illam a sapiente non debere. Venia est poenae meritae remissio. Hanc sapiens quare non debeat dare, reddunt rationem diutius, quibus hoc propositum est; ego ut breviter tamquam in alieno iudicio dicam: Ei ignoscitur, qui puniri debuit; sapiens autem nihil facit, quod non debet, nihil praetermittit, quod debet; itaque poenam, quam exigere debet, non donat. 2. Sed illud, quod ex venia consequi vis, honestiore tibi via tribuet; parcet enim sapiens, consulet et corriget; idem faciet, quod, si ignosceret, nec ignoscet, quoniam, qui ignoscit, fatetur aliquid se, quod fieri debuit, omisisse. Aliquem verbis tantum admonebit, poena non adficiet aetatem eius emendabilem intuens; aliquem invidia criminis manifeste laborantem iubebit incolumem esse, quia deceptus est, quia per vinum lapsus; hostes dimittet salvos, aliquando etiam laudatos, si honestis causis pro fide, pro foedere, pro libertate in bellum acciti sunt. 3. Haec omnia non veniae, sed clementiae opera sunt. Clementia liberum arbitrium habet; non sub formula, sed ex aequo et bono iudicat; et absolvere illi licet et, quanti vult, taxare litem. Nihil ex his facit, tamquam iusto minus fecerit, sed tamquam id, quod constituit, iustissimum sit. Ignoscere autem est, quem iudices puniendum, non punire; venia debitae poenae remissio est. Clementia hoc primum praestat, ut, quos dimittit, nihil aliud illos pati debuisse pronuntiet; plenior est quam venia, honestior est. 4. De verbo, ut mea fert opinio, controversia est, de re quidem convenit. Sapiens multa remittet, multos parum sani, sed sanabilis ingenii servabit. Agricolas bonos imitabitur, qui non tantum rectas procerasque arbores colunt; illis quoque, quas aliqua depravavit causa, adminicula, quibus derigantur, adplicant; alias circumcidunt, ne proceritatem rami premant, quasdam infirmas vitio loci nutriunt, quibusdam aliena umbra laborantibus caelum aperiunt. 5. Videbit, quod ingenium qua ratione tractandum sit, quo modo in rectum prava flectantur. *** </div>{{finis}} [[en:Of Clemency]] [[es:De la clemencia]] [[fr:sur la clémence]] 2vcujkps4puf6bo74ye2cgnu2szkgw9 0 1413 265033 129325 2026-05-09T12:14:28Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De Otio]] ad [[De otio]] 129325 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De Otio |OperaeWikiPagina= De Otio |Annus= Saeculo I |SubTitulus= <!-- SubTitulus --> |Genera=Philosophia }} <div class=text> == I. == 1. * * * nobis magno consensu uitia commendant. Licet nihil aliud quod sit salutare temptemus, proderit tamen per se ipsum secedere: meliores erimus singuli. Quid quod secedere ad optimos uiros et aliquod exemplum eligere ad quod uitam derigamus licet? Quod <nisi> in otio non fit: tunc potest optineri quod semel placuit, ubi nemo interuenit qui iudicium adhuc inbecillum populo adiutore detorqueat; tunc potest uita aequali et uno tenore procedere, quam propositis diuersissimis scindimus. 2. Nam inter cetera mala illud pessimum est, quod uitia ipsa mutamus. Sic ne hoc quidem nobis contingit, permanere in malo iam familiari. Aliud ex alio placet uexatque nos hoc quoque, quod iudicia nostra non tantum praua sed etiam leuia sunt: fluctuamur aliudque ex alio comprendimus, petita relinquimus, relicta repetimus, alternae inter cupiditatem nostram et paenitentiam uices sunt. 3. Pendemus enim toti ex alienis iudiciis et id optimum nobis uidetur quod petitores laudatoresque multos habet, non id quod laudandum petendumque est, nec uiam bonam ac malam per se aestimamus sed turba uestigiorum, in quibus nulla sunt redeuntium. 4. Dices mihi: 'quid ais, Seneca? deseris partes? Certe Stoici uestri dicunt: "usque ad ultimum uitae finem in actu erimus, non desinemus communi bono operam dare, adiuuare singulos, opem ferre etiam inimicis senili manu. Nos sumus qui nullis annis uacationem damus et, quod ait ille uir disertissimus, canitiem galea premimus; nos sumus apud quos usque eo nihil ante mortem otiosum est ut, si res patitur, non sit ipsa mors otiosa." Quid nobis Epicuri praecepta in ipsis Zenonis principiis loqueris? Quin tu bene gnauiter, si partium piget, transfugis potius quam prodis?' 5. Hoc tibi in praesentia respondebo: 'numquid uis amplius quam ut me similem ducibus meis praestem? Quid ergo est? non quo miserint me illi, sed quo duxerint ibo.' == II. == 1. Nunc probabo tibi non desciscere me a praeceptis Stoicorum; nam ne ipsi quidem a suis desciuerunt, et tamen excusatissimus essem, etiam si non praecepta illorum sequerer sed exempla. Hoc quod dico in duas diuidam partes: primum, ut possit aliquis uel a prima aetate contemplationi ueritatis totum se tradere, rationem uiuendi quaerere atque exercere secreto; 2. deinde, ut possit hoc aliquis emeritis stipendiis, profligatae aetatis, iure optimo facere et ~ad alios actus animos~ referre, uirginum Vestalium more, quae annis inter officia diuisis discunt facere sacra et cum didicerunt docent. == III. == 1. Hoc Stoicis quoque placere ostendam, non quia mihi legem dixerim nihil contra dictum Zenonis Chrysippiue committere, sed quia res ipsa patitur me ire in illorum sententiam, quoniam si quis semper unius sequitur, non in curia sed in factione est. Vtinam quidem iam tenerentur omnia et in aperto et confesso ueritas esset nihilque ex decretis mutaremus! nunc ueritatem cum eis ipsis qui docent quaerimus. 2. Duae maxime et in hac re dissident sectae, Epicureorum et Stoicorum, sed utraque ad otium diuersa uia mittit. Epicurus ait: 'non accedet ad rem publicam sapiens, nisi si quid interuenerit'; Zenon ait: 'accedet ad rem publicam, nisi si quid inpedierit.' 3. Alter otium ex proposito petit, alter ex causa; causa autem illa late patet. Si res publica corruptior est quam <ut> adiuuari possit, si occupata est malis, non nitetur sapiens in superuacuum nec se nihil profuturus inpendet; si parum habebit auctoritatis aut uirium nec illum erit admissura res publica, si ualetudo illum inpediet, quomodo nauem quassam non deduceret in mare, quomodo nomen in militiam non daret debilis, sic ad iter quod inhabile sciet non accedet. 4. Potest ergo et ille cui omnia adhuc in integro sunt, antequam ullas experiatur tempestates, in tuto subsistere et protinus commendare se bonis artibus et inlibatum otium exigere, uirtutium cultor, quae exerceri etiam quietissimis possunt. 5. Hoc nempe ab homine exigitur, ut prosit hominibus, si fieri potest, multis, si minus, paucis, si minus, proximis, si minus, sibi. Nam cum se utilem ceteris efficit, commune agit negotium. Quomodo qui se deteriorem facit non sibi tantummodo nocet sed etiam omnibus eis quibus melior factus prodesse potuisset, sic quisquis bene de se meretur hoc ipso aliis prodest quod illis profuturum parat. == IV. == 1. Duas res publicas animo complectamur, alteram magnam et uere publicam qua di atque homines continentur, in qua non ad hunc angulum respicimus aut ad illum sed terminos ciuitatis nostrae cum sole metimur, alteram cui nos adscripsit condicio nascendi; haec aut Atheniensium erit aut Carthaginiensium aut alterius alicuius urbis quae non ad omnis pertineat homines sed ad certos. Quidam eodem tempore utrique rei publicae dant operam, maiori minorique, quidam tantum minori, quidam tantum maiori. 2. Huic maiori rei publicae et in otio deseruire possumus, immo uero nescio an in otio melius, ut quaeramus quid sit uirtus, una pluresne sint, natura an ars bonos uiros faciat; unum sit hoc quod maria terrasque et mari ac terris inserta complectitur, an multa eiusmodi corpora deus sparserit; continua sit omnis et plena materia ex qua cuncta gignuntur, an diducta et solidis inane permixtum; quae sit dei sedes, opus suum spectet an tractet, utrumne extrinsecus illi circumfusus sit an toti inditus; inmortalis sit mundus an inter caduca et ad tempus nata numerandus. Haec qui contemplatur, quid deo praestat? ne tanta eius opera sine teste sint. == V. == 1. Solemus dicere summum bonum esse secundum naturam uiuere: natura nos ad utrumque genuit, et contemplationi rerum et actioni. Nunc id probemus quod prius diximus. Quid porro? hoc non erit probatum, si se unusquisque consuluerit quantam cupidinem habeat ignota noscendi, quam ad omnis fabulas excitetur? 2. Nauigant quidam et labores peregrinationis longissimae una mercede perpetiuntur cognoscendi aliquid abditum remotumque. Haec res ad spectacula populos contrahit, haec cogit praeclusa rimari, secretiora exquirere, antiquitates euoluere, mores barbararum audire gentium. 3. Curiosum nobis natura ingenium dedit et artis sibi ac pulchritudinis suae conscia spectatores nos tantis rerum spectaculis genuit, perditura fructum sui, si tam magna, tam clara, tam subtiliter ducta, tam nitida et non uno genere formosa solitudini ostenderet. 4. Vt scias illam spectari uoluisse, non tantum aspici, uide quem nobis locum dederit: in media nos sui parte constituit et circumspectum omnium nobis dedit; nec erexit tantummodo hominem, sed etiam habilem contemplationis factura, ut ab ortu sidera in occasum labentia prosequi posset et uultum suum circumferre cum toto, sublime fecit illi caput et collo flexili inposuit; deinde sena per diem, sena per noctem signa producens nullam non partem sui explicuit, ut per haec quae optulerat oculis eius cupiditatem faceret etiam ceterorum. 5. Nec enim omnia nec tanta uisimus quanta sunt, sed acies nostra aperit sibi inuestigandi uiam et fundamenta uero iacit, ut inquisitio transeat ex apertis in obscura et aliquid ipso mundo inueniat antiquius: unde ista sidera exierint; quis fuerit uniuersi status, antequam singula in partes discederent; quae ratio mersa et confusa diduxerit; quis loca rebus adsignauerit, suapte natura grauia descenderint, euolauerint leuia, an praeter nisum pondusque corporum altior aliqua uis legem singulis dixerit; an illud uerum sit quo maxime probatur homines diuini esse spiritus, partem ac ueluti scintillas quasdam astrorum in terram desiluisse atque alieno loco haesisse. 6. Cogitatio nostra caeli munimenta perrumpit nec contenta est id quod ostenditur scire: 'illud' inquit 'scrutor quod ultra mundum iacet, utrumne profunda uastitas sit an et hoc ipsum terminis suis cludatur; qualis sit habitus exclusis, informia et confusa sint, [an] in omnem partem tantundem loci optinentia, an et illa in aliquem cultum discripta sint; huic cohaereant mundo, an longe ab hoc secesserint et hic in uacuo uolutetur; indiuidua sint per quae struitur omne quod natum futurumque est, an continua eorum materia sit et per totum mutabilis; utrum contraria inter se elementa sint, an non pugnent sed per diuersa conspirent.' 7. Ad haec quaerenda natus, aestima quam non multum acceperit temporis, etiam si illud totum sibi uindicat. Qui licet nihil facilitate eripi, nihil neglegentia patiatur excidere, licet horas suas auarissime seruet et usque in ultimum aetatis humanae terminum procedat nec quicquam illi ex eo quod natura constituit fortuna concutiat, tamen homo ad inmortalium cognitionem nimis mortalis est. 8. Ergo secundum naturam uiuo si totum me illi dedi, si illius admirator cultorque sum. Natura autem utrumque facere me uoluit, et agere et contemplationi uacare: utrumque facio, quoniam ne contemplatio quidem sine actione est. == VI. == 1. 'Sed refert' inquis 'an ad illam uoluptatis causa accesseris, nihil aliud ex illa petens quam adsiduam contemplationem sine exitu; est enim dulcis et habet inlecebras suas.' Aduersus hoc tibi respondeo: aeque refert quo animo ciuilem agas uitam, an semper inquietus sis nec tibi umquam sumas ullum tempus quo ab humanis ad diuina respicias. 2. Quomodo res adpetere sine ullo uirtutum amore et sine cultu ingeni ac nudas edere operas minime probabile est (misceri enim ista inter se et conseri debent), sic inperfectum ac languidum bonum est in otium sine actu proiecta uirtus, numquam id quod didicit ostendens. 3. Quis negat illam debere profectus suos in opere temptare, nec tantum quid faciendum sit cogitare sed etiam aliquando manum exercere et ea quae meditata est ad uerum perducere? Quodsi per ipsum sapientem non est mora, si non actor deest sed agenda desunt, ecquid illi secum esse permittes? 4. Quo animo ad otium sapiens secedit? ut sciat se tum quoque ea acturum per quae posteris prosit. Nos certe sumus qui dicimus et Zenonem et Chrysippum maiora egisse quam si duxissent exercitus, gessissent honores, leges tulissent; quas non uni ciuitati, sed toti humano generi tulerunt. Quid est ergo quare tale otium non conueniat uiro bono, per quod futura saecula ordinet nec apud paucos contionetur sed apud omnis omnium gentium homines, quique sunt quique erunt? 5. Ad summam, quaero an ex praeceptis suis uixerint Cleanthes et Chrysippus et Zenon. <Non> dubie respondebis sic illos uixisse quemadmodum dixerant esse uiuendum: atqui nemo illorum rem publicam administrauit. 'Non fuit' inquis 'illis aut ea fortuna aut ea dignitas quae admitti ad publicarum rerum tractationem solet.' Sed idem nihilominus non segnem egere uitam: inuenerunt quemadmodum plus quies ipsorum hominibus prodesset quam aliorum discursus et sudor. Ergo nihilominus hi multum egisse uisi sunt, quamuis nihil publice agerent. == VII. == 1. Praeterea tria genera sunt uitae, inter quae quod sit optimum quaeri solet: unum uoluptati uacat, alterum contemplationi, tertium actioni. Primum deposita contentione depositoque odio quod inplacabile diuersa sequentibus indiximus, uideamus ut haec omnia ad idem sub alio atque alio titulo perueniant: nec ille qui uoluptatem probat sine contemplatione est, nec ille qui contemplationi inseruit sine uoluptate est, nec ille cuius uita actionibus destinata est sine contemplatione est. 2. 'Plurimum' inquis 'discriminis est utrum aliqua res propositum sit an propositi alterius accessio.' Sit sane grande discrimen, tamen alterum sine altero non est: nec ille sine actione contemplatur, nec hic sine contemplatione agit, nec ille tertius, de quo male existimare consensimus, uoluptatem inertem probat sed eam quam ratione efficit firmam sibi; ita et haec ipsa uoluptaria secta in actu est. 3. Quidni in actu sit, cum ipse dicat Epicurus aliquando se recessurum a uoluptate, dolorem etiam adpetiturum, si aut uoluptati imminebit paenitentia aut dolor minor pro grauiore sumetur? 4. Quo pertinet haec dicere? ut appareat contemplationem placere omnibus; alii petunt illam, nobis haec statio, non portus est. == VIII. == 1. Adice nunc [huc] quod e lege Chrysippi uiuere otioso licet: non dico ut otium patiatur, sed ut eligat. Negant nostri sapientem ad quamlibet rem publicam accessurum; quid autem interest quomodo sapiens ad otium ueniat, utrum quia res publica illi deest an quia ipse rei publicae, si omnibus defutura res publica est? Semper autem deerit fastidiose quaerentibus. 2. Interrogo ad quam rem publicam sapiens sit accessurus. Ad Atheniensium, in qua Socrates damnatur, Aristoteles ne damnetur fugit? in qua opprimit inuidia uirtutes? Negabis mihi accessurum ad hanc rem publicam sapientem. Ad Carthaginiensium ergo rem publicam sapiens accedet, in qua adsidua seditio et optimo cuique infesta libertas est, summa aequi ac boni uilitas, aduersus hostes inhumana crudelitas, etiam aduersus suos hostilis? Et hanc fugiet. 3. Si percensere singulas uoluero, nullam inueniam quae sapientem aut quam sapiens pati possit. Quodsi non inuenitur illa res publica quam nobis fingimus, incipit omnibus esse otium necessarium, quia quod unum praeferri poterat otio nusquam est. 4. Si quis dicit optimum esse nauigare, deinde negat nauigandum in eo mari in quo naufragia fieri soleant et frequenter subitae tempestates sint quae rectorem in contrarium rapiant, puto hic me uetat nauem soluere, quamquam laudet nauigationem. * * * </div>{{finis}} [[fr:L’Oisiveté]] qlpedljxzzyjohn0g59o31doza7z9hr 265039 265033 2026-05-09T12:14:58Z Saumache 27923 265039 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De otio |OperaeWikiPagina= De otio |Annus= Saeculo I |SubTitulus= <!-- SubTitulus --> |Genera=Philosophia }} <div class=text> == I. == 1. * * * nobis magno consensu uitia commendant. Licet nihil aliud quod sit salutare temptemus, proderit tamen per se ipsum secedere: meliores erimus singuli. Quid quod secedere ad optimos uiros et aliquod exemplum eligere ad quod uitam derigamus licet? Quod <nisi> in otio non fit: tunc potest optineri quod semel placuit, ubi nemo interuenit qui iudicium adhuc inbecillum populo adiutore detorqueat; tunc potest uita aequali et uno tenore procedere, quam propositis diuersissimis scindimus. 2. Nam inter cetera mala illud pessimum est, quod uitia ipsa mutamus. Sic ne hoc quidem nobis contingit, permanere in malo iam familiari. Aliud ex alio placet uexatque nos hoc quoque, quod iudicia nostra non tantum praua sed etiam leuia sunt: fluctuamur aliudque ex alio comprendimus, petita relinquimus, relicta repetimus, alternae inter cupiditatem nostram et paenitentiam uices sunt. 3. Pendemus enim toti ex alienis iudiciis et id optimum nobis uidetur quod petitores laudatoresque multos habet, non id quod laudandum petendumque est, nec uiam bonam ac malam per se aestimamus sed turba uestigiorum, in quibus nulla sunt redeuntium. 4. Dices mihi: 'quid ais, Seneca? deseris partes? Certe Stoici uestri dicunt: "usque ad ultimum uitae finem in actu erimus, non desinemus communi bono operam dare, adiuuare singulos, opem ferre etiam inimicis senili manu. Nos sumus qui nullis annis uacationem damus et, quod ait ille uir disertissimus, canitiem galea premimus; nos sumus apud quos usque eo nihil ante mortem otiosum est ut, si res patitur, non sit ipsa mors otiosa." Quid nobis Epicuri praecepta in ipsis Zenonis principiis loqueris? Quin tu bene gnauiter, si partium piget, transfugis potius quam prodis?' 5. Hoc tibi in praesentia respondebo: 'numquid uis amplius quam ut me similem ducibus meis praestem? Quid ergo est? non quo miserint me illi, sed quo duxerint ibo.' == II. == 1. Nunc probabo tibi non desciscere me a praeceptis Stoicorum; nam ne ipsi quidem a suis desciuerunt, et tamen excusatissimus essem, etiam si non praecepta illorum sequerer sed exempla. Hoc quod dico in duas diuidam partes: primum, ut possit aliquis uel a prima aetate contemplationi ueritatis totum se tradere, rationem uiuendi quaerere atque exercere secreto; 2. deinde, ut possit hoc aliquis emeritis stipendiis, profligatae aetatis, iure optimo facere et ~ad alios actus animos~ referre, uirginum Vestalium more, quae annis inter officia diuisis discunt facere sacra et cum didicerunt docent. == III. == 1. Hoc Stoicis quoque placere ostendam, non quia mihi legem dixerim nihil contra dictum Zenonis Chrysippiue committere, sed quia res ipsa patitur me ire in illorum sententiam, quoniam si quis semper unius sequitur, non in curia sed in factione est. Vtinam quidem iam tenerentur omnia et in aperto et confesso ueritas esset nihilque ex decretis mutaremus! nunc ueritatem cum eis ipsis qui docent quaerimus. 2. Duae maxime et in hac re dissident sectae, Epicureorum et Stoicorum, sed utraque ad otium diuersa uia mittit. Epicurus ait: 'non accedet ad rem publicam sapiens, nisi si quid interuenerit'; Zenon ait: 'accedet ad rem publicam, nisi si quid inpedierit.' 3. Alter otium ex proposito petit, alter ex causa; causa autem illa late patet. Si res publica corruptior est quam <ut> adiuuari possit, si occupata est malis, non nitetur sapiens in superuacuum nec se nihil profuturus inpendet; si parum habebit auctoritatis aut uirium nec illum erit admissura res publica, si ualetudo illum inpediet, quomodo nauem quassam non deduceret in mare, quomodo nomen in militiam non daret debilis, sic ad iter quod inhabile sciet non accedet. 4. Potest ergo et ille cui omnia adhuc in integro sunt, antequam ullas experiatur tempestates, in tuto subsistere et protinus commendare se bonis artibus et inlibatum otium exigere, uirtutium cultor, quae exerceri etiam quietissimis possunt. 5. Hoc nempe ab homine exigitur, ut prosit hominibus, si fieri potest, multis, si minus, paucis, si minus, proximis, si minus, sibi. Nam cum se utilem ceteris efficit, commune agit negotium. Quomodo qui se deteriorem facit non sibi tantummodo nocet sed etiam omnibus eis quibus melior factus prodesse potuisset, sic quisquis bene de se meretur hoc ipso aliis prodest quod illis profuturum parat. == IV. == 1. Duas res publicas animo complectamur, alteram magnam et uere publicam qua di atque homines continentur, in qua non ad hunc angulum respicimus aut ad illum sed terminos ciuitatis nostrae cum sole metimur, alteram cui nos adscripsit condicio nascendi; haec aut Atheniensium erit aut Carthaginiensium aut alterius alicuius urbis quae non ad omnis pertineat homines sed ad certos. Quidam eodem tempore utrique rei publicae dant operam, maiori minorique, quidam tantum minori, quidam tantum maiori. 2. Huic maiori rei publicae et in otio deseruire possumus, immo uero nescio an in otio melius, ut quaeramus quid sit uirtus, una pluresne sint, natura an ars bonos uiros faciat; unum sit hoc quod maria terrasque et mari ac terris inserta complectitur, an multa eiusmodi corpora deus sparserit; continua sit omnis et plena materia ex qua cuncta gignuntur, an diducta et solidis inane permixtum; quae sit dei sedes, opus suum spectet an tractet, utrumne extrinsecus illi circumfusus sit an toti inditus; inmortalis sit mundus an inter caduca et ad tempus nata numerandus. Haec qui contemplatur, quid deo praestat? ne tanta eius opera sine teste sint. == V. == 1. Solemus dicere summum bonum esse secundum naturam uiuere: natura nos ad utrumque genuit, et contemplationi rerum et actioni. Nunc id probemus quod prius diximus. Quid porro? hoc non erit probatum, si se unusquisque consuluerit quantam cupidinem habeat ignota noscendi, quam ad omnis fabulas excitetur? 2. Nauigant quidam et labores peregrinationis longissimae una mercede perpetiuntur cognoscendi aliquid abditum remotumque. Haec res ad spectacula populos contrahit, haec cogit praeclusa rimari, secretiora exquirere, antiquitates euoluere, mores barbararum audire gentium. 3. Curiosum nobis natura ingenium dedit et artis sibi ac pulchritudinis suae conscia spectatores nos tantis rerum spectaculis genuit, perditura fructum sui, si tam magna, tam clara, tam subtiliter ducta, tam nitida et non uno genere formosa solitudini ostenderet. 4. Vt scias illam spectari uoluisse, non tantum aspici, uide quem nobis locum dederit: in media nos sui parte constituit et circumspectum omnium nobis dedit; nec erexit tantummodo hominem, sed etiam habilem contemplationis factura, ut ab ortu sidera in occasum labentia prosequi posset et uultum suum circumferre cum toto, sublime fecit illi caput et collo flexili inposuit; deinde sena per diem, sena per noctem signa producens nullam non partem sui explicuit, ut per haec quae optulerat oculis eius cupiditatem faceret etiam ceterorum. 5. Nec enim omnia nec tanta uisimus quanta sunt, sed acies nostra aperit sibi inuestigandi uiam et fundamenta uero iacit, ut inquisitio transeat ex apertis in obscura et aliquid ipso mundo inueniat antiquius: unde ista sidera exierint; quis fuerit uniuersi status, antequam singula in partes discederent; quae ratio mersa et confusa diduxerit; quis loca rebus adsignauerit, suapte natura grauia descenderint, euolauerint leuia, an praeter nisum pondusque corporum altior aliqua uis legem singulis dixerit; an illud uerum sit quo maxime probatur homines diuini esse spiritus, partem ac ueluti scintillas quasdam astrorum in terram desiluisse atque alieno loco haesisse. 6. Cogitatio nostra caeli munimenta perrumpit nec contenta est id quod ostenditur scire: 'illud' inquit 'scrutor quod ultra mundum iacet, utrumne profunda uastitas sit an et hoc ipsum terminis suis cludatur; qualis sit habitus exclusis, informia et confusa sint, [an] in omnem partem tantundem loci optinentia, an et illa in aliquem cultum discripta sint; huic cohaereant mundo, an longe ab hoc secesserint et hic in uacuo uolutetur; indiuidua sint per quae struitur omne quod natum futurumque est, an continua eorum materia sit et per totum mutabilis; utrum contraria inter se elementa sint, an non pugnent sed per diuersa conspirent.' 7. Ad haec quaerenda natus, aestima quam non multum acceperit temporis, etiam si illud totum sibi uindicat. Qui licet nihil facilitate eripi, nihil neglegentia patiatur excidere, licet horas suas auarissime seruet et usque in ultimum aetatis humanae terminum procedat nec quicquam illi ex eo quod natura constituit fortuna concutiat, tamen homo ad inmortalium cognitionem nimis mortalis est. 8. Ergo secundum naturam uiuo si totum me illi dedi, si illius admirator cultorque sum. Natura autem utrumque facere me uoluit, et agere et contemplationi uacare: utrumque facio, quoniam ne contemplatio quidem sine actione est. == VI. == 1. 'Sed refert' inquis 'an ad illam uoluptatis causa accesseris, nihil aliud ex illa petens quam adsiduam contemplationem sine exitu; est enim dulcis et habet inlecebras suas.' Aduersus hoc tibi respondeo: aeque refert quo animo ciuilem agas uitam, an semper inquietus sis nec tibi umquam sumas ullum tempus quo ab humanis ad diuina respicias. 2. Quomodo res adpetere sine ullo uirtutum amore et sine cultu ingeni ac nudas edere operas minime probabile est (misceri enim ista inter se et conseri debent), sic inperfectum ac languidum bonum est in otium sine actu proiecta uirtus, numquam id quod didicit ostendens. 3. Quis negat illam debere profectus suos in opere temptare, nec tantum quid faciendum sit cogitare sed etiam aliquando manum exercere et ea quae meditata est ad uerum perducere? Quodsi per ipsum sapientem non est mora, si non actor deest sed agenda desunt, ecquid illi secum esse permittes? 4. Quo animo ad otium sapiens secedit? ut sciat se tum quoque ea acturum per quae posteris prosit. Nos certe sumus qui dicimus et Zenonem et Chrysippum maiora egisse quam si duxissent exercitus, gessissent honores, leges tulissent; quas non uni ciuitati, sed toti humano generi tulerunt. Quid est ergo quare tale otium non conueniat uiro bono, per quod futura saecula ordinet nec apud paucos contionetur sed apud omnis omnium gentium homines, quique sunt quique erunt? 5. Ad summam, quaero an ex praeceptis suis uixerint Cleanthes et Chrysippus et Zenon. <Non> dubie respondebis sic illos uixisse quemadmodum dixerant esse uiuendum: atqui nemo illorum rem publicam administrauit. 'Non fuit' inquis 'illis aut ea fortuna aut ea dignitas quae admitti ad publicarum rerum tractationem solet.' Sed idem nihilominus non segnem egere uitam: inuenerunt quemadmodum plus quies ipsorum hominibus prodesset quam aliorum discursus et sudor. Ergo nihilominus hi multum egisse uisi sunt, quamuis nihil publice agerent. == VII. == 1. Praeterea tria genera sunt uitae, inter quae quod sit optimum quaeri solet: unum uoluptati uacat, alterum contemplationi, tertium actioni. Primum deposita contentione depositoque odio quod inplacabile diuersa sequentibus indiximus, uideamus ut haec omnia ad idem sub alio atque alio titulo perueniant: nec ille qui uoluptatem probat sine contemplatione est, nec ille qui contemplationi inseruit sine uoluptate est, nec ille cuius uita actionibus destinata est sine contemplatione est. 2. 'Plurimum' inquis 'discriminis est utrum aliqua res propositum sit an propositi alterius accessio.' Sit sane grande discrimen, tamen alterum sine altero non est: nec ille sine actione contemplatur, nec hic sine contemplatione agit, nec ille tertius, de quo male existimare consensimus, uoluptatem inertem probat sed eam quam ratione efficit firmam sibi; ita et haec ipsa uoluptaria secta in actu est. 3. Quidni in actu sit, cum ipse dicat Epicurus aliquando se recessurum a uoluptate, dolorem etiam adpetiturum, si aut uoluptati imminebit paenitentia aut dolor minor pro grauiore sumetur? 4. Quo pertinet haec dicere? ut appareat contemplationem placere omnibus; alii petunt illam, nobis haec statio, non portus est. == VIII. == 1. Adice nunc [huc] quod e lege Chrysippi uiuere otioso licet: non dico ut otium patiatur, sed ut eligat. Negant nostri sapientem ad quamlibet rem publicam accessurum; quid autem interest quomodo sapiens ad otium ueniat, utrum quia res publica illi deest an quia ipse rei publicae, si omnibus defutura res publica est? Semper autem deerit fastidiose quaerentibus. 2. Interrogo ad quam rem publicam sapiens sit accessurus. Ad Atheniensium, in qua Socrates damnatur, Aristoteles ne damnetur fugit? in qua opprimit inuidia uirtutes? Negabis mihi accessurum ad hanc rem publicam sapientem. Ad Carthaginiensium ergo rem publicam sapiens accedet, in qua adsidua seditio et optimo cuique infesta libertas est, summa aequi ac boni uilitas, aduersus hostes inhumana crudelitas, etiam aduersus suos hostilis? Et hanc fugiet. 3. Si percensere singulas uoluero, nullam inueniam quae sapientem aut quam sapiens pati possit. Quodsi non inuenitur illa res publica quam nobis fingimus, incipit omnibus esse otium necessarium, quia quod unum praeferri poterat otio nusquam est. 4. Si quis dicit optimum esse nauigare, deinde negat nauigandum in eo mari in quo naufragia fieri soleant et frequenter subitae tempestates sint quae rectorem in contrarium rapiant, puto hic me uetat nauem soluere, quamquam laudet nauigationem. * * * </div>{{finis}} [[fr:L’Oisiveté]] ot7q36olu19229xp6ancvfw66chn95j 0 1414 265035 191890 2026-05-09T12:14:39Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De Tranquillitate Animi]] ad [[De tranquillitate animi]] 191890 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De Tranquillitate Animi |OperaeWikiPagina= De Tranquillitate Animi |Annus= Saeculo I |SubTitulus= <!-- SubTitulus --> |Genera=Philosophia }} <div class=text> == I. == 1 Inquirenti mihi in me quaedam uitia apparebant, Seneca, in aperto posita, quae manu prehenderem, quaedam obscuriora et in recessu, quaedam non continua, sed ex interuallis redeuntia, quae uel molestissima dixerim, ut hostes uagos et ex occasionibus assilientes, per quos neutrum licet, nec tamquam in bello paratum esse nec tamquam in pace securum. 2 Illum tamen habitum in me maxime deprehendo (quare enim non uerum ut medico fatear?), nec bona fide liberatum me iis quae timebam et oderam, nec rursus obnoxium. In statu ut non pessimo, ita maxime querulo et moroso positus sum nec aegroto nec ualeo. 3 Non est quod dicas omnium uirtutum tenera esse principia, tempore illis duramentum et robur accedere. Non ignoro etiam quae in speciem laborant, dignitatem dico et eloquentiae famam et quicquid ad alienum suffragium uenit, mora conualescere: et quae ueras uires parant et quae ad placendum fuco quodam subornantur exspectant annos donec paulatim colorem diuturnitas ducat. Sed ego uereor ne consuetudo, quae rebus affert constantiam, hoc uitium mihi altius figat: tam malorum quam bonorum longa conuersatio amorem induit. 4 Haec animi inter utrumque dubii, nec ad recta fortiter nec ad praua uergentis, infirmitas qualis sit, non tam semel tibi possum quam per partes ostendere. Dicam quae accidant mihi; tu morbo nomen inuenies. 5 Tenet me summus amor parsimoniae, fateor: placet non in ambitionem cubile compositum, non ex arcula prolata uestis, non ponderibus ac mille tormentis splendere cogentibus expressa, sed domestica et uilis, nec seruata nec sumenda sollicite; 6 placet cibus quem nec parent familiae nec spectent, non ante multos imperatus dies nec multorum manibus ministratus, sed parabilis facilisque, nihil habens arcessiti pretiosiue, ubilibet non defuturus, nec patrimonio nec corpori grauis, non rediturus qua intrauerit; 7 placet minister incultus et rudis uernula, argentum graue rustici patris sine ullo nomine artificis, et mensa non uarietate macularum conspicua nec per multas dominorum elegantium successiones ciuitati nota, sed in usum posita, quae nullius conuiuae oculos nec uoluptate moretur nec accendat inuidia. 8 Cum bene ista placuerunt, praestringit animum apparatus alicuius paedagogii, diligentius quam in tralatu uestita et auro culta mancipia et agmen seruorum nitentium, iam domus etiam qua calcatur pretiosa et, diuitiis per omnes angulos dissipatis, tecta ipsa fulgentia, et assectator comesque patrimoniorum pereuntium populus. Quid perlucentes ad imum aquas et circumfluentes ipsa conuiuia, quid epulas loquar scaena sua dignas? 9 Circumfudit me ex longo frugalitatis situ uenientem multo splendore luxuria et undique circumsonuit: paulum titubat acies, facilius aduersus illam animum quam oculos attollo; recedo itaque non peior, sed tristior, nec inter illa friuola mea tam altus incedo, tacitusque morsus subit et dubitatio numquid illa meliora sint. Nihil horum me mutat, nihil tamen non concutit. 10 Placet imperia praeceptorum sequi et in mediam ire rem publicam; placet honores fascesque non scilicet purpura aut uirgis abductum capessere, sed ut amicis propinquisque et omnibus ciuibus, omnibus deinde mortalibus paratior utiliorque sim: promptus, imperitus, sequor Zenona, Cleanthen, Chrysippum, quorum tamen nemo ad rem publicam accessit, et nemo non misit. 11 Vbi aliquid animum insolitum arietari percussit, ubi aliquid occurrit aut indignum, ut in omni uita humana multa sunt, aut parum ex facili flens, aut multum temporis res non magno aestimandae poposcerunt, ad otium conuertor, et, quemadmodum pecoribus, fatigatis quoque, uelocior domum gradus est. 12 Placet intra parietes rursus uitam coercere: nemo ullum auferat diem, nihil dignum tanto impendio redditurus; sibi ipse animus haereat, se colat, nihil alieni agat, nihil quod ad iudicem spectet; ametur expers publicae priuataeque curae tranquillitas. 13 Sed, ubi lectio fortior erexit animum et aculeos subdiderunt exempla nobilia, prosilire libet in forum, commodare alteri uocem, alteri operam, etiam si nihil profuturam, tamen conaturam prodesse, aliculus coercere in foro superbiain male secundis rebus elati. 14 In studiis puto mehercules melius esse res ipsas intueri et harum causa loqui, ceterum uerba rebus permittere, ut qua duxerint, hac inelaborata sequatur oratio. Quid opus est saeculis duratura componere? Vis tu non id agere, ne te posteri taceant! Morti natus es: minus molestiarum habet funus tacitum. Itaque occupandi temporis causa in usum tuum, non in praeconium, aliquid simplici stilo scribe: minore labore opus est studentibus in diem. 15 Rursus, ubi se animus cogitationum magnitudine leuauit, ambitiosus in uerba est altiasque ut spirare, ita eloqui gestit, et ad dignitatem rerum exit oratio. Oblitus tum legis pressiorisque iudicii, sublimius feror et ore iam non meo. 16 Ne singula diutius persequar, in omnibus rebus haec me sequitur bonae mentis infirmitas, cui ne paulatim defluam uereor, aut, quod est sollicitius, ne semper casuro similis pendeam et plus fortasse sit quam quod ipse peruideo. Familiariter enim domestica aspicimus, et semper iudicio fauor officit. 17 Puto multos potuisse ad sapientiam peruenire, nisi putassent se peruenisse, nisi quaedam in se dissimulassent, quaedam opertis oculis transiluissent. Non est enim quod magis aliena iudices adulatione nos perire quam nostra. Quis sibi uerum dicere ausus est? quis non, inter laudantium blandientiumque positus greges, plurimum tamen sibi ipse assentatus est? 18 Rogo itaque, si quod habes remedium quo hanc fluctuationem meam sistas, dignum me putes qui tibi tranquillitatem debeam. Non esse periculosos hos motus animi nec quicquam tumultuosi afferentes scio; ut uera tibi similitudine id de quo queror cxprimam, non tempestate uexor, sed nausea: detrahe ergo quicquld hoc est mali, et succurre in conspectu terrarum laboranti. == II. == 1 Quaero mehercules iamdudum, Serene, ipse tacitus, cui talem affectum animi similem putem, nec ulli propius admouerim exemplo quam eorum qui, ex longa et graui ualetudine expliciti, motiunculis leuibusque interim offensis perstringuntur et, cum reliquias effugerunt, suspicionibus tamen inquietantur medicisque iam sani manum porrigunt et omnem calorem corporis sul calumniantur. Horum, Serene, non parum sanum est corpus, sed sanitati parum assueuit, sicut est quidam tremor etiam tranquilli maris motusque, cum ex tempestate requieuit. 2 Opus est itaque non illis durioribus, quae iam transcucurrimus, ut alicubi obstes tibi, alicubi irascaris, alicubi instes grauis, sed illo quod ultimum uenit, ut fidem tibi habeas et recta ire te uia credas, nihil auocatus transuersis multorum uestigiis passim discurrentium, quorundam circa ipsam errantium uiam. 3 Quod desideras autem magnum et summum est deoque uicinum, non concuti. Hanc stabilem animi sedem Graeci euthymian uocant, de qua Democriti uolumen egregium est, ego tranquillitatem uoco: nec enim imitari et transferre uerba ad illorum formam necesse est; res ipsa de qua agitur aliquo signanda nomine est, quod appellationis graecae uim debet habere, non faciem. 4 Ergo quaerimus quomodo animus semper aequali secundoque cursu eat propitiusque sibi sit et sua laetus aspiciat et hoc gaudium non interrumpat, sed placido statu maneat, nec attollens se umquam nec deprimens. Id tranquillitas erit. Quomodo ad hanc perueniri possit in uniuersum quaeramus; sumes tu ex publico remedio quantum uoles. 5 Totum interim uitium in medium protrahendum est, ex quo agnoscet quisque partem suam. Simul tu intelleges quanto minus negotii habeas cum fastidio tui quam ii quos, ad professionem speciosam alligatos et sub ingenti titulo laborantes, in sua simulatione pudor magis quam uoluntas tenet. 6 Omnes in eadem causa sunt, et hi qui leuitate uexantur ac taedio assiduaque mutatione propositi, quibus semper magis placet quod reliquerunt, et illi qui marcent et oscitantur. Adice eos qui non aliter quam quibus difficilis somnus est uersant se et hoc atque illo modo componunt, donec quietem lassitudine inueniant: statum uitae suae reformando subinde, in eo nouissime manent, in quo illos non mutandi odium, sed senectus ad nouandum pigra deprehendit. Adice et illos, qui non constantiae uitio parum lenes sunt, sed inertiae, et uiuunt non quomodo uolunt, sed quomodo coeperunt. 7 Innumerabiles deinceps proprietates sunt, sed unus effectus uitii, sibi displicere. Hoc oritur ab intemperie animi et cupiditatibus timidis aut parum prosperis, ubi aut non audent quantum concupiscunt aut non consequuntur, et in spem toti prominent. Semper instabiles mobilesque sunt, quod necesse est accidere pendentibus. Ad uota sua omni uia tendunt et inhonesta se ac difficilia docent coguntque, et, ubi sine praemio labor est, torquet illos irritum dedecus, nec dolent praua, sed frustra uoluisse. 8 Tunc illos et paenitentia coepti tenet et incipiendi timor, subrepitque illa animi iactatio non inuenientis exitum, quia nec imperare cupiditatibus suis nec obsequi possunt, et cunctatio uitae parum se explicantis et inter destituta uota torpentis animi situs. 9 Quae omnia grauiora sunt ubi odjo infelicitatis operosae ad otium perfugerunt ac secreta studia, quae pati non potest animus ad ciuilia erectus agendique cupidus et natura inquies, parum scilicet in se solaciorum habens. Ideo, detractis oblectationibus quas ipsae occupationes discurrentibus praebent, domum, solitudinem, parietes non fert; inuitus aspicit se sibi relictum. 10 Hinc illud est taedium et displicentia sui et nusquam residentis animi uolutatio et otii sui tristis atque aegra patientia, utique ubi causas fateri pudet et tormenta introrsus egit uerecundia, in angusto inclusae cupiditates sine exitu se ipsae strangulant; inde maeror marcorque et mille fluctus mentis incertae, quam spes inchoatae suspensam habent, deploratae tristem; inde ille affectus otium suum detestantium querentiumque nihil ipsos habere quod agant, et alienis incrementis inimicissima inuidia (alit enim liuorem infelix inertia et omnes destrui cupiunt, quia se non potuere prouehere); 11 ex hac deinde auersatione alienorum processuum et suorum desperatione obirascens fortunae animus et de saeculo querens et in angulos se retrahens et poenae incubans suae, dum illum taedet sui pigetque. Natura enim humanus animus agilis est et pronus ad motus. Grata omnis illi excitandi se abstrahendique materia est, gratior pessimis quibusque ingeniis, quae occupationibus libenter deteruntur: ut ulcera quaedam nocituras manus appetunt et tactu gaudent et foedam corporum scabiem delectat quicquid exasperat, non aliter dixerim his mentibus, in quas cupiditates uelut mala ulcera eruperunt, uoluptati esse laborem uexationemque. 12 Sunt enim quaedam quae corpus quoque nostrum cum quodam dolore delectent, ut uersare se et mutare nondum fessum latus et alio atque alio positu uentilari: qualis ille homericus Achilles est, modo pronus, modo supinus, in uarios habitus se ipse componens, quod proprium aegri est, nihil diu pati et mutationibus ut remediis uti. 13 Inde peregrinationes suscipiuntur uagae et litora pererrantur et modo mari se, modo terra experitur semper praesentibus infesta leuitas: "Nunc Campaniam petamus." Iam delicata fastidio sunt: "Inculta uideantur, Bruttios et Lucaniae saltus persequamur." Aliquid tamen inter deserta amoeni requiritur, in quo luxuriosi oculi longo locorun horrentium squalore releuentur: "Tarentum petatur laudatusque portus et hiberna caeli mitioris et regio uel antiquae satis opulenta turbae.... Iam flectamus cursum ad Vrbem: nimis diu a plausu et fragore aures uacauerunt, iuuat iam et humano sanguine frui." 14 Aliud ex alio iter suscipitur et spectacula spectaculis mutantur. Vt ait Lucretius: Hoc se quisque modo semper fugit. Sed quid prodest, si non effugit? Sequitur se ipse et urget grauissimus comes. 15 Itaque scire debemus non locorum uitium esse quo laboramus, sed nostrum: infirmi sumus ad omne tolerandum, nec laboris patientes nec uoluptatis nec nostri nec ullius rei diutius. Hoc quosdam egit ad mortem: quod proposita saepe mutando in eadem reuoluebantur et non reliquerant nouitati locum, fastidio esse illis coepit uita et ipse mundus, et subiit illud tabidarum deliciarum: "Quousque eadem?" ==III. == 1 Aduersus hoc taedium quo auxillo putem utendum quaeris. Optimum erat, ut ait Athenodorus, actione rerum et rei publicae tractatione et officiis ciuilibus se detinere. Nam, ut quidam sole atque exercitatione et cura corporis diem educunt athletisque longe utilissimum est lacertos suos roburque, cui se uni dicauerunt, maiore temporis parte nutrire, ita nobis, animum ad rerum ciuilium certamen parantibus, in opere esse nostro longe pulcherrimum est: nam, cum utilem se efficere ciuibus mortalibusque propositum habeat, simul et exercetur et proficit qui in mediis se officiis posuit, communia priuataque pro facultate administrans. 2 "Sed, quia in hac, inquit, tam insana hominum ambitione, tot calumniatoribus in deterius recta torquentibus, parum tuta simplicitas est et plus futurum semper est quod obstet quam quod succedat, a foro quidem et publico recedendum est. Sed habet ubi se etiam in priuato laxe explicet magnus animus, nec, ut leonum animaliumque impetus caueis coercetur, sic hominum, quorum maximae in seducto actiones sunt. 3 Ita tamen delituerit, ut, ubicumque otium suum absconderit, prodesse uelit singulis uniuersisque ingenio, uoce, consilio. Nec enim is solus rei publicae prodest, qui candidatos extrahit et tuetur reos et de pace belloque censet; sed qui iuuentutem exhortatur, qui in tanta bonorum praeceptorum inopia uirtutem insinuat animis, qui ad pecuniam luxuriamque cursu ruentes prensat ac retrahit et, si nihil aliud, certe moratur, in priuato publicum negotium agit. 4 An ille plus praestat, qui inter peregrinos et ciues aut urbanus praetor adeuntibus assessoris uerba pronuntiat, quam qui quid sit iustitia, quid pietas, quid patientia, quid fortitudo, quid mortis contemptus, quid deorum intellectus, quam gratuitum bonum sit bona conscientia? 5 Ergo, si tempus in studia conferas quod subduxeris offlciis, non deserueris nec munus detractaueris: neque enim ille solus militat qui in acie stat et cornu dextrum laeuumque defendit, sed et qui portas tuetur et statione minus periculosa, non otiosa tamen fungitur uigiliasque seruat et armamentario praeest quae ministeria, quamuis incruenta sint, in numerum stipendiorum ueniunt. 6 Si te ad studia reuocaueris, omne uitae fastidium effugeris, nec noctem fieri optabis taedio lucis, nec tibi grauis eris nec aliis superuacuus; multos in amicitiam attrahes affluetque ad te optimus quisque. Numquam enim, quamuis obscura, uirtus latet, sed mittit sui signa: quisquis dignus fuerit uestigiis illam colliget. 7 Nam, si omnem conuersationem tollimus et generi humano renuntiamus uiuimusque in nos tantum conuersi, sequetur hanc solitudinem omni studio carentem inopia rerum agendarum: incipiemus aedificia alia ponere, alia subuertere, et mare summouere et aquas contra difficultatem locorum educere, et male dispensare tempus quod nobis natura consumendum dedit. 8 Alii parce illo utimur, alii prodige; alii sic impendimus ut possimus rationem reddere, alii ut nullas habeamus reliquias, qua re nihil turpius est. Saepe grandis natu senex nullum aliud habet argumentuum quo se probet diu uixisse, praeter aetatem." == IV. == 1 Mihi, carissime Serene, nimis videtur summisisse temporibus se Athenodorus, nimis cito refugisse. Nec ego negauerim aliquando cedendum, sed sensim relato gradu et saluis signis, salua militari dignitate: sanctiores tutioresque sunt hostibus suis qui in fidem cum armis veniunt. 2 Hoc puto uirtuti faciendum studiosoque uirtutis: si praeualebit fortuna et praecidet agendi facultatem, non statim auersus inermisque fugiat, latebras quaerens, quasi ullus locus sit quo non possit fortuna persequi, sed parcius se inferat officiis et cum dilectu inueniat aliquid in quo utilis ciuitati sit. 3 Militare non licet: honores petat. Priuato uiuendum est: sit orator. Silentium indictum est: tacita aduocatione ciues iuuet. Periculosum etiam ingressu forum est: in domibus, in spectaculis, in conuiuiis bonum contubernalem, fidelem amicum, temperantem conuiuam agat. Officia ciuis amisit: hominis exerceat. 4 Ideo magno animo nos non unius urbis moenibus clusimus, sed in totius orbis commercium emisimus patriamque nobis mundum professi sumus, ut liceret latiorem uirtuti campum dare. Praeclusum tibi tribunal est et rostris prohiberis aut comitiis: respice post te quantum latissimarum regionum pateat, quantum populorum. Numquam ita tibi magna pars obstruetur, ut non maior relinquatur. 5 Sed uide ne totum istud tuum uitium sit. Non uis enim nisi consul aut prytanis aut ceryx aut sufes administrare rem publicam. Quid si militare nolis nisi imperator aut tribunus? Etiam si alii primam frontem tenebunt, te sors inter triarios posuerit, inde uoce, adhortatione, exemplo, animo milita: praecisis quoque manibus, ille in proelio inuenit quod partibus conferat, qui stat tamen et clamore iuuat. 6 Tale quiddam facias: si a prima te rei publicae parte fortuna summouerit, stes tamen et clamore iuues, et, si quis fauces oppresserit, stes tamen et silentio iuues. Numquam inutilis est opera ciuis boni: auditus est uisusque. Vultu, nutu, obstinatione tacita incessuque ipso prodest. 7 Vt salutaria quaedam citra gustum tactumque odore proficiunt, ita uirtus utilitatem etiam ex longinquo et latens fundit: siue spatiatur et se utitur suo iure, siue precarios habet excessus cogiturque uela contrahere, siue otiosa mutaque est et anguste circumsaepta, siue adaperta, in quocumque habitu est, proficit. Quid tu parum utile putas exemplum bene quiescentis? 8 Longe itaque optimum est miscere otium rebus, quotiens actuosa uita impedimentis fortuitis aut ciuitatis condicione prohibebitur; numquam enim usque eo interclusa sunt omnia, ut nulli actioni locus honestae sit. == V. == 1 Numquid potes inuenire urbem miseriorem quam Atheniensium fuit, cum illam triginta tyranni diuellerent? Mille trecentos ciues, optimum quemque, occiderant, nec finem ideo faciebant, sed irritabat se ipsa saeuitia. In qua ciuitate erat Areos pagos, religiosissimum iudicium, in qua senatus populusque senatui similis, coibat cotidie carnificum triste collegium et infelix curia tyrannis augusta. Poteratne illa ciuitas conquiescere, in qua tot tyranni erant quot satellites essent? Ne spes quidem ulla recipiendae libertatis animis poterat offerri, nec ulli remedio locus apparebat contra tantam uim malorum: unde enim miserae ciuitati tot Harmodios? 2 Socrates tamen in medio erat, et lugentes patres consolabatur, et desperantes de re publica exhortabatur, et diuitibus opes suas metuentibus exprobrabat seram periculosae auaritiae paenitentiam, et imitari uolentibus magnum circumferebat exemplar, cum inter triginta dominos liber incederet. 3 Hunc tamen Athenae ipsae in carcere occiderunt, et qui tuto insultauerat agmini tyrannorum, eius libertatem libertas non tulit: ut scias et in afflicta re publica esse occasionem sapienti uiro ad se proferendum, et in florenti ae beata petulantium, inuidiam, mille alia inertia uitia regnare. 4 Vtcumque ergo se res publica dabit, utcumque fortuna permittet, ita aut explicabimus nos aut contrahemus, utique mouebimus nec alligati metu torpebimus. Immo ille uir fuerit, qui, periculis undique imminentibus, armis circa et catenis frementibus, non alliserit uirtutem nec absconderit: non est enim seruare se obruere. 5 Vt opinor, Curius Dentatus aiebat malle esse se mortuum quam uiuere: ultimum malorum est e uiuorum numero exire antequam moriaris. Sed faciendum erit, si in rei publicae tempus minus tractabile incideris, ut plus otio ac litteris uindices, nec aliter quam in periculosa nauigatione subinde portum petas, nec exspectes donec res te dimittant, sed ab illis te ipse diiungas. == VI. == 1 Inspicere autem debebimus primum nosmet ipsos, deinde ea quae aggrediemur negotia, deinde eos quorum causa aut cum quibus. 2 Ante omnia necesse est se ipsum aestimare, quia fere plus nobis uidemur posse quam possumus: alius eloquentiae fiducia prolabitur, alius patrimonio suo plus imperauit quam ferre posset, alius infirmum corpus laborioso pressit officio. 3 Quorundam parum idonea est uerecundia rebus ciuilibus, quae firmam frontem desiderant; quorundam contumacia non facit ad aulam; quidam non habent iram in potestate, et illos ad temeraria uerba quaelibet indignatio effert; quidam urbanitatem nesciunt continere nec periculosis abstinent salibus: omnibus his utilior negotio quies est. Ferox impatiensque natura irritamenta nociturae libertatis euitet. 4 Considerandum est utrum natura tua agendis rebus an otioso studio contemplationique aptior sit, et eo inclinandum quo te uis ingenii feret: Isocrates Ephorum iniecta manu a foro subduxit, utiliorem componendis monumentis historiarum ratus. Male enim respondent coacta ingenia; reluctante natura, irritus labor est. 5 Aestimanda sunt deinde ipsa quae aggredimur, et uires nostrae cum rebus quas tentaturi sumus comparandae. Debet enim semper plus esse uirium in actore quam in opere: necesse est opprimant onera quae ferente maiora sunt. 6 Quaedam praeterea non tam magna sunt quam fecunda multumque negotiorum ferunt: et haec refugienda sunt, ex quibus noua occupatio multiplexque nascetur. Nec accedendum eo unde liber regressus non sit: iis admouenda manus est, qùorum finem aut facere aut certe sperare possis relinquenda, quae latius actu procedunt nec ubi proposueris desinunt. 7 Hominum utique dilectus habendus est, an digni sint quibus partern uitae nostrae impendamus, an ad illos temporis nostri iactura perueniat: quidam enim ultro officia nobis nostra imputant. 8 Athenodorus ait ne ad cenam quidem se iturum ad eum qui sibi nihil pro hoc debiturus sit. Puto, intellegis multo minus ad eos iturum qui cum amicorum officiis paria mensa faciunt, qui fericula pro congiariis numerant, quasi in alienum honorem intemperantes sint. Deme illis testes spectatoresque, non delectabit popina secreta.... == VII. == 1 Nihil tamen aeque oblectaucrit animum quam amicitia fidelis et dulcis. Quantum bonum est, ubi praeparata sunt pectora in quae tuto secretum omne descendat, quorum conscientiam minus quam tuam timeas, quorum sermo sollicitudinem leniat, sententia consilium expediat, hilaritas tristitiam dissipet, conspectus ipse delectet! Quos scilicet uacuos, quantum fieri poterit, a cupiditatibus eligemus: serpunt enim uitia et in proximum quemque transiliunt et contactu nocent. 2 Itaque, ut in pestilentia curandum est ne correptis iam corporibus et morbo flagrantibus assideamus, quia pericula trahemus afflatuque ipso laborabimus, ita in amicorum legendis ingeniis dabimus operam ut quam minime inquinatos assumamus: initium morbi est aegris sana miscere. Nec hoc praeceperim tibi, ut neminem nisi sapientem sequaris aut attrahas: ubi enim istum inuenies, quem tot saeculis quaerimus? Pro optimo est minime malus. 3 Vix tibi esset facultas dilectus felicioris, si inter Platonas et Xenophontas et illum Socratici fetus prouentum bonos quaereres, aut si tibi potestas Catonianae fieret actatis, quae plerosque dignos tulit qui Catonis saeculo nascerentur (sicut multos peiores quam umquam alias maximorumque molitores scelerum; utraque enim turba opus erat, ut Cato posset intellegi: habere debuit et bonos, quibus se approbaret, et malos, in quibus uim suam experiretur). Nunc uero, in tanta bonorum egestate, minus fastidiosa fiat electio. 4 Praecipue tamen uitentur tristes et omnia deplorantes, quibus nulla non causa in querellas placet. Constet illi licet fides et beneuolentia, tranquillitati tamen inimicus est comes perturbatus et omnia gemens. == VIII. == 1 Transeamus ad patrimonia, maximam humanarum aerumnarum materiam. Nam, si omnia alia quibus angimur compares, mortes, aegrotationes, metus, desideria, dolorum laborumque patientiam, cum iis quae nobis mala pecunia nostra exhibet, haec pars multum praegrauabit. 2 Itaque cogitandum est quanto leuior dolor sit non habere quam perdere, et intellegemus paupertati eo minorem tormentorum quo minorem damnorum esse materiam. Erras enim si putas animosius detrimenta diuites ferre: maximis minimisque corporibus par est dolor uulneris. 3 Bion eleganter ait non minus molestum esse caluis quam comatis pilos uelli. Idem scias licet de pauperibus locupletibusque, par illis esse tormentum: utrique enim pecunia sua obhaesit nec sine sensu reuelli potest. Tolerabilius autem est, ut dixi, faciliusque non adquirere quam amittere, ideoque laetiores uidebis quos numquam fortuna respexit quam quos deseruit. 4 Vidit hoc Diogenes, uir ingentis animi, et effecit ne quid sibi eripi posset. Tu istud paupertatem, inopiam, egestatem uoca, quod uoles ignominiosum securitati nomen impone: putabo hunc non esse felicem, si quem mihi alium inueneris cui nihil pereat. Aut ego fallor, aut regnum est inter auaros, circumscriptores, latrones, plagiarios unum esse cui noceri non possit. 5 Si quis de felicitate Diogenis dubitat, potest idem dubitare et de deorum immortalium statu, an parum beate degant quod nec praedia nec horti sint nec alieno colono rura pretiosa nec grande in foro faenus. Non te pudet, quisquis diuitiis astupes? Respice agedum mundum: nudos uidebis deos, omnia dantes, nihil habentes. Hunc tu pauperem putas an diis immortalibus similem, qui se fortuitis omnibus exuit? 6 Feliciorem tu Demetrium Pompeianum uocas, quem non puduit locupletiorem esse Pompeio? Numerus illi cotidie seruorum uelut imperatori exercitus referebatur, cui iamdudum diuitiae esse debuerant duo uicarii et cella laxior. 7 At Diogeni seruus unicus fugit nec eum reducere, cum monstraretur, tanti putauit: "Turpe est, inquit, Manen sine Diogene posse uiuere, Diogenen sine Mane non posse." Videtur mihi dixisse: "Age tuum negotium, Fortuna, nihil apud Diogenen iam tui est: fugit mihi seruus, immo liber abii." 8 Familia petit uestiarium uictumque; tot uentres auidissimorum animalium tuendi sunt, emenda uestis et custodiendae rapacissimae manus et flentium detestantiumque ministeriis utendum. Quanto ille felicior, qui nihil ulli debet nisi cui facillime negat, sibi! 9 Sed, quoniam non est nobis tantum roboris, angustanda certe sunt patrimonia, ut minus ad iniurias fortunae simus expositi. Habiliora sunt corpora in bello quae in arma sua contrahi possunt quam quae superfunduntur et undique magnitudo sua uulneribus obicit; optimus pecuniae modus est, qui nec in paupertatem cadit lice procul a paupertate discedit. == IX. == 1 Placebit autem haec nobis mensura si prius parsimonia placuerit, sine qua nec ullae opes sufficiunt nec ullae non satis patent, praesertim cum in uicino remedium sit et possit ipsa paupertas in diuitias se, aduocata frugalitate, conuertere. 2 Assuescamus a nobis remouere pompam et usus rerum, non ornamenta metiri. Cibus famem domet, potio sitim, libido qua necesse est fluat. Discamus membris nostris inniti, cultum uictumque non ad noua exempla componere, sed ut maiorum mores suadent. Discamus continentiam augere, luxuriam coercere, gloriam temperare, iracundiam lenire, paupertatem aequis oculis aspicere, frugalitatem colere, etiam si multos pudebit rei eius, desideriis naturalibus paruo parata remedia adhibere, spes effrenatas et animum in futura imminentem uelut sub uinculis habere, id agere, ut diuitias a nobis potius quam a fortuna petamus. 3 Non potest umquam tanta uarietas et iniquitas casuum ita depelli, ut non multum procellarum irruat magna armamenta pandentibus. Cogendae in artum res sunt, ut tela in uanum cadant, ideoque exsilia interim calamitatesque in remedium cessere et leuioribus incommodis grauiora sanata sunt. Vbi parum audit praecepta animus nec curari mollius potest, quidni consulatur, si et paupertas et ignominia et rerum euersio adhibetur? Malo malum opponitur. Assuescamus ergo cenare posse sine populo et seruis paucioribus seruire et uestes parare in quod inuentae sunt et habitare contractius. Non in cursu tantum circique certamine, sed in his spatiis uitae interius flectendum est. 4 Studiorum quoque, quae liberalissima impensa est, tamdiu rationem habet quamdiu modum. Quo innumerabiles libros et bibliothecas, quarum dominus uix tota uita indices perlegit? Onerat discentem turba, non instruit, multoque satius est paucis te auctoribus tradere quam errare per multos. 5 Quadraginta milia librorum Alexandriae arserunt. Pulcherrimum regiae opulentiae monumentum alius laudauerit, sicut et Liuius, qui elegantiae regum curaeque egregium id opus ait fuisse. Non fuit elegantia illud aut cura, sed studiosa luxuria, immo ne studiosa quidem, quoniam non in studium, sed in spectaculum comparauerant, sicut plerisque ignaris etiam puerilium litterarum libri non studiorum instrumenta, sed cenationum ornamenta sunt. Paretur itaque librorum quantum satis sit, nihil in apparatum. 6 (Honestius, inquis, huc se impensae quam in Corinthia pictasque tabulas effuderint.) Vitiosum est ubique quod nimium est. Quid habes cur ignoscas homini armaria e citro atque ebore captanti, corpora conquirenti aut ignotorum auctorum aut improbatorum et inter tot milia librorum oscitanti, cui uoluminum suorum frontes maxime placent titulique? 7 Apud desidiosissimos ergo uidebis quicquid orationum historiarumque est, tecto tenus exstructa loculamenta: iam enim, inter balnearia et thermas, bibliotheca quoque ut necessarium domus ornamentum expolitur. Ignoscerem plane, si studiorum nimia cupidine erraretur; nunc ista conquisita, cum imaginibus suis discripta, sacrorum opera ingeniorum in speciem et cultum parietum comparantur. == X. == 1 At in aliquod genus uitae difficile incidisti et tibi ignoranti uel publica fortuna uel priuata laqueum impegit, quem nec soluere possis nec rumpere. Cogita compeditos primo aegre ferre onera et impedimenta crurum; deinde, ubi non indignari illa, sed pati proposuerunt, necessitas fortiter ferre docet, consuetudo facile. Inuenies in quolibet genere uitae oblectamenta et remissiones et uoluptates, si uolueris mala putare leuia potius quam inuidiosa facere. 2 Nullo melius nomine de nobis natura meruit, quae, cum sciret quibus aerumnis nasceremur, calamitatum mollimentum consuetudinem inuenit, cito in familiaritatem grauissima adducens. Nemo duraret, si rerum aduersarum eandem uim assiduitas haberet quam primus ictus. 3 Omnes cum fortuna copulati sumus: aliorum aurea catena est ac laxa, aliorum arta et sordida, sed quid refert? Eadem custodia uniuersos circumdedit alligatique sunt etiam qui alligauerunt, nisi forte tu leuiorem in sinistra catenam putas. Alium honores, alium opes uinciunt; quosdam nobilitas, quosdam humilitas premit; quibusdam aliena supra caput imperia sunt, quibusdam sua; quosdam exsilia uno loco tenent, quosdam sacerdotia. Omnis uita seruitium est. 4 Assuescendum est itaque condicioni suae et quam minimum de illa querendum et quicquid habet circa se commodi apprehendendum: nihil tam acerbum est, in quo non aequus animus solacium inueniat. Exiguae saepe areae in multos usus discribentis arte patuerunt, et quamuis angustum pedem dispositio fecit habitabilem. Adhibe rationem difficultatibus: possunt et dura molliri et angusta laxari et grauia scite ferentes minus premere. 5 Non sunt praeterea cupiditates in longinquum mittendae, sed in uicinum illis egredi permittamus, quoniam includi ex toto non patiuntur. Relictis iis quae aut non possunt fieri aut difficulter possunt, prope posita speique nostrae alludentia sequamur, sed sciamus omnia aeque leuia esse, extrinsecus diuersas facies habentia, introrsus pariter uana. Nec inuideamus altius stantibus: quae excelsa uidebantur praerupta sunt. 6 Illi rursus quos sors iniqua in ancipiti posuit tutiores erunt superbiam detrahendo rebus per se superbis et fortunam suam quam maxime poterunt in planum deferendo. Multi quidem sunt quibus necessario haerendum sit in fastigio suo, ex quo non possunt nisi cadendo descendere; sed hoc ipsum testentur maximum onus suum esse, quod aliis graues esse cogantur, nec subleuatos se, sed suffixos. Iustitia, mansuetudine, humanitate, larga et benigna manu praeparent multa ad secundos casus praesidia, quorum spe securius pendeant. 7 Nihil tamen aeque nos ab his animi fluctibus uindicauerit quam semper aliquem incrementis terminum figere, nec fortunae arbitrium desinendi dare, sed ipsos multo quidem citra consistere. Sic et aliquae cupiditates animum acuent et finitae non in immensum incertumque producent. == XI. == 1 Ad imperfectos et mediocres et male sanos hic meus sermo pertinet, non ad sapientem. Huic non timide nec pedetentim ambulandum est: tanta enim fiducia sui est, ut obuiam fortunae ire non dubitet nec umquam loco illi cessurus sit. Nec habet ubi illam timeat, quia non mancipia tantum possessionesque et dignitatem, sed corpus quoque suum et oculos et manum et quicquid cariorem uitam facit seque ipsum inter precaria numerat, uiuitque ut commodatus sibi et reposcentibus sine tristitia redditurus. 2 Nec ideo uilis est sibi, quia scit se suum non esse; sed omnia tam diligenter faciet, tam circumspecte, quam religiosus homo sanctusque solet tueri fidei commissa. 3 Quandoque autem reddere iubebitur, non queretur cum fortuna, sed dicet: "Gratias ago pro eo quod possedi habuique. Magna quidem res tuas mercede colui, sed, quia ita imperas, do, cedo gratus libensque. Si quid habere me tui uolueris etiamnunc, seruabo; si aliud placet, ego uero factum signatumque argentum, domum familiamque meam reddo, restituo." Appellauerit natura, quae prior nobis credidit, et huic dicemus: "Recipe animum meliorem quam dedisti; non tergiuersor nec refugio. Paratum habes a uolente quod non sentienti dedisti: aufer." 4 Reuerti unde ueneris quid graue est? Male uiuet quisquis nesciet bene mori. Huic itaque primum rei pretium detrahendum est et spiritus inter uilia numerandus. Gladiatores, ut ait Cicero, inuisos habemus, si omni modo uitam impetrare cupiunt; fauemus, si contemptum eius prae se ferunt. Idem euenire nobis scias: saepe enim causa moriendi est timide mori. 5 Fortuna illa, quae ludos sibi facit: "Quo, inquit, te reseruem, malum et trepidum animal? Eo magis conuulneraberis et confodieris, quia nescis praebere iugulum. At tu et uiues diutius et morieris expeditius, qui ferrum non subducta ceruice nec manibus oppositis, sed animose recipis." 6 Qui mortem timebit, nihil umquam pro homine uiuo faciet; at qui sciet hoc sibi cum conciperetur statim condictum, uiuet ad formulam et simul illud quoque eodem animi robore praestabit, ne quid ex iis quae eueniunt subitum sit. Quicquid enim fieri potest quasi futurum sit prospiciendo malorum omnium impetus molliet, qui ad praeparatos exspectantesque nihil afferunt noui, securis et beata tantum spectantibus graues ueniunt. 7 Morbus est, captiuitas, ruina, ignis: nihil horum repentinum est. Sciebam in quam tumultuosum me contubernium natura clusisset. Totiens in uicinia mea conclamatum est; totiens praeter limen immaturas exsequias fax cereusque praecessit; saepe a latere ruentis aedificii fragor sonuit; multos ex iis quos forum, curia, sermo mecum contraxerat, nox abstulit et iunctas sodalium manus copuatas interscidit: mirer ad me aliquando pericula accessisse, quae circa me semper errauerint? 8 Magna pars hominum est quae nauigatura de tempestate non cogitat. Numquam me in re bona mali pudebit auctoris: Publilius, tragicis comicisque uehementior ingeniis quotiens mimicas ineptias et uerba ad summam caueam spectantia reliquit, Inter multa alia cothurno, non tantum sipario fortiora et hoc ait: Cuiuis potest accidere quod cuiquam potest. Hoc si quis in medullas demiserit et omnia aliena mala, quorum ingens cotidie copia est, sic aspexerit tamquam liberum illis et ad se iter sit, multo ante se armabit quam petatur. Sero animus ad periculorum patientiam post pericula instruitur. 9 "Non putaui hoc futurum" et: "Vmquam tu hoc euenturum credidisses?" Quare autem non? Quae sunt diuitiae quas non egestas et fames et mendicitas a tergo sequatur? quae dignitas, cuius non praetextam et augurale et lora patricia sordes comitentur et exprobratio notae et mille maculae et extrema contemptio? quod regnum est, cui non parata sit ruina et proculcatio et dominus et carnifex? nec magnis ista interuallis diuisa, sed horae momentum interest inter solium et aliena genua. 10 Scito ergo omnem condicionem uersabilem esse et quicquid in ullum incurrit posse in te quoque incurrere. Locuples es: numquid diuitior Pompeio? Cui cum Gaius, uetus cognatus, hopes nouus, aperuisset Caesaris domum ut suam cluderet, defuit panis, aqua. Cum tot flumina possideret in suo orientia, in suo cadentia, mendicauit stillicidia; fame ac siti periit in palatio cognati, dum illi heres publicum funus esurienti locat. 11 Honoribus summis functus es: numquid aut tam magnis aut tam insperatis aut tam uniuersis quam Seianus? Quo die illum senatus deduxerat, populus in frusta diuisit. In quem quicquid congeri poterat dii hominesque contulerant, ex eo nihil superfuit quod carnifex traheret. 12 Rex es: non ad Croesum te mittam, qui rogum suum et escendit iussus et exstingui uidit, factus non regno tantum, etiam morti suae superstes; non ad Iugurtham, quem populus romanus intra annum quam timuerat spectauit: Ptolemaeum Africae regem, Armeniae Mithridaten inter Gaianas custodias uidimus; alter in exsilium missus est, alter ut meliore fide mitteretur optabat. In tanta rerum sursum ac deorsum euntium uersatione, si non quicquid fieri potest pro futuro habes, das in te uires rebus aduersis, quas infregit quisquis prior uidit. == XII. == 1 Proximum ab his erit ne aut in superuacuis aut ex superuacuo laboremus, id est ne quae aut non possumus consequi concupiscamus aut adepti uanitatem cupiditatum nostrarum sero post multum sudorem intellegamus, id est ne aut labor irritus sit sine effectu aut effectus labore indignus. Fere enim ex his tristitia sequitur, si aut non successit aut successus pudet. 2 Circumcidenda concursatio, qualis est magnae parti hominum domos et theatra et fora pererrantium: alienis se negotiis offerunt, semper aliquid agentibus similes. Horum si aliquem exeuntem e domo interrogaueris: "Quo tu? quid cogitas?" respondebit tibi: "Non mehercules scio, sed aliquos uidebo, aliquid agam." 3 Sine proposito uagantur, quaerentes negotia, nec quae destinauerunt agunt, sed in quae incucurrerunt. Inconsultus illis uanusque cursus est, qualis formicis per arbusta repentibus, quae in summum cacumen et inde in imum inanes aguntur. His plerique similem uitam agunt, quorum non immerito quis inquietam inertiam dixerit. 4 Quorundam quasi ad incendium currentium misereberis: usque eo impellunt obuios et se aliosque praecipitant, cum interim cucurrerunt aut salutaturi aliquem non resalutaturum aut funus ignoti hominis prosecuturi, aut ad iudicium saepe litigantis, aut ad sponsalia saepe nubentis, et lecticam assectati quibusdam locis etiam tulerunt. Dein, domum cum superuacua redeuntes lassitudine, iurant nescire se ipsos quare exierint, ubi fuerint, postero die erraturi per eadem illa uestigia. 5 Omnis itaque labor aliquo referatur, aliquo respiciat. Non industria inquietos, ut insanos falsae rerum imagines agitant: nam ne illi quidem sine aliqua spe mouentur; proritat illos alicuius rei species, cuius uanitatem capta mens non coarguit. 6 Eodem modo unumquemque ex his qui ad augendam turbam exeunt inanes et leues causae per urbem circumducunt, nihilque habentem in quod laboret lux orta expellit, et cum, multorum frustra liminibus illisus, nomenclatores persalutauit, a multis exclusus, neminem ex omnibus difficilius domi quam se conuenit. 7 Ex hoc malo dependet illud taeterrimum uitium, auscultatio et publicorum secretorumque inquisitio, et multarum rerum scientia quae nec tuto narrantur nec tuto audiuntur. == XIII. == 1 Hoc secutum puto Democritum ita coepisse: "Qui tranquille uolet uiuere nec priuatim agat multa nec publice", ad superuacua scilicet referentem: nam, si necessaria sunt, et priuatim et publice non tantum multa, sed innumerabilia agenda sunt, ubi uero nullum officium sollemne nos citat, inhibendae actiones. 2 Nam qui multa agit saepe fortunae potestatem sui facit; quam tutissimum est raro experiri, ceterum semper de illa cogitare et nihil sibi de fide eius promittere: "Nauigabo, nisi si quid inciderit" et: "Praetor fiam, nisi si quid obstiterit" et: "Negotiatio mihi respondebit, nisi si quid interuenerit." 3 Hoc est quare sapienti nihil contra opinionem dicamus accidere: non illum casibus hominum excerpimus, sed erroribus, nec illi omnia ut uoluit cedunt, sed ut cogitauit. Imprimis autem cogitauit aliquid posse propositis suis resistere. Necesse est autem leuius ad animum peruenire destitutae cupiditatis dolorem, cui successum non utique promiseris. == XIV. == 1 Faciles etiam nos facere debemus, ne nimis destinatis rebus indulgeamus, transeamusque in ea in quae nos casus deduxerit, nec mutationem aut consilii aut status pertimescamus, dummodo nos leuitas, inimicissimum quieti uitium, non excipiat. Nam et pertinacia necesse est anxia et misera sit, cui fortuna saepe aliquid extorquet, et leuitas multo grauior, nusquam se continens. Vtrumque infestum est tranquillitati, et nihil mutare posse et nihil pati. 2 Vtique animus ab omnibus externis in se reuocandus est: sibi confidat, se gaudeat, sua suspiciat, recedat quantum potest ab alienis, et se sibi applicet; damna non sentiat, etiam aduersa benigne interpretetur. 3 Nuntiato naufragio, Zenon noster, cum omnia sua audiret submersa: "Iubet, inquit, me fortuna expeditius philosophari." Minabatur Theodoro philosopho tyrannus mortem, et quidem insepultam: "Habes, inquit, cur tibi placeas, hemina sanguinis in tua potestate est; nam quod ad sepulturam pertinet, o te ineptum, si putas mea interesse supra terram an infra putrescam." 4 Canus Iulius, uir in primis magnus, cuius admirationi ne hoc quidem obstat quod nostro saeculo natus est, cum Gaio diu altercatus, postquam abeunti Phalaris ille dixit: "Ne forte inepta spe tibi blandiaris, duci te iussi. Gratias, inquit, ago, optime princeps." 5 Quid senserit dubito; multa enim mihi occurrunt. Contumeliosus esse uoluit et ostendere quanta crudelitas esset, in qua mors beneficium erat? An exprobrauit illi cotidianam dementiam? Agebant enim gratias et quorum liberi occisi et quorum bona ablata erant. An tamquam libertatem libenter accepit? Quicquid est, magno animo respondit. 6 Dicet aliquis: potuit post hoc iubere illum Gaius uiuere. Non timuit hoc Canus: nota erat Gaii in talibus imperiis fides. Credisne illum decem medios usque ad supplicium dies sine ulla sollicitudine exegisse? Verisimile non est quae uir ille dixerit, quae fecerit, quam in tranquillo fuerit. 7 Ludebat latrunculis. Cum centurio, agmen periturorum trahens, illum quoque excitari iuberet, uocatus numerauit calculos et sodali suo: "Vide, inquit, ne post mortem meam mentiaris te uicisse." Tum, annuens centurioni: "Testis, inquit, eris uno me antecedere." Lusisse tu Canum illa tabula putas? Illusit. 8 Tristes erant amici, talem amissuri uirum: "Quid maesti, inquit, estis? Vos quaeritis an immortales animae sint; ego iam sciam." Nec desiit ueritatem in ipso fine scrutari et ex morte sua quaestionem habere. 9 Prosequebatur illum philosophus suus, nec iam procul erat tumulus in quo Caesari deo nostro fiebat cotidianum sacrum. Is: "Quid, inquit, Cane, nunc cogitas? aut quae tibi mens est? - Obseruare, inquit Canus, proposui illo ue1ocissimo momento an sensurus sit animus exire se." Promisitque, si quid explorasset, circumiturum amicos et indicaturum quis esset animarum status. 10 Ecce in media tempestate tranquillitas, ecce animus aeternitate dignus, qui fatum suum in argumentum ueri uocat, qui, in ultimo illo gradu positus, exeuntem animam percontatur, nec usque ad mortem tantum, sed aliquid etiam ex ipsa morte discit: nemo diutius philosophatus est. Non raptim relinquetur magnus uir et cum cura dicendus: dabimus te in omnem memoriam, clarissimum caput, Gaianae cladis magna portio! == XV. == 1 Sed nihil prodest priuatae tristitiae causas abiecisse: occupat enim nonnumquam odium generis humani, et occurrit tot scelerum felicium turba. Cum cogitaueris quam sit rara simplicitas et quam ignota innocentia et uix umquam, nisi cum expedit, fides, et libidinis lucra damnaque pariter inuisa, et ambitio usque eo iam se suis non continens terminis ut per turpitudinem splendeat, agitur animus in noctem et, uelut euersis uirtutibus, quas nec sperare licet nec habere prodest, tenebrae oboriuntur. 2 In hoc itaque flectendi sumus, ut omnia uulgi uitia non inuisa nobis, sed ridicula uideantur, et Democritum potius imitemur quam Heraclitum: hic enim, quotiens in publicum processerat, flebat, ille ridebat; huic omnia quae agimus miseriae, illi ineptiae uidebantur. Eleuanda ergo omnia et facili animo ferenda: humanius est deridere uitam quam deplorare. 3 Adice quod de humano quoque genere melius meretur qui ridet illud quam qui luget: ille et spei bonae aliquid relinquit, hic autem stulte deflet quae corrigi posse desperat; et uniuersa contemplanti maioris animi est qui risum non tenet quam qui lacrimas, quando leuissimum affectum animi mouet et nihil magnum, nihil seuerum, ne miserum quidem ex tanto paratu putat. 4 Singula propter quae laeti ac tristes sumus sibi quisque proponat, et sciet uerum esse quod Bion dixit, omnia hominum negotia simillima initiis esse nec uitam illorum magis sanctam aut seueram esse quam conceptum. 5 Sed satius est publicos mores et humana uitia placide accipere, nec in risum nec in lacrimas excidentem; nam alienis malis torqueri aeterna miseria est, alienis delectari malis uoluptas inhumana. 6 Sicut est illa inutilis humanitas, flere, quia aliquis filium efferat, et frontem suam fingere, in suis quoque malis ita gerere se oportet, ut dolori tantum des quantum natura poscit, non quantum consuetudo. Plerique cum lacrimas fundunt ut ostendant, et totiens siccos oculos habent quotiens spectator defuit, turpe iudicantes non fiere cum omnes faciant: adeo penitus hoc se malum fixit, ex aliena opinione pendere, ut in simulationem etiam res simplicissima, dolor, ueniat. == XVI. == 1 Sequetur pars quae solet non immerito contristare et in sollicitudinem adducere. Vbi bonorum exitus mali sunt, ubi Socrates cogitur in carcere mori, Rutilius in exsilio uiuere, Pompeius et Cicero clientibus suis praebere ceruicem, Cato ille, uirtutum uiua imago, incumbens gladio, simul de se ac de re publica palam facere, necesse est torqueri tam iniqua praemia fortunam persoluere. Et quid sibi quisque tunc speret, cum uideat pessima optimos pati? 2 Quid ergo est? Vide quomodo quisque illorum tulerit et, si fortes fuerunt, ipsorum illos animo desidera, si muliebriter et ignaue perierunt, nihil periit. Aut digni sunt quorum uirtus tibi placeat, aut indigni quorum desideretur ignauia. Quid enim est turpius quam si maximi uiri timidos fortiter moriendo faciunt? 3 Laudemus totiens dignum laudibus et dicamus: "Tanto fortior! tanto felicior! Omnes effugisti casus, liuorem, morbum; existi ex custodia; non tu dignus mala fortuna diis nisus es, sed indignus in quem iam aliquid fortuna posset." Subducentibus uero se et in ipsa morte ad uitam respectantibus manus iniciendae sunt. 4 Neminem flebo laetum, neminem flentem: ille lacrimas meas ipse abstersit, hic suis lacrimis effecit ne ullis dignus sit. Ego Herculem fleam quod uiuus uritur, aut Regulum quod tot clauis configitur, aut Catonem quod uulnera iterat sua? Omnes isti leui temporis impensa inuenerunt quomodo aeterni fierent, et ad immortalitatem moriendo uenerunt. == XVII. == 1 Est et illa sollicitudinum non mediocris materia, si te anxie componas nec ullis simpliciter ostendas, qualis multorum uita est, ficta, ostentationi parata: torquet enim assidua obseruatio sui et deprehendi aliter ac solet metuit. Nec umquam cura soluimur, ubi totiens nos aestimari putamus quotiens aspici. Nam et multa incidunt quae inuitos denudant, et, ut bene cedat tanta sui diligentia, non tamen iucunda uita aut secura est semper sub persona uiuentium. 2 At illa quantum habet uoluptatis sincera et per se inornata simplicitas, nihil obtendens moribus suis! Subit tamen et haec uita contemptus periculum, si omnia omnibus patent: sunt enim qui fastidiant quicquid propius adierunt. Sed nec uirtuti periculum est ne admota oculis reuilescat, et satius est simplicitate contemni quam perpetua simulatione torqueri. Modum tamen rei adhibeamus: multum interest, simpliciter uiuas an neglegenter. 3 Multum et in se recedendum est: conuersatio enim dissimilium bene composita disturbat et renouat affectus et quicquid imbecillum in animo nec percuratum est exulcerat. Miscenda tamen ista et alternanda sunt, solitudo et frequentia. Illa nobis faciet hominum desiderium, haec nostri, et erit altera alterius remedium: odium turbae sanabit solitudo, taedium solitudinis turba. 4 Nec in eadem intentione aequaliter retinenda mens est, sed ad iocos deuocanda. Cum puerulis Socrates ludere non erubescebat, et Cato uiuo laxabat animum curis publicis fatigatum, et Scipio triumphale illud ac militare corpus mouebat ad numeros, non molliter se infringens, ut nunc mos est etiam incessu ipso ultra muliebrem mollitiam fluentibus, sed ut antiqui illi uiri solebant inter lusum ac festa tempora uirilem in modum tripudiare, non facturi detrimentum etiam si ab hostibus suis spectarentur. 5 Danda est animis remissio: meliores acrioresque requieti surgent. Vt fertilibus agris non est imperandum (cito enim illos exhauriet numquam intermissa fecunditas), ita animorum impetus assiduus labor franget; uires recipient paulum resoluti et remissi. Nascitur ex assiduitate laborum animorum hebetatio quaedam et languor. 6 Nec ad hoc tanta hominum cupiditas tenderet, nisi naturalem quandam uoluptatem haberet lusus iocusque. Quorum frequens usus omne animis pondus omnemque uim eripiet: nam et somnus refectioni necessarius est, hune tamen si per diem noctemque continues, mors erit. Multum interest, remittas aliquid an soluas. 7 Legum conditores festos instituerunt dies ut ad hilaritatem homines publice cogerentur, tamquam necessarium laboribus interponentes temperamentum, et magni iudicii uiri quidam sibi menstruas certis diebus ferias dabant, quiddam nullum non diem inter otium et curas diuidebant. Qualem Pollionem Asinium oratorem magnum meminimus, quem nulla res ultra decumam detinuit: ne epistulas quidem post eam horam 1egebat, ne quid nouae curae nasceretur, sed totius diei lassitudinem duabus illis horis ponebat. Quidam medio die interiunxerunt et in postmeridianas horas aliquid leuioris operae distulerunt. Maiores quoque nostri nouam relationem post horam decumam in senatu fieri uetabant. Miles uigilias diuidit, et nox immunis est ab expeditione redeuntium. 8 Indulgendum est animo dandumque subinde otium, quod alimenti ac uirium loco sit. Et in ambulationibus apertis uagandum, ut caelo libero et multo spiritu augeat attollatque se animus; aliquando uectatio iterque et mutata regio uigorem dabunt, conuictusque et liberalior potio. Nonnumquam et usque ad ebrietatem ueniendum, non ut mergat nos, sed ut deprimat: eluit enim curas et ab imo animum mouet et, ut morbis quibusdam, ita tristitiae medetur, Liberque non ob licentiam linguae dictus est inuentor uini, sed quia liberat seruitio curarum animum et asserit uegetatque et audaciorem in omnes conatus facit. 9 Sed, ut libertatis, ita uini salubris moderatio est. Solonem Arcesilanque indulsisse uino eredunt; Catoni ebrietas obiecta est: facilius efficient crimen honestum quam turpem Catonem. Sed nec saepe faciendum est, ne animus malam consuetudinem ducat, et aliquando tamen in exsultationem libertatemque extrahendus tristisque sobrietas remouenda paulisper. 10 Nam, siue graeco poetae credimus, "aliquando et insanire iucundum est"; siue Platoni, "frustra poeticas fores compos sui pepulit"; siue Aristoteli, "nullum magnum ingenium sine mixtura dementiae fuit". 11 Non potest grande aliquid et super ceteros loqui nisi mota mens. Cum uulgaria et solita contempsit instinctuque sacro surrexit excelsior, tunc demum aliquid cecinit grandius ore mortali. Non potest sublime quicquam et in arduo positum contingere, quamdiu apud se est: desciscat oportet a solito et efferatur et mordeat frenos et rectorem rapiat suum, eoque ferat quo per se timuisset escendere. 12 Habes, Serene carissime, quae possint tranquillitatem tueri, quae restituere, quae subrepentibus uitiis resistant. Illud tamen scito, nihil horum satis esse ualidum rem imbecillam seruantibus, nisi intenta et assidua cura circumit animum labentem. </div>{{finis}} [[en:Of Peace of Mind]] [[es:De la tranquilidad del ánimo]] [[fr:Sur la tranquillité de l’âme]] c39tb3aqzowy8bvagi7koa5x3pnyoae 265040 265035 2026-05-09T12:15:08Z Saumache 27923 265040 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De tranquillitate Animi |OperaeWikiPagina= De tranquillitate Animi |Annus= Saeculo I |SubTitulus= <!-- SubTitulus --> |Genera=Philosophia }} <div class=text> == I. == 1 Inquirenti mihi in me quaedam uitia apparebant, Seneca, in aperto posita, quae manu prehenderem, quaedam obscuriora et in recessu, quaedam non continua, sed ex interuallis redeuntia, quae uel molestissima dixerim, ut hostes uagos et ex occasionibus assilientes, per quos neutrum licet, nec tamquam in bello paratum esse nec tamquam in pace securum. 2 Illum tamen habitum in me maxime deprehendo (quare enim non uerum ut medico fatear?), nec bona fide liberatum me iis quae timebam et oderam, nec rursus obnoxium. In statu ut non pessimo, ita maxime querulo et moroso positus sum nec aegroto nec ualeo. 3 Non est quod dicas omnium uirtutum tenera esse principia, tempore illis duramentum et robur accedere. Non ignoro etiam quae in speciem laborant, dignitatem dico et eloquentiae famam et quicquid ad alienum suffragium uenit, mora conualescere: et quae ueras uires parant et quae ad placendum fuco quodam subornantur exspectant annos donec paulatim colorem diuturnitas ducat. Sed ego uereor ne consuetudo, quae rebus affert constantiam, hoc uitium mihi altius figat: tam malorum quam bonorum longa conuersatio amorem induit. 4 Haec animi inter utrumque dubii, nec ad recta fortiter nec ad praua uergentis, infirmitas qualis sit, non tam semel tibi possum quam per partes ostendere. Dicam quae accidant mihi; tu morbo nomen inuenies. 5 Tenet me summus amor parsimoniae, fateor: placet non in ambitionem cubile compositum, non ex arcula prolata uestis, non ponderibus ac mille tormentis splendere cogentibus expressa, sed domestica et uilis, nec seruata nec sumenda sollicite; 6 placet cibus quem nec parent familiae nec spectent, non ante multos imperatus dies nec multorum manibus ministratus, sed parabilis facilisque, nihil habens arcessiti pretiosiue, ubilibet non defuturus, nec patrimonio nec corpori grauis, non rediturus qua intrauerit; 7 placet minister incultus et rudis uernula, argentum graue rustici patris sine ullo nomine artificis, et mensa non uarietate macularum conspicua nec per multas dominorum elegantium successiones ciuitati nota, sed in usum posita, quae nullius conuiuae oculos nec uoluptate moretur nec accendat inuidia. 8 Cum bene ista placuerunt, praestringit animum apparatus alicuius paedagogii, diligentius quam in tralatu uestita et auro culta mancipia et agmen seruorum nitentium, iam domus etiam qua calcatur pretiosa et, diuitiis per omnes angulos dissipatis, tecta ipsa fulgentia, et assectator comesque patrimoniorum pereuntium populus. Quid perlucentes ad imum aquas et circumfluentes ipsa conuiuia, quid epulas loquar scaena sua dignas? 9 Circumfudit me ex longo frugalitatis situ uenientem multo splendore luxuria et undique circumsonuit: paulum titubat acies, facilius aduersus illam animum quam oculos attollo; recedo itaque non peior, sed tristior, nec inter illa friuola mea tam altus incedo, tacitusque morsus subit et dubitatio numquid illa meliora sint. Nihil horum me mutat, nihil tamen non concutit. 10 Placet imperia praeceptorum sequi et in mediam ire rem publicam; placet honores fascesque non scilicet purpura aut uirgis abductum capessere, sed ut amicis propinquisque et omnibus ciuibus, omnibus deinde mortalibus paratior utiliorque sim: promptus, imperitus, sequor Zenona, Cleanthen, Chrysippum, quorum tamen nemo ad rem publicam accessit, et nemo non misit. 11 Vbi aliquid animum insolitum arietari percussit, ubi aliquid occurrit aut indignum, ut in omni uita humana multa sunt, aut parum ex facili flens, aut multum temporis res non magno aestimandae poposcerunt, ad otium conuertor, et, quemadmodum pecoribus, fatigatis quoque, uelocior domum gradus est. 12 Placet intra parietes rursus uitam coercere: nemo ullum auferat diem, nihil dignum tanto impendio redditurus; sibi ipse animus haereat, se colat, nihil alieni agat, nihil quod ad iudicem spectet; ametur expers publicae priuataeque curae tranquillitas. 13 Sed, ubi lectio fortior erexit animum et aculeos subdiderunt exempla nobilia, prosilire libet in forum, commodare alteri uocem, alteri operam, etiam si nihil profuturam, tamen conaturam prodesse, aliculus coercere in foro superbiain male secundis rebus elati. 14 In studiis puto mehercules melius esse res ipsas intueri et harum causa loqui, ceterum uerba rebus permittere, ut qua duxerint, hac inelaborata sequatur oratio. Quid opus est saeculis duratura componere? Vis tu non id agere, ne te posteri taceant! Morti natus es: minus molestiarum habet funus tacitum. Itaque occupandi temporis causa in usum tuum, non in praeconium, aliquid simplici stilo scribe: minore labore opus est studentibus in diem. 15 Rursus, ubi se animus cogitationum magnitudine leuauit, ambitiosus in uerba est altiasque ut spirare, ita eloqui gestit, et ad dignitatem rerum exit oratio. Oblitus tum legis pressiorisque iudicii, sublimius feror et ore iam non meo. 16 Ne singula diutius persequar, in omnibus rebus haec me sequitur bonae mentis infirmitas, cui ne paulatim defluam uereor, aut, quod est sollicitius, ne semper casuro similis pendeam et plus fortasse sit quam quod ipse peruideo. Familiariter enim domestica aspicimus, et semper iudicio fauor officit. 17 Puto multos potuisse ad sapientiam peruenire, nisi putassent se peruenisse, nisi quaedam in se dissimulassent, quaedam opertis oculis transiluissent. Non est enim quod magis aliena iudices adulatione nos perire quam nostra. Quis sibi uerum dicere ausus est? quis non, inter laudantium blandientiumque positus greges, plurimum tamen sibi ipse assentatus est? 18 Rogo itaque, si quod habes remedium quo hanc fluctuationem meam sistas, dignum me putes qui tibi tranquillitatem debeam. Non esse periculosos hos motus animi nec quicquam tumultuosi afferentes scio; ut uera tibi similitudine id de quo queror cxprimam, non tempestate uexor, sed nausea: detrahe ergo quicquld hoc est mali, et succurre in conspectu terrarum laboranti. == II. == 1 Quaero mehercules iamdudum, Serene, ipse tacitus, cui talem affectum animi similem putem, nec ulli propius admouerim exemplo quam eorum qui, ex longa et graui ualetudine expliciti, motiunculis leuibusque interim offensis perstringuntur et, cum reliquias effugerunt, suspicionibus tamen inquietantur medicisque iam sani manum porrigunt et omnem calorem corporis sul calumniantur. Horum, Serene, non parum sanum est corpus, sed sanitati parum assueuit, sicut est quidam tremor etiam tranquilli maris motusque, cum ex tempestate requieuit. 2 Opus est itaque non illis durioribus, quae iam transcucurrimus, ut alicubi obstes tibi, alicubi irascaris, alicubi instes grauis, sed illo quod ultimum uenit, ut fidem tibi habeas et recta ire te uia credas, nihil auocatus transuersis multorum uestigiis passim discurrentium, quorundam circa ipsam errantium uiam. 3 Quod desideras autem magnum et summum est deoque uicinum, non concuti. Hanc stabilem animi sedem Graeci euthymian uocant, de qua Democriti uolumen egregium est, ego tranquillitatem uoco: nec enim imitari et transferre uerba ad illorum formam necesse est; res ipsa de qua agitur aliquo signanda nomine est, quod appellationis graecae uim debet habere, non faciem. 4 Ergo quaerimus quomodo animus semper aequali secundoque cursu eat propitiusque sibi sit et sua laetus aspiciat et hoc gaudium non interrumpat, sed placido statu maneat, nec attollens se umquam nec deprimens. Id tranquillitas erit. Quomodo ad hanc perueniri possit in uniuersum quaeramus; sumes tu ex publico remedio quantum uoles. 5 Totum interim uitium in medium protrahendum est, ex quo agnoscet quisque partem suam. Simul tu intelleges quanto minus negotii habeas cum fastidio tui quam ii quos, ad professionem speciosam alligatos et sub ingenti titulo laborantes, in sua simulatione pudor magis quam uoluntas tenet. 6 Omnes in eadem causa sunt, et hi qui leuitate uexantur ac taedio assiduaque mutatione propositi, quibus semper magis placet quod reliquerunt, et illi qui marcent et oscitantur. Adice eos qui non aliter quam quibus difficilis somnus est uersant se et hoc atque illo modo componunt, donec quietem lassitudine inueniant: statum uitae suae reformando subinde, in eo nouissime manent, in quo illos non mutandi odium, sed senectus ad nouandum pigra deprehendit. Adice et illos, qui non constantiae uitio parum lenes sunt, sed inertiae, et uiuunt non quomodo uolunt, sed quomodo coeperunt. 7 Innumerabiles deinceps proprietates sunt, sed unus effectus uitii, sibi displicere. Hoc oritur ab intemperie animi et cupiditatibus timidis aut parum prosperis, ubi aut non audent quantum concupiscunt aut non consequuntur, et in spem toti prominent. Semper instabiles mobilesque sunt, quod necesse est accidere pendentibus. Ad uota sua omni uia tendunt et inhonesta se ac difficilia docent coguntque, et, ubi sine praemio labor est, torquet illos irritum dedecus, nec dolent praua, sed frustra uoluisse. 8 Tunc illos et paenitentia coepti tenet et incipiendi timor, subrepitque illa animi iactatio non inuenientis exitum, quia nec imperare cupiditatibus suis nec obsequi possunt, et cunctatio uitae parum se explicantis et inter destituta uota torpentis animi situs. 9 Quae omnia grauiora sunt ubi odjo infelicitatis operosae ad otium perfugerunt ac secreta studia, quae pati non potest animus ad ciuilia erectus agendique cupidus et natura inquies, parum scilicet in se solaciorum habens. Ideo, detractis oblectationibus quas ipsae occupationes discurrentibus praebent, domum, solitudinem, parietes non fert; inuitus aspicit se sibi relictum. 10 Hinc illud est taedium et displicentia sui et nusquam residentis animi uolutatio et otii sui tristis atque aegra patientia, utique ubi causas fateri pudet et tormenta introrsus egit uerecundia, in angusto inclusae cupiditates sine exitu se ipsae strangulant; inde maeror marcorque et mille fluctus mentis incertae, quam spes inchoatae suspensam habent, deploratae tristem; inde ille affectus otium suum detestantium querentiumque nihil ipsos habere quod agant, et alienis incrementis inimicissima inuidia (alit enim liuorem infelix inertia et omnes destrui cupiunt, quia se non potuere prouehere); 11 ex hac deinde auersatione alienorum processuum et suorum desperatione obirascens fortunae animus et de saeculo querens et in angulos se retrahens et poenae incubans suae, dum illum taedet sui pigetque. Natura enim humanus animus agilis est et pronus ad motus. Grata omnis illi excitandi se abstrahendique materia est, gratior pessimis quibusque ingeniis, quae occupationibus libenter deteruntur: ut ulcera quaedam nocituras manus appetunt et tactu gaudent et foedam corporum scabiem delectat quicquid exasperat, non aliter dixerim his mentibus, in quas cupiditates uelut mala ulcera eruperunt, uoluptati esse laborem uexationemque. 12 Sunt enim quaedam quae corpus quoque nostrum cum quodam dolore delectent, ut uersare se et mutare nondum fessum latus et alio atque alio positu uentilari: qualis ille homericus Achilles est, modo pronus, modo supinus, in uarios habitus se ipse componens, quod proprium aegri est, nihil diu pati et mutationibus ut remediis uti. 13 Inde peregrinationes suscipiuntur uagae et litora pererrantur et modo mari se, modo terra experitur semper praesentibus infesta leuitas: "Nunc Campaniam petamus." Iam delicata fastidio sunt: "Inculta uideantur, Bruttios et Lucaniae saltus persequamur." Aliquid tamen inter deserta amoeni requiritur, in quo luxuriosi oculi longo locorun horrentium squalore releuentur: "Tarentum petatur laudatusque portus et hiberna caeli mitioris et regio uel antiquae satis opulenta turbae.... Iam flectamus cursum ad Vrbem: nimis diu a plausu et fragore aures uacauerunt, iuuat iam et humano sanguine frui." 14 Aliud ex alio iter suscipitur et spectacula spectaculis mutantur. Vt ait Lucretius: Hoc se quisque modo semper fugit. Sed quid prodest, si non effugit? Sequitur se ipse et urget grauissimus comes. 15 Itaque scire debemus non locorum uitium esse quo laboramus, sed nostrum: infirmi sumus ad omne tolerandum, nec laboris patientes nec uoluptatis nec nostri nec ullius rei diutius. Hoc quosdam egit ad mortem: quod proposita saepe mutando in eadem reuoluebantur et non reliquerant nouitati locum, fastidio esse illis coepit uita et ipse mundus, et subiit illud tabidarum deliciarum: "Quousque eadem?" ==III. == 1 Aduersus hoc taedium quo auxillo putem utendum quaeris. Optimum erat, ut ait Athenodorus, actione rerum et rei publicae tractatione et officiis ciuilibus se detinere. Nam, ut quidam sole atque exercitatione et cura corporis diem educunt athletisque longe utilissimum est lacertos suos roburque, cui se uni dicauerunt, maiore temporis parte nutrire, ita nobis, animum ad rerum ciuilium certamen parantibus, in opere esse nostro longe pulcherrimum est: nam, cum utilem se efficere ciuibus mortalibusque propositum habeat, simul et exercetur et proficit qui in mediis se officiis posuit, communia priuataque pro facultate administrans. 2 "Sed, quia in hac, inquit, tam insana hominum ambitione, tot calumniatoribus in deterius recta torquentibus, parum tuta simplicitas est et plus futurum semper est quod obstet quam quod succedat, a foro quidem et publico recedendum est. Sed habet ubi se etiam in priuato laxe explicet magnus animus, nec, ut leonum animaliumque impetus caueis coercetur, sic hominum, quorum maximae in seducto actiones sunt. 3 Ita tamen delituerit, ut, ubicumque otium suum absconderit, prodesse uelit singulis uniuersisque ingenio, uoce, consilio. Nec enim is solus rei publicae prodest, qui candidatos extrahit et tuetur reos et de pace belloque censet; sed qui iuuentutem exhortatur, qui in tanta bonorum praeceptorum inopia uirtutem insinuat animis, qui ad pecuniam luxuriamque cursu ruentes prensat ac retrahit et, si nihil aliud, certe moratur, in priuato publicum negotium agit. 4 An ille plus praestat, qui inter peregrinos et ciues aut urbanus praetor adeuntibus assessoris uerba pronuntiat, quam qui quid sit iustitia, quid pietas, quid patientia, quid fortitudo, quid mortis contemptus, quid deorum intellectus, quam gratuitum bonum sit bona conscientia? 5 Ergo, si tempus in studia conferas quod subduxeris offlciis, non deserueris nec munus detractaueris: neque enim ille solus militat qui in acie stat et cornu dextrum laeuumque defendit, sed et qui portas tuetur et statione minus periculosa, non otiosa tamen fungitur uigiliasque seruat et armamentario praeest quae ministeria, quamuis incruenta sint, in numerum stipendiorum ueniunt. 6 Si te ad studia reuocaueris, omne uitae fastidium effugeris, nec noctem fieri optabis taedio lucis, nec tibi grauis eris nec aliis superuacuus; multos in amicitiam attrahes affluetque ad te optimus quisque. Numquam enim, quamuis obscura, uirtus latet, sed mittit sui signa: quisquis dignus fuerit uestigiis illam colliget. 7 Nam, si omnem conuersationem tollimus et generi humano renuntiamus uiuimusque in nos tantum conuersi, sequetur hanc solitudinem omni studio carentem inopia rerum agendarum: incipiemus aedificia alia ponere, alia subuertere, et mare summouere et aquas contra difficultatem locorum educere, et male dispensare tempus quod nobis natura consumendum dedit. 8 Alii parce illo utimur, alii prodige; alii sic impendimus ut possimus rationem reddere, alii ut nullas habeamus reliquias, qua re nihil turpius est. Saepe grandis natu senex nullum aliud habet argumentuum quo se probet diu uixisse, praeter aetatem." == IV. == 1 Mihi, carissime Serene, nimis videtur summisisse temporibus se Athenodorus, nimis cito refugisse. Nec ego negauerim aliquando cedendum, sed sensim relato gradu et saluis signis, salua militari dignitate: sanctiores tutioresque sunt hostibus suis qui in fidem cum armis veniunt. 2 Hoc puto uirtuti faciendum studiosoque uirtutis: si praeualebit fortuna et praecidet agendi facultatem, non statim auersus inermisque fugiat, latebras quaerens, quasi ullus locus sit quo non possit fortuna persequi, sed parcius se inferat officiis et cum dilectu inueniat aliquid in quo utilis ciuitati sit. 3 Militare non licet: honores petat. Priuato uiuendum est: sit orator. Silentium indictum est: tacita aduocatione ciues iuuet. Periculosum etiam ingressu forum est: in domibus, in spectaculis, in conuiuiis bonum contubernalem, fidelem amicum, temperantem conuiuam agat. Officia ciuis amisit: hominis exerceat. 4 Ideo magno animo nos non unius urbis moenibus clusimus, sed in totius orbis commercium emisimus patriamque nobis mundum professi sumus, ut liceret latiorem uirtuti campum dare. Praeclusum tibi tribunal est et rostris prohiberis aut comitiis: respice post te quantum latissimarum regionum pateat, quantum populorum. Numquam ita tibi magna pars obstruetur, ut non maior relinquatur. 5 Sed uide ne totum istud tuum uitium sit. Non uis enim nisi consul aut prytanis aut ceryx aut sufes administrare rem publicam. Quid si militare nolis nisi imperator aut tribunus? Etiam si alii primam frontem tenebunt, te sors inter triarios posuerit, inde uoce, adhortatione, exemplo, animo milita: praecisis quoque manibus, ille in proelio inuenit quod partibus conferat, qui stat tamen et clamore iuuat. 6 Tale quiddam facias: si a prima te rei publicae parte fortuna summouerit, stes tamen et clamore iuues, et, si quis fauces oppresserit, stes tamen et silentio iuues. Numquam inutilis est opera ciuis boni: auditus est uisusque. Vultu, nutu, obstinatione tacita incessuque ipso prodest. 7 Vt salutaria quaedam citra gustum tactumque odore proficiunt, ita uirtus utilitatem etiam ex longinquo et latens fundit: siue spatiatur et se utitur suo iure, siue precarios habet excessus cogiturque uela contrahere, siue otiosa mutaque est et anguste circumsaepta, siue adaperta, in quocumque habitu est, proficit. Quid tu parum utile putas exemplum bene quiescentis? 8 Longe itaque optimum est miscere otium rebus, quotiens actuosa uita impedimentis fortuitis aut ciuitatis condicione prohibebitur; numquam enim usque eo interclusa sunt omnia, ut nulli actioni locus honestae sit. == V. == 1 Numquid potes inuenire urbem miseriorem quam Atheniensium fuit, cum illam triginta tyranni diuellerent? Mille trecentos ciues, optimum quemque, occiderant, nec finem ideo faciebant, sed irritabat se ipsa saeuitia. In qua ciuitate erat Areos pagos, religiosissimum iudicium, in qua senatus populusque senatui similis, coibat cotidie carnificum triste collegium et infelix curia tyrannis augusta. Poteratne illa ciuitas conquiescere, in qua tot tyranni erant quot satellites essent? Ne spes quidem ulla recipiendae libertatis animis poterat offerri, nec ulli remedio locus apparebat contra tantam uim malorum: unde enim miserae ciuitati tot Harmodios? 2 Socrates tamen in medio erat, et lugentes patres consolabatur, et desperantes de re publica exhortabatur, et diuitibus opes suas metuentibus exprobrabat seram periculosae auaritiae paenitentiam, et imitari uolentibus magnum circumferebat exemplar, cum inter triginta dominos liber incederet. 3 Hunc tamen Athenae ipsae in carcere occiderunt, et qui tuto insultauerat agmini tyrannorum, eius libertatem libertas non tulit: ut scias et in afflicta re publica esse occasionem sapienti uiro ad se proferendum, et in florenti ae beata petulantium, inuidiam, mille alia inertia uitia regnare. 4 Vtcumque ergo se res publica dabit, utcumque fortuna permittet, ita aut explicabimus nos aut contrahemus, utique mouebimus nec alligati metu torpebimus. Immo ille uir fuerit, qui, periculis undique imminentibus, armis circa et catenis frementibus, non alliserit uirtutem nec absconderit: non est enim seruare se obruere. 5 Vt opinor, Curius Dentatus aiebat malle esse se mortuum quam uiuere: ultimum malorum est e uiuorum numero exire antequam moriaris. Sed faciendum erit, si in rei publicae tempus minus tractabile incideris, ut plus otio ac litteris uindices, nec aliter quam in periculosa nauigatione subinde portum petas, nec exspectes donec res te dimittant, sed ab illis te ipse diiungas. == VI. == 1 Inspicere autem debebimus primum nosmet ipsos, deinde ea quae aggrediemur negotia, deinde eos quorum causa aut cum quibus. 2 Ante omnia necesse est se ipsum aestimare, quia fere plus nobis uidemur posse quam possumus: alius eloquentiae fiducia prolabitur, alius patrimonio suo plus imperauit quam ferre posset, alius infirmum corpus laborioso pressit officio. 3 Quorundam parum idonea est uerecundia rebus ciuilibus, quae firmam frontem desiderant; quorundam contumacia non facit ad aulam; quidam non habent iram in potestate, et illos ad temeraria uerba quaelibet indignatio effert; quidam urbanitatem nesciunt continere nec periculosis abstinent salibus: omnibus his utilior negotio quies est. Ferox impatiensque natura irritamenta nociturae libertatis euitet. 4 Considerandum est utrum natura tua agendis rebus an otioso studio contemplationique aptior sit, et eo inclinandum quo te uis ingenii feret: Isocrates Ephorum iniecta manu a foro subduxit, utiliorem componendis monumentis historiarum ratus. Male enim respondent coacta ingenia; reluctante natura, irritus labor est. 5 Aestimanda sunt deinde ipsa quae aggredimur, et uires nostrae cum rebus quas tentaturi sumus comparandae. Debet enim semper plus esse uirium in actore quam in opere: necesse est opprimant onera quae ferente maiora sunt. 6 Quaedam praeterea non tam magna sunt quam fecunda multumque negotiorum ferunt: et haec refugienda sunt, ex quibus noua occupatio multiplexque nascetur. Nec accedendum eo unde liber regressus non sit: iis admouenda manus est, qùorum finem aut facere aut certe sperare possis relinquenda, quae latius actu procedunt nec ubi proposueris desinunt. 7 Hominum utique dilectus habendus est, an digni sint quibus partern uitae nostrae impendamus, an ad illos temporis nostri iactura perueniat: quidam enim ultro officia nobis nostra imputant. 8 Athenodorus ait ne ad cenam quidem se iturum ad eum qui sibi nihil pro hoc debiturus sit. Puto, intellegis multo minus ad eos iturum qui cum amicorum officiis paria mensa faciunt, qui fericula pro congiariis numerant, quasi in alienum honorem intemperantes sint. Deme illis testes spectatoresque, non delectabit popina secreta.... == VII. == 1 Nihil tamen aeque oblectaucrit animum quam amicitia fidelis et dulcis. Quantum bonum est, ubi praeparata sunt pectora in quae tuto secretum omne descendat, quorum conscientiam minus quam tuam timeas, quorum sermo sollicitudinem leniat, sententia consilium expediat, hilaritas tristitiam dissipet, conspectus ipse delectet! Quos scilicet uacuos, quantum fieri poterit, a cupiditatibus eligemus: serpunt enim uitia et in proximum quemque transiliunt et contactu nocent. 2 Itaque, ut in pestilentia curandum est ne correptis iam corporibus et morbo flagrantibus assideamus, quia pericula trahemus afflatuque ipso laborabimus, ita in amicorum legendis ingeniis dabimus operam ut quam minime inquinatos assumamus: initium morbi est aegris sana miscere. Nec hoc praeceperim tibi, ut neminem nisi sapientem sequaris aut attrahas: ubi enim istum inuenies, quem tot saeculis quaerimus? Pro optimo est minime malus. 3 Vix tibi esset facultas dilectus felicioris, si inter Platonas et Xenophontas et illum Socratici fetus prouentum bonos quaereres, aut si tibi potestas Catonianae fieret actatis, quae plerosque dignos tulit qui Catonis saeculo nascerentur (sicut multos peiores quam umquam alias maximorumque molitores scelerum; utraque enim turba opus erat, ut Cato posset intellegi: habere debuit et bonos, quibus se approbaret, et malos, in quibus uim suam experiretur). Nunc uero, in tanta bonorum egestate, minus fastidiosa fiat electio. 4 Praecipue tamen uitentur tristes et omnia deplorantes, quibus nulla non causa in querellas placet. Constet illi licet fides et beneuolentia, tranquillitati tamen inimicus est comes perturbatus et omnia gemens. == VIII. == 1 Transeamus ad patrimonia, maximam humanarum aerumnarum materiam. Nam, si omnia alia quibus angimur compares, mortes, aegrotationes, metus, desideria, dolorum laborumque patientiam, cum iis quae nobis mala pecunia nostra exhibet, haec pars multum praegrauabit. 2 Itaque cogitandum est quanto leuior dolor sit non habere quam perdere, et intellegemus paupertati eo minorem tormentorum quo minorem damnorum esse materiam. Erras enim si putas animosius detrimenta diuites ferre: maximis minimisque corporibus par est dolor uulneris. 3 Bion eleganter ait non minus molestum esse caluis quam comatis pilos uelli. Idem scias licet de pauperibus locupletibusque, par illis esse tormentum: utrique enim pecunia sua obhaesit nec sine sensu reuelli potest. Tolerabilius autem est, ut dixi, faciliusque non adquirere quam amittere, ideoque laetiores uidebis quos numquam fortuna respexit quam quos deseruit. 4 Vidit hoc Diogenes, uir ingentis animi, et effecit ne quid sibi eripi posset. Tu istud paupertatem, inopiam, egestatem uoca, quod uoles ignominiosum securitati nomen impone: putabo hunc non esse felicem, si quem mihi alium inueneris cui nihil pereat. Aut ego fallor, aut regnum est inter auaros, circumscriptores, latrones, plagiarios unum esse cui noceri non possit. 5 Si quis de felicitate Diogenis dubitat, potest idem dubitare et de deorum immortalium statu, an parum beate degant quod nec praedia nec horti sint nec alieno colono rura pretiosa nec grande in foro faenus. Non te pudet, quisquis diuitiis astupes? Respice agedum mundum: nudos uidebis deos, omnia dantes, nihil habentes. Hunc tu pauperem putas an diis immortalibus similem, qui se fortuitis omnibus exuit? 6 Feliciorem tu Demetrium Pompeianum uocas, quem non puduit locupletiorem esse Pompeio? Numerus illi cotidie seruorum uelut imperatori exercitus referebatur, cui iamdudum diuitiae esse debuerant duo uicarii et cella laxior. 7 At Diogeni seruus unicus fugit nec eum reducere, cum monstraretur, tanti putauit: "Turpe est, inquit, Manen sine Diogene posse uiuere, Diogenen sine Mane non posse." Videtur mihi dixisse: "Age tuum negotium, Fortuna, nihil apud Diogenen iam tui est: fugit mihi seruus, immo liber abii." 8 Familia petit uestiarium uictumque; tot uentres auidissimorum animalium tuendi sunt, emenda uestis et custodiendae rapacissimae manus et flentium detestantiumque ministeriis utendum. Quanto ille felicior, qui nihil ulli debet nisi cui facillime negat, sibi! 9 Sed, quoniam non est nobis tantum roboris, angustanda certe sunt patrimonia, ut minus ad iniurias fortunae simus expositi. Habiliora sunt corpora in bello quae in arma sua contrahi possunt quam quae superfunduntur et undique magnitudo sua uulneribus obicit; optimus pecuniae modus est, qui nec in paupertatem cadit lice procul a paupertate discedit. == IX. == 1 Placebit autem haec nobis mensura si prius parsimonia placuerit, sine qua nec ullae opes sufficiunt nec ullae non satis patent, praesertim cum in uicino remedium sit et possit ipsa paupertas in diuitias se, aduocata frugalitate, conuertere. 2 Assuescamus a nobis remouere pompam et usus rerum, non ornamenta metiri. Cibus famem domet, potio sitim, libido qua necesse est fluat. Discamus membris nostris inniti, cultum uictumque non ad noua exempla componere, sed ut maiorum mores suadent. Discamus continentiam augere, luxuriam coercere, gloriam temperare, iracundiam lenire, paupertatem aequis oculis aspicere, frugalitatem colere, etiam si multos pudebit rei eius, desideriis naturalibus paruo parata remedia adhibere, spes effrenatas et animum in futura imminentem uelut sub uinculis habere, id agere, ut diuitias a nobis potius quam a fortuna petamus. 3 Non potest umquam tanta uarietas et iniquitas casuum ita depelli, ut non multum procellarum irruat magna armamenta pandentibus. Cogendae in artum res sunt, ut tela in uanum cadant, ideoque exsilia interim calamitatesque in remedium cessere et leuioribus incommodis grauiora sanata sunt. Vbi parum audit praecepta animus nec curari mollius potest, quidni consulatur, si et paupertas et ignominia et rerum euersio adhibetur? Malo malum opponitur. Assuescamus ergo cenare posse sine populo et seruis paucioribus seruire et uestes parare in quod inuentae sunt et habitare contractius. Non in cursu tantum circique certamine, sed in his spatiis uitae interius flectendum est. 4 Studiorum quoque, quae liberalissima impensa est, tamdiu rationem habet quamdiu modum. Quo innumerabiles libros et bibliothecas, quarum dominus uix tota uita indices perlegit? Onerat discentem turba, non instruit, multoque satius est paucis te auctoribus tradere quam errare per multos. 5 Quadraginta milia librorum Alexandriae arserunt. Pulcherrimum regiae opulentiae monumentum alius laudauerit, sicut et Liuius, qui elegantiae regum curaeque egregium id opus ait fuisse. Non fuit elegantia illud aut cura, sed studiosa luxuria, immo ne studiosa quidem, quoniam non in studium, sed in spectaculum comparauerant, sicut plerisque ignaris etiam puerilium litterarum libri non studiorum instrumenta, sed cenationum ornamenta sunt. Paretur itaque librorum quantum satis sit, nihil in apparatum. 6 (Honestius, inquis, huc se impensae quam in Corinthia pictasque tabulas effuderint.) Vitiosum est ubique quod nimium est. Quid habes cur ignoscas homini armaria e citro atque ebore captanti, corpora conquirenti aut ignotorum auctorum aut improbatorum et inter tot milia librorum oscitanti, cui uoluminum suorum frontes maxime placent titulique? 7 Apud desidiosissimos ergo uidebis quicquid orationum historiarumque est, tecto tenus exstructa loculamenta: iam enim, inter balnearia et thermas, bibliotheca quoque ut necessarium domus ornamentum expolitur. Ignoscerem plane, si studiorum nimia cupidine erraretur; nunc ista conquisita, cum imaginibus suis discripta, sacrorum opera ingeniorum in speciem et cultum parietum comparantur. == X. == 1 At in aliquod genus uitae difficile incidisti et tibi ignoranti uel publica fortuna uel priuata laqueum impegit, quem nec soluere possis nec rumpere. Cogita compeditos primo aegre ferre onera et impedimenta crurum; deinde, ubi non indignari illa, sed pati proposuerunt, necessitas fortiter ferre docet, consuetudo facile. Inuenies in quolibet genere uitae oblectamenta et remissiones et uoluptates, si uolueris mala putare leuia potius quam inuidiosa facere. 2 Nullo melius nomine de nobis natura meruit, quae, cum sciret quibus aerumnis nasceremur, calamitatum mollimentum consuetudinem inuenit, cito in familiaritatem grauissima adducens. Nemo duraret, si rerum aduersarum eandem uim assiduitas haberet quam primus ictus. 3 Omnes cum fortuna copulati sumus: aliorum aurea catena est ac laxa, aliorum arta et sordida, sed quid refert? Eadem custodia uniuersos circumdedit alligatique sunt etiam qui alligauerunt, nisi forte tu leuiorem in sinistra catenam putas. Alium honores, alium opes uinciunt; quosdam nobilitas, quosdam humilitas premit; quibusdam aliena supra caput imperia sunt, quibusdam sua; quosdam exsilia uno loco tenent, quosdam sacerdotia. Omnis uita seruitium est. 4 Assuescendum est itaque condicioni suae et quam minimum de illa querendum et quicquid habet circa se commodi apprehendendum: nihil tam acerbum est, in quo non aequus animus solacium inueniat. Exiguae saepe areae in multos usus discribentis arte patuerunt, et quamuis angustum pedem dispositio fecit habitabilem. Adhibe rationem difficultatibus: possunt et dura molliri et angusta laxari et grauia scite ferentes minus premere. 5 Non sunt praeterea cupiditates in longinquum mittendae, sed in uicinum illis egredi permittamus, quoniam includi ex toto non patiuntur. Relictis iis quae aut non possunt fieri aut difficulter possunt, prope posita speique nostrae alludentia sequamur, sed sciamus omnia aeque leuia esse, extrinsecus diuersas facies habentia, introrsus pariter uana. Nec inuideamus altius stantibus: quae excelsa uidebantur praerupta sunt. 6 Illi rursus quos sors iniqua in ancipiti posuit tutiores erunt superbiam detrahendo rebus per se superbis et fortunam suam quam maxime poterunt in planum deferendo. Multi quidem sunt quibus necessario haerendum sit in fastigio suo, ex quo non possunt nisi cadendo descendere; sed hoc ipsum testentur maximum onus suum esse, quod aliis graues esse cogantur, nec subleuatos se, sed suffixos. Iustitia, mansuetudine, humanitate, larga et benigna manu praeparent multa ad secundos casus praesidia, quorum spe securius pendeant. 7 Nihil tamen aeque nos ab his animi fluctibus uindicauerit quam semper aliquem incrementis terminum figere, nec fortunae arbitrium desinendi dare, sed ipsos multo quidem citra consistere. Sic et aliquae cupiditates animum acuent et finitae non in immensum incertumque producent. == XI. == 1 Ad imperfectos et mediocres et male sanos hic meus sermo pertinet, non ad sapientem. Huic non timide nec pedetentim ambulandum est: tanta enim fiducia sui est, ut obuiam fortunae ire non dubitet nec umquam loco illi cessurus sit. Nec habet ubi illam timeat, quia non mancipia tantum possessionesque et dignitatem, sed corpus quoque suum et oculos et manum et quicquid cariorem uitam facit seque ipsum inter precaria numerat, uiuitque ut commodatus sibi et reposcentibus sine tristitia redditurus. 2 Nec ideo uilis est sibi, quia scit se suum non esse; sed omnia tam diligenter faciet, tam circumspecte, quam religiosus homo sanctusque solet tueri fidei commissa. 3 Quandoque autem reddere iubebitur, non queretur cum fortuna, sed dicet: "Gratias ago pro eo quod possedi habuique. Magna quidem res tuas mercede colui, sed, quia ita imperas, do, cedo gratus libensque. Si quid habere me tui uolueris etiamnunc, seruabo; si aliud placet, ego uero factum signatumque argentum, domum familiamque meam reddo, restituo." Appellauerit natura, quae prior nobis credidit, et huic dicemus: "Recipe animum meliorem quam dedisti; non tergiuersor nec refugio. Paratum habes a uolente quod non sentienti dedisti: aufer." 4 Reuerti unde ueneris quid graue est? Male uiuet quisquis nesciet bene mori. Huic itaque primum rei pretium detrahendum est et spiritus inter uilia numerandus. Gladiatores, ut ait Cicero, inuisos habemus, si omni modo uitam impetrare cupiunt; fauemus, si contemptum eius prae se ferunt. Idem euenire nobis scias: saepe enim causa moriendi est timide mori. 5 Fortuna illa, quae ludos sibi facit: "Quo, inquit, te reseruem, malum et trepidum animal? Eo magis conuulneraberis et confodieris, quia nescis praebere iugulum. At tu et uiues diutius et morieris expeditius, qui ferrum non subducta ceruice nec manibus oppositis, sed animose recipis." 6 Qui mortem timebit, nihil umquam pro homine uiuo faciet; at qui sciet hoc sibi cum conciperetur statim condictum, uiuet ad formulam et simul illud quoque eodem animi robore praestabit, ne quid ex iis quae eueniunt subitum sit. Quicquid enim fieri potest quasi futurum sit prospiciendo malorum omnium impetus molliet, qui ad praeparatos exspectantesque nihil afferunt noui, securis et beata tantum spectantibus graues ueniunt. 7 Morbus est, captiuitas, ruina, ignis: nihil horum repentinum est. Sciebam in quam tumultuosum me contubernium natura clusisset. Totiens in uicinia mea conclamatum est; totiens praeter limen immaturas exsequias fax cereusque praecessit; saepe a latere ruentis aedificii fragor sonuit; multos ex iis quos forum, curia, sermo mecum contraxerat, nox abstulit et iunctas sodalium manus copuatas interscidit: mirer ad me aliquando pericula accessisse, quae circa me semper errauerint? 8 Magna pars hominum est quae nauigatura de tempestate non cogitat. Numquam me in re bona mali pudebit auctoris: Publilius, tragicis comicisque uehementior ingeniis quotiens mimicas ineptias et uerba ad summam caueam spectantia reliquit, Inter multa alia cothurno, non tantum sipario fortiora et hoc ait: Cuiuis potest accidere quod cuiquam potest. Hoc si quis in medullas demiserit et omnia aliena mala, quorum ingens cotidie copia est, sic aspexerit tamquam liberum illis et ad se iter sit, multo ante se armabit quam petatur. Sero animus ad periculorum patientiam post pericula instruitur. 9 "Non putaui hoc futurum" et: "Vmquam tu hoc euenturum credidisses?" Quare autem non? Quae sunt diuitiae quas non egestas et fames et mendicitas a tergo sequatur? quae dignitas, cuius non praetextam et augurale et lora patricia sordes comitentur et exprobratio notae et mille maculae et extrema contemptio? quod regnum est, cui non parata sit ruina et proculcatio et dominus et carnifex? nec magnis ista interuallis diuisa, sed horae momentum interest inter solium et aliena genua. 10 Scito ergo omnem condicionem uersabilem esse et quicquid in ullum incurrit posse in te quoque incurrere. Locuples es: numquid diuitior Pompeio? Cui cum Gaius, uetus cognatus, hopes nouus, aperuisset Caesaris domum ut suam cluderet, defuit panis, aqua. Cum tot flumina possideret in suo orientia, in suo cadentia, mendicauit stillicidia; fame ac siti periit in palatio cognati, dum illi heres publicum funus esurienti locat. 11 Honoribus summis functus es: numquid aut tam magnis aut tam insperatis aut tam uniuersis quam Seianus? Quo die illum senatus deduxerat, populus in frusta diuisit. In quem quicquid congeri poterat dii hominesque contulerant, ex eo nihil superfuit quod carnifex traheret. 12 Rex es: non ad Croesum te mittam, qui rogum suum et escendit iussus et exstingui uidit, factus non regno tantum, etiam morti suae superstes; non ad Iugurtham, quem populus romanus intra annum quam timuerat spectauit: Ptolemaeum Africae regem, Armeniae Mithridaten inter Gaianas custodias uidimus; alter in exsilium missus est, alter ut meliore fide mitteretur optabat. In tanta rerum sursum ac deorsum euntium uersatione, si non quicquid fieri potest pro futuro habes, das in te uires rebus aduersis, quas infregit quisquis prior uidit. == XII. == 1 Proximum ab his erit ne aut in superuacuis aut ex superuacuo laboremus, id est ne quae aut non possumus consequi concupiscamus aut adepti uanitatem cupiditatum nostrarum sero post multum sudorem intellegamus, id est ne aut labor irritus sit sine effectu aut effectus labore indignus. Fere enim ex his tristitia sequitur, si aut non successit aut successus pudet. 2 Circumcidenda concursatio, qualis est magnae parti hominum domos et theatra et fora pererrantium: alienis se negotiis offerunt, semper aliquid agentibus similes. Horum si aliquem exeuntem e domo interrogaueris: "Quo tu? quid cogitas?" respondebit tibi: "Non mehercules scio, sed aliquos uidebo, aliquid agam." 3 Sine proposito uagantur, quaerentes negotia, nec quae destinauerunt agunt, sed in quae incucurrerunt. Inconsultus illis uanusque cursus est, qualis formicis per arbusta repentibus, quae in summum cacumen et inde in imum inanes aguntur. His plerique similem uitam agunt, quorum non immerito quis inquietam inertiam dixerit. 4 Quorundam quasi ad incendium currentium misereberis: usque eo impellunt obuios et se aliosque praecipitant, cum interim cucurrerunt aut salutaturi aliquem non resalutaturum aut funus ignoti hominis prosecuturi, aut ad iudicium saepe litigantis, aut ad sponsalia saepe nubentis, et lecticam assectati quibusdam locis etiam tulerunt. Dein, domum cum superuacua redeuntes lassitudine, iurant nescire se ipsos quare exierint, ubi fuerint, postero die erraturi per eadem illa uestigia. 5 Omnis itaque labor aliquo referatur, aliquo respiciat. Non industria inquietos, ut insanos falsae rerum imagines agitant: nam ne illi quidem sine aliqua spe mouentur; proritat illos alicuius rei species, cuius uanitatem capta mens non coarguit. 6 Eodem modo unumquemque ex his qui ad augendam turbam exeunt inanes et leues causae per urbem circumducunt, nihilque habentem in quod laboret lux orta expellit, et cum, multorum frustra liminibus illisus, nomenclatores persalutauit, a multis exclusus, neminem ex omnibus difficilius domi quam se conuenit. 7 Ex hoc malo dependet illud taeterrimum uitium, auscultatio et publicorum secretorumque inquisitio, et multarum rerum scientia quae nec tuto narrantur nec tuto audiuntur. == XIII. == 1 Hoc secutum puto Democritum ita coepisse: "Qui tranquille uolet uiuere nec priuatim agat multa nec publice", ad superuacua scilicet referentem: nam, si necessaria sunt, et priuatim et publice non tantum multa, sed innumerabilia agenda sunt, ubi uero nullum officium sollemne nos citat, inhibendae actiones. 2 Nam qui multa agit saepe fortunae potestatem sui facit; quam tutissimum est raro experiri, ceterum semper de illa cogitare et nihil sibi de fide eius promittere: "Nauigabo, nisi si quid inciderit" et: "Praetor fiam, nisi si quid obstiterit" et: "Negotiatio mihi respondebit, nisi si quid interuenerit." 3 Hoc est quare sapienti nihil contra opinionem dicamus accidere: non illum casibus hominum excerpimus, sed erroribus, nec illi omnia ut uoluit cedunt, sed ut cogitauit. Imprimis autem cogitauit aliquid posse propositis suis resistere. Necesse est autem leuius ad animum peruenire destitutae cupiditatis dolorem, cui successum non utique promiseris. == XIV. == 1 Faciles etiam nos facere debemus, ne nimis destinatis rebus indulgeamus, transeamusque in ea in quae nos casus deduxerit, nec mutationem aut consilii aut status pertimescamus, dummodo nos leuitas, inimicissimum quieti uitium, non excipiat. Nam et pertinacia necesse est anxia et misera sit, cui fortuna saepe aliquid extorquet, et leuitas multo grauior, nusquam se continens. Vtrumque infestum est tranquillitati, et nihil mutare posse et nihil pati. 2 Vtique animus ab omnibus externis in se reuocandus est: sibi confidat, se gaudeat, sua suspiciat, recedat quantum potest ab alienis, et se sibi applicet; damna non sentiat, etiam aduersa benigne interpretetur. 3 Nuntiato naufragio, Zenon noster, cum omnia sua audiret submersa: "Iubet, inquit, me fortuna expeditius philosophari." Minabatur Theodoro philosopho tyrannus mortem, et quidem insepultam: "Habes, inquit, cur tibi placeas, hemina sanguinis in tua potestate est; nam quod ad sepulturam pertinet, o te ineptum, si putas mea interesse supra terram an infra putrescam." 4 Canus Iulius, uir in primis magnus, cuius admirationi ne hoc quidem obstat quod nostro saeculo natus est, cum Gaio diu altercatus, postquam abeunti Phalaris ille dixit: "Ne forte inepta spe tibi blandiaris, duci te iussi. Gratias, inquit, ago, optime princeps." 5 Quid senserit dubito; multa enim mihi occurrunt. Contumeliosus esse uoluit et ostendere quanta crudelitas esset, in qua mors beneficium erat? An exprobrauit illi cotidianam dementiam? Agebant enim gratias et quorum liberi occisi et quorum bona ablata erant. An tamquam libertatem libenter accepit? Quicquid est, magno animo respondit. 6 Dicet aliquis: potuit post hoc iubere illum Gaius uiuere. Non timuit hoc Canus: nota erat Gaii in talibus imperiis fides. Credisne illum decem medios usque ad supplicium dies sine ulla sollicitudine exegisse? Verisimile non est quae uir ille dixerit, quae fecerit, quam in tranquillo fuerit. 7 Ludebat latrunculis. Cum centurio, agmen periturorum trahens, illum quoque excitari iuberet, uocatus numerauit calculos et sodali suo: "Vide, inquit, ne post mortem meam mentiaris te uicisse." Tum, annuens centurioni: "Testis, inquit, eris uno me antecedere." Lusisse tu Canum illa tabula putas? Illusit. 8 Tristes erant amici, talem amissuri uirum: "Quid maesti, inquit, estis? Vos quaeritis an immortales animae sint; ego iam sciam." Nec desiit ueritatem in ipso fine scrutari et ex morte sua quaestionem habere. 9 Prosequebatur illum philosophus suus, nec iam procul erat tumulus in quo Caesari deo nostro fiebat cotidianum sacrum. Is: "Quid, inquit, Cane, nunc cogitas? aut quae tibi mens est? - Obseruare, inquit Canus, proposui illo ue1ocissimo momento an sensurus sit animus exire se." Promisitque, si quid explorasset, circumiturum amicos et indicaturum quis esset animarum status. 10 Ecce in media tempestate tranquillitas, ecce animus aeternitate dignus, qui fatum suum in argumentum ueri uocat, qui, in ultimo illo gradu positus, exeuntem animam percontatur, nec usque ad mortem tantum, sed aliquid etiam ex ipsa morte discit: nemo diutius philosophatus est. Non raptim relinquetur magnus uir et cum cura dicendus: dabimus te in omnem memoriam, clarissimum caput, Gaianae cladis magna portio! == XV. == 1 Sed nihil prodest priuatae tristitiae causas abiecisse: occupat enim nonnumquam odium generis humani, et occurrit tot scelerum felicium turba. Cum cogitaueris quam sit rara simplicitas et quam ignota innocentia et uix umquam, nisi cum expedit, fides, et libidinis lucra damnaque pariter inuisa, et ambitio usque eo iam se suis non continens terminis ut per turpitudinem splendeat, agitur animus in noctem et, uelut euersis uirtutibus, quas nec sperare licet nec habere prodest, tenebrae oboriuntur. 2 In hoc itaque flectendi sumus, ut omnia uulgi uitia non inuisa nobis, sed ridicula uideantur, et Democritum potius imitemur quam Heraclitum: hic enim, quotiens in publicum processerat, flebat, ille ridebat; huic omnia quae agimus miseriae, illi ineptiae uidebantur. Eleuanda ergo omnia et facili animo ferenda: humanius est deridere uitam quam deplorare. 3 Adice quod de humano quoque genere melius meretur qui ridet illud quam qui luget: ille et spei bonae aliquid relinquit, hic autem stulte deflet quae corrigi posse desperat; et uniuersa contemplanti maioris animi est qui risum non tenet quam qui lacrimas, quando leuissimum affectum animi mouet et nihil magnum, nihil seuerum, ne miserum quidem ex tanto paratu putat. 4 Singula propter quae laeti ac tristes sumus sibi quisque proponat, et sciet uerum esse quod Bion dixit, omnia hominum negotia simillima initiis esse nec uitam illorum magis sanctam aut seueram esse quam conceptum. 5 Sed satius est publicos mores et humana uitia placide accipere, nec in risum nec in lacrimas excidentem; nam alienis malis torqueri aeterna miseria est, alienis delectari malis uoluptas inhumana. 6 Sicut est illa inutilis humanitas, flere, quia aliquis filium efferat, et frontem suam fingere, in suis quoque malis ita gerere se oportet, ut dolori tantum des quantum natura poscit, non quantum consuetudo. Plerique cum lacrimas fundunt ut ostendant, et totiens siccos oculos habent quotiens spectator defuit, turpe iudicantes non fiere cum omnes faciant: adeo penitus hoc se malum fixit, ex aliena opinione pendere, ut in simulationem etiam res simplicissima, dolor, ueniat. == XVI. == 1 Sequetur pars quae solet non immerito contristare et in sollicitudinem adducere. Vbi bonorum exitus mali sunt, ubi Socrates cogitur in carcere mori, Rutilius in exsilio uiuere, Pompeius et Cicero clientibus suis praebere ceruicem, Cato ille, uirtutum uiua imago, incumbens gladio, simul de se ac de re publica palam facere, necesse est torqueri tam iniqua praemia fortunam persoluere. Et quid sibi quisque tunc speret, cum uideat pessima optimos pati? 2 Quid ergo est? Vide quomodo quisque illorum tulerit et, si fortes fuerunt, ipsorum illos animo desidera, si muliebriter et ignaue perierunt, nihil periit. Aut digni sunt quorum uirtus tibi placeat, aut indigni quorum desideretur ignauia. Quid enim est turpius quam si maximi uiri timidos fortiter moriendo faciunt? 3 Laudemus totiens dignum laudibus et dicamus: "Tanto fortior! tanto felicior! Omnes effugisti casus, liuorem, morbum; existi ex custodia; non tu dignus mala fortuna diis nisus es, sed indignus in quem iam aliquid fortuna posset." Subducentibus uero se et in ipsa morte ad uitam respectantibus manus iniciendae sunt. 4 Neminem flebo laetum, neminem flentem: ille lacrimas meas ipse abstersit, hic suis lacrimis effecit ne ullis dignus sit. Ego Herculem fleam quod uiuus uritur, aut Regulum quod tot clauis configitur, aut Catonem quod uulnera iterat sua? Omnes isti leui temporis impensa inuenerunt quomodo aeterni fierent, et ad immortalitatem moriendo uenerunt. == XVII. == 1 Est et illa sollicitudinum non mediocris materia, si te anxie componas nec ullis simpliciter ostendas, qualis multorum uita est, ficta, ostentationi parata: torquet enim assidua obseruatio sui et deprehendi aliter ac solet metuit. Nec umquam cura soluimur, ubi totiens nos aestimari putamus quotiens aspici. Nam et multa incidunt quae inuitos denudant, et, ut bene cedat tanta sui diligentia, non tamen iucunda uita aut secura est semper sub persona uiuentium. 2 At illa quantum habet uoluptatis sincera et per se inornata simplicitas, nihil obtendens moribus suis! Subit tamen et haec uita contemptus periculum, si omnia omnibus patent: sunt enim qui fastidiant quicquid propius adierunt. Sed nec uirtuti periculum est ne admota oculis reuilescat, et satius est simplicitate contemni quam perpetua simulatione torqueri. Modum tamen rei adhibeamus: multum interest, simpliciter uiuas an neglegenter. 3 Multum et in se recedendum est: conuersatio enim dissimilium bene composita disturbat et renouat affectus et quicquid imbecillum in animo nec percuratum est exulcerat. Miscenda tamen ista et alternanda sunt, solitudo et frequentia. Illa nobis faciet hominum desiderium, haec nostri, et erit altera alterius remedium: odium turbae sanabit solitudo, taedium solitudinis turba. 4 Nec in eadem intentione aequaliter retinenda mens est, sed ad iocos deuocanda. Cum puerulis Socrates ludere non erubescebat, et Cato uiuo laxabat animum curis publicis fatigatum, et Scipio triumphale illud ac militare corpus mouebat ad numeros, non molliter se infringens, ut nunc mos est etiam incessu ipso ultra muliebrem mollitiam fluentibus, sed ut antiqui illi uiri solebant inter lusum ac festa tempora uirilem in modum tripudiare, non facturi detrimentum etiam si ab hostibus suis spectarentur. 5 Danda est animis remissio: meliores acrioresque requieti surgent. Vt fertilibus agris non est imperandum (cito enim illos exhauriet numquam intermissa fecunditas), ita animorum impetus assiduus labor franget; uires recipient paulum resoluti et remissi. Nascitur ex assiduitate laborum animorum hebetatio quaedam et languor. 6 Nec ad hoc tanta hominum cupiditas tenderet, nisi naturalem quandam uoluptatem haberet lusus iocusque. Quorum frequens usus omne animis pondus omnemque uim eripiet: nam et somnus refectioni necessarius est, hune tamen si per diem noctemque continues, mors erit. Multum interest, remittas aliquid an soluas. 7 Legum conditores festos instituerunt dies ut ad hilaritatem homines publice cogerentur, tamquam necessarium laboribus interponentes temperamentum, et magni iudicii uiri quidam sibi menstruas certis diebus ferias dabant, quiddam nullum non diem inter otium et curas diuidebant. Qualem Pollionem Asinium oratorem magnum meminimus, quem nulla res ultra decumam detinuit: ne epistulas quidem post eam horam 1egebat, ne quid nouae curae nasceretur, sed totius diei lassitudinem duabus illis horis ponebat. Quidam medio die interiunxerunt et in postmeridianas horas aliquid leuioris operae distulerunt. Maiores quoque nostri nouam relationem post horam decumam in senatu fieri uetabant. Miles uigilias diuidit, et nox immunis est ab expeditione redeuntium. 8 Indulgendum est animo dandumque subinde otium, quod alimenti ac uirium loco sit. Et in ambulationibus apertis uagandum, ut caelo libero et multo spiritu augeat attollatque se animus; aliquando uectatio iterque et mutata regio uigorem dabunt, conuictusque et liberalior potio. Nonnumquam et usque ad ebrietatem ueniendum, non ut mergat nos, sed ut deprimat: eluit enim curas et ab imo animum mouet et, ut morbis quibusdam, ita tristitiae medetur, Liberque non ob licentiam linguae dictus est inuentor uini, sed quia liberat seruitio curarum animum et asserit uegetatque et audaciorem in omnes conatus facit. 9 Sed, ut libertatis, ita uini salubris moderatio est. Solonem Arcesilanque indulsisse uino eredunt; Catoni ebrietas obiecta est: facilius efficient crimen honestum quam turpem Catonem. Sed nec saepe faciendum est, ne animus malam consuetudinem ducat, et aliquando tamen in exsultationem libertatemque extrahendus tristisque sobrietas remouenda paulisper. 10 Nam, siue graeco poetae credimus, "aliquando et insanire iucundum est"; siue Platoni, "frustra poeticas fores compos sui pepulit"; siue Aristoteli, "nullum magnum ingenium sine mixtura dementiae fuit". 11 Non potest grande aliquid et super ceteros loqui nisi mota mens. Cum uulgaria et solita contempsit instinctuque sacro surrexit excelsior, tunc demum aliquid cecinit grandius ore mortali. Non potest sublime quicquam et in arduo positum contingere, quamdiu apud se est: desciscat oportet a solito et efferatur et mordeat frenos et rectorem rapiat suum, eoque ferat quo per se timuisset escendere. 12 Habes, Serene carissime, quae possint tranquillitatem tueri, quae restituere, quae subrepentibus uitiis resistant. Illud tamen scito, nihil horum satis esse ualidum rem imbecillam seruantibus, nisi intenta et assidua cura circumit animum labentem. </div>{{finis}} [[en:Of Peace of Mind]] [[es:De la tranquilidad del ánimo]] [[fr:Sur la tranquillité de l’âme]] 0pdlczrthrjo8hb5ilozysru1o5saz7 0 1438 265031 247763 2026-05-09T12:13:54Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De Ira]] ad [[De ira]] 247763 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De Ira |OperaeWikiPagina= De Ira |Annus= Saeculo I |SubTitulus= <!-- SubTitulus --> |Genera=Philosophia }} <div class=text> = Liber I = 1. Exegisti a me, Nouate, ut scriberem quemadmodum posset ira leniri, nec inmerito mihi uideris hunc praecipue adfectum pertimuisse maxime ex omnibus taetrum ac rabidum. Ceteris enim aliquid quieti placidique inest, hic totus concitatus et in impetu est, doloris armorum, sanguinis suppliciorum minime humana furens cupiditate, dum alteri noceat sui neglegens, in ipsa inruens tela et ultionis secum ultorem tracturae auidus. 2. Quidam itaque e sapientibus uiris iram dixerunt breuem insaniam; aeque enim inpotens sui est, decoris oblita, necessitudinum immemor, in quod coepit pertinax et intenta, rationi consiliisque praeclusa, uanis agitata causis, ad dispectum aequi uerique inhabilis, ruinis simillima quae super id quod oppressere franguntur. 3. Vt scias autem non esse sanos quos ira possedit, ipsum illorum habitum intuere; nam ut furentium certa indicia sunt audax et minax uultus, tristis frons, torua facies, citatus gradus, inquietae manus, color uersus, crebra et uehementius acta suspiria, ita irascentium eadem signa sunt: 4. flagrant ac micant oculi, multus ore toto rubor exaestuante ab imis praecordiis sanguine, labra quatiuntur, dentes comprimuntur, horrent ac surriguntur capilli, spiritus coactus ac stridens, articulorum se ipsos torquentium sonus, gemitus mugitusque et parum explanatis uocibus sermo praeruptus et conplosae saepius manus et pulsata humus pedibus et totum concitum corpus magnasque irae minas agens, foeda uisu et horrenda facies deprauantium se atque intumescentium — nescias utrum magis detestabile uitium sit an deforme. 5. Cetera licet abscondere et in abdito alere: ira se profert et in faciem exit, quantoque maior, hoc efferuescit manifestius. Non uides ut omnium animalium, simul ad nocendum insurrexerunt, praecurrant notae ac tota corpora solitum quietumque egrediantur habitum et feritatem suam exasperent? 6. Spumant apris ora, dentes acuuntur adtritu, taurorum cornua iactantur in uacuum et harena pulsu pedum spargitur, leones fremunt, inflantur inritatis colla serpentibus, rabidarum canum tristis aspectus est: nullum est animal tam horrendum tam perniciosumque natura ut non appareat in illo, simul ira inuasit, nouae feritatis accessio. 7. Nec ignoro ceteros quoque adfectus uix occultari, libidinem metumque et audaciam dare sui signa et posse praenosci; neque enim ulla uehementior intrat agitatio quae nihil moueat in uultu. Quid ergo interest? quod alii adfectus apparent, hic eminet. == II. == 1. Iam uero si effectus eius damnaque intueri uelis, nulla pestis humano generi pluris stetit. Videbis caedes ac uenena et reorum mutuas sordes et urbium clades et totarum exitia gentium et principum sub ciuili hasta capita uenalia et subiectas tectis faces nec intra moenia coercitos ignes sed ingentia spatia regionum hostili flamma relucentia. 2. Aspice nobilissimarum ciuitatum fundamenta uix notabilia: has ira deiecit. Aspice solitudines per multa milia sine habitatore desertas: has ira exhausit. Aspice tot memoriae proditos duces mali exempla fati: alium ira in cubili suo confodit, alium intra sacra mensae iura percussit, alium intra leges celebrisque spectaculum fori lancinauit, alium filii parricidio dare sanguinem iussit, alium seruili manu regalem aperire iugulum, alium in cruce membra diffindere. 3. Et adhuc singulorum supplicia narro: quid si tibi libuerit, relictis in quos ira uiritim exarsit, aspicere caesas gladio contiones et plebem inmisso milite contrucidatam et in perniciem promiscuam totos populos capitis damna<tos> * * * ? Martin. Bracarensis de ira 2 3(fr1).1 Ira omnia ex optimo et iustissimo in contrarium mutat. Quemcumque obtinuerit, nullius eum meminisse officii sinit: da eam patri, inimicus est; da filio, parricida est; da matri, nouerca est; da ciui, hostis est; da regi, tyrannus est. Lactant. De Ira Dei 17.13 3(fr2).1 Ira est cupiditas ulciscendae iniuriae aut, ut ait Posidonius, cupiditas puniendi eius a quo te inique putes laesum. Quidam ita finierunt: ira est incitatio animi ad nocendum ei qui aut nocuit aut nocere uoluit. 4. * * * tamquam aut curam nostram deserentibus aut auctoritatem contemnentibus. Quid? gladiatoribus quare populus irascitur, et tam inique ut iniuriam putet quod non libenter pereunt? contemni se iudicat et uultu gestu ardore ex spectatore in aduersarium uertitur. 5. Quidquid est tale, non est ira, sed quasi ira, sicut puerorum qui, si ceciderunt, terram uerberari uolunt et saepe ne sciunt quidem cur irascantur, sed tantum irascuntur, sine causa et sine iniuria, non tamen sine aliqua iniuriae specie nec sine aliqua poenae cupiditate. Deluduntur itaque imitatione plagarum et simulatis deprecantium lacrimis placantur et falsa ultione falsus dolor tollitur. == III. == 1. 'Irascimur' inquit 'saepe non illis qui laeserunt, sed iis qui laesuri sunt; ut scias iram non ex iniuria nasci.' Verum est irasci nos laesuris, sed ipsa cogitatione nos laedunt, et iniuriam qui facturus est iam facit. 2. 'Vt scias' inquit 'non esse iram poenae cupiditatem, infirmissimi saepe potentissimis irascuntur nec poenam concupiscunt quam non sperant.' Primum diximus cupiditatem esse poenae exigendae, non facultatem; concupiscunt autem homines et quae non possunt. Deinde nemo tam humilis est qui poenam uel summi hominis sperare non possit: ad nocendum <omnes> potentes sumus. 3. Aristotelis finitio non multum a nostra abest; ait enim iram esse cupiditatem doloris reponendi. Quid inter nostram et hanc finitionem intersit, exequi longum est. Contra utramque dicitur feras irasci nec iniuria inritatas nec poenae dolorisue alieni causa; nam etiam si haec efficiunt, non haec petunt. 4. Sed dicendum est feras ira carere et omnia praeter hominem; nam cum sit inimica rationi, nusquam tamen nascitur nisi ubi rationi locus est. Impetus habent ferae, rabiem feritatem incursum, iram quidem non magis quam luxuriam, et in quasdam uoluptates intemperantiores homine sunt. 5. Non est quod credas illi qui dicit: non aper irasci meminit, non fidere cursu cerua nec armentis incurrere fortibus ursi. Irasci dicit incitari, inpingi; irasci quidem non magis sciunt quam ignoscere. 6. Muta animalia humanis adfectibus carent, habent autem similes illis quosdam inpulsus; alioqui, si amor in illis esset et odium, esset amicitia et simultas, dissensio et concordia; quorum aliqua in illis quoque extant uestigia, ceterum humanorum pectorum propria bona malaque sunt. 7. Nulli nisi homini concessa prudentia est, prouidentia diligentia cogitatio, nec tantum uirtutibus humanis animalia sed etiam uitiis prohibita sunt. Tota illorum ut extra ita intra forma humanae dissimilis est; regium est illud et principale aliter ductum.Vt uox est quidem, sed non explanabilis et perturbata et uerborum inefficax, ut lingua, sed deuincta nec in motus uarios soluta, ita ipsum principale parum subtile, parum exactum. Capit ergo uisus speciesque rerum quibus ad impetus euocetur, sed turbidas et confusas. 8. Ex eo procursus illorum tumultusque uehementes sunt, metus autem sollicitudinesque et tristitia et ira non sunt, sed his quaedam similia; ideo cito cadunt et mutantur in contrarium et, cum acerrime saeuierunt expaueruntque, pascuntur, et ex fremitu discursuque uesano statim quies soporque sequitur. == IV. == 1. Quid esset ira satis explicitum est. Quo distet ab iracundia apparet: quo ebrius ab ebrioso et timens a timido. Iratus potest non esse iracundus: iracundus potest aliquando iratus non esse. 2. Cetera quae pluribus apud Graecos nominibus in species iram distinguunt, quia apud nos uocabula sua non habent, praeteribo, etiam si amarum nos acerbumque dicimus, nec minus stomachosum rabiosum clamosum difficilem asperum, quae omnia irarum differentiae sunt; inter hos morosum ponas licet, delicatum iracundiae genus. 3. Quaedam enim sunt irae quae intra clamorem considant, quaedam non minus pertinaces quam frequentes, quaedam saeuae manu uerbis parciores, quaedam in uerborum maledictorumque amaritudinem effusae; quaedam ultra querellas et auersationes non exeunt, quaedam altae grauesque sunt et introrsus uersae: mille aliae species sunt mali multiplicis. == V. == 1. Quid esset ira quaesitum est, an in ullum aliud animal quam in hominem caderet, quo ab iracundia distaret, quot eius species essent: nunc quaeramus an ira secundum naturam sit et an utilis atque ex aliqua parte retinenda. 2. An secundum naturam sit manifestum erit, si hominem inspexerimus. Quo quid est mitius, dum in recto animi habitus est? quid autem ira crudelius est? Quid homine aliorum amantius? quid ira infestius? Homo in adiutorium mutuum genitus est, ira in exitium; hic congregari uult, illa discedere, hic prodesse, illa nocere, hic etiam ignotis succurrere, illa etiam carissimos petere; hic aliorum commodis uel inpendere se paratus est, illa in periculum, dummodo deducat, descendere. 3. Quis ergo magis naturam rerum ignorat quam qui optimo eius operi et emendatissimo hoc ferum ac perniciosum uitium adsignat? Ira, ut diximus, auida poenae est, cuius cupidinem inesse pacatissimo hominis pectori minime secundum eius naturam est. Beneficiis enim humana uita constat et concordia, nec terrore sed mutuo amore in foedus auxiliumque commune constringitur. == VI. == 1. 'Quid ergo? non aliquando castigatio necessaria est?' Quidni? sed haec sine ira, cum ratione; non enim nocet sed medetur specie nocendi. Quemadmodum quaedam hastilia detorta ut corrigamus adurimus et adactis cuneis, non ut frangamus sed ut explicemus, elidimus, sic ingenia uitio praua dolore corporis animique corrigimus. 2. Nempe medicus primo in leuibus uitiis temptat non multum ex cotidiana consuetudine inflectere et cibis potionibus exercitationibus ordinem inponere ac ualetudinem tantum mutata uitae dispositione firmare. Proximum est ut modus proficiat. Si modus et ordo non proficit, subducit aliqua et circumcidit; si ne adhoc quidem respondet, interdicit cibis et abstinentia corpus exonerat; si frustra molliora cesserunt, ferit uenam membrisque, si adhaerentia nocent et morbum diffundunt, manus adfert; nec ulla dura uidetur curatio cuius salutaris effectus est. 3. Ita legum praesidem ciuitatisque rectorem decet, quam diu potest, uerbis et his mollioribus ingenia curare, ut facienda suadeat cupiditatemque honesti et aequi conciliet animis faciatque uitiorum odium, pretium uirtutium; transeat deinde ad tristiorem orationem, qua moneat adhuc et exprobret; nouissime ad poenas et has adhuc leues, reuocabiles decurrat; ultima supplicia sceleribus ultimis ponat, ut nemo pereat nisi quem perire etiam pereuntis intersit. 4. Hoc uno medentibus erit dissimilis, quod illi quibus uitam non potuerunt largiri facilem exitum praestant, hic damnatos cum dedecore et traductione uita exigit, non quia delectetur ullius poena -- procul est enim a sapiente tam inhumana feritas -- sed ut documentum omnium sint, et quia uiui noluerunt prodesse, morte certe eorum res publica utatur. Non est ergo natura hominis poenae adpetens; ideo ne ira quidem secundum naturam hominis, quia poenae adpetens est. 5. Et Platonis argumentum adferam -- quid enim nocet alienis uti ea parte qua nostra sunt? 'Vir bonus' inquit 'non laedit.' Poena laedit; bono ergo poena non conuenit, ob hoc nec ira, quia poena irae conuenit. Si uir bonus poena non gaudet, non gaudebit ne eo quidem adfectu cui poena uoluptati est; ergo non est naturalis ira. == VII. == 1. Numquid, quamuis non sit naturalis ira, adsumenda est, quia utilis saepe fuit? Extollit animos et incitat, nec quicquam sine illa magnificum in bello fortitudo gerit, nisi hinc flamma subdita est et hic stimulus peragitauit misitque in pericula audaces. Optimum itaque quidam putant temperare iram, non tollere, eoque detracto quod exundat ad salutarem modum cogere, id uero retinere sine quo languebit actio et uis ac uigor animi resoluetur. 2. Primum facilius est excludere perniciosa quam regere et non admittere quam admissa moderari; nam cum se in possessione posuerunt, potentiora rectore sunt nec recidi se minuiue patiuntur. 3. Deinde ratio ipsa, cui freni traduntur, tam diu potens est quam diu diducta est ab adfectibus; si miscuit se illis et inquinauit, non potest continere quos summouere potuisset. Commota enim semel et excussa mens ei seruit quo inpellitur. 4. Quarundam rerum initia in nostra potestate sunt, ulteriora nos ui sua rapiunt nec regressum relinquunt. Vt in praeceps datis corporibus nullum sui arbitrium est nec resistere morariue deiecta potuerunt, sed consilium omne et paenitentiam inreuocabilis praecipitatio abscidit et non licet eo non peruenire quo non ire licuisset, ita animus, si in iram amorem aliosque se proiecit adfectus, non permittitur reprimere impetum; rapiat illum oportet et ad imum agat pondus suum et uitiorum natura procliuis. == VIII. == 1. Optimum est primum inritamentum irae protinus spernere ipsisque repugnare seminibus et dare operam ne incidamus in iram. Nam si coepit ferre transuersos, difficilis ad salutem recursus est, quoniam nihil rationis est ubi semel adfectus inductus est iusque illi aliquod uoluntate nostra datum est: faciet de cetero quantum uolet, non quantum permiseris. 2. In primis, inquam, finibus hostis arcendus est; nam cum intrauit et portis se intulit, modum a captiuis non accipit. Neque enim sepositus est animus et extrinsecus speculatur adfectus, ut illos non patiatur ultra quam oportet procedere, sed in adfectum ipse mutatur ideoque non potest utilem illam uim et salutarem proditam iam infirmatamque reuocare. 3. Non enim, ut dixi, separatas ista sedes suas diductasque habent, sed adfectus et ratio in melius peiusque mutatio animi est. Quomodo ergo ratio occupata et oppressa uitiis resurget, quae irae cessit? aut quemadmodum ex confusione se liberabit in qua peiorum mixtura praeualuit? 4. 'Sed quidam' inquit 'in ira se continent.' Vtrum ergo ita ut nihil faciant eorum quae ira dictat an ut aliquid? Si nihil faciunt, apparet non esse ad actiones rerum necessariam iram, quam uos, quasi fortius aliquid ratione haberet, aduocabatis. 5. Denique interrogo: ualentior est quam ratio an infirmior? Si ualentior, quomodo illi modum ratio poterit inponere, cum parere nisi inbecilliora non soleant? Si infirmior est, sine hac per se ad rerum effectus sufficit ratio nec desiderat inbecillioris auxilium. 6. 'At irati quidam constant sibi et se continent.' Quando? cum iam ira euanescit et sua sponte decedit, non cum in ipso feruore est; tunc enim potentior est. 7. 'Quid ergo? non aliquando in ira quoque et dimittunt incolumes intactosque quos oderunt et a nocendo abstinent?' Faciunt: quando? cum adfectus repercussit adfectum et aut metus aut cupiditas aliquid inpetrauit. Non rationis tunc beneficio quieuit, sed adfectuum infida et mala pace. == IX. == 1. Deinde nihil habet in se utile nec acuit animum ad res bellicas; numquam enim uirtus uitio adiuuanda est se contenta. Quotiens impetu opus est, non irascitur sed exsurgit et in quantum putauit opus esse concitatur remittiturque, non aliter quam quae tormentis exprimuntur tela in potestate mittentis sunt in quantum torqueantur. 2. 'Ira' inquit Aristoteles 'necessaria est, nec quicquam sine illa expugnari potest, nisi illa inplet animum et spiritum accendit; utendum autem illa est non ut duce sed ut milite.' Quod est falsum; nam si exaudit rationem sequiturque qua ducitur, iam non est ira, cuius proprium est contumacia; si uero repugnat et non ubi iussa est quiescit sed libidine ferociaque prouehitur, tam inutilis animi minister est quam miles qui signum receptui neglegit. 3. Itaque si modum adhiberi sibi patitur, alio nomine appellanda est, desit ira esse, quam effrenatam indomitamque intellego; si non patitur, perniciosa est nec inter auxilia numeranda: ita aut ira non est aut inutilis est. 4. Nam si quis poenam exigit non ipsius poenae auidus sed quia oportet, non est adnumerandus iratis. Hic erit utilis miles qui scit parere consilio; adfectus quidem tam mali ministri quam duces sunt. == X. == 1. Ideo numquam adsumet ratio in adiutorium inprouidos et uiolentos impetus apud quos nihil ipsa auctoritatis habeat, quos numquam comprimere possit nisi pares illis similisque opposuerit, ut irae metum, inertiae iram, timori cupiditatem. 2. Absit hoc a uirtute malum, ut umquam ratio ad uitia confugiat! Non potest hic animus fidele otium capere, quatiatur necesse est fluctueturque, qui malis suis tutus est, qui fortis esse nisi irascitur non potest, industrius nisi cupit, quietus nisi timet: in tyrannide illi uiuendum est in alicuius adfectus uenienti seruitutem. Non pudet uirtutes in clientelam uitiorum demittere? 3. Deinde desinit quicquam posse ratio, si nihil potest sine adfectu, et incipit par illi similisque esse. Quid enim interest, si aeque adfectus inconsulta res est sine ratione quam ratio sine adfectu inefficax? Par utrumque est, ubi esse alterum sine altero non potest. Quis autem sustineat adfectum exaequare rationi? 4. 'Ita' inquit 'utilis adfectus est, si modicus est.' Immo si natura utilis est. Sed si inpatiens imperii rationisque est, hoc dumtaxat moderatione consequetur, ut quo minor fuerit minus noceat; ergo modicus adfectus nihil aliud quam malum modicum est. == XI. == 1. 'Sed aduersus hostes' inquit 'necessaria est ira.' Nusquam minus: ubi non effusos esse oportet impetus sed temperatos et oboedientes. Quid enim est aliud quod barbaros tanto robustiores corporibus, tanto patientiores laborum comminuat nisi ira infestissima sibi? Gladiatores quoque ars tuetur, ira denudat. 2. Deinde quid opus est ira, cum idem proficiat ratio? An tu putas uenatorem irasci feris? atqui et uenientis excipit et fugientis persequitur, et omnia illa sine ira facit ratio. Quid Cimbrorum Teutonorumque tot milia superfusa Alpibus ita sustulit ut tantae cladis notitiam ad suos non nuntius sed fama pertulerit, nisi quod erat illis ira pro uirtute? Quae ut aliquando propulit strauitque obuia, ita saepius sibi exitio est. 3. Germanis quid est animosius? Quid ad incursum acrius? Quid armorum cupidius, quibus innascuntur innutriunturque, quorum unica illis cura est in alia neglegentibus? Quid induratius ad omnem patientiam, ut quibus magna ex parte non tegimenta corporum prouisa sint, non suffugia aduersus perpetuum caeli rigorem? 4. Hos tamen Hispani Gallique et Asiae Syriaeque molles bello uiri, antequam legio uisatur, caedunt ob nullam aliam rem opportunos quam iracundiam. Agedum illis corporibus, illis animis delicias luxum opes ignorantibus da rationem, da disciplinam: ut nil amplius dicam, necesse erit certe nobis mores Romanos repetere. 5. Quo alio Fabius adfectas imperii uires recreauit quam quod cunctari et trahere et morari sciit, quae omnia irati nesciunt? Perierat imperium, quod tunc in extremo stabat, si Fabius tantum ausus esset quantum ira suadebat: habuit in consilio fortunam publicam et aestimatis uiribus, ex quibus iam perire nihil sine uniuerso poterat, dolorem ultionemque seposuit, in unam utilitatem et occasiones intentus; iram ante uicit quam Hannibalem. 6. Quid Scipio? non relicto Hannibale et Punico exercitu omnibusque quibus irascendum erat bellum in Africam transtulit, tam lentus ut opinionem luxuriae segnitiaeque malignis daret? 7. Quid alter Scipio? non circa Numantiam multum diuque sedit et hunc suum publicumque dolorem aequo animo tulit, diutius Numantiam quam Carthaginem uinci? Dum circumuallat et includit hostem, eo conpulit ut ferro ipsi suo caderent. 8. Non est itaque utilis ne in proeliis quidem aut bellis ira; in temeritatem enim prona est et pericula, dum inferre uult, non cauet. Illa certissima est uirtus quae se diu multumque circumspexit et rexit et ex lento ac destinato prouexit. == XII. == 1. 'Quid ergo?' inquit 'uir bonus non irascitur, si caedi patrem suum uiderit, si rapi matrem?' Non irascetur, sed uindicabit, sed tuebitur. Quid autem times ne parum magnus illi stimulus etiam sine ira pietas sit? Aut dic eodem modo: 'quid ergo? cum uideat secari patrem suum filiumue, uir bonus non flebit nec linquetur animo?' Quae accidere feminis uidemus, quotiens illas leuis periculi suspicio perculit. 2. Officia sua uir bonus exequetur inconfusus, intrepidus; et sic bono uiro digna faciet ut nihil faciat uiro indignum. Pater caedetur: defendam; caesus est: exequar, quia oportet, non quia dolet. 3. 'Irascuntur boni uiri pro suorum iniuriis.' Cum hoc dicis, Theophraste, quaeris inuidiam praeceptis fortioribus et relicto iudice ad coronam uenis: quia unusquisque in eiusmodi suorum casu irascitur, putas iudicaturos homines id fieri debere quod faciunt; fere enim iustum quisque adfectum iudicat quem agnoscit. 4. Sed idem faciunt, si calda non bene praebetur, si uitreum fractum est, si calceus luto sparsus est. Non pietas illam iram sed infirmitas mouet, sicut pueris, qui tam parentibus amissis flebunt quam nucibus. 5. Irasci pro suis non est pii animi sed infirmi: illud pulchrum dignumque, pro parentibus liberis amicis ciuibus prodire defensorem ipso officio ducente, uolentem iudicantem prouidentem, non inpulsum et rabidum. Nullus enim adfectus uindicandi cupidior est quam ira, et ob id ipsum ad uindicandum inhabilis: praerapida et amens, ut omnis fere cupiditas, ipsa sibi in id in quod properat opponitur. Itaque nec in pace nec in bello umquam bono fuit; pacem enim similem belli efficit, in armis uero obliuiscitur Martem esse communem uenitque in alienam potestatem dum in sua non est. 6. Deinde non ideo uitia in usum recipienda sunt quia aliquando aliquid effecerunt; nam et febres quaedam genera ualetudinis leuant, nec ideo non ex toto illis caruisse melius est: abominandum remedi genus est sanitatem debere morbo. Simili modo ira, etiam si aliquando ut uenenum et praecipitatio et naufragium ex inopinato profuit, non ideo salutaris iudicanda est; saepe enim saluti fuere pestifera. == XIII. == 1. Deinde quae habenda sunt, quo maiora eo meliora et optabiliora sunt. Si iustitia bonum est, nemo dicet meliorem futuram si quid detractum ex ea fuerit; si fortitudo bonum est, nemo illam desiderabit ex aliqua parte deminui. 2. Ergo et ira quo maior hoc melior; quis enim ullius boni accessionem recusauerit? Atqui augeri illam inutile est; ergo et esse; non est bonum quod incremento malum fit. 3. 'Vtilis' inquit 'ira est, quia pugnaciores facit.' Isto modo et ebrietas; facit enim proteruos et audaces multique meliores ad ferrum fuere male sobrii; isto modo dic et phrenesin atque insaniam uiribus necessariam, quia saepe ualidiores furor reddit. 4. Quid? non aliquotiens metus ex contrario fecit audacem, et mortis timor etiam inertissimos excitauit in proelium? Sed ira ebrietas metus aliaque eiusmodi foeda et caduca inritamenta sunt nec uirtutem instruunt, quae nihil uitiis eget, sed segnem alioqui animum et ignauum paulum adleuant. 5. Nemo irascendo fit fortior, nisi qui fortis sine ira non fuisset; ita non in adiutorium uirtutis uenit, sed in uicem. Quid quod si bonum esset ira, perfectissimum quemque sequeretur? Atqui iracundissimi infantes senesque et aegri sunt, et inualidum omne natura querulum est. == XIV. == 1. 'Non potest' inquit 'fieri' Theophrastus 'ut non uir bonus irascatur malis.' Isto modo quo melior quisque, hoc iracundior erit: uide ne contra placidior solutusque adfectibus et cui nemo odio sit. 2. Peccantis uero quid habet cur oderit, cum error illos in eiusmodi delicta conpellat? Non est autem prudentis errantis odisse; alioqui ipse sibi odio erit. Cogitet quam multa contra bonum morem faciat, quam multa ex iis quae egit ueniam desiderent: iam irascetur etiam sibi. Neque enim aequus iudex aliam de sua, aliam de aliena causa sententiam fert. 3. Nemo, inquam, inuenietur qui se possit absoluere, et innocentem quisque se dicit respiciens testem, non conscientiam. Quanto humanius mitem et patrium animum praestare peccantibus et illos non persequi sed reuocare! Errantem per agros ignorantia uiae melius est ad rectum iter admouere quam expellere. == XV. == 1. Corrigendus est itaque qui peccat et admonitione et ui, et molliter et aspere, meliorque tam sibi quam aliis faciendus non sine castigatione, sed sine ira; quis enim cui medetur irascitur? At corrigi nequeunt nihilque in illis lene aut spei bonae capax est: tollantur e coetu mortalium facturi peiora quae contingunt, et quo uno modo possunt desinant mali esse, sed hoc sine odio. 2. Quid enim est cur oderim eum cui tum maxime prosum cum illum sibi eripio? Num quis membra sua tunc odit cum abscidit? Non est illa ira, sed misera curatio. Rabidos effligimus canes et trucem atque inmansuetum bouem occidimus et morbidis pecoribus, ne gregem polluant, ferrum demittimus; portentosos fetus extinguimus, liberos quoque, si debiles monstrosique editi sunt, mergimus; nec ira sed ratio est a sanis inutilia secernere. 3. Nil minus quam irasci punientem decet, cum eo magis ad emendationem poena proficiat, si iudicio ~lata~ est. Inde est quod Socrates seruo ait 'caederem te, nisi irascerer'. Admonitionem serui in tempus sanius distulit, illo tempore se admonuit. Cuius erit tandem temperatus adfectus, cum Socrates non sit ausus se irae committere? == XVI. == 1. Ergo ad coercitionem errantium sceleratorumque irato castigatore non opus est; nam cum ira delictum animi sit, non oportet peccata corrigere peccantem. 'Quid ergo? non irascar latroni? Quid ergo? non irascar uenefico?' Non; neque enim mihi irascor, cum sanguinem mitto. Omne poenae genus remedi loco admoueo. 2. 'Tu adhuc in prima parte uersaris errorum, nec grauiter laberis sed frequenter: obiurgatio te primum secreta deinde publicata emendare temptabit. Tu longius iam processisti quam ut possis uerbis sanari: ignominia contineberis. Tibi fortius aliquid et quod sentias inurendum est: in exilium et loca ignota mitteris. In te duriora remedia iam solida nequitia desiderat: et uincula publica et carcer adhibebitur. 3. Tibi insanabilis animus et sceleribus scelera contexens, et iam non causis, quae numquam malo defuturae sunt, inpelleris, sed satis tibi est magna ad peccandum causa peccare; perbibisti nequitiam et ita uisceribus inmiscuisti ut nisi cum ipsis exire non possit; olim miser mori quaeris: bene de te merebimur, auferemus tibi istam qua uexas uexaris insaniam et per tua alienaque uolutato supplicia id quod unum tibi bonum superest repraesentabimus, mortem.' Quare irascar cui cum maxime prosum? interim optimum misericordiae genus est occidere. 4. Si intrassem ualetudinarium exercitus [et sciens] aut domus diuitis, non idem imperassem omnibus per diuersa aegrotantibus: uaria in tot animis uitia uideo et ciuitati curandae adhibitus sum; pro cuiusque morbo medicina quaeratur, hunc sanet uerecundia, hunc peregrinatio, hunc dolor, hunc egestas, hunc ferrum. 5. Itaque et, si peruersa induenda magistratui uestis et conuocanda classico contio est, procedam in tribunal non furens nec infestus sed uultu legis et illa sollemnia uerba leni magis grauique quam rabida uoce concipiam et <lege> agi iubebo non iratus sed seuerus; et cum ceruicem noxio imperabo praecidi et cum parricidas insuam culleo et cum mittam in supplicium militare et cum Tarpeio proditorem hostemue publicum inponam, sine ira eo uultu animoque ero quo serpentes et animalia uenenata percutio. 6. 'Iracundia opus est ad puniendum.' Quid? tibi lex uidetur irasci iis quos non nouit, quos non uidit, quos non futuros sperat? Illius itaque sumendus est animus, quae non irascitur sed constituit. Nam si bono uiro ob mala facinora irasci conuenit, et ob secundas res malorum hominum inuidere conueniet. Quid enim est indignius quam florere quosdam et eos indulgentia fortunae abuti quibus nulla potest satis mala inueniri fortuna? Sed tam commoda illorum sine inuidia uidebit quam scelera sine ira; bonus iudex damnat inprobanda, non odit. 7. 'Quid ergo? non, cum eiusmodi aliquid sapiens habebit in manibus, tangetur animus eius eritque solito commotior?' Fateor: sentiet leuem quendam tenuemque motum; nam, ut dicit Zenon, in sapientis quoque animo, etiam cum uulnus sanatum est, cicatrix manet. Sentiet itaque suspiciones quasdam et umbras adfectuum, ipsis quidem carebit. == XVII. == 1. Aristoteles ait adfectus quosdam, si quis illis bene utatur, pro armis esse. Quod uerum foret, si uelut bellica instrumenta sumi deponique possent induentis arbitrio: haec arma quae Aristoteles uirtuti dat ipsa per se pugnant, non expectant manum, et habent, non habentur. 2. Nil aliis instrumentis opus est, satis nos instruxit ratione natura. Hoc dedit telum, firmum perpetuum obsequens, nec anceps nec quod in dominum remitti posset. Non ad prouidendum tantum, sed ad res gerendas satis est per se ipsa ratio; etenim quid est stultius quam hanc ab iracundia petere praesidium, rem stabilem ab incerta, fidelem ab infida, sanam ab aegra? 3. Quid quod <ad> actiones quoque, in quibus solis opera iracundiae uidetur necessaria, multo per se ratio fortior est? Nam cum iudicauit aliquid faciendum, in eo perseuerat; nihil enim melius inuentura est se ipsa quo mutetur; ideo stat semel constitutis. 4. Iram saepe misericordia retro egit; habet enim non solidum robur sed uanum tumorem uiolentisque principiis utitur, non aliter quam qui a terra uenti surgunt et fluminibus paludibusque concepti sine pertinacia uehementes sunt: 5. incipit magno impetu, deinde deficit ante tempus fatigata, et, quae nihil aliud quam crudelitatem ac noua genera poenarum uersauerat, cum animaduertendum est, iam [ira] fracta lenisque est. Adfectus cito cadit, aequalis est ratio. 6. Ceterum etiam ubi perseuerauit ira, nonnumquam, si plures sunt qui perire meruerunt, post duorum triumue sanguinem occidere desinit. Primi eius ictus acres sunt: sic serpentium uenena a cubili erepentium nocent, innoxii dentes sunt cum illos frequens morsus exhausit. 7. Ergo non paria patiuntur qui paria commiserant, et saepe qui minus commisit plus patitur, quia recentiori obiectus est. Et in totum inaequalis est: modo ultra quam oportet excurrit, modo citerius debito resistit; sibi enim indulget et ex libidine iudicat et audire non uult et patrocinio non relinquit locum et ea tenet quae inuasit et eripi sibi iudicium suum, etiam si prauum est, non sinit. == XVIII. == 1. Ratio utrique parti tempus dat, deinde aduocationem et sibi petit, ut excutiendae ueritati spatium habeat: ira festinat. Ratio id iudicare uult quod aequum est: ira id aequum uideri uult quod iudicauit. 2. Ratio nil praeter ipsum de quo agitur spectat: ira uanis et extra causam obuersantibus commouetur. Vultus illam securior, uox clarior, sermo liberior, cultus delicatior, aduocatio ambitiosior, fauor popularis exasperant; saepe infesta patrono reum damnat; etiam si ingeritur oculis ueritas, amat et tuetur errorem; coargui non uult, et in male coeptis honestior illi pertinacia uidetur quam paenitentia. 3. Cn. Piso fuit memoria nostra uir a multis uitiis integer, sed prauus et cui placebat pro constantia rigor. Is cum iratus duci iussisset eum qui ex commeatu sine commilitone redierat, quasi interfecisset quem non exhibebat, roganti tempus aliquid ad conquirendum non dedit. Damnatus extra uallum productus est et iam ceruicem porrigebat, cum subito apparuit ille commilito qui occisus uidebatur. 4. Tunc centurio supplicio praepositus condere gladium speculatorem iubet, damnatum ad Pisonem reducit redditurus Pisoni innocentiam; nam militi fortuna reddiderat. Ingenti concursu deducuntur complexi alter alterum cum magno gaudio castrorum commilitones. Conscendit tribunal furens Piso ac iubet duci utrumque, et eum militem qui non occiderat et eum qui non perierat. 5. Quid hoc indignius? quia unus innocens apparuerat, duo peribant. Piso adiecit et tertium; nam ipsum centurionem qui damnatum reduxerat duci iussit. Constituti sunt in eodem illo loco perituri tres ob unius innocentiam. 6. O quam sollers est iracundia ad fingendas causas furoris! 'Te' inquit 'duci iubeo, quia damnatus es; te, quia causa damnationis commilitoni fuisti; te, quia iussus occidere imperatori non paruisti.' Excogitauit quemadmodum tria crimina faceret, quia nullum inuenerat. == XIX. == 1. Habet, inquam, iracundia hoc mali: non uult regi. Irascitur ueritati ipsi, si contra uoluntatem suam apparuit; cum clamore et tumultu et totius corporis iactatione quos destinauit insequitur adiectis conuiciis maledictisque. 2. Hoc non facit ratio; sed si ita opus est, silens quietaque totas domus funditus tollit et familias rei publicae pestilentes cum coniugibus ac liberis perdit, tecta ipsa diruit et solo exaequat et inimica libertati nomina exstirpat: hoc non frendens nec caput quassans nec quicquam indecorum iudici faciens, cuius tum maxime placidus esse debet et in statu uultus cum magna pronuntiat. 3. 'Quid opus est' inquit Hieronymus 'cum uelis caedere aliquem, tua prius labra mordere?' Quid si ille uidisset desilientem de tribunali proconsulem et fasces lictori auferentem et suamet uestimenta scindentem, quia tardius scindebantur aliena? 4. Quid opus est mensam euertere? quid pocula adfligere? quid se in columnas inpingere? quid capillos auellere, femur pectusque percutere? ~Quantam~ iram putas, quae, quia in alium non tam cito quam uult erumpit, in se reuertitur? Tenentur itaque a proximis et rogantur ut sibi ipsi placentur. 5. Quorum nil facit quisquis uacuus ira meritam cuique poenam iniungit. Dimittit saepe eum cuius peccatum deprendit: si paenitentia facti spem bonam pollicetur, si intellegit non ex alto uenire nequitiam sed summo, quod aiunt, animo inhaerere, dabit inpunitatem nec accipientibus nocituram nec dantibus; 6. nonnumquam magna scelera leuius quam minora compescet, si illa lapsu, non crudelitate commissa sunt, his inest latens et operta et inueterata calliditas; idem delictum in duobus non eodem malo adficiet, si alter per neglegentiam admisit, alter curauit ut nocens esset. 7. Hoc semper in omni animaduersione seruabit, ut sciat alteram adhiberi ut emendet malos, alteram ut tollat; in utroque non praeterita sed futura intuebitur (nam, ut Plato ait, nemo prudens punit quia peccatum est, sed ne peccetur; reuocari enim praeterita non possunt, futura prohibentur) et quos uolet nequitiae male cedentis exempla fieri palam occidet, non tantum ut pereant ipsi, sed ut alios pereundo deterreant. 8. Haec cui expendenda aestimandaque sunt, uides quam debeat omni perturbatione liber accedere ad rem summa diligentia tractandam, potestatem uitae necisque: male irato ferrum committitur. == XX. == 1. Ne illud quidem iudicandum est, aliquid iram ad magnitudinem animi conferre. Non est enim illa magnitudo: tumor est; nec corporibus copia uitiosi umoris intentis morbus incrementum est sed pestilens abundantia. 2. Omnes quos uecors animus supra cogitationes extollit humanas altum quiddam et sublime spirare se credunt; ceterum nil solidi subest, sed in ruinam prona sunt quae sine fundamentis creuere. Non habet ira cui insistat; non ex firmo mansuroque oritur, sed uentosa et inanis est, tantumque abest a magnitudine animi quantum a fortitudine audacia, a fiducia insolentia, ab austeritate tristitia, a seueritate crudelitas. 3. Multum, inquam, interest inter sublimem animum et superbum. Iracundia nihil amplum decorumque molitur; contra mihi uidetur ueternosi et infelicis animi, inbecillitatis sibi conscii, saepe indolescere, ut exulcerata et aegra corpora quae ad tactus leuissimos gemunt. Ita ira muliebre maxime ac puerile uitium est. 'At incidit et in uiros.' Nam uiris quoque puerilia ac muliebria ingenia sunt. 4. 'Quid ergo? non aliquae uoces ab iratis emittuntur quae magno emissae uideantur animo?' <Immo> ueram ignorantibus magnitudinem, qualis illa dira et abominanda 'oderint, dum metuant'. Sullano scias saeculo scriptam. Nescio utrum sibi peius optauerit ut odio esset an ut timori. 'Oderint.' Occurrit illi futurum ut execrentur insidientur opprimant: quid adiecit? Di illi male faciant, adeo repperit dignum odio remedium. 'Oderint' -- quid? 'dum pareant'? Non. 'dum probent'? Non. Quid ergo? 'dum timeant'. Sic ne amari quidem uellem. 5. Magno hoc dictum spiritu putas? Falleris; nec enim magnitudo ista est sed immanitas. Non est quod credas irascentium uerbis, quorum strepitus magni, minaces sunt, intra mens pauidissima. 6. Nec est quod existimes uerum esse quod apud disertissimum uirum <T.> Liuium dicitur: 'uir ingenii magni magis quam boni.' Non potest istud separari: aut et bonum erit aut nec magnum, quia magnitudinem animi inconcussam intellego et introrsus solidam et ab imo parem firmamque, qualis inesse malis ingeniis non potest. 7. Terribilia enim esse et tumultuosa et exitiosa possunt: magnitudinem quidem, cuius firmamentum roburque bonitas est, non habebunt. 8. Ceterum sermone, conatu et omni extra paratu facient magnitudinis fidem; eloquentur aliquid quod tu magni <animi> putes, sicut C. Caesar, qui iratus caelo quod obstreperetur pantomimis, quos imitabatur studiosius quam spectabat, quodque comessatio sua fulminibus terreretur (prorsus parum certis), ad pugnam uocauit Iouem et quidem sine missione, Homericum illum exclamans uersum: e m anaeir ego se. 9. Quanta dementia fuit! Putauit aut sibi noceri ne ab Ioue quidem posse aut se nocere etiam Ioui posse. Non puto parum momenti hanc eius uocem ad incitandas coniuratorum mentes addidisse; ultimae enim patientiae uisum est eum ferre qui Iouem non ferret. == XXI. == 1. Nihil ergo in ira, ne cum uidetur quidem uehemens et deos hominesque despiciens, magnum, nihil nobile est. Aut si uidetur alicui magnum animum ira producere, uideatur et luxuria -- ebore sustineri uult, purpura uestiri, auro tegi, terras transferre, maria concludere, flumina praecipitare, nemora suspendere; 2. uideatur et auaritia magni animi -- aceruis auri argentique incubat et prouinciarum nominibus agros colit et sub singulis uilicis latiores habet fines quam quos consules sortiebantur; 3. uideatur et libido magni animi -- transnat freta, puerorum greges castrat, sub gladium mariti uenit morte contempta; uideatur et ambitio magni animi -- non est contenta honoribus annuis; si fieri potest, uno nomine occupare fastus uult, per omnem orbem titulos disponere. 4. Omnia ista, non refert in quantum procedant extendantque se, angusta sunt, misera depressa; sola sublimis et excelsa uirtus est, nec quicquam magnum est nisi quod simul placidum. = Liber II = == I. == 1. Primus liber, Nouate, benigniorem habuit materiam; facilis enim in procliui uitiorum decursus est. Nunc ad exiliora ueniendum est; quaerimus enim ira utrum iudicio an impetu incipiat, id est utrum sua sponte moueatur an quemadmodum pleraque quae intra nos <non> insciis nobis oriuntur. 2. Debet autem in haec se demittere disputatio ut ad illa quoque altiora possit exsurgere; nam et in corpore nostro ossa neruique et articuli, firmamenta totius et uitalia, minime speciosa uisu, prius ordinantur, deinde haec ex quibus omnis in faciem aspectumque decor est; post haec omnia, qui maxime oculos rapit, color ultimus perfecto iam corpore adfunditur. 3. Iram quin species oblata iniuriae moueat non est dubium; sed utrum speciem ipsam statim sequatur et non accedente animo excurrat, an illo adsentiente moueatur quaerimus. 4. Nobis placet nihil illam per se audere sed animo adprobante; nam speciem capere acceptae iniuriae et ultionem eius concupiscere et utrumque coniungere, nec laedi se debuisse et uindicari debere, non est eius impetus qui sine uoluntate nostra concitatur. Ille simplex est, hic compositus et plura continens: intellexit aliquid, indignatus est, damnauit, ulciscitur: haec non possunt fieri, nisi animus eis quibus tangebatur adsensus est. == II. == 1. 'Quorsus' inquis 'haec quaestio pertinet?' Vt sciamus quid sit ira; nam si inuitis nobis nascitur, numquam rationi succumbet. Omnes enim motus qui non uoluntate nostra fiunt inuicti et ineuitabiles sunt, ut horror frigida adspersis, ad quosdam tactus aspernatio; ad peiores nuntios surriguntur pili et rubor ad inproba uerba suffunditur sequiturque uertigo praerupta cernentis: quorum quia nihil in nostra potestate est, nulla quominus fiant ratio persuadet. 2. Ira praeceptis fugatur; est enim uoluntarium animi uitium, non ex his quae condicione quadam humanae sortis eueniunt ideoque etiam sapientissimis accidunt, inter quae et primus ille ictus animi ponendus est qui nos post opinionem iniuriae mouet. 3. Hic subit etiam inter ludicra scaenae spectacula et lectiones rerum uetustarum. Saepe Clodio Ciceronem expellenti et Antonio occidenti uidemur irasci. Quis non contra Mari arma, contra Sullae proscriptionem concitatur? Quis non Theodoto et Achillae et ipsi puero non puerile auso facinus infestus est? 4. Cantus nos nonnumquam et citata modulatio instigat Martiusque ille tubarum sonus; mouet mentes et atrox pictura et iustissimorum suppliciorum tristis aspectus; 5. inde est quod adridemus ridentibus et contristat nos turba maerentium et efferuescimus ad aliena certamina. Quae non sunt irae, non magis quam tristitia est quae ad conspectum mimici naufragii contrahit frontem, non magis quam timor qui Hannibale post Cannas moenia circumsidente lectorum percurrit animos, sed omnia ista motus sunt animorum moueri nolentium, nec adfectus sed principia proludentia adfectibus. 6. Sic enim militaris uiri in media pace iam togati aures tuba suscitat equosque castrenses erigit crepitus armorum. Alexandrum aiunt Xenophanto canente manum ad arma misisse. == III. == 1. Nihil ex his quae animum fortuito inpellunt adfectus uocari debet: ista, ut ita dicam, patitur magis animus quam facit. Ergo adfectus est non ad oblatas rerum species moueri, sed permittere se illis et hunc fortuitum motum prosequi. 2. Nam si quis pallorem et lacrimas procidentis et inritationem umoris obsceni altumue suspirium et oculos subito acriores aut quid his simile indicium adfectus animique signum putat, fallitur nec intellegit corporis hos esse pulsus. 3. Itaque et fortissimus plerumque uir dum armatur expalluit et signo pugnae dato ferocissimo militi paulum genua tremuerunt et magno imperatori antequam inter se acies arietarent cor exiluit et oratori eloquentissimo dum ad dicendum componitur summa riguerunt. 4. Ira non moueri tantum debet sed excurrere; est enim impetus; numquam autem impetus sine adsensu mentis est, neque enim fieri potest ut de ultione et poena agatur animo nesciente. Putauit se aliquis laesum, uoluit ulcisci, dissuadente aliqua causa statim resedit: hanc iram non uoco, motum animi rationi parentem: illa est ira quae rationem transsilit, quae secum rapit. 5. Ergo prima illa agitatio animi quam species iniuriae incussit non magis ira est quam ipsa iniuriae species; ille sequens impetus, qui speciem iniuriae non tantum accepit sed adprobauit, ira est, concitatio animi ad ultionem uoluntate et iudicio pergentis. Numquam dubium est quin timor fugam habeat, ira impetum; uide ergo an putes aliquid sine adsensu mentis aut peti posse aut caueri. == IV. == 1. Et ut scias quemadmodum incipiant adfectus aut crescant aut efferantur, est primus motus non uoluntarius, quasi praeparatio adfectus et quaedam comminatio; alter cum uoluntate non contumaci, tamquam oporteat me uindicari cum laesus sim, aut oporteat hunc poenas dare cum scelus fecerit; tertius motus est iam inpotens, qui non si oportet ulcisci uult sed utique, qui rationem euicit. 2. Primum illum animi ictum effugere ratione non possumus, sicut ne illa quidem quae diximus accidere corporibus, ne nos oscitatio aliena sollicitet, ne oculi ad intentationem subitam digitorum comprimantur: ista non potest ratio uincere, consuetudo fortasse et adsidua obseruatio extenuat. Alter ille motus, qui iudicio nascitur, iudicio tollitur. == V. == 1. Illud etiamnunc quaerendum est, ii qui uulgo saeuiunt et sanguine humano gaudent, an irascantur cum eos occidunt a quibus nec acceperunt iniuriam nec accepisse ipsos existimant: qualis fuit Apollodorus aut Phalaris. 2. Haec non est ira, feritas est; non enim quia accepit iniuriam nocet, sed parata est dum noceat uel accipere, nec illi uerbera lacerationesque in ultionem petuntur sed in uoluptatem. 3. Quid ergo? Origo huius mali ab ira est, quae ubi frequenti exercitatione et satietate in obliuionem clementiae uenit et omne foedus humanum eiecit animo, nouissime in crudelitatem transit; rident itaque gaudentque et uoluptate multa perfruuntur plurimumque ab iratorum uultu absunt, per otium saeui. 4. Hannibalem aiunt dixisse, cum fossam sanguine humano plenam uidisset, 'o formosum spectaculum!' Quanto pulchrius illi uisum esset, si flumen aliquod lacumque conplesset! Quid mirum si hoc maxime spectaculo caperis, innatus sanguini et ab infante caedibus admotus? Sequetur te fortuna crudelitati tuae per uiginti annos secunda dabitque oculis tuis gratum ubique spectaculum; uidebis istud et circa Trasumennum et circa Cannas et nouissime circa Carthaginem tuam. 5. Volesus nuper, sub diuo Augusto proconsul Asiae, cum trecentos uno die securi percussisset, incedens inter cadauera uultu superbo, quasi magnificum quiddam conspiciendumque fecisset, graece proclamauit 'o rem regiam!' Quid hic rex fecisset? Non fuit haec ira sed maius malum et insanabile. == VI. == 1. 'Virtus' inquit 'ut honestis rebus propitia est, ita turpibus irata esse debet.' Quid si dicat uirtutem et humilem et magnam esse debere? Atqui hoc dicit qui illam extolli uult et deprimi, quoniam laetitia ob recte factum clara magnificaque est, ira ob alienum peccatum sordida et angusti pectoris est. 2. Nec umquam committet uirtus ut uitia dum compescit imitetur; iram ipsam castigandam habet, quae nihilo melior est, saepe etiam peior iis delictis quibus irascitur. Gaudere laetarique proprium et naturale uirtutis est: irasci non est ex dignitate eius, non magis quam maerere; atqui iracundiae tristitia comes est et in hanc omnis ira uel post paenitentiam uel post repulsam reuoluitur. 3. Et si sapientis est peccatis irasci, magis irascetur maioribus et saepe irascetur: sequitur ut non tantum iratus sit sapiens sed iracundus. Atqui si nec magnam iram nec frequentem in animo sapientis locum habere credimus, quid est quare non ex toto illum hoc adfectu liberemus? 4. Modus enim esse non potest, si pro facto cuiusque irascendum est; nam aut iniquus erit, si aequaliter irascetur delictis inaequalibus, aut iracundissimus, si totiens excanduerit quotiens iram scelera meruerint. == VII. == 1. Et quid indignius quam sapientis adfectum ex aliena pendere nequitia? Desinet ille Socrates posse eundem uultum domum referre quem domo extulerat? Atqui si irasci sapiens turpiter factis debet et concitari contristarique ob scelera, nihil est aerumnosius sapiente: omnis illi per iracundiam maeroremque uita transibit. 2. Quod enim momentum erit quo non inprobanda uideat? Quotiens processerit domo, per sceleratos illi auarosque et prodigos et inpudentis et ob ista felices incedendum erit; nusquam oculi eius flectentur ut non quod indignentur inueniant: deficiet si totiens a se iram quotiens causa poscet exegerit. 3. Haec tot milia ad forum prima luce properantia, quam turpes lites, quanto turpiores aduocatos habent! Alius iudicia patris accusat, quae <non> mereri satius fuit, alius cum matre consistit, alius delator uenit eius criminis cuius manifestior reus est; et iudex damnaturus quae fecit eligitur et corona pro mala causa <stat> bona patroni uoce corrupta. == VIII. == 1. Quid singula persequor? Cum uideris forum multitudine refertum et saepta concursu omnis frequentiae plena et illum circum in quo maximam sui partem populus ostendit, hoc scito, istic tantundem esse uitiorum quantum hominum. 2. Inter istos quos togatos uides nulla pax est: alter in alterius exitium leui compendio ducitur; nulli nisi ex alterius iniuria quaestus est; felicem oderunt, infelicem contemnunt; maiorem grauantur, minori graues sunt; diuersis stimulantur cupiditatibus; omnia perdita ob leuem uoluptatem praedamque cupiunt. Non alia quam in ludo gladiatorio uita est cum isdem uiuentium pugnantiumque. 3. Ferarum iste conuentus est, nisi quod illae inter se placidae sunt morsuque similium abstinent, hi mutua laceratione satiantur. ~Hoc uno~ ab animalibus mutis differunt, quod illa mansuescunt alentibus, horum rabies ipsos a quibus est nutrita depascitur. == IX. == 1. Numquam irasci desinet sapiens, si semel coeperit: omnia sceleribus ac uitiis plena sunt; plus committitur quam quod possit coercitione sanari; certatur ingenti quidem nequitiae certamine. Maior cotidie peccandi cupiditas, minor uerecundia est; expulso melioris aequiorisque respectu quocumque uisum est libido se inpingit, nec furtiua iam scelera sunt: praeter oculos eunt, adeoque in publicum missa nequitia est et in omnium pectoribus eualuit ut innocentia non rara sed nulla sit. 2. Numquid enim singuli aut pauci rupere legem? undique uelut signo dato ad fas nefasque miscendum coorti sunt: non hospes ab hospite tutus, non socer a genero; fratrum quoque gratia rara est; imminet exitio uir coniugis, illa mariti; lurida terribiles miscent aconita nouercae, filius ante diem patrios inquirit in annos. 3. Et quota ista pars scelerum est? Non descripsit castra ex una parte contraria et parentium liberorumque sacramenta diuersa, subiectam patriae ciuis manu flammam et agmina infestorum equitum ad conquirendas proscriptorum latebras circumuolitantia et uiolatos fontes uenenis et pestilentiam manu factam et praeductam obsessis parentibus fossam, plenos carceres et incendia totas urbes concremantia dominationesque funestas et regnorum publicorumque exitiorum clandestina consilia, et pro gloria habita quae, quam diu opprimi possunt, scelera sunt, raptus ac stupra et ne os quidem libidini exceptum. 4. Adde nunc publica periuria gentium et rupta foedera et in praedam ualidioris quidquid non resistebat abductum, circumscriptiones furta fraudes infitiationes quibus trina non sufficiunt fora. Si tantum irasci uis sapientem quantum scelerum indignitas exigit, non irascendum illi sed insaniendum est. == X. == 1. Illud potius cogitabis, non esse irascendum erroribus. Quid enim si quis irascatur in tenebris parum uestigia certa ponentibus? Quid si quis surdis imperia non exaudientibus? Quid si pueris, quod neglecto dispectu officiorum ad lusus et ineptos aequalium iocos spectent? Quid si illis irasci uelis qui aegrotant senescunt fatigantur? Inter cetera mortalitatis incommoda et hoc est, caligo mentium nec tantum necessitas errandi sed errorum amor. 2. Ne singulis irascaris, uniuersis ignoscendum est, generi humano uenia tribuenda est. Si irasceris iuuenibus senibusque quod peccant, irascere infantibus: peccaturi sunt. Numquis irascitur pueris, quorum aetas nondum nouit rerum discrimina? maior est excusatio et iustior hominem esse quam puerum. 3. Hac condicione nati sumus, animalia obnoxia non paucioribus animi quam corporis morbis, non quidem obtusa nec tarda, sed acumine nostro male utentia, alter alteri uitiorum exempla: quisquis sequitur priores male iter ingressos, quidni habeat excusationem, cum publica uia errauerit? 4. In singulos seueritas imperatoris destringitur, at necessaria uenia est ubi totus deseruit exercitus. Quid tollit iram sapientis? turba peccantium. Intellegit quam et iniquum sit et periculosum irasci publico uitio. 5. Heraclitus quotiens prodierat et tantum circa se male uiuentium, immo male pereuntium uiderat, flebat, miserebatur omnium qui sibi laeti felicesque occurrebant, miti animo, sed nimis inbecillo: et ipse inter deplorandos erat. Democritum contra aiunt numquam sine risu in publico fuisse; adeo nihil illi uidebatur serium eorum quae serio gerebantur. Vbi istic irae locus est? aut ridenda omnia aut flenda sunt. 6. Non irascetur sapiens peccantibus. Quare? quia scit neminem nasci sapientem sed fieri, scit paucissimos omni aeuo sapientis euadere, quia condicionem humanae uitae perspectam habet; nemo autem naturae sanus irascitur. Quid enim si mirari uelit non in siluestribus dumis poma pendere? Quid si miretur spineta sentesque non utili aliqua fruge conpleri? Nemo irascitur ubi uitium natura defendit. 7. Placidus itaque sapiens et aequus erroribus, non hostis sed corrector peccantium, hoc cotidie procedit animo: 'multi mihi occurrent uino dediti, multi libidinosi, multi ingrati, multi auari, multi furiis ambitionis agitati.' Omnia ista tam propitius aspiciet quam aegros suos medicus. 8. Numquid ille cuius nauigium multam undique laxatis conpagibus aquam trahit nautis ipsique nauigio irascitur? occurrit potius et aliam excludit undam, aliam egerit, manifesta foramina praecludit, latentibus et ex occulto sentinam ducentibus labore continuo resistit, nec ideo intermittit quia quantum exhaustum est subnascitur. Lento adiutorio opus est contra mala continua et fecunda, non ut desinant, sed ne uincant. == XI. == 1. 'Vtilis est' inquit 'ira, quia contemptum effugit, quia malos terret.' Primum ira, si quantum minatur ualet, ob hoc ipsum quod terribilis est et inuisa est; periculosius est autem timeri quam despici. Si uero sine uiribus est, magis exposita contemptui est et derisum non effugit; quid enimest iracundia in superuacuum tumultuante frigidius? 2. Deinde non ideo quaedam, quia sunt terribiliora, potiora sunt, nec hoc sapienti dici uelim: 'quod ferae, sapientis quoque telum est, timeri.' Quid? non timetur febris, podagra, ulcus malum? Numquid ideo quicquam in istis boni est? At contra omnia despecta foedaque et turpia ~ipso quo~ timentur. Sic ira per se deformis est et minime metuenda, at timetur a pluribus sicut deformis persona ab infantibus. 3. Quid quod semper in auctores redundat timor nec quisquam metuitur ipse securus? Occurrat hoc loco tibi Laberianus ille uersus qui medio ciuili bello in theatro dictus totum in se populum non aliter conuertit quam si missa esset uox publici adfectus: necesse est multos timeat quem multi timent. 4. Ita natura constituit ut quidquid alieno metu magnum est a suo non uacet. Leonum quam pauida sunt ad leuissimos sonos pectora! acerrimas feras umbra et uox et odor insolitus exagitat: quidquid terret et trepidat. Non est ergo quare concupiscat quisquam sapiens timeri, nec ideo iram magnum quiddam putet quia formidini est, quoniam quidem etiam contemptissima timentur, ut uenena et ossa pestifera et morsus. 5. Nec mirum est, cum maximos ferarum greges linea pinnis distincta contineat et in insidias agat, ab ipso adfectu dicta formido; uanis enim uana terrori sunt. Curriculi motus rotarumque uersata facies leones redegit in caueam, elephantos porcina uox terret. 6. Sic itaque ira metuitur quomodo umbra ab infantibus, a feris rubens pinna. Non ipsa in se quicquam habet firmum aut forte, sed leues animos mouet. == XII. == 1. 'Nequitia' inquit 'de rerum natura tollenda est, si uelis iram tollere; neutrum autem potest fieri.' Primum potest aliquis non algere, quamuis [ex rerum natura] hiemps sit, et non aestuare, quamuis menses aestiui sint: aut loci beneficio aduersus intemperiem anni tutus est aut patientia corporis sensum utriusque peruicit. 2. Deinde uerte istud: necesse est prius uirtutem ex animo tollas quam iracundiam recipias, quoniam cum uirtutibus uitia non coeunt, nec magis quisquam eodem tempore et iratus potest esse et uir bonus quam aeger et sanus. 3. 'Non potest' inquit 'omnis ex animo ira tolli, nec hoc hominis natura patitur.' Atqui nihil est tam difficile et arduum quod non humana mens uincat et in familiaritatem perducat adsidua meditatio, nullique sunt tam feri et sui iuris adfectus ut non disciplina perdomentur. 4. Quodcumque sibi imperauit animus optinuit: quidam ne umquam riderent consecuti sunt; uino quidam, alii uenere, quidam omni umore interdixere corporibus; alius contentus breui somno uigiliam indefatigabilem extendit; didicerunt tenuissimis et aduersis funibus currere et ingentia uixque humanis toleranda uiribus onera portare et in inmensam altitudinem mergi ac sine ulla respirandi uice perpeti maria. Mille sunt alia in quibus pertinacia inpedimentum omne transcendit ostenditque nihil esse difficile cuius sibi ipsa mens patientiam indiceret. 5. Istis quos paulo ante rettuli aut nulla tam pertinacis studii aut non digna merces fuit -- quid enim magnificum consequitur ille qui meditatus est per intentos funes ire, qui sarcinae ingenti ceruices supponere, qui somno non summittere oculos, qui penetrare in imum mare? -- et tamen ad finem operis non magno auctoramento labor peruenit: 6. nos non aduocabimus patientiam, quos tantum praemium expectat, felicis animi inmota tranquillitas? Quantum est effugere maximum malum, iram, et cum illa rabiem saeuitiam crudelitatem furorem, alios comites eius adfectus! == XIII. == 1. Non est quod patrocinium nobis quaeramus et excusatam licentiam, dicentes aut utile id esse aut ineuitabile; cui enim tandem uitio aduocatus defuit? Non est quod dicas excidi non posse: sanabilibus aegrotamus malis ipsaque nos in rectum genitos natura, si emendari uelimus, iuuat. Nec, ut quibusdam uisum est, arduum in uirtutes et asperum iter est: plano adeuntur. 2. Non uanae uobis auctor rei uenio. Facilis est ad beatam uitam uia: inite modo bonis auspiciis ipsisque dis bene iuuantibus. Multo difficilius est facere ista quae facitis. Quid est animi quiete otiosius, quid ira laboriosius? Quid clementia remissius, quid crudelitate negotiosius? Vacat pudicitia, libido occupatissima est. Omnium denique uirtutum tutela facilis est, uitia magno coluntur. 3. Debet ira remoueri -- hoc ex parte fatentur etiam qui dicunt esse minuendam: tota dimittatur, nihil profutura est. Sine illa facilius rectiusque scelera tollentur, mali punientur et transducentur in melius. Omnia quae debet sapiens sine ullius malae rei ministerio efficiet nihilque admiscebit cuius modum sollicitius obseruet. == XIV. == 1. Numquam itaque iracundia admittenda est, aliquando simulanda, si segnes audientium animi concitandi sunt, sicut tarde consurgentis ad cursum equos stimulis facibusque subditis excitamus. Aliquando incutiendus est iis metus apud quos ratio non proficit: irasci quidem non magis utile est quam maerere, quam metuere. 2. 'Quid ergo? non incidunt causae quae iram lacessant?' Sed tunc maxime illi opponendae manus sunt. Nec est difficile uincere animum, cum athletae quoque, in uilissima sui parte occupati, tamen ictus doloresque patiantur ut uires caedentis exhauriant, nec cum ira suadet feriunt, sed cum occasio. 3. Pyrrhum, maximum praeceptorem certaminis gymnici, solitum aiunt iis quos exercebat praecipere ne irascerentur; ira enim perturbat artem et qua noceat tantum aspicit. Saepe itaque ratio patientiam suadet, ira uindictam, et qui primis defungi malis potuimus in maiora deuoluimur. 4. Quosdam unius uerbi contumelia non aequo animo lata in exilium proiecit, et qui leuem iniuriam silentio ferre noluerant grauissimis malis obruti sunt, indignatique aliquid ex plenissima libertate deminui seruile in sese adtraxerunt iugum. == XV. == 1. 'Vt scias' inquit 'iram habere in se generosi aliquid, liberas uidebis gentes quae iracundissimae sunt, ut Germanos et Scythas.' Quod euenit quia fortia solidaque natura ingenia, antequam disciplina molliantur, prona in iram sunt. Quaedam enim non nisi melioribus innascuntur ingeniis, sicut ualida arbusta et laeta quamuis neglecta tellus creat et alta fecundi soli silua est; 2. itaque et ingenia natura fortia iracundiam ferunt nihilque tenue et exile capiunt ignea et feruida, sed inperfectus illis uigor est ut omnibus quae sine arte ipsius tantum naturae bono exsurgunt, sed nisi cito domita sunt, quae fortitudini apta erant audaciae temeritatique consuescunt. 3. Quid? non mitioribus animis uitia leniora coniuncta sunt, ut misericordia et amor et uerecundia? Itaque saepe tibi bonam indolem malis quoque suis ostendam; sed non ideo uitia non sunt si naturae melioris indicia sunt. 4. Deinde omnes istae feritate liberae gentes leonum luporumque ritu ut seruire non possunt, ita nec imperare; non enim humani uim ingenii, sed feri et intractabilis habent; nemo autem regere potest nisi qui et regi. 5. Fere itaque imperia penes eos fuere populos qui mitiore caelo utuntur: in frigora septemtrionemque uergentibus 'inmansueta ingenia' sunt, ut ait poeta, suoque simillima caelo. == XVI. == 1. 'Animalia' inquit 'generosissima habentur quibus multum inest irae.' Errat qui ea in exemplum hominis adducit quibus pro ratione est impetus: homini pro impetu ratio est. Sed ne illis quidem omnibus idem prodest: iracundia leones adiuuat, pauor ceruos, accipitrem impetus, columbam fuga. 2. Quid quod ne illud quidem uerum est, optima animalia esse iracundissima? Feras putem, quibus ex raptu alimenta sunt, meliores quo iratiores: patientiam laudauerim boum et equorum frenos sequentium. Quid est autem cur hominem ad tam infelicia exempla reuoces, cum habeas mundum deumque, quem ex omnibus animalibus, ut solus imitetur, solus intellegit? 3. 'Simplicissimi' inquit 'omnium habentur iracundi.' Fraudulentis enim et uersutis comparantur et simplices uidentur quia expositi sunt. Quos quidem non simplices dixerim sed incautos: stultis luxuriosis nepotibusque hoc nomen inponimus et omnibus uitiis parum callidis. == XVII. == 1. 'Orator' inquit 'iratus aliquando melior est.' Immo imitatus iratum; nam et histriones in pronuntiando non irati populum mouent, sed iratum bene agentes; et apud iudices itaque et in contione et ubicumque alieni animi ad nostrum arbitrium agendi sunt, modo iram, modo metum, modo misericordiam, ut aliis incutiamus, ipsi simulabimus, et saepe id quod ueri adfectus non effecissent effecit imitatio adfectuum. 2. 'Languidus' inquit 'animus est qui ira caret.' Verum est, si nihil habeat ira ualentius. Nec latronem oportet esse nec praedam, nec misericordem nec crudelem: illius nimis mollis animus, huius nimis durus est; temperatus sit sapiens et ad res fortius agendas non iram sed uim adhibeat. == XVIII. == 1. Quoniam quae de ira quaeruntur tractauimus, accedamus ad remedia eius. Duo autem, ut opinor, sunt: ne incidamus in iram, et ne in ira peccemus. Vt in corporum cura alia de tuenda ualetudine, alia de restituenda praecepta sunt, ita aliter iram debemus repellere, aliter compescere. Vt uitemus, quaedam ad uniuersam uitam pertinentia praecipientur: ea in educationem et in sequentia tempora diuidentur. 2. Educatio maximam diligentiam plurimumque profuturam desiderat; facile est enim teneros adhuc animos componere, difficulter reciduntur uitia quae nobiscum creuerunt. == XIX. == 1. Opportunissima ad iracundiam feruidi animi natura est. Nam cum elementa sint quattuor, ignis aquae aeris terrae, potestates pares his sunt, feruida frigida arida atque umida; et locorum itaque et animalium et corporum et morum uarietates mixtura elementorum facit, et proinde aliquo magis incumbunt ingenia prout alicuius elementi maior uis abundauit. Inde quasdam umidas uocamus aridasque regiones et calidas et frigidas. 2. Eadem animalium hominumque discrimina sunt: refert quantum quisque umidi in se calidique contineat; cuius in illo elementi portio praeualebit, inde mores erunt. Iracundos feruida animi natura faciet; est enim actuosus et pertinax ignis: frigidi mixtura timidos facit; pigrum est enim contractumque frigus. 3. Volunt itaque quidam ex nostris iram in pectore moueri efferuescente circa cor sanguine; causa cur hic potissimum adsignetur irae locus non alia est quam quod in toto corpore calidissimum pectus est. 4. Quibus umidi plus inest, eorum paulatim crescit ira, quia non est paratus illis calor sed motu adquiritur; itaque puerorum feminarumque irae acres magis quam graues sunt leuioresque dum incipiunt. Siccis aetatibus uehemens robustaque est ira, sed sine incremento, non multum sibi adiciens, quia inclinaturum calorem frigus insequitur: senes difficiles et queruli sunt, ut aegri et conualescentes et quorum aut lassitudine aut detractione sanguinis exhaustus est calor; 5. in eadem causa sunt siti fameque tabidi et quibus exsangue corpus est maligneque alitur et deficit. Vinum incendit iras, quia calorem auget; pro cuiusque natura quidam ebrii efferuescunt, quidam saucii. Neque ulla alia causa est cur iracundissimi sint flaui rubentesque, quibus talis natura color est qualis fieri ceteris inter iram solet; mobilis enim illis agitatusque sanguis est. == XX. == 1. Sed quemadmodum natura quosdam procliues in iram facit, ita multae incidunt causae quae idem possint quod natura: alios morbus aut iniuria corporum in hoc perduxit, alios labor aut continua peruigilia noctesque sollicitae et desideria amoresque; quidquid aliud aut corpori nocuit aut animo, aegram mentem in querellas parat. 2. Sed omnia ista initia causaeque sunt: plurimum potest consuetudo, quae si grauis est alit uitium. Naturam quidem mutare difficile est, nec licet semel mixta nascentium elementa conuertere; sed in hoc nosse profuerit, ut calentibus ingeniis subtrahas uinum, quod pueris Plato negandum putat et ignem uetat igne incitari. Ne cibis quidem inplendi sunt; distendentur enim corpora et animi cum corpore tumescent. 3. Labor illos citra lassitudinem exerceat, ut minuatur, non ut consumatur calor nimiusque ille feruor despumet. Lusus quoque proderunt; modica enim uoluptas laxat animos et temperat. 4. Vmidioribus siccioribusque et frigidis non est ab ira periculum, sed inertiora uitia metuenda sunt, pauor et difficultas et desperatio et suspiciones; mollienda itaque fouendaque talia ingenia et in laetitiam euocanda sunt. Et quia aliis contra iram, aliis contra tristitiam remediis utendum est nec dissimillimis tantum ista sed contrariis curanda sunt, semper ei occurremus quod increuerit. == XXI. == 1. Plurimum, inquam, proderit pueros statim salubriter institui; difficile autem regimen est, quia dare debemus operam ne aut iram in illis nutriamus aut indolem retundamus. 2. Diligenti obseruatione res indiget; utrumque enim, et quod extollendum et quod deprimendum est, similibus alitur, facile autem etiam adtendentem similia decipiunt. 3. Crescit licentia spiritus, seruitute comminuitur; adsurgit si laudatur et in spem sui bonam adducitur, sed eadem ista insolentiam et iracundiam generant: itaque sic inter utrumque regendus est ut modo frenis utamur modo stimulis. 4. Nihil humile, nihil seruile patiatur; numquam illi necesse sit rogare suppliciter nec prosit rogasse, potius causae suae et prioribus factis et bonis in futurum promissis donetur. 5. In certaminibus aequalium nec uinci illum patiamur nec irasci; demus operam ut familiaris sit iis cum quibus contendere solet, ut in certamine adsuescat non nocere uelle sed uincere; quotiens superauerit et dignum aliquid laude fecerit, attolli non gestire patiamur; gaudium enim exultatio, exultationem tumor et nimia aestimatio sui sequitur. 6. Dabimus aliquod laxamentum, in desidiam uero otiumque non resoluemus et procul a contactu deliciarum retinebimus; nihil enim magis facit iracundos quam educatio mollis et blanda. Ideo unicis quo plus indulgetur, pupillisque quo plus licet, corruptior animus est. Non resistet offensis cui nihil umquam negatum est, cuius lacrimas sollicita semper mater abstersit, cui de paedagogo satisfactum est. 7. Non uides ut maiorem quamque fortunam maior ira comitetur? In diuitibus et nobilibus et magistratibus praecipue apparet, cum quidquid leue et inane in animo erat secunda se aura sustulit. Felicitas iracundiam nutrit, ubi aures superbas adsentatorum turba circumstetit: 'tibi enim ille respondeat? Non pro fastigio te tuo metiris; ipse te proicis' et alia quibus uix sanae et ab initio bene fundatae mentes restiterunt. 8. Longe itaque ab adsentatione pueritia remouenda est: audiat uerum. Et timeat interim, uereatur semper, maioribus adsurgat. Nihil per iracundiam exoret: quod flenti negatum fuerit quieto offeratur. Et diuitias parentium in conspectu habeat, non in usu. 9. Exprobrentur illi perperam facta. Pertinebit ad rem praeceptores paedagogosque pueris placidos dari: proximis adplicatur omne quod tenerum est et in eorum similitudinem crescit; nutricum et paedagogorum rettulere mox adulescentium mores. 10. Apud Platonem educatus puer cum ad parentes relatus uociferantem uideret patrem: 'numquam' inquit 'hoc apud Platonem uidi.' Non dubito quin citius patrem imitatus sit quam Platonem. 11. Tenuis ante omnia uictus <sit> et non pretiosa uestis et similis cultus cum aequalibus: non irascetur aliquem sibi comparari quem ab initio multis parem feceris. == XXII. == 1. Sed haec ad liberos nostros pertinent; in nobis quidem sors nascendi et educatio nec uitii locum nec iam praecepti habet: sequentia ordinanda sunt. 2. Contra primas itaque causas pugnare debemus; causa autem iracundiae opinio iniuriae est, cui non facile credendum est. Ne apertis quidem manifestisque statim accedendum; quaedam enim falsa ueri speciem ferunt. Dandum semper est tempus: ueritatem dies aperit. 3. Ne sint aures criminantibus faciles; hoc humanae naturae uitium suspectum notumque nobis sit, quod quae inuiti audimus libenter credimus et antequam iudicemus irascimur. 4. Quid quod non criminationibus tantum sed suspicionibus inpellimur et ex uultu risuque alieno peiora interpretati innocentibus irascimur? Itaque agenda est contra se causa absentis et in suspenso ira retinenda; potest enim poena dilata exigi, non potest exacta reuocari. == XXIII. == 1. Notus est ille tyrannicida qui, inperfecto opere comprehensus et ab Hippia tortus ut conscios indicaret, circumstantes amicos tyranni nominauit quibusque maxime caram salutem eius sciebat. Et cum ille singulos, ut nominati erant, occidi iussisset, interrogauit ecquis superesset: 'tu' inquit 'solus; neminem enim alium cui carus esses reliqui.' Effecit ira ut tyrannus tyrannicidae manus accommodaret et praesidia sua gladio suo caederet. 2. Quanto animosius Alexander! qui cum legisset epistulam matris, qua admonebatur ut a ueneno Philippi medici caueret, acceptam potionem non deterritus bibit: plus sibi de amico suo credidit. Dignus fuit qui innocentem haberet, dignus qui faceret. 3. Hoc eo magis in Alexandro laudo quia nemo tam obnoxius irae fuit; quo rarior autem moderatio in regibus, hoc laudanda magis est. 4. Fecit hoc et C. Caesar ille qui uictoria ciuili clementissime usus est: cum scrinia deprendisset epistularum ad Cn. Pompeium missarum ab iis qui uidebantur aut in diuersis aut in neutris fuisse partibus, combussit. Quamuis moderate soleret irasci, maluit tamen non posse; gratissimum putauit genus ueniae nescire quid quisque peccasset. == XXIV. == 1. Plurimum mali credulitas facit. Saepe ne audiendum quidem est, quoniam in quibusdam rebus satius est decipi quam diffidere. Tollenda ex animo suspicio et coniectura, fallacissima inritamenta: 'ille me parum humane salutauit; ille osculo meo non adhaesit; ille inchoatum sermonem cito abrupit; ille ad cenam non uocauit; illius uultus auersior uisus est.' 2. Non deerit suspicioni argumentatio: simplicitate opus est et benigna rerum aestimatione. Nihil nisi quod in oculos incurret manifestumque erit credamus, et quotiens suspicio nostra uana apparuerit, obiurgemus credulitatem; haec enim castigatio consuetudinem efficiet non facile credendi. == XXV. == 1. Inde et illud sequitur, ut minimis sordidissimisque rebus non exacerbemur. Parum agilis est puer aut tepidior aqua poturo aut turbatus torus aut mensa neglegentius posita: ad ista concitari insania est. Aeger et infelicis ualetudinis est quem leuis aura contraxit, adfecti oculi quos candida uestis obturbat, dissolutus deliciis cuius latus alieno labore condoluit. 2. Mindyriden aiunt fuisse ex Sybaritarum ciuitate qui, cum uidisset fodientem et altius rastrum adleuantem, lassum se fieri questus uetuit illum opus in conspectu suo facere; idem habere se peius questus est, quod foliis rosae duplicatis incubuisset. 3. Vbi animum simul et corpus uoluptates corrupere, nihil tolerabile uidetur, non quia dura sed quia mollis patitur. Quid est enim cur tussis alicuius aut sternutamentum aut musca parum curiose fugata in rabiem agat aut obuersatus canis aut clauis neglegentis serui manibus elapsa? 4. Feret iste aequo animo ciuile conuicium et ingesta in contione curiaue maledicta cuius aures tracti subsellii stridor offendit? Perpetietur hic famem et aestiuae expeditionis sitim qui puero male diluenti niuem irascitur? Nulla itaque res magis iracundiam alit quam luxuria intemperans et inpatiens: dure tractandus animus est ut ictum non sentiat nisi grauem. == XXVI. == 1. Irascimur aut iis a quibus ne accipere quidem potuimus iniuriam, aut iis a quibus accipere iniuriam potuimus. 2. Ex prioribus quaedam sine sensu sunt, ut liber quem minutioribus litteris scriptum saepe proiecimus et mendosum lacerauimus, ut uestimenta quae, quia displicebant, scidimus: his irasci quam stultum est, quae iram nostram nec meruerunt nec sentiunt! 3. 'Sed offendunt nos uidelicet qui illa fecerunt.' Primum saepe antequam hoc apud nos distinguamus irascimur. Deinde fortasse ipsi quoque artifices excusationes iustas adferent: alius non potuit melius facere quam fecit, nec ad tuam contumeliam parum didicit; alius non in hoc ut te offenderet fecit. Ad ultimum quid est dementius quam bilem in homines collectam in res effundere? 4. Atqui ut his irasci dementis est quae anima carent, sic mutis animalibus, quae nullam iniuriam nobis faciunt, quia uelle non possunt; non est enim iniuria nisi a consilio profecta. Nocere itaque nobis possunt ut ferrum aut lapis, iniuriam quidem facere non possunt. 5. Atqui contemni se quidam putant, ubi idem equi obsequentes alteri equiti, alteri contumaces sunt, tamquam iudicio, non consuetudine et arte tractandi quaedam quibusdam subiectiora sint. 6. Atqui ut his irasci stultum est, ita pueris et non multum a puerorum prudentia distantibus; omnia enim ista peccata apud aequum iudicem pro innocentia habent inprudentiam. == XXVII. == 1. Quaedam sunt quae nocere non possunt nullamque uim nisi beneficam et salutarem habent, ut di inmortales, qui nec uolunt obesse nec possunt; natura enim illis mitis et placida est, tam longe remota ab aliena iniuria quam a sua. 2. Dementes itaque et ignari ueritatis illis inputant saeuitiam maris, inmodicos imbres, pertinaciam hiemis, cum interim nihil horum quae nobis nocent prosuntque ad nos proprie derigatur. Non enim nos causa mundo sumus hiemem aestatemque referendi: suas ista leges habent, quibus diuina exercentur; nimis nos suspicimus, si digni nobis uidemur propter quos tanta moueantur. Nihil ergo horum in nostram iniuriam fit, immo contra nihil non ad salutem. 3. Quaedam esse diximus quae nocere non possint, quaedam quae nolint. In iis erunt boni magistratus parentesque et praeceptores et iudices, quorum castigatio sic accipienda est quomodo scalpellum et abstinentia et alia quae profutura torquent. 4. Adfecti sumus poena: succurrat non tantum quid patiamur sed quid fecerimus, in consilium de uita nostra mittamur; si modo uerum ipsi nobis dicere uoluerimus, pluris litem nostram aestimabimus. == XXVIII. == 1. Si uolumus aequi rerum omnium iudices esse, hoc primum nobis persuadeamus, neminem nostrum esse sine culpa; hinc enim maxima indignatio oritur: 'nihil peccaui' et 'nihil feci'. Immo nihil fateris. Indignamur aliqua admonitione aut coercitione nos castigatos, cum illo ipso tempore peccemus, quod adicimus malefactis adrogantiam et contumaciam. 2. Quis est iste qui se profitetur omnibus legibus innocentem? Vt hoc ita sit, quam angusta innocentia est ad legem bonum esse! Quanto latius officiorum patet quam iuris regula! Quam multa pietas humanitas liberalitas iustitia fides exigunt, quae omnia extra publicas tabulas sunt! 3. Sed ne ad illam quidem artissimam innocentiae formulam praestare nos possumus: alia fecimus, alia cogitauimus, alia optauimus, aliis fauimus; in quibusdam innocentes sumus, quia non successit. 4. Hoc cogitantes aequiores simus delinquentibus, credamus obiurgantibus; utique bonis ne irascamur (cui enim non, si bonis quoque?), minime dis; non enim illorum <uitio>, sed lege mortalitatis patimur quidquid incommodi accidit. 'At morbi doloresque incurrunt.' Vtique aliquo defungendum est domicilium putre sortitis. 5. Dicetur aliquis male de te locutus: cogita an priorfeceris, cogita de quam multis loquaris. Cogitemus, inquam, alios non facere iniuriam sed reponere, alios pro nobis facere, alios coactos facere, alios ignorantes, etiam eos qui uolentes scientesque faciunt ex iniuria nostra non ipsam iniuriam petere: aut dulcedine urbanitatis prolapsus est, aut fecit aliquid, non ut nobis obesset, sed quia consequi ipse non poterat, nisi nos reppulisset; saepe adulatio dum blanditur offendit. 6. Quisquis ad se rettulerit quotiens ipse in suspicionem falsam inciderit, quam multis officiis suis fortuna speciem iniuriae induerit, quam multos post odium amare coeperit, poterit non statim irasci, utique si sibi tacitus ad singula quibus offenditur dixerit 'hoc et ipse commisi'. 7. Sed ubi tam aequum iudicem inuenies? Is qui nullius non uxorem concupiscit et satis iustas causas putat amandi quod aliena est, idem uxorem suam aspici non uult; et fidei acerrimus exactor est perfidus, et mendacia persequitur ipse periurus, et litem sibi inferri aegerrime calumniator patitur; pudicitiam seruulorum adtemptari non uult qui non pepercit suae. 8. Aliena uitia in oculis habemus, a tergo nostra sunt: inde est quod tempestiua filii conuiuia pater deterior filio castigat, et nihil alienae luxuriae ignoscit qui nihil suae negauit, et homicidae tyrannus irascitur, et punit furta sacrilegus. Magna pars hominum est quae non peccatis irascitur sed peccantibus. Faciet nos moderatiores respectus nostri, si consuluerimus nos: 'numquid et ipsi aliquid tale commisimus? Numquid sic errauimus? Expeditne nobis ista damnare?' == XXIX. == 1. Maximum remedium irae mora est. Hoc ab illa pete initio, non ut ignoscat sed ut iudicet: graues habet impetus primos; desinet, si expectat. Nec uniuersam illam temptaueris tollere: tota uincetur, dum partibus carpitur. 2. Ex iis quae nos offendunt alia renuntiantur nobis, alia ipsi audimus aut uidemus. De iis quae narrata sunt non debemus cito credere: multi mentiuntur ut decipiant, multi quia decepti sunt; alius criminatione gratiam captat et fingit iniuriam ut uideatur doluisse factam; est aliquis malignus et qui amicitias cohaerentis diducere uelit; est ~suspicax~ et qui spectare ludos cupiat et ex longinquo tutoque speculetur quos conlisit. 3. De paruula summa iudicaturo tibi res sine teste non probaretur, testis sine iureiurando non ualeret, utrique parti dares actionem, dares tempus, non semel audires; magis enim ueritas elucet quo saepius ad manum uenit: amicum condemnas de praesentibus? Antequam audias, antequam interroges, antequam illi aut accusatorem suum nosse liceat aut crimen, irasceris? Iam enim, iam utrimque <quid> diceretur audisti? 4. Hic ipse qui ad te detulit desinet dicere, si probare debuerit: 'non est' inquit 'quod me protrahas; ego productus negabo; alioqui nihil umquam tibi dicam.' Eodem tempore et instigat et ipse se certamini pugnaeque subtrahit. Qui dicere tibi nisi clam non uult, paene non dicit: quid est iniquius quam secreto credere, palam irasci? == XXX. == 1. Quorundam ipsi testes sumus: in his naturam excutiemus uoluntatemque facientium. Puer est: aetati donetur, nescit an peccet. Pater est: aut tantum profuit ut illi etiam iniuriae ius sit, aut fortasse ipsum hoc meritum eius est quo offendimur. Mulier est: errat. Iussus est: necessitati quis nisi iniquus suscenset? Laesus est: non est iniuria pati quod prior feceris. Iudex est: plus credas illius sententiae quam tuae. Rex est: si nocentem punit, cede iustitiae, si innocentem, cede fortunae. 2. Mutum animal est aut simile muto: imitaris illud, si irasceris. Morbus est aut calamitas: leuius transiliet sustinentem. Deus est: tam perdis operam cum illi irasceris quam cum illum alteri precaris iratum. Bonus uir est qui iniuriam fecit: noli credere. Malus: noli mirari; dabit poenas alteri quas debet tibi, et iam sibi dedit qui peccauit. == XXXI. == 1. Duo sunt, ut dixi quae iracundiam concitant: primum, si iniuriam uidemur accepisse -- de hoc satis dictum est; deinde, si inique accepisse -- de hoc dicendum est. 2. Iniqua quaedam iudicant homines quia pati non debuerint, quaedam quia non sperauerint. Indigna putamus quae inopinata sunt; itaque maxime commouent quae contra spem expectationemque euenerunt, nec aliud est quare in domesticis minima offendant, in amicis iniuriam uocemus neglegentiam. 3. 'Quomodo ergo' inquit 'inimicorum nos iniuriae mouent?' Quia non expectauimus illas aut certe non tantas. Hoc efficit amor nostri nimius: inuiolatos nos etiam inimicis iudicamus esse debere; regis quisque intra se animum habet, ut licentiam sibi dari uelit, in se nolit. 4. Aut ignorantia itaque nos aut insolentia iracundos facit [ignorantia rerum]. Quid enim mirum est malos mala facinora edere? Quid noui est, si inimicus nocet, amicus offendit, filius labitur, seruus peccat? Turpissimam aiebat Fabius imperatori excusationem esse 'non putaui', ego turpissimam homini puto. Omnia puta, expecta: etiam in bonis moribus aliquid existet asperius. 5. Fert humana natura insidiosos animos, fert ingratos, fert cupidos, fert impios. Cum de unius moribus iudicabis, de publicis cogita. Vbi maxime gaudebis, maxime metues; ubi tranquilla tibi omnia uidentur, ibi nocitura non desunt sed quiescunt. Semper futurum aliquid quod te offendat existima: gubernator numquam ita totos sinus securus explicuit ut non expedite ad contrahendum armamenta disponeret. 6. Illud ante omnia cogita, foedam esse et execrabilem uim nocendi et alienissimam homini, cuius beneficio etiam saeua mansuescunt. Aspice elephantorum iugo colla summissa et taurorum pueris pariter ac feminis persultantibus terga inpune calcata et repentis inter pocula sinusque innoxio lapsu dracones et intra domum ursorum leonumque ora placida tractantibus adulantisque dominum feras: pudebit cum animalibus permutasse mores. 7. Nefas est nocere patriae; ergo ciui quoque, nam hic pars patriae est -- sanctae partes sunt, si uniuersum uenerabile est; ergo et homini, nam hic in maiore tibi urbe ciuis est. Quid si nocere uelint manus pedibus, manibus oculi? Vt omnia inter se membra consentiunt quia singula seruari totius interest, ita homines singulis parcent quia ad coetum geniti sunt, salua autem esse societas nisi custodia et amore partium non potest. 8. Ne uiperas quidem et natrices et si qua morsu aut ictu nocent effligeremus, si in reliquum mansuefacere possemus aut efficere ne nobis aliisue periculo essent; ergo ne homini quidem nocebimus quia peccauit, sed ne peccet, nec umquam ad praeteritum sed ad futurum poena referetur; non enim irascitur sed cauet. Nam si puniendus est cuicumque prauum maleficumque ingenium est, poena neminem excipiet. == XXXII. == 1. 'At enim ira habet aliquam uoluptatem et dulce est dolorem reddere.' Minime; non enim ut in beneficiis honestum est merita meritis repensare, ita iniurias iniuriis. Illic uinci turpe est, hic uincere. Inhumanum uerbum est et quidem pro iusto receptum ultio [et talio]. Non multum differt nisi ordine qui dolorem regerit: tantum excusatius peccat. 2. M. Catonem ignorans in balineo quidam percussit inprudens; quis enim illi sciens faceret iniuriam? Postea satis facienti Cato,'non memini' inquit 'me percussum.' Melius putauit non agnoscere quam uindicare. 3. 'Nihil' inquis 'illi post tantam petulantiam mali factum est?' Immo multum boni: coepit Catonem nosse. Magni animi est iniurias despicere; ultionis contumeliosissimum genus est non esse uisum dignum ex quo peteretur ultio. Multi leues iniurias altius sibi demisere dum uindicant: ille magnus et nobilis qui more magnae ferae latratus minutorum canum securus exaudit. == XXXIII. == 1. 'Minus' inquit 'contemnemur, si uindicauerimus iniuriam.' Si tamquam ad remedium uenimus, sine ira ueniamus, non quasi dulce sit uindicari, sed quasi utile; saepe autem satius fuit dissimulare quam ulcisci. Potentiorum iniuriae hilari uultu, non patienter tantum ferendae sunt: facient iterum, si se fecisse crediderint. Hoc habent pessimum animi magna fortuna insolentes: quos laeserunt et oderunt. 2. Notissima uox est eius qui in cultu regum consenuerat: cum illum quidam interrogaret quomodo rarissimam rem in aula consecutus esset, senectutem, 'iniurias' inquit 'accipiendo et gratias agendo'. Saepe adeo iniuriam uindicare non expedit ut ne fateri quidem expediat. 3. C. Caesar Pastoris splendidi equitis Romani filium cum in custodia habuisset munditiis eius et cultioribus capillis offensus, rogante patre ut salutem sibi filii concederet, quasi de supplicio admonitus duci protinus iussit; ne tamen omnia inhumane faceret aduersum patrem, ad cenam illum eo die inuitauit. 4. Venit Pastor uultu nihil exprobrante. Propinauit illi Caesar heminam et posuit illi custodem: perdurauit miser, non aliter quam si fili sanguinem biberet. Vnguentum et coronas misit et obseruare iussit an sumeret: sumpsit. Eo die quo filium extulerat, immo quo non extulerat, iacebat conuiua centesimus et potiones uix honestas natalibus liberorum podagricus senex hauriebat, cum interim non lacrimam emisit, non dolorem aliquo signo erumpere passus est; cenauit tamquam pro filio exorasset. 5. Quaeris quare? habebat alterum. Quid ille Priamus? Non dissimulauit iram et regis genua complexus est, funestam perfusamque cruore fili manum ad os suum rettulit, cenauit? Sed tamen sine unguento, sine coronis, et illum hostis saeuissimus multis solaciis ut cibum caperet hortatus est, non ut pocula ingentia super caput posito custode siccaret. 6. Contempsissem Romanum patrem, si sibi timuisset: nunc iram compescuit pietas. Dignus fuit cui permitteretur a conuiuio ad ossa fili legenda discedere; ne hoc quidem permisit benignus interim et comis adulescens: propinationibus senem crebris, ut cura leniretur admonens, lacessebat. Contra ille se laetum et oblitum quid eo actum esset die praestitit; perierat alter filius, si carnifici conuiua non placuisset. == XXXIV. == 1. Ergo ira abstinendum est, siue par est qui lacessendus est siue superior siue inferior. Cum pare contendere anceps est, cum superiore furiosum, cum inferiore sordidum. Pusilli hominis et miseri est repetere mordentem: mures formicaeque, si manum admoueris, ora conuertunt; inbecillia se laedi putant, si tanguntur. 2. Faciet nos mitiores, si cogitauerimus quid aliquando nobis profuerit ille cui irascimur, et meritis offensa redimetur. Illud quoque occurrat, quantum nobis commendationis allatura sit clementiae fama, quam multos uenia amicos utiles fecerit. 3. Ne irascamur inimicorum et hostium liberis: inter Sullanae crudelitatis exempla est quod ab re publica liberos proscriptorum summouit; nihil est iniquius quam aliquem heredem paterni odii fieri. 4. Cogitemus, quotiens ad ignoscendum difficiles erimus, an expediat nobis omnes inexorabiles esse. Quam saepe ueniam qui negauit petit! Quam saepe eius pedibus aduolutus est quem a suis reppulit! Quid est gloriosius quam iram amicitia mutare? Quos populus Romanus fideliores habet socios quam quos habuit pertinacissimos hostes? Quod hodie esset imperium, nisi salubris prouidentia uictos permiscuisset uictoribus? 5. Irascetur aliquis: tu contra beneficiis prouoca; cadit statim simultas ab altera parte deserta; nisi paria non pugnant. Sed utrimque certabit ira, concurritur: ille est melior qui prior pedem rettulit, uictus est qui uicit. Percussit te: recede; referiendo enim et occasionem saepius feriendi dabis et excusationem; non poteris reuelli, cum uoles. == XXXV. == 1. Numquid uelit quisquam tam grauiter hostem ferire ut relinquat manum in uulnere et se ab ictu reuocare non possit? Atqui tale ira telum est: uix retrahitur. Arma nobis expedita prospicimus, gladium commodum et habilem: non uitabimus impetus animi ~hos~ graues et onerosos et inreuocabiles? 2. Ea demum uelocitas placet quae ubi iussa est uestigium sistit nec ultra destinata procurrit flectique et cursu ad gradum reduci potest; aegros scimus neruos esse, ubi inuitis nobis mouentur; senex aut infirmi corporis est qui cum ambulare uult currit: animi motus eos putemus sanissimos ualidissimosque qui nostro arbitrio ibunt, non suo ferentur. 3. Nihil tamen aeque profuerit quam primum intueri deformitatem rei, deinde periculum. Non est ullius adfectus facies turbatior: pulcherrima ora foedauit, toruos uultus ex tranquillissimis reddit; linquit decor omnis iratos, et siue amictus illis compositus est ad legem, trahent uestem omnemque curam sui effundent, siue capillorum natura uel arte iacentium non informis habitus, cum animo inhorrescunt; tumescunt uenae; concutietur crebro spiritu pectus, rabida uocis eruptio colla distendet; tum artus trepidi, inquietae manus, totius corporis fluctuatio. 4. Qualem intus putas esse animum cuius extra imago tam foeda est? Quanto illi intra pectus terribilior uultus est, acrior spiritus, intentior impetus, rupturus se nisi eruperit! 5. Quales sunt hostium uel ferarum caede madentium aut ad caedem euntium aspectus, qualia poetae inferna monstra finxerunt succincta serpentibus et igneo flatu, quales ad bella excitanda discordiamque in populos diuidendam pacemque lacerandam deae taeterrimae inferum exeunt, talem nobis iram figuremus, flamma lumina ardentia, sibilo mugituque et gemitu et stridore et si qua his inuisior uox est perstrepentem, tela manu utraque quatientem (neque enim illi se tegere curae est), toruam cruentamque et cicatricosam et uerberibus suis liuidam, incessus uesani, offusam multa caligine, incursitantem uastantem fugantemque et omnium odio laborantem, sui maxime, si aliter nocere non possit, terras maria caelum ruere cupientem, infestam pariter inuisamque. 6. Vel, si uidetur, sit qualis apud uates nostros est sanguineum quatiens dextra Bellona flagellum aut scissa gaudens uadit Discordia palla aut si qua magis dira facies excogitari diri adfectus potest. == XXXVI. == 1. Quibusdam, ut ait Sextius, iratis profuit aspexisse speculum. Perturbauit illos tanta mutatio sui; uelut in rem praesentem adducti non agnouerunt se: et quantulum ex uera deformitate imago illa speculo repercussa reddebat! 2. Animus si ostendi et si in ulla materia perlucere posset, intuentis confunderet ater maculosusque et aestuans et distortus et tumidus. Nunc quoque tanta deformitas eius est per ossa carnesque et tot inpedimenta effluentis: quid si nudus ostenderetur? 3. Speculo quidem neminem deterritum ab ira credideris. Quid ergo? qui ad speculum uenerat ut se mutaret, iam mutauerat: iratis quidem nulla est formosior effigies quam atrox et horrida qualesque esse etiam uideri uolunt. 4. Magis illud uidendum est, quam multis ira per se nocuerit. Alii nimio feruore rupere uenas et sanguinem supra uires elatus clamor egessit et luminum suffudit aciem in oculos uehementius umor egestus et in morbos aegri reccidere. Nulla celerior ad insaniam uia est. 5. Multi itaque continuauerunt irae furorem nec quam expulerant mentem umquam receperunt: Aiacem in mortem egit furor, in furorem ira. Mortem liberis, egestatem sibi, ruinam domui inprecantur, et irasci se negant non minus quam insanire furiosi. Amicissimis hostes uitandique carissimis, legum nisi qua nocent immemores, ad minima mobiles, non sermone, non officio adiri faciles, per uim omnia gerunt, gladiis et pugnare parati et incumbere. 6. Maximum enim illos malum cepit et omnia exsuperans uitia. Alia paulatim intrant, repentina et uniuersa uis huius est. Omnis denique alios adfectus sibi subicit: amorem ardentissimum uincit, transfoderunt itaque amata corpora et in eorum quos occiderant iacuere complexibus; auaritiam, durissimum malum minimeque flexibile, ira calcauit, adactam opes suas spargere et domui rebusque in unum conlatis inicere ignem. Quid? non ambitiosus magno aestimata proiecit insignia honoremque delatum reppulit? Nullus adfectus est in quem non ira dominetur. = Liber III = == I. == 1. Quod maxime desiderasti, Nouate, nunc facere temptabimus, iram excidere animis aut certe refrenare et impetus eius inhibere. Id aliquando palam aperteque faciendum est, ubi minor uis mali patitur, aliquando ex occulto, ubi nimium ardet omnique inpedimento exasperatur et crescit; refert quantas uires quamque integras habeat, utrum reuerberanda et agenda retro sit an cedere ei debeamus dum tempestas prima desaeuit, ne remedia ipsa secum ferat. 2. Consilium pro moribus cuiusque capiendum erit; quosdam enim preces uincunt, quidam insultant instantque summissis, quosdam terrendo placabimus; alios obiurgatio, alios confessio, alios pudor coepto deiecit, alios mora, lentum praecipitis mali remedium, ad quod nouissime descendendum est. 3. Ceteri enim adfectus dilationem recipiunt et curari tardius possunt, huius incitata et se ipsa rapiens uiolentia non paulatim procedit sed dum incipit tota est; nec aliorum more uitiorum sollicitat animos, sed abducit et inpotentes sui cupidosque uel communis mali exagitat, nec in ea tantum in quae destinauit sed in occurrentia obiter furit. 4. Cetera uitia inpellunt animos, ira praecipitat. Etiam si resistere contra adfectus suos non licet, at certe adfectibus ipsis licet stare: haec, non secus quam fulmina procellaeque et si qua alia inreuocabilia sunt quia non eunt sed cadunt, uim suam magis ac magis tendit. 5. Alia uitia a ratione, hoc a sanitate desciscit; alia accessus lenes habent et incrementa fallentia: in iram deiectus animorum est. Nulla itaque res urget magis attonita et in uires suas prona et siue successit superba, siue frustratur insana; ne repulsa quidem in taedium acta, ubi aduersarium fortuna subduxit, in se ipsa morsus suos uertit. Nec refert quantum sit ex quo surrexerit; ex leuissimis enim in maxima euadit. == II. == 1. Nullam transit aetatem, nullum hominum genus excipit. Quaedam gentes beneficio egestatis non nouere luxuriam; quaedam, quia exercitae et uagae sunt, effugere pigritiam; quibus incultus mos agrestisque uita est, circumscriptio ignota est et fraus et quodcumque in foro malum nascitur: nulla gens est quam non ira instiget, tam inter Graios quam inter barbaros potens, non minus perniciosa leges metuentibus quam quibus iura distinguit modus uirium. 2. Denique cetera singulos corripiunt, hic unus adfectus est qui interdum publice concipitur. Numquam populus uniuersus feminae amore flagrauit nec in pecuniam aut lucrum tota ciuitas spem suam misit; ambitio uiritim singulos occupat, inpotentia non est malum publicum; saepe in iram uno agmine itum est. 3. Viri feminae, senes pueri, principes uulgusque consensere, et tota multitudo paucissimis uerbis concitata ipsum concitatorem antecessit; ad arma protinus ignesque discursum est et indicta finitimis bella aut gesta cum ciuibus; 4. totae cum stirpe omni crematae domus, et modo eloquio fauorabili habitus in multo honore iram suae contionis excepit; in imperatorem suum legiones pila torserunt; dissedit plebs tota cum patribus; publicum consilium senatus non expectatis dilectibus nec nominato imperatore subitos irae suae duces legit ac per tecta urbis nobiles consectatus uiros supplicium manu sumpsit; 5. uiolatae legationes rupto iure gentium rabiesque infanda ciuitatem tulit, nec datum tempus quo resideret tumor publicus, sed deductae protinus classes et oneratae tumultuario milite; sine more, sine auspiciis populus ductu irae suae egressus fortuita raptaque pro armis gessit, deinde magna clade temeritatem audacis irae luit. 6. Hic barbaris forte inruentibus in bella exitus est: cum mobiles animos species iniuriae perculit, aguntur statim et qua dolor traxit ruinae modo legionibus incidunt, incompositi interriti incauti, pericula adpetentes sua; gaudent feriri et instare ferro et tela corpore urgere et per suum uulnus exire. == III. == 1. 'Non est' inquis 'dubium quin magna ista et pestifera sit uis: ideo quemadmodum sanari debeat monstra.' Atqui, ut in prioribus libris dixi, stat Aristoteles defensor irae et uetat illam nobis exsecari: calcar ait esse uirtutis, hac erepta inermem animum et ad conatus magnos pigrum inertemque fieri. 2. Necessarium est itaque foeditatem eius ac feritatem coarguere et ante oculis ponere quantum monstri sit homo in hominem furens quantoque impetu ruat non sine pernicie sua perniciosus et ea deprimens quae mergi nisi cum mergente non possunt. 3. Quid ergo? sanum hunc aliquis uocat qui uelut tempestate correptus non it sed agitur et furenti malo seruit, nec mandat ultionem suam sed ipse eius exactor animo simul ac manu saeuit, carissimorum eorumque quae mox amissa fleturus est carnifex? 4. Hunc aliquis adfectum uirtuti adiutorem comitemque dat, consilia sine quibus uirtus nihil gerit obturbantem? Caducae sinistraeque sunt uires et in malum suum ualidae in quas aegrum morbus et accessio erexit. 5. Non est ergo quod me putes tempus in superuacuis consumere, quod iram, quasi dubiae apud homines opinionis sit, infamem, cum sit aliquis et quidem de inlustribus philosophis qui illi indicat operas et tamquam utilem ac spiritus subministrantem in proelia, in actus rerum, ad omne quodcumque calore aliquo gerendum est uocet. 6. Ne quem fallat tamquam aliquo tempore, aliquo loco profutura, ostendenda est rabies eius effrenata et attonita apparatusque illi reddendus est suus, eculei et fidiculae et ergastula et cruces et circumdati defossis corporibus ignes et cadauera quoque trahens uncus, uaria uinculorum genera, uaria poenarum, lacerationes membrorum, inscriptiones frontis et bestiarum immanium caueae: inter haec instrumenta conlocetur ira dirum quiddam atque horridum stridens, omnibus per quae furit taetrior. == IV. == 1. Vt de ceteris dubium sit, nulli certe adfectui peior est uultus, quem in prioribus libris descripsimus: asperum et acrem et nunc subducto retrorsus sanguine fugatoque pallentem, nunc in os omni calore ac spiritu uerso subrubicundum et similem cruento, uenis tumentibus, oculis nunc trepidis et exilientibus, nunc in uno obtutu defixis et haerentibus; 2. adice dentium inter se arietatorum ut aliquem esse cupientium non alium sonum quam est apris tela sua adtritu acuentibus; adice articulorum crepitum cum se ipsae manus frangunt et pulsatum saepius pectus, anhelitus crebros tractosque altius gemitus, instabile corpus, incerta uerba subitis exclamationibus, trementia labra interdumque compressa et dirum quiddam exsibilantia. 3. Ferarum mehercules, siue illas fames agitat siue infixum uisceribus ferrum, minus taetra facies est, etiam cum uenatorem suum semianimes morsu ultimo petunt, quam hominis ira flagrantis. Age, si exaudire uoces ac minas uacet, qualia excarnificati animi uerba sunt! 4. Nonne reuocare se quisque ab ira uolet, cum intellexerit illam a suo primum malo incipere? Non uis ergo admoneam eos qui iram <in> summa potentia exercent et argumentum uirium existimant et in magnis magnae fortunae bonis ponunt paratam ultionem, quam non sit potens, immo ne liber quidem dici possit irae suae captiuus? 5. Non uis admoneam, quo diligentior quisque sit et ipse se circumspiciat, alia animi mala ad pessimos quosque pertinere, iracundiam etiam eruditis hominibus et in alia sanis inrepere? adeo ut quidam simplicitatis indicium iracundiam dicant et uulgo credatur facillimus quisque huic <maxime> obnoxius. == V. == 1. 'Quorsus' inquis 'hoc pertinet?' Vt nemo se iudicet tutum ab illa, cum lenes quoque natura et placidos in saeuitiam ac uiolentiam euocet. Quemadmodum aduersus pestilentiam nihil prodest firmitas corporis et diligens ualetudinis cura (promiscue enim inbecilla robustaque inuadit), ita ab ira tam inquietis moribus periculum est quam compositis et remissis, quibus eo turpior ac periculosior est quo plus in illis mutat. 2. Sed cum primum sit non irasci, secundum desinere, tertium alienae quoque irae mederi, dicam primum quemadmodum in iram non incidamus, deinde quemadmodum nos ab illa liberemus, nouissime quemadmodum irascentem retineamus placemusque et ad sanitatem reducamus. 3. Ne irascamur praestabimus, si omnia uitia irae nobis subinde proposuerimus et illam bene aestimauerimus. Accusanda est apud nos, damnanda; perscrutanda eius mala et in medium protrahenda sunt; ut qualis sit appareat, comparanda cum pessimis est. 4. Auaritia adquirit et contrahit, quo aliquis melior utatur: ira inpendit, paucis gratuita est. Iracundus dominus quot in fugam seruos egit, quot in mortem! Quanto plus irascendo quam id erat propter quod irascebatur amisit! Ira patri luctum, marito diuortium attulit, magistratui odium, candidato repulsam. 5. Peior est quam luxuria, quoniam illa sua uoluptate fruitur, haec alieno dolore. Vincit malignitatem et inuidiam; illae enim infelicem fieri uolunt, haec facere; illae fortuitis malis delectantur, haec non potest expectare fortunam: nocere ei quem odit, non noceri uult. 6. Nihil est simultatibus grauius: has ira conciliat. Nihil est bello funestius: in hoc potentium ira prorumpit; ceterum etiam illa plebeia ira et priuata inerme et sine uiribus bellum est. Praeterea ira, ut seponamus quae mox secutura sunt, damna insidias perpetuam ex certaminibus mutuis sollicitudinem, dat poenas dum exigit; naturam hominis eiurat: illa in amorem hortatur, haec in odium; illa prodesse iubet, haec nocere. 7. Adice quod, cum indignatio eius a nimio sui suspectu ueniat, ut animosa uideatur, pusilla est et angusta; nemo enim non eo a quo se contemptum iudicat minor est. At ille ingens animus et uerus aestimator sui non uindicat iniuriam, quia non sentit. 8. Vt tela a duro resiliunt et cum dolore caedentis solida feriuntur, ita nulla magnum animum iniuria ad sensum sui adducit, fragilior eo quod petit. Quanto pulchrius uelut nulli penetrabilem telo omnis iniurias contumeliasque respuere! Vltio doloris confessio est; non est magnus animus quem incuruat iniuria. Aut potentior te aut inbecillior laesit: si inbecillior, parce illi, si potentior, tibi. == VI. == 1. Nullum est argumentum magnitudinis certius quam nihil posse quo instigeris accidere. Pars superior mundi et ordinatior ac propinqua sideribus nec in nubem cogitur nec in tempestatem inpellitur nec uersatur in turbinem; omni tumultu caret: inferiora fulminantur. Eodem modo sublimis animus, quietus semper et in statione tranquilla conlocatus, omnia infra se premens quibus ira contrahitur, modestus et uenerabilis est et dispositus; quorum nihil inuenies in irato. 2. Quis enim traditus dolori et furens non primam reiecit uerecundiam? Quis impetu turbidus et in aliquem ruens non quidquid in se uenerandi habuit abiecit? Cui officiorum numerus aut ordo constitit incitato? Quis linguae temperauit? Quis ullam partem corporis tenuit? Quis se regere potuit inmissum? 3. Proderit nobis illud Democriti salutare praeceptum, quo monstratur tranquillitas si neque priuatim neque publice multa aut maiora uiribus nostris egerimus. Numquam tam feliciter in multa discurrenti negotia dies transit ut non aut ex homine aut ex re offensa nascatur quae animum in iras paret. 4. Quemadmodum per frequentia urbis loca properanti in multos incursitandum est et aliubi labi necesse est, aliubi retineri, aliubi respergi, ita in hoc uitae actu dissipato et uago multa inpedimenta, multae querellae incidunt: alius spem nostram fefellit, alius distulit, alius intercepit; non ex destinato proposita fluxerunt. 5. Nulli fortuna tam dedita est ut multa temptanti ubique respondeat; sequitur ergo ut is cui contra quam proposuerat aliqua cesserunt inpatiens hominum rerumque sit, ex leuissimis causis irascatur nunc personae, nunc negotio, nunc loco, nunc fortunae, nunc sibi. 6. Itaque ut quietus possit esse animus, non est iactandus nec multarum, ut dixi, rerum actu fatigandus nec magnarum supraque uires adpetitarum. Facile est leuia aptare ceruicibus et in hanc aut illam partem transferre sine lapsu, at quae alienis in nos manibus inposita aegre sustinemus, uicti in proximo effundimus; etiam dum stamus sub sarcina, inpares oneri uacillamus. == VII. == 1. Idem accidere in rebus ciuilibus ac domesticis scias. Negotia expedita et habilia sequuntur actorem, ingentia et supra mensuram gerentis nec dant se facile et, si occupata sunt, premunt atque abducunt administrantem tenerique iam uisa cum ipso cadunt: ita fit ut frequenter inrita sit eius uoluntas qui non quae facilia sunt adgreditur, sed uult facilia esse quae adgressus est. 2. Quotiens aliquid conaberis, te simul et ea quae paras quibusque pararis ipse metire; faciet enim te asperum paenitentia operis infecti. Hoc interest utrum quis feruidi sit ingenii an frigidi atque humilis: generoso repulsa iram exprimet, languido inertique tristitiam. Ergo actiones nostrae nec paruae sint nec audaces et inprobae, in uicinum spes exeat, nihil conemur quod mox adepti quoque successisse miremur. == VIII. == 1. Demus operam ne accipiamus iniuriam, quia ferre nescimus. Cum placidissimo et facillimo et minime anxio morosoque uiuendum est; sumuntur a conuersantibus mores et ut quaedam in contactos corporis uitia transiliunt, ita animus mala sua proximis tradit: ebriosus conuictores in amorem meri traxit, inpudicorum coetus fortem quoque et silice natum uirum emolliit, auaritia in proximos uirus suum transtulit. 2. Eadem ex diuerso ratio uirtutum est, ut omne quod secum habent mitigent; nec tam ualetudini profuit utilis regio et salubrius caelum quam animis parum firmis in turba meliore uersari. 3. Quae res quantum possit intelleges, si uideris feras quoque conuictu nostro mansuescere nullique etiam immani bestiae uim suam permanere, si hominis contubernium diu passa est: retunditur omnis asperitas paulatimque inter placida dediscitur. Accedit huc quod non tantum exemplo melior fit qui cum quietis hominibus uiuit, sed quod causas irascendi non inuenit nec uitium suum exercet. Fugere itaque debebit omnis quos inritaturos iracundiam sciet. 'Qui sunt' inquis 'isti?' 4. Multi ex uariis causis idem facturi: offendet te superbus contemptu, dicax contumelia, petulans iniuria, liuidus malignitate, pugnax contentione, uentosus et mendax uanitate; non feres a suspicioso timeri, a pertinace uinci, a delicato fastidiri. 5. Elige simplices faciles moderatos, qui iram tuam nec euocent et ferant; magis adhuc proderunt summissi et humani et dulces, non tamen usque in adulationem, nam iracundos nimia adsentatio offendit: erat certe amicus noster uir bonus sed irae paratioris, cui non magis tutum erat blandiri quam male dicere. 6. Caelium oratorem fuisse iracundissimum constat. Cum quo, ut aiunt, cenabat in cubiculo lectae patientiae cliens, sed difficile erat illi in copulam coniecto rixam eius cui cohaerebat effugere; optimum iudicauit quidquid dixisset sequi et secundas agere. Non tulit Caelius adsentientem et exclamauit, 'dic aliquid contra, ut duo simus!' Sed ille quoque, quod non irasceretur iratus, cito sine aduersario desit. 7. Eligamus ergo uel hos potius, si conscii nobis iracundiae sumus, qui uultum nostrum ac sermonem sequantur: facient quidem nos delicatos et in malam consuetudinem inducent nihil contra uoluntatem audiendi, sed proderit uitio suo interuallum et quietem dare. Difficiles quoque et indomiti natura blandientem ferent: nihil asperum tetricumque palpanti est. 8. Quotiens disputatio longior et pugnacior erit, in prima resistamus, antequam robur accipiat: alit se ipsa contentio et demissos altius tenet; facilius est se a certamine abstinere quam abducere. == IX. == 1. Studia quoque grauiora iracundis omittenda sunt aut certe citra lassitudinem exercenda, et animus non inter dura uersandus, sed artibus amoenis tradendus: lectio illum carminum obleniat et historia fabulis detineat; mollius delicatiusque tractetur. 2. Pythagoras perturbationes animi lyra componebat; quis autem ignorat lituos et tubas concitamenta esse, sicut quosdam cantus blandimenta quibus mens resoluatur? Confusis oculis prosunt uirentia et quibusdam coloribus infirma acies adquiescit, quorundam splendore praestringitur: sic mentes aegras studia laeta permulcent. 3. Forum aduocationes iudicia fugere debemus et omnia quae exulcerant uitium, aeque cauere lassitudinem corporis; consumit enim quidquid in nobis mite placidumque est et acria concitat. 4. Ideo quibus stomachus suspectus est, processuri ad res agendas maioris negotii bilem cibo temperant, quam maxime mouet fatigatio, siue quia calorem in media conpellit et nocet sanguini cursumque eius uenis laborantibus sistit, siue quia corpus attenuatum et infirmum incumbit animo; certe ob eandem causam iracundiores sunt ualetudine aut aetate fessi. Fames quoque et sitis ex isdem causis uitanda est: exasperat et incendit animos. 5. Vetus dictum est a lasso rixam quaeri; aeque autem et ab esuriente et a sitiente et ab omni homine quem aliqua res urit. Nam ut ulcera ad leuem tactum, deinde etiam ad suspicionem tactus condolescunt, ita animus adfectus minimis offenditur, adeo ut quosdam salutatio et epistula et oratio et interrogatio in litem euocent: numquam sine querella aegra tanguntur. == X. == 1. Optimum est itaque ad primum mali sensum mederi sibi, tum uerbis quoque suis minimum libertatis dare et inhibere impetum. 2. Facile est autem adfectus suos, cum primum oriuntur, deprehendere: morborum signa praecurrunt. Quemadmodum tempestatis ac pluuiae ante ipsas notae ueniunt, ita irae amoris omniumque istarum procellarum animos uexantium sunt quaedam praenuntia. 3. Qui comitiali uitio solent corripi iam aduentare ualetudinem intellegunt, si calor summa deseruit et incertum lumen neruorumque trepidatio est, si memoria sublabitur caputque uersatur; solitis itaque remediis incipientem causam occupant, et odore gustuque quidquid est quod alienat animos repellitur, aut fomentis contra frigus rigoremque pugnatur; aut, si parum medicina profecit, uitauerunt turbam et sine teste ceciderunt. 4. Prodest morbum suum nosse et uires eius antequam spatientur opprimere. Videamus quid sit quod nos maxime concitet: alium uerborum, alium rerum contumeliae mouent; hic uult nobilitati, hic formae suae parci; hic elegantissimus haberi cupit, ille doctissimus; hic superbiae inpatiens est, hic contumaciae; ille seruos non putat dignos quibus irascatur, hic intra domum saeuus est, foris mitis; ille rogari iniuriam iudicat, hic non rogari contumeliam. Non omnes ab eadem parte feriuntur; scire itaque oportet quid in te inbecillum sit, ut id maxime protegas. == XI. == 1. Non expedit omnia uidere, omnia audire. Multae nos iniuriae transeant, ex quibus plerasque non accipit qui nescit. Non uis esse iracundus? ne fueris curiosus. Qui inquirit quid in se dictum sit, qui malignos sermones etiam si secreto habiti sunt eruit, se ipse inquietat. Quaedam interpretatio eo perducit ut uideantur iniuriae; itaque alia differenda sunt, alia deridenda, alia donanda. 2. Circumscribenda multis modis ira est; pleraque in lusum iocumque uertantur. Socraten aiunt colapho percussum nihil amplius dixisse quam molestum esse quod nescirent homines quando cum galea prodire deberent. 3. Non quemadmodum facta sit iniuria refert, sed quemadmodum lata; nec uideo quare difficilis sit moderatio, cum sciam tyrannorum quoque tumida et fortuna et licentia ingenia familiarem sibi saeuitiam repressisse. 4. Pisistratum certe, Atheniensium tyrannum, memoriae proditur, cum multa in crudelitatem eius ebrius conuiua dixisset nec deessent qui uellent manus ei commodare et alius hinc alius illinc faces subderent, placido animo tulisse et hoc inritantibus respondisse, non magis illi se suscensere quam si quis obligatis oculis in se incucurrisset. == XII. == 1. Magna pars querellas manu fecit aut falsa suspicando aut leuia adgrauando. Saepe ad nos ira uenit, saepius nos ad illam. Quae numquam arcessenda est: etiam cum incidit, reiciatur. 2. Nemo dicit sibi, 'hoc propter quod irascor aut feci aut fecisse potui'; nemo animum facientis sed ipsum aestimat factum: atqui ille intuendus est, uoluerit an inciderit, coactus sit an deceptus, odium secutus sit an praemium, sibi morem gesserit an manum alteri commodauerit. Aliquid aetas peccantis facit, aliquid fortuna, ut ferre ac pati aut humanum sit aut utile. 3. Eo nos loco constituamus quo ille est cui irascimur: nunc facit nos iracundos iniqua nostri aestimatio et quae facere uellemus pati nolumus. 4. Nemo se differt; atqui maximum remedium irae dilatio est,ut primus eius feruor relanguescat et caligo quae premit mentem aut residat aut minus densa sit. Quaedam ex his quae te praecipitem ferebant hora, non tantum dies molliet, quaedam ex toto euanescent; si nihil egerit petita aduocatio, apparebit iam iudicium esse, non iram. Quidquid uoles quale sit scire, tempori trade: nihil diligenter in fluctu cernitur. 5. Non potuit inpetrare a se Plato tempus, cum seruo suo irasceretur, sed ponere illum statim tunicam et praebere scapulas uerberibus iussit, sua manu ipse caesurus; postquam intellexit irasci se, sicut sustulerat manum suspensam detinebat et stabat percussuro similis; interrogatus deinde ab amico qui forte interuenerat quid ageret, 'exigo' inquit 'poenas ab homine iracundo.' 6. Velut stupens gestum illum saeuituri deformem sapienti uiro seruabat, oblitus iam serui, quia alium quem potius castigaret inuenerat. Itaque abstulit sibi in suos potestatem et ob peccatum quoddam commotior 'tu,' inquit 'Speusippe, seruulum istum uerberibus obiurga; nam ego irascor.' 7. Ob hoc non cecidit propter quod alius cecidisset. 'Irascor' inquit; 'plus faciam quam oportet, libentius faciam: non sit iste seruus in eius potestate qui in sua non est.' Aliquis uult irato committi ultionem, cum Plato sibi ipse imperium abrogauerit? Nihil tibi liceat dum irasceris. Quare? quia uis omnia licere. == XIII. == 1. Pugna tecum ipse: si <uis> uincere iram, non potest te illa. Incipis uincere, si absconditur, si illi exitus non datur. Signa eius obruamus et illam quantum fieri potest occultam secretamque teneamus. 2. Cum magna id nostra molestia fiet (cupit enim exilire et incendere oculos et mutare faciem), sed si eminere illi extra nos licuit, supra nos est. In imo pectoris secessu recondatur, feraturque, non ferat. Immo in contrarium omnia eius indicia flectamus: uultus remittatur, uox lenior sit, gradus lentior; paulatim cum exterioribus interiora formantur. 3. In Socrate irae signum erat uocem summittere, loqui parcius; apparebat tunc illum sibi obstare. Deprendebatur itaque a familiaribus et coarguebatur, nec erat illi exprobratio latitantis irae ingrata. Quidni gauderet quod iram suam multi intellegerent, nemo sentiret? Sensissent autem, nisi ius amicis obiurgandi se dedisset, sicut ipse sibi in amicos sumpserat. 4. Quanto magis hoc nobis faciendum est! Rogemus amicissimum quemque ut tunc maxime libertate aduersus nos utatur cum minime illam pati poterimus, nec adsentiatur irae nostrae; contra [nos] potens malum et apud nos gratiosum, dum consipimus, dum nostri sumus, aduocemus. 5. Qui uinum male ferunt et ebrietatis suae temeritatem ac petulantiam metuunt, mandant suis ut e conuiuio auferantur; intemperantiam in morbo suam experti parere ipsis in aduersa ualetudine uetant. 6. Optimum est notis uitiis inpedimenta prospicere et ante omnia ita componere animum ut etiam grauissimis rebus subitisque concussus iram aut non sentiat aut magnitudine inopinatae iniuriae exortam in altum retrahat nec dolorem suum profiteatur. 7. Id fieri posse apparebit, si pauca ex turba ingenti exempla protulero, ex quibus utrumque discere licet, quantum mali habeat ira ubi hominum praepotentium potestate tota utitur, quantum sibi imperare possit ubi metu maiore compressa est. == XIV. == 1. Cambysen regem nimis deditum uino Praexaspes unus ex carissimis monebat ut parcius biberet, turpem esse dicens ebrietatem in rege, quem omnium oculi auresque sequerentur. Ad haec ille 'ut scias' inquit 'quemadmodum numquam excidam mihi, adprobabo iam et oculos post uinum in officio esse et manus.' 2. Bibit deinde liberalius quam alias capacioribus scyphis et iam grauis ac uinolentus obiurgatoris sui filium procedere ultra limen iubet adleuataque super caput sinistra manu stare. Tunc intendit arcum et ipsum cor adulescentis (id enim petere se dixerat) figit rescissoque pectore haerens in ipso corde spiculum ostendit ac respiciens patrem interrogauit satisne certam haberet manum. At ille negauit Apollinem potuisse certius mittere. 3. Di illum male perdant animo magis quam condicione mancipium! eius rei laudator fuit cuius nimis erat spectatorem fuisse. Occasionem blanditiarum putauit pectus filii in duas partes diductum et cor sub uulnere palpitans: controuersiam illi facere de gloria debuit et reuocare iactum, ut regi liberet in ipso patre certiorem manum ostendere. 4. O regem cruentum! o dignum in quem omnium suorum arcus uerterentur! Cum execrati fuerimus illum conuiuia suppliciis funeribusque soluentem, tamen sceleratius telum illud laudatum est quam missum. Videbimus quomodo se pater gerere debuerit stans super cadauer fili sui caedemque illam cuius et testis fuerat et causa: id de quo nunc agitur apparet, iram supprimi posse. 5. Non male dixit regi, nullum emisit ne calamitosi quidem uerbum, cum aeque cor suum quam fili transfixum uideret. Potest dici merito deuorasse uerba; nam si quid tamquam iratus dixisset, nihil tamquam pater facere potuisset. 6. Potest, inquam, uideri sapientius se in illo casu gessisse quam cum de potandi modo praeciperet <ei> quem satius erat uinum quam sanguinem bibere, cuius manus poculis occupari pax erat. Accessit itaque ad numerum eorum qui magnis cladibus ostenderunt quanti constarent regum amicis bona consilia. == XV. == 1. Non dubito quin Harpagus quoque tale aliquid regi suo Persarumque suaserit, quo offensus liberos illi epulandos adposuit et subinde quaesiit an placeret conditura; deinde, ut satis illum plenum malis suis uidit, adferri capita illorum iussit et quomodo esset acceptus interrogauit. Non defuerunt misero uerba, non os concurrit: 'apud regem' inquit 'omnis cena iucunda est.' Quid hac adulatione profecit? ne ad reliquias inuitaretur. 2. Non ueto patrem damnare regis sui factum, non ueto quaerere dignam tam truci portento poenam, sed hoc interim colligo, posse etiam ex ingentibus malis nascentem iram abscondi et ad uerba contraria sibi cogi. 3. Necessaria ista est doloris refrenatio, utique hoc sortitis uitae genus et ad regiam adhibitis mensam: sic estur apud illos, sic bibitur, sic respondetur; funeribus suis adridendum est. An tanti sit uita uidebimus: alia ista quaestio est. Non consolabimur tam triste ergastulum, non adhortabimur ferre imperia carnificum: ostendemus in omni seruitute apertam libertati uiam. Is aeger animo et suo uitio miser est, cui miserias finire secum licet. 4. Dicam et illi qui in regem incidit sagittis pectora amicorum petentem et illi cuius dominus liberorum uisceribus patres saturat: 'quid gemis, demens? Quid expectas ut te aut hostis aliquis per exitium gentis tuae uindicet aut rex a longinquo potens aduolet? quocumque respexeris, ibi malorum finis est. Vides illum praecipitem locum? illac ad libertatem descenditur. Vides illud mare, illud flumen, illum puteum? libertas illic in imo sedet. Vides illam arborem breuem retorridam infelicem? pendet inde libertas. Vides iugulum tuum, guttur tuum, cor tuum? effugia seruitutis sunt. Nimis tibi operosos exitus monstro et multum animi ac roboris exigentes? Quaeris quod sit ad libertatem iter? quaelibet in corpore tuo uena.' == XVI. == 1. Quam diu quidem nihil tam intolerabile nobis uidetur ut nos expellat e uita, iram, in quocumque erimus statu, remoueamus. Perniciosa est seruientibus; omnis enim indignatio in tormentum suum proficit et imperia grauiora sentit quo contumacius patitur. Sic laqueos fera dum iactat adstringit; sic aues uiscum, dum trepidantes excutiunt, plumis omnibus inlinunt. Nullum tam artum est iugum quod non minus laedat ducentem quam repugnantem: unum est leuamentum malorum ingentium, pati et necessitatibus suis obsequi. 2. Sed cum utilis sit seruientibus adfectuum suorum et huius praecipue rabidi atque effreni continentia, utilior est regibus: perierunt omnia ubi quantum ira suadet fortuna permittit, nec diu potest quae multorum malo exercetur potentia stare; periclitatur enim ubi eos qui separatim gemunt communis metus iunxit. Plerosque itaque modo singuli mactauerunt, modo uniuersi, cum illos conferre in unum iras publicus dolor coegisset. 3. Atqui plerique sic iram quasi insigne regium exercuerunt, sicut Dareus, qui primus post ablatum mago imperium Persas et magnam partem orientis obtinuit. Nam cum bellum Scythis indixisset orientem cingentibus, rogatus ab Oeobazo nobili sene ut ex tribus liberis unum in solacium patri relinqueret, duorum opera uteretur, plus quam rogabatur pollicitus omnis se illi dixit remissurum et occisos in conspectu parentis abiecit, crudelis futurus si omnis abduxisset. 4. At quanto Xerses facilior! qui Pythio quinque filiorum patri unius uacationem petenti quem uellet eligere permisit, deinde quem elegerat in partes duas distractum ab utroque uiae latere posuit et hac uictima lustrauit exercitum. Habuit itaque quem debuit exitum: uictus et late longeque fusus ac stratam ubique ruinam suam cernens medius inter suorum cadauera incessit. == XVII. == 1. Haec barbaris regibus feritas in ira fuit, quos nulla eruditio, nullus litterarum cultus inbuerat: dabo tibi ex Aristotelis sinu regem Alexandrum, qui Clitum carissimum sibi et una educatum inter epulas transfodit manu quidem sua, parum adulantem et pigre ex Macedone ac libero in Persicam seruitutem transeuntem. 2. Nam Lysimachum aeque familiarem sibi leoni obiecit. Numquid ergo hic Lysimachus felicitate quadam dentibus leonis elapsus ob hoc, cum ipse regnaret, mitior fuit? 3. Nam Telesphorum Rhodium amicum suum undique decurtatum, cum aures illi nasumque abscidisset, in cauea uelut nouum aliquod animal et inusitatum diu pauit, cum oris detruncati mutilatique deformitas humanam faciem perdidisset; accedebat fames et squalor et inluuies corporis in stercore suo destituti; 4. callosis super haec genibus manibusque, quas in usum pedum angustiae loci cogebant, lateribus uero adtritu exulceratis non minus foeda quam terribilis erat forma eius uisentibus, factusque poena sua monstrum misericordiam quoque amiserat. Tamen, cum dissimillimus esset homini qui illa patiebatur, dissimilior erat qui faciebat. == XVIII. == 1. Vtinam ista saeuitia intra peregrina exempla mansisset nec in Romanos mores cum aliis aduenticiis uitiis etiam suppliciorum irarumque barbaria transisset! M. Mario, cui uicatim populus statuas posuerat, cui ture ac uino supplicabat, L. Sulla praefringi crura, erui oculos, amputari linguam manus iussit, et, quasi totiens occideret quotiens uulnerabat, paulatim et per singulos artus lacerauit. 2. Quis erat huius imperii minister? quis nisi Catilina iam in omne facinus manus exercens? Is illum ante bustum Quinti Catuli carpebat grauissimus mitissimi uiri cineribus, supra quos uir mali exempli, popularis tamen et non tam inmerito quam nimis amatus, per stilicidia sanguinem dabat. Dignus erat Marius qui illa pateretur, Sulla qui iuberet, Catilina qui faceret, sed indigna res publica quae in corpus suum pariter et hostium et uindicum gladios reciperet. 3. Quid antiqua perscrutor? modo C. Caesar Sex. Papinium, cui pater erat consularis, Betilienum Bassum quaestorem suum, procuratoris sui filium, aliosque et senatores et equites Romanos uno die flagellis cecidit, torsit, non quaestionis sed animi causa; 4. deinde adeo inpatiens fuit differendae uoluptatis, quam ingentem crudelitas eius sine dilatione poscebat, ut in xysto maternorum hortorum (qui porticum a ripa separat) inambulans quosdam ex illis cum matronis atque aliis senatoribus ad lucernam decollaret. Quid instabat? Quod periculum aut priuatum aut publicum una nox minabatur? Quantulum fuit lucem expectare denique, ne senatores populi Romani soleatus occideret! == XIX. == 1. Quam superba fuerit crudelitas eius ad rem pertinet scire, quamquam aberrare alicui possimus uideri et in deuium exire; sed hoc ipsum pars erit irae super solita saeuientis. Ceciderat flagellis senatores: ipse effecit ut dici posset 'solet fieri'. Torserat per omnia quae in rerum natura tristissima sunt, fidiculis talaribus, eculeo igne uultu suo. 2. Et hoc loco respondebitur: 'magnam rem! si tres senatores quasi nequam mancipia inter uerbera et flammas diuisit homo qui de toto senatu trucidando cogitabat, qui optabat ut populus Romanus unam ceruicem haberet, ut scelera sua tot locis ac temporibus diducta in unum ictum et unum diem cogeret.' Quid tam inauditum quam nocturnum supplicium? Cum latrocinia tenebris abscondi soleant, animaduersiones quo notiores sunt plus in exemplum emendationemque proficiunt. 3. Et hoc loco respondebitur mihi: 'quod tanto opere admiraris isti beluae cotidianum est; ad hoc uiuit, ad hoc uigilat, ad hoc lucubrat.' Nemo certe inuenietur alius qui imperauerit omnibus iis in quos animaduerti iubebat os inserta spongea includi, ne uocis emittendae haberent facultatem. Cui umquam morituro non est relictum qua gemeret? Timuit ne quam liberiorem uocem extremus dolor mitteret, ne quid quod nollet audiret; sciebat autem innumerabilia esse quae obicere illi nemo nisi periturus auderet. 4. Cum spongeae non inuenirentur, scindi uestimenta miserorum et in os farciri pannos imperauit. Quae ista saeuitia est? Liceat ultimum spiritum trahere, da exiturae animae locum, liceat illam non per uulnus emittere. 5. Adicere his longum est quod patres quoque occisorum eadem nocte dimissis per domos centurionibus confecit, id est, homo misericors luctu liberauit. Non enim Gai saeuitiam sed irae propositum est describere, quae non tantum uiritim furit sed gentes totas lancinat, sed urbes et flumina et tuta ab omni sensu doloris conuerberat. == XX. == 1. Sic rex Persarum totius populi nares recidit in Syria, unde Rhinocolura loco nomen est. Pepercisse illum iudicas quod non tota capita praecidit? nouo genere poenae delectatus est. 2. Tale aliquid passi forent et Aethiopes, qui ob longissimum uitae spatium Macrobioe appellantur; in hos enim, quia non supinis manibus exceperant seruitutem missisque legatis libera responsa dederant, quae contumeliosa reges uocant, Cambyses fremebat et non prouisis commeatibus, non exploratis itineribus, per inuia, per arentia trahebat omnem bello utilem turbam. Cui intra primum iter deerant necessaria, nec quicquam subministrabat sterilis et inculta humanoque ignota uestigio regio; 3. sustinebant famem primo tenerrima frondium et cacumina arborum, tum coria igne mollita et quidquid necessitas cibum fecerat; postquam inter harenas radices quoque et herbae defecerant apparuitque inops etiam animalium solitudo, decimum quemque sortiti alimentum habuerunt fame saeuius. 4. Agebat adhuc regem ira praecipitem, cum partem exercitus amisisset, partem comedisset, donec timuit ne et ipse uocaretur ad sortem: tum demum signum receptui dedit. Seruabantur interim generosae illi aues et instrumenta epularum camelis uehebantur, cum sortirentur milites eius quis male periret, quis peius uiueret. == XXI. == 1. Hic iratus fuit genti et ignotae et inmeritae, sensurae tamen: Cyrus flumini. Nam cum Babylona oppugnaturus festinaret ad bellum, cuius maxima momenta in occasionibus sunt, Gynden late fusum amnem uado transire temptauit, quod uix tutum est etiam cum sensit aestatem et ad minimum deductus est. 2. Ibi unus ex iis equis qui trahere regium currum albi solebant abreptus uehementer commouit regem; iurauit itaque se amnem illum regis comitatus auferentem eo redacturum ut transiri calcarique etiam a feminis posset. 3. Hoc deinde omnem transtulit belli apparatum et tam diu adsedit operi donec centum et octoginta cuniculis diuisum alueum in trecentos et sexaginta riuos dispergeret et siccum relinqueret in diuersum fluentibus aquis. 4. Periit itaque et tempus, magna in magnis rebus iactura, et militum ardor, quem inutilis labor fregit, et occasio adgrediendi inparatos, dum ille bellum indictum hosti cum flumine gerit. 5. Hic furor -- quid enim aliud uoces? -- Romanos quoque contigit. C. enim Caesar uillam in Herculanensi pulcherrimam, quia mater sua aliquando in illa custodita erat, diruit fecitque eius per hoc notabilem fortunam; stantem enim praenauigabamus, nunc causa dirutae quaeritur. == XXII. == 1. Et haec cogitanda sunt exempla quae uites, et illa ex contrario quae sequaris, moderata, lenia, quibus nec ad irascendum causa defuit nec ad ulciscendum potestas. 2. Quid enim facilius fuit Antigono quam duos manipulares duci iubere, qui incumbentes regis tabernaculo faciebant quod homines et periculosissime et libentissime faciunt, de rege suo male existimabant? Audierat omnia Antigonus, utpote cum inter dicentes et audientem palla interesset; quam ille leuiter commouit et 'longius' inquit 'discedite, ne uos rex audiat.' 3. Idem quadam nocte, cum quosdam ex militibus suis exaudisset omnia mala inprecantis regi, qui ipsos in illud iter et inextricabile lutum deduxisset, accessit ad eos qui maxime laborabant et cum ignorantis a quo adiuuarentur explicuisset, 'nunc' inquit 'male dicite Antigono, cuius uitio in has miserias incidistis; ei autem bene optate qui uos ex hac uoragine eduxit.' 4. Idem tam miti animo hostium suorum male dicta quam ciuium tulit. Itaque cum in paruulo quodam castello Graeci obsiderentur et fiducia loci contemnentes hostem multa in deformitatem Antigoni iocarentur et nunc staturam humilem, nunc conlisum nasum deriderent, 'gaudeo' inquit 'et aliquid boni spero, si in castris Silenum habeo.' 5. Cum hos dicaces fame domuisset, captis sic usus est ut eos qui militiae utiles erant in cohortes discriberet, ceteros praeconi subiceret, idque se negauit facturum fuisse, nisi expediret iis dominum habere qui tam malam haberent linguam. == XXIII. == 1. Huius nepos fuit Alexander, qui lanceam in conuiuas suos torquebat, qui ex duobus amicis quos paulo ante rettuli alterum ferae obiecit, alterum sibi. Ex his duobus tamen qui leoni obiectus est uixit. 2. Non habuit hoc auitum ille uitium, ne paternum quidem; nam si qua alia in Philippo uirtus, fuit et contumeliarum patientia, ingens instrumentum ad tutelam regni. Demochares ad illum Parrhesiastes ob nimiam et procacem linguam appellatus inter alios Atheniensium legatos uenerat. Audita benigne legatione Philippus 'dicite' inquit 'mihi facere quid possim quod sit Atheniensibus gratum.' Excepit Demochares et 'te' inquit 'suspendere.' 3. Indignatio circumstantium ad tam inhumanum responsum exorta erat; quos Philippus conticiscere iussit et Thersitam illum saluum incolumemque dimittere. 'At uos' inquit 'ceteri legati, nuntiate Atheniensibus multo superbiores esse qui ista dicunt quam qui inpune dicta audiunt.' 4. Multa et diuus Augustus digna memoria fecit dixitque ex quibus appareat iram illi non imperasse. Timagenes historiarum scriptor quaedam in ipsum, quaedam in uxorem eius et in totam domum dixerat, nec perdiderat dicta; magis enim circumfertur et in ore hominum est temeraria urbanitas. 5. Saepe illum Caesar monuit, moderatius lingua uteretur; perseueranti domo sua interdixit. Postea Timagenes in contubernio Pollionis Asini consenuit ac tota ciuitate direptus est: nullum illi limen praeclusa Caesaris domus abstulit. 6. Historias quas postea scripserat recitauit [et combussit] et libros acta Caesaris Augusti continentis in ignem inposuit; inimicitias gessit cum Caesare: nemo amicitiam eius extimuit, nemo quasi fulguritum refugit, fuit qui praeberet tam alte cadenti sinum. 7. Tulit hoc, ut dixi, Caesar patienter, ne eo quidem motus quod laudibus suis rebusque gestis manus attulerat; numquam cum hospite inimici sui questus est. 8. Hoc dumtaxat Pollioni Asinio dixit, ' theriotropheis'; paranti deinde excusationem obstitit et 'fruere,' inquit 'mi Pollio, fruere!' et cum Pollio diceret 'si iubes, Caesar, statim illi domo mea interdicam', 'hoc me' inquit 'putas facturum, cum ego uos in gratiam reduxerim?' Fuerat enim aliquando Timageni Pollio iratus nec ullam aliam habuerat causam desinendi quam quod Caesar coeperat. == XXIV. == 1. Dicat itaque sibi quisque, quotiens lacessitur: 'numquid potentior sum Philippo? illi tamen inpune male dictum est. Numquid in domo mea plus possum quam toto orbe terrarum diuus Augustus potuit? ille tamen contentus fuit a conuiciatore suo secedere.' 2. Quid est quare ego serui mei clarius responsum et contumaciorem uultum et non peruenientem usque ad me murmurationem flagellis et compedibus expiem? Quis sum, cuius aures laedi nefas sit? Ignouerunt multi hostibus: ego non ignoscam pigris neglegentibus garrulis? 3. Puerum aetas excuset, feminam sexus, extraneum libertas, domesticum familiaritas. Nunc primum offendit: cogitemus quam diu placuerit; saepe et alias offendit: feramus quod diu tulimus. Amicus est: fecit quod noluit; inimicus: fecit quod debuit. 4. Prudentiori credamus, stultiori remittamus; pro quocumque illud nobis respondeamus, sapientissimos quoque uiros multa delinquere, neminem esse tam circumspectum cuius non diligentia aliquando sibi ipsa excidat, neminem tam maturum cuius non grauitatem in aliquod feruidius factum casus inpingat, neminem tam timidum offensarum qui non in illas dum uitat incidat. == XXV. == 1. Quomodo homini pusillo solacium in malis fuit etiam magnorum uirorum titubare fortunam et aequiore animo filium in angulo fleuit qui uidit acerba funera etiam ex regia duci, sic animo aequiore fert ab aliquo laedi, ab aliquo contemni, cuicumque uenit in mentem nullam esse tantam potentiam in quam non occurrat iniuria. 2. Quod si etiam prudentissimi peccant, cuius non error bonam causam habet? Respiciamus quotiens adulescentia nostra in officio parum diligens fuerit, in sermone parum modesta, in uino parum temperans. Si iratus est, demus illi spatium quo dispicere quid fecerit possit: ipse se castigabit. Denique debeat poenas: non est quod cum illo paria faciamus. 3. Illud non ueniet in dubium, quin se exemerit turbae et altius steterit quisquis despexit lacessentis: proprium est magnitudinis uerae non sentire percussum. Sic immanis fera ad latratum canum lenta respexit, sic inritus ingenti scopulo fluctus adsultat. Qui non irascitur, inconcussus iniuria perstitit, qui irascitur, motus est. 4. At ille quem modo altiorem omni incommodo posui tenet amplexu quodam summum bonum, nec homini tantum sed ipsi fortunae respondet: 'omnia licet facias, minor es quam ut serenitatem meam obducas. Vetat hoc ratio, cui uitam regendam dedi. Plus mihi nocitura est ira quam iniuria. Quidni plus? illius modus certus est, ista quo usque me latura sit dubium est.' == XXVI. == 1. 'Non possum' inquis 'pati; graue est iniuriam sustinere.' Mentiris; quis enim iniuriam non potest ferre qui potest iram? Adice nunc quod id agis ut et iram feras et iniuriam. Quare fers aegri rabiem et phrenetici uerba, puerorum proteruas manus? nempe quia uidentur nescire quid faciant. Quid interest quo quisque uitio fiat inprudens? inprudentia par in omnibus patrocinium est. 2. 'Quid ergo?' inquis 'inpune illi erit?' Puta uelle te, tamen non erit; maxima est enim factae iniuriae poena fecisse, nec quisquam grauius adficitur quam qui ad supplicium paenitentiae traditur. 3. Deinde ad condicionem rerum humanarum respiciendum est, ut omnium accidentium aequi iudices simus; iniquus autem est qui commune uitium singulis obiecit. Non est Aethiopis inter suos insignitus color, nec rufus crinis et coactus in nodum apud Germanos uirum dedecet: nihil in uno iudicabis notabile aut foedum quod genti suae publicum est. Et ista quae rettuli unius regionis atque anguli consuetudo defendit: uide nunc quanto in iis iustior uenia sit quae per totum genus humanum uulgata sunt. 4. Omnes inconsulti et inprouidi sumus, omnes incerti queruli ambitiosi -- quid lenioribus uerbis ulcus publicum abscondo? -- omnes mali sumus. Quidquid itaque in alio reprenditur, id unusquisque in sinu suo inueniet. Quid illius pallorem, illius maciem notas? pestilentia est. Placidiores itaque inuicem simus: mali inter malos uiuimus. Vna nos res facere quietos potest, mutuae facilitatis conuentio. 5. 'Ille iam mihi nocuit, ego illi nondum.' Sed iam aliquem fortasse laesisti, sed laedes. Noli aestimare hanc horam aut hunc diem, totum inspice mentis tuae habitum: etiam si nihil mali fecisti, potes facere. == XXVII. == 1. Quanto satius est sanare iniuriam quam ulcisci! Multum temporis ultio absumit, multis se iniuriis obicit dum una dolet; diutius irascimur omnes quam laedimur. Quanto melius est abire in diuersum nec uitia uitiis opponere! Numquis satis constare sibi uideatur, si mulam calcibus repetat et canem morsu? 2. 'Ista' inquis 'peccare se nesciunt.' Primum quam iniquus est apud quem hominem esse ad inpetrandam ueniam nocet! Deinde, si cetera animalia hoc irae tuae subducit quod consilio carent, eodem loco tibi sit quisquis consilio caret; quid enim refert an alia mutis dissimilia habeat, si hoc quod in omni peccato muta defendit simile habet, caliginem mentis? 3. Peccauit: hoc enim primum? hoc enim extremum? Non est quod illi credas, etiam si dixerit 'iterum non faciam': et iste peccabit et in istum alius et tota uita inter errores uolutabitur. Mansuete inmansueta tractanda sunt. 4. Quod in luctu dici solet efficacissime, et in ira dicetur: utrum aliquando desines an numquam? Si aliquando, quanto satius est iram relinquere quam ab ira relinqui! An semper haec agitatio permanebit? Vides quam inpacatam tibi denunties uitam? qualis enim erit semper tumentis? 5. Adice nunc quod, cum bene te ipse succenderis et subinde causas quibus stimuleris renouaueris, sua sponte ira discedet et uires illi dies subtrahet: quanto satius est a te illam uinci quam a se! == XXVIII. == 1. Huic irasceris, deinde illi; seruis, deinde libertis; parentibus, deinde liberis; notis, deinde ignotis: ubique enim causae supersunt nisi deprecator animus accessit. Hinc te illo furor rapiet, illinc alio, et nouis subinde inritamentis orientibus continuabitur rabies: age, infelix, ecquando amabis? O quam bonum tempus in re mala perdis! 2. Quanto nunc erat satius amicos parare, inimicos mitigare, rem publicam administrare, transferre in res domesticas operam, quam circumspicere quid alicui facere possis mali, quod aut dignitati eius aut patrimonio aut corpori uulnus infligas, cum id tibi contingere sine certamine ac periculo non possit, etiam si cum inferiore concurses! 3. Vinctum licet accipias et ad arbitrium tuum omni patientiae expositum: saepe nimia uis caedentis aut articulum loco mouit aut neruum in iis quos fregerat dentibus fixit; multos iracundia mancos, multos debiles fecit, etiam ubi patientem est nancta materiam. Adice nunc quod nihil tam inbecille natum est ut sine elidentis periculo pereat: inbecillos ualentissimis alias dolor, alias casus exaequat. 4. Quid quod pleraque eorum propter quae irascimur offendunt nos magis quam laedunt? Multum autem interest utrum aliquis uoluntati meae obstet an desit, eripiat an non det. Atqui in aequo ponimus utrum aliquis auferat an neget, utrum spem nostram praecidat an differat, utrum contra nos faciat an pro se, amore alterius an odio nostri. 5. Quidam uero non tantum iustas causas standi contra nos sed etiam honestas habent: alius patrem tuetur, alius fratrem, alius patriam, alius amicum; his tamen non ignoscimus id facientibus quod nisi facerent inprobaremus, immo, quod est incredibile, saepe de facto bene existimamus, de faciente male. 6. At mehercules uir magnus ac iustus fortissimum quemque ex hostibus suis et pro libertate ac salute patriae pertinacissimum suspicit et talem sibi ciuem, talem militem contingere optat. == XXIX. == 1. Turpe est odisse quem laudes; quanto uero turpius ob id aliquem odisse propter quod misericordia dignus est, si captiuus in seruitutem subito depressus reliquias libertatis tenet nec ad sordida ac laboriosa ministeria agilis occurrit, si ex otio piger equum uehiculumque domini cursu non exaequat, si inter cotidiana peruigilia fessum somnus oppressit, si rusticum laborem recusat aut non fortiter obiit a seruitute urbana et feriata translatus ad durum opus! 2. Distinguamus utrum aliquis non possit an nolit: multos absoluemus, si coeperimus ante iudicare quam irasci. Nunc autem primum impetum sequimur, deinde, quamuis uana nos concitauerint, perseueramus, ne uideamur coepisse sine causa, et, quod iniquissimum est, pertinaciores nos facit iniquitas irae; retinemus enim illam et augemus, quasi argumentum sit iuste irascentis grauiter irasci. == XXX. == 1. Quanto melius est initia ipsa perspicere quam leuia sint, quam innoxia! Quod accidere uides animalibus mutis, idem in homine deprendes: friuolis turbamur et inanibus. Taurum color rubicundus excitat, ad umbram aspis exsurgit, ursos leonesque mappa proritat: omnia quae natura fera ac rabida sunt consternantur ad uana. 2. Idem inquietis et stolidis ingeniis euenit: rerum suspicione feriuntur, adeo quidem ut interdum iniurias uocent modica beneficia, in quibus frequentissima, certe acerbissima iracundiae materia est. Carissimis enim irascimur quod minora nobis praestiterint quam mente concepimus quamque alii tulerunt, cum utriusque rei paratum remedium sit. 3. Magis alteri indulsit: nostra nos sine comparatione delectent; numquam erit felix quem torquebit felicior. Minus habeo quam speraui: sed fortasse plus speraui quam debui. Haec pars maxime metuenda est, hinc perniciosissimae irae nascuntur et sanctissima quaeque inuasurae. 4. Diuum Iulium plures amici confecerunt quam inimici, quorum non expleuerat spes inexplebiles. Voluit quidem ille -- neque enim quisquam liberalius uictoria usus est, ex qua nihil sibi uindicauit nisi dispensandi potestatem -- sed quemadmodum sufficere tam inprobis desideriis posset, cum tantum omnes concupiscerent quantum unus poterat? 5. Vidit itaque strictis circa sellam suam gladiis commilitones suos, Cimbrum Tillium, acerrimum paulo ante partium defensorem, aliosque post Pompeium demum Pompeianos. Haec res sua in reges arma conuertit fidissimosque eo conpulit ut de morte eorum cogitarent pro quibus et ante quos mori uotum habuerant. == XXXI. == 1. Nulli ad aliena respicienti sua placent: inde dis quoque irascimur quod aliquis nos antecedat, obliti quantum hominum retro sit et paucis inuidentem quantum sequatur a tergo ingentis inuidiae. Tanta tamen inportunitas hominum est ut, quamuis multum acceperint, iniuriae loco sit plus accipere potuisse. 2. 'Dedit mihi praeturam, sed consulatum speraueram; dedit duodecim fasces, sed non fecit ordinarium consulem; a me numerari uoluit annum, sed deest mihi ad sacerdotium; cooptatus in collegium sum, sed cur in unum? consummauit dignitatem meam, sed patrimonio nihil contulit; ea dedit mihi quae debebat alicui dare, de suo nihil protulit.' 3. Age potius gratias pro his quae accepisti; reliqua expecta et nondum plenum esse te gaude: inter uoluptates est superesse quod speres. Omnes uicisti: primum esse te in animo amici tui laetare. Multi te uincunt: considera quanto antecedas plures quam sequaris. Quod sit in te uitium maximum quaeris? falsas rationes conficis: data magno aestimas, accepta paruo. == XXXII. == 1. Aliud in alio nos deterreat: quibusdam timeamus irasci, quibusdam uereamur, quibusdam fastidiamus. Magnam rem sine dubio fecerimus, si seruulum infelicem in ergastulum miserimus! Quid properamus uerberare statim, crura protinus frangere? non peribit potestas ista, si differetur. 2. Sine id tempus ueniat quo ipsi iubeamus: nunc ex imperio irae loquemur; cum illa abierit, tunc uidebimus quanto ista lis aestimanda sit. In hoc enim praecipue fallimur: ad ferrum uenimus, ad capitalia supplicia, et uinculis carcere fame uindicamus rem castigandam flagris leuioribus. 3. 'Quomodo' inquis 'nos iubes intueri quam omnia per quae laedi uideamur exigua misera puerilia sint!' Ego uero nihil magis suaserim quam sumere ingentem animum et haec propter quae litigamus discurrimus anhelamus uidere quam humilia et abiecta sint, nulli qui altum quiddam aut magnificum cogitat respicienda. == XXXIII. == 1. Circa pecuniam plurimum uociferationis est: haec fora defetigat, patres liberosque committit, uenena miscet, gladios tam percussoribus quam legionibus tradit; haec est sanguine nostro dilibuta; propter hanc uxorum maritorumque noctes strepunt litibus et tribunalia magistratuum premit turba, reges saeuiunt rapiuntque et ciuitates longo saeculorum labore constructas euertunt ut aurum argentumque in cinere urbium scrutentur. 2. Libet intueri fiscos in angulo iacentis: hi sunt propter quos oculi clamore exprimantur, fremitu iudiciorum basilicae resonent, euocati ex longinquis regionibus iudices sedeant iudicaturi utrius iustior auaritia sit. 3. Quid si ne propter fiscum quidem sed pugnum aeris aut inputatum a seruo denarium senex sine herede moriturus stomacho dirrumpitur? Quid si propter usuram uel milesimam ualetudinarius fenerator distortis pedibus et manibus ad computandum non relictis clamat ac per uadimonia asses suos in ipsis morbi accessionibus uindicat? 4. Si totam mihi ex omnibus metallis quae cum maxime deprimimus pecuniam proferas, si in medium proicias quidquid thesauri tegunt, auaritia iterum sub terras referente quae male egesserat, omnem istam congeriem non putem dignam quae frontem uiri boni contrahat. Quanto risu prosequenda sunt quae nobis lacrimas educunt! == XXXIV. == 1. Cedo nunc, persequere cetera, cibos potiones horumque causa paratas in ambitionem munditias, uerba contumeliosa, motus corporum parum honorificos, contumacia iumenta et pigra mancipia, et suspiciones et interpretationes malignas uocis alienae, quibus efficitur ut inter iniurias naturae numeretur sermo homini datus: crede mihi, leuia sunt propter quae non leuiter excandescimus qualiaque pueros in rixam et iurgium concitant. 2. Nihil ex iis quae tam tristes agimus serium est, nihil magnum: inde, inquam, uobis ira et insania est, quod exigua magno aestimatis. Auferre hic mihi hereditatem uoluit; hic me diu in spem supremam captato criminatus est; hic scortum meum concupiuit: quod uinculum amoris esse debebat seditionis atque odi causa est, idem uelle. 3. Iter angustum rixas transeuntium concitat, diffusa et late patens uia ne populos quidem conlidit: ista quae adpetitis, quia exigua sunt nec possunt ad alterum nisi alteri erepta transferri, eadem adfectantibus pugnas et iurgia excitant. == XXXV. == 1. Respondisse tibi seruum indignaris libertumque et uxorem et clientem: deinde idem de re publica libertatem sublatam quereris quam domi sustulisti. Rursus, si tacuit interrogatus, contumaciam uocas. 2. Et loquatur et taceat et rideat! 'Coram domino?' inquis. Immo coram patre familiae. Quid clamas? quid uociferaris? quid flagella media cena petis quod serui loquuntur, quod non eodem loco turba contionis est, silentium solitudinis? 3. In hoc habes aures, ut non modulata tantum et mollia et ex dulci tracta compositaque accipiant: et risum audias oportet et fletum, et blanditias et lites, et prospera et tristia, et hominum uoces et fremitus animalium latratusque. Quid miser expauescis ad clamorem serui, ad tinnitum aeris aut ianuae inpulsum? cum tam delicatus fueris, tonitrua audienda sunt. 4. Hoc quod de auribus dictum est transfer ad oculos, qui non minus fastidio laborant si male instituti sunt: macula offenduntur et sordibus et argento parum splendido et stagno non ad solum perlucente. 5. Hi nempe oculi, qui non ferunt nisi uarium ac recenti cura nitens marmor, qui mensam nisi crebris distinctam uenis, qui nolunt domi nisi auro pretiosiora calcare, aequissimo animo foris et scabras lutosasque semitas spectant et maiorem partem occurrentium squalidam, parietes insularum exesos rimosos inaequales. Quid ergo aliud est quod illos in publico non offendat, domi moueat, quam opinio illic aequa et patiens, domi morosa et querula? == XXXVI. == 1. Omnes sensus perducendi sunt ad firmitatem; natura patientes sunt, si animus illos desit corrumpere, qui cotidie ad rationem reddendam uocandus est. Faciebat hoc Sextius, ut consummato die, cum se ad nocturnam quietem recepisset, interrogaret animum suum: 'quod hodie malum tuum sanasti? Cui uitio obstitisti? Qua parte melior es?' 2. Desinet ira et moderatior erit quae sciet sibi cotidie ad iudicem esse ueniendum. Quicquam ergo pulchrius hac consuetudine excutiendi totum diem? Qualis ille somnus post recognitionem sui sequitur, quam tranquillus, quam altus ac liber, cum aut laudatus est animus aut admonitus et speculator sui censorque secretus cognouit de moribus suis! 3. Vtor hac potestate et cotidie apud me causam dico. Cum sublatum e conspectu lumen est et conticuit uxor moris iam mei conscia, totum diem meum scrutor factaque ac dicta mea remetior; nihil mihi ipse abscondo, nihil transeo. Quare enim quicquam ex erroribus meis timeam, cum possim dicere: 'uide ne istud amplius facias, nunc tibi ignosco. 4. In illa disputatione pugnacius locutus es: noli postea congredi cum imperitis; nolunt discere qui numquam didicerunt. Illum liberius admonuisti quam debebas, itaque non emendasti sed offendisti: de cetero uide, [ne] non tantum an uerum sit quod dicis, sed an ille cui dicitur ueri patiens sit: admoneri bonus gaudet, pessimus quisque rectorem asperrime patitur. == XXXVII. == 1. In conuiuio quorundam te sales et in dolorem tuum iacta uerba tetigerunt: uitare uulgares conuictus memento; solutior est post uinum licentia, quia ne sobriis quidem pudor est. 2. Iratum uidisti amicum tuum ostiario causidici alicuius aut diuitis quod intrantem summouerat, et ipse pro illo iratus extremo mancipio fuisti: irasceris ergo catenario cani? et hic, cum multum latrauit, obiecto cibo mansuescit. 3. Recede longius et ride! Nunc iste se aliquem putat quod custodit litigatorum turba limen obsessum; nunc ille qui intra iacet felix fortunatusque est et beati hominis iudicat ac potentis indicium difficilem ianuam: nescit durissimum esse ostium carceris. Praesume animo multa tibi esse patienda: numquis se hieme algere miratur, numquis in mari nausiare, in uia concuti? Fortis est animus ad quae praeparatus uenit. 4. Minus honorato loco positus irasci coepisti conuiuatori, uocatori, ipsi qui tibi praeferebatur: demens, quid interest quam lecti premas partem? honestiorem te aut turpiorem potest facere puluinus? 5. Non aequis quendam oculis uidisti, quia de ingenio tuo male locutus est: recipis hanc legem? Ergo te Ennius, quo non delectaris, odisset et Hortensius simultates tibi indiceret et Cicero, si derideres carmina eius, inimicus esset. Vis tu aequo animo pati candidatus suffragia?' == XXXVIII. == 1. Contumeliam tibi fecit aliquis: numquid maiorem quam Diogeni philosopho Stoico, cui de ira cum maxime disserenti adulescens proteruus inspuit? Tulit hoc ille leniter et sapienter: 'non quidem' inquit 'irascor, sed dubito tamen an oporteat irasci.' 2. Quanto <Cato> noster melius! qui, cum agenti causam in frontem mediam quantum poterat adtracta pingui saliua inspuisset Lentulus ille patrum nostrorum memoria factiosus et inpotens, abstersit faciem et 'adfirmabo' inquit 'omnibus, Lentule, falli eos qui te negant os habere.' == XXXIX. == 1. Contigit iam nobis, Nouate, bene componere animum: aut non sentit iracundiam aut superior est. Videamus quomodo alienam iram leniamus; nec enim sani esse tantum uolumus, sed sanare. 2. Primam iram non audebimus oratione mulcere: surda est et amens; dabimus illi spatium. Remedia in remissionibus prosunt; nec oculos tumentis temptamus uim rigentem mouendo incitaturi, nec cetera uitia dum feruent: initia morborum quies curat. 3. 'Quantulum' inquis 'prodest remedium tuum, si sua sponte desinentem iram placat!' Primum, ut citius desinat efficit; deinde custodit, ne reccidat; ipsum quoque impetum, quem non audet lenire, fallet: remouebit omnia ultionis instrumenta, simulabit iram ut tamquam adiutor et doloris comes plus auctoritatis in consiliis habeat, moras nectet et, dum maiorem poenam quaerit, praesentem differet. 4. Omni arte requiem furori dabit: si uehementior erit, aut pudorem illi cui non resistat incutiet aut metum; si infirmior, sermones inferet uel gratos uel nouos et cupiditate cognoscendi auocabit. Medicum aiunt, cum regis filiam curare deberet nec sine ferro posset, dum tumentem mammam leniter fouet, scalpellum spongea tectum induxisse: repugnasset puella remedio palam admoto, eadem, quia non expectauit, dolorem tulit. Quaedam non nisi decepta sanantur. == XL. == 1. Alteri dices 'uide ne inimicis iracundia tua uoluptati sit', alteri 'uide ne magnitudo animi tui creditumque apud plerosque robur cadat. [alteri] Indignor mehercules et non inuenio dolendi modum, sed tempus expectandum est; dabit poenas. Serua istud in animo tuo: cum potueris, et pro mora reddes.' 2. Castigare uero irascentem et ultro obirasci incitare est: uarie adgredieris blandeque, nisi forte tanta persona eris ut possis iram comminuere, quemadmodum fecit diuus Augustus, cum cenaret apud Vedium Pollionem. Fregerat unus ex seruis eius crustallinum; rapi eum Vedius iussit ne uulgari quidem more periturum: murenis obici iubebatur, quas ingentis in piscina continebat. Quis non hoc illum putaret luxuriae causa facere? saeuitia erat. 3. Euasit e manibus puer et confugit ad Caesaris pedes, nihil aliud petiturus quam ut aliter periret, ne esca fieret. Motus est nouitate crudelitatis Caesar et illum quidem mitti, crustallina autem omnia coram se frangi iussit conplerique piscinam. 4. Fuit Caesari sic castigandus amicus; bene usus est uiribus suis: 'e conuiuio rapi homines imperas et noui generis poenis lancinari? Si calix tuus fractus est, uiscera hominis distrahentur? Tantum tibi placebis ut ibi aliquem duci iubeas ubi Caesar est?' 5. Sic cui tantum potentiae est ut iram ex superiore loco adgredi possit, male tractet, at talem dumtaxat qualem modo rettuli, feram immanem sanguinariam, quae iam insanabilis est nisi maius aliquid extimuit. == XLI. == 1. Pacem demus animo quam dabit praeceptorum salutarium adsidua meditatio actusque rerum boni et intenta mens ad unius honesti cupiditatem. Conscientiae satis fiat, nil in famam laboremus; sequatur uel mala, dum bene merentis. 2. 'At uulgus animosa miratur et audaces in honore sunt, placidi pro inertibus habentur.' Primo forsitan aspectu; sed simul aequalitas uitae fidem fecit non segnitiem illam animi esse sed pacem, ueneratur illos populus idem colitque. 3. Nihil ergo habet in se utile taeter iste et hostilis adfectus, at omnia ex contrario mala, ferrum et ignes. Pudore calcato caedibus inquinauit manus, membra liberorum dispersit, nihil uacuum reliquit a scelere, non gloriae memor, non infamiae metuens, inemendabilis cum ex ira in odium occalluit. == XLII. == 1. Careamus hoc malo purgemusque mentem et exstirpemus radicitus quae quamuis tenuia undecumque haeserint renascentur, et iram non temperemus sed ex toto remoueamus -- quod enim malae rei temperamentum est? Poterimus autem, adnitamur modo. 2. Nec ulla res magis proderit quam cogitatio mortalitatis. Sibi quisque atque alteri dicat: 'quid iuuat tamquam in aeternum genitos iras indicere et breuissimam aetatem dissipare? Quid iuuat dies quos in uoluptatem honestam inpendere licet in dolorem alicuius tormentumque transferre? Non capiunt res istae iacturam nec tempus uacat perdere. 3. Quid ruimus in pugnam? Quid certamina nobis arcessimus? Quid inbecillitatis obliti ingentia odia suscipimus et ad frangendum fragiles consurgimus? Iam istas inimicitias quas inplacabili gerimus animo febris aut aliquod aliud malum corporis uetabit geri; iam par acerrimum media mors dirimet. 4. Quid tumultuamur et uitam seditiosi conturbamus? stat supra caput fatum et pereuntis dies inputat propiusque ac propius accedit; istud tempus quod alienae destinas morti fortasse circa tuam est. == XLIII. == 1. Quin potius uitam breuem colligis placidamque et tibi et ceteris praestas? Quin potius amabilem te dum uiuis omnibus, desiderabilem cum excesseris reddis? Quid illum nimis ex alto tecum agentem detrahere cupis? Quid illum oblatrantem tibi, humilem quidem et contemptum sed superioribus acidum ac molestum, exterere uiribus tuis temptas? Quid seruo, quid domino, quid regi, quid clienti tuo irasceris? Sustine paulum: uenit ecce mors quae uos pares faciat. 2. Videre solemus inter matutina harenae spectacula tauri et ursi pugnam inter se conligatorum, quos, cum alter alterum uexarunt, suus confector expectat: idem facimus, aliquem nobiscum adligatum lacessimus, cum uicto uictorique finis et quidem maturus immineat. Quieti potius pacatique quantulumcumque superest exigamus; nulli cadauer nostrum iaceat inuisum. 3. Saepe rixam conclamatum in uicinia incendium soluit et interuentus ferae latronem uiatoremque diducit: conluctari cum minoribus malis non uacat, ubi metus maior apparuit. Quid nobis cum dimicatione et insidiis? Numquid amplius isti cui irasceris quam mortem optas? etiam te quiescente morietur. Perdis operam, si facere uis quod futurum est. 4. "Nolo" inquis "utique occidere, sed exilio, sed ignominia, sed damno adficere." Magis ignosco ei qui uulnus inimici quam qui pusulam concupiscit; hic enim non tantum mali animi est sed pusilli. Siue de ultimis suppliciis cogitas siue de leuioribus, quantulum est temporis quo aut ille poena sua torqueatur aut tu malum gaudium ex aliena percipias! 5. Iam istum spiritum expuemus. Interim, dum trahimus, dum inter homines sumus, colamus humanitatem; non timori cuiquam, non periculo simus; detrimenta iniurias, conuicia uellicationes contemnamus et magno animo breuia feramus incommoda: dum respicimus, quod aiunt, uersamusque nos, iam mortalitas aderit. </div>{{finis}} [[es:De la ira]] [[fr:De la colère]] m97fpli5wc8qxeg2esflz08fqydjn87 265077 265031 2026-05-09T12:33:13Z Saumache 27923 multa contenta ex pagina removit, contenta nova: '{{titulus |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De ira |OperaeWikiPagina= De ira |Annus= Saeculo I |SubTitulus= <!-- SubTitulus --> |Genera=Philosophia }} <div class=text> ===Index=== *[[De ira/Liber I|Liber I]] *[[De ira/Liber II|Liber II]] *[[De ira/Liber III|Liber III]] </div>{{finis}} [[es:De la ira]] [[fr:De la colère]]' 265077 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De ira |OperaeWikiPagina= De ira |Annus= Saeculo I |SubTitulus= <!-- SubTitulus --> |Genera=Philosophia }} <div class=text> ===Index=== *[[De ira/Liber I|Liber I]] *[[De ira/Liber II|Liber II]] *[[De ira/Liber III|Liber III]] </div>{{finis}} [[es:De la ira]] [[fr:De la colère]] 14brr966wmd112wh6fawec41z1fxhie 102 1794 265073 258623 2026-05-09T12:24:54Z Saumache 27923 /* Dialogi */ 265073 wikitext text/x-wiki {{Scriptor |IndicisNomen= Seneca, Lucius Annaeus }} == Opera == *[[Epistulae morales ad Lucilium]] *[[Quaestiones Naturales]] *[[Apocolocyntosis divi Claudii]], vel ''[[Ludus de morte Claudii]]'', vel ''[[Divi Claudii apotheosis per saturam]]'' *[[Proverbia Senecae]] (''De moribus'', incerti auctoris liber) ===Consolationes=== *[[Ad Marciam, de Consolatione]] [[Image:50%.png]] *[[Ad Helviam matrem, de Consolatione]] [[Image:50%.png]] *[[Ad Polybium, de Consolatione ]] [[Image:50%.png]] ===Dialogi=== *[[De constantia sapientis]] *[[De tranquillitate animi]] *[[De otio]] *[[De vita beata]] *[[De brevitate vitae]] *[[De ira]] *[[De providentia]] *[[De clementia]] *[[De beneficiis]] [[Image:25%.png]] *''De quattuor virtutibus cardinalibus''. Johann Koelhoff d. Ä., Köln um 1490. [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:hbz:061:1-92153 Digital]. ===Tragœdiae=== *[[Hercules furens]] *[[Troades]] *[[Phoenissae]] *[[Medea]] *[[Phaedra]] *[[Oedipus]] *[[Agamemnon]] *[[Thyestes]] *[[Hercules Oetaeus]] (incerti auctoris liber) *[[Octavia]] (spuria) * Tragedia nona Senece. - [Deventer] : [Richars Paffraet], [1488 - 24. Dez. 1490]. [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:hbz:061:1-20476 Digital]. === Opera apocrypha Senecae habita=== * [[Epistulae Pauli et Senecae]] m22nrw1ixe8wuzyd0u36uetbiy02ty0 0 1860 265030 265028 2026-05-09T12:01:31Z Saumache 27923 265030 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= Ad Helviam matrem, de Consolatione |OperaeWikiPagina= Ad Helviam matrem, de Consolatione |Annus= saeculo I AD |SubTitulus= <!-- SubTitulus --> |Genera=Philosophia, epistulae }} <div class=text> == I. == {{pn|I.1|1}}Saepe iam, mater optima, impetum cepi consolandi te, saepe continui. Vt auderem multa me inpellebant: primum uidebar depositurus omnia incommoda, cum lacrimas tuas, etiam si supprimere non potuissem, interim certe abstersissem; deinde plus habiturum me auctoritatis non dubitabam ad excitandam te, si prior ipse consurrexissem; praeterea timebam ne a me uicta fortuna aliquem meorum uinceret. Itaque utcumque conabar manu super plagam meam inposita ad obliganda uulnera uestra reptare. {{pn|I.2|2}}Hoc propositum meum erant rursus quae retardarent: dolori tuo, dum recens saeuiret, sciebam occurrendum non esse ne illum ipsa solacia inritarent et accenderent -- nam in morbis quoque nihil est perniciosius quam inmatura medicina; expectabam itaque dum ipse uires suas frangeret et ad sustinenda remedia mora mitigatus tangi se ac tractari pateretur. Praeterea cum omnia clarissimorum ingeniorum monumenta ad compescendos moderandosque luctus composita euoluerem, non inueniebam exemplum eius qui consolatus suos esset, cum ipse ab illis comploraretur; ita in re noua haesitabam uerebarque ne haec non consolatio esset sed exulceratio. {{pn|I.3|3}}Quid quod nouis uerbis nec ex uulgari et cotidiana sumptis adlocutione opus erat homini ad consolandos suos ex ipso rogo caput adleuanti? Omnis autem magnitudo doloris modum excedentis necesse est dilectum uerborum eripiat, cum saepe uocem quoque ipsam intercludat. {{pn|I.4|4}}Vtcumque conitar, non fiducia ingenii, sed quia possum instar efficacissimae consolationis esse ipse consolator. Cui nihil negares, huic hoc utique te non esse negaturam, licet omnis maeror contumax sit, spero, ut desiderio tuo uelis a me modum statui. == II. == {{pn|II.1|1}}Vide quantum de indulgentia tua promiserim mihi: potentiorem me futurum apud te non dubito quam dolorem tuum, quo nihil est apud miseros potentius. Itaque ne statim cum eo concurram, adero prius illi et quibus excitetur ingeram; omnia proferam et rescindam quae iam obducta sunt. {{pn|II.2|2}}Dicet aliquis: 'quod hoc genus est consolandi, obliterata mala reuocare et animum in omnium aerumnarum suarum conspectu conlocare uix unius patientem?' Sed is cogitet, quaecumque usque eo perniciosa sunt ut contra remedium conualuerint, plerumque contrariis curari. Omnis itaque luctus illi suos, omnia lugubria admouebo: hoc erit non molli uia mederi, sed urere ac secare. Quid consequar? ut pudeat animum tot miseriarum uictorem aegre ferre unum uulnus in corpore tam cicatricoso. {{pn|II.3|3}}Fleant itaque diutius et gemant, quorum delicatas mentes eneruauit longa felicitas, et ad leuissimarum iniuriarum motus conlabantur: at quorum omnes anni per calamitates transierunt, grauissima quoque forti et inmobili constantia perferant. Vnum habet adsidua infelicitas bonum, quod quos semper uexat nouissime indurat. {{pn|II.4|4}}Nullam tibi fortuna uacationem dedit a grauissimis luctibus, ne natalem quidem tuum excepit: amisisti matrem statim nata, immo dum nasceris, et ad uitam quodam modo exposita es. Creuisti sub nouerca, quam tu quidem omni obsequio et pietate, quanta uel in filia conspici potest, matrem fieri coegisti; nulli tamen non magno constitit etiam bona nouerca. Auunculum indulgentissimum, optimum ac fortissimum uirum, cum aduentum eius expectares, amisisti; et ne saeuitiam suam fortuna leuiorem diducendo faceret, intra tricesimum diem carissimum uirum, ex quo mater trium liberorum eras, extulisti. {{pn|II.5|5}}Lugenti tibi luctus nuntiatus est omnibus quidem absentibus liberis, quasi de industria in id tempus coniectis malis tuis ut nihil esset [haberes] ubi se dolor tuus reclinaret. Transeo tot pericula, tot metus, quos sine interuallo in te incursantis pertulisti: modo modo in eundem sinum ex quo tres nepotes emiseras ossa trium nepotum recepisti; intra uicesimum diem quam filium meum in manibus et in osculis tuis mortuum funeraueras, raptum me audisti: hoc adhuc defuerat tibi, lugere uiuos. == III. == {{pn|III.1|1}}Grauissimum est ex omnibus quae umquam in corpus tuum descenderunt recens uulnus, fateor; non summam cutem rupit, pectus et uiscera ipsa diuisit. Sed quemadmodum tirones leuiter saucii tamen uociferantur et manus medicorum magis quam ferrum horrent, at ueterani quamuis confossi patienter ac sine gemitu uelut aliena corpora exsaniari patiuntur, ita tu nunc debes fortiter praebere te curationi. {{pn|III.2|2}}Lamentationes quidem et eiulatus et alia per quae fere muliebris dolor tumultuatur amoue; perdidisti enim tot mala, si nondum misera esse didicisti. Ecquid uideor non timide tecum egisse? nihil tibi subduxi ex malis tuis, sed omnia coaceruata ante te posui. == IV. == {{pn|IV.1|1}}Magno id animo feci; constitui enim uincere dolorem tuum, non circumscribere. Vincam autem, puto, primum si ostendero nihil me pati propter quod ipse dici possim miser, nedum propter quod miseros etiam quos contingo faciam; deinde si ad te transiero et probauero ne tuam quidem grauem esse fortunam, quae tota ex mea pendet. {{pn|IV.2|2}}Hoc prius adgrediar quod pietas tua audire gestit, nihil mihi mali esse. Si potuero, ipsas res quibus me putas premi non esse intolerabiles faciam manifestum; sin id credi non potuerit, at ego mihi ipse magis placebo, quod inter eas res beatus ero quae miseros solent facere. {{pn|IV.3|3}}Non est quod de me aliis credas: ipse tibi, ne quid incertis opinionibus perturberis, indico me non esse miserum. Adiciam, quo securior sis, ne fieri quidem me posse miserum. == V. == {{pn|V.1|1}}Bona condicione geniti sumus, si eam non deseruerimus. Id egit rerum natura ut ad bene uiuendum non magno apparatu opus esset: unusquisque facere se beatum potest. Leue momentum in aduenticiis rebus est et quod in neutram partem magnas uires habeat: nec secunda sapientem euehunt nec aduersa demittunt; laborauit enim semper ut in se plurimum poneret, ut a se omne gaudium peteret. {{pn|V.2|2}}Quid ergo? sapientem esse me dico? Minime; nam id quidem si profiteri possem, non tantum negarem miserum esse me, sed omnium fortunatissimum et in uicinum deo perductum praedicarem: nunc, quod satis est ad omnis miserias leniendas, sapientibus me uiris dedi et nondum in auxilium mei ualidus in aliena castra confugi, eorum scilicet qui facile se ac suos tuentur. {{pn|V.3|3}}Illi me iusserunt stare adsidue uelut in praesidio positum et omnis conatus fortunae, omnis impetus prospicere multo ante quam incurrant. Illis grauis est quibus repentina est: facile eam sustinet qui semper expectat. Nam et hostium aduentus eos prosternit quos inopinantis occupauit: at qui futuro se bello ante bellum parauerunt, compositi et aptati primum qui tumultuosissimus est ictum facile excipiunt. {{pn|V.4|4}}Numquam ego fortunae credidi, etiam cum uideretur pacem agere; omnia illa quae in me indulgentissime conferebat, pecuniam honores gratiam, eo loco posui unde posset sine motu meo repetere. Interuallum inter illa et me magnum habui; itaque abstulit illa, non auulsit. Neminem aduersa fortuna comminuit nisi quem secunda decepit. {{pn|V.5|5}}Illi qui munera eius uelut sua et perpetua amauerunt, qui se suspici propter illa uoluerunt, iacent et maerent cum uanos et pueriles animos, omnis solidae uoluptatis ignaros, falsa et mobilia oblectamenta destituunt: at ille qui se laetis rebus non inflauit nec mutatis contrahit. Aduersus utrumque statum inuictum animum tenet exploratae iam firmitatis; nam in ipsa felicitate quid contra infelicitatem ualeret expertus est. {{pn|V.6|6}}Itaque ego in illis quae omnes optant existimaui semper nihil ueri boni inesse, tum inania et specioso ac deceptorio fuco circumlita inueni, intra nihil habentia fronti suae simile: nunc in his quae mala uocantur nihil tam terribile ac durum inuenio quam opinio uulgi minabatur. Verbum quidem ipsum persuasione quadam et consensu iam asperius ad aures uenit et audientis tamquam triste et execrabile ferit: ita enim populus iussit, sed populi scita ex magna parte sapientes abrogant. == VI. == {{pn|VI.1|1}}Remoto ergo iudicio plurium, quos prima rerum species, utcumque credita est, aufert, uideamus quid sit exilium. Nempe loci commutatio. Ne angustare uidear uim eius et quidquid pessimum in se habet subtrahere, hanc commutationem loci sequuntur incommoda, paupertas ignominia contemptus. Aduersus ista postea confligam: interim primum illud intueri uolo, quid acerbi adferat ipsa loci commutatio. {{pn|VI.2|2}}'Carere patria intolerabile est.' Aspice agedum hanc frequentiam, cui uix urbis inmensae tecta sufficiunt: maxima pars istius turbae patria caret. Ex municipiis et coloniis suis, ex toto denique orbe terrarum confluxerunt: alios adduxit ambitio, alios necessitas officii publici, alios inposita legatio, alios luxuria opportunum et opulentum uitiis locum quaerens, alios liberalium studiorum cupiditas, alios spectacula; quosdam traxit amicitia, quosdam industria laxam ostendendae uirtuti nancta materiam; quidam uenalem formam attulerunt, quidam uenalem eloquentiam. {{pn|VI.3|3}}Nullum non hominum genus concucurrit in urbem et uirtutibus et uitiis magna pretia ponentem. Iube istos omnes ad nomen citari et 'unde domo' quisque sit quaere: uidebis maiorem partem esse quae relictis sedibus suis uenerit in maximam quidem ac pulcherrimam urbem, non tamen suam. {{pn|VI.4|4}}Deinde ab hac ciuitate discede, quae ueluti communis potest dici, omnes urbes circumi: nulla non magnam partem peregrinae multitudinis habet. Transi ab iis quarum amoena positio et opportunitas regionis plures adlicit, deserta loca et asperrimas insulas, Sciathum et Seriphum, Gyaram et Cossuran percense: nullum inuenies exilium in quo non aliquis animi causa moretur. {{pn|VI.5|5}}Quid tam nudum inueniri potest, quid tam abruptum undique quam hoc saxum? Quid ad copias respicienti ieiunius? Quid ad homines inmansuetius? Quid ad ipsum loci situm horridius? Quid ad caeli naturam intemperantius? Plures tamen hic peregrini quam ciues consistunt. Vsque eo ergo commutatio ipsa locorum grauis non est ut hic quoque locus a patria quosdam abduxerit. {{pn|VI.6|6}}Inuenio qui dicant inesse naturalem quandam inritationem animis commutandi sedes et transferendi domicilia; mobilis enim et inquieta homini mens data est, nusquam se tenet, spargitur, et cogitationes suas in omnia nota atque ignota dimittit, uaga et quietis inpatiens et nouitate rerum laetissima. {{pn|VI.7|7}}Quod non miraberis, si primam eius originem aspexeris: non est ex terreno et graui concreta corpore, ex illo caelesti spiritu descendit; caelestium autem natura semper in motu est, fugit et uelocissimo cursu agitur. Aspice sidera mundum inlustrantia: nullum eorum perstat. <Sol> labitur adsidue et locum ex loco mutat et, quamuis cum uniuerso uertatur, in contrarium nihilo minus ipsi mundo refertur, per omnis signorum partes discurrit, numquam resistit; perpetua eius agitatio et aliunde alio commigratio est. {{pn|VI.8|8}}Omnia uoluuntur semper et in transitu sunt; ut lex et naturae necessitas ordinauit, aliunde alio deferuntur; cum per certa annorum spatia orbes suos explicuerint, iterum ibunt per quae uenerant: i nunc et humanum animum, ex isdem quibus diuina constant seminibus compositum, moleste ferre transitum ac migrationem puta, cum dei natura adsidua et citatissima commutatione uel delectet se uel conseruet. == VII. == {{pn|VII.1|1}}A caelestibus agedum te ad humana conuerte: uidebis gentes populosque uniuersos mutasse sedem. Quid sibi uolunt in mediis barbarorum regionibus Graecae urbes? Quid inter Indos Persasque Macedonicus sermo? Scythia et totus ille ferarum indomitarumque gentium tractus ciuitates Achaiae Ponticis inpositas litoribus ostentat: non perpetuae hiemis saeuitia, non hominum ingenia ad similitudinem caeli sui horrentia transferentibus domos suas obstiterunt. {{pn|VII.2|2}}Atheniensis in Asia turba est; Miletus quinque et septuaginta urbium populum in diuersa effudit; totum Italiae latus quod infero mari adluitur maior Graecia fuit. Tuscos Asia sibi uindicat; Tyrii Africam incolunt, [in] Hispaniam Poeni; Graeci se in Galliam inmiserunt, in Graeciam Galli; Pyrenaeus Germanorum transitus non inhibuit -- per inuia, per incognita uersauit se humana leuitas. {{pn|VII.3|3}}Liberos coniugesque et graues senio parentes traxerunt. Alii longo errore iactati non iudicio elegerunt locum sed lassitudine proximum occupauerunt, alii armis sibi ius in aliena terra fecerunt; quasdam gentes, cum ignota peterent, mare hausit, quaedam ibi consederunt ubi illas rerum omnium inopia deposuit. {{pn|VII.4|4}}Nec omnibus eadem causa relinquendi quaerendique patriam fuit: alios excidia urbium suarum hostilibus armis elapsos in aliena spoliatos suis expulerunt; alios domestica seditio summouit; alios nimia superfluentis populi frequentia ad exonerandas uires emisit; alios pestilentia aut frequentes terrarum hiatus aut aliqua intoleranda infelicis soli uitia eiecerunt; quosdam fertilis orae et in maius laudatae fama corrupit. {{pn|VII.5|5}}Alios alia causa exciuit domibus suis: illud utique manifestum est, nihil eodem loco mansisse quo genitum est. Adsiduus generis humani discursus est; cotidie aliquid in tam magno orbe mutatur: noua urbium fundamenta iaciuntur, noua gentium nomina extinctis prioribus aut in accessionem ualidioris conuersis oriuntur. Omnes autem istae populorum transportationes quid aliud quam publica exilia sunt? {{pn|VII.6|6}}Quid te tam longo circumitu traho? Quid interest enumerare Antenorem Pataui conditorem et Euandrum in ripa Tiberis regna Arcadum conlocantem? Quid Diomeden aliosque quos Troianum bellum uictos simul uictoresque per alienas terras dissipauit? {{pn|VII.7|7}}Romanum imperium nempe auctorem exulem respicit, quem profugum capta patria, exiguas reliquias trahentem, necessitas et uictoris metus longinqua quaerentem in Italiam detulit. Hic deinde populus quot colonias in omnem prouinciam misit! ubicumque uicit Romanus, habitat. Ad hanc commutationem locorum libentes nomina dabant, et relictis aris suis trans maria sequebatur colonos senex. {{pn|VII.8|8}}Res quidem non desiderat plurium enumerationem; unum tamen adiciam quod in oculos se ingerit: haec ipsa insula saepe iam cultores mutauit. Vt antiquiora, quae uetustas obduxit, transeam, Phocide relicta Graii qui nunc Massiliam incolunt prius in hac insula consederunt, ex qua quid eos fugauerit incertum est, utrum caeli grauitas an praepotentis Italiae conspectus an natura inportuosi maris; nam in causa non fuisse feritatem accolarum eo apparet quod maxime tunc trucibus et inconditis Galliae populis se interposuerunt. {{pn|VII.9|9}}Transierunt deinde Ligures in eam, transierunt et Hispani, quod ex similitudine ritus apparet; eadem enim tegmenta capitum idemque genus calciamenti quod Cantabris est, et uerba quaedam; nam totus sermo conuersatione Graecorum Ligurumque a patrio desciuit. Deductae deinde sunt duae ciuium Romanorum coloniae, altera a Mario, altera a Sulla: totiens huius aridi et spinosi saxi mutatus est populus! {{pn|VII.10|10}}Vix denique inuenies ullam terram quam etiamnunc indigenae colant; permixta omnia et insiticia sunt. Alius alii successit: hic concupiuit quod illi fastidio fuit; ille unde expulerat eiectus est. Ita fato placuit, nullius rei eodem semper loco stare fortunam. == VIII. == {{pn|VIII.1|1}}Aduersus ipsam commutationem locorum, detractis ceteris incommodis quae exilio adhaerent, satis hoc remedii putat Varro, doctissimus Romanorum, quod quocumque uenimus eadem rerum natura utendum est; M. Brutus satis hoc putat, quod licet in exilium euntibus uirtutes suas secum ferre. {{pn|VIII.2|2}}Haec etiam si quis singula parum iudicat efficacia ad consolandum exulem, utraque in unum conlata fatebitur plurimum posse. Quantulum enim est quod perdimus! duo quae pulcherrima sunt quocumque nos mouerimus sequentur, natura communis et propria uirtus. {{pn|VIII.3|3}}Id actum est, mihi crede, ab illo, quisquis formator uniuersi fuit, siue ille deus est potens omnium, siue incorporalis ratio ingentium operum artifex, siue diuinus spiritus per omnia maxima ac minima aequali intentione diffusus, siue fatum et inmutabilis causarum inter se cohaerentium series -- id, inquam, actum est ut in alienum arbitrium nisi uilissima quaeque non caderent. {{pn|VIII.4|4}}Quidquid optimum homini est, id extra humanam potentiam iacet, nec dari nec eripi potest. Mundus hic, quo nihil neque maius neque ornatius rerum natura genuit, <et> animus contemplator admiratorque mundi, pars eius magnificentissima, propria nobis et perpetua et tam diu nobiscum mansura sunt quam diu ipsi manebimus. {{pn|VIII.5|5}}Alacres itaque et erecti quocumque res tulerit intrepido gradu properemus, emetiamur quascumque terras: nullum inueniri exilium intra mundum <potest; nihil enim quod intra mundum> est alienum homini est. Vndecumque ex aequo ad caelum erigitur acies, paribus interuallis omnia diuina ab omnibus humanis distant. {{pn|VIII.6|6}}Proinde, dum oculi mei ab illo spectaculo cuius insatiabiles sunt non abducantur, dum mihi solem lunamque intueri liceat, dum ceteris inhaerere sideribus, dum ortus eorum occasusque et interualla et causas inuestigare uel ocius meandi uel tardius, <dum> spectare tot per noctem stellas micantis et alias inmobiles, alias non in magnum spatium exeuntis sed intra suum se circumagentis uestigium, quasdam subito erumpentis, quasdam igne fuso praestringentis aciem, quasi decidant, uel longo tractu cum luce multa praeteruolantis, dum cum his sim et caelestibus, qua homini fas est, inmiscear, dum animum ad cognatarum rerum conspectum tendentem in sublimi semper habeam, quantum refert mea quid calcem? == IX. == {{pn|IX.1|1}}'At non est haec terra frugiferarum aut laetarum arborum ferax; non magnis nec nauigabilibus fluminum alueis inrigatur; nihil gignit quod aliae gentes petant, uix ad tutelam incolentium fertilis; non pretiosus hic lapis caeditur, non auri argentique uenae eruuntur.' {{pn|IX.2|2}}Angustus animus est quem terrena delectant: ad illa abducendus est quae ubique aeque apparent, ubique aeque splendent. Et hoc cogitandum est, ista ueris bonis per falsa et praue credita obstare. Quo longiores porticus expedierint, quo altius turres sustulerint, quo latius uicos porrexerint, quo depressius aestiuos specus foderint, quo maiori mole fastigia cenationum subduxerint, hoc plus erit quod illis caelum abscondat. {{pn|IX.3|3}}In eam te regionem casus eiecit in qua lautissimum receptaculum casa est: ne [et] tu pusilli animi es et sordide se consolantis, si ideo id fortiter pateris quia Romuli casam nosti. Dic illud potius: 'istud humile tugurium nempe uirtutes recipit? iam omnibus templis formosius erit, cum illic iustitia conspecta fuerit, cum continentia, cum prudentia, pietas, omnium officiorum recte dispensandorum ratio, humanorum diuinorumque scientia. Nullus angustus est locus qui hanc tam magnarum uirtutium turbam capit; nullum exilium graue est in quod licet cum hoc ire comitatu.' {{pn|IX.4|4}}Brutus in eo libro quem de uirtute composuit ait se Marcellum uidisse Mytilenis exulantem et, quantum modo natura hominis pateretur, beatissime uiuentem neque umquam cupidiorem bonarum artium quam illo tempore. Itaque adicit uisum sibi se magis in exilium ire, qui sine illo rediturus esset, quam illum in exilio relinqui. {{pn|IX.5|5}}O fortunatiorem Marcellum eo tempore quo exilium suum Bruto adprobauit quam quo rei publicae consulatum! Quantus ille uir fuit qui effecit ut aliquis exul sibi uideretur quod ab exule recederet! Quantus uir fuit qui in admirationem sui adduxit hominem etiam Catoni suo mirandum! {{pn|IX.6|6}}Idem Brutus ait C. Caesarem Mytilenas praeteruectum, quia non sustineret uidere deformatum uirum. Illi quidem reditum inpetrauit senatus publicis precibus, tam sollicitus ac maestus ut omnes illo die Bruti habere animum uiderentur et non pro Marcello sed pro se deprecari, ne exules essent si sine illo fuissent; sed plus multo consecutus est quo die illum exulem Brutus relinquere non potuit, Caesar uidere. Contigit enim illi testimonium utriusque: Brutus sine Marcello reuerti se doluit, Caesar erubuit. {{pn|IX.7|7}}Num dubitas quin se ille [Marcellus] tantus uir sic ad tolerandum aequo animo exilium saepe adhortatus sit: 'quod patria cares, non est miserum: ita te disciplinis inbuisti ut scires omnem locum sapienti uiro patriam esse. Quid porro? hic qui te expulit, non ipse per annos decem continuos patria caruit? propagandi sine dubio imperii causa; sed nempe caruit. {{pn|IX.8|8}}Nunc ecce trahit illum ad se Africa resurgentis belli minis plena, trahit Hispania, quae fractas et adflictas partes refouet, trahit Aegyptus infida, totus denique orbis, qui ad occasionem concussi imperii intentus est: cui primum rei occurret? cui parti se opponet? Aget illum per omnes terras uictoria sua. Illum suspiciant et colant gentes: tu uiue Bruto miratore contentus.' == X. == {{pn|X.1|1}}Bene ergo exilium tulit Marcellus nec quicquam in animo eius mutauit loci mutatio, quamuis eam paupertas sequeretur; in qua nihil mali esse, quisquis modo nondum peruenit in insaniam omnia subuertentis auaritiae atque luxuriae intellegit. Quantulum enim est quod in tutelam hominis necessarium est! et cui deesse hoc potest ullam modo uirtutem habenti? {{pn|X.2|2}}Quod ad me quidem pertinet, intellego me non opes sed occupationes perdidisse. Corporis exigua desideria sunt: frigus summoueri uult, alimentis famem ac sitim extinguere; quidquid extra concupiscitur, uitiis, non usibus laboratur. Non est necesse omne perscrutari profundum nec strage animalium uentrem onerare nec conchylia ultimi maris ex ignoto litore eruere: di istos deaeque perdant quorum luxuria tam inuidiosi imperii fines transcendit! {{pn|X.3|3}}Vltra Phasin capi uolunt quod ambitiosam popinam instruat, nec piget a Parthis, a quibus nondum poenas repetimus, aues petere. Vndique conuehunt omnia nota fastidienti gulae; quod dissolutus deliciis stomachus uix admittat ab ultimo portatur oceano; uomunt ut edant, edunt ut uomant, et epulas quas toto orbe conquirunt nec concoquere dignantur. Ista si quis despicit, quid illi paupertas nocet? Si quis concupiscit, illi paupertas etiam prodest; inuitus enim sanatur et, si remedia ne coactus quidem recipit, interim certe, dum non potest, illa nolenti similis est. {{pn|X.4|4}}C. Caesar [Augustus], quem mihi uidetur rerum natura edidisse ut ostenderet quid summa uitia in summa fortuna possent, centiens sestertio cenauit uno die; et in hoc omnium adiutus ingenio uix tamen inuenit quomodo trium prouinciarum tributum una cena fieret. {{pn|X.5|5}}O miserabiles, quorum palatum nisi ad pretiosos cibos non excitatur! Pretiosos autem non eximius sapor aut aliqua faucium dulcedo sed raritas et difficultas parandi facit. Alioqui, si ad sanam illis mentem placeat reuerti, quid opus est tot artibus uentri seruientibus? quid mercaturis? quid uastatione siluarum? quid profundi perscrutatione? Passim iacent alimenta quae rerum natura omnibus locis disposuit; sed haec uelut caeci transeunt et omnes regiones peruagantur, maria traiciunt et, cum famem exiguo possint sedare, magno inritant. {{pn|X.6|6}}Libet dicere: 'quid deducitis naues? Quid manus et aduersus feras et aduersus homines armatis? Quid tanto tumultu discurritis? Quid opes opibus adgeritis? Non uultis cogitare quam parua uobis corpora sint? Nonne furor et ultimus mentium error est, cum tam exiguum capias, cupere multum? Licet itaque augeatis census, promoueatis fines, numquam tamen corpora uestra laxabitis. Cum bene cesserit negotiatio, multum militia rettulerit, cum indagati undique cibi coierint, non habebitis ubi istos apparatus uestros conlocetis. {{pn|X.7|7}}Quid tam multa conquiritis? Scilicet maiores nostri, quorum uirtus etiamnunc uitia nostra sustentat, infelices erant, qui sibi manu sua parabant cibum, quibus terra cubile erat, quorum tecta nondum auro fulgebant, quorum templa nondum gemmis nitebant; itaque tunc per fictiles deos religiose iurabatur: qui illos inuocauerant, ad hostem morituri, ne fallerent, redibant. {{pn|X.8|8}}Scilicet minus beate uiuebat dictator noster qui Samnitium legatos audit cum uilissimum cibum in foco ipse manu sua uersaret -- illa qua iam saepe hostem percusserat laureamque in Capitolini Iouis gremio reposuerat -- quam Apicius nostra memoria uixit, qui in ea urbe ex qua aliquando philosophi uelut corruptores iuuentutis abire iussi sunt scientiam popinae professus disciplina sua saeculum infecit.' Cuius exitum nosse operae pretium est. {{pn|X.9|9}}Cum sestertium milliens in culinam coniecisset, cum tot congiaria principum et ingens Capitolii uectigal singulis comisationibus exsorpsisset, aere alieno oppressus rationes suas tunc primum coactus inspexit: superfuturum sibi sestertium centiens computauit et uelut in ultima fame uicturus si in sestertio centiens uixisset, ueneno uitam finiuit. {{pn|X.10|10}}Quanta luxuria erat cui centiens sestertium egestas fuit! i nunc et puta pecuniae modum ad rem pertinere, non animi. Sestertium centiens aliquis extimuit et quod alii uoto petunt ueneno fugit. Illi uero tam prauae mentis homini ultima potio saluberrima fuit: tunc uenena edebat bibebatque cum inmensis epulis non delectaretur tantum sed gloriaretur, cum uitia sua ostentaret, cum ciuitatem in luxuriam suam conuerteret, cum iuuentutem ad imitationem sui sollicitaret etiam sine malis exemplis per se docilem. {{pn|X.11|11}}Haec accidunt diuitias non ad rationem reuocantibus, cuius certi fines sunt, sed ad uitiosam consuetudinem, cuius inmensum et incomprensibile arbitrium est. Cupiditati nihil satis est, naturae satis est etiam parum. Nullum ergo paupertas exulis incommodum habet; nullum enim tam inops exilium est quod non alendo homini abunde fertile sit. == XI. == {{pn|XI.1|1}}'At uestem ac domum desideraturus est exsul.' Haec quoque ad usum tantum desiderabit: neque tectum ei deerit neque uelamentum; aeque enim exiguo tegitur corpus quam alitur; nihil homini natura quod necessarium faciebat fecit operosum. {{pn|XI.2|2}}Sed desiderat saturatam multo conchylio purpuram, intextam auro uariisque et coloribus distinctam et artibus: non fortunae iste uitio sed suo pauper est. Etiam si illi quidquid amisit restitueris, nihil ages; plus enim restituto deerit ex eo quod cupit quam exsuli ex eo quod habuit. {{pn|XI.3|3}}Sed desiderat aureis fulgentem uasis supellectilem et antiquis nominibus artificum argentum nobile, aes paucorum insania pretiosum et seruorum turbam quae quamuis magnam domum angustet, iumentorum corpora differta et coacta pinguescere et nationum omnium lapides: ista congerantur licet, numquam explebunt inexplebilem animum, non magis quam ullus sufficiet umor ad satiandum eum cuius desiderium non ex inopia sed ex aestu ardentium uiscerum oritur; non enim sitis illa sed morbus est. {{pn|XI.4|4}}Nec hoc in pecunia tantum aut alimentis euenit; eadem natura est in omni desiderio quod modo non ex inopia sed ex uitio nascitur: quidquid illi congesseris, non finis erit cupiditatis sed gradus. Qui continebit itaque se intra naturalem modum, paupertatem non sentiet; qui naturalem modum excedet, eum in summis quoque opibus paupertas sequetur. Necessariis rebus et exilia sufficiunt, superuacuis nec regna. {{pn|XI.5|5}}Animus est qui diuites facit; hic in exilia sequitur, et in solitudinibus asperrimis, cum quantum satis est sustinendo corpori inuenit, ipse bonis suis abundat et fruitur: pecunia ad animum nihil pertinet, non magis quam ad deos inmortalis. {{pn|XI.6|6}}Omnia ista quae imperita ingenia et nimis corporibus suis addicta suspiciunt, lapides aurum argentum et magni leuatique mensarum orbes, terrena sunt pondera, quae non potest amare sincerus animus ac naturae suae memor, leuis ipse, expeditus, et quandoque emissus fuerit ad summa emicaturus; interim, quantum per moras membrorum et hanc circumfusam grauem sarcinam licet, celeri et uolucri cogitatione diuina perlustrat. {{pn|XI.7|7}}Ideoque nec exulare umquam potest, liber et deis cognatus et omni mundo omnique aeuo par; nam cogitatio eius circa omne caelum it, in omne praeteritum futurumque tempus inmittitur. Corpusculum hoc, custodia et uinculum animi, huc atque illuc iactatur; in hoc supplicia, in hoc latrocinia, in hoc morbi exercentur: animus quidem ipse sacer et aeternus est et cui non possit inici manus. == XII. == {{pn|XII.1|1}}Ne me putes ad eleuanda incommoda paupertatis, quam nemo grauem sentit nisi qui putat, uti tantum praeceptis sapientium, primum aspice quanto maior pars sit pauperum, quos nihilo notabis tristiores sollicitioresque diuitibus: immo nescio an eo laetiores sint quo animus illorum in pauciora distringitur. {{pn|XII.2|2}}Transeamus [a pauperibus, ueniamus] ad locupletes: quam multa tempora sunt quibus pauperibus similes sint! Circumcisae sunt peregrinantium sarcinae, et quotiens festinationem necessitas itineris exegit, comitum turba dimittitur. Militantes quotam partem rerum suarum secum habent, cum omnem apparatum castrensis disciplina summoueat! {{pn|XII.3|3}}Nec tantum condicio illos temporum aut locorum inopia pauperibus exaequat: sumunt quosdam dies, cum iam illos diuitiarum taedium cepit, quibus humi cenent et remoto auro argentoque fictilibus utantur. Dementes! hoc quod aliquando concupiscunt semper timent. O quanta illos caligo mentium, quanta ignorantia ueritatis * * * exercet, quam uoluptatis causa imitantur! {{pn|XII.4|4}}Me quidem, quotiens ad antiqua exempla respexi, paupertatis uti solaciis pudet, quoniam quidem eo temporum luxuria prolapsa est ut maius uiaticum exulum sit quam olim patrimonium principum fuit. Vnum fuisse Homero seruum, tres Platoni, nullum Zenoni, a quo coepit Stoicorum rigida ac uirilis sapientia, satis constat: num ergo quisquam eos misere uixisse dicet ut non ipse miserrimus ob hoc omnibus uideatur? {{pn|XII.5|5}}Menenius Agrippa, qui inter patres ac plebem publicae gratiae sequester fuit, aere conlato funeratus est. Atilius Regulus, cum Poenos in Africa funderet, ad senatum scripsit mercennarium suum discessisse et ab eo desertum esse rus, quod senatui publice curari dum abesset Regulus placuit: fuitne tanti seruum non habere ut colonus eius populus Romanus esset? {{pn|XII.6|6}}Scipionis filiae ex aerario dotem acceperunt, quia nihil illis reliquerat pater: aequum mehercules erat populum Romanum tributum Scipioni semel conferre, cum a Carthagine semper exigeret. O felices uiros puellarum quibus populus Romanus loco soceri fuit! Beatioresne istos putas quorum pantomimae deciens sestertio nubunt quam Scipionem, cuius liberi a senatu, tutore suo, in dotem aes graue acceperunt? {{pn|XII.7|7}}Dedignatur aliquis paupertatem, cuius tam clarae imagines sunt? Indignatur exul aliquid sibi deesse, cum defuerit Scipioni dos, Regulo mercennarius, Menenio funus, cum omnibus illis quod deerat ideo honestius suppletum sit quia defuerat? His ergo aduocatis non tantum tuta est sed etiam gratiosa paupertas. == XIII. == {{pn|XIII.1|1}}Responderi potest: 'quid artificiose ista diducis quae singula sustineri possunt, conlata non possunt? Commutatio loci tolerabilis est, si tantum locum mutes; paupertas tolerabilis est, si ignominia abest, quae uel sola opprimere animos solet.' {{pn|XIII.2|2}}Aduersus hunc, quisquis me malorum turba terrebit, his uerbis utendum erit: 'si contra unam quamlibet partem fortunae satis tibi roboris est, idem aduersus omnis erit. Cum semel animum uirtus indurauit, undique inuulnerabilem praestat. Si auaritia dimisit, uehementissima generis humani pestis, moram tibi ambitio non faciet; si ultimum diem non quasi poenam sed quasi naturae legem aspicis, ex quo pectore metum mortis eieceris, in id nullius rei timor audebit intrare; {{pn|XIII.3|3}}si cogitas libidinem non uoluptatis causa homini datam sed propagandi generis, quem non uiolauerit hoc secretum et infixum uisceribus ipsis exitium, omnis alia cupiditas intactum praeteribit. Non singula uitia ratio sed pariter omnia prosternit: in uniuersum semel uincitur.' {{pn|XIII.4|4}}Ignominia tu putas quemquam sapientem moueri posse, qui omnia in se reposuit, qui ab opinionibus uulgi secessit? Plus etiam quam ignominia est mors ignominiosa: Socrates tamen eodem illo uultu quo triginta tyrannos solus aliquando in ordinem redegerat carcerem intrauit, ignominiam ipsi loco detracturus; neque enim poterat carcer uideri in quo Socrates erat. {{pn|XIII.5|5}}Quis usque eo ad conspiciendam ueritatem excaecatus est ut ignominiam putet Marci Catonis fuisse duplicem in petitione praeturae et consulatus repulsam? ignominia illa praeturae et consulatus fuit, quibus ex Catone honor habebatur. {{pn|XIII.6|6}}Nemo ab alio contemnitur, nisi a se ante contemptus est. Humilis et proiectus animus est isti contumeliae opportunus; qui uero aduersus saeuissimos casus se extollit et ea mala quibus alii opprimuntur euertit, ipsas miserias infularum loco habet, quando ita adfecti sumus ut nihil aeque magnam apud nos admirationem occupet quam homo fortiter miser. {{pn|XIII.7|7}}Ducebatur Athenis ad supplicium Aristides, cui quisquis occurrerat deiciebat oculos et ingemescebat, non tamquam in hominem iustum sed tamquam in ipsam iustitiam animaduerteretur; inuentus est tamen qui in faciem eius inspueret. Poterat ob hoc moleste ferre quod sciebat neminem id ausurum puri oris; at ille abstersit faciem et subridens ait comitanti se magistratui: 'admone istum ne postea tam inprobe oscitet.' Hoc fuit contumeliam ipsi contumeliae facere. {{pn|XIII.8|8}}Scio quosdam dicere contemptu nihil esse grauius, mortem ipsis potiorem uideri. His ego respondebo et exilium saepe contemptione omni carere: si magnus uir cecidit, magnus iacuit, non magis illum contemni quam aedium sacrarum ruinae calcantur, quas religiosi aeque ac stantis adorant. == XIV. == {{pn|XIV.1|1}}Quoniam meo nomine nihil habes, mater carissima, quod te in infinitas lacrimas agat, sequitur ut causae tuae te stimulent. Sunt autem duae; nam aut illud te mouet quod praesidium aliquod uideris amisisse, aut illud quod desiderium ipsum per se pati non potes. {{pn|XIV.2|2}}Prior pars mihi leuiter perstringenda est; noui enim animum tuum nihil in suis praeter ipsos amantem. Viderint illae matres quae potentiam liberorum muliebri inpotentia exercent, quae, quia feminis honores non licet gerere, per illos ambitiosae sunt, quae patrimonia filiorum et exhauriunt et captant, quae eloquentiam commodando aliis fatigant: {{pn|XIV.3|3}}tu liberorum tuorum bonis plurimum gauisa es, minimum usa; tu liberalitati nostrae semper inposuisti modum, cum tuae non inponeres; tu filia familiae locupletibus filiis ultro contulisti; tu patrimonia nostra sic administrasti ut tamquam in tuis laborares, tamquam alienis abstineres; tu gratiae nostrae, tamquam alienis rebus utereris, pepercisti, et ex honoribus nostris nihil ad te nisi uoluptas et inpensa pertinuit. Numquam indulgentia ad utilitatem respexit; non potes itaque ea in erepto filio desiderare quae in incolumi numquam ad te pertinere duxisti. == XV. == {{pn|XV.1|1}}Illo omnis consolatio mihi uertenda est unde uera uis materni doloris oritur: 'ergo complexu fili carissimi careo; non conspectu eius, non sermone possum frui. Vbi est ille quo uiso tristem uultum relaxaui, in quo omnes sollicitudines meas deposui? Vbi conloquia, quorum inexplebilis eram? Vbi studia, quibus libentius quam femina, familiarius quam mater intereram? Vbi ille occursus? Vbi matre uisa semper puerilis hilaritas?' {{pn|XV.2|2}}Adicis istis loca ipsa gratulationum et conuictuum et, ut necesse est, efficacissimas ad uexandos animos recentis conuersationis notas. Nam hoc quoque aduersus te crudeliter fortuna molita est, quod te ante tertium demum diem quam perculsus sum securam nec quicquam tale metuentem digredi uoluit. {{pn|XV.3|3}}Bene nos longinquitas locorum diuiserat, bene aliquot annorum absentia huic te malo praeparauerat: redisti, non ut uoluptatem ex filio perciperes, sed ut consuetudinem desiderii perderes. Si multo ante afuisses, fortius tulisses, ipso interuallo desiderium molliente; si non recessisses, ultimum certe fructum biduo diutius uidendi filium tulisses: nunc crudele fatum ita composuit ut nec fortunae meae interesses nec absentiae adsuesceres. {{pn|XV.4|4}}Sed quanto ista duriora sunt, tanto maior tibi uirtus aduocanda est, et uelut cum hoste noto ac saepe iam uicto acrius congrediendum. Non ex intacto corpore tuo sanguis hic fluxit: per ipsas cicatrices percussa es. == XVI. == {{pn|XVI.1|1}}Non est quod utaris excusatione muliebris nominis, cui paene concessum est inmoderatum in lacrimis ius, non inmensum tamen; et ideo maiores decem mensum spatium lugentibus uiros dederunt ut cum pertinacia muliebris maeroris publica constitutione deciderent. Non prohibuerunt luctus sed finierunt; nam et infinito dolore, cum aliquem ex carissimis amiseris, adfici stulta indulgentia est, et nullo inhumana duritia: optimum inter pietatem et rationem temperamentum est et sentire desiderium et opprimere. {{pn|XVI.2|2}}Non est quod ad quasdam feminas respicias quarum tristitiam semel sumptam mors finiuit (nosti quasdam quae amissis filiis inposita lugubria numquam exuerunt): a te plus exigit uita ab initio fortior; non potest muliebris excusatio contingere ei a qua omnia muliebria uitia afuerunt. {{pn|XVI.3|3}}Non te maximum saeculi malum, inpudicitia, in numerum plurium adduxit; non gemmae te, non margaritae flexerunt; non tibi diuitiae uelut maximum generis humani bonum refulserunt; non te, bene in antiqua et seuera institutam domo, periculosa etiam probis peiorum detorsit imitatio; numquam te fecunditatis tuae, quasi exprobraret aetatem, puduit, numquam more aliarum, quibus omnis commendatio ex forma petitur, tumescentem uterum abscondisti quasi indecens onus, nec intra uiscera tua conceptas spes liberorum elisisti; {{pn|XVI.4|4}}non faciem coloribus ac lenociniis polluisti; numquam tibi placuit uestis quae nihil amplius nudaret cum poneretur: unicum tibi ornamentum, pulcherrima et nulli obnoxia aetati forma, maximum decus uisa est pudicitia. {{pn|XVI.5|5}}Non potes itaque ad optinendum dolorem muliebre nomen praetendere, ex quo te uirtutes tuae seduxerunt; tantum debes a feminarum lacrimis abesse quantum <a> uitiis. Ne feminae quidem te sinent intabescere uulneri tuo, sed ~leuior~ necessario maerore cito defunctam iubebunt exsurgere, si modo illas intueri uoles feminas quas conspecta uirtus inter magnos uiros posuit. {{pn|XVI.6|6}}Corneliam ex duodecim liberis ad duos fortuna redegerat: si numerare funera Corneliae uelles, amiserat decem, si aestimare, amiserat Gracchos. Flentibus tamen circa se et fatum eius execrantibus interdixit ne fortunam accusarent, quae sibi filios Gracchos dedisset. Ex hac femina debuit nasci qui diceret in contione, 'tu matri meae male dicas quae me peperit?' Multo mihi uox matris uidetur animosior: filius magno aestimauit Gracchorum natales, mater et funera. {{pn|XVI.7|7}}Rutilia Cottam filium secuta est in exilium et usque eo fuit indulgentia constricta ut mallet exilium pati quam desiderium, nec ante in patriam quam cum filio rediit. Eundem iam reducem et in re publica florentem tam fortiter amisit quam secuta est, nec quisquam lacrimas eius post elatum filium notauit. In expulso uirtutem ostendit, in amisso prudentiam; nam et nihil illam a pietate deterruit et nihil in tristitia superuacua stultaque detinuit. Cum his te numerari feminis uolo; quarum uitam semper imitata es, earum in coercenda comprimendaque aegritudine optime sequeris exemplum. == XVII. == {{pn|XVII.1|1}}Scio rem non esse in nostra potestate nec ullum adfectum seruire, minime uero eum qui ex dolore nascitur; ferox enim et aduersus omne remedium contumax est. Volumus interim illum obruere et deuorare gemitus; per ipsum tamen compositum fictumque uultum lacrimae profunduntur. Ludis interim aut gladiatoribus animum occupamus; at illum inter ipsa quibus auocatur spectacula leuis aliqua desiderii nota subruit. {{pn|XVI.2|2}}Ideo melius est uincere illum quam fallere; nam qui delusus et uoluptatibus aut occupationibus abductus est resurgit et ipsa quiete impetum ad saeuiendum colligit: at quisquis rationi cessit, in perpetuum componitur. Non sum itaque tibi illa monstraturus quibus usos esse multos scio, ut peregrinatione te uel longa detineas uel amoena delectes, ut rationum accipiendarum diligentia, patrimonii administratione multum occupes temporis, ut semper nouo te aliquo negotio inplices: omnia ista ad exiguum momentum prosunt nec remedia doloris sed inpedimenta sunt; ego autem malo illum desinere quam decipi. {{pn|XVI.3|3}}Itaque illo te duco quo omnibus qui fortunam fugiunt confugiendum est, ad liberalia studia: illa sanabunt uulnus tuum, illa omnem tristitiam tibi euellent. His etiam si numquam adsuesses, nunc utendum erat; sed quantum tibi patris mei antiquus rigor permisit, omnes bonas artes non quidem comprendisti, attigisti tamen. {{pn|XVI.4|4}}Vtinam quidem uirorum optimus, pater meus, minus maiorum consuetudini deditus uoluisset te praeceptis sapientiae erudiri potius quam inbui! non parandum tibi nunc esset auxilium contra fortunam sed proferendum. Propter istas quae litteris non ad sapientiam utuntur sed ad luxuriam instruuntur minus te indulgere studiis passus est. Beneficio tamen rapacis ingenii plus quam pro tempore hausisti; iacta sunt disciplinarum omnium fundamenta: nunc ad illas reuertere; tutam te praestabunt. {{pn|XVI.5|5}}Illae consolabuntur, illae delectabunt, illae si bona fide in animum tuum intrauerint, numquam amplius intrabit dolor, numquam sollicitudo, numquam adflictationis inritae superuacua uexatio. Nulli horum patebit pectus tuum; nam ceteris uitiis iam pridem clusum est. Haec quidem certissima praesidia sunt et quae sola te fortunae eripere possint. == XVIII. == {{pn|XVIII.1|1}}Sed quia, dum in illum portum quem tibi studia promittunt peruenis, adminiculis quibus innitaris opus est, uolo interim solacia tibi tua ostendere. {{pn|XVIII.2|2}}Respice fratres meos, quibus saluis fas tibi non est accusare fortunam. In utroque habes quod te diuersa uirtute delectet: alter honores industria consecutus est, alter sapienter contempsit. Adquiesce alterius fili dignitate, alterius quiete, utriusque pietate. Noui fratrum meorum intimos adfectus: alter in hoc dignitatem excolit ut tibi ornamento sit, alter in hoc se ad tranquillam quietamque uitam recepit ut tibi uacet. {{pn|XVIII.3|3}}Bene liberos tuos et in auxilium et in oblectamentum fortuna disposuit: potes alterius dignitate defendi, alterius otio frui. Certabunt in te officiis et unius desiderium duorum pietate supplebitur. Audacter possum promittere: nihil tibi deerit praeter numerum. {{pn|XVIII.4|4}}Ab his ad nepotes quoque respice: Marcum blandissimum puerum, ad cuius conspectum nulla potest durare tristitia; nihil tam magnum, nihil tam recens in cuiusquam pectore furit quod non circumfusus ille permulceat. {{pn|XVIII.5|5}}Cuius non lacrimas illius hilaritas supprimat? Cuius non contractum sollicitudine animum illius argutiae soluant? Quem non in iocos euocabit illa lasciuia? Quem non in se conuertet et abducet infixum cogitationibus illa neminem satiatura garrulitas? Deos oro, contingat hunc habere nobis superstitem! {{pn|XVIII.6|6}}In me omnis fatorum crudelitas lassata consistat; quidquid matri dolendum fuit, in me transierit, quidquid auiae, in me. Floreat reliqua in suo statu turba: nihil de orbitate, nihil de condicione mea querar, fuerim tantum nihil amplius doliturae domus piamentum. {{pn|XVIII.7|7}}Tene in gremio cito tibi daturam pronepotes Nouatillam, quam sic in me transtuleram, sic mihi adscripseram, ut possit uideri, quod me amisit, quamuis saluo patre pupilla; hanc et pro me dilige. Abstulit illi nuper fortuna matrem: tua potest efficere pietas ut perdidisse se matrem doleat tantum, non et sentiat. {{pn|XVIII.8|8}}Nunc mores eius compone, nunc forma: altius praecepta descendunt quae teneris inprimuntur aetatibus. Tuis adsuescat sermonibus, ad tuum fingatur arbitrium: multum illi dabis, etiam si nihil dederis praeter exemplum. Hoc tibi tam sollemne officium pro remedio erit; non potest enim animum pie dolentem a sollicitudine auertere nisi aut ratio aut honesta occupatio. {{pn|XVIII.9|9}}Numerarem inter magna solacia patrem quoque tuum, nisi abesset. Nunc tamen ex adfectu tuo qui illius in te sit cogita: intelleges quanto iustius sit te illi seruari quam mihi inpendi. Quotiens te inmodica uis doloris inuaserit et sequi se iubebit, patrem cogita. Cui tu quidem tot nepotes pronepotesque dando effecisti ne unica esses; consummatio tamen aetatis actae feliciter in te uertitur. Illo uiuo nefas est te quod uixeris queri. == XIX. == {{pn|XIX.1|1}}Maximum adhuc solacium tuum tacueram, sororem tuam, illud fidelissimum tibi pectus, in quod omnes curae tuae pro indiuiso transferuntur, illum animum omnibus nobis maternum. Cum hac tu lacrimas tuas miscuisti, in huius primum respirasti sinu. {{pn|XIX.2|2}}Illa quidem adfectus tuos semper sequitur; in mea tamen persona non tantum pro te dolet. Illius manibus in urbem perlatus sum, illius pio maternoque nutricio per longum tempus aeger conualui; illa pro quaestura mea gratiam suam extendit et, quae ne sermonis quidem aut clarae salutationis sustinuit audaciam, pro me uicit indulgentia uerecundiam. Nihil illi seductum uitae genus, nihil modestia in tanta feminarum petulantia rustica, nihil quies, nihil secreti et ad otium repositi mores obstiterunt quominus pro me etiam ambitiosa fieret. {{pn|XIX.3|3}}Hoc est, mater carissima, solacium quo reficiaris: illi te quantum potes iunge, illius artissimis amplexibus alliga. Solent maerentes ea quae maxime diligunt fugere et libertatem dolori suo quaerere: tu ad illam te, quidquid cogitaueris, confer; siue seruare istum habitum uoles siue deponere, apud illam inuenies uel finem doloris tui uel comitem. {{pn|XIX.4|4}}Sed si prudentiam perfectissimae feminae noui, non patietur te nihil profuturo maerore consumi et exemplum tibi suum, cuius ego etiam spectator fui, narrabit. Carissimum uirum amiserat, auunculum nostrum, cui uirgo nupserat, in ipsa quidem nauigatione; tulit tamen eodem tempore et luctum et metum euictisque tempestatibus corpus eius naufraga euexit. {{pn|XIX.5|5}}O quam multarum egregia opera in obscuro iacent! Si huic illa simplex admirandis uirtutibus contigisset antiquitas, quanto ingeniorum certamine celebraretur uxor quae oblita inbecillitatis, oblita metuendi etiam firmissimis maris, caput suum periculis pro sepultura obiecit et, dum cogitat de uiri funere, nihil de suo timuit! Nobilitatur carminibus omnium quae se pro coniuge uicariam dedit: hoc amplius est, discrimine uitae sepulcrum uiro quaerere; maior est amor qui pari periculo minus redimit. {{pn|XIX.6|6}}Post hoc nemo miretur quod per sedecim annos quibus Aegyptum maritus eius optinuit numquam in publico conspecta est, neminem prouincialem domum suam admisit, nihil a uiro petit, nihil a se peti passa est. Itaque loquax et in contumelias praefectorum ingeniosa prouincia, in qua etiam qui uitauerunt culpam non effugerunt infamiam, uelut unicum sanctitatis exemplum suspexit et, quod illi difficillimum est cui etiam periculosi sales placent, omnem uerborum licentiam continuit et hodie similem illi, quamuis numquam speret, semper optat. Multum erat, si per sedecim annos illam prouincia probasset: plus est quod ignorauit. {{pn|XIX.7|7}}Haec non ideo refero ut laudes eius exequar, quas circumscribere est tam parce transcurrere, sed ut intellegas magni animi esse feminam quam non ambitio, non auaritia, comites omnis potentiae et pestes, uicerunt, non metus mortis iam exarmata naue naufragium suum spectantem deterruit quominus exanimi uiro haerens non quaereret quemadmodum inde exiret sed quemadmodum efferret. Huic parem uirtutem exhibeas oportet et animum a luctu recipias et id agas ne quis te putet partus tui paenitere. == XX. == {{pn|XX.1|1}}Ceterum quia necesse est, cum omnia feceris, cogitationes tamen tuas subinde ad me recurrere nec quemquam nunc ex liberis tuis frequentius tibi obuersari, non quia illi minus cari sunt sed quia naturale est manum saepius ad id referre quod dolet, qualem me cogites accipe: laetum et alacrem uelut optimis rebus. Sunt enim optimae, quoniam animus omnis occupationis expers operibus suis uacat et modo se leuioribus studiis oblectat, modo ad considerandam suam uniuersique naturam ueri auidus insurgit. {{pn|XX.2|2}}Terras primum situmque earum quaerit, deinde condicionem circumfusi maris cursusque eius alternos et recursus; tunc quidquid inter caelum terrasque plenum formidinis interiacet perspicit et hoc tonitribus fulminibus uentorum flatibus ac nimborum niuisque et grandinis iactu tumultuosum spatium; tum peragratis humilioribus ad summa perrumpit et pulcherrimo diuinorum spectaculo fruitur, aeternitatis suae memor in omne quod fuit futurumque est uadit omnibus saeculis. </div>{{finis}} [[en:Of Consolation: To Helvia]] [[es:Consolación a Helvia]] [[fr:Consolation à Helvie]] q2lt1v3kw1b3lre23ap0sliav056cd6 0 2521 265116 264551 2026-05-09T13:20:58Z Seiopotessi 25212 265116 wikitext text/x-wiki {{TextQuality|50%}} <div class="text"> {{titulus2 |Scriptor= Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= Tusculanae disputationes |OperaeWikiPagina= Tusculanae disputationes |SubTitulus=<small>[[Opera philosophica (Marcus Tullius Cicero)|(Opera philosophica)]]</small><br>Liber I |Annus= 45 a.Ch.n. |Curatura=2022-07-18 V1.0 }} {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} 1 Cum defensionum laboribus senatoriisque muneribus aut omnino aut magna ex parte essem aliquando liberatus, rettuli me, Brute, te hortante maxime ad ea studia, quae retenta animo, remissa temporibus, longo intervallo intermissa revocavi, et cum omnium artium, quae ad rectam vivendi viam pertinerent, ratio et disciplina studio sapientiae, quae philosophia dicitur, contineretur, hoc mihi Latinis litteris inlustrandum putavi, non quia philosophia Graecis et litteris et doctoribus percipi non posset, sed meum semper iudicium fuit omnia nostros aut invenisse per se sapientius quam Graecos aut accepta ab illis fecisse meliora, quae quidem digna statuissent, in quibus elaborarent. 2 Nam mores et instituta vitae resque domesticas ac familiaris nos profecto et melius tuemur et lautius, rem vero publicam nostri maiores certe melioribus temperaverunt et institutis et legibus. quid loquar de re militari? in qua cum virtute nostri multum valuerunt, tum plus etiam disciplina. iam illa, quae natura, non litteris adsecuti sunt, neque cum Graecia neque ulla cum gente sunt conferenda. quae enim tanta gravitas, quae tanta constantia, magnitudo animi, probitas, fides, quae tam excellens in omni genere virtus in ullis fuit, ut sit cum maioribus nostris comparanda? 3 Doctrina Graecia nos et omni litterarum genere superabat; in quo erat facile vincere non repugnantes. nam cum apud Graecos antiquissimum e doctis genus sit poetarum, siquidem Homerus fuit et Hesiodus ante Romam conditam, Archilochus regnante Romulo, serius poeticam nos accepimus. annis fere cccccx post Romam conditam Livius fabulam dedit, C.Claudio, Caeci filio, M.Tuditano consulibus, anno ante natum Ennium. qui fuit maior natu quam Plautus et Naevius. II. sero igitur a nostris poetae vel cogniti vel recepti. quamquam est in Originibus solitos esse in epulis canere convivas ad tibicinem de clarorum hominum virtutibus; honorem tamen huic generi non fuisse declarat oratio Catonis, in qua obiecit ut probrum M.Nobiliori, quod is in provinciam poetas duxisset; duxerat autem consul ille in Aetoliam, ut scimus, Ennium. quo minus igitur honoris erat poetis, eo minora studia fuerunt, nec tamen, si qui magnis ingeniis in eo genere extiterunt, non satis Graecorum gloriae responderunt. 4 an censemus, si Fabio, nobilissimo homini, laudi datum esset, quod pingeret, non multos etiam apud nos futuros Polyclitos et Parrhasios fuisse? honos alit artes, omnesque incenduntur ad studia gloria, iacentque ea semper, quae apud quosque improbantur. summam eruditionem Graeci sitam censebant in nervorum vocumque cantibus; igitur et Epaminondas, princeps meo iudicio Graeciae, fidibus praeclare cecinisse dicitur, Themistoclesque aliquot ante annos cum in epulis recusaret lyram, est habitus indoctior. ergo in Graecia musici floruerunt, discebantque id omnes, nec qui nesciebat satis excultus doctrina putabatur. 5 in summo apud illos honore geometria fuit, itaque nihil mathematicis inlustrius; at nos metiendi ratiocinandique utilitate huius artis terminavimus modum. III. At contra oratorem celeriter complexi sumus, nec eum primo eruditum, aptum tamen ad dicendum, post autem eruditum. nam Galbam Africanum Laelium doctos fuisse traditum est, studiosum autem eum, qui is aetate anteibat, Catonem, post vero Lepidum, Carbonem, Gracchos, inde ita magnos nostram ad aetatem, ut non multum aut nihil omnino Graecis cederetur. Philosophia iacuit usque ad hanc aetatem nec ullum habuit lumen litterarum Latinarum; quae inlustranda et excitanda nobis est, ut, si occupati profuimus aliquid civibus nostris, prosimus etiam, si possumus, otiosi. 6 in quo eo magis nobis est elaborandum, quod multi iam esse libri Latini dicuntur scripti inconsiderate ab optimis illis quidem viris, sed non satis eruditis. fieri autem potest, ut recte quis sentiat et id quod sentit polite eloqui non possit; sed mandare quemquam litteris cogitationes suas, qui eas nec disponere nec inlustrare possit nec delectatione aliqua allicere lectorem, hominis est intemperanter abutentis et otio et litteris. itaque suos libros ipsi legunt cum suis, nec quisquam attingit praeter eos, qui eandem licentiam scribendi sibi permitti volunt. quare si aliquid oratoriae laudis nostra attulimus industria, multo studiosius philosophiae fontis aperiemus, e quibus etiam illa manabant. IV. 7 Sed ut Aristoteles, vir summo ingenio, scientia, copia, cum motus esset Isocratis rhetoris gloria, dicere docere etiam coepit adulescentes et prudentiam cum eloquentia iungere, sic nobis placet nec pristinum dicendi studium deponere et in hac maiore et uberiore arte versari. hanc enim perfectam philosophiam semper iudicavi, quae de maximis quaestionibus copiose posset ornateque dicere; in quam exercitationem ita nos studiose [operam] dedimus, ut iam etiam scholas Graecorum more habere auderemus. ut nuper tuum post discessum in Tusculano cum essent complures mecum familiares, temptavi, quid in eo genere possem. ut enim antea declamitabam causas, quod nemo me diutius fecit, sic haec mihi nunc senilis est declamatio. ponere iubebam, de quo quis audire vellet; ad id aut sedens aut ambulans disputabam. 8 itaque dierum quinque scholas, ut Graeci appellant, in totidem libros contuli. fiebat autem ita ut, cum is qui audire vellet dixisset, quid sibi videretur, tum ego contra dicerem. haec est enim, ut scis, vetus et Socratica ratio contra alterius opinionem disserendi. nam ita facillime, quid veri simillimum esset, inveniri posse Socrates arbitrabatur. Sed quo commodius disputationes nostrae explicentur, sic eas exponam, quasi agatur res, non quasi narretur. ergo ita nascetur exordium: V. 9 Malum mihi videtur esse mors. Iisne, qui mortui sunt, an iis, quibus moriendum est? Utrisque. Est miserum igitur, quoniam malum. Certe. Ergo et ii, quibus evenit iam ut morerentur, et ii, quibus eventurum est, miseri. Mihi ita videtur. Nemo ergo non miser. Prorsus nemo. Et quidem, si tibi constare vis, omnes, quicumque nati sunt eruntve, non solum miseri, sed etiam semper miseri. nam si solos eos diceres miseros quibus moriendum esset, neminem tu quidem eorum qui viverent exciperes — moriendum est enim omnibus, — esset tamen miseriae finis in morte. quoniam autem etiam mortui miseri sunt, in miseriam nascimur sempiternam. necesse est enim miseros esse eos qui centum milibus annorum ante occiderunt, vel potius omnis, quicumque nati sunt. Ita prorsus existimo. 10 Dic quaeso: num te illa terrent, triceps apud inferos Cerberus, Cocyti fremitus, travectio Acherontis, 'mento summam aquam attingens enectus siti' Tantalus? tum illud, quod 'Sisyphus versat saxum sudans nitendo neque proficit hilum?' fortasse etiam inexorabiles iudices, Minos et Rhadamanthus? apud quos nec te L.Crassus defendet nec M.Antonius nec, quoniam apud Graecos iudices res agetur, poteris adhibere Demosthenen; tibi ipsi pro te erit maxima corona causa dicenda. haec fortasse metuis et idcirco mortem censes esse sempiternum malum. VI. Adeone me delirare censes, ut ista esse credam? An tu haec non credis? Minime vero. Male hercule narras. Cur? quaeso. Quia disertus esse possem, si contra ista dicerem. 11 Quis enim non in eius modi causa? aut quid negotii est haec poetarum et pictorum portenta convincere? Atqui pleni libri sunt contra ista ipsa disserentium philosophorum. Inepte sane. quis enim est tam excors, quem ista moveant? Si ergo apud inferos miseri non sunt, ne sunt quidem apud inferos ulli. Ita prorsus existimo. Ubi sunt ergo ii, quos miseros dicis, aut quem locum incolunt? si enim sunt, nusquam esse non possunt. Ego vero nusquam esse illos puto. Igitur ne esse quidem? Prorsus isto modo, et tamen miseros ob id ipsum quidem, quia nulli sint. 12 Iam mallem Cerberum metueres quam ista tam inconsiderate diceres. Quid tandem? Quem esse negas, eundem esse dicis. ubi est acumen tuum? cum enim miserum esse dicis, tum eum qui non sit dicis esse. Non sum ita hebes, ut istud dicam. Quid dicis igitur? Miserum esse verbi causa M.Crassum, qui illas fortunas morte dimiserit, miserum Cn.Pompeium, qui tanta gloria sit orbatus, omnis denique miseros, qui hac luce careant. Revolveris eodem. sint enim oportet, si miseri sunt; tu autem modo negabas eos esse, qui mortui essent. Si igitur non sunt, nihil possunt esse; ita ne miseri quidem sunt. Non dico fortasse etiam, quod sentio; nam istuc ipsum, non esse, cum fueris, miserrimum puto. 13 Quid? miserius quam omnino numquam fuisse? ita, qui nondum nati sunt, miseri iam sunt, quia non sunt, et nos, si post mortem miseri futuri sumus, miseri fuimus ante quam nati. ego autem non commemini, ante quam sum natus, me miserum; tu si meliore memoria es, velim scire, ecquid de te recordere. VII. Ita iocaris, quasi ego dicam eos miseros, qui nati non sint, et non eos miseros, qui mortui sunt. Esse ergo eos dicis. Immo, quia non sint, cum fuerint, eo miseros esse. Pugnantia te loqui non vides? quid enim tam pugnat, quam non modo miserum, sed omnino quicquam esse, qui non sit? an tu egressus porta Capena cum Calatini, Scipionum, Serviliorum, Metellorum, sepulcra vides, miseros putas illos? Quoniam me verbo premis, posthac non ita dicam, miseros esse, sed tantum miseros, ob id ipsum, quia non sint. Non dicis igitur: 'miser est M.Crassus', sed tantum: 'miser M.Crassus'? Ita plane. 14 Quasi non necesse sit, quicquid isto modo pronunties, id aut esse aut non esse! an tu dialecticis ne imbutus quidem es? in primis enim hoc traditur: omne pronuntiatum (sic enim mihi in praesentia occurrit ut appellarem axioma, — utar post alio, si invenero melius) id ergo est pronuntiatum, quod est verum aut falsum. cum igitur dicis: 'miser M.Crassus', aut hoc dicis: 'miser est Crassus', ut possit iudicari, verum id falsumne sit, aut nihil dicis omnino. Age, iam concedo non esse miseros, qui mortui sint, quoniam extorsisti, ut faterer, qui omnino non essent, eos ne miseros quidem esse posse. quid? qui vivimus, cum moriendum sit, nonne miseri sumus? quae enim potest in vita esse iucunditas, cum dies et noctes cogitandum sit iam iamque esse moriendum? VIII. 15 Ecquid ergo intellegis, quantum mali de humana condicione deieceris? Quonam modo? Quia, si mors etiam mortuis miserum esset, infinitum quoddam et sempiternum malum haberemus in vita; nunc video calcem, ad quam cum sit decursum, nihil sit praeterea extimescendum. sed tu mihi videris Epicharmi, acuti nec insulsi hominis ut Siculi, sententiam sequi. Quam? non enim novi. Dicam, si potero, Latine. scis enim me Graece loqui in Latino sermone non plus solere quam in Graeco Latine. Et recte quidem. sed quae tandem est Epicharmi ista sententia? 'Emori nolo, sed me esse mortuum nihil aestimo. 'Iam adgnosco Graecum. sed quoniam coegisti, ut concederem, qui mortui essent, eos miseros non esse, perfice, si potes, ut ne moriendum quidem esse miserum putem. 16 Iam istuc quidem nihil negotii est, sed ego maiora molior. Quo modo hoc nihil negotii est? aut quae sunt tandem ista maiora? Quia, quoniam post mortem mali nihil est, ne mors quidem est malum, cui proxumum tempus est post mortem, in quo mali nihil esse concedis: ita ne moriendum quidem esse malum est; id est enim perveniendum esse ad id, quod non esse malum confitemur. Uberius ista, quaeso. haec enim spinosiora, prius ut confitear me cogunt quam ut adsentiar. sed quae sunt ea, quae dicis te maiora moliri? Ut doceam, si possim, non modo malum non esse, sed bonum etiam esse mortem. Non postulo id quidem, aveo tamen audire. ut enim non efficias quod vis, tamen, mors ut malum non sit, efficies. sed nihil te interpellabo; continentem orationem audire malo. 17 Quid, si te rogavero aliquid, nonne respondebis? Superbum id quidem est, sed, nisi quid necesse erit, malo non roges. IX. Geram tibi morem et ea quae vis, ut potero, explicabo, nec tamen quasi Pythius Apollo, certa ut sint et fixa, quae dixero, sed ut homunculus unus e multis probabilia coniectura sequens. ultra enim quo progrediar, quam ut veri similia videam, non habeo; certa dicent ii, qui et percipi ea posse dicunt et se sapientis esse profitentur. Tu, ut videtur; nos ad audiendum parati sumus. 18 Mors igitur ipsa, quae videtur notissima res esse, quid sit, primum est videndum. sunt enim qui discessum animi a corpore putent esse mortem; sunt qui nullum censeant fieri discessum, sed una animum et corpus occidere, animumque in corpore extingui. qui discedere animum censent, alii statim dissipari, alii diu permanere, alii semper. quid sit porro ipse animus, aut ubi, aut unde, magna dissensio est. aliis cor ipsum animus videtur, ex quo excordes, vecordes concordesque dicuntur et Nasica ille prudens bis consul 'Corculum' et 'egregie cordatus homo, catus Aelius Sextus'. 19 Empedocles animum esse censet cordi suffusum sanguinem; aliis pars quaedam cerebri visa est animi principatum tenere; aliis nec cor ipsum placet nec cerebri quandam partem esse animum, sed alii in corde, alii in cerebro dixerunt animi esse sedem et locum; animum autem alii animam, ut fere nostri declarat nomen: nam et agere animam et efflare dicimus et animosos et bene animatos et ex animi sententia; ipse autem animus ab anima dictus est; Zenoni Stoico animus ignis videtur. X. sed haec quidem quae dixi, cor, cerebrum, animam, ignem volgo, reliqua fere singuli. ut multo ante veteres, proxime autem Aristoxenus, musicus idemque philosophus, ipsius corporis intentionem quandam, velut in cantu et fidibus quae ἁρμονία (harmonia) dicitur: sic ex corporis totius natura et figura varios motus cieri tamquam in cantu sonos. 20 hic ab artificio suo non recessit et tamen dixit aliquid, quod ipsum quale esset erat multo ante et dictum et explanatum a Platone. Xenocrates animi figuram et quasi corpus negavit esse ullum, numerum dixit esse, cuius vis, ut iam ante Pythagorae visum erat, in natura maxuma esset. eius doctor Plato triplicem finxit animum, cuius principatum, id est rationem, in capite sicut in arce posuit, et duas partes parere voluit, iram et cupiditatem, quas locis disclusit: iram in pectore, cupiditatem supter praecordia locavit. 21 Dicaearchus autem in eo sermone, quem Corinthi habitum tribus libris exponit, doctorum hominum disputantium primo libro multos loquentes facit; duobus Pherecratem quendam Phthiotam senem, quem ait a Deucalione ortum, disserentem inducit nihil esse omnino animum, et hoc esse nomen totum inane, frustraque animalia et animantis appellari, neque in homine inesse animum vel animam nec in bestia, vimque omnem eam, qua vel agamus quid vel sentiamus, in omnibus corporibus vivis aequabiliter esse fusam nec separabilem a corpore esse, quippe quae nulla sit, nec sit quicquam nisi corpus unum et simplex, ita figuratum ut temperatione naturae vigeat et sentiat. 22 Aristoteles, longe omnibus (Platonem semper excipio) praestans et ingenio et diligentia, cum quattuor nota illa genera principiorum esset complexus, e quibus omnia orerentur, quintam quandam naturam censet esse, e qua sit mens; cogitare enim et providere et discere et docere et invenire aliquid et tam multa [alia] meminisse, amare, odisse, cupere, timere, angi, laetari, haec et similia eorum in horum quattuor generum inesse nullo putat; quintum genus adhibet vacans nomine et sic ipsum animum ἐνδελέχειαν (endelecheian) appellat novo nomine quasi quandam continuatam motionem et perennem. XI. Nisi quae me forte fugiunt, haec sunt fere de animo sententiae. Democritum enim, magnum illum quidem virum, sed levibus et rotundis corpusculis efficientem animum concursu quodam fortuito, omittamus; nihil est enim apud istos, quod non atomorum turba conficiat. 23 Harum sententiarum quae vera sit, deus aliqui viderit; quae veri simillima, magna quaestio est. utrum igitur inter has sententias diiudicare malumus an ad propositum redire? Cuperem equidem utrumque, si posset, sed est difficile confundere. quare si, ut ista non disserantur, liberari mortis metu possumus, id agamus; sin id non potest nisi hac quaestione animorum explicata, nunc, si videtur, hoc, illud alias. Quod malle te intellego, id puto esse commodius; efficiet enim ratio ut, quaecumque vera sit earum sententiarum quas eui, mors aut malum non sit aut sit bonum potius. 24 nam si cor aut sanguis aut cerebrum est animus, certe, quoniam est corpus, interibit cum reliquo corpore; si anima est, fortasse dissipabitur; si ignis, extinguetur; si est Aristoxeni harmonia, dissolvetur. quid de Dicaearcho dicam, qui nihil omnino animum dicat esse? his sententiis omnibus nihil post mortem pertinere ad quemquam potest; pariter enim cum vita sensus amittitur; non sentientis autem nihil est ullam in partem quod intersit. reliquorum sententiae spem adferunt, si te hoc forte delectat, posse animos, cum e corporibus excesserint, in caelum quasi in domicilium suum pervenire. Me vero delectat, idque primum ita esse velim, deinde, etiamsi non sit, mihi persuaderi tamen velim. Quid tibi ergo opera nostra opus est? num eloquentia Platonem superare possumus? evolve diligenter eius eum librum, qui est de animo: amplius quod desideres nihil erit. Feci mehercule, et quidem saepius; sed nescio quo modo, dum lego, adsentior, cum posui librum et mecum ipse de inmortalitate animorum coepi cogitare, adsensio omnis illa elabitur. 25 Quid? hoc dasne aut manere animos post mortem aut morte ipsa interire? Do vero. Quid, si maneant? Beatos esse concedo. Sin intereant? Non esse miseros, quoniam ne sint quidem; iam istuc coacti a te paulo ante concessimus. Quo modo igitur aut cur mortem malum tibi videri dicis? quae aut beatos nos efficiet, animis manentibus, aut non miseros sensu carentis. XII. 26 Expone igitur, nisi molestum est, primum, si potes, animos remanere post mortem, tum, si minus id obtinebis — est enim arduum —, docebis carere omni malo mortem. ego enim istuc ipsum vereor ne malum sit non dico carere sensu, sed carendum esse. Auctoribus quidem ad istam sententiam, quam vis obtineri, uti optimis possumus, quod in omnibus causis et debet et solet valere plurimum, et primum quidem omni antiquitate, quae quo propius aberat ab ortu et divina progenie, hoc melius ea fortasse quae erant vera cernebat. 27 Itaque unum illud erat insitum priscis illis, quos cascos appellat Ennius, esse in morte sensum neque excessu vitae sic deleri hominem, ut funditus interiret; idque cum multis aliis rebus, tum e pontificio iure et e caerimoniis sepulcrorum intellegi licet, quas maxumis ingeniis praediti nec tanta cura coluissent nec violatas tam inexpiabili religione sanxissent, nisi haereret in eorum mentibus mortem non interitum esse omnia tollentem atque delentem, sed quandam quasi migrationem commutationemque vitae, quae in claris viris et feminis dux in caelum soleret esse, in ceteris humi retineretur et permaneret tamen. 28 ex hoc et nostrorum opinione 'Romulus in caelo cum diis agit aevum', ut famae adsentiens dixit Ennius, et apud Graecos indeque perlapsus ad nos et usque ad Oceanum Hercules tantus et tam praesens habetur deus; hinc Liber Semela natus eademque famae celebritate Tyndaridae fratres, qui non modo adiutores in proeliis victoriae populi Romani, sed etiam nuntii fuisse perhibentur. quid? Ino Cadmi filia nonne Leukothea nominata a Graecis Matuta habetur a nostris? quid? totum prope caelum, ne pluris persequar, nonne humano genere completum est? XIII. 29 si vero scrutari vetera et ex is ea quae scriptores Graeciae prodiderunt eruere coner, ipsi illi maiorum gentium dii qui habentur hinc nobis profecti in caelum reperientur. quaere, quorum demonstrentur sepulcra in Graecia; reminiscere, quoniam es initiatus, quae tradantur mysteriis: tum denique, quam hoc late pateat, intelleges. sed qui nondum ea quae multis post annis (homines) tractare coepissent physica didicissent, tantum sibi persuaserant, quantum natura admonente cognoverant, rationes et causas rerum non tenebant, visis quibusdam saepe movebantur, iisque maxime nocturnis, ut vide rentur ei, qui vita excesserant, vivere. 30 Ut porro firmissimum hoc adferri videtur cur deos esse credamus, quod nulla gens tam fera, nemo omnium tam sit inmanis, cuius mentem non imbuerit deorum opinio (multi de diis prava sentiunt — id enim vitioso more effici solet — omnes tamen esse vim et naturam divinam arbitrantur, nec vero id conlocutio hominum aut consessus efficit, non institutis opinio est confirmata, non legibus; omni autem in re consensio omnium gentium lex naturae putanda est) — quis est igitur, qui suorum mortem primum non eo lugeat, quod eos orbatos vitae commodis arbitretur? tolle hanc opinionem, luctum sustuleris. nemo enim maeret suo incommodo: dolent fortasse et anguntur, sed illa lugubris lamentatio fletusque maerens ex eo est, quod eum, quem dileximus, vitae commodis privatum arbitramur idque sentire. atque haec ita sentimus, natura duce, nulla ratione nullaque doctrina. XIV. 31 Maxumum vero argumentum est naturam ipsam de inmortalitate animorum tacitam iudicare, quod omnibus curae sunt, et maxumae quidem, quae post mortem futura sint. 'serit arbores, quae alteri saeclo prosint', ut ait (Statius) in Synephebis, quid spectans nisi etiam postera saecula ad se pertinere? ergo arbores seret diligens agricola, quarum aspiciet bacam ipse numquam; vir magnus leges, instituta, rem publicam non seret? quid procreatio liberorum, quid propagatio nominis, quid adoptationes filiorum, quid testamentorum diligentia, quid ipsa sepulcrorum monumenta, elogia significant nisi nos futura etiam cogitare? 32 Quid? illud num dubitas, quin specimen naturae capi deceat ex optima quaque natura? quae est melior igitur in hominum genere natura quam eorum, qui se natos ad homines iuvandos, tutandos, conservandos, arbitrantur? abiit ad deos Hercules: numquam abisset, nisi, cum inter homines esset, eam sibi viam munivisset. vetera iam ista et religione omnium consecrata: XV. quid in hac re publica tot tantosque viros ob rem publicam interfectos cogitasse arbitramur? iisdemne ut finibus nomen suum quibus vita terminaretur? nemo umquam sine magna spe inmortalitatis se pro patria offerret ad mortem. 33 licuit esse otioso Themistocli, licuit Epaminondae, licuit, ne et vetera et externa quaeram, mihi; sed nescio quo modo inhaeret in mentibus quasi saeclorum quoddam augurium futurorum, idque in maximis ingeniis altissimisque animis et existit maxime et apparet facillime. quo quidem dempto, quis tam esset amens, qui semper in laboribus et periculis viveret? 34 loquor de principibus; quid? poetae nonne post mortem nobilitari volunt? unde ergo illud: 'Aspicite, o cives, senis Enni imaginis formam: Hic vestrum panxit maxima facta patrum'? mercedem gloriae flagitat ab iis quorum patres adfecerat gloria, idemque: 'Nemo me lacrimis decoret nec funera fletu Faxit. Cur? volito vivos per ora virum.' sed quid poetas? opifices post mortem nobilitari volunt. quid enim Phidias sui similem speciem inclusit in clupeo Minervae, cum inscribere (nomen) non liceret? quid? nostri philosophi nonne in is libris ipsis, quos scribunt de contemnenda gloria, sua nomina inscribunt? 35 Quodsi omnium consensus naturae vox est, omnesque qui ubique sunt consentiunt esse aliquid, quod ad eos pertineat qui vita cesserint, nobis quoque idem existimandum est, et si, quorum aut ingenio aut virtute animus excellit, eos arbitrabimur, quia natura optima sint, cernere naturae vim maxume, veri simile est, cum optumus quisque maxume posteritati serviat, esse aliquid, cuius is post mortem sensum sit habiturus. XVI. 36 Sed ut deos esse natura opinamur, qualesque sint, ratione cognoscimus, sic permanere animos arbitramur consensu nationum omnium, qua in sede maneant qualesque sint, ratione discendum est. cuius ignoratio finxit inferos easque formidines, quas tu contemnere non sine causa videbare. in terram enim cadentibus corporibus isque humo tectis, e quo dictum est humari, sub terra censebant reliquam vitam agi mortuorum; quam eorum opinionem magni errores consecuti sunt, quos auxerunt poetae. 37 frequens enim consessus theatri, in quo sunt mulierculae et pueri, movetur audiens tam grande carmen: 'Adsum atque advenio Acherunte vix via alta atque ardua Per speluncas saxis structas asperis pendentibus Maxumis, ubi rigida constat crassa caligo inferum,' tantumque valuit error — qui mihi quidem iam sublatus videtur —, ut, corpora cremata cum scirent, tamen ea fieri apud inferos fingerent, quae sine corporibus nec fieri possent nec intellegi. animos enim per se ipsos viventis non poterant mente complecti, formam aliquam figuramque quaerebant. inde Homeri tota νέκυια, inde ea quae meus amicus Appius νεκυομαντεῖα faciebat, inde in vicinia nostra Averni lacus, unde animae excitantur obscura umbra opertae, imagines mortuorum, alto ostio Acheruntis, falso sanguine. has tamen imagines loqui volunt, quod fieri nec sine lingua nec sine palato nec sine faucium, laterum, pulmonum vi et figura potest. nihil enim animo videre poterant, ad oculos omnia referebant. 38 Magni autem est ingenii sevocare mentem a sensibus et cogitationem ab consuetudine abducere. itaque credo equidem etiam alios tot saeculis, sed quod litteris exstet, Pherecydes Syrius primus dixit animos esse hominum sempiternos, antiquus sane; fuit enim meo regnante gentili. hanc opinionem discipulus eius Pythagoras maxime confirmavit, qui cum Superbo regnante in Italiam venisset, tenuit Magnam illam Graeciam cum [honore] disciplinae, tum etiam auctoritate, multaque saecula postea sic viguit Pythagoreorum nomen, ut nulli alii docti viderentur. XVII. sed redeo ad antiquos. rationem illi sententiae suae non fere reddebant, nisi quid erat numeris aut descriptionibus explicandum: 39 Platonem ferunt, ut Pythagoreos cognosceret, in Italiam venisse et didicisse Pythagorea omnia primumque de animorum aeternitate, non solum sensisse idem quod Pythagoram, sed rationem etiam attulisse. quam, nisi quid dicis, praetermittamus et hanc totam spem inmortalitatis relinquamus. An tu cum me in summam exspectationem adduxeris, deseris? errare mehercule malo cum Platone, quem tu quanti facias scio et quem ex tuo ore admiror, quam cum istis vera sentire. 40 Macte virtute! ego enim ipse cum eodem ipso non invitus erraverim. num igitur dubitamus — an sicut pleraque — quamquam hoc quidem minime; persuadent enim mathematici terram in medio mundo sitam ad universi caeli complexum quasi puncti instar optinere, quod κέντρον illi vocant; eam porro naturam esse quattuor omnia gignentium corporum, ut, quasi partita habeant inter se ac divisa momenta, terrena et umida suopte nutu et suo pondere ad paris angulos in terram et in mare ferantur, reliquae duae partes, una ignea, altera animalis, ut illae superiores in medium locum mundi gravitate ferantur et pondere, sic hae rursum rectis lineis in caelestem locum subvolent, sive ipsa natura superiora adpetente sive quod a gravioribus leviora natura repellantur. quae cum constent, perspicuum debet esse animos, cum e corpore excesserint, sive illi sint animales, id est spirabiles, sive ignei, sublime ferri. 41 si vero aut numerus quidam sit animus, quod subtiliter magis quam dilucide dicitur, aut quinta illa non nominata magis quam non intellecta natura, multo etiam integriora ac puriora sunt, ut a terra longissime se ecferant. Horum igitur aliquid animus, ne tam vegeta mens aut in corde cerebrove aut in Empedocleo sanguine demersa iaceat. XVIII. Dicaearchum vero cum Aristoxeno aequali et condiscipulo suo, doctos sane homines, omittamus; quorum alter ne condoluisse quidem umquam videtur, qui animum se habere non sentiat, alter ita delectatur suis cantibus, ut eos etiam ad haec transferre conetur. harmonian autem ex intervallis sonorum nosse possumus, quorum varia compositio etiam harmonias efficit plures; membrorum vero situs et figura corporis vacans animo quam possit harmoniam efficere, non video. sed hic quidem, quamvis eruditus sit, sicut est, haec magistro concedat Aristoteli, canere ipse doceat; bene enim illo Graecorum proverbio praecipitur: 'quam quisque norit artem, in hac se exerceat.' 42 illam vero funditus eiciamus individuorum corporum levium et rutundorum concursionem fortuitam, quam tamen Democritus concalefactam et spirabilem, id est animalem, esse volt. is autem animus, qui, si est horum quattuor generum, ex quibus omnia constare dicuntur, ex inflammata anima constat, ut potissimum videri video Panaetio, superiora capessat necesse est. nihil enim habent haec duo genera proni et supera semper petunt. ita, sive dissipantur, procul a terris id evenit, sive permanent et conservant habitum suum, hoc etiam magis necesse est ferantur ad caelum et ab is perrumpatur et dividatur crassus hic et concretus aer, qui est terrae proximus. calidior est enim vel potius ardentior animus quam est hic aer, quem modo dixi crassum atque concretum; quod ex eo sciri potest, quia corpora nostra terreno principiorum genere confecta ardore animi concalescunt. XIX. 43 accedit ut eo facilius animus evadat ex hoc aere, quem saepe iam appello, eumque perrumpat, quod nihil est animo velocius, nulla est celeritas quae possit cum animi celeritate contendere. qui si permanet incorruptus suique similis, necesse est ita feratur, ut penetret et dividat omne caelum hoc, in quo nubes, imbres, ventique coguntur, quod et umidum et caliginosum est propter exhalationes terrae. Quam regionem cum superavit animus naturamque sui similem contigit et adgnovit, iunctis ex anima tenui et ex ardore solis temperato ignibus, insistit et finem altius se ecferendi facit. cum enim sui similem et levitatem et calorem adeptus (est), tamquam paribus examinatus ponderibus nullam in partem movetur, eaque ei demum naturalis est sedes, cum ad sui simile penetravit; in quo nulla re egens aletur et sustentabitur iisdem rebus, quibus astra sustentantur et aluntur. 44 Cumque corporis facibus inflammari soleamus ad omnis fere cupiditates eoque magis incendi, quod iis aemulemur, qui ea habeant quae nos habere cupiamus, profecto beati erimus, cum corporibus relictis et cupiditatum et aemulationum erimus expertes; quodque nunc facimus, cum laxati curis sumus, ut spectare aliquid velimus et visere, id multo tum faciemus liberius totosque nos in contemplandis rebus perspiciendisque ponemus, propterea quod et natura inest in mentibus nostris insatiabilis quaedam cupiditas veri videndi et orae ipsae locorum illorum, quo pervenerimus, quo faciliorem nobis cognitionem rerum caelestium, eo maiorem cognoscendi cupiditatem dabant. 45 haec enim pulchritudo etiam in terris 'patritam' illam et 'avitam', ut ait Theophrastus, philosophiam cognitionis cupiditate incensam excitavit. praecipue vero fruentur ea, qui tum etiam, cum has terras incolentes circumfusi erant caligine, tamen acie mentis dispicere cupiebant. XX. Etenim si nunc aliquid adsequi se putant, qui ostium Ponti viderunt et eas angustias, per quas penetravit ea quae est nominata Argo, quia Argivi in ea delecti viri Vecti petebant pellem inauratam arietis, aut ii qui Oceani freta illa viderunt, 'Europam Libyamque rapax ubi dividit unda', quod tandem spectaculum fore putamus, cum totam terram contueri licebit eiusque cum situm, formam, circumscriptionem, tum et habitabiles regiones et rursum omni cultu propter vim frigoris aut caloris vacantis? 46 nos enim ne nunc quidem oculis cernimus ea quae videmus; neque est enim ullus sensus in corpore, sed, ut non physici solum docent verum etiam medici, qui ista aperta et patefacta viderunt, viae quasi quaedam sunt ad oculos, ad auris, ad naris a sede animi perforatae. itaque saepe aut cogitatione aut aliqua vi morbi impediti apertis atque integris et oculis et auribus nec videmus, nec audimus, ut facile intellegi possit animum et videre et audire, non eas partis quae quasi fenestrae sint animi, quibus tamen sentire nihil queat mens, nisi id agat et adsit. quid, quod eadem mente res dissimillimas comprendimus, ut colorem, saporem, calorem, odorem, sonum? quae numquam quinque nuntiis animus cognosceret, nisi ad eum omnia referrentur et is omnium iudex solus esset. atque ea profecto tum multo puriora et dilucidiora cernentur, cum, quo natura fert, liber animus pervenerit. 47 nam nunc quidem, quamquam foramina illa, quae patent ad animum a corpore, callidissimo artificio natura fabricata est, tamen terrenis concretisque corporibus sunt intersaepta quodam modo: cum autem nihil erit praeter animum, nulla res obiecta impediet, quo minus percipiat, quale quidque sit. XXI. Quamvis copiose haec diceremus, si res postularet, quam multa, quam varia, quanta spectacula animus in locis caelestibus esset habiturus. 48 quae quidem cogitans soleo saepe mirari non nullorum insolentiam philosophorum, qui naturae cognitionem admirantur eiusque inventori et principi gratias exultantes agunt eumque venerantur ut deum; liberatos enim se per eum dicunt gravissimis dominis, terrore sempiterno, et diurno ac nocturno metu. quo terrore? quo metu? quae est anus tam delira quae timeat ista, quae vos videlicet, si physica non didicissetis, timeretis, 'Acherunsia templa alta Orci, pallida leti, nubila tenebris loca'? non pudet philosophum in eo gloriari, quod haec non timeat et quod falsa esse cognoverit? e quo intellegi potest, quam acuti natura sint, quoniam haec sine doctrina credituri fuerunt. 49 praeclarum autem nescio quid adepti sunt, quod didicerunt se, cum tempus mortis venisset, totos esse perituros. quod ut ita sit — nihil enim pugno —, quid habet ista res aut laetabile aut gloriosum? Nec tamen mihi sane quicquam occurrit, cur non Pythagorae sit et Platonis vera sententia. ut enim rationem Plato nullam adferret — vide, quid homini tribuam —, ipsa auctoritate me frangeret: tot autem rationes attulit, ut velle ceteris, sibi certe persuasisse videatur. XXII. 50 Sed plurimi contra nituntur animosque quasi capite damnatos morte multant, neque aliud est quicquam cur incredibilis is animorum videatur aeternitas, nisi quod nequeunt qualis animus sit vacans corpore intellegere et cogitatione comprehendere. quasi vero intellegant, qualis sit in ipso corpore, quae conformatio, quae magnitudo, qui locus; ut, si iam possent in homine vivo cerni omnia quae nunc tecta sunt, casurusne in conspectum videatur animus, an tanta sit eius tenuitas, ut fugiat aciem? 51 haec reputent isti qui negant animum sine corpore se intellegere posse: videbunt, quem in ipso corpore intellegant. mihi quidem naturam animi intuenti multo difficilior occurrit cogitatio, multo obscurior, qualis animus in corpore sit tamquam alienae domi, quam qualis, cum exierit et in liberum caelum quasi domum suam venerit. si enim, quod numquam vidimus, id quale sit intellegere non possumus, certe et deum ipsum et divinum animum corpore liberatum cogitatione complecti possumus. Dicaearchus quidem et Aristoxenus, quia difficilis erat animi quid aut qualis esset intellegentia, nullum omnino animum esse dixerunt. 52 est illud quidem vel maxumum animo ipso animum videre, et nimirum hanc habet vim praeceptum Apollinis, quo monet ut se quisque noscat. non enim credo id praecipit, ut membra nostra aut staturam figuramve noscamus; neque nos corpora sumus, nec ego tibi haec dicens corpori tuo dico. cum igitur 'nosce te' dicit, hoc dicit: 'nosce animum tuum.' nam corpus quidem quasi vas est aut aliquod animi receptaculum; ab animo tuo quicquid agitur, id agitur a te. hunc igitur nosse nisi divinum esset, non esset hoc acrioris cuiusdam animi praeceptum tributum deo. 53 Sed si, qualis sit animus, ipse animus nesciet, dic quaeso, ne esse quidem se sciet, ne moveri quidem se? ex quo illa ratio nata est Platonis, quae a Socrate est in Phaedro explicata, a me autem posita est in sexto libro de re publica: XXIII. 'Quod semper movetur, aeternum est; quod autem motum adfert alicui quodque ipsum agitatur aliunde, quando finem habet motus, vivendi finem habeat necesse est. solum igitur, quod se ipsum movet, quia numquam deseritur a se, numquam ne moveri quidem desinit; quin etiam ceteris quae moventur hic fons, hoc principium est movendi. 54 principii autem nulla est origo; nam e principio oriuntur omnia, ipsum autem nulla ex re alia nasci potest; nec enim esset id principium, quod gigneretur aliunde. quod si numquam oritur, ne occidit quidem umquam; nam principium extinctum nec ipsum ab alio renascetur, nec ex se aliud creabit, siquidem necesse est a principio oriri omnia. ita fit, ut motus principium ex eo sit, quod ipsum a se movetur; id autem nec nasci potest nec mori, vel concidat omne caelum omnisque natura ⟨et⟩ consistat necesse est nec vim ullam nanciscatur, qua a primo inpulsa moveatur. cum pateat igitur aeternum id esse, quod se ipsum moveat, quis est qui hanc naturam animis esse tributam neget? inanimum est enim omne, quod pulsu agitatur externo; quod autem est animal, id motu cietur interiore et suo; nam haec est propria natura animi atque vis. quae si est una ex omnibus quae se ipsa [semper] moveat, neque nata certe est et aeterna est'. 55 licet concurrant omnes plebei philosophi — sic enim ii, qui a Platone et Socrate et ab ea familia dissident, appellandi videntur —, non modo nihil umquam tam eleganter explicabunt, sed ne hoc quidem ipsum quam subtiliter conclusum sit intellegent. sentit igitur animus se moveri; quod cum sentit, illud una sentit, se vi sua, non aliena moveri, nec accidere posse ut ipse umquam a se deseratur. ex quo efficitur aeternitas, nisi quid habes ad haec. Ego vero facile sim passus ne in mentem quidem mihi aliquid contra venire; ita isti faveo sententiae. XXIV. 56 Quid? illa tandem num leviora censes, quae declarant inesse in animis hominum divina quaedam? quae si cernerem quem ad modum nasci possent, etiam quem ad modum interirent viderem. nam sanguinem, bilem, pituitam, ossa, nervos, venas, omnem denique membrorum et totius corporis figuram videor posse dicere unde concreta et quo modo facta sint: animum ipsum — si nihil esset in eo nisi id, ut per eum viveremus, tam natura putarem hominis vitam sustentari quam vitis, quam arboris; haec enim etiam dicimus vivere. item si nihil haberet animus hominis nisi ut appeteret aut fugeret, id quoque esset ei commune cum bestiis. 57 Habet primum memoriam, et eam infinitam rerum innumerabilium. quam quidem Plato recordationem esse volt vitae superioris. nam in illo libro, qui inscribitur Menon, pusionem quendam Socrates interrogat quaedam geometrica de dimensione quadrati. ad ea sic ille respondet ut puer, et tamen ita faciles interrogationes sunt, ut gradatim respondens eodem perveniat, quo si geometrica didicisset. ex quo effici volt Socrates, ut discere nihil aliud sit nisi recordari. quem locum multo etiam accuratius explicat in eo sermone, quem habuit eo ipso die, quo excessit e vita; docet enim quemvis, qui omnium rerum rudis esse videatur, bene interroganti respondentem declarare se non tum illa discere, sed reminiscendo recognoscere, nec vero fieri ullo modo posse, ut a pueris tot rerum atque tantarum insitas et quasi consignatas in animis notiones, quas ἐννοίας (ennoias) vocant, haberemus, nisi animus, ante quam in corpus intravisset, in rerum cognitione viguisset. 58 cumque nihil esset,ut omnibus locis a Platone disseritur — nihil enim putat esse, quod oriatur et intereat, idque solum esse, quod semper tale sit quale est, (ἰδέαν 'idean' appellat ille, nos speciem) —, non potuit animus haec in corpore inclusus adgnoscere, cognita attulit; ex quo tam multarum rerum cognitionis admiratio tollitur. neque ea plane videt animus, cum repente in tam insolitum tamque perturbatum domicilium inmigravit, sed cum se collegit atque recreavit, tum adgnoscit illa reminiscendo. ita nihil est aliud discere nisi recordari. 59 Ego autem maiore etiam quodam modo memoriam admiror. quid est enim illud quo meminimus, aut quam habet vim aut unde naturam? non quaero, quanta memoria Simonides fuisse dicatur, quanta Theodectes, quanta is, qui a Pyrrho legatus ad senatum est missus, Cineas, quanta nuper Charmadas, quanta, qui modo fuit, Scepsius Metrodorus, quanta noster Hortensius: de communi hominum memoria loquor, et eorum maxume qui in aliquo maiore studio et arte versantur, quorum quanta mens sit, difficile est existimare; ita multa meminerunt. XXV. 60 Quorsus igitur haec spectat oratio? quae sit illa vis et unde sit, intellegendum puto. non est certe nec cordis, nec sanguinis, nec cerebri, nec atomorum; animae sit ignisne nescio, nec me pudet ut istos fateri nescire quod nesciam: illud, si ulla alia de re obscura adfirmare possem, sive anima sive ignis sit animus, eum iurarem esse divinum. quid enim, obsecro te, terrane tibi hoc nebuloso et caliginoso caelo aut sata aut concreta videtur tanta vis memoriae? si quid sit hoc non vides, at quale sit vides; si ne id quidem, at quantum sit profecto vides. quid igitur? 61 utrum capacitatem aliquam in animo putamus esse, quo tamquam in aliquod vas ea, quae meminimus, infundantur? absurdum id quidem; qui enim fundus aut quae talis animi figura intellegi potest aut quae tanta omnino capacitas? an inprimi quasi ceram animum putamus, et esse memoriam signatarum rerum in mente vestigia? quae possunt verborum, quae rerum ipsarum esse vestigia, quae porro tam inmensa magnitudo, quae illa tam multa possit effingere? 62 Quid? illa vis quae tandem est quae investigat occulta, quae inventio atque excogitatio dicitur? ex hacne tibi terrena mortalique natura et caduca concreta ea videtur? aut qui primus, quod summae sapientiae Pythagorae visum est, omnibus rebus imposuit nomina? aut qui dissipatos homines congregavit et ad societatem vitae convocavit, aut qui sonos vocis, qui infiniti videbantur, paucis litterarum notis terminavit, aut qui errantium stellarum cursus, praegressiones, institutiones notavit? omnes magni; etiam superiores, qui fruges, qui vestitum, qui tecta, qui cultum vitae, qui praesidia contra feras invenerunt, a quibus mansuefacti et exculti a necessariis artificiis ad elegantiora defluximus. nam et auribus oblectatio magna parta est inventa et temperata varietate et natura sonorum, et astra suspeximus cum ea quae sunt infixa certis locis, tum illa non re sed vocabulo errantia, quorum conversiones omnisque motus qui animo vidit, is docuit similem animum suum eius esse, qui ea fabricatus esset in caelo. 63 nam cum Archimedes lunae, solis, quinque errantium motus in sphaeram inligavit, effecit idem quod ille, qui in Timaeo mundum aedificavit, Platonis deus, ut tarditate et celeritate dissimillimos motus una regeret conversio. quod si in hoc mundo fieri sine deo non potest, ne in sphaera quidem eosdem motus Archimedes sine divino ingenio potuisset imitari. XXVI. 64 Mihi vero ne haec quidem notiora et inlustriora carere vi divina videntur, ut ego aut poetam grave plenumque carmen sine caelesti aliquo mentis instinctu putem fundere, aut eloquentiam sine maiore quadam vi fluere abundantem sonantibus verbis uberibusque sententiis. philosophia vero, omnium mater artium, quid est aliud nisi, ut Plato, donum, ut ego, inventum deorum? haec nos primum ad illorum cultum, deinde ad ius hominum, quod situm est in generis humani societate, tum ad modestiam magnitudinemque animi erudivit, eademque ab animo tamquam ab oculis caliginem dispulit, ut omnia supera, infera, prima, ultima, media videremus. 65 prorsus haec divina mihi videtur vis, quae tot res efficiat et tantas. quid est enim memoria rerum et verborum? quid porro inventio? profecto id, quo ne in deo quidem quicquam maius intellegi potest. non enim ambrosia deos aut nectare aut Iuventate pocula ministrante laetari arbitror, nec Homerum audio, qui Ganymeden ab dis raptum ait propter formam, ut Iovi bibere ministraret; non iusta causa, cur Laomedonti tanta fieret iniuria. fingebat haec Homerus et humana ad deos transferebat: divina mallem ad nos. quae autem divina? vigere, sapere, invenire, meminisse. ergo animus qui , ut ego dico, divinus est, ut Euripides dicere audet, deus. Et quidem, si deus aut anima aut ignis est, idem est animus hominis. nam ut illa natura caelestis et terra vacat et umore, sic utriusque harum rerum humanus animus est expers; sin autem est quinta quaedam natura, ab Aristotele inducta primum, haec et deorum est et animorum. Hanc nos sententiam secuti his ipsis verbis in Consolatione hoc expressimus: XXVII. 66 'Animorum nulla in terris origo inveniri potest; nihil enim est in animis mixtum atque concretum aut quod ex terra natum atque fictum esse videatur, nihil ne aut umidum quidem aut flabile aut igneum. his enim in naturis nihil inest, quod vim memoriae, mentis, cogitationis habeat, quod et praeterita teneat et futura provideat et complecti possit praesentia. quae sola divina sunt, nec invenietur umquam, unde ad hominem venire possint nisi a deo. singularis est igitur quaedam natura atque vis animi seiuncta ab his usitatis notisque naturis. ita, quicquid est illud, quod sentit, quod sapit, quod vivit, quod viget, caeleste et divinum ob eamque rem aeternum sit necesse est. nec vero deus ipse, qui intellegitur a nobis, alio modo intellegi potest nisi mens soluta quaedam et libera, segregata ab omni concretione mortali, omnia sentiens et movens ipsaque praedita motu sempiterno. hoc e genere atque eadem e natura est humana mens.' 67 Ubi igitur aut qualis est ista mens? — ubi tua aut qualis? potesne dicere? an, si omnia ad intellegendum non habeo quae habere vellem, ne iis quidem quae habeo mihi per te uti licebit? non valet tantum animus, ut se ipse videat, at ut oculus, sic animus se non videns, alia cernit. non videt autem, quod minimum est, formam suam (quamquam fortasse id quoque, sed relinquamus); vim certe, sagacitatem, memoriam, motum, celeritatem videt. haec magna, haec divina, haec sempiterna sunt; qua facie quidem sit aut ubi habitet, ne quaerendum quidem est. XXVIII. 68 Ut cum videmus speciem primum candoremque caeli, dein conversionis celeritatem tantam quantam cogitare non possumus, tum vicissitudines dierum ac noctium commutationesque temporum quadrupertitas ad maturitatem frugum et ad temperationem corporum aptas eorumque omnium moderatorem et ducem solem, lunamque adcretione et deminutione luminis quasi fastorum notantem et significantem dies, tum in eodem orbe in duodecim partes distributo, quinque stellas ferri eosdem cursus constantissime servantis disparibus inter se motibus, nocturnamque caeli formam undique sideribus ornatam, tum globum terrae eminentem e mari, fixum in medio mundi universi loco, duabus oris distantibus habitabilem et cultum, quarum altera, quam nos incolimus, Sub axe posita ad stellas septem, unde horrifer, Aquilonis stridor gelidas molitur nives, altera australis, ignota nobis, quam vocant Graeci ἀντίχθονα (antixthona), 69 ceteras partis incultas, quod aut frigore rigeant aut urantur calore; hic autem, ubi habitamus, non intermittit suo tempore Caelum nitescere, arbores frondescere, Vites laetificae pampinis pubescere, Rami bacarum ubertate incurvescere, Segetes largiri fruges, florere omnia, Fontes scatere, herbis prata convestirier, tum multitudinem pecudum partim ad vescendum, partim ad cultus agrorum, partim ad vehendum, partim ad corpora vestienda, hominemque ipsum quasi contemplatorem caeli ac deorum cultorem atque hominis utilitati agros omnis et maria parentia —: 70 haec igitur et alia innumerabilia cum cernimus, possumusne dubitare quin iis praesit aliquis vel effector, si haec nata sunt, ut Platoni videtur, vel, si semper fuerunt, ut Aristoteli placet, moderator tanti operis et muneris? sic mentem hominis, quamvis eam non videas, ut deum non vides, tamen, ut deum adgnoscis ex operibus eius, sic ex memoria rerum et inventione et celeritate motus omnique pulchritudine virtutis vim divinam mentis adgnoscito. XXIX. In quo igitur loco est? credo equidem in capite, et cur credam adferre possum. sed alias, ubi sit animus; certe quidem in te est. quae est ei natura? propria, puto, et sua. sed fac igneam, fac spirabilem: nihil ad id de quo agimus. illud modo videto, ut deum noris, etsi eius ignores et locum et faciem, sic animum tibi tuum notum esse oportere, etiamsi ignores et locum et formam. 71 in animi autem cognitione dubitare non possumus, nisi plane in physicis plumbei sumus, quin nihil sit animis admixtum, nihil concretum, nihil copulatum, nihil coagmentatum, nihil duplex: quod cum ita sit, certe nec secerni, nec dividi, nec discerpi, nec distrahi potest, ne interire (quidem) igitur. est enim interitus quasi discessus et secretio ac diremptus earum partium, quae ante interitum iunctione aliqua tenebantur. His et talibus rationibus adductus Socrates nec patronum quaesivit ad iudicium capitis nec iudicibus supplex fuit adhibuitque liberam contumaciam a magnitudine animi ductam, non a superbia, et supremo vitae die de hoc ipso multa disseruit et paucis ante diebus, cum facile posset educi e custodia, noluit, et tum, paene in manu iam mortiferum illud tenens poculum, locutus ita est, ut non ad mortem trudi, verum in caelum videretur escendere. XXX. 72 Ita enim censebat itaque disseruit, duas esse vias duplicesque cursus animorum e corpore excedentium: nam qui se humanis vitiis contaminavissent et se totos libidinibus dedissent, quibus caecati vel domesticis vitiis atque flagitiis se inquinavissent vel, re publica violanda, fraudes inexpiabiles concepissent, iis devium quoddam iter esse, seclusum a concilio deorum; qui autem se integros castosque servavissent, quibusque fuisset minima cum corporibus contagio seseque ab is semper sevocavissent essentque in corporibus humanis vitam imitati deorum, iis ad illos a quibus essent profecti reditum facilem patere. 73 Itaque commemorat, ut cygni, qui non sine causa Apollini dicati sint, sed quod ab eo divinationem habere videantur, qua providentes quid in morte boni sit cum cantu et voluptate moriantur, sic omnibus bonis et doctis esse faciendum. (nec vero de hoc quisquam dubitare posset, nisi idem nobis accideret diligenter de animo cogitantibus, quod iis saepe usu venit, qui cum acriter oculis deficientem solem intuerentur, ut aspectum omnino amitterent; sic mentis acies se ipsa intuens non numquam hebescit, ob eamque causam contemplandi diligentiam amittimus. itaque dubitans, circumspectans, haesitans, multa adversa reverens tamquam in rate in mari inmenso nostra vehitur oratio). 74 sed haec et vetera et a Graecis; Cato autem sic abiit e vita, ut causam moriendi nactum se esse gauderet. vetat enim dominans ille in nobis deus iniussu hinc nos suo demigrare; cum vero causam iustam deus ipse dederit, ut tunc Socrati, nunc Catoni, saepe multis, ne ille me Dius Fidius vir sapiens laetus ex his tenebris in lucem illam excesserit, nec tamen ille vincla carceris ruperit — leges enim vetant —, sed tamquam a magistratu aut ab aliqua potestate legitima, sic a deo evocatus atque emissus exierit. Tota enim philosophorum vita, ut ait idem, commentatio mortis est. XXXI. 75 nam quid aliud agimus, cum a voluptate, id est a corpore, cum a re familiari, quae est ministra et famula corporis, cum a re publica, cum a negotio omni sevocamus animum, quid, inquam, tum agimus nisi animum ad se ipsum advocamus, secum esse cogimus maximeque a corpore abducimus? secernere autem a corpore animum, nec quicquam aliud, est mori discere. quare hoc commentemur, mihi crede, disiungamusque nos a corporibus, id est consuescamus mori. hoc, et dum erimus in terris, erit illi caelesti vitae simile, et cum illuc ex his vinclis emissi feremur, minus tardabitur cursus animorum. nam qui in compedibus corporis semper fuerunt, etiam cum soluti sunt, tardius ingrediuntur, ut ii qui ferro vincti multos annos fuerunt. quo cum venerimus, tum denique vivemus. nam haec quidem vita mors est, quam lamentari possem, si liberet. 76 Satis tu quidem in Consolatione es lamentatus; quam cum lego, nihil malo quam has res relinquere, his vero modo auditis, multo magis. Veniet tempus, et quidem celeriter, sive retractabis, sive properabis; volat enim aetas. tantum autem abest ab eo ut malum mors sit, quod tibi dudum videbatur, ut verear ne homini nihil sit non malum aliud certius, nihil bonum aliud potius, si quidem vel di ipsi vel cum dis futuri sumus Quid refert? Adsunt enim, qui haec non probent. ego autem numquam ita te in hoc sermone dimittam, ulla uti ratione mors tibi videri malum possit. Qui potest, cum ista cognoverim? 77 Qui possit, rogas? catervae veniunt contra dicentium, nec solum Epicureorum, quos equidem non despicio, sed nescio quo modo doctissimus quisque contemnit, acerrume autem deliciae meae Dicaearchus contra hanc inmortalitatem disseruit. is enim tris libros scripsit, qui Lesbiaci vocantur quod Mytilenis sermo habetur, in quibus volt efficere animos esse mortalis. Stoici autem usuram nobis largiuntur tamquam cornicibus: diu mansuros aiunt animos, semper negant. XXXII. num non vis igitur audire, cur, etiamsi ita sit, mors tamen non sit in malis? Ut videtur, sed me nemo de inmortalitate depellet. 78 Laudo id quidem, etsi nihil nimis oportet confidere; movemur enim saepe aliquo acute concluso, labamus mutamusque sententiam clarioribus etiam in rebus; in his est enim aliqua obscuritas. id igitur si acciderit, simus armati. Sane quidem, sed ne accidat, providebo. Num quid igitur est causae, quin amicos nostros Stoicos dimittamus? eos dico, qui aiunt manere animos, cum e corpore excesserint, sed non semper. Istos vero qui, quod tota in hac causa difficillimum est, suscipiant, posse animum manere corpore vacantem, illud autem, quod non modo facile ad credendum est, sed eo concesso, quod volunt, consequens, id vero non dant, ut, cum diu permanserit, ne intereat. 79 Bene reprehendis, et se isto modo res habet. credamus igitur Panaetio a Platone suo dissentienti? quem enim omnibus locis divinum, quem sapientissimum, quem sanctissimum, quem Homerum philosophorum appellat, huius hanc unam sententiam de inmortalitate animorum non probat. volt enim, quod nemo negat, quicquid natum sit interire; nasci autem animos, quod declaret eorum similitudo qui procreentur, quae etiam in ingeniis, non solum in corporibus appareat. alteram autem adfert rationem, nihil esse quod doleat, quin id aegrum esse quoque possit; quod autem in morbum cadat, id etiam interiturum; dolere autem animos, ergo etiam interire. XXXIII. 80 haec refelli possunt: sunt enim ignorantis, cum de aeternitate animorum dicatur, de mente dici, quae omni turbido motu semper vacet, non de partibus iis, in quibus aegritudines, irae, libidinesque versentur, quas is, contra quem haec dicuntur, semotas a mente et disclusas putat. iam similitudo magis apparet in bestiis, quarum animi sunt rationis expertes; hominum autem similitudo in corporum figura magis exstat, et ipsi animi magni refert quali in corpore locati sint. multa enim e corpore existunt, quae acuant mentem, multa, quae obtundant. Aristoteles quidem ait omnis ingeniosos melancholicos esse, ut ego me tardiorem esse non moleste feram. enumerat multos, idque quasi constet, rationem cur ita fiat adfert. quod si tanta vis est ad habitum mentis in iis quae gignuntur in corpore, ea sunt autem, quaecumque sunt, quae similitudinem faciant, nihil necessitatis adfert, cur nascantur animi, similitudo. omitto dissimilitudines. 81 vellem adesse posset Panaetius — vixit cum Africano —, quaererem ex eo, cuius suorum similis fuisset Africani fratris nepos, facie vel patris, vita omnium perditorum ita similis, ut esset facile deterrimus; cuius etiam similis P.Crassi, et sapientis et eloquentis et primi hominis, nepos multorumque aliorum clarorum virorum, quos nihil attinet nominare, nepotes et filii. Sed quid agimus? oblitine sumus hoc nunc nobis esse propositum, cum satis de aeternitate dixissemus, ne si interirent quidem animi, quicquam mali esse in morte? Ego vero memineram, sed te de aeternitate dicentem aberrare a proposito facile patiebar. XXXIV. 82 Video te alte spectare et velle in caelum migrare. spero fore ut contingat id nobis. sed fac, ut isti volunt, animos non remanere post mortem: video nos, si ita sit, privari spe beatioris vitae; mali vero quid adfert ista sententia? fac enim sic animum interire ut corpus: num igitur aliquis dolor aut omnino post mortem sensus in corpore est? nemo id quidem dicit, etsi Democritum insimulat Epicurus, Democritii negant. ne in animo quidem igitur sensus remanet; ipse enim nusquam est. ubi igitur malum est, quoniam nihil tertium est? an quod ipse animi discessus a corpore non fit sine dolore? ut credam ita esse, quam est id exiguum! sed falsum esse arbitror, et fit plerumque sine sensu, non numquam etiam cum voluptate, totum. que hoc leve est, qualecumque est; fit enim ad punctum temporis. 83 'Illud angit vel potius excruciat, discessus ab omnibus iis quae sunt bona in vita'. vide ne 'a malis' dici verius possit. quid ego nunc lugeam vitam hominum? vere et iure possum; sed quid necesse est, cum id agam ne post mortem miseros nos putemus fore, etiam vitam efficere deplorando miseriorem? fecimus hoc in eo libro, in quo nosmet ipsos, quantum potuimus, consolati sumus. a malis igitur mors abducit, non a bonis, verum si quaerimus. et quidem hoc a Cyrenaico Hegesia sic copiose disputatur, ut is a rege Ptolomaeo prohibitus esse dicatur illa in scholis dicere, quod multi is auditis mortem sibi ipsi consciscerent. 84 Callimachi quidem epigramma in Ambraciotam Theombrotum est, quem ait, cum ei nihil accidisset adversi, e muro se in mare abiecisse, lecto Platonis libro. eius autem, quem dixi, Hegesiae liber est Ἀποκαρτερῶν (apokarteron), quo a vita quidem per inediam discedens revocatur ab amicis; quibus respondens vitae humanae enumerat incommoda. possem idem facere, etsi minus quam ille, qui omnino vivere expedire nemini putat. mitto alios: etiamne nobis expedit? qui et domesticis et forensibus solaciis ornamentisque privati certe si ante occidissemus, mors nos a malis, non a bonis abstraxisset. XXXV. 85 Sit igitur aliquis, qui nihil mali habeat, nullum a fortuna volnus acceperit: Metellus ille honoratis quattuor filiis aut quinquaginta Priamus, e quibus septemdecim iusta uxore natis; in utroque eandem habuit fortuna potestatem, sed usa in altero est: Metellum enim multi filii, filiae, nepotes, neptes in rogum inposuerunt, Priamum tanta progenie orbatum, cum in aram confugisset, hostilis manus interemit. hic si vivis filiis incolumi regno occidisset astante ope barbarica Tectis caelatis laqueatis, utrum tandem a bonis an a malis discessisset? tum profecto videretur a bonis. at certe ei melius evenisset nec tam flebiliter illa canerentur: 'Haec omnia vidi inflammari, Priamo vi vitam evitari, Iovis aram sanguine turpari.' quasi vero ista vi quicquam tum potuerit ei melius accidere! quodsi ante occidisset, talem eventum omnino amisisset; hoc autem tempore sensum amisit malorum. 86 Pompeio, nostro familiari, cum graviter aegrotaret Neapoli, melius est factum. coronati Neapolitani fuerunt, nimirum etiam Puteolani; volgo ex oppidis publice gratulabantur: ineptum sane negotium et Graeculum, sed tamen fortunatum. utrum igitur, si tum esset extinctus, a bonis rebus an a malis discessisset? certe a miseris. non enim cum socero bellum gessisset, non inparatus arma sumpsisset, non domum reliquisset, non ex Italia fugisset, non exercitu amisso nudus in servorum ferrum et manus incidisset, non liberi defleti, non fortunae omnes a victoribus possiderentur. qui, si mortem tum obisset, in amplissimis fortunis occidisset, is propagatione vitae quot, quantas, quam incredibilis hausit calamitates! XXXVI. haec morte effugiuntur, etiamsi non evenerunt, tamen, quia possunt evenire; sed homines ea sibi accidere posse non cogitant: Metelli sperat sibi quisque fortunam, proinde quasi aut plures fortunati sint quam infelices aut certi quicquam sit in rebus humanis aut sperare sit prudentius quam timere. 87 Sed hoc ipsum concedatur, bonis rebus homines morte privari: ergo etiam carere mortuos vitae commodis idque esse miserum? certe ita dicant necesse est. an potest is, qui non est, re ulla carere? triste enim est nomen ipsum carendi, quia subicitur haec vis: habuit, non habet; desiderat requirit indiget. haec, opinor, incommoda sunt carentis: caret oculis, odiosa caecitas; liberis, orbitas. valet hoc in vivis, mortuorum autem non modo vitae commodis, sed ne vita quidem ipsa quisquam caret. de mortuis loquor, qui nulli sunt: nos, qui sumus, num aut cornibus caremus aut pinnis? ecquis id dixerit? certe nemo. quid ita? quia, cum id non habeas quod tibi nec usu nec natura sit aptum, non careas, etiamsi sentias te non habere. 88 hoc premendum etiam atque etiam est et urguendum confirmato illo, de quo, si mortales animi sunt, dubitare non possumus, quin tantus interitus in morte sit, ut ne minima quidem suspicio sensus relinquatur — hoc igitur probe stabilito et fixo illud excutiendum est, ut sciatur, quid sit carere, ne relinquatur aliquid erroris in verbo. carere igitur hoc significat: egere eo quod habere velis; inest enim velle in carendo, nisi cum sic tamquam in febri dicitur alia quadam notione verbi. dicitur enim alio modo etiam carere, cum aliquid non habeas et non habere te sentias, etiamsi id facile patiare. (ita) carere in morte non dicitur; nec enim esset dolendum; dicitur illud: 'bono carere', quod est malum. sed ne vivus quidem bono caret, si eo non indiget; sed in vivo intellegi tamen potest regno te carere — dici autem hoc in te satis subtiliter non potest; posset in Tarquinio, cum regno esset expulsus —: at in mortuo ne intellegi quidem. carere enim sentientis est; nec sensus in mortuo: ne carere quidem igitur in mortuo est. XXXVII. 89 Quamquam quid opus est in hoc philosophari, cum rem non magnopere philosophia egere videamus? quotiens non modo ductores nostri, sed universi etiam exercitus ad non dubiam mortem concurrerunt! quae quidem si timeretur, non Lucius Brutus arcens eum reditu tyrannum, quem ipse expulerat, in proelio concidisset; non cum Latinis decertans pater Decius, cum Etruscis filius, cum Pyrrho nepos se hostium telis obiecissent; non uno bello pro patria cadentis Scipiones Hispania vidisset, Paulum et Geminum Cannae, Venusia Marcellum, Litana Albinum, Lucani Gracchum. num quis horum miser hodie? ne tum quidem post spiritum extremum; nec enim potest esse miser quisquam, sensu perempto. 90 'At id ipsum odiosum est, sine sensu esse.' Odiosum, si id esset carere. Cum vero perspicuum sit nihil posse in eo esse, qui ipse non sit, quid potest esse in eo odiosum, qui nec careat nec sentiat? Quamquam hoc quidem nimis saepe, sed eo, quod in hoc inest omnis animi contractio ex metu mortis. Qui enim satis viderit, id quod est luce clarius, animo et corpore consumpto totoque animante deleto et facto interitu universo illud animal, quod fuerit, factum esse nihil, is plane perspiciet inter Hippocentaurum, qui numquam fuerit, et regem Agamemnonem nihil interesse, nece pluris nunc facere M. Camillum hoc civilie bellum, quam ego vivo illo fecerim Romam captam. Cur igitur et Camillus doleret, si haec post trecentos et quinquaginta fere annos eventura putaret, et ego doleam, si ad decem milia annorum gentem aliquam urbe nostra potituram putem? Quia tanta caritas partiae est, ut eam non sensu nostro, sed salute ipsius metiamur. XXXVIII. 91 Itaque non deterret sapientem mors, quae propter incertos casus cotidie imminet, propter brevitatem vitae numquam potest longe abesse, quo minus in omne tempus rei p. suisque consulat,cum posteritatem ipsam, cuius sensum habiturus non sit, ad se putet pertinere. quare licet etiam mortalem esse animum iudicantem aeterna moliri, non gloriae cupiditate,quam sensurus non sis, sed virtutis, quam necessario gloria, etiamsi tu id non agas, consequatur. Natura vero ⟨si⟩ se sic habet, ut, quo modo initium nobis rerum omnium ortus noster adferat, sic exitum mors, ut nihil pertinuit ad nos ante ortum, sic nihil post mortem pertinebit. in quo quid potest esse mali, cum mors nec ad vivos pertineat nec ad mortuos? 92 alteri nulli sunt,alteros non attinget.quam qui leviorem faciunt, somni simillimam volunt esse: quasi vero quisquam ita nonaginta annos velit vivere, ut, cum saxaginta confecerit, reliquos dormiat; ne sui quidem id velint, not modo ipse. Endymion vero, si fabulas audire volumus, ut nescio quando in Latmo obdormivit, qui est mons Cariae, nondum, opinor, est experrectus. num igitur eum curare censes, cum Luna laboret, a qua consopitus putatur, ut eum dormientem oscularetur? quid curet autem, qui ne sentit quidem? habes somnum imaginem mortis eamque cotidie induis: et dubitas quin sansus in morte nullus sit, cum in eius simulacro videas esse nullum sensum? XXXIX. 93 Pellantur ergo istae ineptiae paene aniles, ante tempus mori miserum esse. quod tandem tempus? naturaene? at ea quidem dedit usuram tamquam pecuniae nalla praestituta die. quid est igitur quod querare, si repetit, cum volt? ea enim condicione acceperas. Idem, si puer parvus occidit, aequo animo ferendum putant, si vero in cunis, ne querendum quidem. atqui ab hoc acerbius exegit natura quod dederat. 'nondum gustaverat', inquit, 'vitae suavitatem; hic autem iam sperabat magna,quibus frui coeperat.' at id quidem in ceteris rebus melius putatur, aliquam partem quam nullam attingere: cur in vita secus? (quamquam non male ait Callimachus multo saepius lacrimasse Priamum quam Troilum). eorum autem, qui exacta aetate moriuntur, fortuna laudatur. 94 cur? nam, reor, nullis, si vita longior daretur, posset esse iucundior; nihil enim est profecto homini prudentia dulcius,quam, ut cetera auferat, adfert certe senectus. Quae vero aetas longa est, aut quid omnino homini longum? nonne Modo pueros,modo adulescentes in cursu a tergo insequens Nec opinantis adsecuta est senectus? sed quia ultra nihil habemus, hoc longum dicimus. Omnia ista, perinde ut cuique data sunt pro rata parte, ita aut longa aut brevia dicuntur. apud Hypanim fluvium, qui ab Europae parte in Pontum influit, Aristoteles ait bestiolas quasdam nasci, quae unum diem vivant. ex his igitur hora VIII quae mortua est, provecta aetate mortua est; quae vero occidente sole, decrepita, eo magis, si etiam solstitiali die. confer nostram longissimam aetatem cum aeternitate: in eodem propemodum brevitate qua illae bestiolae reperiemur. XL. 95 Contemnamus igitur omnis ineptias — quod enim levius huic levitati nomen inponam? — totamque vim bene vivendi in animi robore ac magnitudine et in omnium rerum humanarum contemptione ac despicientia et in omni virtute ponamus. nam nunc quidem cogitationibus mollissimis effeminamur, ut, si ante mors adventet quam Chaldaeorum promissa consecuti sumus, spoliati magnis quibusdam bonis, inlusi destitutique videamur. 96 quodsi expectando et desiderando pendemus animis, cruciamur, angimur, pro di immortales, quam illud iter iucundum esse debet, quo confecto nulla reliqua cura, nulla sollicitudo futura sit! quam me delectat Theramenes! quam elato animo est! etsi enim flemus, cum legimus, tamen non miserabiliter vir clarus emoritur: qui cum coniectus in carcerem triginta iussu tyrannorum venenum ut sitiens obduxisset, reliquum sic e poculo eiecit, ut id resonaret, quo sonitu reddito adridens 'popino' inquit 'hoc pulchro Critiae', qui in eum fuerat taeterrimus. Graeci enim ⟨in⟩ conviviis solent nominare, cui poculum tradituri sint. lusit vir egregius extremo spiritu, cum iam praecordiis conceptam mortem contineret, vereque ei, cui venenum praebiberat, mortem eam est auguratus, quae brevi consecuta est. 97 Quis hanc maximi animi aequitatem in ipsa morte laudaret, si mortem malum iudicaret? vadit enim in eundem carcerem atque in eundem paucis post annis scyphum Socrates, eodem scelere iudicum quo tyrannorum Theramenes. quae est igitur eius oratio, qua facit eum Plato usum apud iudices iam morte multatum? XLI. 'Magna me' inquit 'spes tenet, iudices, bene mihi evenire, quod mittar ad mortem. necesse est enim sit alterum de duobus, ut aut sensus omnino omnes mors auferat aut in alium quendam locum ex his locis migretur. quam ob rem, sive sensus extinguitur morsque ei somno similis est, qui non numquam etiam sine visis somniorum placatissimam quietem adfert, di boni, quid lucri est emori! aut quam multi dies reperiri possunt, qui tali nocti anteponantur! cui si similis est perpetuitas omnis consequentis temporis, quis me beatior? 98 sin vera sunt quae dicuntur, migrationem esse mortem in eas oras, quas qui e vita excesserunt incolunt, id multo iam beatius est. tene, cum ab is, qui se iudicum numero haberi volunt, evaseris, ad eos venire, qui vere iudices appellentur, Minoem Rhadamanthum Aeacum Triptolemum, convenireque eos qui iuste ⟨et⟩ cum fide vixerint — haec peregrinatio mediocris vobis videri potest? ut vero conloqui cum Orpheo Musaeo Homero Hesiodo liceat, quanti tandem aestimatis? equidem saepe emori, si fieri posset, vellem, ut ea quae dico mihi liceret invisere. quanta delectatione autem adficerer, cum Palamedem, cum Aiacem, cum alios iudicio iniquo circumventos convenirem! temptarem etiam summi regis, qui maximas copias duxit ad Troiam, et Ulixi Sisyphique prudentiam, nec ob eam rem, cum haec exquirerem sicut hic faciebam, capite damnarer. — Ne vos quidem, iudices i qui me absolvistis, mortem timueritis. 99 nec enim cuiquam bono mali quicquam evenire potest nec vivo nec mortuo, nec umquam eius res a dis inmortalibus neglegentur, nec mihi ipsi hoc accidit fortuito. nec vero ego is, a quibus accusatus aut a quibus condemnatus sum, habeo quod suscenseam, nisi quod mihi nocere se crediderunt.' et haec quidem hoc modo; nihil autem melius extremo: 'sed tempus est' inquit 'iam hinc abire, me, ut moriar, vos, ut vitam agatis. utrum autem sit melius, dii inmortales sciunt, hominem quidem scire arbitror neminem.' XLII. Ne ego haud paulo hunc animum malim quam eorum omnium fortunas, qui de hoc iudicaverunt. etsi, quod praeter deos negat scire quemquam, id scit ipse utrum sit melius — nam dixit ante —, sed suum illud, nihil ut adfirmet, tenet ad extemum; 100 nos autem teneamus, ut nihil censeamus esse malum, quod sit a natura datum omnibus, intellegamusque, si mors malum sit, esse sempiternum malum. nam vitae miserae mors finis esse videtur; mors si est misera, finis esse nullus potest. Sed quid ego Socratem aut Theramenem, praestantis viros virtutis et sapientiae gloria, commemoro, cum Lacedaemonius quidam, cuius ne nomen quidem proditum est, mortem tantopere contempserit, ut, cum ad eam duceretur damnatus ab ephoris et esset voltu hilari atque laeto dixissetque ei quidam inimicus: 'contemnisne leges Lycurgi?', responderit: 'ego vero illi maximam gratiam habeo, qui me ea poena multaverit, quam sine mutuatione et sine versura possem dissolvere.' o virum Sparta dignum! ut mihi quidem, qui tam magno animo fuerit, innocens damnatus esse videatur. talis innumerabilis nostra civitas tulit. 101 sed quid duces et principes nominem, cum legiones scribat Cato saepe alacris in eum locum profectas, unde redituras se non arbitrarentur? pari animo Lacedaemonii in Thermopylis occiderunt, in quos Simonides: 'Dic, hospes, Spartae nos te hic vidisse iacentis, Dum sanctis patriae legibus obsequimur.' quid ille dux Leonidas dicit? 'pergite animo forti, Lacedaemonii, hodie apud inferos fortasse cenabimus.' fuit haec gens fortis, dum Lycurgi leges vigebant. e quibus unus, cum Perses hostis in conloquio dixisset glorians: 'solem prae iaculorum multitudine et sagittarum non videbitis', 'in umbra igitur' inquit 'pugnabimus.' 102 viros commemoro: qualis tandem Lacaena? quae cum filium in proelium misisset et interfectum audisset, 'idcirco' inquit 'genueram, ut esset, qui pro patria mortem non dubitaret occumbere'. XLIII. Esto: fortes et duri Spartiatae; magnam habet vim rei p. disciplina. quid? Cyrenaeum Theodorum, philosophum non ignobilem, nonne miramur? cui cum Lysimachus rex crucem minaretur, 'istis, quaeso' inquit 'ista horribilia minitare purpuratis tuis: Theodori quidem nihil interest, humine an sublime putescat.' Cuius hoc dicto admoneor, ut aliquid etiam de humatione et sepultura dicendum existimem, rem non difficilem, is praesertim cognitis, quae de nihil sentiendo paulo ante dicta sunt. de qua Socrates quidem quid senserit, apparet in eo libro in quo moritur, de quo iam tam multa diximus. 103 cum enim de inmortalitate animorum disputavisset et iam moriendi tempus urgeret, rogatus a Critone, quem ad modum sepeliri vellet, 'multam vero' inquit 'operam, amici, frustra consumpsi; Critoni enim nostro non persuasi me hinc avolaturum neque mei quicquam relicturum. verum tamen, Crito, si me adsequi potueris aut sicubi nanctus eris, ut tibi videbitur, sepelito. sed, mihi crede, nemo me vestrum, cum hinc excessero, consequetur.' praeclare is quidem, qui et amico permiserit et se ostenderit de hoc toto genere nihil laborare. 104 durior Diogenes, et is quidem eadem sentiens, sed ut Cynicus asperius: proici se iussit inhumatum. tum amici: 'volucribusne et feris?' 'minime vero' inquit, 'sed bacillum propter me, quo abigam, ponitote.' 'qui poteris?' illi, 'non enim senties.' 'quid igitur mihi ferarum laniatus oberit nihil sentienti?' praeclare Anaxagoras, qui cum Lampsaci moreretur, quaerentibus amicis, velletne Clazomenas in patriam, si quid accidisset, auferri, 'nihil necesse est' inquit, 'undique enim ad inferos tantundem viae est.' totaque de ratione humationis unum tenendum est, ad corpus illam pertinere, sive occiderit animus sive vigeat. in corpore autem perspicuum est vel extincto animo vel elapso nullum residere sensum. LXIV. 105 Sed plena errorum sunt omnia. trahit Hectorem ad currum religatum Achilles: lacerari eum et sentire, credo, putat. ergo hic ulciscitur, ut quidem sibi videtur; at illa sicut acerbissimam rem maeret: 'Vidi, videre quod me passa aegerrume, Hectorem curru quadriiugo raptarier.' quem Hectorem, aut quam diu ille erit Hector? melius Accius et aliquando sapiens Achilles: 'Immo enimvero corpus Priamo reddidi, Hectora abstuli.' non igitur Hectora traxisti, sed corpus quod fuerat Hectoris. 106 ecce alius exoritur e terra, qui matrem dormire non sinat: 'Mater, te appello, tu, quae curam somno suspensam levas, Neque te mei miseret, surge et sepeli natum —!' haec cum pressis et flebilibus modis, qui totis theatris maestitiam inferant, concinuntur, difficile est non eos qui inhumati sint miseros iudicare. 'prius quam ferae volucresque —' metuit, ne laceratis membris minus bene utatur; ne combustis, non extimescit. 'Neu reliquias semesas sireis denudatis ossibus Per terram sanie delibutas foede divexarier —' non intellego, quid metuat, cum tam bonos septenarios fundat ad tibiam. Tenendum est igitur nihil curandum esse post mortem, cum multi inimicos etiam mortuos poeniuntur. exsecratur luculentis sane versibus apud Ennium Thyestes, primum ut naufragio pereat Atreus: durum hoc sane; talis enim interitus non est sine gravi sensu; illa inania: 'Ipse summis saxis fixus asperis, evisceratus, Latere pendens, saxa spargens tabo, sanie et sanguine atro —' 107 non ipsa saxa magis sensu omni vacabunt quam ille 'latere pendens', cui se hic cruciatum censet optare. quae essent dura, si sentiret, ⟨sunt⟩ nulla sine sensu. illud vero perquam inane: 'Neque sepulcrum, quo recipiat, habeat, portum corporis, Ubi remissa humana vita corpus requiescat malis.' vides, quanto haec in errore versentur: portum esse corporis et requiescere in sepulcro putat mortuum; magna culpa Pelopis, qui non erudierit filium nec docuerit, quatenus esset quidque curandum. XLV. 108 Sed quid singulorum opiniones animadvertam, nationum varios errores perspicere cum liceat? condiunt Aegyptii mortuos et eos servant domi; Persae etiam cera circumlitos condunt, ut quam maxime permaneant diuturna corpora. Magorum mos est non humare corpora suorum, nisi a feris sint ante laniata; in Hyrcania plebs publicos alit canes, optumates domesticos: nobile autem genus canum illud scimus esse, sed pro sua quisque facultate parat a quibus lanietur, eamque optumam illi esse censent sepulturam. permulta alia colligit Chrysippus, ut est in omni historia curiosus, sed ita taetra sunt quaedam, ut ea fugiat et reformidet oratio. totus igitur hic locus est contemnendus in nobis, non neglegendus in nostris, ita tamen, ut mortuorum corpora nihil sentire vivi sentiamus; 109 quantum autem consuetudini famaeque dandum sit, id curent vivi, sed ita, ut intellegant nihil id ad mortuos pertinere. Sed profecto mors tum aequissimo animo oppetitur, cum suis se laudibus vita occidens consolari potest. nemo parum diu vixit, qui virtutis perfectae perfecto functus est munere. multa mihi ipsi ad mortem tempestiva fuerunt. quam utinam potuissem obire! nihil enim iam adquirebatur, cumulata erant officia vitae, cum fortuna bella restabant. quare si ipsa ratio minus perficiet, ut mortem neglegere possimus, at vita acta perficiat, ut satis superque vixisse videamur. quamquam enim sensus abierit, tamen suis et propriis bonis laudis et gloriae, quamvis non sentiant, mortui non carent. etsi enim nihil habet in se gloria cur expetatur, tamen virtutem tamquam umbra sequitur. XLVI. 110 verum multitudinis iudicium de bonis ⟨bonum⟩ si quando est, magis laudandum est quam illi ob eam rem beati. non possum autem dicere, quoquo modo hoc accipietur, Lycurgum Solonem legum et publicae disciplinae carere gloria, Themistoclem Epaminondam bellicae virtutis. ante enim Salamina ipsam Neptunus obruet quam Salaminii tropaei memoriam, priusque e Boeotia Leuctra tollentur quam pugnae Leuctricae gloria. multo autem tardius fama deseret Curium Fabricium Calatinum, duo Scipiones duo Africanos, Maximum Marcellum Paulum, Catonem Laelium, innumerabilis alios; quorum similitudinem aliquam qui arripuerit, non eam fama populari, sed vera bonorum laude metiens, fidenti animo, si ita res feret, gradietur ad mortem; in qua aut summum bonum aut nullum malum esse cognovimus. secundis vero suis rebus volet etiam mori; non enim tum cumulus bonorum iucundus esse potest quam molesta decessio. 111 hanc sententiam significare videtur Laconis illa vox, qui, cum Rhodius Diagoras, Olympionices nobilis, uno die duo suos filios victores Olympiae vidsset, accessit ad senem et gratulatus: 'morere Diagora' inquit; 'non enim in caelum ascensurus es.' magna haec, et nimium fortasse, Graeci putant vel tum potius putabant, isque, qui hoc Diagorae dixit, permagnum existimans tris Olympionicas una e domo prodire cunctari illum diutius in vita fortunae obiectum inutile putabat ipsi. Ego autem tibi quidem, quod satis esset, paucis verbis, ut mihi videbar, responderam — concesseras enim nullo in malo mortuos esse —; sed ob eam causam contendi ut plura dicerem, quod in desiderio et luctu haec est consolatio maxima. nostrum enim et nostra causa susceptum dolorem modice ferre debemus, ne nosmet ipsos amare videamur; illa suspicio intolerabili dolore cruciat, si opinamur eos quibus orbati sumus esse cum aliquo sensu in is malis quibus volgo opinantur. hanc excutere opinionem mihimet volui radicitus, eoque fui fortasse longior. XLVII. 112 Tu longior? non mihi quidem. prior enim pars orationis tuae faciebat, ut mori cuperem, posterior, ut modo non nollem, modo non laborarem; omni autem oratione illud certe perfectum est, ut mortem non ducerem in malis. Num igitur etiam rhetorum epilogum desideramus? an hanc iam artem plane relinquimus? Tu vero istam ne relinqueris, quam semper ornasti, et quidem iure; illa enim te, verum si loqui volumus, ornaverat. sed quinam est iste epilogus? aveo enim audire, quicquid est. 113 Deorum inmortalium iudicia solent in scholis proferre de morte, nec vero ea fingere ipsi, sed Herodoto auctore aliisque pluribus. primum Argiae sacerdotis Cleobis et Bito filii praedicantur. nota fabula est. cum enim illam ad sollemne et statum sacrificium curru vehi ius esset satis longe ab oppido ad fanum morarenturque iumenta, tum iuvenes i quos modo nominavi veste posita corpora oleo perunxerunt, ad iugum accesserunt. ita sacerdos advecta in fanum, cum currus esset ductus a filiis, precata a dea dicitur, ut id illis praemii daret pro pietate, quod maxumum homini dari posset a deo; post epulatos cum matre adulescentis somno se dedisse, mane inventos esse mortuos. 114 simili precatione Trophonius et Agamedes usi dicuntur; qui cum Apollini Delphis templum exaedificavissent, venerantes deum petiverunt mercedem non parvam quidem operis et laboris sui: nihil certi, sed quod esset optimum homini. quibus Apollo se id daturum ostendit post eius diei diem tertium; qui ut inluxit, mortui sunt reperti. iudicavisse deum dicunt, et eum quidem deum,cui reliqui dii concessissent, ut praeter ceteros divinaret. XLVIII. adfertur etiam de Sileno fabella quaedam: qui cum a Mida captus esset, hoc ei muneris pro sua missione dedisse scribitur: docuisse regem non nasci homini longe optimum esse, proximum autem quam primum mori. 115 qua est sententia in Cresphonte usus Euripedes: 'Nam nos decebat coetus celebrantis domum Lugere, ubi esset aliquis in lucem editus, Humanae vitae varia reputantis mala; At, qui labores morte finisset gravis, Hunc omni amicos laude et laetitia exsequi.' simile quiddam est in Consolatione Crantoris: ait enim Terinaeum quendam Elysium, cum graviter filii mortem maereret, venisse in psychomantium quaerentem, quae fuisset tantae calamitatis causa; huic in tabellis tris huius modi versiculos datos: 'Igraris homines in vita mentibus errant: Euthynous potitur fatorum numine leto. Sic fuit utilius finiri ipsique tibique.' 116 his et talibus auctoribus usi confirmant causam rebus a diis inmortalibus iudicatam. Alcidamas quidem, rhetor antiquus in primis nobilis, acripsit etima laudationem mortis, quae constat ex enumeratione humanorum malorum; cui rationes eae quae exquisitius a philosophis colliguntur defuerunt, ubertas orationis non defuit. Clarae vero mortes pro patria oppetitae non solum gloriosae rhetoribus, sed etiam beatae videri solent. repetunt ab Erechtheo, cuius etiam filiae cupide mortem expetiverunt pro vita civium; ⟨commemorant⟩ Codrum, qui se in medios inmisit hostis veste famulari, ne posset adgnosci, si esset ornatu regio, quod oraculum erat datum, si rex interfectus esset, victrices Athenas fore; Menoeceus non praetermittitur, qui item oraculo edito largitus est patriae suum sanguinem; ⟨nam⟩ Iphigenia Aulide duci se immolandam iubet, ut hostium elicatur suo. veniunt inde ad propiora: XLIX. Harmodius in ore est et Aristogiton; Lacedaemonius Leonidas, Thebanus Epaminondas viget. nostros non norunt, quos enumerare magnum est: ita sunt multi, quibus videmus optabilis mortes fuisse cum gloria. 117 Quae cum ita sint, magna tamen eloquentia est utendum atque ita velut superiore e loco contionandum, ut homines mortem vel optare incipiant vel certe timere desistant? nam si supremus ille dies non extinctionem, sed commutationem adfert loci, quid optabilius? sin autem perimit ac delet omnino, quid melius quam in mediis vitae laboribus obdormiscere et ita coniventem somno consopiri sempiterno? quod si fiat, melior Enni quam Solonis oratio. hic enim noster: 'nemo me lacrimis decoret' inquit 'nec funera fletu faxit!' at vero ille sapiens: 'Mors mea ne careat lacrimis: linquamus amicis Maerorem, ut celebrent funera cum gemitu.' 118 nos vero, si quid tale acciderit, ut a deo denuntiatum videatur ut exeamus e vita, laeti et agentes gratias paremus emittique nos e custodia et levari vinclis arbitremur,ut aut in aeternam et plane in nostram domum remigremus aut omni sensu molestiaque careamus; sin autem nihil denuntiabitur, eo tamen simus animo, ut horribilem illum diem aliis nobis faustum putemus nihilque in malis ducamus, quod sit vel a diis inmortalibus vel a natura parente omnium constitutum. non enim temere nec fortuito sati et creati sumus, sed profecto fuit quaedam vis, quae generi consuleret humano nec id gigneret aut aleret, quod cum exanclavisset omnes labores, tum incideret in mortis malum sempiternum: portum potius paratum nobis et perfugium putemus. 119 quo utinam velis passis pervehi liceat! sin reflantibus ventis reiciemur, tamen eodem paulo tardius referamur necesse est. quod autem omnibus necesse est, idne miserum esse uni potest? Habes epilogum, ne quid preatermissum aut relictum putes. Ego vero, et quidem fecit etiam iste me epilogus firmiorem. Optime, inquam. sed nunc quidem valetudini tribuamus aliquid, cras autem et quot dies erimus in Tusculano, agamus haec et ea potissimum, quae levationem habeant aegritudinum formidinum cupiditatum, qui omnis philosohpiae est fructus uberrimus. {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} </div> dczz473wc98jo5ajl7xgdssdkstnkor 265121 265116 2026-05-09T13:24:47Z Seiopotessi 25212 265121 wikitext text/x-wiki {{TextQuality|50%}} <div class="text"> {{titulus2 |Scriptor= Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= Tusculanae disputationes |OperaeWikiPagina= Tusculanae disputationes |SubTitulus=<small>[[Opera philosophica (Marcus Tullius Cicero)|(Opera philosophica)]]</small><br>Liber I |Annus= 45 a.Ch.n. |Curatura=2022-07-18 V1.0 }} {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} 1 Cum defensionum laboribus senatoriisque muneribus aut omnino aut magna ex parte essem aliquando liberatus, rettuli me, Brute, te hortante maxime ad ea studia, quae retenta animo, remissa temporibus, longo intervallo intermissa revocavi, et cum omnium artium, quae ad rectam vivendi viam pertinerent, ratio et disciplina studio sapientiae, quae philosophia dicitur, contineretur, hoc mihi Latinis litteris inlustrandum putavi, non quia philosophia Graecis et litteris et doctoribus percipi non posset, sed meum semper iudicium fuit omnia nostros aut invenisse per se sapientius quam Graecos aut accepta ab illis fecisse meliora, quae quidem digna statuissent, in quibus elaborarent. 2 Nam mores et instituta vitae resque domesticas ac familiaris nos profecto et melius tuemur et lautius, rem vero publicam nostri maiores certe melioribus temperaverunt et institutis et legibus. quid loquar de re militari? in qua cum virtute nostri multum valuerunt, tum plus etiam disciplina. iam illa, quae natura, non litteris adsecuti sunt, neque cum Graecia neque ulla cum gente sunt conferenda. quae enim tanta gravitas, quae tanta constantia, magnitudo animi, probitas, fides, quae tam excellens in omni genere virtus in ullis fuit, ut sit cum maioribus nostris comparanda? 3 Doctrina Graecia nos et omni litterarum genere superabat; in quo erat facile vincere non repugnantes. nam cum apud Graecos antiquissimum e doctis genus sit poetarum, siquidem Homerus fuit et Hesiodus ante Romam conditam, Archilochus regnante Romulo, serius poeticam nos accepimus. annis fere cccccx post Romam conditam Livius fabulam dedit, C.Claudio, Caeci filio, M.Tuditano consulibus, anno ante natum Ennium. qui fuit maior natu quam Plautus et Naevius. II. sero igitur a nostris poetae vel cogniti vel recepti. quamquam est in Originibus solitos esse in epulis canere convivas ad tibicinem de clarorum hominum virtutibus; honorem tamen huic generi non fuisse declarat oratio Catonis, in qua obiecit ut probrum M.Nobiliori, quod is in provinciam poetas duxisset; duxerat autem consul ille in Aetoliam, ut scimus, Ennium. quo minus igitur honoris erat poetis, eo minora studia fuerunt, nec tamen, si qui magnis ingeniis in eo genere extiterunt, non satis Graecorum gloriae responderunt. 4 an censemus, si Fabio, nobilissimo homini, laudi datum esset, quod pingeret, non multos etiam apud nos futuros Polyclitos et Parrhasios fuisse? honos alit artes, omnesque incenduntur ad studia gloria, iacentque ea semper, quae apud quosque improbantur. summam eruditionem Graeci sitam censebant in nervorum vocumque cantibus; igitur et Epaminondas, princeps meo iudicio Graeciae, fidibus praeclare cecinisse dicitur, Themistoclesque aliquot ante annos cum in epulis recusaret lyram, est habitus indoctior. ergo in Graecia musici floruerunt, discebantque id omnes, nec qui nesciebat satis excultus doctrina putabatur. 5 in summo apud illos honore geometria fuit, itaque nihil mathematicis inlustrius; at nos metiendi ratiocinandique utilitate huius artis terminavimus modum. III. At contra oratorem celeriter complexi sumus, nec eum primo eruditum, aptum tamen ad dicendum, post autem eruditum. nam Galbam Africanum Laelium doctos fuisse traditum est, studiosum autem eum, qui is aetate anteibat, Catonem, post vero Lepidum, Carbonem, Gracchos, inde ita magnos nostram ad aetatem, ut non multum aut nihil omnino Graecis cederetur. Philosophia iacuit usque ad hanc aetatem nec ullum habuit lumen litterarum Latinarum; quae inlustranda et excitanda nobis est, ut, si occupati profuimus aliquid civibus nostris, prosimus etiam, si possumus, otiosi. 6 in quo eo magis nobis est elaborandum, quod multi iam esse libri Latini dicuntur scripti inconsiderate ab optimis illis quidem viris, sed non satis eruditis. fieri autem potest, ut recte quis sentiat et id quod sentit polite eloqui non possit; sed mandare quemquam litteris cogitationes suas, qui eas nec disponere nec inlustrare possit nec delectatione aliqua allicere lectorem, hominis est intemperanter abutentis et otio et litteris. itaque suos libros ipsi legunt cum suis, nec quisquam attingit praeter eos, qui eandem licentiam scribendi sibi permitti volunt. quare si aliquid oratoriae laudis nostra attulimus industria, multo studiosius philosophiae fontis aperiemus, e quibus etiam illa manabant. IV. 7 Sed ut Aristoteles, vir summo ingenio, scientia, copia, cum motus esset Isocratis rhetoris gloria, dicere docere etiam coepit adulescentes et prudentiam cum eloquentia iungere, sic nobis placet nec pristinum dicendi studium deponere et in hac maiore et uberiore arte versari. hanc enim perfectam philosophiam semper iudicavi, quae de maximis quaestionibus copiose posset ornateque dicere; in quam exercitationem ita nos studiose [operam] dedimus, ut iam etiam scholas Graecorum more habere auderemus. ut nuper tuum post discessum in Tusculano cum essent complures mecum familiares, temptavi, quid in eo genere possem. ut enim antea declamitabam causas, quod nemo me diutius fecit, sic haec mihi nunc senilis est declamatio. ponere iubebam, de quo quis audire vellet; ad id aut sedens aut ambulans disputabam. 8 itaque dierum quinque scholas, ut Graeci appellant, in totidem libros contuli. fiebat autem ita ut, cum is qui audire vellet dixisset, quid sibi videretur, tum ego contra dicerem. haec est enim, ut scis, vetus et Socratica ratio contra alterius opinionem disserendi. nam ita facillime, quid veri simillimum esset, inveniri posse Socrates arbitrabatur. Sed quo commodius disputationes nostrae explicentur, sic eas exponam, quasi agatur res, non quasi narretur. ergo ita nascetur exordium: V. 9 Malum mihi videtur esse mors. Iisne, qui mortui sunt, an iis, quibus moriendum est? Utrisque. Est miserum igitur, quoniam malum. Certe. Ergo et ii, quibus evenit iam ut morerentur, et ii, quibus eventurum est, miseri. Mihi ita videtur. Nemo ergo non miser. Prorsus nemo. Et quidem, si tibi constare vis, omnes, quicumque nati sunt eruntve, non solum miseri, sed etiam semper miseri. nam si solos eos diceres miseros quibus moriendum esset, neminem tu quidem eorum qui viverent exciperes — moriendum est enim omnibus, — esset tamen miseriae finis in morte. quoniam autem etiam mortui miseri sunt, in miseriam nascimur sempiternam. necesse est enim miseros esse eos qui centum milibus annorum ante occiderunt, vel potius omnis, quicumque nati sunt. Ita prorsus existimo. 10 Dic quaeso: num te illa terrent, triceps apud inferos Cerberus, Cocyti fremitus, travectio Acherontis, 'mento summam aquam attingens enectus siti' Tantalus? tum illud, quod 'Sisyphus versat saxum sudans nitendo neque proficit hilum?' fortasse etiam inexorabiles iudices, Minos et Rhadamanthus? apud quos nec te L.Crassus defendet nec M.Antonius nec, quoniam apud Graecos iudices res agetur, poteris adhibere Demosthenen; tibi ipsi pro te erit maxima corona causa dicenda. haec fortasse metuis et idcirco mortem censes esse sempiternum malum. VI. Adeone me delirare censes, ut ista esse credam? An tu haec non credis? Minime vero. Male hercule narras. Cur? quaeso. Quia disertus esse possem, si contra ista dicerem. 11 Quis enim non in eius modi causa? aut quid negotii est haec poetarum et pictorum portenta convincere? Atqui pleni libri sunt contra ista ipsa disserentium philosophorum. Inepte sane. quis enim est tam excors, quem ista moveant? Si ergo apud inferos miseri non sunt, ne sunt quidem apud inferos ulli. Ita prorsus existimo. Ubi sunt ergo ii, quos miseros dicis, aut quem locum incolunt? si enim sunt, nusquam esse non possunt. Ego vero nusquam esse illos puto. Igitur ne esse quidem? Prorsus isto modo, et tamen miseros ob id ipsum quidem, quia nulli sint. 12 Iam mallem Cerberum metueres quam ista tam inconsiderate diceres. Quid tandem? Quem esse negas, eundem esse dicis. ubi est acumen tuum? cum enim miserum esse dicis, tum eum qui non sit dicis esse. Non sum ita hebes, ut istud dicam. Quid dicis igitur? Miserum esse verbi causa M.Crassum, qui illas fortunas morte dimiserit, miserum Cn.Pompeium, qui tanta gloria sit orbatus, omnis denique miseros, qui hac luce careant. Revolveris eodem. sint enim oportet, si miseri sunt; tu autem modo negabas eos esse, qui mortui essent. Si igitur non sunt, nihil possunt esse; ita ne miseri quidem sunt. Non dico fortasse etiam, quod sentio; nam istuc ipsum, non esse, cum fueris, miserrimum puto. 13 Quid? miserius quam omnino numquam fuisse? ita, qui nondum nati sunt, miseri iam sunt, quia non sunt, et nos, si post mortem miseri futuri sumus, miseri fuimus ante quam nati. ego autem non commemini, ante quam sum natus, me miserum; tu si meliore memoria es, velim scire, ecquid de te recordere. VII. Ita iocaris, quasi ego dicam eos miseros, qui nati non sint, et non eos miseros, qui mortui sunt. Esse ergo eos dicis. Immo, quia non sint, cum fuerint, eo miseros esse. Pugnantia te loqui non vides? quid enim tam pugnat, quam non modo miserum, sed omnino quicquam esse, qui non sit? an tu egressus porta Capena cum Calatini, Scipionum, Serviliorum, Metellorum, sepulcra vides, miseros putas illos? Quoniam me verbo premis, posthac non ita dicam, miseros esse, sed tantum miseros, ob id ipsum, quia non sint. Non dicis igitur: 'miser est M.Crassus', sed tantum: 'miser M.Crassus'? Ita plane. 14 Quasi non necesse sit, quicquid isto modo pronunties, id aut esse aut non esse! an tu dialecticis ne imbutus quidem es? in primis enim hoc traditur: omne pronuntiatum (sic enim mihi in praesentia occurrit ut appellarem axioma, — utar post alio, si invenero melius) id ergo est pronuntiatum, quod est verum aut falsum. cum igitur dicis: 'miser M.Crassus', aut hoc dicis: 'miser est Crassus', ut possit iudicari, verum id falsumne sit, aut nihil dicis omnino. Age, iam concedo non esse miseros, qui mortui sint, quoniam extorsisti, ut faterer, qui omnino non essent, eos ne miseros quidem esse posse. quid? qui vivimus, cum moriendum sit, nonne miseri sumus? quae enim potest in vita esse iucunditas, cum dies et noctes cogitandum sit iam iamque esse moriendum? VIII. 15 Ecquid ergo intellegis, quantum mali de humana condicione deieceris? Quonam modo? Quia, si mors etiam mortuis miserum esset, infinitum quoddam et sempiternum malum haberemus in vita; nunc video calcem, ad quam cum sit decursum, nihil sit praeterea extimescendum. sed tu mihi videris Epicharmi, acuti nec insulsi hominis ut Siculi, sententiam sequi. Quam? non enim novi. Dicam, si potero, Latine. scis enim me Graece loqui in Latino sermone non plus solere quam in Graeco Latine. Et recte quidem. sed quae tandem est Epicharmi ista sententia? 'Emori nolo, sed me esse mortuum nihil aestimo. 'Iam adgnosco Graecum. sed quoniam coegisti, ut concederem, qui mortui essent, eos miseros non esse, perfice, si potes, ut ne moriendum quidem esse miserum putem. 16 Iam istuc quidem nihil negotii est, sed ego maiora molior. Quo modo hoc nihil negotii est? aut quae sunt tandem ista maiora? Quia, quoniam post mortem mali nihil est, ne mors quidem est malum, cui proxumum tempus est post mortem, in quo mali nihil esse concedis: ita ne moriendum quidem esse malum est; id est enim perveniendum esse ad id, quod non esse malum confitemur. Uberius ista, quaeso. haec enim spinosiora, prius ut confitear me cogunt quam ut adsentiar. sed quae sunt ea, quae dicis te maiora moliri? Ut doceam, si possim, non modo malum non esse, sed bonum etiam esse mortem. Non postulo id quidem, aveo tamen audire. ut enim non efficias quod vis, tamen, mors ut malum non sit, efficies. sed nihil te interpellabo; continentem orationem audire malo. 17 Quid, si te rogavero aliquid, nonne respondebis? Superbum id quidem est, sed, nisi quid necesse erit, malo non roges. IX. Geram tibi morem et ea quae vis, ut potero, explicabo, nec tamen quasi Pythius Apollo, certa ut sint et fixa, quae dixero, sed ut homunculus unus e multis probabilia coniectura sequens. ultra enim quo progrediar, quam ut veri similia videam, non habeo; certa dicent ii, qui et percipi ea posse dicunt et se sapientis esse profitentur. Tu, ut videtur; nos ad audiendum parati sumus. 18 Mors igitur ipsa, quae videtur notissima res esse, quid sit, primum est videndum. sunt enim qui discessum animi a corpore putent esse mortem; sunt qui nullum censeant fieri discessum, sed una animum et corpus occidere, animumque in corpore extingui. qui discedere animum censent, alii statim dissipari, alii diu permanere, alii semper. quid sit porro ipse animus, aut ubi, aut unde, magna dissensio est. aliis cor ipsum animus videtur, ex quo excordes, vecordes concordesque dicuntur et Nasica ille prudens bis consul 'Corculum' et 'egregie cordatus homo, catus Aelius Sextus'. 19 Empedocles animum esse censet cordi suffusum sanguinem; aliis pars quaedam cerebri visa est animi principatum tenere; aliis nec cor ipsum placet nec cerebri quandam partem esse animum, sed alii in corde, alii in cerebro dixerunt animi esse sedem et locum; animum autem alii animam, ut fere nostri declarat nomen: nam et agere animam et efflare dicimus et animosos et bene animatos et ex animi sententia; ipse autem animus ab anima dictus est; Zenoni Stoico animus ignis videtur. X. sed haec quidem quae dixi, cor, cerebrum, animam, ignem volgo, reliqua fere singuli. ut multo ante veteres, proxime autem Aristoxenus, musicus idemque philosophus, ipsius corporis intentionem quandam, velut in cantu et fidibus quae ἁρμονία (harmonia) dicitur: sic ex corporis totius natura et figura varios motus cieri tamquam in cantu sonos. 20 hic ab artificio suo non recessit et tamen dixit aliquid, quod ipsum quale esset erat multo ante et dictum et explanatum a Platone. Xenocrates animi figuram et quasi corpus negavit esse ullum, numerum dixit esse, cuius vis, ut iam ante Pythagorae visum erat, in natura maxuma esset. eius doctor Plato triplicem finxit animum, cuius principatum, id est rationem, in capite sicut in arce posuit, et duas partes parere voluit, iram et cupiditatem, quas locis disclusit: iram in pectore, cupiditatem supter praecordia locavit. 21 Dicaearchus autem in eo sermone, quem Corinthi habitum tribus libris exponit, doctorum hominum disputantium primo libro multos loquentes facit; duobus Pherecratem quendam Phthiotam senem, quem ait a Deucalione ortum, disserentem inducit nihil esse omnino animum, et hoc esse nomen totum inane, frustraque animalia et animantis appellari, neque in homine inesse animum vel animam nec in bestia, vimque omnem eam, qua vel agamus quid vel sentiamus, in omnibus corporibus vivis aequabiliter esse fusam nec separabilem a corpore esse, quippe quae nulla sit, nec sit quicquam nisi corpus unum et simplex, ita figuratum ut temperatione naturae vigeat et sentiat. 22 Aristoteles, longe omnibus (Platonem semper excipio) praestans et ingenio et diligentia, cum quattuor nota illa genera principiorum esset complexus, e quibus omnia orerentur, quintam quandam naturam censet esse, e qua sit mens; cogitare enim et providere et discere et docere et invenire aliquid et tam multa [alia] meminisse, amare, odisse, cupere, timere, angi, laetari, haec et similia eorum in horum quattuor generum inesse nullo putat; quintum genus adhibet vacans nomine et sic ipsum animum ἐνδελέχειαν (endelecheian) appellat novo nomine quasi quandam continuatam motionem et perennem. XI. Nisi quae me forte fugiunt, haec sunt fere de animo sententiae. Democritum enim, magnum illum quidem virum, sed levibus et rotundis corpusculis efficientem animum concursu quodam fortuito, omittamus; nihil est enim apud istos, quod non atomorum turba conficiat. 23 Harum sententiarum quae vera sit, deus aliqui viderit; quae veri simillima, magna quaestio est. utrum igitur inter has sententias diiudicare malumus an ad propositum redire? Cuperem equidem utrumque, si posset, sed est difficile confundere. quare si, ut ista non disserantur, liberari mortis metu possumus, id agamus; sin id non potest nisi hac quaestione animorum explicata, nunc, si videtur, hoc, illud alias. Quod malle te intellego, id puto esse commodius; efficiet enim ratio ut, quaecumque vera sit earum sententiarum quas eui, mors aut malum non sit aut sit bonum potius. 24 nam si cor aut sanguis aut cerebrum est animus, certe, quoniam est corpus, interibit cum reliquo corpore; si anima est, fortasse dissipabitur; si ignis, extinguetur; si est Aristoxeni harmonia, dissolvetur. quid de Dicaearcho dicam, qui nihil omnino animum dicat esse? his sententiis omnibus nihil post mortem pertinere ad quemquam potest; pariter enim cum vita sensus amittitur; non sentientis autem nihil est ullam in partem quod intersit. reliquorum sententiae spem adferunt, si te hoc forte delectat, posse animos, cum e corporibus excesserint, in caelum quasi in domicilium suum pervenire. Me vero delectat, idque primum ita esse velim, deinde, etiamsi non sit, mihi persuaderi tamen velim. Quid tibi ergo opera nostra opus est? num eloquentia Platonem superare possumus? evolve diligenter eius eum librum, qui est de animo: amplius quod desideres nihil erit. Feci mehercule, et quidem saepius; sed nescio quo modo, dum lego, adsentior, cum posui librum et mecum ipse de inmortalitate animorum coepi cogitare, adsensio omnis illa elabitur. 25 Quid? hoc dasne aut manere animos post mortem aut morte ipsa interire? Do vero. Quid, si maneant? Beatos esse concedo. Sin intereant? Non esse miseros, quoniam ne sint quidem; iam istuc coacti a te paulo ante concessimus. Quo modo igitur aut cur mortem malum tibi videri dicis? quae aut beatos nos efficiet, animis manentibus, aut non miseros sensu carentis. XII. 26 Expone igitur, nisi molestum est, primum, si potes, animos remanere post mortem, tum, si minus id obtinebis — est enim arduum —, docebis carere omni malo mortem. ego enim istuc ipsum vereor ne malum sit non dico carere sensu, sed carendum esse. Auctoribus quidem ad istam sententiam, quam vis obtineri, uti optimis possumus, quod in omnibus causis et debet et solet valere plurimum, et primum quidem omni antiquitate, quae quo propius aberat ab ortu et divina progenie, hoc melius ea fortasse quae erant vera cernebat. 27 Itaque unum illud erat insitum priscis illis, quos cascos appellat Ennius, esse in morte sensum neque excessu vitae sic deleri hominem, ut funditus interiret; idque cum multis aliis rebus, tum e pontificio iure et e caerimoniis sepulcrorum intellegi licet, quas maxumis ingeniis praediti nec tanta cura coluissent nec violatas tam inexpiabili religione sanxissent, nisi haereret in eorum mentibus mortem non interitum esse omnia tollentem atque delentem, sed quandam quasi migrationem commutationemque vitae, quae in claris viris et feminis dux in caelum soleret esse, in ceteris humi retineretur et permaneret tamen. 28 ex hoc et nostrorum opinione 'Romulus in caelo cum diis agit aevum', ut famae adsentiens dixit Ennius, et apud Graecos indeque perlapsus ad nos et usque ad Oceanum Hercules tantus et tam praesens habetur deus; hinc Liber Semela natus eademque famae celebritate Tyndaridae fratres, qui non modo adiutores in proeliis victoriae populi Romani, sed etiam nuntii fuisse perhibentur. quid? Ino Cadmi filia nonne Leukothea nominata a Graecis Matuta habetur a nostris? quid? totum prope caelum, ne pluris persequar, nonne humano genere completum est? XIII. 29 si vero scrutari vetera et ex is ea quae scriptores Graeciae prodiderunt eruere coner, ipsi illi maiorum gentium dii qui habentur hinc nobis profecti in caelum reperientur. quaere, quorum demonstrentur sepulcra in Graecia; reminiscere, quoniam es initiatus, quae tradantur mysteriis: tum denique, quam hoc late pateat, intelleges. sed qui nondum ea quae multis post annis (homines) tractare coepissent physica didicissent, tantum sibi persuaserant, quantum natura admonente cognoverant, rationes et causas rerum non tenebant, visis quibusdam saepe movebantur, iisque maxime nocturnis, ut vide rentur ei, qui vita excesserant, vivere. 30 Ut porro firmissimum hoc adferri videtur cur deos esse credamus, quod nulla gens tam fera, nemo omnium tam sit inmanis, cuius mentem non imbuerit deorum opinio (multi de diis prava sentiunt — id enim vitioso more effici solet — omnes tamen esse vim et naturam divinam arbitrantur, nec vero id conlocutio hominum aut consessus efficit, non institutis opinio est confirmata, non legibus; omni autem in re consensio omnium gentium lex naturae putanda est) — quis est igitur, qui suorum mortem primum non eo lugeat, quod eos orbatos vitae commodis arbitretur? tolle hanc opinionem, luctum sustuleris. nemo enim maeret suo incommodo: dolent fortasse et anguntur, sed illa lugubris lamentatio fletusque maerens ex eo est, quod eum, quem dileximus, vitae commodis privatum arbitramur idque sentire. atque haec ita sentimus, natura duce, nulla ratione nullaque doctrina. XIV. 31 Maxumum vero argumentum est naturam ipsam de inmortalitate animorum tacitam iudicare, quod omnibus curae sunt, et maxumae quidem, quae post mortem futura sint. 'serit arbores, quae alteri saeclo prosint', ut ait (Statius) in Synephebis, quid spectans nisi etiam postera saecula ad se pertinere? ergo arbores seret diligens agricola, quarum aspiciet bacam ipse numquam; vir magnus leges, instituta, rem publicam non seret? quid procreatio liberorum, quid propagatio nominis, quid adoptationes filiorum, quid testamentorum diligentia, quid ipsa sepulcrorum monumenta, elogia significant nisi nos futura etiam cogitare? 32 Quid? illud num dubitas, quin specimen naturae capi deceat ex optima quaque natura? quae est melior igitur in hominum genere natura quam eorum, qui se natos ad homines iuvandos, tutandos, conservandos, arbitrantur? abiit ad deos Hercules: numquam abisset, nisi, cum inter homines esset, eam sibi viam munivisset. vetera iam ista et religione omnium consecrata: XV. quid in hac re publica tot tantosque viros ob rem publicam interfectos cogitasse arbitramur? iisdemne ut finibus nomen suum quibus vita terminaretur? nemo umquam sine magna spe inmortalitatis se pro patria offerret ad mortem. 33 licuit esse otioso Themistocli, licuit Epaminondae, licuit, ne et vetera et externa quaeram, mihi; sed nescio quo modo inhaeret in mentibus quasi saeclorum quoddam augurium futurorum, idque in maximis ingeniis altissimisque animis et existit maxime et apparet facillime. quo quidem dempto, quis tam esset amens, qui semper in laboribus et periculis viveret? 34 loquor de principibus; quid? poetae nonne post mortem nobilitari volunt? unde ergo illud: 'Aspicite, o cives, senis Enni imaginis formam: Hic vestrum panxit maxima facta patrum'? mercedem gloriae flagitat ab iis quorum patres adfecerat gloria, idemque: 'Nemo me lacrimis decoret nec funera fletu Faxit. Cur? volito vivos per ora virum.' sed quid poetas? opifices post mortem nobilitari volunt. quid enim Phidias sui similem speciem inclusit in clupeo Minervae, cum inscribere (nomen) non liceret? quid? nostri philosophi nonne in is libris ipsis, quos scribunt de contemnenda gloria, sua nomina inscribunt? 35 Quodsi omnium consensus naturae vox est, omnesque qui ubique sunt consentiunt esse aliquid, quod ad eos pertineat qui vita cesserint, nobis quoque idem existimandum est, et si, quorum aut ingenio aut virtute animus excellit, eos arbitrabimur, quia natura optima sint, cernere naturae vim maxume, veri simile est, cum optumus quisque maxume posteritati serviat, esse aliquid, cuius is post mortem sensum sit habiturus. XVI. 36 Sed ut deos esse natura opinamur, qualesque sint, ratione cognoscimus, sic permanere animos arbitramur consensu nationum omnium, qua in sede maneant qualesque sint, ratione discendum est. cuius ignoratio finxit inferos easque formidines, quas tu contemnere non sine causa videbare. in terram enim cadentibus corporibus isque humo tectis, e quo dictum est humari, sub terra censebant reliquam vitam agi mortuorum; quam eorum opinionem magni errores consecuti sunt, quos auxerunt poetae. 37 frequens enim consessus theatri, in quo sunt mulierculae et pueri, movetur audiens tam grande carmen: 'Adsum atque advenio Acherunte vix via alta atque ardua Per speluncas saxis structas asperis pendentibus Maxumis, ubi rigida constat crassa caligo inferum,' tantumque valuit error — qui mihi quidem iam sublatus videtur —, ut, corpora cremata cum scirent, tamen ea fieri apud inferos fingerent, quae sine corporibus nec fieri possent nec intellegi. animos enim per se ipsos viventis non poterant mente complecti, formam aliquam figuramque quaerebant. inde Homeri tota νέκυια, inde ea quae meus amicus Appius νεκυομαντεῖα faciebat, inde in vicinia nostra Averni lacus, unde animae excitantur obscura umbra opertae, imagines mortuorum, alto ostio Acheruntis, falso sanguine. has tamen imagines loqui volunt, quod fieri nec sine lingua nec sine palato nec sine faucium, laterum, pulmonum vi et figura potest. nihil enim animo videre poterant, ad oculos omnia referebant. 38 Magni autem est ingenii sevocare mentem a sensibus et cogitationem ab consuetudine abducere. itaque credo equidem etiam alios tot saeculis, sed quod litteris exstet, Pherecydes Syrius primus dixit animos esse hominum sempiternos, antiquus sane; fuit enim meo regnante gentili. hanc opinionem discipulus eius Pythagoras maxime confirmavit, qui cum Superbo regnante in Italiam venisset, tenuit Magnam illam Graeciam cum [honore] disciplinae, tum etiam auctoritate, multaque saecula postea sic viguit Pythagoreorum nomen, ut nulli alii docti viderentur. XVII. sed redeo ad antiquos. rationem illi sententiae suae non fere reddebant, nisi quid erat numeris aut descriptionibus explicandum: 39 Platonem ferunt, ut Pythagoreos cognosceret, in Italiam venisse et didicisse Pythagorea omnia primumque de animorum aeternitate, non solum sensisse idem quod Pythagoram, sed rationem etiam attulisse. quam, nisi quid dicis, praetermittamus et hanc totam spem inmortalitatis relinquamus. An tu cum me in summam exspectationem adduxeris, deseris? errare mehercule malo cum Platone, quem tu quanti facias scio et quem ex tuo ore admiror, quam cum istis vera sentire. 40 Macte virtute! ego enim ipse cum eodem ipso non invitus erraverim. num igitur dubitamus — an sicut pleraque — quamquam hoc quidem minime; persuadent enim mathematici terram in medio mundo sitam ad universi caeli complexum quasi puncti instar optinere, quod κέντρον illi vocant; eam porro naturam esse quattuor omnia gignentium corporum, ut, quasi partita habeant inter se ac divisa momenta, terrena et umida suopte nutu et suo pondere ad paris angulos in terram et in mare ferantur, reliquae duae partes, una ignea, altera animalis, ut illae superiores in medium locum mundi gravitate ferantur et pondere, sic hae rursum rectis lineis in caelestem locum subvolent, sive ipsa natura superiora adpetente sive quod a gravioribus leviora natura repellantur. quae cum constent, perspicuum debet esse animos, cum e corpore excesserint, sive illi sint animales, id est spirabiles, sive ignei, sublime ferri. 41 si vero aut numerus quidam sit animus, quod subtiliter magis quam dilucide dicitur, aut quinta illa non nominata magis quam non intellecta natura, multo etiam integriora ac puriora sunt, ut a terra longissime se ecferant. Horum igitur aliquid animus, ne tam vegeta mens aut in corde cerebrove aut in Empedocleo sanguine demersa iaceat. XVIII. Dicaearchum vero cum Aristoxeno aequali et condiscipulo suo, doctos sane homines, omittamus; quorum alter ne condoluisse quidem umquam videtur, qui animum se habere non sentiat, alter ita delectatur suis cantibus, ut eos etiam ad haec transferre conetur. harmonian autem ex intervallis sonorum nosse possumus, quorum varia compositio etiam harmonias efficit plures; membrorum vero situs et figura corporis vacans animo quam possit harmoniam efficere, non video. sed hic quidem, quamvis eruditus sit, sicut est, haec magistro concedat Aristoteli, canere ipse doceat; bene enim illo Graecorum proverbio praecipitur: 'quam quisque norit artem, in hac se exerceat.' 42 illam vero funditus eiciamus individuorum corporum levium et rutundorum concursionem fortuitam, quam tamen Democritus concalefactam et spirabilem, id est animalem, esse volt. is autem animus, qui, si est horum quattuor generum, ex quibus omnia constare dicuntur, ex inflammata anima constat, ut potissimum videri video Panaetio, superiora capessat necesse est. nihil enim habent haec duo genera proni et supera semper petunt. ita, sive dissipantur, procul a terris id evenit, sive permanent et conservant habitum suum, hoc etiam magis necesse est ferantur ad caelum et ab is perrumpatur et dividatur crassus hic et concretus aer, qui est terrae proximus. calidior est enim vel potius ardentior animus quam est hic aer, quem modo dixi crassum atque concretum; quod ex eo sciri potest, quia corpora nostra terreno principiorum genere confecta ardore animi concalescunt. XIX. 43 accedit ut eo facilius animus evadat ex hoc aere, quem saepe iam appello, eumque perrumpat, quod nihil est animo velocius, nulla est celeritas quae possit cum animi celeritate contendere. qui si permanet incorruptus suique similis, necesse est ita feratur, ut penetret et dividat omne caelum hoc, in quo nubes, imbres, ventique coguntur, quod et umidum et caliginosum est propter exhalationes terrae. Quam regionem cum superavit animus naturamque sui similem contigit et adgnovit, iunctis ex anima tenui et ex ardore solis temperato ignibus, insistit et finem altius se ecferendi facit. cum enim sui similem et levitatem et calorem adeptus (est), tamquam paribus examinatus ponderibus nullam in partem movetur, eaque ei demum naturalis est sedes, cum ad sui simile penetravit; in quo nulla re egens aletur et sustentabitur iisdem rebus, quibus astra sustentantur et aluntur. 44 Cumque corporis facibus inflammari soleamus ad omnis fere cupiditates eoque magis incendi, quod iis aemulemur, qui ea habeant quae nos habere cupiamus, profecto beati erimus, cum corporibus relictis et cupiditatum et aemulationum erimus expertes; quodque nunc facimus, cum laxati curis sumus, ut spectare aliquid velimus et visere, id multo tum faciemus liberius totosque nos in contemplandis rebus perspiciendisque ponemus, propterea quod et natura inest in mentibus nostris insatiabilis quaedam cupiditas veri videndi et orae ipsae locorum illorum, quo pervenerimus, quo faciliorem nobis cognitionem rerum caelestium, eo maiorem cognoscendi cupiditatem dabant. 45 haec enim pulchritudo etiam in terris 'patritam' illam et 'avitam', ut ait Theophrastus, philosophiam cognitionis cupiditate incensam excitavit. praecipue vero fruentur ea, qui tum etiam, cum has terras incolentes circumfusi erant caligine, tamen acie mentis dispicere cupiebant. XX. Etenim si nunc aliquid adsequi se putant, qui ostium Ponti viderunt et eas angustias, per quas penetravit ea quae est nominata Argo, quia Argivi in ea delecti viri Vecti petebant pellem inauratam arietis, aut ii qui Oceani freta illa viderunt, 'Europam Libyamque rapax ubi dividit unda', quod tandem spectaculum fore putamus, cum totam terram contueri licebit eiusque cum situm, formam, circumscriptionem, tum et habitabiles regiones et rursum omni cultu propter vim frigoris aut caloris vacantis? 46 nos enim ne nunc quidem oculis cernimus ea quae videmus; neque est enim ullus sensus in corpore, sed, ut non physici solum docent verum etiam medici, qui ista aperta et patefacta viderunt, viae quasi quaedam sunt ad oculos, ad auris, ad naris a sede animi perforatae. itaque saepe aut cogitatione aut aliqua vi morbi impediti apertis atque integris et oculis et auribus nec videmus, nec audimus, ut facile intellegi possit animum et videre et audire, non eas partis quae quasi fenestrae sint animi, quibus tamen sentire nihil queat mens, nisi id agat et adsit. quid, quod eadem mente res dissimillimas comprendimus, ut colorem, saporem, calorem, odorem, sonum? quae numquam quinque nuntiis animus cognosceret, nisi ad eum omnia referrentur et is omnium iudex solus esset. atque ea profecto tum multo puriora et dilucidiora cernentur, cum, quo natura fert, liber animus pervenerit. 47 nam nunc quidem, quamquam foramina illa, quae patent ad animum a corpore, callidissimo artificio natura fabricata est, tamen terrenis concretisque corporibus sunt intersaepta quodam modo: cum autem nihil erit praeter animum, nulla res obiecta impediet, quo minus percipiat, quale quidque sit. XXI. Quamvis copiose haec diceremus, si res postularet, quam multa, quam varia, quanta spectacula animus in locis caelestibus esset habiturus. 48 quae quidem cogitans soleo saepe mirari non nullorum insolentiam philosophorum, qui naturae cognitionem admirantur eiusque inventori et principi gratias exultantes agunt eumque venerantur ut deum; liberatos enim se per eum dicunt gravissimis dominis, terrore sempiterno, et diurno ac nocturno metu. quo terrore? quo metu? quae est anus tam delira quae timeat ista, quae vos videlicet, si physica non didicissetis, timeretis, 'Acherunsia templa alta Orci, pallida leti, nubila tenebris loca'? non pudet philosophum in eo gloriari, quod haec non timeat et quod falsa esse cognoverit? e quo intellegi potest, quam acuti natura sint, quoniam haec sine doctrina credituri fuerunt. 49 praeclarum autem nescio quid adepti sunt, quod didicerunt se, cum tempus mortis venisset, totos esse perituros. quod ut ita sit — nihil enim pugno —, quid habet ista res aut laetabile aut gloriosum? Nec tamen mihi sane quicquam occurrit, cur non Pythagorae sit et Platonis vera sententia. ut enim rationem Plato nullam adferret — vide, quid homini tribuam —, ipsa auctoritate me frangeret: tot autem rationes attulit, ut velle ceteris, sibi certe persuasisse videatur. XXII. 50 Sed plurimi contra nituntur animosque quasi capite damnatos morte multant, neque aliud est quicquam cur incredibilis is animorum videatur aeternitas, nisi quod nequeunt qualis animus sit vacans corpore intellegere et cogitatione comprehendere. quasi vero intellegant, qualis sit in ipso corpore, quae conformatio, quae magnitudo, qui locus; ut, si iam possent in homine vivo cerni omnia quae nunc tecta sunt, casurusne in conspectum videatur animus, an tanta sit eius tenuitas, ut fugiat aciem? 51 haec reputent isti qui negant animum sine corpore se intellegere posse: videbunt, quem in ipso corpore intellegant. mihi quidem naturam animi intuenti multo difficilior occurrit cogitatio, multo obscurior, qualis animus in corpore sit tamquam alienae domi, quam qualis, cum exierit et in liberum caelum quasi domum suam venerit. si enim, quod numquam vidimus, id quale sit intellegere non possumus, certe et deum ipsum et divinum animum corpore liberatum cogitatione complecti possumus. Dicaearchus quidem et Aristoxenus, quia difficilis erat animi quid aut qualis esset intellegentia, nullum omnino animum esse dixerunt. 52 est illud quidem vel maxumum animo ipso animum videre, et nimirum hanc habet vim praeceptum Apollinis, quo monet ut se quisque noscat. non enim credo id praecipit, ut membra nostra aut staturam figuramve noscamus; neque nos corpora sumus, nec ego tibi haec dicens corpori tuo dico. cum igitur 'nosce te' dicit, hoc dicit: 'nosce animum tuum.' nam corpus quidem quasi vas est aut aliquod animi receptaculum; ab animo tuo quicquid agitur, id agitur a te. hunc igitur nosse nisi divinum esset, non esset hoc acrioris cuiusdam animi praeceptum tributum deo. 53 Sed si, qualis sit animus, ipse animus nesciet, dic quaeso, ne esse quidem se sciet, ne moveri quidem se? ex quo illa ratio nata est Platonis, quae a Socrate est in Phaedro explicata, a me autem posita est in sexto libro de re publica: XXIII. 'Quod semper movetur, aeternum est; quod autem motum adfert alicui quodque ipsum agitatur aliunde, quando finem habet motus, vivendi finem habeat necesse est. solum igitur, quod se ipsum movet, quia numquam deseritur a se, numquam ne moveri quidem desinit; quin etiam ceteris quae moventur hic fons, hoc principium est movendi. 54 principii autem nulla est origo; nam e principio oriuntur omnia, ipsum autem nulla ex re alia nasci potest; nec enim esset id principium, quod gigneretur aliunde. quod si numquam oritur, ne occidit quidem umquam; nam principium extinctum nec ipsum ab alio renascetur, nec ex se aliud creabit, siquidem necesse est a principio oriri omnia. ita fit, ut motus principium ex eo sit, quod ipsum a se movetur; id autem nec nasci potest nec mori, vel concidat omne caelum omnisque natura ⟨et⟩ consistat necesse est nec vim ullam nanciscatur, qua a primo inpulsa moveatur. cum pateat igitur aeternum id esse, quod se ipsum moveat, quis est qui hanc naturam animis esse tributam neget? inanimum est enim omne, quod pulsu agitatur externo; quod autem est animal, id motu cietur interiore et suo; nam haec est propria natura animi atque vis. quae si est una ex omnibus quae se ipsa [semper] moveat, neque nata certe est et aeterna est'. 55 licet concurrant omnes plebei philosophi — sic enim ii, qui a Platone et Socrate et ab ea familia dissident, appellandi videntur —, non modo nihil umquam tam eleganter explicabunt, sed ne hoc quidem ipsum quam subtiliter conclusum sit intellegent. sentit igitur animus se moveri; quod cum sentit, illud una sentit, se vi sua, non aliena moveri, nec accidere posse ut ipse umquam a se deseratur. ex quo efficitur aeternitas, nisi quid habes ad haec. Ego vero facile sim passus ne in mentem quidem mihi aliquid contra venire; ita isti faveo sententiae. XXIV. 56 Quid? illa tandem num leviora censes, quae declarant inesse in animis hominum divina quaedam? quae si cernerem quem ad modum nasci possent, etiam quem ad modum interirent viderem. nam sanguinem, bilem, pituitam, ossa, nervos, venas, omnem denique membrorum et totius corporis figuram videor posse dicere unde concreta et quo modo facta sint: animum ipsum — si nihil esset in eo nisi id, ut per eum viveremus, tam natura putarem hominis vitam sustentari quam vitis, quam arboris; haec enim etiam dicimus vivere. item si nihil haberet animus hominis nisi ut appeteret aut fugeret, id quoque esset ei commune cum bestiis. 57 Habet primum memoriam, et eam infinitam rerum innumerabilium. quam quidem Plato recordationem esse volt vitae superioris. nam in illo libro, qui inscribitur Menon, pusionem quendam Socrates interrogat quaedam geometrica de dimensione quadrati. ad ea sic ille respondet ut puer, et tamen ita faciles interrogationes sunt, ut gradatim respondens eodem perveniat, quo si geometrica didicisset. ex quo effici volt Socrates, ut discere nihil aliud sit nisi recordari. quem locum multo etiam accuratius explicat in eo sermone, quem habuit eo ipso die, quo excessit e vita; docet enim quemvis, qui omnium rerum rudis esse videatur, bene interroganti respondentem declarare se non tum illa discere, sed reminiscendo recognoscere, nec vero fieri ullo modo posse, ut a pueris tot rerum atque tantarum insitas et quasi consignatas in animis notiones, quas ἐννοίας (ennoias) vocant, haberemus, nisi animus, ante quam in corpus intravisset, in rerum cognitione viguisset. 58 cumque nihil esset,ut omnibus locis a Platone disseritur — nihil enim putat esse, quod oriatur et intereat, idque solum esse, quod semper tale sit quale est, (ἰδέαν 'idean' appellat ille, nos speciem) —, non potuit animus haec in corpore inclusus adgnoscere, cognita attulit; ex quo tam multarum rerum cognitionis admiratio tollitur. neque ea plane videt animus, cum repente in tam insolitum tamque perturbatum domicilium inmigravit, sed cum se collegit atque recreavit, tum adgnoscit illa reminiscendo. ita nihil est aliud discere nisi recordari. 59 Ego autem maiore etiam quodam modo memoriam admiror. quid est enim illud quo meminimus, aut quam habet vim aut unde naturam? non quaero, quanta memoria Simonides fuisse dicatur, quanta Theodectes, quanta is, qui a Pyrrho legatus ad senatum est missus, Cineas, quanta nuper Charmadas, quanta, qui modo fuit, Scepsius Metrodorus, quanta noster Hortensius: de communi hominum memoria loquor, et eorum maxume qui in aliquo maiore studio et arte versantur, quorum quanta mens sit, difficile est existimare; ita multa meminerunt. XXV. 60 Quorsus igitur haec spectat oratio? quae sit illa vis et unde sit, intellegendum puto. non est certe nec cordis, nec sanguinis, nec cerebri, nec atomorum; animae sit ignisne nescio, nec me pudet ut istos fateri nescire quod nesciam: illud, si ulla alia de re obscura adfirmare possem, sive anima sive ignis sit animus, eum iurarem esse divinum. quid enim, obsecro te, terrane tibi hoc nebuloso et caliginoso caelo aut sata aut concreta videtur tanta vis memoriae? si quid sit hoc non vides, at quale sit vides; si ne id quidem, at quantum sit profecto vides. quid igitur? 61 utrum capacitatem aliquam in animo putamus esse, quo tamquam in aliquod vas ea, quae meminimus, infundantur? absurdum id quidem; qui enim fundus aut quae talis animi figura intellegi potest aut quae tanta omnino capacitas? an inprimi quasi ceram animum putamus, et esse memoriam signatarum rerum in mente vestigia? quae possunt verborum, quae rerum ipsarum esse vestigia, quae porro tam inmensa magnitudo, quae illa tam multa possit effingere? 62 Quid? illa vis quae tandem est quae investigat occulta, quae inventio atque excogitatio dicitur? ex hacne tibi terrena mortalique natura et caduca concreta ea videtur? aut qui primus, quod summae sapientiae Pythagorae visum est, omnibus rebus imposuit nomina? aut qui dissipatos homines congregavit et ad societatem vitae convocavit, aut qui sonos vocis, qui infiniti videbantur, paucis litterarum notis terminavit, aut qui errantium stellarum cursus, praegressiones, institutiones notavit? omnes magni; etiam superiores, qui fruges, qui vestitum, qui tecta, qui cultum vitae, qui praesidia contra feras invenerunt, a quibus mansuefacti et exculti a necessariis artificiis ad elegantiora defluximus. nam et auribus oblectatio magna parta est inventa et temperata varietate et natura sonorum, et astra suspeximus cum ea quae sunt infixa certis locis, tum illa non re sed vocabulo errantia, quorum conversiones omnisque motus qui animo vidit, is docuit similem animum suum eius esse, qui ea fabricatus esset in caelo. 63 nam cum Archimedes lunae, solis, quinque errantium motus in sphaeram inligavit, effecit idem quod ille, qui in Timaeo mundum aedificavit, Platonis deus, ut tarditate et celeritate dissimillimos motus una regeret conversio. quod si in hoc mundo fieri sine deo non potest, ne in sphaera quidem eosdem motus Archimedes sine divino ingenio potuisset imitari. XXVI. 64 Mihi vero ne haec quidem notiora et inlustriora carere vi divina videntur, ut ego aut poetam grave plenumque carmen sine caelesti aliquo mentis instinctu putem fundere, aut eloquentiam sine maiore quadam vi fluere abundantem sonantibus verbis uberibusque sententiis. philosophia vero, omnium mater artium, quid est aliud nisi, ut Plato, donum, ut ego, inventum deorum? haec nos primum ad illorum cultum, deinde ad ius hominum, quod situm est in generis humani societate, tum ad modestiam magnitudinemque animi erudivit, eademque ab animo tamquam ab oculis caliginem dispulit, ut omnia supera, infera, prima, ultima, media videremus. 65 prorsus haec divina mihi videtur vis, quae tot res efficiat et tantas. quid est enim memoria rerum et verborum? quid porro inventio? profecto id, quo ne in deo quidem quicquam maius intellegi potest. non enim ambrosia deos aut nectare aut Iuventate pocula ministrante laetari arbitror, nec Homerum audio, qui Ganymeden ab dis raptum ait propter formam, ut Iovi bibere ministraret; non iusta causa, cur Laomedonti tanta fieret iniuria. fingebat haec Homerus et humana ad deos transferebat: divina mallem ad nos. quae autem divina? vigere, sapere, invenire, meminisse. ergo animus qui , ut ego dico, divinus est, ut Euripides dicere audet, deus. Et quidem, si deus aut anima aut ignis est, idem est animus hominis. nam ut illa natura caelestis et terra vacat et umore, sic utriusque harum rerum humanus animus est expers; sin autem est quinta quaedam natura, ab Aristotele inducta primum, haec et deorum est et animorum. Hanc nos sententiam secuti his ipsis verbis in Consolatione hoc expressimus: XXVII. 66 'Animorum nulla in terris origo inveniri potest; nihil enim est in animis mixtum atque concretum aut quod ex terra natum atque fictum esse videatur, nihil ne aut umidum quidem aut flabile aut igneum. his enim in naturis nihil inest, quod vim memoriae, mentis, cogitationis habeat, quod et praeterita teneat et futura provideat et complecti possit praesentia. quae sola divina sunt, nec invenietur umquam, unde ad hominem venire possint nisi a deo. singularis est igitur quaedam natura atque vis animi seiuncta ab his usitatis notisque naturis. ita, quicquid est illud, quod sentit, quod sapit, quod vivit, quod viget, caeleste et divinum ob eamque rem aeternum sit necesse est. nec vero deus ipse, qui intellegitur a nobis, alio modo intellegi potest nisi mens soluta quaedam et libera, segregata ab omni concretione mortali, omnia sentiens et movens ipsaque praedita motu sempiterno. hoc e genere atque eadem e natura est humana mens.' 67 Ubi igitur aut qualis est ista mens? — ubi tua aut qualis? potesne dicere? an, si omnia ad intellegendum non habeo quae habere vellem, ne iis quidem quae habeo mihi per te uti licebit? non valet tantum animus, ut se ipse videat, at ut oculus, sic animus se non videns, alia cernit. non videt autem, quod minimum est, formam suam (quamquam fortasse id quoque, sed relinquamus); vim certe, sagacitatem, memoriam, motum, celeritatem videt. haec magna, haec divina, haec sempiterna sunt; qua facie quidem sit aut ubi habitet, ne quaerendum quidem est. XXVIII. 68 Ut cum videmus speciem primum candoremque caeli, dein conversionis celeritatem tantam quantam cogitare non possumus, tum vicissitudines dierum ac noctium commutationesque temporum quadrupertitas ad maturitatem frugum et ad temperationem corporum aptas eorumque omnium moderatorem et ducem solem, lunamque adcretione et deminutione luminis quasi fastorum notantem et significantem dies, tum in eodem orbe in duodecim partes distributo, quinque stellas ferri eosdem cursus constantissime servantis disparibus inter se motibus, nocturnamque caeli formam undique sideribus ornatam, tum globum terrae eminentem e mari, fixum in medio mundi universi loco, duabus oris distantibus habitabilem et cultum, quarum altera, quam nos incolimus, Sub axe posita ad stellas septem, unde horrifer, Aquilonis stridor gelidas molitur nives, altera australis, ignota nobis, quam vocant Graeci ἀντίχθονα (antixthona), 69 ceteras partis incultas, quod aut frigore rigeant aut urantur calore; hic autem, ubi habitamus, non intermittit suo tempore Caelum nitescere, arbores frondescere, Vites laetificae pampinis pubescere, Rami bacarum ubertate incurvescere, Segetes largiri fruges, florere omnia, Fontes scatere, herbis prata convestirier, tum multitudinem pecudum partim ad vescendum, partim ad cultus agrorum, partim ad vehendum, partim ad corpora vestienda, hominemque ipsum quasi contemplatorem caeli ac deorum cultorem atque hominis utilitati agros omnis et maria parentia —: 70 haec igitur et alia innumerabilia cum cernimus, possumusne dubitare quin iis praesit aliquis vel effector, si haec nata sunt, ut Platoni videtur, vel, si semper fuerunt, ut Aristoteli placet, moderator tanti operis et muneris? sic mentem hominis, quamvis eam non videas, ut deum non vides, tamen, ut deum adgnoscis ex operibus eius, sic ex memoria rerum et inventione et celeritate motus omnique pulchritudine virtutis vim divinam mentis adgnoscito. XXIX. In quo igitur loco est? credo equidem in capite, et cur credam adferre possum. sed alias, ubi sit animus; certe quidem in te est. quae est ei natura? propria, puto, et sua. sed fac igneam, fac spirabilem: nihil ad id de quo agimus. illud modo videto, ut deum noris, etsi eius ignores et locum et faciem, sic animum tibi tuum notum esse oportere, etiamsi ignores et locum et formam. 71 in animi autem cognitione dubitare non possumus, nisi plane in physicis plumbei sumus, quin nihil sit animis admixtum, nihil concretum, nihil copulatum, nihil coagmentatum, nihil duplex: quod cum ita sit, certe nec secerni, nec dividi, nec discerpi, nec distrahi potest, ne interire (quidem) igitur. est enim interitus quasi discessus et secretio ac diremptus earum partium, quae ante interitum iunctione aliqua tenebantur. His et talibus rationibus adductus Socrates nec patronum quaesivit ad iudicium capitis nec iudicibus supplex fuit adhibuitque liberam contumaciam a magnitudine animi ductam, non a superbia, et supremo vitae die de hoc ipso multa disseruit et paucis ante diebus, cum facile posset educi e custodia, noluit, et tum, paene in manu iam mortiferum illud tenens poculum, locutus ita est, ut non ad mortem trudi, verum in caelum videretur escendere. XXX. 72 Ita enim censebat itaque disseruit, duas esse vias duplicesque cursus animorum e corpore excedentium: nam qui se humanis vitiis contaminavissent et se totos libidinibus dedissent, quibus caecati vel domesticis vitiis atque flagitiis se inquinavissent vel, re publica violanda, fraudes inexpiabiles concepissent, iis devium quoddam iter esse, seclusum a concilio deorum; qui autem se integros castosque servavissent, quibusque fuisset minima cum corporibus contagio seseque ab is semper sevocavissent essentque in corporibus humanis vitam imitati deorum, iis ad illos a quibus essent profecti reditum facilem patere. 73 Itaque commemorat, ut cygni, qui non sine causa Apollini dicati sint, sed quod ab eo divinationem habere videantur, qua providentes quid in morte boni sit cum cantu et voluptate moriantur, sic omnibus bonis et doctis esse faciendum. (nec vero de hoc quisquam dubitare posset, nisi idem nobis accideret diligenter de animo cogitantibus, quod iis saepe usu venit, qui cum acriter oculis deficientem solem intuerentur, ut aspectum omnino amitterent; sic mentis acies se ipsa intuens non numquam hebescit, ob eamque causam contemplandi diligentiam amittimus. itaque dubitans, circumspectans, haesitans, multa adversa reverens tamquam in rate in mari inmenso nostra vehitur oratio). 74 sed haec et vetera et a Graecis; Cato autem sic abiit e vita, ut causam moriendi nactum se esse gauderet. vetat enim dominans ille in nobis deus iniussu hinc nos suo demigrare; cum vero causam iustam deus ipse dederit, ut tunc Socrati, nunc Catoni, saepe multis, ne ille me Dius Fidius vir sapiens laetus ex his tenebris in lucem illam excesserit, nec tamen ille vincla carceris ruperit — leges enim vetant —, sed tamquam a magistratu aut ab aliqua potestate legitima, sic a deo evocatus atque emissus exierit. Tota enim philosophorum vita, ut ait idem, commentatio mortis est. XXXI. 75 nam quid aliud agimus, cum a voluptate, id est a corpore, cum a re familiari, quae est ministra et famula corporis, cum a re publica, cum a negotio omni sevocamus animum, quid, inquam, tum agimus nisi animum ad se ipsum advocamus, secum esse cogimus maximeque a corpore abducimus? secernere autem a corpore animum, nec quicquam aliud, est mori discere. quare hoc commentemur, mihi crede, disiungamusque nos a corporibus, id est consuescamus mori. hoc, et dum erimus in terris, erit illi caelesti vitae simile, et cum illuc ex his vinclis emissi feremur, minus tardabitur cursus animorum. nam qui in compedibus corporis semper fuerunt, etiam cum soluti sunt, tardius ingrediuntur, ut ii qui ferro vincti multos annos fuerunt. quo cum venerimus, tum denique vivemus. nam haec quidem vita mors est, quam lamentari possem, si liberet. 76 Satis tu quidem in Consolatione es lamentatus; quam cum lego, nihil malo quam has res relinquere, his vero modo auditis, multo magis. Veniet tempus, et quidem celeriter, sive retractabis, sive properabis; volat enim aetas. tantum autem abest ab eo ut malum mors sit, quod tibi dudum videbatur, ut verear ne homini nihil sit non malum aliud certius, nihil bonum aliud potius, si quidem vel di ipsi vel cum dis futuri sumus Quid refert? Adsunt enim, qui haec non probent. ego autem numquam ita te in hoc sermone dimittam, ulla uti ratione mors tibi videri malum possit. Qui potest, cum ista cognoverim? 77 Qui possit, rogas? catervae veniunt contra dicentium, nec solum Epicureorum, quos equidem non despicio, sed nescio quo modo doctissimus quisque contemnit, acerrume autem deliciae meae Dicaearchus contra hanc inmortalitatem disseruit. is enim tris libros scripsit, qui Lesbiaci vocantur quod Mytilenis sermo habetur, in quibus volt efficere animos esse mortalis. Stoici autem usuram nobis largiuntur tamquam cornicibus: diu mansuros aiunt animos, semper negant. XXXII. num non vis igitur audire, cur, etiamsi ita sit, mors tamen non sit in malis? Ut videtur, sed me nemo de inmortalitate depellet. 78 Laudo id quidem, etsi nihil nimis oportet confidere; movemur enim saepe aliquo acute concluso, labamus mutamusque sententiam clarioribus etiam in rebus; in his est enim aliqua obscuritas. id igitur si acciderit, simus armati. Sane quidem, sed ne accidat, providebo. Num quid igitur est causae, quin amicos nostros Stoicos dimittamus? eos dico, qui aiunt manere animos, cum e corpore excesserint, sed non semper. Istos vero qui, quod tota in hac causa difficillimum est, suscipiant, posse animum manere corpore vacantem, illud autem, quod non modo facile ad credendum est, sed eo concesso, quod volunt, consequens, id vero non dant, ut, cum diu permanserit, ne intereat. 79 Bene reprehendis, et se isto modo res habet. credamus igitur Panaetio a Platone suo dissentienti? quem enim omnibus locis divinum, quem sapientissimum, quem sanctissimum, quem Homerum philosophorum appellat, huius hanc unam sententiam de inmortalitate animorum non probat. volt enim, quod nemo negat, quicquid natum sit interire; nasci autem animos, quod declaret eorum similitudo qui procreentur, quae etiam in ingeniis, non solum in corporibus appareat. alteram autem adfert rationem, nihil esse quod doleat, quin id aegrum esse quoque possit; quod autem in morbum cadat, id etiam interiturum; dolere autem animos, ergo etiam interire. XXXIII. 80 haec refelli possunt: sunt enim ignorantis, cum de aeternitate animorum dicatur, de mente dici, quae omni turbido motu semper vacet, non de partibus iis, in quibus aegritudines, irae, libidinesque versentur, quas is, contra quem haec dicuntur, semotas a mente et disclusas putat. iam similitudo magis apparet in bestiis, quarum animi sunt rationis expertes; hominum autem similitudo in corporum figura magis exstat, et ipsi animi magni refert quali in corpore locati sint. multa enim e corpore existunt, quae acuant mentem, multa, quae obtundant. Aristoteles quidem ait omnis ingeniosos melancholicos esse, ut ego me tardiorem esse non moleste feram. enumerat multos, idque quasi constet, rationem cur ita fiat adfert. quod si tanta vis est ad habitum mentis in iis quae gignuntur in corpore, ea sunt autem, quaecumque sunt, quae similitudinem faciant, nihil necessitatis adfert, cur nascantur animi, similitudo. omitto dissimilitudines. 81 vellem adesse posset Panaetius — vixit cum Africano —, quaererem ex eo, cuius suorum similis fuisset Africani fratris nepos, facie vel patris, vita omnium perditorum ita similis, ut esset facile deterrimus; cuius etiam similis P.Crassi, et sapientis et eloquentis et primi hominis, nepos multorumque aliorum clarorum virorum, quos nihil attinet nominare, nepotes et filii. Sed quid agimus? oblitine sumus hoc nunc nobis esse propositum, cum satis de aeternitate dixissemus, ne si interirent quidem animi, quicquam mali esse in morte? Ego vero memineram, sed te de aeternitate dicentem aberrare a proposito facile patiebar. XXXIV. 82 Video te alte spectare et velle in caelum migrare. spero fore ut contingat id nobis. sed fac, ut isti volunt, animos non remanere post mortem: video nos, si ita sit, privari spe beatioris vitae; mali vero quid adfert ista sententia? fac enim sic animum interire ut corpus: num igitur aliquis dolor aut omnino post mortem sensus in corpore est? nemo id quidem dicit, etsi Democritum insimulat Epicurus, Democritii negant. ne in animo quidem igitur sensus remanet; ipse enim nusquam est. ubi igitur malum est, quoniam nihil tertium est? an quod ipse animi discessus a corpore non fit sine dolore? ut credam ita esse, quam est id exiguum! sed falsum esse arbitror, et fit plerumque sine sensu, non numquam etiam cum voluptate, totum. que hoc leve est, qualecumque est; fit enim ad punctum temporis. 83 'Illud angit vel potius excruciat, discessus ab omnibus iis quae sunt bona in vita'. vide ne 'a malis' dici verius possit. quid ego nunc lugeam vitam hominum? vere et iure possum; sed quid necesse est, cum id agam ne post mortem miseros nos putemus fore, etiam vitam efficere deplorando miseriorem? fecimus hoc in eo libro, in quo nosmet ipsos, quantum potuimus, consolati sumus. a malis igitur mors abducit, non a bonis, verum si quaerimus. et quidem hoc a Cyrenaico Hegesia sic copiose disputatur, ut is a rege Ptolomaeo prohibitus esse dicatur illa in scholis dicere, quod multi is auditis mortem sibi ipsi consciscerent. 84 Callimachi quidem epigramma in Ambraciotam Theombrotum est, quem ait, cum ei nihil accidisset adversi, e muro se in mare abiecisse, lecto Platonis libro. eius autem, quem dixi, Hegesiae liber est Ἀποκαρτερῶν (apokarteron), quo a vita quidem per inediam discedens revocatur ab amicis; quibus respondens vitae humanae enumerat incommoda. possem idem facere, etsi minus quam ille, qui omnino vivere expedire nemini putat. mitto alios: etiamne nobis expedit? qui et domesticis et forensibus solaciis ornamentisque privati certe si ante occidissemus, mors nos a malis, non a bonis abstraxisset. XXXV. 85 Sit igitur aliquis, qui nihil mali habeat, nullum a fortuna volnus acceperit: Metellus ille honoratis quattuor filiis aut quinquaginta Priamus, e quibus septemdecim iusta uxore natis; in utroque eandem habuit fortuna potestatem, sed usa in altero est: Metellum enim multi filii, filiae, nepotes, neptes in rogum inposuerunt, Priamum tanta progenie orbatum, cum in aram confugisset, hostilis manus interemit. hic si vivis filiis incolumi regno occidisset astante ope barbarica Tectis caelatis laqueatis, utrum tandem a bonis an a malis discessisset? tum profecto videretur a bonis. at certe ei melius evenisset nec tam flebiliter illa canerentur: 'Haec omnia vidi inflammari, Priamo vi vitam evitari, Iovis aram sanguine turpari.' quasi vero ista vi quicquam tum potuerit ei melius accidere! quodsi ante occidisset, talem eventum omnino amisisset; hoc autem tempore sensum amisit malorum. 86 Pompeio, nostro familiari, cum graviter aegrotaret Neapoli, melius est factum. coronati Neapolitani fuerunt, nimirum etiam Puteolani; volgo ex oppidis publice gratulabantur: ineptum sane negotium et Graeculum, sed tamen fortunatum. utrum igitur, si tum esset extinctus, a bonis rebus an a malis discessisset? certe a miseris. non enim cum socero bellum gessisset, non inparatus arma sumpsisset, non domum reliquisset, non ex Italia fugisset, non exercitu amisso nudus in servorum ferrum et manus incidisset, non liberi defleti, non fortunae omnes a victoribus possiderentur. qui, si mortem tum obisset, in amplissimis fortunis occidisset, is propagatione vitae quot, quantas, quam incredibilis hausit calamitates! XXXVI. haec morte effugiuntur, etiamsi non evenerunt, tamen, quia possunt evenire; sed homines ea sibi accidere posse non cogitant: Metelli sperat sibi quisque fortunam, proinde quasi aut plures fortunati sint quam infelices aut certi quicquam sit in rebus humanis aut sperare sit prudentius quam timere. 87 Sed hoc ipsum concedatur, bonis rebus homines morte privari: ergo etiam carere mortuos vitae commodis idque esse miserum? certe ita dicant necesse est. an potest is, qui non est, re ulla carere? triste enim est nomen ipsum carendi, quia subicitur haec vis: habuit, non habet; desiderat requirit indiget. haec, opinor, incommoda sunt carentis: caret oculis, odiosa caecitas; liberis, orbitas. valet hoc in vivis, mortuorum autem non modo vitae commodis, sed ne vita quidem ipsa quisquam caret. de mortuis loquor, qui nulli sunt: nos, qui sumus, num aut cornibus caremus aut pinnis? ecquis id dixerit? certe nemo. quid ita? quia, cum id non habeas quod tibi nec usu nec natura sit aptum, non careas, etiamsi sentias te non habere. 88 hoc premendum etiam atque etiam est et urguendum confirmato illo, de quo, si mortales animi sunt, dubitare non possumus, quin tantus interitus in morte sit, ut ne minima quidem suspicio sensus relinquatur — hoc igitur probe stabilito et fixo illud excutiendum est, ut sciatur, quid sit carere, ne relinquatur aliquid erroris in verbo. carere igitur hoc significat: egere eo quod habere velis; inest enim velle in carendo, nisi cum sic tamquam in febri dicitur alia quadam notione verbi. dicitur enim alio modo etiam carere, cum aliquid non habeas et non habere te sentias, etiamsi id facile patiare. (ita) carere in morte non dicitur; nec enim esset dolendum; dicitur illud: 'bono carere', quod est malum. sed ne vivus quidem bono caret, si eo non indiget; sed in vivo intellegi tamen potest regno te carere — dici autem hoc in te satis subtiliter non potest; posset in Tarquinio, cum regno esset expulsus —: at in mortuo ne intellegi quidem. carere enim sentientis est; nec sensus in mortuo: ne carere quidem igitur in mortuo est. XXXVII. 89 Quamquam quid opus est in hoc philosophari, cum rem non magnopere philosophia egere videamus? quotiens non modo ductores nostri, sed universi etiam exercitus ad non dubiam mortem concurrerunt! quae quidem si timeretur, non Lucius Brutus arcens eum reditu tyrannum, quem ipse expulerat, in proelio concidisset; non cum Latinis decertans pater Decius, cum Etruscis filius, cum Pyrrho nepos se hostium telis obiecissent; non uno bello pro patria cadentis Scipiones Hispania vidisset, Paulum et Geminum Cannae, Venusia Marcellum, Litana Albinum, Lucani Gracchum. num quis horum miser hodie? ne tum quidem post spiritum extremum; nec enim potest esse miser quisquam, sensu perempto. 90 'At id ipsum odiosum est, sine sensu esse.' Odiosum, si id esset carere. Cum vero perspicuum sit nihil posse in eo esse, qui ipse non sit, quid potest esse in eo odiosum, qui nec careat nec sentiat? Quamquam hoc quidem nimis saepe, sed eo, quod in hoc inest omnis animi contractio ex metu mortis. Qui enim satis viderit, id quod est luce clarius, animo et corpore consumpto totoque animante deleto et facto interitu universo illud animal, quod fuerit, factum esse nihil, is plane perspiciet inter Hippocentaurum, qui numquam fuerit, et regem Agamemnonem nihil interesse, nec pluris nunc facere M. Camillum hoc civile bellum, quam ego vivo illo fecerim Romam captam. Cur igitur et Camillus doleret, si haec post trecentos et quinquaginta fere annos eventura putaret, et ego doleam, si ad decem milia annorum gentem aliquam urbe nostra potituram putem? Quia tanta caritas partiae est, ut eam non sensu nostro, sed salute ipsius metiamur. XXXVIII. 91 Itaque non deterret sapientem mors, quae propter incertos casus cotidie imminet, propter brevitatem vitae numquam potest longe abesse, quo minus in omne tempus rei p. suisque consulat,cum posteritatem ipsam, cuius sensum habiturus non sit, ad se putet pertinere. quare licet etiam mortalem esse animum iudicantem aeterna moliri, non gloriae cupiditate,quam sensurus non sis, sed virtutis, quam necessario gloria, etiamsi tu id non agas, consequatur. Natura vero ⟨si⟩ se sic habet, ut, quo modo initium nobis rerum omnium ortus noster adferat, sic exitum mors, ut nihil pertinuit ad nos ante ortum, sic nihil post mortem pertinebit. in quo quid potest esse mali, cum mors nec ad vivos pertineat nec ad mortuos? 92 alteri nulli sunt,alteros non attinget.quam qui leviorem faciunt, somni simillimam volunt esse: quasi vero quisquam ita nonaginta annos velit vivere, ut, cum saxaginta confecerit, reliquos dormiat; ne sui quidem id velint, not modo ipse. Endymion vero, si fabulas audire volumus, ut nescio quando in Latmo obdormivit, qui est mons Cariae, nondum, opinor, est experrectus. num igitur eum curare censes, cum Luna laboret, a qua consopitus putatur, ut eum dormientem oscularetur? quid curet autem, qui ne sentit quidem? habes somnum imaginem mortis eamque cotidie induis: et dubitas quin sansus in morte nullus sit, cum in eius simulacro videas esse nullum sensum? XXXIX. 93 Pellantur ergo istae ineptiae paene aniles, ante tempus mori miserum esse. quod tandem tempus? naturaene? at ea quidem dedit usuram tamquam pecuniae nalla praestituta die. quid est igitur quod querare, si repetit, cum volt? ea enim condicione acceperas. Idem, si puer parvus occidit, aequo animo ferendum putant, si vero in cunis, ne querendum quidem. atqui ab hoc acerbius exegit natura quod dederat. 'nondum gustaverat', inquit, 'vitae suavitatem; hic autem iam sperabat magna,quibus frui coeperat.' at id quidem in ceteris rebus melius putatur, aliquam partem quam nullam attingere: cur in vita secus? (quamquam non male ait Callimachus multo saepius lacrimasse Priamum quam Troilum). eorum autem, qui exacta aetate moriuntur, fortuna laudatur. 94 cur? nam, reor, nullis, si vita longior daretur, posset esse iucundior; nihil enim est profecto homini prudentia dulcius,quam, ut cetera auferat, adfert certe senectus. Quae vero aetas longa est, aut quid omnino homini longum? nonne Modo pueros,modo adulescentes in cursu a tergo insequens Nec opinantis adsecuta est senectus? sed quia ultra nihil habemus, hoc longum dicimus. Omnia ista, perinde ut cuique data sunt pro rata parte, ita aut longa aut brevia dicuntur. apud Hypanim fluvium, qui ab Europae parte in Pontum influit, Aristoteles ait bestiolas quasdam nasci, quae unum diem vivant. ex his igitur hora VIII quae mortua est, provecta aetate mortua est; quae vero occidente sole, decrepita, eo magis, si etiam solstitiali die. confer nostram longissimam aetatem cum aeternitate: in eodem propemodum brevitate qua illae bestiolae reperiemur. XL. 95 Contemnamus igitur omnis ineptias — quod enim levius huic levitati nomen inponam? — totamque vim bene vivendi in animi robore ac magnitudine et in omnium rerum humanarum contemptione ac despicientia et in omni virtute ponamus. nam nunc quidem cogitationibus mollissimis effeminamur, ut, si ante mors adventet quam Chaldaeorum promissa consecuti sumus, spoliati magnis quibusdam bonis, inlusi destitutique videamur. 96 quodsi expectando et desiderando pendemus animis, cruciamur, angimur, pro di immortales, quam illud iter iucundum esse debet, quo confecto nulla reliqua cura, nulla sollicitudo futura sit! quam me delectat Theramenes! quam elato animo est! etsi enim flemus, cum legimus, tamen non miserabiliter vir clarus emoritur: qui cum coniectus in carcerem triginta iussu tyrannorum venenum ut sitiens obduxisset, reliquum sic e poculo eiecit, ut id resonaret, quo sonitu reddito adridens 'popino' inquit 'hoc pulchro Critiae', qui in eum fuerat taeterrimus. Graeci enim ⟨in⟩ conviviis solent nominare, cui poculum tradituri sint. lusit vir egregius extremo spiritu, cum iam praecordiis conceptam mortem contineret, vereque ei, cui venenum praebiberat, mortem eam est auguratus, quae brevi consecuta est. 97 Quis hanc maximi animi aequitatem in ipsa morte laudaret, si mortem malum iudicaret? vadit enim in eundem carcerem atque in eundem paucis post annis scyphum Socrates, eodem scelere iudicum quo tyrannorum Theramenes. quae est igitur eius oratio, qua facit eum Plato usum apud iudices iam morte multatum? XLI. 'Magna me' inquit 'spes tenet, iudices, bene mihi evenire, quod mittar ad mortem. necesse est enim sit alterum de duobus, ut aut sensus omnino omnes mors auferat aut in alium quendam locum ex his locis migretur. quam ob rem, sive sensus extinguitur morsque ei somno similis est, qui non numquam etiam sine visis somniorum placatissimam quietem adfert, di boni, quid lucri est emori! aut quam multi dies reperiri possunt, qui tali nocti anteponantur! cui si similis est perpetuitas omnis consequentis temporis, quis me beatior? 98 sin vera sunt quae dicuntur, migrationem esse mortem in eas oras, quas qui e vita excesserunt incolunt, id multo iam beatius est. tene, cum ab is, qui se iudicum numero haberi volunt, evaseris, ad eos venire, qui vere iudices appellentur, Minoem Rhadamanthum Aeacum Triptolemum, convenireque eos qui iuste ⟨et⟩ cum fide vixerint — haec peregrinatio mediocris vobis videri potest? ut vero conloqui cum Orpheo Musaeo Homero Hesiodo liceat, quanti tandem aestimatis? equidem saepe emori, si fieri posset, vellem, ut ea quae dico mihi liceret invisere. quanta delectatione autem adficerer, cum Palamedem, cum Aiacem, cum alios iudicio iniquo circumventos convenirem! temptarem etiam summi regis, qui maximas copias duxit ad Troiam, et Ulixi Sisyphique prudentiam, nec ob eam rem, cum haec exquirerem sicut hic faciebam, capite damnarer. — Ne vos quidem, iudices i qui me absolvistis, mortem timueritis. 99 nec enim cuiquam bono mali quicquam evenire potest nec vivo nec mortuo, nec umquam eius res a dis inmortalibus neglegentur, nec mihi ipsi hoc accidit fortuito. nec vero ego is, a quibus accusatus aut a quibus condemnatus sum, habeo quod suscenseam, nisi quod mihi nocere se crediderunt.' et haec quidem hoc modo; nihil autem melius extremo: 'sed tempus est' inquit 'iam hinc abire, me, ut moriar, vos, ut vitam agatis. utrum autem sit melius, dii inmortales sciunt, hominem quidem scire arbitror neminem.' XLII. Ne ego haud paulo hunc animum malim quam eorum omnium fortunas, qui de hoc iudicaverunt. etsi, quod praeter deos negat scire quemquam, id scit ipse utrum sit melius — nam dixit ante —, sed suum illud, nihil ut adfirmet, tenet ad extemum; 100 nos autem teneamus, ut nihil censeamus esse malum, quod sit a natura datum omnibus, intellegamusque, si mors malum sit, esse sempiternum malum. nam vitae miserae mors finis esse videtur; mors si est misera, finis esse nullus potest. Sed quid ego Socratem aut Theramenem, praestantis viros virtutis et sapientiae gloria, commemoro, cum Lacedaemonius quidam, cuius ne nomen quidem proditum est, mortem tantopere contempserit, ut, cum ad eam duceretur damnatus ab ephoris et esset voltu hilari atque laeto dixissetque ei quidam inimicus: 'contemnisne leges Lycurgi?', responderit: 'ego vero illi maximam gratiam habeo, qui me ea poena multaverit, quam sine mutuatione et sine versura possem dissolvere.' o virum Sparta dignum! ut mihi quidem, qui tam magno animo fuerit, innocens damnatus esse videatur. talis innumerabilis nostra civitas tulit. 101 sed quid duces et principes nominem, cum legiones scribat Cato saepe alacris in eum locum profectas, unde redituras se non arbitrarentur? pari animo Lacedaemonii in Thermopylis occiderunt, in quos Simonides: 'Dic, hospes, Spartae nos te hic vidisse iacentis, Dum sanctis patriae legibus obsequimur.' quid ille dux Leonidas dicit? 'pergite animo forti, Lacedaemonii, hodie apud inferos fortasse cenabimus.' fuit haec gens fortis, dum Lycurgi leges vigebant. e quibus unus, cum Perses hostis in conloquio dixisset glorians: 'solem prae iaculorum multitudine et sagittarum non videbitis', 'in umbra igitur' inquit 'pugnabimus.' 102 viros commemoro: qualis tandem Lacaena? quae cum filium in proelium misisset et interfectum audisset, 'idcirco' inquit 'genueram, ut esset, qui pro patria mortem non dubitaret occumbere'. XLIII. Esto: fortes et duri Spartiatae; magnam habet vim rei p. disciplina. quid? Cyrenaeum Theodorum, philosophum non ignobilem, nonne miramur? cui cum Lysimachus rex crucem minaretur, 'istis, quaeso' inquit 'ista horribilia minitare purpuratis tuis: Theodori quidem nihil interest, humine an sublime putescat.' Cuius hoc dicto admoneor, ut aliquid etiam de humatione et sepultura dicendum existimem, rem non difficilem, is praesertim cognitis, quae de nihil sentiendo paulo ante dicta sunt. de qua Socrates quidem quid senserit, apparet in eo libro in quo moritur, de quo iam tam multa diximus. 103 cum enim de inmortalitate animorum disputavisset et iam moriendi tempus urgeret, rogatus a Critone, quem ad modum sepeliri vellet, 'multam vero' inquit 'operam, amici, frustra consumpsi; Critoni enim nostro non persuasi me hinc avolaturum neque mei quicquam relicturum. verum tamen, Crito, si me adsequi potueris aut sicubi nanctus eris, ut tibi videbitur, sepelito. sed, mihi crede, nemo me vestrum, cum hinc excessero, consequetur.' praeclare is quidem, qui et amico permiserit et se ostenderit de hoc toto genere nihil laborare. 104 durior Diogenes, et is quidem eadem sentiens, sed ut Cynicus asperius: proici se iussit inhumatum. tum amici: 'volucribusne et feris?' 'minime vero' inquit, 'sed bacillum propter me, quo abigam, ponitote.' 'qui poteris?' illi, 'non enim senties.' 'quid igitur mihi ferarum laniatus oberit nihil sentienti?' praeclare Anaxagoras, qui cum Lampsaci moreretur, quaerentibus amicis, velletne Clazomenas in patriam, si quid accidisset, auferri, 'nihil necesse est' inquit, 'undique enim ad inferos tantundem viae est.' totaque de ratione humationis unum tenendum est, ad corpus illam pertinere, sive occiderit animus sive vigeat. in corpore autem perspicuum est vel extincto animo vel elapso nullum residere sensum. LXIV. 105 Sed plena errorum sunt omnia. trahit Hectorem ad currum religatum Achilles: lacerari eum et sentire, credo, putat. ergo hic ulciscitur, ut quidem sibi videtur; at illa sicut acerbissimam rem maeret: 'Vidi, videre quod me passa aegerrume, Hectorem curru quadriiugo raptarier.' quem Hectorem, aut quam diu ille erit Hector? melius Accius et aliquando sapiens Achilles: 'Immo enimvero corpus Priamo reddidi, Hectora abstuli.' non igitur Hectora traxisti, sed corpus quod fuerat Hectoris. 106 ecce alius exoritur e terra, qui matrem dormire non sinat: 'Mater, te appello, tu, quae curam somno suspensam levas, Neque te mei miseret, surge et sepeli natum —!' haec cum pressis et flebilibus modis, qui totis theatris maestitiam inferant, concinuntur, difficile est non eos qui inhumati sint miseros iudicare. 'prius quam ferae volucresque —' metuit, ne laceratis membris minus bene utatur; ne combustis, non extimescit. 'Neu reliquias semesas sireis denudatis ossibus Per terram sanie delibutas foede divexarier —' non intellego, quid metuat, cum tam bonos septenarios fundat ad tibiam. Tenendum est igitur nihil curandum esse post mortem, cum multi inimicos etiam mortuos poeniuntur. exsecratur luculentis sane versibus apud Ennium Thyestes, primum ut naufragio pereat Atreus: durum hoc sane; talis enim interitus non est sine gravi sensu; illa inania: 'Ipse summis saxis fixus asperis, evisceratus, Latere pendens, saxa spargens tabo, sanie et sanguine atro —' 107 non ipsa saxa magis sensu omni vacabunt quam ille 'latere pendens', cui se hic cruciatum censet optare. quae essent dura, si sentiret, ⟨sunt⟩ nulla sine sensu. illud vero perquam inane: 'Neque sepulcrum, quo recipiat, habeat, portum corporis, Ubi remissa humana vita corpus requiescat malis.' vides, quanto haec in errore versentur: portum esse corporis et requiescere in sepulcro putat mortuum; magna culpa Pelopis, qui non erudierit filium nec docuerit, quatenus esset quidque curandum. XLV. 108 Sed quid singulorum opiniones animadvertam, nationum varios errores perspicere cum liceat? condiunt Aegyptii mortuos et eos servant domi; Persae etiam cera circumlitos condunt, ut quam maxime permaneant diuturna corpora. Magorum mos est non humare corpora suorum, nisi a feris sint ante laniata; in Hyrcania plebs publicos alit canes, optumates domesticos: nobile autem genus canum illud scimus esse, sed pro sua quisque facultate parat a quibus lanietur, eamque optumam illi esse censent sepulturam. permulta alia colligit Chrysippus, ut est in omni historia curiosus, sed ita taetra sunt quaedam, ut ea fugiat et reformidet oratio. totus igitur hic locus est contemnendus in nobis, non neglegendus in nostris, ita tamen, ut mortuorum corpora nihil sentire vivi sentiamus; 109 quantum autem consuetudini famaeque dandum sit, id curent vivi, sed ita, ut intellegant nihil id ad mortuos pertinere. Sed profecto mors tum aequissimo animo oppetitur, cum suis se laudibus vita occidens consolari potest. nemo parum diu vixit, qui virtutis perfectae perfecto functus est munere. multa mihi ipsi ad mortem tempestiva fuerunt. quam utinam potuissem obire! nihil enim iam adquirebatur, cumulata erant officia vitae, cum fortuna bella restabant. quare si ipsa ratio minus perficiet, ut mortem neglegere possimus, at vita acta perficiat, ut satis superque vixisse videamur. quamquam enim sensus abierit, tamen suis et propriis bonis laudis et gloriae, quamvis non sentiant, mortui non carent. etsi enim nihil habet in se gloria cur expetatur, tamen virtutem tamquam umbra sequitur. XLVI. 110 verum multitudinis iudicium de bonis ⟨bonum⟩ si quando est, magis laudandum est quam illi ob eam rem beati. non possum autem dicere, quoquo modo hoc accipietur, Lycurgum Solonem legum et publicae disciplinae carere gloria, Themistoclem Epaminondam bellicae virtutis. ante enim Salamina ipsam Neptunus obruet quam Salaminii tropaei memoriam, priusque e Boeotia Leuctra tollentur quam pugnae Leuctricae gloria. multo autem tardius fama deseret Curium Fabricium Calatinum, duo Scipiones duo Africanos, Maximum Marcellum Paulum, Catonem Laelium, innumerabilis alios; quorum similitudinem aliquam qui arripuerit, non eam fama populari, sed vera bonorum laude metiens, fidenti animo, si ita res feret, gradietur ad mortem; in qua aut summum bonum aut nullum malum esse cognovimus. secundis vero suis rebus volet etiam mori; non enim tum cumulus bonorum iucundus esse potest quam molesta decessio. 111 hanc sententiam significare videtur Laconis illa vox, qui, cum Rhodius Diagoras, Olympionices nobilis, uno die duo suos filios victores Olympiae vidsset, accessit ad senem et gratulatus: 'morere Diagora' inquit; 'non enim in caelum ascensurus es.' magna haec, et nimium fortasse, Graeci putant vel tum potius putabant, isque, qui hoc Diagorae dixit, permagnum existimans tris Olympionicas una e domo prodire cunctari illum diutius in vita fortunae obiectum inutile putabat ipsi. Ego autem tibi quidem, quod satis esset, paucis verbis, ut mihi videbar, responderam — concesseras enim nullo in malo mortuos esse —; sed ob eam causam contendi ut plura dicerem, quod in desiderio et luctu haec est consolatio maxima. nostrum enim et nostra causa susceptum dolorem modice ferre debemus, ne nosmet ipsos amare videamur; illa suspicio intolerabili dolore cruciat, si opinamur eos quibus orbati sumus esse cum aliquo sensu in is malis quibus volgo opinantur. hanc excutere opinionem mihimet volui radicitus, eoque fui fortasse longior. XLVII. 112 Tu longior? non mihi quidem. prior enim pars orationis tuae faciebat, ut mori cuperem, posterior, ut modo non nollem, modo non laborarem; omni autem oratione illud certe perfectum est, ut mortem non ducerem in malis. Num igitur etiam rhetorum epilogum desideramus? an hanc iam artem plane relinquimus? Tu vero istam ne relinqueris, quam semper ornasti, et quidem iure; illa enim te, verum si loqui volumus, ornaverat. sed quinam est iste epilogus? aveo enim audire, quicquid est. 113 Deorum inmortalium iudicia solent in scholis proferre de morte, nec vero ea fingere ipsi, sed Herodoto auctore aliisque pluribus. primum Argiae sacerdotis Cleobis et Bito filii praedicantur. nota fabula est. cum enim illam ad sollemne et statum sacrificium curru vehi ius esset satis longe ab oppido ad fanum morarenturque iumenta, tum iuvenes i quos modo nominavi veste posita corpora oleo perunxerunt, ad iugum accesserunt. ita sacerdos advecta in fanum, cum currus esset ductus a filiis, precata a dea dicitur, ut id illis praemii daret pro pietate, quod maxumum homini dari posset a deo; post epulatos cum matre adulescentis somno se dedisse, mane inventos esse mortuos. 114 simili precatione Trophonius et Agamedes usi dicuntur; qui cum Apollini Delphis templum exaedificavissent, venerantes deum petiverunt mercedem non parvam quidem operis et laboris sui: nihil certi, sed quod esset optimum homini. quibus Apollo se id daturum ostendit post eius diei diem tertium; qui ut inluxit, mortui sunt reperti. iudicavisse deum dicunt, et eum quidem deum,cui reliqui dii concessissent, ut praeter ceteros divinaret. XLVIII. adfertur etiam de Sileno fabella quaedam: qui cum a Mida captus esset, hoc ei muneris pro sua missione dedisse scribitur: docuisse regem non nasci homini longe optimum esse, proximum autem quam primum mori. 115 qua est sententia in Cresphonte usus Euripedes: 'Nam nos decebat coetus celebrantis domum Lugere, ubi esset aliquis in lucem editus, Humanae vitae varia reputantis mala; At, qui labores morte finisset gravis, Hunc omni amicos laude et laetitia exsequi.' simile quiddam est in Consolatione Crantoris: ait enim Terinaeum quendam Elysium, cum graviter filii mortem maereret, venisse in psychomantium quaerentem, quae fuisset tantae calamitatis causa; huic in tabellis tris huius modi versiculos datos: 'Igraris homines in vita mentibus errant: Euthynous potitur fatorum numine leto. Sic fuit utilius finiri ipsique tibique.' 116 his et talibus auctoribus usi confirmant causam rebus a diis inmortalibus iudicatam. Alcidamas quidem, rhetor antiquus in primis nobilis, acripsit etima laudationem mortis, quae constat ex enumeratione humanorum malorum; cui rationes eae quae exquisitius a philosophis colliguntur defuerunt, ubertas orationis non defuit. Clarae vero mortes pro patria oppetitae non solum gloriosae rhetoribus, sed etiam beatae videri solent. repetunt ab Erechtheo, cuius etiam filiae cupide mortem expetiverunt pro vita civium; ⟨commemorant⟩ Codrum, qui se in medios inmisit hostis veste famulari, ne posset adgnosci, si esset ornatu regio, quod oraculum erat datum, si rex interfectus esset, victrices Athenas fore; Menoeceus non praetermittitur, qui item oraculo edito largitus est patriae suum sanguinem; ⟨nam⟩ Iphigenia Aulide duci se immolandam iubet, ut hostium elicatur suo. veniunt inde ad propiora: XLIX. Harmodius in ore est et Aristogiton; Lacedaemonius Leonidas, Thebanus Epaminondas viget. nostros non norunt, quos enumerare magnum est: ita sunt multi, quibus videmus optabilis mortes fuisse cum gloria. 117 Quae cum ita sint, magna tamen eloquentia est utendum atque ita velut superiore e loco contionandum, ut homines mortem vel optare incipiant vel certe timere desistant? nam si supremus ille dies non extinctionem, sed commutationem adfert loci, quid optabilius? sin autem perimit ac delet omnino, quid melius quam in mediis vitae laboribus obdormiscere et ita coniventem somno consopiri sempiterno? quod si fiat, melior Enni quam Solonis oratio. hic enim noster: 'nemo me lacrimis decoret' inquit 'nec funera fletu faxit!' at vero ille sapiens: 'Mors mea ne careat lacrimis: linquamus amicis Maerorem, ut celebrent funera cum gemitu.' 118 nos vero, si quid tale acciderit, ut a deo denuntiatum videatur ut exeamus e vita, laeti et agentes gratias paremus emittique nos e custodia et levari vinclis arbitremur,ut aut in aeternam et plane in nostram domum remigremus aut omni sensu molestiaque careamus; sin autem nihil denuntiabitur, eo tamen simus animo, ut horribilem illum diem aliis nobis faustum putemus nihilque in malis ducamus, quod sit vel a diis inmortalibus vel a natura parente omnium constitutum. non enim temere nec fortuito sati et creati sumus, sed profecto fuit quaedam vis, quae generi consuleret humano nec id gigneret aut aleret, quod cum exanclavisset omnes labores, tum incideret in mortis malum sempiternum: portum potius paratum nobis et perfugium putemus. 119 quo utinam velis passis pervehi liceat! sin reflantibus ventis reiciemur, tamen eodem paulo tardius referamur necesse est. quod autem omnibus necesse est, idne miserum esse uni potest? Habes epilogum, ne quid preatermissum aut relictum putes. Ego vero, et quidem fecit etiam iste me epilogus firmiorem. Optime, inquam. sed nunc quidem valetudini tribuamus aliquid, cras autem et quot dies erimus in Tusculano, agamus haec et ea potissimum, quae levationem habeant aegritudinum formidinum cupiditatum, qui omnis philosohpiae est fructus uberrimus. {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} </div> oei6pptvwc2iuqcj3hoaeaaf9nv1hcg 265122 265121 2026-05-09T13:36:13Z Seiopotessi 25212 265122 wikitext text/x-wiki {{TextQuality|50%}} <div class="text"> {{titulus2 |Scriptor= Marcus Tullius Cicero |OperaeTitulus= Tusculanae disputationes |OperaeWikiPagina= Tusculanae disputationes |SubTitulus=<small>[[Opera philosophica (Marcus Tullius Cicero)|(Opera philosophica)]]</small><br>Liber I |Annus= 45 a.Ch.n. |Curatura=2022-07-18 V1.0 }} {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} 1 Cum defensionum laboribus senatoriisque muneribus aut omnino aut magna ex parte essem aliquando liberatus, rettuli me, Brute, te hortante maxime ad ea studia, quae retenta animo, remissa temporibus, longo intervallo intermissa revocavi, et cum omnium artium, quae ad rectam vivendi viam pertinerent, ratio et disciplina studio sapientiae, quae philosophia dicitur, contineretur, hoc mihi Latinis litteris inlustrandum putavi, non quia philosophia Graecis et litteris et doctoribus percipi non posset, sed meum semper iudicium fuit omnia nostros aut invenisse per se sapientius quam Graecos aut accepta ab illis fecisse meliora, quae quidem digna statuissent, in quibus elaborarent. 2 Nam mores et instituta vitae resque domesticas ac familiaris nos profecto et melius tuemur et lautius, rem vero publicam nostri maiores certe melioribus temperaverunt et institutis et legibus. quid loquar de re militari? in qua cum virtute nostri multum valuerunt, tum plus etiam disciplina. iam illa, quae natura, non litteris adsecuti sunt, neque cum Graecia neque ulla cum gente sunt conferenda. quae enim tanta gravitas, quae tanta constantia, magnitudo animi, probitas, fides, quae tam excellens in omni genere virtus in ullis fuit, ut sit cum maioribus nostris comparanda? 3 Doctrina Graecia nos et omni litterarum genere superabat; in quo erat facile vincere non repugnantes. nam cum apud Graecos antiquissimum e doctis genus sit poetarum, siquidem Homerus fuit et Hesiodus ante Romam conditam, Archilochus regnante Romulo, serius poeticam nos accepimus. annis fere cccccx post Romam conditam Livius fabulam dedit, C.Claudio, Caeci filio, M.Tuditano consulibus, anno ante natum Ennium. qui fuit maior natu quam Plautus et Naevius. II. sero igitur a nostris poetae vel cogniti vel recepti. quamquam est in Originibus solitos esse in epulis canere convivas ad tibicinem de clarorum hominum virtutibus; honorem tamen huic generi non fuisse declarat oratio Catonis, in qua obiecit ut probrum M.Nobiliori, quod is in provinciam poetas duxisset; duxerat autem consul ille in Aetoliam, ut scimus, Ennium. quo minus igitur honoris erat poetis, eo minora studia fuerunt, nec tamen, si qui magnis ingeniis in eo genere extiterunt, non satis Graecorum gloriae responderunt. 4 an censemus, si Fabio, nobilissimo homini, laudi datum esset, quod pingeret, non multos etiam apud nos futuros Polyclitos et Parrhasios fuisse? honos alit artes, omnesque incenduntur ad studia gloria, iacentque ea semper, quae apud quosque improbantur. summam eruditionem Graeci sitam censebant in nervorum vocumque cantibus; igitur et Epaminondas, princeps meo iudicio Graeciae, fidibus praeclare cecinisse dicitur, Themistoclesque aliquot ante annos cum in epulis recusaret lyram, est habitus indoctior. ergo in Graecia musici floruerunt, discebantque id omnes, nec qui nesciebat satis excultus doctrina putabatur. 5 in summo apud illos honore geometria fuit, itaque nihil mathematicis inlustrius; at nos metiendi ratiocinandique utilitate huius artis terminavimus modum. III. At contra oratorem celeriter complexi sumus, nec eum primo eruditum, aptum tamen ad dicendum, post autem eruditum. nam Galbam Africanum Laelium doctos fuisse traditum est, studiosum autem eum, qui is aetate anteibat, Catonem, post vero Lepidum, Carbonem, Gracchos, inde ita magnos nostram ad aetatem, ut non multum aut nihil omnino Graecis cederetur. Philosophia iacuit usque ad hanc aetatem nec ullum habuit lumen litterarum Latinarum; quae inlustranda et excitanda nobis est, ut, si occupati profuimus aliquid civibus nostris, prosimus etiam, si possumus, otiosi. 6 in quo eo magis nobis est elaborandum, quod multi iam esse libri Latini dicuntur scripti inconsiderate ab optimis illis quidem viris, sed non satis eruditis. fieri autem potest, ut recte quis sentiat et id quod sentit polite eloqui non possit; sed mandare quemquam litteris cogitationes suas, qui eas nec disponere nec inlustrare possit nec delectatione aliqua allicere lectorem, hominis est intemperanter abutentis et otio et litteris. itaque suos libros ipsi legunt cum suis, nec quisquam attingit praeter eos, qui eandem licentiam scribendi sibi permitti volunt. quare si aliquid oratoriae laudis nostra attulimus industria, multo studiosius philosophiae fontis aperiemus, e quibus etiam illa manabant. IV. 7 Sed ut Aristoteles, vir summo ingenio, scientia, copia, cum motus esset Isocratis rhetoris gloria, dicere docere etiam coepit adulescentes et prudentiam cum eloquentia iungere, sic nobis placet nec pristinum dicendi studium deponere et in hac maiore et uberiore arte versari. hanc enim perfectam philosophiam semper iudicavi, quae de maximis quaestionibus copiose posset ornateque dicere; in quam exercitationem ita nos studiose [operam] dedimus, ut iam etiam scholas Graecorum more habere auderemus. ut nuper tuum post discessum in Tusculano cum essent complures mecum familiares, temptavi, quid in eo genere possem. ut enim antea declamitabam causas, quod nemo me diutius fecit, sic haec mihi nunc senilis est declamatio. ponere iubebam, de quo quis audire vellet; ad id aut sedens aut ambulans disputabam. 8 itaque dierum quinque scholas, ut Graeci appellant, in totidem libros contuli. fiebat autem ita ut, cum is qui audire vellet dixisset, quid sibi videretur, tum ego contra dicerem. haec est enim, ut scis, vetus et Socratica ratio contra alterius opinionem disserendi. nam ita facillime, quid veri simillimum esset, inveniri posse Socrates arbitrabatur. Sed quo commodius disputationes nostrae explicentur, sic eas exponam, quasi agatur res, non quasi narretur. ergo ita nascetur exordium: V. 9 Malum mihi videtur esse mors. Iisne, qui mortui sunt, an iis, quibus moriendum est? Utrisque. Est miserum igitur, quoniam malum. Certe. Ergo et ii, quibus evenit iam ut morerentur, et ii, quibus eventurum est, miseri. Mihi ita videtur. Nemo ergo non miser. Prorsus nemo. Et quidem, si tibi constare vis, omnes, quicumque nati sunt eruntve, non solum miseri, sed etiam semper miseri. nam si solos eos diceres miseros quibus moriendum esset, neminem tu quidem eorum qui viverent exciperes — moriendum est enim omnibus, — esset tamen miseriae finis in morte. quoniam autem etiam mortui miseri sunt, in miseriam nascimur sempiternam. necesse est enim miseros esse eos qui centum milibus annorum ante occiderunt, vel potius omnis, quicumque nati sunt. Ita prorsus existimo. 10 Dic quaeso: num te illa terrent, triceps apud inferos Cerberus, Cocyti fremitus, travectio Acherontis, 'mento summam aquam attingens enectus siti' Tantalus? tum illud, quod 'Sisyphus versat saxum sudans nitendo neque proficit hilum?' fortasse etiam inexorabiles iudices, Minos et Rhadamanthus? apud quos nec te L.Crassus defendet nec M.Antonius nec, quoniam apud Graecos iudices res agetur, poteris adhibere Demosthenen; tibi ipsi pro te erit maxima corona causa dicenda. haec fortasse metuis et idcirco mortem censes esse sempiternum malum. VI. Adeone me delirare censes, ut ista esse credam? An tu haec non credis? Minime vero. Male hercule narras. Cur? quaeso. Quia disertus esse possem, si contra ista dicerem. 11 Quis enim non in eius modi causa? aut quid negotii est haec poetarum et pictorum portenta convincere? Atqui pleni libri sunt contra ista ipsa disserentium philosophorum. Inepte sane. quis enim est tam excors, quem ista moveant? Si ergo apud inferos miseri non sunt, ne sunt quidem apud inferos ulli. Ita prorsus existimo. Ubi sunt ergo ii, quos miseros dicis, aut quem locum incolunt? si enim sunt, nusquam esse non possunt. Ego vero nusquam esse illos puto. Igitur ne esse quidem? Prorsus isto modo, et tamen miseros ob id ipsum quidem, quia nulli sint. 12 Iam mallem Cerberum metueres quam ista tam inconsiderate diceres. Quid tandem? Quem esse negas, eundem esse dicis. ubi est acumen tuum? cum enim miserum esse dicis, tum eum qui non sit dicis esse. Non sum ita hebes, ut istud dicam. Quid dicis igitur? Miserum esse verbi causa M.Crassum, qui illas fortunas morte dimiserit, miserum Cn.Pompeium, qui tanta gloria sit orbatus, omnis denique miseros, qui hac luce careant. Revolveris eodem. sint enim oportet, si miseri sunt; tu autem modo negabas eos esse, qui mortui essent. Si igitur non sunt, nihil possunt esse; ita ne miseri quidem sunt. Non dico fortasse etiam, quod sentio; nam istuc ipsum, non esse, cum fueris, miserrimum puto. 13 Quid? miserius quam omnino numquam fuisse? ita, qui nondum nati sunt, miseri iam sunt, quia non sunt, et nos, si post mortem miseri futuri sumus, miseri fuimus ante quam nati. ego autem non commemini, ante quam sum natus, me miserum; tu si meliore memoria es, velim scire, ecquid de te recordere. VII. Ita iocaris, quasi ego dicam eos miseros, qui nati non sint, et non eos miseros, qui mortui sunt. Esse ergo eos dicis. Immo, quia non sint, cum fuerint, eo miseros esse. Pugnantia te loqui non vides? quid enim tam pugnat, quam non modo miserum, sed omnino quicquam esse, qui non sit? an tu egressus porta Capena cum Calatini, Scipionum, Serviliorum, Metellorum, sepulcra vides, miseros putas illos? Quoniam me verbo premis, posthac non ita dicam, miseros esse, sed tantum miseros, ob id ipsum, quia non sint. Non dicis igitur: 'miser est M.Crassus', sed tantum: 'miser M.Crassus'? Ita plane. 14 Quasi non necesse sit, quicquid isto modo pronunties, id aut esse aut non esse! an tu dialecticis ne imbutus quidem es? in primis enim hoc traditur: omne pronuntiatum (sic enim mihi in praesentia occurrit ut appellarem axioma, — utar post alio, si invenero melius) id ergo est pronuntiatum, quod est verum aut falsum. cum igitur dicis: 'miser M.Crassus', aut hoc dicis: 'miser est Crassus', ut possit iudicari, verum id falsumne sit, aut nihil dicis omnino. Age, iam concedo non esse miseros, qui mortui sint, quoniam extorsisti, ut faterer, qui omnino non essent, eos ne miseros quidem esse posse. quid? qui vivimus, cum moriendum sit, nonne miseri sumus? quae enim potest in vita esse iucunditas, cum dies et noctes cogitandum sit iam iamque esse moriendum? VIII. 15 Ecquid ergo intellegis, quantum mali de humana condicione deieceris? Quonam modo? Quia, si mors etiam mortuis miserum esset, infinitum quoddam et sempiternum malum haberemus in vita; nunc video calcem, ad quam cum sit decursum, nihil sit praeterea extimescendum. sed tu mihi videris Epicharmi, acuti nec insulsi hominis ut Siculi, sententiam sequi. Quam? non enim novi. Dicam, si potero, Latine. scis enim me Graece loqui in Latino sermone non plus solere quam in Graeco Latine. Et recte quidem. sed quae tandem est Epicharmi ista sententia? 'Emori nolo, sed me esse mortuum nihil aestimo. 'Iam adgnosco Graecum. sed quoniam coegisti, ut concederem, qui mortui essent, eos miseros non esse, perfice, si potes, ut ne moriendum quidem esse miserum putem. 16 Iam istuc quidem nihil negotii est, sed ego maiora molior. Quo modo hoc nihil negotii est? aut quae sunt tandem ista maiora? Quia, quoniam post mortem mali nihil est, ne mors quidem est malum, cui proxumum tempus est post mortem, in quo mali nihil esse concedis: ita ne moriendum quidem esse malum est; id est enim perveniendum esse ad id, quod non esse malum confitemur. Uberius ista, quaeso. haec enim spinosiora, prius ut confitear me cogunt quam ut adsentiar. sed quae sunt ea, quae dicis te maiora moliri? Ut doceam, si possim, non modo malum non esse, sed bonum etiam esse mortem. Non postulo id quidem, aveo tamen audire. ut enim non efficias quod vis, tamen, mors ut malum non sit, efficies. sed nihil te interpellabo; continentem orationem audire malo. 17 Quid, si te rogavero aliquid, nonne respondebis? Superbum id quidem est, sed, nisi quid necesse erit, malo non roges. IX. Geram tibi morem et ea quae vis, ut potero, explicabo, nec tamen quasi Pythius Apollo, certa ut sint et fixa, quae dixero, sed ut homunculus unus e multis probabilia coniectura sequens. ultra enim quo progrediar, quam ut veri similia videam, non habeo; certa dicent ii, qui et percipi ea posse dicunt et se sapientis esse profitentur. Tu, ut videtur; nos ad audiendum parati sumus. 18 Mors igitur ipsa, quae videtur notissima res esse, quid sit, primum est videndum. sunt enim qui discessum animi a corpore putent esse mortem; sunt qui nullum censeant fieri discessum, sed una animum et corpus occidere, animumque in corpore extingui. qui discedere animum censent, alii statim dissipari, alii diu permanere, alii semper. quid sit porro ipse animus, aut ubi, aut unde, magna dissensio est. aliis cor ipsum animus videtur, ex quo excordes, vecordes concordesque dicuntur et Nasica ille prudens bis consul 'Corculum' et 'egregie cordatus homo, catus Aelius Sextus'. 19 Empedocles animum esse censet cordi suffusum sanguinem; aliis pars quaedam cerebri visa est animi principatum tenere; aliis nec cor ipsum placet nec cerebri quandam partem esse animum, sed alii in corde, alii in cerebro dixerunt animi esse sedem et locum; animum autem alii animam, ut fere nostri declarat nomen: nam et agere animam et efflare dicimus et animosos et bene animatos et ex animi sententia; ipse autem animus ab anima dictus est; Zenoni Stoico animus ignis videtur. X. sed haec quidem quae dixi, cor, cerebrum, animam, ignem volgo, reliqua fere singuli. ut multo ante veteres, proxime autem Aristoxenus, musicus idemque philosophus, ipsius corporis intentionem quandam, velut in cantu et fidibus quae ἁρμονία (harmonia) dicitur: sic ex corporis totius natura et figura varios motus cieri tamquam in cantu sonos. 20 hic ab artificio suo non recessit et tamen dixit aliquid, quod ipsum quale esset erat multo ante et dictum et explanatum a Platone. Xenocrates animi figuram et quasi corpus negavit esse ullum, numerum dixit esse, cuius vis, ut iam ante Pythagorae visum erat, in natura maxuma esset. eius doctor Plato triplicem finxit animum, cuius principatum, id est rationem, in capite sicut in arce posuit, et duas partes parere voluit, iram et cupiditatem, quas locis disclusit: iram in pectore, cupiditatem supter praecordia locavit. 21 Dicaearchus autem in eo sermone, quem Corinthi habitum tribus libris exponit, doctorum hominum disputantium primo libro multos loquentes facit; duobus Pherecratem quendam Phthiotam senem, quem ait a Deucalione ortum, disserentem inducit nihil esse omnino animum, et hoc esse nomen totum inane, frustraque animalia et animantis appellari, neque in homine inesse animum vel animam nec in bestia, vimque omnem eam, qua vel agamus quid vel sentiamus, in omnibus corporibus vivis aequabiliter esse fusam nec separabilem a corpore esse, quippe quae nulla sit, nec sit quicquam nisi corpus unum et simplex, ita figuratum ut temperatione naturae vigeat et sentiat. 22 Aristoteles, longe omnibus (Platonem semper excipio) praestans et ingenio et diligentia, cum quattuor nota illa genera principiorum esset complexus, e quibus omnia orerentur, quintam quandam naturam censet esse, e qua sit mens; cogitare enim et providere et discere et docere et invenire aliquid et tam multa [alia] meminisse, amare, odisse, cupere, timere, angi, laetari, haec et similia eorum in horum quattuor generum inesse nullo putat; quintum genus adhibet vacans nomine et sic ipsum animum ἐνδελέχειαν (endelecheian) appellat novo nomine quasi quandam continuatam motionem et perennem. XI. Nisi quae me forte fugiunt, haec sunt fere de animo sententiae. Democritum enim, magnum illum quidem virum, sed levibus et rotundis corpusculis efficientem animum concursu quodam fortuito, omittamus; nihil est enim apud istos, quod non atomorum turba conficiat. 23 Harum sententiarum quae vera sit, deus aliqui viderit; quae veri simillima, magna quaestio est. utrum igitur inter has sententias diiudicare malumus an ad propositum redire? Cuperem equidem utrumque, si posset, sed est difficile confundere. quare si, ut ista non disserantur, liberari mortis metu possumus, id agamus; sin id non potest nisi hac quaestione animorum explicata, nunc, si videtur, hoc, illud alias. Quod malle te intellego, id puto esse commodius; efficiet enim ratio ut, quaecumque vera sit earum sententiarum quas eui, mors aut malum non sit aut sit bonum potius. 24 nam si cor aut sanguis aut cerebrum est animus, certe, quoniam est corpus, interibit cum reliquo corpore; si anima est, fortasse dissipabitur; si ignis, extinguetur; si est Aristoxeni harmonia, dissolvetur. quid de Dicaearcho dicam, qui nihil omnino animum dicat esse? his sententiis omnibus nihil post mortem pertinere ad quemquam potest; pariter enim cum vita sensus amittitur; non sentientis autem nihil est ullam in partem quod intersit. reliquorum sententiae spem adferunt, si te hoc forte delectat, posse animos, cum e corporibus excesserint, in caelum quasi in domicilium suum pervenire. Me vero delectat, idque primum ita esse velim, deinde, etiamsi non sit, mihi persuaderi tamen velim. Quid tibi ergo opera nostra opus est? num eloquentia Platonem superare possumus? evolve diligenter eius eum librum, qui est de animo: amplius quod desideres nihil erit. Feci mehercule, et quidem saepius; sed nescio quo modo, dum lego, adsentior, cum posui librum et mecum ipse de inmortalitate animorum coepi cogitare, adsensio omnis illa elabitur. 25 Quid? hoc dasne aut manere animos post mortem aut morte ipsa interire? Do vero. Quid, si maneant? Beatos esse concedo. Sin intereant? Non esse miseros, quoniam ne sint quidem; iam istuc coacti a te paulo ante concessimus. Quo modo igitur aut cur mortem malum tibi videri dicis? quae aut beatos nos efficiet, animis manentibus, aut non miseros sensu carentis. XII. 26 Expone igitur, nisi molestum est, primum, si potes, animos remanere post mortem, tum, si minus id obtinebis — est enim arduum —, docebis carere omni malo mortem. ego enim istuc ipsum vereor ne malum sit non dico carere sensu, sed carendum esse. Auctoribus quidem ad istam sententiam, quam vis obtineri, uti optimis possumus, quod in omnibus causis et debet et solet valere plurimum, et primum quidem omni antiquitate, quae quo propius aberat ab ortu et divina progenie, hoc melius ea fortasse quae erant vera cernebat. 27 Itaque unum illud erat insitum priscis illis, quos cascos appellat Ennius, esse in morte sensum neque excessu vitae sic deleri hominem, ut funditus interiret; idque cum multis aliis rebus, tum e pontificio iure et e caerimoniis sepulcrorum intellegi licet, quas maxumis ingeniis praediti nec tanta cura coluissent nec violatas tam inexpiabili religione sanxissent, nisi haereret in eorum mentibus mortem non interitum esse omnia tollentem atque delentem, sed quandam quasi migrationem commutationemque vitae, quae in claris viris et feminis dux in caelum soleret esse, in ceteris humi retineretur et permaneret tamen. 28 ex hoc et nostrorum opinione 'Romulus in caelo cum diis agit aevum', ut famae adsentiens dixit Ennius, et apud Graecos indeque perlapsus ad nos et usque ad Oceanum Hercules tantus et tam praesens habetur deus; hinc Liber Semela natus eademque famae celebritate Tyndaridae fratres, qui non modo adiutores in proeliis victoriae populi Romani, sed etiam nuntii fuisse perhibentur. quid? Ino Cadmi filia nonne Leukothea nominata a Graecis Matuta habetur a nostris? quid? totum prope caelum, ne pluris persequar, nonne humano genere completum est? XIII. 29 si vero scrutari vetera et ex is ea quae scriptores Graeciae prodiderunt eruere coner, ipsi illi maiorum gentium dii qui habentur hinc nobis profecti in caelum reperientur. quaere, quorum demonstrentur sepulcra in Graecia; reminiscere, quoniam es initiatus, quae tradantur mysteriis: tum denique, quam hoc late pateat, intelleges. sed qui nondum ea quae multis post annis (homines) tractare coepissent physica didicissent, tantum sibi persuaserant, quantum natura admonente cognoverant, rationes et causas rerum non tenebant, visis quibusdam saepe movebantur, iisque maxime nocturnis, ut vide rentur ei, qui vita excesserant, vivere. 30 Ut porro firmissimum hoc adferri videtur cur deos esse credamus, quod nulla gens tam fera, nemo omnium tam sit inmanis, cuius mentem non imbuerit deorum opinio (multi de diis prava sentiunt — id enim vitioso more effici solet — omnes tamen esse vim et naturam divinam arbitrantur, nec vero id conlocutio hominum aut consessus efficit, non institutis opinio est confirmata, non legibus; omni autem in re consensio omnium gentium lex naturae putanda est) — quis est igitur, qui suorum mortem primum non eo lugeat, quod eos orbatos vitae commodis arbitretur? tolle hanc opinionem, luctum sustuleris. nemo enim maeret suo incommodo: dolent fortasse et anguntur, sed illa lugubris lamentatio fletusque maerens ex eo est, quod eum, quem dileximus, vitae commodis privatum arbitramur idque sentire. atque haec ita sentimus, natura duce, nulla ratione nullaque doctrina. XIV. 31 Maxumum vero argumentum est naturam ipsam de inmortalitate animorum tacitam iudicare, quod omnibus curae sunt, et maxumae quidem, quae post mortem futura sint. 'serit arbores, quae alteri saeclo prosint', ut ait (Statius) in Synephebis, quid spectans nisi etiam postera saecula ad se pertinere? ergo arbores seret diligens agricola, quarum aspiciet bacam ipse numquam; vir magnus leges, instituta, rem publicam non seret? quid procreatio liberorum, quid propagatio nominis, quid adoptationes filiorum, quid testamentorum diligentia, quid ipsa sepulcrorum monumenta, elogia significant nisi nos futura etiam cogitare? 32 Quid? illud num dubitas, quin specimen naturae capi deceat ex optima quaque natura? quae est melior igitur in hominum genere natura quam eorum, qui se natos ad homines iuvandos, tutandos, conservandos, arbitrantur? abiit ad deos Hercules: numquam abisset, nisi, cum inter homines esset, eam sibi viam munivisset. vetera iam ista et religione omnium consecrata: XV. quid in hac re publica tot tantosque viros ob rem publicam interfectos cogitasse arbitramur? iisdemne ut finibus nomen suum quibus vita terminaretur? nemo umquam sine magna spe inmortalitatis se pro patria offerret ad mortem. 33 licuit esse otioso Themistocli, licuit Epaminondae, licuit, ne et vetera et externa quaeram, mihi; sed nescio quo modo inhaeret in mentibus quasi saeclorum quoddam augurium futurorum, idque in maximis ingeniis altissimisque animis et existit maxime et apparet facillime. quo quidem dempto, quis tam esset amens, qui semper in laboribus et periculis viveret? 34 loquor de principibus; quid? poetae nonne post mortem nobilitari volunt? unde ergo illud: 'Aspicite, o cives, senis Enni imaginis formam: Hic vestrum panxit maxima facta patrum'? mercedem gloriae flagitat ab iis quorum patres adfecerat gloria, idemque: 'Nemo me lacrimis decoret nec funera fletu Faxit. Cur? volito vivos per ora virum.' sed quid poetas? opifices post mortem nobilitari volunt. quid enim Phidias sui similem speciem inclusit in clupeo Minervae, cum inscribere (nomen) non liceret? quid? nostri philosophi nonne in is libris ipsis, quos scribunt de contemnenda gloria, sua nomina inscribunt? 35 Quodsi omnium consensus naturae vox est, omnesque qui ubique sunt consentiunt esse aliquid, quod ad eos pertineat qui vita cesserint, nobis quoque idem existimandum est, et si, quorum aut ingenio aut virtute animus excellit, eos arbitrabimur, quia natura optima sint, cernere naturae vim maxume, veri simile est, cum optumus quisque maxume posteritati serviat, esse aliquid, cuius is post mortem sensum sit habiturus. XVI. 36 Sed ut deos esse natura opinamur, qualesque sint, ratione cognoscimus, sic permanere animos arbitramur consensu nationum omnium, qua in sede maneant qualesque sint, ratione discendum est. cuius ignoratio finxit inferos easque formidines, quas tu contemnere non sine causa videbare. in terram enim cadentibus corporibus isque humo tectis, e quo dictum est humari, sub terra censebant reliquam vitam agi mortuorum; quam eorum opinionem magni errores consecuti sunt, quos auxerunt poetae. 37 frequens enim consessus theatri, in quo sunt mulierculae et pueri, movetur audiens tam grande carmen: 'Adsum atque advenio Acherunte vix via alta atque ardua Per speluncas saxis structas asperis pendentibus Maxumis, ubi rigida constat crassa caligo inferum,' tantumque valuit error — qui mihi quidem iam sublatus videtur —, ut, corpora cremata cum scirent, tamen ea fieri apud inferos fingerent, quae sine corporibus nec fieri possent nec intellegi. animos enim per se ipsos viventis non poterant mente complecti, formam aliquam figuramque quaerebant. inde Homeri tota νέκυια, inde ea quae meus amicus Appius νεκυομαντεῖα faciebat, inde in vicinia nostra Averni lacus, unde animae excitantur obscura umbra opertae, imagines mortuorum, alto ostio Acheruntis, falso sanguine. has tamen imagines loqui volunt, quod fieri nec sine lingua nec sine palato nec sine faucium, laterum, pulmonum vi et figura potest. nihil enim animo videre poterant, ad oculos omnia referebant. 38 Magni autem est ingenii sevocare mentem a sensibus et cogitationem ab consuetudine abducere. itaque credo equidem etiam alios tot saeculis, sed quod litteris exstet, Pherecydes Syrius primus dixit animos esse hominum sempiternos, antiquus sane; fuit enim meo regnante gentili. hanc opinionem discipulus eius Pythagoras maxime confirmavit, qui cum Superbo regnante in Italiam venisset, tenuit Magnam illam Graeciam cum [honore] disciplinae, tum etiam auctoritate, multaque saecula postea sic viguit Pythagoreorum nomen, ut nulli alii docti viderentur. XVII. sed redeo ad antiquos. rationem illi sententiae suae non fere reddebant, nisi quid erat numeris aut descriptionibus explicandum: 39 Platonem ferunt, ut Pythagoreos cognosceret, in Italiam venisse et didicisse Pythagorea omnia primumque de animorum aeternitate, non solum sensisse idem quod Pythagoram, sed rationem etiam attulisse. quam, nisi quid dicis, praetermittamus et hanc totam spem inmortalitatis relinquamus. An tu cum me in summam exspectationem adduxeris, deseris? errare mehercule malo cum Platone, quem tu quanti facias scio et quem ex tuo ore admiror, quam cum istis vera sentire. 40 Macte virtute! ego enim ipse cum eodem ipso non invitus erraverim. num igitur dubitamus — an sicut pleraque — quamquam hoc quidem minime; persuadent enim mathematici terram in medio mundo sitam ad universi caeli complexum quasi puncti instar optinere, quod κέντρον illi vocant; eam porro naturam esse quattuor omnia gignentium corporum, ut, quasi partita habeant inter se ac divisa momenta, terrena et umida suopte nutu et suo pondere ad paris angulos in terram et in mare ferantur, reliquae duae partes, una ignea, altera animalis, ut illae superiores in medium locum mundi gravitate ferantur et pondere, sic hae rursum rectis lineis in caelestem locum subvolent, sive ipsa natura superiora adpetente sive quod a gravioribus leviora natura repellantur. quae cum constent, perspicuum debet esse animos, cum e corpore excesserint, sive illi sint animales, id est spirabiles, sive ignei, sublime ferri. 41 si vero aut numerus quidam sit animus, quod subtiliter magis quam dilucide dicitur, aut quinta illa non nominata magis quam non intellecta natura, multo etiam integriora ac puriora sunt, ut a terra longissime se ecferant. Horum igitur aliquid animus, ne tam vegeta mens aut in corde cerebrove aut in Empedocleo sanguine demersa iaceat. XVIII. Dicaearchum vero cum Aristoxeno aequali et condiscipulo suo, doctos sane homines, omittamus; quorum alter ne condoluisse quidem umquam videtur, qui animum se habere non sentiat, alter ita delectatur suis cantibus, ut eos etiam ad haec transferre conetur. harmonian autem ex intervallis sonorum nosse possumus, quorum varia compositio etiam harmonias efficit plures; membrorum vero situs et figura corporis vacans animo quam possit harmoniam efficere, non video. sed hic quidem, quamvis eruditus sit, sicut est, haec magistro concedat Aristoteli, canere ipse doceat; bene enim illo Graecorum proverbio praecipitur: 'quam quisque norit artem, in hac se exerceat.' 42 illam vero funditus eiciamus individuorum corporum levium et rutundorum concursionem fortuitam, quam tamen Democritus concalefactam et spirabilem, id est animalem, esse volt. is autem animus, qui, si est horum quattuor generum, ex quibus omnia constare dicuntur, ex inflammata anima constat, ut potissimum videri video Panaetio, superiora capessat necesse est. nihil enim habent haec duo genera proni et supera semper petunt. ita, sive dissipantur, procul a terris id evenit, sive permanent et conservant habitum suum, hoc etiam magis necesse est ferantur ad caelum et ab is perrumpatur et dividatur crassus hic et concretus aer, qui est terrae proximus. calidior est enim vel potius ardentior animus quam est hic aer, quem modo dixi crassum atque concretum; quod ex eo sciri potest, quia corpora nostra terreno principiorum genere confecta ardore animi concalescunt. XIX. 43 accedit ut eo facilius animus evadat ex hoc aere, quem saepe iam appello, eumque perrumpat, quod nihil est animo velocius, nulla est celeritas quae possit cum animi celeritate contendere. qui si permanet incorruptus suique similis, necesse est ita feratur, ut penetret et dividat omne caelum hoc, in quo nubes, imbres, ventique coguntur, quod et umidum et caliginosum est propter exhalationes terrae. Quam regionem cum superavit animus naturamque sui similem contigit et adgnovit, iunctis ex anima tenui et ex ardore solis temperato ignibus, insistit et finem altius se ecferendi facit. cum enim sui similem et levitatem et calorem adeptus (est), tamquam paribus examinatus ponderibus nullam in partem movetur, eaque ei demum naturalis est sedes, cum ad sui simile penetravit; in quo nulla re egens aletur et sustentabitur iisdem rebus, quibus astra sustentantur et aluntur. 44 Cumque corporis facibus inflammari soleamus ad omnis fere cupiditates eoque magis incendi, quod iis aemulemur, qui ea habeant quae nos habere cupiamus, profecto beati erimus, cum corporibus relictis et cupiditatum et aemulationum erimus expertes; quodque nunc facimus, cum laxati curis sumus, ut spectare aliquid velimus et visere, id multo tum faciemus liberius totosque nos in contemplandis rebus perspiciendisque ponemus, propterea quod et natura inest in mentibus nostris insatiabilis quaedam cupiditas veri videndi et orae ipsae locorum illorum, quo pervenerimus, quo faciliorem nobis cognitionem rerum caelestium, eo maiorem cognoscendi cupiditatem dabant. 45 haec enim pulchritudo etiam in terris 'patritam' illam et 'avitam', ut ait Theophrastus, philosophiam cognitionis cupiditate incensam excitavit. praecipue vero fruentur ea, qui tum etiam, cum has terras incolentes circumfusi erant caligine, tamen acie mentis dispicere cupiebant. XX. Etenim si nunc aliquid adsequi se putant, qui ostium Ponti viderunt et eas angustias, per quas penetravit ea quae est nominata Argo, quia Argivi in ea delecti viri Vecti petebant pellem inauratam arietis, aut ii qui Oceani freta illa viderunt, 'Europam Libyamque rapax ubi dividit unda', quod tandem spectaculum fore putamus, cum totam terram contueri licebit eiusque cum situm, formam, circumscriptionem, tum et habitabiles regiones et rursum omni cultu propter vim frigoris aut caloris vacantis? 46 nos enim ne nunc quidem oculis cernimus ea quae videmus; neque est enim ullus sensus in corpore, sed, ut non physici solum docent verum etiam medici, qui ista aperta et patefacta viderunt, viae quasi quaedam sunt ad oculos, ad auris, ad naris a sede animi perforatae. itaque saepe aut cogitatione aut aliqua vi morbi impediti apertis atque integris et oculis et auribus nec videmus, nec audimus, ut facile intellegi possit animum et videre et audire, non eas partis quae quasi fenestrae sint animi, quibus tamen sentire nihil queat mens, nisi id agat et adsit. quid, quod eadem mente res dissimillimas comprendimus, ut colorem, saporem, calorem, odorem, sonum? quae numquam quinque nuntiis animus cognosceret, nisi ad eum omnia referrentur et is omnium iudex solus esset. atque ea profecto tum multo puriora et dilucidiora cernentur, cum, quo natura fert, liber animus pervenerit. 47 nam nunc quidem, quamquam foramina illa, quae patent ad animum a corpore, callidissimo artificio natura fabricata est, tamen terrenis concretisque corporibus sunt intersaepta quodam modo: cum autem nihil erit praeter animum, nulla res obiecta impediet, quo minus percipiat, quale quidque sit. XXI. Quamvis copiose haec diceremus, si res postularet, quam multa, quam varia, quanta spectacula animus in locis caelestibus esset habiturus. 48 quae quidem cogitans soleo saepe mirari non nullorum insolentiam philosophorum, qui naturae cognitionem admirantur eiusque inventori et principi gratias exultantes agunt eumque venerantur ut deum; liberatos enim se per eum dicunt gravissimis dominis, terrore sempiterno, et diurno ac nocturno metu. quo terrore? quo metu? quae est anus tam delira quae timeat ista, quae vos videlicet, si physica non didicissetis, timeretis, 'Acherunsia templa alta Orci, pallida leti, nubila tenebris loca'? non pudet philosophum in eo gloriari, quod haec non timeat et quod falsa esse cognoverit? e quo intellegi potest, quam acuti natura sint, quoniam haec sine doctrina credituri fuerunt. 49 praeclarum autem nescio quid adepti sunt, quod didicerunt se, cum tempus mortis venisset, totos esse perituros. quod ut ita sit — nihil enim pugno —, quid habet ista res aut laetabile aut gloriosum? Nec tamen mihi sane quicquam occurrit, cur non Pythagorae sit et Platonis vera sententia. ut enim rationem Plato nullam adferret — vide, quid homini tribuam —, ipsa auctoritate me frangeret: tot autem rationes attulit, ut velle ceteris, sibi certe persuasisse videatur. XXII. 50 Sed plurimi contra nituntur animosque quasi capite damnatos morte multant, neque aliud est quicquam cur incredibilis is animorum videatur aeternitas, nisi quod nequeunt qualis animus sit vacans corpore intellegere et cogitatione comprehendere. quasi vero intellegant, qualis sit in ipso corpore, quae conformatio, quae magnitudo, qui locus; ut, si iam possent in homine vivo cerni omnia quae nunc tecta sunt, casurusne in conspectum videatur animus, an tanta sit eius tenuitas, ut fugiat aciem? 51 haec reputent isti qui negant animum sine corpore se intellegere posse: videbunt, quem in ipso corpore intellegant. mihi quidem naturam animi intuenti multo difficilior occurrit cogitatio, multo obscurior, qualis animus in corpore sit tamquam alienae domi, quam qualis, cum exierit et in liberum caelum quasi domum suam venerit. si enim, quod numquam vidimus, id quale sit intellegere non possumus, certe et deum ipsum et divinum animum corpore liberatum cogitatione complecti possumus. Dicaearchus quidem et Aristoxenus, quia difficilis erat animi quid aut qualis esset intellegentia, nullum omnino animum esse dixerunt. 52 est illud quidem vel maxumum animo ipso animum videre, et nimirum hanc habet vim praeceptum Apollinis, quo monet ut se quisque noscat. non enim credo id praecipit, ut membra nostra aut staturam figuramve noscamus; neque nos corpora sumus, nec ego tibi haec dicens corpori tuo dico. cum igitur 'nosce te' dicit, hoc dicit: 'nosce animum tuum.' nam corpus quidem quasi vas est aut aliquod animi receptaculum; ab animo tuo quicquid agitur, id agitur a te. hunc igitur nosse nisi divinum esset, non esset hoc acrioris cuiusdam animi praeceptum tributum deo. 53 Sed si, qualis sit animus, ipse animus nesciet, dic quaeso, ne esse quidem se sciet, ne moveri quidem se? ex quo illa ratio nata est Platonis, quae a Socrate est in Phaedro explicata, a me autem posita est in sexto libro de re publica: XXIII. 'Quod semper movetur, aeternum est; quod autem motum adfert alicui quodque ipsum agitatur aliunde, quando finem habet motus, vivendi finem habeat necesse est. solum igitur, quod se ipsum movet, quia numquam deseritur a se, numquam ne moveri quidem desinit; quin etiam ceteris quae moventur hic fons, hoc principium est movendi. 54 principii autem nulla est origo; nam e principio oriuntur omnia, ipsum autem nulla ex re alia nasci potest; nec enim esset id principium, quod gigneretur aliunde. quod si numquam oritur, ne occidit quidem umquam; nam principium extinctum nec ipsum ab alio renascetur, nec ex se aliud creabit, siquidem necesse est a principio oriri omnia. ita fit, ut motus principium ex eo sit, quod ipsum a se movetur; id autem nec nasci potest nec mori, vel concidat omne caelum omnisque natura ⟨et⟩ consistat necesse est nec vim ullam nanciscatur, qua a primo inpulsa moveatur. cum pateat igitur aeternum id esse, quod se ipsum moveat, quis est qui hanc naturam animis esse tributam neget? inanimum est enim omne, quod pulsu agitatur externo; quod autem est animal, id motu cietur interiore et suo; nam haec est propria natura animi atque vis. quae si est una ex omnibus quae se ipsa [semper] moveat, neque nata certe est et aeterna est'. 55 licet concurrant omnes plebei philosophi — sic enim ii, qui a Platone et Socrate et ab ea familia dissident, appellandi videntur —, non modo nihil umquam tam eleganter explicabunt, sed ne hoc quidem ipsum quam subtiliter conclusum sit intellegent. sentit igitur animus se moveri; quod cum sentit, illud una sentit, se vi sua, non aliena moveri, nec accidere posse ut ipse umquam a se deseratur. ex quo efficitur aeternitas, nisi quid habes ad haec. Ego vero facile sim passus ne in mentem quidem mihi aliquid contra venire; ita isti faveo sententiae. XXIV. 56 Quid? illa tandem num leviora censes, quae declarant inesse in animis hominum divina quaedam? quae si cernerem quem ad modum nasci possent, etiam quem ad modum interirent viderem. nam sanguinem, bilem, pituitam, ossa, nervos, venas, omnem denique membrorum et totius corporis figuram videor posse dicere unde concreta et quo modo facta sint: animum ipsum — si nihil esset in eo nisi id, ut per eum viveremus, tam natura putarem hominis vitam sustentari quam vitis, quam arboris; haec enim etiam dicimus vivere. item si nihil haberet animus hominis nisi ut appeteret aut fugeret, id quoque esset ei commune cum bestiis. 57 Habet primum memoriam, et eam infinitam rerum innumerabilium. quam quidem Plato recordationem esse volt vitae superioris. nam in illo libro, qui inscribitur Menon, pusionem quendam Socrates interrogat quaedam geometrica de dimensione quadrati. ad ea sic ille respondet ut puer, et tamen ita faciles interrogationes sunt, ut gradatim respondens eodem perveniat, quo si geometrica didicisset. ex quo effici volt Socrates, ut discere nihil aliud sit nisi recordari. quem locum multo etiam accuratius explicat in eo sermone, quem habuit eo ipso die, quo excessit e vita; docet enim quemvis, qui omnium rerum rudis esse videatur, bene interroganti respondentem declarare se non tum illa discere, sed reminiscendo recognoscere, nec vero fieri ullo modo posse, ut a pueris tot rerum atque tantarum insitas et quasi consignatas in animis notiones, quas ἐννοίας (ennoias) vocant, haberemus, nisi animus, ante quam in corpus intravisset, in rerum cognitione viguisset. 58 cumque nihil esset,ut omnibus locis a Platone disseritur — nihil enim putat esse, quod oriatur et intereat, idque solum esse, quod semper tale sit quale est, (ἰδέαν 'idean' appellat ille, nos speciem) —, non potuit animus haec in corpore inclusus adgnoscere, cognita attulit; ex quo tam multarum rerum cognitionis admiratio tollitur. neque ea plane videt animus, cum repente in tam insolitum tamque perturbatum domicilium inmigravit, sed cum se collegit atque recreavit, tum adgnoscit illa reminiscendo. ita nihil est aliud discere nisi recordari. 59 Ego autem maiore etiam quodam modo memoriam admiror. quid est enim illud quo meminimus, aut quam habet vim aut unde naturam? non quaero, quanta memoria Simonides fuisse dicatur, quanta Theodectes, quanta is, qui a Pyrrho legatus ad senatum est missus, Cineas, quanta nuper Charmadas, quanta, qui modo fuit, Scepsius Metrodorus, quanta noster Hortensius: de communi hominum memoria loquor, et eorum maxume qui in aliquo maiore studio et arte versantur, quorum quanta mens sit, difficile est existimare; ita multa meminerunt. XXV. 60 Quorsus igitur haec spectat oratio? quae sit illa vis et unde sit, intellegendum puto. non est certe nec cordis, nec sanguinis, nec cerebri, nec atomorum; animae sit ignisne nescio, nec me pudet ut istos fateri nescire quod nesciam: illud, si ulla alia de re obscura adfirmare possem, sive anima sive ignis sit animus, eum iurarem esse divinum. quid enim, obsecro te, terrane tibi hoc nebuloso et caliginoso caelo aut sata aut concreta videtur tanta vis memoriae? si quid sit hoc non vides, at quale sit vides; si ne id quidem, at quantum sit profecto vides. quid igitur? 61 utrum capacitatem aliquam in animo putamus esse, quo tamquam in aliquod vas ea, quae meminimus, infundantur? absurdum id quidem; qui enim fundus aut quae talis animi figura intellegi potest aut quae tanta omnino capacitas? an inprimi quasi ceram animum putamus, et esse memoriam signatarum rerum in mente vestigia? quae possunt verborum, quae rerum ipsarum esse vestigia, quae porro tam inmensa magnitudo, quae illa tam multa possit effingere? 62 Quid? illa vis quae tandem est quae investigat occulta, quae inventio atque excogitatio dicitur? ex hacne tibi terrena mortalique natura et caduca concreta ea videtur? aut qui primus, quod summae sapientiae Pythagorae visum est, omnibus rebus imposuit nomina? aut qui dissipatos homines congregavit et ad societatem vitae convocavit, aut qui sonos vocis, qui infiniti videbantur, paucis litterarum notis terminavit, aut qui errantium stellarum cursus, praegressiones, institutiones notavit? omnes magni; etiam superiores, qui fruges, qui vestitum, qui tecta, qui cultum vitae, qui praesidia contra feras invenerunt, a quibus mansuefacti et exculti a necessariis artificiis ad elegantiora defluximus. nam et auribus oblectatio magna parta est inventa et temperata varietate et natura sonorum, et astra suspeximus cum ea quae sunt infixa certis locis, tum illa non re sed vocabulo errantia, quorum conversiones omnisque motus qui animo vidit, is docuit similem animum suum eius esse, qui ea fabricatus esset in caelo. 63 nam cum Archimedes lunae, solis, quinque errantium motus in sphaeram inligavit, effecit idem quod ille, qui in Timaeo mundum aedificavit, Platonis deus, ut tarditate et celeritate dissimillimos motus una regeret conversio. quod si in hoc mundo fieri sine deo non potest, ne in sphaera quidem eosdem motus Archimedes sine divino ingenio potuisset imitari. XXVI. 64 Mihi vero ne haec quidem notiora et inlustriora carere vi divina videntur, ut ego aut poetam grave plenumque carmen sine caelesti aliquo mentis instinctu putem fundere, aut eloquentiam sine maiore quadam vi fluere abundantem sonantibus verbis uberibusque sententiis. philosophia vero, omnium mater artium, quid est aliud nisi, ut Plato, donum, ut ego, inventum deorum? haec nos primum ad illorum cultum, deinde ad ius hominum, quod situm est in generis humani societate, tum ad modestiam magnitudinemque animi erudivit, eademque ab animo tamquam ab oculis caliginem dispulit, ut omnia supera, infera, prima, ultima, media videremus. 65 prorsus haec divina mihi videtur vis, quae tot res efficiat et tantas. quid est enim memoria rerum et verborum? quid porro inventio? profecto id, quo ne in deo quidem quicquam maius intellegi potest. non enim ambrosia deos aut nectare aut Iuventate pocula ministrante laetari arbitror, nec Homerum audio, qui Ganymeden ab dis raptum ait propter formam, ut Iovi bibere ministraret; non iusta causa, cur Laomedonti tanta fieret iniuria. fingebat haec Homerus et humana ad deos transferebat: divina mallem ad nos. quae autem divina? vigere, sapere, invenire, meminisse. ergo animus qui , ut ego dico, divinus est, ut Euripides dicere audet, deus. Et quidem, si deus aut anima aut ignis est, idem est animus hominis. nam ut illa natura caelestis et terra vacat et umore, sic utriusque harum rerum humanus animus est expers; sin autem est quinta quaedam natura, ab Aristotele inducta primum, haec et deorum est et animorum. Hanc nos sententiam secuti his ipsis verbis in Consolatione hoc expressimus: XXVII. 66 'Animorum nulla in terris origo inveniri potest; nihil enim est in animis mixtum atque concretum aut quod ex terra natum atque fictum esse videatur, nihil ne aut umidum quidem aut flabile aut igneum. his enim in naturis nihil inest, quod vim memoriae, mentis, cogitationis habeat, quod et praeterita teneat et futura provideat et complecti possit praesentia. quae sola divina sunt, nec invenietur umquam, unde ad hominem venire possint nisi a deo. singularis est igitur quaedam natura atque vis animi seiuncta ab his usitatis notisque naturis. ita, quicquid est illud, quod sentit, quod sapit, quod vivit, quod viget, caeleste et divinum ob eamque rem aeternum sit necesse est. nec vero deus ipse, qui intellegitur a nobis, alio modo intellegi potest nisi mens soluta quaedam et libera, segregata ab omni concretione mortali, omnia sentiens et movens ipsaque praedita motu sempiterno. hoc e genere atque eadem e natura est humana mens.' 67 Ubi igitur aut qualis est ista mens? — ubi tua aut qualis? potesne dicere? an, si omnia ad intellegendum non habeo quae habere vellem, ne iis quidem quae habeo mihi per te uti licebit? non valet tantum animus, ut se ipse videat, at ut oculus, sic animus se non videns, alia cernit. non videt autem, quod minimum est, formam suam (quamquam fortasse id quoque, sed relinquamus); vim certe, sagacitatem, memoriam, motum, celeritatem videt. haec magna, haec divina, haec sempiterna sunt; qua facie quidem sit aut ubi habitet, ne quaerendum quidem est. XXVIII. 68 Ut cum videmus speciem primum candoremque caeli, dein conversionis celeritatem tantam quantam cogitare non possumus, tum vicissitudines dierum ac noctium commutationesque temporum quadrupertitas ad maturitatem frugum et ad temperationem corporum aptas eorumque omnium moderatorem et ducem solem, lunamque adcretione et deminutione luminis quasi fastorum notantem et significantem dies, tum in eodem orbe in duodecim partes distributo, quinque stellas ferri eosdem cursus constantissime servantis disparibus inter se motibus, nocturnamque caeli formam undique sideribus ornatam, tum globum terrae eminentem e mari, fixum in medio mundi universi loco, duabus oris distantibus habitabilem et cultum, quarum altera, quam nos incolimus, Sub axe posita ad stellas septem, unde horrifer, Aquilonis stridor gelidas molitur nives, altera australis, ignota nobis, quam vocant Graeci ἀντίχθονα (antixthona), 69 ceteras partis incultas, quod aut frigore rigeant aut urantur calore; hic autem, ubi habitamus, non intermittit suo tempore Caelum nitescere, arbores frondescere, Vites laetificae pampinis pubescere, Rami bacarum ubertate incurvescere, Segetes largiri fruges, florere omnia, Fontes scatere, herbis prata convestirier, tum multitudinem pecudum partim ad vescendum, partim ad cultus agrorum, partim ad vehendum, partim ad corpora vestienda, hominemque ipsum quasi contemplatorem caeli ac deorum cultorem atque hominis utilitati agros omnis et maria parentia —: 70 haec igitur et alia innumerabilia cum cernimus, possumusne dubitare quin iis praesit aliquis vel effector, si haec nata sunt, ut Platoni videtur, vel, si semper fuerunt, ut Aristoteli placet, moderator tanti operis et muneris? sic mentem hominis, quamvis eam non videas, ut deum non vides, tamen, ut deum adgnoscis ex operibus eius, sic ex memoria rerum et inventione et celeritate motus omnique pulchritudine virtutis vim divinam mentis adgnoscito. XXIX. In quo igitur loco est? credo equidem in capite, et cur credam adferre possum. sed alias, ubi sit animus; certe quidem in te est. quae est ei natura? propria, puto, et sua. sed fac igneam, fac spirabilem: nihil ad id de quo agimus. illud modo videto, ut deum noris, etsi eius ignores et locum et faciem, sic animum tibi tuum notum esse oportere, etiamsi ignores et locum et formam. 71 in animi autem cognitione dubitare non possumus, nisi plane in physicis plumbei sumus, quin nihil sit animis admixtum, nihil concretum, nihil copulatum, nihil coagmentatum, nihil duplex: quod cum ita sit, certe nec secerni, nec dividi, nec discerpi, nec distrahi potest, ne interire (quidem) igitur. est enim interitus quasi discessus et secretio ac diremptus earum partium, quae ante interitum iunctione aliqua tenebantur. His et talibus rationibus adductus Socrates nec patronum quaesivit ad iudicium capitis nec iudicibus supplex fuit adhibuitque liberam contumaciam a magnitudine animi ductam, non a superbia, et supremo vitae die de hoc ipso multa disseruit et paucis ante diebus, cum facile posset educi e custodia, noluit, et tum, paene in manu iam mortiferum illud tenens poculum, locutus ita est, ut non ad mortem trudi, verum in caelum videretur escendere. XXX. 72 Ita enim censebat itaque disseruit, duas esse vias duplicesque cursus animorum e corpore excedentium: nam qui se humanis vitiis contaminavissent et se totos libidinibus dedissent, quibus caecati vel domesticis vitiis atque flagitiis se inquinavissent vel, re publica violanda, fraudes inexpiabiles concepissent, iis devium quoddam iter esse, seclusum a concilio deorum; qui autem se integros castosque servavissent, quibusque fuisset minima cum corporibus contagio seseque ab is semper sevocavissent essentque in corporibus humanis vitam imitati deorum, iis ad illos a quibus essent profecti reditum facilem patere. 73 Itaque commemorat, ut cygni, qui non sine causa Apollini dicati sint, sed quod ab eo divinationem habere videantur, qua providentes quid in morte boni sit cum cantu et voluptate moriantur, sic omnibus bonis et doctis esse faciendum. (nec vero de hoc quisquam dubitare posset, nisi idem nobis accideret diligenter de animo cogitantibus, quod iis saepe usu venit, qui cum acriter oculis deficientem solem intuerentur, ut aspectum omnino amitterent; sic mentis acies se ipsa intuens non numquam hebescit, ob eamque causam contemplandi diligentiam amittimus. itaque dubitans, circumspectans, haesitans, multa adversa reverens tamquam in rate in mari inmenso nostra vehitur oratio). 74 sed haec et vetera et a Graecis; Cato autem sic abiit e vita, ut causam moriendi nactum se esse gauderet. vetat enim dominans ille in nobis deus iniussu hinc nos suo demigrare; cum vero causam iustam deus ipse dederit, ut tunc Socrati, nunc Catoni, saepe multis, ne ille me Dius Fidius vir sapiens laetus ex his tenebris in lucem illam excesserit, nec tamen ille vincla carceris ruperit — leges enim vetant —, sed tamquam a magistratu aut ab aliqua potestate legitima, sic a deo evocatus atque emissus exierit. Tota enim philosophorum vita, ut ait idem, commentatio mortis est. XXXI. 75 nam quid aliud agimus, cum a voluptate, id est a corpore, cum a re familiari, quae est ministra et famula corporis, cum a re publica, cum a negotio omni sevocamus animum, quid, inquam, tum agimus nisi animum ad se ipsum advocamus, secum esse cogimus maximeque a corpore abducimus? secernere autem a corpore animum, nec quicquam aliud, est mori discere. quare hoc commentemur, mihi crede, disiungamusque nos a corporibus, id est consuescamus mori. hoc, et dum erimus in terris, erit illi caelesti vitae simile, et cum illuc ex his vinclis emissi feremur, minus tardabitur cursus animorum. nam qui in compedibus corporis semper fuerunt, etiam cum soluti sunt, tardius ingrediuntur, ut ii qui ferro vincti multos annos fuerunt. quo cum venerimus, tum denique vivemus. nam haec quidem vita mors est, quam lamentari possem, si liberet. 76 Satis tu quidem in Consolatione es lamentatus; quam cum lego, nihil malo quam has res relinquere, his vero modo auditis, multo magis. Veniet tempus, et quidem celeriter, sive retractabis, sive properabis; volat enim aetas. tantum autem abest ab eo ut malum mors sit, quod tibi dudum videbatur, ut verear ne homini nihil sit non malum aliud certius, nihil bonum aliud potius, si quidem vel di ipsi vel cum dis futuri sumus Quid refert? Adsunt enim, qui haec non probent. ego autem numquam ita te in hoc sermone dimittam, ulla uti ratione mors tibi videri malum possit. Qui potest, cum ista cognoverim? 77 Qui possit, rogas? catervae veniunt contra dicentium, nec solum Epicureorum, quos equidem non despicio, sed nescio quo modo doctissimus quisque contemnit, acerrume autem deliciae meae Dicaearchus contra hanc inmortalitatem disseruit. is enim tris libros scripsit, qui Lesbiaci vocantur quod Mytilenis sermo habetur, in quibus volt efficere animos esse mortalis. Stoici autem usuram nobis largiuntur tamquam cornicibus: diu mansuros aiunt animos, semper negant. XXXII. num non vis igitur audire, cur, etiamsi ita sit, mors tamen non sit in malis? Ut videtur, sed me nemo de inmortalitate depellet. 78 Laudo id quidem, etsi nihil nimis oportet confidere; movemur enim saepe aliquo acute concluso, labamus mutamusque sententiam clarioribus etiam in rebus; in his est enim aliqua obscuritas. id igitur si acciderit, simus armati. Sane quidem, sed ne accidat, providebo. Num quid igitur est causae, quin amicos nostros Stoicos dimittamus? eos dico, qui aiunt manere animos, cum e corpore excesserint, sed non semper. Istos vero qui, quod tota in hac causa difficillimum est, suscipiant, posse animum manere corpore vacantem, illud autem, quod non modo facile ad credendum est, sed eo concesso, quod volunt, consequens, id vero non dant, ut, cum diu permanserit, ne intereat. 79 Bene reprehendis, et se isto modo res habet. credamus igitur Panaetio a Platone suo dissentienti? quem enim omnibus locis divinum, quem sapientissimum, quem sanctissimum, quem Homerum philosophorum appellat, huius hanc unam sententiam de inmortalitate animorum non probat. volt enim, quod nemo negat, quicquid natum sit interire; nasci autem animos, quod declaret eorum similitudo qui procreentur, quae etiam in ingeniis, non solum in corporibus appareat. alteram autem adfert rationem, nihil esse quod doleat, quin id aegrum esse quoque possit; quod autem in morbum cadat, id etiam interiturum; dolere autem animos, ergo etiam interire. XXXIII. 80 haec refelli possunt: sunt enim ignorantis, cum de aeternitate animorum dicatur, de mente dici, quae omni turbido motu semper vacet, non de partibus iis, in quibus aegritudines, irae, libidinesque versentur, quas is, contra quem haec dicuntur, semotas a mente et disclusas putat. iam similitudo magis apparet in bestiis, quarum animi sunt rationis expertes; hominum autem similitudo in corporum figura magis exstat, et ipsi animi magni refert quali in corpore locati sint. multa enim e corpore existunt, quae acuant mentem, multa, quae obtundant. Aristoteles quidem ait omnis ingeniosos melancholicos esse, ut ego me tardiorem esse non moleste feram. enumerat multos, idque quasi constet, rationem cur ita fiat adfert. quod si tanta vis est ad habitum mentis in iis quae gignuntur in corpore, ea sunt autem, quaecumque sunt, quae similitudinem faciant, nihil necessitatis adfert, cur nascantur animi, similitudo. omitto dissimilitudines. 81 vellem adesse posset Panaetius — vixit cum Africano —, quaererem ex eo, cuius suorum similis fuisset Africani fratris nepos, facie vel patris, vita omnium perditorum ita similis, ut esset facile deterrimus; cuius etiam similis P.Crassi, et sapientis et eloquentis et primi hominis, nepos multorumque aliorum clarorum virorum, quos nihil attinet nominare, nepotes et filii. Sed quid agimus? oblitine sumus hoc nunc nobis esse propositum, cum satis de aeternitate dixissemus, ne si interirent quidem animi, quicquam mali esse in morte? Ego vero memineram, sed te de aeternitate dicentem aberrare a proposito facile patiebar. XXXIV. 82 Video te alte spectare et velle in caelum migrare. spero fore ut contingat id nobis. sed fac, ut isti volunt, animos non remanere post mortem: video nos, si ita sit, privari spe beatioris vitae; mali vero quid adfert ista sententia? fac enim sic animum interire ut corpus: num igitur aliquis dolor aut omnino post mortem sensus in corpore est? nemo id quidem dicit, etsi Democritum insimulat Epicurus, Democritii negant. ne in animo quidem igitur sensus remanet; ipse enim nusquam est. ubi igitur malum est, quoniam nihil tertium est? an quod ipse animi discessus a corpore non fit sine dolore? ut credam ita esse, quam est id exiguum! sed falsum esse arbitror, et fit plerumque sine sensu, non numquam etiam cum voluptate, totum. que hoc leve est, qualecumque est; fit enim ad punctum temporis. 83 'Illud angit vel potius excruciat, discessus ab omnibus iis quae sunt bona in vita'. vide ne 'a malis' dici verius possit. quid ego nunc lugeam vitam hominum? vere et iure possum; sed quid necesse est, cum id agam ne post mortem miseros nos putemus fore, etiam vitam efficere deplorando miseriorem? fecimus hoc in eo libro, in quo nosmet ipsos, quantum potuimus, consolati sumus. a malis igitur mors abducit, non a bonis, verum si quaerimus. et quidem hoc a Cyrenaico Hegesia sic copiose disputatur, ut is a rege Ptolomaeo prohibitus esse dicatur illa in scholis dicere, quod multi is auditis mortem sibi ipsi consciscerent. 84 Callimachi quidem epigramma in Ambraciotam Theombrotum est, quem ait, cum ei nihil accidisset adversi, e muro se in mare abiecisse, lecto Platonis libro. eius autem, quem dixi, Hegesiae liber est Ἀποκαρτερῶν (apokarteron), quo a vita quidem per inediam discedens revocatur ab amicis; quibus respondens vitae humanae enumerat incommoda. possem idem facere, etsi minus quam ille, qui omnino vivere expedire nemini putat. mitto alios: etiamne nobis expedit? qui et domesticis et forensibus solaciis ornamentisque privati certe si ante occidissemus, mors nos a malis, non a bonis abstraxisset. XXXV. 85 Sit igitur aliquis, qui nihil mali habeat, nullum a fortuna volnus acceperit: Metellus ille honoratis quattuor filiis aut quinquaginta Priamus, e quibus septemdecim iusta uxore natis; in utroque eandem habuit fortuna potestatem, sed usa in altero est: Metellum enim multi filii, filiae, nepotes, neptes in rogum inposuerunt, Priamum tanta progenie orbatum, cum in aram confugisset, hostilis manus interemit. hic si vivis filiis incolumi regno occidisset astante ope barbarica Tectis caelatis laqueatis, utrum tandem a bonis an a malis discessisset? tum profecto videretur a bonis. at certe ei melius evenisset nec tam flebiliter illa canerentur: 'Haec omnia vidi inflammari, Priamo vi vitam evitari, Iovis aram sanguine turpari.' quasi vero ista vi quicquam tum potuerit ei melius accidere! quodsi ante occidisset, talem eventum omnino amisisset; hoc autem tempore sensum amisit malorum. 86 Pompeio, nostro familiari, cum graviter aegrotaret Neapoli, melius est factum. coronati Neapolitani fuerunt, nimirum etiam Puteolani; volgo ex oppidis publice gratulabantur: ineptum sane negotium et Graeculum, sed tamen fortunatum. utrum igitur, si tum esset extinctus, a bonis rebus an a malis discessisset? certe a miseris. non enim cum socero bellum gessisset, non inparatus arma sumpsisset, non domum reliquisset, non ex Italia fugisset, non exercitu amisso nudus in servorum ferrum et manus incidisset, non liberi defleti, non fortunae omnes a victoribus possiderentur. qui, si mortem tum obisset, in amplissimis fortunis occidisset, is propagatione vitae quot, quantas, quam incredibilis hausit calamitates! XXXVI. haec morte effugiuntur, etiamsi non evenerunt, tamen, quia possunt evenire; sed homines ea sibi accidere posse non cogitant: Metelli sperat sibi quisque fortunam, proinde quasi aut plures fortunati sint quam infelices aut certi quicquam sit in rebus humanis aut sperare sit prudentius quam timere. 87 Sed hoc ipsum concedatur, bonis rebus homines morte privari: ergo etiam carere mortuos vitae commodis idque esse miserum? certe ita dicant necesse est. an potest is, qui non est, re ulla carere? triste enim est nomen ipsum carendi, quia subicitur haec vis: habuit, non habet; desiderat requirit indiget. haec, opinor, incommoda sunt carentis: caret oculis, odiosa caecitas; liberis, orbitas. valet hoc in vivis, mortuorum autem non modo vitae commodis, sed ne vita quidem ipsa quisquam caret. de mortuis loquor, qui nulli sunt: nos, qui sumus, num aut cornibus caremus aut pinnis? ecquis id dixerit? certe nemo. quid ita? quia, cum id non habeas quod tibi nec usu nec natura sit aptum, non careas, etiamsi sentias te non habere. 88 hoc premendum etiam atque etiam est et urguendum confirmato illo, de quo, si mortales animi sunt, dubitare non possumus, quin tantus interitus in morte sit, ut ne minima quidem suspicio sensus relinquatur — hoc igitur probe stabilito et fixo illud excutiendum est, ut sciatur, quid sit carere, ne relinquatur aliquid erroris in verbo. carere igitur hoc significat: egere eo quod habere velis; inest enim velle in carendo, nisi cum sic tamquam in febri dicitur alia quadam notione verbi. dicitur enim alio modo etiam carere, cum aliquid non habeas et non habere te sentias, etiamsi id facile patiare. (ita) carere in morte non dicitur; nec enim esset dolendum; dicitur illud: 'bono carere', quod est malum. sed ne vivus quidem bono caret, si eo non indiget; sed in vivo intellegi tamen potest regno te carere — dici autem hoc in te satis subtiliter non potest; posset in Tarquinio, cum regno esset expulsus —: at in mortuo ne intellegi quidem. carere enim sentientis est; nec sensus in mortuo: ne carere quidem igitur in mortuo est. XXXVII. 89 Quamquam quid opus est in hoc philosophari, cum rem non magnopere philosophia egere videamus? quotiens non modo ductores nostri, sed universi etiam exercitus ad non dubiam mortem concurrerunt! quae quidem si timeretur, non Lucius Brutus arcens eum reditu tyrannum, quem ipse expulerat, in proelio concidisset; non cum Latinis decertans pater Decius, cum Etruscis filius, cum Pyrrho nepos se hostium telis obiecissent; non uno bello pro patria cadentis Scipiones Hispania vidisset, Paulum et Geminum Cannae, Venusia Marcellum, Litana Albinum, Lucani Gracchum. num quis horum miser hodie? ne tum quidem post spiritum extremum; nec enim potest esse miser quisquam, sensu perempto. 90 'At id ipsum odiosum est, sine sensu esse.' Odiosum, si id esset carere. Cum vero perspicuum sit nihil posse in eo esse, qui ipse non sit, quid potest esse in eo odiosum, qui nec careat nec sentiat? Quamquam hoc quidem nimis saepe, sed eo, quod in hoc inest omnis animi contractio ex metu mortis. Qui enim satis viderit, id quod est luce clarius, animo et corpore consumpto totoque animante deleto et facto interitu universo illud animal, quod fuerit, factum esse nihil, is plane perspiciet inter Hippocentaurum, qui numquam fuerit, et regem Agamemnonem nihil interesse, nec pluris nunc facere M. Camillum hoc civile bellum, quam ego vivo illo fecerim Romam captam. Cur igitur et Camillus doleret, si haec post trecentos et quinquaginta fere annos eventura putaret, et ego doleam, si ad decem milia annorum gentem aliquam urbe nostra potituram putem? Quia tanta caritas patriae est, ut eam non sensu nostro, sed salute ipsius metiamur. XXXVIII. 91 Itaque non deterret sapientem mors, quae propter incertos casus cotidie imminet, propter brevitatem vitae numquam potest longe abesse, quo minus in omne tempus rei p. suisque consulat,cum posteritatem ipsam, cuius sensum habiturus non sit, ad se putet pertinere. quare licet etiam mortalem esse animum iudicantem aeterna moliri, non gloriae cupiditate,quam sensurus non sis, sed virtutis, quam necessario gloria, etiamsi tu id non agas, consequatur. Natura vero ⟨si⟩ se sic habet, ut, quo modo initium nobis rerum omnium ortus noster adferat, sic exitum mors, ut nihil pertinuit ad nos ante ortum, sic nihil post mortem pertinebit. in quo quid potest esse mali, cum mors nec ad vivos pertineat nec ad mortuos? 92 alteri nulli sunt,alteros non attinget.quam qui leviorem faciunt, somni simillimam volunt esse: quasi vero quisquam ita nonaginta annos velit vivere, ut, cum saxaginta confecerit, reliquos dormiat; ne sui quidem id velint, not modo ipse. Endymion vero, si fabulas audire volumus, ut nescio quando in Latmo obdormivit, qui est mons Cariae, nondum, opinor, est experrectus. num igitur eum curare censes, cum Luna laboret, a qua consopitus putatur, ut eum dormientem oscularetur? quid curet autem, qui ne sentit quidem? habes somnum imaginem mortis eamque cotidie induis: et dubitas quin sansus in morte nullus sit, cum in eius simulacro videas esse nullum sensum? XXXIX. 93 Pellantur ergo istae ineptiae paene aniles, ante tempus mori miserum esse. quod tandem tempus? naturaene? at ea quidem dedit usuram tamquam pecuniae nalla praestituta die. quid est igitur quod querare, si repetit, cum volt? ea enim condicione acceperas. Idem, si puer parvus occidit, aequo animo ferendum putant, si vero in cunis, ne querendum quidem. atqui ab hoc acerbius exegit natura quod dederat. 'nondum gustaverat', inquit, 'vitae suavitatem; hic autem iam sperabat magna,quibus frui coeperat.' at id quidem in ceteris rebus melius putatur, aliquam partem quam nullam attingere: cur in vita secus? (quamquam non male ait Callimachus multo saepius lacrimasse Priamum quam Troilum). eorum autem, qui exacta aetate moriuntur, fortuna laudatur. 94 cur? nam, reor, nullis, si vita longior daretur, posset esse iucundior; nihil enim est profecto homini prudentia dulcius,quam, ut cetera auferat, adfert certe senectus. Quae vero aetas longa est, aut quid omnino homini longum? nonne Modo pueros,modo adulescentes in cursu a tergo insequens Nec opinantis adsecuta est senectus? sed quia ultra nihil habemus, hoc longum dicimus. Omnia ista, perinde ut cuique data sunt pro rata parte, ita aut longa aut brevia dicuntur. apud Hypanim fluvium, qui ab Europae parte in Pontum influit, Aristoteles ait bestiolas quasdam nasci, quae unum diem vivant. ex his igitur hora VIII quae mortua est, provecta aetate mortua est; quae vero occidente sole, decrepita, eo magis, si etiam solstitiali die. confer nostram longissimam aetatem cum aeternitate: in eodem propemodum brevitate qua illae bestiolae reperiemur. XL. 95 Contemnamus igitur omnis ineptias — quod enim levius huic levitati nomen inponam? — totamque vim bene vivendi in animi robore ac magnitudine et in omnium rerum humanarum contemptione ac despicientia et in omni virtute ponamus. nam nunc quidem cogitationibus mollissimis effeminamur, ut, si ante mors adventet quam Chaldaeorum promissa consecuti sumus, spoliati magnis quibusdam bonis, inlusi destitutique videamur. 96 quodsi expectando et desiderando pendemus animis, cruciamur, angimur, pro di immortales, quam illud iter iucundum esse debet, quo confecto nulla reliqua cura, nulla sollicitudo futura sit! quam me delectat Theramenes! quam elato animo est! etsi enim flemus, cum legimus, tamen non miserabiliter vir clarus emoritur: qui cum coniectus in carcerem triginta iussu tyrannorum venenum ut sitiens obduxisset, reliquum sic e poculo eiecit, ut id resonaret, quo sonitu reddito adridens 'popino' inquit 'hoc pulchro Critiae', qui in eum fuerat taeterrimus. Graeci enim ⟨in⟩ conviviis solent nominare, cui poculum tradituri sint. lusit vir egregius extremo spiritu, cum iam praecordiis conceptam mortem contineret, vereque ei, cui venenum praebiberat, mortem eam est auguratus, quae brevi consecuta est. 97 Quis hanc maximi animi aequitatem in ipsa morte laudaret, si mortem malum iudicaret? vadit enim in eundem carcerem atque in eundem paucis post annis scyphum Socrates, eodem scelere iudicum quo tyrannorum Theramenes. quae est igitur eius oratio, qua facit eum Plato usum apud iudices iam morte multatum? XLI. 'Magna me' inquit 'spes tenet, iudices, bene mihi evenire, quod mittar ad mortem. necesse est enim sit alterum de duobus, ut aut sensus omnino omnes mors auferat aut in alium quendam locum ex his locis migretur. quam ob rem, sive sensus extinguitur morsque ei somno similis est, qui non numquam etiam sine visis somniorum placatissimam quietem adfert, di boni, quid lucri est emori! aut quam multi dies reperiri possunt, qui tali nocti anteponantur! cui si similis est perpetuitas omnis consequentis temporis, quis me beatior? 98 sin vera sunt quae dicuntur, migrationem esse mortem in eas oras, quas qui e vita excesserunt incolunt, id multo iam beatius est. tene, cum ab is, qui se iudicum numero haberi volunt, evaseris, ad eos venire, qui vere iudices appellentur, Minoem Rhadamanthum Aeacum Triptolemum, convenireque eos qui iuste ⟨et⟩ cum fide vixerint — haec peregrinatio mediocris vobis videri potest? ut vero conloqui cum Orpheo Musaeo Homero Hesiodo liceat, quanti tandem aestimatis? equidem saepe emori, si fieri posset, vellem, ut ea quae dico mihi liceret invisere. quanta delectatione autem adficerer, cum Palamedem, cum Aiacem, cum alios iudicio iniquo circumventos convenirem! temptarem etiam summi regis, qui maximas copias duxit ad Troiam, et Ulixi Sisyphique prudentiam, nec ob eam rem, cum haec exquirerem sicut hic faciebam, capite damnarer. — Ne vos quidem, iudices i qui me absolvistis, mortem timueritis. 99 nec enim cuiquam bono mali quicquam evenire potest nec vivo nec mortuo, nec umquam eius res a dis inmortalibus neglegentur, nec mihi ipsi hoc accidit fortuito. nec vero ego is, a quibus accusatus aut a quibus condemnatus sum, habeo quod suscenseam, nisi quod mihi nocere se crediderunt.' et haec quidem hoc modo; nihil autem melius extremo: 'sed tempus est' inquit 'iam hinc abire, me, ut moriar, vos, ut vitam agatis. utrum autem sit melius, dii inmortales sciunt, hominem quidem scire arbitror neminem.' XLII. Ne ego haud paulo hunc animum malim quam eorum omnium fortunas, qui de hoc iudicaverunt. etsi, quod praeter deos negat scire quemquam, id scit ipse utrum sit melius — nam dixit ante —, sed suum illud, nihil ut adfirmet, tenet ad extemum; 100 nos autem teneamus, ut nihil censeamus esse malum, quod sit a natura datum omnibus, intellegamusque, si mors malum sit, esse sempiternum malum. nam vitae miserae mors finis esse videtur; mors si est misera, finis esse nullus potest. Sed quid ego Socratem aut Theramenem, praestantis viros virtutis et sapientiae gloria, commemoro, cum Lacedaemonius quidam, cuius ne nomen quidem proditum est, mortem tantopere contempserit, ut, cum ad eam duceretur damnatus ab ephoris et esset voltu hilari atque laeto dixissetque ei quidam inimicus: 'contemnisne leges Lycurgi?', responderit: 'ego vero illi maximam gratiam habeo, qui me ea poena multaverit, quam sine mutuatione et sine versura possem dissolvere.' o virum Sparta dignum! ut mihi quidem, qui tam magno animo fuerit, innocens damnatus esse videatur. talis innumerabilis nostra civitas tulit. 101 sed quid duces et principes nominem, cum legiones scribat Cato saepe alacris in eum locum profectas, unde redituras se non arbitrarentur? pari animo Lacedaemonii in Thermopylis occiderunt, in quos Simonides: 'Dic, hospes, Spartae nos te hic vidisse iacentis, Dum sanctis patriae legibus obsequimur.' quid ille dux Leonidas dicit? 'pergite animo forti, Lacedaemonii, hodie apud inferos fortasse cenabimus.' fuit haec gens fortis, dum Lycurgi leges vigebant. e quibus unus, cum Perses hostis in conloquio dixisset glorians: 'solem prae iaculorum multitudine et sagittarum non videbitis', 'in umbra igitur' inquit 'pugnabimus.' 102 viros commemoro: qualis tandem Lacaena? quae cum filium in proelium misisset et interfectum audisset, 'idcirco' inquit 'genueram, ut esset, qui pro patria mortem non dubitaret occumbere'. XLIII. Esto: fortes et duri Spartiatae; magnam habet vim rei p. disciplina. quid? Cyrenaeum Theodorum, philosophum non ignobilem, nonne miramur? cui cum Lysimachus rex crucem minaretur, 'istis, quaeso' inquit 'ista horribilia minitare purpuratis tuis: Theodori quidem nihil interest, humine an sublime putescat.' Cuius hoc dicto admoneor, ut aliquid etiam de humatione et sepultura dicendum existimem, rem non difficilem, is praesertim cognitis, quae de nihil sentiendo paulo ante dicta sunt. de qua Socrates quidem quid senserit, apparet in eo libro in quo moritur, de quo iam tam multa diximus. 103 cum enim de inmortalitate animorum disputavisset et iam moriendi tempus urgeret, rogatus a Critone, quem ad modum sepeliri vellet, 'multam vero' inquit 'operam, amici, frustra consumpsi; Critoni enim nostro non persuasi me hinc avolaturum neque mei quicquam relicturum. verum tamen, Crito, si me adsequi potueris aut sicubi nanctus eris, ut tibi videbitur, sepelito. sed, mihi crede, nemo me vestrum, cum hinc excessero, consequetur.' praeclare is quidem, qui et amico permiserit et se ostenderit de hoc toto genere nihil laborare. 104 durior Diogenes, et is quidem eadem sentiens, sed ut Cynicus asperius: proici se iussit inhumatum. tum amici: 'volucribusne et feris?' 'minime vero' inquit, 'sed bacillum propter me, quo abigam, ponitote.' 'qui poteris?' illi, 'non enim senties.' 'quid igitur mihi ferarum laniatus oberit nihil sentienti?' praeclare Anaxagoras, qui cum Lampsaci moreretur, quaerentibus amicis, velletne Clazomenas in patriam, si quid accidisset, auferri, 'nihil necesse est' inquit, 'undique enim ad inferos tantundem viae est.' totaque de ratione humationis unum tenendum est, ad corpus illam pertinere, sive occiderit animus sive vigeat. in corpore autem perspicuum est vel extincto animo vel elapso nullum residere sensum. LXIV. 105 Sed plena errorum sunt omnia. trahit Hectorem ad currum religatum Achilles: lacerari eum et sentire, credo, putat. ergo hic ulciscitur, ut quidem sibi videtur; at illa sicut acerbissimam rem maeret: 'Vidi, videre quod me passa aegerrume, Hectorem curru quadriiugo raptarier.' quem Hectorem, aut quam diu ille erit Hector? melius Accius et aliquando sapiens Achilles: 'Immo enimvero corpus Priamo reddidi, Hectora abstuli.' non igitur Hectora traxisti, sed corpus quod fuerat Hectoris. 106 ecce alius exoritur e terra, qui matrem dormire non sinat: 'Mater, te appello, tu, quae curam somno suspensam levas, Neque te mei miseret, surge et sepeli natum —!' haec cum pressis et flebilibus modis, qui totis theatris maestitiam inferant, concinuntur, difficile est non eos qui inhumati sint miseros iudicare. 'prius quam ferae volucresque —' metuit, ne laceratis membris minus bene utatur; ne combustis, non extimescit. 'Neu reliquias semesas sireis denudatis ossibus Per terram sanie delibutas foede divexarier —' non intellego, quid metuat, cum tam bonos septenarios fundat ad tibiam. Tenendum est igitur nihil curandum esse post mortem, cum multi inimicos etiam mortuos poeniuntur. exsecratur luculentis sane versibus apud Ennium Thyestes, primum ut naufragio pereat Atreus: durum hoc sane; talis enim interitus non est sine gravi sensu; illa inania: 'Ipse summis saxis fixus asperis, evisceratus, Latere pendens, saxa spargens tabo, sanie et sanguine atro —' 107 non ipsa saxa magis sensu omni vacabunt quam ille 'latere pendens', cui se hic cruciatum censet optare. quae essent dura, si sentiret, ⟨sunt⟩ nulla sine sensu. illud vero perquam inane: 'Neque sepulcrum, quo recipiat, habeat, portum corporis, Ubi remissa humana vita corpus requiescat malis.' vides, quanto haec in errore versentur: portum esse corporis et requiescere in sepulcro putat mortuum; magna culpa Pelopis, qui non erudierit filium nec docuerit, quatenus esset quidque curandum. XLV. 108 Sed quid singulorum opiniones animadvertam, nationum varios errores perspicere cum liceat? condiunt Aegyptii mortuos et eos servant domi; Persae etiam cera circumlitos condunt, ut quam maxime permaneant diuturna corpora. Magorum mos est non humare corpora suorum, nisi a feris sint ante laniata; in Hyrcania plebs publicos alit canes, optumates domesticos: nobile autem genus canum illud scimus esse, sed pro sua quisque facultate parat a quibus lanietur, eamque optumam illi esse censent sepulturam. permulta alia colligit Chrysippus, ut est in omni historia curiosus, sed ita taetra sunt quaedam, ut ea fugiat et reformidet oratio. totus igitur hic locus est contemnendus in nobis, non neglegendus in nostris, ita tamen, ut mortuorum corpora nihil sentire vivi sentiamus; 109 quantum autem consuetudini famaeque dandum sit, id curent vivi, sed ita, ut intellegant nihil id ad mortuos pertinere. Sed profecto mors tum aequissimo animo oppetitur, cum suis se laudibus vita occidens consolari potest. nemo parum diu vixit, qui virtutis perfectae perfecto functus est munere. multa mihi ipsi ad mortem tempestiva fuerunt. quam utinam potuissem obire! nihil enim iam adquirebatur, cumulata erant officia vitae, cum fortuna bella restabant. quare si ipsa ratio minus perficiet, ut mortem neglegere possimus, at vita acta perficiat, ut satis superque vixisse videamur. quamquam enim sensus abierit, tamen suis et propriis bonis laudis et gloriae, quamvis non sentiant, mortui non carent. etsi enim nihil habet in se gloria cur expetatur, tamen virtutem tamquam umbra sequitur. XLVI. 110 verum multitudinis iudicium de bonis ⟨bonum⟩ si quando est, magis laudandum est quam illi ob eam rem beati. non possum autem dicere, quoquo modo hoc accipietur, Lycurgum Solonem legum et publicae disciplinae carere gloria, Themistoclem Epaminondam bellicae virtutis. ante enim Salamina ipsam Neptunus obruet quam Salaminii tropaei memoriam, priusque e Boeotia Leuctra tollentur quam pugnae Leuctricae gloria. multo autem tardius fama deseret Curium Fabricium Calatinum, duo Scipiones duo Africanos, Maximum Marcellum Paulum, Catonem Laelium, innumerabilis alios; quorum similitudinem aliquam qui arripuerit, non eam fama populari, sed vera bonorum laude metiens, fidenti animo, si ita res feret, gradietur ad mortem; in qua aut summum bonum aut nullum malum esse cognovimus. secundis vero suis rebus volet etiam mori; non enim tum cumulus bonorum iucundus esse potest quam molesta decessio. 111 hanc sententiam significare videtur Laconis illa vox, qui, cum Rhodius Diagoras, Olympionices nobilis, uno die duo suos filios victores Olympiae vidsset, accessit ad senem et gratulatus: 'morere Diagora' inquit; 'non enim in caelum ascensurus es.' magna haec, et nimium fortasse, Graeci putant vel tum potius putabant, isque, qui hoc Diagorae dixit, permagnum existimans tris Olympionicas una e domo prodire cunctari illum diutius in vita fortunae obiectum inutile putabat ipsi. Ego autem tibi quidem, quod satis esset, paucis verbis, ut mihi videbar, responderam — concesseras enim nullo in malo mortuos esse —; sed ob eam causam contendi ut plura dicerem, quod in desiderio et luctu haec est consolatio maxima. nostrum enim et nostra causa susceptum dolorem modice ferre debemus, ne nosmet ipsos amare videamur; illa suspicio intolerabili dolore cruciat, si opinamur eos quibus orbati sumus esse cum aliquo sensu in is malis quibus volgo opinantur. hanc excutere opinionem mihimet volui radicitus, eoque fui fortasse longior. XLVII. 112 Tu longior? non mihi quidem. prior enim pars orationis tuae faciebat, ut mori cuperem, posterior, ut modo non nollem, modo non laborarem; omni autem oratione illud certe perfectum est, ut mortem non ducerem in malis. Num igitur etiam rhetorum epilogum desideramus? an hanc iam artem plane relinquimus? Tu vero istam ne relinqueris, quam semper ornasti, et quidem iure; illa enim te, verum si loqui volumus, ornaverat. sed quinam est iste epilogus? aveo enim audire, quicquid est. 113 Deorum inmortalium iudicia solent in scholis proferre de morte, nec vero ea fingere ipsi, sed Herodoto auctore aliisque pluribus. primum Argiae sacerdotis Cleobis et Bito filii praedicantur. nota fabula est. cum enim illam ad sollemne et statum sacrificium curru vehi ius esset satis longe ab oppido ad fanum morarenturque iumenta, tum iuvenes i quos modo nominavi veste posita corpora oleo perunxerunt, ad iugum accesserunt. ita sacerdos advecta in fanum, cum currus esset ductus a filiis, precata a dea dicitur, ut id illis praemii daret pro pietate, quod maxumum homini dari posset a deo; post epulatos cum matre adulescentis somno se dedisse, mane inventos esse mortuos. 114 simili precatione Trophonius et Agamedes usi dicuntur; qui cum Apollini Delphis templum exaedificavissent, venerantes deum petiverunt mercedem non parvam quidem operis et laboris sui: nihil certi, sed quod esset optimum homini. quibus Apollo se id daturum ostendit post eius diei diem tertium; qui ut inluxit, mortui sunt reperti. iudicavisse deum dicunt, et eum quidem deum,cui reliqui dii concessissent, ut praeter ceteros divinaret. XLVIII. adfertur etiam de Sileno fabella quaedam: qui cum a Mida captus esset, hoc ei muneris pro sua missione dedisse scribitur: docuisse regem non nasci homini longe optimum esse, proximum autem quam primum mori. 115 qua est sententia in Cresphonte usus Euripedes: 'Nam nos decebat coetus celebrantis domum Lugere, ubi esset aliquis in lucem editus, Humanae vitae varia reputantis mala; At, qui labores morte finisset gravis, Hunc omni amicos laude et laetitia exsequi.' simile quiddam est in Consolatione Crantoris: ait enim Terinaeum quendam Elysium, cum graviter filii mortem maereret, venisse in psychomantium quaerentem, quae fuisset tantae calamitatis causa; huic in tabellis tris huius modi versiculos datos: 'Igraris homines in vita mentibus errant: Euthynous potitur fatorum numine leto. Sic fuit utilius finiri ipsique tibique.' 116 his et talibus auctoribus usi confirmant causam rebus a diis inmortalibus iudicatam. Alcidamas quidem, rhetor antiquus in primis nobilis, acripsit etima laudationem mortis, quae constat ex enumeratione humanorum malorum; cui rationes eae quae exquisitius a philosophis colliguntur defuerunt, ubertas orationis non defuit. Clarae vero mortes pro patria oppetitae non solum gloriosae rhetoribus, sed etiam beatae videri solent. repetunt ab Erechtheo, cuius etiam filiae cupide mortem expetiverunt pro vita civium; ⟨commemorant⟩ Codrum, qui se in medios inmisit hostis veste famulari, ne posset adgnosci, si esset ornatu regio, quod oraculum erat datum, si rex interfectus esset, victrices Athenas fore; Menoeceus non praetermittitur, qui item oraculo edito largitus est patriae suum sanguinem; ⟨nam⟩ Iphigenia Aulide duci se immolandam iubet, ut hostium elicatur suo. veniunt inde ad propiora: XLIX. Harmodius in ore est et Aristogiton; Lacedaemonius Leonidas, Thebanus Epaminondas viget. nostros non norunt, quos enumerare magnum est: ita sunt multi, quibus videmus optabilis mortes fuisse cum gloria. 117 Quae cum ita sint, magna tamen eloquentia est utendum atque ita velut superiore e loco contionandum, ut homines mortem vel optare incipiant vel certe timere desistant? nam si supremus ille dies non extinctionem, sed commutationem adfert loci, quid optabilius? sin autem perimit ac delet omnino, quid melius quam in mediis vitae laboribus obdormiscere et ita coniventem somno consopiri sempiterno? quod si fiat, melior Enni quam Solonis oratio. hic enim noster: 'nemo me lacrimis decoret' inquit 'nec funera fletu faxit!' at vero ille sapiens: 'Mors mea ne careat lacrimis: linquamus amicis Maerorem, ut celebrent funera cum gemitu.' 118 nos vero, si quid tale acciderit, ut a deo denuntiatum videatur ut exeamus e vita, laeti et agentes gratias paremus emittique nos e custodia et levari vinclis arbitremur,ut aut in aeternam et plane in nostram domum remigremus aut omni sensu molestiaque careamus; sin autem nihil denuntiabitur, eo tamen simus animo, ut horribilem illum diem aliis nobis faustum putemus nihilque in malis ducamus, quod sit vel a diis inmortalibus vel a natura parente omnium constitutum. non enim temere nec fortuito sati et creati sumus, sed profecto fuit quaedam vis, quae generi consuleret humano nec id gigneret aut aleret, quod cum exanclavisset omnes labores, tum incideret in mortis malum sempiternum: portum potius paratum nobis et perfugium putemus. 119 quo utinam velis passis pervehi liceat! sin reflantibus ventis reiciemur, tamen eodem paulo tardius referamur necesse est. quod autem omnibus necesse est, idne miserum esse uni potest? Habes epilogum, ne quid preatermissum aut relictum putes. Ego vero, et quidem fecit etiam iste me epilogus firmiorem. Optime, inquam. sed nunc quidem valetudini tribuamus aliquid, cras autem et quot dies erimus in Tusculano, agamus haec et ea potissimum, quae levationem habeant aegritudinum formidinum cupiditatum, qui omnis philosohpiae est fructus uberrimus. {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post=Liber II |PostNomen=../Liber II }} {{finis}} </div> 5alex5fwf6hnswxuj14cehayj3cbwae 0 3247 265201 258690 2026-05-10T11:36:13Z Saumache 27923 265201 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Publius Vergilius Maro |OperaeTitulus=Aeneis |OperaeWikiPagina=Aeneis |Annus=inter 29 et 19 a.Ch.n. |SubTitulus=Liber I }} <div class="text"> {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post=Liber II |PostNomen=Aeneis/Liber II }} <poem> Ille ego, quī quondam gracilī modulātus avēna {{versus|A}} carmen, et ēgressus silvīs vīcīna coēgī {{versus|B}} ut quamvis avidō pārērent arva colōnō, {{versus|C}} gratum opus agricolīs, at nunc horrentia Mārtis {{versus|D}} Arma virumque canō, Trōiae quī prīmus ab ōrīs{{r|1|}} Ītaliam, fātō profugus, Lāvīniaque vēnit lītora, multum ille et terrīs iactātus et altō vī superum saevae memorem Iūnōnis ob īram; multa quoque et bellō passus, dum conderet urbem, {{versus|5}} īnferretque deōs Latiō, genus unde Latīnum, Albānīque patrēs, atque altae moenia Rōmae. Mūsa, mihī causās memorā, quō nūmine laesō, quidve dolēns, rēgīna deum tot volvere cāsūs īnsignem pietāte virum, tot adīre labōrēs {{versus|10}} impulerit. Tantaene animīs caelestibus īrae? Urbs antīqua fuit, Tyriī tenuēre colōni, Karthāgō, Ītaliam contrā Tiberīnaque longē ōstia, dīves opum studiīsque asperrima bellī; quam Iūnō fertur terrīs magis omnibus ūnam {{versus|15}} posthabitā coluisse Samō; hīc illius arma, hīc currus fuit; hoc rēgnum dea gentibus esse, sī quā fāta sinant, iam tum tenditque fovetque. 'Prōgeniem' sed enim 'Trōiānō ā sanguine dūcī' audierat 'Tyriās ōlim quae verteret arcēs; {{versus|20}} hinc populum lātē rēgem bellōque superbum ventūrum excidiō Libyae: sīc volvere Parcās. Id metuēns, veterisque memor Sāturnia bellī, prīma quod ad Trōiam prō cārīs gesserat Argīs necdum etiam causae īrārum saevīque dolōrēs {{versus|25}} exciderant animō: manet altā mente repostum iūdicium Paridis sprētaeque iniūria formae, et genus invīsum, et raptī Ganymēdis honōrēs. Hīs accēnsa super, iactātōs aequore tōtō Trōas, reliquiās Danaum atque immītis Achillī, {{versus|30}} arcēbat longē Latiō, multōsque per annōs errābant, āctī fātīs, maria omnia circum. Tantae mōlis erat Rōmānam condere gentem! Vix ē cōnspectū Siculae tellūris in altum vēla dabant laetī, et spūmās salis aere ruēbant, {{versus|35}} cum Iūnō, aeternum servāns sub pectore vulnus, haec sēcum: 'Mēne inceptō dēsistere victam, nec posse Ītaliā Teucrōrum āvertere rēgem? Quippe vetor fātīs. Pallāsne exūrere classem Argīvum atque ipsōs potuit submergere pontō, {{versus|40}} ūnius ob noxam et furiās Āiācis Oīleī? Ipsa, Iovis rapidum iaculāta ē nūbibus ignem, disiēcitque ratēs ēvertitque aequora ventīs, illum expīrantem trānsfīxō pectore flammās turbine corripuit scopulōque īnfīxit acūtō. {{versus|45}} Ast ego, quae dīvum incēdō rēgīna, Iovisque et soror et coniūnx, ūnā cum gente tot annōs bella gerō! Et quisquam nūmen Iūnōnis adōrat praetereā, aut supplex ārīs impōnet honōrem?' Tālia flammātō sēcum dea corde volūtāns {{versus|50}} nimbōrum in patriam, loca fēta furentibus austrīs, Aeoliam venit. Hīc vastō rēx Aeolus antrō luctantīs ventōs tempestātēsque sonōrās imperiō premit ac vinclīs et carcere frēnat. Illī indignantēs magnō cum murmure montis {{versus|55}} circum claustra fremunt; celsā sedet Aeolus arce scēptra tenēns, mollitque animōs et temperat īrās. Nī faciat, maria ac terrās caelumque profundum quippe ferant rapidī sēcum verrantque per aurās. Sed pater omnipotēns spēluncīs abdidit ātrīs, {{versus|60}} hoc metuēns, mōlemque et montēs insuper altōs imposuit, rēgemque dedit, quī foedere certō et premere et laxās scīret dare iussus habēnās. Ad quem tum Iūnō supplex hīs vōcibus ūsa est: 'Aeole, namque tibī dīvum pater atque hominum rēx {{versus|65}} et mulcēre dedit flūctūs et tollere ventō, gens inimīca mihī Tyrrhēnum nāvigat aequor, Īlium in Ītaliam portāns victōsque Penātīs: incute vim ventīs submersāsque obrue puppīs, aut age dīversōs et dīssice corpora pontō. {{versus|70}} Sunt mihi bis septem praestantī corpore Nymphae, quārum quae fōrmā pulcherrima Dēiopēa, cōnubiō iungam stabilī propriamque dicābō, omnīs ut tēcum meritīs prō tālibus annōs exigat, et pulchrā faciat tē prōle parentem.' {{versus|75}} Aeolus haec contrā: 'Tuus, ō rēgīna, quid optēs explōrāre labor; mihi iussa capessere fās est. Tū mihi, quodcumque hoc rēgnī, tū scēptra Iovemque conciliās, tū dās epulīs accumbere dīvum nimbōrumque facis tempestātumque potentem.' {{versus|80}} Haec ubi dicta, cavum conversā cuspide montem impulit in latus: ac ventī, velut agmine factō, quā data porta, ruunt et terrās turbine perflant. Incubuēre marī, tōtumque ā sēdibus īmīs ūnā Eurusque Notusque ruunt crēberque procellīs {{versus|85}} Āfricus, et vastōs volvunt ad lītora flūctūs. Īnsequitur clāmorque virum strīdorque rudentum. Ēripiunt subitō nūbēs caelumque diemque Teucrōrum ex oculīs; pontō nox incubat ātra. Intonuēre polī, et crēbrīs micat ignibus aethēr, {{versus|90}} praesentemque virīs intentant omnia mortem! Extemplō Aenēae solvuntur frīgore membra: ingemit, et duplicēs tendēns ad sīdera palmās tālia vōce refert: 'Ō terque quaterque beātī, quīs ante ōra patrum Trōiae sub moenibus altīs {{versus|95}} contigit oppetere! Ō Danaum fortissime gentis Tȳdīdē! Mēne Īliacīs occumbere campīs nōn potuisse tuāque animam hanc effundere dextrā? Saevus ubi Aeacidae tēlō iacet Hector, ubi ingēns Sarpēdōn, ubi tot Simoīs correpta sub undīs {{versus|100}} scūta virum galeāsque et fortia corpora volvit?' Tālia iactantī strīdēns Aquilōne procella vēlum adversa ferit, flūctūsque ad sīdera tollit. Franguntur rēmī; tum prōra āvertit, et undīs dat latus; īnsequitur cumulō praeruptus aquae mōns. {{versus|105}} Hī summō in flūctū pendent; hīs unda dehīscēns terram inter flūctūs aperit; furit aestus harēnīs. Trīs Notus abreptās in saxa latentia torquet (saxa vocant Italī mediīs quae in flūctibus 'Ārās' dorsum immāne marī summō) trīs Eurus ab altō {{versus|110}} in brevia et Syrtīs urget, miserābile vīsū, inlīditque vadīs atque aggere cingit harēnae. Ūnam, quae Lyciōs fīdumque vehēbat Orontēn, ipsius ante oculōs ingēns ā vertice pontus in puppim ferit: excutitur prōnusque magister {{versus|115}} volvitur in caput; ast illam ter flūctus ibīdem torquet agēns circum, et rapidus vorat aequore vertex. Adpārent rārī nantēs in gurgite vastō, arma virum, tabulaeque, et Trōia gāza per undās. Iam validam Īlioneī nāvem, iam fortis Achātae, {{versus|120}} et quā vectus Abās, et quā grandaevus Alētēs, vīcit hiems; laxīs laterum compāgibus omnēs accipiunt inimīcum imbrem, rīmīsque fatīscunt. Intereā magnō miscērī murmure pontum, ēmissamque hiemem sēnsit Neptūnus, et īmīs {{versus|125}} stāgna refūsa vadīs, graviter commōtus; et altō prōspiciēns, summā placidum caput extulit undā. Disiectam Aenēae, tōtō videt aequore classem, flūctibus oppressōs Trōas caelīque ruīnā, nec latuēre dolī frātrem Iūnōnis et īrae. {{versus|130}} Eurum ad sē Zephyrumque vocat, dehinc tālia fātur: 'Tantane vōs generis tenuit fīdūcia vestri? Iam caelum terramque meō sine nūmine, ventī, miscēre, et tantās audētis tollere mōlēs? Quōs ego! Sed mōtōs praestat compōnere flūctūs. {{versus|135}} Post mihi nōn similī poenā commissa luētis. Mātūrāte fugam, rēgīque haec dīcite vestrō: 'Nōn illī imperium pelagī saevumque tridentem, sed mihi sorte datum'. Tenet ille immānia saxa, vestrās, Eure, domōs; illā sē iactet in aulā {{versus|140}} Aeolus, et clausō ventōrum carcere rēgnet.' Sīc ait, et dictō citius tumida aequora plācat, collēctāsque fugat nūbēs, sōlemque redūcit. Cȳmothoē simul et Trītōn adnīxus acūtō dētrūdunt nāvīs scopulō; levat ipse tridentī; {{versus|145}} et vastās aperit Syrtīs, et temperat aequor, atque rotīs summās levibus perlābitur undās. Ac velutī magnō in populō cum saepe coorta est sēditiō, saevitque animīs ignōbile vulgus, iamque facēs et saxa volant, furor arma ministrat; {{versus|150}} tum, pietāte gravem ac meritīs sī forte virum quem cōnspexēre, silent, arrēctīsque auribus adstant; ille regit dictīs animōs, et pectora mulcet, sīc cūnctus pelagī cecidit fragor, aequora postquam prōspiciēns genitor caelōque invectus apertō {{versus|155}} flectit equōs, currūque volāns dat lōra secundō. Dēfessī Aeneadae, quae proxima lītora, cursū contendunt petere, et Libyae vertuntur ad ōrās. Est in sēcessū longō locus: īnsula portum efficit obiectū laterum, quibus omnis ab altō {{versus|160}} frangitur inque sinūs scindit sēsē unda reductōs. Hinc atque hinc vastae rūpēs geminīque minantur in caelum scopulī, quōrum sub vertice lātē aequora tūta silent; tum silvīs scaena coruscīs dēsuper horrentīque ātrum nemus imminet umbrā. {{versus|165}} Fronte sub adversā scopulīs pendentibus antrum, intus aquae dulcēs vīvōque sedīlia saxō, nymphārum domus: hīc fessās nōn vincula nāvīs ūlla tenent, uncō nōn alligat ancora morsū. Hūc septem Aenēās collēctīs nāvibus omnī {{versus|170}} ex numerō subit; ac magnō tellūris amōre ēgressī optātā potiuntur Trōes harēnā, et sale tābentīs artūs in lītore pōnunt. Ac prīmum silicī scintillam excūdit Achātēs, succēpitque ignem foliīs, atque ārida circum {{versus|175}} nūtrīmenta dedit, rapuitque in fōmite flammam. Tum Cererem corruptam undīs Cereāliaque arma expediunt fessī rērum, frūgēsque receptās et torrēre parant flammīs et frangere saxō. Aenēās scopulum intereā cōnscendit, et omnem {{versus|180}} prōspectum lātē pelagō petit, Anthea sī quem iactātum ventō videat Phrygiāsque birēmīs, aut Capyn, aut celsīs in puppibus arma Caīcī. Nāvem in cōnspectū nūllam, trīs lītore cervōs prōspicit errantīs; hōs tōta armenta sequuntur {{versus|185}} ā tergō, et longum per vallīs pāscitur agmen. Cōnstitit hīc, arcumque manū celerīsque sagittās corripuit, fīdus quae tēla gerēbat Achātēs; ductōrēsque ipsōs prīmum, capita alta ferentīs cornibus arboreīs sternit, tum volgus, et omnem {{versus|190}} miscet agēns tēlīs nemora inter frondea turbam; nec prius absistit, quam septem ingentia victor corpora fundat humī, et numerum cum nāvibus aequet. Hinc portum petit, et sociōs partītur in omnīs. Vīna bonus quae deinde cadīs onerārat Acestēs {{versus|195}} lītore Trīnacriō dederatque abeuntibus hērōs dīvidit, et dictīs maerentia pectora mulcet: 'Ō sociī, neque enim ignārī sumus ante malōrum! Ō passī graviōra, dabit deus hīs quoque fīnem. Vōs et Scyllaeam rabiem penitusque sonantīs {{versus|200}} accestis scopulōs, vōs et Cyclōpia saxa expertī: revocāte animōs, maestumque timōrem mittite: forsan et haec ōlim meminisse iuvābit. Per variōs cāsūs, per tot discrīmina rērum tendimus in Latium; sēdēs ubi fāta quiētās {{versus|205}} ostendunt; illīc fās rēgna resurgere Trōiae. Dūrāte, et vōsmet rēbus servāte secundīs.' Tālia vōce refert, curīsque ingentibus aeger spem vultū simulat, premit altum corde dolōrem. Illī sē praedae accingunt, dapibusque futūrīs; {{versus|210}} tergora dēripiunt costīs et viscera nūdant; pars in frusta secant veribusque trementia fīgunt; lītore aēna locant aliī, flammāsque ministrant. Tum vīctū revocant vīrīs, fūsīque per herbam implentur veteris Bacchī pinguisque ferīnae. {{versus|215}} Postquam exēmpta famēs epulīs mēnsaeque remōtae, āmissōs longō sociōs sermōne requīrunt, spemque metumque inter dubiī, seu vīvere crēdant, sīve extrēma patī nec iam exaudīre vocātōs. Praecipuē pius Aenēās nunc ācris Orontī, {{versus|220}} nunc Amycī cāsum gemit et crūdēlia sēcum fāta Lycī, fortemque Gyān, fortemque Cloanthum. Et iam fīnis erat, cum Iuppiter aethere summō dēspiciēns mare vēlivolum terrāsque iacentīs lītoraque et lātōs populōs, sīc vertice caelī {{versus|225}} cōnstitit, et Libyae dēfīxit lūmina rēgnīs. Atque illum tālīs iactantem pectore cūras trīstior et lacrimīs oculōs suffūsa nitentīs adloquitur Venus: 'Ō quī rēs hominumque deumque aeternīs regis imperiīs, et fulmine terrēs, {{versus|230}} quid meus Aenēās in tē committere tantum, quid Trōes potuēre, quibus, tot fūnera passīs, cūnctus ob Ītaliam terrārum clauditur orbīs? Certē hinc Rōmānōs ōlim, volventibus annīs, hinc fore ductōrēs, revocātō ā sanguine Teucrī, {{versus|235}} quī mare, quī terrās omnī diciōne tenērent, pollicitus, quae tē, genitor, sententia vertit? Hōc equidem occāsum Trōiae trīstīsque ruīnās sōlābar, fātīs contrāria fāta rependēns; nunc eadem fortūna virōs tot cāsibus āctōs {{versus|240}} īnsequitur. Quem dās fīnem, rēx magne, labōrum? Antēnor potuit, mediīs ēlapsus Achīvīs, Illyricōs penetrāre sinūs, atque intima tūtus rēgna Liburnōrum, et fontem superāre Timāvī, unde per ōra novem vastō cum murmure montis {{versus|245}} it mare prōruptum et pelagō premit arva sonantī. Hīc tamen ille urbem Patavī sēdēsque locāvit Teucrōrum, et gentī nōmen dedit, armaque fīxit Trōiā; nunc placidā compostus pāce quiēscit: nōs, tuā prōgeniēs, caelī quibus adnuis arcem, {{versus|250}} nāvibus, īnfandum, āmissīs, ūnīus ob īram prōdimur atque Italīs longē disiungimur ōrīs. Hic pietātis honōs? Sīc nōs in scēptra repōnis?' Ollī subrīdēns hominum sator atque deōrum, vultū, quō caelum tempestātēsque serēnat, {{versus|255}} ōscula lībāvit nātae, dehinc tālia fātur: 'Parce metū, Cytherēa: manent immōta tuōrum fāta tibī; cernēs urbem et prōmissa Lavīnī moenia, sublīmemque ferēs ad sīdera caelī magnanimum Aenēān; neque mē sententia vertit. {{versus|260}} Hic tibi, fābor enim, quandō haec tē cūra remordet, longius et volvēns fātōrum arcāna movēbō, bellum īngēns geret Ītaliā, populōsque ferōcīs contundet, mōrēsque virīs et moenia pōnet, tertia dum Latiō rēgnantem vīderit aestās, {{versus|265}} ternaque trānsierint Rutulīs hīberna subāctīs. At puer Ascanius, cui nunc cognōmen Iūlō additur (Īlus erat, dum rēs stetit Īlia regnō), trīgintā magnōs volvendīs mēnsibus orbīs imperiō explēbit, rēgnumque ab sēde Lavīnī {{versus|270}} trānsferet, et Longam multā vī mūniet Albam. Hīc iam ter centum tōtōs rēgnābitur annōs gente sub Hectoreā, dōnec rēgīna sacerdōs, Mārte gravis, geminam partū dabit Īlia prōlem. Inde lupae fulvō nūtrīcis tegmine laetus {{versus|275}} Rōmulus excipiet gentem, et Māvortia condet moenia, Rōmānōsque suō dē nōmine dīcet. Hīs ego nec mētās rērum nec tempora pōnō; imperium sine fīne dedī. Quīn aspera Iūnō, quae mare nunc terrāsque metū caelumque fatīgat, {{versus|280}} cōnsilia in melius referet, mēcumque fovēbit Rōmānōs rērum dominōs gentemque togātam: sīc placitum. Veniet lustrīs lābentibus aetās, cum domus Assaracī Pthīam clārāsque Mycēnās servitiō premet, ac victīs dominābitur Argīs. {{versus|285}} Nāscētur pulchrā Trōiānus orīgine Caesar, imperium Ōceanō, fāmam quī terminet astrīs, Iūlius, ā magnō dēmissum nōmen Iūlō. Hunc tū ōlim caelō, spoliīs Orientis onustum, accipiēs sēcūra; vocābitur hīc quoque vōtīs. {{versus|290}} Aspera tum positīs mītēscent saecula bellīs; cāna Fidēs, et Vesta, Remō cum frātre Quirīnus, iūra dabunt; dīrae ferrō et compāgibus artīs claudentur bellī portae; Furor impius intus, saeva sedēns super arma, et centum vīnctus aēnīs {{versus|295}} post tergum nōdīs, fremet horridus ōre cruentō.' Haec ait, et Māiā genitum dēmittit ab altō, ut terrae, utque novae pateant Karthāginis arcēs hospitiō Teucrīs, nē fātī nescia Dīdō fīnibus arcēret: volat ille per āera magnum {{versus|300}} rēmigiō alārum, ac Libyae citus adstitit ōrīs. Et iam iussa facit, pōnuntque ferōcia Poenī corda volente deō; in prīmīs rēgīna quiētum accipit in Teucrōs animum mentemque benignam. At pius Aenēās, per noctem plūrima volvēns, {{versus|305}} ut prīmum lūx alma data est, exīre locōsque explōrāre novōs, quās ventō accesserit ōrās, quī teneant, nam inculta videt, hominēsne feraene, quaerere cōnstituit, sociīsque exācta referre. Classem in convexō nemorum sub rūpe cavātā {{versus|310}} arboribus clausam circum atque horrentibus umbrīs occulit; ipse ūnō graditur comitātus Achātē, bīna manū lātō crispāns hastīlia ferrō. Cui māter mediā sēsē tulit obvia silvā, virginis ōs habitumque gerēns, et virginis arma {{versus|315}} Spartānae, vel quālis equōs Threissa fatīgat Harpalycē, volucremque fugā praevertitur Hebrum. Namque umerīs dē mōre habilem suspenderat arcum vēnātrīx, dederatque comam diffundere ventīs, nūda genū, nōdōque sinus collecta fluentīs. {{versus|320}} Ac prior: 'Heus' inquit 'iuvenēs, mōnstrāte meārum vīdistis sī quam hīc errantem forte sorōrum, succinctam pharetrā et maculōsae tegmine lyncis, aut spūmantis aprī cursum clāmōre prementem.' Sīc Venus; et Veneris contrā sīc fīlius ōrsus: {{versus|325}} 'Nūlla tuārum audīta mihī neque vīsa sorōrum. Ō quam tē memorem, virgō? Namque haud tibi vultus mortālis, nec vōx hominem sonat: Ō, dea certē! An Phoebī soror? An nymphārum sanguinis ūna? Sīs fēlīx, nostrumque levēs, quaecumque, labōrem, {{versus|330}} et, quō sub caelō tandem, quibus orbis in ōrīs iactēmur, doceās. Ignārī hominumque locōrum- que errāmus, ventō hūc vastīs et flūctibus āctī: multa tibi ante ārās nostrā cadet hostia dextrā.' Tum Venus: 'Haud equidem tālī mē dignor honōre; {{versus|335}} virginibus Tyriīs mōs est gestāre pharetram, purpureōque altē sūrās vincīre cothurnō. Pūnica rēgna vidēs, Tyriōs et Agēnoris urbem; sed fīnēs Libycī, genus intractābile bellō. Imperium Dīdō Tyriā regit urbe profecta, {{versus|340}} germānum fugiēns. Longa est iniūria, longae ambāgēs; sed summa sequar fastīgia rērum. 'Huic coniūnx Sychaēus erat, dītissimus aurī Phoenīcum, et magnō miserae dīlēctus amōre, cui pater intāctam dederat, prīmīsque iugārat {{versus|345}} ōminibus. Sed rēgna Tyrī germānus habebat Pygmaliōn, scelere ante aliōs immānior omnēs. Quōs inter medius vēnit furor. Ille Sychaeum impius ante ārās, atque aurī caecus amōre, clam ferrō incautum superat, sēcūrus amōrum {{versus|350}} germānae; factumque diū cēlāvit, et aegram, multa malus simulāns, vānā spē lūsit amantem. Ipsa sed in somnīs inhumātī vēnit imāgō coniugis, ōra modīs attollēns pallida mīrīs, crūdēlīs ārās trāiectaque pectora ferrō {{versus|355}} nūdāvit, caecumque domūs scelus omne retēxit. Tum celerāre fugam patriāque excēdere suādet, auxiliumque viae veterēs tellūre reclūdit thēsaurōs, ignōtum argentī pondus et aurī. Hīs commōta fugam Dīdō sociōsque parābat: {{versus|360}} conveniunt, quibus aut odium crūdēle tyrannī aut metus ācer erat; nāvīs, quae forte parātae, corripiunt, onerantque aurō: portantur avārī Pygmaliōnis opēs pelagō; dux fēmina factī. Dēvēnēre locōs, ubi nunc ingentia cernēs {{versus|365}} moenia surgentemque novae Karthāginis arcem, mercātīque solum, factī dē nōmine Byrsam, taurīnō quantum possent circumdare tergō. Sed vōs quī tandem? Quibus aut vēnistis ab ōrīs? Quōve tenētis iter?' Quaerentī tālibus ille {{versus|370}} suspīrāns, īmōque trahēns ā pectore vōcem: 'Ō dea, sī prīmā repetēns ab orīgine pergam, et vacet annālīs nostrōrum audīre labōrum, ante diem clausō compōnat Vesper Olympō. Nōs Trōiā antīquā, sī vestrās forte per aurīs {{versus|375}} Trōiae nōmen iit, dīversa per aequora vectōs forte suā Libycīs tempestās adpulit ōrīs. Sum pius Aenēās, raptōs quī ex hoste Penātēs classe vehō mēcum, fāmā super aethera nōtus. Ītaliam quaerō patriam et genus ab Iove summō. {{versus|380}} Bis dēnīs Phrygium cōnscendī nāvibus aequor, mātre deā mōnstrānte viam, data fāta secūtus; vix septem convulsae undīs Eurōque supersunt. Ipse ignōtus, egēns, Libyae dēserta perāgrō, Eurōpā atque Asiā pulsus.' Nec plūra querentem {{versus|385}} passa Venus mediō sīc interfāta dolōre est: 'Quisquis es, haud, crēdō, invīsus caelestibus aurās vītālīs carpīs, Tyriam quī advēneris urbem. Perge modo, atque hinc tē rēgīnae ad līmina perfer. Namque tibī reducēs sociōs classemque relātam {{versus|390}} nūntiō, et in tūtum versīs Aquilōnibus āctam, nī frūstrā augurium vānī docuēre parentēs. Aspice bis sēnōs laetantīs agmine cycnōs, aetheriā quōs lāpsa plagā Iovis āles apertō turbābat caelō; nunc terrās ōrdine longō {{versus|395}} aut capere, aut captās iam dēspectāre videntur: ut reducēs illī lūdunt strīdentibus ālīs, et coetū cīnxēre polum, cantūsque dedēre, haud aliter puppēsque tuae pūbēsque tuōrum aut portum tenet aut plēnō subit ōstia vēlō. {{versus|400}} Perge modo, et, quā tē dūcit via, dīrige gressum.' Dīxit, et āvertēns roseā cervīce refulsit, ambrosiaeque comae dīvīnum vertice odōrem spīrāvēre, pedēs vestis dēflūxit ad īmōs, et vēra incessū patuit dea. Ille ubi mātrem {{versus|405}} adgnōvit, tālī fugientem est vōce secūtus: 'Quid nātum totiēns, crūdēlis tū quoque, falsīs lūdis imāginibus? Cūr dextrae iungere dextram nōn datur, ac vērās audīre et reddere vōcēs?' Tālibus incūsat, gressumque ad moenia tendit: {{versus|410}} at Venus obscūrō gradientīs aere saepsit, et multō nebulae circum dea fūdit amictū, cernere nē quis eōs, neu quis contingere posset, mōlīrīve moram, aut veniendī poscere causās. Ipsa Paphum sublīmis abit, sēdēsque revīsit {{versus|415}} laeta suās, ubi templum illī, centumque Sabaeō tūre calent ārae, sertīsque recentibus halant. Corripuēre viam intereā, quā sēmita monstrat. Iamque ascendēbant collem, quī plūrimus urbī imminet, adversāsque adspectat dēsuper arcēs. {{versus|420}} Mīrātur mōlem Aenēās, māgālia quondam, mīrātur portās strepitumque et strāta viārum. Īnstant ārdentēs Tyriī pars dūcere mūrōs, mōlīrīque arcem et manibus subvolvere saxa, pars optāre locum tēctō et conclūdere sulcō. {{versus|425}} Iūra magistrātūsque legunt sanctumque senātum; hīc portūs aliī effodiunt; hīc alta theātrīs fundāmenta locant aliī, immānīsque columnās rūpibus excīdunt, scaenīs decora alta futūrīs. Quālis apēs aestāte novā per flōrea rūra {{versus|430}} exercet sub sōle labor, cum gentis adultōs ēdūcunt fētūs, aut cum līquentia mella stīpant et dulcī distendunt nectare cellās, aut onera accipiunt venientum, aut agmine factō ignāvum fūcōs pecus ā praesēpibus arcent: {{versus|435}} fervet opus, redolentque thymō frāgrantia mella. 'Ō fortūnātī, quōrum iam moenia surgunt!' Aenēās ait, et fastīgia suspicit urbis. Īnfert sē saeptus nebulā, mīrābile dictū, per mediōs, miscetque virīs, neque cernitur ūllī. {{versus|440}} Lūcus in urbe fuit mediā, laetissimus umbrae, quō prīmum iactāti undīs et turbine Poenī effōdēre locō signum, quod rēgia Iūnō mōnstrārat, caput ācris equī; sīc nam fore bellō ēgregiam et facilem vīctū per saecula gentem. {{versus|445}} Hīc templum Iūnōnī ingēns Sīdōnia Dīdō condēbat, dōnīs opulentum et nūmine dīvae, aerea cui gradibus surgēbant līmina, nexae- que aere trabēs, foribus cardō strīdēbat aēnīs. Hōc prīmum in lūcō nova rēs oblāta timōrem {{versus|450}} lēniit, hīc prīmum Aenēās spērāre salūtem ausus, et adflīctīs melius cōnfīdere rēbus. Namque sub ingentī lustrat dum singula templō, rēgīnam opperiēns, dum, quae fortūna sit urbī, artificumque manūs intrā sē operumque labōrem {{versus|455}} mīrātur, videt Īliacās ex ōrdine pugnās, bellaque iam fāmā tōtum vulgāta per orbem, Atrīdās, Priamumque, et saevum ambōbus Achillem. Cōnstitit, et lacrimāns, 'Quis iam locus' inquit 'Achātē, quae regiō in terrīs nostrī non plēna labōris? {{versus|460}} Ēn Priamus! Sunt hīc etiam sua praemia laudī; sunt lacrimae rērum et mentem mortālia tangunt. Solve metūs; feret haec aliquam tibi fāma salūtem.' Sīc ait, atque animum pictūrā pāscit inānī, multa gemēns, largōque ūmectat flūmine vultum. {{versus|465}} Namque vidēbat, utī bellantēs Pergama circum hāc fugerent Grāī, premeret Trōiāna iuventūs, hāc Phryges, īnstāret currū cristātus Achillēs. Nec procul hinc Rhēsī niveīs tentōria vēlīs adgnōscit lacrimāns, prīmō quae prōdita somnō {{versus|470}} Tӯdīdēs multā vastābat caede cruentus, ārdentīsque āvertit equōs in castra, prius quam pābula gustāssent Trōiae Xanthumque bibissent. Parte aliā fugiēns āmissīs Trōilus armīs, īnfēlīx puer atque impār congressus Achillī, {{versus|475}} fertur equīs, currūque haeret resupīnus inānī, lōra tenēns tamen; huic cervīxque comaeque trahuntur per terram, et versā pulvis inscrībitur hastā. Intereā ad templum nōn aequae Palladis ībant crīnibus Īliadēs passīs peplumque ferēbant, {{versus|480}} suppliciter trīstēs et tūnsae pectora palmīs; dīva solō fīxōs oculōs āversa tenēbat. Ter circum Īliacōs raptāverat Hectora mūrōs, exanimumque aurō corpus vendēbat Achillēs. Tum vērō ingentem gemitum dat pectore ab īmō, {{versus|485}} ut spolia, ut currūs, utque ipsum corpus amīcī, tendentemque manūs Priamum cōnspexit inermīs. Sē quoque prīncipibus permixtum adgnōvit Achīvīs, Ēōāsque aciēs et nigrī Memnonis arma. Dūcit Amāzonidum lūnātīs agmina peltīs {{versus|490}} Penthesilēa furēns, mediīsque in mīlibus ārdet, aurea subnectēns exsertae cingula mammae, bellātrīx, audetque virīs concurrere virgō. Haec dum Dardaniō Aenēae mīranda videntur, dum stupet, obtūtūque haeret dēfīxus in ūnō, {{versus|495}} rēgīna ad templum, fōrmā pulcherrima Dīdō, incessit magnā iuvenum stīpante catervā. Quālis in Eurōtae rīpīs aut per iuga Cynthī exercet Dīāna chorōs, quam mīlle secūtae hinc atque hinc glomerantur Orēades; illa pharetram {{versus|500}} fert umerō, gradiēnsque deās superēminet omnīs: Lātōnae tacitum pertemptant gaudia pectus: tālis erat Dīdō, tālem sē laeta ferēbat per mediōs, īnstāns operī rēgnīsque futūrīs. Tum foribus dīvae, mediā testūdine templī, {{versus|505}} saepta armīs, soliōque altē subnīxa resēdit. Iūra dabat lēgēsque virīs, operumque labōrem partibus aequābat iūstīs, aut sorte trahēbat: cum subitō Aenēās concursū accēdere magnō Anthea Sergestumque videt fortemque Cloanthum, {{versus|510}} Teucrōrumque aliōs, āter quōs aequore turbō dispulerat penitusque aliās āvexerat ōrās. Obstipuit simul ipse simul percussus Achātēs laetitiāque metūque; avidī coniungere dextrās ārdēbant; sed rēs animōs incognita turbat. {{versus|515}} Dissimulant, et nūbe cavā speculantur amictī, quae fortūna virīs, classem quō lītore linquant, quid veniant; cūnctīs nam lēctī nāvibus ībant, ōrantēs veniam, et templum clāmōre petēbant. Postquam intrōgressī et cōram data cōpia fandī, {{versus|520}} maximus Īlioneus placidō sīc pectore coepit: 'Ō Rēgīna, novam cui condere Iuppiter urbem iūstitiāque dedit gentīs frēnāre superbās, Trōes tē miserī, ventīs maria omnia vectī, ōrāmus, prohibē īnfandōs ā nāvibus ignīs, {{versus|525}} parce piō generī, et propius rēs aspice nostrās. Nōn nōs aut ferrō Libycōs populāre Penātīs vēnimus, aut raptās ad lītora vertere praedās; nōn ea vīs animō, nec tanta superbia victīs. Est locus, Hesperiam Grāī cognōmine dīcunt, {{versus|530}} terra antīqua, potēns armīs atque ūbere glaebae; Oenōtrī coluēre virī; nunc fāma minōrēs Ītaliam dīxisse ducis dē nōmine gentem. Hīc cursus fuit: cum subitō adsurgēns flūctū nimbōsus Orīōn {{versus|535}} in vada caeca tulit, penitusque procācibus austrīs perque undās, superante salō, perque invia saxa dispulit; hūc paucī vestrīs adnāvimus ōrīs. Quod genus hoc hominum? Quaeve hunc tam barbara mōrem permittit patria? Hospitiō prohibēmur harēnae; {{versus|540}} bella cient, prīmāque vetant cōnsistere terrā. Sī genus hūmānum et mortālia temnitis arma at spērāte deōs memorēs fandī atque nefandī.' 'Rēx erat Aenēās nōbīs, quō iūstior alter, nec pietāte fuit, nec bellō māior et armīs. {{versus|545}} Quem sī fāta virum servant, sī vēscitur aurā aetheriā, neque adhūc crūdēlibus occubat umbrīs, nōn metus; officiō nec tē certāsse priōrem paeniteat. Sunt et Siculīs regiōnibus urbēs armaque, Trōiānōque ā sanguine clārus Acestēs. {{versus|550}} Quassātam ventīs liceat subdūcere classem, et silvīs aptāre trabēs et stringere rēmōs: sī datur Ītaliam, sociīs et rēge receptō, tendere, ut Ītaliam laetī Latiumque petāmus; sīn absumpta salūs, et tē, pater optime Teucrum, {{versus|555}} pontus habet Libyae, nec spēs iam restat Iūlī, at freta Sīcaniae saltem sēdēsque parātās, unde hūc advectī, rēgemque petāmus Acestēn.' Tālibus Īlioneus; cūnctī simul ōre fremēbant Dardanidae. {{versus|560}} Tum breviter Dīdō, vūltum dēmissa, profātur: 'Solvite corde metum, Teucrī, sēclūdite cūrās. Rēs dūra et rēgnī novitās mē tālia cōgunt mōlīrī, et lātē fīnīs cūstōde tuērī. Quis genus Aeneadum, quis Trōiae nesciat urbem, {{versus|565}} virtūtēsque virōsque, aut tantī incendia bellī? Nōn obtūnsa adeō gestāmus pectora Poenī, nec tam āversus equōs Tyriā Sōl iungit ab urbe. Seu vōs Hesperiam magnam Sāturniaque arva, sīve Erycis fīnīs rēgemque optātis Acestēn, {{versus|570}} auxiliō tūtōs dīmittam, opibusque iuvābō. Vultis et hīs mēcum pariter cōnsīdere rēgnīs? Urbem quam statuō vestra est, subdūcite nāvīs; Trōs Tyriusque mihī nūllō discrīmine agētur. Atque utinam rēx ipse Notō compulsus eōdem {{versus|575}} adforet Aenēās! Equidem per lītora certōs dīmittam et Libyae lustrāre extrēma iubēbō, sī quibus ēiectus silvīs aut urbibus errat.' Hīs animum arrēctī dictīs et fortis Achātēs et pater Aenēās iamdūdum ērumpere nūbem {{versus|580}} ārdēbant. Prior Aenēān compellat Achātēs: 'Nāte deā, quae nunc animō sententia surgit? omnia tūta vidēs, classem sociōsque receptōs. Ūnus abest, mediō in flūctū quem vīdimus ipsī submersum; dictīs respondent cētera mātris.' {{versus|585}} Vix ea fātus erat, cum circumfūsa repente scindit sē nūbēs et in aethera pūrgat apertum. Restitit Aenēās clārāque in lūce refulsit, ōs umerōsque deō similis; namque ipsa decōram caesariem nātō genetrīx lūmenque iuventae {{versus|590}} purpureum et laetōs oculīs adflārat honōrēs: quāle manūs addunt eborī decus, aut ubi flāvō argentum Pariusve lapis circumdatur aurō. Tum sīc rēgīnam adloquitur, cūnctīsque repente imprōvīsus ait: 'Cōram, quem quaeritis, adsum, {{versus|595}} Trōius Aenēās, Libycīs ēreptus ab undīs. Ō sōla infandōs Trōiae miserāta labōrēs, quae nōs, rēliquiās Danaum, terraeque marisque omnibus exhaustīs iam cāsibus, omnium egēnōs, urbe, domō, sociās. Grātēs persolvere dignās {{versus|600}} nōn opis est nostrae, Dīdō, nec quidquid ubīque est gentis Dardaniae, magnum quae sparsa per orbem. Dī tibi, sī qua piōs respectant nūmina, sī quid usquam iūstitia est et mēns sibi cōnscia rēctī, praemia digna ferant. Quae tē tam laeta tulērunt {{versus|605}} saecula? Quī tantī tālem genuēre parentēs? In freta dum fluviī current, dum montibus umbrae lustrābunt convexa, polus dum sīdera pāscet, semper honōs nōmenque tuum laudēsque manēbunt, quae mē cumque vocant terrae.' Sīc fātus, amīcum {{versus|610}} Īlionēa petit dextrā, laevāque Serestum, post aliōs, fortemque Gyān fortemque Cloanthum. Obstipuit prīmō aspectū Sīdōnia Dīdō, cāsū deinde virī tantō, et sīc ōre locūta est: 'Quis tē, nāte deā, per tanta perīcula cāsus {{versus|615}} īnsequitur? Quae vīs immānibus applicat ōrīs? Tūne ille Aenēās, quem Dardaniō Anchīsae alma Venus Phrygiī genuit Simoentis ad undam? Atque equidem Teucrum meminī Sīdōna venīre fīnibus expulsum patriīs, nova rēgna petentem {{versus|620}} auxiliō Bēlī; genitor tum Bēlus opīmam vastābat Cyprum, et victor diciōne tenēbat. Tempore iam ex illō cāsus mihi cognitus urbis Trōiānae nōmenque tuum rēgēsque Pelasgī. Ipse hostīs Teucrōs īnsignī laude ferēbat, {{versus|625}} sēque ortum antīquā Teucrōrum ab stirpe volēbat. Quārē agite, ō tēctīs, iuvenēs, succēdite nostrīs. Mē quoque per multōs similis fortūna labōrēs iactātam hāc dēmum voluit cōnsistere terrā. Nōn ignāra malī, miserīs succurrere discō.' {{versus|630}} Sīc memorat; simul Aenēān in rēgia dūcit tēcta, simul dīvum templīs indīcit honōrem. Nec minus intereā sociīs ad lītora mittit vīgintī taurōs, magnōrum horrentia centum terga suum, pinguīs centum cum mātribus agnōs, {{versus|635}} mūnera laetitiamque diēī. At domus interior rēgālī splendida lūxū īnstruitur, mediīsque parant convīvia tēctīs: arte labōrātae vestēs ostrōque superbō, ingēns argentum mēnsīs, caelātaque in aurō {{versus|640}} fortia facta patrum, seriēs longissima rērum per tot ducta virōs antīquā ab orīgine gentis. Aenēās, neque enim patrius cōnsistere mentem passus amor, rapidum ad nāvīs praemittit Achātēn, Ascaniō ferat haec, ipsumque ad moenia dūcat; {{versus|645}} omnis in Ascaniō cārī stat cūra parentis. Mūnera praetereā, Īliacīs ērepta ruīnīs, ferre iubet, pallam signīs aurōque rigentem, et circumtextum croceō vēlāmen acanthō, ōrnātūs Argīvae Helenae, quōs illa Mycēnīs, {{versus|650}} Pergama cum peteret inconcessōsque hymenaeōs, extulerat, mātris Lēdae mīrābile dōnum. Praetereā scēptrum, Īlionē quod gesserat ōlim, maxima nātārum Priamī, collōque monīle bācātum, et duplicem gemmīs aurōque corōnam. {{versus|655}} Haec celerāns iter ad nāvīs tendēbat Achātēs. At Cytherēa novās artēs, nova pectore versat cōnsilia, ut faciem mūtātus et ōra Cupīdo prō dulcī Ascaniō veniat, dōnīsque furentem incendat rēgīnam, atque ossibus implicet ignem; {{versus|660}} quippe domum timet ambiguam Tyriōsque bilinguīs; ūrit atrōx Iūnō, et sub noctem cūra recursat. Ergō hīs āligerum dictīs adfātur Amōrem: 'Nāte, meae vīrēs, mea magna potentia sōlus, nāte, patris summī quī tēla Typhōia temnis, {{versus|665}} ad tē cōnfugiō et supplex tua nūmina poscō. Frāter ut Aēnēas pelagō tuus omnia circum lītora iactētur odiīs Iūnōnis acerbae, nōta tibi, et nostrō doluistī saepe dolōre. Hunc Phoenissa tenet Dīdō blandīsque morātur {{versus|670}} vōcibus; et vereor, quō sē Iūnōnia vertant hospitia; haud tantō cessābit cardine rērum. Quōcircā capere ante dolīs et cingere flammā rēgīnam meditor, nē quō sē nūmine mūtet, sed magnō Aenēae mēcum teneātur amōre. {{versus|675}} Quā facere id possīs, nostram nunc accipe mentem. Rēgius accītū cārī genitōris ad urbem Sīdoniam puer īre parat, mea maxima cūra, dōna ferēns, pelagō et flammīs restantia Trōiae: hunc ego sōpītum somnō super alta Cythēra {{versus|680}} aut super Īdalium sacrātā sēde recondam, nē quā scīre dolōs mediusve occurrere possit. Tū faciem illīus noctem nōn amplius ūnam falle dolō, et nōtōs puerī puer indue vultūs, ut, cum tē gremiō accipiet laetissima Dīdō {{versus|685}} rēgālīs inter mēnsās laticemque Lyaeum, cum dabit amplexūs atque ōscula dulcia fīget, occultum īnspīrēs ignem fallāsque venēnō.' Pāret Amor dictīs cārae genetrīcis, et ālās exuit, et gressū gaudēns incēdit Iūlī. {{versus|690}} At Venus Ascaniō placidam per membra quiētem inrigat, et fōtum gremiō dea tollit in altōs Īdaliae lūcōs, ubi mollis amāracus illum flōribus et dulcī adspīrāns complectitur umbrā. Iamque ībat dictō pārēns et dōna Cupīdo {{versus|695}} rēgia portābat Tyriīs, duce laetus Achātē. Cum venit, aulaeīs iam sē rēgīna superbīs aureā composuit spondā mediamque locāvit. Iam pater Aenēās et iam Trōiāna iuventūs conveniunt, strātōque super discumbitur ostrō. {{versus|700}} Dant famulī manibus lymphās, Cereremque canistrīs expediunt, tōnsīsque ferunt mantēlia villīs. Quīnquāgīnta intus famulae, quibus ōrdine longō cūra penum struere, et flammīs adolēre Penātēs; centum aliae totidemque parēs aetāte ministrī, {{versus|705}} quī dapibus mēnsās onerent et pōcula pōnant. Nec nōn et Tyriī per līmina laeta frequentēs convēnēre, torīs iussī discumbere pictīs. Mīrantur dōna Aenēae, mīrantur Iūlūm flagrantīsque deī vūltūs simulātaque verba, {{versus|710}} pallamque et pictum croceō vēlāmen acanthō. Praecipuē īnfēlīx, pestī dēvōta futūrae, explērī mentem nequit ārdēscitque tuendō Phoenissa, et pariter puerō dōnīsque movētur. Ille ubi complexū Aenēae collōque pependit {{versus|715}} et magnum falsī implēvit genitōris amorem, rēgīnam petit haec oculōs, haec pectore tōtō haeret et interdum gremiō fovet, īnscia Dīdō, īnsīdat quantus miserae deus! At memor ille mātris Acīdaliae paulātim abolēre Sychaeum {{versus|720}} incipit, et vīvō temptat praevertere amōre iam prīdem residēs animōs dēsuētaque corda. Postquam prīma quiēs epulīs, mēnsaeque remōtae, crātēras magnōs statuunt et vīna corōnant. Fit strepitus tēctīs, vōcemque per ampla volūtant {{versus|725}} ātria; dēpendent lychnī laqueāribus aureīs incēnsī, et noctem flammīs fūnālia vincunt. Hīc rēgīna gravem gemmīs aurōque poposcit implēvitque merō pateram, quam Bēlus et omnēs ā Bēlō solitī; tum facta silentia tēctīs: {{versus|730}} 'Iuppiter, hospitibus nam tē dare iūra loquuntur, hunc laetum Tyriīsque diem Trōiāque profectīs esse velīs, nostrōsque huius meminisse minōrēs. Adsit laetitiae Bacchus dator, et bona Iūnō; et vōs, ō coetum, Tyriī, celebrāte faventēs.' {{versus|735}} Dixit, et in mēnsam laticum lībāvit honōrem, prīmaque, lībātō, summō tenus attigit ōre, tum Bitiae dedit increpitāns; ille impiger hausit spūmantem pateram, et plēnō sē prōluit aurō post aliī procerēs. Citharā crīnītus Iōpās {{versus|740}} personat aurātā, docuit quem maximus Atlās. Hīc canit errantem lūnam sōlisque labōrēs; unde hominum genus et pecudēs; unde imber et ignēs; Arctūrum pluviāsque Hyadas geminōsque Triōnēs; quid tantum Ōceanō properent sē tinguere sōlēs {{versus|745}} hībernī, vel quae tardīs mora noctibus obstet. Ingeminant plausū Tyriī, Trōesque sequuntur. Nec nōn et variō noctem sermōne trahēbat īnfēlīx Dīdō, longumque bibēbat amōrem, multa super Priamō rogitāns, super Hectore multa; {{versus|750}} nunc quibus Aurōrae vēnisset fīlius armīs, nunc quālēs Diomēdis equī, nunc quantus Achillēs. 'Immō age, et ā prīmā dīc, hospes, orīgine nōbīs īnsidiās,' inquit, 'Danaum, cāsūsque tuōrum, errōrēsque tuōs; nam tē iam septima portat {{versus|755}} omnibus errantem terrīs et flūctibus aestās.' </poem> {{liber |Ante= |AnteNomen= |Post=Liber II |PostNomen=Aeneis/Liber II }} </div> {{finis}} {{textquality|75%}} [[el:Αινειάδα, Βιβλίο πρώτο]] [[en:Aeneid (Dryden)/Book I]] [[eo:Eneido/Kanto Unua]] [[es:Eneida: Libro I]] [[fr:L’Énéide, Chant I (Traduction de Jean Regnault de Segrais)]] [[it:Eneide (Caro)/Libro primo]] [[nl:De Aeneïs/Boek I]] [[pt:Eneida Brasileira/I]] 9v0hjphe07v9zfifxby4nugmcyskc9k 0 3248 265200 263006 2026-05-10T11:35:57Z Saumache 27923 265200 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Publius Vergilius Maro |OperaeTitulus=Aeneis |OperaeWikiPagina=Aeneis |Annus=inter 29 et 19 a.Ch.n. |SubTitulus=Liber II }} <div class=text> {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=Aeneis/Liber I |Post=Liber III |PostNomen=Aeneis/Liber III }} <poem> Conticuēre omnēs intentīque ōra tenēbant{{r|1|}} inde torō pater Aenēās sīc ōrsus ab altō: Īnfandum, rēgīna, iubēs renouāre dolōrem, Trōiānās ut opēs et lāmentābile rēgnum ēruerint Danaī, quaeque ipse miserrima uīdī {{versus|5}} et quōrum pars magna fuī. Quis tālia fandō Myrmidonum Dolopumue aut dūrī mīles Ulixī temperet ā lacrimīs? Et iam nox ūmida caelō praecipitat suādentque cadentia sīdera somnōs. Sed sī tantus amor cāsūs cognōscere nostrōs {{versus|10}} et breuiter Trōiae suprēmum audīre labōrem, quamquam animus meminisse horret lūctūque refūgit, incipiam. Fractī bellō fātīsque repulsī ductōrēs Danaum tot iam lābentibus annīs īnstar montis equum dīuīnā Palladis arte {{versus|15}} aedificant, sectāque intexunt abiete costās; uōtum prō reditū simulant; eā fāma uagātur. Hūc dēlecta uirum sortītī corpora fūrtim inclūdunt caecō laterī penitusque cauernās ingentīs uterumque armātō mīlite complent. {{versus|20}} Est in conspectū Tenedos, nōtissima fāmā īnsula, dīues opum Priamī dum rēgna manēbant, nunc tantum sinus et statiō male fīda carīnīs: hūc sē prōuectī dēsertō in lītore condunt; nōs abiisse ratī et uentō petiisse Mycēnās. {{versus|25}} Ergō omnīs longō soluit sē Teucria lūctū; panduntur portae, iuuat īre et Dōrica castra dēsertōsque uidēre locōs lītusque relictum: hīc Dolopum manus, hīc saeuus tendēbat Achilles; classibus hīc locus, hīc aciē certāre solēbant. {{versus|30}} Pars stupet innūptae dōnum exitiāle Mineruae et mōlem mīrāntur equī; prīmusque Thymoetēs dūcī intrā mūrōs hortātur et arce locārī, sīue dolō seu iam Trōiae sīc fāta ferēbant. At Capys, et quōrum melior sententia mentī, {{versus|35}} aut pelagō Danaum īnsidiās suspectaque dōna praecipitāre iubent subiectīsque ūrere flammīs, aut terebrāre cauās uterī et temptāre latebrās. Scinditur incertum studia in contrāria uulgus. Prīmus ibi ante omnīs magnā comitante cateruā {{versus|40}} Lāocoōn ārdēns summā dēcurrit ab arce, et procul 'Ō miserī, quae tanta īnsānia, cīuēs? Crēditis āuectōs hostīs? Aut ūlla putātis dōna carēre dolīs Danaum? Sīc nōtus Ulixēs? Aut hōc inclūsī lignō occultantur Achīuī, {{versus|45}} aut haec in nostrōs fabricāta est māchina mūrōs, īnspectūra domōs uentūraque dēsuper urbī, aut aliquis latet error; equō nē crēdite, Teucrī. Quidquid id est, timeō Danaōs et dōna ferentīs.' Sīc fātus ualidīs ingentem uīribus hastam {{versus|50}} in latus inque ferī curuam compāgibus aluum contorsit. Stetit illa tremēns, uterōque recussō īnsonuēre cauae gemitumque dedēre cauernae. Et, sī fāta deum, sī mēns nōn laeua fuisset, impulerat ferrō Argolicās foedāre latebrās, {{versus|55}} Trōiaque nunc stāret, Priamīque arx alta manērēs. Ecce, manūs iuuenem intereā post terga reuīnctum pāstōrēs magnō ad rēgem clāmōre trahēbant Dardanidae, quī sē ignōtum uenientibus ultrō, hōc ipsum ut strueret Trōiamque aperīret Achīuis, {{versus|60}} obtulerat, fīdēns animī atque in utrumque parātus, seu uersāre dolōs seu certae occumbere mortī. Undique uīsendī studiō Trōiāna iuuentūs circumfūsa ruit certantque inlūdere captō. Accipe nunc Danaum īnsidiās et crīmine ab ūnō {{versus|65}} disce omnīs. Namque ut cōnspectū in mediō turbātus, inermis cōnstitit atque oculīs Phrygia agmina circumspexit, 'Heu, quae nunc tellūs,' inquit, 'quae mē aequora possunt accipere? Aut quid iam miserō mihi dēnique restat, {{versus|70}} cui neque apud Danaōs usquam locus, et super ipsī Dardanidae īnfēnsī poenās cum sanguine poscunt?' Quō gemitū conuersī animī compressus et omnis impetus. Hortāmur fārī quō sanguine crētus, quidue ferat; memoret quae sīt fīdūcia captō. {{versus|75}} Ille haec dēpositā tandem formīdine fātur 'Cūncta equidem tibi, rēx, fuerit quodcumque, fatēbor uēra,' inquit; 'neque mē Argolicā dē gente negābō. Hōc prīmum; nec, sī miserum fortūna Sinōnem fīnxit, uānum etiam mendācemque improba finget. {{versus|80}} Fandō aliquod sī forte tuās peruēnit ad aurīs Bēlīdae nōmen Palamēdis et incluta fāmā glōria, quem falsā sub prōditiōne Pelasgī īnsontem īnfandō indiciō, quia bella uetābat, dēmiserē nēcī, nunc cassum lūmine lūgent: {{versus|85}} illī mē comitem et cōnsanguinitāte propinquum pauper in arma pater prīmīs hūc mīsit ab annīs. Dum stābat rēgnō incolumīs rēgumque uigēbat conciliīs, et nōs aliquod nōmenque decusque gessimus. Inuidiā postquam pellācis Ulixī,{{versus|90}} haud ignōta loquor, superīs concessit ab ōrīs, adflīctūs uītam in tenebrīs lūctūque trahēbam et cāsum īnsontis mēcum indignābar amīcī. Nec tacuī dēmēns et mē, fors sī qua tulisset, sī patriōs umquam remeassem uictor ad Argōs, {{versus|95}} prōmīsī ultōrem et uerbīs odia aspera mōuī. Hinc mihi prīma malī lābēs, hinc semper Ulixēs crīminibus terrēre nouīs, hinc spargere uōcēs in uulgum ambiguās et quaerere cōnscius arma. Nec requiēuit enim, dōnec Calchante ministrō, {{versus|100}} sed quid ego haec autem nēquīquam ingrāta reuoluō, quīdue moror? Sī omnīs ūnō ōrdine habētis Achīuōs, idque audīre sat est, iamdūdum sūmite poenās: hōc Ithacus uelit et magnō mercentur Atrīdae.' Tum uērō ārdēmus scītārī et quaerere causās, {{versus|105}} ignārī scelerum tantōrum artisque Pelasgae. Prōsequitur pauitāns et fīctō pectore fātur: 'Saepe fugam Danaī Trōiā cupiēre relictā mōlīrī et longō fessī discēdere bellō; fēcissentque utinam! Saepe illōs aspera pontī {{versus|110}} interclūsit hiems et terruit Auster euntīs. Praecipuē cum iam hīc trabibus contextus acernīs stāret equus, tōtō sonuērunt aethere nimbī. Suspēnsī Eurypylum scītātum ōrācula Phoebī mittimus, isque adytīs haec trīstia dicta reportat: {{versus|115}} 'Sanguine plācastis uentōs et uirgine caesā, cum prīmum Īliacās, Danaī, uēnistis ad ōrās; sanguine quaerendī reditūs animāque litandum Argolicā.' Uulgī quae uox ut uēnit ad aurīs, obstipuēre animī gelidusque per īma cucurrit {{versus|120}} ossa tremor, cui fāta parent, quem poscat Apollō. Hīc Ithacus uātem magnō Calchanta tumultū prōtrahit in mediōs; quae sint ea nūmina dīuum flāgitat. Et mihi iam multī crēdēle canēbant artificīs scelus, et tacitī uentūra uidēbant. {{versus|125}} Bis quīnōs silet ille diēs tēctusque recūsat prōdere uōce suā quemquam aut oppōnere mortī. Uix tandem, magnīs Ithacī clamōribus āctus, compositō rumpit uōcem et mē destinat ārae. Adsēnsēre omnēs et, quae sibi quisque timēbat, {{versus|130}} ūnius in miserī exitium conuersa tulēre. Iamque diēs īnfanda aderat; mihi sācra parārī et salsae frūgēs et circum tempora uittae. Ēripuī, fateor, lētō mē et uincula rūpī, līmōsōque lacū per noctem obscūrus in uluā {{versus|135}} dēlituī dum uēla darent, sī forte dedissent. Nec mihi iam patriam antīquam spēs ūlla uidendī nec dulcīs nātōs exoptātumque parentem, quōs illī fors et poenās ob nostra reposcent effugia, et culpam hanc miserōrum morte piābunt. {{versus|140}} Quod tē per superōs et cōnscia nūmina uērī, per sī quā est quae restet adhūc mortālibus usquam intemerāta fidēs, ōrō, miserēre labōrum tantōrum, miserēre animī nōn digna ferentis.' Hīs lacrimīs uītam damus et miserēscimus ultrō. {{versus|145}} Ipse uirō prīmus manicās atque arta leuārī uincla iubet Priamus dictīsque ita fātur amīcīs: 'Quisquis es, āmissōs hinc iam oblīuīscere Grāiōs, noster eris! Mihique haec ēdissere uēra rogantī: Quō mōlem hanc immānis equī statuēre? Quis auctor? {{versus|150}} Quīdue petunt? Quae religiō? Aut quae māchina bellī?' Dīxerat. Ille dolīs īnstrūctus et arte Pelasgā sustulit exūtās uinclīs ad sīdera palmās: 'Uōs, aeternī ignēs, et nōn uiolābile uestrum testor nūmen,' ait, 'uōs ārae ēnsēsque nefandī, {{versus|155}} quōs fūgī, uittaeque deum, quās hostia gessī: fās mihi Grāiōrum sacrāta resoluere iūra, fās ōdisse uirōs atque omnia ferre sub aurās, sī qua tegunt, teneor patriae nec lēgibus ūllīs. Tū modo prōmissīs maneās seruātaque seruēs {{versus|160}} Trōia fidem, sī uēra feram, sī magna rependam. Omnis spēs Danaum et coeptī fīdūcia bellī Palladis auxiliīs semper stetit. Impius ex quō Tȳdīdēs sed enim scelerumque inuentor Ulixēs, fātāle adgressī sacrātō āuellere templō {{versus|165}} Palladium caesīs summae cūstōdibus arcis, corripuēre sacram effigiem manibusque cruentīs uirgineās ausī dīuae contingere uittās, ex illō fluere ac retrō sublāpsa referrī spes Danaum, frāctae uīrēs, āuersa deae mēns. {{versus|170}} Nec dubiīs ea signa dedit Trītōnia mōnstrīs. Uix positum castrīs simulācrum: ārsēre coruscae lūminibus flammae arrēctīs, salsusque per artūs sūdor iit, terque ipsa solō, mīrābile dictū, ēmicuit parmamque ferēns hastamque trementem. {{versus|175}} Extemplō temptanda fugā canit aequora Calchās, nec posse Argolicīs exscindī Pergama tēlīs ōmina nī repetant Argīs nūmenque redūcant quod pelagō et curuīs sēcum āuēxēre carīnīs. Et nunc quod patriās uentō petiēre Mycēnās, {{versus|180}} arma deōsque parant comitēs pelagōque remēnsō imprōuīsī aderunt; ita dīgerit ōmina Calchās. Hanc prō Palladiō monitī, prō nūmine laesō effigiem statuēre, nefās quae trīste piāret. Hanc tamen immensam Calchās attollere mōlem {{versus|185}} rōboribus textīs caelōque ēdūcere iussit, nē recipī portīs aut dūcī in moenia posset, neu populum antīquā sub religiōne tuērī. Nam sī uestra manus uiolāsset dōna Mineruae, tum magnum exitium, quod dī prius ōmen in ipsum {{versus|190}} conuertant! Priamī imperiō Phrygibusque futūrum; sīn manibus uestrīs uestram ascendisset in urbem, ultrō Asiam magnō Pelopēa ad moenia bellō uentūram, et nostrōs ea fāta manēre nepōtēs.' Tālibus īnsidiīs periūrīque arte Sinōnis {{versus|195}} crēdita rēs, captīque dolīs lacrimīsque coāctīs quōs neque Tȳdīdēs nec Lārīsaeus Achillēs, nōn annī domuēre decem, nōn mīlle carīnae. Hīc aliud maius miserīs multōque tremendum obicitur magis atque imprōuida pectora turbat. {{versus|200}} Lāocoōn, ductus Neptūnō sorte sacerdōs, sollemnīs taurum ingentem mactābat ad ārās. Ecce autem geminī ā Tenedō tranquilla per alta, horrēscō referēns, immēnsīs orbibus anguēs incumbunt pelagō pariterque ad lītora tendunt; {{versus|205}} pectora quōrum inter flūctūs arrēcta iubaeque sanguineae superant undās, pars cētera pontum pōne legit sinuatque immēnsa uolūmine terga. Fit sonitus spūmante salō; iamque arua tenēbant ārdentīsque oculōs suffectī sanguine et ignī {{versus|210}} sībila lambēbant linguīs uibrantibus ōra. Diffugimus uīsū exsanguēs. Illī agmine certō Lāocoōnta petunt; et prīmum parua duōrum corpora nātōrum serpēns amplexus uterque implicat et miserōs morsū dēpāscitur artūs; {{versus|215}} post ipsum auxiliō subeuntem ac tēla ferentem corripiunt spīrīsque ligant ingentibus; et iam bis medium amplexī, bis collō squāmea circum terga datī superant capite et ceruīcibus altīs. Ille simul manibus tendit dīuellere nōdōs {{versus|220}} perfūsus saniē uittās ātrōque uenēnō, clāmōrēs simul horrendōs ad sīdera tollit: quālis mūgītūs, fūgit cum saucius āram taurus et incertam excussit ceruīce secūrim. At geminī lāpsū dēlūbra ad summa dracōnēs {{versus|225}} effugiunt saeuaeque petunt Trītōnidis arcem, sub pedibusque deae clipeīque sub orbe teguntur. Tum uērō tremefacta nouus per pectora cūnctīs īnsinuat pauor, et scelus expendisse merentem Lāocoōnta ferunt, sācrum quī cuspide rōbur {{versus|230}} laeserit et tergō scelerātam intorserit hastam. Dūcendum ad sēdēs simulācrum ōrandaque dīuae nūmina conclāmant. Dīuidimus mūrōs et moenia pandimus urbis. Accingunt omnēs operī pedibusque rotārum {{versus|235}} sūbiciunt lāpsūs, et stuppea uincula collō intendunt; scandit fātālīs māchina mūrōs fēta armīs. Puerī circum innūptaeque puellae sacra canunt fūnemque manū contingere gaudent; illa subit mediaeque mināns inlābitur urbī. {{versus|240}} Ō patria! Ō dīuum domus Īlium et incluta bellō moenia Dardanidum! Quater ipsō in līmine portae substitit atque uterō sonitum quater arma dedēre; īnstāmus tamen immemorēs caecīque furōre et mōnstrum īnfēlīx sacrātā sistimus arce. {{versus|245}} Tunc etiam fātīs aperit Cassandra futūrīs ōra deī iussū nōn umquam crēdita Teucrīs. Nōs dēlūbra deum miserī, quibus ultimus esset ille diēs, fēstā uēlāmus fronde per urbem. Uertitur intereā caelum et ruit Ōceanō nox {{versus|250}} inuoluēns umbrā magnā terramque polumque Myrmidonumque dolōs; fūsī per moenia Teucrī conticuēre; sopor fessōs complectitur artūs. Et iam Argīua phalanx īnstrūctīs nāuibus ībat ā Tenedō tacitae per amīca silentia lūnae {{versus|255}} lītora nōta petēns, flammās cum rēgia puppis extulerat, fātīsque deum dēfēnsus inīquīs inclūsōs uterō Danaōs et pīnea fūrtim laxat claustra Sinōn. Illōs patefactus ad aurās reddit equus laetīque cauō sē rōbore prōmunt {{versus|260}} Thessandrus Sthenelusque ducēs et dīrus Ulixēs, dēmissum lāpsī per fūnem, Acamāsque Thoāsque Pēlīdēsque Neoptolemus prīmusque Machāōn et Menelāus et ipse dolī fabricātor Epēos. Inuadunt urbem somnō uīnōque sepultam; {{versus|265}} caeduntur uigilēs, portīsque patentibus omnīs accipiunt sociōs atque agmina cōnscia iungunt. Tempus erat quō prīma quiēs mortālibus aegrīs incipit et dōnō dīuum grātissima serpit. In somnīs, ecce, ante oculōs maestissimus Hector {{versus|270}} uīsus adesse mihī largōsque effundere flētūs, raptātus bīgīs ut quondam, āterque cruentō pūluere perque pedēs trāiectus lōra tumentīs. Ei mihi, quālis erat, quantum mūtātus ab illō Hectore quī redit exuuiās indūtus Achillī {{versus|275}} uel Danaum Phrygiōs iaculātus puppibus ignīs! Squālentem barbam et concrētōs sanguine crīnīs uulneraque illa gerēns, quae circum plūrima mūrōs accēpit patriōs. Ultrō flēns ipse uidēbar compellāre uirum et maestās exprōmere uōcēs: {{versus|280}} 'Ō lūx Dardaniae, spēs ō fīdissima Teucrum, quae tantae tenuēre morae? Quibus Hector ab ōrīs exspectāte uenīs? Ut tē post multa tuōrum fūnera, post uariōs hominumque urbisque labōrēs dēfessī aspicimus! Quae causa indigna serēnōs {{versus|285}} foedāuit uultūs? Aut cūr haec uulnera cernō?' Ille nihil, nec mē quaerentem uāna morātur, sed grauiter gemitūs īmō dē pectore dūcēns, 'Heu fuge, nāte deā, tēque hīs' ait 'ēripe flammīs. hostis habet mūrōs; ruit altō ā culmine Trōia. {{versus|290}} Sat patriae Priamōque datum: sī Pergama dextrā dēfendī possent, etiam hāc dēfensa fuissent. Sacra suōsque tibī commendat Trōia penātīs; hōs cape fātōrum comitēs, hīs moenia quaere magna pererrātō statuēs quae dēnique pontō.' {{versus|295}} Sīc ait et manibus uittās Uestamque potentem aeternumque adytīs effert penetrālibus ignem. Dīuersō intereā miscentur moenia lūctū, et magis atque magis, quamquam sēcrēta parentis Anchīsae domus arboribusque obtēcta recessit, {{versus|300}} clārēscunt sonitūs armōrumque ingruit horror. Excutior somnō et summī fastīgia tēctī ascēnsū superō atque arrectīs auribus astō: in segetem uelutī cum flamma furentibus Austrīs incidit, aut rapidus montānō flūmine torrēns {{versus|305}} sternit agrōs, sternit sata laeta boumque labōrēs praecipitīsque trahit siluās; stupet īnscius altō accipiēns sonitum saxī dē uertice pāstor. Tum uērō manifēsta fidēs, Danaumque patescunt īnsidiae. Iam Dēiphobī dedit ampla ruīnam {{versus|310}} Uolcānō superante domus, iam proximus ārdet Ūcalegōn; Sīgēa ignī freta lāta relūcent. Exoritur clāmorque uirum clangorque tubārum. Arma āmēns capiō; nec sat ratiōnis in armīs, sed glomerāre manum bellō et concurrere in arcem {{versus|315}} cum sociīs ārdent animī; furor īraque mentem praecipitat, pulchrumque morī succurrit in armīs. Ecce autem tēlīs Panthūs ēlāpsus Achīuum, Panthūs Othryadēs, arcis Phoebīque sacerdōs, sacra manū uictōsque deōs paruumque nepōtem {{versus|320}} ipse trahit cursūque āmēns ad līmina tendit. 'Quō rēs summa locō, Panthū? Quam prēndimus arcem?' Uix ea fātus eram gemitū cum tālia reddit: 'Uēnit summa diēs et inēluctābile tempus Dardaniae. Fuimus Trōes, fuit Īlium et ingēns {{versus|325}} glōria Teucrōrum; ferus omnia Iuppiter Argōs trānstulit; incēnsā Danaī dominantur in urbe. Arduus armātōs mediīs in moenibus astāns fundit equus uictorque Sinōn incendia miscet īnsultāns. Portīs aliī bipatentibus adsunt, {{versus|330}} mīlia quot magnīs umquam uēnēre Mycēnīs; obsēdēre aliī tēlīs angusta uiārum oppositīs; stat ferrī aciēs mucrōne coruscō stricta, parāta necī; uix prīmī proelia temptant portārum uigilēs et caecō Mārte resistunt.' {{versus|335}} Tālibus Othryadae dictīs et nūmine dīuum in flammās et in arma feror, quō trīstis Erīnȳs, quō fremitus uocat et sublātus ad aethera clāmor. Addunt sē sociōs Rhīpeus et maximus armīs Ēpytus, oblātī per lūnam, Hypanisque Dymāsque {{versus|340}} et laterī adglomerant nostrō, iuuenisque Coroebus Mygdonidēs illīs ad Trōiam forte diēbus uēnerat īnsānō Cassandrae incēnsus amōre et gener auxilium Priamō Phrygibusque ferēbat, īnfēlīx quī nōn sponsae praecepta furentis {{versus|345}} audierit! Quōs ubi cōnfertōs audēre in proelia uīdī, incipiō super hīs: 'Iuuenēs, fortissima frūstrā pectora, sī uōbīs audentem extrēma cupīdō certa sequī, quae sit rēbus fortūna uidētis: {{versus|350}} excessēre omnēs adytīs ārīsque relictīs dī quibus imperium hōc steterat; succurritis urbī incēnsae. Moriāmur et in media arma ruāmus. Ūna salus uictīs: nūllam spērāre salūtem.' Sīc animīs iuuenum furor additus. Inde, lupī ceu {{versus|355}} raptōrēs ātrā in nebulā, quōs improba uentris exēgit caecōs rabiēs catulīque relictī faucibus exspectant siccīs, per tēla, per hostīs uādimus haud dubiam in mortem mediaeque tenēmus urbis iter; nox ātra cauā circumuolat umbrā. {{versus|360}} Quis clādem illīus noctīs, quis fūnera fandō explicet aut possit lacrimīs aequāre laborēs? Urbs antīqua ruit multōs domināta per annōs; plūrima perque uiās sternuntur inertia passim corpora perque domōs et religiōsa deōrum {{versus|365}} līmina. Nec sōlī poenās dant sanguine Teucrī; quondam etiam uictīs redit in praecordia uirtūs uictōrēsque cadunt Danaī. Crūdēlis ubīque lūctus, ubīque pauōr et plūrima mortis imāgō. Prīmus sē Danaum magnā comitante cateruā {{versus|370}} Androgeōs offert nōbīs, socia agmina crēdēns īnscius, atque ultrō uerbīs compellat amīcīs: 'Festīnāte, Uirī! Nam quae tam sēra morātur sēgnitiēs? Aliī rapiunt incēnsa feruntque Pergama: uōs celsīs nunc prīmum ā nāuibus ītis?' {{versus|375}} Dīxit, et extemplō, neque enim respōnsa dabantur fīda satis, sēnsit mediōs dēlāpsus in hostīs. Obstipuit retrōque pedem cum uōce repressit. Imprōuīsum asprīs uelutī quī sentibus anguem pressit humī nītēns trepidusque repente refūgit {{versus|380}} attollentem īrās et caerula colla tumentem, haud secus Androgeōs uīsū tremefactus abībat. Inruimus dēnsīs et circumfundimur armīs, ignārōsque locī passim et formīdine captōs sternimus; aspīrat prīmō Fortūna labōrī. {{versus|385}} Atque hīc successū exsultāns animīsque Coroebus 'Ō sociī, quā prīma' inquit 'Fortūna salūtis mōnstrat iter, quāque ostendit sē dextra, sequāmur: mūtēmus clipeōs Danaumque īnsignia nōbīs aptēmus. Dolus an uirtūs, quis in hoste requīrat? {{versus|390}} Arma dabunt ipsī.' Sīc fātus deinde comantem Androgeī galeam clipeīque īnsigne decōrum induitur laterīque Argīuum accommodat ēnsem. Hōc Rhīpeus, hōc ipse Dymās omnisque iuuentūs laeta facit: spoliīs sē quīsque recentibus armat. {{versus|395}} Uādimus immixtī Danaīs haud nūmine nostrō multaque per caecam congressī proelia noctem cōnserimus, multōs Danaum dēmittimus Orcō. Diffugiunt aliī ad nāuīs et lītora cursū fīda petunt; pars ingentem formīdine turpī {{versus|400}} scandunt rūrsus equum et nōtā conduntur in aluō. Heu nihil inuītīs fās quemquam fīdere dīuīs! Ecce trahēbātur passīs Priamēia uirgō crīnibus ā templō Cassandra adytīsque Mineruae ad caelum tendēns ārdentia lūmina frūstrā, {{versus|405}} lūmina, nam tenerās arcēbant uincula palmās. Nōn tulit hanc speciem furiātā mente Coroebus et sēsē medium iniēcit peritūrus in agmen; cōnsequimur cūnctī et dēnsīs incurrimus armīs. Hīc prīmum ex altō dēlūbrī culmine tēlīs {{versus|410}} nostrōrum obruimur oriturque miserrima caedēs armōrum faciē et Grāiārum errōre iubārum. Tum Danaī gemitū atque ēreptae uirginis īrā undique collēctī inuādunt, ācerrimus Āiāx et geminī Atrīdae Dolopumque exercitus omnis: {{versus|415}} aduersī ruptō ceu quondam turbine uentī cōnflīgunt, Zephyrusque Notusque et laetus Eōīs Eurus equīs; strīdunt siluae saeuitque tridentī spūmeus atque īmō Nēreus ciet aequora fundō. Illī etiam, sī quōs obscūrā nocte per umbram {{versus|420}} fūdimus īnsidiīs tōtāque agitāuimus urbe, appārent; prīmī clipeōs mentītaque tēla agnōscunt atque ōra sonō discordia signant. Īlicet obruimur numerō, prīmusque Coroebus Pēneleī dextrā dīuae armipotentis ad āram {{versus|425}} prōcumbit; cadit et Rhīpeus, iūstissimus ūnus quī fuit in Teucrīs et seruantissimus aequī, dīs aliter uīsum; pereunt Hypanisque Dymāsque cōnfīxī ā sociīs; nec tē tua plūrima, Panthū, lābēntem pietās nec Apollinis īnfula tēxit. {{versus|430}} Īliacī cinerēs et flamma extrēma meōrum, testor, in occāsū uestrō nec tēla nec ūllās uītāuisse uicēs, Danaum et, sī Fāta fuissent ut caderem, meruisse manū. Dīuellimur inde, Īphitus et Peliās mēcum, quōrum Īphitus aeuō {{versus|435}} iam grauior, Peliās et uulnere tardus Ulixī, prōtinus ad sēdēs Priamō clāmōre uocātī. Hīc uērō ingentem pugnam, ceu cētera nusquam bella forent, nūllī tōtā morerentur in urbe, sīc Mārtem indomitum Danaōsque ad tēcta ruentīs {{versus|440}} cernimus obsessumque āctā testūdine līmen. Haerent parietibus scālae postīsque sub ipsōs nītuntur gradibus clipeōsque ad tēla sinistrīs prōtēctī obiciunt, prēnsant fastīgia dextrīs. Dardanidae contrā turrīs ac tōta domōrum {{versus|445}} culmina conuellunt; hīs sē, quandō ūltima cernunt, extrēmā iam in morte parant dēfēndere tēlīs, aurātāsque trabēs, ueterum decora alta parentum, dēuoluunt; aliī strictīs mucrōnibus īmās obsēdēre forēs, hās seruant agmine dēnsō. {{versus|450}} Īnstaurātī animī rēgīs succurrere tēctīs auxiliōque leuāre uirōs uimque addere uictīs. Līmen erat caecaeque forēs et peruius ūsus tēctōrum inter sē Priamī, postēsque relictī ā tergō, īnfēlīx quā sē, dum rēgna manēbant, {{versus|455}} saepius Andromachē ferre incomitāta solēbat ad socerōs et auō puerum Astyanacta trahēbat. Ēuādō ad summī fastīgia culminis, unde tēla manū miserī iactābant inrita Teucrī. Turrim in praecipitī stantem summīsque sub astra {{versus|460}} ēductam tēctīs, unde omnis Trōia uidērī et Danaum solitae nāuēs et Achāica castra, adgressī ferrō circum, quā summa labantīs iūnctūrās tabulāta dabant, conuellimus altīs sēdibus impulimusque; ea lāpsa repente ruīnam {{versus|465}} cum sonitū trahit et Danaum super agmina lāte incidit. Ast aliī subeunt, nec saxa nec ūllum tēlōrum intereā cessat genus. Uestibulum ante ipsum prīmōque in līmine Pyrrhus exsultat tēlīs et lūce coruscus aēnā: {{versus|470}} quālis ubi in lūcem coluber mala grāmina pāstus, frīgida sub terrā tumidum quem brūma tegēbat, nunc, positīs nouus exuuiīs nitidusque iuuentā, lūbrica conuoluit sublātō pectore terga arduus ad sōlem, et linguīs micat ōre trisulcīs. {{versus|475}} Ūnā ingēns Periphās et equōrum agitātor Achillis, armiger Automedōn, ūnā omnis Scȳria pūbēs succēdunt tēctō et flammās ad culmina iactant. Ipse inter prīmōs correptā dūra bipennī līmina perrumpit postīsque ā cardine uellit {{versus|480}} aerātōs; iamque excīsā trabe firma cauāuit rōbora et ingentem lātō dedit ōre fenestram. Appāret domus intus et ātria longa patēscunt; appārent Priamī et ueterum penetrālia rēgum, armātōsque uident stantīs in līmine prīmō. {{versus|485}} At domus interior gemitū miserōque tumultū miscētur, penitusque cauae plangōribus aedēs fēmineīs ululant; ferit aurea sīdera clāmor. Tum pauidae tēctīs mātrēs ingentibus errant amplexaeque tenent postīs atque ōscula fīgunt. {{versus|490}} Īnstat uī patriā Pyrrhus; nec claustra nec ipsī cūstōdēs sufferre ualent; labat ariete crēbrō iānua, et ēmōtī prōcumbunt cardine postēs. Fit uia uī: rumpunt aditūs prīmōsque trucīdant immissī Danaī et lātē loca mīlite complent. {{versus|495}} Nōn sīc, aggeribus ruptīs cum spūmeus amnis exiit oppositāsque ēuīcit gurgite mōlēs, fertur in arua furēns cumulō campōsque per omnīs cum stabulīs armenta trahit. Uīdī ipse furentem caede Neoptolemum geminōsque in līmine Atrīdās, {{versus|500}} uīdī Hecubam centumque nurūs Priamumque per ārās sanguine foedantem quōs ipse sacrāuerat ignīs. Quīnquāgintā illī thalamī, spēs tanta nepōtum, barbaricō postēs aurō spoliīsque superbī prōcubuēre; tenent Danaī quā dēficit ignis. {{versus|505}} Forsitan et Priamī fuerint quae Fāta requīrās. Urbis utī captae cāsum conuulsaque uīdit līmina tēctōrum et medium in penetrālibus hostem, arma diū senior dēsuēta trementibus aeuō circumdat nēquīquam umerīs et inūtile ferrum {{versus|510}} cingitur, ac densōs fertur moritūrus in hostīs. Aedibus in mediīs nūdōque sub aetheris axe ingēns āra fuit iuxtāque ueterrima laurus incumbēns ārae atque umbrā complexa penātis. Hīc Hecuba et nātae nēquīquam altāria circum, {{versus|515}} praecipitēs ātrā ceu tempestāte columbae, condēnsae et dīuum amplexae simulācra sedēbant. Ipsum autem sūmptīs Priamum iuuenālibus armīs ut uīdit, 'Quae mēns tam dīra, miserrime coniūnx, impulit hīs cingī tēlīs? Aut quō ruis?' inquit. {{versus|520}} 'Nōn tālī auxiliō nec dēfēnsōribus istīs tempus eget; nōn, sī ipse meus nunc adforet Hector. Hūc tandem concēde; haec āra tuēbitur omnīs, aut moriēre simul.' Sīc ōre effāta recēpit ad sēsē et sacrā longaeuum in sēde locāuit. {{versus|525}} Ecce autem ēlāpsus Pyrrhī dē caede Polītēs, ūnus nātōrum Priamī, per tēla, per hostīs porticibus longīs fugit et uacua ātria lustrat saucius. Illum ārdēns īnfēstō uulnere Pyrrhus īnsequitur, iam iamque manū tenet et premit hastā. {{versus|530}} Ut tandem ante oculōs ēuāsit et ōra parentum, concidit ac multō uītam cum sanguine fūdit. Hīc Priamus, quamquam in mediā iam morte tenētur, nōn tamen abstinuit nec uōcī īraeque pepercit: 'At tibi prō scelere,' exclāmat, 'prō tālibus ausīs {{versus|535}} dī, sī quā est caelō pietās quae tālia cūret, persoluant grātēs dignās et praemia reddant dēbita, quī nātī cōram mē cernere lētum fēcistī et patriōs foedāstī fūnere uultūs. At nōn ille, satum quō tē mentīris, Achillēs {{versus|540}} tālis in hoste fuit Priamō; sed iūra fidemque supplicis ērubuit corpusque exsangue sepulcrō reddidit Hectoreum mēque in meā rēgna remīsit.' Sīc fātus senior tēlumque imbelle sine ictū coniēcit, raucō quod prōtinus aere repulsum, {{versus|545}} et summō clipeī nēquīquam umbōne pependit. Cui Pyrrhus: 'Referīs ergō haec et nūntius ībis Pēlīdae genitōrī. Illī mea trīstia facta dēgeneremque Neoptolemum nārrāre mementō. Nunc morere.' Hōc dīcēns altāria ad ipsa trementem {{versus|550}} trāxit et in multō lāpsantem sanguine nātī, implicuitque comam laeuā, dextrāque coruscum extulit ac laterī capulō tenus abdidit ēnsem. Haec fīnis Priamī fātōrum, hic exitus illum sorte tulit Trōiam incēnsam et prōlāpsa uidentem {{versus|555}} Pergama, tot quondam populīs terrīsque superbum rēgnātōrem Asiae. Iacet ingēns lītore truncus, āuulsumque umerīs caput et sine nōmine corpus. At mē tum prīmum saeuus circumstetit horror. Obstipuī; subiit cārī genitōris imāgō, {{versus|560}} ut rēgem aequaeuum crūdēlī uulnere uīdī uītam exhālantem, subiit dēserta Creūsa et dīrepta domus et paruī cāsus Iūlī. Respiciō et quae sit mē circum cōpia lustrō. Dēseruēre omnēs dēfessī, et corpora saltū {{versus|565}} ad terram mīsēre aut ignibus aegra dedēre. Iamque adeō super ūnus eram, cum līmina Uestae seruantem et tacitam secrētā in sēde latentem Tyndarida aspiciō; dant clāram incendia lūcem errantī passimque oculōs per cūncta ferentī. {{versus|570}} Illa sibi īnfēstōs ēuersa ob Pergama Teucrōs et Danaum poenam et dēsertī coniugis īrās praemetuēns, Trōiae et patriae commūnis Erīnȳs, abdiderat sēsē atque ārīs inuīsa sedēbat. Exārsēre ignēs animō; subit īra cadentem {{versus|575}} ulcīscī patriam et scelerātās sūmere poenās. 'Scīlicet haec Spartam incolumis patriāsque Mycēnās aspiciet, partōque ībit rēgīna triumphō? Coniugiumque domumque patrīs nātōsque uidēbit Īliadum turbā et Phrygiīs comitāta ministrīs? {{versus|580}} Occiderit ferrō Priamus? Trōia ārserit ignī? Dardanium totiēns sūdārit sanguine lītus? Nōn ita. Namque etsī nūllum memorābile nōmen fēminea in poenā est, habet haec uictōria laudem; exstīnxisse nefās tamen et sūmpsisse merentīs {{versus|585}} laudābor poenās, animumque explēsse iuuābit ultrīcis flammae et cinerēs satiāsse meōrum.' Tālia iactābam et furiātā mente ferēbar, cum mihi sē, nōn ante oculīs tam clāra, uidendam obtulit et pūrā per noctem in lūce refulsit {{versus|590}} alma parēns, cōnfessa deam qualīsque uidērī caelicolīs et quanta solet, dextrāque prehensum continuit roseōque haec īnsuper addidit ōre: 'Nāte, quis indomitās tantus dolor excitat īrās? Quid furis? Aut quōnam nostrī tibi cūra recessit? {{versus|595}} Nōn prius aspiciēs ubi fessum aetāte parentem līqueris Anchīsēn, superet coniūnxne Creūsa Ascaniusque puer? Quōs omnīs undique Grāiae circum errant aciēs et, nī mea cūra resistat, iam flammae tulerint inimīcus et hauserit ēnsis. {{versus|600}} Nōn tibi Tyndaridis faciēs inuīsa Lacaenae culpātusue Paris, dīuum inclēmentia, dīuum hās ēuertit opēs sternitque ā culmine Trōiam. Aspice, namque omnem, quae nunc obducta tuentī mortālīs hebetat uīsūs tibi et ūmida circum {{versus|605}} cālīgat, nūbem ēripiam; tū nē qua parentis iussa timē neu praeceptīs pārēre recūsa: hīc, ubi disiectās mōlēs āuulsaque saxīs saxa uidēs, mixtōque undantem puluere fūmum, Neptūnus mūrōs magnōque ēmōta tridentī {{versus|610}} fūndāmenta quatit tōtamque ā sēdibus urbem ēruit. Hīc Iūnō Scaeās saeuissima portās prīma tenet sociumque furēns ā nāuibus agmen ferrō accincta uocat. Iam summās arcēs Trītōnia, respice, Pallas {{versus|615}} īnsēdit nimbō effulgēns et Gorgone saeua. Ipse pater Danaīs animōs uīrīsque secundās sufficit, ipse deōs in Dardana suscitat arma. Ēripe, nāte, fugam fīnemque impōne labōrī; nusquam aberō et tūtum patriō tē līmine sistam.' {{versus|620}} Dīxerat et spissīs noctīs sē condidit umbrīs. Appārent dīrae faciēs inimīcaque Trōiae nūmina magna deum. Tum uērō omne mihī uīsum consīdere in ignīs Īlium et ex īmō uertī Neptūnia Trōia: {{versus|625}} ac uelutī summīs antīquam in montibus ornum cum ferrō accīsam crēbrīsque bipennibus īnstant ēruere agricolae certātim, illa usque minātur et tremefacta comam concussō uertice nūtat, uulneribus dōnec paulātim ēuicta suprēmum {{versus|630}} congemuit trāxitque iugīs āuulsa ruīnam. Dēscendō ac dūcente deō flammam inter et hostīs expedior: dant tēla locum flammaeque recēdunt. Atque ubi iam patriae peruentum ad līmina sēdis antīquāsque domōs, genitor, quem tollere in altōs {{versus|635}} optābam prīmum montīs prīmumque petēbam, abnegat excīsā uītam prōdūcere Trōiā exsiliumque patī. 'Uōs ō, quibus integer aeuī sanguis,' ait, 'solidaeque suō stant rōbore uīrēs, uōs agitāte fugam. {{versus|640}} Mē sī caelicolae uoluissent dūcere uītam, hās mihi seruassent sēdēs. Satis ūna superque uīdimus excidia et captae superāuimus urbī. Sīc ō sīc positum adfātī discēdite corpus. Ipse manū mortem inueniam; miserēbitur hostis {{versus|645}} exuuiāsque petet. Facilis iactūra sepulcrī. Iam prīdem inuīsus dīuīs et inūtilis annōs dēmoror, ex quō mē dīuum pater atque hominum rēx fulminis adflāuit uentīs et contigit ignī.' Tālia perstābat memorāns fīxusque manēbat. {{versus|650}} Nōs contrā effūsī lacrimīs coniūnxque Creūsa Ascaniusque omnisque domus, nē uertere sēcum cuncta pater fātōque urgentī incumbere uellet. Abnegat inceptōque et sēdibus haeret in īsdem. Rūrsus in arma feror mortemque miserrimus optō. {{versus|655}} Nam quod consilium aut quae iam fortūna dabātur? 'Mēne efferre pedem, genitor, tē posse relictō spērāstī tantumque nefās patriō excidit ōre? Sī nihil ex tantā superīs placet urbe relinquī, et sedet hōc animō peritūraeque addere Trōiae {{versus|660}} tēque tuōsque iuuat, patet istī iānua lētō, iamque aderit multō Priamī dē sanguine Pyrrhus, nātum ante ōra patris, patrem quī obtruncat ad ārās. Hōc erat, alma parēns, quod mē per tēla, per ignīs ēripis, ut mediīs hostem in penetrālibus utque {{versus|665}} Ascanium patremque meum iuxtāque Creūsam alterum in alterius mactātōs sanguine cernam? Arma, uirī, ferte arma; uocat lūx ultima uictōs. reddite mē Danaīs; sinite īnstaurāta reuīsam proeliā. Numquam omnēs hodiē moriēmur inultī.' {{versus|670}} Hinc ferrō accingor rūrsus clipeōque sinistram īnsertābam aptāns mēque extrā tēcta ferēbam. Ecce autem complexa pedēs in līmine coniūnx haerēbat, paruumque patrī tendēbat Iūlum: 'Sī peritūrus abīs, et nōs rape in omnia tēcum; {{versus|675}} sīn aliquam expertus sūmptīs spem pōnis in armīs, hanc prīmum tūtāre domum. Cui paruus Iūlus, cui pater et coniūnx quondam tua dicta relinquor?' Tālia uōciferāns gemitū tēctum omne replēbat, cum subitum dictūque oritur mīrābile mōnstrum. {{versus|680}} Namque manūs inter maestōrumque ōra parentum ecce leuis summō dē uertice uīsus Iūlī fundere lūmen apex, tāctūque innoxia mollis lambere flamma comās et circum tempora pāscī. Nōs pauidī trepidāre metū crīnemque flagrantem {{versus|685}} excutere et sanctōs restinguere fontibus ignīs. At pater Anchīsēs oculōs ad sīdera laetus extulit et caelō palmās cum uōce tetendit: 'Iuppiter omnipotēns, precibus sī flecteris ūllīs, aspice nōs, hōc tantum, et sī pietāte merēmur, {{versus|690}} dā deinde auxilium, pater, atque haec omina firmā.' Uix ea fātus erat senior, subitōque fragōre intonuit laeuum, et dē caelō lāpsa per umbrās stēlla facem dūcēns multā cum lūce cucurrit. Illam summa super labentem culmina tēctī {{versus|695}} cernimus Īdaeā clāram sē condere siluā signantemque uiās; tum longō līmite sulcus dat lūcem et lātē circum loca sulphure fūmant. Hīc uērō uictus genitor sē tollit ad aurās adfāturque deōs et sanctum sīdus adōrat. {{versus|700}} 'Iam iam nūlla mora est; sequor et quā dūcitis adsum, dī patriī; seruāte domum, seruāte nepōtem. Uestrum hōc augurium, uestrōque in nūmine Trōia est. cēdō equidem nec, nāte, tibī comes īre recusō.' Dīxerat ille, et iam per moenia clārior ignis {{versus|705}} audītur, propiusque aestūs incendia uoluunt. 'Ergō age, cāre pater, ceruīcī impōnere nostrae; ipse subībō umerīs nec mē labor iste grauābit. Quō rēs cumque cadent, ūnum et commūne perīclum, ūna salūs ambōbus erit. Mihi paruus Iūlus {{versus|710}} sit comes, et longē seruet uestīgia coniūnx. Vōs, famulī, quae dīcam animīs aduertite uestrīs. Est urbe ēgressīs tumulus templumque uetustum dēsertae Cereris, iuxtāque antīqua cupressus religiōne patrum multōs seruāta per annōs; {{versus|715}} hanc ex dīuersō sēdem ueniēmus in ūnam. Tū, genitor, cape sacra manū patriōsque penātīs; mē bellō ē tantō dīgressum et caede recentī attrectāre nefās, dōnec mē flūmine uīuō abluerō.' {{versus|720}} Haec fātus lātōs umerōs subiectaque colla ueste super fuluīque īnsternor pelle leōnis, succēdōque onerī; dextrae sē paruus Iūlus implicuit sequiturque patrem nōn passibus aequīs; pōne subit coniūnx. Ferimur per opāca locōrum, {{versus|725}} et mē, quem dūdum nōn ūlla iniecta mouēbant tēla neque aduersō glomerātī exāmine Grāī, nunc omnēs terrent aurae, sonus excitat omnis suspēnsum et pariter comitīque onerīque timentem. Iamque propinquābam portīs omnemque uidēbar {{versus|730}} ēuāsisse uiam, subitō cum crēber ad aurīs uīsus adesse pedum sonitus, genitorque per umbram prōspiciēns 'Nāte' exclāmat 'fuge, nāte; propinquant: ārdentīs clipeōs atque aera micantia cernō.' Hīc mihi nesciŏ quod trepidō male nūmen amīcum {{versus|735}} cōnfūsam ēripuit mentem. Namque āuia cursū dum sequor et nōtā excēdō regiōne uiārum, heu miserō coniūnx fātōne ērepta Creūsa substitit, errāuitne uiā seu lāpsa resēdit, incertum; nec post oculīs est reddita nostrīs. {{versus|740}} Nec prius āmissam respexī animumue reflexī quam tumulum antīquae Cereris sēdemque sacrātam uēnimus: hīc dēmum collēctīs omnibus ūnā dēfuit, et comitēs nātumque uirumque fefellit. Quem nōn incūsāuī āmēns hominumque deōrum- {{versus|745}} que aut quid in ēuersā uīdī crūdēlius urbe? Ascanium Anchīsēnque patrem Teucrōsque penātīs commendō sociīs et curuā ualle recondō; ipse urbem repetō et cingor fulgentibus armīs. Stat cāsūs renouāre omnīs omnemque reuertī {{versus|750}} per Trōiam et rūrsus caput obiectāre perīclīs. Prīncipiō mūrōs obscūraque līmina portae, quā gressum extuleram, repetō et uestīgia retrō obseruāta sequor per noctem et lūmine lustrō: horror ubīque animō, simul ipsa silentia terrent. {{versus|755}} Inde domum, sī forte pedem, sī forte tulisset, mē referō: inruerant Danaī et tēctum omne tenēbant. Īlicet ignis edāx summa ad fastīgia uentō uoluitur; exsuperant flammae, furit aestus ad aurās. Prōcēdō et Priamī sēdēs arcemque reuīsō: {{versus|760}} et iam porticibus uacuis Iūnōnis asȳlō cūstōdēs lēctī Phoenīx et dīrus Ulixēs praedam adseruābant. Hūc undique Trōia gāza incēnsīs ērepta adytīs, mēnsaeque deōrum crātēresque aurō solidī, captīuaque uestis {{versus|765}} congeritur. Puerī et pauidae longō ōrdine mātrēs stant circum. Ausus quīn etiam uōcēs iactāre per umbram implēuī clāmōre uiās, maestusque Creūsam nēquīquam ingemināns iterumque iterumque uocāuī. {{versus|770}} Quaerentī et tēctīs urbis sine fīne ruentī īnfēlīx simulācrum atque ipsius umbra Creūsae uīsa mihi ante oculōs et nōtā maior imāgō. Obstipuī, steteruntque comae et uōx faucibus haesit. Tum sīc adfārī et cūrās hīs dēmere dictīs: {{versus|775}} 'Quid tantum īnsānō iuuat indulgēre dolōrī, ō dulcis coniūnx? Nōn haec sine nūmine dīuum ēueniunt; nec tē comitem hinc portāre Creūsam fās, aut ille sinit superī rēgnātor Olympī. Longa tibi exsilia et uastum maris aequor arandum, {{versus|780}} et terram Hesperiam ueniēs, ubi Lȳdius arua inter opīma uirum lēnī fluit agmine Thybris. Illīc rēs laetae rēgnumque et rēgia coniūnx parta tibī; lacrimās dīlēctae pelle Creūsae. Nōn ego Myrmidonum sēdēs Dolopumue superbās {{versus|785}} aspiciam aut Grāīs seruītum mātribus ībō, Dardanis et dīuae Ueneris nurus sed mē magna deum genetrix hīs dētinet ōrīs. Iamque ualē et nātī seruā commūnis amōrem.' Haec ubi dicta dedit, lacrimantem et multa uolentem {{versus|790}} dīcere dēseruit, tenuīsque recessit in aurās. Ter cōnātus ibī collō dare bracchia circum; ter frūstrā comprēnsa manūs effugit imāgō, pār leuibus uentīs uolucrīque simillima somnō. Sīc dēmum sociōs cōnsumptā nocte reuīsō. {{versus|795}} Atque hīc ingentem comitum adflūxisse nouōrum inueniō admīrāns numerum, mātrēsque uirōsque, collēctam exsiliō pūbem, miserābile uulgus. Undique conuēnēre animīs opibusque parātī in quāscumque uelim pelagō dēdūcere terrās. {{versus|800}} Iamque iugīs summae surgēbat Lūcifer Īdae dūcēbatque diem, Danaīque obsessa tenēbant līmina portārum, nec spēs opis ūlla dabātur. Cessī et sublātō montīs genitōre petīuī. </poem> {{Liber |Ante=Liber I |AnteNomen=Aeneis/Liber I |Post=Liber III |PostNomen=Aeneis/Liber III }} </div> {{finis}} {{textquality|75%}} [[en:Aeneid/Book II]] [[it:Eneide/Libro secondo]] 279a8uqsnnzz28hz6ax1pl9y8cbnu9n 0 3249 265188 246739 2026-05-10T11:13:03Z Saumache 27923 265188 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Publius Vergilius Maro |OperaeTitulus=Aeneis |OperaeWikiPagina=Aeneis |Annus=inter 29 et 19 a.Ch.n. |SubTitulus=Liber III }} <div class=text> {{Liber |Ante=Liber II |AnteNomen=Aeneis/Liber II |Post=Liber IV |PostNomen=Aeneis/Liber IV }} <poem> Postquam rēs Asiae Priamīque ēuertere gentem{{r|1|}} immeritam uīsum superīs, ceciditque superbum Īlium et omnis humō fūmat Neptūnia Trōia, dīuersa exsilia et dēsertās quaerere terrās auguriīs agimur dīuum, classemque sub ipsā {{versus|5}} Antandrō et Phrygiae mōlīmur montibus Īdae, incertī quō fāta ferant, ubi sistere dētur, contrahimusque uirōs. Uix prīma incēperat aestās et pater Anchīsēs dare fātis uēla iubēbat, lītora cum patriae lacrimāns portūsque relinquō {{versus|10}} et campōs ubi Trōia fuit. Feror exsul in altum cum sociīs nātōque penātibus et magnīs dīs. Terra procul uastīs colitur Māuortia campīs, Thrāces arant, ācrī quondam rēgnāta Lycurgō, hospitium antīquum Trōiae sociīque penātēs {{versus|15}} dum fortūna fuit. Feror hūc et lītore curuō moenia prīma locō fātīs ingressus inīquis Aeneadāsque meō nōmen dē nōmine fingō. Sacra Diōnaeae mātrī dīuīsque ferēbam auspicibus coeptōrum operum, superōque nitentem {{versus|20}} Caelicolum rēgī mactābam in lītore taurum. Forte fuit iuxtā tumulus, quō cornea summō uirgulta et dēnsīs hastīlibus horrida myrtus. Accessī uiridemque ab humō conuellere siluam cōnātus, rāmis tegerem ut frondentibus ārās, {{versus|25}} horrendum et dictū uideō mīrābile mōnstrum. Nam quae prīma solō ruptis rādīcibus arbōs uellitur, huic ātrō līquuntur sanguine guttae et terram tābō maculant. Mihi frīgidus horror membra quatit gelidusque coit formīdine sanguis. {{versus|30}} Rūrsus et alterius lentum conuellere uīmen īnsequor et causās penitus temptāre latentīs; āter et alterius sequitur dē cortice sanguis. Multa mouēns animō Nymphās uenerābar agrestīs Grādīuumque patrem, Geticīs quī praesidet aruīs, {{versus|35}} rīte secundārent uīsūs ōmenque leuārent. Tertia sed postquam maiōre hastīlia nīsū adgredior genibusque aduersae obluctor harēnae, (ēloquar an sileam?) gemitus lacrimābilis īmō audītur tumulō et uōx reddita fertur ad aurīs: {{versus|40}} 'Quid miserum, Aenēā, lacerās? Iam parce sepultō, parce piās scelerāre manūs. Nōn mē tibi Trōia externum tulit aut cruor hīc dē stīpite mānat. Heu fuge crūdēlīs terrās, fuge lītus auārum: nam Polydōrus ego. Hīc cōnfīxum ferrea tēxit {{versus|45}} tēlōrum seges et iaculīs incrēuit acūtīs.' Tum uērō ancipitī mentem formīdine pressus obstipuī steteruntque comae et uōx faucibus haesit. Hunc Polydōrum aurī quondam cum pondere magnō īnfēlīx Priamus furtim mandārat alendum {{versus|50}} Thrēiciō rēgī, cum iam diffīderet armīs Dardaniae cingīque urbem obsidiōne uidēret. Ille, ut opēs fractae Teucrum et Fortūna recessit, rēs Agamemnoniās uictrīciaque arma secūtus fās omne abrumpit: Polydōrum obtruncat, et aurō {{versus|55}} uī potitur. Quid nōn mortālia pectora cōgis, aurī sacra famēs! Postquam pauor ossa relīquit, dēlēctōs populī ad procerēs prīmumque parentem mōnstra deum referō, et quae sit sententia poscō. Omnibus īdem animus, scelerāta excēdere terrā, {{versus|60}} linquī pollūtum hospitium et dare classibus Austrōs. Ergō instaurāmus Polydōrō fūnus, et ingēns aggeritur tumulō tellūs; stant Mānibus ārae caeruleīs maestae uittīs ātrāque cupressō, et circum Īliadēs crīnem dē mōre solūtae; {{versus|65}} īnferimus tepidō spūmantia cymbia lacte sanguinis et sacrī paterās, animamque sepulcrō condimus et magnā suprēmum uōce ciēmus. Inde ubi prīma fidēs pelagō, plācātaque uentī dant maria et lēnis crepitāns uocat Auster in altum, {{versus|70}} dēdūcunt sociī nāuīs et lītora complent; prōuehimur portū terraeque urbēsque recēdunt. Sacra marī colitur mediō grātissima tellūs Nēreidum mātrī et Neptūnō Aegaeō, quam pius arquitenēns ōrās et lītora circum {{versus|75}} errantem Myconō ē celsā Gyarōque reuīnxit, immōtamque colī dedit et contemnere uentōs. Hūc feror, haec fessōs tūtō placidissima portū accipit; ēgressī uenerāmur Apollinis urbem. Rēx Anius, rēx īdem hominum Phoebīque sacerdōs, {{versus|80}} uittīs et sacrā redimītus tempora laurō occurrit; ueterem Anchīsēn agnōuit amīcum. Iungimus hospitiō dextrās et tēcta subīmus. Templa deī saxō uenerābar strūcta uetustō: 'Dā propriam, Thymbraee, domum; dā moenia fessīs {{versus|85}} et genus et mānsūram urbem; seruā altera Trōiae Pergama, reliquiās Danaum atque immitīs Achillī. Quem sequimur? Quōue īre iubēs? Ubi pōnere sēdēs? Dā, pater, augurium atque animīs inlābere nostrīs.' Vix ea fātus eram: tremere omnia uīsa repente, {{versus|90}} līminaque laurusque deī, tōtusque mouērī mōns circum et mūgīre adytīs cortīna reclūsīs. Summissī petimus terram et uōx fertur ad aurīs: 'Dardanidae dūrī, quae uōs ā stirpe parentum prīma tulit tellūs, eadem uōs ūbere laetō {{versus|95}} accipiet reducēs. Antīquam exquīrite mātrem. Hīc domus Aenēae cūnctīs dominābitur ōrīs et nātī nātōrum et quī nāscentur ab illīs.' Haec Phoebus; mixtōque ingēns exorta tumultū laetitia, et cūnctī quae sint ea moenia quaerunt, {{versus|100}} quō Phoebus uocet errantīs iubeatque reuertī. Tum genitor ueterum uoluēns monimenta uirōrum 'Audīte, ō procerēs,' ait 'et spēs discite uestrās. Crēta Iouis magnī mediō iacet īnsula pontō, mōns Īdaeus ubi et gentis cūnābula nostrae. {{versus|105}} Centum urbēs habitant magnās, ūberrima rēgna, maximus unde pater, sī rīte audīta recordor, Teucrus Rhoetēās prīmum est aduectus in ōrās, optāuitque locum rēgnō. Nōndum Īlium et arcēs Pergameae steterant; habitābant uallibus īmīs. {{versus|110}} Hinc māter cultrīx Cybelī Corybantiaque aera Īdaeumque nemus, hinc fīda silentia sacrīs, et iūnctī currum dominae subiēre leōnēs. Ergō agite et dīuum dūcunt quā iussa sequāmur: plācēmus uentōs et Cnōsia rēgna petāmus. {{versus|115}} Nec longō distant cursū: modo Iuppiter adsit, tertia lūx classem Crētaeīs sistet in ōrīs.' Sīc fātus meritōs ārīs mactāuit honōrēs, taurum Neptūnō, taurum tibi, pulcher Apollō, nigram Hiemī pecudem, Zephyrīs fēlīcibus albam. {{versus|120}} Fāma uolat pulsum rēgnīs cessisse paternīs Īdomenēa ducem, dēsertaque lītora Crētae, hoste uacāre domum sēdēsque astāre relictās. Linquimus Ortygiae portūs pelagōque uolāmus bacchātamque iugīs Naxon uiridemque Donūsam, {{versus|125}} Ōlearon niueamque Paron sparsāsque per aequor Cycladas, et crēbrīs legimus freta concita terrīs. Nauticus exoritur uariō certāmine clāmor: hortantur sociī Crētam proauōsque petāmus. Prōsequitur surgēns ā puppī uentus euntīs, {{versus|130}} Et tandem antīquīs Cūrētum adlābimur ōrīs. Ergō auidus mūrōs optātae mōlior urbis Pergameamque uocō, et laetam cognōmine gentem hortor amāre focōs arcemque attollere tēctīs. Iamque ferē siccō subductae lītore puppēs, {{versus|135}} cōnubiīs aruīsque nouīs operāta iuuentūs, iūra domōsque dabam, subitō cum tābida membrīs corruptō caelī tractū miserandaque uēnit arboribusque satīsque luēs et lētifer annus. Linquēbant dulcīs animās aut aegra trahēbant {{versus|140}} corpora; tum sterilīs exūrere Sīrius agrōs, ārēbant herbae et uīctum seges aegra negābat. Rūrsus ad ōrāclum Ortygiae Phoebumque remēnsō hortātur pater īre marī ueniamque precārī, quam fessīs fīnem rēbus ferat, unde labōrum {{versus|145}} temptāre auxilium iubeat, quō uertere cursūs. Nox erat et terrīs animālia somnus habēbat: effigiēs sacrae dīuum Phrygiīque penātēs, quōs mēcum ā Trōiā mediīsque ex ignibus urbīs extuleram, uīsī ante oculōs astāre iacentis {{versus|150}} in somnīs multō manifēstī lūmine, quā sē plēna per īnsertās fundēbat lūna fenestrās; tum sīc adfārī et cūrās hīs dēmere dictīs: 'Quod tibi dēlātō Ortygiam dictūrus Apollo est, hīc canit et tua nōs ēn ultrō ad līmina mittit. {{versus|155}} Nōs tē Dardaniā incēnsā tuaque arma secūtī, nōs tumidum sub tē permēnsī classibus aequor, īdem uentūrōs tollēmus in astra nepōtēs imperiumque urbī dabimus. Tū moenia magnīs magna parā longumque fugae nē linque labōrem. {{versus|160}} Mūtandae sēdēs. Nōn haec tibi lītora suāsit Dēlius aut Crētae iussit consīdere Apollō. Est locus, Hesperiam Grāī cognōmine dīcunt, terra antīqua, potēns armīs atque ūbere glaebae; Oenōtrī coluēre uirī; nunc fāma minōrēs {{versus|165}} Italiam dīxisse ducis dē nōmine gentem. Hae nōbīs propriae sēdēs, hinc Dardanus ortus Īasiusque pater, genus ā quō prīncipe nostrum. Surge age et haec laetus longaeuō dicta parentī haud dubitanda refer: Corythum terrāsque requīrat {{versus|170}} Ausoniās; Dictaea negat tibi Iuppiter arua.' Tālibus attonitus uīsīs et uōce deōrum, nec sopor illud erat, sed cōram agnōscere uultūs uēlātāsque comās praesentiaque ōra uidēbar; tum gelidus tōtō mānābat corpore sūdor. {{versus|175}} Corripiō ē strātīs corpus tendōque supīnās ad caelum cum uōce manūs et mūnera lībō intemerāta focīs. Perfectō laetus honōre Anchīsen faciō certum remque ōrdine pandō. Agnōuit prōlem ambiguam geminōsque parentīs, {{versus|180}} sēque nouō ueterum dēceptum errōre locōrum. Tum memorat: 'Nāte, Īliacīs exercite fātīs, sōla mihī tālīs cāsūs Cassandra canēbat. Nunc repetō haec generī portendere dēbita nostrō et saepe Hesperiam, saepe Itala rēgna uocāre. {{versus|185}} Sed quis ad Hesperiae uentūrōs lītora Teucrōs crēderet? Aut quem tum uātēs Cassandra mouēret? Cēdāmus Phoebō et monitī meliōra sequāmur.' Sīc ait, et cūnctī dictō pārēmus ouantēs. Hanc quoque dēserimus sēdem paucīsque relictīs {{versus|190}} uēla damus uastumque cauā trabe currimus aequor. Postquam altum tenuēre rātēs nec iam amplius ūllae appārent terrae, caelum undique et undique pontus, tum mihi caeruleus suprā caput astitit imber noctem hiememque ferēns, et inhorruit unda tenebrīs. {{versus|195}} Continuō uentī uoluunt mare magnaque surgunt aequora, dispersī iactāmur gurgite uastō; inuoluēre diem nimbī et nox ūmida caelum abstulit, ingeminant abruptīs nūbibus ignēs, excutimur cursū et caecīs errāmus in undīs. {{versus|200}} Ipse diem noctemque negat discernere caelō nec meminisse uiae mediā Palinūrus in undā. Trīs adeō incertōs caecā cālīgine sōlēs errāmus pelagō, totidem sine sīdere noctēs. Quārtō terra diē prīmum sē attollere tandem {{versus|205}} uīsa, aperīre procul montīs ac uoluere fūmum. Uēla cadunt, rēmīs insurgimus; haud mora, nautae adnixī torquent spūmās et caerula uerrunt. Seruātum ex undīs Strophadum mē lītora prīmum excipiunt. Strophadēs Grāiō stant nōmine dictae {{versus|210}} īnsulae Īoniō in magnō, quās dīra Celaenō Harpȳiaeque colunt aliae, Phīnēia postquam clausa domus mēnsāsque metū līquēre priōrēs. Trīstius haud illīs mōnstrum, nec saeuior ūlla pestis et īra deum Stygiīs sēsē extulit undīs. {{versus|215}} Virgineī uolucrum uultūs, foedissima uentris prōluuiēs uncaeque manūs et pallida semper ōra fame. Hūc ubi dēlātī portūs intrāuimus, ecce laeta boum passim campīs armenta uidēmus {{versus|220}} caprigenumque pecus nūllō cūstōde per herbās. Inruimus ferrō et dīuōs ipsumque uocāmus in partem praedamque Iouem; tum lītore curuō exstruimusque torōs dapibusque epulāmur opīmīs. At subitae horrificō lāpsū dē montibus adsunt {{versus|225}} Harpȳiae et magnīs quatiunt clangōribus ālās, dīripiuntque dapēs contāctūque omnia foedant immundō; tum uōx taetrum dīra inter odōrem. Rūrsum in sēcessū longō sub rūpe cauātā [arboribus clausam circum atque horrentibus umbrīs] {{versus|230}} īnstruimus mēnsās ārīsque repōnimus ignem; rūrsum ex dīuersō caelī caecīsque latebrīs turba sonāns praedam pedibus circumuolat uncīs, polluit ōre dapēs. Sociīs tunc arma capessant ēdīcō, et dīrā bellum cum gente gerendum. {{versus|235}} Haud secus ac iussī faciunt tēctōsque per herbam dispōnunt ēnsīs et scūta latentia condunt. Ergō ubi dēlāpsae sonitum per curua dedēre lītora, dat signum speculā Mīsēnus ab altā aere cauō. Inuādunt sociī et noua proelia temptant, {{versus|240}} obscēnās pelagī ferrō foedāre uolucrīs. Sed neque uim plūmīs ūllam nec uulnera tergō accipiunt, celerīque fugā sub sīdera lāpsae sēmēsam praedam et uestīgia foeda relinquunt. Ūna in praecelsā cōnsēdit rūpe Celaenō, {{versus|245}} īnfēlīx uātēs, rumpitque hanc pectore uōcem: 'Bellum etiam prō caede boum strātīsque iuuencīs, Laomedontiadae, bellumne īnferre parātis et patriō Harpȳiās īnsontīs pellere rēgnō? Accipite ergō animīs atque haec mea fīgite dicta, {{versus|250}} quae Phoebō pater omnipotēns, mihi Phoebus Apollō praedīxit, uōbīs Furiārum ego maxima pandō. Italiam cursū petitis uentīsque uocātīs: ībitis Italiam portūsque intrāre licēbit. Sed nōn ante datam cingētis moenibus urbem {{versus|255}} quam uōs dīra famēs nostraeque iniūria caedis ambēsās subigat mālīs absūmere mēnsās.' Dīxit, et in siluam pennīs ablāta refūgit. At sociīs subitā gelidus formīdine sanguis dēriguit: cecidēre animī, nec iam amplius armīs, {{versus|260}} sed uōtīs precibusque iubent exposcere pācem, sīue deae seu sint dīrae obscēnaeque uolucrēs. et pater Anchīsēs passīs dē lītore palmīs nūmina magna uocat meritōsque indīcit honōrēs: 'Dī, prohibēte minās; dī, tālem āuertite cāsum {{versus|265}} et placidī seruāte piōs.' Tum lītore fūnem dēripere excussōsque iubet laxāre rudentīs. Tendunt uēla Notī: fugimus spūmantibus undīs quā cursum uentusque gubernātorque uocābat. Iam mediō appāret flūctū nemorōsa Zacynthos {{versus|270}} Dūlichiumque Samēque et Nēritos ardua saxīs. Effugimus scopulōs Ithacae, Lāertia rēgna, et terram altrīcem saeuī exsecrāmur Ulixī. Mox et Leucātae nimbōsa cacūmina montis et formīdātus nautīs aperītur Apollō. {{versus|275}} Hunc petimus fessī et paruae succēdimus urbī; ancora dē prōrā iacitur, stant lītore puppēs. Ergō inspērāta tandem tellūre potītī lustrāmurque Iouī uōtīsque incendimus ārās, Actiaque Īliacīs celebrāmus lītora lūdīs. {{versus|280}} Exercent patriās oleō lābente palaestrās nūdātī sociī: iuuat ēuāsisse tot urbēs Argolicās mediōsque fugam tenuisse per hostīs. Intereā magnum sōl circumuoluitur annum et glaciālis hiems Aquilōnibus asperat undās. {{versus|285}} Aere cauō clipeum, magnī gestāmen Abantis, postibus aduersīs fīgo et rem carmine signō: Aenēās haec dē Danaīs victōribus arma; linquere tum portūs iubeō et consīdere trānstrīs. Certātim sociī feriunt mare et aequora uerrunt: {{versus|290}} prōtinus āeriās Phaeācum abscondimus arcēs lītoraque Ēpīrī legimus portūque subīmus Chāoniō et celsam Būthrōtī accēdimus urbem. Hīc incrēdibilīs rērum fāma occupat aurīs, Prīamidēn Helenum Grāiās rēgnāre per urbīs {{versus|295}} coniugiō Aeacidae Pyrrhī scēptrīsque potītum, et patriō Andromachēn iterum cessisse marītō. Obstipuī, mīrōque incēnsum pectus amōre compellāre uirum et cāsus cognōscere tantōs. Prōgredior portū classīs et lītora linquēns, {{versus|300}} sollemnīs cum forte dapēs et trīstia dōna ante urbem in lūcō falsī Simoentis ad undam lībābat cinerī Andromachē mānīsque uocābat Hectoreum ad tumulum, uiridī quem caespite inānem et geminās, causam lacrimīs, sacrāuerat ārās. {{versus|305}} Ut mē conspexit uenientem et Trōia circum arma āmēns uīdit, magnīs exterrita mōnstrīs dēriguit uīsū in mediō, calor ossa relīquit, lābitur, et longō uix tandem tempore fātur: 'Uērane tē faciēs, uērus mihi nuntius adfers, {{versus|310}} nāte deā? Uīuisne? Aut, sī lūx alma recessit, Hector ubi est?' Dīxit, lacrimāsque effūdit et omnem implēuit clāmōre locum. Uix pauca furentī subiciō et rāris turbātus uōcibus hīscō: 'Uīuō equidem uītamque extrēma per omnia dūcō; {{versus|315}} nē dubitā, nam uēra uidēs. Heu! Quis tē cāsūs dēiectam coniuge tantō excipit, aut quae digna satis fortūna reuīsit, Hectoris Andromachē? Pyrrhin cōnūbia seruās?' Dēiēcit uultum et dēmissā uōce locūta est: {{versus|320}} 'Ō fēlīx ūna ante aliās Priamēia uirgō, hostīlem ad tumulum Trōiae sub moenibus altīs iussa morī, quae sortītus nōn pertulit ūllōs nec uictōris herī tetigit captīua cubīle! Nōs patriā incēnsā dīuersa per aequora uectae {{versus|325}} stirpis Achillēae fastūs iuuenemque superbum seruitiō ēnīxae tulimus; quī deinde secūtus Lēdaeam Hermionēn Lacedaemoniōsque hymenaeōs mē famulō famulamque Helenō trānsmīsit habendam. Ast illum ēreptae magnō flammātus amōre {{versus|330}} coniugis et scelerum furiīs agitātus Orestēs excipit incautum patriāsque obtruncat ad ārās. Morte Neoptolemī rēgnōrum reddita cessit pars Helenō, quī Chāoniōs cognōmine campōs Chāoniamque omnem Trōiānō ā Chāone dixit, {{versus|335}} Pergamaque Īliacamque iugīs hanc addidit arcem. Sed tibi quī cursum uentī, quae fāta dedēre? Aut quisnam ignārum nostrīs deus appulit ōrīs? Quid puer Ascanius? Superatne et uēscitur aurā? Quem tibi iam Trōiā? {{versus|340}} Ecqua tamen puerō est āmissae cūra parentis? Ecquid in antīquam uirtūtem animōsque uirīlīs et pater Aenēās et auunculus excitat Hector?' Tālia fundēbat lacrimāns longōsque ciēbat incassum flētūs, cum sēsē ā moenibus hērōs {{versus|345}} Prīamidēs multīs Helenus comitantibus adfert, agnōscitque suōs laetusque ad līmina dūcit, et multum lacrimās uerba inter singula fundit. Prōcēdō et paruam Trōiam simulātaque magnīs Pergama et ārentem Xanthī cognōmine rīuum {{versus|350}} agnōscō, Scaeaeque amplector līmina portae; nec nōn et Teucrī sociā simul urbe fruuntur. Illōs porticibus rēx accipiēbat in amplīs: aulāī mediō lībābant pōcula Bacchī impositīs aurō dapibus, paterāsque tenēbant. {{versus|355}} Iamque diēs alterque diēs prōcessit, et aurae uēla uocant tumidōque īnflātur carbasus Austrō: hīs uātem adgredior dictōs ac tālia quaesō: 'Trōiugena, interpres dīuum, quī nūmina Phoebī, quī tripodās Clariī et laurūs, quī sīdera sentīs {{versus|360}} et uolucrum linguās et praepetis ōmina pennae, fāre age, namque omnis cursum mihi prōspera dīxit religiō, et cūnctī suāsērunt nūmine dīuī Italiam petere et terrās temptāre repostās; sōla nouum dictūque nefās Harpȳia Celaeno {{versus|365}} prōdigium canit et trīstīs dēnūntiat īrās obscēnamque famem, quae prīma perīcula uītō? Quidue sequēns tantōs possim superāre labōrēs?' Hīc Helenus caesīs prīmum dē mōre iuuencīs exōrat pācem dīuum uittāsque resoluit {{versus|370}} sacrātī capitīs, mēque ad tua līmina, Phoebe, ipse manū multō suspēnsum nūmine dūcit, atque haec deinde canit dīuīnō ex ōre sacerdōs: 'Nāte deā, nam tē maiōribus īre per altum auspiciīs manifēsta fidēs; sīc fāta deum rēx {{versus|375}} sortītur uoluitque uicēs, is uertitur ōrdō, pauca tibī ē multīs, quō tūtior hospita lustrēs aequora et Ausoniō possīs cōnsīdere portū, expediam dictīs; prohibent nam cētera Parcae scīre Helenum fārīque uetat Sāturnia Iūnō. {{versus|380}} Prīncipiō Italiam, quam tū iam rēre propinquam uīcīnōsque, ignāre, parās inuādere portūs, longa procul longīs uia dīuidit inuia terrīs. Ante et Trīnacriā lentandus rēmus in undā et salis Ausoniī lustrandum nāuibus aequor {{versus|385}} īnfernīque lacūs Aeaeaeque īnsula Circae, quam tūtā possīs urbem compōnere terrā. Signa tibī dīcam, tū condita mente tenētō: cum tibi sollicitō sēcrētī ad flūminis undam lītoreīs ingēns inuenta sub īlicibus sūs {{versus|390}} trīgintā capitum fētus ēnīxa iacēbit, alba solō recubāns, albī circum ūbera nātī, is locus urbis erit, requiēs ea certa labōrum. Nec tū mēnsārum morsūs horresce futūrōs: fāta uiam inuenient aderitque uocātus Apollō. {{versus|395}} Hās autem terrās Italīque hanc lītoris ōram, proxima quae nostrī perfunditur aequoris aestū, effuge; cūncta malīs habitantur moenia Grāīs. Hīc et Nāryciī posuērunt moenia Locrī, et Sallentīnōs obsēdit mīlite campōs {{versus|400}} Lyctius Īdomenēus; hīc illa ducis Meliboeī parua Philoctētae subnīxa Petēlia mūrō. Quīn ubi trānsmissae steterint trāns aequora classēs et positīs ārīs iam uōta in lītore soluēs, purpureō uēlāre comās adopertus amictū, {{versus|405}} nē quā inter sanctōs ignīs in honōre deōrum hostīlis faciēs occurrat et ōmina turbet. Hunc sociī mōrem sacrōrum, hunc ipse tenētō; hāc castī maneant in religiōne nepōtēs. Ast ubi dīgressum Siculae tē admōuerit ōrae {{versus|410}} uentus, et angustī rārēscent claustra Pelōrī, laeua tibī tellūs et longō laeua petantur aequora circuitū; dextrum fuge lītus et undās. Haec loca uī quondam et uastā conuulsa ruīnā, tantum aeuī longinqua ualet mūtāre uetustās, {{versus|415}} dissiluisse ferunt, cum prōtinus utraque tellūs ūna foret: uēnit mediō uī pontus et undīs Hesperium Siculō latus abscidit, aruaque et urbēs lītore dīdūctās angustō interluit aestū. Dextrum Scylla latus, laeuum implācāta Charybdis {{versus|420}} obsidet, atque īmō barathrī ter gurgite uastōs sorbet in abruptum flūctūs rūrsusque sub aurās ērigit alternōs, et sīdera uerberat undā. At Scyllam caecīs cohibet spēlunca latebrīs ōra exsertantem et nāuīs in saxa trahentem. {{versus|425}} Prīma hominis faciēs et pulchrō pectore uirgō pūbe tenus, postrēma immāni corpore pistrix delphīnum caudās uterō commissa lupōrum. Praestat Trīnacriī mētās lustrāre Pachȳnī cessantem, longōs et circumflectere cursūs, {{versus|430}} quam semel īnfōrmem uastō uidisse sub antrō Scyllam et caeruleīs canibus resonantia saxa. Praetereā, sī quā est Helenō prūdentia uātī, sī qua fidēs, animum sī uēris implet Apollō, ūnum illud tibi, nāte deā, prōque omnibus ūnum {{versus|435}} praedīcam et repetēns iterumque iterumque monēbō, Iūnōnis magnae prīmum prece nūmen adōrā, Iūnōnī cane uōta libēns dominamque potentem supplicibus superā dōnīs: sīc dēnique uictor Trīnacriā fīnīs Italōs mittēre relictā. {{versus|440}} Hūc ubi dēlātus Cūmaeam accesseris urbem dīuīnōsque lacus et Auerna sonantia siluīs, īnsānam uātem aspiciēs, quae rūpe sub īmā fāta canit foliīsque notās et nōmina mandat. Quaecumque in foliīs dēscrīpsit carmina uirgō {{versus|445}} dīgerit in numerum atque antrō sēclūsa relinquit: illa manent immōta locīs neque ab ōrdine cēdunt. Uērum eadem, uersō tenuis cum cardine uentus impulit et tenerās turbāuit iānua frondēs, numquam deinde cauō uolitantia prendere saxō {{versus|450}} nec reuocāre sitūs aut iungere carmina cūrat: incōnsultī abeunt sēdemque ōdēre Sibyllae. Hīc tibi nē qua morae fuerint dispendia tantī, quamuīs increpitent sociī et uī cursus in altum uēla uocet, possīsque sinūs implēre secundōs, {{versus|455}} quīn adeās uātem precibusque ōrācula poscās ipsa canat uōcemque uolēns atque ōra resoluat. Illa tibi Italiae populōs uentūraque bella et quō quemque modō fugiāsque ferāsque labōrem expediet, cursūsque dabit uenerāta secundōs. {{versus|460}} Haec sunt quae nostrā liceat tē uōce monērī. Uāde age et ingentem factīs fer ad aethera Trōiam.' Quae postquam uātēs sīc ōre effātus amīcō est, dōnā dehinc aurō grauia ac sectō elephantō imperat ad nāuīs ferrī, stīpatque carīnīs {{versus|465}} ingēns argentum Dōdōnaeōsque lebētas, lōrīcam cōnsertam hāmīs aurōque trilīcem, et cōnum īnsignīs galeae cristāsque comantīs, arma Neoptolemī. Sunt et sua dōna parentī. Addit equōs, additque dūces, {{versus|470}} rēmigium supplet, sociōs simul īnstruit armīs. Intereā classem uēlīs aptāre iubēbat Anchīsēs, fieret uēntō mora nē qua ferentī. Quem Phoebī interpres multō compellat honōre: 'Coniugiō, Anchīsā, Veneris dignāte superbō, {{versus|475}} cūra deum, bis Pergameīs ērepte ruīnīs, ecce tibi Ausoniae tellūs: hanc arripe uēlīs. Et tamen hanc pelagō praeterlābāre necesse est: Ausoniae pars illa procul quam pandit Apollō. Uāde,' ait 'Ō fēlīx nātī pietāte. Quid ultrā {{versus|480}} prōuehor et fandō surgentīs dēmoror Austrōs?' Nec minus Andromachē dīgressū maesta suprēmō fert pictūrātās aurī subtēmine uestīs et Phrygiam Ascaniō chlamydem, nec cēdit honōre, textilibusque onerat dōnīs, ac tālia fātur: {{versus|485}} 'Accipe et haec, manuum tibi quae monimenta meārum sint, puer, et longum Andromachae testentur amōrem, coniugis Hectoreae. Cape dōna extrēma tuōrum, ō mihi sōla meī super Astyanactis imāgō. Sīc oculōs, sīc ille manūs, sīc ōra ferēbat; {{versus|490}} et nunc aequālī tēcum pūbesceret aeuō.' Hōs ego dīgrediēns lacrimīs adfābar obortīs: 'Uīuite fēlīcēs, quibus est fortūna perācta iam sua: nōs alia ex aliīs in fāta uocāmur. Uōbīs parta quiēs: nūllum maris aequor arandum, {{versus|495}} arua neque Ausoniae semper cēdentia retrō quaerenda. Effigiem Xanthī Trōiamque uidētis quam uestrae fēcēre manūs, meliōribus, optō, auspiciīs, et quae fuerit minus obuia Grāīs. Sī quandō Thybrim uīcīnaque Thybridis arua {{versus|500}} intrārō gentīque meae data moenia cernam, cognātās urbēs ōlim populōsque propinquōs, Ēpīrō Hesperiam, quibus īdem Dardanus auctor atque īdem cāsus, ūnam faciēmus utramque Trōiam animīs: maneat nostrōs ea cūra nepōtēs.' {{versus|505}} Prōuehimur pelagō uīcīna Ceraunia iuxtā, unde iter Italiam cursusque breuissimus undīs. Sōl ruit intereā et montēs umbrantur opācī; sternimur optātae gremiō tellūris ad undam sortītī rēmōs passimque in lītore siccō {{versus|510}} corpora cūrāmus, fessōs sopor inrigat artūs. Necdum orbem medium Nox Hōrīs ācta subībat: haud segnīs strātō surgit Palinūrus et omnīs explōrat uentōs atque auribus āera captat; sīdera cūncta notat tacitō lābentia caelō, {{versus|515}} Arctūrum pluuiāsque Hyadas geminōsque Triōnēs, armātumque aurō circumspicit Ōrīōna. Postquam cūncta uidet caelō constāre serēnō, dat clārum ē puppī signum; nōs castra mouēmus temptāmusque uiam et uēlōrum pandimus ālās. {{versus|520}} Iamque rubēscēbat stēllīs Aurōra fugātīs cum procul obscūrōs collīs humilemque uidēmus Italiam. Italiam prīmus conclāmat Achātēs, Italiam laetō sociī clāmōre salūtant. Tum pater Anchīsēs magnum crātēra corōna {{versus|525}} induit implēuitque merō, dīuōsque uocāuit stāns celsā in puppī: 'Dī maris et terrae tempestātumque potentēs, ferte uiam uentō facilem et spīrāte secundī.' Crēbrescunt optātae aurae portusque patescit {{versus|530}} iam propior, templumque appāret in arce Mineruae; uēla legunt sociī et prōrās ad lītora torquent. Portus ab eurōō flūctū curuātus in arcum, obiectae salsā spūmant aspergine cautēs, ipse latet: geminō dēmittunt bracchia mūrō {{versus|535}} turrītī scopulī refugitque ab lītore templum. Quattuōr hīc, prīmum ōmen, equōs in grāmine uīdī tondentīs campum lātē, candōre niuālī. Et pater Anchīsēs 'bellum, ō terra hospita, portās: bellō armantur equī, bellum haec armenta minantur. {{versus|540}} Sed tamen īdem ōlim currū succēdere suētī quadripedēs et frēna iugō concordia ferre: spēs et pācis' ait. Tum nūmina sancta precāmur Palladis armisonae, quae prīma accēpit ouantīs, et capita ante ārās Phrygiō uēlāmur amictū, {{versus|545}} praeceptīsque Helenī, dederat quae maxima, rīte Iūnōnī Argīuae iussōs adolēmus honōrēs. Haud mora, continuō perfectīs ōrdine uōtīs cornua uēlātārum obuertimus antemnārum, Grāiugenumque domōs suspectaque linquimus arua. {{versus|550}} Hinc sinus Herculeī, sī uēra est fāma, Tarentī cernitur, attollit sē dīua Lacīnia contra, Caulōnīsque arcēs et nāuifragum Scylacēum. Tum procul ē fluctū Trīnacria cernitur Aetna, et gemitum ingentem pelagī pulsātaque saxa {{versus|555}} audīmus longē fractāsque ad lītora uōcēs, exsultantque uada atque aestū miscentur harēnae. Et pater Anchīsēs 'nīmīrum hīc illa Charybdis: hōs Helenus scopulōs, haec saxa horrenda canēbat. ēripite, ō sociī, pariterque īnsurgite rēmīs.' {{versus|560}} Haud minus ac iussī faciunt, prīmusque rudentem contorsit laeuās prōram Palinūrus ad undās; laeuam cūncta cohors rēmīs uentīsque petīuit. Tollimur in caelum curuāto gurgite, et īdem subductā ad Mānīs īmōs dēsēdimus undā. {{versus|565}} Ter scopulī clāmōrem inter caua saxa dedēre, ter spūmam ēlīsam et rōrantia uīdimus astra. Intereā fessōs uentus cum sōle relīquit, ignarīque uiae Cyclōpum adlābimur ōrīs. Portus ab accessū uentōrum immōtus et ingēns {{versus|570}} ipse: sed horrificīs iuxtā tonat Aetna ruīnīs, interdumque ātram prōrumpit ad aethera nūbem turbine fūmantem piceō et candente fauillā, attollitque globōs flammārum et sīdera lambit; interdum scopulōs auulsaque uiscera montis {{versus|575}} ērigit ēructāns, liquefactaque saxa sub aurās cum gemitū glomerat fundōque exaestuat īmō. Fāma est Enceladī sēmustum fulmine corpus urgērī mōle hāc, ingentemque īnsuper Aetnam impositam ruptīs flammam exspīrāre camīnīs, {{versus|580}} et fessum quotiēns mūtet latus, intremere omnem murmure Trīnacriam et caelum subtexere fūmō. Noctem illam tēctī siluīs immānia mōnstra perferimus, nec quae sonitum det causa uidēmus. Nam neque erant astrōrum ignēs nec lūcidus aethrā {{versus|585}} sīdereā polus, obscūrō sed nūbila caelō, et lūnam in nimbō nox intempesta tenēbat. Postera iamque diēs prīmō surgēbat Eōō ūmentemque Aurōra polō dīmōuerat umbram, cum subitō ē siluīs maciē cōnfecta suprēma {{versus|590}} ignōtī noua fōrma uirī miserandaque cultū prōcēdit supplexque manūs ad lītora tendit. Respicimus. Dīra inluuiēs immissaque barba, cōnsertum tegimen spīnīs: at cētera Grāius, et quondam patriīs ad Trōiam missus in armīs. {{versus|595}} Isque ubi Dardaniōs habitūs et Trōia uīdit arma procul, paulum aspectū conterritus haesit continuitque gradum; mox sēsē ad lītora praeceps cum flētū precibusque tulit: 'Per sīdera testor, per superōs atque hoc caelī spīrābile lūmen, {{versus|600}} tollite mē, Teucrī. Quāscumque abdūcite terrās: Hoc sat erit. Sciŏ mē Danaīs ē classibus ūnum et bellō Īliacōs fateor petiisse penātīs. Prō quō, sī sceleris tanta est iniūria nostrī, spargite mē in flūctūs uastōque immergite pontō; {{versus|605}} sī pereō, hominum manibus periisse iuuābit.' Dīxerat et genua amplexus genibusque uolūtāns haerēbat. Quī sit fārī, quō sanguine crētus, hortāmur, quae deinde agitet fortūna fatērī. Ipse pater dextram Anchīsēs haud multa morātus {{versus|610}} dat iuuenī atque animum praesentī pignore firmat. Ille haec dēpositā tandem formīdine fātur: 'Sum patria ex Ithacā, comes īnfēlīcis Ulixī, nōmine Achaemenidēs, Trōiam genitōre Adamastō paupere (mānsissetque utinam fortūna!) profectus. {{versus|615}} Hīc mē, dum trepidī crūdēlia līmina linquunt, immemorēs sociī uastō Cyclōpis in antrō dēseruēre. Domus saniē dapibusque cruentīs, intus opāca, ingēns. Ipse arduus, altaque pulsat sīdera, (dī tālem terrīs āuertite pestem!) {{versus|620}} nec uīsū facilis nec dictū adfābilis ūllī; uisceribus miserōrum et sanguine uescitur ātrō. Uīdī egomet duo dē numerō cum corpora nostrō prēnsa manū magnā mediō resupīnus in antrō frangeret ad saxum, saniēque aspersa natārent {{versus|625}} līmina; uīdī ātrō cum membra fluentia tābō manderet et tepidī tremerent sub dentibus artūs, haud impūne quidem, nec tālia passus Ulixēs oblītusue suī est Ithacus discrīmine tantō. Nam simul explētus dapibus uīnōque sepultus {{versus|630}} ceruīcem īnflexam posuit, iacuitque per antrum immēnsus saniem ēructāns et frusta cruentō per somnum commixta merō, nōs magna precātī nūmina sortītīque uicēs ūnā undique circum fundimur, et tēlō lūmen terebrāmus acūtō {{versus|635}} ingēns quod toruā sōlum sub fronte latēbat, Argolicī clipeī aut Phoebēae lampadis īnstar, et tandem laetī sociōrum ulcīscimur umbrās. Sed fugite, ō miserī, fugite atque ab lītore fūnem rumpite. {{versus|640}} Nam quālis quantusque cauō Polyphēmus in antrō lānigerās claudit pecudēs atque ūbera pressat, centum aliī curua haec habitant ad lītora uulgō īnfandī Cyclōpes et altīs montibus errant. Tertia iam lūnae sē cornua lūmine complent {{versus|645}} cum uītam in siluīs inter dēserta ferārum lustra domōsque trahō uastōsque ab rūpe Cyclōpas prōspiciō sonitumque pedum uōcemque tremēscō. Uictum īnfēlīcem, bācās lapidōsaque corna, dant rāmī, et uulsīs pāscunt rādīcibus herbae. {{versus|650}} Omnia conlustrāns hanc prīmum ad lītora classem cōnspexī uenientem. Huic mē, quaecumque fuisset, addīxī: satis est gentem effūgisse nefandam. Uōs animam hanc potius quōcumque absūmite lētō.' Vix ea fātus erat summō cum monte uidēmus {{versus|655}} ipsum inter pecudēs uastā sē mōle mouentem pāstōrem Polyphēmum et lītora nōta petentem, mōnstrum horrendum, īnfōrme, ingēns, cui lūmen adēmptum. trunca manum pīnus regit et uestīgia firmat; lānigerae comitantur ouēs; ea sōla uoluptās {{versus|660}} sōlāmenque malī. Postquam altōs tetigit flūctūs et ad aequora uēnit, lūminis effossī fluidum lauit inde cruōrem dentibus īnfrendēns gemitū, graditurque per aequor iam medium, necdum flūctūs latera ardua tīnxit. {{versus|665}} Nōs procul inde fugam trepidī celerāre receptō supplice sīc meritō tacitīque incīdere fūnem, uertimus et prōnī certantibus aequora rēmīs. Sēnsit, et ad sonitum uōcis uestīgia torsit. Uērum ubi nūlla datur dextrā adfectāre potestās {{versus|670}} nec potis Īoniōs flūctūs aequāre sequendō, clāmōrem immēnsum tollit, quō pontus et omnēs intremuēre undae, penitusque exterrita tellūs Italiae curuīsque immūgiit Aetna cauernīs. At genus ē siluīs Cyclōpum et montibus altīs {{versus|675}} excītum ruit ad portūs et lītora complent. Cernimus astantis nēquīquam lūmine toruō Aetnaeōs frātrēs caelō capita alta ferentīs, concilium horrendum: quālēs cum uertice celsō Āeriae quercūs aut cōniferae cyparissī {{versus|680}} cōnstiterunt, silua alta Iouis lūcusue Diānae. Praecipitīs metus ācer agit quōcumque rudentīs excutere et uentīs intendere uēla secundīs. Contrā iussa monent Helenī, Scyllamque Charybdin- que inter, utrimque uiam lētī discrīmine paruō, {{versus|685}} nī teneam cursūs: certum est dare lintea retrō. Ecce autem Boreās angusta ab sēde Pelōrī missus adest: uīuō praeteruehor ōstia saxō Pantagiae Megarōsque sinūs Thapsumque iacentem. Tālia mōnstrābat relegēns errāta retrōrsus {{versus|690}} lītora Achaemenidēs, comes īnfēlīcis Ulixī. Sīcaniō praetenta sinū iacet īnsula contrā Plēmyrium undōsum; nōmen dīxēre priōrēs Ortygiam. Alphēum fāma est hūc Ēlidis amnem occultās ēgisse uiās subter mare, quī nunc {{versus|695}} ōre, Arethūsa, tuō Siculīs cōnfunditur undīs. Iussī nūmina magna locī uenerāmur, et inde exsuperō praepingue solum stāgnantis Helōrī. Hinc altās cautēs prōiectaque saxa Pachȳnī rādimus, et fātis numquam concessa mouērī {{versus|700}} appāret Camerīna procul campīque Gelōī, immānīsque Gelā fluuiī cognōmine dicta. Arduus inde Acragās ostentat maxima longē moenia, magnanimum quondam generātor equōrum; tēque datīs linquō uentīs, palmōsa Selīnūs, {{versus|705}} et uada dūra legō saxīs Lilybēia caecīs. Hinc Drepanī mē portus et inlaetābilis ōrā accipit. Hīc pelagī tot tempestātibus actus heu, genitōrem, omnis cūrae cāsūsque leuāmen, āmittō Anchīsēn. Hīc mē, pater optime, fessum {{versus|710}} dēseris, heu, tantis nēquīquam ērepte perīclīs! Nec uātēs Helenus, cum multa horrenda monēret, hōs mihi praedīxit lūctūs, nōn dīra Celaenō. Hic labor extrēmus, longārum haec mēta uiārum, hinc mē dīgressum uestrīs deus appulit ōrīs. {{versus|715}} Sīc pater Aenēās intentīs omnibus ūnus fāta renarrābat dīuum cursūsque docēbat. Conticuit tandem factōque hīc fīne quiēuit. </poem> {{Liber |Ante=Liber II |AnteNomen=Aeneis/Liber II |Post=Liber IV |PostNomen=Aeneis/Liber IV }} </div> {{finis}} {{textquality|75%}} [[en:Aeneid (Dryden)/Book III]] [[it:Eneide/Libro terzo]] [[pt:Eneida Brazileira/III]] qkr82f1e9b3o2nv7ye0ap420nrsxef2 0 3250 265190 247122 2026-05-10T11:18:28Z Saumache 27923 265190 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Vergilius Maro |OperaeTitulus= Aeneis |OperaeWikiPagina= Aeneis |Annus= inter 29 et 19 a.Ch.n. |SubTitulus= Liber IV }} <div class=text> {{Liber |Ante= Liber III |AnteNomen= Aeneis/Liber III |Post= Liber V |PostNomen= Aeneis/Liber V }} <poem> At rēgīna grauī iamdūdum saucia cūrā{{r|1|}} uulnus alit uēnīs et caecō carpitur ignī. Multa uirī uirtūs animō multusque recursat gentis honōs: haerent īnfīxī pectore uultūs uerbaque nec placidam membrīs dat cūra quiētem. {{versus|5}} Postera Phoebēā lustrābat lampade terrās ūmentemque Aurōra polō dīmōuerat umbram, cum sīc ūnanimam adloquitur male sāna sorōrem: 'Anna soror, quae mē suspēnsam īnsomnia terrent! Quis nouus hic nostrīs successit sēdibus hospes, {{versus|10}} quem sēsē ōre ferēns, quam fortī pectore et armīs! Crēdō equidem, nec uāna fidēs, genus esse deōrum. Dēgenerēs animōs timor arguit. Heu, quibus ille iactātus fātīs! Quae bella exhausta canēbat! Sī mihi nōn animō fīxum immōtumque sedēret {{versus|15}} nē cui mē uinclō uellem sociāre iugālī, postquam prīmus amor dēceptam morte fefellit; sī nōn pertaesum thalamī taedaeque fuisset, huic ūnī forsan potuī succumbere culpae. Anna, fatēbor enim, miserī post fāta Sychaeī {{versus|20}} coniugis et sparsōs frāternā caede penātīs sōlus hic īnflexit sēnsūs animumque labantem impulit. Agnōscō ueteris uestīgia flammae. Sed mihi uel tellūs optem prius īma dehīscat uel pater omnipotēns adigat mē fulmine ad umbrās, {{versus|25}} pallentīs umbrās Erebō noctemque profundam, ante, pudor, quam tē uiolō aut tua iūra resoluō. Ille meōs, prīmus quī mē sibi iūnxit, amōrēs abstulit; ille habeat sēcum seruetque sepulcrō.' Sīc effāta sinum lacrimīs implēuit obortīs. {{versus|30}} Anna refert: 'Ō lūce magis dīlēcta sorōrī, sōlane perpetuā maerēns carpēre iuuentā nec dulcīs nātōs Veneris nec praemia nōris? Id cinerem aut Mānīs crēdīs cūrāre sepultōs? Estō: aegram nūllī quondam flexēre marītī, {{versus|35}} nōn Libyae, nōn ante Tyrō; dēspectus Iarbās ductōrēsque aliī, quōs Āfrica terra triumphīs dīues alit: placitōne etiam pugnābis amōrī? Nec uenit in mentem quōrum cōnsēderis aruīs? Hinc Gaetūlae urbēs, genus īnsuperābile bellō, {{versus|40}} et Numidae īnfrēnī cingunt et inhospita Syrtis; hinc dēserta sitī regiō lātēque furentēs Barcaeī. Quid bella Tyrō surgentia dīcam germānīque minās? Dīs equidem auspicibus reor et Iūnōne secundā {{versus|45}} hunc cursum Īliacās uentō tenuisse carīnās. Quam tū urbem, soror, hanc cernēs, quae surgere regnā coniugiō tālī! Teucrum comitantibus armīs Pūnica sē quantīs attollet glōria rēbus! Tū modo posce deōs ueniam, sacrīsque litātīs {{versus|50}} indulgē hospitiō causāsque innecte morandī, dum pelagō dēsaeuit hiems et aquōsus Ŏrīōn, quassātaeque ratēs, dum nōn tractābile caelum.' Hīs dictīs impēnsō animum flammāuit amōre spemque dedit dubiae mentī soluitque pudōrem. {{versus|55}} Prīncipiō dēlūbra adeunt pācemque per ārās exquīrunt; mactant lēctās dē mōre bidentīs lēgiferae Cererī Phoebōque patrīque Lyaeō, Iūnōnī ante omnīs, cui uincla iugālia cūrae. Ipsa tenēns dextrā pateram pulcherrima Dīdō {{versus|60}} candentis uaccae media inter cornua fundit, aut ante ōra deum pinguīs spatiātur ad ārās, īnstauratque diem dōnīs, pecudumque reclūsīs pectoribus inhiāns spīrantia cōnsulit exta. Heu, uātum ignārae mentēs! Quid uōta furentem, {{versus|65}} quid dēlūbra iuuant? Ēst mollīs flamma medullās intereā et tacitum uīuit sub pectore uulnus. Ūritur īnfēlīx Dīdō tōtāque uagātur urbe furēns, quālis coniectā cerua sagittā, quam procul incautam nemora inter Crēsia fīxit {{versus|70}} pāstor agēns tēlīs līquitque uolātile ferrum nescius: illa fugā siluās saltūsque peragrat Dictaeōs; haeret laterī lētālis harundō. Nunc media Aenēān sēcum per moenia dūcit Sīdoniāsque ostentat opēs urbemque parātam, {{versus|75}} incipit effārī mediāque in uōce resistit; nunc eadem lābente diē conuīuia quaerit, Īliacōsque iterum dēmēns audīre labōrēs exposcit pendetque iterum narrantis ab ōre. Post ubi dīgressī, lūmenque obscūra uicissim {{versus|80}} lūna premit suādentque cadentia sīdera somnōs, sōla domō maeret uacuā strātīsque relictīs incubat. Illum absēns absentem auditque uidetque, aut gremiō Ascanium genitōris imāgine capta dētinet, īnfandum sī fallere possit amōrem? {{versus|85}} Nōn coeptae adsurgunt turrēs, nōn arma iuuentūs exercet portūsue aut prōpugnācula bellō tūta parant: pendent opera interrupta minaeque mūrōrum ingentēs aequātaque māchina caelō. Quam simul ac tālī persēnsit peste tenērī {{versus|90}} cāra Iouis coniūnx nec fāmam obstāre furōrī, tālibus adgreditur Venerem Sāturnia dictīs: 'Ēgregiam uērō laudem et spolia ampla refertis tūque puerque tuus (magnum et memorābile nōmen), ūna dolō dīuum sī fēmina uicta duōrum est. {{versus|95}} Nec mē adeō fallit ueritam tē moenia nostra suspectās habuisse domōs Karthāginis altae. Sed quis erit modus, aut quō nunc certāmine tantō? Quīn potius pācem aeternam pactōsque hymenaeōs exercēmus? Habēs tōtā quod mente petīstī: {{versus|100}} ārdet amāns Dīdō trāxitque per ossa furōrem. Commūnem hunc ergō populum paribusque regāmus auspiciīs; liceat Phrygiō seruīre marītō dōtālīsque tuae Tyriōs permittere dextrae.' Ollī (sēnsit enim simulātā mente locūtam, {{versus|105}} quō rēgnum Italiae Libycās āuerteret ōrās) sīc contrā est ingressa Venus: 'Quis tālia dēmēns abnuat aut tēcum mālit contendere bellō? Sī modo quod memorās factum fortūna sequātur. Sed fātīs incerta feror, sī Iuppiter ūnam {{versus|110}} esse uelit Tyriīs urbem Trōiāque profectīs, miscērīue probet populōs aut foedera iungī. Tū coniūnx, tibi fās animum temptāre precandō. Perge, sequar.' Tum sīc excēpit rēgia Iūnō: 'Mēcum erit iste labor. Nunc quā ratiōne quod īnstat {{versus|115}} cōnfierī possit, paucīs (aduerte) docēbō. Uēnātum Aenēās ūnāque miserrima Dīdō in nemus īre parant, ubi prīmōs crāstinus ortus extulerit Tītān radiīsque retēxerit orbem. Hīs ego nigrantem commixtā grandine nimbum, {{versus|120}} dum trepidant ālae saltūsque indāgine cingunt, dēsuper īnfundam et tonitrū caelum omne ciēbō. Diffugient comitēs et nocte tegentur opācā: spēluncam Dīdō dux et Trōiānus eandem dēuenient. Aderō et, tua sī mihi certa uoluntās, {{versus|125}} cōnubiō iungam stabilī propriamque dicābō. Hic hymenaeus erit.' Nōn aduersāta petentī adnuit atque dolīs rīsit Cytherēa repertīs. Ōceanum intereā surgēns Aurōra relīquit. It portīs iubare exortō dēlēcta iuuentūs, {{versus|130}} rētia rāra, plagae, lātō uēnābula ferrō, Massȳlīque ruunt equitēs et odōra canum uīs. Rēgīnam thalamō cūnctantem ad līmina prīmī Poenōrum exspectant, ostrōque īnsignis et aurō stat sonipēs ac frēna ferōx spūmantia mandit. {{versus|135}} Tandem prōgreditur magnā stīpante cateruā Sīdoniam pictō chlamydem circumdata limbō; cui pharetra ex aurō, crīnēs nōdantur in aurum, aurea purpuream subnectit fībula uestem. Nec nōn et Phrygiī comitēs et laetus Iūlūs {{versus|140}} incēdunt. Ipse ante aliōs pulcherrimus omnīs īnfert sē socium Aenēās atque agmina iungit. Quālis ubi hībernam Lyciam Xanthīque fluenta dēserit ac Dēlum māternam inuīsit Apollō īnstauratque chorōs, mixtīque altāria circum {{versus|145}} Crētesque Dryopesque fremunt pictīque Agathyrsī; ipse iugīs Cynthī graditur mollīque fluentem fronde premit crīnem fingēns atque implicat aurō, tēla sonant umerīs: haud illō sēgnior ībat Aenēās, tantum ēgregiō dēcus ēnitet ōre. {{versus|150}} Postquam altōs uentum in montīs atque inuia lustra, ecce ferae saxī dēiectae uertice caprae dēcurrēre iugīs; aliā dē parte patentīs trānsmittunt cursū campōs atque agmina ceruī puluerulenta fugā glomerant montīsque relinquunt. {{versus|155}} At puer Ascanius mediīs in uallibus ācrī gaudet equō iamque hōs cursū, iam praeterit illōs, spūmantemque darī pecorā inter inertia uōtīs optat aprum, aut fuluum dēscendere monte leōnem. Intereā magnō miscērī murmure caelum {{versus|160}} incipit, īnsequitur commixtā grandine nimbus, et Tyriī comitēs passim et Trōiāna iuuentūs Dardaniusque nepōs Veneris dīuersa per agrōs tēcta metū petiēre; ruunt dē montibus amnēs. Spēluncam Dīdō dux et Trōiānus eandem {{versus|165}} dēueniunt. Prīma et Tellūs et prōnuba Iūnō dant signum; fulsēre ignēs et cōnscius aether cōnubiīs summōque ululārunt uertice Nymphae. Ille diēs prīmus lētī prīmusque malōrum causa fuit; neque enim speciē fāmāue mouētur {{versus|170}} nec iam fūrtīuum Dīdō meditātur amōrem: coniugium uocat, hōc praetexit nōmine culpam. Extemplō Libyae magnās it Fāma per urbēs, Fāma, malum quā nōn aliud uēlōcius ūllum: mōbilitāte uiget uīrīsque adquīrit eundō, {{versus|175}} parua metū prīmō, mox sēsē attollit in aurās ingrediturque solō et caput inter nūbila condit. Illam Terra parēns īrā inrītāta deōrum extrēmam, ut perhibent, Coeō Enceladōque sorōrem prōgenuit pedibus celerem et pernīcibus ālīs, {{versus|180}} mōnstrum horrendum, ingēns, cui quot sunt corpore plūmae, tot uigilēs oculī subter (mīrābile dictū), tot linguae, totidem ōra sonant, tot subrigit aurīs. Nocte uolat caelī mediō terraeque per umbram strīdēns, nec dulcī dēclīnat lūmina somnō; {{versus|185}} lūce sedet cūstōs aut summī culmine tēctī turribus aut altīs, et magnās territat urbēs, tam fīctī prāuīque tenāx quam nūntia uērī. Haec tum multiplicī populōs sermōne replēbat gaudēns, et pariter facta atque īnfecta canēbat: {{versus|190}} uēnisse Aenēān Trōiānō sanguine crētum, cui sē pulchra uirō dignētur iungere Dīdō; nunc hiemem inter sē luxū, quam longa, fouēre rēgnōrum immemorēs turpīque cupīdine captōs. Haec passim dea foeda uirum diffundit in ōra. {{versus|195}} Prōtinus ad rēgem cursūs dētorquet Iarbān incenditque animum dictīs atque aggerat īrās. Hic Hammōne satus raptā Garamantide nymphā templa Iouī centum lātīs immānia rēgnīs, centum ārās posuit uigilemque sacrāuerat ignem, {{versus|200}} excubiās dīuum aeternās, pecudumque cruōre pingue solum et uariīs flōrentia līmina sertīs. Isque āmēns animī et rūmōre accēnsus amārō dīcitur ante ārās media inter nūmina dīuum multa Iouem manibus supplex ōrāsse supīnīs: {{versus|205}} 'Iuppiter omnipotēns, cuī nunc Maurūsia pictīs gēns epulāta torīs Lēnaeum lībat honōrem, aspicis haec? An tē, genitor, cum fulmina torquēs nēquīquam horrēmus, caecīque in nūbibus ignēs terrificant animōs et inānia murmura miscent? {{versus|210}} Fēmina, quae nostrīs errāns in fīnibus urbem exiguam pretiō posuit, cui lītus arandum cuique locī lēgēs dedimus, cōnūbia nostra reppulit ac dominum Aenēān in rēgna recēpit. Et nunc ille Paris cum sēmiuirō comitātū, {{versus|215}} Maeoniā mentum mitrā crīnemque madentem subnexus, raptō potitur: nōs mūnera templīs quippe tuīs ferimus fāmamque fouēmus inānem.' Tālibus ōrantem dictīs ārāsque tenentem audiit Omnipotēns, oculōsque ad moenia torsit {{versus|220}} rēgia et oblītōs fāmae meliōris amantīs. Tum sīc Mercurium adloquitur ac tālia mandat: 'Uāde age, nāte, uocā Zephyrōs et lābere pennīs Dardaniumque ducem, Tyriā Karthāgine quī nunc exspectat fātīsque datās nōn respicit urbēs, {{versus|225}} adloquere et celerīs dēfer mea dicta per aurās. Nōn illum nōbis genetrīx pulcherrima tālem prōmīsit Grāiumque ideō bis uindicat armīs; sed fore quī grauidam imperiīs bellōque frementem Italiam regeret, genus altō ā sanguine Teucrī {{versus|230}} prōderet, ac tōtum sub lēgēs mitteret orbem. Sī nūlla accendit tantārum glōria rērum nec super ipse suā mōlītur laude labōrem, Ascaniōne pater Rōmānās inuidet arcēs? Quid struit? Aut quā spē īnīmīcā in gente morātur {{versus|235}} nec prōlem Ausoniam et Lāuīnia respicit arua? Nāuiget! Haec summa est, hic nostrī nūntius estō.' Dīxerat. Ille patris magnī pārēre parābat imperiō; et prīmum pedibus tālāria nectit aurea, quae sublīmem ālīs sīue aequora sūpra {{versus|240}} seu terram rapidō pariter cum flāmine portant. Tum uirgam capit: hāc animās ille ēuocat Orcō pallentīs, aliās sub Tartara trīstia mittit, dat somnōs adimitque, et lūmina morte resignat. Illā frētus agit uentōs et turbida trānat {{versus|245}} nūbila. Iamque uolāns apicem et latera ardua cernit Atlantis dūrī caelum quī uertice fulcit, Atlantis, cinctum adsiduē cuī nūbibus ātrīs pīniferum caput et uentō pulsātur et imbrī, nix umerōs īnfūsa tegit, tum flūmina mentō {{versus|250}} praecipitant senis, et glaciē riget horrida barba. Hīc prīmum paribus nītēns Cyllēnius ālīs cōnstitit; hinc tōtō praeceps sē corpore ad undās mīsit auī similis, quae circum lītora, circum piscōsōs scopulōs humilis uolat aequora iuxtā. {{versus|255}} Haud aliter terrās inter caelumque uolābat lītus harēnōsum ad Libyae, uentōsque secābat māternō ueniēns ab auō Cyllēnia prōlēs. Ut prīmum ālātīs tetigit māgālia plantīs, Aenēān fundantem arcēs ac tēcta nouantem {{versus|260}} cōnspicit. Atque illī stēllātus iaspide fuluā ēnsis erat Tyriōque ārdēbat mūrice laena dēmissa ex umerīs, dīues quae mūnera Dīdō fēcerat, et tenuī tēlās discrēuerat aurō. Continuō inuādit: 'Tū nunc Karthāginis altae {{versus|265}} fundāmenta locās pulchramque uxōrius urbem exstruis? Heu, rēgnī rērumque oblīte tuārum! Ipse deum tibi mē clārō dēmittit Olympō rēgnātor, caelum et terrās quī nūmine torquet, ipse haec ferre iubet celerīs mandāta per aurās: {{versus|270}} Quid struis? Aut quā spē Libycīs teris ōtia terrīs? Sī tē nūlla mouet tantārum glōria rērum [nec super ipse tuā mōlīris laude labōrem,] Ascanium surgentem et spēs hērēdis Iūlī respice, cui rēgnum Italiae Rōmānaque tellūs {{versus|275}} dēbētur.' Tālī Cyllēnius ōre locūtus mortālīs uīsūs mediō sermōne relīquit et procul in tenuem ex oculīs ēuānuit auram. At uērō Aenēās aspectū obmūtuit āmēns, arrēctaeque horrōre comae et uōx faucibus haesit. {{versus|280}} Ārdet abīre fugā dulcīsque relinquere terrās, attonitus tantō monitū imperiōque deōrum. Heu quid agat? Quō nunc rēgīnam ambīre furentem audeat adfātū? Quae prīma exōrdia sūmat? Atque animum nunc hūc celerem nunc dīuidit illūc {{versus|285}} in partīsque rapit uariās perque omnia uersat. Haec alternantī potior sententia uīsa est: Mnēsthea Sergestumque uocat fortemque Serestum, classem aptent tacitī sociōsque ad lītora cōgant, arma parent et quae rēbus sit causa nouandīs {{versus|290}} dissimulent; Sēsē intereā, quandō optima Dīdō nesciat et tantōs rumpī nōn spēret amōrēs, temptātūrum adīiūs et quae mollissima fandī tempora, quis rēbus dexter modus. Ōcius omnēs imperiō laetī pārent et iussa facessunt. {{versus|295}} At rēgīna dolōs (quis fallere possit amantem?) praesēnsit, mōtūsque excēpit prīma futūrōs omnia tūta timēns. Eadem impia Fāma furentī dētulit armārī classem cursumque parārī. Saeuit inops animī tōtāmque incēnsa per urbem {{versus|300}} bacchātur, quālis commōtīs excita sacrīs Thyias, ubi audītō stimulant trietērica Bacchō orgia nocturnusque uocat clāmōre Cithaerōn. Tandem hīs Aenēān compellat uōcibus ultrō: 'Dissimulāre etiam spērāstī, perfide, tantum {{versus|305}} posse nefās tacitusque meā dēcēdere terrā? Nec tē noster amor nec tē data dextera quondam nec moritūra tenet crūdēlī fūnere Dīdō? Quīn etiam hibernō mōlīrī sīdere classem et mediīs properās Aquilōnibus īre per altum, {{versus|310}} crūdēlis? Quid, sī nōn arua aliēna domōsque ignōtās peterēs, et Trōia antīqua manēret, Trōia per undōsum peterētur classibus aequor? Mēne fugis? Per ego hās lacrimās dextramque tuam tē (quandō aliud mihi iam miserae nihil ipsa relīquī), {{versus|315}} per cōnūbia nostra, per inceptōs hymenaeōs, sī bene quid dē tē meruī, fuit aut tibi quicquam dulce meum, miserēre domūs lābentis et istam, ōrō, sī quis adhūc precibus locus, exue mentem. Tē propter Libycae gentēs Nomadumque tyrannī {{versus|320}} ōdēre, īnfēnsī Tyriī; tē propter eundem exstīnctus pudor et, quā sōlā sīdera adībam, fāma prior. Cui mē moribundam dēseris hospes (hoc sōlum nōmen quoniam dē coniuge restat)? Quid moror? An mea Pygmaliōn dum moenia frāter {{versus|325}} dēstruat aut captam dūcat Gaetūlus Iarbās? Saltem sī qua mihī dē tē suscepta fuisset ante fugam subolēs, sī quis mihi paruulus aulā lūderet Aenēās, quī tē tamen ōre referret, nōn equidem omnīnō capta ac dēserta uidērer.' {{versus|330}} Dīxerat. Ille Iouis monitīs immōta tenēbat lūmina et obnīxus cūram sub corde premēbat. Tandem pauca refert: 'Ego tē, quae plūrima fandō ēnumerāre ualēs, numquam, rēgīna, negābō prōmeritam, nec mē meminisse pigēbit Elissae {{versus|335}} dum memor ipse meī, dum spīritus hōs regit artūs. Prō rē pauca loquar. Neque ego hanc abscondere fūrtō spērāuī (nē finge) fugam, nec coniugis umquam praetendī taedās aut haec in foedera uēnī. Mē sī fāta meīs paterentur dūcere uītam {{versus|340}} auspiciīs et sponte meā compōnere cūrās, urbem Trōiānam prīmum dulcīsque meōrum reliquiās colerem, [Priamī tēcta alta manērent], et recidīua manū posuissem Pergama uictīs. Sed nunc Italiam magnam Grȳnēus Apollō, {{versus|345}} Italiam Lyciae iussēre capessere sortēs; hic amor, haec patria est. Sī tē Karthāginis arcēs Phoenissam Libycaeque aspectus dētinet urbis, quae tandem Ausoniā Teucrōs consīdere terrā inuidia est? Et nōs fās extera quaerere rēgna. {{versus|350}} Mē patris Anchīsae, quotiēns ūmentibus umbrīs nox operit terrās, quotiēns astra ignea surgunt, admonet in somnīs et turbida terret imāgō; mē puer Ascanius capitisque iniūria cārī, quem rēgnō Hesperiae fraudō et fātālibus aruīs. {{versus|355}} Nunc etiam interpres dīuum Ioue missus ab ipsō (testor utrumque caput) celerīs mandāta per aurās dētulit: ipse deum manifēstō in lūmine uīdī intrantem murōs uōcemque hīs auribus hausī. Dēsine mēque tuīs incendere tēque querēllīs; {{versus|360}} Italiam nōn sponte sequor.' Tālia dīcentem iamdūdum āuersa tuētur hūc illūc uoluēns oculōs tōtumque pererrat lūminibus tacitīs et sīc accēnsa profātur: 'Nec tibi dīua parēns generis nec Dardanus auctor, {{versus|365}} perfide, sed dūris genuit tē cautibus horrēns Caucasus Hyrcānaeque admōrunt ūbera tigrēs. Nam quid dissimulō aut quae mē ad maiōra reseruō? Num flētū ingemuit nostrō? Num lūmina flexit? Num lacrimās uictus dedit aut miserātus amantem est? {{versus|370}} Quae quibus anteferam? Iam iam nec maxima Iūnō nec Sāturnius haec oculīs pater aspicit aequīs. Nusquam tūta fidēs. Ēiectum lītore, egentem excēpī et rēgnī dēmēns in parte locāuī. Āmissam classem, sociōs ā morte redūxī {{versus|375}} (heu furiīs incēnsa feror!): Nunc augur Apollō, nunc Lyciae sortēs, nunc et Ioue missus ab ipsō interpres dīuum fert horrida iussa per aurās. Scīlicet is superīs labor est, ea cūra quiētōs sollicitat. Neque tē teneō neque dicta refellō: {{versus|380}} ī, sequere Italiam uentīs, pete rēgna per undās. Spēro equidem mediīs, sī quid pia nūmina possunt, supplicia hausūrum scopulīs et nōmine Dīdō saepe uocātūrum. Sequar ātrīs ignibus absēns et, cum frīgida mors animā sēdūxerit artūs, {{versus|385}} omnibus umbra locīs aderō. Dabis, improbe, poenās. Audiam et haec Mānīs ueniet mihi fāma sub imōs.' Hīs medium dictīs sermōnem abrumpit et aurās aegra fugit sēque ex oculīs āuertit et aufert, linquēns multa metū cūnctantem et multa parantem {{versus|390}} dīcere. Suscipiunt famulae conlāpsaque membra marmoreō referunt thalamō strātīsque repōnunt. At pius Aenēās, quamquam lēnīre dolentem sōlandō cupit et dictīs āuertere cūrās, multa gemēns magnōque animum labefactus amōre {{versus|395}} iussa tamen dīuum exsequitur classemque reuīsit. Tum uērō Teucrī incumbunt et lītore celsās dēdūcunt tōtō nāuīs. Natat ūncta carīna, frondentīsque ferunt rēmōs et rōbora siluīs īnfabricāta fugae studiō. {{versus|400}} Mīgrantīs cernās tōtāque ex urbe ruentīs: ac uelut ingentem formīcae farris aceruum cum populant hiemis memorēs tēctōque repōnunt, it nigrum campīs agmen praedamque per herbās conuectant calle angustō; Pars grandia trūdunt {{versus|405}} obnīxae frūmenta umerīs, pars agmina cōgunt castīgantque morās, opere omnīs sēmita feruet. Quis tibi tum, Dīdō, cernentī tālia sēnsus, quōsue dabās gemitūs, cum lītora feruere lātē prōspicerēs arce ex summā, tōtumque uidērēs {{versus|410}} miscērī ante oculōs tantīs clāmōribus aequor! Improbe Amor, quid nōn mortālia pectora cōgis! Īre iterum in lacrimās, iterum temptāre precandō cōgitur et supplex animōs summittere amōrī, nē quid inexpertum frūstrā moritūra relinquat. {{versus|415}} 'Anna, uidēs tōtō properārī lītore circum: undique conuēnēre; uocat iam carbasus aurās, puppibus et laetī nautae imposuēre corōnās. Hunc ego sī potuī tantum spērāre dolōrem, et perferre, soror, poterō. Miserae hoc tamen ūnum {{versus|420}} exsequere, Anna, mihī; sōlam nam perfidus ille tē colere, arcānōs etiam tibi crēdere sēnsūs; sōla uirī mollīs aditūs et tempora nōrās. Ī, soror, atque hostem supplex adfāre superbum: nōn ego cum Danaīs Trōiānam exscindere gentem {{versus|425}} Aulide iūrāuī classemue ad Pergama mīsī, nec patris Anchīsae cinerem Mānīsue reuellī: cūr mea dicta negat dūrās dēmittere in aurīs? Quō ruit? Extrēmum hoc miserae det mūnus amantī: exspectet facilemque fugam uentōsque ferentīs. {{versus|430}} Nōn iam coniugium antīquum, quod prōdidit, ōrō, nec pulchrō ut Latiō careat rēgnumque relinquat: tempus ināne petō, requiem spatiumque furōrī, dum mea mē uictam doceat fortūna dolēre. Extrēmam hanc ōrō ueniam (miserēre sorōris), {{versus|435}} quam mihi cum dederit cumulātam morte remittam.' Tālibus ōrābat, tālīsque miserrima flētūs fertque refertque soror. Sed nūllis ille mouētur flētibus aut uōcēs ūllas tractābilis audit; fāta obstant placidāsque uirī deus obstruit aurīs. {{versus|440}} Ac uelut annōsō ualidam cum rōbore quercum Alpīnī Boreae nunc hinc nunc flātibus illinc ēruere inter sē certant; it strīdor, et altae cōnsternunt terram concussō stīpite frondēs; ipsa haeret scopulīs et quantum uertice ad aurās {{versus|445}} aetheriās, tantum rādīce in Tartara tendit: haud secus adsiduīs hinc atque hinc uōcibus hērōs tunditur, et magnō persentit pectore cūrās; mēns immōta manet, lacrimae uoluuntur inānēs. Tum uērō īnfēlīx fātīs exterrita Dīdō {{versus|450}} mortem ōrat; taedet caelī conuexa tuērī. Quō magis inceptum peragat lūcemque relinquat, uīdit, tūricremīs cum dōna impōneret ārīs, (horrendum dictū) laticēs nigrēscere sacrōs fūsaque in obscēnum sē uertere uīna cruōrem. {{versus|455}} Hoc uīsum nūllī, nōn ipsī effāta sorōrī. Praetereā fuit in tēctīs dē marmore templum coniugis antīquī, mīrō quod honōre colēbat, uelleribus niueīs et fēstā fronde reuīnctum: hinc exaudīrī uōcēs et uerba uocantis {{versus|460}} uīsa uirī, nox cum terrās obscūra tenēret, sōlaque culminibus fērālī carmine būbō saepe querī et longās in flētum dūcere uōcēs; multaque praetereā uātum praedicta priōrum terribilī monitū horrificant. Agit ipse furentem {{versus|465}} in somnīs ferus Aenēās, semperque relinquī sōla sibī, semper longam incomitāta uidētur īre uiam et Tyriōs dēsertā quaerere terrā, Eumenidum uelutī dēmēns uidet agmina Pentheus et sōlem geminum et duplicēs sē ostendere Thēbās, {{versus|470}} aut Agamemnonius scaenīs agitātus Orestēs, armātam facibus mātrem et serpentibus ātrīs cum fugit ultrīcēsque sedent in līmine Dīrae. Ergō ubi concēpit furiās ēuicta dolōre dēcrēuitque morī, tempus sēcum ipsa modumque {{versus|475}} exigit, et maestam dictīs adgressa sorōrem cōnsilium uultū tegit ac spem fronte serēnat: 'Inuēnī, germāna, uiam (grātāre sorōrī) quae mihi reddat eum uel eō mē soluat amantem. Ōceanī fīnem iūxtā sōlemque cadentem {{versus|480}} ultimus Aethiopum locus est, ubi maximus Atlās axem umerō torquet stēllīs ārdentibus aptum: hinc mihi Massȳlae gentis mōnstrāta sacerdōs, Hesperidum templī cūstōs, epulāsque dracōnī quae dabat et sacrōs seruābat in arbore rāmōs, {{versus|485}} spargēns ūmida mella sopōriferumque papāuer. Haec sē carminibus prōmittit soluere mentēs quās uelit, ast aliīs dūrās immittere cūrās, sistere aquam fluuiīs et uertere sīdera retrō, Nocturnōsque mouet Mānīs: mūgīre uidēbis {{versus|490}} sub pedibus terram et dēscendere montibus ornōs. Testor, cāra, deōs et tē, germāna, tuumque dulce caput, magicās inuītam accingier artīs. Tū sēcrēta pyram tēctō interiōre sub aurās ērige, et arma uirī thalamō quae fīxa relīquit {{versus|495}} impius exuuiāsque omnīs lectumque iugālem, quō periī, superimpōnās: abolēre nefandī cūncta uirī monimenta iuuat mōnstratque sacerdōs.' Haec effāta silet, pallor simul occupat ōra. Nōn tamen Anna nouīs praetexere fūnera sacrīs {{versus|500}} germānam crēdit, nec tantōs mente furōrēs concipit aut grauiōra timet quam morte Sychaeī. Ergō iussa parat. At rēgīna, pyrā penetrālī in sēde sub aurās ērēctā ingentī taedīs atque īlice sectā, {{versus|505}} intenditque locum sertīs et fronde corōnat fūnereā; super exuuiās ēnsemque relictum effigiemque torō locat haud ignāra futūrī. Stant ārae circum et crīnīs effūsa sacerdōs ter centum tonat ōre deōs, Erebumque Chaosque {{versus|510}} tergeminamque Hecatēn, tria uirginis ōra Diānae. Sparserat et laticēs simulātōs fontis Auernī, falcibus et messae ad lūnam quaeruntur aenīs pūbentēs herbae nīgrī cum lacte uenēnī; quaeritur et nascentis equī dē fronte reuulsus {{versus|515}} et mātrī praereptus amor. Ipsa molā manibusque piīs altāria iūxtā ūnum exūta pedem uinclīs, in ueste recīnctā, testātur moritūra deōs et cōnscia fātī sīdera; tum, sī quod nōn aequō foedere amantīs {{versus|520}} cūrae nūmen habet iūstumque memorque, precātur. Nox erat et placidum carpēbant fessa sopōrem corpora per terrās, siluaeque et saeua quiērant aequora, cum mediō uoluuntur sīdera lāpsū, cum tacet omnis ager, pecudēs pictaeque uolucrēs, {{versus|525}} quaeque lacūs lātē liquidōs quaeque aspera dūmīs rūra tenent, somnō positae sub nocte silentī. [Lēnībant cūrās et corda oblīta laborum.] At nōn īnfēlīx animī Phoenissa, neque umquam soluitur in somnōs oculīsue aut pectore noctem {{versus|530}} accipit: ingeminant cūrae rūrsusque resurgēns saeuit amor magnōque īrārum flūctuat aestū. Sīc adeō īnsistit sēcumque ita corde uolūtat: 'Ēn, quid agō? Rūrsusne procōs inrīsa priōrēs experiar? Nomadumque petam cōnūbia supplex, {{versus|535}} quōs ego sim totiēns iam dēdignāta marītōs? Īliacās igitur classīs atque ultima Teucrum iussa sequar? Quiane auxiliō iuuat ante leuātōs et bene apud memorēs ueteris stat grātia factī? Quis mē autem, fac uelle, sinet ratibusue superbīs {{versus|540}} inuīsam accipiet? Nescīs heu, perdita, necdum Lāomedontēae sentīs periūria gentis? Quid tum? Sōla fugā nautās comitābor ouantīs? An Tyriīs omnīque manū stīpāta meōrum īnferar et, quōs Sīdoniā uix urbe reuellī, {{versus|545}} rūrsus agam pelagō et uentīs dare uēla iubēbō? Quīn morere ut merita es, ferrōque āuerte dolōrem. Tū lacrimīs ēuicta meīs, tū prīma furentem hīs, germāna, malīs onerās atque obicis hostī. Nōn licuit thalamī expertem sine crīmine uītam {{versus|550}} dēgere mōre ferae, tālīs nec tangere cūrās; nōn seruāta fidēs cinerī prōmissa Sychaeō.' Tantōs illa suō rumpēbat pectore questūs: Aenēās celsā in puppī iam certus eundī carpēbat somnōs rēbus iam rīte parātīs. {{versus|555}} Huic sē fōrma deī uultū redeuntis eōdem obtulit in somnīs rūrsusque ita uīsa monēre est, omnia Mercuriō similis, uōcemque colōrem- que et crīnīs flāuōs et membra decōra iuuentā: 'Nāte deā, potes hōc sub cāsū dūcere somnōs, {{versus|560}} nec quae tē circum stent deinde perīcula cernis, dēmēns, nec Zephyrōs audīs spīrāre secundōs? Illa dolōs dīrumque nefās in pectore uersat certa morī, uariōsque īrārum concitat aestūs. Nōn fugis hinc praeceps, dum praecipitāre potestās? {{versus|565}} Iam mare turbārī trabibus saeuāsque uidēbis conlūcēre facēs, iam feruere lītora flammīs, sī tē hīs attigerīt terrīs Aurōra morantem. Heia age, rumpe morās. Uarium et mūtābile semper fēmina.' Sīc fātus noctī sē immiscuit ātrae. {{versus|570}} Tum uērō Aenēās subitīs exterritus umbrīs corripit ē somnō corpus sociōsque fatīgat praecipitīs: 'Uigilāte, uirī, et cōnsīdite trānstrīs; Soluite uēla citī. Deus aethere missus ab altō festīnāre fugam tortōsque incīdere fūnīs {{versus|575}} ecce iterum īnstimulat. Sequimur tē, sancte deōrum, quisquis es, imperiōque iterum pārēmus ouantēs. Adsīs ō placidusque iuuēs et sīdera caelō dextra ferās.' Dīxit uāgīnāque ēripit ēnsem fulmineum strictōque ferit retinācula ferrō. {{versus|580}} Īdem omnīs simul ārdor habet, rapiuntque ruuntque; lītora dēseruēre, latet sub classibus aequor, adnīxī torquent spūmās et caerula uerrunt. Et iam prīma nouō spargēbat lūmine terrās Tīthōnī croceum linquēns Aurōra cubīle. {{versus|585}} Rēgīna ē speculīs ut prīmam albēscere lūcem uīdit et aequātīs classem prōcēdere uēlīs, lītoraque et uacuōs sēnsit sine rēmige portūs, terque quaterque manū pectus percussa decōrum flāuentīsque abscissa comās 'Prō Iuppiter! Ībit {{versus|590}} hic,' ait 'et nostrīs inlūserit aduena rēgnīs? Nōn arma expedient tōtāque ex urbe sequentur, dēripientque ratēs aliī nāuālibus? Īte, ferte citī flammās, date tēla, impellite rēmōs! Quid loquor? Aut ubi sum? Quae mentem insānia mūtāt? {{versus|595}} Īnfēlīx Dīdō, nunc tē facta impia tangunt? Tum decuit, cum scēptra dabās. Ēn dextra fidēsque, quem sēcum patriōs āiunt portāre penātīs, quem subiisse umerīs cōnfectum aetāte parentem! Nōn potuī abreptum dīuellere corpus et undīs {{versus|600}} spargere? Nōn sociōs, nōn ipsum absūmere ferrō Ascanium patriīsque epulandum pōnere mēnsīs? Uērum anceps pugnae fuerat fortūna. Fuisset! Quem metuī moritūra? Facēs in castra tulissem implēssemque forōs flammīs nātumque patremque {{versus|605}} cum genere exstinxem, mēmet super ipsa dedissem. Sōl, quī terrārum flammīs opera omnia lustrās, tūque hārum interpres cūrārum et cōnscia Iūnō, nocturnīsque Hecatē triuiīs ululāta per urbēs et Dīrae ultrīcēs et dī morientis Elissae, {{versus|610}} accipite haec, meritumque malīs aduertite nūmen et nostrās audīte precēs. Sī tangere portūs īnfandum caput ac terrīs adnāre necesse est, et sīc fāta Iouis poscunt, hic terminus haeret, at bellō audācis populī uexātus et armīs, {{versus|615}} fīnibus extorris, complexū āuulsus Iūlī auxilium implōret uideatque indigna suōrum fūnera; nec, cum sē sub lēgēs pācis inīquae trādiderit, rēgnō aut optātā lūce fruātur, sed cadat ante diem mediāque inhumātus harēnā. {{versus|620}} Haec precor, hanc uōcem extrēmam cum sanguine fundō. Tum uōs, ō Tyriī, stirpem et genus omne futūrum exercēte odiīs, cinerīque haec mittite nostrō mūnera. Nūllus amor populīs nec foedera suntō. Exoriāre aliquis nostrīs ex ossibus ultor {{versus|625}} quī face Dardaniōs ferrōque sequāre colōnōs, nunc, ōlim, quōcumque dabunt sē tempore uīrēs. Lītora lītoribus contrāria, flūctibus undās imprecor, arma armīs: pugnent ipsīque nepōtēs- que.'Haec ait, et partīs animum uersābat in omnīs, {{versus|630}} inuīsam quaerēns quam prīmum abrumpere lūcem. Tum breuiter Barcēn nūtrīcem adfāta Sychāei, namque suam patriā antīquā cinis āter habēbat: 'Annam, cāra mihī nūtrix, hūc siste sorōrem: dīc corpus properet fluuiālī spargere lymphā, {{versus|635}} et pecudēs sēcum et monstrāta piācula dūcat. Sīc ueniat, tūque ipsa piā tege tempora uittā. Sacra Iouī Stygiō, quae rīte incepta parāuī, perficere est animus fīnemque impōnere cūrīs Dardaniīque rogum capitis permīttere flammae.' {{versus|640}} Sīc ait. Īlla gradum studiō celebrābat anīlī. At trepida et coeptīs immānibus effera Dīdō sanguineam uoluēns aciem, maculīsque trementīs interfūsa genās et pallida morte futūrā, interiōra domūs inrumpit līmina et altōs {{versus|645}} cōnscendit furibunda rogōs ēnsemque reclūdit Dardanium, nōn hōs quaesītum mūnus in ūsūs. Hīc, postquam Īliacās uestīs nōtumque cubīle cōnspexit, paulum lacrimīs et mente morāta incubuitque torō dīxitque nouissima uerba: {{versus|650}} 'Dulcēs exuuiae, dum fāta deusque sinēbat, accipite hanc animam mēque hīs exsoluite cūrīs. Uīxī et quem dederat cursum Fortūna perēgī, et nunc magna meī sub terrās ībit imāgō. Urbem praeclāram statuī, mea moenia uīdī, {{versus|655}} ulta uirum poenās inimīcō ā frātre recēpī, fēlīx, heu nimium fēlīx, sī lītora tantum numquam Dardaniae tetigissent nostra carīnae.' Dīxit, et ōs impressa torō 'Moriēmur inultae, sed moriāmur' ait. 'Sīc, sīc iuuat īre sub umbrās. {{versus|660}} Hauriat hunc oculīs ignem crūdēlis ab altō Dardanus, et nostrae sēcum ferat ōmina mortis.' Dīxerat, atque illam media inter tālia ferrō cōnlāpsam aspiciunt comitēs, ēnsemque cruōre spūmantem sparsāsque manūs. It clāmor ad alta {{versus|665}} ātria: concussam bacchātur Fāma per urbem. Lāmentīs gemitūque et fēmineō ululātū tēcta fremunt, resonat magnīs plangōribus aethēr, nōn aliter quam sī immissīs ruat hostibus omnis Karthāgō aut antīqua Tyros, flammaeque furentēs {{versus|670}} culmina perque hominum uoluantur perque deōrum. Audiit exanimīs trepidōque exterrita cursū unguibus ōra soror foedāns et pectora pugnīs per mediōs ruit, ac morientem nōmine clāmat: 'Hoc illud, germāna, fuit? Mē fraude petēbās? {{versus|675}} Hoc rogus iste mihī, hoc ignēs āraeque parābant? Quid prīmum dēserta querar? Comitemne sorōrem sprēuistī moriēns? Eadem mē ad fāta uocassēs, īdem ambās ferrō dolor atque eadem hōra tulisset. Hīs etiam strūxī manibus patriōsque uocāuī {{versus|680}} uōce deōs, sīc tē ut positā, crūdēlis, abessem? Ēxstinxtī tē mēque, soror, populumque patrēsque Sīdoniōs urbemque tuam. Date, uulnera lymphīs abluam et, extrēmus sī quis super hālitus errat, ōre legam.' Sīc fāta gradūs ēuāserat altōs, {{versus|685}} sēmianimemque sinū germānam amplexa fouēbat cum gemitū atque ātrōs siccābat ueste cruōrēs. Illa grauīs oculōs cōnāta attollere rūrsus dēficit; īnfīxum strīdit sub pectore uulnus. Ter sēsē attollēns cubitōque adnīxa leuāuit, {{versus|690}} ter reuolūta torō est oculīsque errantibus altō quaesīuit caelo lūcem ingemuitque repertā. Tum Iūnō omnipotēns longum misērata dolōrem difficilīsque obitūs Īrim dēmīsit Olympō quae luctantem animam nexōsque resolueret artūs. {{versus|695}} Nam quia nec fātō meritā nec morte perībat, sed misera ante diem subitōque accensa furōre, nōndum illī flauum Prōserpina uertice crīnem abstulerat Stygiōque caput damnāuerat Orcō. Ergō Īris croceīs per caelum roscida pennīs {{versus|700}} mīlle trahēns uariōs aduersō sōle colōrēs dēuolat et suprā caput astitit. 'Hunc ego Dītī sacrum iussa ferō tēque istō corpore soluō': sīc ait et dextrā crīnem secat, omnis et ūnā dīlāpsus calor atque in uentōs uīta recessit. </poem> {{Liber |Ante=Liber III |AnteNomen=Aeneis/Liber III |Post=Liber V |PostNomen=Aeneis/Liber V }} </div> {{finis}} {{textquality|75%}} [[en:Aeneid/Book IV]] [[it:Eneide/Libro quarto]] lsqascvqdcis0iuh7oi1yzgr3xuijv0 0 3251 265195 247163 2026-05-10T11:29:24Z Saumache 27923 265195 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Vergilius Maro |OperaeTitulus= Aeneis |OperaeWikiPagina= Aeneis |Annus= inter 29 et 19 a.Ch.n. |SubTitulus= Liber V }} <div class="verse"> {{Liber |Ante= Liber IV |AnteNomen= Aeneis/Liber IV |Post= Liber VI |PostNomen= Aeneis/Liber VI }} <poem> Intereā medium Aenēās iam classe tenēbat{{r|1|}} certus iter flūctūsque ātrōs Aquilōne secābat moenia respiciēns, quae iam īnfēlīcis Elissae conlūcent flammīs. Quae tantum accenderit ignem causa latet; dūrī magnō sed amōre dolōrēs {{versus|5}} pollūtō, nōtumque furēns quid fēmina possit, trīste per augurium Teucrōrum pectora dūcunt. Ut pelagus tenuēre ratēs nec iam amplius ūlla occurrit tellūs, maria undique et undique caelum, ollī caeruleus suprā caput astitit imber {{versus|10}} noctem hiememque ferēns et inhorruit unda tenebrīs. Ipse gubernātor puppī Palinūrus ab altā: 'Heu quianam tantī cīnxērunt aethera nimbī? Quidue, pater Neptūne, parās?' Sīc deinde locūtus colligere arma iubet ualidīsque incumbere rēmīs, {{versus|15}} oblīquatque sinus in uentum ac tālia fātur: 'Magnanime Aenēā, nōn, sī mihi Iuppiter auctor spondeat, hōc spērem Italiam contingere caelō. Mūtātī trānsuersa fremunt et uespere ab ātrō cōnsurgunt uentī, atque in nūbem cōgitur āēr. {{versus|20}} Nec nōs obnītī contrā nec tendere tantum sufficimus. Superat quoniam Fortūna, sequāmur, quōque uocat uertāmus iter. Nec lītora longē fīda reor frāterna Erycis portūsque Sicānōs, sī modo rīte memor seruāta remētior astra.' {{versus|25}} Tum pius Aenēās: 'Equidem sīc poscere uentōs iamdūdum et frūstrā cernō tē tendere contrā. Flecte uiam uēlīs. An sit mihi grātior ūlla, quōue magis fessās optem dīmittere nāuīs, quam quae Dardanium tellūs mihi seruat Acestēn {{versus|30}} et patris Anchīsae gremiō complectitur ossā?' Haec ubi dicta, petunt portūs et uēla secundī intendunt Zephyrī; fertur cita gurgite classis, et tandem laetī nōtae aduertuntur harēnae. At procul ex celsō mīrātus uertice montis {{versus|35}} aduentum sociāsque ratēs occurrit Acestēs, horridus in iaculīs et pelle Libystidis ursae, Trōiā Crīnīsō conceptum flūmine māter quem genuit. Ueterum nōn immemor ille parentum grātātur reducēs et gāzā laetus agrestī {{versus|40}} excipit, ac fessōs opibus solātur amīcīs. Postera cum prīmō stēllās Oriente fugārat clāra diēs, sociōs in coetum lītore ab omnī aduocat Aenēās tumulīque ex aggere fātur: 'Dardanidae magnī, genus altō ā sanguine dīuum, {{versus|45}} annuus exāctīs complētur mēnsibus orbis, ex quō reliquiās dīuīnīque ossa parentis condidimus terrā maestāsque sacrāuimus ārās; iamque diēs, nisi fallor, adest, quem semper acerbum, semper honōrātum (sīc dī uoluistis) habēbō. {{versus|50}} Hunc ego Gaetūlīs agerem sī Syrtibus exsul, Argolicōue marī dēprēnsus et urbe Mycēnae, annua uōta tamen sollemnīsque ōrdine pompās exseqerer strueremque suīs altāria dōnīs. Nunc ultrō ad cinerēs ipsīus et ossa parentis {{versus|55}} haud equidem sine mente, reor, sine nūmine dīuum adsumus et portūs dēlātī intrāmus amicōs. Ergō agite et laetum cūnctī celebrēmus honōrem: poscāmus uentōs, atque haec mē sacra quotannīs urbe uelit positā templīs sibi ferre dicātīs. {{versus|60}} Bīna boum uōbīs Trōiā generātus Acestēs dat numerō capita in nāuīs; adhibēte penātīs et patriōs epulīs et quōs colit hospes Acestēs. Praetereā, sī nōna diem mortālibus almum Aurōra extulerit radiīsque retēxerit orbem, {{versus|65}} prīma citae Teucrīs pōnam certāmina classis; quīque pedum cursū ualet, et quī uīribus audax aut iaculō incēdit melior leuibusque sagittīs, seu crūdō fīdit pugnam committere caestū, cūnctī adsint meritaeque exspectent praemia palmae. {{versus|70}} Ōre fauēte omnēs et cingite tempora rāmīs.' Sīc fātus uēlat māternā tempora myrtō. Hoc Helymus facit, hoc aeuī mātūrus Acestēs, hoc puer Ascanius, sequitur quōs cētera pūbēs. Ille ē conciliō multīs cum mīlibus ībat {{versus|75}} ad tumulum magnā medius comitante cateruā. Hīc duo rīte merō lībāns carchēsia Bacchō fundit humī, duo lacte nouō, duo sanguine sacrō, purpureōsque iacit flōrēs ac tālia fātur: 'Saluē, sancte parēns, iterum; saluēte, receptī {{versus|80}} nēquīquam cinerēs animaeque umbraeque paternae. Nōn licuit fīnīs Italōs fātāliaque arua nec tēcum Ausonium, quīcumque est, quaerere Thybrim.' Dīxerat haec, adytīs cum lūbricus anguis ab īmīs septem ingēns gȳrōs, septēna uolūmina trāxit {{versus|85}} amplexus placidē tumulum lāpsusque per ārās, caeruleae cuī terga notae maculōsus et aurō squāmam incendēbat fulgor, ceu nūbibus arcus mīlle iacit uariōs aduersō sōle colōrēs. Obstipuit uīsū Aenēās. Ille agmine longō {{versus|90}} tandem inter paterās et lēuia pōcula serpēns lībāuitque dapēs rūrsusque innoxius īmō successit tumulō et dēpāsta altāria līquit. Hōc magis inceptōs genitōrī īnstaurat honōrēs, incertus geniumne locī famulumne parentis {{versus|95}} esse putet; caedit bīnās dē mōre bidentīs totque suēs, totidem nigrantīs terga iuuencōs, uīnaque fundēbat paterīs animamque uocābat Anchīsae magnī mānīsque Acheronte remissōs. Nec nōn et sociī, quae cuique est cōpia, laetī {{versus|100}} dōna ferunt, onerant ārās mactantque iuuencōs; ōrdine aēna locant aliī fūsīque per herbam subiciunt ueribus prūnās et uiscera torrent. Exspectāta diēs aderat nōnamque serēna Aurōram Phaethontis equī iam lūce uehēbant, {{versus|105}} fāmaque fīnitimōs et clārī nōmen Acestae excierat; laetō complērant lītora coetū uīsūrī Aeneadās, pars et certāre parātī. Mūnera prīncipiō ante oculōs circōque locantur in mediō, sacrī tripodēs uiridēsque corōnae {{versus|110}} et palmae pretium uictōribus, armaque et ostrō perfūsae uestēs, argentī aurīque talenta; et tuba commissōs mediō canit aggere lūdōs. Prīma parēs ineunt grauibus certāmina rēmīs quattuor ex omnī dēlēctae classe carīnae. {{versus|115}} Uēlōcem Mnēstheus agit ācrī rēmige Pristim, mox Italus Mnēstheus, genus ā quō nōmine Memmī, ingentemque Gyās ingentī mōle Chimaeram, urbis opus, triplicī pūbēs quam Dardana uersū impellunt, ternō cōnsurgunt ōrdine rēmī; {{versus|120}} Sergestusque, domus tenet ā quō Sergia nōmen, Centaurō inuehitur magnā, Scyllāque Cloanthus caeruleā, genus unde tibī, Rōmānē Cluentī. Est procul in pelagō saxum spūmantia contrā lītora, quod tumidīs summersum tunditur ōlim {{versus|125}} flūctibus, hībernī condunt ubi sīdera Cōrī; tranquillō silet immōtāque attollitur undā campus et aprīcīs statiō grātissima mergīs. Hīc uiridem Aenēās frondentī ex īlice mētam cōnstituit signum nautīs pater, unde reuertī {{versus|130}} scīrent et longōs ubi circumflectere cursūs. Tum loca sorte legunt ipsīque in puppibus aurō ductōrēs longē effulgent ostrōque decōrī; cētera pōpoleā uēlātur fronde iuuentūs nūdātōsque umerōs oleō perfūsa nitescit. {{versus|135}} Cōnsīdunt trānstrīs, intentaque bracchia rēmīs; intentī exspectant signum, exsultantiaque haurit corda pauor pulsāns laudumque arrēcta cupīdō. Inde ubi clāra dedit sonitum tuba, fīnibus omnēs, haud mora, prōsiluēre suīs; ferit aethera clāmor {{versus|140}} nauticus, adductīs spūmant freta uersa lacertīs. Īnfindunt pariter sulcōs, totumque dehīscit conuulsum rēmīs rōstrīsque tridentibus aequor. Nōn tam praecipitēs biiugō certāmine campum corripuēre ruuntque effūsī carcere currūs, {{versus|145}} nec sīc immissīs aurīgae undantia lōra concussēre iugīs prōnīque in uerbera pendent. Tum plausū fremitūque uirum studiīsque fauentum cōnsonat omne nemus, uōcemque inclūsa uolūtant lītora, pulsātī collēs clāmōre resultant. {{versus|150}} Effugit ante aliōs prīmīsque ēlābitur undīs turbam inter fremitumque Gyās; quem deinde Cloanthus cōnsequitur, melior rēmīs, sed pondere pīnus tarda tenet. Post hōs aequō discrīmine Pristis Centaurusque locum tendunt superāre priōrem; {{versus|155}} et nunc Pristis habet, nunc uictam praeterit ingēns Centaurus, nunc ūnā ambae iūnctīsque feruntur frontibus et longā sulcant uada salsa carīnā. Iamque propinquābant scopulō mētamque tenēbant, cum prīnceps mediōque Gyās in gurgite uictor {{versus|160}} rēctōrem nāuis compellat uōce Menoetēn: 'Quō tantum mihi dexter abīs? Hūc dērige cursum; lītus amā et laeua stringat sine palmula cautēs; altum aliī teneant.' Dīxit; sed caeca Menoetēs saxa timēns prōram pelagī dētorquet ad undās. {{versus|165}} 'Quō dīuersus abīs?' Iterum 'Pete saxa, Menoetē!' Cum clāmōre Gyās reuocābat, et ecce Cloanthum respicit īnstantem tergō et propiōra tenentem. Ille inter nāuemque Gyae scopulōsque sonantīs rādit iter laeuum interior subitōque priōrem {{versus|170}} praeterit et mētīs tenet aequora tūta relictīs. Tum uērō exārsit iuuenī dolor ossibus ingēns nec lacrimīs caruēre genae, sēgnemque Menoetēn oblītus decorisque suī sociumque salūtis in mare praecipitem puppī dēturbat ab altā; {{versus|175}} ipse gubernāclō rēctor subit, ipse magister hortāturque uirōs clāuumque ad lītora torquet. At grauis ut fundō uix tandem redditus īmo est iam senior madidāque fluēns in ueste Menoetēs summa petit scopulī siccāque in rūpe resēdit. {{versus|180}} Illum et lābentem Teucrī et rīsēre natantem et salsōs rīdent reuomentem pectore flūctūs. Hīc laeta extrēmīs spēs est accēnsa duōbus, Sergestō Mnēstheique, Gyān superāre morantem. Sergestus capit ante locum scopulōque propinquat, {{versus|185}} nec tōtā tamen ille prior praeeunte carīnā; parte prior, partim rōstrō premit aemula Pristis. At media sociōs incēdēns nāue per ipsōs hortātur Mnēstheus: 'Nunc, nunc īnsurgite rēmīs, Hectoreī sociī, Trōiae quōs sorte suprēmā {{versus|190}} dēlēgī comitēs; nunc illās prōmite uīrīs, nunc animōs, quibus in Gaetūlīs Syrtibus ūsī Īoniōque mari Maleaeque sequācibus undīs. Nōn iam prīma petō Mnēstheus neque uincere certō (quamquam ō! Sed superent quibus hōc, Neptūne, dedistī); {{versus|195}} extrēmōs pudeat rediisse: hoc uincite, cīuēs, et prohibēte nefās.' Ollī certāmine summō prōcumbunt: uastīs tremit ictibus aerea puppīs subtrahiturque solum, tum crēber anhēlitus artūs āridaque ōra quatit, sūdor fluit undique rīuīs. {{versus|200}} Attulit ipse uirīs optātum cāsus honōrem: namque furēns animī dum prōram ad saxa suburget interior spatiōque subit Sergestus inīquō, īnfēlīx saxīs in prōcurrentibus haesit. Concussae cautēs et acūtō in mūrice rēmī {{versus|205}} obnīxī crepuēre inlīsaque prōra pependit. Cōnsurgunt nautae et magnō clāmōre morantur ferrātāsque trudēs et acūtā cuspide contōs expediunt frāctōsque legunt in gurgite rēmōs. At laetus Mnēstheus successūque ācrior ipsō {{versus|210}} agmine rēmōrum celerī uentīsque uocātīs prōna petit maria et pelagō dēcurrit apertō. Quālis spēluncā subitō commōta columba, cui domus et dulcēs latebrōsō in pūmice nīdī, fertur in arua uolāns plausumque exterrita pennīs {{versus|215}} dat tēctō ingentem, mox āere lāpsa quiētō rādit iter liquidum celerīs neque commouet ālās: sīc Mnēstheus, sīc ipsa fugā secat ultima Pristis aequora, sīc illam fert impetus ipse uolantem. et prīmum in scopulō luctantem dēserit altō {{versus|220}} Sergestum breuibusque uadīs frūstrāque uocantem auxilia et frāctīs discentem currere rēmīs. inde Gyān ipsamque ingentī mōle Chimaeram cōnsequitur; cēdit, quoniam spoliāta magistrō est. Sōlus iamque ipsō superest in fīne Cloanthus, {{versus|225}} quem petit et summīs adnīxus uīribus urget. Tum uērō ingeminat clāmōr cūnctīque sequentem īnstīgant studiīs, resonatque fragōribus aethēr. Hī proprium decus et partum indignantur honōrem nī teneant, uītamque uolunt prō laude pacīscī; {{versus|230}} hōs successus alit: possunt, quia posse uidentur. Et fors aequātīs cēpissent praemia rōstrīs, nī palmās pontō tendēns utrāsque Cloanthus fūdissetque precēs dīuōsque in uōta uocāsset: 'Dī, quibus imperium est pelagī, quōrum aequora currō, {{versus|235}} uōbīs laetus ego hōc candentem in lītore taurum cōnstituam ante ārās uōtī reus, extaque salsōs prōiciam in flūctūs et uīna liquentia fundam.' Dīxit, eumque īmīs sub flūctibus audiit omnis Nēreidum Phorcīque chorus Panopēaque uirgō, {{versus|240}} et pater ipse manū magnā Portūnus euntem impulit: illa Notō citius uolucrīque sagittā ad terram fugit et portū sē condidit altō. Tum satus Anchīsā cūnctīs ex mōre uocātīs uictōrem magnā praecōnis uōce Cloanthum {{versus|245}} dēclārat uiridīque aduēlat tempora laurō, mūneraque in nāuīs ternōs optāre iuuencōs uīnaque et argentī magnum dat ferre talentum. Ipsīs praecipuōs ductōribus addit honōrēs: uictōrī chlamydem aurātam, quam plūrima circum {{versus|250}} purpura maeandrō duplicī Meliboea cucurrit, intextusque puer frondōsā rēgius Īdā uēlōcīs iaculō ceruōs cursūque fatīgat ācer, anhēlantī similis, quem praepes ab Īdā sublīmem pedibus rapuit Iouis armiger uncīs; {{versus|255}} longaeuī palmās nēquīquam ad sīdera tendunt custōdēs, saeuitque canum lātrātus in aurās. At quī deinde locum tenuit uirtūte secundum, lēuibus huic hāmīs cōnsertam aurōque trilīcem lōrīcam, quam Dēmoleō dētraxerat ipse {{versus|260}} uictor apud rapidum Simoenta sub Īliō altō, dōnat habēre, uirō decus et tūtāmen in armīs. Uix illam famulī Phēgeus Sagarisque ferēbant multiplicem cōnīxī umerīs; indūtus at ōlim Dēmoleōs cursū pālantīs Trōas agēbat. {{versus|265}} Tertia dōna facit geminōs ex aere lebētas cymbiaque argentō perfecta atque aspera signīs. Iamque adeō dōnātī omnēs opibusque superbī pūniceīs ībant ēuinctī tempora taenīs, cum saeuō ē scopulō multa uix arte reuulsus {{versus|270}} āmissīs rēmīs atque ōrdine dēbilis ūnō inrīsam sine honōre ratem Sergestus agēbat. Quālis saepe uiae dēprēnsus in aggere serpēns, aerea quem oblīquum rota trānsiit aut grauis ictū sēminecem līquit saxō lacerumque uiātor; {{versus|275}} nēquīquam longōs fugiēns dat corpore tortūs parte ferōx ārdēnsque oculīs et sībila colla arduus attollēns; pars uulnere clauda retentat nexantem nōdīs sēque in sua membra plicantem: tālī rēmigiō nāuis sē tarda mouēbat; {{versus|280}} uēla facit tamen et uēlīs subit ōstia plēnīs. Sergestum Aenēās prōmissō mūnere dōnat seruātam ob nāuem laetus sociōsque reductōs. Ollī serua datur operum haud ignāra Mineruae, Cressa genus, Pholoē, geminīque sub ūbere nātī. {{versus|285}} Hōc pius Aenēās missō certāmine tendit grāmineum in campum, quem collibus undique curuīs cingēbant siluae, mediāque in ualle theātrī circus erat; quō sē multīs cum mīlibus hērōs cōnsessū medium tulit exstrūctōque resēdit. {{versus|290}} Hīc, quī forte uelint rapidō contendere cursū, inuītat pretiīs animōs, et praemia pōnit. Undique conueniunt Teucrī mixtīque Sicānī, Nīsus et Euryalus prīmī, Euryalus fōrmā īnsignis uiridīque iuuentā, {{versus|295}} Nīsus amōre piō puerī; quōs deinde secūtus rēgius ēgregiā Priamī dē stirpe Diōrēs; hunc Salius simul et Patrōn, quōrum alter Acarnān, alter ab Arcadiō Tegeaeae sanguine gentis; tum duo Trīnacriī iuuenēs, Helymus Panopēsque {{versus|300}} adsuētī siluīs, comitēs seniōris Acestae; multī praetereā, quōs fāma obscūra recondit. Aenēās quibus in mediīs sīc deinde locūtus: 'Accipite haec animīs laetāsque aduertite mentēs. Nēmō ex hōc numerō mihi nōn dōnātus abībit. {{versus|305}} Cnōsia bīna dabō lēuātō lūcida ferrō spīcula caelātamque argentō ferre bipennem; omnibus hic erit ūnus honōs. Trēs praemia prīmī accipient flāuāque caput nectentur olīuā. Prīmus equum phalerīs īnsignem uictor habētō; {{versus|310}} alter Amāzoniam pharetram plēnamque sagittīs Thrēiciīs, lātō quam circum amplectitur aurō balteus et teretī subnectit fībula gemmā; tertius Argolicā hāc galeā contentus abītō.' Haec ubi dicta, locum capiunt signōque repente {{versus|315}} corripiunt spatia audītō līmenque relinquunt, effūsī nimbō similēs. Simul ultima signant, prīmus abit longēque ante omnia corpora Nīsus ēmicat et uentīs et fulminis ōcior ālīs; proximus huic, longō sed proximus interuāllō, {{versus|320}} īnsequitur Salius; spatiō post deinde relictō tertius Euryalus; Euryalumque Helymus sequitur; quō deinde sub ipsō ecce uolat calcemque terit iam calce Diōrēs incumbēns umerō, spatia et sī plūra supersint {{versus|325}} trānseat ēlāpsus prior ambiguumque relinquat. Iamque ferē spatiō extrēmō fessīque sub ipsam fīnem aduentābant, lēuī cum sanguine Nīsus lābitur īnfēlīx, caesīs ut forte iuuencīs fūsus humum uiridīsque super madefēcerat herbās. {{versus|330}} Hīc iuuenis iam uictor ouāns uestīgia pressō haud tenuit titubāta solō, sed prōnus in ipsō concidit immundōque fimō sacrōque cruōre. Nōn tamen Euryalī, nōn ille oblītus amōrum: nam sēsē opposuit Saliō per lūbrica surgēns; {{versus|335}} ille autem spissā iacuit reuolūtus harēnā, ēmicat Euryalus et mūnere uictor amīcī prīma tenet, plausūque uolat fremitūque secundō. Post Helymus subit et nunc tertia palma Diōrēs. Hīc tōtum caueae consessum ingentis et ōra {{versus|340}} prīma patrum magnis Salius clāmōribus implet, ēreptumque dolō reddī sibi poscit honōrem. Tūtātur fauor Euryalum lacrimaeque decōrae, grātior et pulchrō ueniēns in corpore uirtūs. Adiuuat et magnā prōclāmat uōce Diōrēs, {{versus|345}} quī subiit palmae frūstrāque ad praemia uēnit ultima, sī prīmī Saliō reddentur honōrēs. Tum pater Aenēās 'Uestra' inquit 'mūnera uōbīs certa manent, puerī et palmam mouet ōrdine nēmō; mē liceat cāsūs miserārī īnsontis amīcī.' {{versus|350}} Sīc fātus tergum Gaetūlī immāne leōnis dat Saliō uillīs onerōsum atque unguibus aureīs. Hīc Nīsus 'Sī tanta' inquit 'sunt praemia uictīs, et tē lāpsōrum miseret, quae mūnera Nīsō digna dabis, prīmam meruī quī laude corōnam {{versus|355}} nī mē, quae Salium, fortūna inimīca tulisset?' Et simul hīs dictīs faciem ostentābat et ūdō turpia membra fimō. Rīsit pater optimus ollī et clipeum efferrī iussit, Didymāonis artīs, Neptūnī sacrō Danaīs dē poste refīxum. {{versus|360}} Hōc iuuenem ēgregium praestantī mūnere dōnat. Post, ubi cōnfectī cursūs et dōna perēgīt, 'Nunc, sī cui uirtūs animusque in pectore praesēns, adsit et ēuīnctīs attollat bracchia palmīs'; sīc ait, et geminum pugnae prōpōnit honōrem, {{versus|365}} uictōrī uēlātum aurō uittīsque iuuencum, ēnsem atque īnsignem galeam sōlācia uictō. Nec mora; continuō uastīs cum uīribus effert ōra Darēs magnōque uirum sē murmure tollit, sōlus quī Paridem solitus contendere contrā, {{versus|370}} īdemque ad tumulum quō maximus occubat Hector uictōrem Būtēn immānī corpore, quī sē Bēbryciā ueniēns Amycī dē gente ferēbat, perculit et fuluā moribundum extendit harēnā. Tālīs prīma Darēs caput altum in proelia tollit, {{versus|375}} ostenditque umerōs lātōs alternaque iactat bracchia prōtendēns et uerberat ictibus aurās. Quaeritur huic alius; nec quisquam ex agmine tantō audet adīre uirum manibusque indūcere caestūs. Ergō alacris cūnctōsque putāns excēdere palmā {{versus|380}} Aenēae stetit ante pedēs, nec plūra morātus tum laeuā taurum cornū tenet atque ita fātur: 'Nāte deā, sī nēmō audet sē crēdere pugnae, quae fīnis standī? Quō mē decet usque tenērī? Dūcere dōna iubē.' Cūnctī simul ōre fremēbant {{versus|385}} Dardanidae reddīque uirō prōmissa iubēbant. Hīc grauis Entellum dictīs castīgat Acestēs, proximus ut uiridante torō cōnsēderat herbae: 'Entelle, hērōum quondam fortissime frūstrā, tantane tam patiēns nūllō certāmine tollī {{versus|390}} dōna sinēs? Ubi nunc nōbīs deus ille, magister nēquīquam memorātus, Eryx? Ubi fāma per omnem Trīnacriam et spolia illa tuīs pendentia tēctīs?' ille sub haec: 'Nōn laudis amor nec glōria cessit pulsa metū; sed enim gelidus tardante senectā {{versus|395}} sanguis hebet, frīgentque effētae in corpore uīrēs. Sī mihi quae quondam fuerat quāque improbus iste exsultat fīdēns, sī nunc foret illa iuuentās, haud equidem pretiō inductus pulchrōque iuuencō uēnissem, nec dōna moror.' Sīc deinde locūtus {{versus|400}} in medium geminōs immānī pondere caestūs prōiēcit, quibus ācer Eryx in proelia suētus ferre manum dūrōque intendere bracchia tergō. Obstipuēre animī: tantōrum ingentia septem terga boum plumbō īnsūtō ferrōque rigēbant. {{versus|405}} Ante omnīs stupet ipse Darēs longēque recūsat, magnanimusque Anchīsiadēs et pondus et ipsa hūc illūc uinclōrum immēnsa uolūmina uersat. Tum senior tālīs referēbat pectore uōcēs: 'Quid, sī quis caestūs ipsīus et Herculis arma {{versus|410}} uīdisset trīstemque hōc ipsō in lītore pugnam? haec germānus Eryx quondam tuus arma gerēbat (sanguine cernis adhūc sparsōque īnfecta cerebrō), hīs magnum Alcidēn contrā stetit, hīs ego suētus, dum melior uīrīs sanguis dabat, aemula necdum {{versus|415}} temporibus geminīs cānēbat sparsa senectūs. Sed sī nostra Darēs haec Trōius arma recūsat idque piō sedet Aenēae, probat auctor Acestēs, aequēmus pugnās. Erycis tibi terga remittō (solue metūs), et tū Trōiānōs exue caestūs.' {{versus|420}} Haec fātus duplicem ex umerīs reiēcit amictum et magnōs membrōrum artūs, magna ossa lacertōs- que exuit atque ingēns mediā cōnsistit harēnā. Tum satus Anchīsā caestūs pater extulit aequōs et paribus palmās ambōrum innexuit armīs. {{versus|425}} Cōnstitit in digitōs extemplō arrēctus uterque bracchiaque ad superās interritus extulit aurās. Abdūxēre retrō longē capita ardua ab ictū immiscentque manūs manibus pugnamque lacessunt, ille pedum melior mōtū frētusque iuuentā, {{versus|430}} hic membrīs et mōle ualēns; sed tarda trementī genua labant, uastōs quatit aeger anhēlitus artūs. Multa uirī nēquīquam inter sē uulnera iactant, multa cauō laterī ingeminant et pectore uastōs dant sonitūs, erratque aurīs et tempora circum {{versus|435}} crēbra manus, dūrō crepitant sub uulnere mālae. Stat grauis Entellus nīsūque immōtus eōdem corpore tēla modō atque oculīs uigilantibus exit. Ille, uelut celsam oppugnat quī mōlibus urbem aut montāna sedet circum castella sub armīs, {{versus|440}} nunc hōs, nunc illōs aditūs, omnemque pererrat arte locum et uariīs adsultibus inritus urget. Ostendit dextram īnsurgēns Entellus et altē extulit, ille ictum uenientem ā uertice uēlōx praeuīdit celerīque ēlāpsus corpore cessit; {{versus|445}} Entellus uīrīs in uentum effūdit et ultrō ipse grauis grauiterque ad terram pondere uastō concidit, ut quondam caua concidit aut Erymanthō aut Īdā in magnā rādīcibus ēruta pīnus. Cōnsurgunt studiīs Teucrī et Trīnācria pūbēs; {{versus|450}} it clāmor caelō prīmusque accurrit Acestēs aequaeuumque ab humō miserāns attollit amīcum. At nōn tardātus cāsū neque territus hērōs ācrior ad pugnam redit ac uim suscitat īrā; tum pudor incendit uīrīs et conscia uirtūs, {{versus|455}} praecipitemque Darēn ārdēns agit aequore tōtō nunc dextrā ingemināns ictūs, nunc ille sinistrā. Nec mora nec requiēs: quam multā grandine nimbī culminibus crepitant, sīc dēnsīs ictibus hērōs crēber utrāque manū pulsat uersatque Darēta. {{versus|460}} Tum pater Aenēās prōcēdere longius īrās et saeuīre animīs Entellum haud passus acerbīs, sed fīnem imposuit pugnae fessumque Darēta ēripuit mulcēns dictīs ac tālia fātur: 'Īnfēlīx, quae tanta animum dēmentia cēpit? {{versus|465}} Nōn uīrīs aliās conuersaque nūmina sentīs? Cēde deō.' Dīxitque et proelia uōce dirēmit. Ast illum fīdī aequālēs genua aegra trahentem iactantemque utrōque caput crassumque cruōrem ōre ēiectantem mixtōsque in sanguine dentēs {{versus|470}} dūcunt ad nāuīs; galeamque ēnsemque uocātī accipiunt, palmam Entellō taurumque relinquunt. Hīc uictor superāns animīs taurōque superbus 'Nāte deā, uōsque haec' inquit 'cognōscite, Teucrī, et mihi quae fuerint iuuenālī in corpore uīrēs {{versus|475}} et quā seruētis reuocātum ā morte Darēta.' Dīxit, et aduersī contrā stetit ōra iuuencī quī dōnum astābat pugnae, dūrōsque reductā lībrāuit dextrā media inter cornua caestūs arduus, effrāctōque inlīsit in ossa cerebrō: {{versus|480}} sternitur exanimisque tremēns prōcumbit humī bōs. Ille super tālīs effundit pectore uōcēs: 'Hanc tibi, Eryx, meliōrem animam prō morte Darētis persoluō; hīc uictor caestūs artemque repōnō.' Prōtinus Aenēās celerī certāre sagittā {{versus|485}} inuītat quī forte uelint et praemia dīcit, ingentīque manū mālum dē nāue Serestī ērigit et uolucrem trāiectō in fūne columbam, quō tendant ferrum, mālō suspendit ab altō. Conuēnēre uirī dēiectamque aerea sortem {{versus|490}} accēpit galea, et prīmus clāmōre secundō Hyrtacidae ante omnīs exit locus Hippocoontis; quem modo nāuālī Mnēstheus certāmine uictor cōnsequitur, uiridī Mnēstheus ēuinctus olīuā. Tertius Eurytiōn, tuus, ō clārissime, frāter, {{versus|495}} Pandare, quī quondam iussus cōnfundere foedus in mediōs tēlum torsistī prīmus Achīuōs. Extrēmus galeāque īmā subsēdit Acestēs, ausus et ipse manū iuuenum temptāre labōrem. Tum ualidīs flexōs incuruant uīribus arcūs {{versus|500}} prō sē quisque uirī et dēprōmunt tēla pharetrīs, prīmaque per caelum neruō strīdente sagitta Hyrtacidae iuuenis uolucrīs dīuerberat aurās, et uenit aduersīque īnfīgitur arbore mālī. Intremuit mālus micuitque exterrita pennīs {{versus|505}} āles, et ingentī sonuērunt omnia plausū. Post ācer Mnēstheus adductō cōnstitit arcū alta petēns, pariterque oculōs tēlumque tetendit. ast ipsam miserandus auem contingere ferrō nōn ualuit; nōdōs et uincula līnea rūpit {{versus|510}} quīs innexa pedem mālō pendēbat ab altō; illa Notōs atque ātra uolāns in nūbila fūgit. Tum rapidus, iamdūdum arcū contenta parātō tēla tenēns, frātrem Eurytiōn in uōta uocāuit, iam uacuō laetam caelō speculātus et ālīs {{versus|515}} plaudentem nigrā fīgit sub nūbe columbam. Dēcidit exanimis uītamque relīquit in astrīs aetheriīs fīxamque refert dēlāpsa sagittam. Āmissā sōlus palmā superābat Acestēs, quī tamen āeriās tēlum contendit in aurās {{versus|520}} ostentāns artemque pater arcumque sonantem. Hīc oculīs subitum obicitur magnōque futūrum auguriō monstrum; docuit post exitus ingēns sēraque terrificī cecinērunt ōmina uātēs. Namque uolāns liquidīs in nūbibus ārsit harundō {{versus|525}} signāuitque uiam flammīs tenuīsque recessit cōnsūmpta in uentōs, caelō ceu saepe refīxa trānscurrunt crīnemque uolantia sīdera dūcunt. Attonitīs haesēre animīs superōsque precātī Trīnacriī Teucrīque uirī, nec maximus ōmen {{versus|530}} abnuit Aenēās, sed laetum amplexus Acestēn mūneribus cumulat magnīs ac tālia fātur: 'Sūme, pater, nam tē uoluit rēx magnus Olympī tālibus auspiciīs exsortem dūcere honōrēs. Ipsius Anchīsae longaeuī hoc mūnus habēbis, {{versus|535}} crātēra impressum signīs, quem Thrācius ōlim Anchīsae genitōrī in magnō mūnere Cisseus ferre suī dederat monimentum et pignus amorīs.' Sīc fātus cingit uiridantī tempora laurō et prīmum ante omnīs uictōrem appellat Acestēn. {{versus|540}} Nec bonus Eurytiōn praelātō inuīdit honōrī, quamuīs sōlus auem caelō dēiēcit ab altō. Proximus ingreditur dōnīs quī uincula rūpit, extrēmus uolucrī quī fīxit harundine mālum. At pater Aenēās nōndum certāmine missō {{versus|545}} cūstōdem ad sēsē comitemque impūbis Iūlī Ēpytidēn uocat, et fīdam sīc fātur ad aurem: 'Uāde age et Ascaniō, sī iam puerīle parātum agmen habet sēcum cursēsque īnstrūxit equōrum, dūcat auō turmās et sēsē ostendat in armīs {{versus|550}} dīc' ait. Ipse omnem longō dēcēdere circō īnfūsum populum et campōs iubet esse patentīs. Incēdunt puerī pariterque ante ōra parentum frēnātīs lūcent in equīs, quōs omnis euntīs Trīnacriae mīrāta fremit Trōiaeque iuuentūs. {{versus|555}} Omnibus in mōrem tōnsā coma pressa corōnā; cornea bīna ferunt praefīxa hastīlia ferrō, pars lēuīs umerō pharetrās; it pectore summō flexilis obtortī per collum circulus aurī. Trēs equitum numerō turmae ternīque uagantur {{versus|560}} ductōrēs; puerī bis sēnī quemque secūtī agmine partītō fulgent paribusque magistrīs. Ūna aciēs iuuenum, dūcit quam paruus ouantem nōmen auī referēns Priamus, tua clāra, Polītē, prōgeniēs, auctūra Italōs; quem Thrācius albīs {{versus|565}} portat equus bicolor maculīs, uestīgia prīmī alba pedis frontemque ostentāns arduus albam. Alter Atys, genus unde Atiī dūxēre Latīnī, paruus Atys puerōque puer dīlēctus Iūlō. Extrēmus formāque ante omnis pulcher Iūlūs {{versus|570}} Sīdoniō est inuectus equō, quem candida Dīdō esse suī dederat monimentum et pignus amōris. Cētera Trīnacriīs pūbēs seniōris Acestae fertur equīs. Excipiunt plausū pauidōs gaudentque tuentēs {{versus|575}} Dardanidae, ueterumque agnōscunt ōra parentum. Postquam omnem laetī cōnsessum oculōsque suōrum lūstrāuēre in equīs, signum clāmōre parātīs Ēpytidēs longē dedit īnsonuitque flagellō. Ollī discurrēre parēs atque agmina ternī {{versus|580}} dīductīs soluēre chorīs, rūrsusque uocātī conuertēre uiās īnfestaque tēla tulēre. Inde aliōs ineunt cursūs aliōsque recursūs aduersī spatiīs, alternōsque orbibus orbīs impediunt pugnaeque cient simulācra sub armīs; {{versus|585}} et nunc terga fugā nūdant, nunc spīcula uertunt īnfēnsī, factā pariter nunc pāce feruntur. Ut quondam Crētā fertur Labyrinthus in altā parietibus textum caecīs iter ancipitemque mīlle uiīs habuisse dolum, quā signa sequendī {{versus|590}} frangeret indēprēnsus et inremeābilis error; haud aliō Teucrum nātī uestīgia cursū impediunt texuntque fugās et proelia lūdō, delphīnum similēs quī per maria ūmida nandō Carpathium Libycumque secant. {{versus|595}} Hunc mōrem cursūs atque haec certāmina prīmus Ascanius, Longam mūrīs cum cingeret Albam, rettulit et prīscōs docuit celebrāre Latīnōs, quō puer ipse modō, sēcum quō Trōia pūbēs; Albānī docuēre suōs; hinc maxima porrō {{versus|600}} accēpit Rōmā et patrium seruāuit honōrem; Trōiaque nunc puerī, Trōiānum dīcitur agmen. Hāc celebrāta tenus sanctō certāmina patrī. Hinc prīmum Fortūna fidem mūtāta nouāuit. dum uariīs tumulō referunt sollemnia lūdīs, {{versus|605}} Īrim dē caelō mīsit Sāturnia Iūnō Īliacam ad classem uentōsque aspīrat euntī, multa mouēns necdum antīquum saturāta dolōrem. Illa uiam celerāns per mīlle colōribus arcum nūllī uīsa citō dēcurrit trāmite uirgō. {{versus|610}} Cōnspicit ingentem concursum et lītora lustrat dēsertōsque uidet portūs classemque relictam. At procul in sōlā sēcrētae Trōades āctā āmissum Anchīsēn flēbant, cūnctaeque profundum pontum aspectābant flentēs. Heu tot uada fessīs {{versus|615}} et tantum superesse maris, uōx omnibus ūnā; urbem ōrant, taedet pelagī perferre labōrem. Ergō inter mediās sēsē haud ignāra nocendī conicit et faciemque deae uestemque repōnit; fit Beroē, Tmariī coniūnx longaeua Doryclī, {{versus|620}} cui genus et quondam nōmen nātīque fuissent, ac sīc Dardanidum mediam sē mātribus īnfert. 'Ō miserae, quās nōn manus' inquit 'Achāica bellō trāxerit ad lētum patriae sub moenibus! Ō gēns īnfēlīx, cui tē exitiō Fortūna reseruat? {{versus|625}} Septima post Trōiae excidium iam uertitur aestās, cum freta, cum terrās omnīs, tot inhospita saxa sīderaque ēmēnsae ferimur, dum per mare magnum Italiam sequimur fugientem et uoluimur undīs. Hīc Erycis fīnēs frāternī atque hospes Acestēs: {{versus|630}} quis prohibet mūrōs iacere et dare cīuibus urbem? Ō patria et raptī nēquīquam ex hoste penātēs, nūllane iam Trōiae dīcentur moenia? Nusquam Hectoreōs amnīs, Xanthum et Simoenta, uidēbō? Quīn agite et mēcum īnfaustās exūrite puppīs. {{versus|635}} Nam mihi Cassandrae per somnum uātis imāgō ārdentīs dare uīsa facēs: "Hīc quaerite Trōiam; hīc domus est" inquit "uōbīs." Iam tempus agī rēs, nec tantīs mora prōdigiīs. Ēn quattuor ārae Neptūnō; deus ipse facēs animumque ministrat.' {{versus|640}} Haec memorāns prīmā īnfēnsum uī corripit ignem sublātāque procul dextrā cōnīxa coruscat et iacit. Arrēctae mentēs stupefactaque corda Īliadum. Hīc ūna ē multīs, quae maxima nātū, Pyrgō, tot Priamī nātōrum rēgia nūtrīx: {{versus|645}} 'Nōn Beroē uōbīs, nōn haec Rhoetēia, mātrēs, est Doryclī coniūnx; dīuīnī signa decōrīs ārdentīsque notāte oculōs, quī spīritus illī, quī uultus uōcisque sonus uel gressus euntī. Ipsa egomet dūdum Beroēn dīgressa relīquī {{versus|650}} aegram, indignantem tālī quod sōla carēret mūnere nec meritōs Anchīsae īnferret honōrēs.' Haec effāta. At mātrēs prīmō ancipitēs oculīsque malignīs ambiguae spectāre ratēs miserum inter amōrem {{versus|655}} praesentis terrae fātīsque uocantia rēgna, cum dea sē paribus per caelum sustulit ālīs ingentemque fugā secuit sub nūbibus arcum. Tum uērō attonitae mōnstrīs actaeque furōre conclāmant, rapiuntque focīs penetrālibus ignem, {{versus|660}} pars spoliant ārās, frondem ac uirgulta facēsque coniciunt. Furit immissīs Volcānus habēnīs trānstra per et rēmōs et pictās abiete puppīs. Nūntius Anchīsae ad tumulum cuneōsque theātrī incēnsās perfert nāuīs Eumēlus, et ipsī {{versus|665}} respiciunt ātram in nimbō uolitāre fauīllam. Prīmus et Ascanius, cursūs ut laetus equestrīs dūcēbat, sīc ācer equō turbāta petīuit castra, nec exanimēs possunt retinēre magistrī. 'Quis furor iste nouus? Quō nunc, quō tenditis' inquit {{versus|670}} 'heu miserae cīuēs? Nōn hostem inimīcaque castra Argīuum, uestrās spēs ūritis. Ēn, ego uester Ascanius!' Galeam ante pedēs prōiēcit inānem, quā lūdō indūtus bellī simulācra ciēbat. Accelerat simul Aenēās, simul agmina Teucrum. {{versus|675}} Ast illae dīuersa metū per lītora passim diffugiunt, siluāsque et sīcubi concaua fūrtim saxa petunt; piget inceptī lūcisque, suōsque mūtātae agnōscunt excussaque pectore Iūnō est. Sed nōn idcircō flamma atque incendia uīrīs {{versus|680}} indomitās posuēre; ūdō sub rōbore uīuit stuppa uomēns tardum fūmum, lentusque carīnās ēst uapor et tōtō dēscendit corpore pestis, nec uīrēs hērōum īnfūsaque flūmina prōsunt. Tum pius Aenēās umerīs abscindere uestem {{versus|685}} auxiliōque uocāre deōs et tendere palmās: 'Iuppiter omnipotēns, sī nōndum exōsus ad ūnum Trōiānōs, sī quid pietās antīqua labōrēs respicit hūmānōs, dā flammam ēuādere classī nunc, pater, et tenuīs Teucrum rēs ēripe lētō. {{versus|690}} Uel tū, quod superest, īnfēstō fulmine mortī, sī mereor, dēmitte tuāque hīc obrue dextrā.' Uix haec ēdiderat cum effūsīs imbribus ātra tempestās sine mōre furit tonitrūque tremēscunt ardua terrārum et campī; ruit aethere tōtō {{versus|695}} turbidus imber aquā dēnsisque nigerrimus Austrīs, implenturque super puppēs, sēmusta madēscunt rōbora, restīnctus dōnec uapor omnis et omnēs quattuor āmissīs seruātae ā peste carīnae. At pater Aenēās cāsū concussus acerbō {{versus|700}} nunc hūc ingentīs, nunc illūc pectore cūrās mūtābat uersāns, Siculīsne resīderet aruīs oblītus fātōrum, Italāsne capesseret ōrās. Tum senior Nautēs, ūnum Trītōnia Pallas quem docuit multāque īnsignem reddidit arte {{versus|705}} haec respōnsa dabat, uel quae portenderet īra magna deum uel quae fātōrum posceret ōrdō; isque hīs Aenēān solātus uōcibus īnfit: 'Nāte deā, quō fāta trahunt retrahuntque sequāmur; quidquid erit, superanda omnis fortūna ferendō est. {{versus|710}} Est tibi Dardanius dīuīnae stirpis Acestēs: hunc cape cōnsiliīs socium et coniunge uolentem, huic trāde āmissīs superant quī nāuibus et quōs pertaesum magnī inceptī rērumque tuārum est. Longaeuōsque senēs ac fessās aequore mātrēs {{versus|715}} et quidquid tēcum inualidum metuēnsque perīclī est dēlige, et hīs habeant terrīs sine moenia fessī; urbem appellābunt permissō nōmine Acestam.' Tālibus incēnsus dictīs seniōris amīcī tum uērō in cūrās animō dīdūcitur omnīs; {{versus|720}} et Nox ātra polum bīgīs subuecta tenēbat. Uīsa dehinc caelō faciēs dēlāpsa parentis Anchīsae subitō tālīs effundere uōcēs: 'Nāte, mihī uītā quondam, dum uīta manēbat, cāre magis, nāte Īliacīs exercite fātīs, {{versus|725}} imperiō Iouis hūc ueniō, quī classibus ignem dēpulit, et caelō tandem miserātus ab altō est. Cōnsiliīs pārē quae nunc pulcherrima Nautēs dat senior; lēctōs iuuenēs, fortissima corda, dēfer in Italiam. Gēns dūra atque aspera cultū {{versus|730}} dēbellanda tibī Latiō est. Dītis tamen ante īnfernās accēde domēs et Auerna per alta congressūs pete, nāte, meōs. Nōn mē impia namque Tartara habent, trīstēs umbrae, sed amoena piōrum concilia Ēlysiumque colō. Hūc casta Sibylla {{versus|735}} nigrārum multō pecudum tē sanguine dūcet. Tum genus omne tuum et quae dentur moenia discēs. Iamque ualē; torquet mediōs Nox ūmida cursūs et mē saeuus equīs Oriēns adflāuit anhēlīs.' Dīxerat et tenuīs fūgit ceu fūmus in aurās. {{versus|740}} Aenēās 'Quō deinde ruis? Quō prōripis?' inquit, 'Quem fugis? Aut quis tē nostrīs complexibus arcet?' Haec memorāns cinerem et sōpītōs suscitat ignīs, Pergameumque Larem et cānae penetrālia Vestae farre piō et plēna supplex uenerātur acerrā. {{versus|745}} Extemplō sociōs prīmumque accersit Acestēn et Iouis imperium et cārī praecepta parentis ēdocet et quae nunc animō sententia cōnstet. Haud mora cōnsiliīs, nec iussa recūsat Acestēs: trānscrībunt urbī mātrēs populumque uolentem {{versus|750}} dēpōnunt, animōs nīl magnae laudis egentīs. Ipsī trānstra nouant flammīsque ambēsa repōnunt rōbora nāuigiīs, aptant rēmōsque rudentīs-, que exiguī numerō, sed bellō uīuida uirtūs. Intereā Aenēās urbem dēsignat arātrō {{versus|755}} sortīturque domōs; hōc Īlium et haec loca Trōiam esse iubet. Gaudet rēgnō Trōiānus Acestēs indīcitque forum et patribus dat iūra uocātīs. Tum uīcīna astrīs Erycīnō in uertice sēdēs fundātur Venerī Īdaliae, tumulōque sacerdōs {{versus|760}} ac lūcus lātē sacer additus Anchīsēō. Iamque diēs epulāta nouem gēns omnis, et ārīs factus honōs: placidī strāuērunt aequora uentī crēber et aspīrāns rūrsus uocat Auster in altum. Exoritur prōcurua ingēns per lītora flētus; {{versus|765}} complexī inter sē noctemque diemque morantur. Ipsae iam mātrēs, ipsī, quibus aspera quondam uīsa maris faciēs et nōn tolerābile nūmen, īre uolunt omnemque fugae perferre labōrem. Quōs bonus Aenēās dictīs sōlātur amīcīs {{versus|770}} et cōnsanguineō lacrimāns commendat Acestae. Trīs Erycī uitulōs et Tempestātibus agnam caedere deinde iubet soluīque ex ōrdine fūnem. Ipse caput tōnsae foliīs ēuīnctus olīuae stāns procul in prōrā pateram tenet, extaque salsōs {{versus|775}} prōicit in flūctūs ac uīna liquentia fundit. Certātim sociī feriunt mare et aequora uerrunt; prōsequitur surgēns ā puppī uentus euntīs. At Venus intereā Neptūnum exercita cūrīs adloquitur tālīsque effundit pectore questūs: {{versus|780}} 'Iūnōnis grauis īra neque exsaturābile pectus cōgunt mē, Neptūne, precēs dēscendere in omnīs; quam nec longa diēs pietās nec mītigat ūlla, nec Iouis imperiō fātīsque īnfrācta quiēscit. Nōn mediā dē gente Phrygum exēdisse nefandīs {{versus|785}} urbem odiīs satis est nec poenam trāxe per omnem reliquiās Trōiae: cinerēs atque ossa perēmptae īnsequitur. Causās tantī sciat illa furōris. Ipse mihī nūper Libycīs tū testis in undīs quam mōlem subitō excierit: maria omnia caelō {{versus|790}} miscuit Aeoliīs nēquīquam frēta procellīs, in rēgnīs hōc ausa tuīs. Per scelus ecce etiam Trōiānīs mātribus āctīs exussit foedē puppīs et classe subēgit āmissā sociōs ignōtae linquere terrae. {{versus|795}} Quod superest, ōrō, liceat dare tūta per undās uēla tibī, liceat Laurentem attingere Thybrim, sī concessa petō, sī dant ea moenia Parcae.' Tum Sāturnius haec domitor maris ēdidit altī: 'Fās omne est, Cytherēa, meīs tē fīdere rēgnīs, {{versus|800}} unde genus dūcis. Meruī quoque; saepe furōrēs compressī et rabiem tantam caelīque marisque. Nec minor in terrīs, Xanthum Simoentaque testor, Aenēae mihi cūra tuī. Cum Trōia Achillēs exanimāta sequēns impingeret agmina mūrīs, {{versus|805}} mīlia multa daret lētō, gemerentque replētī amnēs nec reperīre uiam atque ēuoluere posset in mare sē Xanthus, Pēlīdae tunc ego fortī congressum Aenēān nec dīs nec uīribus aequīs nube cauā rapuī, cuperem cum uertere ab īmō {{versus|810}} strūcta meīs manibus periūrae moenia Trōiae. Nunc quoque mēns eadem perstat mihi; pelle timōrēs. Tūtus, quōs optās, portūs accēdet Auernī. Ūnus erit tantum āmissum quem gurgite quaerēs; ūnum prō multīs dabitur caput.' {{versus|815}} Hīs ubi laeta deae permulsit pectora dictīs, iungit equōs aurō genitor, spūmantiaque addit frēna ferīs manibusque omnīs effundit habēnās. Caeruleō per summa leuis uolat aequora currū; subsīdunt undae tumidumque sub axe tonantī {{versus|820}} sternitur aequor aquīs, fugiunt uastō aethere nimbī. Tum uariae comitum faciēs, immānia cētē, et senior Glaucī chorus Īnōusque Palaemōn Trītōnēsque citī Phorcīque exercitus omnis; laeua tenet Thetis et Melitē Panopēaque uirgō, {{versus|825}} Nīsaeē Spīōque Thalīaque Cȳmodocēque. Hīc patris Aenēae suspēnsam blanda uicissim gaudia pertemptant mentem; iubet ōcius omnīs attollī mālōs, intendī bracchia uēlīs. Ūnā omnēs fēcēre pedem pariterque sinistrōs, {{versus|830}} nunc dextrōs soluēre sinūs; ūnā ardua torquent cornua dētorquentque; ferunt sua flāmina classem. Prīnceps ante omnīs dēnsum Palinūrus agēbat agmen; ad hunc aliī cursum contendere iussī. Iamque fere mediam caelī Nox ūmida mētam {{versus|835}} contigerat, placidā laxābant membra quiēte sub rēmīs fūsī per dūra sedīlia nautae, cum leuis aetheriīs dēlāpsus Somnus ab astrīs āera dīmōuit tenebrōsum et dispulit umbrās, tē, Palinūre, petēns, tibi somnia trīstia portāns {{versus|840}} īnsontī; puppīque deus cōnsēdit in altā Phorbantī similis funditque hās ōre loquēlās: 'Īasidē Palinūre, ferunt ipsa aequora classem, aequātae spīrant aurae, datur hōra quiētī. Pōne caput fessōsque oculōs fūrāre labōrī. {{versus|845}} Ipse ego paulisper prō tē tua mūnera inībō.' Cui uix attollēns Palinūrus lūmina fātur: 'Mēne salis placidī uultum flūctūsque quiētōs ignōrāre iubēs? Mēne huic cōnfīdere mōnstrō? Aenēān crēdam (quid enim?) fallācibus aurīs {{versus|850}} et caelī totiēns dēceptus fraude serēnī?' Tālia dicta dabat, clāuumque adfīxus et haerēns nusquam āmittēbat oculōsque sub astra tenēbat. Ecce deus rāmum Lēthaeō rōre madentem uīque sopōrātum Stygiā super ūtraque quassat {{versus|855}} tempora, cūnctantīque natantia lūmina soluit. Uix prīmōs inopīna quiēs laxāuerat artūs, et super incumbēns cum puppīs parte reuulsā cumque gubernāclō liquidās prōiēcit in undās praecipitem ac sociōs nēquīquam saepe uocantem; {{versus|860}} ipse uolāns tenuīs sē sustulit āles ad aurās. Currit iter tūtum nōn sētius aequore classis prōmissīsque patris Neptūnī interrita fertur. Iamque adeō scopulōs Sīrēnum aduecta subībat, difficilīs quondam multōrumque ossibus albōs {{versus|865}} (tum rauca adsiduō longē sale saxa sonābant), cum pater āmissō fluitantem errāre magistrō sēnsit, et ipse rātem nocturnīs rēxit in undīs multa gemēns cāsūque animum concussus amīcī: 'Ō nimium caelo et pelagō cōnfīse serēnō, {{versus|870}} nūdus in ignōtā, Palinūre, iacēbis harēnā.' </poem> {{Liber |Ante=Liber IV |AnteNomen=Aeneis/Liber IV |Post=Liber VI |PostNomen=Aeneis/Liber VI }} </div> {{finis}} {{textquality|75%}} [[en:Aeneid (Dryden)/Book V]] [[eo:Eneido/Kanto Kvina]] [[es:Eneida: Libro V]] [[it:Eneide (Caro)/Libro quinto]] [[pt:Eneida Brazileira/V]] krrw20bj6vau7fme5kv0yu9mficnu3l 0 3252 265199 247269 2026-05-10T11:35:27Z Saumache 27923 265199 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Vergilius Maro |OperaeTitulus= Aeneis |OperaeWikiPagina= Aeneis |Annus= inter 29 et 19 a.Ch.n. |SubTitulus= Liber VI }} <div class="verse"> {{Liber |Ante=Liber V |AnteNomen=Aeneis/Liber V |Post=Liber VII |PostNomen=Aeneis/Liber VII }} <poem> Sīc fātur lacrimāns, classīque immittit habēnās{{r|1|}} et tandem Euboicīs Cūmārum adlābitur ōrīs. Obuertunt pelagō prōrās; tum dente tenācī ancora fundābat nāuīs et lītora curuae praetexunt puppēs. Iuuenum manus ēmicat ārdēns {{versus|5}} lītus in Hesperium; quaerit pars sēmina flammae abstrūsa in uēnīs silicis, pars dēnsa ferārum tēcta rapit siluās inuentaque flūmina mōnstrat. At pius Aenēās arcēs quibus altus Apollō praesidet horrendaeque procul sēcrēta Sibyllae, {{versus|10}} antrum immāne, petit, magnam cui mentem animumque Dēlius īnspīrat uātēs aperitque futūra. Iam subeunt Triuiae lūcōs atque aurea tēcta. Daedalus, ut fāma est, fugiēns Mīnōia rēgna praepetibus pennīs ausus sē crēdere caelō {{versus|15}} īnsuētum per iter gelidās ēnāuit ad Arctōs, Chalcidicāque leuis tandem super astitit arce. Redditus hīs prīmum terris tibi, Phoebe, sacrāuit rēmigium ālārum posuitque immānia templa. In foribus lētum Androgeō; tum pendere poenās {{versus|20}} Cecropidae iussī (miserum!) septēna quotannīs corpora nātōrum; stat ductīs sortibus urna. Contrā ēlāta marī respondet Cnōsia tellūs: Hīc crūdēlis amor taurī suppostaque fūrtō Pāsiphaē mixtumque genus prōlēsque bifōrmīs {{versus|25}} Mīnōtaurus inest, Veneris monimenta nefandae, hīc labor ille domūs et inextrīcābilis error; magnum rēgīnae sed enim miserātus amōrem Daedalus ipse dolōs tēctī ambāgēsque resoluit, caeca regēns fīlō uestīgiā. Tū quoque magnam {{versus|30}} partem opere in tantō, sineret dolor, Īcare, habērēs. Bis cōnātus erat cāsūs effingere in aurō, bis patriae cecidēre manūs. Quīn prōtinus omnia perlegerent oculīs, nī iam praemissus Achātēs adforet atque ūnā Phoebī Triuiaeque sacerdōs, {{versus|35}} Dēiphobē Glaucī, fātur quae tālia rēgī: 'Nōn hōc ista sibī tempus spectācula poscit; nunc grege dē intāctō septem mactāre iuuencōs praestiterit, totidem lēctās ex mōre bidentīs.' Tālibus adfāta Aenēān (nec sacra morantur {{versus|40}} iussa uirī) Teucrōs uocat alta in templa sacerdōs. Excīsum Euboicae latus ingēns rūpis in antrum, quō lātī dūcunt aditūs centum, ōstia centum, unde ruunt totidem uōcēs, respōnsa Sibyllae. Uentum erat ad līmen, cum uirgō 'Poscere fātā {{versus|45}} tempus' ait; 'deus ecce deus!' cui tālia fantī ante forēs subitō nōn uultus, nōn color ūnus, nōn comptae mānsēre comae; sed pectus anhēlum, et rabiē fera corda tument, māiorque uidērī nec mortāle sonāns, adflāta est nūmine quandō {{versus|50}} iam propiōre deī. 'Cessās in uōta precēsque, Trōs' ait 'Aenēā? Cessās? Neque enim ante dehīscent attonitae magna ōra domūs.' Et tālia fāta conticuit. Gelidus Teucrīs per dūra cucurrit ossa tremor, funditque precēs rēx pectore ab īmō: {{versus|55}} 'Phoebe, grauīs Trōiae semper miserāte labōrēs, Dardana quī Paridis dērextī tēla manūsque corpus in Aeacidae, magnās obeuntia terrās tot maria intrāuī duce tē penitusque repostās Massȳlum gentīs praetentaque Syrtibus arua: {{versus|60}} iam tandem Italiae fugientīs prēndimus ōrās. Hāc Trōiāna tenus fuerit fortūna secūta; uōs quoque Pergameae iam fās est parcere gentī, dīque deaeque omnēs, quibus obstitit Īlium et ingēns glōria Dardaniae. Tūque, ō sanctissima uātēs, {{versus|65}} praescia uentūrī, dā (nōn indēbita poscō rēgna meīs fātīs) Latiō cōnsīdere Teucrōs errantīsque deōs agitātaque nūmina Trōiae. Tum Phoebō et Triuiae solidō dē marmore templum īnstituam fēstōsque diēs dē nōmine Phoebī. {{versus|70}} Tē quoque magna manent rēgnīs penetrālia nostrīs: hīc ego namque tuās sortīs arcānaque fāta dicta meae gentī pōnam, lectōsque sacrābō, alma, uirōs. Foliīs tantum nē carmina mandā, nē turbāta uolent rapidīs lūdibria uentīs; {{versus|75}} ipsa canās ōrō.' Fīnem dedit ōre loquendī. At Phoebī nōndum patiēns immānis in antrō bacchātur uātēs, magnum sī pectore possit excussisse deum; tantō magis ille fatīgat ōs rabidum, fera corda domāns, fingitque premendō. {{versus|80}} Ōstia iamque domūs patuēre ingentia centum sponte suā uātisque ferunt respōnsa per aurās: 'Ō tandem magnīs pelagī dēfūncte perīclīs (sed terrae grauiōra manent), in rēgna Lauīnī Dardanidae uenient (mitte hanc dē pectore cūram), {{versus|85}} sed nōn et uēnisse uolent. Bella, horrida bella, et Thybrim multō spūmantem sanguine cernō. Nōn Simois tibi nec Xanthus nec Dōrica castra dēfuerint; alius Latiō iam partus Achillēs, nātus et ipse deā; nec Teucrīs addita Iūnō {{versus|90}} usquam aberit, cum tū supplex in rēbus egēnīs quās gentīs Italum aut quās nōn ōrāueris urbēs! Causa malī tantī coniūnx iterum hospita Teucrīs externīque iterum thalamī. Tū nē cēde malīs, sed contrā audentior ītō, {{versus|95}} quā tua tē Fortūna sinet. Uia prīma salūtis (quod minimē rēris) Grāiā pandētur ab urbe.' Tālibus ex adytō dictīs Cūmaea Sibylla horrendās canit ambāgēs antrōque remūgit, obscūrīs uēra inuoluēns: ea frēna furentī {{versus|100}} concutit et stimulōs sub pectore uertit Apollō. Ut prīmum cessit furor et rabida ōra quiērunt, incipit Aenēās hērōs: 'Nōn ūlla labōrum, ō uirgō, noua mī faciēs inopīnaue surgit; omnia praecēpī atque animō mēcum ante perēgī. {{versus|105}} Ūnum ōrō: quandō hīc īnfernī īanua rēgis dīcitur et tenebrōsa palūs Acheronte refūsō, īre ad cōnspectum cārī genitōris et ōra contingat; doceās iter et sacra ōstia pandās. Illum ego per flammās et mīlle sequentia tēla {{versus|110}} ēripuī hīs umerīs mediōque ex hoste recēpī; ille meum comitātus iter maria omnia mēcum atque omnīs pelagīque minās caelīque ferēbat, inualidus, uīrīs ultrā sortemque senectae. Quīn, ut tē supplex peterem et tua līmina adīrem, {{versus|115}} īdem ōrāns mandāta dabat. Gnātīque patrisque, alma, precor, miserēre (potes namque omnia, nec tē nēquīquam lūcīs Hecatē praefēcit Auernīs), sī potuit mānīs accersere coniugis Orpheus Thrēiciā frētus citharā fidibusque canōrīs, {{versus|120}} sī frātrem Pollūx alternā morte redēmit itque reditque uiam totiēns. Quid Thēsea, magnum quid memorem Alcīdēn? Et mī genus ab Ioue summō.' Tālibus ōrābat dictīs ārāsque tenēbat, cum sīc orsa loquī uātēs: 'Sate sanguine dīuum, {{versus|125}} Trōs Anchīsiadē, facilis dēscēnsus Auernō: noctēs atque diēs patet ātrī iānua Dītis; sed reuocāre gradum superāsque ēuādere ad aurās, hoc opus, hic labor est. Paucī, quōs aequus amāuit Iuppiter aut ārdēns ēuēxit ad aethera uirtūs, {{versus|130}} dīs genitī potuēre. Tenent media omnia siluae, Cōcȳtūsque sinū lābēns circumuenit ātrō. Quod sī tantus amor mentī, sī tanta cupīdō est bis Stygiōs innāre lacūs, bis nigra uidēre Tartara, et īnsāno iuuat indulgēre labōrī, {{versus|135}} accipe quae peragenda prius. Latet arbore opācā aureus et foliīs et lentō uīmine rāmus, Iūnōnī īnfernae dictus sacer; hunc tegit omnis lūcus et obscūrīs claudunt conuallibus umbrae. Sed nōn ante datur tellūris operta subīre {{versus|140}} auricomōs quam quis dēcerpserit arbore fētūs. Hoc sibi pulchra suum ferrī Prōserpina mūnus īnstituit. Prīmō āuulsō nōn dēficit alter aureus, et similī frondēscit uirga metallō. Ergō altē uestīgā oculīs et rīte repertum {{versus|145}} carpe manū; namque ipse uolēns facilisque sequētur, sī tē fāta uocant; aliter nōn uīribus ūllīs uincere nec dūrō poteris conuellere ferrō. Praetereā iacet exanimum tibi corpus amīcī (heu nescīs) tōtamque incestat fūnere classem, {{versus|150}} dum cōnsulta petis nostrōque in līmine pendēs. Sēdibus hunc refer ante suīs et conde sepulcrō. Dūc nigrās pecudēs; ea prīma piācula suntō. Sīc dēmum lūcōs Stygis et rēgna inuia uīuīs aspiciēs.' Dīxit, pressōque obmūtuit ōre. {{versus|155}} Aenēās maestō dēfīxus lūmina uultū ingreditur linquēns antrum, caecōsque uolūtat ēuentūs animō sēcum. Cui fīdus Achātēs it comes et paribus cūrīs uestīgia fīgit. Multa inter sēsē uariō sermōne serēbant, {{versus|160}} quem socium exanimum uātēs, quod corpus humandum dīceret. Atque illī Mīsēnum in lītore siccō, ut uēnēre, uident indignā morte perēmptum, Mīsēnum Aeolidēn, quō nōn praestantior alter aere ciēre uirōs Mārtemque accendere cantū. {{versus|165}} Hectoris hic magnī fuerat comes, Hectora circum et lituō pugnās īnsignis obībat et hastā. Postquam illum uītā uictor spoliāuit Achillēs, Dardaniō Aenēae sēsē fortissimus hērōs addiderat socium, nōn īnferiōra secūtus. {{versus|170}} Sed tum, forte cauā dum personat aequora conchā, dēmēns, et cantū uocat in certāmina dīuōs, aemulus exceptum Trītōn, sī crēdere dignum est, inter saxa uirum spūmōsā immerserat undā. Ergō omnēs magnō circum clāmōre fremēbant, {{versus|175}} praecipuē pius Aenēās. Tum iussa Sibyllae, haud mora, festīnant flentēs āramque sepulcrī congerere arboribus caelōque ēdūcere certant. Ītur in antīquam siluam, stabula alta ferārum; prōcumbunt piceae, sonat icta secūribus īlex {{versus|180}} fraxineaeque trabēs cuneīs et fissile rōbur scinditur, aduoluunt ingentīs montibus ornōs. Nec nōn Aenēās opera inter tālia prīmus hortātur sociōs paribusque accingitur armīs. Atque haec ipse suō trīstī cum corde uolūtat {{versus|185}} aspectāns siluam immēnsam, et sīc forte precātur: 'Sī nunc sē nōbīs ille aureus arbore rāmus ostendat nemore in tantō! Quandō omnia uērē heu nimium dē tē uātēs, Mīsēne, locūta est.' Uix eā fātus erat, geminae cum forte columbae {{versus|190}} ipsa sub ōra uirī caelō uēnēre uolantēs, et uiridī sēdēre solō. Tum maximus hērōs māternās agnōuit auīs laetusque precātur: 'Este ducēs, ō, sī qua uia est, cursumque per aurās dērigite in lūcōs ubi pinguem dīues opacāt {{versus|195}} rāmus humum. Tūque, ō, dubiīs nē dēfice rēbus, dīua parēns. 'Sīc effātus uestīgia pressit obseruāns quae signa ferant, quō tendere pergant. Pāscentēs illae tantum prōdīre uolandō quantum aciē possent oculī seruāre sequentum. {{versus|200}} Īnde ubi uēnēre ad faucēs graue olentis Auernī, tollunt sē celerēs liquidumque per āera lāpsae sēdibus optātis geminā super arbore sīdunt, discolor unde aurī per rāmōs aura refulsit. Quāle solet siluīs brūmālī frīgore uiscum {{versus|205}} fronde uirēre nouā, quod nōn sua sēminat arbōs, et croceō fētū teretīs circumdare truncōs, tālis erat speciēs aurī frondentis opācā īlice, sīc lēnī crepitābat brattea uentō. Corripit Aenēās extemplō auidusque refringit {{versus|210}} cūnctantem, et uātīs portat sub tēcta Sibyllae. Nec minus intereā Mīsēnum in lītore Teucrī flēbant et cinerī ingrātō suprēma ferēbant. Prīncipiō pinguem taedīs et rōbore sectō ingentem strūxēre pyram, cui frondibus ātrīs {{versus|215}} intexunt latera et fērālīs ante cupressōs cōnstituunt, decorantque super fulgentibus armīs. Pars calidōs laticēs et aēna undantia flammīs expediunt, corpusque lauant frīgentis et unguunt. Fit gemitus. Tum membra torō dēflēta repōnunt {{versus|220}} purpureāsque super uestīs, uēlāmina nōta, coniciunt. Pars ingentī subiēre feretrō, trīste ministerium, et subiectam mōre parentum āuersī tenuēre facem. Congesta cremantur tūrea dōna, dapēs, fūsō crātēres olīuō. {{versus|225}} Postquam conlāpsī cinerēs et flamma quiēuit, reliquiās uīnō et bibulam lāuēre fauīllam, ossaque lēcta cadō texit Corynaeus aēnō. Īdem ter sociōs pūra circumtulit undā spargēns rōre levī et rāmō fēlīcis olīuae, {{versus|230}} lustrāuitque uirōs dīxitque nouissima uerba. At pius Aenēās ingentī mōle sepulcrum impōnit suaque arma uirō rēmumque tubamque monte sub āeriō, quī nunc Mīsēnus ab illō dīcitur aeternumque tenet per saecula nōmen. {{versus|235}} Hīs āctīs properē exsequitur praecepta Sibyllae. Spēlunca alta fuit uastōque immānis hiātū, scrūpea, tūta lacū nigrō nemorumque tenebrīs, quam super haud ūllae poterant impūne uolantēs tendere iter pennīs: tālis sēsē hālitus ātrīs {{versus|240}} faucibus effundēns supera ad conuexa ferēbat. [Unde locum Grāī dīxērunt nōmine Aornum.] Quattuor hīc prīmum nigrantīs terga iuuencōs cōnstituit frontīque inuergit uīna sacerdōs, et summās carpēns media inter cornua saetās {{versus|245}} ignibus impōnit sacrīs, lībāmina prīma, uōce uocāns Hecatēn caelōque Erebōque potentem. Suppōnunt aliī cultrōs tepidumque cruōrem succipiunt paterīs. Ipse ātrī uelleris agnam Aenēās mātrī Eumenidum magnaeque sorōrī {{versus|250}} ēnse ferit, sterilemque tibī, Prōserpina, uaccam; tum Stygiō rēgī nocturnās incohat ārās et solida imponit taurōrum uiscera flammīs, pingue super oleum fundēns ārdentibus extīs. Ecce autem prīmī sub līmina sōlis et ortūs {{versus|255}} sub pedibus mūgīre solum et iuga coepta mouērī siluārum, uīsaeque canēs ululāre per umbram aduentante deā. 'Procul, ō procul este, profānī,' conclāmat uātēs, 'tōtōque absistite lūcō; tūque inuāde uiam uāgīnāque ēripe ferrum: {{versus|260}} nunc animīs opus, Aenēā, nunc pectore firmō.' Tantum effāta furēns antrō sē immīsit apertō; ille ducem haud timidīs uādentem passibus aequat. Dī, quibus imperium est animārum, umbraeque silentēs et Chaos et Phlegethōn, loca nocte tacentia lātē, {{versus|265}} sit mihi fās audīta loquī, sit nūmine uestrō pandere rēs altā terrā et cālīgine mersās. Ībant obscūrī sōlā sub nocte per umbram perque domōs Dītis uacuās et inānia rēgna: quāle per incertam lūnam sub lūce malignā {{versus|270}} est iter in siluīs, ubi caelum condidit umbrā Iuppiter, et rēbus nox abstulit ātra colōrem. Uestibulum ante ipsum prīmīsque in faucibus Orcī Lūctus et ultrīcēs posuēre cubīlia Cūrae, pallentēsque habitant Morbī trīstisque Senectūs, {{versus|275}} et Metus et malesuāda Famēs ac turpis Egestās, terribilēs uīsū fōrmae, Lētumque Labōsque; tum cōnsanguineus Lētī Sopor et mala mentis Gaudia, mortiferumque aduersō in līmine Bellum, ferreīque Eumenidum thalamī et Discordia dēmēns {{versus|280}} uīpereum crīnem uittīs innexa cruentīs. In mediō rāmōs annōsaque bracchia pandit ulmus opācā, ingēns, quam sēdem Somnia uulgō uāna tenēre ferunt, foliīsque sub omnibus haerent. Multaque praetereā uariārum mōnstra ferārum, {{versus|285}} Centaurī in foribus stabulant Scyllaeque bifōrmēs et centumgeminus Briareus ac bēlua Lernae horrendum strīdēns, flammīsque armāta Chimaera, Gorgones Harpyiaeque et fōrma tricorporis umbrae. Corripit hīc subitā trepidus formīdine ferrum {{versus|290}} Aenēās strictamque aciem uenientibus offert, et nī docta comes tenuīs sine corpore uītās admoneat uolitāre cauā sub imāgine fōrmae, inruat et frūstrā ferrō dīuerberet umbrās. Hinc uia Tartareī quae fert Acherontis ad undās. {{versus|295}} Turbidus hīc caenō uastāque uorāgine gurges aestuat atque omnem Cōcȳtō ēructat harēnam. Portitor hās horrendus aquās et flūmina seruat terribilī squālōre Charōn, cui plūrima mentō cānitiēs inculta iacet, stant lūmina flammā, {{versus|300}} sordidus ex umerīs nōdō dēpendet amictus. Ipse ratem contō subigit uēlīsque ministrat et ferrūgineā subuectat corpora cumbā, iam senior, sed crūda deō uiridisque senectūs. Hūc omnis turba ad rīpās effūsa ruēbat, {{versus|305}} mātrēs atque uirī dēfūnctaque corpora uītā magnanimum hērōum, puerī innūptaeque puellae, impositīque rogīs iuuenēs ante ōra parentum: quam multa in siluīs autumnī frīgore prīmō lāpsa cadunt folia, aut ad terram gurgite ab altō {{versus|310}} quam multae glomerantur auēs, ubi frīgidus annus trāns pontum fugat et terrīs immittit aprīcīs. Stābant ōrantēs prīmī trānsmittere cursum tendēbantque manūs rīpae ulteriōris amōre. Nāuita sed trīstis nunc hōs nunc accipit illōs, {{versus|315}} ast aliōs longē summōtōs arcet harēnā. Aenēās mīrātus enim mōtusque tumultū 'Dīc,' ait, 'ō uirgō, quid uult concursus ad amnem? Quidue petunt animae? Uel quō discrīmine rīpās hae linquunt, illae rēmīs uada līuida uerrunt?' {{versus|320}} Ollī sīc breuiter fāta est longaeua sacerdōs: 'Anchīsā generāte, deum certissima prōlēs, Cōcȳtī stāgna alta uidēs Stygiamque palūdem, dī cuius iūrāre timent et fallere nūmen. Haec omnis, quam cernis, inops inhumātaque turba est; {{versus|325}} portitor ille Charōn; hī, quōs uehit unda, sepultī. Nec rīpas datur horrendās et rauca fluenta trānsportāre prius quam sēdibus ossa quiērunt. Centum errant annōs uolitantque haec lītora circum; tum dēmum admissī stāgna exoptāta reuīsunt.' {{versus|330}} Cōnstitit Anchīsā satus et uestīgia pressit multa putāns sortemque animō miserātus inīquam. Cernit ibī maestōs et mortis honōre carentīs Leucaspim et Lyciae ductōrem classis Orontēn, quōs simul ā Trōiā uentōsa per aequora uectōs {{versus|335}} obruit Auster, aquā inuoluēns nāuemque uirōsque. Ecce gubernātor sēsē Palinūrus agēbat, quī Libycō nūper cursū, dum sīdera seruat, exciderat puppī mediīs effūsus in undīs. Hunc ubi uix multā maestum cognōuit in umbrā, {{versus|340}} sīc prior adloquitur: 'Quis tē, Palinūre, deōrum ēripuit nōbīs mediōque sub aequore mersit? Dīc age. Namque mihī, fallāx haud ante repertus, hōc ūnō respōnsō animum dēlūsit Apollō, quī fore tē pontō incolumem fīnīsque canēbat {{versus|345}} uentūrum Ausoniōs. Ēn haec prōmissa fidēs est?' Ille autem: 'Neque tē Phoebī cortīna fefellit, dux Anchīsiadē, nec mē deus aequore mersit. Namque gubernāclum multā uī forte reuulsum, cui datus haerēbam cūstōs cursūsque regēbam, {{versus|350}} praecipitāns trāxī mēcum. Maria aspera iūrō nōn ūllum prō mē tantum cēpisse timōrem, quam tua nē spoliāta armīs, excussa magistrō, dēficeret tantīs nāuis surgentibus undīs. Trīs Notus hībernās immēnsa per aequora noctēs {{versus|355}} uēxit mē uiolentus aquā; uix lūmine quārtō prōspexī Italiam summā sublīmis ab undā. Paulātim adnābam terrae; iam tūta tenēbam, nī gēns crūdēlis madidā cum ueste grauātum prēnsantemque uncīs manibus capita aspera montis {{versus|360}} ferrō inuāsisset praedamque ignāra putāsset. Nunc mē flūctus habet uersantque in lītore uentī. Quod tē per caelī iūcundum lūmen et aurās, per genitōrem ōrō, per spēs surgentis Iūlī, ēripe mē hīs, inuicte, malīs: aut tū mihi terram {{versus|365}} īnice, namque potes, portūsque requīre Uelīnōs; aut tū, sī qua uia est, sī quam tibi dīua creātrīx ostendit (neque enim, crēdō, sine nūmine dīuum flūmina tanta parās Stygiamque innāre palūdem), dā dextram miserō et tēcum mē tolle per undās, {{versus|370}} sēdibus ut saltem placidīs in morte quiēscam.' Tālia fātus erat coepit cum tālia uātēs: 'Unde haec, ō Palinūre, tibī tam dīra cupīdō? Tū Stygiās inhumātus aquās amnemque seuērum Eumenidum aspiciēs, rīpamue iniussus adībis? {{versus|375}} Dēsine fāta deum flectī spērāre precandō, sed cape dicta memor, dūrī sōlācia cāsūs. Nam tua fīnitimī, longē lātēque per urbīs prōdigiīs āctī caelestibus, ossa piābunt et statuent tumulum et tumulō sollemnia mittent, {{versus|380}} aeternumque locus Palinūrī nōmen habēbit.' Hīs dictīs cūrae ēmōtae pulsusque parumper corde dolor trīstī; gaudet cognōmine terra. Ergō iter inceptum peragunt fluuiōque propinquant. Nāuita quōs iam inde ut Stygiā prōspexit ab undā {{versus|385}} per tacitum nemus īre pedemque aduertere rīpae, sīc prior adgreditur dictīs atque increpat ultrō: 'Quisquis es, armātus quī nostra ad flūmina tendis, fāre age, quid ueniās, iam istinc et comprime gressum. Umbrārum hic locus est, somnī noctisque sopōrae: {{versus|390}} corpora uīua nefās Stygiā uectāre carīnā. Nec uērō Alcīdēn mē sum laetātus euntem accēpisse lacū, nec Thēsea Pīrithoumque, dīs quamquam genitī atque inuictī uīribus essent. Tartareum ille manū cūstōdem in uincla petīuit {{versus|395}} ipsius ā soliō rēgīs trāxitque trementem; hī dominam Dītis thalamō dēdūcere adortī.' Quae contrā breuiter fāta est Amphrȳsia uātēs: 'Nūllae hīc īnsidiae tālēs (absiste mouērī), nec uim tēla ferunt; licet ingēns iānitor antrō {{versus|400}} aeternum lātrāns exsanguīs terreat umbrās, casta licet patruī seruet Prōserpina līmen. Trōius Aenēās, pietāte īnsignis et armīs, ad genitōrem īmās Erebī dēscendit ad umbrās. Sī tē nūlla mouet tantae pietātis imāgō, {{versus|405}} at rāmum hunc' (aperit rāmum quī ueste latēbat) 'agnōscās.' Tumidā ex īrā tum corda resīdunt; nec plūra hīs. Ille admīrāns uenerābile dōnum fātālis uirgae longō post tempore uīsum caeruleam aduertit puppim rīpaeque propinquat. {{versus|410}} Inde aliās animās, quae per iuga longa sedēbant, dēturbat laxatque forōs; simul accipit alueō ingentem Aenēān. Gemuit sub pondere cumba sūtilis et multam accēpit rīmōsa palūdem. Tandem trāns fluuium incolumīs uātemque uirumque {{versus|415}} īnfōrmī līmō glaucāque expōnit in uluā. Cerberus haec ingēns lātrātū rēgna trifaucī personat aduersō recubāns immānis in antrō. Cui uātēs horrēre uidēns iam colla colubrīs melle sopōrātam et medicātis frūgibus offam {{versus|420}} obicit. Ille famē rabidā tria guttura pandēns corripit obiectam, atque immānia terga resoluit fūsus humī tōtōque ingēns extenditur antrō. Occupat Aenēās aditum cūstōde sepultō ēuāditque celer rīpam inremeābilis undae. {{versus|425}} Continuō audītae uōcēs uāgītus et ingēns infantumque animae flentēs, in līmine prīmō quōs dulcis uītae exsortīs et ab ūbere raptōs abstulit ātra diēs et fūnere mersit acerbō; hōs iuxtā falsō damnātī crīmine mortis. {{versus|430}} Nec uērō hae sine sorte datae, sine iūdice, sēdēs: quaesītor Mīnōs urnam mouet; ille silentum cōnsiliumque uocat uītāsque et crīmina discit. Proxima deinde tenent maestī loca, quī sibi lētum īnsontēs peperēre manū lūcemque perōsī {{versus|435}} prōiēcēre animās. Quam uellent aethere in altō Nunc et pauperiem et dūrōs perferre labōrēs! Fās obstat, trīstīsque palūs inamābilis undae alligat et nouiēs Styx interfūsa coercet. Nec procul hinc partem fūsī mōnstrantur in omnem {{versus|440}} Lūgentēs campī; sīc illōs nōmine dīcunt. Hīc quōs dūrus amor crūdēlī tābe perēdit sēcrētī cēlant callēs et myrtea circum silua tegit; cūrae nōn ipsā in morte relinquunt. Hīs Phaedram Procrinque locīs maestamque Eriphȳlēn {{versus|445}} crūdēlis nātī monstrantem uulnera cernit, Euadnēnque et Pāsiphaēn; hīs Lāodamīa it comes et iuuenis quondam, nunc fēmina, Caeneus rūrsus et in ueterem fātō reuolūta figūram. Inter quās Phoenissa recēns ā uulnere Dīdō {{versus|450}} errābat siluā in magnā; quam Trōius hērōs ut prīmum iuxtā stetit agnōuitque per umbrās obscūram, quālem prīmō quī surgere mēnse aut uidet aut uīdisse putat per nūbila lūnam, dēmīsit lacrimās dulcīque adfātus amōre est: {{versus|455}} 'Īnfēlīx Dīdō, uērus mihi nūntius ergō uēnerat exstīnctam ferrōque extrēma secūtam? Fūneris heu tibi causa fuī? Per sīdera iūrō, per superōs et sī qua fidēs tellūre sub īmā est, inuītus, rēgīnā, tuō dē lītore cessī. {{versus|460}} Sed mē iussa deum, quae nunc hās īre per umbrās, per loca senta sitū cōgunt noctemque profundam, imperiīs ēgēre suīs; nec crēdere quīuī hunc tantum tibi mē discessū ferre dolōrem. Siste gradum tēque aspectū nē subtrahe nostrō. {{versus|465}} Quem fugis? Extrēmum fātō quod tē adloquor hoc est.' Tālibus Aenēās ārdentem et torua tuentem lēnībat dictīs animum lacrimāsque ciēbat. Illa solō fīxōs oculōs āuersa tenēbat nec magis inceptō uultum sermōne mouētur {{versus|470}} quam sī dūra silex aut stet Marpēsia cautēs. Tandem corripuit sēsē atque inimīca refūgit in nemus umbriferum, coniūnx ubi prīstinus illī respondet cūrīs aequatque Sychaeus amōrem. Nec minus Aenēās cāsū percussus inīquō {{versus|475}} prōsequitur lacrimīs longē et miserātur euntem. Inde datum mōlītur iter. Iamque arua tenēbant ultima, quae bellō clārī sēcrēta frequentant. Hīc illī occurrit Tȳdeus, hīc inclutus armīs Parthenopaeus et Adrastī pallentis imāgō, {{versus|480}} hīc multum flētī ad superōs bellōque cadūcī Dardanidae, quōs ille omnīs longō ōrdine cernēns ingemuit, Glaucumque Medontaque Thersilochumque, trīs Antēnoridās Cererīque sacrum Polyboetēn, Īdaeumque etiam currūs, etiam arma tenentem. {{versus|485}} Circumstant animae dextrā laeuāque frequentēs, nec uīdisse semel satis est; iuuat usque morārī et cōnferre gradum et ueniendī discere causās. At Danaum procerēs Agamemnoniaeque phalangēs ut uīdēre uirum fulgentiaque arma per umbrās, {{versus|490}} ingentī trepidāre metū; pars uertere terga, ceu quondam petiēre ratēs, pars tollere uōcem exiguam: inceptus clāmor frūstrātur hiantīs. Atque hīc Prīamidēn laniātum corpore tōtō Dēiphobum uidet et lacerum crūdeliter ōra, {{versus|495}} ōra manūsque ambās, populātaque tempora raptīs auribus et truncās inhonestō uulnere nārīs. Uix adeō agnōuit pauitantem ac dīra tegentem supplicia, et nōtīs compellat uōcibus ultrō: 'Dēiphobe armipotēns, genus altō ā sanguine Teucrī, {{versus|500}} quis tam crūdēlīs optāuit sūmere poenās? Cui tantum dē tē licuit? Mihi fāma suprēma nocte tulit fessum uastā tē caede Pelasgum prōcubuisse super cōnfūsae strāgis aceruum. Tunc egomet tumulum Rhoetēō in lītore inānem {{versus|505}} cōnstituī et magnā mānīs ter uōce uocāuī. Nōmen et arma locum seruant; tē, amīce, nequīuī cōnspicere et patriā dēcēdēns pōnere terra.' Ad quae Prīamidēs: 'Nihil ō tibi, amīce, relictum; omnia Dēiphobō soluistī et fūneris umbrīs. {{versus|510}} Sed mē fāta mea et scelus exitiāle Lacaenae hīs mersēre malīs; illa haec monimenta relīquit. Namque ut suprēmam falsa inter gaudia noctem ēgerimus, nōstī: et nimium meminisse necesse est. Cum fātālis equus saltū super ardua uēnit {{versus|515}} Pergama et armātum peditem grauis attulit aluō, illa chorum simulāns euhantīs orgia circum dūcēbat Phrygiās; flammam media ipsa tenēbat ingentem et summā Danaōs ex arce uocābat. Tum mē cōnfectum cūrīs somnōque grauātum {{versus|520}} īnfēlīx habuit thalamus, pressitque iacentem dulcis et alta quiēs placidaeque simillima mortī. Ēgregiā intereā coniūnx arma omnia tēctīs ēmouet, et fīdum capitī subdūxerat ēnsem: intrā tēcta uocat Menelāum et līmina pandit, {{versus|525}} scīlicet id magnum spērāns fore mūnus amantī, et fāmam exstinguī ueterum sīc posse malōrum. Quid moror? Inrumpunt thalamō, comes additus ūnā hortātor scelerum Aeolidēs. Dī, tālia Grāīs īnstaurāte, piō sī poenās ōre reposcō. {{versus|530}} Sed tē quī uīuum cāsūs, age fāre uicissim, attulerint. Pelagīne uenīs errōribus āctus an monitū dīuum? An quae tē fortūna fatīgat, ut trīstīs sine sōle domōs, loca turbida, adīrēs?' Hāc uice sermōnum roseīs Aurōra quadrīgīs {{versus|535}} iam medium aetheriō cursū trāiēcerat axem; et fors omne datum traherent per tālia tempus, sed comes admonuit breuiterque adfāta Sibylla est: 'Nox ruit, Aenēā; nōs flendō dūcimus hōrās. Hīc locus est, partīs ubi sē uia findit in ambās: {{versus|540}} dextera quae Dītis magnī sub moenia tendit, hāc iter Ēlysium nōbīs; at laeua malōrum exercet poenās et ad impia Tartara mittit.' Dēiphobus contrā: 'Nē saeuī, magna sacerdōs; discēdam, explēbō numerum reddarque tenebrīs. {{versus|545}} Ī decus, ī, nostrum; meliōribus ūtere fātīs.' Tantum effātus, et in uerbō uestīgia torsit. Respicit Aenēās subitō et sub rūpe sinistrā moenia lāta uidet triplicī circumdata mūrō, quae rapidus flammīs ambit torrentibus amnis, {{versus|550}} Tartareus Phlegethōn, torquetque sonantia saxa. Porta aduersa ingēns solidōque adamante columnae, uīs ut nūlla uirum, nōn ipsī exscindere bellō caelicolae ualeant; stat ferrea turris ad aurās, Tīsiphonēque sedēns pallā succīncta cruentā {{versus|555}} uestibulum exsomnis seruat noctēsque diēsque. Hinc exaudīrī gemitīs et saeua sonāre uerbera, tum strīdor ferrī tractaeque catēnae. Cōnstitit Aenēās strepitumque exterritus hausit. 'Quae scelerum faciēs? Ō uirgō, effāre; quibusue {{versus|560}} urgentur poenīs? Quis tantus plangor ad aurās?' Tum uātēs sīc orsa loquī: 'Dux inclute Teucrum, nūllī fās castō scelerātum īnsistere līmen; sed mē cum lūcīs Hecatē praefēcit Auernīs, ipsa deum poenās docuit perque omnia dūxit. {{versus|565}} Cnōsius haec Rhadamanthus habet dūrissima rēgna castīgatque auditque dolōs subigitque fatērī quae quis apud superōs fūrtō laetātus inānī distulit in sēram commissa piācula mortem. Continuō sontīs ultrīx accincta flagellō {{versus|570}} Tīsiphonē quatit īnsultāns, toruōsque sinistrā intentāns anguīs uocat agmina saeua sorōrum. Tum dēmum horrisonō strīdentēs cardine sacrae panduntur portae. Cernis custōdia quālis uestibulō sedeat, faciēs quae līmina seruet? {{versus|575}} Quīnquāgintā ātrīs immānis hiātibus Hydra saeuior intus habet sēdem. Tum Tartarus ipse bis patet in praeceps tantum tenditque sub umbrās quantus ad aetherium caelī suspectus Olympum. Hīc genus antīquum Terrae, Tītānia pūbēs, {{versus|580}} fulmine dēiectī fundō uoluuntur in īmō. Hīc et Alōīdās geminōs immānia uīdī corpora, quī manibus magnum rescindere caelum adgressī superīsque Iouem dētrūdere rēgnīs. Uīdī et crūdēlīs dantem Salmōnea poenās, {{versus|585}} dum flammās Iouis et sonitūs imitātur Olympī. Quattuor hic inuectus equīs et lampada quassāns per Grāium populōs mediaeque per Ēlidis urbem ībat ouāns, dīuumque sibī poscēbat honōrem, dēmēns, quī nimbōs et nōn imitābile fulmen {{versus|590}} aere et cornipedum pulsū simulāret equōrum. At pater omnipotēns dēnsa inter nūbila tēlum contorsit, nōn ille facēs nec fūmea taedīs lūmina, praecipitemque immānī turbine adēgit. Nec nōn et Tityon, Terrae omniparentis alumnum, {{versus|595}} cernere erat, per tōta nouem cui iūgera corpus porrigitur, rōstrōque immānis uultur obuncō immortāle iecur tondēns fēcundaque poenīs uīscera rīmaturque epulīs habitatque sub altō pectore, nec fibrīs requiēs datur ūlla renātīs. {{versus|600}} Quid memorem Lapithās, Ixīona Pīrithoumque? Quōs super ātra silex iam iam lāpsūra cadentī- que imminet adsimilis; lūcent geniālibus altīs aurea fulcra torīs, epulaeque ante ōra parātae rēgificō luxū; Furiārum maxima iuxtā {{versus|605}} accubat et manibus prohibet contingere mēnsās, exsurgitque facem attollēns atque intonat ōre. Hīc, quibus inuīsī frātrēs, dum uīta manēbat, pulsātusue parēns et fraus innexa clientī, aut quī dīuitiīs sōlī incubuēre repertīs {{versus|610}} nec partem posuēre suīs (quae maxima turba est), quīque ob adulterium caesī, quīque arma secūtī impia nec ueritī dominōrum fallere dextrās, inclūsī poenam exspectant. Nē quaere docērī quam poenam, aut quae fōrma uirōs fortūnaue mersit. {{versus|615}} Saxum ingēns uoluunt aliī, radiīsque rotārum districtī pendent; sedet aeternumque sedēbit īnfēlīx Thēseus, Phlegyāsque miserrimus omnīs admonet et magnā testātur uōce per umbrās: 'Discite iūstitiam monitī et nōn temnere dīuōs.' {{versus|620}} uēndidit hic aurō patriam dominumque potentem imposuit; fīxit lēgēs pretiō atque refīxit; hic thalamum inuāsit nātae uetitōsque hymenaeōs: ausī omnēs immāne nefās ausōque potītī. Nōn, mihi sī linguae centum sint ōraque centum, {{versus|625}} ferrea uōx, omnīs scelerum comprendere fōrmās, omnia poenārum percurrere nōmina possim.' Haec ubi dicta dedit Phoebī longaeua sacerdōs, 'Sed iam age, carpe uiam et susceptum perfice mūnus; accelerēmus' ait; 'Cyclōpum ēducta camīnīs {{versus|630}} moenia cōnspiciō atque aduersō fornice portās, haec ubi nōs praecepta iubent dēpōnere dōna.' Dīxerat et pariter gressī per opāca uiārum corripiunt spatium medium foribusque propinquant. Occupat Aenēās aditum corpusque recentī {{versus|635}} spargit aquā rāmumque aduersō in līmine fīgit. Hīs dēmum exāctīs, perfectō mūnere dīuae, dēuēnēre locōs laetōs et amoena uirēcta fortūnātōrum nemorum sēdēsque beātās. Largior hīc campōs aethēr et lūmine uestit {{versus|640}} purpureō, sōlemque suum, sua sīdera nōrunt. Pars in grāmineīs exercent membra palaestrīs, contendunt lūdō et fuluā luctantur harēnā; pars pedibus plaudunt choreās et carmina dīcunt. Nec nōn Thrēicius longā cum ueste sacerdōs {{versus|645}} obloquitur numerīs septem discrīmina uōcum, iamque eadem digitīs, iam pectine pulsat eburnō. Hīc genus antīquum Teucrī, pulcherrima prōlēs, magnanimī hērōes nātī meliōribus annīs, Īlusque Assaracusque et Trōiae Dardanus auctor. {{versus|650}} Arma procul currūsque uirum mirātur inānīs; stant terrā dēfīxae hastae passimque solūtī per campum pāscuntur equī. Quae grātia currum armōrumque fuit uīuīs, quae cūra nitentīs pāscere equōs, eadem sequitur tellūre repostōs. {{versus|655}} Cōnspicit, ecce, aliōs dextrā laeuāque per herbam uēscentīs laetumque chorō paeāna canentīs inter odōrātum laurīs nemus, unde supernē plūrimus Ēridanī per siluam uoluitur amnis. Hīc manus ob patriam pugnandō uulnera passī, {{versus|660}} quīque sacerdōtēs castī, dum uīta manēbat, quīque piī uātēs et Phoebō digna locūtī, inuentās aut quī uītam excoluēre per artīs quīque suī memorēs aliquōs fēcēre merendō: omnibus hīs niueā cinguntur tempora uittā. {{versus|665}} Quōs circumfūsōs sīc est adfāta Sibylla, Mūsaeum ante omnīs (medium nam plūrima turba hunc habet atque umerīs exstantem suspicit altīs): 'Dīcite, fēlīcēs animae tūque optime uātēs, quae regiō Anchīsēn, quis habet locus? Illius ergō {{versus|670}} uēnimus et magnōs Erebī trānāuimus amnīs.' Atque huic respōnsum paucīs ita reddidit hērōs: 'Nūllī certa domus; lūcīs habitāmus opācīs, rīpārumque torōs et prāta recentia rīuīs incolimus. Sed uōs, sī fert ita corde uoluntās, {{versus|675}} hōc superāte iugum, et facilī iam trāmite sistam.' Dīxit, et ante tulit gressum campōsque nitentīs dēsuper ostentat; dehinc summa cacūmina linquunt. At pater Anchīsēs penitus conualle uirentī inclūsās animās superumque ad lūmen itūrās {{versus|680}} lustrābat studiō recolēns, omnemque suōrum forte recēnsēbat numerum, cārōsque nepōtēs fātaque fortūnāsque uirum mōrēsque manūsque. Isque ubi tendentem aduersum per grāmina uīdit Aenēān, alacrīs palmās utrāsque tetendit, {{versus|685}} Effūsaeque genīs lacrimae et uox excidit ōre: 'Uēnistī tandem, tuāque exspectāta parentī uīcit iter dūrum piētās? Datur ōra tuērī, nāte, tua et nōtās audīre et reddere uōcēs? Sīc equidem dūcēbam animō rēbarque futūrum {{versus|690}} tempora dīnumerāns, nec mē mea cūra fefellit. Quas ego tē terrās et quanta per aequora uectum accipiō! Quantīs iactātum, nāte, perīclīs! Quam metuī nē quid Libyae tibi rēgna nocērent!' Ille autem: 'Tua mē, genitor, tua trīstis imāgō {{versus|695}} saepius occurrēns haec līmina tendere adēgit; stant sale Tyrrhēnō classēs. Dā iungere dextram, dā, genitor, tēque amplexū nē subtrahe nostrō.' Sīc memorāns largō flētū simul ōra rigābat. Ter cōnātus ibī collō dare bracchia circum; {{versus|700}} ter frūstrā comprēnsa manūs effūgit imāgō, par leuibus uentīs uolucrīque simillima somnō. Intereā uidet Aenēās in ualle reductā sēclūsum nemus et uirgulta sonantia siluae, Lēthaeumque domōs placidās quī praenatat amnem. {{versus|705}} Hunc circum innumerae gentēs populīque uolābant: ac uelutī in prātīs ubi apēs aestāte serēnā flōribus īnsīdunt uariīs et candida circum līlia funduntur, strepit omnis murmure campus. Horrēscit uīsū subitō causāsque requīrit {{versus|710}} īnscius Aenēās, quae sint ea flūmina porrō, quīue uirī tantō complērint agmine rīpās. Tum pater Anchīsēs: 'Animae, quibus altera fātō corpora dēbentur, Lēthaeī ad flūminis undam sēcūrōs laticēs et longa oblīuia pōtant. {{versus|715}} Hās equidem memorāre tibi atque ostendere cōram iamprīdem, hanc prōlem cupiō ēnumerāre meōrum, quō magis Italiā mēcum laetēre repertā.' 'Ō pater, anne aliquās ad caelum hinc īre putandum est sūblīmīs animās iterumque ad tarda reuertī {{versus|720}} corporā? Quae lūcis miserīs tam dīra cupīdō?' 'Dīcam equidem nec tē suspensum, nāte, tenēbō' suscipit Anchīsēs atque ōrdine singula pandit. 'Prīncipiō caelum ac terrās campōsque liquentīs lūcentemque globum lūnae Titāniaque astra {{versus|725}} spīritus intus alit, tōtamque īnfūsa per artūs mēns agitat mōlem et magnō sē corpore miscet. Inde hominum pecudumque genus uītaeque uolantum et quae marmoreō fert mōnstra sub aequore pontus. Igneus est ollīs uigor et caelestis orīgō {{versus|730}} sēminibus, quantum nōn noxia corpora tardant terrēnīque hebetant artūs moribundaque membra. Hinc metuunt cupiuntque, dolent gaudentque, neque aurās dispiciunt clausae tenebrīs et carcere caecō. Quīn et suprēmō cum lūmine uīta relīquit, {{versus|735}} nōn tamen omne malum miserīs nec funditus omnēs corporeae excēdunt pestēs, penitusque necesse est multa diū concrēta modīs inolescere mīrīs. Ergō exercentur poenīs ueterumque malōrum supplicia expendunt: aliae panduntur inānēs {{versus|740}} suspēnsae ad uentōs, aliīs sub gurgite uastō īnfectum ēluitur scelus aut exūritur ignī: quisque suōs patimur mānīs. Exinde per amplum mittimur Ēlysium et paucī laeta arua tenēmus, dōnec longa diēs perfectō temporis orbe {{versus|745}} concrētam exēmit lābem, pūrumque relinquit aetherium sensum atque aurāī simplicis ignem. Hās omnīs, ubi mīlle rotam uoluēre per annōs, Lēthaeum ad fluuium deus ēuocat agmine magnō, scīlicet immemorēs supera ut conuexa reuīsant {{versus|750}} rūrsus, et incipiant in corpora uelle reuertī.' Dīxerat Anchīsēs nātumque ūnāque Sibyllam conuentūs trahit in mediōs turbamque sonantem, et tumulum capit unde omnīs longō ōrdine posset aduersōs legere et uenientum discere uultūs. {{versus|755}} 'Nunc age, Dardaniam prōlem quae deinde sequātur glōria, quī maneant Italā dē gente nepōtēs, inlustrīs animās nostrumque in nōmen itūrās, expediam dictīs, et tē tua fāta docēbō. Ille, uidēs, pūrā iuuenis quī nītitur hastā, {{versus|760}} proxima sorte tenet lūcis loca, prīmus ad aurās aetheriās Italō commixtus sanguine surget, Siluius, Albānum nōmen, tua postuma prōlēs, quem tibi longaeuō sērum Lauīnia coniūnx ēdūcet siluīs rēgem rēgumque parentem, {{versus|765}} unde genus Longā nostrum dominābitur Albā. Proximus ille Procās, Trōiānae glōria gentis, et Capys et Numitōr et quī tē nōmine reddet Siluius Aenēās, pariter pietāte uel armīs ēgregius, sī umquam rēgnandam accēperit Albam. {{versus|770}} Quī iuuenēs! Quantās ostentant, aspice, uīrīs atque umbrāta gerunt cīuīlī tempora quercū! Hī tibi Nōmentum et Gabiōs urbemque Fidēnam, hī Collātīnās impōnent montibus arcēs, Pōmetiōs Castrumque Inuī Bōlamque Coramque; {{versus|775}} haec tum nōmina erunt, nunc sunt sine nōmine terrae. Quīn et auō comitem sēsē Māuortius addet Rōmulus, Assaracī quem sanguinis Īlia māter ēdūcet. Uiden, ut geminae stant uertice cristae et pater ipse suō superum iam signat honōre? {{versus|780}} Ēn huius, nāte, auspiciīs illa incluta Rōma imperium terrīs, animōs aequābit Olympō, septemque ūna sibī mūrō circumdabit arcēs, fēlīx prōle uirum: quālis Berecyntia māter inuehitur currū Phrygiās turrīta per urbēs {{versus|785}} laeta deum partū, centum complexa nepōtēs, omnīs caelicolās, omnīs supera alta tenentīs. Hūc geminās nunc flecte aciēs, hanc aspice gentem Rōmānōsque tuōs. Hīc Caesar et omnis Iūlī prōgeniēs magnum caelī uentūra sub axem. {{versus|790}} Hic uir, hic est, tibi quem prōmittī saepius audīs, Augustus Caesar, dīuī genus, aurea condet saecula quī rūrsus Latiō rēgnāta per arua Sāturnō quondam, super et Garamantas et Indōs prōferet imperium; iacet extrā sīdera tellūs, {{versus|795}} extrā annī sōlīsque uiās, ubi caelifer Atlās axem umerō torquet stēllīs ārdentibus aptum. Huius in aduentum iam nunc et Caspia rēgna respōnsīs horrent dīuum et Maeōtia tellūs, et septemgeminī turbant trepida ōstia Nīlī. {{versus|800}} Nec uērō Alcīdēs tantum tellūris obīuit, fīxerit aeripedem ceruam licet, aut Erymanthī pācārit nemora et Lernam tremefēcerit arcū; nec quī pampineīs uictor iuga flectit habēnīs Līber, agēns celsō Nȳsae dē uertice tīgrīs. {{versus|805}} Et dubitāmus adhūc uirtūtem extendere factīs, aut metus Ausoniā prohibet cōnsistere terrā? Quis procul ille autem rāmīs īnsignis olīuae sacra ferēns? Nōscō crīnīs incānaque menta rēgis Rōmānī prīmam quī lēgibus urbem {{versus|810}} fundābit, Curibus paruīs et paupere terrā missus in imperium magnum. Cui deinde subībit ōtia quī rūmpet patriae residēsque mouēbit Tullus in arma uirōs et iam dēsuēta triumphīs agmina. Quem iuxtā sequitur iactantior Ancus {{versus|815}} nunc quoque iam nimium gaudēns populāribus aurīs. Uīs et Tarquiniōs rēgēs animamque superbam ultōris Brūtī, fascīsque uidēre receptōs? Cōnsulis imperium hic prīmus saeuāsque secūrīs accipiet, nātōsque pater noua bella mouentīs {{versus|820}} ad poenam pulchrā prō lībertāte uocābit, īnfēlīx, utcumque ferent ea facta minōrēs: uincet amor patriae laudumque immēnsa cupīdō. Quīn Deciōs Drūsōsque procul saeuumque secūrī aspice Torquātum et referentem signa Camillum. {{versus|825}} Illae autem paribus quās fulgere cernis in armīs, concordēs animae nunc et dum nocte prementur, heu quantum inter sē bellum, sī lūmina uītae attigerint, quantās aciēs strāgemque ciēbunt, aggeribus socer Alpīnīs atque arce Monoecī {{versus|830}} dēscendēns, gener aduersīs instrūctus Eōīs! Nē, puerī, nē tanta animīs adsuēscite bella neu patriae ualidās in uiscera uertite uīrīs; tūque prior, tū parce, genus quī dūcis Olympō, prōice tēla manū, sanguis meus!— {{versus|835}} Ille triumphātā Capitōlia ad alta Corinthō uictor aget currum caesīs īnsignis Achīuīs. Ēruet ille Argōs Agamemnoniāsque Mycēnās ipsumque Aeacidēn, genus armipotentis Achillī, ultus auōs Trōiae templa et temerāta Mineruae. {{versus|840}} Quis tē, magne Catō, tacitum aut tē, Cosse, relinquat? quis Gracchī genus aut geminōs, duō fulmina bellī, Scīpiadās, clādem Libyae, paruōque potentem Fābricium uel tē sulcō, Serrāne, serentem? Quō fessum rapitis, Fabiī? Tū Maximus ille es, {{versus|845}} ūnus quī nōbīs cūnctandō restituis rem. Excūdent aliī spīrantia mollius aera (crēdō equidem), uīuōs dūcent dē marmore uultus, ōrābunt causās melius, caelīque meātūs dēscrībent radiō et surgentia sīdera dīcent: {{versus|850}} tū regere imperiō populōs, Rōmāne, mementō (hae tibi erunt artēs), pācīque impōnere mōrem, parcere subiectīs et dēbellāre superbōs.' Sīc pater Anchīsēs, atque haec mīrantibus addit: 'Aspice, ut īnsignīs spoliīs Mārcellus opīmīs {{versus|855}} ingreditur uictorque uirōs superēminet omnīs. Hic rem Rōmānam magnō turbante tumultū sistet eques, sternet Poenōs Gallumque rebellem, tertiaque arma patrī suspendet capta Quirīnō.' Atque hīc Aenēās (ūnā namque īre uidēbat {{versus|860}} ēgregium fōrmā iuuenem et fulgentibus armīs, sed frōns laeta parum et dēiecto lūmina uultū) 'Quis, pater, ille, uirum quī sīc comitātur euntem? Fīlius, anne aliquis magnā dē stirpe nepōtum? Quī strepitus circā comitum! Quantum īnstar in ipsō! {{versus|865}} Sed nox ātra caput trīstī circumuolat umbrā.' Tum pater Anchīsēs lacrimīs ingressus obortīs: 'Ō gnāte, ingentem lūctum nē quaere tuōrum; ostendent terrīs hunc tantum fāta nec ultrā esse sinent. Nimium uōbīs Rōmāna propāgō {{versus|870}} uīsa potēns, superī, propria haec sī dōna fuissent. Quantōs ille uirum magnam Māuortis ad urbem campus aget gemitūs! Uel quae, Tiberīne, uidēbis fūnera, cum tumulum praeterlābēre recentem! Nec puer Īliacā quisquam dē gente Latīnōs {{versus|875}} in tantum spē tollet auōs, nec Rōmula quondam ūllō sē tantum tellūs iactābit alumnō. Heu pietās, heu prīsca fidēs inuictaque bellō dextera! Nōn illī sē quisquam impūne tulisset obuius armātō, seu cum pedes īret in hostem {{versus|880}} seu spūmantis equī foderet calcāribus armōs. Heu, miserande puer, sī quā fāta aspera rumpās, tū Mārcellus eris. Manibus date līlia plēnīs purpureōs spargam flōrēs animamque nepōtīs hīs saltem accumulem dōnīs, et fungar inānī {{versus|885}} mūnere.' Sīc tōtā passim regiōne uagāntur āeris in campīs lātīs atque omnia lustrant. Quae postquam Anchīsēs nātum per singula dūxit incenditque amimum fāmae uenientis amōre, exim bella uirō memorat quae deinde gerenda, {{versus|890}} Laurentīsque docet populōs urbemque Latīnī, et quō quemque modō fugiatque feratque labōrem. Sunt geminae Somnī portae, quārum altera fertur cornea, quā uērīs facilis datur exitus umbrīs, altera candentī perfecta nitēns elephantō, {{versus|895}} sed falsa ad caelum mittunt īnsomnia Mānēs. Hīs ibi tum nātum Anchīsēs ūnāque Sibyllam prōsequitur dictīs portāque ēmittit eburnā, ille uiam secat ad nāuīs sociōsque reuīsit. Tum sē ad Cāiētae rēctō fert līmite portum. {{versus|900}} Ancora dē prōrā iacitur; stant lītore puppēs. </poem> {{Liber |Ante=Liber V |AnteNomen=Aeneis/Liber V |Post=Liber VII |PostNomen=Aeneis/Liber VII }} </div> {{finis}} {{textquality|75%}} [[en:Aeneid/Book VI]] [[it:Eneide/Libro sesto]] g0ucqo34lygmcbw4ashjwivhy0z3t6k 0 3253 265198 247357 2026-05-10T11:35:13Z Saumache 27923 265198 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Vergilius Maro |OperaeTitulus= Aeneis |OperaeWikiPagina= Aeneis |Annus= inter 29 et 19 a.Ch.n. |SubTitulus= Liber VII }} <div class=text> {{Liber |Ante= Liber VI |AnteNomen= Aeneis/Liber VI |Post= Liber VIII |PostNomen= Aeneis/Liber VIII }} <poem> Tū quoque lītoribus nostrīs, Aenēia nūtrīx,{{r|1|}} aeternam moriēns fāmam, Cāiēta, dedistī; et nunc seruat honōs sēdem tuus, ossaque nōmen Hesperiā in magnā, sī qua est ea glōria, signat. At pius exsequiīs Aenēās rīte solūtīs, {{versus|5}} aggere compositō tumulī, postquam alta quiērunt aequora, tendit iter uēlīs portumque relinquit. Aspīrant aurae in noctem nec candida cursūs lūna negat, splendet tremulō sub lūmine pontus. Proxima Circaeae rāduntur lītora terrae, {{versus|10}} dīues inaccessōs ubi Sōlis fīlia lūcōs adsiduō resonat cantū, tēctīsque superbīs ūrit odōrātam nocturna in lūmina cedrum argūtō tenuīs percurrēns pectine tēlās. Hinc exaudīrī gemitūs īraeque leōnum {{versus|15}} uincla recūsantum et sērā sub nocte rudentum, saetigerīque suēs atque in praesēpibus ursī saeuīrē ac fōrmae magnōrum ululāre lupōrum, quōs hominum ex faciē dea saeua potentibus herbīs induerat Circē in uultūs ac terga ferārum. {{versus|20}} Quae nē mōnstra piī paterentur tālia Trōes dēlātī in portūs neu lītora dīra subīrent, Neptūnus uentīs implēuit uēla secundīs, atque fugam dedit et praeter uada feruida uexit. Iamque rubēscēbat radiīs mare et aethere ab altō {{versus|25}} Aurōra in roseīs fulgēbat lūtea bīgīs, cum uentī posuēre omnīsque repente resēdit flātus, et in lentō luctantur marmore tonsae. Atque hīc Aenēās ingentem ex aequore lūcum prōspicit. Hunc inter fluuiō Tiberīnus amoenō {{versus|30}} uerticibus rapidīs et multā flāuus harēnā in mare prōrumpit. Uariae circumque suprāque adsuētae rīpīs uolucrēs et flūminis alueō aethera mulcēbant cantū lūcōque uolābant. Flectere iter sociīs terraeque aduertere prōrās {{versus|35}} imperat et laetus fluuiō succēdit opācō. Nunc age, quī rēgēs, Eratō, quae tempora, rērum quis Latiō antīquō fuerit status, aduena classem cum prīmum Ausoniīs exercitus appulit ōrīs, expediam, et prīmae reuocābo exōrdia pugnae. {{versus|40}} Tū uātem, tū, dīua, monē. Dīcam horrida bella, dīcam aciēs āctōsque animīs in fūnera rēgēs, Tyrrhēnamque manum tōtamque sub arma coāctam Hesperiam. Maior rērum mihi nascitur ōrdō, maius opus moueō. Rēx arua Latīnus et urbēs{{versus|45}} iam senior longā placidās in pāce regēbat. Hunc Faunō et nymphā genitum Laurente Marīcā accipimus; Faunō Pīcus pater, isque parentem tē, Sāturne, refert, tū sanguinis ultimus auctor. Fīlius huic fātō dīuum prōlēsque uirīlis {{versus|50}} nūlla fuit, prīmāque oriēns ērepta iuuentā est. Sōla domum et tantās seruābat fīlia sēdēs iam mātūra uirō, iam plēnīs nūbilis annīs. Multī illam magnō ē Latiō tōtāque petēbant Ausoniā; petit ante aliōs pulcherrimus omnīs {{versus|55}} Turnus, auīs atauīsque potēns, quem rēgia coniūnx adiungī generum mīrō properābat amōre; sed uariīs portenta deum terrōribus obstant. Laurus erat tēctī mediō in penetrālibus altīs sacra comam multōsque metū seruāta per annōs, {{versus|60}} quam pater inuentam, prīmās cum conderet arcēs, ipse ferēbātur Phoebō sacrasse Latīnus, Laurentīsque ab eā nōmen posuisse colōnīs. Huius apēs summum dēnsae (mīrābile dictū) strīdōre ingentī liquidum trāns aethera uectae {{versus|65}} obsēdēre apicem, et pedibus per mūtua nexīs exāmen subitum rāmō frondente pependit. Continuō uātēs 'Externum cernimus' inquit 'aduentāre uirum et partīs petere agmen eāsdem partibus ex īsdem et summā dominārier arce.' {{versus|70}} Praetereā, castīs adolet dum altāria taedīs, et iuxtā genitōrem astat Lāuīnia uirgō, uīsa (nefās) longīs comprēndere crīnibus ignem atque omnem ōrnātum flammā crepitante cremārī, rēgālīsque accēnsa comās, accēnsa corōnam {{versus|75}} īnsignem gemmīs; tum fūmida lūmine fuluō inuoluī ac tōtīs Volcānum spargere tēctīs. Id uērō horrendum ac uīsū mīrābile ferrī: namque fore inlustrem fāmā fātīsque canēbant ipsam, sed populō magnum portendere bellum. {{versus|80}} At rēx sollicitus mōnstrīs ōrācula Faunī, fātidicī genitōris, adit lūcōsque sub altā cōnsulit Albuneā, nemorum quae maxima sacrō fonte sonat saeuamque exhālat opāca mephītim. Hinc Italae gentēs omnisque Oenōtria tellūs {{versus|85}} in dubiīs respōnsa petunt; hōc dōna sacerdōs cum tulit et caesārum ouium sub nocte silentī pellibus incubuit strātīs somnōsque petīuit, multa modīs simulācra uidet uolitantia mīrīs et uariās audit uōcēs fruiturque deōrum {{versus|90}} conloquiō atque īmīs Acheronta adfātur Auernīs. Hīc et tum pater ipse petēns respōnsa Latīnus centum lānigerās mactābat rīte bidentīs, atque hārum effultus tergō strātīsque iacēbat uelleribus: subita ex altō uōx reddita lūcō est: {{versus|95}} 'Nē pete cōnubiīs nātam sociāre Latīnīs, ō mea prōgeniēs, thalamīs neu crēde parātīs; externī uenient generī, quī sanguine nostrum nōmen in astra ferant, quōrumque ā stirpe nepōtēs omnia sub pedibus, quā sōl utrumque recurrēns {{versus|100}} aspicit Ōceanum, uertīque regīque uidēbunt.' Haec respōnsa patris Faunī monitūsque silentī nocte datōs nōn ipse suō premit ōre Latīnus, sed circum lātē uolitāns iam Fāma per urbēs Ausoniās tulerat, cum Lāomedontia pūbēs {{versus|105}} grāmineō rīpae religāuit ab aggere classem. Aenēās prīmīque ducēs et pulcher Iūlus corpora sub rāmīs dēpōnunt arboris altae, īnstituuntque dapēs et adōrea lība per herbam subiciunt epulīs (sīc Iuppiter ipse monēbat) {{versus|110}} et Cereāle solum pōmīs agrestibus augent. Cōnsūmptīs hic forte aliīs, ut uertere morsūs exiguam in Cererem pēnūria adēgit edendī, et uiolāre manū mālīsque audācibus orbem fātālīs crustī patulīs nec parcere quādrīs: {{versus|115}} 'Heus, etiam mēnsās cōnsūmimus?' inquit Iūlūs, nec plūra, adlūdēns. Ea uōx audīta labōrum prīma tulit fīnem, prīmamque loquentis ab ōre ēripuit pater ac stupefactus nūmine pressit. Continuō 'Salue fātīs mihi dēbita tellūs {{versus|120}} uōsque' ait 'ō fīdī Trōiae saluēte penātēs: hīc domus, haec patria est. Genitor mihi tālia namque (nunc repetō) Anchīsēs fātōrum arcāna relīquit: 'Cum tē, nāte, famēs ignōta ad lītora uectum accīsīs cōget dapibus cōnsūmere mēnsās, {{versus|125}} tum spērāre domōs dēfessus, ibīque mementō prīma locāre manū mōlīrīque aggere tēctā.' Haec erat illa fāmēs, haec nōs sūprēma manēbat exitiīs positūra modum. Quāre agite et prīmō laetī cum lūmine sōlis {{versus|130}} quae loca, quīue habeant hominēs, ubi moenia gentis, uestīgēmus et ā portū dīuersa petāmus. Nunc paterās lībāte Iouī precibusque uocāte Anchīsēn genitōrem, et uīna repōnite mēnsīs.' Sīc deinde effātus frondentī tempora rāmō {{versus|135}} implicat et geniumque locī prīmamque deōrum Tellūrem Nymphāsque et adhūc ignōta precātur flūmina, tum Noctem Noctīsque orientia signa Īdaeumque Iouem Phrygiamque ex ōrdine mātrem inuocat, et duplicīs caelōque Erebōque parentīs. {{versus|140}} Hīc pater omnipotēns ter caelō clārus ab altō intonuit, radiīsque ārdentem lūcis et aurō ipse manū quatiēns ostendit ab aethere nūbem. Dīditur hīc subitō Trōiāna per agmina rūmōr aduēnisse diem quō dēbita moenia condant. {{versus|145}} Certātim īnstaurant epulās atque omine magnō crātērās laetī statuunt et uīna corōnant. Postera cum prīma lustrābat lampade terrās orta diēs, urbem et fīnīs et lītora gentīs dīuersī explōrant: haec fōntīs stāgna Numīcī, {{versus|150}} hunc Thybrim fluuium, hīc fortīs habitāre Latīnōs. tum satus Anchīsā dēlēctōs ōrdine ab omnī centum ōrātōrēs augusta ad moenia rēgis īre iubet, rāmīs uēlātōs Palladis omnīs, dōnaque ferre uirō pacemque exposcere Teucrīs. {{versus|155}} Haud mora, festīnant iussī rapidīsque feruntur passibus. Ipse humilī dēsignat moenia fossā mōlītūrque locum, prīmāsque in lītore sēdēs castrōrum in mōrem pinnīs atque aggere cingit. Iamque iter ēmēnsi turrīs ac tēcta Latīnōrum {{versus|160}} ardua cernēbant iuuenēs mūrōque subībant. Ante urbem puerī et prīmaeuō flōre iuuentūs exercentur equīs domitantque in pūluere currūs, aut ācrīs tendunt arcūs aut lenta lacertīs spīcula contorquent, cursūque ictūque lacessunt: {{versus|165}} cum praeuectus equō longaeuī rēgis ad aurīs nūntius ingentīs ignōtā in ueste reportat aduēnisse uirōs. Ille intrā tēcta uocārī imperat et soliō medius cōnsēdit auītō. Tēctum augustum, ingēns, centum sublīme columnīs {{versus|170}} urbe fuit summā, Laurentis rēgia Pīcī, horrendum siluīs et religiōne parentum. Hīc scēptra accipere et prīmōs attollere fascīs rēgibus ōmen erat; hōc illīs cūria templum, hae sacrīs sēdēs epulīs; hīc ariete caesō {{versus|175}} perpetuīs solitī patrēs cōnsīdere mēnsīs. Quīn etiam ueterum effigiēs ex ōrdine auōrum antīquā ē cedrō, Italusque paterque Sabīnus uītisator curuam seruāns sub imāgine falcem, Sāturnusque senex Iānīque bifrontis imāgō {{versus|180}} uestibulō astābant, aliīque ab origīne rēgēs, Mārtiaque ob patriam pugnandō uulnera passī. Multaque praetereā sacrīs in postibus arma, captīuī pendent currūs curuaeque secūrēs et cristae capitum et portārum ingentia claustra {{versus|185}} spīculaque clipeīque ēreptaque rostra carīnīs. Ipse Quirīnālī lituō paruāque sedēbat succinctus trabeā laeuāque ancīle gerēbat Pīcus, equum domitōr, quem capta cupīdine coniūnx aureā percussum uirgā uersumque uenēnīs {{versus|190}} fēcit auem Circē sparsitque colōribus ālās. Tālī intus templō dīuum patriāque Latīnus sēde sedēns Teucrōs ad sēsē in tēcta uocāuit, atque haec ingressīs placidō prior ēdidit ōre: 'Dīcite, Dardanidae (neque enim nescīmus et urbem {{versus|195}} et genus, audītīque aduertitis aequore cursum), quid petitis? Quae causa ratēs aut cuius egentīs lītus ad Ausonium tot per uada caerula uēxit? Sīue errōre uiae seu tempestātibus actī, quālia multa marī nautae patiuntur in altō, {{versus|200}} flūminis intrāstis rīpās portūque sedētis, nē fugite hospitium, nēue ignōrāte Latīnōs Sāturnī gentem haud uinclō nec lēgibus aequam, sponte suā ueterisque deī sē mōre tenentem. Atque equidem meminī (fāma est obscūrior annīs) {{versus|205}} Auruncōs ita ferre senēs, hīs ortus ut agrīs Dardanus Īdaeās Phrygiae penetrārit ad urbēs Thrēiciamque Samum, quae nunc Samothrācia fertur. Hinc illum Corythī Tyrrhēna ab sēde profectum aurea nunc soliō stēllantis rēgia caelī {{versus|210}} accipit et numerum dīuōrum altāribus auget.' Dīxerat, et dicta Īlioneus sīc uōce secūtus: 'Rēx, genus ēgregium Faunī, nec flūctibus āctōs ātra subēgit hiems uestrīs succēdere terrīs, nec sīdus regiōne uiae lītusue fefellit: {{versus|215}} cōnsiliō hanc omnēs animīsque uolentibus urbem adferimur pulsī rēgnīs, quae maxima quondam extrēmō ueniēns sōl aspiciēbat Olympō. Ab Ioue principium generis, Ioue Dardana pūbēs gaudet auō, rēx ipse Iouis dē gente suprēmā: {{versus|220}} Trōius Aenēās tua nōs ad līmina mīsit. Quanta per Īdaeōs saeuīs effūsa Mycēnīs tempestās ierit campōs, quibus āctus uterque Eurōpae atque Asiae fātis concurrerit orbis, audiit et sī quem tellūs extrēma refūsō {{versus|225}} summouet Ōceanō et sī quem extenta plagārum quattuor in mediō dirimit plaga sōlis inīquī. Dīluuiō ex illō tot uasta per aequora uectī dīs sēdem exiguam patriīs lītusque rogāmus innocuum et cūnctīs undamque auramque patentem. {{versus|230}} Nōn erimus rēgnō indecorēs, nec uestra ferētur fāma leuis tantīque abolescet grātia factī, nec Trōiam Ausoniōs gremiō excēpisse pigēbit. Fāta per Aenēae iūrō dextramque potentem, sīue fidē seu quis bellō est expertus et armīs: {{versus|235}} multī nōs populī, multae (nē temne, quod ultrō praeferimus manibus uittās ac uerba precantia) et petiēre sibī et uoluēre adiungere gentēs; sed nōs fāta deum uestrās exquīrere terrās imperiīs ēgēre suīs. Hinc Dardanus ortus, {{versus|240}} hūc repetit iussīsque ingentibus urget Apollō Tyrrhēnum ad Thybrim et fontīs uada sacra Numīcī. Dat tibi praetereā fortūnae parua priōris mūnera, reliquiās Trōia ex ārdente receptās. Hōc pater Anchisēs aurō lībābat ad ārās, {{versus|245}} hōc Priamī gestāmen erat cum iūra uocātis mōre daret populīs, scēptrumque sacerque tiārās Īliadumque labor uestēs.' Tālibus Īlioneī dictīs dēfīxa Latīnus obtūtū tenet ōra solōque immōbilis haeret, {{versus|250}} intentōs uoluēns oculōs. Nec purpura rēgem picta mouet nec scēptra mouent Priamēia tantum quantum in cōnubiō nātae thalamōque morātur, et ueteris Faunī uoluit sub pectore sortem: hunc illum fātīs externā ab sēde profectum {{versus|255}} portendī generum paribusque in rēgna uocārī auspiciīs, huic prōgeniem uirtūte futūram ēgregiam et tōtum quae uīribus occupet orbem. Tandem laetus ait: 'Dī nostra incepta secundent auguriumque suum! Dabitur, Trōiāne, quod optās. {{versus|260}} Mūnera nec spernō: nōn uōbīs rēge Latīnō dīuitis ūber agrī Trōiaeue opulentia dēerit. Ipse modō Aenēās, nostrī sī tanta cupīdō est, sī iungī hospitiō properat sociusque uocarī, adueniat, uultūs nēue exhorrescat amīcōs: {{versus|265}} pars mihi pācis erit dextram tetigisse tyrannī. Vōs contrā rēgī mea nunc mandāta referte: est mihi nāta, uirō gentis quam iūngere nostrae nōn patriō ex adytō sortēs, nōn plūrima caelō mōnstra sinunt; generōs externīs adfore ab ōrīs, {{versus|270}} hōc Latiō restāre canunt, quī sanguine nostrum nōmen in astra ferant. Hunc illum poscere fāta et reor et, sī quid uērī mēns augurat, optō.' Haec effātus equōs numerō pater ēligit omnī (stābant ter centum nitidī in praesēpibus altīs); {{versus|275}} omnibus extemplō Teucrīs iubet ōrdine dūcī īnstrātōs ostrō ālipedēs pictīsque tapētīs (aurea pectoribus dēmissa monīlia pendent, tēctī aurō fuluum mandunt sub dentibus aurum), absentī Aenēae currum geminōsque iugālīs {{versus|280}} sēmine ab aetheriō spīrantīs nāribus ignem, illōrum dē gente patrī quōs daedala Circē suppositā dē mātre nothōs fūrāta creāuit. Tālibus Aeneadae dōnīs dictīsque Latīnī sublīmēs in equīs redeunt pācemque reportant. {{versus|285}} Ecce autem Īnachiīs sēsē referēbat ab Argīs saeua Iouis coniūnx aurāsque inuecta tenēbat, et laetum Aenēān classemque ex aethere longē Dardaniam Siculō prōspexit ab usque Pachȳnō. Mōlīrī iam tēcta uidet, iam fīdere terrae, {{versus|290}} dēseruisse ratēs: stetit ācrī fīxa dolōrē. Tum quassāns caput haec effundit pectore dicta: 'Heu stirpem inuīsam et fātīs contrāria nostrīs fāta Phrygum! Num Sīgēīs occumbere campīs, num captī potuēre capī? Num incēnsa cremāuit {{versus|295}} Trōia uirōs? Mediās aciēs mediōsque per ignīs inuēnēre uiam. At, crēdō, mea nūmina tandem fessa iacent, odiīs aut exsaturāta quiēuī. Quīn etiam patriā excussōs īnfēsta per undās ausa sequī et profugūs tōtō mē oppōnere pontō. {{versus|300}} Absūmptae in Teucrōs uīrēs caelīque marisque. Quid Syrtēs aut Scylla mihī, quid uasta Charybdis prōfuit? Optātō conduntur Thybridis alueō sēcūrī pelagī atque meī. Mārs perdere gentem immānem Lapithum ualuit, concessit in īrās {{versus|305}} ipse deum antīquam genitor Calydōna Diānae, quod scelus aut Lapithās tantum aut Calydōna merentem? Ast ego, magna Iouis coniūnx, nīl linquere inausum quae potuī īnfēlīx, quae mēmet in omnia uertī, uincor ab Aenēā. Quod sī mea nūmina nōn sunt {{versus|310}} magna satis, dubitem haud equidem implōrāre quod usquam est: flectere sī nequeō superōs, Acheronta mouēbō. Nōn dabitur rēgnīs, estō, prohibēre Latīnīs, atque immōta manet fātīs Lāuīnia coniūnx: at trahere atque morās tantīs licet addere rēbus, {{versus|315}} at licet ambōrum populōs exscindere rēgum. Hāc gener atque socer coeant mercēde suōrum: sanguine Trōiānō et Rutulō dōtābere, uirgō, et Bellōna manet tē prōnuba. Nec face tantum Cissēis praegnās ignīs ēnīxa iugālīs; {{versus|320}} quīn īdem Venerī partus suus et Paris alter, fūnestaeque iterum recidīua in Pergama taedae.' Haec ubi dicta dedit, terrās horrenda petīuit; lūctificam Allēctō dīrārum ab sēde deārum īnfernīsque ciet tenebrīs, cui trīstia bella {{versus|325}} īraeque īnsidiaeque et crīmina noxia cordī. Ōdit et ipse pater Plūtōn, ōdēre sorōrēs Tartareae mōnstrum: tot sēsē uertit in ōra, tam saeuae faciēs, tot pullulat ātra colubrīs. Quam Iūnō hīs acuit uerbīs ac tālia fātur: {{versus|330}} 'Hunc mihi dā proprium, uirgō sata Nocte, labōrem, hanc operam, nē noster honōs īnfrāctaue cēdat fāma locō, neu cōnubiīs ambīre Latīnum Aeneadae possint Italōsue obsīdere fīnīs. Tū potes ūnanimōs armāre in prōelia frātrēs {{versus|335}} atque odiīs uersāre domōs, tū uerbera tēctīs fūnereāsque īnferre facēs, tibi nōmina mīlle, mīlle nocendī artēs. Fēcundum concute pectus, dīsice compositam pācem, sere crīmina bellī; arma uelit poscatque simul rapiatque iuuentūs.' {{versus|340}} Exim Gorgoneīs Allēctō īnfecta uenēnīs prīncipiō Latium et Laurentis tēcta tyrannī celsa petit, tacitumque obsēdit līmen Amātae, quam super aduentū Teucrum Turnīque hymenaeīs fēmineae ārdentem cūraeque īraeque coquēbant. {{versus|345}} Huic dea caeruleīs ūnum dē crīnibus anguem conicit, inque sinum praecordia ad intima subdit, quō furibunda domum mōnstrō permisceat omnem. Ille inter uestīs et lēuia pectora lāpsus uoluitur attāctū nūllō, fallitque furentem {{versus|350}} uīpeream īnspīrāns animam; fit tortile collō aurum ingēns coluber, fit longae taenia uittae innectitque comās et membrīs lūbricus errat. Ac dum prīma luēs ūdō sublāpsa uenēnō pertemptat sēnsūs atque ossibus implicat ignem {{versus|355}} necdum animus tōtō percēpit pectore flammam, mollius et solitō mātrum dē mōre locūta est, multa super nātae lacrimāns Phrygiīsque hymenaeīs: 'Exsulibusne datur dūcenda Lauīnia Teucrīs, ō genitor, nec tē miseret nātaeque tuīque? {{versus|360}} Nec mātris miseret, quam prīmō Aquilōne relinquet perfidus alta petēns abductā uirgine praedō? At nōn sīc Phrygius penetrat Lacedaemona pāstor, Lēdaeamque Helenam Trōiānās uēxit ad urbēs? Quid tua sancta fidēs? Quid cūra antīqua tuōrum {{versus|365}} et cōnsanguineō totiēns data dextera Turnō? Sī gener externā petitur dē gente Latīnīs, idque sedet, Faunīque premunt tē iussa parentis, omnem equidem scēptrīs terram quae lībera nostrīs dissidet externam reor et sīc dīcere dīuōs. {{versus|370}} Et Turnō, sī prīma domūs repetātur orīgō, Īnachus Ācrisiusque patrēs mediaeque Mycēnae.' Hīs ubi nēquīquam dictīs experta Latīnum contrā stāre uidet, penitusque in uīscera lāpsum serpentis furiāle malum tōtamque pererrat, {{versus|375}} tum uērō īnfēlīx ingentibus excita mōnstrīs immēnsam sine mōre furit lymphāta per urbem. Ceu quondam tortō uolitāns sub uerbere turbō, quem puerī magnō in gȳrō uācua ātria circum intentī lūdō exercent, ille āctus habēna {{versus|380}} curuātīs fertur spatiīs; stupet īnscia sūpra impūbēsque manūs mīrāta uolūbile buxum; dant animō plāgae: nōn cursū sēgnior illō per mediās urbēs agitur populōsque ferōcīs. Quīn etiam in siluās simulātō nūmine Bacchī {{versus|685}} maius adorta nefās maiōremque ōrsa furōrem ēuolat et nātam frondōsīs montibus abdit, quō thalamum ēripiat Teucrīs taedāsque morētur, euhoe Bacche fremēns, sōlum tē uirgine dignum uōciferāns: etenim mollīs tibi sūmere thyrsōs, {{versus|390}} tē lustrāre chorō, sacrum tibi pāscere crīnem. Fāma uolat, furiīsque accēnsās pectore mātrēs īdem omnis simul ārdor agit noua quaerere tēcta. Dēseruēre domōs, uentīs dant colla comāsque; ast aliae tremulīs ululātibus aethera complent {{versus|395}} pampineāsque gerunt incīnctae pellibus hastās. Ipsa inter mediās flagrantem feruida pīnum sustinet ac nātae Turnīque canit hymenaeōs sanguineam torquēns aciem, toruumque repente clāmat: 'iō mātrēs, audīte, ubi quaeque, Latīnae: {{versus|400}} sī qua piīs animīs manet īnfēlīcis Amātae grātia, sī iūris māternī cūra remordet, soluite crīnālīs uittās, capite orgia mēcum.' Tālem inter siluās, inter dēserta ferārum rēgīnam Allēctō stimulīs agit undique Bacchī. {{versus|405}} Postquam uīsa satis prīmōs acuisse furōrēs cōnsiliumque omnemque domum uertisse Latīnī, prōtinus hinc fuscīs trīstis dea tollitur ālīs audācis Rutulī ad mūrōs, quam dīcitur urbem Ācrisiōnēīs Danaē fundasse colōnīs {{versus|410}} praecipitī dēlāta Notō. Locus Ardea quondam dictus auīs, et nunc magnum manet Ardea nōmen, sed fortūna fuit. Tēctīs hīc Turnus in altīs iam mediam nigrā carpēbat nocte quiētem. Allēctō toruam faciem et furiālia membra {{versus|415}} exuit, in uultūs sēsē trānsfōrmat anīlīs et frontem obscēnam rūgīs arat, induit albōs cum uittā crīnīs, tum rāmum innectit olīuae; fit Calybē Iūnōnis anus templīque sacerdōs, et iuuenī ante oculōs hīs sē cum uōcibus offert: {{versus|420}} 'Turne, tot incassum fūsōs patiēre labōrēs, et tua Dardaniīs trānscrībī scēptra colōnīs? Rēx tibi cōniugium et quaesītās sanguine dōtēs abnēgat, externusque in rēgnum quaeritur hērēs. Ī nunc, ingrātīs offer tē, inrīse, perīclīs; {{versus|425}} Tyrrhēnās, ī, sterne aciēs, tege pāce Latīnōs. Haec adeō tibi mē, placidā cum nocte iacērēs, ipsa palam fārī omnipotēns Sāturnia iussit. quārē age et armārī pūbem portīsque mouērī laetus in arua parā, et Phrygiōs quī flumine pulchrō {{versus|430}} cōnsēdēre ducēs pictāsque exūre carīnās. Caelestum uīs magna iubet. Rēx ipse Latīnus, nī dare coniugium et dictō parērē fatētur, sentiat et tandem Turnum experiātur in armīs.' Hīc iuuenis uātem inrīdēns sīc orsa uicissim {{versus|435}} ōre refert: 'classīs inuectās Thybridis undam nōn, ut rēre, meās effūgit nūntius aurīs; nē tantōs mihi finge metūs. Nec rēgia Iūnō immemor est nostrī. Sed tē uicta sitū uērīque effēta senectūs, {{versus|440}} ō māter, cūrīs nēquīquam exercet, et arma rēgum inter falsā uātem formīdine lūdit. cūra tibī dīuum effigiēs et templa tuērī; bella uirī pācemque gerent quīs bella gerenda.' Tālibus Allēctō dictīs exārsit in īrās. {{versus|445}} At iuuenī ōrantī subitus tremor occupat artūs, dēriguēre oculī: tot Erīnȳs sībilat hydrīs tantaque sē faciēs aperit; tum flammea torquēns lūmina cūnctantem et quaerentem dīcere plūra reppulit, et geminōs ērēxit crīnibus anguīs, {{versus|450}} uerberaque īnsonuit rabidōque haec addidit ōre: 'Ēn ego uicta sitū, quam uērī effēta senectūs arma inter rēgum falsā formīdine lūdit. Respice ad haec: adsum dīrārum ab sēde sorōrum, bella manū lētumque gerō.' {{versus|455}} Sīc effāta facem iuuenī coniēcit et ātrō lūmine fūmantīs fīxit sub pectore taedās. Ollī somnum ingēns rumpit pauor, ossaque et artūs perfundit tōtō prōruptus corpore sūdor. Arma āmēns fremit, arma torō tēctīsque requīrit; {{versus|460}} saeuit amor ferrī et scelerāta īnsānia bellī, īra super: magnō uelutī cum flamma sonōre uirgea suggeritur costīs undantis aēnī exsultantque aestū laticēs, furit intus aquāī fūmidus atque altē spūmīs exūberat amnis, {{versus|465}} nec iam sē capit unda, uolat uapor āter ad aurās. Ergō iter ad rēgem pollūtā pāce Latīnum indīcit prīmīs iuuenum et iubet arma parārī, tūtārī Italiam, dētrūdere fīnibus hostem; sē satis ambōbus Teucrīsque uenīre Latīnīs- {{versus|470}} que. Haec ubi dicta dedit dīuōsque in uōta uocāuit, certātim sēsē Rutulī exhortantur in arma. Hunc decus ēgregium fōrmae mouet atque iuuentae, hunc atauī rēgēs, hunc clārīs dextera factīs. Dum Turnus Rutulōs animīs audācibus implet, {{versus|475}} Allēctō in Teucrōs Stygiīs sē concitat ālīs, arte nouā, speculāta locum, quō lītore pulcher īnsidiīs cursūque ferās agitābat Iūlus. Hīc subitam canibus rabiem Cōcȳtia uirgō obicit et nōtō nārīs contingit odōre, {{versus|480}} ut ceruum ārdentēs agerent; quae prīma labōrum causa fuit bellōque animōs accendit agrestīs. ceruus erat fōrmā praestantī et cornibus ingēns, Tyrrhīdae puerī quem mātris ab ūbere raptum nūtrībant Tyrrhusque pater, cui rēgia pārent {{versus|485}} armenta et lātē cūstōdia crēdita campī. Adsuētum imperiīs soror omnī Siluia cūrā mollibus intexēns ōrnābat cornua sertīs, pectēbatque ferum pūrōque in fonte lauābat. Ille manum patiēns mēnsaeque adsuētus erīlī {{versus|490}} errābat siluīs rūrsusque ad līmina nōta ipse domum sērā quamuīs sē nocte ferēbat. Hunc procul errantem rabidae uēnantis Iūlī commōuēre canēs, fluuiō cum forte secundō dēflueret rīpāque aestūs uiridante leuāret. {{versus|495}} Ipse etiam eximiae laudis succēnsus amōre Ascanius curuō dērēxit spīcula cornū; nec dextrae errantī deus āfuit, āctaque multō perque uterum sonitū perque īlia uēnit harundō. Saucius at quadripēs nōta intrā tēcta refūgit {{versus|500}} successitque gemēns stabulīs, questūque cruentus atque implōrantī similis tēctum omne replēbat. Siluia prīma soror palmīs percussa lacertōs auxilium uocat et dūrōs conclāmat agrestīs. Ollī (pestis enim tacitīs latet aspera siluīs) {{versus|505}} imprōuīsī adsunt, hīc torre armātus obustō, stīpitis hic grauidī nōdīs; quod cuique repertum rīmantī tēlum īra facit. Uocat agmina Tyrrhus, quadrifidam quercum cuneīs ut forte coāctīs scindēbat raptā spīrāns immāne secūrī. {{versus|510}} At saeua ē speculīs tempus dea nacta nocendī ardua tēcta petit stabulī et dē culmine summō pāstōrāle canit signum cornūque recuruō Tartaream intendit uōcem, quā prōtinus omne contremuit nemus et siluae īnsonuēre profundae; {{versus|515}} audiit et Triuiae longē lacus, audiit amnis sulpureā Nār albus aquā fontēsque Velīnī, et trepidae mātrēs pressēre ad pectora nātōs. Tum uērō ad uōcem celerēs, quā būcina signum dīra dedit, raptīs concurrunt undique tēlīs {{versus|520}} indomitī agricolae, nec nōn et Trōia pūbēs Ascaniō auxilium castrīs effundit apertīs. Dērēxēre aciēs. Nōn iam certāmine agrestī stīpitibus dūrīs agitur sudibusue praeustīs, sed ferrō ancipitī dēcernunt ātraque lātē {{versus|525}} horrēscit strictīs seges ēnsibus, aeraque fulgent sōle lacessītā et lūcem sub nūbila iactant: flūctus utī prīmō coepit cum albēscere uentō, paulātim sēsē tollit mare et altius undās ērigit, inde īmō cōnsurgit ad aethera fundō. {{versus|530}} Hīc iuuenis prīmam ante aciem strīdente sagittā, nātōrum Tyrrhī fuerat quī maximus, Almō, sternitur; haesit enim sub gutture uulnus et ūdae uōcis iter tenuemque inclūsit sanguine uītam. Corpora multa uirum circā seniorque Galaesus, {{versus|535}} dum pācī medium sē offert, iūstissimus ūnus quī fuit Ausoniīsque ōlim dītissimus aruīs: quīnque gregēs illī bālantum, quīna redībant armenta, et terram centum uertēbat arātrīs. Atque ea per campōs aequō dum Mārte geruntur, {{versus|540}} prōmissī dea facta potēns, ubi sanguine bellum imbuit et prīmae commīsit fūnera pugnae, dēserit Hesperiam et caelī cōnuersa per aurās Iūnōnem uictrīx adfātur uōce superbā: 'Ēn, perfecta tibī bellō discordia trīstī; {{versus|545}} dīc in amīcitiam coeant et foedera iungant. Quandoquidem Ausoniō respersī sanguine Teucrōs, hoc etiam hīs addam, tua sī mihi certa uoluntās: fīnitimās in bella feram rūmōribus urbēs, accendamque animōs īnsānī Mārtis amōre {{versus|550}} undique ut auxiliō ueniant; spargam arma per agrōs.' Tum contrā Iūnō: 'Terrōrum et fraudis abundē est: stant bellī causae, pugnātur comminus armīs, quae fors prīma dedit sanguis nouus imbuit arma. Tālia coniugia et tālīs celebrent hymenaeōs {{versus|555}} ēgregium Veneris genus et rēx ipse Latīnus. Tē super aetheriās errāre licentius aurās haud pater ille uelit, summī rēgnātor Olympī. Cēde locīs. Ego, sī qua super fortūna labōrum est, ipsa regam.' Tālīs dederat Sāturnia uōcēs; {{versus|560}} illa autem attollit strīdentīs anguibus ālās Cōcȳtīque petit sēdem supera ardua linquēns. Est locus Italiae mediō sub montibus altīs, nōbilis et fāmā multīs memorātus in ōrīs, Amsanctī uallēs; dēnsīs hunc frondibus ātrum {{versus|565}} urget utrimque latus nemoris, mediōque fragōsus dat sonitum saxīs et tortō uertice torrēns. Hīc specus horrendum et saeuī spīrācula Dītis mōnstrantur, ruptōque ingēns Acherōnte uorāgō pestiferās aperit faucēs, quis condita Erīnȳs, {{versus|570}} inuīsum nūmen, terrās caelumque leuābat. Nec minus intereā extrēmam Sāturnia bellō impōnit rēgīna manum. Ruit omnis in urbem pāstōrum ex aciē numerus, caesōsque reportant Almōnem puerum foedātīque ōra Galaesī, {{versus|575}} implōrantque deōs obtestanturque Latīnum. Turnus adest mediōque in crīmine caedis et ignī terrōrem ingeminat: Teucrōs in rēgna uocārī, stirpem admiscērī Phrygiam, sē līmine pellī. Tum quōrum attonitae Bacchō nemora āuia mātrēs {{versus|580}} īnsultant thiasīs (neque enim leue nōmen Amātae) undique collēctī coeunt Mārtemque fatīgant. Īlicet īnfandum cūnctī contrā ōmina bellum, contrā fāta deum peruersō nūmine poscunt. Certātim rēgis circumstant tēcta Latīnī; {{versus|585}} ille uelut pelagō rūpēs immōta resistit, ut pelagī rūpēs magnō ueniente fragōre, quae sēsē multīs circum lātrantibus undīs mōle tenet; scopulī nēquīquam et spūmea circum saxa fremunt laterīque inlīsa refunditur alga. {{versus|590}} Vērum ubi nūlla datur caecum exsuperāre potestās cōnsilium, et saeuae nūtū Iūnōnis eunt rēs, multa deōs aurāsque pater testātus inānīs 'Frangimur heu fātis' inquit 'ferimurque procellā! Ipsī hās sacrilegō pendētis sanguine poenās, {{versus|595}} ō miserī. Tē, Turne, nefās, tē trīste manēbit supplicium, uōtīsque deōs uenerābere sērīs. Nam mihi parta quiēs, omnisque in līmine portūs fūnere fēlīcī spolior.' Nec plura locutus saepsit sē tēctīs rērumque relīquit habēnās. {{versus|600}} Mōs erat Hesperiō in Latiō, quem prōtinus urbēs Albānae coluēre sacrum, nunc maxima rērum Rōma colit, cum prīma mouent in proelia Mārtem, sīue Getīs īnferre manū lacrimābile bellum Hyrcānīsue Arabīsue parant, seu tendere ad Indōs {{versus|605}} Aurōramque sequī Parthōsque reposcere signa: sunt geminae Bellī portae (sīc nōmine dīcunt) religiōne sacrae et saeuī formīdine Mārtis; centum āereī claudunt uectēs aeternaque ferrī rōbora, nec cūstōs absistit līmine Iānus. {{versus|610}} Hās, ubi certa sedet patribus sententia pugnae, ipse Quirīnālī trabeā cīnctūque Gabīnō īnsignis reserat strīdentia līmina cōnsul, ipse uocat pugnās; sequitur tum cētera pūbēs, āereāque adsēnsū cōnspīrant cornua raucō. {{versus|615}} Hōc et tum Aeneadīs indīcere bella Latīnus mōre iubēbātur trīstīsque reclūdere portās. Abstinuit tāctū pater āuersusque refūgit foeda ministeria, et caecīs sē condidit umbrīs. Tum rēgīna deum caelō dēlāpsa morantīs {{versus|620}} impulit ipsa manū portās, et cardine uersō Bellī ferrātōs rumpit Sāturnia postīs. Ārdet inexcīta Ausonia atque immōbilis ante; pars pedes īre parat campīs, pars arduus altīs puluerulentus equīs furit; omnēs arma requīrunt. {{versus|625}} Pars lēuīs clipeōs et spīcula lūcida tergent aruīnā pinguī subiguntque in cōte secūrīs; signaque ferre iuuat sonitūsque audīre tubārum. Quīnque adeō magnae positīs incūdibus urbēs tēla nouant, Ātīna potēns Tīburque superbum, {{versus|630}} Ardea Crustumerīque et turrigerae Antemnae. Tegmina tūta cauant capitum flectuntque salignās umbōnum crātīs; aliī thōrācas aēnōs aut lēuīs ocreās lentō dūcunt argentō; uōmeris hūc et falcis honōs, hūc omnis arātrī {{versus|635}} cessit amor; recoquunt patriōs fornācibus ēnsīs. Classica iamque sonant, it bellō tessera signum; hic galeam tēctīs trepidus rapit, ille trementīs ad iuga cōgit equōs, clipeumque aurōque trilīcem lōrīcam induitur fīdōque accingitur ēnse. {{versus|640}} Pandite nunc Helicōna, deae, cantūsque mouēte, quī bellō excītī rēgēs, quae quemque secūtae complērint campōs aciēs, quibus Itala iam tum flōruerit terra alma uirīs, quibus ārserit armīs; et meministis enim, dīuae, et memorāre potestis; {{versus|645}} ad nōs uix tenuis fāmae perlābitur aura. Prīmus init bellum Tyrrhēnīs asper ab ōrīs contemptor dīuum Mēzentius agminaque armat. Fīlius huic iuxtā Lausus, quō pulchrior alter nōn fuit exceptō Laurentis corpore Turnī; {{versus|650}} Lausus, equum domitor dēbellātorque ferārum, dūcit Agyllīnā nēquīquam ex urbe secūtōs mīlle uirōs, dignus patriīs quī laetior esset imperiīs et cui pater haud Mēzentius esset. Post hōs īnsignem palmā per grāmina currum {{versus|655}} uictōrēsque ostentat equōs satus Hercule pulchrō pulcher Auentīnus, clipeōque īnsigne paternum centum anguīs cīnctamque gerit serpentibus Hydram; collis Auentīnī siluā quem Rhēa sacerdōs fūrtīuum partū sub lūminis ēdidit ōrās, {{versus|660}} mixta deō mulier, postquam Laurentia uictor Gēryone exstīnctō Tīrynthius attigit arua, Tyrrhēnōque bouēs in flūmine lāuit Hibērās. Pīla manū saeuōsque gerunt in bella dolōnēs, et teretī pugnant mucrōne uerūque Sabellō. {{versus|665}} Ipse pedes, tegimen torquēns immāne leōnis, terribilī impexum saetā cum dentibus albīs indūtus capitī, sīc rēgia tēcta subībat, horridus Herculeōque umerōs innexus amictū. Tum geminī frātrēs Tīburtia moenia linquunt, {{versus|670}} frātris Tīburtī dictam cognōmine gentem, Cātillusque ācerque Corās, Argīua iuuentūs, et prīmam ante aciem dēnsa inter tēla feruntur: ceu duo nūbigenae cum uertice montis ab altō dēscendunt Centaurī Homolēn Othrymque niuālem {{versus|675}} linquentēs cursū rapidō; dat euntibus ingēns silua locum et magnō cēdunt uirgulta fragōre. Nec Praenestīnae fundātor dēfuit urbis, Volcānō genitum pecora inter agrestia rēgem inuentumque focīs omnīs quem crēdidit aetās, {{versus|680}} Caeculus. Hunc legiō lātē comitātur agrestis: quīque altum Praeneste uirī quique arua Gabīnae Iūnōnis gelidumque Aniēnem et rōscida rīuīs Hernica saxa colunt, quōs dīues Anagnia pāscis, quōs Amasēne pater. Nōn illīs omnibus arma {{versus|685}} nec clipeī currūsue sonant; pars maxima glandēs līuentis plumbī spargit, pars spīcula gestat bīna manū, fuluōsque lupī dē pelle galērōs tegmen habent capitī; uestīgia nūda sinistrī īnstituēre pedis, crūdus tegit altera pērō. {{versus|690}} At Messāpus, equum domitor, Neptūnia prōlēs, quem neque fās ignī cuiquam nec sternere ferrō, iam prīdem residēs populōs dēsuētaque bellō agmina in arma uocat subitō ferrumque retractat. Hī Fescennīnās aciēs Aequōsque Faliscōs, {{versus|695}} hī Sōractis habent arcēs Flāuīniaque arua et Ciminī cum monte lacum lūcōsque Capēnōs. Ībant aequātī numerō rēgemque canēbant: ceu quondam niueī liquida inter nūbila cycnī cum sēsē ē pāstū referunt et longa canōrōs {{versus|700}} dant per colla modōs, sonat amnis et Āsia longē pulsa palūs. Nec quisquam aerātās aciēs exāmine tantō miscērī putet, āeriam sed gurgite ab altō urgērī uolucrum raucārum ad lītora nūbem. {{versus|705}} Ecce Sabīnōrum prīscō dē sanguine magnum agmen agēns Clausus magnīque ipse agminis īnstar, Claudia nunc ā quō diffunditur et tribus et gēns per Latium, postquam in partem data Rōma Sabīnīs. Ūna ingēns Amiterna cohōrs prīscīque Quirītēs, {{versus|710}} Ērētī manus omnis olīuiferaeque Mutuscae; quī Nōmentum urbem, quī Rōsea rūra Velīnī, quī Tetricae horrentīs rūpēs montemque Seuērum Casperiamque colunt Forulōsque et flūmen Himellae, quī Tiberim Fabarimque bibunt, quōs frīgida mīsit {{versus|715}} Nursia, et Ortīnae classēs populīque Latīnī, quōsque secāns īnfaustum interluit Allia nōmen: quam multī Libycō uoluuntur marmore flūctūs saeuus ubi Ōrīōn hībernīs conditur undīs, uel cum sōle nouō dēnsae torrentur aristae {{versus|720}} aut Hermī campō aut Lyciae flāuentibus aruīs. Scūta sonant pulsūque pedum conterrita tellūs. Hinc Agamemnonius, Trōiānī nōminis hostīs, currū iungit Halaesus equōs Turnōque ferōcīs mīlle rapit populōs, uertunt fēlīcia Bacchō {{versus|725}} Massica quī rāstrīs, et quōs dē collibus altīs Auruncī mīsēre patrēs Sidicīnaque iuxtā aequora, quīque Calēs linquunt amnīsque uadōsī accola Volturnī, pariterque Satīculus asper Oscōrumque manus. Teretēs sunt aclydes illīs {{versus|730}} tēla, sed haec lentō mōs est aptāre flagellō. Laeuās caetra tegit, falcātī comminus ēnsēs. Nec tū carminibus nōstrīs indictus abībis, Oebale, quem generāsse Telōn Sēbēthide nymphā fertur, Tēleboum Capreās cum rēgna tenēret, {{versus|735}} iam senior; patriīs sed nōn et fīlius aruīs contentus lāte iam tum diciōne premēbat Sarrastīs populōs et quae rigat aequora Sarnus, quīque Rufrās Batulumque tenent atque arua Celemnae, et quōs māliferae dēspectant moenia Abellae, {{versus|740}} Teutonicō rītū solitī torquēre catēiās; tegmina quīs capitum raptus dē sūbere cortex aerātaeque micant peltae, micat aereus ēnsīs. Et tē montōsae mīsēre in proelia Nersae, Ūfēns, īnsignem fāmā et fēlīcibus armīs, {{versus|745}} horrida praecipuē cui gēns adsuētaque multō uēnātū nemorum, dūrīs Aequīcula glaebīs. Armātī terram exercent semperque recentīs conuectāre iuuat praedās et uīuere raptō. Quīn et Marruuiā uēnit dē gente sacerdōs {{versus|750}} fronde super galeam et fēlīcī cōmptus olīua Archippī rēgis missū, fortissimus Umbrō, uīpereō generī et grauiter spīrantibus hydrīs spargere quī somnōs cantūque manūque solēbat, mulcēbatque īrās et morsūs arte leuābat. {{versus|755}} Sed nōn Dardaniae medicārī cuspidis ictum ēualuit neque eum iūuēre in uulnera cantūs somniferī et Marsis quaesītae montibus herbae. Tē nemus Angitiae, uītrea tē Fūcinus unda, tē liquidī fleuēre lacūs. {{versus|760}} Ībat et Hippolytī prōlēs pulcherrima bellō, Uirbius, īnsignem quem māter Arīcia mīsit, ēductum Ēgeriae lūcīs ūmentia circum lītora, pinguis ubi et plācābilis āra Diānae. Namque ferunt fāmā Hippolytum, postquam arte nouercae {{versus|765}} occiderit patriāsque explērit sanguine poenās turbātīs distractus equīs, ad sīdera rūrsus aetheria et superās caelī uēnisse sub aurās, Paeoniīs reuocātum herbīs et amōre Diānae. Tum pater omnipotēns aliquem indignātus ab umbrīs {{versus|770}} mortālem īnfernīs ad lūmina surgere uītae, ipse repertōrem medicīnae tālis et artis fulmine Phoebigenam Stygiās dētrūsit ad undās. At Triuia Hippolytum sēcrētīs alma recondit sēdibus et nymphae Ēgeriae nemorīque relēgat, {{versus|775}} sōlus ubi in siluīs Italīs īgnōbilis aeuum exigeret uersōque ubi nōmine Uirbius esset. Unde etiam templō Triuiae lūcīsque sacrātīs cornipedēs arcentur equī, quod lītore currum et iuuenem mōnstrīs pauidī effūdēre marīnīs. {{versus|780}} Fīlius ārdentīs haud sētius aequore campī exercēbat equōs currūque in bella ruēbat. Ipse inter prīmōs praestantī corpore Turnus uertitur arma tenēns et tōtō uertice suprā est. Cui triplicī crīnīta iubā galea alta Chimaeram {{versus|785}} sustinet Aetnaeōs efflantem faucibus ignīs; tam magis illa fremēns et trīstibus effera flammīs quam magis effūsō crūdēscunt sanguine pugnae. At lēuem clipeum sublātīs cornibus Īō aurō īnsignībat, iam saetīs obsita, iam bōs, {{versus|790}} argūmentum ingēns, et cūstōs uirginis Argus, caelātāque amnem fundēns pater Īnachus urnā. Īnsequitur nimbus peditum clipeātaque tōtīs agmina dēnsentur campīs, Argīuaque pūbēs Auruncaeque manūs, Rutulī ueterēsque Sicānī, {{versus|795}} et Sacrānae aciēs et pictī scūta Labīcī; quī saltūs, Tiberīne, tuōs sacrumque Numīcī lītus arant Rutulōsque exercent uōmere collīs Circaeumque iugum, quīs Iuppiter Ānxurus aruīs praesidet et uiridī gaudēns Fērōnia lūcō; {{versus|800}} quā Saturae iacet ātra palūs gelidusque per īmās quaerit iter uallīs atque in mare conditur Ūfēns. Hōs super aduēnit Volscā dē gente Camilla agmen agēns equitum et flōrentīs aere cateruās, bellātrīx, nōn illa colō calathīsue Mineruae {{versus|805}} fēmineās adsuēta manūs, sed proelia uirgō dūra patī cursūque pedum praeuertere uentōs. Illa uel intāctae segetis per summa uolāret grāmina nec tenerās cursū laesisset aristās, uel mare per medium flūctū suspēnsa tumentī {{versus|810}} ferret iter celerīs nec tingeret aequore plantās. Illam omnis tēctīs agrīsque effūsa iuuentūs turbaque mīrātur mātrum et prōspectat euntem, attonitīs inhiāns animīs ut rēgius ostrō uēlet honōs lēuīs umerōs, ut fībula crīnem {{versus|815}} aurī internectat, Lyciam ut gerat ipsa pharetram et pāstōrālem praefīxā cuspide myrtum. </poem> {{Liber |Ante= Liber VI |AnteNomen= Aeneis/Liber VI |Post= Liber VIII |PostNomen= Aeneis/Liber VIII }} </div> {{finis}} {{textquality|75%}} [[en:Aeneid/Book VII]] [[it:Eneide/Libro settimo]] 4cz6pyn396kq7hasat872vx6pu2j381 0 3254 265202 252474 2026-05-10T11:36:30Z Saumache 27923 265202 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Vergilius Maro |OperaeTitulus= Aeneis |OperaeWikiPagina= Aeneis |Annus= inter 29 et 19 a.Ch.n. |SubTitulus= Liber VIII }} <div class=text> {{Liber |Ante= Liber VII |AnteNomen= Aeneis/Liber VII |Post= Liber IX |PostNomen= Aeneis/Liber IX }} <poem> Ut bellī signum Laurentī Turnus ab arce{{r|1|}} extulit et raucō strepuērunt cornua cantū, utque ācrīs concussit equōs utque impulit arma, extemplō turbātī animī, simul omne tumultū coniūrat trepidō Latium saeuitque iuuentūs {{versus|5}} effera. Ductōrēs prīmī Messāpus et Ūfēns contemptorque deum Mēzentius undique cōgunt auxilia et lātōs uastant cultōribus agrōs. Mittitur et magnī Uenulus Diomēdis ad urbem quī petat auxilium, et Latiō cōnsistere Teucrōs, {{versus|10}} aduectum Aenēān classī uictōsque penātīs īnferre et fātīs rēgem sē dīcere poscī ēdoceat, multāsque uirō sē adiungere gentīs Dardaniō et lātē Latiō incrēbrēscere nōmen: quid struat hīs coeptīs, quem, sī fortūna sequātur, {{versus|15}} ēuentum pugnae cupiat, manifēstius ipsī quam Turnō rēgī aut rēgī appārēre Latīnō. Tālia per Latium. Quae Lāomedontius hērōs cūncta uidēns magnō cūrārum flūctuat aestū, atque animum nunc hūc celerem nunc dīuidit illūc {{versus|20}} in partīsque rapit uariās perque omnia uersat, sīcut aquae tremulum labrīs ubi lūmen aēnīs sōle repercussum aut radiantis imāgine lūnae omnia peruolitat lātē loca, iamque sub aurās ērigitur summīque ferit laqueāria tēctī. {{versus|25}} Nox erat et terrās animālia fessa per omnīs ālituum pecudumque genus sopor altus habēbat, cum pater in rīpā gelidīque sub aetheris axe Aenēās, trīstī turbātus pectora bellō, prōcubuit sēramque dedit per membra quiētem. {{versus|30}} Huic deus ipse locī fluuiō Tiberīnus amoenō pōpuleās inter senior sē attollere frondēs uīsus (eum tenuis glaucō uēlābat amictū carbasus, et crīnīs umbrōsa tegēbat harundō), tum sīc adfārī et cūrās hīs dēmere dictīs: {{versus|35}} 'Ō sate gente deum, Trōiānam ex hostibus urbem quī reuehis nōbīs aeternaque Pergama seruās, exspectāte solō Laurentī aruīsque Latīnīs, hīc tibi certa domus, certī (nē absiste) penātēs. Neu bellī terrēre minīs; tumor omnīs et īrae {{versus|40}} concessēre deum. Iamque tibī, nē uāna putēs haec fingere somnum, lītoreīs ingēns inuenta sub īlicibus sūs trīgintā capitum fētūs ēnīxa iacēbit, alba solō recubāns, albī circum ūbera nātī. {{versus|45}} [Hīc locus urbis erit, requiēs ea certa labōrum,] ex quō ter dēnīs urbem redeuntibus annīs Ascanius clārī condet cognōminis Albam. Haud incerta canō. Nunc quā ratiōne quod īnstat expediās uictor, paucīs (aduerte) docēbō. {{versus|50}} Arcades hīs ōrīs, genus ā Pallante profectum, quī rēgem Euandrum comitēs, quī signa secūtī, dēlēgēre locum et posuēre in montibus urbem Pallantis proauī dē nōmine Pallantēum. Hī bellum adsiduē dūcunt cum gente Latīnā; {{versus|55}} hōs castrīs adhibē sociōs et foedera iunge. Ipse ego tē rīpīs et rēctō flūmine dūcam, aduersum rēmīs superēs subuectus ut amnem. Surge age, nāte deā, prīmīsque cadentibus astrīs Iūnōnī fer rīte precēs, īramque mināsque {{versus|60}} supplicibus superā uotīs. Mihi uictor honōrem persoluēs. Ego sum plēnō quem flūmine cernis stringentem rīpās et pinguia culta secantem, caeruleus Thybris, caelō grātissimus amnis. Hīc mihi magna domus, celsīs caput urbibus exit.' {{versus|65}} Dīxit, deinde lacū fluuius sē condidit altō īma petēns; nox Aenēān somnusque relīquit. Surgit et aetheriī spectāns orientia sōlis lūmina rīte cauīs undam dē flūmine palmīs sustinet ac tālīs effundit ad aethera uōcēs: {{versus|70}} 'Nymphae, Laurentēs Nymphae, genus amnibus unde est, tūque, ō Thybri tuō genitor cum flūmine sanctō, accipite Aenēān et tandem arcēte perīclīs. Quō tē cumque lacus miserantem incommoda nostra fonte tenent, quōcumque solō pulcherrimus exīs, {{versus|75}} semper honōre meō, semper celebrābere dōnis corniger Hesperidum fluuius rēgnātor aquārum. Adsīs ō tantum et propius tua nūmina firmēs.' Sīc memorat, gemināsque legit dē classe birēmīs rēmigiōque aptat, sociōs simul īnstruit armīs. {{versus|80}} Ecce autem subitum atque oculīs mīrābile mōnstrum, candida per siluam cum fētū concolor albō prōcubuit uiridīque in lītore cōnspicitur sūs; quam pius Aenēās tibi enim, tibi, maxima Iūnō, mactat sacra ferēns et cum grege sistit ad āram. {{versus|85}} Thybris eā fluuium, quam longa est, nocte tumentem lēniit, et tacitā refluēns ita substitit undā, mītis ut in mōrem stagnī placidaeque palūdis sterneret aequor aquīs, rēmō ut luctāmen abesset. Ergō iter inceptum celerant rūmōre secundō: {{versus|90}} lābitur ūncta uadīs abiēs; mīrantur et undae, mīrātur nemus īnsuētum fulgentia longē scūta uirum fluuiō pictāsque innāre carīnās. Ollī rēmigiō noctemque diemque fatīgant et longōs superant flexūs, uariīsque teguntur {{versus|95}} arboribus, uiridīsque secant placidō aequore siluās. Sōl medium caelī cōnscenderat igneus orbem cum mūrōs arcemque procul ac rāra domōrum tēcta uident, quae nunc Rōmāna potentia caelō aequāuit, tum rēs inopēs Euandrus habēbat. {{versus|100}} Ōcius aduertunt prōrās urbīque propinquant. Forte diē sollemnem illō rēx Arcas honōrem Amphitryōniadae magnō dīuīsque ferēbat ante urbem in lūcō. Pallās huic fīlius ūnā, ūnā omnēs iuuenum prīmī pauperque senātus {{versus|105}} tūra dabant, tepidusque cruor fūmābat ad ārās. Ut celsās uīdēre ratēs atque inter opācum adlābī nemus et tacitōs incumbere rēmīs, terrentur uīsū subitō cūnctīque relictīs cōnsurgunt mēnsīs. Audax quōs rumpere Pallās {{versus|110}} sacra uetat raptōque uolat tēlō obuius ipse, et procul ē tumulō: 'Iuuenēs, quae causa subēgit ignōtās temptāre uiās? Quō tenditis?' inquit. 'Quī genus? Unde domō? Pācemne hūc fertis an arma?' Tum pater Aenēās puppī sīc fātur ab altā {{versus|115}} pāciferaeque manū rāmum praetendit olīuae: 'Trōiugenās ac tēla uidēs inimīca Latīnīs, quōs illī bellō profugōs ēgēre superbō. Ēuandrum petimus. Ferte haec et dīcite lectōs Dardaniae uēnisse ducēs socia arma rogantīs.' {{versus|120}} Obstipuit tantō percussus nōmine Pallās: 'Ēgredere ō quīcumque es' ait 'cōramque parentem adloquere ac nostrīs succēde penātibus hospes.' Excēpitque manū dextramque amplexus inhaesit; prōgressī subeunt lūcō fluuiumque relinquunt. {{versus|125}} Tum rēgem Aenēās dictīs adfātur amīcīs: 'Optime Grāiugenum, cui mē Fortūna precārī et uittā cōmptōs uoluit praetendere rāmōs, nōn equidem extimuī Danaum quod dūctor et Arcas quodque ā stirpe forēs geminīs coniūnctus Atrīdīs; {{versus|130}} sed mea mē uirtūs et sancta ōrācula dīuum cognātīque patrēs, tua terrīs dīdita fāma, coniūnxēre tibi et fātīs ēgēre uolentem. Dardanus, Īliacae prīmus pater urbis et auctor, Ēlectra, ut Grāī perhibent, Atlantide crētus, {{versus|135}} aduehitur Teucrōs; Ēlectram maximus Atlās ēdidit, aetheriōs umerō quī sustinet orbīs. Uōbīs Mercurius pater est, quem candida Māia Cyllēnae gelidō conceptum uertice fūdit; at Māiam, audītīs sī quicquam crēdimus, Atlās, {{versus|140}} īdem Atlās generat caelī quī sīdera tollit. Sīc genus ambōrum scindit sē sanguine ab ūnō. Hīs frētus nōn lēgātōs neque prīma per artem temptāmenta tuī pepigī; mē, mē ipse meumque obiēcī caput et supplex ad līmina uēnī. {{versus|145}} Gēns eadem, quae tē, crūdēlī Daunia bellō īnsequitur; nōs sī pellant nihil āfore crēdunt quīn omnem Hesperiam penitus sua sub iuga mittant, et mare quod suprā teneant quodque adluit īnfrā. Accipe dāque fidem. Sunt nōbīs fortia bellō {{versus|150}} pectora, sunt animī et rēbus spectāta iuuentūs.' Dīxerat Aenēās. Ille ōs oculōsque loquentis iamdūdum et tōtum lustrābat lūmine corpus. Tum sīc pauca refert: 'Ūt tē, fortissime Teucrum, accipiō agnōscōque libēns! Ut uerba parentis {{versus|155}} et uōcem Anchīsae magnī uultumque recordor! Nam meminī Hēsionae uīsentem rēgna sorōris Lāomedontiadēn Priamum Salamīna petentem prōtinus Arcadiae gelidōs inuīsere fīnīs. Tum mihi prīma genās uestībat flōre iuuentās, {{versus|160}} mīrābarque ducēs Teucrōs, mīrābar et ipsum Lāomedontiadēn; sed cūnctīs altior ībat Anchīsēs. Mihi mēns iuuenālī ārdēbat amōre compellāre uirum et dextrae coniungere dextram; accessī et cupidus Pheneī sub moenia dūxī. {{versus|165}} Ille mihi īnsignem pharetram Lyciāsque sagittās discēdēns chlamydemque aurō dedit intertextam, frēnaque bīna meus quae nunc habet aurea Pallās. Ergō et quam petitis iūncta est mihi foedere dextra, et lūx cum prīmum terrīs sē crāstina reddet, {{versus|170}} auxiliō laetōs dīmittam opibusque iuuābō. Intereā sacra haec, quandō hūc uēnistis amīcī, annua, quae differre nefās, celebrāte fauentēs nōbīscum, et iam nunc sociōrum adsuēscite mēnsīs.' Haec ubi dicta, dapēs iubet et sublāta repōnī {{versus|175}} pōcula grāmineōque uirōs locat ipse sedīlī, praecipuumque torō et uillōsī pelle leōnis accipit Aenēān soliōque inuītat acernō. Tum lēctī iuuenēs certātim āraeque sacerdōs uīscera tosta ferunt taurōrum, onerantque canistrīs {{versus|180}} dōna labōrātae Cereris, Bacchumque ministrant. Uescitur Aenēās simul et Trōiāna iuuentūs perpetuī tergō bouis et lustrālibus extīs. Postquam exēmpta famēs et amor compressus edendī, rēx Euandrus ait: 'Nōn haec sollemnia nōbīs, {{versus|185}} hās ex mōre dapēs, hanc tantī nūminis āram uāna superstitiō ueterumque ignāra deōrum imposuit: saeuīs, hospes Trōiāne, perīclīs seruātī facimus meritōsque nouāmus honōrēs. Iam prīmum saxīs suspēnsam hanc aspice rūpem, {{versus|190}} disiectae procul ut mōlēs dēsertaque montis stat domus et scopulī ingentem trāxēre ruīnam. Hīc spēlunca fuit uastō summōta recessū, sēmihominis Cācī faciēs quam dīra tenēbat sōlis inaccessam radiīs; semperque recentī {{versus|195}} caede tepēbat humus, foribusque adfīxa superbīs ōra uirum trīstī pendēbant pallida tābō. Huic mōnstrō Volcānus erat pater: illius ātrōs ōre uomēns ignīs magnā sē mōle ferēbat. Attulit et nōbīs aliquandō optantibus aetās {{versus|200}} auxilium aduentumque deī. Nam maximus ultor tergeminī nece Gēryonae spoliīsque superbus Alcīdēs aderat taurōsque hāc uictor agēbat ingentīs, uallemque bouēs amnemque tenēbant. At furiīs Cācī mēns effera, nē quid inausum {{versus|205}} aut intrāctātum scelerisue dolīue fuisset, quattuor ā stabulīs praestantī corpore taurōs āuertit, totidem fōrmā superante iuuencās. Atque hōs, nē qua forent pedibus uestīgia rēctīs, caudā in spēluncam trāctōs uersīsque uiārum {{versus|210}} indiciīs raptōs saxō occultābat opācō; quaerentī nūlla ad spēluncam signa ferēbant. Intereā, cum iam stabulīs saturāta mouēret Amphitryōniadēs armenta abitumque parāret, discessū mūgīre bouēs atque omne querēlīs {{versus|215}} implērī nemus et collēs clāmōre relinquī. Reddidit ūna boum uōcem uastōque sub antrō mūgiit et Cācī spem cūstōdīta fefellit. Hīc uērō Alcīdae furiīs exārserat ātrō felle dolor: rapit arma manū nōdīsque grauātum {{versus|220}} rōbur, et āeriī cursū petit ardua montīs. Tum prīmum nostrī Cācum uīdēre timentem turbātumque oculīs; fugit īlicet ōcior Eurō spēluncamque petit, pedibus timor addidit ālās. Ut sēsē inclūsit ruptīsque immāne catēnīs {{versus|225}} dēiēcit saxum, ferrō quod et arte paternā pendēbat, fultōsque ēmūniit obice postīs, ecce furēns animīs aderat Tīrynthius omnem- que accessum lustrāns hūc ōra ferēbat et illūc, dentibus īnfrendēns. Ter tōtum feruidus īrā {{versus|230}} lustrat Auentīnī montem, ter saxea temptat līmina nēquīquam, ter fessus ualle resēdit. Stābat acūta silex praecīsīs undique saxīs spēluncae dorsō īnsurgēns, altissima uīsū, dīrārum nīdīs domus opportūna uolucrum. {{versus|235}} Hanc, ut prōna iugō laeuum incumbēbat ad amnem, dexter in aduersum nītēns cōncussit et īmīs āuulsam soluit rādīcibus, inde repente impulit; impulsū quō maximus intonat aethēr, dissultant rīpae rēfluitque exterritus amnis. {{versus|240}} At specus et Cācī dētēcta appāruit ingēns rēgia, et umbrōsae penitus patuēre cauernae, nōn secus ac sī quā penitus uī terra dehīscēns īnfernās reseret sēdēs et rēgna reclūdat pallida, dīs inuīsa, superque immāne barāthrum {{versus|245}} cernātur, trepident immissō lūmine Mānēs. Ergō īnspērātā dēprēnsum lūce repente inclūsumque cauō saxō atque īnsuēta rudentem dēsuper Alcīdēs tēlīs premit, omniaque arma aduocat et rāmīs uastīsque molāribus īnstat. {{versus|250}} Ille autem, neque enim fuga iam super ūlla perīclī, faucibus ingentem fūmum (mīrābile dictū) ēuomit inuoluitque domum cālīgine caecā prōspectum ēripiēns oculīs, glomeratque sub antrō fūmiferam noctem commixtīs igne tenebrīs. {{versus|255}} Nōn tulit Alcīdēs animīs, sēque ipse per ignem praecipitī iēcit saltū, quā plūrimus undam fūmus agit nebulāque ingēns specus aestuat ātrā. Hīc Cācum in tenebris incendia uāna uomentem corripit in nōdum complexus, et angit inhaerēns {{versus|260}} ēlīsōs oculōs et siccum sanguine guttur. Panditur extemplō foribus domus ātra reuulsīs abstractaeque bouēs abiūrātaeque rapīnae caelō ostenduntur, pedibusque īnfōrme cadāuer prōtrahitur. Nequeunt explērī corda tuendō {{versus|265}} terribilīs oculōs, uultum uillōsaque saetīs pectora sēmiferī atque exstīnctōs faucibus ignīs. Ex illō celebrātus honōs laetīque minōrēs seruāuēre diem, prīmusque Potītius auctor et domus Herculeī cūstōs Pīnāria sacrī {{versus|270}} hanc āram lūcō statuit, quae maxima semper dīcētur nōbīs et erit quae maxima semper. Quārē agitē, ō iuuenēs, tantārum in mūnere laudum cingite fronde comās et pōcula porgite dextrīs, commūnemque uocāte deum et date uīna uolentēs.' {{versus|275}} Dīxerat, Herculeā bicolor cum pōpulus umbrā uēlāuitque comās foliīsque innexa pependit, et sacer implēuit dextram scyphus. Ōcius omnēs in mēnsam laetī lībant dīuōsque precantur. Dēuexō intereā propior fit Vesper Olympō. {{versus|280}} Iamque sacerdōtēs prīmusque Potītius ībant pellibus in mōrem cīnctī, flammāsque ferēbant. Īnstaurant epulās et mēnsae grāta secundae dōna ferunt cumulantque onerātīs lancibus ārās. Tum Saliī ad cantūs incēnsa altāria circum {{versus|285}} pōpuleīs adsunt ēuinctī tempora rāmīs, hic iuuenum chorus, ille senum, quī carmine laudēs Herculeās et facta ferunt: ut prīma nouercae mōnstra manū geminōsque premēns ēlīserit anguīs, ut bellō ēgregiās īdem disiēcerit urbēs, {{versus|290}} Trōiamque Oechaliamque, ut dūrōs mīlle labōrēs rēge sub Eurystheo fātīs Iūnōnis inīquae pertulerit. 'Tū nūbigenās, inuicte, bimembrīs Hȳlaeumque Pholumque manū, tū Crēsia mactās prōdigiā et uastum Nemeae sub rūpe leōnem. {{versus|295}} Tē Stygiī tremuēre lacūs, tē iānitor Orcī ossa super recubāns antrō sēmēsa cruentō; nec tē ūllae faciēs, nōn terruit ipse Typhōeus arduus arma tenēns; nōn tē ratiōnis egentem Lernaeus turbā capitum circumstetit anguis. {{versus|300}} Saluē, uēra Iouis prōlēs, decus addite dīuīs, et nōs et tua dexter adī pede sacra secundō.' Tālia carminibus celebrant; super omnia Cācī spēluncam adiciunt spīrantemque ignibus ipsum. Cōnsonat omne nemus strepitū collēsque resultant. {{versus|305}} Exim sē cūnctī dīuīnīs rēbus ad urbem perfectīs referunt. Ībat rēx obsitus aeuō, et comitem Aenēān iuxtā nātumque tenēbat ingrediēns uariōque uiam sermōne leuābat. Mīrātur facilīsque oculōs fert omnia circum {{versus|310}} Aenēās, capiturque locīs et singula laetus exquīritque auditque uirum monimenta priōrum. Tum rēx Euandrus Rōmānae conditor arcis: 'Haec nemora indigenae Faunī Nymphaeque tenēbant gēnsque uirum truncīs et dūrō rōbore nāta, {{versus|315}} quīs neque mōs neque cultus erat, nec iungere taurōs aut compōnere opēs nōrant aut parcere partō, sed rāmī atque asper uīctū uēnātus alēbat. Prīmus ab aetheriō uēnit Sāturnus Olympō arma Iouis fugiēns et rēgnīs exsul adēmptīs. {{versus|320}} Is genus indocile ac dispersum montibus altīs composuit lēgēsque dedit, Latiumque uocārī māluit, hīs quoniam latuisset tūtus in ōrīs. Aurea quae perhibent illō sub rēge fuēre saecula: sīc placidā populōs in pāce regēbat, {{versus|325}} dēterior dōnec paulātim ac dēcolor aetās et bellī rabiēs et amor successit habendī. Tum manus Ausonia et gentēs uēnēre Sicānae, saepius et nōmen posuit Sāturnia tellūs; tum rēgēs asperque immānī corpore Thybris, {{versus|330}} ā quō post Italī fluuium cognōmine Thybrim dīximus; āmīsit uērum uetus Albula nōmen. Mē pulsum patriā pelagīque extrēma sequentem Fortūnā omnipotēns et inēluctābile fātum hīs posuēre locīs, mātrīsque ēgēre tremenda {{versus|335}} Carmentis nymphae monita et deus auctor Apollō.' Vix ea dicta, dehinc prōgressus mōnstrat et āram et Carmentālem Rōmānī nōmine portam quam memorant, nymphae prīscum Carmentis honōrem, uātis fātidicae, cecinit quae prīma futūrōs {{versus|340}} Aeneadās magnōs et nōbile Pallantēum. Hinc lūcum ingentem, quem Rōmulus ācer asȳlum rettulit, et gelidā mōnstrat sub rūpe Lupercal Parrhasiō dictum Pānos dē mōre Lycaeī. Nec nōn et sacrī mōnstrat nemus Argīlētī {{versus|345}} testāturque locum et lētum docet hospitis Argī. Hinc ad Tarpeiam sēdem et Capitōlia dūcit aurea nunc, ōlim siluestribus horrida dūmīs. Iam tum religiō pauidōs terrēbat agrestīs dīra locī, iam tum siluam saxumque tremēbant. {{versus|350}} 'Hoc nemus, hunc' inquit 'frondōsō uertice collem (quis deus incertum est) habitat deus; Arcades ipsum crēdunt sē uīdisse Iouem, cum saepe nigrantem aegida concuteret dextrā nimbōsque ciēret. Haec duo praetereā disiectīs oppida mūrīs, {{versus|355}} reliquiās ueterumque uidēs monimenta uirōrum. Hanc Iānus pater, hanc Sāturnus condidit arcem; Iāniculum huic, illī fuerat Sāturnia nōmen.' Tālibus inter sē dictīs ad tēcta subībant pauperis Euandrī, passimque armenta uidēbant {{versus|360}} Rōmānōque forō et lautīs mūgīre Carīnīs. Ut uentum ad sēdēs, 'Haec' inquit 'līmina uictor Alcīdēs subiit, haec illum rēgia cēpit. Audē, hospēs, contemnere opēs et tē quoque dignum finge deō, rēbusque uenī nōn asper egēnīs.' {{versus|365}} Dīxit, et angustī subter fastīgia tēctī ingentem Aenēān dūxit strātīsque locāuit effultum foliīs et pelle Libystidis ursae: nox ruit et fuscīs tellūrem amplectitur ālīs. At Venus haud animō nēquīquam exterrita māter {{versus|370}} Laurentumque minīs et dūrō mōta tumultū Volcānum adloquitur, thalamōque haec coniugis aureō incipit et dictīs dīuīnum aspīrat amōrem: 'Dum bellō Argolicī uastābant Pergama rēgēs dēbita cāsūrāsque inimīcīs ignibus arcēs, {{versus|375}} nōn ūllum auxilium miserīs, nōn arma rogāuī artis opisque tuae, nec tē, cārissime coniūnx, incassumue tuōs uoluī exercēre labōrēs, quamuīs et Priamī dēbērem plūrima nātīs, et dūrum Aenēae flēuissem saepe labōrem. {{versus|380}} Nunc Iouis imperiīs Rutulōrum cōnstitit ōrīs: ergō eadem supplex ueniō et sanctum mihi nūmen arma rogō, genetrīx nātō. Tē fīlia Nēreī, tē potuit lacrimīs Tīthōnia flectere coniūnx. Aspice quī coeant populī, quae moenia clausīs {{versus|385}} ferrum acuant portīs in mē excidiumque meōrum.' Dīxerat et niueīs hinc atque hinc dīua lacertīs cūnctantem amplexū mollī fouet. Ille repente accēpit solitam flammam, nōtusque medullās intrāuit calor et labefacta per ossa cucurrit, {{versus|390}} nōn secus atque ōlim tonitrū cum rupta coruscō ignea rīma micāns percurrit lūmine nimbōs; sēnsit laeta dolīs et fōrmae cōnscia coniūnx. Tum pater aeternō fātur dēuīnctus amōre: 'Quid causās petis ex altō? Fīdūcia cessit {{versus|395}} quō tibi, dīua, meī? Similis sī cūra fuisset, tum quoque fās nōbīs Teucrōs armāre fuisset; nec pater omnipotēns Trōiam nec fāta uetābant stāre decemque aliōs Priamum superesse per annōs. Et nunc, sī bellāre parās atque haec tibi mēns est, {{versus|400}} quidquid in arte meā possum prōmittere cūrae, quod fierī ferrō liquidōue potest ēlectrō, quantum ignēs animaeque ualent, absiste precandō uīribus indubitāre tuīs.' Ea uerba locūtus optātōs dedit amplexūs placidumque petīuit {{versus|405}} coniugis īnfūsus gremiō per membra sopōrem. Inde ubi prīma quiēs mediō iam noctis abāctae curriculō expulerat somnum, cum fēmina prīmum, cui tolerāre colō uītam tenuīque Mineruā impositum, cinerem et sōpītōs suscitat ignīs {{versus|410}} noctem addēns operī, famulāsque ad lūmina longō exercet pēnsō, castum ut seruāre cubīle coniugis et possit paruōs ēdūcere nātōs: haud secus ignipotēns nec tempore sēgnior illō mollibus ē strātīs opera ad fabrīlia surgit. {{versus|415}} Īnsula Sīcanium iuxtā latus Aeoliamque ērigitur Liparēn fūmantibus ardua saxīs, quam subter specus et Cyclōpum exēsa camīnīs antra Aetnaea tonant, ualidīque incūdibus ictūs audītī referunt gemitūs, strīduntque cauernīs {{versus|420}} strictūrae Chalybum et fornācibus ignis anhēlat, Volcānī domus et Volcānia nōmine tellūs. Hōc tunc ignipotēns caelō dēscendit ab altō. Ferrum exercēbant uastō Cyclōpes in antrō, Brontēsque Steropēsque et nūdus membra Pyragmōn. {{versus|425}} Hīs īnfōrmātum manibus iam parte polītā fulmen erat, tōtō genitor quae plūrima caelō dēicit in terrās, pars imperfecta manēbat. Trīs imbrīs tortī radiōs, trīs nūbis aquōsae addiderant, rutulī trīs ignis et ālitis Austrī. {{versus|430}} Fulgōrēs nunc terrificōs sonitumque metumque miscēbant operī flammīsque sequācibus īrās. Parte aliā Mārtī currumque rotāsque uolūcrīs īnstābant, quibus ille uirōs, quibus excitat urbīs; aegidaque horriferam, turbātae Palladis arma, {{versus|435}} certātim squāmīs serpentum aurōque polībant cōnexōsque anguīs ipsamque in pectore dīuae Gorgona dēsectō uertentem lūmina collō. 'Tollite cūncta' inquit 'coeptōsque auferte labōrēs, Aetnaeī Cyclōpes, et hūc aduertite mentem: {{versus|440}} arma ācrī facienda uirō. Nunc uīribus ūsus, nunc manibus rapidīs, omnī nunc arte magistrā. Praecipitāte morās.' Nec plūra effātus, at illī ōcius incubuēre omnēs pariterque labōrem sortītī. Fluit aes rīuīs aurīque metallum {{versus|445}} uulnificusque chalybs uastā fornāce liquēscit. Ingentem clipeum īnfōrmant, ūnum omnia contrā tēla Latīnōrum, septēnōsque orbibus orbīs impediunt. Aliī uentōsīs follibus aurās accipiunt redduntque, aliī strīdentia tingunt {{versus|450}} aera lacū; gemit impositīs incūdibus antrum; illī inter sēsē multā uī bracchia tollunt in numerum, uersantque tenācī forcipe massam. Haec pater Aeoliīs properat dum Lēmnius ōrīs, Euandrum ex humilī tēctō lūx suscitat alma {{versus|455}} et mātūtīnī uolucrum sub culmine cantūs. Cōnsurgit senior tunicāque indūcitur artūs et Tyrrhēna pedum circumdat uincula plantīs. Tum laterī atque umerīs Tegeaeum subligat ēnsem dēmissa ab laeuā panthērae terga retorquēns. {{versus|460}} Nec nōn et geminī cūstōdēs līmine ab altō praecēdunt gressumque canēs comitantur erīlem. Hospitis Aenēae sēdem et sēcrēta petēbat sermōnum memor et prōmissī mūneris hērōs. Nec minus Aenēās sē mātūtīnus agēbat; {{versus|465}} fīlius huic Pallās, illī comes ībat Achātēs. Cōngressī iungunt dextrās mediīsque resīdunt aedibus et licitō tandem sermōne fruuntur. Rēx prior haec: 'Maxime Teucrōrum ductor, quō sospite numquam {{versus|470}} rēs equidem Trōiae uictās aut rēgna fatēbor, nōbīs ad bellī auxilium prō nōmine tantō exiguae uīrēs; hinc Tuscō claudimur amnī, hinc Rutulus premit et mūrum circumsonat armīs. Sed tibi ego ingentīs populōs opulentaque rēgnīs {{versus|475}} iungere castra parō, quam fors inopīna salūtem ostentat: fātīs hūc tē poscentibus adfers. Haud procul hinc saxō incolitur fundāta uetustō urbis Agyllīnae sēdēs, ubi Lȳdia quondam gēns, bellō praeclāra, iugīs īnsēdit Etrūscīs. {{versus|480}} Hanc multōs flōrentem annōs rēx deinde superbō imperiō et saeuīs tenuit Mēzentius armīs. Quid memorem īnfandās caedēs, quid facta tyrannī effera? Dī capitī ipsīus generīque reseruent! Mortua quīn etiam iungēbat corpora uīuīs {{versus|485}} compōnēns manibusque manūs atque ōribus ōra, tormentī genus, et saniē tābōque fluentīs complexū in miserō longā sīc morte necābat. At fessī tandem cīuēs īnfanda furentem armātī circumsistunt ipsumque domumque, {{versus|490}} obtruncant sociōs, ignem ad fastīgia iactant. Ille inter caedem Rutulōrum ēlāpsus in agrōs cōnfugere et Turnī dēfendier hospitis armīs. Ergō omnis furiīs surrēxit Etrūria iūstīs, rēgem ad supplicium praesentī Mārte reposcunt. {{versus|495}} Hīs ego tē, Aenēā, ductōrem mīlibus addam. Tōtō namque fremunt cōndēnsae lītore puppēs signaque ferre iubent, retinet longaeuus haruspex fāta canēns: "Ō Maeoniae dēlēcta iuuentūs, flōs ueterum uirtūsque uirum, quōs iūstus in hostem {{versus|500}} fert dolor et meritā accendit Mēzentius īrā, nūllī fās Italō tantam subiungere gentem: externōs optāte ducēs." Tum Etrūsca resēdit hōc aciēs campō monitīs exterrita dīuum. Ipse ōrātōrēs ad mē rēgnīque corōnam {{versus|505}} cum scēptrō mīsit mandatque īnsignia Tarchōn, succēdam castrīs Tyrrhēnaque rēgna capessam. Sed mihi tarda gelū saeclīsque effēta senectūs inuidet imperium sēraeque ad fortia uīrēs. Nātum exhortārer, nī mixtus mātre Sabellā {{versus|510}} hinc partem patriae traheret. Tū, cuius et annīs et generī fātum indulget, quem nūmina poscunt, ingredere, ō Teucrum atque Italum fortissime ductor. Hunc tibi praetereā, spēs et sōlācia nostrī, Pallanta adiungam; sub tē tolerāre magistrō {{versus|515}} mīlitiam et graue Mārtis opus, tua cernere facta adsuēscat, prīmis et tē mīrētur ab annīs. Arcadas huic equitēs bis centum, rōbora pūbis lēcta dabō, totidemque suō tibi nōmine Pallās.' Vix ea fātus erat, dēfīxīque ōra tenēbant {{versus|520}} Aenēās Anchīsiadēs et fīdus Achātēs, multaque dūra suō trīstī cum corde putābant, nī signum caelō Cytherēa dedisset apertō. Namque imprōuīsō uībrātus ab aethere fulgor cum sonitū uenit et ruere omnia uīsa repente, {{versus|525}} Tyrrhēnusque tubae mūgīre per aethera clangor. Suspiciunt, iterum atque iterum fragor increpat ingēns. arma inter nūbem caelī in regiōne serēna per sūdum rutilāre uident et pulsa tonāre. Obstipuēre animīs aliī, sed Trōius hērōs {{versus|530}} agnōuit sonitum et dīuae prōmissa parentis. Tum memorat: 'Nē uērō, hospes, nē quaere profectō quem cāsum portenta ferant: ego poscor Olympō. Hoc signum cecinit missūram dīua creātrīx, sī bellum ingrueret, Volcāniaque arma per aurās {{versus|535}} lātūram auxiliō. Heu quantae miserīs caedēs Laurentibus īnstant! Quās poenās mihi, Turne, dabis! Quam multa sub undās scūta uirum galeāsque et fortia corpora uoluēs, Thybri pater! Poscant aciēs et foedera rumpant.' {{versus|540}} Haec ubi dicta dedit, soliō sē tollit ab altō et prīmum Herculeīs sōpītās ignibus ārās excitat, hesternumque larem paruōsque penātīs laetus adit; mactat lēctās dē mōre bidentīs Euandrus pariter, pariter Trōiāna iuuentūs. {{versus|545}} Post hinc ad nāuīs graditur sociōsque reuīsit, quōrum dē numerō quī sēsē in bella sequantur praestantīs uirtūte legit; pars cētera prōnā fertur aquā segnīsque secundō dēfluit amnī, nūntia uentūra Ascaniō rērumque patrisque. {{versus|550}} Dantur equī Teucrīs Tyrrhēna petentibus arua; dūcunt exsortem Aenēae, quem fulua leōnis pellis obit tōtum praefulgēns unguibus aureīs. Fāma uolat paruam subitō uulgāta per urbem ōcius īre equitēs Tyrrhēnī ad līmina rēgis. {{versus|555}} Uōta metū duplicant mātrēs, propiusque perīclō it timor et maior Mārtis iam appāret imāgō. Tum pater Euandrus dextram complexus euntis haeret inexplētus lacrimāns ac tālia fātur: 'O mihi praeteritōs referat sī Iuppiter annōs, {{versus|560}} quālis eram cum prīmam aciem Praeneste sub ipsā strāuī scūtōrumque incendī uictor aceruōs et rēgem hāc Erulum dextrā sub Tartara mīsī, nāscentī cui trīs animās Fērōnia māter (horrendum dictū) dederat, terna arma mouenda {{versus|565}} ter lētō sternendus erat; cui tunc tamen omnīs abstulit haec animās dextra et totidem exuit armīs: nōn ego nunc dulcī amplexū dīuellerer usquam, nāte, tuō, neque fīnitimō Mēzentius umquam huic capitī īnsultāns tot ferrō saeua dedisset {{versus|570}} fūnera, tam multīs uiduasset cīuibus urbem. At uōs, ō superī, et dīuum tū maxime rēctor Iuppiter, Arcadiī, quaesō, miserēscite rēgis et patriās audīte precēs. Sī nūmina uestra incolumem Pallanta mihī, sī fāta reseruant, {{versus|575}} sī uīsūrus eum uōuō et uentūrus in ūnum, uītam orō, patior quemuīs dūrāre labōrem. Sīn aliquem īnfandum cāsum, Fortūna, mināris, nunc, nunc ō liceat crūdēlem abrumpere uītam, dum cūrae ambiguae, dum spēs incerta futūrī, {{versus|580}} dum tē, cāre puer, mea sōla et sēra uoluptās, complexū teneō, grauior neu nūntius aurīs uulneret.' Haec genitor dīgressū dicta suprēmō fundēbat; famulī conlāpsum in tēcta ferēbant. Iamque adeō exierat portīs equitātus apertīs {{versus|585}} Aenēās inter prīmōs et fīdus Achātēs, inde aliī Trōiae procerēs; ipse agmine Pallās it mediō chlamyde et pictīs cōnspectus in armīs, quālis ubi Ōceanī perfūsus Lūcifer undā, quem Venus ante aliōs astrōrum dīligit ignīs, {{versus|590}} extulit ōs sacrum caelō tenebrāsque resoluit. Stant pauidae in mūrīs mātrēs oculīsque sequuntur pulueream nūbem et fulgentīs aere cateruās. Ollī per dūmōs, quā proxima mēta uiārum, armātī tendunt; it clāmor, et agmine factō {{versus|595}} quadripedante putrem sonitū quatit ungula campum. Est ingēns gelidum lūcus prope Caeritis amnem, religiōne patrum lātē sacer; undique collēs inclūsēre cauī et nigrā nemus abiete cingunt. Siluānō fāma est ueterēs sacrāsse Pelasgōs, {{versus|600}} aruōrum pecorisque deō, lūcumque diemque, quī prīmī fīnīs aliquandō habuēre Latīnōs. Haud procul hinc Tarchō et Tyrrhēnī tūta tenēbant castra locīs, celsōque omnis dē colle uidērī iam poterat legiō et lātīs tendēbat in aruīs. {{versus|605}} Huc pater Aenēās et bellō lēcta iuuentūs succēdunt, fessīque et equōs et corpora cūrant. At Venus aetheriōs inter dea candida nimbōs dōna ferēns aderat; nātumque in ualle reductā ut procul ēgelidō sēcrētum flūmine uīdit, {{versus|610}} tālibus adfāta est dictīs sēque obtulit ultrō: 'Ēn perfecta meī prōmissā coniugis arte mūnera. Nē mox aut Laurentīs, nāte, superbōs aut ācrem dubitēs in proelia poscere Turnum.' Dīxit, et amplexūs nātī Cytherēa petīuit, {{versus|615}} arma sub aduersā posuit radiantia quercū. Ille deae dōnīs et tantō laetus honōre explērī nequit atque oculōs per singula uoluit, mīrāturque interque manūs et bracchia uersat terribilem cristīs galeam flammāsque uomentem, {{versus|620}} fātiferumque ēnsem, lōrīcam ex aere rigentem, sanguineam, ingentem, quālis cum caerula nūbēs sōlis inārdēscit radiīs longēque refulget; tum lēuīs ocreās ēlectrō aurōque recoctō, hastamque et clipeī nōn ēnārrābile textum. {{versus|625}} Illīc rēs Italās Rōmānōrumque triumphōs haud uātum ignārus uentūrīque īnscius aeuī fēcerat ignipotēns, illīc genus omne futūrae stirpis ab Ascaniō pugnātaque in ōrdine bella. Fēcerat et uiridī fētam Māuortis in antrō {{versus|630}} prōcubuisse lupam, geminōs huic ūbera circum lūdere pendentīs puerōs et lambere mātrem impauidōs, illam teretī ceruīce reflexā mulcēre alternōs et corpora fingere linguā. Nec procul hinc Rōmam et raptās sine mōre Sabīnās {{versus|635}} cōnsessū caueae, magnīs Circēnsibus āctīs, addiderat, subitōque nouum cōnsurgere bellum Rōmulidīs Tatiōque senī Curibusque seuērīs. Post īdem inter sē positō certāmine rēgēs armātī Iouis ante āram paterāsque tenentēs {{versus|640}} stābant et caesā iungēbant foedera porcā. Haud procul inde citae Mettum in dīuersa quadrīgae distulerant (at tū dictīs, Albāne, manērēs!), raptābatque uirī mendācis uīscera Tullus per siluam, et sparsī rōrābant sanguine ueprēs. {{versus|645}} Nec nōn Tarquinium ēiectum Porsenna iubēbat accipere ingentīque urbem obsidiōne premēbat; Aeneadae in ferrum prō lībertāte ruēbant. Illum indignantī similem similemque minantī aspicerēs, pontem audēret quia uellere Cōcles {{versus|650}} et fluuium uinclīs innāret Cloelia ruptīs. In summō cūstōs Tarpeiae Mānlius arcis stābat prō templō et Capitōlia celsa tenēbat, Rōmuleōque recēns horrēbat rēgia culmō. Atque hīc aurātīs uolitāns argenteus ānser {{versus|655}} porticibus Gallōs in līmine adesse canēbat; Gallī per dūmōs aderant arcemque tenēbant dēfēnsī tenebrīs et dōnō noctis opācae. Aurea caesariēs ollīs atque aurea uestis, uirgātīs lūcent sagulīs, tum lactea colla {{versus|660}} aurō innectuntur, duo quisque Alpīna coruscant gaesa manū, scūtīs prōtēctī corpora longīs. Hīc exsultantīs Saliōs nūdōsque Lupercōs lānigerōsque apicēs et lāpsa ancīlia caelō extuderat, castae dūcēbant sacra per urbem {{versus|665}} pīlentīs mātrēs in mollibus. Hinc procul addit Tartareās etiam sēdēs, alta ōstia Dītis, et scelerum poenās, et tē, Catilīna, minācī pendentem scopulō Furiārumque ōra trementem, sēcrētōsque piōs, hīs dantem iūra Catōnem. {{versus|670}} Haec inter tumidī lātē maris ībat imāgō aurea, sed flūctū spūmābant caerula cānō, et circum argentō clārī delphīnes in orbem aequora uerrēbant caudīs aestumque secābant. In mediō classis aerātās, Actia bella, {{versus|675}} cernere erat, tōtumque īnstrūctō Mārte uidērēs feruere Leucātēn aurōque effulgere flūctūs. Hinc Augustus agēns Italōs in proelia Caesar cum patribus populōque, penātibus et magnīs dīs, stāns celsā in puppī, geminās cui tempora flammās {{versus|680}} laeta uomunt patriumque aperītur uertice sīdus. Parte aliā uentīs et dīs Agrippa secundīs arduus agmen agēns, cui, bellī īnsigne superbum, tempora nāuālī fulgent rōstrāta corōna. Hinc ope barbaricā uariīsque Antōnius armīs, {{versus|685}} uictor ab Aurōrae populīs et lītore rubrō, Aegyptum uīrīsque Orientis et ultima sēcum Bactra uehit, sequiturque (nefās) Aegyptia coniūnx. Ūna omnēs ruere ac tōtum spūmāre reductīs conuulsum rēmīs rōstrīsque tridentibus aequor. {{versus|690}} Alta petunt; pelagō crēdās innāre reuulsās Cycladas aut montīs concurrere montibus altōs, tantā mōle uirī turrītīs puppibus īnstant. Stuppea flamma manū tēlīsque uolātile ferrum spargitur, arua nouā Neptūnia caede rubēscunt. {{versus|695}} Rēgīnā in mediīs patriō uocat agmina sīstrō, necdum etiam geminōs ā tergō respicit anguīs. Omnigenumque deum mōnstra et lātrātor Anūbis contrā Neptūnum et Venerem contrāque Mineruam tēla tenent. Saeuit mediō in certāmine Māuors {{versus|700}} caelātus ferrō, trīstēsque ex aethere Dīrae, et scissā gaudēns uādit Discordia pallā, quam cum sanguineō sequitur Bellōna flagellō. Āctius haec cernēns arcum intendēbat Apollō dēsuper; omnis eō terrōre Aegyptus et Indī, {{versus|705}} omnis Arabs, omnēs uertēbant terga Sabaeī. Ipsa uidēbātur uentīs rēgīna uocātīs uēla dare et laxōs iam iamque immittere fūnīs. Illam inter caedēs pallentem morte futūrā fēcerat ignipotēns undīs et Iāpyge ferrī, {{versus|710}} contrā autem magnō maerentem corpore Nīlum pandentemque sinūs et tōtā ueste uocantem caeruleum in gremium latebrōsaque flūmina uictōs. At Caesar, triplicī inuectus Rōmāna triumphō moenia, dīs Italīs uōtum immortāle sacrābat, {{versus|715}} maxima ter centum tōtam dēlūbra per urbem. Laetitiā lūdīsque uiae plausūque fremēbant; omnibus in templīs mātrum chorus, omnibus ārae; ante ārās terram caesī strāuēre iuuencī. Ipse sedēns niueō candentis līmine Phoebī {{versus|720}} dōna recognōscit populōrum aptatque superbīs postibus; incēdunt uictae longō ōrdine gentēs, quam uariae linguīs, habitū tam uestis et armīs. Hīc Nomadum genus et discīnctōs Mulciber Āfrōs, hīc Lelegās Cārāsque sagittiferōsque Gelōnōs {{versus|725}} fīnxerat; Euphrātēs ībat iam mollior undīs, extrēmīque hominum Morinī, Rhēnusque bicornis, indomitīque Dahae, et pontem indignātus Araxēs. Tālia per clipeum Volcānī, dōna parentis, mīrātur rērumque ignārus imāgine gaudet {{versus|730}} attollēns umerō fāmamque et fāta nepōtum. </poem> {{Liber |Ante= Liber VII |AnteNomen= Aeneis/Liber VII |Post= Liber IX |PostNomen= Aeneis/Liber IX }} </div> {{finis}} {{textquality|75%}} [[en:Aeneid/Book VIII]] [[it:Eneide/Libro ottavo]] o75tgryygvfnrvjkobgzk664izdihyg 0 3255 265203 248331 2026-05-10T11:36:44Z Saumache 27923 265203 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Vergilius Maro |OperaeTitulus= Aeneis |OperaeWikiPagina= Aeneis |Annus= inter 29 et 19 a.Ch.n. |SubTitulus= Liber IX }} <div class=text> {{Liber |Ante= Liber VIII |AnteNomen= Aeneis/Liber VIII |Post= Liber X |PostNomen= Aeneis/Liber X }} <poem> Atque ea dīuersā penitus dum parte geruntur,{{r|1|}} Īrim dē caelō mīsit Sāturnia Iūnō audācem ad Turnum. Lūcō tum forte parentis Pīlumnī Turnus sacrātā ualle sedēbat. Ad quem sīc roseō Thaumantias ōre locūta est: {{versus|5}} 'Turne, quod optantī dīuum prōmittere nēmō audēret, uoluenda diēs ēn attulit ultrō. Aenēās urbe et sociīs et classe relictā scēptra Palātīnī sēdemque petit Euandrī. Nec satis: extrēmās Corythī penetrāuit ad urbēs {{versus|10}} Lȳdōrumque manum, collēctōs armat agrestīs. Quid dubitās? Nunc tempus equōs, nunc poscere currūs. Rumpe morās omnīs et turbāta arripe castra.' Dīxit, et in caelum paribus sē sustulit ālīs ingentemque fugā secuit sub nūbibus arcum. {{versus|15}} Agnōuit iuuenis duplicīsque ad sīdera palmās sustulit ac tālī fugientem est uōce secūtus: 'Īri, decus caelī, quis tē mihi nūbibus actam dētulit in terrās? Unde haec tam clāra repente tempestās? Medium uideō discēdere caelum {{versus|20}} pālantīsque polō stellās. Sequor ōmina tanta, quisquis in arma uocās.' Et sīc effātus ad undam prōcessit summōque hausit dē gurgite lymphās multa deōs ōrāns, onerāuitque aethera uōtīs. Iamque omnīs campīs exercitus ībat apertīs {{versus|25}} dīues equum, dīues pictāī uestis et aurī; Messāpus prīmās aciēs, postrēma coercent Tyrrhīdae iuuenēs, mediō dux agmine Turnus: vertitur arma tenēns et tōtō vertice suprā est ceu septem surgēns sēdātīs amnibus altus {{versus|30}} per tacitum Gangēs aut pinguī flūmine Nīlus cum refluit campīs et iam sē condidit alueō. Hīc subitam nigrō glomerārī puluere nūbem prōspiciunt Teucrī ac tenebrās īnsurgere campīs. Prīmus ab aduersā conclāmat mōle Caīcus: {{versus|35}} 'Quis globus, ō cīuēs, cālīgine uoluitur ātrā? ferte citī ferrum, date tēla, ascendite mūrōs, hostis adest, hēiā!' Ingentī clāmōre per omnīs condunt sē Teucrī portās et moenia complent. Namque ita discēdēns praecēperat optimus armīs {{versus|40}} Aenēās: sī quā intereā fortūna fuisset, neu struere audērent aciem neu crēdere campō; castra modo et tūtōs seruārent aggere mūrōs. Ergō etsī cōnferre manum pudor īraque mōnstrat, ōbiciunt portās tamen et praecepta facessunt, {{versus|45}} armātīque cauīs exspectant turribus hostem. Turnus, ut ante uolāns tardum praecesserat agmen uīgintī lēctīs equitum comitātus et urbī imprōuīsus adest, maculīs quem Thrācius albīs portat equus cristāque tegit galea aurea rubra, {{versus|50}} 'Ecquis erit mēcum, iuuenēs, quī prīmus in hostem? Ēn,' ait et iaculum attorquēns ēmittit in aurās, prīncipium pugnae, et campō sēsē arduus īnfert. Clāmōrem excipiunt sociī fremitūque sequuntur horrisonō; Teucrum mīrāntur inertia corda, {{versus|55}} nōn aequō dare sē campō, nōn obuia ferre arma uirōs, sed castra fouēre. Hūc turbidus atque hūc lustrat equō mūrōs aditumque per āuia quaerit. Ac uelutī plēnō lupus īnsidiātus ouīlī cum fremit ad caulās uentōs perpessus et imbrīs {{versus|60}} nocte super mediā; tūtī sub mātribus agnī bālātum exercent, ille asper et improbus īrā saeuit in absentīs; collēcta fatīgat edendī ex longō rabiēs et siccae sanguine faucēs: haud aliter Rutulō mūrōs et castra tuentī {{versus|65}} ignēscunt īrae, dūrīs dolor ossibus ārdet. Quā temptet ratiōne aditūs, et quae uia clausōs excutiat Teucrōs uāllō atque effundat in aequum? Classem, quae laterī castrōrum adiuncta latēbat, aggeribus saeptam circum et fluuiālibus undīs, {{versus|70}} inuādit sociōsque incendia poscit ouantīs atque manum pīnū flagrantī feruidus implet. tum uērō incumbunt (urget praesentia Turnī), atque omnīs facibus pūbēs accingitur ātrīs. Dīripuēre focōs: piceum fert fūmida lūmen {{versus|75}} taeda et commixtam Volcānus ad astra fauīllam. Quis deus, ō Mūsae, tam saeua incendia Teucris āuertit? Tantōs ratibus quis dēpulit ignīs? dīcite: prīsca fidēs factō, sed fāma perennis. Tempore quō prīmum Phrygiā fōrmābat in Īdā {{versus|80}} Aenēās classem et pelagī petere alta parābat, ipsa deum fertur genetrīx Berecyntia magnum uōcibus hīs adfāta Iouem: 'Dā, nāte, petentī, quod tua cāra parēns domitō tē poscit Olympō. Pīnea silua mihī multōs dīlecta per annōs, {{versus|85}} lūcus in arce fuit summā, quō sacra ferēbant, nigrantī piceā trabibusque obscūrus acernīs. Hās ego Dardaniō iuuenī, cum classis egēret, laeta dedī; nunc sollicitam timor ānxius angit. Solue metūs atque hōc precibus sine posse parentem, {{versus|90}} nē cursū quassātae ūllō neu turbine uentī uincantur: prōsit nostrīs in montibus ortās.' Fīlius huic contrā, torquet quī sīdera mundī: 'Ō genetrix, quō fāta uocās? Aut quid petis istīs? Mortālīne manū factae immortāle carīnae {{versus|95}} fās habeant? Certusque incerta perīcula lustret Aenēās? Cuī tanta deō permissa potestās? Immō, ubi dēfunctae fīnem portūsque tenēbunt Ausoniōs ōlim, quaecumque ēuāserit undīs Dardaniumque ducem Laurentia uexerit arua, {{versus|100}} mortālem ēripiam fōrmam magnīque iubēbō aequoris esse deās, quālīs Nērēia Dōtō et Galatēa secant spūmantem pectore pontum.' Dīixerat idque ratum Stygiī per flūmina frātris, per pice torrentīs ātrāque uorāgine rīpās {{versus|105}} adnuit, et tōtum nūtū tremefēcit Olympum. Ergō aderat prōmissa diēs et tempora Parcae dēbita complērant, cum Turnī iniūria Mātrem admonuit ratibus sacrīs dēpellere taedās. Hīc prīmum noua lūx oculīs offulsit et ingēns {{versus|110}} uīsus ab Aurōrā caelum trānscurrere nimbus Īdaeīque chorī; tum uōx horrenda per aurās excidit et Trōum Rutulōrumque agmina complet: 'Nē trepidāte meās, Teucrī, dēfendere nāuīs nēue armāte manūs; maria ante exūrere Turnō {{versus|115}} quam sacrās dabitur pīnūs. Uōs īte solūtae, īte deae pelagī; genetrīx iubet.' Et sua quaeque continuō puppēs abrumpunt uincula rīpīs delphīnumque modō dēmersīs aequora rōstrīs īma petunt. Hinc uirgineae (mīrābile mōnstrum) {{versus|120}} quot prius aerātae steterant ad lītora prōrae reddunt sē totidem faciēs pontōque feruntur. Obstipuēre animīs Rutulī, conterritus ipse turbātīs Messāpus equīs, cūnctātur et amnis rauca sonāns reuocatque pedem Tiberīnus ab altō. {{versus|125}} At nōn audācī Turnō fīdūcia cessit; ultrō animōs tollit dictīs atque increpat ultrō: 'Trōiānōs haec mōnstra petunt, hīs Iuppiter ipse auxilium solitum ēripuit: nōn tēla neque ignīs exspectant Rutulōs. Ergō maria inuia Teucrīs, {{versus|130}} nec spēs ūlla fugae: rērum pars altera adēmpta est, terra autem in nostrīs manibus, tot mīlia gentēs arma ferunt Italae. Nīl mē fātālia terrent, sī qua Phrygēs prae sē iactant, respōnsa deōrum; sat fātīs Venerīque datum, tetigēre quod arua {{versus|135}} fertilis Ausoniae Trōes. Sunt et mea contrā fāta mihī, ferrō scelerātam exscindere gentem coniuge praereptā; nec sōlōs tangit Atrīdās iste dolor, sōlīsque licet capere arma Mycēnīs. 'Sed periisse semel satis est: peccāre fuisset {{versus|140}} ante satis, penitus modo nōn genus omne perōsōs fēmineum. Quibus haec mediī fīdūcia uāllī fossārumque morae, lētī discrīmina parua, dant animōs; at nōn uīdērunt moenia Trōiae Neptūnī fabricāta manū cōnsīdere in ignīs? {{versus|145}} Sed uōs, ō lēctī, ferrō quī scindere uāllum apparat et mēcum inuādit trepidantia castra? Nōn armīs mihi Volcānī, nōn mīlle carīnīs est opus in Teucrōs. Addant sē prōtinus omnēs Etrūscī sociōs. Tenebrās et inertia fūrta {{versus|150}} Palladiī caesīs lātē cūstōdibus arcis nē timeant, nec equī caecā condēmur in aluō: lūce palam certum est ignī circumdare mūrōs. Haud sibi cum Danaīs rem faxō et pūbe Pelasgā esse ferant, decimum quōs distulit Hector in annum. {{versus|155}} Nunc adeō, melior quoniam pars ācta diēī, quod superest, laetī bene gestīs corpora rēbus prōcūrāte, uirī, et pugnam spērāte parārī.' Intereā uigilum excubiīs obsīdere portās cūra datur Messāpō et moenia cingere flammīs. {{versus|160}} Bis septem Rutulī mūrōs quī mīlite seruent dēlēctī, ast illōs centēnī quemque sequuntur purpureī cristīs iuuenēs aurōque coruscī. Discurrunt uariantque uicēs, fūsīque per herbam indulgent uīnō et uertunt crātēras aēnōs. {{versus|165}} cōnlūcent ignēs, noctem cūstōdia dūcit īnsomnem lūdō. Haec super ē uāllō prōspectant Trōes et armīs alta tenent, nec nōn trepidī fōrmīdine portās explōrant pontīsque et prōpugnācula iungunt, {{versus|170}} tēla gerunt. Īnstat Mnesthēus acerque Serestus, quōs pater Aenēās, sī quandō aduersa uocārent, rēctōrēs iuuenum et rērum dedit esse magistrōs. Omnis per mūrōs legiō sortīta perīclum excubat exercetque uicēs, quod cuique tuendum est. {{versus|175}} Nīsus erat portae cūstōs, ācerrimus armīs, Hyrtacidēs, comitem Aenēae quem mīserat Īda uēnātrīx iaculō celerem leuibusque sagittīs, et iuxtā comes Euryalus, quō pulchrior alter nōn fuit Aeneadum Trōiāna neque induit arma, {{versus|180}} ōra puer prīma signāns intōnsa iuuentā. Hīs amor ūnus erat pariterque in bella ruēbant; tum quoque commūnī portam statiōne tenēbant. Nīsus ait: 'Dīne hunc ārdōrem mentibus addunt, Euryale, an sua cuique deus fit dīra cupīdō? {{versus|185}} Aut pugnam aut aliquid iamdūdum inuādere magnum mēns agitat mihi, nec placidā contenta quiēte est. Cernis quae Rutulōs habeat fīdūcia rērum: lūmina rāra micant, somnō uīnōque solūtī prōcubuēre, silent lātē loca. Percipe porrō {{versus|190}} quid dubitem et quae nunc animō sententia surgat. Aenēān accīrī omnēs, populusque patrēsque, exposcunt, mittīque uirōs quī certa reportent. Sī tibi quae poscō prōmittunt (nam mihi factī fama sat est), tumulō uideor reperīre sub illō {{versus|195}} posse uiam ad mūrōs et moenia Pallantēā.' Obstipuit magnō laudum percussus amōre Euryalus, simul hīs ārdentem adfātur amīcum: 'Mēne igitur socium summīs adiungere rēbus, Nīse, fugis? Sōlum tē in tanta perīcula mittam? {{versus|200}} Nōn ita mē genitor, bellīs adsuētus Opheltēs, Argolicum terrōrem inter Trōiaeque labōrēs sublātum ērudiit, nec tēcum tālia gessī magnanimum Aenēān et fāta extrēma secūtus: est hic, est animus lūcīs contemptor et istum {{versus|205}} quī uītā bene crēdat emī, quō tendis, honōrem.' Nīsus ad haec: 'Equidem dē tē nīl tāle uerēbar, nec fās; nōn ita mē referat tibi magnus ouantem Iuppiter aut quīcumque oculīs haec aspicit aequīs. Sed sī quis (quae multa uidēs discrīmine tālī) {{versus|210}} sī quis in aduersum rapiat cāsusue deusue, tē superesse uelim, tua uīta dignior aetās. sit quī mē raptum pugnā pretiōue redēmptum mandet humō, solita aut sī qua id Fortūna uetābit, absentī ferat īnferiās decoretque sepulcrō. {{versus|215}} Neu mātrī miserae tantī sim causa dolōris, quae tē sōla, puer, multīs ē mātribus ausa persequitur, magnī nec moenia cūrat Acestae.' Ille autem: 'Causās nēquīquam nectis inānīs nec mea iam mūtāta locō sententia cēdit. {{versus|220}} accelerēmus' ait, uigilēs simul excitat. Illī succēdunt seruantque uicēs; statiōne relictā ipse comēs Nīsō graditur rēgemque requīrunt. Cētera per terrās omnīs animālia somnō laxābant cūrās et corda oblīta labōrum: {{versus|225}} ductōrēs Teucrum prīmī, dēlēcta iuuentūs, cōnsilium summīs rēgnī dē rēbus habēbant, quid facerent quisue Aenēae iam nūntius esset. Stant longīs adnīxī hastīs et scūta tenentēs castrōrum et campī mediō. Tum Nīsus et ūnā {{versus|230}} Euryalus cōnfestim alacrēs admittier ōrant: Rem magnam pretiumque morae fore. Prīmus Iūlus accēpit trepidōs ac Nīsum dīcere iussit. Tum sīc Hyrtacidēs: 'Audīte ō mentibus aequīs Aeneadae, nēue haec nostrīs spectentur ab annīs {{versus|235}} quae ferimus. Rutulī somnō uīnōque solūtī conticuēre. Locum īnsidiīs cōnspeximus ipsī, quī patet in biuiō portae quae prōxima pontō. Interruptī ignēs āterque ad sīdera fūmus ērigitur. Sī fortūnā permittitis ūtī {{versus|240}} quaesītum Aenēān et moenia Pallantēa, mox hīc cum spoliīs ingentī caede perāctā adfore cernētis. Nec nōs uia fallit euntīs: uīdimus obscūrīs prīmam sub uāllibus urbem uēnātū adsiduō et tōtum cognōuimus amnem.' {{versus|245}} Hīc annīs grauis atque animī mātūrus Alētēs: 'Dī patriī, quōrum semper sub nūmine Trōia est, nōn tamen omnīnō Teucrōs dēlēre parātīs, cum tālīs animōs iuuenum et tam certa tulistis pectora.' Sīc memorāns umerōs dextrāsque tenēbat {{versus|250}} ambōrum et uultum lacrimīs atque ōra rigābat. 'Quae uōbīs, quae digna, uirī, prō laudibus istīs praemia posse rear soluī? Pulcherrima prīmum dī mōrēsque dabunt uestrī: tum cētera reddet āctūtum pius Aenēās atque integer aeuī {{versus|255}} Ascanius meritī tantī nōn immemor umquam.' 'Immō ego uōs, cui sōla salūs genitōre reductō,' excipit Ascanius 'per magnōs, Nīse, penātīs Assaracīque larem et cānae penetrālia Vestae obtestor, quaecumque mihī fortūna fidēsque est, {{versus|260}} in uestrīs pōnō gremiīs. Reuocāte parentem, reddite cōnspectum; nihil illō trīste receptō. Bīna dabō argentō perfecta atque aspera signīs pōcula, dēuicta genitor quae cēpit Arisbā, et tripodās geminōs, aurī duo magna talenta, {{versus|265}} crātēra antiquum quem dat Sīdōnia Dīdō. Sī uērō capere Italiam scēptrīsque potīrī contigerit uictōrī et praedae dīcere sortem, uīdistī, quō Turnus equō, quibus ībat in armis aureus; ipsum illum, clipeum cristāsque rubentīs {{versus|270}} excipiam sortī, iam nunc tua praemia, Nīse. Praetereā bis sex genitor lēctissima mātrum corpora captīuōsque dabit suaque omnibus arma, īnsuper hīs campī quod rēx habet ipse Latīnus. Tē uērō, mea quem spatiīs propiōribus aetās {{versus|275}} īnsequitur, uenerande puer, iam pectore tōtō accipiō et comitem cāsūs complector in omnīs. Nūlla meīs sine tē quaeretur glōria rēbus: seu pācem seu bella geram, tibi maxima rērum uerbōrumque fidēs.' Contrā quem tālia fātur {{versus|280}} Euryalus: 'Mē nūlla diēs tam fortibus ausīs dissimilem arguerit; tantum fortūna secunda haud aduersa cadat. Sed tē super omnia dōna ūnum ōrō: genetrix Priamī dē gente uetustā est mihi, quam miseram tenuit nōn Īlia tellūs {{versus|285}} mēcum excedentem, nōn moenia rēgis Acestae. hanc ego nunc ignāram huius quodcumque perīclī inque salūtātam linquō (nōx et tua testis dextera), quod nequeam lacrimās perferre parentis. At tū, ōrō, sōlāre inopem et succurre relictae. {{versus|290}} Hanc sine mē spem ferre tuī, audentior ībō in cāsūs omnīs.' Percussa mente dedēre Dardanidae lacrimās, ante omnīs pulcher Iūlus, atque animum patriae strinxit pietātis imāgō. Tum sīc effātur: {{versus|295}} 'Spondē digna tuīs ingentibus omnia coeptīs. Namque erit ista mihī genetrīx nōmenque Creūsae sōlum dēfuerit, nec partum grātia tālem parua manet. Cāsūs factum quīcumque sequentur, per caput hōc iūrō, per quod pater ante solēbat: {{versus|300}} quae tibi polliceor reducī rēbusque secundīs, haec eadem mātrīque tuae generīque manēbunt.' Sīc ait inlacrimāns; umerō simul exuit ēnsem aurātum, mīrā quem fēcerat arte Lycāōn Cnōsius atque habilem uāgīnā aptārat eburnā. {{versus|305}} Dat Nīsō Mnesthēus pellem horrentisque leōnis exuuiās, galeam fīdus permūtat Alētēs. Prōtinus armātī incēdunt; quōs omnis euntīs prīmōrum manus ad portās, iuuenumque senumque, prōsequitur uōtīs. Nec nōn et pulcher Iūlus, {{versus|310}} ante annōs animumque gerēns cūramque uirīlem, multa patrī mandāta dabat portanda; sed aurae omnia discerpunt et nūbibus inrita dōnant. Ēgressī superant fossās noctisque per umbram castra inīmica petunt, multīs tamen ante futūrī {{versus|315}} exitiō. Passim somnō uīnōque per herbam corpora fūsa uident, arrēctōs lītore currūs, inter lōra rotāsque uirōs, simul arma iacēre, uīna simul. Prior Hyrtacidēs sīc ōre locūtus: 'Euryale, audendum dextrā: nunc ipsa uocat rēs. {{versus|320}} Hāc iter est. Tū, nē qua manus sē attollere nōbīs ā tergō possit, cūstōdī et consule longē; haec ego uasta dabō et lātō tē līmite dūcam.' Sīc memorat uōcemque premit, simul ēnse superbum Rhamnētem adgreditur, quī forte tapētibus altīs {{versus|325}} exstrūctus tōtō prōflābat pectore somnum, rēx īdem et rēgī Turnō grātissimus augur, sed nōn auguriō potuit dēpellere pestem. Trīs iuxta famulōs temere inter tēla iacentīs armigerumque Remī premit aurīgamque sub ipsīs {{versus|330}} nactus equīs ferrōque secat pendentia colla. Tum caput ipsī aufert dominō truncumque relinquit sanguine singultantem; ātrō tepefacta cruōre terra torīque madent. Nec nōn Lamyrumque Lamumque et iuuenem Serrānum, illā quī plūrima nocte {{versus|335}} lūserat, īnsignis faciē, multōque iacēbat membra deō uictus fēlīx, sī prōtinus illum aequasset noctī lūdum in lūcemque tulisset: impāstus ceu plēna leō per ouīlia turbāns (suādet enim uēsāna famēs) manditque trahitque {{versus|340}} molle pecus mūtumque metū, fremit ōre cruentō. Nec minor Euryalī caedēs; incēnsus et ipse perfurit ac multam in mediō sine nōmine plēbem, Fādumque Herbēsumque subit Rhoetumque Abarimque ignārōs; Rhoetum uigilantem et cūncta uidentem, {{versus|345}} sed magnum metuēns sē post crātēra tegēbat. pectore in aduersō tōtum cui comminus ēnsem condidit adsurgentī et multā morte recēpit. Purpuream uomit ille animam et cum sanguine mixtā uīna refert moriēns, hīc fūrtō feruidus īnstat. {{versus|350}} Iamque ad Messāpī sociōs tendēbat; ibi ignem dēficere extrēmum et religātōs rīte uidēbat carpere grāmen equōs, breuiter cum tālia Nīsus (sensit enim nimiā caede atque cupīdine ferrī) 'Absistāmus' ait, 'nam lūx inimīca propinquat. {{versus|355}} poenārum exhaustum satis est, uia facta per hostīs.' Multa uirum solidō argentō perfecta relinquunt armaque crātērāsque simul pulchrōsque tapētās. Euryalus phalerās Rhamnētis et aurea bullīs cingula, Tīburtī Remulō dītissimus ōlim {{versus|360}} quae mittit dōna, hospitiō cum iungeret absēns, Caedicus; ille suō moriēns dat habēre nepōtī; post mortem bellō Rutulī pugnāque potītī: haec rapit atque umerīs nēquīquam fortibus aptat. tum galeam Messāpī habilem cristīsque decōram {{versus|365}} induit. Excēdunt castrīs et tūta capessunt. Intereā praemissī equitēs ex urbe Latīnā, cētera dum legiō campīs īnstrūcta morātur, ībant et Turnō rēgī respōnsa ferēbant, ter centum, scūtātī omnēs, Volcēnte magistrō. {{versus|370}} Iamque propinquābant castrīs mūrōsque subībant cum procul hōs laeuō flectentīs līmite cernunt, et galea Euryalum sublustrī noctīs in umbrā prōdidit immemorem radiīsque aduersa refulsit. Haud temere est uīsum. Conclāmat ab agmine Volcēns: {{versus|375}} 'Stāte, uirī. Quae causa uiae? Quīue estis in armīs? Quōue tenētis iter?' Nihil illī tendere contrā, sed celerāre fugam in siluās et fīdere noctī. Obiciunt equitēs sēsē ad dīuortia nōta hinc atque hinc, omnemque aditum cūstōde corōnant. {{versus|380}} Silua fuit lātē dūmīs atque īlice nigra horrida, quam dēnsī complērant undique sentēs; rāra per occultōs lūcēbat sēmita callīs. Euryalum tenebrae rāmōrum onerōsaque praeda impediunt, fallitque timor regiōne uiārum. {{versus|385}} Nīsus abit; iamque imprūdēns ēuāserat hostīs atque locōs quī post Albae dē nōmine dictī Albānī (tum rēx stabula alta Latīnus habēbat), ut stetit et frūstrā absentem respexit amīcum: 'Euryale īnfēlīx, quā tē regiōne relīquī? {{versus|390}} Quāue sequar?' Rūrsus perplexum iter omne reuoluēns fallācis siluae simul et uestīgia retrō obseruāta legit dūmīsque silentibus errat. Audit equōs, audit strepitūs et signa sequentum; nec longum in mediō tempus, cum clāmor ad aurīs {{versus|395}} peruenit ac uidet Euryalum, quem iam manus omnis fraude locī et noctīs, subitō turbante tumultū, oppressum rapit et cōnantem plūrima frūstrā. Quid faciat? Quā uī iuuenem, quibus audeat armīs ēripere? An sēsē mediōs moritūrus in ēnsēs {{versus|400}} inferat et pulchram properet per uulnera mortem? Ōcius adductō torquet hastīle lacertō suspiciēns altam Lūnam et sīc uōce precātur: 'Tū, dea, tū praesēns nostrō succurre labōrī, astrōrum decus et nemorum Lātōnia cūstōs. {{versus|405}} Sī qua tuīs umquam prō mē pater Hyrtacus ārīs dōna tulit, sī qua ipse meīs uēnātibus auxī suspendīue tholō aut sacra ad fastīgia fīxī, hunc sine mē turbāre globum et rege tēla per aurās.' Dīxerat et tōtō cōnīxus corpore ferrum {{versus|410}} cōnicit. Hasta uolāns noctīs dīuerberat umbrās et uenit āuersī in tergum Sulmōnis ibīque frangitur, ac fissō trānsit praecordia lignō. Uoluitur ille uomēns calidum dē pectore flūmen frīgidus et longīs singultibus īlia pulsat. {{versus|415}} Dīuersī circumspiciunt. Hōc ācrior īdem ecce aliud summā tēlum librābat ab aure. Dum trepidant, it hasta Tagō per tempus utrumque strīdēns trāiectōque haesit tepefācta cerebrō. Saeuit atrōx Volcēns nec tēlī conspicit usquam {{versus|420}} auctōrem nec quō sē ārdēns immittere possit. 'Tū tamen intereā calidō mihi sanguine poenās persoluēs ambōrum' inquit; simul ēnse reclūsō ībat in Euryalum. Tum uērō exterritus, āmēns, conclāmat Nīsus nec sē cēlāre tenebrīs {{versus|425}} amplius aut tantum potuit perferre dolōrem: 'Mē, mē, adsum quī fēcī, in mē conuertite ferrum, ō Rutulī! Mea fraus omnis, nihil iste nec ausus nec potuit; caelum hōc et cōnscia sīdera testor; tantum īnfēlīcem nimium dīlēxit amīcum.' {{versus|430}} Tālia dicta dabat, sed uīribus ēnsis adāctus trānsadigit costās et candida pectora rumpit. Uoluitur Euryalus lētō, pulchrōsque per artūs it cruor inque umerōs ceruīx conlāpsa recumbit: purpureus uelutī cum flōs succīsus arātrō {{versus|435}} languēscit moriēns, lassōue papauera collō dēmīsēre caput pluuiā cum forte grauantur. At Nīsus ruit in mediōs sōlumque per omnīs Volcentem petit, in sōlō Volcente morātur. Quem circum glomerātī hostēs hinc comminus atque hinc {{versus|440}} prōturbant. Īnstat nōn sētius ac rotat ēnsem fulmineum, dōnec Rutulī clāmantis in ōre condidit aduersō et moriēns animam abstulit hostī. Tum super exanimum sēsē prōiēcit amīcum cōnfossus, placidāque ibi dēmum morte quiēuit. {{versus|445}} Fortūnātī ambō! Sī quid mea carmina possunt, nūlla diēs umquam memorī uōs eximet aeuō, dum domus Aenēae Capitōlī immōbile saxum accolet imperiumque pater Rōmānus habēbit. Victōrēs praedā Rutulī spoliīsque potītī {{versus|450}} Volcentem exanimum flentēs in castra ferēbant. Nec minor in castrīs lūctūs Rhamnēte repertō exsanguī et prīmīs ūnā tot caede perēmptīs, Serrānōque Numāque. Ingēns concursus ad ipsa corpora sēminecēsque uirōs, tepidāque recentem {{versus|455}} caede locum et plēnō spūmantīs sanguine rīuōs. Agnōscunt spoliā inter sē galeamque nitentem Messāpī et multō phalerās sūdōre receptās. Et iam prīma nouō spargēbat lūmine terrās Tīthōnī croceum linquēns Aurōra cubīle. {{versus|460}} Iam sōle īnfūsō, iam rēbus lūce retēctīs Turnus in arma uirōs armīs circumdatus ipse suscitat: aerātāsque aciēs in proelia cōgunt, quisque suōs, uariīsque acuunt rūmōribus īrās. Quīn ipsa arrēctīs (uīsū miserābile) in hastīs {{versus|465}} praefīgunt capita et multō clāmōre sequuntur Euryalī et Nīsī. Aeneadae dūrī mūrōrum in parte sinistrā opposuēre aciem (nam dextera cingitur amnī), ingentīsque tenent fossās et turribus altīs {{versus|470}} stant maestī; simul ōra uirum praefīxa mouēbant nōta nimīs miserīs ātrōque fluentia tābō. Intereā pauidam uolitāns pennāta per urbem nuntia Fāma ruit mātrīsque adlābitur aurīs Euryalī. At subitus miserae calor ossa relīquit, {{versus|475}} excussī manibus radiī reuolūtaque pēnsa. Ēuolat īnfēlīx et fēmineō ululātū scissa comam mūrōs āmēns atque agmina cursū prīma petit, nōn illa uirum, nōn illa perīclī tēlōrumque memor, caelum dehinc questibus implet: {{versus|480}} 'Hunc ego tē, Euryale, aspiciō? Tūne ille senectae sēra meae requiēs, potuistī linquere sōlam, crūdēlis? Nec tē sub tanta perīcula missum adfārī extrēmum miserae data cōpia mātrī? heu, terrā ignōtā canibus data praeda Latīnīs {{versus|485}} ālitibusque iacēs! Nec tē tua fūnere māter prōdūxī pressīue oculōs aut uulnera lāuī, ueste tegēns tibi quam noctēs festīna diēsque urgēbam, et tēlā cūrās sōlābar anīlīs. Quō sequar? Aut quae nunc artūs āuulsaque membra {{versus|490}} et fūnus lacerum tellūs habet? Hōc mihi dē tē, nāte, refērs? Hōc sum terrāque marīque secūtā? Fīgite mē, sī qua est pietās, in mē omnia tēla cōnicite, ō Rutulī, mē prīmam absūmite ferrō; aut tū, magne pater dīuum, miserēre, tuōque {{versus|495}} inuīsum hōc dētrūde caput sub Tartara tēlō, quandō aliter nequeō crūdēlem abrumpere uītam.' Hōc flētū concussī animī, maestusque per omnīs it gemitus, torpent infrāctae ad proelia uīrēs. Illam incendentem lūctūs Īdaeus et Actor {{versus|500}} Īlioneī monitū et multum lacrimantis Iūlī corripiunt interque manūs sub tēcta repōnunt. At tuba terribilem sonitum procul aere canōrō increpuit, sequitur clāmor caelumque remūgit. Accelerant āctā pariter testūdine Volscī {{versus|505}} et fossās implēre parant ac uellere uāllum; quaerunt pars aditum et scālīs ascendere mūrōs, quā rāra est aciēs interlūcetque corōna nōn tam spissa uirīs. Tēlōrum effundere contra omne genus Teucrī ac dūrīs dētrūdere contīs, {{versus|510}} adsuētī longō mūrōs dēfendere bellō. Saxa quoque īnfēstō uoluēbant pondere, sī quā possent tēctam aciem perrumpere, cum tamen omnīs ferre iuuet subter dēnsā testūdine cāsūs. Nec iam sufficiunt. Nam quā globus imminet ingēns, {{versus|515}} immānem Teucrī mōlem uoluuntque ruuntque, quae strāuit Rutulōs lātē armōrumque resoluit tegmina. Nec cūrant caecō contendere Mārte amplius audācēs Rutulī, sed pellere uāllō missilibus certant. {{versus|520}} Parte aliā horrendus uīsū quassābat Etrūscam pīnum et fūmiferōs īnfert Mēzentius ignīs; at Messāpus equum domitor, Neptūnia prōlēs, rescindit uāllum et scālās in moenia poscit. Vōs, ō Calliopē, precor, aspīrāte canentī {{versus|525}} quās ibi tum ferrō strāgēs, quae fūnera Turnus ēdiderit, quem quisque uirum dēmīserit Orcō, et mēcum ingentīs ōrās ēuoluite bellī et meministis enim dīvae et memorāre potestis. Turris erat uastō suspectū et pontibus altīs, {{versus|530}} opportūna locō, summīs quam uīribus omnēs expugnāre Italī summāque ēuertere opum uī certābant, Trōes contrā dēfendere saxīs perque cauās dēnsī tēlā intorquēre fenestrās. Prīnceps ārdentem coniēcit lampada Turnus {{versus|535}} et flammam adfīxit laterī, quae plūrima uentō corripuit tabulās et postibus haesit adēsīs. Turbātī trepidāre intus frūstrāque malōrum uelle fugam. Dum sē glomerant retrōque resīdunt in partem quae peste caret, tum pondere turris {{versus|540}} prōcubuit subitō et caelum tonat omne fragōre. Sēminecēs ad terram immānī mōle secūtā confīxīque suīs tēlīs et pectora dūrō trānsfossī lignō ueniunt. Uix ūnus Helēnor et Lycus ēlāpsī; quōrum prīmaeuus Helēnor, {{versus|545}} Maeoniō rēgī quem serua Licȳmnia fūrtim sustulerat uetitīsque ad Trōiam mīserat armīs, ēnse leuis nūdō parmāque inglōrius albā. Isque ubi sē Turnī media inter mīlia uīdit, hinc aciēs atque hinc aciēs astāre Latīnās, {{versus|550}} ut fera, quae dēnsā uēnantum saepta corōnā contrā tēla furit sēsēque haud nescia mortī inicit et saltū suprā uēnābula fertur: haud aliter iuuenis mediōs moritūrus in hostīs inruit et quā tēla uidet dēnsissima tendit. {{versus|555}} At pedibus longē melior Lycus inter et hostīs inter et arma fugā mūrōs tenet, altaque certat prēndere tēcta manū sociumque attingere dextrās. Quem Turnus pariter cursū tēlōque secūtus increpat hīs uictor: 'Nostrāsne ēuādere, dēmēns, {{versus|560}} spērāstī tē posse manūs?' Simul arripit ipsum pendentem et magnā mūrī cum parte reuellit: quālis ubi aut leporem aut candentī corpore cycnum sustulit alta petēns pedibus Iouis armiger uncīs, quaesītum aut mātrī multīs bālātibus agnum {{versus|565}} Mārtius ā stabulīs rapuit lupus. Undique clāmor tollitur: inuādunt et fossās aggere complent, ārdentīs taedās aliī ad fastīgia iactant. Īlioneus saxō atque ingentī fragmine montis Lūcetium portae subeuntem ignīsque ferentem, {{versus|570}} Ēmathiōna Liger, Corynaeum sternit Asīlās, hīc iaculō bonus, hīc longē fallente sagittā, Ortygium Caeneus, uictōrem Caenea Turnus, Turnus Ityn Cloniumque, Dioxippum Promolumque et Sagarim et summīs stantem prō turribus Īdan, {{versus|575}} Prīuernum Capys. Hunc prīmō leuis hasta Themillae strīnxerat, ille manum prōiectō tegmine dēmēns ad uulnus tulit; ergō ālīs adlāpsa sagitta et laeuō īnfīxa est laterī, manus abditaque intus spīrāmenta animae lētālī uulnere rūpit. {{versus|580}} Stābat in ēgregiīs Arcentis fīlius armīs pictus acū chlamydem et ferrūgine clārus Hibērā, īnsignis faciē, genitor quem mīserat Arcēns ēductum Mārtis lūcō Sȳmaethia circum flūmina, pinguis ubi et plācābilis āra Palīcī: {{versus|585}} strīdentem fundam positis Mēzentius hastīs ipse ter adductā circum caput ēgit habēnā et mediā aduersī liquefactō tempora plumbō diffidit ac multā porrēctum extendit harēnā. Tum prīmum bellō celerem intendisse sagittam {{versus|590}} dīcitur ante ferās solitus terrēre fugācīs Ascanius, fortemque manū fūdisse Numānum, cui Remulō cognōmen erat, Turnīque minōrem germānam nūper thalamō sociātus habēbat. Is prīmam ante aciem digna atque indigna relātū {{versus|595}} uōciferāns tumidusque nouō praecordia rēgnō ībat et ingentem sēsē clāmōre ferēbat: 'Nōn pudet obsidiōne iterum uāllōque tenērī, bis captī Phrygēs, et mortī praetendere mūrōs? Ēn quī nostra sibī bellō cōnūbia poscunt! {{versus|600}} Quis deus Italiam, quae uōs dēmentia adēgit? Nōn hīc Ātrīdae nec fandī fictor Ulixēs: dūrum ā stirpe genus nātōs ad flūmina prīmum dēferimus saeuōque gelū dūrāmus et undīs; uēnātū inuigilant puerī siluāsque fatīgant, {{versus|605}} flectere lūdus equōs et spīcula tendere cornū. At patiēns operum paruōque adsuēta iuuentūs aut rāstrīs terram domat aut quatit oppida bellō. Omne aeuum ferrō teritur, uersāque iuuencum terga fatīgāmus hastā, nec tarda senectūs {{versus|610}} dēbilitat uīrīs animī mūtatque uigōrem: cānitiem galeā premimus, semperque recentīs comportāre iuuat praedās et uīuere raptō. Uōbīs picta crocō et fulgentī mūrice uestis, dēsidiae cordī, iuuat indulgēre chorēīs, {{versus|615}} et tunicae manicās et habent redimīcula mitrae. Ō uērē Phrygiae, neque enim Phryges, īte per alta Dindyma, ubi adsuētīs biforem dat tībia cantum. Tympana uōs buxusque uocat Berecyntia Mātris Īdaeae; sinite arma uirīs et cēdite ferrō.' {{versus|620}} Tālia iactantem dictīs ac dīra canentem nōn tulit Ascanius, neruōque obuersus equīnō contendit tēlum dīuersaque bracchia dūcēns cōnstitit, ante Iouem supplex per uōta precātus: 'Iuppiter omnipotēns, audācibus adnue coeptīs. {{versus|625}} Ipse tibi ad tua templa feram sollemnia dōna, et statuam ante ārās aurāta fronte iuuencum candentem pariterque caput cum mātre ferentem, iam cornū petat et pedibus quī spargat harēnam.' Audiit et caelī genitor dē parte serēnā {{versus|630}} intonuit laeuum, sonat ūnā fātifer arcus. Effugit horrendum strīdēns adducta sagitta perque caput Remulī uenit et caua tempora ferrō trāicit. 'Ī, uerbīs uirtūtem inlūde superbīs! Bis captī Phryges haec Rutulīs respōnsa remittunt': {{versus|635}} Hōc tantum Ascanius. Teucrī clāmōre sequuntur laetitiāque fremunt animōsque ad sīdera tollunt. Aetheriā tum forte plagā crīnītus Apollō dēsuper Ausoniās aciēs urbemque uidēbat nūbe sedēns, atque hīs uictōrem adfātur Iūlum: {{versus|640}} 'macte nouā uirtūte, puer, sīc ītur ad astra, dīs genite et genitūre deōs. Iūre omnia bella gente sub Assaracī fātō uentūra resīdent, nec tē Trōia capit.' Simul haec effātus ab altō aethere sē mittit, spīrantīs dīmouet aurās {{versus|645}} Ascaniumque petit; fōrmā tum uertitur ōris antīquum in Būtēn. Hīc Dardaniō Anchīsae armiger ante fuit fīdusque ad līmina cūstōs; tum comitem Ascaniō pater addidit. Ībat Apollō omnia longaeuō similis uōcemque colōrem- {{versus|650}} que et crīnīs albōs et saeua sonōribus arma, atque hīs ārdentem dictīs adfātur Iūlum: 'Sīt satis, Aenīdē, tēlīs impūne Numānum oppetiisse tuīs. Prīmam hanc tibi magnus Apollō concēdit laudem et paribus nōn inuidet armīs; {{versus|655}} cētera parce, puer, bellō.' Sīc orsus Apollō mortālīs mediō aspectūs sermōne relīquit et procul in tenuem ex oculīs ēuānuit auram. Agnōuēre deum procerēs dīuīnaque tēla Dardanidae pharetramque fugā sēnsēre sonantem. {{versus|660}} Ergō auidum pugnae dictīs ac nūmine Phoebī Ascanium prohibent, ipsī in certāmina rūrsus succēdunt animāsque in aperta perīcula mittunt. It clāmor tōtīs per prōpugnācula mūrīs, intendunt ācrīs arcūs āmentaque torquent. {{versus|665}} Sternitur omne solum tēlīs, tum scūta cauaeque dant sonitum flīctū galeae, pugna aspera surgit: quantus ab occāsū ueniēns pluuiālibus Haedīs uerberat imber humum, quam multā grandine nimbī in uada praecipitant, cum Iuppiter horridus Austrīs {{versus|670}} torquet aquōsam hiemem et caelō caua nūbila rumpit. Pandarus et Bitiās, Īdaeō Alcānore crētī, quōs Iouis ēdūxit lūcō siluestris Iaera abietibus iuuenēs patriīs et montibus aequōs, portam, quae ducis imperiō commissa, reclūdunt {{versus|675}} frētī armīs, ultrōque inuītant moenibus hostem. Ipsī intus dextrā ac laeuā prō turribus astant armātī ferrō et cristīs capita alta coruscī: quālēs āeriae līquentia flūmina circum sīue Padī rīpīs Athesim seu propter amoenum {{versus|680}} cōnsurgunt geminae quercūs intōnsaque caelō attollunt capita et sublīmī uertice nūtant. Inrumpunt aditūs Rutulī ut uīdēre patentīs: continuō Quercēns et pulcher Aquīculus armīs et praeceps animī Tmarus et Māuortius Haemōn {{versus|685}} agminibus tōtis aut uersī terga dedēre aut ipsō portae posuēre in līmine uītam. Tum magis incrēscunt animīs discordibus īrae, et iam collēctī Trōes glomerantur eōdem et cōnferre manum et prōcurrere longius audent. {{versus|690}} Ductōrī Turnō dīuersā in parte furentī turbantīque uirōs perfertur nūntius, hostem feruere caede nouā et portās praebēre patentīs. Dēserit inceptum atque immānī concitus īrā Dardaniam ruit ad portam frātrēsque superbōs. {{versus|695}} Et prīmum Antiphatēn (is enim sē prīmus agēbat), Thēbānā dē mātre nothum Sarpēdonis altī, coniectō sternit iaculō: uolat Itala cornūs āera per tenerum stomachōque īnfīxa sub altum pectus abit; reddit specus ātrī uulneris undam {{versus|700}} spūmantem, et fīxō ferrum in pulmōne tepēscit. Tum Meropēm atque Erymanta manū, tum sternit Aphidnum, tum Bitiān ārdentem oculīs animīsque frementem, nōn iaculō (neque enim iaculō uītam ille dedisset), sed magnum strīdēns contorta phalārica uēnit {{versus|705}} fulminis ācta modō, quam nec duō taurea terga nec duplicī squāmā lōrīca fidēlis et aurō sustinuit; cōnlāpsa ruunt immānia membra, dat tellūs gemitum et clipeum super intonat ingēns. Tālis in Euboicō Bāiārum lītore quondam {{versus|710}} saxea pīla cadit, magnīs quam mōlibus ante cōnstrūctam pontō iaciunt, sīc illa ruīnam prōna trahit penitusque uadīs inlīsa recumbit; miscent sē maria et nigrae attolluntur harēnae, tum sonitū Prochyta alta tremit dūrumque cubīle {{versus|715}} Īnarimē Iouis imperiīs imposta Typhoeō. Hīc Mārs armipotēns animum uīrīsque Latīnīs addidit et stimulōs ācrīs sub pectore uertit, immīsitque Fugam Teucrīs ātrumque Timōrem. Undique conueniunt, quoniam data cōpia pugnae, {{versus|720}} bellātorque animō deus incidit. Pandarus, ut fūsō germānum corpore cernit et quō sit fortūna locō, quī cāsus agat rēs, portam uī multa conuersō cardine torquet obnīxus lātīs umerīs, multōsque suōrum {{versus|725}} moenibus exclūsōs dūrō in certāmine linquit; ast aliōs sēcum inclūdit recipitque ruentīs, dēmēns, quī Rutulum in mediō nōn agmine rēgem uīderit inrumpentem ultrōque inclūserit urbī, immānem uelutī pecora inter inertia tīgrim. {{versus|730}} Continuō noua lūx oculīs effulsit et arma horrendum sonuēre, tremunt in uertice cristae sanguineae clipeōque micantia fulmina mittit. Agnōscunt faciem inuīsam atque immānia membra turbātī subitō Aeneadae. Tum Pandarus ingēns {{versus|735}} ēmicat et mortis frāternae feruidus īrā effātur: 'Nōn haec dōtālis rēgia Amātae, nec mūrīs cohibet patriīs media Ardea Turnum. Castra inimīca uidēs, nūlla hinc exīre potestās.' Ollī subrīdēns sēdātō pectore Turnus: {{versus|740}} 'Incipe, sī qua animō uirtūs, et cōnsere dextram, hīc etiam inuentum Priamō narrābis Achillem.' Dīxerat. Ille rudem nōdīs et cortice crūdō intorquet summīs adnīxus uīribus hastam; excēpēre aurae, uulnus Sāturnia Iūnō {{versus|745}} dētorsit ueniēns, portaeque īnfīgitur hastā. 'At nōn hōc tēlum, mea quod uī dextera uersat, effugiēs, neque enim is tēlī nec uulneris auctor': sīc ait, et sublātum altē cōnsurgit in ēnsem et mediam ferrō gemina inter tempora frontem {{versus|750}} dīuidit impūbīsque immānī uulnere mālās. Fit sonus, ingentī concussa est pondere tellūs; conlāpsōs artus atque arma cruenta cerebrō sternit humī moriēns, atque illī partibus aequīs hūc caput atque illūc umerō ex utrōque pependit. {{versus|755}} Diffugiunt uersī trepidā formīdine Trōes, et sī continuō uictōrem ea cūra subisset, rumpere claustra manū sociōsque immittere portīs, ultimus ille diēs bellō gentīque fuisset. Sed furor ārdentem caedīsque īnsāna cupīdō {{versus|760}} ēgit in aduersōs. Principiō Phalerim et succīsō poplite Gȳgēn excipit, hinc raptās fugientibus ingerit hastās in tergum, Iūnō uīrīs animumque ministrat. Addit Halyn comitem et cōnfīxā Phēgea parmā, {{versus|765}} ignārōs deinde in mūrīs Mārtemque cientīs Alcandrumque Haliumque Noēmonaque Prytanimque. Lyncea tendentem contrā sociōsque uocantem uibranti gladiō cōnīxus ab aggere dexter occupat, huic ūnō dēiectum comminus ictū {{versus|770}} cum galeā longē iacuit caput. Inde ferārum uastātōrem Amycum, quō nōn fēlīcior alter unguere tēla manū ferrumque armāre uenēnō, et Clytium Aeolidēn et amīcum Crēthea Mūsis, Crēthea Mūsārum comitem, cui carmina semper {{versus|775}} et citharae cordī numerōsque intendere neruīs, semper equōs atque arma uirum pugnāsque canēbat. Tandem ductōrēs audītā caede suōrum conueniunt Teucrī, Mnēstheus ācerque Serestus, pālantīsque uident sociōs hostemque receptum. {{versus|780}} Et Mnēstheus: 'quō deinde fugam, quō tenditis?' inquit. 'Quōs aliōs mūrōs, quaeue ultrā moenia habētis? ūnus homō et uestrīs, ō cīuēs, undique saeptus aggeribus tantās strāgēs impūne per urbem ēdiderit? Iuuenum prīmōs tot mīserit Orcō? {{versus|785}} Nōn īnfēlīcis patriae ueterumque deōrum et magnī Aenēae, sēgnēs, miseretque pudetque?' Tālibus accēnsī firmantur et agmine dēnsō cōnsistunt. Turnus paulātim excēdere pugnā et fluuium petere ac partem quae cingitur undā. {{versus|790}} Ācrius hōc Teucrī clāmōre incumbere magnō et glomerāre manum, ceu saeuum turba leōnem cum tēlīs premit īnfēnsīs; at territus ille, asper, acerba tuēns, retrō redit et neque tergā īra dare aut uirtus patitur, nec tendere contrā {{versus|795}} ille quidem hōc cupiēns potis est per tēla uirōsque. Haud aliter retrō dubius uestīgia Turnus improperāta refert et mēns exaestuat īrā. Quīn etiam bis tum mediōs inuāserat hostīs, bis cōnfūsa fugā per mūrōs agmina uertit; {{versus|800}} sed manus ē castrīs properē coit omnis in ūnum nec contrā uīrīs audet Sāturnia Iūnō sufficere; āeriam caelō nam Iuppiter Īrim dēmīsit germānae haud mollia iussa ferentem, nī Turnus cēdat Teucrōrum moenibus altīs. {{versus|805}} Ergō nec clipeō iuuenis subsistere tantum nec dextrā ualet, iniectis sīc undique tēlīs obruitur. Strepit adsiduō caua tempora circum tinnītū galeā et saxīs solida aera fatiscunt discussaeque iubae, capitī nec sufficit umbō {{versus|810}} ictibus; ingeminant hastīs et Trōes et ipse fulmineus Mnēstheus. Tum tōtō corpore sūdor līquitur et piceum (nec respīrāre potestās) flūmen agit, fessōs quatit aeger anhēlitus artūs. Tum dēmum praeceps saltū sēsē omnibus armīs {{versus|815}} in fluuium dedit. Ille suō cum gurgite flāuō accēpit uenientem ac mollibus extulit undīs et laetum sociīs ablūtā caede remīsit. </poem> {{Liber |Ante= Liber VIII |AnteNomen= Aeneis/Liber VIII |Post= Liber X |PostNomen= Aeneis/Liber X }} </div> {{finis}} {{textquality|75%}} [[en:Aeneid (Dryden)/Book IX]] [[it:Eneide/Libro nono]] [[pt:Eneida Brazileira/IX]] 03ka6pndsy6uc6iciabhp41gsiryp6b 0 3256 265204 252183 2026-05-10T11:36:59Z Saumache 27923 265204 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Vergilius Maro |OperaeTitulus= Aeneis |OperaeWikiPagina= Aeneis |Annus= inter 29 et 19 a.Ch.n. |SubTitulus= Liber X }} <div class="verse"> {{Liber |Ante= Liber IX |AnteNomen= Aeneis/Liber IX |Post= Liber XI |PostNomen= Aeneis/Liber XI }} <poem> Panditur intereā domus omnipotentis Olympī{{r|1|}} conciliumque uocat dīuum pater atque hominum rēx sīdeream in sēdem, terrās unde arduus omnīs castraque Dardanidum aspectat populōsque Latīnōs. Cōnsīdunt tēctīs bipatentibus, incipit ipse: {{versus|5}} 'Caelicolae magnī, quianam sententia uōbīs uersa retrō tantumque animīs certātis inīquīs? Abnueram bellō Italiam concurrere Teucrīs. Quae contrā uetitum discordia? Quis metus aut hōs aut hōs arma sequī ferrumque lacessere suāsit? {{versus|10}} Adueniet iūstum pugnae (nē arcessite) tempus, cum fera Karthāgō Rōmānīs arcibus ōlim exitium magnum atque Alpīs immittet apertās: tum certāre odiīs, tum rēs rapuisse licēbit. Nunc sinite et placitum laetī compōnite foedus.' {{versus|15}} Iuppiter haec paucīs; at nōn Venus aurea contrā pauca refert: 'Ō pater, ō hominum rērumque aeterna potestās (namque aliud quid sit quod iam implōrāre queāmus?), cernis ut īnsultent Rutulī, Turnusque ferātur {{versus|20}} per mediōs īnsignis equīs tumidusque secundō Mārte ruat? Nōn clausa tegunt iam moenia Teucrōs; quīn intrā portās atque ipsīs proelia miscent aggeribus mūrōrum et inundant sanguine fossae. Aenēās ignārus abest. Numquamne leuārī {{versus|25}} obsidiōne sinēs? Mūrīs iterum imminet hostis nāscentis Trōiae nec nōn exercitus alter, atque iterum in Teucrōs Aetōlīs surgit ab Arpīs Tȳdīdēs. Equidem crēdō, mea uulnera restant et tua prōgeniēs mortālia dēmoror arma. {{versus|30}} Sī sine pāce tuā atque inuītō nūmine Trōes Italiam petiēre, luant peccāta neque illōs iūueris auxiliō; sīn tot respōnsa secūtī quae superī mānēsque dabant, cūr nunc tua quisquam uertere iussa potest aut cūr noua condere fāta? {{versus|35}} Quid repetam exustās Erycīnō in lītore classīs, quid tempestātum rēgem uentōsque furentīs Aeoliā excītōs aut āctam nūbibus Īrim? Nunc etiam mānīs (haec intemptāta manēbat sors rērum) mouet et superīs immissa repente {{versus|40}} Allēctō mediās Italum bacchāta per urbēs. Nīl super imperiō moueor. Spērāuimus ista, dum fortūna fuit. Uincant, quōs uincere māuīs. Sī nūlla est regiō Teucrīs quam det tua coniūnx dūra, per ēuersae, genitor, fūmantia Trōiae {{versus|45}} excidia obtestor: liceat dīmittere ab armīs incolumem Ascanium, liceat superesse nepōtem. Aenēās sānē ignōtīs iactētur in undīs et quācumque uiam dederit Fortūna sequātur: hunc tegere et dīrae ualeam subdūcere pugnae. {{versus|50}} Est Amathūs, est celsa mihī Paphus atque Cythēra Īdaliaeque domus: positīs inglōrius armīs exigat hīc aeuum. Magnā diciōne iubētō Karthāgō premat Ausoniam; nihil urbibus inde obstābit Tyriīs. Quid pestem ēuādere bellī {{versus|55}} iūuit et Argolicōs medium fūgisse per ignīs totque maris uastaeque exhausta perīcula terrae, dum Latium Teucrī recidīuaque Pergama quaerunt? Nōn satius cinerēs patriae īnsēdisse suprēmōs atque solum quō Trōia fuit? Xanthum et Simoēnta {{versus|60}} redde, ōrō, miserīs iterumque reuoluere cāsūs dā, pater, Īliacōs Teucrīs.' Tum rēgia Iūnō ācta furōre grāuī: 'Quid mē alta silentia cōgis rumpere et obductum uerbīs uulgāre dolōrem? Aenēān hominum quisquam dīuumque subēgit {{versus|65}} bella sequī aut hostem rēgī sē īnferre Latīnō? Italiam petiit fātīs auctōribus, estō, Cassandrae impulsus furiīs: num linquere castra hortātī sumus aut uītam committere uentīs? Num puerō summam bellī, num crēdere mūrōs, {{versus|70}} Tyrrhēnamque fidem aut gentīs agitāre quietās? Quis deus in fraudem, quae dūra potentia nostra ēgit? Ubi hīc Iūnō dēmissaue nūbibus Īrīs? Indignum est Italōs Trōiam circumdare flammīs nāscentem et patriā Turnum cōnsistere terrā, {{versus|75}} cui Pīlumnus auus, cui dīua Venīlia māter: quid face Trōiānōs ātrā uim ferre Latīnīs, arua aliēna iugō premere atque āuertere praedās? Quid socerōs legere et gremiīs abdūcere pactās, pacem ōrāre manū, praefīgere puppibus arma? {{versus|80}} Tū potes Aenēān manibus subdūcere Grāium prōque uirō nebulam et uentōs obtendere inānīs, et potes in totidem classem conuertere nymphās: nōs aliquid Rutulōs contrā iūuisse nefandum est? "Aenēās ignārus abest": Ignārus et absit. {{versus|85}} Est Paphus Īdaliumque tibī, sunt alta Cythēra: quid grauidam bellīs urbem et corda aspera temptās? Nōsne tibī flūxās Phrygiae rēs uertere fundō cōnāmur? Nōs? An miserōs quī Trōas Achīuīs obiēcit? Quae causa fuit cōnsurgere in arma {{versus|90}} Eurōpamque Asiamque et foedera soluere fūrtō? Mē duce Dardanius Spartam expugnāuit adulter, aut ego tēla dedī fōuīue Cupīdine bella? Tum decuit metuisse tuīs: nunc sēra querēlīs haud iūstīs adsurgis et inrita iūrgia iactās.' {{versus|95}} Tālibus ōrābat Iūnō, cūnctīque fremēbant caelicolae adsēnsū uariō, ceu flāmina prīma cum dēprēnsa fremunt siluīs et caeca uolūtant murmura uentūrōs nautīs prōdentia uentōs. Tum pater omnipotēns, rērum cui prīma potestās, {{versus|100}} īnfit (eō dīcente deum domus alta silēscit et tremefacta solō tellūs, silet arduus aethēr, tum Zephyrī posuēre, premit placida aequora pontus): 'Accipite ergō animīs atque haec mea fīgite dicta. Quandoquidem Ausoniōs coniungī foedere Teucrīs {{versus|105}} haud licitum, nec uestra capit discordia fīnem, quae cuique est fortūna hodiē, quam quisque secat spem, Trōs Rutulusne fuat, nūllō discrīmine habēbō, seu fātīs Italum castra obsidiōne tenentur sīue errōre malō Trōiae monitīsque sinistrīs. {{versus|110}} Nec Rutulōs soluō. Sua cuique exōrsa labōrem fortūnamque ferent. Rēx Iuppiter omnibus īdem. fāta uiam inuenient.' Stygiī per flūmina frātris, per pice torrentīs ātrāque uorāgine rīpās adnuit et tōtum nūtū tremefēcit Olympum. {{versus|115}} Hīc fīnis fandī. Soliō tum Iuppiter aureō surgit, caelicolae medium quem ad līmina dūcunt. Intereā Rutulī portīs circum omnibus īnstant sternere caede uirōs et moenia cingere flammīs. At legiō Aeneadum uāllīs obsessa tenētur {{versus|120}} nec spēs ūlla fugae. Miserī stant turribus altīs nēquīquam et rārā mūrōs cinxēre corōnā Āsius Imbrasidēs Hicetāoniusque Thymoetēs Assaracīque duo et senior cum Castore Thymbris, prīma aciēs; hōs germānī Sarpēdonis ambō {{versus|125}} et Clarus et Thaemōn Lyciā comitantur ab altā. Fert ingēns tōtō cōnīxus corpore saxum, haud partem exiguam montis, Lyrnēsius Acmōn, nec Clytiō genitōre minor nec frātre Menestheō. Hī iaculīs, illī certant dēfendere saxīs {{versus|130}} mōlīrīque ignem neruōque aptāre sagittās. Ipse inter mediōs, Veneris iūstissima cūra, Dardanius caput, ecce, puer dētēctus honestum, quālis gemma micat fuluum quae dīuidit aurum, aut collō decus aut capitī, uel quāle per artem {{versus|135}} inclūsum buxō aut Ōriciā terebinthō lūcet ebur; fūsōs ceruīx cui lactea crīnīs accipit et mollī subnectēns circulus aurō. Tē quoque magnanimae uīdērunt, Ismare, gentēs uulnera dērigere et calamōs armāre uenēnō, {{versus|140}} Maeoniā generōse domō, ubi pinguia culta exercentque uirī Pactōlusque inrigat aurō. Adfuit et Mnēstheus, quem pulsī prīstina Turnī aggere mūrōrum sublīmem glāria tollit, et Capys: hinc nōmen Campānae dūcitur urbī. {{versus|145}} Illī inter sēsē dūrī certāmina bellī contulerant: mediā Aenēās freta nocte secābat. Namque ut ab Ēuandrō castrīs ingressus Etrūscīs rēgem adit et rēgī memorat nōmenque genusque quidue petat quidue ipse ferat, Mēzentius arma {{versus|150}} quae sibi conciliet, uiolentaque pectora Turnī ēdocet, hūmānīs quae sit fīdūcia rēbus admonet immiscetque precēs, haud fit mora, Tarchōn iungit opēs foedusque ferit; tum lībera fātī classem cōnscendit iussīs gēns Lȳdia dīuum {{versus|155}} externō commissa ducī. Aenēia puppis prīma tenet rōstrō Phrygiōs subiūncta leōnēs, imminet Īda super, profugīs grātissima Teucrīs. Hīc magnus sedet Aenēās sēcumque uolūtat ēuentus bellī uariōs, Pallāsque sinistrō {{versus|160}} adfīxus laterī iam quaerit sīdera, opācae noctis iter, iam quae passus terrāque marīque. Pandite nunc Helicōna, deae, cantūsque mouēte, quae manus intereā Tuscīs comitētur ab ōrīs Aenēān armetque ratēs pelagōque uehātur. {{versus|165}} Massicus aerātā prīnceps secat aequora Tīgrī, sub quō mīlle manūs iuuenum, quī moenia Clūsī quīque urbem liquēre Cosās, quīs tēla sagittae gōrȳtīque leuēs umerīs et lētifer arcūs. Ūnā toruus Abās: huic tātum īnsignibus armīs {{versus|170}} agmen et aurātō fulgēbat Apolline puppīs. Sēscentōs illī dederat Populōnia māter expertōs bellī iuuenēs, ast Ilua trecentōs īnsula inexhaustīs Chalybum generōsa metallīs. Tertius ille hominum dīuumque interpres Asīlās, {{versus|175}} cui pecudum fībrae, caelī cui sīdera pārent et linguae uolucrum et praesāgī fulminis ignēs, mīlle rapit dēnsōs aciē atque horrentibus hastīs. Hōs pārēre iubent Alphēae ab orīgine Pīsae, urbs Etrūsca solō. Sequitur pulcherrimus Astyr, {{versus|180}} Astyr equō fīdēns et uersicolōribus armīs. Ter centum adiciunt (mēns omnibus ūna sequendī) quī Caerēte domō, quī sunt Miniōnis in aruīs, et Pyrgī ueterēs intempestaeque Grauiscae. Nōn ego tē, Ligurum ductor fortissime bellō, {{versus|185}} trānsierim, Cunare, et paucīs comitāte Cupāuō, cuius olōrīnae surgunt dē uertice pennae (crīmen, Amor, uestrum) fōrmaeque īnsigne paternae. Namque ferunt lūctū Cycnum Phaethontis amātī, pōpuleās inter frondēs umbramque sorōrum {{versus|190}} dum canit et maestum Mūsā sōlātur amōrem, cānentem mollī plūmā dūxisse senectam linquentem terrās et sīdera uōce sequentem. Fīlius aequālīs comitātus classe cateruās ingentem rēmīs Centaurum prōmouet: ille {{versus|195}} īnstat aquae saxumque undīs immāne minātur arduus, et longā sulcat maria alta carīnā. Ille etiam patriīs agmen ciet Ocnus ab ōrīs, fātidicae Mantūs et Tuscī fīlius amnis, quī mūrōs mātrisque dedit tibi, Mantua, nōmen, {{versus|200}} Mantua dīues auīs, sed nōn genus omnibus ūnum: gēns illī triplex, populī sub gente quaternī, ipsa caput populīs, Tuscō dē sanguine uīrēs. Hinc quoque quingentōs in sē Mēzentius armat, quōs patre Bēnācō uēlātus harundine glauca {{versus|205}} Mincius īnfēstā dūcēbat in aequora pīnū. It grauis Aulestēs centēnāque arbore flūctum uerberat adsurgēns, spūmant uada marmore uersō. Hunc uehit immānīs Trītōn et caerula concha exterrēns freta, cui laterum tenus hispida nantī {{versus|210}} frōns hominem praefert, in prīstim dēsinit aluus, spūmea sēmiferō sub pectore murmurat unda. Tot lēctī procerēs ter dēnīs nāuibus ībant subsidiō Trōiae et campōs salis aere secābant. Iamque diēs caelō concesserat almaque currū {{versus|215}} noctiuagō Phoebē medium pulsābat Olympum: Aenēās (neque enim membrīs dat cūra quiētem) ipse sedēns clāuumque regit uēlīsque ministrat. Atque illī mediō in spatiō chorus, ecce, suārum occurrit comitum: nymphae, quās alma Cybēbē {{versus|220}} nūmen habēre maris nymphāsque ē nāuibus esse iusserat, innābant pariter flūctūsque secābant, quot prius aerātae steterant ad lītora prōrae. Agnoscunt longē rēgem lūstrantque chorēīs; quārum quae fandī doctissima Cȳmodocēa {{versus|225}} pōne sequēns dextrā puppim tenet ipsaque dorsō ēminet ac laeuā tacitīs subrēmigat undīs. Tum sīc ignārum adloquitur: 'Uigilāsne, deum gēns, Aenēā? Uigila et uēlīs immitte rudentīs. Nōs sumus, Īdaeae sacrō dē uertice pīnūs, {{versus|230}} nunc pelagī nymphae, classis tua. Perfidus ut nōs praecipitīs ferrō Rutulus flammāque premēbat, rūpimus inuītae tua uincula tēque per aequor quaerimus. Hanc genetrīx faciem miserāta refēcit et dedit esse deās aeuumque agitāre sub undīs. {{versus|235}} At puer Ascanius mūrō fossīsque tenētur tēla inter media atque horrentīs Mārte Latīnōs. Iam loca iussa tenent fortī permixtus Etrūscō Arcas eques; mediās illīs oppōnere turmās, nē castrīs iungant, certa est sententia Turnō. {{versus|240}} Surge age et Aurōrā sociōs ueniente uocārī prīmus in arma iubē, et clipeum cape quem dedit ipse inuictum ignipotēns atque ōrās ambiit aurō. Crāstina lūx, mea sī nōn inrita dicta putārīs, ingentīs Rutulae spectābit caedis aceruōs.' {{versus|245}} Dīxerat et dextrā discēdēns impulit altam haud ignāra modī puppim: fugit illa per undās ōcior et iaculō et uentōs aequante sagittā. Inde aliae celerant cursūs. Stupet īnscius ipse Trōs Anchīsiadēs, animōs tamen ōmine tollit. {{versus|250}} Tum breuiter supera aspectāns conuexa precātur: 'Alma parēns Īdaea deum, cui Dindyma cordī turrigeraeque urbēs biiugīque ad frēna leōnēs, tū mihi nunc pugnae prīnceps, tū rīte propinquēs augurium Phrygibusque adsīs pede, dīua, secundō.' {{versus|255}} Tantum effātus, et intereā reuolūta ruēbat mātūrā iam lūce diēs noctemque fugārat; prīncipiō sociīs ēdīcit signa sequantur atque animōs aptent armīs pugnaeque parent sē. Iamque in cōnspectū Teucrōs habet et sua castra {{versus|260}} stāns celsā in puppī, clipeum cum deinde sinistrā extulit ārdentem. Clāmōrem ad sīdera tollunt Dardanidae ē mūrīs, spēs addita suscitat īrās, tēla manū iaciunt, quālēs sub nūbibus ātrīs Strȳmoniae dant signa gruēs atque aethera trānant {{versus|265}} cum sonitū, fūgiuntque Notōs clāmōre secundō. At Rutulō rēgī ducibusque ea mīra uidērī Ausoniīs, dōnēc uersās ad lītora puppīs respiciunt tōtumque adlābī classibus aequor. Ārdet apex capitī cristīsque ā uertice flamma {{versus|270}} funditur et uastōs umbō uomit aureus ignīs: nōn secus ac liquidā sī quandō nocte comētae sanguineī lūgubre rubent, aut Sīrius ārdor ille sitim morbōsque ferēns mortālibus aegrīs nāscitur et laeuō contrīstat lūmine caelum. {{versus|275}} Haud tamen audācī Turnō fīdūcia cessit lītora praecipere et uenientīs pellere terra. [ultrō animōs tollit dictīs atque increpat ultrō:] 'Quod uōtīs optāstis adest, perfringere dextrā. In manibus Mārs ipse uirīs. Nunc coniugis estō {{versus|280}} quisque suae tēctīque memor, nunc magna refertō facta, patrum laudēs. Ultrō occurrāmus ad undam dum trepidī ēgressīsque labant uestīgia prīma. audentīs Fortūna iuuat.' Haec ait, et sēcum uersat quōs dūcere contrā {{versus|285}} uel quibus obsessōs possit concrēdere mūrōs. Intereā Aenēās sociōs dē puppibus altīs pontibus expōnit. Multī seruāre recursūs languentis pelagī et breuibus sē crēdere saltū, per rēmōs aliī. Speculātus lītora Tarchōn, {{versus|290}} quā uada nōn spērat nec frācta remurmurat unda, sed mare inoffēnsum crēscentī adlābitur aestū, aduertit subitō prōrās sociōsque prācatur: 'Nunc, ō lēcta manūs, ualidīs incumbite rēmīs; tollite, ferte ratēs, inimīcam findite rōstrīs {{versus|295}} hanc terram, sulcumque sibī premat ipsa carīna. Frangere nec tālī puppim statiōne recūsō arreptā tellūre semel.' Quae tālia postquam effātus Tarchōn, sociī cōnsurgere tōnsīs spūmantīsque ratēs aruīs īnferre Latīnīs, {{versus|300}} dōnec rōstra tenent siccum et sēdēre carīnae omnēs innōcuae. Sed nōn puppis tua, Tarchōn: namque īnflīcta uadōs, dorsō dum pendet inīquō anceps sustentāta diū flūctūsque fatīgat, soluitur atque uirōs mediīs expōnit in undīs, {{versus|305}} fragmina rēmōrum quōs et fluitantia trānstra impediunt retrahitque pedēs simul unda relābēns. Nec Turnum segnis retinet mora, sed rapit ācer tōtam aciem in Teucrōs et contrā in lītore sistit. Signa canunt. Prīmus turmās inuāsit agrestīs {{versus|310}} Aenēās, ōmen pugnae, strāuitque Latīnōs occīsō Thērōne, uirum quī maximus ultrō Aenēān petit. Huic gladiō perque aerea sūtā, per tunicam squālentem aurō latus haurit apertum. Inde Lichān ferit exsectum iam mātre perēmpta {{versus|315}} et tibi, Phoebe, sacrum: cāsūs ēuādere ferrī quō licuit paruō? Nec longē Cissea dūrum immānemque Gyān sternentīs agmina clāuā dēiēcit lētō; nihil illōs Herculis arma nec ualidae iūuēre manūs genitorque Melampūs, {{versus|320}} Alcīdae comes usque grauīs dum terra labōrēs praebuit. Ecce Pharō, uōcēs dum iactat inertīs, intorquēns iaculum clāmantī sistit in ōre. Tū quoque, flāuentem prīmā lānūgine mālās dum sequeris Clytium īnfēlīx, noua gaudia, Cȳdōn, {{versus|325}} Dardaniā strātus dextrā, sēcūrus amōrum quī iuuenum tibi semper erant, miserande iacērēs, nī frātrum stīpāta cohors foret obuia, Phorcī prōgeniēs, septem numerō, septēnaque tēla coniciunt; partim galeā clipeōque resultant {{versus|330}} inrita, dēflexit partim stringentia corpus alma Venus. Fīdum Aenēās adfātur Achātēn: 'Suggere tēla mihī, nōn ūllum dextera frūstrā torserit in Rutulōs, steterunt quae in corpore Grāium Īliacīs campīs.' Tum magnam corripit hastam {{versus|335}} et iacit: illa uolāns clipeī trānsuerberat aera Maeonis et thōrāca simul cum pectore rumpit. Huic frāter subit Alcānor frātremque ruentem sustentat dextrā: trāiectō missa lacertō pōotinus hasta fugit seruatque cruenta tenōrem, {{versus|340}} dexteraque ex umerō neruīs moribunda pependit. Tum Numitor iaculō frātrīs dē corpore raptō Aenēān petiit: sed nōn et fīgere contrā est licitum, magnīque femur perstrīnxit Achātae. Hīc Curibus fīdēns prīmaeuō corpore Clausus {{versus|345}} aduenit et rigidā Dryopem ferit ēminus hastā sub mentum grauiter pressā, pariterque loquentis uōcem animamque rapit trāiectō gutture; at ille frōnte ferit terram et crassum uomit ōre cruōrem. Trīs quoque Thrēiciōs Boreae dē gente suprēmā {{versus|350}} et trōs quōs Īdās pater et patria Ismara mittit, per uariōs sternit cāsūs. Accurrit Halaesus Auruncaeque manus, subit et Neptūnia prōlēs, īnsignīs Messāpus equīs. Expellere tendunt nunc hī, nunc illī: certātur līmine in ipsō {{versus|355}} Ausoniae. Magnō discordēs aethere uentī proelia ceu tollunt animīs et uīribus aequīs; nōn ipsī inter sē, nōn nūbila, nōn mare cēdit; anceps pugna diū, stant obnīxa omnia contrā: haud aliter Trōiānae aciēs aciēsque Latīnae {{versus|360}} concurrunt, haeret pede pēs dēnsusque uirō uir. At parte ex aliā, quā saxa rotantia lātē intulerat torrēns arbustaque dīruta rīpīs, Arcadas insuētōs aciēs īnferre pedestrīs ut uīdit Pallās Latiō dare terga sequācī, {{versus|365}} aspera quīs nātūra locī dīmittere quandō suāsit equōs, ūnum quod rēbus restat ēgēnīs, nunc prece, nunc dictīs uirtūtem accendit amārīs; 'Quō fugitis, sociī? Per uōs et fortia factā, per ducis Euandrī nōmen dēuictaque bella {{versus|370}} spemque meam, patriae quae nunc subit aemula laudī, fīdite nē pedibus. Ferrō rumpenda per hostīs est uia. Quā globus ille uirum dēnsissimus urget, hāc uōs et Pallanta ducem patria alta reposcit. Nūmina nūlla premunt, mortālī urgēmur ab hoste {{versus|375}} mortālēs; totidem nōbīs animaeque manūsque. Ecce maris magnā claudit nōs obice pontus, dēest iam terra fugae: pelagus Trōiamne petāmus?' Haec ait, et medius dēnsōs prōrumpit in hostīs. Obuius huic prīmum fātīs adductus inīquīs {{versus|380}} fit Lagus. Hunc, uellit magnō dum pondere saxum, intortō fīgit tēlō, discrīmina costīs per medium quā spīna dabat, hastamque receptat ossibus haerentem. Quem nōn super occupat Hisbō, ille quidem hōc spērāns; nam Pallās ante ruentem, {{versus|385}} dum furit, incautum crūdēlī morte sodālis excipit atque ēnsem tumidō in pulmōne recondit. Hinc Sthenium petit et Rhoetī dē gente uetustā Anchemolum thalamōs ausum incestāre nouercae. Uōs etiam, geminī, Rutulīs cecidistis in aruīs, {{versus|390}} Daucia, Lārīdē Thymberque, simillima prōlēs, indiscrēta suīs grātusque parentibus error; at nunc dūra dedit uōbis discrīmina Pallās. Nam tibi, Thymbre, caput Euandrius abstulit ēnsis; tē dēcīsa suum, Lārīdē, dextera quaerit {{versus|395}} sēmianimēsque micant digitī ferrumque retractant. Arcadas accēnsōs monitū et praeclāra tuentīs facta uirī mixtus dolor et pudor armat in hostīs. Tum Pallās biiugīs fugientem Rhoetea praeter trāicit. Hōc spatium tantumque morae fuit Īlō; {{versus|400}} Īlō namque procul ualidam dērēxerat hastam, quam medius Rhoeteus intercipit, optime Teuthrā, tē fugiēns frātremque Tyrēn, currūque uolūtus caedit sēmianimīs Rutulōrum calcibus arua. Ac uelut optātō uentīs aestāte coortīs {{versus|405}} dispersa immittit siluīs incendia pāstor, correptīs subitō mediīs extenditur ūna horrida per lātōs aciēs Volcānia campōs, ille sedēns uictor flammās dēspectat ouantīs: nōn aliter socium uirtūs coit omnis in ūnum {{versus|410}} tēque iuuat, Pallā. Sed bellīs ācer Halaesus tendit in aduersōs sēque in sua colligit arma. Hīc mactat Lādōna Pherētaque Dēmodocumque, Strȳmoniō dextram fulgenti dēripit ēnse ēlātam in iugulum, saxō ferit ōra Thoantis {{versus|415}} ossaque dispersit cerebrō permixta cruentō. Fāta canēns siluis genitor cēlārat Halaesum; ut senior lētō cānentia lūmina soluit, iniēcēre manum Parcae tēlīsque sacrārunt Euandrī. Quem sīc Pallās petit ante precātus: {{versus|420}} 'Dā nunc, Thybri pater, ferrō, quod missile librō, fortūnam atque uiam dūrī per pectus Halaesī. Haec arma exuuiāsque uirī tua quercus habēbit.' Audiit illa deus; dum texit Imāona Halaesus, Arcadiō īnfēlīx tēlō dat pectus inermum. {{versus|425}} At nōn caede uirī tantā perterrita Lausus, pars ingēns bellī, sinit agmina: prīmus Abantem oppositum interimit, pugnae nōdumque moramque. Sternitur Arcadiae prōlēs, sternuntur Etrūscī et uōs, ō Grāīs imperdita corpora, Teucrī. {{versus|430}} Agmina concurrunt ducibusque et uīribus aequīs; extrēmī addēnsent aciēs nec turba mouērī tēla manūsque sinit. Hinc Pallās īnstat et urget, hinc contrā Lausus, nec multum discrepat aetās, ēgregiī fōrmā, sed quīs Fortūna negārat {{versus|435}} in patriam reditūs. Ipsōs concurrere passūs haud tamen inter sē magnī rēgnātor Olympī; mox illōs sua fāta manent maiōre sub hoste. Intereā soror alma monet succēdere Lausō Turnum, quī uolucrī currū medium secat agmen. {{versus|440}} Ut uīdit sociōs: 'Tempus dēsistere pugnae; sōlus ego in Pallanta feror, sōlī mihi Pallās dēbētur; cuperem ipse parēns spectātor adesset.' Haec ait, et sociī cessērunt aequore iussō. At Rutulum abscessū iuuenis tum iussa superba {{versus|445}} mīrātus stupet in Turnō corpusque per ingēns lūmina uoluit obitque trucī procul omnia uīsū, tālibus et dictīs it contrā dicta tyrannī: 'Aut spoliīs ego iam raptīs laudābor opīmīs aut lētō īnsignī: sortī pater aequus utrīque est. {{versus|450}} Tolle minās.' Fātus medium prōcēdit in aequor; frīgidus Arcadibus coit in praecordia sanguis. Dēsiluit Turnus biiugīs, pedes apparat īre comminus; utque leō, speculā cum uīdit ab altā stāre procul campīs meditantem in proelia taurum, {{versus|455}} aduolat, haud alia est Turnī uenientis imāgō. Hunc ubi contiguum missae fore crēdidit hastae, īre prior Pallās, sī quā fors adiuuet ausum uīribus imparibus, magnumque ita ad aethera fātur: 'Per patris hospitium et mēnsās, quās aduena adistī, {{versus|460}} tē precor, Alcīdē, coeptīs ingentibus adsīs. Cernat sēminecī sibi mē rapere arma cruenta uictīremque ferant morientia lūmina Turnī.' Audiit Alcīdēs iuuenem magnumque sub īmō corde premit gemitum lacrimāsque effundit inānīs. {{versus|465}} Tum genitor nātum dictīs adfātur amīcīs: 'Stat sua cuique diēs, breue et inreparābile tempus omnibus est uītae; sed fāmam extendere factīs, hōc uirtūtis opus. Trōiae sub moenibus altīs tot gnātī cecidēre deum, quīn occidit ūnā {{versus|470}} Sarpēdōn, mea prōgeniēs; etiam sua Turnum fāta uocant mētāsque datī peruēnit ad aeuī.' Sīc ait, atque oculōs Rutulōrum rēicit aruīs. At Pallās magnīs ēmittit uīribus hastam uāgīnāque cauā fulgentem dēripit ēnsem. {{versus|475}} Illa uolāns umerī surgunt quā tegmina summa incidit, atque uiam clipeī mōlīta per ōrās tandem etiam magnō strīnxit dē corpore Turnī. Hīc Turnus ferrō praefīxum rōbur acūtō in Pallanta diū lībrāns iacit atque ita fātur: {{versus|480}} 'Aspice num mage sit nostrum penetrābile tēlum.' Dīxerat; at clipeum, tot ferrī terga, tot aeris, quem pellīs totiēns obeat circumdata taurī, uibrantī cuspis medium trānsuerberat ictū lōrīcaeque morās et pectus perforat ingēns. {{versus|485}} Ille rapit calidum frūstrā dē uulnere tēlum: ūnā eademque uiā sanguis animusque sequuntur. Corruit in uulnus (sonitum super arma dedēre) et terram hostīlem moriēns petit ōre cruentō. quem Turnus super adsistēns: {{versus|490}} 'Arcades, haec' inquit 'memorēs mea dicta referte Euandrō: quālem meruit, Pallanta remittō. Quisquis honōs tumulī, quidquid sōlāmen humandī est, largior. Haud illī stābunt Aenēia paruō hospitia.' Et laeuō pressit pede tālia fātus {{versus|495}} exanimem rapiēns immānia pondera balteī impressumque nefās: ūnā sub nocte iugālī caesa manus iuuenum foedē thalamīque cruentī, quae Clonus Eurytidēs multō caelāuerat aurō; quō nunc Turnus ouat spoliō gaudetque potītus. {{versus|500}} Nescia mēns hominum fātī sortisque futūrae et servāre modum rēbus sublāta secundīs! Turnō tempus erit magnō cum optāuerit ēmptum intāctum Pallantā, et cum spolia ista diemque ōderit. At sociī multō gemitū lacrimīsque {{versus|505}} impositum scūtō referunt Pallanta frequentēs. Ō dolor atque decus magnum reditūre parentī, haec tē prīma diēs bellō dedit, haec eadem aufert, cum tamen ingentīs Rutulōrum linquis aceruōs! Nec iam fāma malī tantī, sed certior auctor {{versus|510}} aduolat Aenēae tenuī discrīmine lētī esse suōs, tempus uersīs succurrere Teucrīs. Proxima quaeque metit gladiō lātumque per agmen ārdēns līmitem agit ferrō, tē, Turne, superbum caede nouā quaerēns. Pallās, Euander, in ipsīs {{versus|515}} omnia sunt oculīs, mēnsae quās aduena prīmās tunc adiit, dextraeque datae. Sulmōne creātōs quattuor hīc iuuenēs, totidem quōs ēducat Ufēns, uīuentīs rapit, īnferiās quōs immolet umbrīs captīuōque rogī perfundat sanguine flammās. {{versus|520}} Inde Magō procul īnfēnsam contenderat hastam: ille āstū subit, at tremibunda superuolat hasta, et genua amplectēns effātur tālia supplex: 'Per patriōs mānis et spēs surgentis Iūlī tē precor, hanc animam seruēs gnātōque patrīque. {{versus|525}} Est domus alta, iacent penitus dēfossa talenta caelātī argentī, sunt aurī pondera factī īnfectīque mihī. Nōn hīc uictōria Teucrum uertitur aut anima ūna dabit discrīmina tanta.' Dīxerat. Aenēās contrā cui tālia reddit: {{versus|530}} 'Argentī atque aurī memorās quae multa talenta gnātīs parce tuīs. Bellī commercia Turnus sustulit ista prior iam tum Pallante perēmptō. Hoc patris Anchīsae mānēs, hoc sentit Iūlus.' Sīc fātus galeam laeuā tenet atque reflexā {{versus|535}} ceruīce ōrantīs capulō tenus applicat ēnsem. Nec procul Haemonidēs, Phoebī Triuiaeque sacerdōs, īnfula cui sacrā redimībat tempora uittā, tōtus conlūcēns ueste atque īnsignibus albīs. Quem congressus agit campō, lāpsumque superstāns {{versus|540}} immolat ingentīque umbrā tegit, arma Serestus lēcta refert umerīs tibi, rēx Grādīue, tropaeum. Īnstaurant aciēs Volcānī stirpe creātus Caeculus et ueniēns Mārsōrum montibus Umbrō. Dardanidēs contrā furit: Ānxuris ēnse sinistram {{versus|545}} et tōtum clipeī ferrō dēiēcerat orbem (dīxerat ille aliquid magnum uimque adfore uerbō crēdiderat, caelōque animum fortasse ferēbat cānitiemque sibi et longōs prōmīserat annōs); Tarquitus exsultāns contrā fulgentibus armīs, {{versus|550}} siluicolae Faunō Dryopē quem nympha creārat, obuius ārdentī sēsē obtulit. Ille reductā lōrīcam clipeīque ingēns onus impedit hastā, tum caput ōrantis nēquīquam et multa parantis dīcere dēturbat terrae, truncumque tepentem {{versus|555}} prōuoluēns super haec inimīcō pectore fātur: 'Istīc nunc, metuende, iacē. Nōn tē optima māter condet humī patriōque onerābit membra sepulcrō: ālitibus linquēre ferīs, aut gurgite mersum unda feret piscēsque impastī uulnera lambent.' {{versus|560}} Prōtinus Antaeum et Lūcam, prīma agmina Turnī, persequitur, fortemque Numam fuluumque Camertem, magnanimō Volcente satum, dītissimus agrī quī fuit Ausonidum et tacitīs regnāuit Amyclīs. Aegaeon quālis, centum cui bracchia dīcunt {{versus|565}} centēnāsque manūs, quīnquāgintā oribus ignem pectoribusque ārsisse, Iouis cum fulmina contrā tot paribus streperet clipeīs, tot stringeret ēnsīs: sīc tōtō Aenēās dēsaeuit in aequore uictor ut semel intepuit mūcrō. Quīn ecce Niphaeī {{versus|570}} quadriiugīs in equōs aduērsaque pectora tendit. Atque illī longē gradientem et dīra frementem ut uīdēre, metū uersī rētrōque ruentēs effunduntque ducem rapiuntque ad lītora currūs. Intereā biiugīs īnfērt sē Lūcagus albīs {{versus|575}} in mediōs frāterque Liger; sed frāter habēnīs flectit equōs, strictum rotat ācer Lūcagus ēnsem. Haud tulit Aenēās tantō feruōre furentīs; inruit aduersāque ingēns appāruit hasta. cui Liger: {{versus|}}580 'Nōn Diomēdis equōs nec currum cernis Achīllī aut Phrygiae campōs: nunc bellī fīnis et aeuī hīs dabitur terrīs.' Uēsānō tālia lātē dicta uolant Ligerī. Sed nōn et Trōius hērōs dicta parat contrā, iaculum nam torquet in hostīs. {{versus|585}} Lūcagus ut prōnus pendēns in uerbera tēlō admonuit biiugōs, prōiectō dum pede laeuō aptat sē pugnae, subit ōrās hasta per īmās fulgentis clipeī, tum laeuum perforat inguen; excussus currū moribundus uoluitur aruīs. {{versus|590}} Quem pius Aenēās dictīs adfātur amārīs: 'Lūcage, nūlla tuōs currūs fuga sēgnis equōrum prōdidit aut uānae uertēre ex hostibus umbrae: ipse rotīs saliēns iuga dēseris.' Haec ita fātus arripuit biiugōs; frāter tendēbat inertīs {{versus|595}} īnfēlīx palmās currū dēlāpsus eōdem: 'Per tē, per quī tē tālem genuēre parentēs, uir Trōiāne, sine hanc animam et miserēre precantīs.' Plūribus ōrantī Aenēās: 'Haud tālia dūdum dicta dabās. Morere et frātrem nē dēsere frāter.' {{versus|600}} Tum latebrās animae pectus mūcrōne reclūdit. Tālia per campōs ēdēbat fūnera ductor Dardanius torrentis aquae uel turbinis ātrī mōre furēns. Tandem ērumpunt et castra relinquunt Ascanius puer et nēquīquam obsēssa iuuentūs. {{versus|605}} Iūnōnem intereā compellat Iuppiter ultrō: 'Ō germāna mihi atque eadem grātissima coniūnx, ut rēbāre, Venus (nec tā sententia fallit) Trōiānās sustentat opēs, nōn uīuida bellō dextra uirīs animusque ferōx patiensque perīclī.' {{versus|610}} Cui Iūnō summissa: 'Quid, ō pulcherrime coniūnx, sollicitās aegram et tua trīstia dicta timentem? Sī mihi, quae quondam fuerat quamque esse decēbat, uīs in amōre foret, nōn hōc mihi namque negārēs, omnipotēns, quīn et pugnae subdūcere Turnum {{versus|615}} et Daunō possem incolumem seruāre parentī. Nunc pereat Teucrīsque piō det sanguine poenās. Ille tamen nostrā dēdūcit orīgine nōmen Pīlumnusque illī quārtus pater, et tua largā saepe manū multīsque onerāuit līmina dōnīs.' {{versus|620}} Cui rēx aetheriī breuiter sīc fātur Olympī: 'Sī mora praesentis lētī tempusque cadūcō ōrātur iuuenī mēque hōc ita pōnere sentīs, tolle fuga Turnum atque īnstantibus ēripe fātīs: hāctenus indulsisse uacat. Sīn altior istīs {{versus|625}} sub precibus uenia ūlla latet tōtumque mouērī mūtārīue putās bellum, spēs pāscis inānīs.' Et Iūnō adlacrimāns: 'Quid sī, quae uōce grauārīs, mente darēs atque haec Turnō rata uīta manēret? Nunc manet īnsontem grauis exitus, aut ego uērī {{versus|630}} uāna feror. Quod ut ō potius formīdine falsā lūdar, et in melius tua, quī potes, ōrsa reflectās!' Haec ubi dicta dedit, caelō sē prōtinus altō mīsit agēns hiemem nimbō succīncta per aurās, Īliacamque aciem et Laurentia castra petīuit. {{versus|635}} Tum dea nūbe cauā tenuem sine uīribus umbram in faciem Aenēae (uīsū mīrābile mōnstrum) Dardaniīs ornat tēlīs, clipeumque iubāsque dīuīni adsimulat capitis, dat inānia uerba, dat sine mente sonum gressūsque effingit euntīs, {{versus|640}} morte obitā quālīs fāma est uolitāre figūrās aut quae sōpītōs dēlūdunt somnia sēnsūs. At prīmās laeta ante aciēs exsultat imāgō inrītatque uirum tēlīs et uōce lacessit. Īnstat cui Turnus strīdentemque ēminus hastam {{versus|645}} cōnicit; illa datō uertit uestīgia tergō. Tum uērō Aenēān āuersum ut cēdere Turnus crēdidit atque animō spem turbidus hausit inānem: 'Quō fugis, Aenēā? thalamōs nē dēsere pactōs; hāc dabitur dextrā tellūs quaesīta per undās.' {{versus|650}} Tālia uōciferāns sequitur strictumque corūscat mūcrōnem, nec ferre uidet sua gaudia uentōs. Forte ratīs celsī coniūncta crepīdine saxī expositīs stābat scālīs et ponte parātō, quā rēx Clūsīnīs aduectus Osīnius ōrīs. {{versus|655}} Hūc sēsē trepida Aenēae fugientis imāgō cōnicit in latebrās, nec Turnus sēgnior īnstat exsuperatque morās et pontis trānsilit altōs. Uix prōram attigerat, rumpit Sāturnia fūnem āuulsamque rapit reuolūta per aequora nāuem. {{versus|660}} Tum leuis haud ultrā latebrās iam quaerit imāgō, sed sūblīme uolāns nūbī sē immiscuit ātrae, illum autem Aenēās absentem in proelia poscit; obuia multa uirum dēmittit corpora mortī, cum Turnum mediō intereā fert aequore turbō. {{versus|665}} Respicit ignārus rērum īngrātusque salūtis et duplīcis cum uōce manūs ad sīdera tendit: 'Omnipotēns genitor, tantōn mē crīmine dignum dūxistī et tālīs uoluistī expendere poenās? Quō feror? Unde abiī? quae mē fuga quemue redūcit? {{versus|670}} Laurentīsne iterum mūrōs aut castra uidēbō? Quid manus illa uirum, quī mē meaque arma secūtī? Quōsque (nefās) omnīs īnfandā in morte relīquī et nunc pālantīs uideō, gemitumque cadentum accipiō? Quid agō? Aut quae iam satis īma dehīscat {{versus|675}} terra mihī? Uōs ō potius miserēscite, uentī; in rūpēs, in saxa (uolēns uōs Turnus adōrō) ferte ratem saeuīsque uadīs immittite syrtis, Quō nec mē Rutulī nec cōnscia fāma sequātur.' Haec memorāns animō nunc hūc, nunc flūctuat illuc, {{versus|680}} an sēsē mūcrōne ob tantum dēdecus āmēns induat et crūdum per costās exigat ēnsem, flūctibus an iaciat mediīs et lītora nandō curua petat Teucrumque iterum sē reddat in armā. Ter cōnātus utramque uiam, ter maxima Iūnō {{versus|685}} continuit iuuenemque animī miserāta repressit. Lābitur alta secāns flūctūque aestūque secundō et patris antīquam Daunī dēfērtur ad urbem. At Iouis intereā monitīs Mēzentius ārdēns succēdit pugnae Teucrōsque inuādit ouantīs. {{versus|690}} Concurrunt Tyrrhēnae aciēs atque omnibus ūnī, ūnī odiīsque uirō tēlīsque frequentibus īnstant. Ille (uelut rūpēs uāstum quae prōdit in aequor, obuia uentōrum furiīs expostaque pontō, uim cūnctam atque minās perfert caelīque marisque {{versus|695}} ipsa immōta manēns) prōlem Dolichāonis Hebrum sternit humī, cum quō Latagum Palmumque fugācem, sed Latagum saxō atque ingentī fragmine montīs occupat ōs faciemque aduersam, poplite Palmum succīsō uoluī sēgnem sinit, armaque Lausō {{versus|700}} dōnat habēre umerīs et uertice fīgere cristās. Nec nōn Euanthēn Phrygium Paridisque Mimanta aequālem comitemque, ūnā quem nocte Theānō in lūcem genitōre Amycō dedit et face praegnās Cissēis rēgīna Parim; Paris urbe paternā {{versus|705}} occubat, ignārum Laurēns habet ōra Mimanta. Ac uelut ille canum morsū dē montibus altīs āctus aper, multōs Vesulus quem pīnifer annōs dēfendit multōsque palūs Laurentia siluā pāscit harundineā, postquam inter rētia uentum est, {{versus|710}} substitit īnfremuitque ferōx et inhorruit armōs, nec cuiquam īrāscī propiusue accēdere uirtūs, sed iaculīs tūtīsque procul clāmōribus īnstant; ille autem impauidus partīs cūnctātur in omnīs dentibus īnfrendēns et tergō dēcutit hastās: {{versus|715}} haud aliter, iūstae quibus est Mēzentius īrae, nōn ūllī est animus strictō cōncurrere ferrō, missilibus longē et uāstō clāmōre lacessunt. Vēnerat antīquīs Corythī dē fīnibus Ācrōn, Grāius homō, īnfectōs linquēns profugus hymenaeōs. {{versus|720}} hunc ubi miscentem longē media agmina uīdit, purpureum pennīs et pactae coniugis ostrō, impāstus stabula alta leō ceu saepe perāgrāns (suadet enim uēsāna famēs), sī forte fugācem cōnspexit capream aut surgentem in cornua ceruum, {{versus|725}} gaudet hiāns immāne comāsque arrēxit et haeret uīsceribus super incumbēns; lāuit improba taeter ōra cruor Sīc ruit in dēnsōs alacer Mēzentius hostīs. Sternitur īnfēlīx Ācrōn et calcibus ātram {{versus|730}} tundit humum exspīrāns īnfrāctaque tēla cruentat. Atque īdem fugientem haud est dignātus Orōdēn sternere nec iactā caecum dare cuspide uulnus; obuius aduersōque occurrit sēque uirō uir contulit, haud fūrtō melior sed fortibus armīs. {{versus|735}} Tum super abiectum positō pede nīxus et hasta: 'Pars bellī haud temnenda, uirī, iacet altus Orōdēs.' cōnclāmant sociī laetum paeāna secūtī; ille autem exspirāns: 'Nōn mē, quīcumque es, inultō, uictor, nec longum laetābere; tē quoque fāta {{versus|740}} prōspēctant paria atque eadem mox arua tenēbis.' Ad quem subrīdēns mixtā Mēzentius īrā: 'Nunc morere. Ast dē mē dīuum pater atque hominum rēx uīderit.' Hōc dicēns ēduxit corpore tēlum. Ollī dūra quiēs oculōs et ferreus urget {{versus|745}} somnus, in aeternam clauduntur lūmina noctem. Caedicus Alcathoum obtruncat, Sacrātor Hydaspēn partheniumque Rapō et praedūrum uīribus Orsēn, Messāpus Cloniumque Lycāoniumque Erichaetēn, illum īnfrēnis equī lāpsū tellūre iacentem, {{versus|750}} hunc peditem. Pedes et Lycius prōcesserat Āgis, quem tamen haud expers Valerus uirtūtis auītae dēicit; at Thronium Salius Saliumque Nealcēs insidiīs, iaculō et longē fallente sagittā. Iam grauis aequābat lūctūs et mūtua Māuors {{versus|755}} fūnera; caedēbant pariter pariterque ruēbant uictōrēs uictīque, neque hīs fuga nōta neque illīs. Dī Iouis in tēctīs īram miserantur inānem ambōrum et tantōs mortālibus esse labōrēs; hinc Venus, hinc contrā spectat Sāturnia Iūnō. {{versus|760}} Pallida Tīsiphonē mediā inter mīlia saeuit. At uērō ingentem quatiēns Mēzentius hastam turbidus ingreditur campō. Quam magnus Orīōn, cum pedes incēdit mediī per maxima Nēreī stāgna uiam scindēns, umerō superēminet undās, {{versus|765}} aut summīs referēns annōsam montibus ornum ingrediturque solō et caput inter nūbila condit, tālis sē uastīs īnfert Mēzentius armīs. Huic contrā Aenēās speculātus in agmine longō obuius īre parat. Manet imperterritus ille {{versus|770}} hostem magnanimum opperiēns, et mōle suā stat; atque oculīs spatium ēmēnsus quantum satis hastae: 'Dextra mihī deus et tēlum, quod missile librō, nunc adsint! Uoueō praedōnis corpore raptīs indūtum spoliīs ipsum tē, Lause, tropaeum {{versus|775}} Aenēae.' Dīxit, strīdentemque ēminus hastam iēcit. At illa uolāns clipeō est excussa proculque ēgregium Antōrēn latus inter et īlia fīgit, Herculis Antōrēn comitem, quī missus ab Argīs haeserat Euandrō atque Italā cōnsēderat urbe. {{versus|780}} Sternitur īnfēlīx aliēnō uulnere, caelum- que aspicit et dulcīs moriēns reminiscitur Argōs. Tum pius Aenēās hastam iacit; illa per orbem aere cauum triplicī, per līnea terga tribusque trānsiit intextum taurīs opus, īmaque sēdit {{versus|785}} inguine, sed uīris haud pertulit. Ōcius ēnsem Aenēās uīsō Tyrrhēnī sanguine laetus ēripit ā femine et trepidantī feruidus īnstat. Ingemuit cārī grauiter genitōris amōre, ut uīdit, Lausus, lacrimaeque per ōra uolūtae, {{versus|790}} hīc mortis dūrae cāsum tuāque optima facta, sī qua fidem tantō est operī lātūra uetustās, nōn equidem nec tē, iuuenis memorande, silēbō, ille pedem referēns et inūtilis inque ligātus cēdēbat clipeōque inimīcum hastīle trahēbat. {{versus|795}} Prōripuit iuuenis sēsēque immiscuit armīs, iamque adsurgentis dextrā plāgamque ferentis Aenēae subiit mūcrōnem ipsumque morandō sustinuit; sociī magnō clāmōre sequuntur, dum genitor nātī parmā prōtēctus abīret, {{versus|800}} tēlaque coniciunt perturbantque ēminus hostem missilibus. Furit Aenēās tēctusque tenet sē. Ac uelut effūsā sī quandō grandine nimbī praecipitant, omnis campīs diffūgit arātor omnis et agricola, et tūtā latet arce uiātor {{versus|805}} aut amnis rīpīs aut altī fornice saxī, dum pluit in terrīs, ut possint sōle reductō exercēre diem: sīc obrutus undique tēlīs Aenēās nūbem bellī, dum dētonet omnis, sustinet et Lausum increpitat Lausōque minātur: {{versus|810}} 'Quō moritūre ruis maiōraque uīribus audēs? Fallit tē incautum pietās tua.' Nec minus ille exsultat dēmēns, saeuae iamque altius īrae Dardaniō surgunt ductōrī, extrēmaque Lausō Parcae fīla legunt. Ualidum namque exigit ēnsem {{versus|815}} per medium Aenēās iuuenem tōtumque recondit; trānsiit et parmam mūcrō, leuia arma minācis, et tunicam mollī māter quam nēuerat aurō, implēuitque sinum sanguis; tum uīta per aurās concessit maesta ad Mānīs corpusque relīquit. {{versus|820}} At uērō ut uultum uīdit morientis et ōra, ōra modis Anchīsiadēs pallentia mīrīs, ingemuit miserāns grauiter dextramque tetendit, et mentem patriae subiit pietātis imāgō. 'Quid tibi nunc, miserande puer, prō laudibus istīs, {{versus|825}} quid pius Aenēās tantā dabit indole dignum? Arma, quibus laetātus, habē tua; tēque parentum mānibus et cinerī, sī qua est ea cūra, remittō. Hōc tamen īnfēlīx miseram sōlābere mortem: Aenēae magnī dextrā cadis.' Increpat ultrō {{versus|830}} cūnctantīs sociōs et terrā subleuat ipsum sanguine turpantem cōmptōs dē mōre capillōs. Intereā genitor Tiberīnī ad flūminis undam uulnera siccābat lymphīs corpusque leuābat arboris acclīnis truncō. Procul aerea rāmīs {{versus|835}} dēpendet galea et prātō grauia arma quiēscunt. Stant lēctī circum iuuenēs; ipse aeger anhēlāns colla fouet fūsus prōpexam in pectore barbam; multa super Lausō rogitat, multumque remittit quī reuocent maestīque ferant mandāta parentis. {{versus|840}} At Lausum sociī exanimem super arma ferēbant flentēs, ingentem atque ingentī uulnere uictum. Agnōuit longē gemitum praesāga malī mēns. Cānitiem multō dēfōrmat puluere et ambās ad caelum tendit palmās et corpore inhaeret. {{versus|845}} 'Tantane mē tenuit uīuendī, nāte, uoluptās, ut prō mē hostīlī paterer succēdere dextrae, quem genuī? Tuane haec genitor per uulnera seruor morte tuā uīuēns? Heu, nunc miserō mihi dēmum exitium īnfēlīx, nunc altē uulnus adāctum! {{versus|850}} īdem ego, nāte, tuum maculāuī crīmine nōmen, pulsus ob inuidiam soliō scēptrīsque paternīs. Dēbueram patriae poenās odiīsque meōrum: omnīs per mortīs animam sontem ipse dedissem! Nunc uīuō neque adhūc hominēs lūcemque relinquō. {{versus|855}} Sed linquam.' Simul hōc dīcēns attollit in aegrum sē femur et, quamquam uīs altō uulnere tardat, haud dēiectus equum dūcī iubet. Hōc decus illī, hōc sōlāmen erat, bellis hōc uictor abībat omnibus. Adloquitur maerentem et tālibus īnfit: {{versus|860}} 'Rhaebe, diū, rēs sī qua diū mortālibus ūlla est, uīximus. Aut hodiē uictor spolia illa cruentī et caput Aenēae referēs Lausīque dolōrum ultor eris mēcum, aut, aperit sī nūlla uiam uīs, occumbēs pariter; neque enim, fortissime, crēdō, {{versus|865}} iussa aliēna patī et dominōs dignābere Teucrōs.' Dīxit, et exceptus tergō cōnsuēta locāuit membra manūsque ambās iaculīs onerāuit acūtīs, aere caput fulgēns cristāque hirsūtus equīnā. Sīc cursum in mediōs rapidus dedit. Aestuat ingēns {{versus|870}} ūnō in corde pudor mixtōque īnsānia lūctū. Atque hīc Aenēān magnā ter uōce uocāuit. Aenēās agnōuit enim laetusque precātur: 'Sīc pater ille deum faciat, sīc altus Apollō! {{versus|875}} Incipiās cōnferre manum.' Tantum effātus et īnfēstā subit obuius hastā. Ille autem: 'Quid mē ēreptō, saeuissime, nātō terrēs? Haec uia sōla fuit quā perdere possēs: nec mortem horrēmus nec dīuum parcimus ūllī. {{versus|880}} Dēsine, nam ueniō moritūrus et haec tibi portō dōna prius.' Dīxit, tēlumque intorsit in hostem; inde aliud super atque aliud fīgitque uolatque ingentī gȳrō, sed sustīnet aureus umbō. Ter circum astantem laeuōs equitāuit in orbīs {{versus|885}} tēla manū iaciēns, ter sēcum Trōius hērōs immānem aerātō circumfert tegmine siluam. Inde ubi tōt trāxisse morās, tōt spīcula taedet uellere, et urgētur pugnā cōngressus inīquā, multa mouēns animō iam tandem ērumpit et inter {{versus|890}} bellātōris equī caua tempora cōnicit hastam. Tollit sē arrēctum quadripēs et calcibus aurās uerberat, effūsumque equitem super ipse secūtus implicat ēiectōque incumbit cernuus armō. Clāmōre incendunt caelum Trōēsque Latīnī- {{versus|895}} que. Aduolat Aenēās uāgīnāque ēripit ēnsem et super haec: 'Ubi nunc Mēzentius ācer et illa effera uīs animī?' Contrā Tyrrhēnus, ut aurās suspiciēns hausit caelum mentemque recēpit: 'Hostis amāre, quid increpitās mortemque mināris? {{versus|900}} nūllum in caede nefās, nec sīc ad proelia uēnī, nec tēcum meus haec pepigit mihi foedera Lausus. Ūnum hōc per sī quā est uictis uenia hostibus ōrō: corpus humō patiāre tegī. Sciō acerba meōrum circumstāre odia: hunc, ōrō, dēfende furōrem {{versus|905}} et mē cōnsortem nātī concēde sepulcrō.' Haec loquitur, iugulōque haud īnscius accipit ēnsem undantīque animam diffundit in arma cruōre. </poem> {{Liber |Ante=Liber IX |AnteNomen=Aeneis/Liber IX |Post=Liber XI |PostNomen=Aeneis/Liber XI }} </div> {{finis}} {{textquality|75%}} [[en:Aeneid/Book X]] [[it:Eneide/Libro decimo]] 9pl0j0njimzwbhk5zmhnsm2nfmfz2tv 0 3257 265205 253129 2026-05-10T11:37:13Z Saumache 27923 265205 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Vergilius Maro |OperaeTitulus= Aeneis |OperaeWikiPagina= Aeneis |Annus= inter 29 et 19 a.Ch.n. |SubTitulus= Liber XI }} <div class="verse"> {{Liber |Ante= Liber X |AnteNomen= Aeneis/Liber X |Post= Liber XII |PostNomen= Aeneis/Liber XII }} <poem> Ōceanum intereā surgēns Aurōra relīquit:{{r|1|}} Aenēās, quamquam et sociīs dare tempus humandīs praecipitant cūrae turbātaque fūnere mēns est, uōta deum prīmō uictor soluēbat Eōō. Ingentem quercum dēcīsīs undique rāmīs {{Versus|5}} cōnstituit tumulō fulgentiaque induit arma, Mēzentī ducis exuuiās, tibi magne tropaeum bellipotēns; aptat rōrāntis sanguine cristās tēlaque trunca uirī, et bis sex thōrāca petītum perfossumque locīs, clipeumque ex aere sinistrae {{Versus|10}} subligat atque ēnsem collō suspendit eburnum. Tum sociōs (namque omnis eum stīpāta tegēbat turba ducum) sīc incipiēns hortātur ouantīs: 'Maxima rēs effecta, uirī; timor omnis abestō, quod superest; haec sunt spolia et dē rēge superbō {{Versus|15}} prīmitiae manibusque meīs Mēzentius hic est. Nunc iter ad rēgem nōbis mūrōsque Latīnōs. Arma parāte, animīs et spē praesūmite bellum, nē qua mora ignārōs, ubi prīmum uellere signa adnuerint superī pūbemque ēdūcere castrīs, {{Versus|20}} impediat segnīsue metū sententia tardet. Intereā sociōs inhumātaque corpora terrae mandēmus, quī sōlus honōs Acheronte sub īmō est. Īte,' ait 'ēgregiās animās, quae sanguine nōbīs hanc patriam peperēre suō, decorāte suprēmīs {{Versus|25}} mūneribus, maestamque Euandrī prīmus ad urbem mittātur Pallās, quem nōn uirtūtis egentem abstulit ātra diēs et fūnere mersit acerbō.' Sīc ait inlacrimāns, recipitque ad līmina gressum corpus ubi exanimī positum Pallantis Acoetēs {{Versus|30}} seruābat senior, quī Parrhasiō Euandrō armiger ante fuit, sed nōn fēlīcibus aequē tum comes auspiciīs cārō datus ībat alumnō. Circum omnis famulumque manus Trōiānaque turba et maestum Īliadēs crīnem dē mōre solūtae. {{Versus|35}} Ut uērō Aenēās foribus sēsē intulit altīs ingentem gemitum tūnsīs ad sīdera tollunt pectoribus, maestōque immūgit rēgia lūctū. Ipse caput niueī fultum Pallantis et ōra ut uīdit lēuīque patēns in pectore uulnus {{Versus|40}} cuspidis Ausoniae, lacrimīs ita fātur obortīs: 'Tēne,' inquit 'miserande puer, cum laeta uenīret, inuīdit Fortūna mihī, nē rēgna uidērēs nostra neque ad sēdēs uictor ueherēre paternās? Nōn haec Euandrō dē tē prōmissa parentī {{Versus|45}} discēdēns dederam, cum mē complexus euntem mitteret in magnum imperium metuēnsque monēret ācris esse uirōs, cum dūrā proelia gente. Et nunc ille quidem spē multum captus inānī fors et uōta facit cumulatque altāria dōnīs, {{Versus|50}} nōs iuuenem exanimum et nīl iam caelestibus ūllīs dēbentem uānō maestī comitāmur honōre. Īnfēlīx, nātī fūnus crūdēle uidēbis! Hī nostrī reditūs exspectātīque triumphī? Haec mea magna fidēs? At nōn, Euandre, pudendīs {{Versus|55}} uulneribus pulsum aspiciēs, nec sospite dīrum optābis nātō fūnus pater. Eī mihi quantum praesidium, Ausonia, et quantum tū perdis, Iūle!' Haec ubi dēflēuit, tollī miserābile corpus imperat, et tōtō lēctōs ex agmine mittit {{Versus|60}} mīlle uirōs quī sūprēmum comitentur honōrem intersintque patris lacrimīs, sōlācia lūctūs exigua ingentis, miserō sed dēbita patrī. Haud segnēs aliī crātīs et molle ferētrum arbuteīs texunt uirgīs et uīmine quernō {{Versus|65}} exstrūctōsque torōs obtentū frōndis inumbrant. Hīc iuuenem agrestī sūblīmem strāmine pōnunt: quālem uirgineō dēmessum pollice flōrem seu mollis uiolae seu languentis hyacinthī, cui neque fulgor adhūc nec dum sua fōrma recessit, {{Versus|70}} nōn iam māter alit tellūs uīrīsque ministrat. Tum geminās uestīs aurōque ostrōque rigentīs extulit Aenēās, quās illī laeta labōrum ipsa suīs quondam manibus Sīdōnia Dīdō fēcerat et tenuī tēlās discrēuerat aurō. {{Versus|75}} Hārum ūnam iuuenī sūprēmum maestus honōrem induit ārsūrāsque comās obnūbit amictū, multaque praetereā Laurentis praemia pugnae aggerat et longō praedam iubet ōrdine dūcī; addit equōs et tēla quibus spoliāuerat hostem. {{Versus|80}} Uīnxerat et post terga manūs, quōs mitteret umbrīs īnferiās, caesō sparsūrus sanguine flammās, indūtōsque iubet truncōs hostīlibus armīs ipsōs ferre ducēs inimīcaque nōmina fīgī. Dūcitur īnfēlīx aeuō cōnfēctus Acoetēs, {{Versus|85}} pectora nunc foedāns pugnīs, nunc unguibus ōra, sternitur et tōtō prōiectus corpore terrae; dūcunt et Rutulō perfūsōs sanguine currūs. Post bellātor equus positīs īnsignibus Aethōn it lacrimāns guttīsque ūmectat grandibus ōra. {{Versus|90}} Hastam aliī galeamque ferunt, nam cētera Turnus uictor habet. Tum maesta phalanx Teucrīque sequuntur Tyrrhēnīque omnēs et uersīs Arcades armīs. Postquam omnis longē comitum praecesserat ōrdō, substitit Aenēās gemitūque haec addidit altō: {{Versus|95}} 'Nōs aliās hinc ad lacrimās eadem horrida bellī fāta uocant: saluē aeternum mihi, maxime Pallā, aeternumque ualē.' Nec plūra effātus ad altōs tendēbat mūrōs gressumque in castra ferēbat. Iamque ōrātōrēs aderant ex urbe Latīnā {{Versus|100}} uēlātī rāmīs oleae ueniamque rogantēs: corpora, per campōs ferrō quae fūsa iacēbant, redderet ac tumulō sineret succēdere terrae; nūllum cum uictīs certāmen et aethere cassīs; parceret hospitibus quondam socerīsque uocātīs. {{Versus|105}} Quōs bonus Aenēās haud aspernanda precantīs prōsequitur ueniā et uerbīs haec īnsuper addit: 'Quaenam uōs tantō fortūna indigna, Latīnī, implicuit bellō, quī nōs fugiātis amīcōs? Pācem mē exanimīs et Mārtīs sorte perēmptīs {{Versus|110}} ōrātīs? Equidem et uīuīs concēdere uellem. Nec uēnī, nisi fāta locum sēdemque dedissent, nec bellum cum gente gerō; rēx nostra relīquit hospitia et Turnī potius sē crēdidit armīs. Aequius huic Turnum fuerat sē oppōnere mortī. {{Versus|115}} Sī bellum fīnīre manū, sī pellere Teucrōs apparat, hīs mēcum decuit concurrere tēlīs: uixet cui uītam deus aut sua dextra dedisset. Nunc īte et miserīs suppōnite cīuibus ignem.' Dīxerat Aenēās. Illī obstipuēre silentēs {{Versus|120}} cōnuersīque oculōs inter sē atque ōra tenēbant. Tum senior semperque odiīs et crīmine Drancēs īnfēnsus iuuenī Turnō sīc ōre uicissim ōrsa refert: 'Ō fāma ingēns, ingentior armīs, uir Trōiāne, quibus caelō tē laudibus aequem? {{Versus|125}} Iūstitiaene prius mīrer bellīne labōrum? Nōs uērō haec patriam grātī referēmus ad urbem et tē, sī qua uiam dederit Fortūna, Latīnō iungēmus rēgī. Quaerat sibi foedera Turnus. Quīn et fātālīs mūrōrum attollere mōlēs {{Versus|130}} saxaque subuectāre umerīs Trōiāna iuuābit.' Dīxerat haec ūnōque omnēs eadem ōre fremēbant. Bis sēnōs pepigēre diēs, et pāce sequestrā per siluās Teucrī mixtīque impūne Latīnī errāuēre iugīs. Ferrō sonat alta bipennī {{Versus|135}} fraxinus, ēuertunt āctās ad sīdera pīnus, rōbora nec cuneīs et olentem scindere cedrum nec plaustrīs cessant uectāre gementibus ornōs. Et iam Fāma uolāns, tantī praenuntia lūctūs, Euandrum Euandrīque domōs et moenia replet, {{Versus|140}} quae modo uictōrem Latiō Pallanta ferēbat. Arcades ad portās ruere et dē mōre uetustō fūnereās rapuēre facēs; lūcet uia longō ōrdine flammārum et lātē discrīminat agrōs. Contrā turba Phrygum ueniēns plangentia iungit {{Versus|145}} agmina. Quae postquam mātrēs succēdere tēctīs uīdērunt, maestam incendunt clāmōribus urbem. At nōn Euandrum potis est uīs ūlla tenēre, sed uenit in mediōs. Feretrō Pallante repostō prōcubuit super atque haeret lacrimānsque gemēnsque, {{Versus|150}} et uia uix tandem uōcī laxāta dolōre est: 'Nōn haec, ō Pallā, dederās prōmissa parentī, cautius ut saeuō uellēs tē crēdere Mārtī. Haud ignārus eram quantum noua glōria in armīs et praedulce decus prīmō certāmine posset. {{Versus|155}} Prīmitiae iuuenīs miserae bellīque propinquī dūra rudīmenta, et nūllī exaudīta deōrum uōta precēsque meae! Tūque, ō sanctissima coniūnx, fēlīx morte tuā neque in hunc seruāta dolōrem! Contrā ego uīuendō uīcī mea fāta, superstes {{Versus|160}} restārem ut genitor. Trōum socia arma secūtum obruerent Rutulī tēlīs! Animam ipse dedissem atque haec pompa domum mē, nōn Pallanta, referret! Nec uōs arguerim, Teucrī, nec foedera nec quās iūnximus hospitiō dextrās: sors ista senectae {{Versus|165}} dēbita erat nostrae. Quod sī immātūra manēbat mors gnātum, caesīs Volscōrum mīlibus ante dūcentem in Latium Teucrōs cecidisse iuuābit. Quīn ego nōn aliō digner tē funūre, Pallā, quam pius Aenēās et quam magnī Phryges et quam {{Versus|170}} Tyrrhēnīque ducēs, Tyrrhēnum exercitus omnis. Magna tropaea ferunt quōs dat tua dextera lētō; tū quoque nunc stārēs immānīs truncus in aruīs, esset pār aetās et ĭdem sī rōbur ab annīs, Turnē. Sed īnfēlīx Teucrōs quid dēmoror armīs? {{Versus|175}} uādite et haec memorēs rēgī mandāta referte: quod uītam moror inuīsam Pallante perēmptō dextera causa tua est, Turnum gnātōque patrīque quam dēbēre uidēs. Meritīs uacat hic tibi sōlus fortūnaeque locus. Nōn uītae gaudia quaerō, {{Versus|180}} nec fās, sed gnāto mānīs perferre sub īmōs.' Aurōra intereā miserīs mortālibus almam extulerat lūcem referēns opera atque labōrēs: iam pater Aenēās, iam curuō in lītore Tarchōn cōnstituēre pyrās. Hūc corpora quisque suōrum {{Versus|185}} mōre tulēre patrum, subiectīsque ignibus ātrīs conditur in tenebrās altum cālīgine caelum. Ter circum accēnsōs cīnctī fulgentibus armīs dēcurrēre rogōs, ter maestum fūneris ignem lūstrāuēre in equīs ululātūsque ōre dēdēre. {{Versus|190}} Spargitur et tellūs lacrimīs, sparguntur et arma, it caelō clāmōrque uirum clangorque tubārum. Hīc aliī spolia occīsīs dērepta Latīnīs cōniciunt ignī, galeās ēnsīsque decōrōs frēnaque feruentīsque rotās; pars mūnera nōta, {{Versus|195}} ipsōrum clipeōs et nōn fēlīcia tēla. Multa boum circā mactantur corpora Mortī, saetigerōsque suēs raptāsque ex omnibus agrīs in flammam iugulant pecudēs. Tum lītore tōtō ārdentis spectant sociōs sēmustaque seruant {{Versus|200}} busta, neque āuellī possunt, nōx ūmida dōnec inuertit caelum stēllīs ārdentibus aptum. Nec minus et miserī dīuersā in parte Latīnī innumerās strūxēre pyrās, et corpora partim multa uirum terrae īnfodiunt, āuectaque partim {{Versus|205}} fīnitimōs tollunt in agrōs urbīque remittunt. Cētera cōnfūsaeque ingentem caedis aceruum nec numerō nec honōre cremant; tunc undique uastī certātim crēbrīs cōnlūcent ignibus agrī. Tertia lūx gelidam caelō dīmōuerat umbram: {{Versus|210}} maerentēs altum cinerem et cōnfūsa ruēbant ossa focīs tepidōque onerābant aggere terrae. Iam uērō in tēctīs, praedīuitis urbe Latīnī, praecipuus fragor et longī pars maxima lūctūs. Hīc mātrēs miseraeque nurūs, hīc cāra sorōrum {{Versus|215}} pectora maerentum puerīque parentibus orbī dīrum exsecrantur bellum Turnīque hymenaeōs; ipsum armīs ipsumque iubent dēcernere ferrō, quī rēgnum Italiae et prīmōs sibi poscat honōrēs. Ingrauat haec saeuus Drancēs sōlumque uocārī {{Versus|220}} testātur, sōlum poscī in certāmina Turnum. Multa simul contrā uariīs sententia dictīs prō Turnō, et magnum rēgīnae nōmen obumbrat, multa uirum meritīs sustentat fāma tropaeīs. Hōs inter mōtus, mediō in flagrante tumultū, {{Versus|225}} ecce super maestī magnā Diomēdis ab urbe lēgātī respōnsa ferunt: nihil omnibus āctum tantōrum impēnsīs operum, nīl dōna neque aurum nec magnās ualuisse precēs, alia arma Latīnīs quaerenda, aut pācem Trōiānō ab rēge petendum. {{Versus|230}} Dēficit ingentī lūctū rēx ipse Latīnus: fātālem Aenēān manifēstō nūmine ferrī admonet īra deum tumulīque ante ōra recentēs. Ergō concilium magnum prīmōsque suōrum imperiō accītōs alta intrā līmina cōgit. {{Versus|235}} Ollī cōnuēnēre fluuntque ad rēgia plēnīs tēcta uiīs. Sedet in mediīs et maximus aeuō et prīmus scēptrīs haud laetā fronte Latīnus. Atque hīc lēgātōs Aetōla ex urbe remissōs quae referant fārī iubet, et respōnsa reposcit {{Versus|240}} ōrdine cūncta suō. Tum facta silentia linguīs, et Venulus dictō pārēns ita fārier īnfīt: 'Vīdimus, ō cīuēs, Diomēdem Argīuaque castra, atque iter ēmēnsī cāsūs superāuimus omnīs, contigimusque manum quā concidit Īlia tellūs. {{Versus|245}} Ille urbem Argyripam patriae cognōmine gentis uictor Gargānī condēbat Iāpygis agrīs. Postquam intrōgressī et cōram data cōpia fandī, mūnera praeferimus, nōmen patriamque docēmus, quī bellum intulerint, quae causa attrāxerit Arpōs. {{Versus|250}} Audītīs ille haec placidō sīc reddidit ōre: 'Ō fortūnātae gentēs, Sāturnia rēgna, antīquī Ausoniī, quae uōs fortūna quiētōs sollicitat suādetque ignōta lacessere bella? Quīcumque Īliacōs ferrō uiolāuimus agrōs {{Versus|255}} (mittō ea quae mūrīs bellandō exhausta sub altīs, quōs Simois premat ille uirōs) īnfanda per orbem supplicia et scelerum poenās expendimus omnēs, uel Priamō miseranda manus; scit trīste Mineruae sīdus et Euboicae cautēs ultorque Caphēreus. {{Versus|260}} Mīlitiā ex illā dīuersum ad lītus abāctī Ātrīdēs Proteī Menelāus adusque columnās exsulat, Aetnaeōs uīdit Cyclōpas Ulixēs. Rēgna Neoptolemī referam uersōsque penātīs Īdomeneī? Libycōne habitantīs lītore Locrōs? {{Versus|265}} Ipse Mycēnaeus magnōrum ductor Achīuum coniugis īnfandae prīma inter līmina dextrā oppetiit, dēuictam Asiam subsēdit adulter. Inuīdisse deōs, patriīs ut redditus ārīs coniugium optātum et pulchram Calydōna uidērem? {{Versus|270}} Nunc etiam horribilī uīsū portenta sequuntur et sociī āmissī petiērunt aethera pennīs flūminibusque uagantur auēs (heu, dīra meōrum suppliciā!) et scopulōs lacrimōsīs uōcibus implent. Haec adeō ex illō mihi iam spēranda fuērunt {{Versus|275}} tempore cum ferrō caelestia corpora dēmēns appetiī et Veneris uiolāuī uulnere dextram. Nē uērō, nē mē ad tālīs impellite pugnās. Nec mihi cum Teucrīs ūllum post ēruta bellum Pergama nec ueterum meminī laetorue malōrum. {{Versus|280}} Mūnera quae patriīs ad mē portātis ab ōrīs uertite ad Aenēān. Stetimus tēla aspera contrā cōntulimusque manūs: expertō crēdite quantus in clipeum adsurgat, quō turbine torqueat hastam. Sī duo praetereā tālīs Īdaea tulisset {{Versus|285}} terra uirōs, ultrō Īnachiās uēnisset ad urbēs Dardanus, et uērsīs lūgēret Graecia fātīs. Quidquid apud dūrae cessātum est moenia Trōiae, Hectoris Aenēaeque manū uictōria Grāium haesit et in decimum uestīgia rettulit annum. {{Versus|290}} Ambō animīs, ambō īnsignēs praestantibus armīs, hīc pietāte prior. Coeant in foedera dextrae, quā datur; ast armīs concurrant arma cauēte.' Et respōnsa simul quae sint, rēx optime, rēgis audīstī et quae sit magnō sententia bellō.' {{Versus|295}} Vix ea lēgātī, uariusque per ōra cucurrit Ausonidum turbāta fremor, ceu saxa morantur cum rapidōs amnīs, fit clausō gurgite murmur uīcīnaeque fremunt rīpae crepitantibus undīs. Ut prīmum plācātī animī et trepida ōra quiērunt, {{Versus|300}} praefātus dīuōs soliō rēx īnfit ab altō: 'Ante equidem summā dē rē statuisse, Latīnī, et uellem et fuerat melius, nōn tempore tālī cōgere concilium, cum mūrōs adsidet hostīs. Bellum importūnum, cīuēs, cum gente deōrum {{Versus|305}} inuictīsque uirīs gerimus, quōs nūlla fatīgant proelia nec uictī possunt absistere ferrō. Spem sī quam ascītīs Aetōlum habuistis in armīs, pōnite. Spēs sibi quisque; sed haec quam angusta uidētis. Cētera quā rērum iaceant perculsa ruīna, {{Versus|310}} ante oculōs interque manūs sunt omnia uestrās. Nec quemquam incūsō: potuit quae plūrima uirtūs esse, fuit; tōtō certātum est corpore rēgnī. Nunc adeō quae sit dubiae sententia mēntī, expediam et paucīs (animōs adhibēte) docēbō. {{Versus|315}} Est antīquus ager Tuscō mihi proximus amnī, longus in occāsum, fīnīs super usque Sicānōs; Auruncī Rutulīque serunt, et uōmere dūrōs exercent collīs atque hōrum asperrima pāscunt. Haec omnīs regiō et celsī plaga pīnea montīs {{Versus|320}} cēdat amīcitiae Teucrōrum, et foederis aequās dīcāmus lēgēs sociōsque in rēgna uocēmus: cōnsīdant, sī tantus amor, et moenia condant. Sīn aliōs fīnīs aliamque capessere gentem est animus possuntque solō dēcēdere nostrō, {{Versus|325}} bis dēnās Italō texāmus rōbore nāuīs; seu plūrīs complēre ualent, iacet omnis ad undam mātereīs: ipsī numerumque modumque carīnis praecipiant, nōs aera, manūs, nāuālia dēmus. Praetereā, quī dicta ferant et foedera firment {{Versus|330}} centum ōrātōrēs prīmā dē gente Latīnōs īre placet pācisque manū praetendere rāmōs, mūnera portantīs aurīque eborisque talentā et sellam rēgnī trabeamque īnsignia nostrī. Cōnsulite in medium et rēbus succurrite fessīs.' {{Versus|335}} Tum Drānces īdem īnfēnsus, quem glōria Turnī oblīquā inuidiā stimulīsque agitābat amārīs, largus opum et linguā melior, sed frīgida bellō dextera, cōnsiliīs habitus nōn futtilis auctor, sēditiōne potēns (genus huic māterna superbum {{Versus|340}} nōbilitās dabat, īncertum dē patre ferēbat), surgit et hīs onerat dictīs atque aggerat īrās: 'Rēm nūllī obscūram nostrae nec uōcis egentem cōnsulis, ō bone rēx: cunctī sē scīre fatentur quid fortūna ferat populī, sed dīcere mussant. {{Versus|345}} Det lībertātem fandī flātūsque remittat, cuius ob auspicium īnfaustum mōrēsque sinistrōs (dīcam equidem, licet arma mihī mortemque minētur) lūmina tot cecidisse dūcum tōtamque uidēmus cōnsēdisse urbem lūctū, dum Trōia temptat {{Versus|350}} castra fugae fīdēns et caelum territat armīs. Ūnum etiam dōnīs istīs, quae plūrima mittī Dardanidīs dīcīque iubēs, ūnum, optime rēgum, ādiciās, nec tē ūllīus uiolentia uincat quīn nātam ēgregiō generō dignisque hymenaeīs {{Versus|355}} des pater, et pācem hanc aeternō foedere iungās. Quod sī tantus habet mentēs et pectora terror, ipsum obtestēmur ueniamque ōrēmus ab ipsō: cēdat, iūs proprium rēgī patriaeque remittat. Quid miserōs totiēns in aperta perīcula cīuīs {{Versus|360}} prōicis, ō Latiō caput hōrum et causa malōrum? Nūlla salūs bellō, pācem tē poscimus omnēs, Turne, simul pācis solum inuiolābile pignus. Prīmus ego, inuīsum quem tū tibi fingīs (et esse nīl moror), ēn supplex ueniō. Miserēre tuōrum, {{Versus|365}} pōne animōs et pulsus abī. Sat fūnera fūsī uīdimus īngentīs et dēsōlāuimus agrōs. Aut, sī fāma mouet, sī tantum pectore rōbur concipis et sī adeō dōtālis rēgia cordī est, audē atque aduersum fīdēns fer pectus in hostem. {{Versus|370}} Scīlicet ut Turnō contingat rēgia coniūnx, nōs animae uīlēs, inhumāta īnflētaque turba, sternāmur campīs. Etiam tū, sī qua tibī uīs, sī patriī quid Mārtis habēs, illum aspice contrā quī uocat.' {{Versus|375}} Tālibus exārsit dictīs uiolentia Turnī. Dat gemitum rumpitque hās īmō pectore uōcēs: 'Larga quidem semper, Drānce, tibi cōpia fandī tum cum bella manūs poscunt, patribusque uocātīs prīmus ades. Sed nōn replenda est cūria uerbīs, {{Versus|380}} quae tūtō tibi magna uolant, dum distinet hostem agger mūrōrum nec inundant sanguine fossae. Proinde tonā ēloquiō (solitum tibi) mēque timōris argue tū, Drāncē, quandō tōt strāgis aceruōs Teucrōrum tua dextra dedit, passimque tropaeīs {{Versus|385}} īnsignīs agrōs. Possit quid uīuida uirtūs experiāre licet, nec longē scīlicet hostēs quaerendī nōbīs; circumstant undique mūrōs. Īmus in aduersōs (quid cessās?) an tibi Māuors uēntōsa in linguā pedibusque fugācibus istīs {{Versus|390}} semper erit? Pulsus ego? Aut quisquam meritō, foedissime, pulsum arguet, Īliacō tumidum quī crēscere Thybrim sanguine et Euandrī tōtam cum stirpe uidēbit prōcubuisse domum atque exūtōs Arcadas armīs? {{Versus|395}} Haud ita mē expertī Bitiās et Pandarus ingēns et quōs mīlle diē uictor sub Tartara mīsī, inclūsus mūrīs hostīlīque aggere saeptus. Nūlla salūs bellō? Capitī cane tālia, dēmēns, Dardaniō rēbusque tuīs. Proinde omnia magnō {{Versus|400}} nē cessā turbāre metū atque extollere uīrīs gentis bis uictae, contrā premere arma Latīnī. Nunc et Myrmidonum procerēs Phrygia arma tremēscunt, nunc et Tȳdīdēs et Lārīsaeus Achillēs, amnis et Hadriacās retrō fugit Aufidus undās. {{Versus|405}} Uel cum sē pauidum contrā mea iūrgia fingit, artificis scelus, et formīdine crīmen acerbat. Numquam animam tālem dextrā hāc (absiste mouērī) āmittēs: habitet tēcum et sit pectore in istō. Nunc ad tē et tua magna, pater, cōnsulta reuertor. {{Versus|410}} Sī nūllam nostrīs ultrā spem pōnis in armīs, sī tam dēsertī sumus et semel agmine uersō funditus occidimus neque habet Fortūna regressum, ōrēmus pācem et dextrās tendāmus inertīs. Quamquam ō sī solitae quicquam uirtūtis adesset! {{Versus|415}} Ille mihi ante aliōs fortūnātusque labōrum ēgregiusque animī, quī, nē quid tāle uidēret, prōcubuit moriēns et humum semel ōre momordit. Sīn et opēs nōbīs et adhūc intācta iuuentūs auxiliōque urbēs Italae populīque supersunt, {{Versus|420}} sīn et Trōiānīs cum multō glōria uēnit sanguine (sunt illīs sua fūnera, pārque per omnīs tempestās), cūr indecorēs in līmine prīmō dēficimus? Cūr ante tubam tremor occupat artūs? Multa diēs uariīque labor mūtābilis aeuī {{Versus|425}} rettulit in melius, multōs alterna reuīsēns lūsit et in solidō rūrsus Fortūna locāuit. Nōn erit auxiliō nōbīs Aetōlus et Arpī: at Messāpus erit fēlīxque Tolumnius et quōs tōt populī mīsēre ducēs, nec parua sequētur {{Versus|430}} glōria dēlēctōs Latiō et Laurentibus agrīs. Est et Volscōrum ēgregiā dē gente Camilla agmen agēns equitum et flōrentīs aere cateruās. Quod sī mē sōlum Teucrī in certāmina poscunt idque placet tantumque bonīs commūnibus obstō, {{Versus|435}} nōn adeō hās exōsa manus Victōria fūgit ut tanta quicquam prō spē temptāre recūsem. Ībō animīs contrā, uel magnum praestet Achillem factaque Volcānī manibus paria induat armā ille licet. Uōbīs animam hanc socerōque Latīnō {{Versus|440}} Turnus ego, haud ūllī ueterum uirtūte secundus, dēuōuī. Sōlum Aenēās uocat? Et uocet ōrō; nēc Drāncēs potius, sīue est haec īra deōrum, morte luat, sīue est uirtūs et glōria, tollat.' Illī haec inter sē dubiīs dē rēbus agēbant {{Versus|445}} certantēs: castra Aenēās aciemque mouēbat. Nuntius īngentī per rēgia tēcta tumultū ecce ruit magnīsque urbem terrōribus implet: īnstrūctōs aciē Tiberīnō ā flūmine Teucrōs Tyrrhēnamque manum tōtīs dēscendere campīs. {{Versus|450}} Extemplō turbātī animī concussaque uulgī pectora et arrēctae stimulīs haud mollibus īrae. Arma manū trepidī poscunt, fremit arma iuuentūs, flent maestī mussantque patrēs. Hīc undique clāmor dissēnsū uariō magnus sē tollit in aurās, {{Versus|455}} haud secus atque altō in lūcō cum forte cateruae cōnsēdēre auium, piscōsōue amne Padūsae dant sonitum raucī per stāgna loquācia cycnī. 'Immo,' ait 'ō cīuēs,' arreptō tempore Turnus, 'Cōgite concilium et pācem laudāte sedentēs; {{Versus|460}} illī armīs in rēgna ruunt.' Nec plūra locūtus corripuit sēsē et tēctīs citus extulit altīs. 'Tū, Voluse, armārī Volscōrum ēdīce manīplīs, dūc' ait 'et Rutulōs. Equitem Messāpus in armīs, et cum frātre Corās lātīs diffundite campīs. {{Versus|465}} Pars aditūs urbis firment turrīsque capessant; cētera, quā iussō, mēcum manus īnferat arma.' Īlicet in mūrōs tōtā discurritur urbe. Concilium ipse pater et magna incepta Latīnus dēserit ac trīstī turbātus tempore differt, {{Versus|470}} multaque sē incūsat quī nōn accēperit ultrō Dardanium Aenēān generumque ascīuerit urbī. Praefodiunt aliī portās aut saxa sudēsque subuectant. Bellō dat signum rauca cruentum būcina. Tum mūrōs uariā cinxēre corōnā {{Versus|475}} mātrōnae puerīque, uocat labor ultimus omnīs. Nec nōn ad templum summāsque ad Palladis arcēs subuehitur magnā mātrum rēgīna cateruā dōna ferēns, iuxtāque comes Lāuīnia uirgō, causa malī tantī, oculōs dēiecta decōrōs. {{Versus|480}} Succēdunt mātrēs et templum tūre uapōrant et maestās altō fundunt dē līmine uōcēs: 'Armipotēns, praeses bellī, Trītōnia uirgō, frange manū tēlum Phrygiī praedōnis, et ipsum prōnum sterne solō portīsque effunde sub altīs.' {{Versus|485}} Cingitur ipse furēns certātim in proelia Turnus. Iamque adeō rutilum thōrāca indūtus aēnīs horrēbat squāmis sūrāsque inclūserat aurō, tempora nūdus adhūc, laterīque accinxerat ēnsem, fulgēbatque altā dēcurrēns aureus arce {{Versus|490}} exsultatque animīs et spē iam praecipit hostem: quālis ubi abruptīs fūgit praesēpiā uinclīs tandem līber equus, campōque potītus apertō aut ille in pāstus armentaque tendit equārum aut adsuētus aquae perfundī flūmine nōtō {{Versus|495}} ēmicat, arrēctīsque fremit ceruīcibus altē luxuriāns lūduntque iubae per colla, per armōs. Obuia cui Volscōrum aciē comitante Camilla occurrit portīsque ab equō rēgīna sub ipsīs dēsiluit, quam tōta cohors imitāta relictīs {{Versus|500}} ad terram dēflūxit equīs; tum tālia fātur: 'Turne, suī meritō sī qua est fīdūcia fortī, audeō et Aeneadum prōmittō occurrere turmae sōlaque Tyrrhēnōs equitēs īre obuia contrā. Mē sine prīma manū temptāre perīcula bellī, {{Versus|505}} tū pedes ad mūrōs subsiste et moenia seruā.' Turnus ad haec oculōs horrendā in uirgine fīxus: 'Ō decus Italiae uirgō, quās dīcere grātēs quasue referre parem? Sed nunc, est omnia quandō iste animus suprā, mēcum partīre labōrem. {{Versus|510}} Aenēās, ut fāma fidem missīque reportant explōrātōrēs, equitum leuia improbus arma praemīsit, quaterent campōs; ipse ardua montis per dēserta iugō superāns aduentat ad urbem. Fūrta parō bellī conuexō in trāmite siluae, {{Versus|515}} ut biuiās armātō obsīdam mīlite faucēs. Tū Tyrrhēnum equitem cōnlātīs excipe signīs; tēcum ācer Messāpus erit turmaeque Latīnae Tīburtīque manus, ducis et tū concipe cūram.' Sīc ait, et paribus Messāpum in proelia dictīs {{Versus|520}} hortātur sociōsque ducēs et pergit in hostem. Est curuō anfractū uāllēs, accommoda fraudī armōrumque dolīs, quam dēnsīs frondibus ātrum urget utrimque latus, tenuis quō sēmita dūcit angustaeque ferunt faucēs aditūsque malignī. {{Versus|525}} Hanc super in speculīs summōque in uertice montis plānitiēs ignōta iacet tūtīque receptūs, seu dextrā laeuāque uelīs occurrere pugnae sīue īnstāre iugīs et grandia uoluere saxa. Hīc iuuenis nōtā fertur regiōne uiārum {{Versus|530}} arripuitque locum et siluīs īnsēdit inīquīs. Vēlōcem intereā superīs in sēdibus Ōpim, ūnam ex uirginibus sociīs sacrāque cateruā, compellābat et hās trīstīs Lātōnia uōcēs ōre dabat: 'Graditur bellum ad crūdēle Camilla, {{Versus|535}} ō uirgō, et nostrīs nēquīquam cingitur armīs, cāra mihi ante aliās. Nēque enim nouus iste Diānae uēnit amor subitāque animum dulcēdine mōuit. Pulsus ob inuidiam rēgnō uīrīsque superbās Prīuernō antīquā Metabus cum excēderet urbe, {{Versus|540}} īnfantem fugiēns mediā inter proelia bellī sustulit exsiliō comitem, mātrīsque uocāuit nōmine Casmillae mūtātā parte Camillam. Ipse sinū prae sē portāns iuga longa petēbat sōlōrum nemorum: tēla undique saeua premēbant {{Versus|545}} et circumfūsō uolitābant mīlite Volscī. Ecce fugae mediō summīs Amasēnus abundāns spūmābat rīpīs, tantus sē nūbibus imber rūperat. Ille innāre parāns īnfantis amōre tardātur cārōque onerī timet. Omnia sēcum {{Versus|550}} uersantī subitō uix haec sententia sēdit: tēlum immāne manū ualidā quod forte gerēbat bellātor, solidum nōdis et rōbore coctō, huic nātam libro et siluestrī sūbere clausam implicat atque habilem mediae circumligat hastae; {{Versus|555}} quam dextrā īngentī lībrāns ita ad aethera fātur: 'Alma, tibi hanc, nemorum cultrīx, Lātōnia uirgō, ipse pater famulam uoueō; tua prīma per aurās tēla tenēns supplex hostem fugit. Accipe, testor, dīua tuam, quae nunc dubiīs committitur aurīs.' {{Versus|560}} Dixit, et adductō contortum hastīle lacertō immittit: sonuēre undae, rapidum super amnem īnfēlīx fugit in iaculō strīdente Camilla. At Metabus magnā propius iam urgente cateruā dat sēsē fluuiō, atque hastam cum uirgine uictor {{Versus|565}} grāmineō, dōnum Triuiae, dē caespite uellit. Nōn illum tēctīs ūllae, nōn moenibus urbēs accēpēre (neque ipse manūs feritāte dedisset), pāstōrum et sōlis ēxēgit montibus aeuum. Hīc nātam in dūmīs interque horrentia lustra {{Versus|570}} armentālis equae mammīs et lacte ferīnō nūtrībat teneris immulgēns ūbera labrīs. Utque pedum prīmīs īnfāns uestīgia plantīs īnstiterat, iaculō palmās armāuit acūtō spīculaque ex umerō paruae suspendit et arcum. {{Versus|575}} Prō crīnālī aurō, prō longae tegmine pallae tigridis exuuiae per dorsum ā uertice pendent. Tēla manū iam tum tenerā puerīlia torsit et fundam teretī circum caput ēgit habēna Strȳmoniamque gruem aut album dēiēcit olōrem. {{Versus|580}} Multae illam frūstrā Tyrrhēna per oppida mātrēs optāuēre nurum; sōlā contenta Diānā aeternum tēlōrum et uirginitātis amōrem intemerāta colit. Uellem haud correpta fuisset mīlitiā tālī cōnāta lacessere Teucrōs: {{Versus|585}} cāra mihī comitumque foret nunc ūna meārum. Uērum age, quandoquidem fātīs urgētur acerbīs, lābere, nympha, polō fīnīsque inuīse Latīnōs, trīstis ubi īnfaustō committitur ōmine pugna. Haec cape et ultrīcem pharetrā dēprōme sagittam: {{Versus|590}} hāc, quīcumque sacrum uiolārit uulnere corpus, Trōs Italusque, mihī pariter det sanguine poenās. Post ego nūbe cauā miserandae corpus et arma īnspoliāta feram tumulō patriaeque repōnam.' Dīxit, at illa leuis caelī dēlāpsa per aurās {{Versus|595}} īnsonuit nigrō circumdata turbine corpus. At manus intereā mūrīs Trōiāna propinquat, Etrūscīque ducēs equitumque exercitus omnis compositī numerō in turmās. Fremit aequore tōtō īnsultāns sonipēs et pressīs pugnat habēnīs {{Versus|600}} hūc conuersus et hūc; tum lātē ferreus hastīs horret ager campīque armīs sublīmibus ārdent. Nec nōn Messāpus contrā celerēsque Latīnī et cum frātre Corās et uirginis āla Camillae aduērsī campō appārent, hastāsque reductīs {{Versus|605}} prōtendunt longē dextrīs et spīcula uibrant, aduentusque uirum fremitusque ārdēscit equōrum. Iamque intrā iactum tēlī prōgressus uterque substiterat: subitō ērumpunt clāmōre furentīs- que exhortantur equōs, fundunt simul undique tēla {{Versus|610}} crēbra niuis rītū, caelumque obtexitur umbrā. Continuō aduersīs Tyrrhēnus et ācer Aconteus cōnīxī incurrunt hastīs prīmīque ruīnam dant sonitū ingentī perfrāctaque quādripedantum pectora pectoribus rumpunt; excussus Aconteus {{Versus|615}} fulminis in mōrēm aut tormentō ponderis āctī praecipitat longē et uītam dispergit in aurās. Extemplō turbātae aciēs, uersīque Latīnī rēiciunt parmās et equōs ad moenia uertunt; Trōes agunt, princēps turmās indūcit Asīlās. {{Versus|620}} Iamque propinquābant portīs rūrsusque Latīnī clāmōrem tollunt et mollia colla reflectunt; hī fugiunt penitusque datīs referuntur habēnīs. Quālis ubi alternō prōcurrēns gurgite pontus nunc ruit ad terram scopulōsque superiacit undā {{Versus|625}} spūmeus extrēmamque sinū perfundit harēnam, nunc rapidus retrō atque aestū reuolūta resorbēns saxa fugit lītusque uadō lābente relinquit: bis Tuscī Rutulōs ēgēre ad moenia uersōs, bis reiectī armīs respectant terga tegentēs. {{Versus|630}} Tertia sed postquam congressī in proelia tōtās implicuēre inter sē aciēs lēgitque uirum uir, tum uērō et gemitus morientum et sanguine in altō armaque corporaque et permixtī caede uirōrum sēmianimēs uoluuntur equī, pugna aspera surgit. {{Versus|635}} Orsilochus Remulī, quandō ipsum horrēbat adīre, hastam intorsit equō ferrumque sub aure relīquit; quō sonipēs ictū furit arduus altaque iactat uulneris impatiēns arrēctō pectore crūra, uoluitur ille excussus humī. Cētillus Iollān {{Versus|640}} īngentemque animīs, īngentem corpore et armīs dēicit Herminium, nūdō cui uertice fulua caesariēs nūdīque umerī nec uulnera terrent; tantus in arma patet. Lātōs huic hasta per armōs ācta tremit duplicatque uirum trānsfīxa dolōre. {{Versus|645}} Funditur āter ubīque cruor; dant fūnera ferrō certantēs pulchramque petunt per uulnera mortem. At mediās inter caedēs exsultat Amāzon ūnum exserta latus pugnae, pharetrāta Camilla, et nunc lenta manū spargēns hastīlia dēnset, {{Versus|650}} nunc ualidam dextrā rapit indēfessa bipennem; aureus ex umerō sonat arcus et arma Diānae. Illa etiam, sī quandō in tergum pulsa recessit, spīcula conuērsō fugientia dērigit arcū. At circum lēctae comitēs, Lārīnaque uirgō {{Versus|655}} Tullaque et aeratam quatiēns Tarpēia secūrim, Italidēs, quās ipsa decus sibi dīa Camilla dēlēgit pācīsque bonās bellīque ministrās: quālēs Thrēiciae cum flūmina Thermōdontis pulsant et pictīs bellantur Amāzones armīs, {{Versus|660}} seu circum Hippolytēn seu cum sē Mārtia currū Penthesilēa refert, magnōque ululante tumultū fēminea exsultant lūnātīs agmina peltīs. Quem tēlō prīmum, quem postrēmum, aspera uirgō, dēicis? Aut quot humī morientia corpora fundis? {{Versus|665}} Eunaeum Clytiō prīmum patre, cuius apertum aduersī longā trānsuerberat abiete pectus. Sanguinis ille uomēns rīuōs cadit atque cruentam mandit humum moriēnsque suō sē in uulnere uersat. Tum Līrim Pagasumque super, quōrum alter habēnās {{Versus|670}} suffūsō reuolūtus equō dum colligit, alter dum subit ac dextram lābentī tendit inermem, praecipitēs pariterque ruunt. Hīs addit Amastrum Hippotadēn, sequiturque incumbēns ēminus hastā Tēreaque Harpalycumque et Dēmophoonta Chromimque; {{Versus|675}} quōtque ēmissa manū contorsit spīcula uirgō, tot Phrygiī cecidēre uirī. Procul Ornytus armīs ignōtīs et equō uēnātor Iāpyge fertur, cui pellis lātōs umerōs ērepta iuuencō pugnātōrī operit, caput ingēns ōris hiātus {{Versus|680}} et mālae tēxēre lupī cum dentibus albīs, agrestisque manūs armat sparus; ipse cateruīs uertitur in mediīs et tōtō uertice suprā est. Hunc illa exceptum (neque enim labor agmine uersō) trāicit et super haec inimīcō pectore fātur: {{Versus|685}} 'Siluīs tē, Tyrrhēne, ferās agitāre putastī? aduēnit quī uestra diēs muliēbribus armīs uerba redargueret. Nōmen tamen haud leue patrum mānibus hōc referēs, tēlō cecidisse Camillae.' Prōtinus Orsilochum et Būtēn, duo maxima Teucrum {{Versus|690}} corpora, sed Būtēn āuersum cuspide fīxit lōrīcam galeamque inter, quā colla sedentis lūcent et laeuō dēpendet parma lacertō; Orsilochum fugiēns magnumque agitāta per orbem ēlūdit gȳrō interior sequiturque sequentem; {{Versus|695}} tum ualidam perque arma uirō perque ossa secūrim altior exsurgēns ōrantī et multa precantī congeminat; uulnus calidō rigat ōra cerebrō. Incidit huic subitōque aspectū territus haesit Appennīnicolae bellātor fīlius Aunī, {{Versus|700}} haud Ligurum extrēmus, dum fallere fāta sinēbant. Isque ubi sē nūllō iam cursū ēuādere pugnae posse neque īnstantem rēgīnam āuertere cernit, cōnsiliō uersāre dolōs ingressus et āstū incipit haec: 'Quid tam ēgregium, sī fēmina fortī {{Versus|705}} fīdis equō? Dīmitte fugam et tē comminus aequō mēcum crēde solō pugnaeque accinge pedestrī: iam nōscēs uentōsa ferat cui glōria fraudem.' Dīxit, at illa furēns ācrīque accēnsa dolōre trādit equum comitī paribusque resistit in armīs {{Versus|710}} ēnse pedēs nūdō pūrāque interrita parmā. At iuuenis uīcisse dolō ratus āuolat ipse (haud mora), conuersīsque fugax aufertur habēnīs quādripedemque citum ferrāta calce fatīgat. 'Uāne Ligus frūstrāque animīs ēlāte superbīs, {{Versus|715}} nēquīquam patriās temptāstī lūbricus artīs, nec fraus tē incolumem fallācī perferet Aunō.' Haec fātur uirgō, et pernīcibus ignea plantīs trānsit equum cursū frēnīsque aduērsa prehēnsīs congreditur poenāsque inimīcō ex sanguine sūmit: {{Versus|720}} quam facile accipiter saxō sacer ālēs ab altō cōnsequitur pennīs sublīmem in nūbe columbam comprēnsamque tenet pedibusque ēuīscerat uncīs; tum cruor et uulsae lābuntur ab aethere plūmae. At nōn haec nūllīs hominum sator atque deōrum {{Versus|725}} obseruāns oculīs summō sedet altus Olympō. Tyrrhēnum genitor Tarchōnem in proelia saeua suscitat et stimulīs haud mollibus īnicit īrās. Ergō inter caedēs cēdentiaque agmina Tarchōn fertur equō uariīsque īnstīgat uōcibus ālās {{Versus|730}} nōmine quemque uocāns, reficitque in proelia pulsōs. 'Quis metus, ō numquam dolitūrī, ō semper inertēs Tyrrhēnī, quae tanta animīs ignāuia uēnit? Fēmina pālantīs agit atque haec agmina uertit! Quō ferrum quidue haec gerimus tēla inrita dextrīs? {{Versus|735}} At nōn in Venerem sēgnēs nocturnaque bella, aut ubi curua chorōs indīxit tībia Bacchī. Exspectāte dapēs et plēnae pōcula mēnsae (hīc amor, hōc studium) dum sacra secundus haruspex nūntiet ac lūcōs uocet hostia pinguis in altōs!' {{Versus|740}} Haec effātus equum in mediōs moritūrus et ipse concitat, et Venulō aduersum sē turbidus īnfert dēreptumque ab equō dextrā complectitur hostem et gremium ante suum multā uī concitus aufert. Tollitur in caelum clāmor cūnctīque Latīnī {{Versus|745}} conuertēre oculōs. Uolat igneus aequore Tarchōn arma uirumque ferēns; tum summa ipsīus ab hastā dēfringit ferrum et partīs rīmātur apertās, quā uulnus lētāle ferat; contrā ille repugnāns sustinet ā iugulō dextram et uim uīribus exit. {{Versus|750}} Utque uolāns altē raptum cum fulua dracōnem fert aquila implicuitque pedēs atque unguibus haesit, saucius at serpēns sinuōsa uolūmina uersat arrēctīsque horret squāmīs et sībilat ōre arduus īnsurgēns, illa haud minus urget obuncō {{Versus|755}} luctantem rōstrō, simul aethera uerberat ālīs: haud aliter praedam Tīburtum ex agmine Tarchōn portat ouāns. Ducis exemplum ēuentumque secūtī Maeonidae incurrunt. Tum fātīs dēbitus Arrūns uēlōcem iaculō et multa prior arte Camillam {{Versus|760}} circuit, et quae sit fortūna facillima temptat. Quā sē cumque furēns mediō tulit agmine uirgō, hāc Arrūns subit et tacitus uestīgia lustrat; quā uictrīx redit illa pedemque ex hoste reportat, hāc iuuenis fūrtim celerīs dētorquet habēnās. {{Versus|765}} Hōs aditūs iamque hōs aditūs omnemque pererrat undique circuitum et certam quatit improbus hastam. Forte sacer Cybelō Chlōreus ōlimque sacerdōs īnsignis longē Phrygiīs fulgēbat in armīs spūmantemque agitābat equum, quem pellis aēnīs {{Versus|770}} in plūmam squāmīs aurō cōnserta tegēbat. Ipse peregrīnā ferrūgine clārus et ostrō spīcula torquēbat Lyciō Gortȳnia cornū; aureus ex umerīs erat arcus et aurea uātī cassida; tum croceam chlamydemque sinūsque crepantīs {{Versus|775}} carbaseōs fuluō in nōdum collēgerat aurō pictus acū tunicās et barbara tegmina crūrum. Hunc uirgō, sīue ut templīs praefīgeret armā Trōiā, captīuō sīue ut sē ferret in aurō uēnātrīx, ūnum ex omnī certāmine pugnae {{Versus|780}} caeca sequēbātur tōtumque incauta per agmen fēmineō praedae et spoliōrum ārdēbat amōre, tēlum ex īnsidiīs cum tandem tempore captō concitat et superōs Arrūns sīc uōce precātur: 'Summe deum, sanctī cūstōs Sōrāctis Apollō, {{Versus|785}} quem prīmī colimus, cui pīneus ārdor aceruō pāscitur, et medium frētī pietāte per ignem cultōrēs multā premimus uestīgia prūnā, dā, pater, hōc nostrīs abolērī dēdecus armīs, omnipotēns. Nōn exuuiās pulsaeue tropaeum {{Versus|790}} uirginis aut spolia ūlla petō, mihi cētera laudem facta ferent; haec dīra meō dum uulnere pestis pulsa cadat, patriās remeābō inglōrius urbēs.' Audiit et uōtī Phoebus succēdere partem mente dedit, partem uolucrīs dispersit in aurās: {{Versus|795}} sterneret ut subitā turbātam morte Camillam adnuit ōrantī; reducem ut patria alta uidēret nōn dedit, inque Notōs uōcem uertēre procellae. Ergō ut missa manū sonitum dedit hasta per aurās, conuērtere animōs ācrīs oculōsque tulēre {{Versus|800}} cūnctī ad rēgīnam Volscī. Nihil ipsa nec aurae nec sonitūs memor aut uenientis ab aethere tēlī, hasta sub exsertam dōnec perlāta papillam haesit uirgineumque altē bibit ācta cruōrem. Concurrunt trepidae comitēs dominamque ruentem {{Versus|805}} suscipiunt. Fugit ante omnīs exterritus Arrūns laetitiā mixtōque metū, nec iam amplius hastae crēdere nec tēlīs occurrere uirginis audet. Ac uelut ille, prius quam tēla inīmica sequantur, continuō in montīs sēsē āuius abdidit altōs {{Versus|810}} occīsō pāstōre lupus magnōue iuuencō, cōnscius audācis factī, caudamque remulcēns subiēcit pauitantem uterō siluāsque petīuit: haud secus ex oculīs sē turbidus abstulit Arrūns contentusque fugā mediīs sē immiscuit armīs. {{Versus|815}} Illa manū moriēns tēlum trahit, ossa sed inter ferreus ad costās altō stat uulnere mucrō. Lābitur exsanguīs, lābuntur frīgida lētō lūmina, purpureus quondam color ōra relīquit. Tum sīc exspīrāns Accam ex aequālibus ūnam {{Versus|820}} adloquitur, fīda ante aliās quae sōla Camillae quīcum partīrī cūrās, atque haec ita fātur: 'Hāctenus, Acca soror, potuī: nunc uulnus acerbum cōnficit, et tenebrīs nigrēscunt omnia circum. Effuge et haec Turnō mandāta nouissima perfer: {{Versus|825}} succēdat pugnae Trōiānōsque arceat urbe. iamque ualē.' Simul hīs dictīs linquēbat habēnās ad terram nōn sponte fluēns. Tum frīgida tōtō paulātim exsoluit sē corpore, lentaque colla et captum lētō posuit caput, arma relinquēns, {{Versus|830}} uītaque cum gemitū fugit indignāta sub umbrās. Tum uērō immēnsus surgēns ferit aurea clāmor sīdera: dēiectā crūdescit pugna Camilla; incurrunt dēnsī simul omnis cōpia Teucrum Tyrrhēnīque ducēs Euandrīque Arcades ālae. {{Versus|835}} At Triuiae cūstōs iamdūdum in montibus Ōpis alta sedet summīs spectatque interrita pugnās. Utque procul mediō iuuenum in clāmōre furentum prōspexit trīstī mulcātam morte Camillam, ingemuitque deditque hās īmō pectore uōcēs: {{Versus|840}} 'Heu nimium, uirgō, nimium crūdēle luistī supplicium Teucrōs cōnāta lacessere bellō! Nec tibi dēsertae in dūmīs coluisse Diānam prōfuit aut nostrās umerō gessisse pharetrās. Nōn tamen indecorem tua tē rēgīna relīquit {{Versus|845}} extrēmā iam in morte, neque hōc sine nōmine lētum per gentīs erit aut fāmam patiēris inultae. Nam quīcumque tuum uiolāuit uulnere corpus morte luet meritā.' Fuit ingēns monte sub altō rēgis Dercennī terrēnō ex aggere bustum {{Versus|850}} antīquī Laurentis opācāque īlice tēctum; hīc dea sē prīmum rapidō pulcherrima nīsū sistit et Arrūntem tumulō speculātur ab altō. Ut uīdit fulgentem armīs ac uāna tumentem, 'Cūr' inquit 'dīuersus abīs? Hūc dērige gressum, {{Versus|855}} hūc peritūre uenī, capiās ut digna Camillae praemia. Tūne etiam tēlīs moriēre Diānae?' Dīxit, et aurātā uolucrem Thrēissa sagittam dēprōmpsit pharetrā cornūque īnfēnsa tetendit et dūxit longē, dōnec curuāta coīrent {{Versus|860}} inter sē capitā et manibus iam tangeret aequis, laeuā aciem ferrī, dextrā neruōque papillam. Extemplō tēlī strīdōrem aurāsque sonantīs audiit ūna Arrūns haesitque in corpore ferrum. Illum exspīrantem sociī atque extrēma gementem {{Versus|865}} oblītī ignōtō campōrum in puluere linquunt; Ōpis ad aetherium pennīs aufertur Olympum. Prīma fugit dominā āmissa leuis āla Camillae, turbātī fugiunt Rutulī, fugit ācer Atīnās, dīsiectīque ducēs dēsōlātīque manīplī {{Versus|870}} tūta petunt et equīs āuersī ad moenia tendunt. Nec quisquam īnstantīs Teucrōs lētumque ferentīs sustentāre ualet tēlīs aut sistere contrā, sed lāxōs referunt umerīs languentibus arcūs, quādripedumque putrem cursū quatit ungula campum. {{Versus|875}} Uoluitur ad mūrōs cālīgine turbidus ātrā puluis, et ē speculīs percussae pectora mātrēs fēmineum clāmōrem ad caelī sīdera tollunt. Quī cursū portās prīmī inrūpēre patentīs, hōs inimīca super mixtō premit agmine turbā, {{Versus|880}} nec miseram effugiunt mortem, sed līmine in ipsō, moenibus in patriīs atque inter tūta domōrum cōnfīxī exspīrant animās. Pars claudere portās, nec sociīs aperīre uiam nec moenibus audent accipere ōrantīs, oriturque miserrima caedēs {{Versus|885}} dēfendentum armīs aditūs inque arma ruentum. Exclūsī ante oculōs lacrimantumque ōra parentum pars in praecipitīs fossās urgente ruīna uoluitur, immissīs pars caeca et concita frēnīs ārietat in portās et dūrōs obice postīs. {{Versus|890}} Ipsae dē mūrīs summō certāmine mātrēs (mōnstrat amor uērus patriae, ut uīdēre Camillam) tēla manū trepidae iaciunt ac rōbore dūrō stēpitibus ferrum sudibusque imitantur obustīs praecipitēs, prīmaeque morī prō moenibus ārdent. {{Versus|895}} Intereā Turnum in siluīs saeuissimus implet nūntius et iuuenī ingentem fert Acca tumultum: dēlētās Volscōrum aciēs, cecidisse Camillam, ingruere īnfēnsōs hostīs et Mārte secundō omnia corripuisse, metum iam ad moenia ferrī. {{Versus|900}} Ille furēns (et saeua Iouis sīc nūmina poscunt) dēserit obsessōs collīs, nemora aspera linquit. Uix ē cōnspectū exierat campumque tenēbat, cum pater Aenēās saltūs ingressus apertōs exsuperatque iugum siluāque ēuādit opācā. {{Versus|905}} Sīc ambō ad mūrōs rapidī tōtōque feruntur agmine nec longīs inter sē passibus absunt; ac simul Aenēās fūmantīs puluere campōs prōspexit longē Laurentiaque agmina uīdit, et saeuum Aenēān agnōuit Turnus in armīs {{Versus|910}} aduentumque pedum flātūsque audīuit equōrum. Continuōque ineant pugnās et proelia temptent, nī roseus fessōs iam gurgite Phoebus Hibērō tingat equōs noctemque diē lābente redūcat. cōnsīdunt castrīs ante urbem et moenia uāllant. </poem> {{Liber |Ante=Liber X |AnteNomen=Aeneis/Liber X |Post=Liber XII |PostNomen=Aeneis/Liber XII }} </div> {{finis}} {{textquality|75%}} [[en:Aeneid (Dryden)/Book XI]] [[eo:Eneido/Kanto Dekunua]] [[es:Eneida: Libro XI]] [[it:Eneide (Caro)/Libro undecimo]] [[pt:Eneida Brazileira/XI]] f8i82rd2mmyh2qulr1loddjszmjsjwg 0 3258 265206 253955 2026-05-10T11:37:25Z Saumache 27923 265206 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Publius Vergilius Maro |OperaeTitulus= Aeneis |OperaeWikiPagina= Aeneis |Annus= inter 29 et 19 a.Ch.n. |SubTitulus= Liber XII }} <div class="verse"> {{Liber |Ante= Liber XI |AnteNomen= Aeneis/Liber XI |Post= |PostNomen= }} <poem> Turnus ut īnfrāctōs aduērsō Mārte Latīnōs{{r|1|}} dēfēcisse uidet, sua nunc prōmissa reposcī, sē signārī oculīs, ultrō implācābilis ārdet attollitque animōs. Poenōrum quālis in aruīs saucius ille grauī uēnantum uulnere pectus {{versus|5}} tum dēmum mouet arma leō, gaudetque comantīs excutiēns ceruīce torōs fīxumque latrōnis impauidus frangit tēlum et fremit ōre cruentō: haud secus accēnsō glīscit uiolentia Turnō. tum sīc adfātur rēgem atque ita turbidus īnfit: {{versus|10}} 'Nūlla mora in Turnō; nihil est quod dicta retractent ignāuī Aeneadae, nec quae pepigēre recūsent: congredior. Fer sacra, pater, et concipe foedus. Aut hāc Dardanium dextrā sub Tartara mittam dēsertōrem Asiae (sedeant spectentque Latīnī), {{versus|15}} et sōlus ferrō crīmen commūne refellam, aut habeat uictōs, cēdat Lāuīnia coniūnx.' Ōllī sēdātō respondit corde Latīnus: 'Ō praestāns animī iuuenis, quantum ipse ferōcī uirtūte exsuperās, tantō mē impēnsius aequum est {{versus|20}} cōnsulere atque omnīs metuentem expendere cāsūs. Sunt tibi rēgna patris Daunī, sunt oppida captā multa manū, nec nōn aurumque animusque Latīnō est; sunt aliae innūptae Latiō et Laurentibus aruīs nec genus indecorēs. Sine mē haec haud mollia fātū {{versus|25}} sublātīs aperīre dolīs, simul hōc animō haurī: mē nātam nūllī ueterum sociāre procōrum fās erat, idque omnēs dīuīque hominēsque canēbant. Uictus amōre tuī, cognātō sanguine uictus coniugis et maestae lacrimīs, uincla omnia rūpī; {{versus|30}} prōmissam ēripuī generō, arma impia sumpsī. Ex illō quī mē cāsus, quae, Turne, sequantur bella, uidēs, quantōs prīmus patiāre labōrēs. Bis magnā uictī pugnā uix urbe tuēmur spēs Italās; recalent nostrō Thybrīna fluenta {{versus|35}} sanguine adhūc campīque ingentēs ossibus albent. Quō referor totiēns? Quae mentem insānia mūtat? Sī Turnō exstinctō sociōs sum ascīre parātus, cūr nōn incolumī potius certāmina tollō? Quid cōnsanguineī Rutulī, quid cētera dīcet {{versus|40}} Italiā, ad mortem sī tē (fors dicta refūtet!) prōdiderim, nātam et cōnūbia nostra petentem? Respice rēs bellō uariās, miserēre parentis longaeuī, quem nunc maestum patria Ardea longē dīuidit.' Haudquāquam dictīs uiolentia Turnī {{versus|45}} flectitur; exsuperat magis aegrēscitque medendō. Ut prīmum fārī potuit, sīc īnstitit ōre: 'Quam prō mē cūram geris, hanc precor, optime, prō mē dēpōnās lētumque sinās prō laude pacīscī. Et nos tēla, pater, ferrumque haud dēbile dextrā {{versus|50}} spargimus, et nostrō sequitur dē uulnere sanguis. Longē illī dea māter erit, quae nūbe fugācem fēmineā tegat et uānīs sēsē occulat umbrīs.' At rēgīna nouā pugnae conterrita sorte flēbat et ārdentem generum moritūra tenēbat: {{versus|55}} 'Turne, per hās ego tē lacrimās, per sī quis Amātae tangit honōs animum: spēs tū nunc ūna, senectae tū requiēs miserae, decus imperiumque Latīnī tē penes, in tē omnis domus inclīnāta recumbit. Ūnum orō: dēsiste manum committere Teucrīs. {{versus|60}} Quī tē cumque manent istō certāmine cāsūs et mē, Turne, manent; simul haec inuīsa relinquam lūmina nec generum Aenēān captīua uidēbō.' Accēpit uōcem lacrimīs Lāuīnia mātris flāgrantīs perfūsa genās, cui plūrimus ignem {{versus|65}} subiēcit rubor et calefacta per ōra cucurrit. Indum sanguineō uelutī uiolāuerit ostrō sī quis ebur, aut mixta rubent ubi līlia multa alba rosa, tālīs uirgō dabat ōre colōrēs. Illum turbat amor fīgitque in uirgine uultūs; {{versus|70}} ārdet in arma magis paucīsque adfātur Amātam: 'Nē, quaesō, nē mē lacrimīs nēue ōmine tantō prōsequere in dūrī certāmina Mārtis euntem, ō māter; neque enim Turnō mora lībera mortis. Nūntius haec, Idmōn, Phrygiō mea dicta tyrannō {{versus|75}} haud placitūra refer. Cum prīmum crāstina caelō pūniceīs inuecta rotīs Aurōra rubēbit, nōn Teucrōs agat in Rutulōs, Teucrum arma quiēscant et Rutulī; nostrō dirimāmus sanguine bellum, illō quaerātur coniūnx Lāuīnia campō.' {{versus|80}} Haec ubi dicta dedit rapidusque in tēcta recessit, poscit equōs gaudetque tuēns ante ōra frementīs, Pīlumnō quōs ipsa decus dedit Ōrīthȳia, quī candōre niuēs anteirent, cursibus aurās. Circumstant properī aurīgae manibusque lacessunt {{versus|85}} pectora plausa cauīs et colla comantia pectunt. Ipse dehinc aurō squālentem albōque orichalcō circumdat lōrīcam umerīs, simul aptat habendō ēnsemque clipeumque et rubrae cornua cristae, ēnsem quem Daunō ignipotēns deus ipse parentī {{versus|90}} fēcerat et Stygiā candentem tīnxerat undā. Exim quae mediīs īngentī adnīxa columnae aedibus astābat, ualidam uī corripit hastam, Actoris Auruncī spolium, quassatque trementem uōciferāns: 'Nunc, ō numquam frūstrāta uocātus {{versus|95}} hasta meōs, nunc tempus adest: tē maximus Actor, tē Turnī nunc dextra gerit; dā sternere corpus lōrīcamque manū ualidā lacerāre reuulsam sēmiuirī Phrygis et foedāre in puluere crīnīs uibrātōs calidō ferrō murrāque madentīs.' {{versus|100}} Hīs agitur furiīs, tōtōque ārdentis ab ōre scintillae absistunt, oculīs micat ācribus ignis, mūgītūs uelutī cum prīma in proelia taurus terrificōs ciet aut īrāscī in cornua temptat arboris obnīxus truncō, uentōsque lacessit {{versus|105}} ictibus aut sparsā ad pugnam prōlūdit harenā. Nec minus intereā māternīs saeuus in armīs Aenēās acuit Mārtem et sē suscitat īrā, oblātō gaudēns compōnī foedere bellum. Tum sociōs maestīque metum sōlātur Iūlī {{versus|110}} fāta docēns, rēgīque iubet respōnsa Latīnō certa referre uirōs et pācis dīcere lēgēs. Postera uix summōs spargēbat lūmine montīs orta diēs, cum prīmum altō sē gurgite tollunt Sōlis equī lūcemque ēlātīs nāribus efflant: {{versus|115}} campum ad certāmen magnae sub moenibus urbis dīmēnsī Rutulīque uirī Teucrīque parābant in mediōque focōs et dīs communibus ārās grāmineās. Aliī fontemque ignemque ferēbant uēlātī līmō et uerbēnā tempora uinctī. {{versus|120}} Prōcēdit legiō Ausonidum, pīlātaque plēnīs agmina sē fundunt portīs. Hinc Trōius omnis Tyrrhēnusque ruit uariīs exercitus armīs, haud secus īnstrūctī ferrō quam sī aspera Mārtis pugna uocet. Nec nōn mediīs in mīlibus ipsī {{versus|125}} ductōrēs aurō uolitant ostrōque superbī, et genus Assaracī Mnestheus et fortis Asīlās et Messāpus equum domitor, Neptūnia prōlēs; utque datō signō spatia in sua quisque recessit, dēfīgunt tellūre hastās et scūta reclīnant. {{versus|130}} Tum studiō effūsae mātrēs et uulgus inermum inualidīque senēs turris ac tēcta domōrum obsēdēre, aliī portīs sublīmibus astant. At Iūnō ex summō (quī nunc Albānus habētur; tum neque nōmen erat neque honōs aut glōria montī) {{versus|135}} prōspiciēns tumulō campum aspectābat et ambās Laurentum Trōumque aciēs urbemque Latīnī. Extemplō Turnī sīc est adfāta sorōrem dīua deam, stagnīs quae flūminibusque sonōrīs praesidet (hunc illī rēx aetheris altus honōrem {{versus|140}} Iuppiter ēreptā prō uirginitāte sacrāuit): 'Nympha, decus fluuiōrum, animō grātissima nostrō, scīs ut tē cūnctīs ūnam, quaecumque Latīnae magnanimī Iouis ingrātum ascendēre cubīle, praetulerim caelīque libēns in parte locārim: {{versus|145}} disce tuum, nē mē incūsēs, Iūturna, dolōrem. Quā uīsa est Fortūna patī Parcaeque sinēbant cēdere rēs Latiō, Turnum et tua moenia tēxī; nunc iuuenem imparibus uideō concurrere fātīs, Parcārumque diēs et uīs inimīca propinquat. {{versus|150}} Nōn pugnam aspicere hanc oculīs, nōn foedera possum. Tū prō germānō sī quid praesentius audēs, perge, decet. Forsan miserōs meliōra sequentur.' Vix ea, cum lacrimās oculīs Iūturna profundit terque quaterque manū pectus percussit honestum. {{versus|155}} 'Nōn lacrimīs hōc tempus' ait Sāturnia Iūnō: 'accelerā et frātrem, sī quis modus, ēripe mortī; aut tū bella ciē conceptumque excute foedus. Auctor egō audendī.' Sīc exhortāta relīquit incertam et trīstī turbātam uulnere mentis. {{versus|160}} Intereā rēgēs ingentī mōle Latīnus quadriiugō uehitur currū (cui tempora circum aurātī bis sēx radiī fulgentia cingunt, Sōlis auī specimen), bīgīs it Turnus in albīs, bīna manū lātō crispāns hastīlia ferrō. {{versus|165}} Hinc pater Aenēās, Rōmānae stirpis orīgō, sīdereō flagrāns clipeō et caelestibus armīs et iuxtā Ascanius, magnae spēs altera Rōmae, prōcēdunt castris, pūrāque in ueste sacerdōs saetigerī fētum suis intōnsamque bidentem {{versus|170}} attulit admōuitque pecus flagrantibus ārīs. Illī ad surgentem cōnuērsī lūmina sōlem dant frūgēs manibus salsās et tempora ferrō summa notant pecudum, paterīsque altāria lībant. Tum pius Aenēās strictō sīc ēnse precātur: {{versus|175}} 'Estō nunc Sōl testis et haec mihi terra uocantī, quam propter tantōs potuī perferre labōrēs, et pater omnipotēns et tū Sāturnia coniūnx (iam melior, iam, dīua, precor), tūque inclute Māuors, cūncta tuō quī bella, pater, sub nūmine torquēs; {{versus|180}} fontīsque fluuiōsque uocō, quaeque aetheris altī religiō et quae caeruleō sunt nūmina pontō: cesserit Ausoniō sī fors uictōria Turnō, conuenit Euandrī uictōs discēdere ad urbem, cēdet Iūlus agrīs, nec post arma ūlla rebellēs {{versus|185}} Aeneadae referent ferrōue haec rēgna lacessent. Sīn nostrum adnuerit nōbīs uictōria Mārtem (ut potius reor et potius dī nūmine firment), nōn ego nec Teucrīs Italōs pārēre iubēbō nec mihi rēgna petō: paribus sē lēgibus ambae {{versus|190}} inuictae gentēs aeterna in foedera mittant. Sacra deōsque dabō; socer arma Latīnus habētō, imperium sollemne socer; mihi moenia Teucrī cōnstituent urbīque dabit Lāuīnia nōmen.' Sīc prior Aenēās, sequitur sīc deinde Latīnus {{versus|195}} suspiciēns caelum, tenditque ad sīdera dextram: 'Haec eadem, Aenēā, terram, mare, sīdera, iūrō Lātōnaeque genus duplex Iānumque bifrontem, uimque deum īnfernam et dūrī sacrāria Dītīs; audiat haec genitor quī foedera fulmine sancit. {{versus|200}} Tangō ārās, mediōs ignis et nūmina testor: nūlla diēs pācem hanc Italīs nec foedera rumpet, quō rēs cumque cadent; nec mē uis ūlla uolentem āuertet, nōn, sī tellurem effundat in undās dīluuiō miscēns caelumque in Tartara soluat, {{versus|205}} ut scēptrum hōc' (dextrā scēptrum nam forte gerēbat) 'numquam fronde leuī fundet uirgulta nec umbrās, cum semel in siluīs īmō dē stirpe recīsum mātre caret posuitque comās et bracchia ferrō, ōlim arbōs, nunc artificis manus aere decōrō {{versus|210}} inclūsit patribusque dedit gestāre Latīnīs.' Tālibus inter sē firmābant foedera dictīs cōnspectū in mediō procerum. Tum rīte sacrātās in flammam iugulant pecudēs et uiscera uīuīs ēripiunt, cumulantque onerātīs lancibus ārās. {{versus|215}} At uērō Rutulīs impār ea pugna uidērī iamdūdum et uariō miscērī pectora mōtū, tum magis ut propius cernunt nōn uīribus aequīs. Adiuuat incessū tacitō prōgressus et āram suppliciter uenerāns dēmissō lūmine Turnus {{versus|220}} pūbentēsque genae et iuuenālī in corpore pallor. Quem simul ac Iūturna soror crēbrēscere uīdit sermōnem et uulgī uariāre labantia corda, in mediās aciēs fōrmam adsimulāta Camertī, cui genus ā proauīs īngēns clārumque paternae {{versus|225}} nōmen erat uirtūtis, et ipse ācerrimus armīs, in mediās dat sēsē aciēs haud nescia rērum rumōrēsque serit uariōs ac tālia fātur: 'Nōn pudet, ō Rutulī, prō cūnctīs tālibus ūnam obiectāre animam? Numerōne an uīribus aequī {{versus|230}} nōn sumus? Ēn, omnēs et Trōes et Arcades hī sunt, fātālīsque manus, īnfēnsā Etrūria Turnō: uix hostem, alternī sī congrediāmur, habēmus. Ille quidem ad superōs, quōrum sē dēuouet ārīs, succēdet fāmā uīuusque per ōra ferētur; {{versus|235}} nōs patriā amissā dominīs pārēre superbīs cōgēmur, quī nunc lentī cōnsēdimus aruīs.' Tālibus incēnsa est iuuenum sententia dictīs iam magis atque magis, serpitque per agmina murmur: ipsī Laurentēs mūtātī ipsīque Latīnī. {{versus|240}} Quī sibi iam requiem pugnae rēbusque salūtem spērābant, nunc arma uolunt foedusque precantur īnfēctum et Turnī sortem miserantur inīquam. Hīs aliud maius Iūturna adiungit et altō dat signum caelō, quō nōn praesentius ūllum {{versus|245}} turbāuit mentēs Italās mōnstrōque fefellit. Namque uolāns rubrā fuluus Iouis āles in aethrā lītoreās agitābat auīs turbamque sonantem agminis āligerī, subitō cum lāpsus ad undās cycnum excellentem pedibus rapit improbus uncīs. {{versus|250}} Arrexēre animōs Italī, cūnctaeque uolūcrēs conuertunt clāmōre fugam (mīrābile uīsū), aetheraque obscūrant pennīs hostemque per aurās factā nūbe premunt, donec uī uictus et ipsō pondere dēfēcit praedamque ex unguibus ālēs {{versus|255}} prōiēcit fluuiō, penitusque in nūbila fūgit. Tum uērō augurium Rutulī clāmōre salūtant expediuntque manūs, prīmusque Tolumnius augur 'Hōc erat, hōc uōtīs' inquit 'quod saepe petīuī. Accipiō agnōscōque deōs; mē, mē duce ferrum {{versus|260}} corripite, ō miserī, quōs improbus aduena bellō territat inualidās ut auīs, et lītora uestra uī populat. Petet ille fugam penitusque profundō uēla dabit. Uōs ūnanimī dēnsēte cateruās et rēgem uōbis pugnā dēfendite raptum.' {{versus|265}} Dīxit, et aduersōs tēlum contorsit in hostīs prōcurrēns; sonitum dat strīdula cornus et aurās certa secat. Simul hōc, simul īngēns clāmor et omnēs turbātī cuneī calefactaque corda tumultū. Hasta uolāns, ut forte nouem pulcherrima frātrum {{versus|270}} corpora constiterant contrā, quōs fīda creārat ūna tot Arcadiō coniūnx Tyrrhēna Gylippō, hōrum ūnum ad medium, teritur quā sūtilis aluō balteus et laterum iūnctūrās fībula mordet, ēgregium fōrmā iuuenem et fulgentibus armīs, {{versus|275}} trānsadigit costās fuluāque effundit harēnā. At frātrēs, animōsa phalanx accensaque lūctū, pars gladiōs stringunt manibus, pars missile ferrum corripiunt caecīque ruunt. Quōs agmina contrā prōcurrunt Laurentum, hinc dēnsī rūrsus inundant {{versus|280}} Trōes Agyllīnīque et pictīs Arcades armīs: sīc omnīs amor ūnus habet dēcernere ferrō. Dīripuēre ārās, it tōtō turbida caelō tempestās tēlōrum ac ferreus ingruit imber, crātērāsque focōsque ferunt. Fugit ipse Latīnus {{versus|285}} pulsātōs referēns īnfectō foedere dīuōs. Īnfrēnant aliī currūs aut corpora saltū subiciunt in equōs et strictīs ēnsibus adsunt. Messāpus rēgem rēgīsque īnsigne gerentem Tyrrhēnum Aulēstēn, auidus cōnfundere foedus, {{versus|290}} aduērsō prōterret equō; ruit ille recēdēns et miser oppositīs ā tergō inuoluitur ārīs in caput inque umerōs. At feruidus aduolat hastā Messāpus tēlōque ōrantem multa trabālī dēsuper altus equō grauiter ferit atque ita fātur: {{versus|295}} 'Hōc habet, haec melior magnīs data uictima dīuīs.' Concurrunt Italī spoliantque calentia membra. Obuius ambustum torrem Corynaeus ab ārā corripit et uenientī Ebysō plāgamque ferentī occupat ōs flammīs: ollī ingēns barba relūxit {{versus|300}} nīdōremque ambusta dedit. Super ipse secūtus caesariem laeuā turbātī corripit hostis impressōque genū nītēns terrae applicat ipsum; sīc rigidō latus ēnse ferit. Podalīrius Alsum pāstōrem prīmāque aciē per tēla ruentem {{versus|305}} ēnse sequēns nūdō superimminet; ille secūrī aduērsī frōntem mediam mentumque reductā dissicit et sparsō lātē rigat arma cruōre. Ollī dūra quiēs oculōs et ferreus urget somnus, in aeternam conduntur lūmina noctem. {{versus|310}} At pius Aenēās dextram tendēbat inermem nūdātō capite atque suōs clāmōre uocābat: 'Quō ruitis? Quaeue ista repēns discordia surgit? Ō cohibēte īrās! Ictum iam foedus et omnēs compositae lēgēs. Mihi iūs concurrere sōlī; {{versus|315}} mē sinite atque auferte metūs. Ego foedera faxō firma manū; Turnum dēbent haec iam mihi sacra.' Hās inter uōcēs, media inter tālia uerba ecce uirō strīdēns ālīs adlāpsa sagitta est, incertum quā pulsa manū, quō turbine adācta, {{versus|320}} quis tantam Rutulīs laudem, cāsusne deusne, attulerit; pressa est īnsignis glōria factī, nec sēsē Aenēae iactāuit uulnere quisquam. Turnus ut Aenēān cēdentem ex agmine uīdit turbātōsque ducēs, subitā spē feruidus ārdet; {{versus|325}} poscit equōs atque arma simul, saltūque superbus ēmicat in currum et manibus mōlītur habēnās. Multa uirum uolitāns dat fortia corpora lētō. Sēminecīs uoluit multōs: aut agmina currū prōterit aut raptās fugientibus ingerit hastās. {{versus|330}} Quālis apud gelidī cum flūmina concitus Hebrī sanguineus Māuors clipeō increpat atque furentīs bella mouēns immittit equōs, illī aequore apertō ante Notos Zephyrumque uolant, gemit ultima pulsū Thrāca pedum circumque ātrae Formīdinis ōra {{versus|335}} Īraeque Īnsidiaeque, deī comitātus, aguntur: tālis equōs alacer mediā inter proelia Turnus fūmantīs sūdōre quatit, miserābile caesīs hostibus īnsultāns; spargit rapida ungula rōrēs sanguineōs mixtāque cruor calcātur harēnā. {{versus|340}} Iamque necī Sthenelumque dedit Thamyrumque Pholumque, hunc cōngressus et hunc, illum ēminus; ēminus ambō Imbrasidās, Glaucum atque Ladēn, quōs Imbrasus ipse nūtrierat Lyciā paribusque ornāuerat armīs uel cōnferre manum uel equō praeuertere uentōs. {{versus|345}} Parte aliā mediā Eumēdēs in proelia fertur, antīquī prōlēs bellō praeclāra Dolōnis, nōmine auum referēns, animō manibusque parentem, quō quondam, castra ut Danaum speculātor adīret, ausus Pēlīdae pretium sibi poscere currūs; {{versus|350}} illum Tȳdīdēs aliō prō tālibus ausīs adfēcit pretiō nec equīs aspīrat Achillī. Hunc procul ut campō Turnus prōspexit apertō, ante leuī iaculō longum per ināne secūtus sistit equōs biiugīs et currū dēsilit atque {{versus|355}} sēmianimī lāpsōque superuenit, et pede collō impressō dextrae mucrōnem extorquet et altō fulgentem tingit iugulō atque haec insuper addit: 'Ēn agrōs et, quam bellō, Trōiāne, petīstī, Hesperiam mētīre iacēns: haec praemia, quī mē {{versus|360}} ferrō ausī temptāre, ferunt, sīc moenia condunt.' Huic comitem Asbȳtēn coniectā cuspide mittit Chlōreaque Sybarimque Darētaque Thersilochumque et sternācis equī lāpsum ceruīce Thymoetēn. Ac uelut Ēdōnī Boreae cum spīritus altō {{versus|365}} īnsonat Aegaeō sequiturque ad lītora flūctūs, quā uentī īncubuēre, fugam dant nūbila caelō: sīc Turnō, quācumque uiam secat, agmina cēdunt cōnuersaeque ruunt aciēs; fert impetus ipsum et cristam aduersō currū quatit aura uolantem. {{versus|370}} Nōn tulit īnstantem Phēgeus animīsque frementem obiēcit sēsē ad currum et spūmantia frēnīs ōra citātōrum dextrā dētorsit equōrum. Dum trahitur pendetque iugīs, hunc lāta retēctum lancea cōnsequitur rumpitque īnfīxa bilīcem {{versus|375}} lōrīcam et summum dēgustat uulnere corpus. Ille tamen clipeō obiectō cōnuersus in hostem ībat et auxilium ductō mucrōne petēbat, cum rota praecipitem et prōcursō concitus axis impulit effunditque solō, Turnusque secūtus {{versus|380}} īmam inter galeam summī thōrācis et ōrās abstulit ēnse caput truncumque relīquit harēnae. Atque ea dum campīs uictor dat fūnera Turnus, intereā Aenēān Mnestheus et fīdus Achātēs Ascaniusque comēs castrīs statuēre cruentum {{versus|385}} alternōs longā nītentem cuspide gressūs. Saeuit et īnfrāctā luctātur harundine tēlum ēripere auxiliōque uiam, quae proxima, poscit: ēnse secent lātō uulnus tēlīque latebram rescindant penitus, sēsēque in bella remittant. {{versus|390}} Iamque aderat Phoebō ante aliōs dīlectus Iāpyx Īasidēs, ācrī quondam cui captus amōre ipse suās artīs, sua mūnera, laetus Apollō augurium citharamque dabat celerīsque sagittās. Ille, ut dēpositī prōferret fāta parentīs, {{versus|395}} scīre potestātēs herbārum ūsumque medendī māluit et mūtās agitāre inglōrius artīs. Stābat acerba fremēns ingentem nīxus in hastam Aenēās magnō iuuenum et maerentis Iūlī concursū, lacrimīs immōbilis. Ille retortō {{versus|400}} Paeonium in mōrem senior succinctus amictū multa manū medicā Phoebīque potentibus herbīs nēquīquam trepidat, nēquīquam spīcula dextrā sollicitat prēnsatque tenācī forcipe ferrum. Nūlla uiam Fortūna regit, nihil auctor Apollō {{versus|405}} subuenit, et saeuus campīs magis ac magis horror crēbrēscit propiusque malum est. Iam puluere caelum stāre uident: subeunt equitēs et spīcula castrīs dēnsa cadunt mediīs. It trīstis ad aethera clāmor bellantum iuuenum et dūrō sub Mārte cadentum. {{versus|410}} Hīc Venus indignō nātī concussa dolōre dictamnum genetrīx Crētaeā carpit ab Īdā, pūberibus caulem foliīs et flōre comantem purpureō; nōn illa ferīs incognita caprīs grāmina, cum tergō uolucrēs haesēre sagittae. {{versus|415}} Hōc Venus obscūrō faciem circumdata nimbō dētulit, hōc fūsum labrīs splendentibus amnem īnficit occulte medicāns, spargitque salūbrīs ambrosiae sūcōs et odōriferam panacēam. Fōuit eā uulnus lymphā longaeuus Iāpyx {{versus|420}} ignōrāns, subitōque omnis dē corpore fūgit quippe dolor, omnis stetit īmō uulnere sanguis. Iamque secūta manum nūllō cōgente sagitta excidit, atque nouae rediēre in prīstina uīrēs. 'Arma citī properāte uirō! Quid stātis?' Iāpyx {{versus|425}} cōnclāmat prīmusque animōs accendit in hostem. 'Nōn haec hūmānīs opibus, nōn arte magistrā prōueniunt, neque tē, Aenēā, mea dextera seruat: maior agit deus atque opera ad maiōra remittit.' Ille auidus pugnae sūrās inclūserat aurō {{versus|430}} hinc atque hinc ōditque morās hastamque coruscat. Postquam habilis laterī clipeus lōrīcaque tergō est, Ascanium fūsīs circum complectitur armīs summaque per galeam dēlībāns ōscula fātur: 'Disce, puer, uirtūtem ex mē uērumque labōrem, {{versus|435}} fortūnam ex aliīs. Nunc tē mea dextera bellō dēfēnsum dabit et magna inter praemia dūcet. Tū facitō, mox cum mātūra adolēuerit aetās, sīs memor et tē animō repetentem exempla tuōrum et pater Aenēās et auunculus excitet Hectōr.' {{versus|440}} Haec ubi dicta dedit, portis sēsē extulit ingēns tēlum immāne manū quatiēns; simul agmine dēnsō Antheusque Mnēstheusque ruunt, omnīsque relictīs turba fluit castrīs. Tum caecō puluere campus miscētur pulsūque pedum tremit excita tellūs. {{versus|445}} Uīdit ab aduērsō uenientīs aggere Turnus, uīdere Ausoniī, gelidusque per īma cucurrit ossa tremor; prīma ante omnis Iūturna Latīnōs audiit agnōuitque sonum et tremefacta refūgit. Ille uolat campōque ātrum rapit agmen apertō. {{versus|450}} Quālis ubi ad terrās abruptō sīdere nimbus it mare per medium (miserīs, heu, praescia longē horrēscunt corda agricolīs: dabit ille ruīnās arboribus strāgemque satis, ruet omnia lātē), ante uolant sonitumque ferunt ad lītora uentī: {{versus|455}} tālis in aduersōs ductor Rhoetēius hostīs agmen agit, dēnsī cuneīs sē quisque coāctīs adglomerant. Ferit ēnse grauem Thymbraeus Osīrim, Arcetium Mnēstheus, Epulōnem obtruncat Achātēs Ūfentemque Gyās; cadit ipse Tolumnius augur, {{versus|460}} prīmus in aduersōs tēlum quī torserat hostīs. Tollitur in caelum clāmor, uersīque uicissim puluerulenta fugā Rutulī dant terga per agrōs. Ipse neque āuersōs dignātur sternere mortī nec pede cōngressōs aequō nec tēla ferentīs {{versus|465}} īnsequitur: sōlum dēnsā in cālīgine Turnum uestīgat lustrāns, sōlum in certāmina poscit. Hōc concussa metū mentem Iūturna uirāgō aurīgam Turnī media inter lōra Metiscum excutit et longē lāpsum tēmōne relīquit; {{versus|470}} ipsa subit manibusque undantīs flectit habēnās cūncta gerēns, uōcemque et corpus et arma Metiscī. Nigra uelut magnās dominī cum dīuitis aedēs peruolat et pennīs alta ātria lustrat hirundō pābula parua legēns nīdīsque loquācibus escās, {{versus|475}} et nunc porticibus uacuīs, nunc ūmida circum stagna sonat: similīs mediōs Iūturna per hostīs fertur equīs rapidōque uolāns obit omnia currū, iamque hīc germānum iamque hīc ostentat ouantem nec cōnferre manum patitur, uolat āuia longē. {{versus|480}} Haud minus Aenēās tortōs legit obuius orbīs, uestīgatque uirum et disiecta per agmina magnā uōce uocat. Quotiēns oculōs coniēcit in hostem ālipedumque fugam cursū temptāuit equōrum, āuērsōs totiēns currūs Iūturna retorsit. {{versus|485}} Heu, quid agat? Uariō nēquīquam flūctuat aestū, dīuersaeque uocant animum in contrāria cūrae. Huic Messāpus, utī laeuā duo forte gerēbat lenta, leuis cursū, praefīxa hastīlia ferrō, Hōrum ūnum certō contorquēns dērigit ictū. {{versus|490}} Substitit Aenēās et sē collēgit in arma poplite subsīdēns; apicem tamen incita summum hasta tulit summāsque excussit uertice cristās. Tum uērō adsurgunt īrae, īnsidiīsque subāctus, dīuērsōs ubi sēnsit equōs currumque referrī, {{versus|495}} multa Iouem et laesī testātus foederis ārās iam tandem inuādit mediōs et Mārte secundō terribilis saeuam nūllō discrīmine caedem suscitat, īrārumque omnīs effundit habēnās. Quis mihi nunc tot acerba deus, quis carmine caedēs {{versus|500}} dēuersās obitumque ducum, quōs aequore tōtō inque uicem nunc Turnus agit, nunc Trōius hērōs, expediat? Tantōn placuit concurrere mōtū, Iuppiter, aeterna gentīs in pāce futūrās? Aenēās Rutulum Sucrōnem (ea prīma ruentīs {{versus|505}} pugna locō statuit Teucrōs) haud multa morantem excipit in latus et, quā fāta celerrima, crūdum trānsadigit costās et crātīs pectoris ēnsem. Turnus equō dēiectum Amycum frātremque Diōrēn, congressus pedes, hunc uenientem cuspide longā, {{versus|510}} hunc mucrōne ferit, currūque abscīsa duōrum suspendit capita et rōrantia sanguine portat. Ille Talōn Tanaimque necī fortemque Cethēgum, trīs ūnō congressū, et maestum mittit Onītēn, nōmen Echīonium mātrisque genus Peridīae; {{versus|515}} hīc frātrēs Lyciā missōs et Apollinis agrīs et iuuenem exōsum nēquīquam bella Menoetēn, Arcada, piscōsae cui circum flūmina Lernae ars fuerat pauperque domus nec nōta potentum mūnera, conductāque pater tellūre serēbat. {{versus|520}} Ac uelut immissī dīuersīs partibus ignēs ārentem in siluam et uirgulta sonantia laurō, aut ubi dēcursū rapidō dē montibus altīs dant sonitum spūmōsī amnēs et in aequora currunt quisque suum populātus iter: nōn segnius ambō {{versus|525}} Aenēās Turnusque ruunt per proelia; nunc, nunc flūctuat īra intus, rumpuntur nescia uincī pectora, nunc tōtīs in uulnera uīribus ītur. Murrānum hīc, atauōs et auōrum antīqua sonantem nōmina per rēgēsque āctum genus omne Latīnōs, {{versus|530}} praecipitem scopulō atque ingentis turbine saxī excutit effunditque solō; hunc lōra et iuga subter prōuoluēre rotae, crēbrō super ungula pulsū incita nec dominī memorum prōculcat equōrum. Ille ruentī Hyllō animīsque immāne frementī {{versus|535}} occurrit tēlumque aurāta ad tempora torquet: ollī per galeam fīxō stetit hasta cerēbrō. Dextera nec tua tē, Grāium fortissime Crētheu, ēripuit Turnō, nec dī tēxēre Cupencum Aenēā ueniente suī: dedit obuia ferrō {{versus|540}} pectora, nec miserō clipeī mora prōfuit aereī. Tē quoque Laurentēs uīdērunt, Aeole, campī oppetere et lātē terram consternere tergō. Occidis, Argīuae quem nōn potuēre phalangēs sternere nec Priamī rēgnōrum ēuersor Achillēs; {{versus|545}} hīc tibi mortis erant mētae, domus alta sub Īdā, Lyrnēsī domus alta, solō Laurente sepulcrum. Tōtae adeō conuersae aciēs omnēsque Latīnī, omnēs Dardanidae, Mnēstheus ācerque Serestus et Messāpus equum domitor et fortis Asīlās {{versus|550}} Tuscōrumque phalānx Euandrīque Arcades ālae, prō sē quisque uirī summā nītuntur opum uī; nec mora nec requiēs, uastō certāmine tendunt. Hīc mentem Aenēae genetrīx pulcherrima mīsit īret ut ad mūrōs urbīque aduerteret agmen {{versus|555}} ōcius et subitā turbāret clāde Latīnōs. Ille ut uestīgāns dīuersa per agmina Turnum hūc atque hūc aciēs circumtulit, aspicit urbem immūnem tantī bellī atque impūne quiētam. Continuō pugnae accendit maiōris imāgō: {{versus|560}} Mnēsthea Sergestumque uocat fortemque Serestum ductōrēs, tumulumque capit quō cētera Teucrum concurrit legiō, nec scūta aut spīcula dēnsī dēpōnunt. Celsō medius stāns aggere fātur: 'Nē qua meīs estō dictīs mora, Iuppiter hāc stat, {{versus|565}} neu quis ob inceptum subitum mihi sēgnior ītō. Urbem hodiē, causam bellī, rēgna ipsa Latīnī, nī frēnum accipere et uictī pārēre fatentur, ēruam et aequa solō fūmantia culmina pōnam. Scīlicet exspectem libeat dum proelia Turnō {{versus|570}} nostra patī rūrsusque uelit concurrere uictus? Hōc caput, ō cīuēs, haec bellī summa nefandī. Ferte facēs properē foedusque reposcite flammīs.' Dīxerat, atque animīs pariter certantibus omnēs dant cuneum dēnsāque ad mūrōs mōle feruntur; {{versus|575}} scālae imprōuīsō subitusque appāruit ignis. Discurrunt aliī ad portās prīmōsque trucīdant, ferrum aliī torquent et obumbrant aethera tēlīs. Ipse inter prīmōs dextram sub moenia tendit Aenēās, magnāque incūsat uōce Latīnum {{versus|580}} testāturque deōs iterum sē ad proelia cōgī, bis iam Italōs hostīs, haec altera foedera rumpī. Exoritur trepidōs inter discordia cīuīs: urbem aliī reserāre iubent et pandere portās Dardanidīs ipsumque trahunt in moenia rēgem; {{versus|585}} arma ferunt aliī et pergunt dēfendere mūrōs, inclūsās ut cum latebrōsō in pūmice pāstor uestīgāuit apēs fūmōque implēuit amārō; illae intus trepidae rērum per cērea castra discurrunt magnīsque acuunt strīdōribus īrās; {{versus|590}} uoluitur āter odor tēctīs, tum murmure caecō intus saxa sonant, uacuās it fūmus ad aurās. Accidit haec fessīs etiam fortūna Latīnīs, quae tōtam lūctū concussit funditus urbem. Rēgīnā ut tēctīs uenientem prōspicit hostem, {{versus|595}} incessī mūrōs, ignīs ad tēcta uolārē, nusquam aciēs contrā Rutulās, nūlla agmina Turnī, īnfēlīx pugnae iuuenem in certāmine crēdit exstīnctum et subitō mentem turbāta dolōre sē causam clāmat crīmenque caputque malōrum, {{versus|600}} multaque per maestum dēmēns effāta furōrem purpureōs moritūra manū discindit amictūs et nōdum īnfōrmīs lētī trabe nectit ab altā. Quam clādem miserae postquam accēpēre Latīnae, fīlia prīma manū flāuōs Lāuīnia crīnīs {{versus|605}} et roseās laniāta genās, tum cētera circum turba furit, resonant lātē plangōribus aedēs. Hinc tōtam īnfēlīx uulgātur fāma per urbem: dēmittunt mentēs, it scissā ueste Latīnus coniugis attonitus fātīs urbīsque ruīnā, {{versus|610}} cānitiem immundō perfūsam puluere turpāns. Multaque sē īncūsat, quī nōn accēperit ante Dardanium Aenēān generumque adscīverit ultrō. Intereā extrēmō bellātor in aequore Turnus pālantis sequitur paucōs iam sēgnior atque {{versus|615}} iam minus atque minus successū laetus equōrum. attulit hunc illī caecīs terrōribus aura commixtum clāmōrem, arrēctāsque impulit aurīs cōnfūsae sonus urbis et inlaetābile murmur. 'Eī mihi! Quid tantō turbantur moenia lūctū? {{versus|620}} Quisue ruit tantus dīuersā clāmor ab urbe?' Sīc ait, adductīsque āmēns subsistit habēnīs. Atque huic, in faciem soror ut cōnuērsa Metiscī aurīgae currumque et equōs et lōra regēbat, tālibus occurrit dictīs: 'Hāc, Turne, sequāmur {{versus|625}} Trōiugenās, quā prīma uiam uictōria pandit; sunt aliī quī tēcta manū dēfendere possint. Ingruit Aenēās Italīs et proelia miscet, et nōs saeua manū mittāmus fūnera Teucrīs. Nec numerō īnferior pugnae neque honōre recēdēs.' {{versus|630}} Turnus ad haec: 'Ō soror, et dūdum agnōuī, cum prīma per artem foedera turbastī tēque haec in bella dedistī, et nunc nēquīquam fallis dea. Sed quis Olympō dēmissam tantōs uoluit tē ferre labōrēs? {{versus|635}} Ān frātrīs miserī lētum ut crūdēle uidērēs? Nam quid agō? Aut quae iam spondet Fortūna salūtem? Uīdi oculōs ante ipse meōs mē uōce uocantem Murrānum, quō nōn superat mihi cārior alter, oppetere ingentem atque ingentī uulnere uictum. {{versus|640}} Occidit īnfēlīx nē nostrum dēdecus Ūfēns aspiceret; Teucrī potiuntur corpore et armīs. Exscindīne domōs (id rēbus dēfuit ūnum) perpetiar, dextrā nec Drancis dicta refellam? Terga dabō et Turnum fugientem haec terra uidēbit? {{versus|645}} Usque adeōne morī miserum est? Uōs ō mihi, Mānēs, este bonī, quoniam superīs āuersa uoluntās. sāncta ad uōs anima atque istīus inscia culpae dēscendam magnōrum haud umquam indignus auōrum.' Vix ea fātus erat: mediōs uolat ecce per hostīs {{versus|650}} uectus equō spūmante Sacēs, aduersa sagittā saucius ōra, ruitque implōrāns nōmine Turnum: 'Turne, in tē sūprēma salūs, miserēre tuōrum. Fulminat Aenēās armīs summāsque minātur dēiectūrum arcēs Italum excidiōque datūrum, {{versus|655}} iamque facēs ad tēcta uolant. In tē ōra Latīnī, in tē oculōs referunt; mussat rēx ipse Latīnus quōs generōs uocet aut quae sēsē ad foedera flectat. Praetereā rēgīna, tuī fīdissima, dextrā occidit ipsa suā lūcemque exterrita fūgit. {{versus|660}} Sōlī prō portīs Messāpus et ācer Atīnās sustentant aciēs. Circum hōs utrimque phalangēs stant dēnsae strictīsque seges mucrōnibus horret ferrea; tū currum dēsertō in grāmine uersās.' Obstipuit uariā cōnfūsus imāgine rērum {{versus|665}} Turnus et obtūtū tacitō stetit; aestuat ingēns ūnō in corde pudor mixtōque insānia lūctū et furiīs agitātus amor et cōnscia uirtus. Ut prīmum discussae umbrae et lūx reddita mentī, ārdentīs oculōrum orbīs ad moenia torsit {{versus|670}} turbidus ēque rotis magnam respexit ad urbem. Ecce autem flammīs inter tabulāta uolūtus ad caelum undābat uertex turrimque tenēbat, turrim compactīs trabibus quam ēdūxerat ipse subdideratque rotās pontīsque instrāuerat altōs. {{versus|675}} 'Iam iam fāta, soror, superant, absiste morārī; quō deus et quō dūra uocat Fortūna sequāmur. Stat cōnferre manum Aenēae, stat, quidquid acerbī est, morte patī, neque mē indecorem, germāna, uidēbis amplius. Hunc, ōrō, sine mē furere ante furōrem.' {{versus|680}} Dīxit, et ē currū saltum dedit ōcius aruīs perque hostīs, per tēla ruit maestamque sorōrem Dēserit ac rapidō cursū media agmina rumpit. Ac uelutī montis saxum dē uertice praeceps cum ruit āuulsum uentō, seu turbidus imber {{versus|685}} prōluit aut annīs soluit sublāpsa uetustās; fertur in abruptum magnō mōns improbus āctū exsultatque solō, siluās armenta uirōsque inuoluēns sēcum: disiecta per agmina Turnus sīc urbis ruit ad mūrōs, ubi plūrima fūsō {{versus|690}} sanguine terra madet strīduntque hastīlibus aurae, significatque manū et magnō simul incipit ōre: 'Parcite iam, Rutulī, et uōs tēla inhibēte, Latīnī. Quaecumque est fortūna, mea est; mē uērius ūnum prō uōbīs foedus luere et dēcernere ferrō.' {{versus|695}} discessēre omnēs mediī spatiumque dedēre. At pater Aenēās audītō nōmine Turnī dēserit et mūrōs et summās dēserit arcēs praecipitatque morās omnīs, opera omnia rumpit laetitiā exsultāns horrendumque intonat armīs: {{versus|700}} quantus Athōs aut quantus Eryx aut ipse coruscīs cum fremit īlicibus quantus gaudetque niuālī uertice sē attollēns pater Appennīnus ad aurās. Iam uērō et Rutulī certātim et Trōes et omnēs conuertēre oculōs Italī, quīque alta tenēbant {{versus|705}} moenia quīque īmōs pulsābant ariete mūrōs, armaque dēposuēre umerīs. Stupet ipse Latīnus ingentīs, genitōs dīuersīs partibus orbis, inter sē coiisse uirōs et cernere ferrō. Atque illī, ut uacuō patuērunt aequore campī, {{versus|710}} Prōcursū rapidō coniectīs ēminus hastīs inuādunt Mārtem clipeīs atque aere sonōrō. Dat gemitum tellūs; tum crēbrōs ēnsibus ictūs congeminant, fors et uirtus miscētur in ūnum. Ac uelut ingentī Sīlā summōue Taburnō {{versus|715}} cum duo cōnuērsīs inimīca in proelia taurī frontibus incurrunt, pauidī cessēre magistrī, stat pecus omne metū mūtum, mussantque iuuencae quis nemorī imperitet, quem tōtā armenta sequantur; illī inter sēsē multa uī uulnera miscent {{versus|720}} cornuaque obnīxī īnfīgunt et sanguine largō colla armōsque lauant, gemitū nemus omne remūgit: nōn aliter Trōs Aenēās et Daunius hērōs concurrunt clipeīs, ingēns fragor aethera complet. Iuppiter ipse duās aequātō exāmine lancēs {{versus|725}} sustinet et fāta impōnit dīuersa duōrum, quem damnet labor et quō uergat pondere lētum. Ēmicat hīc impūne putāns et corpore tōtō altē sublātum cōnsurgit Turnus in ēnsem et ferit; exclāmant Trōes trepidīque Latīnī, {{versus|730}} arrēctaeque ambōrum aciēs. At perfidus ēnsis frangitur in mediōque ārdentem dēserit ictū, nū fuga subsidiō subeat. Fugit ōcior Eurō ut capulum ignōtum dextramque aspexit inermem. Fāma est praecipitem, cum prīma in proelia iūnctōs {{versus|735}} cōnscendēbat equōs, patriō mucrōne relictō, dum trepidat, ferrum aurīgae rapuisse Metiscī; idque diū, dum terga dabant pālantia Teucrī, suffēcit; postquam arma deī ad Volcānia uentum est, mortālis mucrō glaciēs ceu futtilis ictū {{versus|740}} dissiluit, fuluā resplendent fragmina harēnā. Ergō āmēns dīuersa fugā petit aequora Turnus et nunc hūc, inde hūc incertōs implicat orbīs; undique enim dēnsā Teucrī inclūsēre corōnā atque hinc uāsta palus, hinc ardua moenia cingunt. {{versus|745}} Nec minus Aenēās, quamquam tardāta sagittā interdum genua impediunt cursumque recūsant, insequitur trepidīque pedem pede feruidus urget: inclūsum uelutī sī quandō flūmine nactus ceruum aut pūniceae saeptum formīdine pennae {{versus|750}} uēnātor cursū canis et latrātibus īnstat; ille autem īnsidiīs et rīpā territus altā mīlle fugit refugitque uiās, at uīuidus Umber haeret hiāns, iam iamque tenet similīsque tenentī increpuit mālīs morsūque ēlūsus inānī est; {{versus|755}} tum uērō exoritur clāmor rīpaeque lacūsque respōnsant circā et caelum tonat omne tumultū. Ille simul fugiēns Rutulōs simul increpat omnīs nōmine quemque uocāns nōtumque efflāgitat ēnsem. Aenēās mortem contrā praesēnsque minātur {{versus|760}} exitium, sī quisquam adeat, terretque trementīs excīsūrum urbem minitāns et saucius instat. Quīnque orbīs explent cursū totidemque retexunt hūc illūc; neque enim leuia aut lūdīcra petuntur praemia, sed Turnī dē uīta et sanguine certant. {{versus|765}} Forte sacer Faunō foliīs oleaster amārīs hīc steterat, nautīs ōlim uenerābile lignum, seruātī ex undīs ubi fīgere dōna solēbant Laurentī dīuō et uōtās suspendere uestīs; sed stirpem Teucrī nūllō discrīmine sacrum {{versus|770}} sustulerant, pūrō ut possent concurrere campō. Hīc hasta Aenēae stābat, hūc impetus illam dētulerat fīxam et lentā rādīce tenēbat. Incubuit uoluitque manū conuellere ferrum Dardanidēs, tēlōque sequī quem prēndere cursū {{versus|775}} nōn poterat. Tum uērō āmēns formīdine Turnus 'Faune, precor, miserēre' inquit 'tōque optima ferrum Terra tenē, coluī uestrōs sī semper honōrēs, quōs contrā Aeneadae bellō fēcēre profānōs.' Dīxit, opemque deī nōn cassa in uōta uocāuit. {{versus|780}} Namque diū luctāns lentōque in stirpe morātus uīribus haud ūllīs ualuit disclūdere morsūs rōboris Aenēās. Dum nītitur ācer et īnstat, rūrsus in aurīgae faciem mūtāta Metiscī prōcurrit frātrīque ēnsem dea Daunia reddit. {{versus|785}} Quod Venus audācī nymphae indignāta licēre accessit tēlumque altā ab rādīce reuellit. Ollī sublīmēs armīs animīsque refectī, hīc gladiō fīdēns, hīc ācer et arduus hastā, adsistunt contrā certāmina Mārtis anhēlī. {{versus|790}} Iūnōnem intereā rēx omnipotentis Olympī adloquitur fuluā pugnās dē nūbe tuentem: 'Quae iam fīnis erit, coniūnx? Quid dēnique restat? Indigetem Aenēān scīs ipsa et scīre fatēris dēbērī caelō fātīsque ad sīdera tollī. {{versus|795}} Quid struis? Aut quā spē gelidīs in nūbibus haerēs? Mortālīn decuit uiolārī uulnere dīuum? Aut ēnsem (quid enim sine tē Iūtūrna ualēret?) ēreptum reddī Turnō et uim crēscere uictīs? Dēsine iam tandem precibusque īnflectere nostrīs, {{versus|800}} nē tē tantus edit tacitam dolor et mihi cūrae saepe tuō dulcī trēstēs ex ōre recursent. Uentum ad suprēmum est. Terrīs agitāre uel undīs Trōiānōs potuistī, īnfandum accendere bellum, dēfōrmāre domum et lūctū miscēre hymenaeōs: {{versus|805}} ulterius temptāre uetō.' Sīc Iuppiter orsus; sīc dea summissō contrā Sāturnia uultū: 'Ista quidem quia nōta mihī tua, magne, uoluntās, Iuppiter, et Turnum et terrās inuīta relīquī; nec tū mē āeriā sōlam nunc sēde uidērēs {{versus|810}} digna indigna patī, sed flammīs cincta sub ipsā stārem aciē traheremque inimīca in proelia Teucrōs. Iūturnam miserō (fateor) succurrere frātrī suāsī et prō uītā maiōra audēre probāuī, nōn ut tēla tamen, nōn ut contenderet arcum; {{versus|815}} adiūrō Stygiī caput implācābile fontis, ūna superstitiō superīs quae reddita dīuīs. Et nunc cēdō equidem pugnāsque exōsa relinquō. Illud tē, nūllā fātī quod lēge tenētur, prō Latiō obtestor, prō maiestāte tuōrum: {{versus|820}} cum iam cōnubiīs pācem fēlīcibus (estō) compōnent, cum iam lēgēs et foedera iungent, nē uetus indigenās nōmen mūtāre Latīnōs neu Trōas fierī iubeās Teucrōsque uocārī aut uōcem mūtāre uirōs aut uertere uestem. {{versus|825}} Sit Latium, sint Albānī per saecula rēgēs, sit Rōmāna potēns Italā uirtūte propāgō: occidit, occideritque sinās cum nōmine Trōia.' Ollī subrīdēns hominum rērumque repertor: 'Es germāna Iouis Sāturnīque altera prōlēs, {{versus|830}} īrārum tantōs uoluis sub pectore flūctūs. Uērum age et inceptum frūstrā summitte furōrem: dō quod uīs, et mē uictusque uolēnsque remittō. Sermōnem Ausoniī patrium mōrēsque tenēbunt, utque est nōmen erit; commixtī corpore tantum {{versus|835}} subsīdent Teucrī. Mōrem rītūsque sacrōrum ādiciam faciamque omnīs ūnō ōre Latīnōs. Hinc genus Ausoniō mixtum quod sanguine surget, suprā hominēs, suprā īre deōs pietāte uidēbis, nec gēns ūlla tuōs aeque celebrābit honōrēs.' {{versus|840}} Adnuit hīs Iūnō et mentem laetāta retorsit; intereā excēdit caelō nūbemque relinquit. Hīs āctīs aliud genitor sēcum ipse uolūtat Iūturnamque parat frātris dīmittere ab armīs. Dīcuntur geminae pestēs cognōmine Dīrae, {{versus|845}} quās et Tartaream Nōx intempesta Megaeram ūnō eōdemque tulit partū, paribusque reuīnxit serpentum spīrīs uentōsāsque addidit ālās. Hae Iouis ad solium saeuīque in līmine rēgis appārent acuuntque metum mortālibus aegrīs, {{versus|850}} sī quandō lētum horrificum morbōsque deum rēx mōlītur, meritās aut bellō territat urbēs. Hārum ūnam celerem dēmīsit ab aethere summō Iuppiter inque omen Iūturnae occurrere iussit: illa uolat celerīque ad terram turbine fertur. {{versus|855}} Nōn secus ac neruō per nūbem impulsa sagitta, armātam saeuī Parthus quam felle uenēnī, Parthus sīue Cydōn, tēlum immedicābile, torsit, strīdēns et celerīs incognita trānsilit umbrās: tālīs sē sata Nocte tulit terrāsque petīuit. {{versus|860}} Postquam aciēs uidet Īliacās atque agmina Turnī, ālitis in paruae subitam collecta figūram, quae quondam in bustīs aut culminibus dēsertīs nocte sedēns sērum canit importūna per umbrās— hanc uersa in faciem Turnī sē pestis ob ōra {{versus|865}} fertque refertque sonāns clipeumque ēuerberat ālīs. Illī membra nouus soluit formīdine torpor, arrēctaeque horrore comae et uōx faucibus haesit. At procul ut Dīrae strīdōrem agnōuit et ālās, īnfēlīx crīnīs scindit Iūturna solūtōs {{versus|870}} unguibus ōra soror foedāns et pectora pugnīs: 'Quid nunc tē tua, Turne, potest germāna iuuāre? aut quid iam dūrae superat mihi? Quā tibi lūcem arte morer? Tālīn possum mē oppōnere mōnstrō? Iam iam linquō aciēs. Nē mē terrēte timentem, {{versus|875}} obscēnae uolucrēs: ālārum uerbera nōscō lētālemque sonum, nec fallunt iussa superba magnanimī Iouis. Haec prō uirginitāte repōnit? Quō uītam dedit aeternam? Cūr mortis adēmpta est condiciō? Possem tantōs fīnīre dolōrēs {{versus|880}} nunc certē, et miserō frātrī comes īre per umbrās! Immortālis egō? Aut quīcquam mihi dulce meōrum tē sine, frāter, erit? Ō quae satis īma dehīscat terra mihī, Mānīsque deam dēmittat ad īmōs?' Tantum effāta caput glaucō cōntēxit amictū {{versus|885}} multa gemēns et sē fluuiō dea condidit altō. Aenēās īnstat contrā tēlumque coruscat ingēns arboreum, et saeuō sīc pectore fātur: 'Quae nunc deinde mora est? Aut quid iam, Turne, retractās? Nōn cursū, saeuīs certandum est comminus armīs. {{versus|890}} Uerte omnīs tētē in faciēs et contrahe quidquid sīue animīs sīue arte ualēs; optā ardua pennīs astra sequī clausumque cauā tē condere terrā.' Ille caput quassāns: 'Nōn mē tua feruida terrent dicta, ferōx; dī mē terrent et Iuppiter hostis.' {{versus|895}} Nec plūra effātus saxum circumspicit ingēns, saxum antīquum ingēns, campō quod forte iacēbat, līmes agrō positus lītem ut discerneret aruīs. Uix illum lēctī bis sēx ceruīce subīrent, quālia nunc hominum prōdūcit corpora tellūs; {{versus|900}} ille manū raptum trepidā torquēbat in hostem altior īnsurgēns et cursū concitus hērōs. Sed neque currentem sē nec cognōscit euntem tollentemue manū saxumue immāne mouentem; genua labant, gelidus concrēuit frīgore sanguis. {{versus|905}} Tum lapis ipse uirī uacuum per ināne uolūtus nec spatium ēuāsit tōtum neque pertulit ictum. Ac uelut in somnīs, oculōs ubi languida pressit nocte quiēs, nēquīquam auidōs extendere cursūs uelle uidēmur et in mediīs cōnātibus aegrī {{versus|910}} succidimus; nōn lingua ualet, nōn corpore nōtae sufficiunt uīrēs nec uōx aut uerba sequuntur: sīc Turnō, quācumque uiam uirtūte petīuit, successum dea dīra negat. Tum pectore sēnsūs uertuntur uariī; Rutulōs aspectat et urbem {{versus|915}} cūnctāturque metū lētumque īnstāre tremēscit, nec quō sē ēripiat, nec quā uī tendat in hostem, nec currūs usquam uidet aurīgamue sorōrem. Cūnctantī tēlum Aenēās fātāle coruscat, sortītus fortūnam oculīs, et corpore tōtō {{versus|920}} ēminus intorquet. Mūrālī concita numquam tormentō sīc saxa fremunt nec fulmine tantī dissultant crepitūs. Uolat ātrī turbinis īnstar exitium dīrum hasta ferēns ōrāsque reclūdit lōrīcae et clipeī extrēmōs septemplicis orbīs; {{versus|925}} per medium strīdēns trānsit femur. Incidit ictus ingēns ad terram duplicātō poplite Turnus. Cōnsurgunt gemitū Rutulī tōtusque remūgit mōns circum et uōcem lātē nemora alta remittunt. Ille humilīs supplex oculōs dextramque precantem {{versus|930}} prōtendēns 'Equidem meruī nec dēprecor' inquit; 'ūtere sorte tuā. Miserī tē sī qua parentis tangere cūra potest, ōrō (fuit et tibi tālis Anchīsēs genitor) Daunī miserēre senectae et mē, seu corpus spoliātum lūmine māuīs, {{versus|935}} redde meīs. Uīcistī et uictum tendere palmās Ausoniī uidēre; tua est Lāuīnia coniūnx, ulterius nē tende odiīs.' Stetit ācer in armīs Aenēās uoluēns oculōs dextramque repressit; et iam iamque magis cūnctantem flectere sermō {{versus|940}} coeperat, īnfēlīx umerō cum apparuit altō balteus et nōtīs fulsērunt cingula bullīs Pallantis puerī, uictum quem uulnere Turnus strāuerat atque umerīs inimīcum īnsigne gerēbat. Ille, oculīs postquam saeuī monimenta dolōris {{versus|945}} exuuiāsque hausit, furiīs accēnsus et īrā terribilis: 'Tūne hinc spoliīs indūte meōrum ēripiāre mihī? Pallās tē hōc uulnere, Pallās immōlat et poenam scelerātō ex sanguine sūmit.' Hōc dīcēns ferrum aduersō sub pectore condit {{versus|950}} feruidus; ast illī soluuntur frīgore membra uītaque cum gemitū fugit indignāta sub umbrās. </poem> {{Liber |Ante=Liber XI |AnteNomen=Aeneis/Liber XI |Post= |PostNomen= }} </div> {{finis}} {{textquality|75%}} [[en:Aeneid/Book XII]] [[it:Eneide (Caro)/Libro decimosecondo]] mr7ttzbzrated1m0xy9wbg8t08fuu3k 0 3601 265046 138919 2026-05-09T12:15:50Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De Beneficiis]] ad [[De beneficiis]] 138919 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De Beneficiis |OperaeWikiPagina= De Beneficiis |Annus= Saeculo I |Genera=philosophia |SubTitulus= <!-- SubTitulus --> |Editio= |Fons= [http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm#sen AgoraClass] }} <div class=text> '''INDEX''' *[[De Beneficiis/Liber I|Liber I]] *[[De Beneficiis/Liber II|Liber II]] *[[De Beneficiis/Liber III|Liber III]] *[[De Beneficiis/Liber IV|Liber IV]] *[[De Beneficiis/Liber V|Liber V]] *[[De Beneficiis/Liber VI|Liber VI]] *[[De Beneficiis/Liber VII|Liber VII]] </div>{{finis}} [[en:On Benefits]] [[fr:Des bienfaits]] j1oo3tgdc9mywr0dtz76ob9idcwlo8a 265072 265046 2026-05-09T12:24:29Z Saumache 27923 265072 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De beneficiis |OperaeWikiPagina= De beneficiis |Annus= Saeculo I |Genera=philosophia |SubTitulus= <!-- SubTitulus --> |Editio= |Fons= [http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm#sen AgoraClass] }} <div class=text> '''INDEX''' *[[De beneficiis/Liber I|Liber I]] *[[De beneficiis/Liber II|Liber II]] *[[De beneficiis/Liber III|Liber III]] *[[De beneficiis/Liber IV|Liber IV]] *[[De beneficiis/Liber V|Liber V]] *[[De beneficiis/Liber VI|Liber VI]] *[[De beneficiis/Liber VII|Liber VII]] </div>{{finis}} [[en:On Benefits]] [[fr:Des bienfaits]] se1fn6t4z7kl2ifs63642p5sr9oe53n 0 3602 265050 85341 2026-05-09T12:16:33Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De Beneficiis/Liber I]] ad [[De beneficiis/Liber I]] 85341 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De Beneficiis |OperaeWikiPagina= De Beneficiis |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber I }} <div class=text> [1,0] LIBER PRIMUS. [1,1] I. Inter multos ac uarios errores temere uiuentium inconsulteque, nihil propemodum indignius, optime Liberalis, dixerim, quant quod beneficia nec dare scimus, nec accipere. Sequitur enim, ut male collata male debeantur, de quibus non redditis sero querimur : ista enim perierant, cum darentur. Nec mirum est inter plurima maximaque uitia nullum esse frequentius, quam ingrati animi. Id euenire ex pluribus causis uideo : prima, quod non eligimus dignos, quibus tribuamus ; sed nomina facturi, diligenter in patrimonium et uasa debitoris inquirimus; semina in solum effoetum et sterile non spargimus : beneficia sine ullo delectu magis proiicimus, quam damus. Nec facile dixerim, utrum turpius sit inficiari, an repetere beneficium; id enim genus huius crediti est, ex quo tantum recipiendum sit, quantum ultro refertur : de quo queri uere foedissimum ob hoc ipsum, quia non opus est ad liberandam fidem facultatibus, sed animo; reddit enim beneficium, qui libenter debet. Sed quum sit in ipsis crimen, qui ne confessione quidem grati sunt, in nobis quoque est. Multos experimur ingratos, plures facimus: quia alias graues exprobratores exactoresque sumus ; alias leues, et quos paulo post muneris sui poeniteat; alias queruli, et minima moments calumniantes. Ita gratiam omnem corrumpimus : non tantum postquam dedimus beneficia, sed dum damus. Quis enim nostrum contentus fuit, aut leuiter rogari, aut semel? quis non, quum aliquid a se peti suspicatus est, frontem adduxit, uultum auertit, occupationes simulauit, longis sermonibus, et de industria non inuenientibus exitum, occasionem petendi abstulit, et uariis artibus properantes necessitates elusit? In angusto uero comprehensus, aut distulit, id est, timide negauit, aut promisit , sed difficulter, sed subductis superciliis, sed malignis et uix exeuntibus uerbis? Nemo autem libenter debet, quod non accepit, sed expressit. Gratus esse aduersum eum quisquam potest, qui beneficium aut superbe abiecit, aut iratus impegit, aut fatigatus, ut molestia careret, dedit? Errat, si quis sperat responsurum sibi, quem dilatione assauit, exspectatione torsit. Eodem animo beneficium debetur, quo datur : et ideo non est negligenter dandum : sibi enim quisque debet, quod a nesciente accepit ; nec tarde quidem : quia, quum in omni officio magni aestimetur dantis uoluntas, qui tarde fecit, diu noluit; utique non contumeliose : nam quum ita natura comparatum sit, ut altius iniuriae quam merita descendant, et illa cito defluant, has tenax memoria custodiat : quid exspectat qui offendit, dum obligat? Satis aduersus illum gratus est, qui beneficio eius ignoscit. Non est autem quod tardiores faciat ad bene merendum turba ingratorum. Nam primum, ut dixi, nos illam augemus : deinde ne deos quidem immortales ab hac tam effusa necessitate sacrilegi negligentesque eorum deterrent. Utuntur natura sua, et cuncta, interque illa ipsos munerum suorum malos interpretes, iuuant. Hos sequamur duces, quantum humana imbecillitas patitur : demus beneficia, non foeneremus. Dignus est decipi, qui de recipiendo cogitauit, quum daret. At si male cessit, et liberi, et coniuges spem fefellerunt, tamen et educamus, et ducimus, adeoque aduersus experimenta pertinaces sumus, ut bella uicti, et naufragi maria repetamus. Quanto magis permanere in dandis beneficiis decet ! Quae si quis non dat quia non recepit, dedit ut reciperet, bonamque ingratorum facit causam, quibus turpe est non reddere, si licet. Quam multi indigni luce sunt ! et tamen dies oritur. Quam multi, quod nati sunt, queruntur ! tamen natura sobolem nouam gignit, ipsosque qui non fuisse mallent, esse patitur. Hoc et magni animi et boni proprium est, non fructum beneficiorum sequi, sed ipsa ; et post malos quoque bonum quaerere. Quid magnifici erat multis prodesse, si nemo deciperet ? nunc est uirtus, dare beneficia, non utique reditura, quorum a uiro egregio statim fructus perceptus est. Adeo quidem ista res fugare nos, et pigriores ad rem pulcherrimam facere non debet, ut si spes mihi praecidatur gratum hominem reperiendi, malim non recipere beneficia, quam non dare, quia qui non dat, uitium ingrati antecedit. Dicam quod sentio : qui beneficium non reddit, magis peccat; qui non dit, citius. [1,2] II. Beneficia in uulgus quum largiri institueris, Perdenda sunt multa, ut semel ponas bene. In priore uersu utrumque reprehendas ; nam nec in uulgus effundenda sunt; et nullius rei, minime beneficiorum, honesta largitio est ; quibus si detraxeris iudicium, desinunt esse beneficia; in aliud quodlibet incidunt nomen. Sequens sensus mirificus est, qui uno bene posito beneficio multorum amissorum damna solatur. Vide, oro te, ne hoc et uerius sit, et magnitudini bene facientis aptius, ut illum hortemur ad danda, etiamsi nullum bene positurus est. Illud enim falsum est, « Perdenda sunt multa." Nullum perit : quia qui perdit, computauerat. Beneficiorum simplex ratio est: tantum erogatur ; si redit aliquid, lucrum est : si non redit, damnum non est. Ego illud dedi, ut darem ; nemo beneficia in kalendario scribit, nec, auarus exactor, ad horam et diem appellat. Nunquam illa uir bonus cogitat, nisi admonitus a reddente : alioquin in formam crediti transeunt. Turpis foeneratio est, beneficium expensum ferre. Qualiscumque priorum euentus est, perseuera in alios conferre; melius apud ingratos iacebunt, quos aut pudor, aut occasio, aut imitatio aliquando gratos poterit efficere. Ne cessaueris: opus tuum perage, et partes boni uiri exsequere. Alium re, alium fide, alium gratia, alium consilio, alium praeceptis salubribus adiuua. [1,3] III. Officia etiam ferae sentiunt : nec ullum tam immansuetum animal est, quod non cura mitiget, et in amorem sui uertat. Leonum ora a magistris impune tractantur : elephantorum feritatem usque in seruile obsequium demeretur cibus. Adeo etiam quae extra intellectum atque aestimationem beneficii sunt posita, assiduitas tamen meriti pertinacis euincit. Ingratus est aduersus unum beneficium? aduersus alterum non erit; duorum oblitus est? tertium etiam eorum quae exciderunt, memoriam reducet. Is perdit beneficia, qui cito se perdidisse credit. At qui instat, et onerat priora sequentibus, etiam ex duro et immemori pectore gratiam extundit. Non audebit aduersus multa oculos attollere; quocumque se conuertit, memoriam suam fugiens, ibi te uideat: beneficiis tuis illum cinge. Quorum quae uis, quaeue proprietas sit, dicam, si prius illa, quae ad rem non pertinent, transilire mihi permiseris, quare tres Gratiae, et quare sorores sint, et quare manibus implexis, quare ridentes, iuuenes, et uirgines, solutaque ac pellucida ueste. Alii quidem uideri uolunt unam esse, quae det beneficium: alteram, quae accipiat : tertiam, quae reddat. Alii tria beneficiorum genera, promerentium, reddentium, simul et accipientium reddentiumque. Sed utrumlibet ex istis iudicauerim, quid ista nos iuuat scientia ? Quid ille consertis manibus in se redeuntium chorus? Ob hoc, quia ordo beneficii per manus transeuntis nihilominus ad dantem reuertitur, et totius speciem perdit, si usquam interruptus est : pulcherrimus, si cohaesit, et uices seruat. Ideo ridentes : est aliqua tamen maioris dignatio, sicut promerentium. Vultus hilares sunt, quales solent esse qui dant, uel accipiunt beneficia. Iuuenes : quia non debet beneficiorum memoria senescere. Virgines : quia incorrupta sunt, et sincera, et omnibus sancta, in quibus nihil esse alligati debet, nec adscripti ; solutis itaque tunicis utuntur : pellucidis autem, quia beneficia conspici uolunt. Sit aliquis usque eo Graecis emancipatus, ut haec dicat necessaria : nemo tamen erit, qui etiam illud ad rem iudicet pertinere, quae nomina illis Hesiodus imposuerit. Aglaian maximam natu appellauit, mediam Euphrosynen, tertiam Thalian. Horum nominum interpretationem, et prout cuique uisum est, deflectit, et ad rationem aliquam conatur perducere : quum Hesiodus puellis suis, quod uoluit, nomen imposuerit. Itaque Homerus uni mutauit, Pasithean appellauit, et in matrimonium produxit, ut scias illas uestales non esse. Inueniam alium poetam, apud quern praecingantur et spissis auro phrygianis prodeant. Ergo et Mercurius una stat :non quia beneficia ratio commendat uel oratio, sed quia pictori ita uisum est. Chrysippus quoque, penes quem subtile illud acumen est, et in imam penetrans ueritatem, qui rei agendas causa loquitur, et uerbis non ultra, quam ad intellectum satis est, utitur, totum librum suum his ineptiis replet : ita ut de ratione dandi, accipiendi, reddendique beneficii pauca admodum dicat ; nec his fabulas, sed haec fabulis inserit. Nam praeter ista quae Hecaton transcribit, tres Chrysippus Gratias ait Iouis et Eurynomes filias esse ; aetate autem minores quam Horas, sed meliuscula facie, et ideo Veneri datas comites. Matris quoque nomen ad rem iudicat pertinere. Eurynomen enim dictam, quia late patentis matrimonii sit, beneficia diuidere; tanquam matri post filias soleat nomen imponi, aut poetae uera nomina reddant. Quemadmodum nomenclatori memoriae loco audacia est, et cuicumque nomen non potest reddere, imponit : ita poetae non putant ad rem pertinere, uerum dicere, sed aut necessitate coacti, aut decore corrupti, id quaeque uocari iubent, quod belle facit ad uersum. Nec illis fraudi est, si aliud quid in censum detulerunt : proximus enim poeta suum illa ferre nomen iubet. Hoc ut scias ita esse, ecce Thalia de qua quum maxime agitur, apud Hesiodum Charis est, apud Homerum Muas. [1,4] IV. Sed ne faciam quod reprehendo, omnia ista, quae ita extra rem sunt, ut nec circa rem quidem sint, relinquam. Tu modo nos tuere, si quis mihi obiiciet, quod Chrysippum in ordinem coegerim, magnum mehercule uirum, sed tamen Graecum, cuius acumen nimis tenue retunditur, et in se saepe replicatur : etiam quum agere aliquid uidetur, pungit, non perforat. Hoc uero quod acumen est ? De beneficiis dicendum est, et ordinanda res, quae maxime societatem humanam alligat : danda lex uitae, ne sub specie benignitatis inconsulta facilitas placeat ; ne liberalitatem, quam nec deesse oportet, nec superfluere, haec ipsa obseruatio restringat, dum temperat : docendi sunt libenter accipere, libenter reddere, et magnum ipsis certamen proponere, eos quibus obligati sunt, re animoque non tantum aequare, sed uincere : quia, qui referre gratiam debet, nunquam consequitur, nisi praecessit; hi docendi sunt nihil imputare : illi plus debere. Ad hanc honestissimam contentionem, beneficiis beneficia uincendi, sic nos adhortatur Chrysippus, ut dicat uerendum esse, ne, quia Charites Iouis filiae sunt, parum se grate gerere sacrilegium sit, et tam tenellis puellis fiat iniuria. Tu me aliquid eorum doce, per quae beneficentior, gratiorque aduersus bene merentes fiam, per quae obligantium, obligatorumque animi certent, ut qui praestiterint obliuiscantur; pertinax sit memoria debentium. Istae uero ineptiae poetis relinquantur, quibus aures oblectare propositum est, et dulcem fabulam neclere. At qui ingenia sanare, et fidem in rebus humanis retinere, memoriam officiorum ingerere animis uolunt, serio loquantur, et magnis uiribus agant : nisi forte existimas. leui ac fabuloso sermone, et anilibus argumentis, prohiberi posse rem perniciosissimam, beneficiorum nouas tabulas. [1,5] V. Sed quemadmodum superuacua transcurram, ita exponam necesse est, hoc primum nobis esse discendum quid accepto beneficio debeamus. Debere enim dicit se alius pecuniam quam accepit, alius consulatum, alius sacerdotium, alius prouinciam. Ista autem sunt meritorum signa, non merita. Non potest beneficium manu tangi : res animo geritur. Multum interest inter materiam beneficii, et beneficium ; itaque nec aurum, nec argentum, nec quidquam eorum quae a proximis accipiuntur, beneficium est, sed ipsa tribuentis uoluntas ; imperiti autem id, quod oculis incurrit, et quod traditur possideturque, solum notant : contra, illud quod in re rarum atque pretiosum est, parui pendunt. Haec quae tenemus, quae adspicimus, in quibus cupiditas nostra haeret, caduca sunt ; auferre ea nobis et fortuna, et iniuria potest : beneficium uero, etiam amisso eo quod datum est, durat. Est enim recte factum, quod irritum nulla uis efficit. Amicum a piratis redemi : hunc alius hostis excepit, et in carcerem condidit ; non beneficium, sed usum beneficii mei sustulit. Ex naufragio alicui raptos, uel ex incendio liberos reddidi : hos uel morbus, uel aliqua fortuita iniuria eripuit : manet etiam sine illis, quod in illis datum est. Omnia itaque, quae falsum beneficii nomen usurpant, ministeria sunt, per quae se uoluntas amica explicat. Hoc quoque in aliis rebus euenit ut aliubi sit species rei, aliubi ipsa res. Imperator aliquem torquibus, murali et ciuica donat : quid habet per se corona pretiosum ? quid praetexta? quid fastes? quid tribunal et currus? nihil horum honor est, sed honoris insigne. Sic non est beneficium id, quod sub oculos uenit, sed beneficii uestigium et nota. [1,6] VI. Quid est ergo beneficium? Beneuola actio tribuens gaudium, capiensque tribuendo, in id quod facit prona, et sponte sua parata. Raque non quid fiat, aut quid detur, refert, sed qua mente : quia beneficium non in eo quod fit aut datur, consistit, sed in ipso dantis aut facientis animo. Magnum autem esse inter ista discrimen, uel ex hoc intelligas licet, quod beneficium utique bonum est : id autem quod fit, aut datur, nec bonum, nec malum est. Animus est, qui parua extollit, sordida illustrat, magna et in pretio habita dehonestat : ipsa, quae appetuntur, neutram naturam habent, nec boni, nec mali ; refert, quo ille rector impellat, a quo forma datur rebus. Non est ergo beneficium ipsum, quod numeratur, aut traditur; sicut nec in uictimis quidem, licet opimae sint, auroque praefulgeant, deorum est honos ; sed pia ac recta uoluntate uenerantium. Itaque boni etiam farre ac fitilla religiosi sunt; mali rursus non effugiunt impietatem, quamuis aras sanguine multo cruentauerint. [1,7] VII. Si beneficia in rebus, non ipsa benefaciendi uoluntate consisterent, eo maiora essent, quo maiora sunt, quae accipimus. Id autem falsum est; nonnunquam magis nos obligat, qui dedit parua magnifice; qui regum aequauit opes animo; qui exiguum tribuit, sed libenter : qui paupertatis suae oblilus est, dum meam respicit; qui non uoluntatem tantum iuuandi habuit, sed cupiditatem ; qui accipere se putauit beneficium, quum daret; qui dedit tanquam recepturus, recepit tanquam non dedisset ; qui occasionem, qua prodesset, et occupauit et quaesiuit. Contra ingrata sunt, ut dixi, licet re ac specie magna uideantur, quae danti aut extorquentur, aut excidunt, rnultoque grauius uenit, quod facili, quam quod plena manu datur : exiguum est quod in me contutit, sed amplius non potuit. At hic quod dedit, magnum est : sed dubitauit, sed distulit, sed quum daret, gemuit, sed superbe dedit, sed circumtulit, et placere ei, cui praestabat, noluit; ambitioni dedit, non mihi. [1,8] VIII. Socrati quum multa multi pro suis quisque facultatibus offerrent, Aeschines pauper auditor : "Nihil, inquit, dignum te, quod dare tibi possim, inuenio, et hoc uno modo pauperem me esse sentio. Itaque dono tibi quod unum habeo : me ipsum. Hoc munus rogo qualecumque est, boni consulas, cogitesque alios, quum multum tibi darent, plus sibi reliquisse. Cui Socrates : « Quidni tu, inquit, mihi magnum munus dederis, nisi forte paruo te aestimas? Habebo itaque curae, ut te meliorem tibi reddam quam accepi". Vicit Aeschines hoc munere Alcibiadis parem diuitiis animum, et omnem iuuenum opulentorum munificentiam. [1,9] IX. Vides quomodo animus inueniat liberalitatis materiam, etiam inter angustias ? Videtur mihi dixisse : Nihil egisti, fortuna, quod me pauperem esse uoluisti : expediam nihilominus dignum huic uiro munus, et quia de tuo non possum, de meo dabo. Neque est quod existimes, illum uilem sibi fuisse, qui pretium se sui fecit : ingeniosus adolescens inuenit quemadmodum Socratem sibi daret ---. Non quanti quaeque sint, sed a quali dentur, perspiciendum ---. Callidus non difficilem aditum praebet immodica cupientibus : spesque improbas, nihil re adiuturus, uerbis fouet. At peior, opinor, qui lingua asper, uultu grauis, cum inuidia fortunam suam explicauit ---. Colunt enim, detestanturque felicem, et, si potuerint, eadem facturi odere facientem ---. Coniugibus alienis, nec clam quidem, sed aperte ludibrio habitis, suas aliis permisere. Rusticus, inurbanus, ac mali moris, et inter matronas abominanda conditio est, si quis coniugem in sella prostare uetuit, et uulgo admissis inspectoribus uehi undique perspicuam. Si quis nulla se amica fecit insignem, nec alienae uxori annua praestat, hunc matronae humilem, et sordidae libidinis, et ancillariolum uocant. Inde decentissimum sponsaliorum genus, adulterium : et in consensu uidui coelibatus, nemo uxorem duxit, nisi qui abduxit. Iam rapta spargere, sparsa rapaci auaritia recolligere certant; nihil pensi habere, paupertatem alienam contemnere, suam quam ullum aliud uereri malum; pacem iniuriis perturbare, imbecilliores ui ac metu premere. Nam prouincias spoliari, et nummarium tribunal, audita utrinque licitatione, alteri addici, non mirum, quando quae emeris uendere gentium ius est. [1,10] X. Sed longius nos impetus euehit, prouocante materia. Itaque sic finiamus, ne in nostro saeculo culpa subsidat. Hoc maiores nostri questi sunt, hoc nos querimur; hoc posteri nostri querentur, euersos esse mores, regnare nequitiam, in deterius res humanas et omne fas labi. At ista stant loco eodem, stabuntque, paululum duntaxat ultro aut citro mota, ut fluctus, quos aestus accedens longius extulit, recedens interiore littorum uestigio tenuit. Nunc in adulteria magis quam in alia peccabitur, abrumpetque frenos pudicitia : nunc conuiuiorum uigebit furor, et foedissimum patrimoniorum exitium, culina : nunc cultus corporum nimius et formae cura, prae se ferens animi deformitatem : nunc in petulantiam et audaciam erumpet male dispensata libertas : nunc in crudelitatem priuatam ac publicam ibitur, bellorumque ciuilium insaniam, qua omne sanctum ac sacrum profanetur. Habebitur aliquando ebrietati honor, et plurimum meri cepisse uirtus erit. Non exspectant uno loco uitia; sed mobilia et inter se dissentientia tumultuantur, pellunt inuicem, fuganturque. Ceterum idem semper de nobis pronuntiare debebimus, males esse nos, malos fuisse, inuitus adiiciam, et futuros esse. Erunt homicidae, tyranni, fures, adulteri, raptores, sacrilegi, proditores : infra ista omnia ingratus est, nisi quod omnia ista ab ingrato animo sunt, sine quo uix ullum magnum facinus accreuit. Hoc tu caue, tanquam maximum crimen, ne admittas : ignosce tanquam leuissimo, si admissum est. Haec est enim iniuriae summa : Beneficium perdidisti. Saluum est tibi ex illo, quod est optimum : dedisti. Quemadmodum autem curandum, ut in eos potissimum beneficia conferamus, qui grate responsuri erunt: ita quaedam, etiamsi de illis male sperabitur, faciemus, tribuemusque, non solum si iudicabimus ingratos fore, sed si sciemus fuisse : tanquam, si filios alicui restituere potero, magno periculo liberatos, sine ullo meo, non dubitabo. Dignum, etiam impendio sanguinis mei tuebor, et in partem discriminis ueniam : indignum, si eripere latronibus potero clamore sublato, salutarem uocem homini non pigebit emittere. [1,11] XI. Sequitur ut dicamus, quae beneficia danda sint, et quemadmodum. Primo demus necessaria, deinde utilia, deinde iucunda, utique mansura. Incipiendum est autem a necessariis; aliter enim ad animum peruenit, quod uitam continet : aliter, quod exornat, aut instruit. Potest in eo aliquis fastidiosus esse aestimator, quo facile cariturus est, de quo dicere licet : Recipe, non desidero : meo contentus sum. Interim non reddere tantum libet quod acceperis, sed abiicere. Ex his quae necessaria sunt, quaedam primum obtinent locum , sine quibus non possumus uiuere ; quaedam secundum, sine quibus non debemus; quaedam tertium, sine quibus nolumus. Prima huius notae sunt, hostium manibus eripi, et tyrannicae irae, et proscriptioni, et aliis periculis, quae uaria et incerta humanam uitam obsident. Quidquid horum discusserimus, quo maius ac terribilius erit, hoc maiorem inibimus gratiam. Subit enim cogitatio, quantis sint liberati malis : et lenocinium est muneris, antecedens metus. Nec tamen ideo debemus tardius quemquam seruare, quam possumus, ut muneri nostro timor imponat pondus. Proxima ab his sunt, sine quibus possumus quidem uiuere, sed ut mors potior sit: tanquam libertas, et pudicitia, et mens bona. Post haec habebimus coniunctione, ac sanguine, usuque, et consuetudine longa, cara : ut liberos, coniuges, penates, ceteraque, quae usque eo animus sibi applicuit, ut ab illis, quam a uita diuelli, grauius existimet. Subsequuntur utilia, quorum uaria et lata materia est. Hic erit pecunia non superfluens, sed ad sanum modum habendi parata : hic erit honor, et processus ad altiora tendentium ; nec enim utilius quidquam est, quam sibi utilem fieri. Iam cetera ex abundanti ueniunt, delicatos factura. In his sequemur, ut opportunitate grata sint, ut non uulgaria, quaeque aut pauci habuerint, aut pauci intra hanc aetatem, aut hoc modo ; quae etiamsi natura pretiosa non sunt, tempore aut loco fiant. Videamus quid oblatum maxime uoluptati futurum sit, quid frequenter occursurum habenti ; ut toties nobiscum, quoties cum illo sit. Utique cauebimus, ne munera superuacua mittamus : ut feminae aut seni arma uenatoria, aut rustico libros, aut studiis ac litteris dedito retia. Aeque ex contrario circumspiciemus, ne, dum grata mittere uolumus, suum cuique morbum exprobratura mittamus; sicut ebrioso uina, et ualetudinario medicamenta. Maledictum, enim incipit esse, non munus, in quo uitium accipientis agnoscitur. [1,12] XII. Si arbitrium dandi penes nos est, praecipue mansura quaeremus, ut quam minime mortale munus sit. Pauci enim sunt tam grati, ut quod acceperint, etiamsi non uident, cogitent. Ingratis quoque memoria cum ipso munere incurrit, ubi ante oculos est, et obliuisci sui non sinit, sed auctorem suum ingerit et inculcat. Eo quidem magis duratura quaeramus, quia nunquam admonere debemus : ipsae res euanescentem memoriam excitent. Libentius donabo argentum factum, quam signatum : libentius statuas, quam uestem, et quod usus breuis deterat. Apud paucos post rem manet gratia : plures sunt, apud quos non diutius in animo sunt donata, quam in usa. Ergo si fieri potest, consumi munus meum nolo: exstet, haereat amico meo, conuiuat. Nemo tam stultus est, ut monendus sit, ne cui gladiatores aut uenationem iam munere edito mittat, et uestimenta aestiua bruma, hiberna solstitio. Sit in beneficio sensus communis : tempus, locum, personas obseruet: quia momentis quaedam grata et ingrata sunt. Quanto acceptius est, si id damus, quod quis non habet, quam cuius copia abundat ? quod diu quaerit, nec inuenit, quam quod ubique uisurus est ? Munera non tam pretiosa, quam rara et exquisita sint, quae etiam apud diuitem sui locum faciant : sicut gregalia quoque poma, etiam post paucos dies itura in fastidium, delectant, si prouenere maturius. Illa quoque non erunt sine honore, quae aut nemo illis alius dedit, aut nos nulli alii. [1,13] XIII. Alexandro Macedoni, quum uictor Orientis animos supra humana tolleret, Corinthii per legatos gratulati sunt, et ciuitate illum sua donauerunt. Quum risisset Alexander hoc officii genus, unus ex legatis : « Nulli, inquit, ciuitatem unquam dedimus alii, quam tibi et Herculi". Libens accepit delatum honorem, et legatos inuitatione aliaque humanitate prosecutus, cogitauit, non qui sibi ciuitatem darent, sed cui dedissent. Et homo gloriae deditus, cuius nec naturam nec modum nouerat, Herculis Liberique uestigia sequens, ac ne ibi quidem resistens, ubi illa defecerant, ad socium honoris sui respexit a dantibus ; tanquam coelum, quod mente uanissima complectebatur, teneret, quia Herculi aequabatur. Quid enim illi simile habebat uesanus adolescens, cui pro uirtute erat felix temeritas ? Hercules nihil sibi uicit : orbem terrarum transiuit, non concupiscendo sed uindicando. Quid uinceret malorum hostis, bonorum uindex, terrarum marisque pacator? At hic a pueritia latro, gentiumque uastator, tam hostium pernicies, quam amicorum, qui summum bonum duceret, terrori esse cunctis mortalibus, oblitus, non ferocissima tantum, sed ignauissima gaoque animalia timeri, ob uirus malum. [1,14] XIV. Ad propositum nunc reuertamur. Beneficium quod quibuslibet datur, nulli gratum est. Nemo se stabularii aut cauponis hospitem iudicat, uec conuiuam dantis epulum, ubi dici potest : Quid enim in me contulit ? Nempe hoc quod in illum, et uix bene notum sibi, et in illum etiam inimicum ac turpissimum hominem. Numquid enim me dignum iudicauit ? minime ; morbo suo morem gessit. Quod uoles gratum esse, rarum effice ; quis patitur sibi imputari uulgaria ? Nemo haec ita interpretetur, tanquam reducam liberalitatem, et frenis arctioribus reprimam. Illa uero, in quantum libet, exeat : sed eat, non erret. Licet ira largiri, ut unusquisque, etiam si cum multis accepit, in populo se esse non putet; nemo non habeat aliquam familiarem notam, per quam speret se propius admissum. Dicat : Accepi idem quod ille, sed ultro. Accepi quod ille, sed ego intra breue tempus, quum ille diu meruisset. Sunt qui idem habeant, sed non eisdem uerbis datum, non eadem comitate tribuentis. Ille accepit, quum rogasset : ego, quum rogarem. Ille accepit : sed facile redditurus, sed cuius senectus et libera orbitas magna promittebat : mihi plus dedit, quamuis idem dederit, qui sine spe recipiendi dedit. Quemadmodum meretrix ita inter multos se diuidit, ut nemo non aliquod signum familiaris animi ferat : ita qui beneficia sua amabilia uult esse, excogitet, quomodo et multi obligentur, et tamen singuli habeant aliquid quo se ceteris praeferant. Ego uero beneficiis non obiiciam moras : quae quo plura maioraque fuerint, plus afferent taudis. Adsit tamen iudicium; neque enim cordi esse cuiquam possunt forte ac temere data. Quare si quis existimat nos, quum ista praecipimus, benignitatis fines introrsus referre , et illi minus laxum limitem aperire; ne perperam monitiones nostras exaudiat. Quam enim uirtutem magis ueneramur? cui magis stimulos addimus? quibusue tam conuenit haec adhortatio, quam nobis, societatem humani generis sancientibus? [1,15] XV. Quid ergo est? Quum sit nulla honesta uis animi, etiamsi a recta uoluntate incoepit, nisi quam uirtutem modus fecit, ueto liberalitatem nepotari. Tunc iuuat accepisse beneficium, et supinis quidem manibus, ubi illud ratio ad dignos perducit : non quo libet casus et consilii indigens impetus differt : quod ostentare libet, et inscribere sibi. Beneficia tu uocas, quorum auctorem fateri pudet? At illa quanto gratiora sunt, quantoque in partem interiorem animi nunquam exitura descendunt, quum delectant cogitantem magis, a quo, quam quid acceperis ! Crispus Passienus solebat dicere, quorumdam se iudicium malle, quam beneficium; quorumdam beneficium malle, quam iudicium; et subiiciebat exempla : Malo, aiebat, diui Augusti iudicium; malo Claudii beneficium. » Ego uero nullius puto expetendum esse beneficium, cuius uile iudicium est. Quid ergo? Non erat accipiendum a Claudio quod dabatur? Erat: sed sicut a Fortuna, quam scires statim posse malam fieri. Quid ergo ista inter se mixta diuidimus? Non est beneficium, cui deest pars optima, datum esse iudicio. Alioquin pecunia ingens si non ratione, nec recta uoluntate donata est, non magis beneficium est, quam thesaurus. Mulla sunt autem, quae oportet accipere, nec debere. </div>{{finis}} puujmwhk66jkbjp18j2la8cy6136tod 265052 265050 2026-05-09T12:18:00Z Saumache 27923 265052 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De beneficiis |OperaeWikiPagina= De beneficiis |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber I }} {{Liber |Ante = |AnteNomen = |Post = Liber II |PostNomen = ../Liber II }} <div class=text> [1,0] LIBER PRIMUS. [1,1] I. Inter multos ac uarios errores temere uiuentium inconsulteque, nihil propemodum indignius, optime Liberalis, dixerim, quant quod beneficia nec dare scimus, nec accipere. Sequitur enim, ut male collata male debeantur, de quibus non redditis sero querimur : ista enim perierant, cum darentur. Nec mirum est inter plurima maximaque uitia nullum esse frequentius, quam ingrati animi. Id euenire ex pluribus causis uideo : prima, quod non eligimus dignos, quibus tribuamus ; sed nomina facturi, diligenter in patrimonium et uasa debitoris inquirimus; semina in solum effoetum et sterile non spargimus : beneficia sine ullo delectu magis proiicimus, quam damus. Nec facile dixerim, utrum turpius sit inficiari, an repetere beneficium; id enim genus huius crediti est, ex quo tantum recipiendum sit, quantum ultro refertur : de quo queri uere foedissimum ob hoc ipsum, quia non opus est ad liberandam fidem facultatibus, sed animo; reddit enim beneficium, qui libenter debet. Sed quum sit in ipsis crimen, qui ne confessione quidem grati sunt, in nobis quoque est. Multos experimur ingratos, plures facimus: quia alias graues exprobratores exactoresque sumus ; alias leues, et quos paulo post muneris sui poeniteat; alias queruli, et minima moments calumniantes. Ita gratiam omnem corrumpimus : non tantum postquam dedimus beneficia, sed dum damus. Quis enim nostrum contentus fuit, aut leuiter rogari, aut semel? quis non, quum aliquid a se peti suspicatus est, frontem adduxit, uultum auertit, occupationes simulauit, longis sermonibus, et de industria non inuenientibus exitum, occasionem petendi abstulit, et uariis artibus properantes necessitates elusit? In angusto uero comprehensus, aut distulit, id est, timide negauit, aut promisit , sed difficulter, sed subductis superciliis, sed malignis et uix exeuntibus uerbis? Nemo autem libenter debet, quod non accepit, sed expressit. Gratus esse aduersum eum quisquam potest, qui beneficium aut superbe abiecit, aut iratus impegit, aut fatigatus, ut molestia careret, dedit? Errat, si quis sperat responsurum sibi, quem dilatione assauit, exspectatione torsit. Eodem animo beneficium debetur, quo datur : et ideo non est negligenter dandum : sibi enim quisque debet, quod a nesciente accepit ; nec tarde quidem : quia, quum in omni officio magni aestimetur dantis uoluntas, qui tarde fecit, diu noluit; utique non contumeliose : nam quum ita natura comparatum sit, ut altius iniuriae quam merita descendant, et illa cito defluant, has tenax memoria custodiat : quid exspectat qui offendit, dum obligat? Satis aduersus illum gratus est, qui beneficio eius ignoscit. Non est autem quod tardiores faciat ad bene merendum turba ingratorum. Nam primum, ut dixi, nos illam augemus : deinde ne deos quidem immortales ab hac tam effusa necessitate sacrilegi negligentesque eorum deterrent. Utuntur natura sua, et cuncta, interque illa ipsos munerum suorum malos interpretes, iuuant. Hos sequamur duces, quantum humana imbecillitas patitur : demus beneficia, non foeneremus. Dignus est decipi, qui de recipiendo cogitauit, quum daret. At si male cessit, et liberi, et coniuges spem fefellerunt, tamen et educamus, et ducimus, adeoque aduersus experimenta pertinaces sumus, ut bella uicti, et naufragi maria repetamus. Quanto magis permanere in dandis beneficiis decet ! Quae si quis non dat quia non recepit, dedit ut reciperet, bonamque ingratorum facit causam, quibus turpe est non reddere, si licet. Quam multi indigni luce sunt ! et tamen dies oritur. Quam multi, quod nati sunt, queruntur ! tamen natura sobolem nouam gignit, ipsosque qui non fuisse mallent, esse patitur. Hoc et magni animi et boni proprium est, non fructum beneficiorum sequi, sed ipsa ; et post malos quoque bonum quaerere. Quid magnifici erat multis prodesse, si nemo deciperet ? nunc est uirtus, dare beneficia, non utique reditura, quorum a uiro egregio statim fructus perceptus est. Adeo quidem ista res fugare nos, et pigriores ad rem pulcherrimam facere non debet, ut si spes mihi praecidatur gratum hominem reperiendi, malim non recipere beneficia, quam non dare, quia qui non dat, uitium ingrati antecedit. Dicam quod sentio : qui beneficium non reddit, magis peccat; qui non dit, citius. [1,2] II. Beneficia in uulgus quum largiri institueris, Perdenda sunt multa, ut semel ponas bene. In priore uersu utrumque reprehendas ; nam nec in uulgus effundenda sunt; et nullius rei, minime beneficiorum, honesta largitio est ; quibus si detraxeris iudicium, desinunt esse beneficia; in aliud quodlibet incidunt nomen. Sequens sensus mirificus est, qui uno bene posito beneficio multorum amissorum damna solatur. Vide, oro te, ne hoc et uerius sit, et magnitudini bene facientis aptius, ut illum hortemur ad danda, etiamsi nullum bene positurus est. Illud enim falsum est, « Perdenda sunt multa." Nullum perit : quia qui perdit, computauerat. Beneficiorum simplex ratio est: tantum erogatur ; si redit aliquid, lucrum est : si non redit, damnum non est. Ego illud dedi, ut darem ; nemo beneficia in kalendario scribit, nec, auarus exactor, ad horam et diem appellat. Nunquam illa uir bonus cogitat, nisi admonitus a reddente : alioquin in formam crediti transeunt. Turpis foeneratio est, beneficium expensum ferre. Qualiscumque priorum euentus est, perseuera in alios conferre; melius apud ingratos iacebunt, quos aut pudor, aut occasio, aut imitatio aliquando gratos poterit efficere. Ne cessaueris: opus tuum perage, et partes boni uiri exsequere. Alium re, alium fide, alium gratia, alium consilio, alium praeceptis salubribus adiuua. [1,3] III. Officia etiam ferae sentiunt : nec ullum tam immansuetum animal est, quod non cura mitiget, et in amorem sui uertat. Leonum ora a magistris impune tractantur : elephantorum feritatem usque in seruile obsequium demeretur cibus. Adeo etiam quae extra intellectum atque aestimationem beneficii sunt posita, assiduitas tamen meriti pertinacis euincit. Ingratus est aduersus unum beneficium? aduersus alterum non erit; duorum oblitus est? tertium etiam eorum quae exciderunt, memoriam reducet. Is perdit beneficia, qui cito se perdidisse credit. At qui instat, et onerat priora sequentibus, etiam ex duro et immemori pectore gratiam extundit. Non audebit aduersus multa oculos attollere; quocumque se conuertit, memoriam suam fugiens, ibi te uideat: beneficiis tuis illum cinge. Quorum quae uis, quaeue proprietas sit, dicam, si prius illa, quae ad rem non pertinent, transilire mihi permiseris, quare tres Gratiae, et quare sorores sint, et quare manibus implexis, quare ridentes, iuuenes, et uirgines, solutaque ac pellucida ueste. Alii quidem uideri uolunt unam esse, quae det beneficium: alteram, quae accipiat : tertiam, quae reddat. Alii tria beneficiorum genera, promerentium, reddentium, simul et accipientium reddentiumque. Sed utrumlibet ex istis iudicauerim, quid ista nos iuuat scientia ? Quid ille consertis manibus in se redeuntium chorus? Ob hoc, quia ordo beneficii per manus transeuntis nihilominus ad dantem reuertitur, et totius speciem perdit, si usquam interruptus est : pulcherrimus, si cohaesit, et uices seruat. Ideo ridentes : est aliqua tamen maioris dignatio, sicut promerentium. Vultus hilares sunt, quales solent esse qui dant, uel accipiunt beneficia. Iuuenes : quia non debet beneficiorum memoria senescere. Virgines : quia incorrupta sunt, et sincera, et omnibus sancta, in quibus nihil esse alligati debet, nec adscripti ; solutis itaque tunicis utuntur : pellucidis autem, quia beneficia conspici uolunt. Sit aliquis usque eo Graecis emancipatus, ut haec dicat necessaria : nemo tamen erit, qui etiam illud ad rem iudicet pertinere, quae nomina illis Hesiodus imposuerit. Aglaian maximam natu appellauit, mediam Euphrosynen, tertiam Thalian. Horum nominum interpretationem, et prout cuique uisum est, deflectit, et ad rationem aliquam conatur perducere : quum Hesiodus puellis suis, quod uoluit, nomen imposuerit. Itaque Homerus uni mutauit, Pasithean appellauit, et in matrimonium produxit, ut scias illas uestales non esse. Inueniam alium poetam, apud quern praecingantur et spissis auro phrygianis prodeant. Ergo et Mercurius una stat :non quia beneficia ratio commendat uel oratio, sed quia pictori ita uisum est. Chrysippus quoque, penes quem subtile illud acumen est, et in imam penetrans ueritatem, qui rei agendas causa loquitur, et uerbis non ultra, quam ad intellectum satis est, utitur, totum librum suum his ineptiis replet : ita ut de ratione dandi, accipiendi, reddendique beneficii pauca admodum dicat ; nec his fabulas, sed haec fabulis inserit. Nam praeter ista quae Hecaton transcribit, tres Chrysippus Gratias ait Iouis et Eurynomes filias esse ; aetate autem minores quam Horas, sed meliuscula facie, et ideo Veneri datas comites. Matris quoque nomen ad rem iudicat pertinere. Eurynomen enim dictam, quia late patentis matrimonii sit, beneficia diuidere; tanquam matri post filias soleat nomen imponi, aut poetae uera nomina reddant. Quemadmodum nomenclatori memoriae loco audacia est, et cuicumque nomen non potest reddere, imponit : ita poetae non putant ad rem pertinere, uerum dicere, sed aut necessitate coacti, aut decore corrupti, id quaeque uocari iubent, quod belle facit ad uersum. Nec illis fraudi est, si aliud quid in censum detulerunt : proximus enim poeta suum illa ferre nomen iubet. Hoc ut scias ita esse, ecce Thalia de qua quum maxime agitur, apud Hesiodum Charis est, apud Homerum Muas. [1,4] IV. Sed ne faciam quod reprehendo, omnia ista, quae ita extra rem sunt, ut nec circa rem quidem sint, relinquam. Tu modo nos tuere, si quis mihi obiiciet, quod Chrysippum in ordinem coegerim, magnum mehercule uirum, sed tamen Graecum, cuius acumen nimis tenue retunditur, et in se saepe replicatur : etiam quum agere aliquid uidetur, pungit, non perforat. Hoc uero quod acumen est ? De beneficiis dicendum est, et ordinanda res, quae maxime societatem humanam alligat : danda lex uitae, ne sub specie benignitatis inconsulta facilitas placeat ; ne liberalitatem, quam nec deesse oportet, nec superfluere, haec ipsa obseruatio restringat, dum temperat : docendi sunt libenter accipere, libenter reddere, et magnum ipsis certamen proponere, eos quibus obligati sunt, re animoque non tantum aequare, sed uincere : quia, qui referre gratiam debet, nunquam consequitur, nisi praecessit; hi docendi sunt nihil imputare : illi plus debere. Ad hanc honestissimam contentionem, beneficiis beneficia uincendi, sic nos adhortatur Chrysippus, ut dicat uerendum esse, ne, quia Charites Iouis filiae sunt, parum se grate gerere sacrilegium sit, et tam tenellis puellis fiat iniuria. Tu me aliquid eorum doce, per quae beneficentior, gratiorque aduersus bene merentes fiam, per quae obligantium, obligatorumque animi certent, ut qui praestiterint obliuiscantur; pertinax sit memoria debentium. Istae uero ineptiae poetis relinquantur, quibus aures oblectare propositum est, et dulcem fabulam neclere. At qui ingenia sanare, et fidem in rebus humanis retinere, memoriam officiorum ingerere animis uolunt, serio loquantur, et magnis uiribus agant : nisi forte existimas. leui ac fabuloso sermone, et anilibus argumentis, prohiberi posse rem perniciosissimam, beneficiorum nouas tabulas. [1,5] V. Sed quemadmodum superuacua transcurram, ita exponam necesse est, hoc primum nobis esse discendum quid accepto beneficio debeamus. Debere enim dicit se alius pecuniam quam accepit, alius consulatum, alius sacerdotium, alius prouinciam. Ista autem sunt meritorum signa, non merita. Non potest beneficium manu tangi : res animo geritur. Multum interest inter materiam beneficii, et beneficium ; itaque nec aurum, nec argentum, nec quidquam eorum quae a proximis accipiuntur, beneficium est, sed ipsa tribuentis uoluntas ; imperiti autem id, quod oculis incurrit, et quod traditur possideturque, solum notant : contra, illud quod in re rarum atque pretiosum est, parui pendunt. Haec quae tenemus, quae adspicimus, in quibus cupiditas nostra haeret, caduca sunt ; auferre ea nobis et fortuna, et iniuria potest : beneficium uero, etiam amisso eo quod datum est, durat. Est enim recte factum, quod irritum nulla uis efficit. Amicum a piratis redemi : hunc alius hostis excepit, et in carcerem condidit ; non beneficium, sed usum beneficii mei sustulit. Ex naufragio alicui raptos, uel ex incendio liberos reddidi : hos uel morbus, uel aliqua fortuita iniuria eripuit : manet etiam sine illis, quod in illis datum est. Omnia itaque, quae falsum beneficii nomen usurpant, ministeria sunt, per quae se uoluntas amica explicat. Hoc quoque in aliis rebus euenit ut aliubi sit species rei, aliubi ipsa res. Imperator aliquem torquibus, murali et ciuica donat : quid habet per se corona pretiosum ? quid praetexta? quid fastes? quid tribunal et currus? nihil horum honor est, sed honoris insigne. Sic non est beneficium id, quod sub oculos uenit, sed beneficii uestigium et nota. [1,6] VI. Quid est ergo beneficium? Beneuola actio tribuens gaudium, capiensque tribuendo, in id quod facit prona, et sponte sua parata. Raque non quid fiat, aut quid detur, refert, sed qua mente : quia beneficium non in eo quod fit aut datur, consistit, sed in ipso dantis aut facientis animo. Magnum autem esse inter ista discrimen, uel ex hoc intelligas licet, quod beneficium utique bonum est : id autem quod fit, aut datur, nec bonum, nec malum est. Animus est, qui parua extollit, sordida illustrat, magna et in pretio habita dehonestat : ipsa, quae appetuntur, neutram naturam habent, nec boni, nec mali ; refert, quo ille rector impellat, a quo forma datur rebus. Non est ergo beneficium ipsum, quod numeratur, aut traditur; sicut nec in uictimis quidem, licet opimae sint, auroque praefulgeant, deorum est honos ; sed pia ac recta uoluntate uenerantium. Itaque boni etiam farre ac fitilla religiosi sunt; mali rursus non effugiunt impietatem, quamuis aras sanguine multo cruentauerint. [1,7] VII. Si beneficia in rebus, non ipsa benefaciendi uoluntate consisterent, eo maiora essent, quo maiora sunt, quae accipimus. Id autem falsum est; nonnunquam magis nos obligat, qui dedit parua magnifice; qui regum aequauit opes animo; qui exiguum tribuit, sed libenter : qui paupertatis suae oblilus est, dum meam respicit; qui non uoluntatem tantum iuuandi habuit, sed cupiditatem ; qui accipere se putauit beneficium, quum daret; qui dedit tanquam recepturus, recepit tanquam non dedisset ; qui occasionem, qua prodesset, et occupauit et quaesiuit. Contra ingrata sunt, ut dixi, licet re ac specie magna uideantur, quae danti aut extorquentur, aut excidunt, rnultoque grauius uenit, quod facili, quam quod plena manu datur : exiguum est quod in me contutit, sed amplius non potuit. At hic quod dedit, magnum est : sed dubitauit, sed distulit, sed quum daret, gemuit, sed superbe dedit, sed circumtulit, et placere ei, cui praestabat, noluit; ambitioni dedit, non mihi. [1,8] VIII. Socrati quum multa multi pro suis quisque facultatibus offerrent, Aeschines pauper auditor : "Nihil, inquit, dignum te, quod dare tibi possim, inuenio, et hoc uno modo pauperem me esse sentio. Itaque dono tibi quod unum habeo : me ipsum. Hoc munus rogo qualecumque est, boni consulas, cogitesque alios, quum multum tibi darent, plus sibi reliquisse. Cui Socrates : « Quidni tu, inquit, mihi magnum munus dederis, nisi forte paruo te aestimas? Habebo itaque curae, ut te meliorem tibi reddam quam accepi". Vicit Aeschines hoc munere Alcibiadis parem diuitiis animum, et omnem iuuenum opulentorum munificentiam. [1,9] IX. Vides quomodo animus inueniat liberalitatis materiam, etiam inter angustias ? Videtur mihi dixisse : Nihil egisti, fortuna, quod me pauperem esse uoluisti : expediam nihilominus dignum huic uiro munus, et quia de tuo non possum, de meo dabo. Neque est quod existimes, illum uilem sibi fuisse, qui pretium se sui fecit : ingeniosus adolescens inuenit quemadmodum Socratem sibi daret ---. Non quanti quaeque sint, sed a quali dentur, perspiciendum ---. Callidus non difficilem aditum praebet immodica cupientibus : spesque improbas, nihil re adiuturus, uerbis fouet. At peior, opinor, qui lingua asper, uultu grauis, cum inuidia fortunam suam explicauit ---. Colunt enim, detestanturque felicem, et, si potuerint, eadem facturi odere facientem ---. Coniugibus alienis, nec clam quidem, sed aperte ludibrio habitis, suas aliis permisere. Rusticus, inurbanus, ac mali moris, et inter matronas abominanda conditio est, si quis coniugem in sella prostare uetuit, et uulgo admissis inspectoribus uehi undique perspicuam. Si quis nulla se amica fecit insignem, nec alienae uxori annua praestat, hunc matronae humilem, et sordidae libidinis, et ancillariolum uocant. Inde decentissimum sponsaliorum genus, adulterium : et in consensu uidui coelibatus, nemo uxorem duxit, nisi qui abduxit. Iam rapta spargere, sparsa rapaci auaritia recolligere certant; nihil pensi habere, paupertatem alienam contemnere, suam quam ullum aliud uereri malum; pacem iniuriis perturbare, imbecilliores ui ac metu premere. Nam prouincias spoliari, et nummarium tribunal, audita utrinque licitatione, alteri addici, non mirum, quando quae emeris uendere gentium ius est. [1,10] X. Sed longius nos impetus euehit, prouocante materia. Itaque sic finiamus, ne in nostro saeculo culpa subsidat. Hoc maiores nostri questi sunt, hoc nos querimur; hoc posteri nostri querentur, euersos esse mores, regnare nequitiam, in deterius res humanas et omne fas labi. At ista stant loco eodem, stabuntque, paululum duntaxat ultro aut citro mota, ut fluctus, quos aestus accedens longius extulit, recedens interiore littorum uestigio tenuit. Nunc in adulteria magis quam in alia peccabitur, abrumpetque frenos pudicitia : nunc conuiuiorum uigebit furor, et foedissimum patrimoniorum exitium, culina : nunc cultus corporum nimius et formae cura, prae se ferens animi deformitatem : nunc in petulantiam et audaciam erumpet male dispensata libertas : nunc in crudelitatem priuatam ac publicam ibitur, bellorumque ciuilium insaniam, qua omne sanctum ac sacrum profanetur. Habebitur aliquando ebrietati honor, et plurimum meri cepisse uirtus erit. Non exspectant uno loco uitia; sed mobilia et inter se dissentientia tumultuantur, pellunt inuicem, fuganturque. Ceterum idem semper de nobis pronuntiare debebimus, males esse nos, malos fuisse, inuitus adiiciam, et futuros esse. Erunt homicidae, tyranni, fures, adulteri, raptores, sacrilegi, proditores : infra ista omnia ingratus est, nisi quod omnia ista ab ingrato animo sunt, sine quo uix ullum magnum facinus accreuit. Hoc tu caue, tanquam maximum crimen, ne admittas : ignosce tanquam leuissimo, si admissum est. Haec est enim iniuriae summa : Beneficium perdidisti. Saluum est tibi ex illo, quod est optimum : dedisti. Quemadmodum autem curandum, ut in eos potissimum beneficia conferamus, qui grate responsuri erunt: ita quaedam, etiamsi de illis male sperabitur, faciemus, tribuemusque, non solum si iudicabimus ingratos fore, sed si sciemus fuisse : tanquam, si filios alicui restituere potero, magno periculo liberatos, sine ullo meo, non dubitabo. Dignum, etiam impendio sanguinis mei tuebor, et in partem discriminis ueniam : indignum, si eripere latronibus potero clamore sublato, salutarem uocem homini non pigebit emittere. [1,11] XI. Sequitur ut dicamus, quae beneficia danda sint, et quemadmodum. Primo demus necessaria, deinde utilia, deinde iucunda, utique mansura. Incipiendum est autem a necessariis; aliter enim ad animum peruenit, quod uitam continet : aliter, quod exornat, aut instruit. Potest in eo aliquis fastidiosus esse aestimator, quo facile cariturus est, de quo dicere licet : Recipe, non desidero : meo contentus sum. Interim non reddere tantum libet quod acceperis, sed abiicere. Ex his quae necessaria sunt, quaedam primum obtinent locum , sine quibus non possumus uiuere ; quaedam secundum, sine quibus non debemus; quaedam tertium, sine quibus nolumus. Prima huius notae sunt, hostium manibus eripi, et tyrannicae irae, et proscriptioni, et aliis periculis, quae uaria et incerta humanam uitam obsident. Quidquid horum discusserimus, quo maius ac terribilius erit, hoc maiorem inibimus gratiam. Subit enim cogitatio, quantis sint liberati malis : et lenocinium est muneris, antecedens metus. Nec tamen ideo debemus tardius quemquam seruare, quam possumus, ut muneri nostro timor imponat pondus. Proxima ab his sunt, sine quibus possumus quidem uiuere, sed ut mors potior sit: tanquam libertas, et pudicitia, et mens bona. Post haec habebimus coniunctione, ac sanguine, usuque, et consuetudine longa, cara : ut liberos, coniuges, penates, ceteraque, quae usque eo animus sibi applicuit, ut ab illis, quam a uita diuelli, grauius existimet. Subsequuntur utilia, quorum uaria et lata materia est. Hic erit pecunia non superfluens, sed ad sanum modum habendi parata : hic erit honor, et processus ad altiora tendentium ; nec enim utilius quidquam est, quam sibi utilem fieri. Iam cetera ex abundanti ueniunt, delicatos factura. In his sequemur, ut opportunitate grata sint, ut non uulgaria, quaeque aut pauci habuerint, aut pauci intra hanc aetatem, aut hoc modo ; quae etiamsi natura pretiosa non sunt, tempore aut loco fiant. Videamus quid oblatum maxime uoluptati futurum sit, quid frequenter occursurum habenti ; ut toties nobiscum, quoties cum illo sit. Utique cauebimus, ne munera superuacua mittamus : ut feminae aut seni arma uenatoria, aut rustico libros, aut studiis ac litteris dedito retia. Aeque ex contrario circumspiciemus, ne, dum grata mittere uolumus, suum cuique morbum exprobratura mittamus; sicut ebrioso uina, et ualetudinario medicamenta. Maledictum, enim incipit esse, non munus, in quo uitium accipientis agnoscitur. [1,12] XII. Si arbitrium dandi penes nos est, praecipue mansura quaeremus, ut quam minime mortale munus sit. Pauci enim sunt tam grati, ut quod acceperint, etiamsi non uident, cogitent. Ingratis quoque memoria cum ipso munere incurrit, ubi ante oculos est, et obliuisci sui non sinit, sed auctorem suum ingerit et inculcat. Eo quidem magis duratura quaeramus, quia nunquam admonere debemus : ipsae res euanescentem memoriam excitent. Libentius donabo argentum factum, quam signatum : libentius statuas, quam uestem, et quod usus breuis deterat. Apud paucos post rem manet gratia : plures sunt, apud quos non diutius in animo sunt donata, quam in usa. Ergo si fieri potest, consumi munus meum nolo: exstet, haereat amico meo, conuiuat. Nemo tam stultus est, ut monendus sit, ne cui gladiatores aut uenationem iam munere edito mittat, et uestimenta aestiua bruma, hiberna solstitio. Sit in beneficio sensus communis : tempus, locum, personas obseruet: quia momentis quaedam grata et ingrata sunt. Quanto acceptius est, si id damus, quod quis non habet, quam cuius copia abundat ? quod diu quaerit, nec inuenit, quam quod ubique uisurus est ? Munera non tam pretiosa, quam rara et exquisita sint, quae etiam apud diuitem sui locum faciant : sicut gregalia quoque poma, etiam post paucos dies itura in fastidium, delectant, si prouenere maturius. Illa quoque non erunt sine honore, quae aut nemo illis alius dedit, aut nos nulli alii. [1,13] XIII. Alexandro Macedoni, quum uictor Orientis animos supra humana tolleret, Corinthii per legatos gratulati sunt, et ciuitate illum sua donauerunt. Quum risisset Alexander hoc officii genus, unus ex legatis : « Nulli, inquit, ciuitatem unquam dedimus alii, quam tibi et Herculi". Libens accepit delatum honorem, et legatos inuitatione aliaque humanitate prosecutus, cogitauit, non qui sibi ciuitatem darent, sed cui dedissent. Et homo gloriae deditus, cuius nec naturam nec modum nouerat, Herculis Liberique uestigia sequens, ac ne ibi quidem resistens, ubi illa defecerant, ad socium honoris sui respexit a dantibus ; tanquam coelum, quod mente uanissima complectebatur, teneret, quia Herculi aequabatur. Quid enim illi simile habebat uesanus adolescens, cui pro uirtute erat felix temeritas ? Hercules nihil sibi uicit : orbem terrarum transiuit, non concupiscendo sed uindicando. Quid uinceret malorum hostis, bonorum uindex, terrarum marisque pacator? At hic a pueritia latro, gentiumque uastator, tam hostium pernicies, quam amicorum, qui summum bonum duceret, terrori esse cunctis mortalibus, oblitus, non ferocissima tantum, sed ignauissima gaoque animalia timeri, ob uirus malum. [1,14] XIV. Ad propositum nunc reuertamur. Beneficium quod quibuslibet datur, nulli gratum est. Nemo se stabularii aut cauponis hospitem iudicat, uec conuiuam dantis epulum, ubi dici potest : Quid enim in me contulit ? Nempe hoc quod in illum, et uix bene notum sibi, et in illum etiam inimicum ac turpissimum hominem. Numquid enim me dignum iudicauit ? minime ; morbo suo morem gessit. Quod uoles gratum esse, rarum effice ; quis patitur sibi imputari uulgaria ? Nemo haec ita interpretetur, tanquam reducam liberalitatem, et frenis arctioribus reprimam. Illa uero, in quantum libet, exeat : sed eat, non erret. Licet ira largiri, ut unusquisque, etiam si cum multis accepit, in populo se esse non putet; nemo non habeat aliquam familiarem notam, per quam speret se propius admissum. Dicat : Accepi idem quod ille, sed ultro. Accepi quod ille, sed ego intra breue tempus, quum ille diu meruisset. Sunt qui idem habeant, sed non eisdem uerbis datum, non eadem comitate tribuentis. Ille accepit, quum rogasset : ego, quum rogarem. Ille accepit : sed facile redditurus, sed cuius senectus et libera orbitas magna promittebat : mihi plus dedit, quamuis idem dederit, qui sine spe recipiendi dedit. Quemadmodum meretrix ita inter multos se diuidit, ut nemo non aliquod signum familiaris animi ferat : ita qui beneficia sua amabilia uult esse, excogitet, quomodo et multi obligentur, et tamen singuli habeant aliquid quo se ceteris praeferant. Ego uero beneficiis non obiiciam moras : quae quo plura maioraque fuerint, plus afferent taudis. Adsit tamen iudicium; neque enim cordi esse cuiquam possunt forte ac temere data. Quare si quis existimat nos, quum ista praecipimus, benignitatis fines introrsus referre , et illi minus laxum limitem aperire; ne perperam monitiones nostras exaudiat. Quam enim uirtutem magis ueneramur? cui magis stimulos addimus? quibusue tam conuenit haec adhortatio, quam nobis, societatem humani generis sancientibus? [1,15] XV. Quid ergo est? Quum sit nulla honesta uis animi, etiamsi a recta uoluntate incoepit, nisi quam uirtutem modus fecit, ueto liberalitatem nepotari. Tunc iuuat accepisse beneficium, et supinis quidem manibus, ubi illud ratio ad dignos perducit : non quo libet casus et consilii indigens impetus differt : quod ostentare libet, et inscribere sibi. Beneficia tu uocas, quorum auctorem fateri pudet? At illa quanto gratiora sunt, quantoque in partem interiorem animi nunquam exitura descendunt, quum delectant cogitantem magis, a quo, quam quid acceperis ! Crispus Passienus solebat dicere, quorumdam se iudicium malle, quam beneficium; quorumdam beneficium malle, quam iudicium; et subiiciebat exempla : Malo, aiebat, diui Augusti iudicium; malo Claudii beneficium. » Ego uero nullius puto expetendum esse beneficium, cuius uile iudicium est. Quid ergo? Non erat accipiendum a Claudio quod dabatur? Erat: sed sicut a Fortuna, quam scires statim posse malam fieri. Quid ergo ista inter se mixta diuidimus? Non est beneficium, cui deest pars optima, datum esse iudicio. Alioquin pecunia ingens si non ratione, nec recta uoluntate donata est, non magis beneficium est, quam thesaurus. Mulla sunt autem, quae oportet accipere, nec debere. {{Liber |Ante = |AnteNomen = |Post = Liber II |PostNomen = ../Liber II }} </div>{{finis}} o7wyr91s5mkklzpsmje1z6gdmxbgbki 0 3603 265053 85342 2026-05-09T12:18:11Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De Beneficiis/Liber II]] ad [[De beneficiis/Liber II]] 85342 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De Beneficiis |OperaeWikiPagina= De Beneficiis |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber II }} <div class=text> [2,0] LIBER II. [2,1] I. Inspiciamus, Liberalis, uirorum optime, id quod ex priore parte adhuc superest, quemadmodum dandum sit beneficium : cuius rei expeditissimam uideor monstraturus uiam. Sic demus, quomodo uellemus accipere : ante omnia libenter, cite, sine ulla dubitatione. Ingratum est beneficium, quod diu inter manus dantis haesit, quod quis aegre dimittere uisus est, et sic, tanquam sibi eriperet. Etiamsi quid morae interuenit, euitemus omni modo ne deliberasse uideamur. Proximus est a negante, qui dubitauit, nullamque iniit gratiam. Nam quum in beneficio iucundissima sit tribuentis uoluntas; qui nolentem se tribuisse ipsa cunctatione testatus est, non dedit, sed aduersus ducentem male retinuit. Multi autem sunt, quos liberales facit frontis infirmitas. Gratissima sont beneficia parata, facilia et occurrentia, ubi nulla mora fuit, nisi in accipientis uerecundia. Optimum est, antecedere desiderium cuiusque ; proximum, sequi : illud melius, occupare antequam rogemur; quia quum homini probo ad rogandum os concurrat, et suffundatur rubor, qui hoc tormentum remittit, multiplicat munus suum. Non tulit gratis, qui quum rogasset, accepit; quoniam quidem, ut maioribus nostris, grauissimis uiris, uisum est, nulla res carius constat, quam quae precibus empta est. Vota homines parcius facerent, si palam facienda essent ; adeo etiam deos, quibus honestissime supplicamus, tacite malumus et intra nosmetipsos precari. [2,2] II. Molestum uerbum est, onerosum, et demisso uultu dicendum : Rogo. Huius facienda est gratia amico, et cuicumque, quem amicum sis promerendo facturus. Properet licet, sero beneficium dedit, qui roganti dedit. Ideo diuinanda cuiusque uoluntas, et quum intellecta est, necessitate grauissima rogandi liberanda est. Illud beneficium iucundum, uicturumque in animo scias, quod obuiam uenit. Si non contingit praeueuire, plura rogantis uerba intercidamus, ne rogati uideamur : sed certiores facti, statim promittamus, facturosque nos, etiam antequam interpellaremur, ipsa festinatione approbemus. Quemadmodum in aegris opportunitas cibi salutaris est, et aqua tempestiue data remedii locum obtinuit; ita quamuis leue et uulgare beneficium sit, si praesto fuit, si proximam quamque horam non perdidit, multum sibi adiicit, gratiamque pretiosi, sed lenti et diu cogitati muneris uincit. Qui tam parate fecit, non est dubium quin libenter faciat. Itaque laetus facit, et induit sibi animi sui uultum. [2,3] III. Ingentia quorumdam beneficia, silentium aut loquendi tarditas, imitata grauitatem et tristitiam, corrupit, quum promitterent uultu negantium. Quanto melius adiicere bona uerba rebus bonis, et praedicatione humana benignaque commendare quae praestes! Ut ille se castiget, quod tardior in rogando fuit, adiicias licet familiarem querelam : "Irascor tibi, quod quum aliquid desiderasses, non olim scire me uoluisti, quod tam diligenter rogasti, quod quemquam adhibuisti. Ego uero gratulor mihi, quod experiri animum meum libuit: postea quidquid desiderabis, tuo iure exiges. Semel rusticitati tuae ignoscitur. " Sic efficies, ut animum tuum pluris aestimet, quam illud, quidquid est, ad quod petendum uenerat. Tunc est summa uirtus tribuentis, tunc benignitas, ubi ille qui discessit, dicet sibi : "Magnum hodie lucrum feci ; malo quod illum talem inueni, quam si multiplicatum hoc ad me alia uia peruenisset. Huic eius animo nunquam parem referam gratiam." [2,4] IV. At plerique sunt, qui beneficia asperitate uerborum et supercilio in odium adducunt, eo sermone usi, ea superbia, ut impetrasse poeniteat. Aliae deinde post rem promissam sequuntur morae ; nihil autem est acerbius, quam ubi quoque, quod impetrasti, rogandum est. Repraesentanda sunt beneficia; quae a quibusdam accipere difficilius est, quam impetrare. Hic rogandus est, ut admoneat; ille, ut consummet. Sic unum munus per multorum teritur manus : ex quo gratiae minimum apud promittentem remanet, quia auctori detrahit, quisquis post illum rogandus est. Haec itaque curae habebis, si grate aestimari quae praestabis uoles, ut beneficia tua illibata, ut integra ad eos, quibus promissa sunt, perueniant, sine ulla, quod aiunt, deductione. Nemo illa intercipiat, nemo detineat: nemo in eo quod daturas es, gratiam suam facere potest, ut non tuam minuat. [2,5] V. Nihil aeque amarum, quam diu pendere. Aequiore quidam animo ferunt praecidi spem suam, quam trahi. Plerisque autem hoc uitium est, ambitione praua differendi promissa, ne minor sit rogantium turba ; quales regiae potentiae ministri sunt, quos delectat superbiae suae longum spectaculum, minusque se iudicant posse, nisi diu multumque singulis, quid possint, ostenderint. Nihil confestim, nihil semel faciunt ; iniuriae illorum praecipites, lenta beneficia sunt. Quare uerissimum existima, quod ille comicus dixit : --- Quid? tu non intelligis, Tantum te gratiae demere, quantum morae adiicis? Inde illae uoces, quas ingenuus dolor exprimit : "Fac, si quid facis,» et, "Nihil est tanti : malo mihi iam neges". Ubi in taedium adductus animus incipit beneficium odisse, dum exspectat, potest ob id gratus esse ? Quemadmodum acerbissima crudelitas est, quae trahit poenam ; et misericordiae genus est, cito occidere, quia tormentum ultimum finem sui secum affert ; quod antecedit tempus, maxima uenturi supplicii pars est : ita maior est muneris gratia, quo minus pependit. Est enim bonarum etiam rerum sollicitis exspectatio grauis; et quum plurima beneficia remedium alicuius rei afferant, qui aut diutius torqueri patitur, quem protinus potest liberare, aut gaudere tardius, beneficio suo manus affert. Omnis benignitas properat ; et proprium est libenter facientis, cito facere. Qui tarde, et diem de die extrahens profuit, non ex animo fecit. Ita duas res maximas perdidit, et tempus, et argumentum amicae uoluntatis ; tarde uelle, nolentis est. [2,6] VI. In omni negotio, Liberalis, non minima portio est, quomodo quidque aut dicatur, aut fiat; multum celeritas fecit, multum abstulit mora. Sicut in telis eadem ferri uis est: sed infinitum interest, utrum excusso lacerto torqueantur, an remissa manu effluant; gladius idem et stringit, et transforat; quam presso articulo uenerit, refert. Idem est quod datur; sed interest, quomodo detur. Quam dulce, quam pretiosum est, si gratias sibi agi non est passus, qui dedit ; si dedisse, dum dat, oblitus est ! nom corripere eum, cui quummaxime aliquod praestes, dementia est, et inserere contumeliam meritis. Itaque non sunt exasperanda beneficia, nec quidquam illis triste miscendum. Etiam si quid erit, de quo uelis admonere, aliud tempus eligito. [2,7] VII. Fabius Verrucosus beneficium ab homine duro aspere datum, panem lapidosum uocabat, quem esurienti accipere necessarium sit, esse acerbum. Tiberius Caesar rogatus a Nepote M. Aelio praetorio, ut aeri alieno eius succurreret , edere illum sibi nomina creditorum iussit. Hoc non est donare, sed creditores conuocare. Quum edita essent, scripsit, Nepoti iussisse se pecuniam solui ; adiecta contumeliosa admonitione, effecit, ut nec aes alienum haberet, nec beneficium. Liberauit illum a creditoribus, sibi non obligauit. Aliquid Tiberius secutus est; puto, noluit plures esse, qui idem rogaturi concurrerent. Ista fortasse efficax ratio fuerit, ad hominum improbas cupiditates pudore reprimendas : beneficium uero danti tota alia sequenda est uia. [2,8] VIII. Omni genere quod des, quo sit acceptius, adornandum est. Hoc uero non est beneficium dare, deprebendere est. Et ut in transitu de hac quoque parte dicam quid sentiam, ne principi quidem satis decorum est donare ignominiae causa. Tametsi inquietudinem effugere Tiberius ne hoc quidem modo, quo uitabat, potuit. Nam aliquot postea, qui idem rogarent, inuenti sunt ; quos omnes iussit reddere in senatu aeris alieni causas, et ita illis certas summas dedit. Non est illud liberalitas; censura est, non auxilium est; principale tributum est. Beneficium non est, cuius sine rubore meminisse non possum. Ad iudicem missus sum: ut impetrarem, causam dixi ! [2,9] IX. Praecipiunt itaque omnes auctores sapientiae quaedam beneficia palam danda, quaedam secreto. Palam, quae consequi gloriosum est : ut militaria dona, et honores et quidquid aliud notitia pulchrius fit. Rursus quae non producunt, nec honestiorem faciunt, sed succurrunt infirmitati, egestati, ignominiae, tacite danda sunt : ut nota sint solis, quibus prosunt. Interdum et ipse qui iuuatur, fallendus est: ut habeat, nec a quo acceperit, sciat. [2,10] X. Arcesilaus, ut aiunt, amico pauperi, et paupertatem suam dissimulanti, aegro autem, et ne hoc quidem confitenti, deesse sibi in sumptum ad necessarios usus, quum clam succurrendum iudicasset, puluino eius ignorantis sacculum subiecit, ut homo inutiliter uerecundus, quod desiderabat, inueniret potius quam acceperit. Quid ergo ? ille nesciet a quo acceperit? Primum nesciat, si hoc ipsum beneficii pars est ; deinde multa alia faciam, multa tribuam, per quae intelligat et illius auctorem. Denique ille nesciat accepisse se : ego sciam me dedisse. Parum est, inquis. Parum, si foenerare cogitas : sed si dare quo genere accipienti maxime profuturum erit, dabis, contentus eris te teste. Alioquin non benefacere delectat, sed uideri benefecisse. Volo, inquis, sciat ! debitorem quaeris. Volo utique sciat ! quid, si illi utilius est nescire ? si honestius, si gratius ? non in aliam partem abibis? Volo sciat ! ita tu hominem non seruabis in tenebris ? Non nego, quoties patitur res, percipiendum gaudium ex accipientis uoluntate: sin adiuuari illum et oportet, et pudet ; si quod praestamus, offendit, nisi absconditur : beneficium in acta non mitto. Quidni ? ego illi non sum indicaturus me dedisse, quum inter prima praecepta ac maxime necessaria sit, ne unquam exprobrem, immo ne admoneam quidem? Haec enim beneficii inter duos lex est : alter statim obliuisci debet dati, alter accepti nunquam. Lacerat animum et premit frequens meritorum commemoratio". [2,11] XI. Libet exclamare, quod ille triumuirali proscriptione seruatus a quodam Caesaris amico exclamauit, quum superbiam eius ferre non posset : "Redde me Caesari". Quousque dices : "Ego te seruaui, ego te eripui morti?" - «Istud, si meo arbitrio memini, uita est ; si tuo, mors est. Nihil tibi debeo, si me seruasti, ut haberes, quem ostenderes. Quousque, me circumducis? quousque obliuisci fortunae meae non sinis? semel in triumpho ductus essem". Non est dicendum, quid tribuerimus ; qui admonet, repetit. Non est instandum, non est memoria reuocanda: nisi ut aliud dando prioris admoneas. Ne aliis quidem narrare debemus; qui dedit beneficium, taceat : narret, qui accepit. Dicetur enim, quod illi ubique iactanti beneficium suum : "Num negabis, inquit, te recepisse?" et quum respondisset, "Quando?" - "Saepe quidem, inquit, et multis locis : id est, quoties et ubicumque narrasti". Quid opus est te loqui? quid alienum occupare officium ? Est qui istud facere honestius possit : quo narrante et hoc laudabitur, quod ipse non narras. Ingratum me iudicas, si istud te tacente, nemo sciturus est? Quod adeo non est committendum, ut etiamsi quis coram nobis narrabit, ei respondendum sit : Dignissimus quidem ille est maioribus beneficiis, sed ego magis uelle me scio omnia illi praestare, quam adhuc praestitisse. Et haec ipsa non uenaliter, nec ea figura, qua quidam reiiciunt, quae magis ad se uolunt attrahere. Deinde adiicienda omnis humanitas. Perdet agricola quod sparsit, si labores suos destituet in semine. Multa cura sata perducuntur ad segetem : nihil in fructum peruenit, quod non a primo usque ad extremum aequalis cultura prosequitur : eadem beueficiorum est conditio. Numquid ulla maiora possunt esse, quam quae, in liberos patres conferunt? Haec tamen irrita sunt, si in infantia deserantur, nisi longa pietas munus suum nutriat. Eadem ceterorum beneficiorum conditio est, nisi illa adiuueris, perdes; parum est dedisse, fouenda sunt. Si gratos uis habere quos obligas, non tantum des oportet beneficia, sed et ames. Praecipue, ut dixi, parcamus auribus; admonitio taedium facit, exprobratio odium. Nihil aeque in beneficio dando uitandum est, quam superbia. Quid opus arrogantia uultus? quid tumore uerborum? ipsa res te extollit. Detrahenda est inanis iactatio: res loquentur, nobis tacentibus. Non tantum ingratum, sed inuisum est beneficium superbe datum. [2,12] XII. C- Caesar dedit uitam Pompeio Penno, si dat, qui non aufert : deinde absoluto, et agenti gratias, porrexit osculandum sinistrum pedem. Qui excusant, et negant id insolentiae causa factum, aiunt socculum auratum, immo aureum, margaritis distinctum, ostendere eum uoluisse. Ita prorsus: quid hic contumeliosum est, si uir consularis aurum et margaritas osculatus est? et alioquin nullam partem in corpore eius electurus, quam purius oscularetur? Homo natus in hoc, ut mores liberae ciuitatis persica seruitute mutaret, parum iudicauit, si senator senex, submissis honoribus, in conspectu principum supplex sibi, eo more iacuisset, quo uicti hostes hostibus iacuere; inuenit aliquid infra genua, quo libertatem detruderet. Non hoc est rempublicam calcare ? et quidem (dicet aliquis, nam potest ad rem pertinere ), sinistro pede ? Parum enim foede furioseque insolens fuerat, qui de capite consularis uiri soccatus audiebat, nisi in os senatoris ingessisset imperator epigros suos. [2,13] XIII. 0 superbia magnae fortunae ! O stultissimum malum ! ut a te nihil accipere iuuat! ut omne beneficium in iniuriam conuertis ! ut te omnia nimia delectant ! ut te omnia dedecent ! quoque altius te subleuasti, hoc depressior es; ostendisque te non agnoscere ista bona, quibus tantum inflaris. Quidquid das, corrumpis. Libet itaque interrogare, quid tantopere te resupinet, quid uultum habitumque oris peruertat, ut malis habere personam, quam faciem? Iucunda sunt, quae humana fronte, certe leni, placidaque tribuuntur, quae quum daret mihi superior, non exsultauit supra me, sed quam potuit, benignissimus fuit, descenditque in aequum, et detraxit muneri sua pompam ; sic obseruauit idoneum tempus, ut in occasione potius, quam in necessitate succurreret. Uno modo istis. persuadebimus, ne beneficia sua insolentia perdant, si ostenderimus non ideo uideri maiora, quo tumultuosius data sunt; ne ipsos quidem ob id cuiquam posse maiores uideri ; uanam esse superbiae magnitudinem, et quae in odium etiam amanda perducat. [2,14] XIV. Sunt quaedam nocitura impetrantibus, quae non dare, sed negare, beneficium est. Aestimabimus itaque utilitatem potius quam uoluntatem petentium. Saepe enim noxia concupiscimus, nec dispicere quam perniciosa sint licet, quia iudicium interpellat affectus; sed quum subsedit cupiditas, quum impetus ille flagrantis animi, qui consilium fugat, cecidit ; detestamur perniciosos malorum munerum auctores. Ut frigidam aegris negamus, ut lugentibus ac sibi iratis ferrum, aut amantibus quidquid contra se usurus ardor petit ; sic ea, quae nocitura sunt, impense ac submisse, nonnunquam etiam miserabiliter rogantibus, perseuerabimus non dare. Tum initia beneficiorum suorum spectare, tum etiam exitus decet; et ea dare quae non tantum accipere, sed etiam accepisse delectet. Multi sont qui dicant : "Scio hoc illi non profuturum; sed quid faciam? rogat, resistere precibus eius non possum. Viderit; de se, non de me, queretur". Falsum est: immo de te, et merito quidem, quum ad mentem bonam redierit, quum accessio illa, quae animum inflammabat, remiserit. Quidni eum oderit, a quo in damnum ac periculum suum adiutus est? Exorari in perniciem rogantium, saeua bonitas est. Quemadmodum pulcherrimum opus est, etiam inuitos nolentesque seruare ; ita rogantibus pestifera largiri, blandum et affabile odium est. Beneficium demus, quod usu magis ac magis placeat, quod nunquam in malum uertat. Pecuniam non dabo, quam numeraturum adulterae sciam, ne in societate turpis facti ac consilii inueniar. Si potero, reuocabo : sin minus, non adiuuabo scelus. Siue illum ira, quo non debebat, impellit, siue ambitionis calor abducit a tutis, non a semet ipso uim sibi inferri patiar ; non committam, ut possit quandoque dicere: Ille amando me occidit. Saepe nihil interest inter amicorum munera, et hostium uota. Quidquid illi accidere optant, in id horum intempestiua indulgentia impellit, atque instruit. Quid autem turpius, quam, quod euenit frequentissime, ut nihil intersit inter odium et beneficium? [2,15] XV. Nunquam in turpitudinem nostram reditura tribuamus. Quum summa amicitiae sit, amicum sibi aequare, utrique simul consulendum est. Dabo egenti, sed ut ipse non egeam : succurram perituro, sed ut ipse non peream, nisi si futurus ero magni hominis, aut magnae rei merces. Nullum beneficium dabo, quod turpiter peterem; nec exiguum dilatabo nec magna pro paruis accipi, patiar. Nam ut qui quod dedit, imputat, gratiam destruit, ita qui quantum det, ostendit, munus suum commendat, non exprobrat. Respiciendae sunt cuique facultates suae, uiresque ; ne aut plus praestemus, quam possumus, aut minus. Aestimanda est eius persona, cui damus; quaedam enim minora sunt, quam ut exire a magnis uiris debeant: quaedam accipiente maiora sunt. Utriusque itaque personam confer: et ipsum, inter illas, quod donabis, examina, numquid aut danti graue sit, aut paucum : numquid rursus qui accepturus est, aut fastidiat, aut non capiat. [2,16] XVI. Urbem cuidam Alexander donabat uesanus, et qui nihil animo non grande conciperet. Quum ille cui donabatur, se ipse mensus, tanti muneris inuidiam refugisset, dicens non conuenire fortunae suae : "Non quaero, inquit, quid te accipere deceat, sed quid me dare". Animosa uox uidetur et regia, quum sit stultissima. Nihil enim per se quemquam decet : refert quid, cui, quando, quare, ubi, et cetera, sine quibus facti ratio non constabit. Tumidissimum animal ! si illum accipere hoc non decet, nec te dare. Habeatur personarum ac dignitatum proportio : et quum sit ubique uirtutis modus, aeque peccat quod excedit, quam quod deficit. Liceat istud sane tibi, et te in tantum fortune sustulerit, ut congiaria tua urbes sint; quas quanto maioris animi fuit non capere, quam spargere ! est tamen aliquis minor, quam ut in sinu eius condenda sit ciuitas. [2,17] XVII. Ab Antigono cynicus petiit talentum. Respondit "plus esse, quam quod cynicus petere deberet". Repulsus petit denarium. Respondit "minus esse, quam quod regem deceret dare". Turpissima est eiusmodi cauillatio. Inuenit quomodo neutrum daret ; in denario regem, in talento cynicum respexit : quum posset et denarium tanquam cynico dare, et talentum tanquam rex. Ut sit aliquid maius, quam quod cynicus accipiat, nihil tam exiguum est, quod non honeste regis humanitas tribuat. Si me interrogas, probo : est enim intolerabilis res, poscere nummos, et contemnere. Indixisti pecuniae odium; hoc professus es; hanc personam induisti: agenda est. Iniquissimum est, te pecuniam sub gloria egestatis acquirere. Adspicienda ergo non minus sua cuique persona est, quam eius, de quo iuuando quis cogitat. Volo Chrysippi nostri uti similitudine de pilae lusu ; quam cadere non est dubium, aut mittentis uitio, aut accipientis. Tunc cursum suum seruat, ubi inter manus utriusque, apte ab utroque et iactata et excepta uersatur; necesse est autem lusor bonus, aliter illam collusori longo, aliter breui mittat. Eadem beneficii ratio est; nisi utrique personae, dantis et accipientis, aptatur, nec ab hoc exibit, nec ad illum perueniet, ut debet. Si cum exercitato et docto negotium est, audacius pilam mittemus; utcumque enim uenerit, manus illam expedita et agilis repercutiet. Si cum tirone et indocto, non tam rigide, nec tam excusse, sed languidius, et in ipsam eius dirigentes manum, remisse occurremus. Idem faciendum est in beneficiis. Quosdam doceamus, et satis iudicemus, si conantur, si audent, si uolunt. Facimus autem plerumque ingratos, et ut sint, fauemus; tanquam ita demum magna sint beneficia nostra, si gratia illis referri non potuit: ut malignis lusoribus propositum est, collusorem traducere, cum damno scilicet ipsius lusus, qui non potest, nisi consentitur, extendi. Multi sunt tam prauae naturae, ut malint perdere quae praestiterunt, quam uideri recepisse, superbi et imputatores. Quanto melius, quantoque humanius id agere, ut illi quoque partes suae constent; et fauere, ut gratia sibi referri possit ; benigne omnia interpretari, gratias agentem, non aliter quam si referat, audire ; praebere se facilem, ad hoc, ut quem obligauit, etiam exsolui uelit? Male audire solet foenerator, si acerbe exigit : aeque si in recipiendo tardus ac difficilis moras quaerit; beneficium tam recipiendum est, quam non exigendum. Optimus ille, qui dedit facile, nunquam exegit : reddi gauisus est, bona fide quid praestitisset oblitus, qui accipientis animo recepit. [2,18] XVIII. Quidam non tantum dant beneficium superbe, sed etiam accipiunt: quod non est committendum. Iam enim transeamus ad alteram partem, tractaturi quomodo se gerere homines in accipiendis beneficiis debeant. Quodcumque ex duobus constat officium, tantumdem ab utroque exigit. Qualis pater esse debeat, quum inspexeris, scies non minus operis illic superesse, ut dispicias, qualem esse oporteat filium. Sunt aliquae partes mariti, sed non minores uxoris. Inuicem ista quantum exigunt, praestant, et parem desiderant regulam : quae, ut ait Hecaton, difficilis est. Omne enim honestum in arduo est, etiam quod uicinum honesto est; non enim tantum fieri debet, sed ratione fieri. Hac duce per totam uitam eundum est; minima maximaque ex huius consilio gerenda sunt : quomodo haec suaserit, dandum. Haec autem hoc primum censebit, non ab omnibus accipiendum. A quibus ergo accipiemus ? Ut breuiter tibi respondeam : Ab his quibus dedisse uellemus. Nam etiam maiore dilectu quaerendus est, cui debeamus, quam cui praestemus; nam, ut non sequantur ulla incommoda (sequuntur autem plurima), graue tamen tormentum est debere, cui nolis. Contra, iucundissimum est ab eo accepisse beneficium, quem amare etiam post iniuriam possis, ubi amicitiam, alioqui iucundam, causa fecit et iustam. Illud uero homini uerecundo et probo miserrimum est, si eum amare oportet, quem non iuuat. Toties admoneam necesse est, non loqui me de sapientibus, quos quidquid oportet, et iuuat; qui animum in potestate habent, et legem sibi, quam uolunt, dicunt ; et quam dixerunt, seruant : sed de imperfectis hominibus, honesta sequi uolentibus, quorum affectus saepe contumaciter parent. Itaque eligendus est, a quo beneficium accipiam. Et quidem diligentius quaerendus beneficii quam pecuniae creditor. Huic enim reddendum est, quantum accepi : et si reddidi, solutus sum ac liber. At illi plus soluendum est : et nihilominus etiam, relata gratia, cohaeremus ; debeo enim, quum reddidi, rursus incipere : monetque amicitia non recipere indignum ; sic est beneficiorum quidem sacratissimum ius, ex quo amicitia oritur. Non semper, inquit, mihi licet dicere : Nolo : aliquando beneficium accipiendum est et inuito. Dat tyrannus crudelis et iracundus, qui munus suum fastidire te iniuriam iudicaturus est. Non accipiam?. Eodem loco pono latronem et piratam, quo regem, animum latronis ac piratae habentem. Quid faciam ? parum dignus est, cui debeam. Quum eligendum dico cui debeas, uim maiorem et metum excipio: quibus adhibitis, electio perit. Si liberum est tibi, si arbitrii tui est, utrum uelis, an non, id apud te ipse perpendes ; si necessitas tollit arbitrium, scies te non accipere, sed parere. Nemo in id accipiendo obligatur, quod illi repudiare non licuit. Si uis scire an uelim, effice ut possim nolle. Vitam tamen tibi dedit ; non refert quid sit, quod datur, nisi a uolente uolenti detur. Si seruasti me, non ideo seruator es. Venenum aliquando pro remedio fuit: non ideo numeratur inter salubria. Quaedam prosunt, nec obligant. [2,19] XIX. Tuber quidam tyranni gladio diuisit, qui ad eum occidendum uenerat; non ideo illi tyrannus gratias egit, quod rem quam medicorum manus reformidauerant, nocendo sanauit. Vides non esse magnum in ipsa re momentum, quoniam non uidetur dedisse beneficium, qui malo animo profuit. Casus enim beneficium est, hominis iniuria. Leonem in amphitheatro spectauimus, qui unum e bestiariis agnitum, quum quondam eius fuisset magister, protexit ab impetu bestiarum. Num ergo est beneficium ferae auxilium ? Minime ; quia nec uoluit facere, nec benefaciendi animo fecit. Quo loco feram posui, tyrannum pone. Et hic uitam dedit, et illa : nec hic, nec illa beneficium; quia non est beneficium, aecipere cogi; non est beneficium, debere, cui nolis. Ante des oportet mihi arbitrium mei ; deinde beneficium. [2,20] XX. Disputari de M- Bruto solet, an debuerit aecipere a D- Iulio uitam, quum occidendum eum iudicaret. Quam rationem in occidendo secutus sit, alias tractabimus. Mihi enim, quum uir magnus fuerit in aliis, in hac re uidetur uehementer errasse, nec ex institutione stoica se egisse, qui aut regis nomen extimuit, quum optimus ciuitatis status sub rege iusto sit ; aut ibi sperauit libertatem futuram, ubi tam magnum praemium erat et imperandi, et seruiendi ; aut existimauit ciuitatem in priorem formam posse reuocari, amissis pristinis moribus ; futuramque ibi aequalitatem ciuilis iuris, et staturas suo loco leges, ubi uiderat tot millia hominum pugnantia, non an seruirent, sed utri. Quanta uero illum aut rerum naturae, aut urbis suae tenuit obliuio, qui, uno interempto, defuturum credidit alium, qui idem uellet : quum Tarquinius esset inuentus, post tot reges ferro ac fulminibus occisos ! Sed uitam accipere debuit : ob hoc tamen non habere illum parentis loco, qui in ius dandi beneficii iniuria uenerat. Non enim seruauit is, qui non interfecit; nec beneficium dedit, sed missionem. [2,21] XXI. Illud magis uenire in disputationem potest aliquam, quid faciendum sit captiuo, cui redemptionis pretium homo prostituti corporis et infamis ore promittit. Patiar me ab impuro seruari? seruatus deinde, quam illi gratiam referam? Viuam cum obsceno? non uiuam cum redemptore? Quid ergo placeat, dicam: etiam ab aliquo tali accipiam pecuniam quam pro capite dependam; accipiam autem tanquam creditum, non tanquam beneficium. Soluam illi pecuniam, et, si occasio fuerit seruandi periclitantem, seruabo: in amicitiam, quae similes iungit, non descendam ; nec seruatoris illum loco numerabo, sed foeneratoris, cui sciam reddendum quod accepi. Est aliquis dignus a quo beneficium accipiam, sed danti nociturum est; ideo non accipiam, quia ille paratus est mihi cum incommodo, aut etiam periculo suo prodesse. Defensurus est me reum; sed illo patrocinio regem sibi est facturus inimicum. Inimicus sim, si, quum ille pro me periclitari uelit, ego, quod facilius est, non facio, ut sine illo pericliter. Ineptum et friuolum hoc Hecaton ponit exemplum Arcesilai, quem ait a filio familias oblatam pecuniam non accepisse, ne ille patrem sordidum offenderet. Quid fecit laude dignum ? quod furtum non recepit ? quod maluit non accipere, quam reddere ? quae est enim alienam rem non accipere moderatio ? Si exemplo magni animi opus est, utamur Graecini Iulii, uiri egregii, quem C- Caesar occidit ob hoc unum, quod melior uir erat, quam esse quemquam tyranno expediret. Is quum ab amicis conferentibus ad impensam ludorum pecunias acciperet, magnam pecuniam a Fabio Persico missam non accepit. Et obiurgantibus his, qui non aestimabant mittentes, sed missa, quod repudiasset : "Ego, inquit, ab eo beneficium accipiam, a quo propinationem accepturus non sim?" Quumque illi Rebilus consularis, homo eiusdem infamiae, maiorem summam misisset, instaretque ut accepi iuberet: "Rogo, inquit, ignoscas; nam et a Persico non accepi". Utrum hoc munera accipere est? an senatum legere? [2,22] XXII. Quum accipiendum iudicauerimus, hilares accipiamus, profitentes gaudium; et id danti manifestum sit, ut fructum praesentem capiat. Iusta enim causa laetitiae est, laetum amicum uidere, iustior, fecisse. Grate ad nos peruenisse indicemus effusis affectibus: quod non ipso tantum audiente, sed ubique testemur. Qui grate beneficium accepit, primam eius pensionem soluit. [2,23] XXIII. Sunt quidam, qui nolunt nisi secreto accipere : testem beneficii et conscium uitant ; quos scias licet male cogitare. Quomodo danti in tantum producenda notitia est muneris sui, in quantum delectatura est eum cui datur; ita accipienti adhibenda concio est. Quod pudet debere, ne acceperis. Quidam furtiue agunt gratias, et in angulo, et ad aurem. Non est ista uerecundia, sed inficiandi genus. Ingratus est, qui, remotis arbitris, agit gratias. Quidam nolunt nomina secum fieri, nec interponi pararios, nec signatores aduocari, nec chirographum dare : idem faciunt, qui dant operam ut beneficium in ipsos collatum quam ignotissimum sit. Verentur palam ferre, ut sua potius uirtute, quam alieno adiutorio consecuti dicantur. Rariores in eorum officiis sunt, quibus aut uitam, aut dignitatem debent, et dura opinionem clientium timent, grauiorem subeunt ingratorum. [2,24] XXIV. Alii pessime loquunturde optime meritis. Tutius est quosdam offendere quam demeruisse : argumentum nihil debentium odio quaerunt. Atqui nihil magis praestandum est, quam ut memoria nobis meritorum haereat, quae subinde reficienda est: quia nec referre potest gratiam, nisi qui meminit ; et qui meminit, iam refert. Nec delicate accipiendum est, nec submisse et humiliter. Nam qui negligens est in accipiendo, quum omne beneficium recens placeat, quid faciet, quum prima eius uoluptas refrixerit ? Alius accepit fastidiose, tanquam qui dicat : "Non quidem mihi opus est; sed quia tam ualde uis, faciam tibi mei potestatem". Alius supine, ut dubium praestanti relinquat, an senserit: alius uix labra diduxit, et ingratior, quam si tacuisset, fuit. Loquendum pro magnitudine rei impensius, et illa adiicienda : "Plures quam putas, obligasti". Nemo enim non gaudet beneficium suum latius patere. Nescis quid mihi praestiteris: sed scire te oportet, quanto plus sit quam aestimas. Statim gratus est, qui se onerat : "Nunquam tibi gratiam referre potero ; illud certe non desinam ubique confiteri, me referre non posse". [2,25] XXV. Nullo magis Caesarem Augustum demeruit, et ad alia impetranda facilem sibi reddidit Furnius, quam quod, quum patri Antonianas partes secuto ueniam impetrasset, digit : "Hanc unam, Caesar, habeo iniuriam tuam : effecisti ut uiuerem et morerer ingratus". Quid est tam grati animi, quam nullo modo sibi satisfacere, quam nec ad spem quidem exaequandi unquam beneficii accedere? His atque eiusmodi uocibus id agamus, ut uoluntas non lateat, sed aperiatur et luceat. Verba cessent licet, si quemadmodum debemus affecti sumus, conscientia eminebit in uultu. Qui gratus futurus est, statim dum accepit, de reddendo cogitat. Chrysippus quidem dicit illum, uelut in certamen cursus compositum et carceribus inclusum, opperiri debere suum tempus, ad quod uelut dato signo prosiliat. Et quidem magna illi celeritate opus est, magna contentione, ut consequatur antecedentem. [2,26] XXVI. Videndum est nunc, quid maxime faciat ingratos. Aut nimius sui suspectus, et insitum mortalitati uitium se suaque mirandi : aut auiditas, aut inuidia. Incipiamus a primo. Nemo non benignus est sui iudex ; inde est, ut omnia meruisse se existimet, et in solutum accipiat ; nec satis suo pretio se aestimatum putet. Hoc mihi dedit ; sed quam sero, sed post quot labores ! quando consequi plura potuissem, si illum, aut illum, aut me colere maluissem? Non hoc speraueram. In turbam coniectus sum; tam exiguo dignum me iudicauit; honestius praeteriri fuit. [2,27] XXVII. Cn- Lentulus augur, diuitiarum maximum exemplum, antequam illum libertini pauperem facerent (hic qui quater millies sestertium suum uidit; proprie dixi: nihil enim amplius quam uidit), ingenii fuit tam sterilis, quam pusilli animi. Quum esset auarissimus, nummos citius emittebat, quam uerba : tanta illi inopia erat sermonis! Hic quum omnia incrementa sua diuo Augusto deberet, ad quem attulerat paupertatem, sub onere nobilitatis laborantem ; princeps iam ciuitatis, et pecunia, et gratia, subinde de Augusto solebat queri, dicens, a studiis se abductum ; nihil tantum in se congestum esse, quantum perdidisset, relicta eloquentia. At illi inter alia hoc quoque diuus Augustus praestiterat, quod illum derisu ac labore irrito liberauerat. Non patitur auiditas quemquam esse gratum ; nunquam enim improbae spei, quod datur, satis est. Eo maiora cupimus, quo maiora uenerunt ; multoque concitatior est auaritia, in magnarum opum congestu collocata ; ut flammae infinito acrior uis est, quo ex maiore incendio emicuit. Aeque ambitio non patitur quemquam in ea mensura honorum conquiescere, quae quondam eius fuit impudens uotum. Nemo agit de tribunatu gratias, sed queritur, quod non est ad praeturam usque perductus; nec haec grata est, si deest consulatus; nec hic quidem satiat, si unus est. Ultra se cupiditas porrigit, et felicilatem suam non intelligit; quia non unde uenerit, respicit, sed quo tendat. [2,28] XXVIII. Omnibus his uehementius et importunius malum est inuidia, quae nos inquietat, dum comparat. Hoc mihi praestitit; sed illi plus, sed illi maturius ; et deinde nullius causam agit, contra omnes sibi fauet. Quanto est simplicius, quanto prudentius, beneficium acceptum augere; scire neminem tanti ab alio, quanti a se ipso aestimari ! Plus accipere debui, sed illi facile non fuit plus dare; in multos diuidenda liberalitas erat. Hoc initium est ; boni consulamus, et animum eius, grate excipiendo, euocemus. Parum fecit ; sed saepius faciet. Illum mihi praetulit, et me multis. Ille non est mihi par uirtutibus, nec officiis : sed habuit suam uenerem. Querendo non efficiam, ut maioribus dignus sim, sed ut datis indignus. Plura illis hominibus turpissimis data sunt ; quid ad rem ? quam raro Fortuna iudicat! Quotidie querimur, malos esse felices. Saepe quae agellos pessimi cuiusque transierat, optimornm uirorum segetem grando percussit. Fert sortem suam quisque, ut in ceteris rebus, ita in amicitiis. Nullum est tam plenum beneficium, quod non uellicare malignitas possit : nullum tam angustum, quod non bonus interpres extendat. Nunquam deerunt causae querendi, si beneficia a deteriore parte spectaueris. [2,29] XXIX. Vide quam iniqui sint diuinorum munerum aestimatores, etiam quidam professi sapientiam. Queruntur, quod non magnitudine corporis aequemus elephantes, uelocitate ceruos, leuitate aues, impetu tauros : quod solidior sit cutis belluis, decentior damis, densior ursis, mollior fibris : quod sagacitate nos narium canes uincant, quod acie luminum aquilae, spatio aetatis corui, multa animalia nandi felicitate. Et quum quaedam ne coire quidem in idem natura patiatur, ut uelocitatem corporum et uires ; ex diuersis ac dissidentibus bonis hominem non esse compositum, iniuriam uotant : et in negligentes nostri deos querimoniam iaciunt, quod non bona ualetudo et uirtus inexpugnabilis data sit, quod non futuri scientia. Vix sibi temperant, quin eo usque impudentiae prouehantur, ut naturam oderint, quod infra deos sumus, quod non in aequo illis stetimus. Quanto satius est ad contemplationem tot tantorumque beneficiorum reuerti, et agere gratias, quod nos in hoc pulcherrimo domicilio uoluerunt secundas sortiri, quod terrenis praefecerunt. Aliquis ea animalia comparat nobis, quorum potestas penes nos est? Quidquid nobis negatum est, dari non potuit. Proinde quisquis es iniquus aestimator sortis humanae, cogita quanta nobis tribuerit parens noster, quanto ualentiora animalia sub iugum miserimus , quanto uelociora consequamur : quam nihil sit mortale, non sub ictu nostro positum. Tot uirtutes accepimus, tot artes, animum denique, cui nihil non eodem quo intendit momento peruium est, sideribus uelociorem, quorum post multa saecula futuros cursus antecedit; tantum deinde frugum, tantum opum, tantum rerum aliarum super alias aceruatarum. Circumeas licet cuncta : et quia nihil totum inuenies, quod esse te malles, ex omnibus singula excerpas, quae tibi dari uelles. Bene aestimata naturae indulgentia, confitearis necesse est, in deliciis te illi fuisse. Ita est : carissimos nos habuerunt du immortales, habentque. Et qui maximus tribui honos potuit, ab ipsis proximos collocauerunt. Magna accepimus, maiora non cepimus. [2,30] XXX. Haec, mi Liberalis, necessaria credidi, ut dicerem, et quia loquendum aliquid de magnis beneficiis erat, quum de minutis loqueremur : et quia inde manat etiam in cetera huius detestabilis uitii audacia. Cui enim respondebit grate, quod munus existimabit aut magnum, aut reddendum, qui summa beneficia spernit? Cui salutem, cui spiritum debebit, qui uitam accepisse se a diis negat, quam quotidie ab illis petit ? Quicumque ergo gratos esse docet, et hominum causam agit, et deorum; quibus nullius rei indigentibus, positis extra desiderium, referre. nihilominus gratiam possumus. Non est, quod quisquam excusationem mentis ingratae ab infirmitate atque inopia petat, et dicat : "Quid enim faciam, et quomodo? quando superioribus, dominisque rerum omnium gratiam referam ? Referre facile est, si auarus es, sine impendio ; si iners, sine opera. Eodem quidem momento, quo obligatus es, si uis, cum quolibet paria fecisti : quoniam qui libenter beneficium accepit, reddidit. [2,31] XXXI. Hoc ex paradoxis stoicae sectae minime mirabile, ut mea fert opinio, aut incredibile est, eum qui libenter accipit beneficium, reddidisse. Nam quum omnia ad animum referamus, fecit quisque, quantum uoluit ; et quum pietas, fides, iustitia, omnis denique uirtus intra se perfecta sit, etiamsi illi manum exserere non licuit, gratus quoque potest esse homo uolunlate. Quoties quod proposuit quia consequitur, capit operis sui fructum. Qui beneficium dat, quid proponit ? prodesse ei cui dat, et uoluptati sibi esse. Si quod uoluit, effecit, peruenitque ad me munus eius, ac mutuo gaudio affecit, tulit quod petiit. Non enim sibi inuicem aliquid reddi uoluit : aut non fuit beneficium, sed negotiatio. Bene nauigauit, qui, quem destinauit portum, tenuit. Teli iactus certae manus peregit officium, si petita percussit; beneficium qui dat, uult excipi grate; habet quod uoluit, si bene acceptum est. Sed sperauit emolumentum aliquod : non fuit hoc beneficium, cuius proprium est nihil de reditu cogitare. Quod accipiebam, si eo animo accepi quo dabatur, reddidi. Alioquin pessima optimae rei conditio est: ut gratus sim, ad Fortunam mittor. Si illa inuita respondere non possum, sufficit animus animo. Quid ergo ? non quidquid potero, et faciam, ut reddam? temporum rerumque occasionem sequar, et eius implere sinum cupiam a quo aliquid accepi ? sed malo loco beneficium est, nisi et excussis manibus esse grato licet. [2,32] XXXII. Qui accepit, inquit, beneficium, licet anima benignissimo acceperit, non consummauit officium suum ; restat enim pars reddendi : sicut in lusu est aliquid pilam scite ac diligenter excipere, sed non dicitur bonus lusor, nisi qui, apte et expedite remisit, quam exceperat. Exemplum hoc dissimile est: quare? quia huius rei laus in corporis motu est, et in agilitate, non in animo; explicari itaque totum debet, de quo oculis iudicatur. Nec tamen ideo non bonum lusorem dicam, qui pilam, ut oportebat, excepit, si per ipsum mora, quo minus remitteret, non fuit. Sed quamuis, inquit, arti ludentis nihil desit, quia partem quidem fecit, sed et partem quam non fecit, potest facere; ludus tamen ipse imperfectus est, qui consummatur uicibus mittendi ac remittendi. Nolo diutius hoc refellere ; existimemus ita esse: desit aliquid lusui, non lusori; sic et in hoc de quo disputamus, deest aliquid rei datae, cui pars altera debetur, non animo, qui animum parem sibi nactus est ; quantum in illo est, guod uoluit, effecit. [2,33] XXXIII. Beneficium mihi dedit : accepi non aliter, quam ipse accepi uoluit. Iam habet quod petit, et quod unum petit : ergo gratus sum. Post haec usus mei restat, et aliquod ex homine grato commodum ; haec non imperfecti officii reliqua pars est, sed perfecti accessio. Facit Phidias statuam: alius est fructus artis, alius artificii; artis est, fecisse quod uoluit: artificii, fecisse cum fructu. Perfecit opus suum Phidias, etiamsi non uendidit. Triplex est illi fructus operis sui : unus conscientiae ; hunc absoluto opere percepit : alter famae ; tertius utilitatis, quem allatura est, aut gratia, aut uenditio, aut aliqua commoditas. Sic beneficii fructus primus ille est, conscientiae : hunc percepit, qui quo uoluit munus suum pertulit; secundus est famae ; tertius eorum, quae praestari inuicem possunt. Itaque quum benigne acceptum est beneficium, is qui dedit, gratiam quidem iam recepit, mercedem nondum. Debeo itaque quod extra beneficium est, ipsum quidem bene accipiendo persolui. [2,34] XXXIV. Quid ergo? inquit. Retulit gratiam, qui nihil fecit? Primum fecit : bono animo bonum obtulit; et, quod est amicitiae, ex aequo. Post diuide : aliter beneficium, aliter creditum soluitur. Non est quod exspectes, ut solutionem tibi ostendam: res inter animos geritur. Quod dico non uidebitur durum, quamuis primo contra opinionem pugnet tuam, si te commodaueris mihi, et cogitaueris res esse plures, quam uerba. Ingens copia est rerum sine nomine, quas non propriis appellationibus notamus, seul alienis commodatisque. Pedem et nostrum dicimus, et lecti, et ueli, et carminis: canem, et uenaticum, et marinum, et sidus. Quia non sufficimus, ut singulis singula assignemus ; quoties opus est, mutuamur. Fortitudo est uirtus, pericula iusta contemnens, aut scientia periculorum repellendorum, excipiendorum, prouocandorum. Dicimus tamen et gladiatorem fortem uirum, et seruum nequam quem in contemptum mortis temeritas impulit. Parcimonia est scientia uitandi sumptus superuacuos, aut ars re familiari moderate utendi : parcissimum tamen hominem uocamus pusilli, animi et contracti; quum infinitum intersit inter modum et angustias. Haec alia sunt natura : sed effecit inopia sermonis, ut et hunc et illum parcum uocemus ; ut et ille fortis dicatur cum ratione fortuita despiciens, et hic sine ratione in pericula excurrens. Sic beneficium est et actio, ut diximus, benefica, et ipsum quod datur per illam actionem : ut pecunia, ut domus, ut praetexta. Unum utrique nomen est : uis quidem ac potestas longe alia. [2,35] XXXV. Itaque attende ; iam intelliges nihil me, quod opinio tua refugiat, dicere. Illi beneficio quod actio perficit, relata gratia est, si illud beneuole excipimus: illud alterum quod re continetur, nondum reddidimus, sed uolumus reddere. Voluntati uoluntate satisfecimus, rei rem debemus. Itaque quamuis retulisse illum gratiam dicamus, qui beneficium libenter accepit, iubemus tamen aliquid simile ei quod accepit, reddere. A consuetudine quaedam quae dicimus abhorrent : deinde de alia uia ad consuetudinem redeunt. Negamus iniuriam accipere sapientem : et tamen qui illum pugno percusserit, iniuriarum damnabitur. Negamus rem stulti esse : et tamen eum qui rem aliquam stulto surripuerit, furti condemnabimus. Insanire omnes dicimus ; nec tamen omnes curamus elleboro : his ipsis quös uocamus insanos, et suffragium et iurisdictionem committimus. Sic dicimus eum, qui beneficium bono animo accepit, gratiam retulisse: nihilominus illum in aere alieno relinquimus, gratiam relaturum, etiam quum retulerit. Exhortatio est illa, non inficiatio beneficii. Ne timeamus, neue intolerabili sarcina depressi deficiamus animo. Bona mihi donata sunt, et fama defensa, detractae sordes, spiritus et libertas potior spiritu; et quomodo referre gratiam potero ? quando ille ueniet dies, quo illi animum meum ostendam? hic ipse est, quo ille suum ostendit. Excipe beneficium, amplexare; gaude, non quod accipias, sod quod reddas, debiturusque sis. Non adibis tam magnae rei periculum, ut casus ingratum facere te possit. Nullas tibi proponam difficultates, ne despondeas animo, ne laborum ac longae seruitutis exspectatione deficias; non differo te : de praesentibus fiat. Nunquam eris gratus, nisi statim sis. Quid ergo facies ? non arma sumenda sunt, et fortasse erunt. Non maria emetienda : fortasse etiam uentis minantibus solues. Vis reddere beneficium? benigne accipe, retulisti gratiam; non ut soluisse te putes, sed ut securior debeas. </div>{{finis}} h9jt4shwtgj6mnzm6fkf8f7qaxh87qk 265055 265053 2026-05-09T12:18:50Z Saumache 27923 265055 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De beneficiis |OperaeWikiPagina= De beneficiis |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber II }} {{Liber |Ante = Liber I |AnteNomen = ../Liber I |Post = Liber III |PostNomen = ../Liber III }} <div class=text> [2,0] LIBER II. [2,1] I. Inspiciamus, Liberalis, uirorum optime, id quod ex priore parte adhuc superest, quemadmodum dandum sit beneficium : cuius rei expeditissimam uideor monstraturus uiam. Sic demus, quomodo uellemus accipere : ante omnia libenter, cite, sine ulla dubitatione. Ingratum est beneficium, quod diu inter manus dantis haesit, quod quis aegre dimittere uisus est, et sic, tanquam sibi eriperet. Etiamsi quid morae interuenit, euitemus omni modo ne deliberasse uideamur. Proximus est a negante, qui dubitauit, nullamque iniit gratiam. Nam quum in beneficio iucundissima sit tribuentis uoluntas; qui nolentem se tribuisse ipsa cunctatione testatus est, non dedit, sed aduersus ducentem male retinuit. Multi autem sunt, quos liberales facit frontis infirmitas. Gratissima sont beneficia parata, facilia et occurrentia, ubi nulla mora fuit, nisi in accipientis uerecundia. Optimum est, antecedere desiderium cuiusque ; proximum, sequi : illud melius, occupare antequam rogemur; quia quum homini probo ad rogandum os concurrat, et suffundatur rubor, qui hoc tormentum remittit, multiplicat munus suum. Non tulit gratis, qui quum rogasset, accepit; quoniam quidem, ut maioribus nostris, grauissimis uiris, uisum est, nulla res carius constat, quam quae precibus empta est. Vota homines parcius facerent, si palam facienda essent ; adeo etiam deos, quibus honestissime supplicamus, tacite malumus et intra nosmetipsos precari. [2,2] II. Molestum uerbum est, onerosum, et demisso uultu dicendum : Rogo. Huius facienda est gratia amico, et cuicumque, quem amicum sis promerendo facturus. Properet licet, sero beneficium dedit, qui roganti dedit. Ideo diuinanda cuiusque uoluntas, et quum intellecta est, necessitate grauissima rogandi liberanda est. Illud beneficium iucundum, uicturumque in animo scias, quod obuiam uenit. Si non contingit praeueuire, plura rogantis uerba intercidamus, ne rogati uideamur : sed certiores facti, statim promittamus, facturosque nos, etiam antequam interpellaremur, ipsa festinatione approbemus. Quemadmodum in aegris opportunitas cibi salutaris est, et aqua tempestiue data remedii locum obtinuit; ita quamuis leue et uulgare beneficium sit, si praesto fuit, si proximam quamque horam non perdidit, multum sibi adiicit, gratiamque pretiosi, sed lenti et diu cogitati muneris uincit. Qui tam parate fecit, non est dubium quin libenter faciat. Itaque laetus facit, et induit sibi animi sui uultum. [2,3] III. Ingentia quorumdam beneficia, silentium aut loquendi tarditas, imitata grauitatem et tristitiam, corrupit, quum promitterent uultu negantium. Quanto melius adiicere bona uerba rebus bonis, et praedicatione humana benignaque commendare quae praestes! Ut ille se castiget, quod tardior in rogando fuit, adiicias licet familiarem querelam : "Irascor tibi, quod quum aliquid desiderasses, non olim scire me uoluisti, quod tam diligenter rogasti, quod quemquam adhibuisti. Ego uero gratulor mihi, quod experiri animum meum libuit: postea quidquid desiderabis, tuo iure exiges. Semel rusticitati tuae ignoscitur. " Sic efficies, ut animum tuum pluris aestimet, quam illud, quidquid est, ad quod petendum uenerat. Tunc est summa uirtus tribuentis, tunc benignitas, ubi ille qui discessit, dicet sibi : "Magnum hodie lucrum feci ; malo quod illum talem inueni, quam si multiplicatum hoc ad me alia uia peruenisset. Huic eius animo nunquam parem referam gratiam." [2,4] IV. At plerique sunt, qui beneficia asperitate uerborum et supercilio in odium adducunt, eo sermone usi, ea superbia, ut impetrasse poeniteat. Aliae deinde post rem promissam sequuntur morae ; nihil autem est acerbius, quam ubi quoque, quod impetrasti, rogandum est. Repraesentanda sunt beneficia; quae a quibusdam accipere difficilius est, quam impetrare. Hic rogandus est, ut admoneat; ille, ut consummet. Sic unum munus per multorum teritur manus : ex quo gratiae minimum apud promittentem remanet, quia auctori detrahit, quisquis post illum rogandus est. Haec itaque curae habebis, si grate aestimari quae praestabis uoles, ut beneficia tua illibata, ut integra ad eos, quibus promissa sunt, perueniant, sine ulla, quod aiunt, deductione. Nemo illa intercipiat, nemo detineat: nemo in eo quod daturas es, gratiam suam facere potest, ut non tuam minuat. [2,5] V. Nihil aeque amarum, quam diu pendere. Aequiore quidam animo ferunt praecidi spem suam, quam trahi. Plerisque autem hoc uitium est, ambitione praua differendi promissa, ne minor sit rogantium turba ; quales regiae potentiae ministri sunt, quos delectat superbiae suae longum spectaculum, minusque se iudicant posse, nisi diu multumque singulis, quid possint, ostenderint. Nihil confestim, nihil semel faciunt ; iniuriae illorum praecipites, lenta beneficia sunt. Quare uerissimum existima, quod ille comicus dixit : --- Quid? tu non intelligis, Tantum te gratiae demere, quantum morae adiicis? Inde illae uoces, quas ingenuus dolor exprimit : "Fac, si quid facis,» et, "Nihil est tanti : malo mihi iam neges". Ubi in taedium adductus animus incipit beneficium odisse, dum exspectat, potest ob id gratus esse ? Quemadmodum acerbissima crudelitas est, quae trahit poenam ; et misericordiae genus est, cito occidere, quia tormentum ultimum finem sui secum affert ; quod antecedit tempus, maxima uenturi supplicii pars est : ita maior est muneris gratia, quo minus pependit. Est enim bonarum etiam rerum sollicitis exspectatio grauis; et quum plurima beneficia remedium alicuius rei afferant, qui aut diutius torqueri patitur, quem protinus potest liberare, aut gaudere tardius, beneficio suo manus affert. Omnis benignitas properat ; et proprium est libenter facientis, cito facere. Qui tarde, et diem de die extrahens profuit, non ex animo fecit. Ita duas res maximas perdidit, et tempus, et argumentum amicae uoluntatis ; tarde uelle, nolentis est. [2,6] VI. In omni negotio, Liberalis, non minima portio est, quomodo quidque aut dicatur, aut fiat; multum celeritas fecit, multum abstulit mora. Sicut in telis eadem ferri uis est: sed infinitum interest, utrum excusso lacerto torqueantur, an remissa manu effluant; gladius idem et stringit, et transforat; quam presso articulo uenerit, refert. Idem est quod datur; sed interest, quomodo detur. Quam dulce, quam pretiosum est, si gratias sibi agi non est passus, qui dedit ; si dedisse, dum dat, oblitus est ! nom corripere eum, cui quummaxime aliquod praestes, dementia est, et inserere contumeliam meritis. Itaque non sunt exasperanda beneficia, nec quidquam illis triste miscendum. Etiam si quid erit, de quo uelis admonere, aliud tempus eligito. [2,7] VII. Fabius Verrucosus beneficium ab homine duro aspere datum, panem lapidosum uocabat, quem esurienti accipere necessarium sit, esse acerbum. Tiberius Caesar rogatus a Nepote M. Aelio praetorio, ut aeri alieno eius succurreret , edere illum sibi nomina creditorum iussit. Hoc non est donare, sed creditores conuocare. Quum edita essent, scripsit, Nepoti iussisse se pecuniam solui ; adiecta contumeliosa admonitione, effecit, ut nec aes alienum haberet, nec beneficium. Liberauit illum a creditoribus, sibi non obligauit. Aliquid Tiberius secutus est; puto, noluit plures esse, qui idem rogaturi concurrerent. Ista fortasse efficax ratio fuerit, ad hominum improbas cupiditates pudore reprimendas : beneficium uero danti tota alia sequenda est uia. [2,8] VIII. Omni genere quod des, quo sit acceptius, adornandum est. Hoc uero non est beneficium dare, deprebendere est. Et ut in transitu de hac quoque parte dicam quid sentiam, ne principi quidem satis decorum est donare ignominiae causa. Tametsi inquietudinem effugere Tiberius ne hoc quidem modo, quo uitabat, potuit. Nam aliquot postea, qui idem rogarent, inuenti sunt ; quos omnes iussit reddere in senatu aeris alieni causas, et ita illis certas summas dedit. Non est illud liberalitas; censura est, non auxilium est; principale tributum est. Beneficium non est, cuius sine rubore meminisse non possum. Ad iudicem missus sum: ut impetrarem, causam dixi ! [2,9] IX. Praecipiunt itaque omnes auctores sapientiae quaedam beneficia palam danda, quaedam secreto. Palam, quae consequi gloriosum est : ut militaria dona, et honores et quidquid aliud notitia pulchrius fit. Rursus quae non producunt, nec honestiorem faciunt, sed succurrunt infirmitati, egestati, ignominiae, tacite danda sunt : ut nota sint solis, quibus prosunt. Interdum et ipse qui iuuatur, fallendus est: ut habeat, nec a quo acceperit, sciat. [2,10] X. Arcesilaus, ut aiunt, amico pauperi, et paupertatem suam dissimulanti, aegro autem, et ne hoc quidem confitenti, deesse sibi in sumptum ad necessarios usus, quum clam succurrendum iudicasset, puluino eius ignorantis sacculum subiecit, ut homo inutiliter uerecundus, quod desiderabat, inueniret potius quam acceperit. Quid ergo ? ille nesciet a quo acceperit? Primum nesciat, si hoc ipsum beneficii pars est ; deinde multa alia faciam, multa tribuam, per quae intelligat et illius auctorem. Denique ille nesciat accepisse se : ego sciam me dedisse. Parum est, inquis. Parum, si foenerare cogitas : sed si dare quo genere accipienti maxime profuturum erit, dabis, contentus eris te teste. Alioquin non benefacere delectat, sed uideri benefecisse. Volo, inquis, sciat ! debitorem quaeris. Volo utique sciat ! quid, si illi utilius est nescire ? si honestius, si gratius ? non in aliam partem abibis? Volo sciat ! ita tu hominem non seruabis in tenebris ? Non nego, quoties patitur res, percipiendum gaudium ex accipientis uoluntate: sin adiuuari illum et oportet, et pudet ; si quod praestamus, offendit, nisi absconditur : beneficium in acta non mitto. Quidni ? ego illi non sum indicaturus me dedisse, quum inter prima praecepta ac maxime necessaria sit, ne unquam exprobrem, immo ne admoneam quidem? Haec enim beneficii inter duos lex est : alter statim obliuisci debet dati, alter accepti nunquam. Lacerat animum et premit frequens meritorum commemoratio". [2,11] XI. Libet exclamare, quod ille triumuirali proscriptione seruatus a quodam Caesaris amico exclamauit, quum superbiam eius ferre non posset : "Redde me Caesari". Quousque dices : "Ego te seruaui, ego te eripui morti?" - «Istud, si meo arbitrio memini, uita est ; si tuo, mors est. Nihil tibi debeo, si me seruasti, ut haberes, quem ostenderes. Quousque, me circumducis? quousque obliuisci fortunae meae non sinis? semel in triumpho ductus essem". Non est dicendum, quid tribuerimus ; qui admonet, repetit. Non est instandum, non est memoria reuocanda: nisi ut aliud dando prioris admoneas. Ne aliis quidem narrare debemus; qui dedit beneficium, taceat : narret, qui accepit. Dicetur enim, quod illi ubique iactanti beneficium suum : "Num negabis, inquit, te recepisse?" et quum respondisset, "Quando?" - "Saepe quidem, inquit, et multis locis : id est, quoties et ubicumque narrasti". Quid opus est te loqui? quid alienum occupare officium ? Est qui istud facere honestius possit : quo narrante et hoc laudabitur, quod ipse non narras. Ingratum me iudicas, si istud te tacente, nemo sciturus est? Quod adeo non est committendum, ut etiamsi quis coram nobis narrabit, ei respondendum sit : Dignissimus quidem ille est maioribus beneficiis, sed ego magis uelle me scio omnia illi praestare, quam adhuc praestitisse. Et haec ipsa non uenaliter, nec ea figura, qua quidam reiiciunt, quae magis ad se uolunt attrahere. Deinde adiicienda omnis humanitas. Perdet agricola quod sparsit, si labores suos destituet in semine. Multa cura sata perducuntur ad segetem : nihil in fructum peruenit, quod non a primo usque ad extremum aequalis cultura prosequitur : eadem beueficiorum est conditio. Numquid ulla maiora possunt esse, quam quae, in liberos patres conferunt? Haec tamen irrita sunt, si in infantia deserantur, nisi longa pietas munus suum nutriat. Eadem ceterorum beneficiorum conditio est, nisi illa adiuueris, perdes; parum est dedisse, fouenda sunt. Si gratos uis habere quos obligas, non tantum des oportet beneficia, sed et ames. Praecipue, ut dixi, parcamus auribus; admonitio taedium facit, exprobratio odium. Nihil aeque in beneficio dando uitandum est, quam superbia. Quid opus arrogantia uultus? quid tumore uerborum? ipsa res te extollit. Detrahenda est inanis iactatio: res loquentur, nobis tacentibus. Non tantum ingratum, sed inuisum est beneficium superbe datum. [2,12] XII. C- Caesar dedit uitam Pompeio Penno, si dat, qui non aufert : deinde absoluto, et agenti gratias, porrexit osculandum sinistrum pedem. Qui excusant, et negant id insolentiae causa factum, aiunt socculum auratum, immo aureum, margaritis distinctum, ostendere eum uoluisse. Ita prorsus: quid hic contumeliosum est, si uir consularis aurum et margaritas osculatus est? et alioquin nullam partem in corpore eius electurus, quam purius oscularetur? Homo natus in hoc, ut mores liberae ciuitatis persica seruitute mutaret, parum iudicauit, si senator senex, submissis honoribus, in conspectu principum supplex sibi, eo more iacuisset, quo uicti hostes hostibus iacuere; inuenit aliquid infra genua, quo libertatem detruderet. Non hoc est rempublicam calcare ? et quidem (dicet aliquis, nam potest ad rem pertinere ), sinistro pede ? Parum enim foede furioseque insolens fuerat, qui de capite consularis uiri soccatus audiebat, nisi in os senatoris ingessisset imperator epigros suos. [2,13] XIII. 0 superbia magnae fortunae ! O stultissimum malum ! ut a te nihil accipere iuuat! ut omne beneficium in iniuriam conuertis ! ut te omnia nimia delectant ! ut te omnia dedecent ! quoque altius te subleuasti, hoc depressior es; ostendisque te non agnoscere ista bona, quibus tantum inflaris. Quidquid das, corrumpis. Libet itaque interrogare, quid tantopere te resupinet, quid uultum habitumque oris peruertat, ut malis habere personam, quam faciem? Iucunda sunt, quae humana fronte, certe leni, placidaque tribuuntur, quae quum daret mihi superior, non exsultauit supra me, sed quam potuit, benignissimus fuit, descenditque in aequum, et detraxit muneri sua pompam ; sic obseruauit idoneum tempus, ut in occasione potius, quam in necessitate succurreret. Uno modo istis. persuadebimus, ne beneficia sua insolentia perdant, si ostenderimus non ideo uideri maiora, quo tumultuosius data sunt; ne ipsos quidem ob id cuiquam posse maiores uideri ; uanam esse superbiae magnitudinem, et quae in odium etiam amanda perducat. [2,14] XIV. Sunt quaedam nocitura impetrantibus, quae non dare, sed negare, beneficium est. Aestimabimus itaque utilitatem potius quam uoluntatem petentium. Saepe enim noxia concupiscimus, nec dispicere quam perniciosa sint licet, quia iudicium interpellat affectus; sed quum subsedit cupiditas, quum impetus ille flagrantis animi, qui consilium fugat, cecidit ; detestamur perniciosos malorum munerum auctores. Ut frigidam aegris negamus, ut lugentibus ac sibi iratis ferrum, aut amantibus quidquid contra se usurus ardor petit ; sic ea, quae nocitura sunt, impense ac submisse, nonnunquam etiam miserabiliter rogantibus, perseuerabimus non dare. Tum initia beneficiorum suorum spectare, tum etiam exitus decet; et ea dare quae non tantum accipere, sed etiam accepisse delectet. Multi sont qui dicant : "Scio hoc illi non profuturum; sed quid faciam? rogat, resistere precibus eius non possum. Viderit; de se, non de me, queretur". Falsum est: immo de te, et merito quidem, quum ad mentem bonam redierit, quum accessio illa, quae animum inflammabat, remiserit. Quidni eum oderit, a quo in damnum ac periculum suum adiutus est? Exorari in perniciem rogantium, saeua bonitas est. Quemadmodum pulcherrimum opus est, etiam inuitos nolentesque seruare ; ita rogantibus pestifera largiri, blandum et affabile odium est. Beneficium demus, quod usu magis ac magis placeat, quod nunquam in malum uertat. Pecuniam non dabo, quam numeraturum adulterae sciam, ne in societate turpis facti ac consilii inueniar. Si potero, reuocabo : sin minus, non adiuuabo scelus. Siue illum ira, quo non debebat, impellit, siue ambitionis calor abducit a tutis, non a semet ipso uim sibi inferri patiar ; non committam, ut possit quandoque dicere: Ille amando me occidit. Saepe nihil interest inter amicorum munera, et hostium uota. Quidquid illi accidere optant, in id horum intempestiua indulgentia impellit, atque instruit. Quid autem turpius, quam, quod euenit frequentissime, ut nihil intersit inter odium et beneficium? [2,15] XV. Nunquam in turpitudinem nostram reditura tribuamus. Quum summa amicitiae sit, amicum sibi aequare, utrique simul consulendum est. Dabo egenti, sed ut ipse non egeam : succurram perituro, sed ut ipse non peream, nisi si futurus ero magni hominis, aut magnae rei merces. Nullum beneficium dabo, quod turpiter peterem; nec exiguum dilatabo nec magna pro paruis accipi, patiar. Nam ut qui quod dedit, imputat, gratiam destruit, ita qui quantum det, ostendit, munus suum commendat, non exprobrat. Respiciendae sunt cuique facultates suae, uiresque ; ne aut plus praestemus, quam possumus, aut minus. Aestimanda est eius persona, cui damus; quaedam enim minora sunt, quam ut exire a magnis uiris debeant: quaedam accipiente maiora sunt. Utriusque itaque personam confer: et ipsum, inter illas, quod donabis, examina, numquid aut danti graue sit, aut paucum : numquid rursus qui accepturus est, aut fastidiat, aut non capiat. [2,16] XVI. Urbem cuidam Alexander donabat uesanus, et qui nihil animo non grande conciperet. Quum ille cui donabatur, se ipse mensus, tanti muneris inuidiam refugisset, dicens non conuenire fortunae suae : "Non quaero, inquit, quid te accipere deceat, sed quid me dare". Animosa uox uidetur et regia, quum sit stultissima. Nihil enim per se quemquam decet : refert quid, cui, quando, quare, ubi, et cetera, sine quibus facti ratio non constabit. Tumidissimum animal ! si illum accipere hoc non decet, nec te dare. Habeatur personarum ac dignitatum proportio : et quum sit ubique uirtutis modus, aeque peccat quod excedit, quam quod deficit. Liceat istud sane tibi, et te in tantum fortune sustulerit, ut congiaria tua urbes sint; quas quanto maioris animi fuit non capere, quam spargere ! est tamen aliquis minor, quam ut in sinu eius condenda sit ciuitas. [2,17] XVII. Ab Antigono cynicus petiit talentum. Respondit "plus esse, quam quod cynicus petere deberet". Repulsus petit denarium. Respondit "minus esse, quam quod regem deceret dare". Turpissima est eiusmodi cauillatio. Inuenit quomodo neutrum daret ; in denario regem, in talento cynicum respexit : quum posset et denarium tanquam cynico dare, et talentum tanquam rex. Ut sit aliquid maius, quam quod cynicus accipiat, nihil tam exiguum est, quod non honeste regis humanitas tribuat. Si me interrogas, probo : est enim intolerabilis res, poscere nummos, et contemnere. Indixisti pecuniae odium; hoc professus es; hanc personam induisti: agenda est. Iniquissimum est, te pecuniam sub gloria egestatis acquirere. Adspicienda ergo non minus sua cuique persona est, quam eius, de quo iuuando quis cogitat. Volo Chrysippi nostri uti similitudine de pilae lusu ; quam cadere non est dubium, aut mittentis uitio, aut accipientis. Tunc cursum suum seruat, ubi inter manus utriusque, apte ab utroque et iactata et excepta uersatur; necesse est autem lusor bonus, aliter illam collusori longo, aliter breui mittat. Eadem beneficii ratio est; nisi utrique personae, dantis et accipientis, aptatur, nec ab hoc exibit, nec ad illum perueniet, ut debet. Si cum exercitato et docto negotium est, audacius pilam mittemus; utcumque enim uenerit, manus illam expedita et agilis repercutiet. Si cum tirone et indocto, non tam rigide, nec tam excusse, sed languidius, et in ipsam eius dirigentes manum, remisse occurremus. Idem faciendum est in beneficiis. Quosdam doceamus, et satis iudicemus, si conantur, si audent, si uolunt. Facimus autem plerumque ingratos, et ut sint, fauemus; tanquam ita demum magna sint beneficia nostra, si gratia illis referri non potuit: ut malignis lusoribus propositum est, collusorem traducere, cum damno scilicet ipsius lusus, qui non potest, nisi consentitur, extendi. Multi sunt tam prauae naturae, ut malint perdere quae praestiterunt, quam uideri recepisse, superbi et imputatores. Quanto melius, quantoque humanius id agere, ut illi quoque partes suae constent; et fauere, ut gratia sibi referri possit ; benigne omnia interpretari, gratias agentem, non aliter quam si referat, audire ; praebere se facilem, ad hoc, ut quem obligauit, etiam exsolui uelit? Male audire solet foenerator, si acerbe exigit : aeque si in recipiendo tardus ac difficilis moras quaerit; beneficium tam recipiendum est, quam non exigendum. Optimus ille, qui dedit facile, nunquam exegit : reddi gauisus est, bona fide quid praestitisset oblitus, qui accipientis animo recepit. [2,18] XVIII. Quidam non tantum dant beneficium superbe, sed etiam accipiunt: quod non est committendum. Iam enim transeamus ad alteram partem, tractaturi quomodo se gerere homines in accipiendis beneficiis debeant. Quodcumque ex duobus constat officium, tantumdem ab utroque exigit. Qualis pater esse debeat, quum inspexeris, scies non minus operis illic superesse, ut dispicias, qualem esse oporteat filium. Sunt aliquae partes mariti, sed non minores uxoris. Inuicem ista quantum exigunt, praestant, et parem desiderant regulam : quae, ut ait Hecaton, difficilis est. Omne enim honestum in arduo est, etiam quod uicinum honesto est; non enim tantum fieri debet, sed ratione fieri. Hac duce per totam uitam eundum est; minima maximaque ex huius consilio gerenda sunt : quomodo haec suaserit, dandum. Haec autem hoc primum censebit, non ab omnibus accipiendum. A quibus ergo accipiemus ? Ut breuiter tibi respondeam : Ab his quibus dedisse uellemus. Nam etiam maiore dilectu quaerendus est, cui debeamus, quam cui praestemus; nam, ut non sequantur ulla incommoda (sequuntur autem plurima), graue tamen tormentum est debere, cui nolis. Contra, iucundissimum est ab eo accepisse beneficium, quem amare etiam post iniuriam possis, ubi amicitiam, alioqui iucundam, causa fecit et iustam. Illud uero homini uerecundo et probo miserrimum est, si eum amare oportet, quem non iuuat. Toties admoneam necesse est, non loqui me de sapientibus, quos quidquid oportet, et iuuat; qui animum in potestate habent, et legem sibi, quam uolunt, dicunt ; et quam dixerunt, seruant : sed de imperfectis hominibus, honesta sequi uolentibus, quorum affectus saepe contumaciter parent. Itaque eligendus est, a quo beneficium accipiam. Et quidem diligentius quaerendus beneficii quam pecuniae creditor. Huic enim reddendum est, quantum accepi : et si reddidi, solutus sum ac liber. At illi plus soluendum est : et nihilominus etiam, relata gratia, cohaeremus ; debeo enim, quum reddidi, rursus incipere : monetque amicitia non recipere indignum ; sic est beneficiorum quidem sacratissimum ius, ex quo amicitia oritur. Non semper, inquit, mihi licet dicere : Nolo : aliquando beneficium accipiendum est et inuito. Dat tyrannus crudelis et iracundus, qui munus suum fastidire te iniuriam iudicaturus est. Non accipiam?. Eodem loco pono latronem et piratam, quo regem, animum latronis ac piratae habentem. Quid faciam ? parum dignus est, cui debeam. Quum eligendum dico cui debeas, uim maiorem et metum excipio: quibus adhibitis, electio perit. Si liberum est tibi, si arbitrii tui est, utrum uelis, an non, id apud te ipse perpendes ; si necessitas tollit arbitrium, scies te non accipere, sed parere. Nemo in id accipiendo obligatur, quod illi repudiare non licuit. Si uis scire an uelim, effice ut possim nolle. Vitam tamen tibi dedit ; non refert quid sit, quod datur, nisi a uolente uolenti detur. Si seruasti me, non ideo seruator es. Venenum aliquando pro remedio fuit: non ideo numeratur inter salubria. Quaedam prosunt, nec obligant. [2,19] XIX. Tuber quidam tyranni gladio diuisit, qui ad eum occidendum uenerat; non ideo illi tyrannus gratias egit, quod rem quam medicorum manus reformidauerant, nocendo sanauit. Vides non esse magnum in ipsa re momentum, quoniam non uidetur dedisse beneficium, qui malo animo profuit. Casus enim beneficium est, hominis iniuria. Leonem in amphitheatro spectauimus, qui unum e bestiariis agnitum, quum quondam eius fuisset magister, protexit ab impetu bestiarum. Num ergo est beneficium ferae auxilium ? Minime ; quia nec uoluit facere, nec benefaciendi animo fecit. Quo loco feram posui, tyrannum pone. Et hic uitam dedit, et illa : nec hic, nec illa beneficium; quia non est beneficium, aecipere cogi; non est beneficium, debere, cui nolis. Ante des oportet mihi arbitrium mei ; deinde beneficium. [2,20] XX. Disputari de M- Bruto solet, an debuerit aecipere a D- Iulio uitam, quum occidendum eum iudicaret. Quam rationem in occidendo secutus sit, alias tractabimus. Mihi enim, quum uir magnus fuerit in aliis, in hac re uidetur uehementer errasse, nec ex institutione stoica se egisse, qui aut regis nomen extimuit, quum optimus ciuitatis status sub rege iusto sit ; aut ibi sperauit libertatem futuram, ubi tam magnum praemium erat et imperandi, et seruiendi ; aut existimauit ciuitatem in priorem formam posse reuocari, amissis pristinis moribus ; futuramque ibi aequalitatem ciuilis iuris, et staturas suo loco leges, ubi uiderat tot millia hominum pugnantia, non an seruirent, sed utri. Quanta uero illum aut rerum naturae, aut urbis suae tenuit obliuio, qui, uno interempto, defuturum credidit alium, qui idem uellet : quum Tarquinius esset inuentus, post tot reges ferro ac fulminibus occisos ! Sed uitam accipere debuit : ob hoc tamen non habere illum parentis loco, qui in ius dandi beneficii iniuria uenerat. Non enim seruauit is, qui non interfecit; nec beneficium dedit, sed missionem. [2,21] XXI. Illud magis uenire in disputationem potest aliquam, quid faciendum sit captiuo, cui redemptionis pretium homo prostituti corporis et infamis ore promittit. Patiar me ab impuro seruari? seruatus deinde, quam illi gratiam referam? Viuam cum obsceno? non uiuam cum redemptore? Quid ergo placeat, dicam: etiam ab aliquo tali accipiam pecuniam quam pro capite dependam; accipiam autem tanquam creditum, non tanquam beneficium. Soluam illi pecuniam, et, si occasio fuerit seruandi periclitantem, seruabo: in amicitiam, quae similes iungit, non descendam ; nec seruatoris illum loco numerabo, sed foeneratoris, cui sciam reddendum quod accepi. Est aliquis dignus a quo beneficium accipiam, sed danti nociturum est; ideo non accipiam, quia ille paratus est mihi cum incommodo, aut etiam periculo suo prodesse. Defensurus est me reum; sed illo patrocinio regem sibi est facturus inimicum. Inimicus sim, si, quum ille pro me periclitari uelit, ego, quod facilius est, non facio, ut sine illo pericliter. Ineptum et friuolum hoc Hecaton ponit exemplum Arcesilai, quem ait a filio familias oblatam pecuniam non accepisse, ne ille patrem sordidum offenderet. Quid fecit laude dignum ? quod furtum non recepit ? quod maluit non accipere, quam reddere ? quae est enim alienam rem non accipere moderatio ? Si exemplo magni animi opus est, utamur Graecini Iulii, uiri egregii, quem C- Caesar occidit ob hoc unum, quod melior uir erat, quam esse quemquam tyranno expediret. Is quum ab amicis conferentibus ad impensam ludorum pecunias acciperet, magnam pecuniam a Fabio Persico missam non accepit. Et obiurgantibus his, qui non aestimabant mittentes, sed missa, quod repudiasset : "Ego, inquit, ab eo beneficium accipiam, a quo propinationem accepturus non sim?" Quumque illi Rebilus consularis, homo eiusdem infamiae, maiorem summam misisset, instaretque ut accepi iuberet: "Rogo, inquit, ignoscas; nam et a Persico non accepi". Utrum hoc munera accipere est? an senatum legere? [2,22] XXII. Quum accipiendum iudicauerimus, hilares accipiamus, profitentes gaudium; et id danti manifestum sit, ut fructum praesentem capiat. Iusta enim causa laetitiae est, laetum amicum uidere, iustior, fecisse. Grate ad nos peruenisse indicemus effusis affectibus: quod non ipso tantum audiente, sed ubique testemur. Qui grate beneficium accepit, primam eius pensionem soluit. [2,23] XXIII. Sunt quidam, qui nolunt nisi secreto accipere : testem beneficii et conscium uitant ; quos scias licet male cogitare. Quomodo danti in tantum producenda notitia est muneris sui, in quantum delectatura est eum cui datur; ita accipienti adhibenda concio est. Quod pudet debere, ne acceperis. Quidam furtiue agunt gratias, et in angulo, et ad aurem. Non est ista uerecundia, sed inficiandi genus. Ingratus est, qui, remotis arbitris, agit gratias. Quidam nolunt nomina secum fieri, nec interponi pararios, nec signatores aduocari, nec chirographum dare : idem faciunt, qui dant operam ut beneficium in ipsos collatum quam ignotissimum sit. Verentur palam ferre, ut sua potius uirtute, quam alieno adiutorio consecuti dicantur. Rariores in eorum officiis sunt, quibus aut uitam, aut dignitatem debent, et dura opinionem clientium timent, grauiorem subeunt ingratorum. [2,24] XXIV. Alii pessime loquunturde optime meritis. Tutius est quosdam offendere quam demeruisse : argumentum nihil debentium odio quaerunt. Atqui nihil magis praestandum est, quam ut memoria nobis meritorum haereat, quae subinde reficienda est: quia nec referre potest gratiam, nisi qui meminit ; et qui meminit, iam refert. Nec delicate accipiendum est, nec submisse et humiliter. Nam qui negligens est in accipiendo, quum omne beneficium recens placeat, quid faciet, quum prima eius uoluptas refrixerit ? Alius accepit fastidiose, tanquam qui dicat : "Non quidem mihi opus est; sed quia tam ualde uis, faciam tibi mei potestatem". Alius supine, ut dubium praestanti relinquat, an senserit: alius uix labra diduxit, et ingratior, quam si tacuisset, fuit. Loquendum pro magnitudine rei impensius, et illa adiicienda : "Plures quam putas, obligasti". Nemo enim non gaudet beneficium suum latius patere. Nescis quid mihi praestiteris: sed scire te oportet, quanto plus sit quam aestimas. Statim gratus est, qui se onerat : "Nunquam tibi gratiam referre potero ; illud certe non desinam ubique confiteri, me referre non posse". [2,25] XXV. Nullo magis Caesarem Augustum demeruit, et ad alia impetranda facilem sibi reddidit Furnius, quam quod, quum patri Antonianas partes secuto ueniam impetrasset, digit : "Hanc unam, Caesar, habeo iniuriam tuam : effecisti ut uiuerem et morerer ingratus". Quid est tam grati animi, quam nullo modo sibi satisfacere, quam nec ad spem quidem exaequandi unquam beneficii accedere? His atque eiusmodi uocibus id agamus, ut uoluntas non lateat, sed aperiatur et luceat. Verba cessent licet, si quemadmodum debemus affecti sumus, conscientia eminebit in uultu. Qui gratus futurus est, statim dum accepit, de reddendo cogitat. Chrysippus quidem dicit illum, uelut in certamen cursus compositum et carceribus inclusum, opperiri debere suum tempus, ad quod uelut dato signo prosiliat. Et quidem magna illi celeritate opus est, magna contentione, ut consequatur antecedentem. [2,26] XXVI. Videndum est nunc, quid maxime faciat ingratos. Aut nimius sui suspectus, et insitum mortalitati uitium se suaque mirandi : aut auiditas, aut inuidia. Incipiamus a primo. Nemo non benignus est sui iudex ; inde est, ut omnia meruisse se existimet, et in solutum accipiat ; nec satis suo pretio se aestimatum putet. Hoc mihi dedit ; sed quam sero, sed post quot labores ! quando consequi plura potuissem, si illum, aut illum, aut me colere maluissem? Non hoc speraueram. In turbam coniectus sum; tam exiguo dignum me iudicauit; honestius praeteriri fuit. [2,27] XXVII. Cn- Lentulus augur, diuitiarum maximum exemplum, antequam illum libertini pauperem facerent (hic qui quater millies sestertium suum uidit; proprie dixi: nihil enim amplius quam uidit), ingenii fuit tam sterilis, quam pusilli animi. Quum esset auarissimus, nummos citius emittebat, quam uerba : tanta illi inopia erat sermonis! Hic quum omnia incrementa sua diuo Augusto deberet, ad quem attulerat paupertatem, sub onere nobilitatis laborantem ; princeps iam ciuitatis, et pecunia, et gratia, subinde de Augusto solebat queri, dicens, a studiis se abductum ; nihil tantum in se congestum esse, quantum perdidisset, relicta eloquentia. At illi inter alia hoc quoque diuus Augustus praestiterat, quod illum derisu ac labore irrito liberauerat. Non patitur auiditas quemquam esse gratum ; nunquam enim improbae spei, quod datur, satis est. Eo maiora cupimus, quo maiora uenerunt ; multoque concitatior est auaritia, in magnarum opum congestu collocata ; ut flammae infinito acrior uis est, quo ex maiore incendio emicuit. Aeque ambitio non patitur quemquam in ea mensura honorum conquiescere, quae quondam eius fuit impudens uotum. Nemo agit de tribunatu gratias, sed queritur, quod non est ad praeturam usque perductus; nec haec grata est, si deest consulatus; nec hic quidem satiat, si unus est. Ultra se cupiditas porrigit, et felicilatem suam non intelligit; quia non unde uenerit, respicit, sed quo tendat. [2,28] XXVIII. Omnibus his uehementius et importunius malum est inuidia, quae nos inquietat, dum comparat. Hoc mihi praestitit; sed illi plus, sed illi maturius ; et deinde nullius causam agit, contra omnes sibi fauet. Quanto est simplicius, quanto prudentius, beneficium acceptum augere; scire neminem tanti ab alio, quanti a se ipso aestimari ! Plus accipere debui, sed illi facile non fuit plus dare; in multos diuidenda liberalitas erat. Hoc initium est ; boni consulamus, et animum eius, grate excipiendo, euocemus. Parum fecit ; sed saepius faciet. Illum mihi praetulit, et me multis. Ille non est mihi par uirtutibus, nec officiis : sed habuit suam uenerem. Querendo non efficiam, ut maioribus dignus sim, sed ut datis indignus. Plura illis hominibus turpissimis data sunt ; quid ad rem ? quam raro Fortuna iudicat! Quotidie querimur, malos esse felices. Saepe quae agellos pessimi cuiusque transierat, optimornm uirorum segetem grando percussit. Fert sortem suam quisque, ut in ceteris rebus, ita in amicitiis. Nullum est tam plenum beneficium, quod non uellicare malignitas possit : nullum tam angustum, quod non bonus interpres extendat. Nunquam deerunt causae querendi, si beneficia a deteriore parte spectaueris. [2,29] XXIX. Vide quam iniqui sint diuinorum munerum aestimatores, etiam quidam professi sapientiam. Queruntur, quod non magnitudine corporis aequemus elephantes, uelocitate ceruos, leuitate aues, impetu tauros : quod solidior sit cutis belluis, decentior damis, densior ursis, mollior fibris : quod sagacitate nos narium canes uincant, quod acie luminum aquilae, spatio aetatis corui, multa animalia nandi felicitate. Et quum quaedam ne coire quidem in idem natura patiatur, ut uelocitatem corporum et uires ; ex diuersis ac dissidentibus bonis hominem non esse compositum, iniuriam uotant : et in negligentes nostri deos querimoniam iaciunt, quod non bona ualetudo et uirtus inexpugnabilis data sit, quod non futuri scientia. Vix sibi temperant, quin eo usque impudentiae prouehantur, ut naturam oderint, quod infra deos sumus, quod non in aequo illis stetimus. Quanto satius est ad contemplationem tot tantorumque beneficiorum reuerti, et agere gratias, quod nos in hoc pulcherrimo domicilio uoluerunt secundas sortiri, quod terrenis praefecerunt. Aliquis ea animalia comparat nobis, quorum potestas penes nos est? Quidquid nobis negatum est, dari non potuit. Proinde quisquis es iniquus aestimator sortis humanae, cogita quanta nobis tribuerit parens noster, quanto ualentiora animalia sub iugum miserimus , quanto uelociora consequamur : quam nihil sit mortale, non sub ictu nostro positum. Tot uirtutes accepimus, tot artes, animum denique, cui nihil non eodem quo intendit momento peruium est, sideribus uelociorem, quorum post multa saecula futuros cursus antecedit; tantum deinde frugum, tantum opum, tantum rerum aliarum super alias aceruatarum. Circumeas licet cuncta : et quia nihil totum inuenies, quod esse te malles, ex omnibus singula excerpas, quae tibi dari uelles. Bene aestimata naturae indulgentia, confitearis necesse est, in deliciis te illi fuisse. Ita est : carissimos nos habuerunt du immortales, habentque. Et qui maximus tribui honos potuit, ab ipsis proximos collocauerunt. Magna accepimus, maiora non cepimus. [2,30] XXX. Haec, mi Liberalis, necessaria credidi, ut dicerem, et quia loquendum aliquid de magnis beneficiis erat, quum de minutis loqueremur : et quia inde manat etiam in cetera huius detestabilis uitii audacia. Cui enim respondebit grate, quod munus existimabit aut magnum, aut reddendum, qui summa beneficia spernit? Cui salutem, cui spiritum debebit, qui uitam accepisse se a diis negat, quam quotidie ab illis petit ? Quicumque ergo gratos esse docet, et hominum causam agit, et deorum; quibus nullius rei indigentibus, positis extra desiderium, referre. nihilominus gratiam possumus. Non est, quod quisquam excusationem mentis ingratae ab infirmitate atque inopia petat, et dicat : "Quid enim faciam, et quomodo? quando superioribus, dominisque rerum omnium gratiam referam ? Referre facile est, si auarus es, sine impendio ; si iners, sine opera. Eodem quidem momento, quo obligatus es, si uis, cum quolibet paria fecisti : quoniam qui libenter beneficium accepit, reddidit. [2,31] XXXI. Hoc ex paradoxis stoicae sectae minime mirabile, ut mea fert opinio, aut incredibile est, eum qui libenter accipit beneficium, reddidisse. Nam quum omnia ad animum referamus, fecit quisque, quantum uoluit ; et quum pietas, fides, iustitia, omnis denique uirtus intra se perfecta sit, etiamsi illi manum exserere non licuit, gratus quoque potest esse homo uolunlate. Quoties quod proposuit quia consequitur, capit operis sui fructum. Qui beneficium dat, quid proponit ? prodesse ei cui dat, et uoluptati sibi esse. Si quod uoluit, effecit, peruenitque ad me munus eius, ac mutuo gaudio affecit, tulit quod petiit. Non enim sibi inuicem aliquid reddi uoluit : aut non fuit beneficium, sed negotiatio. Bene nauigauit, qui, quem destinauit portum, tenuit. Teli iactus certae manus peregit officium, si petita percussit; beneficium qui dat, uult excipi grate; habet quod uoluit, si bene acceptum est. Sed sperauit emolumentum aliquod : non fuit hoc beneficium, cuius proprium est nihil de reditu cogitare. Quod accipiebam, si eo animo accepi quo dabatur, reddidi. Alioquin pessima optimae rei conditio est: ut gratus sim, ad Fortunam mittor. Si illa inuita respondere non possum, sufficit animus animo. Quid ergo ? non quidquid potero, et faciam, ut reddam? temporum rerumque occasionem sequar, et eius implere sinum cupiam a quo aliquid accepi ? sed malo loco beneficium est, nisi et excussis manibus esse grato licet. [2,32] XXXII. Qui accepit, inquit, beneficium, licet anima benignissimo acceperit, non consummauit officium suum ; restat enim pars reddendi : sicut in lusu est aliquid pilam scite ac diligenter excipere, sed non dicitur bonus lusor, nisi qui, apte et expedite remisit, quam exceperat. Exemplum hoc dissimile est: quare? quia huius rei laus in corporis motu est, et in agilitate, non in animo; explicari itaque totum debet, de quo oculis iudicatur. Nec tamen ideo non bonum lusorem dicam, qui pilam, ut oportebat, excepit, si per ipsum mora, quo minus remitteret, non fuit. Sed quamuis, inquit, arti ludentis nihil desit, quia partem quidem fecit, sed et partem quam non fecit, potest facere; ludus tamen ipse imperfectus est, qui consummatur uicibus mittendi ac remittendi. Nolo diutius hoc refellere ; existimemus ita esse: desit aliquid lusui, non lusori; sic et in hoc de quo disputamus, deest aliquid rei datae, cui pars altera debetur, non animo, qui animum parem sibi nactus est ; quantum in illo est, guod uoluit, effecit. [2,33] XXXIII. Beneficium mihi dedit : accepi non aliter, quam ipse accepi uoluit. Iam habet quod petit, et quod unum petit : ergo gratus sum. Post haec usus mei restat, et aliquod ex homine grato commodum ; haec non imperfecti officii reliqua pars est, sed perfecti accessio. Facit Phidias statuam: alius est fructus artis, alius artificii; artis est, fecisse quod uoluit: artificii, fecisse cum fructu. Perfecit opus suum Phidias, etiamsi non uendidit. Triplex est illi fructus operis sui : unus conscientiae ; hunc absoluto opere percepit : alter famae ; tertius utilitatis, quem allatura est, aut gratia, aut uenditio, aut aliqua commoditas. Sic beneficii fructus primus ille est, conscientiae : hunc percepit, qui quo uoluit munus suum pertulit; secundus est famae ; tertius eorum, quae praestari inuicem possunt. Itaque quum benigne acceptum est beneficium, is qui dedit, gratiam quidem iam recepit, mercedem nondum. Debeo itaque quod extra beneficium est, ipsum quidem bene accipiendo persolui. [2,34] XXXIV. Quid ergo? inquit. Retulit gratiam, qui nihil fecit? Primum fecit : bono animo bonum obtulit; et, quod est amicitiae, ex aequo. Post diuide : aliter beneficium, aliter creditum soluitur. Non est quod exspectes, ut solutionem tibi ostendam: res inter animos geritur. Quod dico non uidebitur durum, quamuis primo contra opinionem pugnet tuam, si te commodaueris mihi, et cogitaueris res esse plures, quam uerba. Ingens copia est rerum sine nomine, quas non propriis appellationibus notamus, seul alienis commodatisque. Pedem et nostrum dicimus, et lecti, et ueli, et carminis: canem, et uenaticum, et marinum, et sidus. Quia non sufficimus, ut singulis singula assignemus ; quoties opus est, mutuamur. Fortitudo est uirtus, pericula iusta contemnens, aut scientia periculorum repellendorum, excipiendorum, prouocandorum. Dicimus tamen et gladiatorem fortem uirum, et seruum nequam quem in contemptum mortis temeritas impulit. Parcimonia est scientia uitandi sumptus superuacuos, aut ars re familiari moderate utendi : parcissimum tamen hominem uocamus pusilli, animi et contracti; quum infinitum intersit inter modum et angustias. Haec alia sunt natura : sed effecit inopia sermonis, ut et hunc et illum parcum uocemus ; ut et ille fortis dicatur cum ratione fortuita despiciens, et hic sine ratione in pericula excurrens. Sic beneficium est et actio, ut diximus, benefica, et ipsum quod datur per illam actionem : ut pecunia, ut domus, ut praetexta. Unum utrique nomen est : uis quidem ac potestas longe alia. [2,35] XXXV. Itaque attende ; iam intelliges nihil me, quod opinio tua refugiat, dicere. Illi beneficio quod actio perficit, relata gratia est, si illud beneuole excipimus: illud alterum quod re continetur, nondum reddidimus, sed uolumus reddere. Voluntati uoluntate satisfecimus, rei rem debemus. Itaque quamuis retulisse illum gratiam dicamus, qui beneficium libenter accepit, iubemus tamen aliquid simile ei quod accepit, reddere. A consuetudine quaedam quae dicimus abhorrent : deinde de alia uia ad consuetudinem redeunt. Negamus iniuriam accipere sapientem : et tamen qui illum pugno percusserit, iniuriarum damnabitur. Negamus rem stulti esse : et tamen eum qui rem aliquam stulto surripuerit, furti condemnabimus. Insanire omnes dicimus ; nec tamen omnes curamus elleboro : his ipsis quös uocamus insanos, et suffragium et iurisdictionem committimus. Sic dicimus eum, qui beneficium bono animo accepit, gratiam retulisse: nihilominus illum in aere alieno relinquimus, gratiam relaturum, etiam quum retulerit. Exhortatio est illa, non inficiatio beneficii. Ne timeamus, neue intolerabili sarcina depressi deficiamus animo. Bona mihi donata sunt, et fama defensa, detractae sordes, spiritus et libertas potior spiritu; et quomodo referre gratiam potero ? quando ille ueniet dies, quo illi animum meum ostendam? hic ipse est, quo ille suum ostendit. Excipe beneficium, amplexare; gaude, non quod accipias, sod quod reddas, debiturusque sis. Non adibis tam magnae rei periculum, ut casus ingratum facere te possit. Nullas tibi proponam difficultates, ne despondeas animo, ne laborum ac longae seruitutis exspectatione deficias; non differo te : de praesentibus fiat. Nunquam eris gratus, nisi statim sis. Quid ergo facies ? non arma sumenda sunt, et fortasse erunt. Non maria emetienda : fortasse etiam uentis minantibus solues. Vis reddere beneficium? benigne accipe, retulisti gratiam; non ut soluisse te putes, sed ut securior debeas. {{Liber |Ante = Liber I |AnteNomen = ../Liber I |Post = Liber III |PostNomen = ../Liber III }} </div>{{finis}} oq7301pzd877ycz7asyrvgv4qdp4dms 1 3604 265048 14865 2026-05-09T12:15:51Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Disputatio:De Beneficiis]] ad [[Disputatio:De beneficiis]] 14865 wikitext text/x-wiki {{OperisInfo |Editio= |Fons=[http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm#sen AgoraClass] |Alii Fontēs= |Conlationes=[[Usor:Marc|Marc]] |Qualitas=[[Imago:25%.png]] Textus infectus ''(work in progress)'' |Nota= |Bislectus= }} tksr91g0kyy7dq8ojgp8adqvzyt39dw 0 3605 265056 85343 2026-05-09T12:18:58Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De Beneficiis/Liber III]] ad [[De beneficiis/Liber III]] 85343 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De Beneficiis |OperaeWikiPagina= De Beneficiis |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber III }} <div class=text> [3,0] LIBER III. [3,1] I. Non referre beneficiis gratiam, et est turpe, et apud omnes habetur, Aebuti Liberalis. Ideo de ingratis etiam ingrati queruntur, quum interim hoc omnibus haereat, quod omnibus displicet: adeoque in contrarium itur, ut quosdam habeamus infestissimos non post beneficia tantum, sed propter beneficia. Hoc prauitate naturae accidere quibusdam non negauerim: pluribus, quia memoriam tempus interpositum subduxit. Nam quae recentia apud illos uiguerunt, ea interiecto spatio obsolescunt. De quibus fuisse mihi tecum disputationem scio, quum tu illos non ingratos uocares, sed oblitos; tanquam ea res ingratum excuset, quae facit; aut, quia hoc accidit alicui, non sit ingratus, quum hoc non accidat, nisi ingrato. Multa sunt genera ingratorum, ut furum, ut homicidarum ; quorum una culpa est, ceterum in partibus uarietas magna. Ingratus est, qui beneficium accepisse se negat, quod accepit: ingratus est, qui dissimulat : ingratus, qui non reddit : ingratissimus omnium, qui oblitus est. Illi enim si non soluunt, tamen debent : et exstat apud illos uestigium certe meritorum intra malam conscientiam conclusorum; et aliquando ad referendam gratiam conuerti ex aliqua causa possunt, si illos pudor admonuerit, si subita, honestae rei cupiditas, qualis solet ad tempus etiam in malis pectoribus exsurgere, si inuitauerit facilis occasio : hic nunquam fieri gratus potest, cui totum beneficium elapsum est. Et utrum tu peiorem uotas, apud quem gratia beneficii intercidit, an apud quem etiam memoria? Vitiosi oculi sunt qui lucem reformidant ; caeci, qui non uident. Et parentes suos non amare, impietas est, non agnoscere, insania. Quis tam ingratus est, quam qui quod in prima parte animi positum esse debuit, et semper occurrere, ita seposuit et abiecit, ut in ignorantiam uerteret ? apparet illum non saepe de reddendo cogitasse, cui obrepsit obliuio. [3,2] II. Denique ad reddendam gratiam, et uirtute opus est, et tempore, et facultate, et adspirante fortuna. Qui meminit, sine impendio gratus est. Hoc, quod non operam exigit, non opes, non felicitatem, qui non prastat, nullum habet, quo lateat, patrocinium. Nunquam enim uoluit gratus esse, qui beneficium tam longe proiecit, ut extra conspectum suum poneret. Quemadmodum quae in usu sunt, et manum quotidie tactumque patiuntur, nunquam periculum situs adeunt; illa quae ad oculos non reuocantur, sed extra conuersationem, ut superuacua iacuerunt, sordes ipsa colligunt uetustate: ita quidquid frequens cogitatio exercet ac renouat, memoriae nunquam subdicitur, quae nihil perdit, nisi ad quod non saepe respexit. [3,3] III. Praeter hanc causam, alia quoque sunt, quae nobis merita nonnunquam maxima uelant. Prima omnium ac potissima, quod nouis semper cupiditatibus occupati, non quid habeamus, sed quid petamus, inspicimus, non in id quod est, sed quod appetitur, intenti. Quidquid domi est, uile est. Sequitur autem ut, ubi quod acceperis, leue nouorum cupiditas fecit, auctor quoque eorum non sit in pretio. Amauimus aliquem et suspeximus, et fundatum ab illo statum nostrum professi sumus, quamdiu nobis placebant ea, quae consecuti sumus: deinde irrumpit animum aliorum admiratio, et ad ea impetus factus est, uti mortalibus mos est ex magnis maiora cupiendi : protinus excidit, quidquid ante apud nos beneficium uocabatur. Nec ea, intuemur, quae nos aliis praeposuere, sed ea, sola quae fortuna praecedentium ostentat. Non potest autem quisquam et inuidere, et gratias agere ; quia inuidere, querentis et moesti est ; gratias agere, gaudentis. Deinde quia nemo nostrum nouit, nisi id tempus quod, quum maxime transit, ad praeterita rari animum retorquent. Sic fit ut praeceptores eorumque beneficia intercidant, quia totam pueritiam relinquimus ; sic fit ut in adolescentiam nostram collata pereant, quia ipsa nunquam retractatur. Nemo quod fuit, tanquam in praeterito, sed tanquam in perdito ponit : ideoque caduca memoria est futuro imminentium. [3,4] IV. Hoc loco reddendum est Epicuro testimonium, qui assidue queritur, quod aduersus praeterita simus ingrati; quod quaecumque percepimus bona, non reducamus, nec inter uoluptates numeremus : quum certior nulla sit uoluptas, quam quae iam eripi non potest. Prasentia bona nondum tota in solido sunt ; potest illa casus aliquis incidere : futura pendent, et incerta sunt : quod praeteriit, inter tuta sepositum est. Quomodo ergo gratus quisquam esse aduersus beneficia potest, qui omnem uitam suam transilit prasentium intuilu ac futurorum ? Memoria gratum facit : memoriae minimum tribuit, quisquis spei plurimum. [3,5] V. Quemadmodum, mi Liberalis, quaedam res semel perceptae haerent; quaedam ut scias, non est satis didicisse : intercidit enim eorum scientia, nisi continuetur : geometriam dico, et sublimium cursum, et si qua alia propter subtilitatem lubrica sunt : ita beneficia quaedam magnitudo non patitur excidere ; quaedam minora, sed numero plurima, et temporibus diuersa, effluunt; quia, ut dixi, non subinde illa tractamus; nec libenter, quid cuique debeamus, recognoscimus. Audi uoces petentium! Nemo non uicturam semper in animo suo memoriam dixit : nemo non deditum se et deuotum professus est, et si quod aliud humilius uerbum, quo se oppigneraret, inuenit. Post exiguum tempus, iidem illi uerba priora, quasi sordida et parum libera, euitant : perueniunt deinde eo, quo, ut ego existimo, pessimus quisque atque ingratissimus peruenit, ut obliuiscantur. Adeo enim ingratus est qui oblitus est, ut gratus sit cui beneficium in mentem uenit. [3,6] VI. Hoc tam inuisum uitium, an impunitum esse debeat, quaeritur : et an haec lex, quae in scholis exercetur, etiam in ciuitate ponenda sit, qua ingrati datur actio, quae uidetur aequa omnibus. Quidni? quum urbes quoque urbibus, quae praestitere, exprobrent, et in maiores collata a posteris exigant. Nostri maiores, maximi scilicet uiri, ab hostibus tantum res repetierunt : beneficia magna animo dabant, magno perdebant. Excepta Medorum gente, non est in ulla data aduersus ingratum actio : magnumque hoc argumentum, dandam non fuisse : quia aduersus maleficium omne consensimus ; et homicidii, ueneficii, parricidii, uiolatarum religionum, aliubi atque aliubi diuersa poena est, sed ubique aliqua. Hoc frequentissimum crimen nusquam punitur, ubique improbatur : neque absoluimus illud; sed quum difficiles esset incertae rei aestimatio, tantum odio damnauimus, et inter ea reliquimus, quae ad iudices deos mittimus. [3,7] VII. Rationes autem multae mihi occurrunt, propter quas crimen hoc in legem cadere non debeat. Primum omnium, pars optima beneficii periit, si actio, sicut certae pecuniae, aut ex conducto et locato, datur. Hoc enim in illo speciosissimum est, quod dedimus uel perdituri, quod totum permisimus accipientium arbitrio. Si appello, si ad iudicem uoco, incipit non beneficium esse, sed creditum. Deinde quum res honestissima sit, referre gratiam, desinit esse honesta, si necessaria est ; non enim magis laudabit quisquam gratum hominem, quam cum qui depositum reddidit, aut, quod debebat, citra iudicem soluit. Ita duas res, quibus in uita humana nihil pulchrius est, corrumpimus, gratum hominem et beneficum. Quid enim aut in hoc magnificum est, si beneficium non dat, sed commodat? aut in illo qui reddit, non quia uult, sed quia necesse est? Non est gloriosa res gratum esse, nisi tutum est, ingratum fuisse. Adiice nunc, quod huic uni legi omnia fora uix sufficient. Quis erit, qui non agat? quis, cum quo non agatur ? omnes sua extollunt, omnes etiam minima, quae in alios contulere, dilatant. Praeterea quaecumque in cognitionem cadunt, comprehendi possunt, et non dare infinitam licentiam iudici. Ideo melior uidetur conditio causae bonae, si ad iudicem, quam si ad arbitrum mittitur, quia illum formula includit, et certos, quos non excedat, terminus ponit; huius libera, et nullis astricta uinculis religio, et detrahere aliquid potest, et adiicere, et sententiam suam, non prout lex aut iustitia suadet, sed prout humanitas et misericordia impulit, regere. Ingrati actio non erat iudicem alligatura, sed regno liberrimo positura. Quid sit enim beneficium, non constat : deinde quantumcumque sit, refert quam benigne illud interpretetur iudex. Quid sit ingratus, nulla lex monstrat. Saepe et qui reddidit quod accepit, ingratus est ; et qui non reddidit, gratus. De quibusdam etiam imperitus iudex dimittere tabellam potest : ubi fecisse, aut non fecisse pronuntiandum est, ibi prolatis cautionibus, controuersia tollitur. Ubi uero inter disputantes ratio ius dicit, ibi animi coniectura capienda est: ubi id, de quo sola sapientia decernit, in controuersiam incipit, non potest ad haec sumi iudex ex turba selectorum, quem census in album, et equestris hereditas misit. [3,8] VIII. Itaque non haec parum idonea res uisa est, quae deduceretur ad iudicem. Sed nemo huic rei satis idoneus iudex inuentus est: quod non admiraberis, si excusseris, quid habiturus fuerit difficultatis, quisquis in eiusmodi reum exisset. Donauit aliquis magnam pecuniam, sed diues, sed non sensurus impendium. Donauit alius, sed toto patrimonio cessurus. Summa eadem est, beneficium idem non est. Etiam nunc adiice : hic pecuniam pro addicto dependit, sed quum illam domo protulisset; ille dedit eamdem, sed mutuam sumpsit, aut rogauit, et se obligari ingenti merito passus est. Eodem existimas loco esse illum, qui beneficium ex facili largitus est, et hunc, qui accepit, ut daret? Tempore quaedam magna fiunt, non summa. Beneficium est donata possessio, cuius fertilitas laxare possit annonam : beneficium est unus in fame panis. Beneficium est, donare regiones, per quas multa flumina et nauigabilia decurrant : beneficium est, arentibus siti, et uix spiritum per siccas fauces ducentibus, monstrare fontem. Quis inter se ista comparabit? quis expendet ? difficilis est sententia, quae non rem, sed uim rei quaerit. Eadem licet sint, aliter data non idem pendent. Dedit mihi hic beneficimn , sed non libenter, sed dedisse se questus est, sed superbius me, quam solebat, aspexit ; sed tam tarde dedit, ut plus praestiturus fuerit, si cito negasset. Horum quomodo iudex inibit aestimationem, quum sermo, et dubitatio, et uultus meriti gratiam destruant? [3,9] IX. Quid quod quaedam beneficia uocantur, quia nimis concupiscuntur ; quaedam non sunt ex hac uulgari nota, sed maiora, etiamsi minus apparent ? Beneficium uocas, dedisse potentis populi ciuitatem, in quatuordecim deduxisse, et defendisse capitis reum: quid utilia suasisse? quid retinuisse, ne in scelus rueret? quid gladium excussisse morituro ? quid efficacibus remediis refocillasse lugentem, et quos desiderabat uolentem sequi, ad uitae consilium reduxisse ? quid assedisse aegro, et quum ualetudo eius ac salus momentis constaret, excepisse idonea cibo tempora, et cadentes uenas uino refecisse, et medicum adduxisse morienti? Haec quis aestimabit? quis dissimilibus beneficiis iubebit beneficia pensari? Donauit tibi domum : sed ego tuam supra te ruere praedixi. Dedit tibi patrimonium : sed ego naufrago tabulam. Pugnauit pro te, et uulnera excepit : at ego uitam tibi silentio dedi. Quum aliter beneficium detur, aliter reddatur, paria facere difficile est. [3,10] X. Dies praeterea beneficio reddendo non dicitur, sicut pecuniae creditae. Itaque potest, qui nondum reddidit, reddere. Dic enim, intra quod tempos deprehendetur ingratus? maxima beneficia probationem non habent : seepe intra tacitam duorum conscientiam latent. An hoc inducimus, ut non demus beneficia sine teste? Quam deinde poenam ingratis constituamus? unam omnibus, quum disparia beneficia sint? an inaequalem, et pro cuiusque beneficio maiorem, aut minorem? Age, intra pecuniam uersabitur taxatio : quid quod quaedam beneficia uitae sunt, et maiora uita ? His quae pronuntiabitur poena ? Minor beneficio? iniqua est. Par et capitalis? quid inhumanius, quam cruentos esse beneficiorum exitus ? [3,11] XI. Quaedam, inquit, priuilegia parentibus data sunt. Quomodo horum extra ordinem habita ratio est, sic aliorum quoque beneficiorum haberi debet. Parentum conditionem sacrauimus, quia expediebat liberos tolli : sollicitandi ad hunc laborem erant, incertam adituri fortunam. Non poterat illis dici, quod beneficia dantibus dicitur : « Cui des, elige ; ipse tecum, si deceptus es, querere; dignum adiuua. » In liberis tollendis nihil iudicio tollentium licet : tota res uoti est. Itaque ut aequiore animo adirent aleam, danda illis aliqua potestas fuit. Deinde alia conditio est parentum, qui beneficia, quibus dederunt, dant nihilominus daturique sunt : nec est periculum, ne dedisse se illis mentiantur. In ceteris quaeri debet, non tantum an receperint, sed an dederint. Horum in confesso merita sunt : et quia utile est iuuentuti regi, imposuimus illi quasi domesticos magistratus, sub quorum custodia contineretur. Deinde omnium parentum unum erat beneficium : itaque aestimari semel potuit; alia diuersa sunt, dissimilia, infinitis inter se interuallis distantia : itaque sub nullam regulam cadere potuerunt, quum aequius esset omnia relinqui, quam omnia aequari. [3,12] XII. Quaedam magno dantibus constant; quaedam accipientibus magna sunt, sed gratuita tribuentibus : quaedam amicis data sunt, quaedam ignotis. Plus est, quamuis idem detur, si ei detur quem nosse a tuo beneficio incipis. Hic auxilia tribuit, ille ornamenta, ille solatia. Inuenies, qui nihil putet esse iucundius, nihil maius, quam habere in quo calamitas acquiescat : inuenies rursus, qui dignitati suae, quam securitati, consuli malit : est qui plus ei debere se iudicet, per quem tutior est, quam ei per quem honestior. Proinde ista maiora aut minora erunt, prout fuerit iudex, aut ad haec, aut ad illa inclinatus animo. Praeterea creditorem mihi ipse eligo : beneficium saepe ab eo accipio, a quo nolo; et aliquando ignorans obligor. Quid facies? ingratum uocabis eum, cui beneficium inscio, et, si sciuisset, non accepturo, impositum est : non uocabis eum, qui utcumque acceptum non reddidit ? [3,13] XIII. Aliquis dedit mihi beneficium, sed idem postea fecit iniuriam. Utrum uno munere ad patientiam omnium iniuriarum adstringor : an perinde erit, ac si gratiam retulerim, quia beneficium suum ipse insequenti iniuria rescidit? Quomodo deinde aestimabis, utrum plus sit quod accepit, an in quo laesus est? Dies me deficiet omnes difficultates persequi tentantem. Tardiores, inquit, ad beneficia danda facimus, non uindicando data, nec inficiatores eorum afficiendo poena. Sed illud quoque tibi e contrario occurrat: multo tardiores futuros ad accipienda beneficia, si periculum causae dicendae adituri erunt, et innocentiam sollicitiore habituri loco. Deinde, erimus per hoc ipsi quoque ad danda tardiores; nemo enim libenter dat inuitis : sed quicumque ad benefaciendum bonitate inuitatus est, et ipsa pulchritudine rei, etiam libentius dabit, nihil debituris nisi quod uolent. Minuitur enim gloria eius officii, cui diligenter cautum est. [3,14] XIV. Deinde, pauciora erunt beneficia, sed ueriora; quid autem mali est, inhiberi beneficiorum temeritatem? Hoc enim ipsum secuti sunt, qui nullam legem huic constituerunt : ut circumspectius donaremus, circumspectius eligeremus eos, in quos merita conferrentur. Etiam atque etiam cui des, considera : nulla actio erit, nulla repetitio. Erras, si existimas succursurum tibi iudicem. Nulla lex te in integrum restituet : solam accipientis fidem specta. Hoc modo beneficia auctoritatem suam tenent, et magnifica sunt : pollues illa, si materiam litium feceris. Aequissima uox est et ius gentium prae se ferens : "Redde quod debes". Haec turpissima est in beneficio : "Redde". Quid reddet? Vitam, quam debet, dignitatem, securitatem, sanitatem? reddi maxima quaeque non possunt. Aut pro his, inquit, aliquid quod tanti sit. Hoc est quod dicebam, interituram tantae rei dignitatem, si beneficium mercem facimus. Non est irritandus animus ad auaritiam, ad querelas, ad discordiam : sua sponte in ista fertur. Quantum possumus resistamus, et quaerenti occasiones amputemus. [3,15] XV. Utinam quidem persuadere possemus, ut pecunias creditas tantum a uolentibus acciperent! utinam nulla stipulatio emptorem uenditori obligaret! nec pacta conuentaque impressis signis custodirentur! fides potius illa seruaret, et aequum colens animus ! Sed necessaria optimis praetulerunt, et cogere fidem, quam spectare, malunt. Adhibentur ab utraque parte testes; ille per tabulas plurium nomina, interpositis parariis, facit: ille non est interrogatione contentus, nisi rerum manu sua tenuit. 0 turpem humano generi fraudis ac nequitiae publicae confessionem ! annulis nostris plus quam animis creditur. In quid isti uiri ornati adhibiti sunt? in quid imprimunt signa? nempe ne ille neget accepisse se quod accepit. Hos incorruptos uiros, et uindices ueritatis existimas? at his ipsis statim non aliter pecuniae committentur. Ita non honestius erat a quibusdam fidem falli, quam ab omnibus perfidiam timeri? Hoc unum deest auaritiae, ut beneficia sine sponsore non demus. Generosi animi et magnifici est, iuuare et prodesse : qui dat beneficia, deos imitatur : qui repetit, foeneratores. Quid illos, dura uindicamus, in turbam sordidissimam redigimus? [3,16] XVI. Plures, inquit, ingrati erunt, si nulla aduersus ingratum datur actio. Immo potius, pauciores ; quia maiore delectu dabuntur beneficia. Deinde, non expedit notum omnibus fieri, quam multi ingrati sint; pudorem enim rei tollet multitudo peccantium, et desinet esse probri loco commune maledictum. Numquid iam ulla repudio erubescit, postquam illustres quaedam ac nobiles feminae, non consulum numero, sed maritorum, annos suos computant? et exeunt matrimonii causa, nubunt repudii? Tam diu istud timebatur, quam diu rarum erat; quia uero nulla sine diuortio acta sunt, quod saepe audiebant, facere didicerunt. Numquid iam ullus adulterii pudor est, postquam eo uentum est, ut nulla uirum habeat, nisi ut adulterum irritet? argumentum est deformitatis pudicitia. Quam inuenies tam miseram, tam sordidam, ut illi satis sit unum adulterorum par? nisi singulis diuisit horas? et non sufficit dies omnibus? nisi apud alium gestata est, apud alium mansit? Infrunita et antiqua est, quae nesciat, matrimonium uocari unum adulterium. Quemadmodum horum delictorum iam euanuit pudor, postquam res latius euagata est; ita ingratos plures efficies et audaciores, si numerare se coeperint. [3,17] XVII. Quid ergo ? impunitus erit ingratus? Quid ergo ? impunitus erit impius? quid malignus? quid auarus? quid impotens? quid crudelis? Impunita tu credis esse, quae inuisa sunt ? aut ullum supplicium grauius existimas publico odio? Poena est, quod non audet ab ullo beneficium accipere, quod non audet ulli dare, quod omnium designatur oculis, aut designari se iudicat ; quod intellectum optimae rei ac dulcissimae amisit. An tu infelicem uotas, qui caret acie oculorum, cuius aures morbus obstruxit: non uocas miserum eum, qui sensum beneficiorum amisit? Testes ingratorum omnium deos metuit; urit illum et angit intercepti beneficii conscientia : denique satis haec ipsa poena magna est, quod rei, ut dicebam, iucundissimae fructum non percipit. At quem iuuat accepisse, aequali perpetuaque uoluptate fruitur; et animum eius a quo accepit, non rem intuens, gaudet. Gratum hominem semper beneficium delectat, ingratum semel. Comparari autem potest utriusque uita : quum alter tristis sit et sollicitus, qualis esse inficiator ac fraudulentus solet, apud quem non parentum, qui debet, honor est, non educatoris, non praeceptorum; alter laetus, hilaris, occasionem referendae gratiae exspectans, et ex hoc ipso affectu gaudium grande percipiens ; nec quaerens quomodo decoquat, sed quemadmodum plenius uberiusque respondeat, non solum parentibus et amicis, sed humilioribus quoque personis. Nam etiam si a seruo suo beneficium accepit, aestimat non a quo, sed quid acceperit. [3,18] XVIII. Quanquam quaeritur a quibusdam, sicut ab Hecatone, an beneficium dare seruus domino posuit? Sunt enim qui ita distinguunt, quaedam beneficia esse, quaedam officia, quaedam ministeria; beneficium esse, quod alienus det : alienus est, qui potuit sine reprehensione cessare ; officium esse filii, uxoris, et earum personarum, quas necessitudo suscitat, et ferre opem iubet ; ministerium esse serui, quem conditio sua eo loco posuit, ut nihil eorum qui praestat, imputet superiori. Praeterea seruos qui negat dare aliquando domino beneficium, ignarus est iuris humani ; refert enim cuius animi sit, qui praestat, non cuius status. Nulli praeclusa uirtus est : omnibus patet, omnes admittit, omnes inuitat, ingenuos, libertinos, seruos, reges, et exsules; non eligit domum, nec censum : nudo homine contenta est. Quid enim erat tuti aduersus repentina ; quid animus magnum promitteret sibi, si certam uirtutem fortuna mutaret? Si non dat beneficium seruus domino, nec regi quisquam suo, nec duci suo miles. Quid enim interest, quali quis teneatur imperio, si summo tenetur? Nam si seruo, quo minus in nomen meriti perueniat, necessitas obest, et patiendi ultima timor, idem istud obstabit, et ei qui regem habet, et ei qui ducem; quoniam, sub dispari titulo, paria in illos licent. Atqui dant regibus suis, dant imperatoribus beneficia: ergo et dominis. Potest seruus iustus esse, potest fortis, potest magnanimus : ergo et beneficium dare potest. Nam et hoc uirtutis est; adeoque dominis serui beneficia possunt dare, ut ipsos saepe beneficii sui fecerint. Non est dubium, an seruus beneficium dare possit cuilibet ; quare ergo non et domino suo possit? [3,19] XIX. « Quia non potest, inquit, creditor domini sui fieri, si pecuniam illi dederit. Alioqui quotidie dominum suum obligat : peregrinantem sequitur, aegro ministrat, et labore summo colit. Omnia tamen ista, que alio priestante beneficia dicerentur, praestante seruo ministeria sunt. Beneficium enim id est, quod quis dedit, quum illi liceret et non dare ; seruus auteur non habet negandi potestatem : ita non praestat, sed paret ; nec, id se fecisse iactat, quod non facere non potuit. Etiam sub ista lege uincam, et eo perducam seruum, ut in multa liber sit. Interim dic mihi, si tibi ostendero aliquem seruum pro salute domini sui, sine respectu sui, dimicantem et confossum uulneribus, reliquias tamen sanguinis ab ipsis uitalibus fundentem, et ut ille effugiendi tempus habeat, moram sua morte quaerentem : hunc tu negabis beneficium dedisse, quia seruus est? Si tibi ostendero aliquem, ut secreta domini prodat nulla tyranni pollicitatione corruptum, nullis territum minis, nullis cruciatibus uictum, auertisse, quantum potuerit, suspiciones quaerentis, et impendisse spiritum fidei : hunc tu negabis beneficium domino dedisse, quia seruus est? Vide ne eo maius sit, quo rarius est exemplum uirtutis in seruis; eoque gratius, quod, quum fere inuisa imperia sint, et omnis necessitas grauis, commune seruitutis odium in aliquo domini caritas uicit. lta non ideo beneficium non est, quia a seruo profectum est; sed ideo maius, quia deterrere ab illo nec seruitus quidem potuit? [3,20] XX. Errat, si quis existimat seruitutem in totum hominem descendere : pars melior eius excepta est. Corpora obnoxia sunt, et adscripta dominis : mens quidem sui iuris ; quae adeo libera et uaga est, ut ne ab hoc quidem carcere cui inclusa est teneri queat, quo minus impetu suo utatur, et ingentia agat, et in infinitum comes coelestibus exeat. Corpus itaque est, quod domino fortuna tradicit. Hoc emit, hoc uendit: interior illa pars mancipio dari non potest. Ab hac quidquid uenit, liberum est; non enim aut nos omnia iubere possumus, aut in omnia serui parere coguntur : contra rempublicam imperata non facient ; nulli sceleri manus commodabunt. [3,21] XXI. Quaedam sunt quae leges nec iubent, nec uetant facere : in his seruus materiam beneficii habet. Quamdiu praestatur quod a seruis exigi solet, ministerium est : ubi plus quam quod seruo necesse est, beneficium. Ubi in affectum amici transit, desinit uocari ministerium. Est aliquid, quod dominus praestare seruo debeat, ut cibaria, ut uestiarium : nemo hoc dixit beneficium. At indulsit, liberalius educauit, artes quibus erudiuntur ingenui tradidit : beneficium est. Idem e contrario fit in persona serui. Quidquid est quod seruilis officii formulam excedit, quod non ex imperio, sed ex uoluntate praestatur, beneficium est; si modo tantum est, ut hoc uocari potuerit, quolibet alio praestante. [3,22] XXII. Seruus, ut placet Chrysippo, perpetuus mercenarius est. Quemadmodum ille beneficium dat, ubi plus praestat, quam quod operas locauit: sic seruus ubi beneuolentia erga dominum fortunae suae modum transiit, et altius aliquid ausus, quod etiam felicius nato decori esset, et spem domini antecessit, beneficium est intra domum inuentum. An aequum tibi uidetur, quibus, si minus debito faciant, irascimur, non haberi gratiam, si plus debito solitoque fecerint? Vis scire, quando non sit beneficium? ubi dici potest : quid si nollet? Ubi uero id praestitit, quod nolle licuit, uoluisse laudandum est. Inter se contraria sunt, beneficium et iniuria. Potest dare beneficium domino, si a domino iniuriam accipere; atqui de iniuriis dominorum in seruos qui audiat positus est, qui et saeuitiam et libidinem, et in praebendis ad uictum necessariis auaritiam compescat. Quid ergo? Beneficium dominus a seruo accipit? immo homo ab homine. Deinde quod in illius potestate fuit, fecit : beneficium domino dedit : ne a seruo acceperis, in tua potestate est. Quis autem tantus est, quem non fortuna indigere etiam infimis cogat? Multa iam beneficiorum exempla referam, et dissimilia, et quaedam inter se contraria. Dedit aliquis domino suo uitam, dedit mortem, seruauit periturum; et hoc si parum est, pereundo seruauit; alius mortem domnini adiuuit, alius decepit. [3,23] XXIII. Claudius Quadrigarius in duodeuicesimo Annalium tradidit, quum obsideretur Grumentum, et iam ad summam desperationem uentum esset, duos seruos ad hostem transfugisse, et operae pretium fecisse. Deinde urbe capta, passim discurrente uictore, illos per nota itinera ad domum in qua seruierant; praecucurrisse, et dominam suam ante se egisse ; et quaerentibus quaenam esset, dominam, et quidem crudelissimam ad supplicium ab ipsis duci, professos esse. Eductam deinde extra muros, summa cura celasse, donec hostilis ira consideret; deinde, ut satiatus miles cito ad romanos mores rediit, illos quoque ad suos redisse, et dominam sibi ipsos dedisse. Manumisit utrumque e uestigio illa : nec indignata est ab his se uitam accepisse, in quos uitae necisque potestatem habuisset. Potuit sibi hoc uel magis gratulari. Aliter enim seruata, munus notae et uulgaris clementiae habuisset : sic seruata, nobilis fabula, et exemplum duarum urbium fuit. In tanta confusione captae ciuitatis, quum sibi quisque consuleret, omnes ab illa praeter transfugas fugerunt. At hi, ut ostenderent quo animo facta esset prior illa transitio, a uictoribus ad captiuam transfugerunt, personam parricidarum ferentes. Quod in illo beneficio maximum fuit, tanti iudicauerunt, ne domina occideretur, uideri dominam occidisse. Non est, mihi crede, non, dico, seruilis animi, egregium factum fama sceleris emisse. C. Vettius, praetor Marsorum, ducebatur ad romanum imperatorem. Seruus eius gladium militi ipsi, a quo trahebatur, eduxit, et primum dominum occidit: deinde : "Tempus est, inquit, me et mihi consulere, iam dominum manumisi"; atque ita se uno ictu transiecit. Da mihi quemquam, qui magnificentius dominum seruarit. [3,24] XXIV. Corfinium Caesar obsidebat : tenebatur inclusus Domitius. Imperauit medico eidemque seruo sue ut sibi uenenum daret. Quum tergiuersantem uideret : "Quid cunctaris, inquit, tanquam tua in potestate totum istud sit? mortem rogo armatus.» Tum ille promisit, et medicamentum innoxium bibendum illi dedit: quo quum sopitus esset, accessit ad filium eius : « Iube me, inquit, asseruari, dum ex euentu intelligas, an uenenum patri tuo dederim. » Vixit Domitius, et seruatus a Caesare est : prior tamen illum seruus seruauerat. [3,25] XXV. Bello ciuili, proscriptum dominum seruus abscondit; et quum annulos eius sibi aptasset, ac uestem induisset, speculatoribus occurrit : nihil se deprecari, quo minus imperata peragerent, dixit; et deinde ceruicem porrexit. Quanti uiri est pro domino eo tempore mori uelle, quo erat rara fides, dominum mori nolle! in publica crudelitate mitem inueniri, in publica perfidia fidelem! quum praemia proditionis ingentia ostendantur, praemium fidei, mortem concupiscere ! [3,26] XXVI. Nostri saeculi exempla non praeteribo. Sub Tiberio Caesare fuit accusandi frequens et paene publica rabies, quae omni ciuili bello grauius togatam ciuitatem confecit. Excipiebatur ebriorum sermo, simplicitas iocantium ; nihil erat tutum : omnis saeuiendi placebat occasio. Nec iam reorum exspectabatur euentus, quum esset unus. Coenabat Paullus praetorius in conuiuio quodam, imaginem Tiberii Caesaris habens, ectypam, et eminente gemma. Rem ineptissimam fecero, si nunc uerba quaesiero, quemadmodum dicam illum matellam sumpsisse. Quod factum simul et Maro ex notis illius temporis uestigatoribus notauit. At seruus eius cui nectebantur insidiae, ei ebrio annulum extraxit; et quum Maro conuiuas testaretur, admotam esse imaginem obscenis, et iam subscriptionem componeret, ostendit in manu sua seruus anaulum. Si quis hunc seruum uocat, et illum conuiuam uocabit. [3,27] XXVII. Sub diuo Augusto nondum hominibus uerba sua periculosa erant, iam molesta. Rufus, uir ordinis senatorii, inter coenam optauerat, ne Caesar saluus rediret ex ea peregrinatione quam parabat, et adiecerat, idem omnes et tauros et uitulos optare. Fuerunt qui illa diligenter audirent. Ut primum diluxit, seruus qui coenanti ad pedes steterat, narrat quae inter coenam ebrius dixisset ; hortatur, ut Caesarem occupet, atque ipse se deferat. Usus consilio, descendenti Caesari occurrit. Et quum malam mentem habuisse se pridie iurasset, id ut in se filios suos recideret, optauit, et Caesarem, ut ignosceret sibi, rediretque in gratiam secum, rogauit. Quum dixisset se Caesar facere : « Nemo, inquit, credet te mecum in gratiam rediisse, nisi aliquid mihi donaueris: » petitque non fastidiendam a propitio summam, et impetrauit. Caesar ait : " Mea causa dabo operam, ne unquam tibi irascar. » Honeste Caesar, quod ignouit, quod liberalitatem clementiae adiecit. Quicunque hoc audiuerit exemplum, necesse est Caesarem laudet, sed. quum seruum ante laudauerit. Num exspectas, ut tibi narrem manumissum, qui hoc fecerat? nec tamen gratis; pecuniam pro libertate eius Caesar numerauerat. [3,28] XXVIII. Post tot exempla, num est dubium, quin beneficium aliquando a seruo dominus accipiat? Quare potius, persona rem minuat, quam personam res ipsa cohonestet? Eadem omnibus principia, eademque origo : nemo altero nobilior, nisi cui rectius ingenium, et artibus bonis aptius. Qui imagines in atrio exponunt, et nomina familiae suae longo ordine, ac multis stemmatum illigata flexuris, in parte prima aedium collocant, noti magis, quam nobiles sunt. Unus omnium parens mundus est : siue per splendidos, siue per sordidos gradus, ad hunc prima cuiusque origo perducitur. Non est, quod te isti decipiant, qui quum maiores suos recensent, ubicunque illustre nomen defecit, illo deum infulciunt. Neminem despexeris, etiamsi circa illum obsoleta sunt nomina, et parum indulgente adiuta fortuna : siue libertini ante uos habentur, siue serui, siue exterarum gentium homines, erigite audacter animos, et quidquid in medio sordidi iacet, transilite : exspectat uos in summo magna nobilitas. Quid superbia in tantam uanitatem attollimur, ut beneficia a seruis indignemur accipere, et sortem eorum spectemus, obliti meritorum? Seruum tu quemquam uocas, libidinis et gulae seruus, et adulterae, immo adulterarum commune mancipium ? Seruum uocas quemquam tu? Quo tandem ab istis gerulis raperis cubile istud tuum circumferentibus? quo te penulati isti in militum et quidem non uulgarem cultum subornati? quo, inquam, te isti efferunt? ad ostium alicuius ostiarii, ad hortos alicuius ne ordinarium quidem habentis officium. Et deinde negas tibi beneficium a serue tuo posse dari, cui osculum alieni serui beneficium est. Quae est tanta animi discordia? eodem tempore seruos despicis, et colis. Imperiosus intra limen atque impotens, humilis foris : et tam contemptus, quam contemnens. Neque enim ulli magis abiiciunt animos, quam qui improbe tollunt : nullique ad calcandos alios paratiores, quam qui contumelias facere, accipiendo didicerunt. [3,29] XXIX. Dicenda haec fuerunt, ad contundendam insolentiam hominum ex fortuna pendentium, uindicandumque ius beneficii dandi a seruis, ut a filiis quoque uindicaretur. Quaeritur enim, an aliquando liberi maiora beneficia dare parentibus suis possint, quam acceperint? Illud conceditur, multos, filios maiores potentioresque exstitisse, quam parentes suos: aeque et illud meliores fuisse. Quod si constat, potest fieri ut meliora tribuerint, quum et fortuna illis maior esset, et melior uoluntas. « Quidquid, inquit, est, quod dat patri filius, utique minus est, quia hant ipsam dandi facultatem patri debet. Ita nunquam beneficio eius uincitur, cuius beneficium est ipsum, quod uincitur". Primum, quaedam initium ab aliis trahunt, et tamen initiis suis maiora sunt. Nec ideo aliquid non est maius eo quo coepit, quia non potuisset in tantum procedere, nisi coepisset. Nulla non res principia sua magno gradu transit. Semina omnium rerum causa sunt : et tamen minimae partes sunt eorum quae gignunt. Adspice Rhenum, adspice Euphratem, omnes denique inclytos amnes : quid sunt, si illos illic unde effluunt, aestimes? Quidquid est quo timentur, quo nominantur, in processu parauerunt. Tolle radicem, nemora non surgent; nec tanti montes uestientur. Adspice trabes, siue proceritatem aestimes, altissimas, siue crassitudinem spatiumque ramorum, latissime fusas: quantulum est his comparatum illud, quod radix tenui fibra complectitur ! Innituntur fundamentis suis templa, et illa urbis moenia : tamen quae in firmamentum totius operis iacta saut, latent. Idem in ceteris euenit ; principia sua semper sequens magnitudo obruit. Non potuissem quidquam consequi, nisi parentum beneficium antecessisset : sed non ideo quidquid consecutus sum, minus est eo sine quo consecutus non essem. Nisi me nutrix aluisset infantem, nihil eorum, quae consilio ac manu gero, facere potuissem, nec in hanc emergere nominis claritatem, quam ciuili ac militari industria merui : numquid tamen ideo maximis operibus praeferes nutricis officium? At quid interest, quum aeque sine patris beneficio, quam sine nutricis fomento, non potuerim ad ulteriora procedere? [3,30] XXX. Quod si initio meo quidquid iam possum debeo, cogita non esse initium mei patrem, ne auum quidem. Semper enim erit ulterius aliquid, ex quo originis proximae origo descendat. Atqui nemo dicet me plus debere ignotis, et ultra memoriam positis maioribus, quam patri : plus autem debeo, si hoc ipsum, quod genuit me pater meus, maioribus debet. Quidquid praestiti patri, etiamsi magnum est, infra aestimationem paterni muneris est, quia non essem, si non genuisset? Isto modo, etiamsi quis patrem meum aegrum ac moriturum sanauerit, nihil praestare ei potero, quod non beneficio eius minus sit; non enim genuisset me pater, ni sanatus esset. Sed uide ne illud uerius sit aestimari, an id quod potui, et id quod feci, meum sit, mearum uirium, meae uoluntatis. Illud quod natus sum, per se intuere quale sit : animaduertes exiguum et incertum, et boni malique communem materiam, sine dubio primum ad omnia gradum ; sed non ideo maiorem omnibus, quia primum. Seruaui patrem, et ad summam prouexi dignitatem, et principem urbis suae feci; nec tantum rebus a me gestis nobilitaui, sed ipsi quoque gerendarum ingentem ac facilem, nec tutam minus, quam gloriosam dedi materiam. Honores, opes, quidquid humanos ad se animos rapit, congessi; et quum supra omnes starem, infra illum steti. Dic nunc : Hoc ipsum, quod ista potuisti, patris munus est. Respondebo tibi : Est prorsus, si ad ista facienda nasci satis est; sed si ad bene uiuendum minima portio est uiuere, et id tribuisti, quod cum feris mihi et animalibus quibusdam minimis, quibusdam etiam foedissimis commune est ; noli tibi asserere, quod non ex tuis beneficiis, etiamsi non sine tuis, oritur. Puta me uitam pro uita reddidisse. Sic quoque munus tuum uici, quum ego dederim sentienti, quum sentiens me dare; quum uitam tibi non uoluptatis meae causa, aut certe per uoluptatem dederim; quum tanto maius sit retinere spiritum, quam accipere, quanto leuius mori ante mortis metum. [3,31] XXXI. Ego uitam dedi statim illa usuro : tu nescituro an uiueret : ego uitam dedi mortem timenti : tu uitam dedisti, ut mori possem ; ego uitam tibi dedi consummatam, perfectam : tu me expertem rationis genuisti, onus alienum. Vis scire, quam non sit magnum beneficium, uitam sic dare ? exposuisses : nempe iniuria erat genuisse. Quo quidem colligo minimum esse beneficium, patris matrisque concubitum, nisi accesserint alia quae prosequerentur hoc initium muneris, et aliis officiis ratum facerent. Non est bonum uiuere, sect bene uiuere. At bene uiuo : sed potui et male : ita hoc tantum est tuum, quod uiuo. Si uitam imputas mihi per se, nudam, egentem consilii, et id ut magnum bonum iactas, cogita te mihi imputare muscarum ac uermium bonum. Deinde, ut nihil aliud dicam, quam bonis artibus me studuisse, ut cursum ad rectum iter uitae dirigerem : in ipso beneficio tuo, maius quum quod dederas, recepisti. Tu enim me mihi rudem et imperitum dedisti : ego tibi filium, qualem genuisse gauderes. [3,32] XXXII. Aluit me pater. Si idem praesto, plus reddo : quia non tantum ali se, sed a filio ali gaudet, et maiorem ex animo meo, quum ex ipsa re, percipit uoluptatem. Illius alimenta ad corpus tantum meum peruenerunt. Quid, si quis in tantum processit, ut aut eloquentia per gentes enotesceret, aut iustitia, aut bellicis rebus, et patri quoque ingentem cireumfunderet famam, tenebrasque natalium suorum clara luce discuteret, non inaestimabile in parentes suos beneficium contulit? An quisquam Aristonem et Gryllum, nisi propter Xenophontem ac Platonem filios, nosset ? Sophroniscum Socrates exspirare non patitur. Ceteros enumerare longum est, qui uiuunt ob nullam causam aliam, quum quod illos liberorum eximia uirtus tradidit posteris. Utrum maius beneficium dedit M. Agrippae pater, ne post Agrippam quidem notus, an patri dedit Agrippa, nauali corona insignis, unicum adeptus inter dona militaria decus? qui tot in urbc maxima opera excitauit, quae et priorem magnificentiam uincerent, et nulla postea uincerentur? Utrum Octauias maius ullum beneficium dedit filio, an patri diuus Augustus, quamuis illum umbra adoptiui patris abscondit? Quantam cepisset uoluptatem, si illum, post debellata arma ciuilia, uidisset securae paci praesidentem, non agnoscens bonum suum, nec satis credens, quoties respexisset ad se, potuisse illum uirum in domo sua nasci! Quid nunc ceteros persequar, quos iam consumpsisset obliuio, nisi illos filiorum gloria e tenebris eruisset, et adhuc in luce retineret? Deinde quam quaeramus, non quis filius patri maiora beneficia reddiderit, quam a patre acceperat, sed an possit aliquis maiora reddere ; etiamsi quae retuli exempla nondum satisfaciunt, nec beneficia parentum suorum supermicant; capit tamen hoc natura, quod nondum ulla aetas tulit. Si singula paternorum meritorum magnitudinem exsuperare non possunt, plura in uuum congesta superabunt. [3,33] XXXIII. Seruauit in proelio patrem Scipio, et praetextatus in hostes equum concitauit : parum est, quod ut perueniret ad patrem, tot pericula maximos duces quum maxime prementia contempsit, tot oppositas diffcultates; quod ad primam pugnam exiturus tiro per ueteranorum corpora cucurrit ; quod annos suuos transiliuit : adiice, ut idem patrem reum defendat, et conspirationi inimicorum potentium eripiat; ut alterum illi consulatum, ac tertium, aliosque honores etiam consularibus concupiscendos congerat; ut pauperi raptas belli iure opes tradat; et, quod est militaribus uiris speciosissimum, diuitem illum spoliis etiam hostilibus faciat. Si adhuc parum est, adiice ut prouincias et extraordinaria imperia continuet; adiice ut dirutis maximis urbibus, Romani imperii sine aemulo ad ortus occasusque uenturi defensor, et conditor, maiorem nobilitatem nobili uiro adiiciat. Dic Scipionis patrem : dubium est, quin generandi uulgare beneficium uicerit eximia pietas et uirtus, ipsi urbi nescio utrum maius praesidium afferens, an decus? [3,34] XXXIV. Deinde, si hoc parum est, finge aliquem tormenta patris discussisse; finge in se transtulisse. Licet tibi in quantum uelis extendere beneficia filii, quum paternum munus et simplex sit, et facile ; sed et danti uoluptarium, quod necesse est, ille multis dederit, etiam quibus dedisse se nescit; in quo consortem habet, in quo spectauit legem patriam, praemia patrum, domus ac familiae perpetuitatem, omnia potius quam eum cui dabat. Quid si quis sapientiam consecutus, hanc patri tradiderit, etiam nunc disputabimus, an maius aliquid dederit, quam acceperat; quum uitam beatam patri reddiderit, acceperit tantum uitam? Sed patris, inquit, beneficium est, quidquid facis, quidquid praestare illi potes. Et praeceptoris mei, quod institutis liberalibus profeci. Ipsos tamen, qui tradiderunt illa, transcendimus ; utique eos, qui prima elementa docuerunt. Et quamuis sine illis nemo quidquam assequi posset, non tamen quantumcunque qui assecutus est, infra illos est; multum inter prima ac maxima interest. Nec ideo prima maximorum instar sunt, quia sine primis maxima esse non possunt. [3,35] XXXV. Iam tempus est quaedam ex nostra, ut ita dicam, moneta proferri. Qui id beneficium dedit, quo est aliud melius, potest uinci : pater dedit filio uitam; est autem aliquid uita melius: ita pater uinci potest, quia dedit beneficium, quo est aliquid melius. Etiam nunc, qui dedit alicui uitam, si semel et iterum liberatus est mortis periculo, maius accepit beneficium, quam dedit : pater autem uitam dedit : potest ergo, si saepius periculo mortis liberatus a filio fuerit, maius beneficium accipere, quam dedit. Qui beneficium accepit, maius accipit, quo magis eo indiget : magis autem indiget uita qui uiuit, quam qui natus non est, ut qui ne indigere quidem omnino possit, maius ergo beneficium accipit pater, si uitam a filio accepit, quam filius a patre, quod natus est. Patris beneficia uinci a filii beneficiis non possunt : quare? quia uitam accepit a patre, quam nisi accepisset, nulla dare beneficia potuisset. Hoc commune est patri cum omnibus, qui uitam dederunt alicui : non potuissent enim referre gratiam, nisi uitam accepissent. Ergo nec medico in maius gratia, referri potest; solet enim et medicus uitam dare; nec nautae, si naufragum sustulit. Atqui et horum et aliorum, qui aliquo modo nobis uitam dederunt beneficia uinci possunt : ergo et patrum possunt. Si quis mihi beneficium dedit, quod multorum beneficiis adiuuandum esset, ego autem beneficium illi dedi, quod nullius adiutorio egeret, maius dedi quam accepi: pater filio uitam dedit perituram, nisi multa accessissent, quae illam tuerentur : filius patri si dedit uitam, dedit eam, quae nullius desideraret auxilium, in hoc ut permaneret : ergo maius beneficium accepit a filio pater, qui uitam accepit, quam ipse illi dederat. [3,36] XXXVI. Haec non destruunt parentum uenerationem, nec deteriores illis liberos faciunt, immo etiam meliores ; natura enim gloriosa est uirtus, et anteire priores cupit. Alacrior erit pietas, si ad reddenda beneficia cum uincendi spe uenerit. Ipsis patribus id uolentibus laetisque contigerit; quoniam pleraque sunt, in quibus nostro bono uincimur. Unde certamen tam optabile, unde tantam felicitatem parentibus, ut fateantur se ipsos filiorum beneficiis impares ! Nisi hoc ita iudicamus, excusationem damus liberis : et illos segniores ad referendam gratiam facimus, quibus stimulos adiicere debemus, et dicere: "Hoc agite, optimi iuuenes ! proposita est inter parentes ac liberos honesta contentio, dederint maiora, an receperint. Non ideo uicerunt, quia occupauerunt. Sumite modo animum, qualem decet, et deficere nolite, ut uincatis optantes. Nec desunt tam pulchro certamin duces qui ad similia uos cohortentur, ac per uestigia sua ire ad uictoriam, saepe iam partam ex parentibus, iubeant". [3,37] XXXVII. Vicit Aeneas patrem, ipse eius in infantia leue tutumque gestamen, grauem senio, per media hostium agmina, et per cadentis circa se urbis ruinas ferens, quum complexus sacra ac penates deos religiosus senex non simplici uadentem sarcina premeret : tulit illum per ignes, et, quid non pietas potest ? pertulit, colendumque inter conditores Romani imperii posuit. Vicere Siculi iuuenes, quum Aetna maiore ui peragitata, in urbes, in agros, in magnam insulae partem effudisset incendium, uexerunt parentes suos. Discessisse creditum est ignes, et utrinque flamma recedente limitem adaptertum per quem transcurrerent iuuenes dignissimi qui magna tuto auderent. Vicit Antigonus, qui quum ingenti proelio superasset hostem, praemium belli ad patrem transtulit, et imperium illi Cypri tradidit. Hoc est regnum, nolle regnare, quum possis! Vicit patrem, imperiosum quidem, T- Manlius : qui quum ante ad tempus relegatus esset a patre, ob adolescentiam brutam ac hebetem, ad tribunum plebis, qui patri suo dixerat diem, uenit ; petitoque tempore, quod ille dederat, sperans fore proditorem parentis inuisi, et bene meruisse se de iuuene credebat, cuius exsilium pro grauissimo crimine inter alia Manlio obiiciebat, nactus adolescens secretum, stringit occultatum sinu ferrum, et: "Nisi iuras, inquit, te diem patri remissurum, hoc te gladio transfodiam. In tua potestate est, utro modo pater meus accusatorem non habeat". Iurauit tribunus : nec fefellit, et causam actionis remissae concioni reddidit. Nulli alii licuit impune tribunum in ordinem redigere. [3,38] XXXVIII. Alia ex aliis exempla sunt eorum, qui parentes suos periculis eripuerunt, qui ex infimo ad summum protulerunt, et e plebe aceruoque ignobili nunquam tacendos saeculis dederunt. Nulla ui uerborum, nulla ingenii facultate exprimi potest, quantum opus sit, quam laudabile, quamque nunquam a memoria hominum exiturum, posse hoc dicerc : "Parentibus meis parui, cessi: imperio eorum, siue aequum, siue iniquum ac durum fuit, obsequentem submissumque me praebui : ad hoc unum contumax fui, ne beneficiis uincerer". Certate, obsecro uos, et fusi quoque restituite aciem. Felices, qui uicerint: felices, qui uincentur! Quid eo adolescente praeclarius, qui sibi ipsi dicere poterit (neque enim fas est alteri dicere) : « Patrem meum beneficiis uici ? » Quid eo fortunatius sene, qui omnibus ubique praedicabit, a filio se suo beneficiis uictum ? Quid autem est felicius, quam sibi cedere? </div>{{finis}} tn74ok9gi9kvygyms8w15j924vaj7hw 265058 265056 2026-05-09T12:19:26Z Saumache 27923 265058 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De beneficiis |OperaeWikiPagina= De beneficiis |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber III }} {{Liber |Ante = Liber II |AnteNomen = ../Liber II |Post = Liber IV |PostNomen = ../Liber IV }} <div class=text> [3,0] LIBER III. [3,1] I. Non referre beneficiis gratiam, et est turpe, et apud omnes habetur, Aebuti Liberalis. Ideo de ingratis etiam ingrati queruntur, quum interim hoc omnibus haereat, quod omnibus displicet: adeoque in contrarium itur, ut quosdam habeamus infestissimos non post beneficia tantum, sed propter beneficia. Hoc prauitate naturae accidere quibusdam non negauerim: pluribus, quia memoriam tempus interpositum subduxit. Nam quae recentia apud illos uiguerunt, ea interiecto spatio obsolescunt. De quibus fuisse mihi tecum disputationem scio, quum tu illos non ingratos uocares, sed oblitos; tanquam ea res ingratum excuset, quae facit; aut, quia hoc accidit alicui, non sit ingratus, quum hoc non accidat, nisi ingrato. Multa sunt genera ingratorum, ut furum, ut homicidarum ; quorum una culpa est, ceterum in partibus uarietas magna. Ingratus est, qui beneficium accepisse se negat, quod accepit: ingratus est, qui dissimulat : ingratus, qui non reddit : ingratissimus omnium, qui oblitus est. Illi enim si non soluunt, tamen debent : et exstat apud illos uestigium certe meritorum intra malam conscientiam conclusorum; et aliquando ad referendam gratiam conuerti ex aliqua causa possunt, si illos pudor admonuerit, si subita, honestae rei cupiditas, qualis solet ad tempus etiam in malis pectoribus exsurgere, si inuitauerit facilis occasio : hic nunquam fieri gratus potest, cui totum beneficium elapsum est. Et utrum tu peiorem uotas, apud quem gratia beneficii intercidit, an apud quem etiam memoria? Vitiosi oculi sunt qui lucem reformidant ; caeci, qui non uident. Et parentes suos non amare, impietas est, non agnoscere, insania. Quis tam ingratus est, quam qui quod in prima parte animi positum esse debuit, et semper occurrere, ita seposuit et abiecit, ut in ignorantiam uerteret ? apparet illum non saepe de reddendo cogitasse, cui obrepsit obliuio. [3,2] II. Denique ad reddendam gratiam, et uirtute opus est, et tempore, et facultate, et adspirante fortuna. Qui meminit, sine impendio gratus est. Hoc, quod non operam exigit, non opes, non felicitatem, qui non prastat, nullum habet, quo lateat, patrocinium. Nunquam enim uoluit gratus esse, qui beneficium tam longe proiecit, ut extra conspectum suum poneret. Quemadmodum quae in usu sunt, et manum quotidie tactumque patiuntur, nunquam periculum situs adeunt; illa quae ad oculos non reuocantur, sed extra conuersationem, ut superuacua iacuerunt, sordes ipsa colligunt uetustate: ita quidquid frequens cogitatio exercet ac renouat, memoriae nunquam subdicitur, quae nihil perdit, nisi ad quod non saepe respexit. [3,3] III. Praeter hanc causam, alia quoque sunt, quae nobis merita nonnunquam maxima uelant. Prima omnium ac potissima, quod nouis semper cupiditatibus occupati, non quid habeamus, sed quid petamus, inspicimus, non in id quod est, sed quod appetitur, intenti. Quidquid domi est, uile est. Sequitur autem ut, ubi quod acceperis, leue nouorum cupiditas fecit, auctor quoque eorum non sit in pretio. Amauimus aliquem et suspeximus, et fundatum ab illo statum nostrum professi sumus, quamdiu nobis placebant ea, quae consecuti sumus: deinde irrumpit animum aliorum admiratio, et ad ea impetus factus est, uti mortalibus mos est ex magnis maiora cupiendi : protinus excidit, quidquid ante apud nos beneficium uocabatur. Nec ea, intuemur, quae nos aliis praeposuere, sed ea, sola quae fortuna praecedentium ostentat. Non potest autem quisquam et inuidere, et gratias agere ; quia inuidere, querentis et moesti est ; gratias agere, gaudentis. Deinde quia nemo nostrum nouit, nisi id tempus quod, quum maxime transit, ad praeterita rari animum retorquent. Sic fit ut praeceptores eorumque beneficia intercidant, quia totam pueritiam relinquimus ; sic fit ut in adolescentiam nostram collata pereant, quia ipsa nunquam retractatur. Nemo quod fuit, tanquam in praeterito, sed tanquam in perdito ponit : ideoque caduca memoria est futuro imminentium. [3,4] IV. Hoc loco reddendum est Epicuro testimonium, qui assidue queritur, quod aduersus praeterita simus ingrati; quod quaecumque percepimus bona, non reducamus, nec inter uoluptates numeremus : quum certior nulla sit uoluptas, quam quae iam eripi non potest. Prasentia bona nondum tota in solido sunt ; potest illa casus aliquis incidere : futura pendent, et incerta sunt : quod praeteriit, inter tuta sepositum est. Quomodo ergo gratus quisquam esse aduersus beneficia potest, qui omnem uitam suam transilit prasentium intuilu ac futurorum ? Memoria gratum facit : memoriae minimum tribuit, quisquis spei plurimum. [3,5] V. Quemadmodum, mi Liberalis, quaedam res semel perceptae haerent; quaedam ut scias, non est satis didicisse : intercidit enim eorum scientia, nisi continuetur : geometriam dico, et sublimium cursum, et si qua alia propter subtilitatem lubrica sunt : ita beneficia quaedam magnitudo non patitur excidere ; quaedam minora, sed numero plurima, et temporibus diuersa, effluunt; quia, ut dixi, non subinde illa tractamus; nec libenter, quid cuique debeamus, recognoscimus. Audi uoces petentium! Nemo non uicturam semper in animo suo memoriam dixit : nemo non deditum se et deuotum professus est, et si quod aliud humilius uerbum, quo se oppigneraret, inuenit. Post exiguum tempus, iidem illi uerba priora, quasi sordida et parum libera, euitant : perueniunt deinde eo, quo, ut ego existimo, pessimus quisque atque ingratissimus peruenit, ut obliuiscantur. Adeo enim ingratus est qui oblitus est, ut gratus sit cui beneficium in mentem uenit. [3,6] VI. Hoc tam inuisum uitium, an impunitum esse debeat, quaeritur : et an haec lex, quae in scholis exercetur, etiam in ciuitate ponenda sit, qua ingrati datur actio, quae uidetur aequa omnibus. Quidni? quum urbes quoque urbibus, quae praestitere, exprobrent, et in maiores collata a posteris exigant. Nostri maiores, maximi scilicet uiri, ab hostibus tantum res repetierunt : beneficia magna animo dabant, magno perdebant. Excepta Medorum gente, non est in ulla data aduersus ingratum actio : magnumque hoc argumentum, dandam non fuisse : quia aduersus maleficium omne consensimus ; et homicidii, ueneficii, parricidii, uiolatarum religionum, aliubi atque aliubi diuersa poena est, sed ubique aliqua. Hoc frequentissimum crimen nusquam punitur, ubique improbatur : neque absoluimus illud; sed quum difficiles esset incertae rei aestimatio, tantum odio damnauimus, et inter ea reliquimus, quae ad iudices deos mittimus. [3,7] VII. Rationes autem multae mihi occurrunt, propter quas crimen hoc in legem cadere non debeat. Primum omnium, pars optima beneficii periit, si actio, sicut certae pecuniae, aut ex conducto et locato, datur. Hoc enim in illo speciosissimum est, quod dedimus uel perdituri, quod totum permisimus accipientium arbitrio. Si appello, si ad iudicem uoco, incipit non beneficium esse, sed creditum. Deinde quum res honestissima sit, referre gratiam, desinit esse honesta, si necessaria est ; non enim magis laudabit quisquam gratum hominem, quam cum qui depositum reddidit, aut, quod debebat, citra iudicem soluit. Ita duas res, quibus in uita humana nihil pulchrius est, corrumpimus, gratum hominem et beneficum. Quid enim aut in hoc magnificum est, si beneficium non dat, sed commodat? aut in illo qui reddit, non quia uult, sed quia necesse est? Non est gloriosa res gratum esse, nisi tutum est, ingratum fuisse. Adiice nunc, quod huic uni legi omnia fora uix sufficient. Quis erit, qui non agat? quis, cum quo non agatur ? omnes sua extollunt, omnes etiam minima, quae in alios contulere, dilatant. Praeterea quaecumque in cognitionem cadunt, comprehendi possunt, et non dare infinitam licentiam iudici. Ideo melior uidetur conditio causae bonae, si ad iudicem, quam si ad arbitrum mittitur, quia illum formula includit, et certos, quos non excedat, terminus ponit; huius libera, et nullis astricta uinculis religio, et detrahere aliquid potest, et adiicere, et sententiam suam, non prout lex aut iustitia suadet, sed prout humanitas et misericordia impulit, regere. Ingrati actio non erat iudicem alligatura, sed regno liberrimo positura. Quid sit enim beneficium, non constat : deinde quantumcumque sit, refert quam benigne illud interpretetur iudex. Quid sit ingratus, nulla lex monstrat. Saepe et qui reddidit quod accepit, ingratus est ; et qui non reddidit, gratus. De quibusdam etiam imperitus iudex dimittere tabellam potest : ubi fecisse, aut non fecisse pronuntiandum est, ibi prolatis cautionibus, controuersia tollitur. Ubi uero inter disputantes ratio ius dicit, ibi animi coniectura capienda est: ubi id, de quo sola sapientia decernit, in controuersiam incipit, non potest ad haec sumi iudex ex turba selectorum, quem census in album, et equestris hereditas misit. [3,8] VIII. Itaque non haec parum idonea res uisa est, quae deduceretur ad iudicem. Sed nemo huic rei satis idoneus iudex inuentus est: quod non admiraberis, si excusseris, quid habiturus fuerit difficultatis, quisquis in eiusmodi reum exisset. Donauit aliquis magnam pecuniam, sed diues, sed non sensurus impendium. Donauit alius, sed toto patrimonio cessurus. Summa eadem est, beneficium idem non est. Etiam nunc adiice : hic pecuniam pro addicto dependit, sed quum illam domo protulisset; ille dedit eamdem, sed mutuam sumpsit, aut rogauit, et se obligari ingenti merito passus est. Eodem existimas loco esse illum, qui beneficium ex facili largitus est, et hunc, qui accepit, ut daret? Tempore quaedam magna fiunt, non summa. Beneficium est donata possessio, cuius fertilitas laxare possit annonam : beneficium est unus in fame panis. Beneficium est, donare regiones, per quas multa flumina et nauigabilia decurrant : beneficium est, arentibus siti, et uix spiritum per siccas fauces ducentibus, monstrare fontem. Quis inter se ista comparabit? quis expendet ? difficilis est sententia, quae non rem, sed uim rei quaerit. Eadem licet sint, aliter data non idem pendent. Dedit mihi hic beneficimn , sed non libenter, sed dedisse se questus est, sed superbius me, quam solebat, aspexit ; sed tam tarde dedit, ut plus praestiturus fuerit, si cito negasset. Horum quomodo iudex inibit aestimationem, quum sermo, et dubitatio, et uultus meriti gratiam destruant? [3,9] IX. Quid quod quaedam beneficia uocantur, quia nimis concupiscuntur ; quaedam non sunt ex hac uulgari nota, sed maiora, etiamsi minus apparent ? Beneficium uocas, dedisse potentis populi ciuitatem, in quatuordecim deduxisse, et defendisse capitis reum: quid utilia suasisse? quid retinuisse, ne in scelus rueret? quid gladium excussisse morituro ? quid efficacibus remediis refocillasse lugentem, et quos desiderabat uolentem sequi, ad uitae consilium reduxisse ? quid assedisse aegro, et quum ualetudo eius ac salus momentis constaret, excepisse idonea cibo tempora, et cadentes uenas uino refecisse, et medicum adduxisse morienti? Haec quis aestimabit? quis dissimilibus beneficiis iubebit beneficia pensari? Donauit tibi domum : sed ego tuam supra te ruere praedixi. Dedit tibi patrimonium : sed ego naufrago tabulam. Pugnauit pro te, et uulnera excepit : at ego uitam tibi silentio dedi. Quum aliter beneficium detur, aliter reddatur, paria facere difficile est. [3,10] X. Dies praeterea beneficio reddendo non dicitur, sicut pecuniae creditae. Itaque potest, qui nondum reddidit, reddere. Dic enim, intra quod tempos deprehendetur ingratus? maxima beneficia probationem non habent : seepe intra tacitam duorum conscientiam latent. An hoc inducimus, ut non demus beneficia sine teste? Quam deinde poenam ingratis constituamus? unam omnibus, quum disparia beneficia sint? an inaequalem, et pro cuiusque beneficio maiorem, aut minorem? Age, intra pecuniam uersabitur taxatio : quid quod quaedam beneficia uitae sunt, et maiora uita ? His quae pronuntiabitur poena ? Minor beneficio? iniqua est. Par et capitalis? quid inhumanius, quam cruentos esse beneficiorum exitus ? [3,11] XI. Quaedam, inquit, priuilegia parentibus data sunt. Quomodo horum extra ordinem habita ratio est, sic aliorum quoque beneficiorum haberi debet. Parentum conditionem sacrauimus, quia expediebat liberos tolli : sollicitandi ad hunc laborem erant, incertam adituri fortunam. Non poterat illis dici, quod beneficia dantibus dicitur : « Cui des, elige ; ipse tecum, si deceptus es, querere; dignum adiuua. » In liberis tollendis nihil iudicio tollentium licet : tota res uoti est. Itaque ut aequiore animo adirent aleam, danda illis aliqua potestas fuit. Deinde alia conditio est parentum, qui beneficia, quibus dederunt, dant nihilominus daturique sunt : nec est periculum, ne dedisse se illis mentiantur. In ceteris quaeri debet, non tantum an receperint, sed an dederint. Horum in confesso merita sunt : et quia utile est iuuentuti regi, imposuimus illi quasi domesticos magistratus, sub quorum custodia contineretur. Deinde omnium parentum unum erat beneficium : itaque aestimari semel potuit; alia diuersa sunt, dissimilia, infinitis inter se interuallis distantia : itaque sub nullam regulam cadere potuerunt, quum aequius esset omnia relinqui, quam omnia aequari. [3,12] XII. Quaedam magno dantibus constant; quaedam accipientibus magna sunt, sed gratuita tribuentibus : quaedam amicis data sunt, quaedam ignotis. Plus est, quamuis idem detur, si ei detur quem nosse a tuo beneficio incipis. Hic auxilia tribuit, ille ornamenta, ille solatia. Inuenies, qui nihil putet esse iucundius, nihil maius, quam habere in quo calamitas acquiescat : inuenies rursus, qui dignitati suae, quam securitati, consuli malit : est qui plus ei debere se iudicet, per quem tutior est, quam ei per quem honestior. Proinde ista maiora aut minora erunt, prout fuerit iudex, aut ad haec, aut ad illa inclinatus animo. Praeterea creditorem mihi ipse eligo : beneficium saepe ab eo accipio, a quo nolo; et aliquando ignorans obligor. Quid facies? ingratum uocabis eum, cui beneficium inscio, et, si sciuisset, non accepturo, impositum est : non uocabis eum, qui utcumque acceptum non reddidit ? [3,13] XIII. Aliquis dedit mihi beneficium, sed idem postea fecit iniuriam. Utrum uno munere ad patientiam omnium iniuriarum adstringor : an perinde erit, ac si gratiam retulerim, quia beneficium suum ipse insequenti iniuria rescidit? Quomodo deinde aestimabis, utrum plus sit quod accepit, an in quo laesus est? Dies me deficiet omnes difficultates persequi tentantem. Tardiores, inquit, ad beneficia danda facimus, non uindicando data, nec inficiatores eorum afficiendo poena. Sed illud quoque tibi e contrario occurrat: multo tardiores futuros ad accipienda beneficia, si periculum causae dicendae adituri erunt, et innocentiam sollicitiore habituri loco. Deinde, erimus per hoc ipsi quoque ad danda tardiores; nemo enim libenter dat inuitis : sed quicumque ad benefaciendum bonitate inuitatus est, et ipsa pulchritudine rei, etiam libentius dabit, nihil debituris nisi quod uolent. Minuitur enim gloria eius officii, cui diligenter cautum est. [3,14] XIV. Deinde, pauciora erunt beneficia, sed ueriora; quid autem mali est, inhiberi beneficiorum temeritatem? Hoc enim ipsum secuti sunt, qui nullam legem huic constituerunt : ut circumspectius donaremus, circumspectius eligeremus eos, in quos merita conferrentur. Etiam atque etiam cui des, considera : nulla actio erit, nulla repetitio. Erras, si existimas succursurum tibi iudicem. Nulla lex te in integrum restituet : solam accipientis fidem specta. Hoc modo beneficia auctoritatem suam tenent, et magnifica sunt : pollues illa, si materiam litium feceris. Aequissima uox est et ius gentium prae se ferens : "Redde quod debes". Haec turpissima est in beneficio : "Redde". Quid reddet? Vitam, quam debet, dignitatem, securitatem, sanitatem? reddi maxima quaeque non possunt. Aut pro his, inquit, aliquid quod tanti sit. Hoc est quod dicebam, interituram tantae rei dignitatem, si beneficium mercem facimus. Non est irritandus animus ad auaritiam, ad querelas, ad discordiam : sua sponte in ista fertur. Quantum possumus resistamus, et quaerenti occasiones amputemus. [3,15] XV. Utinam quidem persuadere possemus, ut pecunias creditas tantum a uolentibus acciperent! utinam nulla stipulatio emptorem uenditori obligaret! nec pacta conuentaque impressis signis custodirentur! fides potius illa seruaret, et aequum colens animus ! Sed necessaria optimis praetulerunt, et cogere fidem, quam spectare, malunt. Adhibentur ab utraque parte testes; ille per tabulas plurium nomina, interpositis parariis, facit: ille non est interrogatione contentus, nisi rerum manu sua tenuit. 0 turpem humano generi fraudis ac nequitiae publicae confessionem ! annulis nostris plus quam animis creditur. In quid isti uiri ornati adhibiti sunt? in quid imprimunt signa? nempe ne ille neget accepisse se quod accepit. Hos incorruptos uiros, et uindices ueritatis existimas? at his ipsis statim non aliter pecuniae committentur. Ita non honestius erat a quibusdam fidem falli, quam ab omnibus perfidiam timeri? Hoc unum deest auaritiae, ut beneficia sine sponsore non demus. Generosi animi et magnifici est, iuuare et prodesse : qui dat beneficia, deos imitatur : qui repetit, foeneratores. Quid illos, dura uindicamus, in turbam sordidissimam redigimus? [3,16] XVI. Plures, inquit, ingrati erunt, si nulla aduersus ingratum datur actio. Immo potius, pauciores ; quia maiore delectu dabuntur beneficia. Deinde, non expedit notum omnibus fieri, quam multi ingrati sint; pudorem enim rei tollet multitudo peccantium, et desinet esse probri loco commune maledictum. Numquid iam ulla repudio erubescit, postquam illustres quaedam ac nobiles feminae, non consulum numero, sed maritorum, annos suos computant? et exeunt matrimonii causa, nubunt repudii? Tam diu istud timebatur, quam diu rarum erat; quia uero nulla sine diuortio acta sunt, quod saepe audiebant, facere didicerunt. Numquid iam ullus adulterii pudor est, postquam eo uentum est, ut nulla uirum habeat, nisi ut adulterum irritet? argumentum est deformitatis pudicitia. Quam inuenies tam miseram, tam sordidam, ut illi satis sit unum adulterorum par? nisi singulis diuisit horas? et non sufficit dies omnibus? nisi apud alium gestata est, apud alium mansit? Infrunita et antiqua est, quae nesciat, matrimonium uocari unum adulterium. Quemadmodum horum delictorum iam euanuit pudor, postquam res latius euagata est; ita ingratos plures efficies et audaciores, si numerare se coeperint. [3,17] XVII. Quid ergo ? impunitus erit ingratus? Quid ergo ? impunitus erit impius? quid malignus? quid auarus? quid impotens? quid crudelis? Impunita tu credis esse, quae inuisa sunt ? aut ullum supplicium grauius existimas publico odio? Poena est, quod non audet ab ullo beneficium accipere, quod non audet ulli dare, quod omnium designatur oculis, aut designari se iudicat ; quod intellectum optimae rei ac dulcissimae amisit. An tu infelicem uotas, qui caret acie oculorum, cuius aures morbus obstruxit: non uocas miserum eum, qui sensum beneficiorum amisit? Testes ingratorum omnium deos metuit; urit illum et angit intercepti beneficii conscientia : denique satis haec ipsa poena magna est, quod rei, ut dicebam, iucundissimae fructum non percipit. At quem iuuat accepisse, aequali perpetuaque uoluptate fruitur; et animum eius a quo accepit, non rem intuens, gaudet. Gratum hominem semper beneficium delectat, ingratum semel. Comparari autem potest utriusque uita : quum alter tristis sit et sollicitus, qualis esse inficiator ac fraudulentus solet, apud quem non parentum, qui debet, honor est, non educatoris, non praeceptorum; alter laetus, hilaris, occasionem referendae gratiae exspectans, et ex hoc ipso affectu gaudium grande percipiens ; nec quaerens quomodo decoquat, sed quemadmodum plenius uberiusque respondeat, non solum parentibus et amicis, sed humilioribus quoque personis. Nam etiam si a seruo suo beneficium accepit, aestimat non a quo, sed quid acceperit. [3,18] XVIII. Quanquam quaeritur a quibusdam, sicut ab Hecatone, an beneficium dare seruus domino posuit? Sunt enim qui ita distinguunt, quaedam beneficia esse, quaedam officia, quaedam ministeria; beneficium esse, quod alienus det : alienus est, qui potuit sine reprehensione cessare ; officium esse filii, uxoris, et earum personarum, quas necessitudo suscitat, et ferre opem iubet ; ministerium esse serui, quem conditio sua eo loco posuit, ut nihil eorum qui praestat, imputet superiori. Praeterea seruos qui negat dare aliquando domino beneficium, ignarus est iuris humani ; refert enim cuius animi sit, qui praestat, non cuius status. Nulli praeclusa uirtus est : omnibus patet, omnes admittit, omnes inuitat, ingenuos, libertinos, seruos, reges, et exsules; non eligit domum, nec censum : nudo homine contenta est. Quid enim erat tuti aduersus repentina ; quid animus magnum promitteret sibi, si certam uirtutem fortuna mutaret? Si non dat beneficium seruus domino, nec regi quisquam suo, nec duci suo miles. Quid enim interest, quali quis teneatur imperio, si summo tenetur? Nam si seruo, quo minus in nomen meriti perueniat, necessitas obest, et patiendi ultima timor, idem istud obstabit, et ei qui regem habet, et ei qui ducem; quoniam, sub dispari titulo, paria in illos licent. Atqui dant regibus suis, dant imperatoribus beneficia: ergo et dominis. Potest seruus iustus esse, potest fortis, potest magnanimus : ergo et beneficium dare potest. Nam et hoc uirtutis est; adeoque dominis serui beneficia possunt dare, ut ipsos saepe beneficii sui fecerint. Non est dubium, an seruus beneficium dare possit cuilibet ; quare ergo non et domino suo possit? [3,19] XIX. « Quia non potest, inquit, creditor domini sui fieri, si pecuniam illi dederit. Alioqui quotidie dominum suum obligat : peregrinantem sequitur, aegro ministrat, et labore summo colit. Omnia tamen ista, que alio priestante beneficia dicerentur, praestante seruo ministeria sunt. Beneficium enim id est, quod quis dedit, quum illi liceret et non dare ; seruus auteur non habet negandi potestatem : ita non praestat, sed paret ; nec, id se fecisse iactat, quod non facere non potuit. Etiam sub ista lege uincam, et eo perducam seruum, ut in multa liber sit. Interim dic mihi, si tibi ostendero aliquem seruum pro salute domini sui, sine respectu sui, dimicantem et confossum uulneribus, reliquias tamen sanguinis ab ipsis uitalibus fundentem, et ut ille effugiendi tempus habeat, moram sua morte quaerentem : hunc tu negabis beneficium dedisse, quia seruus est? Si tibi ostendero aliquem, ut secreta domini prodat nulla tyranni pollicitatione corruptum, nullis territum minis, nullis cruciatibus uictum, auertisse, quantum potuerit, suspiciones quaerentis, et impendisse spiritum fidei : hunc tu negabis beneficium domino dedisse, quia seruus est? Vide ne eo maius sit, quo rarius est exemplum uirtutis in seruis; eoque gratius, quod, quum fere inuisa imperia sint, et omnis necessitas grauis, commune seruitutis odium in aliquo domini caritas uicit. lta non ideo beneficium non est, quia a seruo profectum est; sed ideo maius, quia deterrere ab illo nec seruitus quidem potuit? [3,20] XX. Errat, si quis existimat seruitutem in totum hominem descendere : pars melior eius excepta est. Corpora obnoxia sunt, et adscripta dominis : mens quidem sui iuris ; quae adeo libera et uaga est, ut ne ab hoc quidem carcere cui inclusa est teneri queat, quo minus impetu suo utatur, et ingentia agat, et in infinitum comes coelestibus exeat. Corpus itaque est, quod domino fortuna tradicit. Hoc emit, hoc uendit: interior illa pars mancipio dari non potest. Ab hac quidquid uenit, liberum est; non enim aut nos omnia iubere possumus, aut in omnia serui parere coguntur : contra rempublicam imperata non facient ; nulli sceleri manus commodabunt. [3,21] XXI. Quaedam sunt quae leges nec iubent, nec uetant facere : in his seruus materiam beneficii habet. Quamdiu praestatur quod a seruis exigi solet, ministerium est : ubi plus quam quod seruo necesse est, beneficium. Ubi in affectum amici transit, desinit uocari ministerium. Est aliquid, quod dominus praestare seruo debeat, ut cibaria, ut uestiarium : nemo hoc dixit beneficium. At indulsit, liberalius educauit, artes quibus erudiuntur ingenui tradidit : beneficium est. Idem e contrario fit in persona serui. Quidquid est quod seruilis officii formulam excedit, quod non ex imperio, sed ex uoluntate praestatur, beneficium est; si modo tantum est, ut hoc uocari potuerit, quolibet alio praestante. [3,22] XXII. Seruus, ut placet Chrysippo, perpetuus mercenarius est. Quemadmodum ille beneficium dat, ubi plus praestat, quam quod operas locauit: sic seruus ubi beneuolentia erga dominum fortunae suae modum transiit, et altius aliquid ausus, quod etiam felicius nato decori esset, et spem domini antecessit, beneficium est intra domum inuentum. An aequum tibi uidetur, quibus, si minus debito faciant, irascimur, non haberi gratiam, si plus debito solitoque fecerint? Vis scire, quando non sit beneficium? ubi dici potest : quid si nollet? Ubi uero id praestitit, quod nolle licuit, uoluisse laudandum est. Inter se contraria sunt, beneficium et iniuria. Potest dare beneficium domino, si a domino iniuriam accipere; atqui de iniuriis dominorum in seruos qui audiat positus est, qui et saeuitiam et libidinem, et in praebendis ad uictum necessariis auaritiam compescat. Quid ergo? Beneficium dominus a seruo accipit? immo homo ab homine. Deinde quod in illius potestate fuit, fecit : beneficium domino dedit : ne a seruo acceperis, in tua potestate est. Quis autem tantus est, quem non fortuna indigere etiam infimis cogat? Multa iam beneficiorum exempla referam, et dissimilia, et quaedam inter se contraria. Dedit aliquis domino suo uitam, dedit mortem, seruauit periturum; et hoc si parum est, pereundo seruauit; alius mortem domnini adiuuit, alius decepit. [3,23] XXIII. Claudius Quadrigarius in duodeuicesimo Annalium tradidit, quum obsideretur Grumentum, et iam ad summam desperationem uentum esset, duos seruos ad hostem transfugisse, et operae pretium fecisse. Deinde urbe capta, passim discurrente uictore, illos per nota itinera ad domum in qua seruierant; praecucurrisse, et dominam suam ante se egisse ; et quaerentibus quaenam esset, dominam, et quidem crudelissimam ad supplicium ab ipsis duci, professos esse. Eductam deinde extra muros, summa cura celasse, donec hostilis ira consideret; deinde, ut satiatus miles cito ad romanos mores rediit, illos quoque ad suos redisse, et dominam sibi ipsos dedisse. Manumisit utrumque e uestigio illa : nec indignata est ab his se uitam accepisse, in quos uitae necisque potestatem habuisset. Potuit sibi hoc uel magis gratulari. Aliter enim seruata, munus notae et uulgaris clementiae habuisset : sic seruata, nobilis fabula, et exemplum duarum urbium fuit. In tanta confusione captae ciuitatis, quum sibi quisque consuleret, omnes ab illa praeter transfugas fugerunt. At hi, ut ostenderent quo animo facta esset prior illa transitio, a uictoribus ad captiuam transfugerunt, personam parricidarum ferentes. Quod in illo beneficio maximum fuit, tanti iudicauerunt, ne domina occideretur, uideri dominam occidisse. Non est, mihi crede, non, dico, seruilis animi, egregium factum fama sceleris emisse. C. Vettius, praetor Marsorum, ducebatur ad romanum imperatorem. Seruus eius gladium militi ipsi, a quo trahebatur, eduxit, et primum dominum occidit: deinde : "Tempus est, inquit, me et mihi consulere, iam dominum manumisi"; atque ita se uno ictu transiecit. Da mihi quemquam, qui magnificentius dominum seruarit. [3,24] XXIV. Corfinium Caesar obsidebat : tenebatur inclusus Domitius. Imperauit medico eidemque seruo sue ut sibi uenenum daret. Quum tergiuersantem uideret : "Quid cunctaris, inquit, tanquam tua in potestate totum istud sit? mortem rogo armatus.» Tum ille promisit, et medicamentum innoxium bibendum illi dedit: quo quum sopitus esset, accessit ad filium eius : « Iube me, inquit, asseruari, dum ex euentu intelligas, an uenenum patri tuo dederim. » Vixit Domitius, et seruatus a Caesare est : prior tamen illum seruus seruauerat. [3,25] XXV. Bello ciuili, proscriptum dominum seruus abscondit; et quum annulos eius sibi aptasset, ac uestem induisset, speculatoribus occurrit : nihil se deprecari, quo minus imperata peragerent, dixit; et deinde ceruicem porrexit. Quanti uiri est pro domino eo tempore mori uelle, quo erat rara fides, dominum mori nolle! in publica crudelitate mitem inueniri, in publica perfidia fidelem! quum praemia proditionis ingentia ostendantur, praemium fidei, mortem concupiscere ! [3,26] XXVI. Nostri saeculi exempla non praeteribo. Sub Tiberio Caesare fuit accusandi frequens et paene publica rabies, quae omni ciuili bello grauius togatam ciuitatem confecit. Excipiebatur ebriorum sermo, simplicitas iocantium ; nihil erat tutum : omnis saeuiendi placebat occasio. Nec iam reorum exspectabatur euentus, quum esset unus. Coenabat Paullus praetorius in conuiuio quodam, imaginem Tiberii Caesaris habens, ectypam, et eminente gemma. Rem ineptissimam fecero, si nunc uerba quaesiero, quemadmodum dicam illum matellam sumpsisse. Quod factum simul et Maro ex notis illius temporis uestigatoribus notauit. At seruus eius cui nectebantur insidiae, ei ebrio annulum extraxit; et quum Maro conuiuas testaretur, admotam esse imaginem obscenis, et iam subscriptionem componeret, ostendit in manu sua seruus anaulum. Si quis hunc seruum uocat, et illum conuiuam uocabit. [3,27] XXVII. Sub diuo Augusto nondum hominibus uerba sua periculosa erant, iam molesta. Rufus, uir ordinis senatorii, inter coenam optauerat, ne Caesar saluus rediret ex ea peregrinatione quam parabat, et adiecerat, idem omnes et tauros et uitulos optare. Fuerunt qui illa diligenter audirent. Ut primum diluxit, seruus qui coenanti ad pedes steterat, narrat quae inter coenam ebrius dixisset ; hortatur, ut Caesarem occupet, atque ipse se deferat. Usus consilio, descendenti Caesari occurrit. Et quum malam mentem habuisse se pridie iurasset, id ut in se filios suos recideret, optauit, et Caesarem, ut ignosceret sibi, rediretque in gratiam secum, rogauit. Quum dixisset se Caesar facere : « Nemo, inquit, credet te mecum in gratiam rediisse, nisi aliquid mihi donaueris: » petitque non fastidiendam a propitio summam, et impetrauit. Caesar ait : " Mea causa dabo operam, ne unquam tibi irascar. » Honeste Caesar, quod ignouit, quod liberalitatem clementiae adiecit. Quicunque hoc audiuerit exemplum, necesse est Caesarem laudet, sed. quum seruum ante laudauerit. Num exspectas, ut tibi narrem manumissum, qui hoc fecerat? nec tamen gratis; pecuniam pro libertate eius Caesar numerauerat. [3,28] XXVIII. Post tot exempla, num est dubium, quin beneficium aliquando a seruo dominus accipiat? Quare potius, persona rem minuat, quam personam res ipsa cohonestet? Eadem omnibus principia, eademque origo : nemo altero nobilior, nisi cui rectius ingenium, et artibus bonis aptius. Qui imagines in atrio exponunt, et nomina familiae suae longo ordine, ac multis stemmatum illigata flexuris, in parte prima aedium collocant, noti magis, quam nobiles sunt. Unus omnium parens mundus est : siue per splendidos, siue per sordidos gradus, ad hunc prima cuiusque origo perducitur. Non est, quod te isti decipiant, qui quum maiores suos recensent, ubicunque illustre nomen defecit, illo deum infulciunt. Neminem despexeris, etiamsi circa illum obsoleta sunt nomina, et parum indulgente adiuta fortuna : siue libertini ante uos habentur, siue serui, siue exterarum gentium homines, erigite audacter animos, et quidquid in medio sordidi iacet, transilite : exspectat uos in summo magna nobilitas. Quid superbia in tantam uanitatem attollimur, ut beneficia a seruis indignemur accipere, et sortem eorum spectemus, obliti meritorum? Seruum tu quemquam uocas, libidinis et gulae seruus, et adulterae, immo adulterarum commune mancipium ? Seruum uocas quemquam tu? Quo tandem ab istis gerulis raperis cubile istud tuum circumferentibus? quo te penulati isti in militum et quidem non uulgarem cultum subornati? quo, inquam, te isti efferunt? ad ostium alicuius ostiarii, ad hortos alicuius ne ordinarium quidem habentis officium. Et deinde negas tibi beneficium a serue tuo posse dari, cui osculum alieni serui beneficium est. Quae est tanta animi discordia? eodem tempore seruos despicis, et colis. Imperiosus intra limen atque impotens, humilis foris : et tam contemptus, quam contemnens. Neque enim ulli magis abiiciunt animos, quam qui improbe tollunt : nullique ad calcandos alios paratiores, quam qui contumelias facere, accipiendo didicerunt. [3,29] XXIX. Dicenda haec fuerunt, ad contundendam insolentiam hominum ex fortuna pendentium, uindicandumque ius beneficii dandi a seruis, ut a filiis quoque uindicaretur. Quaeritur enim, an aliquando liberi maiora beneficia dare parentibus suis possint, quam acceperint? Illud conceditur, multos, filios maiores potentioresque exstitisse, quam parentes suos: aeque et illud meliores fuisse. Quod si constat, potest fieri ut meliora tribuerint, quum et fortuna illis maior esset, et melior uoluntas. « Quidquid, inquit, est, quod dat patri filius, utique minus est, quia hant ipsam dandi facultatem patri debet. Ita nunquam beneficio eius uincitur, cuius beneficium est ipsum, quod uincitur". Primum, quaedam initium ab aliis trahunt, et tamen initiis suis maiora sunt. Nec ideo aliquid non est maius eo quo coepit, quia non potuisset in tantum procedere, nisi coepisset. Nulla non res principia sua magno gradu transit. Semina omnium rerum causa sunt : et tamen minimae partes sunt eorum quae gignunt. Adspice Rhenum, adspice Euphratem, omnes denique inclytos amnes : quid sunt, si illos illic unde effluunt, aestimes? Quidquid est quo timentur, quo nominantur, in processu parauerunt. Tolle radicem, nemora non surgent; nec tanti montes uestientur. Adspice trabes, siue proceritatem aestimes, altissimas, siue crassitudinem spatiumque ramorum, latissime fusas: quantulum est his comparatum illud, quod radix tenui fibra complectitur ! Innituntur fundamentis suis templa, et illa urbis moenia : tamen quae in firmamentum totius operis iacta saut, latent. Idem in ceteris euenit ; principia sua semper sequens magnitudo obruit. Non potuissem quidquam consequi, nisi parentum beneficium antecessisset : sed non ideo quidquid consecutus sum, minus est eo sine quo consecutus non essem. Nisi me nutrix aluisset infantem, nihil eorum, quae consilio ac manu gero, facere potuissem, nec in hanc emergere nominis claritatem, quam ciuili ac militari industria merui : numquid tamen ideo maximis operibus praeferes nutricis officium? At quid interest, quum aeque sine patris beneficio, quam sine nutricis fomento, non potuerim ad ulteriora procedere? [3,30] XXX. Quod si initio meo quidquid iam possum debeo, cogita non esse initium mei patrem, ne auum quidem. Semper enim erit ulterius aliquid, ex quo originis proximae origo descendat. Atqui nemo dicet me plus debere ignotis, et ultra memoriam positis maioribus, quam patri : plus autem debeo, si hoc ipsum, quod genuit me pater meus, maioribus debet. Quidquid praestiti patri, etiamsi magnum est, infra aestimationem paterni muneris est, quia non essem, si non genuisset? Isto modo, etiamsi quis patrem meum aegrum ac moriturum sanauerit, nihil praestare ei potero, quod non beneficio eius minus sit; non enim genuisset me pater, ni sanatus esset. Sed uide ne illud uerius sit aestimari, an id quod potui, et id quod feci, meum sit, mearum uirium, meae uoluntatis. Illud quod natus sum, per se intuere quale sit : animaduertes exiguum et incertum, et boni malique communem materiam, sine dubio primum ad omnia gradum ; sed non ideo maiorem omnibus, quia primum. Seruaui patrem, et ad summam prouexi dignitatem, et principem urbis suae feci; nec tantum rebus a me gestis nobilitaui, sed ipsi quoque gerendarum ingentem ac facilem, nec tutam minus, quam gloriosam dedi materiam. Honores, opes, quidquid humanos ad se animos rapit, congessi; et quum supra omnes starem, infra illum steti. Dic nunc : Hoc ipsum, quod ista potuisti, patris munus est. Respondebo tibi : Est prorsus, si ad ista facienda nasci satis est; sed si ad bene uiuendum minima portio est uiuere, et id tribuisti, quod cum feris mihi et animalibus quibusdam minimis, quibusdam etiam foedissimis commune est ; noli tibi asserere, quod non ex tuis beneficiis, etiamsi non sine tuis, oritur. Puta me uitam pro uita reddidisse. Sic quoque munus tuum uici, quum ego dederim sentienti, quum sentiens me dare; quum uitam tibi non uoluptatis meae causa, aut certe per uoluptatem dederim; quum tanto maius sit retinere spiritum, quam accipere, quanto leuius mori ante mortis metum. [3,31] XXXI. Ego uitam dedi statim illa usuro : tu nescituro an uiueret : ego uitam dedi mortem timenti : tu uitam dedisti, ut mori possem ; ego uitam tibi dedi consummatam, perfectam : tu me expertem rationis genuisti, onus alienum. Vis scire, quam non sit magnum beneficium, uitam sic dare ? exposuisses : nempe iniuria erat genuisse. Quo quidem colligo minimum esse beneficium, patris matrisque concubitum, nisi accesserint alia quae prosequerentur hoc initium muneris, et aliis officiis ratum facerent. Non est bonum uiuere, sect bene uiuere. At bene uiuo : sed potui et male : ita hoc tantum est tuum, quod uiuo. Si uitam imputas mihi per se, nudam, egentem consilii, et id ut magnum bonum iactas, cogita te mihi imputare muscarum ac uermium bonum. Deinde, ut nihil aliud dicam, quam bonis artibus me studuisse, ut cursum ad rectum iter uitae dirigerem : in ipso beneficio tuo, maius quum quod dederas, recepisti. Tu enim me mihi rudem et imperitum dedisti : ego tibi filium, qualem genuisse gauderes. [3,32] XXXII. Aluit me pater. Si idem praesto, plus reddo : quia non tantum ali se, sed a filio ali gaudet, et maiorem ex animo meo, quum ex ipsa re, percipit uoluptatem. Illius alimenta ad corpus tantum meum peruenerunt. Quid, si quis in tantum processit, ut aut eloquentia per gentes enotesceret, aut iustitia, aut bellicis rebus, et patri quoque ingentem cireumfunderet famam, tenebrasque natalium suorum clara luce discuteret, non inaestimabile in parentes suos beneficium contulit? An quisquam Aristonem et Gryllum, nisi propter Xenophontem ac Platonem filios, nosset ? Sophroniscum Socrates exspirare non patitur. Ceteros enumerare longum est, qui uiuunt ob nullam causam aliam, quum quod illos liberorum eximia uirtus tradidit posteris. Utrum maius beneficium dedit M. Agrippae pater, ne post Agrippam quidem notus, an patri dedit Agrippa, nauali corona insignis, unicum adeptus inter dona militaria decus? qui tot in urbc maxima opera excitauit, quae et priorem magnificentiam uincerent, et nulla postea uincerentur? Utrum Octauias maius ullum beneficium dedit filio, an patri diuus Augustus, quamuis illum umbra adoptiui patris abscondit? Quantam cepisset uoluptatem, si illum, post debellata arma ciuilia, uidisset securae paci praesidentem, non agnoscens bonum suum, nec satis credens, quoties respexisset ad se, potuisse illum uirum in domo sua nasci! Quid nunc ceteros persequar, quos iam consumpsisset obliuio, nisi illos filiorum gloria e tenebris eruisset, et adhuc in luce retineret? Deinde quam quaeramus, non quis filius patri maiora beneficia reddiderit, quam a patre acceperat, sed an possit aliquis maiora reddere ; etiamsi quae retuli exempla nondum satisfaciunt, nec beneficia parentum suorum supermicant; capit tamen hoc natura, quod nondum ulla aetas tulit. Si singula paternorum meritorum magnitudinem exsuperare non possunt, plura in uuum congesta superabunt. [3,33] XXXIII. Seruauit in proelio patrem Scipio, et praetextatus in hostes equum concitauit : parum est, quod ut perueniret ad patrem, tot pericula maximos duces quum maxime prementia contempsit, tot oppositas diffcultates; quod ad primam pugnam exiturus tiro per ueteranorum corpora cucurrit ; quod annos suuos transiliuit : adiice, ut idem patrem reum defendat, et conspirationi inimicorum potentium eripiat; ut alterum illi consulatum, ac tertium, aliosque honores etiam consularibus concupiscendos congerat; ut pauperi raptas belli iure opes tradat; et, quod est militaribus uiris speciosissimum, diuitem illum spoliis etiam hostilibus faciat. Si adhuc parum est, adiice ut prouincias et extraordinaria imperia continuet; adiice ut dirutis maximis urbibus, Romani imperii sine aemulo ad ortus occasusque uenturi defensor, et conditor, maiorem nobilitatem nobili uiro adiiciat. Dic Scipionis patrem : dubium est, quin generandi uulgare beneficium uicerit eximia pietas et uirtus, ipsi urbi nescio utrum maius praesidium afferens, an decus? [3,34] XXXIV. Deinde, si hoc parum est, finge aliquem tormenta patris discussisse; finge in se transtulisse. Licet tibi in quantum uelis extendere beneficia filii, quum paternum munus et simplex sit, et facile ; sed et danti uoluptarium, quod necesse est, ille multis dederit, etiam quibus dedisse se nescit; in quo consortem habet, in quo spectauit legem patriam, praemia patrum, domus ac familiae perpetuitatem, omnia potius quam eum cui dabat. Quid si quis sapientiam consecutus, hanc patri tradiderit, etiam nunc disputabimus, an maius aliquid dederit, quam acceperat; quum uitam beatam patri reddiderit, acceperit tantum uitam? Sed patris, inquit, beneficium est, quidquid facis, quidquid praestare illi potes. Et praeceptoris mei, quod institutis liberalibus profeci. Ipsos tamen, qui tradiderunt illa, transcendimus ; utique eos, qui prima elementa docuerunt. Et quamuis sine illis nemo quidquam assequi posset, non tamen quantumcunque qui assecutus est, infra illos est; multum inter prima ac maxima interest. Nec ideo prima maximorum instar sunt, quia sine primis maxima esse non possunt. [3,35] XXXV. Iam tempus est quaedam ex nostra, ut ita dicam, moneta proferri. Qui id beneficium dedit, quo est aliud melius, potest uinci : pater dedit filio uitam; est autem aliquid uita melius: ita pater uinci potest, quia dedit beneficium, quo est aliquid melius. Etiam nunc, qui dedit alicui uitam, si semel et iterum liberatus est mortis periculo, maius accepit beneficium, quam dedit : pater autem uitam dedit : potest ergo, si saepius periculo mortis liberatus a filio fuerit, maius beneficium accipere, quam dedit. Qui beneficium accepit, maius accipit, quo magis eo indiget : magis autem indiget uita qui uiuit, quam qui natus non est, ut qui ne indigere quidem omnino possit, maius ergo beneficium accipit pater, si uitam a filio accepit, quam filius a patre, quod natus est. Patris beneficia uinci a filii beneficiis non possunt : quare? quia uitam accepit a patre, quam nisi accepisset, nulla dare beneficia potuisset. Hoc commune est patri cum omnibus, qui uitam dederunt alicui : non potuissent enim referre gratiam, nisi uitam accepissent. Ergo nec medico in maius gratia, referri potest; solet enim et medicus uitam dare; nec nautae, si naufragum sustulit. Atqui et horum et aliorum, qui aliquo modo nobis uitam dederunt beneficia uinci possunt : ergo et patrum possunt. Si quis mihi beneficium dedit, quod multorum beneficiis adiuuandum esset, ego autem beneficium illi dedi, quod nullius adiutorio egeret, maius dedi quam accepi: pater filio uitam dedit perituram, nisi multa accessissent, quae illam tuerentur : filius patri si dedit uitam, dedit eam, quae nullius desideraret auxilium, in hoc ut permaneret : ergo maius beneficium accepit a filio pater, qui uitam accepit, quam ipse illi dederat. [3,36] XXXVI. Haec non destruunt parentum uenerationem, nec deteriores illis liberos faciunt, immo etiam meliores ; natura enim gloriosa est uirtus, et anteire priores cupit. Alacrior erit pietas, si ad reddenda beneficia cum uincendi spe uenerit. Ipsis patribus id uolentibus laetisque contigerit; quoniam pleraque sunt, in quibus nostro bono uincimur. Unde certamen tam optabile, unde tantam felicitatem parentibus, ut fateantur se ipsos filiorum beneficiis impares ! Nisi hoc ita iudicamus, excusationem damus liberis : et illos segniores ad referendam gratiam facimus, quibus stimulos adiicere debemus, et dicere: "Hoc agite, optimi iuuenes ! proposita est inter parentes ac liberos honesta contentio, dederint maiora, an receperint. Non ideo uicerunt, quia occupauerunt. Sumite modo animum, qualem decet, et deficere nolite, ut uincatis optantes. Nec desunt tam pulchro certamin duces qui ad similia uos cohortentur, ac per uestigia sua ire ad uictoriam, saepe iam partam ex parentibus, iubeant". [3,37] XXXVII. Vicit Aeneas patrem, ipse eius in infantia leue tutumque gestamen, grauem senio, per media hostium agmina, et per cadentis circa se urbis ruinas ferens, quum complexus sacra ac penates deos religiosus senex non simplici uadentem sarcina premeret : tulit illum per ignes, et, quid non pietas potest ? pertulit, colendumque inter conditores Romani imperii posuit. Vicere Siculi iuuenes, quum Aetna maiore ui peragitata, in urbes, in agros, in magnam insulae partem effudisset incendium, uexerunt parentes suos. Discessisse creditum est ignes, et utrinque flamma recedente limitem adaptertum per quem transcurrerent iuuenes dignissimi qui magna tuto auderent. Vicit Antigonus, qui quum ingenti proelio superasset hostem, praemium belli ad patrem transtulit, et imperium illi Cypri tradidit. Hoc est regnum, nolle regnare, quum possis! Vicit patrem, imperiosum quidem, T- Manlius : qui quum ante ad tempus relegatus esset a patre, ob adolescentiam brutam ac hebetem, ad tribunum plebis, qui patri suo dixerat diem, uenit ; petitoque tempore, quod ille dederat, sperans fore proditorem parentis inuisi, et bene meruisse se de iuuene credebat, cuius exsilium pro grauissimo crimine inter alia Manlio obiiciebat, nactus adolescens secretum, stringit occultatum sinu ferrum, et: "Nisi iuras, inquit, te diem patri remissurum, hoc te gladio transfodiam. In tua potestate est, utro modo pater meus accusatorem non habeat". Iurauit tribunus : nec fefellit, et causam actionis remissae concioni reddidit. Nulli alii licuit impune tribunum in ordinem redigere. [3,38] XXXVIII. Alia ex aliis exempla sunt eorum, qui parentes suos periculis eripuerunt, qui ex infimo ad summum protulerunt, et e plebe aceruoque ignobili nunquam tacendos saeculis dederunt. Nulla ui uerborum, nulla ingenii facultate exprimi potest, quantum opus sit, quam laudabile, quamque nunquam a memoria hominum exiturum, posse hoc dicerc : "Parentibus meis parui, cessi: imperio eorum, siue aequum, siue iniquum ac durum fuit, obsequentem submissumque me praebui : ad hoc unum contumax fui, ne beneficiis uincerer". Certate, obsecro uos, et fusi quoque restituite aciem. Felices, qui uicerint: felices, qui uincentur! Quid eo adolescente praeclarius, qui sibi ipsi dicere poterit (neque enim fas est alteri dicere) : « Patrem meum beneficiis uici ? » Quid eo fortunatius sene, qui omnibus ubique praedicabit, a filio se suo beneficiis uictum ? Quid autem est felicius, quam sibi cedere? </div>{{finis}} 6z0yf2r5wm6p673hcbuuf19vbdymant 265059 265058 2026-05-09T12:19:45Z Saumache 27923 265059 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De beneficiis |OperaeWikiPagina= De beneficiis |Annus= <!-- Annus/Saeculum --> |SubTitulus= Liber III }} {{Liber |Ante = Liber II |AnteNomen = ../Liber II |Post = Liber IV |PostNomen = ../Liber IV }} <div class=text> [3,0] LIBER III. [3,1] I. Non referre beneficiis gratiam, et est turpe, et apud omnes habetur, Aebuti Liberalis. Ideo de ingratis etiam ingrati queruntur, quum interim hoc omnibus haereat, quod omnibus displicet: adeoque in contrarium itur, ut quosdam habeamus infestissimos non post beneficia tantum, sed propter beneficia. Hoc prauitate naturae accidere quibusdam non negauerim: pluribus, quia memoriam tempus interpositum subduxit. Nam quae recentia apud illos uiguerunt, ea interiecto spatio obsolescunt. De quibus fuisse mihi tecum disputationem scio, quum tu illos non ingratos uocares, sed oblitos; tanquam ea res ingratum excuset, quae facit; aut, quia hoc accidit alicui, non sit ingratus, quum hoc non accidat, nisi ingrato. Multa sunt genera ingratorum, ut furum, ut homicidarum ; quorum una culpa est, ceterum in partibus uarietas magna. Ingratus est, qui beneficium accepisse se negat, quod accepit: ingratus est, qui dissimulat : ingratus, qui non reddit : ingratissimus omnium, qui oblitus est. Illi enim si non soluunt, tamen debent : et exstat apud illos uestigium certe meritorum intra malam conscientiam conclusorum; et aliquando ad referendam gratiam conuerti ex aliqua causa possunt, si illos pudor admonuerit, si subita, honestae rei cupiditas, qualis solet ad tempus etiam in malis pectoribus exsurgere, si inuitauerit facilis occasio : hic nunquam fieri gratus potest, cui totum beneficium elapsum est. Et utrum tu peiorem uotas, apud quem gratia beneficii intercidit, an apud quem etiam memoria? Vitiosi oculi sunt qui lucem reformidant ; caeci, qui non uident. Et parentes suos non amare, impietas est, non agnoscere, insania. Quis tam ingratus est, quam qui quod in prima parte animi positum esse debuit, et semper occurrere, ita seposuit et abiecit, ut in ignorantiam uerteret ? apparet illum non saepe de reddendo cogitasse, cui obrepsit obliuio. [3,2] II. Denique ad reddendam gratiam, et uirtute opus est, et tempore, et facultate, et adspirante fortuna. Qui meminit, sine impendio gratus est. Hoc, quod non operam exigit, non opes, non felicitatem, qui non prastat, nullum habet, quo lateat, patrocinium. Nunquam enim uoluit gratus esse, qui beneficium tam longe proiecit, ut extra conspectum suum poneret. Quemadmodum quae in usu sunt, et manum quotidie tactumque patiuntur, nunquam periculum situs adeunt; illa quae ad oculos non reuocantur, sed extra conuersationem, ut superuacua iacuerunt, sordes ipsa colligunt uetustate: ita quidquid frequens cogitatio exercet ac renouat, memoriae nunquam subdicitur, quae nihil perdit, nisi ad quod non saepe respexit. [3,3] III. Praeter hanc causam, alia quoque sunt, quae nobis merita nonnunquam maxima uelant. Prima omnium ac potissima, quod nouis semper cupiditatibus occupati, non quid habeamus, sed quid petamus, inspicimus, non in id quod est, sed quod appetitur, intenti. Quidquid domi est, uile est. Sequitur autem ut, ubi quod acceperis, leue nouorum cupiditas fecit, auctor quoque eorum non sit in pretio. Amauimus aliquem et suspeximus, et fundatum ab illo statum nostrum professi sumus, quamdiu nobis placebant ea, quae consecuti sumus: deinde irrumpit animum aliorum admiratio, et ad ea impetus factus est, uti mortalibus mos est ex magnis maiora cupiendi : protinus excidit, quidquid ante apud nos beneficium uocabatur. Nec ea, intuemur, quae nos aliis praeposuere, sed ea, sola quae fortuna praecedentium ostentat. Non potest autem quisquam et inuidere, et gratias agere ; quia inuidere, querentis et moesti est ; gratias agere, gaudentis. Deinde quia nemo nostrum nouit, nisi id tempus quod, quum maxime transit, ad praeterita rari animum retorquent. Sic fit ut praeceptores eorumque beneficia intercidant, quia totam pueritiam relinquimus ; sic fit ut in adolescentiam nostram collata pereant, quia ipsa nunquam retractatur. Nemo quod fuit, tanquam in praeterito, sed tanquam in perdito ponit : ideoque caduca memoria est futuro imminentium. [3,4] IV. Hoc loco reddendum est Epicuro testimonium, qui assidue queritur, quod aduersus praeterita simus ingrati; quod quaecumque percepimus bona, non reducamus, nec inter uoluptates numeremus : quum certior nulla sit uoluptas, quam quae iam eripi non potest. Prasentia bona nondum tota in solido sunt ; potest illa casus aliquis incidere : futura pendent, et incerta sunt : quod praeteriit, inter tuta sepositum est. Quomodo ergo gratus quisquam esse aduersus beneficia potest, qui omnem uitam suam transilit prasentium intuilu ac futurorum ? Memoria gratum facit : memoriae minimum tribuit, quisquis spei plurimum. [3,5] V. Quemadmodum, mi Liberalis, quaedam res semel perceptae haerent; quaedam ut scias, non est satis didicisse : intercidit enim eorum scientia, nisi continuetur : geometriam dico, et sublimium cursum, et si qua alia propter subtilitatem lubrica sunt : ita beneficia quaedam magnitudo non patitur excidere ; quaedam minora, sed numero plurima, et temporibus diuersa, effluunt; quia, ut dixi, non subinde illa tractamus; nec libenter, quid cuique debeamus, recognoscimus. Audi uoces petentium! Nemo non uicturam semper in animo suo memoriam dixit : nemo non deditum se et deuotum professus est, et si quod aliud humilius uerbum, quo se oppigneraret, inuenit. Post exiguum tempus, iidem illi uerba priora, quasi sordida et parum libera, euitant : perueniunt deinde eo, quo, ut ego existimo, pessimus quisque atque ingratissimus peruenit, ut obliuiscantur. Adeo enim ingratus est qui oblitus est, ut gratus sit cui beneficium in mentem uenit. [3,6] VI. Hoc tam inuisum uitium, an impunitum esse debeat, quaeritur : et an haec lex, quae in scholis exercetur, etiam in ciuitate ponenda sit, qua ingrati datur actio, quae uidetur aequa omnibus. Quidni? quum urbes quoque urbibus, quae praestitere, exprobrent, et in maiores collata a posteris exigant. Nostri maiores, maximi scilicet uiri, ab hostibus tantum res repetierunt : beneficia magna animo dabant, magno perdebant. Excepta Medorum gente, non est in ulla data aduersus ingratum actio : magnumque hoc argumentum, dandam non fuisse : quia aduersus maleficium omne consensimus ; et homicidii, ueneficii, parricidii, uiolatarum religionum, aliubi atque aliubi diuersa poena est, sed ubique aliqua. Hoc frequentissimum crimen nusquam punitur, ubique improbatur : neque absoluimus illud; sed quum difficiles esset incertae rei aestimatio, tantum odio damnauimus, et inter ea reliquimus, quae ad iudices deos mittimus. [3,7] VII. Rationes autem multae mihi occurrunt, propter quas crimen hoc in legem cadere non debeat. Primum omnium, pars optima beneficii periit, si actio, sicut certae pecuniae, aut ex conducto et locato, datur. Hoc enim in illo speciosissimum est, quod dedimus uel perdituri, quod totum permisimus accipientium arbitrio. Si appello, si ad iudicem uoco, incipit non beneficium esse, sed creditum. Deinde quum res honestissima sit, referre gratiam, desinit esse honesta, si necessaria est ; non enim magis laudabit quisquam gratum hominem, quam cum qui depositum reddidit, aut, quod debebat, citra iudicem soluit. Ita duas res, quibus in uita humana nihil pulchrius est, corrumpimus, gratum hominem et beneficum. Quid enim aut in hoc magnificum est, si beneficium non dat, sed commodat? aut in illo qui reddit, non quia uult, sed quia necesse est? Non est gloriosa res gratum esse, nisi tutum est, ingratum fuisse. Adiice nunc, quod huic uni legi omnia fora uix sufficient. Quis erit, qui non agat? quis, cum quo non agatur ? omnes sua extollunt, omnes etiam minima, quae in alios contulere, dilatant. Praeterea quaecumque in cognitionem cadunt, comprehendi possunt, et non dare infinitam licentiam iudici. Ideo melior uidetur conditio causae bonae, si ad iudicem, quam si ad arbitrum mittitur, quia illum formula includit, et certos, quos non excedat, terminus ponit; huius libera, et nullis astricta uinculis religio, et detrahere aliquid potest, et adiicere, et sententiam suam, non prout lex aut iustitia suadet, sed prout humanitas et misericordia impulit, regere. Ingrati actio non erat iudicem alligatura, sed regno liberrimo positura. Quid sit enim beneficium, non constat : deinde quantumcumque sit, refert quam benigne illud interpretetur iudex. Quid sit ingratus, nulla lex monstrat. Saepe et qui reddidit quod accepit, ingratus est ; et qui non reddidit, gratus. De quibusdam etiam imperitus iudex dimittere tabellam potest : ubi fecisse, aut non fecisse pronuntiandum est, ibi prolatis cautionibus, controuersia tollitur. Ubi uero inter disputantes ratio ius dicit, ibi animi coniectura capienda est: ubi id, de quo sola sapientia decernit, in controuersiam incipit, non potest ad haec sumi iudex ex turba selectorum, quem census in album, et equestris hereditas misit. [3,8] VIII. Itaque non haec parum idonea res uisa est, quae deduceretur ad iudicem. Sed nemo huic rei satis idoneus iudex inuentus est: quod non admiraberis, si excusseris, quid habiturus fuerit difficultatis, quisquis in eiusmodi reum exisset. Donauit aliquis magnam pecuniam, sed diues, sed non sensurus impendium. Donauit alius, sed toto patrimonio cessurus. Summa eadem est, beneficium idem non est. Etiam nunc adiice : hic pecuniam pro addicto dependit, sed quum illam domo protulisset; ille dedit eamdem, sed mutuam sumpsit, aut rogauit, et se obligari ingenti merito passus est. Eodem existimas loco esse illum, qui beneficium ex facili largitus est, et hunc, qui accepit, ut daret? Tempore quaedam magna fiunt, non summa. Beneficium est donata possessio, cuius fertilitas laxare possit annonam : beneficium est unus in fame panis. Beneficium est, donare regiones, per quas multa flumina et nauigabilia decurrant : beneficium est, arentibus siti, et uix spiritum per siccas fauces ducentibus, monstrare fontem. Quis inter se ista comparabit? quis expendet ? difficilis est sententia, quae non rem, sed uim rei quaerit. Eadem licet sint, aliter data non idem pendent. Dedit mihi hic beneficimn , sed non libenter, sed dedisse se questus est, sed superbius me, quam solebat, aspexit ; sed tam tarde dedit, ut plus praestiturus fuerit, si cito negasset. Horum quomodo iudex inibit aestimationem, quum sermo, et dubitatio, et uultus meriti gratiam destruant? [3,9] IX. Quid quod quaedam beneficia uocantur, quia nimis concupiscuntur ; quaedam non sunt ex hac uulgari nota, sed maiora, etiamsi minus apparent ? Beneficium uocas, dedisse potentis populi ciuitatem, in quatuordecim deduxisse, et defendisse capitis reum: quid utilia suasisse? quid retinuisse, ne in scelus rueret? quid gladium excussisse morituro ? quid efficacibus remediis refocillasse lugentem, et quos desiderabat uolentem sequi, ad uitae consilium reduxisse ? quid assedisse aegro, et quum ualetudo eius ac salus momentis constaret, excepisse idonea cibo tempora, et cadentes uenas uino refecisse, et medicum adduxisse morienti? Haec quis aestimabit? quis dissimilibus beneficiis iubebit beneficia pensari? Donauit tibi domum : sed ego tuam supra te ruere praedixi. Dedit tibi patrimonium : sed ego naufrago tabulam. Pugnauit pro te, et uulnera excepit : at ego uitam tibi silentio dedi. Quum aliter beneficium detur, aliter reddatur, paria facere difficile est. [3,10] X. Dies praeterea beneficio reddendo non dicitur, sicut pecuniae creditae. Itaque potest, qui nondum reddidit, reddere. Dic enim, intra quod tempos deprehendetur ingratus? maxima beneficia probationem non habent : seepe intra tacitam duorum conscientiam latent. An hoc inducimus, ut non demus beneficia sine teste? Quam deinde poenam ingratis constituamus? unam omnibus, quum disparia beneficia sint? an inaequalem, et pro cuiusque beneficio maiorem, aut minorem? Age, intra pecuniam uersabitur taxatio : quid quod quaedam beneficia uitae sunt, et maiora uita ? His quae pronuntiabitur poena ? Minor beneficio? iniqua est. Par et capitalis? quid inhumanius, quam cruentos esse beneficiorum exitus ? [3,11] XI. Quaedam, inquit, priuilegia parentibus data sunt. Quomodo horum extra ordinem habita ratio est, sic aliorum quoque beneficiorum haberi debet. Parentum conditionem sacrauimus, quia expediebat liberos tolli : sollicitandi ad hunc laborem erant, incertam adituri fortunam. Non poterat illis dici, quod beneficia dantibus dicitur : « Cui des, elige ; ipse tecum, si deceptus es, querere; dignum adiuua. » In liberis tollendis nihil iudicio tollentium licet : tota res uoti est. Itaque ut aequiore animo adirent aleam, danda illis aliqua potestas fuit. Deinde alia conditio est parentum, qui beneficia, quibus dederunt, dant nihilominus daturique sunt : nec est periculum, ne dedisse se illis mentiantur. In ceteris quaeri debet, non tantum an receperint, sed an dederint. Horum in confesso merita sunt : et quia utile est iuuentuti regi, imposuimus illi quasi domesticos magistratus, sub quorum custodia contineretur. Deinde omnium parentum unum erat beneficium : itaque aestimari semel potuit; alia diuersa sunt, dissimilia, infinitis inter se interuallis distantia : itaque sub nullam regulam cadere potuerunt, quum aequius esset omnia relinqui, quam omnia aequari. [3,12] XII. Quaedam magno dantibus constant; quaedam accipientibus magna sunt, sed gratuita tribuentibus : quaedam amicis data sunt, quaedam ignotis. Plus est, quamuis idem detur, si ei detur quem nosse a tuo beneficio incipis. Hic auxilia tribuit, ille ornamenta, ille solatia. Inuenies, qui nihil putet esse iucundius, nihil maius, quam habere in quo calamitas acquiescat : inuenies rursus, qui dignitati suae, quam securitati, consuli malit : est qui plus ei debere se iudicet, per quem tutior est, quam ei per quem honestior. Proinde ista maiora aut minora erunt, prout fuerit iudex, aut ad haec, aut ad illa inclinatus animo. Praeterea creditorem mihi ipse eligo : beneficium saepe ab eo accipio, a quo nolo; et aliquando ignorans obligor. Quid facies? ingratum uocabis eum, cui beneficium inscio, et, si sciuisset, non accepturo, impositum est : non uocabis eum, qui utcumque acceptum non reddidit ? [3,13] XIII. Aliquis dedit mihi beneficium, sed idem postea fecit iniuriam. Utrum uno munere ad patientiam omnium iniuriarum adstringor : an perinde erit, ac si gratiam retulerim, quia beneficium suum ipse insequenti iniuria rescidit? Quomodo deinde aestimabis, utrum plus sit quod accepit, an in quo laesus est? Dies me deficiet omnes difficultates persequi tentantem. Tardiores, inquit, ad beneficia danda facimus, non uindicando data, nec inficiatores eorum afficiendo poena. Sed illud quoque tibi e contrario occurrat: multo tardiores futuros ad accipienda beneficia, si periculum causae dicendae adituri erunt, et innocentiam sollicitiore habituri loco. Deinde, erimus per hoc ipsi quoque ad danda tardiores; nemo enim libenter dat inuitis : sed quicumque ad benefaciendum bonitate inuitatus est, et ipsa pulchritudine rei, etiam libentius dabit, nihil debituris nisi quod uolent. Minuitur enim gloria eius officii, cui diligenter cautum est. [3,14] XIV. Deinde, pauciora erunt beneficia, sed ueriora; quid autem mali est, inhiberi beneficiorum temeritatem? Hoc enim ipsum secuti sunt, qui nullam legem huic constituerunt : ut circumspectius donaremus, circumspectius eligeremus eos, in quos merita conferrentur. Etiam atque etiam cui des, considera : nulla actio erit, nulla repetitio. Erras, si existimas succursurum tibi iudicem. Nulla lex te in integrum restituet : solam accipientis fidem specta. Hoc modo beneficia auctoritatem suam tenent, et magnifica sunt : pollues illa, si materiam litium feceris. Aequissima uox est et ius gentium prae se ferens : "Redde quod debes". Haec turpissima est in beneficio : "Redde". Quid reddet? Vitam, quam debet, dignitatem, securitatem, sanitatem? reddi maxima quaeque non possunt. Aut pro his, inquit, aliquid quod tanti sit. Hoc est quod dicebam, interituram tantae rei dignitatem, si beneficium mercem facimus. Non est irritandus animus ad auaritiam, ad querelas, ad discordiam : sua sponte in ista fertur. Quantum possumus resistamus, et quaerenti occasiones amputemus. [3,15] XV. Utinam quidem persuadere possemus, ut pecunias creditas tantum a uolentibus acciperent! utinam nulla stipulatio emptorem uenditori obligaret! nec pacta conuentaque impressis signis custodirentur! fides potius illa seruaret, et aequum colens animus ! Sed necessaria optimis praetulerunt, et cogere fidem, quam spectare, malunt. Adhibentur ab utraque parte testes; ille per tabulas plurium nomina, interpositis parariis, facit: ille non est interrogatione contentus, nisi rerum manu sua tenuit. 0 turpem humano generi fraudis ac nequitiae publicae confessionem ! annulis nostris plus quam animis creditur. In quid isti uiri ornati adhibiti sunt? in quid imprimunt signa? nempe ne ille neget accepisse se quod accepit. Hos incorruptos uiros, et uindices ueritatis existimas? at his ipsis statim non aliter pecuniae committentur. Ita non honestius erat a quibusdam fidem falli, quam ab omnibus perfidiam timeri? Hoc unum deest auaritiae, ut beneficia sine sponsore non demus. Generosi animi et magnifici est, iuuare et prodesse : qui dat beneficia, deos imitatur : qui repetit, foeneratores. Quid illos, dura uindicamus, in turbam sordidissimam redigimus? [3,16] XVI. Plures, inquit, ingrati erunt, si nulla aduersus ingratum datur actio. Immo potius, pauciores ; quia maiore delectu dabuntur beneficia. Deinde, non expedit notum omnibus fieri, quam multi ingrati sint; pudorem enim rei tollet multitudo peccantium, et desinet esse probri loco commune maledictum. Numquid iam ulla repudio erubescit, postquam illustres quaedam ac nobiles feminae, non consulum numero, sed maritorum, annos suos computant? et exeunt matrimonii causa, nubunt repudii? Tam diu istud timebatur, quam diu rarum erat; quia uero nulla sine diuortio acta sunt, quod saepe audiebant, facere didicerunt. Numquid iam ullus adulterii pudor est, postquam eo uentum est, ut nulla uirum habeat, nisi ut adulterum irritet? argumentum est deformitatis pudicitia. Quam inuenies tam miseram, tam sordidam, ut illi satis sit unum adulterorum par? nisi singulis diuisit horas? et non sufficit dies omnibus? nisi apud alium gestata est, apud alium mansit? Infrunita et antiqua est, quae nesciat, matrimonium uocari unum adulterium. Quemadmodum horum delictorum iam euanuit pudor, postquam res latius euagata est; ita ingratos plures efficies et audaciores, si numerare se coeperint. [3,17] XVII. Quid ergo ? impunitus erit ingratus? Quid ergo ? impunitus erit impius? quid malignus? quid auarus? quid impotens? quid crudelis? Impunita tu credis esse, quae inuisa sunt ? aut ullum supplicium grauius existimas publico odio? Poena est, quod non audet ab ullo beneficium accipere, quod non audet ulli dare, quod omnium designatur oculis, aut designari se iudicat ; quod intellectum optimae rei ac dulcissimae amisit. An tu infelicem uotas, qui caret acie oculorum, cuius aures morbus obstruxit: non uocas miserum eum, qui sensum beneficiorum amisit? Testes ingratorum omnium deos metuit; urit illum et angit intercepti beneficii conscientia : denique satis haec ipsa poena magna est, quod rei, ut dicebam, iucundissimae fructum non percipit. At quem iuuat accepisse, aequali perpetuaque uoluptate fruitur; et animum eius a quo accepit, non rem intuens, gaudet. Gratum hominem semper beneficium delectat, ingratum semel. Comparari autem potest utriusque uita : quum alter tristis sit et sollicitus, qualis esse inficiator ac fraudulentus solet, apud quem non parentum, qui debet, honor est, non educatoris, non praeceptorum; alter laetus, hilaris, occasionem referendae gratiae exspectans, et ex hoc ipso affectu gaudium grande percipiens ; nec quaerens quomodo decoquat, sed quemadmodum plenius uberiusque respondeat, non solum parentibus et amicis, sed humilioribus quoque personis. Nam etiam si a seruo suo beneficium accepit, aestimat non a quo, sed quid acceperit. [3,18] XVIII. Quanquam quaeritur a quibusdam, sicut ab Hecatone, an beneficium dare seruus domino posuit? Sunt enim qui ita distinguunt, quaedam beneficia esse, quaedam officia, quaedam ministeria; beneficium esse, quod alienus det : alienus est, qui potuit sine reprehensione cessare ; officium esse filii, uxoris, et earum personarum, quas necessitudo suscitat, et ferre opem iubet ; ministerium esse serui, quem conditio sua eo loco posuit, ut nihil eorum qui praestat, imputet superiori. Praeterea seruos qui negat dare aliquando domino beneficium, ignarus est iuris humani ; refert enim cuius animi sit, qui praestat, non cuius status. Nulli praeclusa uirtus est : omnibus patet, omnes admittit, omnes inuitat, ingenuos, libertinos, seruos, reges, et exsules; non eligit domum, nec censum : nudo homine contenta est. Quid enim erat tuti aduersus repentina ; quid animus magnum promitteret sibi, si certam uirtutem fortuna mutaret? Si non dat beneficium seruus domino, nec regi quisquam suo, nec duci suo miles. Quid enim interest, quali quis teneatur imperio, si summo tenetur? Nam si seruo, quo minus in nomen meriti perueniat, necessitas obest, et patiendi ultima timor, idem istud obstabit, et ei qui regem habet, et ei qui ducem; quoniam, sub dispari titulo, paria in illos licent. Atqui dant regibus suis, dant imperatoribus beneficia: ergo et dominis. Potest seruus iustus esse, potest fortis, potest magnanimus : ergo et beneficium dare potest. Nam et hoc uirtutis est; adeoque dominis serui beneficia possunt dare, ut ipsos saepe beneficii sui fecerint. Non est dubium, an seruus beneficium dare possit cuilibet ; quare ergo non et domino suo possit? [3,19] XIX. « Quia non potest, inquit, creditor domini sui fieri, si pecuniam illi dederit. Alioqui quotidie dominum suum obligat : peregrinantem sequitur, aegro ministrat, et labore summo colit. Omnia tamen ista, que alio priestante beneficia dicerentur, praestante seruo ministeria sunt. Beneficium enim id est, quod quis dedit, quum illi liceret et non dare ; seruus auteur non habet negandi potestatem : ita non praestat, sed paret ; nec, id se fecisse iactat, quod non facere non potuit. Etiam sub ista lege uincam, et eo perducam seruum, ut in multa liber sit. Interim dic mihi, si tibi ostendero aliquem seruum pro salute domini sui, sine respectu sui, dimicantem et confossum uulneribus, reliquias tamen sanguinis ab ipsis uitalibus fundentem, et ut ille effugiendi tempus habeat, moram sua morte quaerentem : hunc tu negabis beneficium dedisse, quia seruus est? Si tibi ostendero aliquem, ut secreta domini prodat nulla tyranni pollicitatione corruptum, nullis territum minis, nullis cruciatibus uictum, auertisse, quantum potuerit, suspiciones quaerentis, et impendisse spiritum fidei : hunc tu negabis beneficium domino dedisse, quia seruus est? Vide ne eo maius sit, quo rarius est exemplum uirtutis in seruis; eoque gratius, quod, quum fere inuisa imperia sint, et omnis necessitas grauis, commune seruitutis odium in aliquo domini caritas uicit. lta non ideo beneficium non est, quia a seruo profectum est; sed ideo maius, quia deterrere ab illo nec seruitus quidem potuit? [3,20] XX. Errat, si quis existimat seruitutem in totum hominem descendere : pars melior eius excepta est. Corpora obnoxia sunt, et adscripta dominis : mens quidem sui iuris ; quae adeo libera et uaga est, ut ne ab hoc quidem carcere cui inclusa est teneri queat, quo minus impetu suo utatur, et ingentia agat, et in infinitum comes coelestibus exeat. Corpus itaque est, quod domino fortuna tradicit. Hoc emit, hoc uendit: interior illa pars mancipio dari non potest. Ab hac quidquid uenit, liberum est; non enim aut nos omnia iubere possumus, aut in omnia serui parere coguntur : contra rempublicam imperata non facient ; nulli sceleri manus commodabunt. [3,21] XXI. Quaedam sunt quae leges nec iubent, nec uetant facere : in his seruus materiam beneficii habet. Quamdiu praestatur quod a seruis exigi solet, ministerium est : ubi plus quam quod seruo necesse est, beneficium. Ubi in affectum amici transit, desinit uocari ministerium. Est aliquid, quod dominus praestare seruo debeat, ut cibaria, ut uestiarium : nemo hoc dixit beneficium. At indulsit, liberalius educauit, artes quibus erudiuntur ingenui tradidit : beneficium est. Idem e contrario fit in persona serui. Quidquid est quod seruilis officii formulam excedit, quod non ex imperio, sed ex uoluntate praestatur, beneficium est; si modo tantum est, ut hoc uocari potuerit, quolibet alio praestante. [3,22] XXII. Seruus, ut placet Chrysippo, perpetuus mercenarius est. Quemadmodum ille beneficium dat, ubi plus praestat, quam quod operas locauit: sic seruus ubi beneuolentia erga dominum fortunae suae modum transiit, et altius aliquid ausus, quod etiam felicius nato decori esset, et spem domini antecessit, beneficium est intra domum inuentum. An aequum tibi uidetur, quibus, si minus debito faciant, irascimur, non haberi gratiam, si plus debito solitoque fecerint? Vis scire, quando non sit beneficium? ubi dici potest : quid si nollet? Ubi uero id praestitit, quod nolle licuit, uoluisse laudandum est. Inter se contraria sunt, beneficium et iniuria. Potest dare beneficium domino, si a domino iniuriam accipere; atqui de iniuriis dominorum in seruos qui audiat positus est, qui et saeuitiam et libidinem, et in praebendis ad uictum necessariis auaritiam compescat. Quid ergo? Beneficium dominus a seruo accipit? immo homo ab homine. Deinde quod in illius potestate fuit, fecit : beneficium domino dedit : ne a seruo acceperis, in tua potestate est. Quis autem tantus est, quem non fortuna indigere etiam infimis cogat? Multa iam beneficiorum exempla referam, et dissimilia, et quaedam inter se contraria. Dedit aliquis domino suo uitam, dedit mortem, seruauit periturum; et hoc si parum est, pereundo seruauit; alius mortem domnini adiuuit, alius decepit. [3,23] XXIII. Claudius Quadrigarius in duodeuicesimo Annalium tradidit, quum obsideretur Grumentum, et iam ad summam desperationem uentum esset, duos seruos ad hostem transfugisse, et operae pretium fecisse. Deinde urbe capta, passim discurrente uictore, illos per nota itinera ad domum in qua seruierant; praecucurrisse, et dominam suam ante se egisse ; et quaerentibus quaenam esset, dominam, et quidem crudelissimam ad supplicium ab ipsis duci, professos esse. Eductam deinde extra muros, summa cura celasse, donec hostilis ira consideret; deinde, ut satiatus miles cito ad romanos mores rediit, illos quoque ad suos redisse, et dominam sibi ipsos dedisse. Manumisit utrumque e uestigio illa : nec indignata est ab his se uitam accepisse, in quos uitae necisque potestatem habuisset. Potuit sibi hoc uel magis gratulari. Aliter enim seruata, munus notae et uulgaris clementiae habuisset : sic seruata, nobilis fabula, et exemplum duarum urbium fuit. In tanta confusione captae ciuitatis, quum sibi quisque consuleret, omnes ab illa praeter transfugas fugerunt. At hi, ut ostenderent quo animo facta esset prior illa transitio, a uictoribus ad captiuam transfugerunt, personam parricidarum ferentes. Quod in illo beneficio maximum fuit, tanti iudicauerunt, ne domina occideretur, uideri dominam occidisse. Non est, mihi crede, non, dico, seruilis animi, egregium factum fama sceleris emisse. C. Vettius, praetor Marsorum, ducebatur ad romanum imperatorem. Seruus eius gladium militi ipsi, a quo trahebatur, eduxit, et primum dominum occidit: deinde : "Tempus est, inquit, me et mihi consulere, iam dominum manumisi"; atque ita se uno ictu transiecit. Da mihi quemquam, qui magnificentius dominum seruarit. [3,24] XXIV. Corfinium Caesar obsidebat : tenebatur inclusus Domitius. Imperauit medico eidemque seruo sue ut sibi uenenum daret. Quum tergiuersantem uideret : "Quid cunctaris, inquit, tanquam tua in potestate totum istud sit? mortem rogo armatus.» Tum ille promisit, et medicamentum innoxium bibendum illi dedit: quo quum sopitus esset, accessit ad filium eius : « Iube me, inquit, asseruari, dum ex euentu intelligas, an uenenum patri tuo dederim. » Vixit Domitius, et seruatus a Caesare est : prior tamen illum seruus seruauerat. [3,25] XXV. Bello ciuili, proscriptum dominum seruus abscondit; et quum annulos eius sibi aptasset, ac uestem induisset, speculatoribus occurrit : nihil se deprecari, quo minus imperata peragerent, dixit; et deinde ceruicem porrexit. Quanti uiri est pro domino eo tempore mori uelle, quo erat rara fides, dominum mori nolle! in publica crudelitate mitem inueniri, in publica perfidia fidelem! quum praemia proditionis ingentia ostendantur, praemium fidei, mortem concupiscere ! [3,26] XXVI. Nostri saeculi exempla non praeteribo. Sub Tiberio Caesare fuit accusandi frequens et paene publica rabies, quae omni ciuili bello grauius togatam ciuitatem confecit. Excipiebatur ebriorum sermo, simplicitas iocantium ; nihil erat tutum : omnis saeuiendi placebat occasio. Nec iam reorum exspectabatur euentus, quum esset unus. Coenabat Paullus praetorius in conuiuio quodam, imaginem Tiberii Caesaris habens, ectypam, et eminente gemma. Rem ineptissimam fecero, si nunc uerba quaesiero, quemadmodum dicam illum matellam sumpsisse. Quod factum simul et Maro ex notis illius temporis uestigatoribus notauit. At seruus eius cui nectebantur insidiae, ei ebrio annulum extraxit; et quum Maro conuiuas testaretur, admotam esse imaginem obscenis, et iam subscriptionem componeret, ostendit in manu sua seruus anaulum. Si quis hunc seruum uocat, et illum conuiuam uocabit. [3,27] XXVII. Sub diuo Augusto nondum hominibus uerba sua periculosa erant, iam molesta. Rufus, uir ordinis senatorii, inter coenam optauerat, ne Caesar saluus rediret ex ea peregrinatione quam parabat, et adiecerat, idem omnes et tauros et uitulos optare. Fuerunt qui illa diligenter audirent. Ut primum diluxit, seruus qui coenanti ad pedes steterat, narrat quae inter coenam ebrius dixisset ; hortatur, ut Caesarem occupet, atque ipse se deferat. Usus consilio, descendenti Caesari occurrit. Et quum malam mentem habuisse se pridie iurasset, id ut in se filios suos recideret, optauit, et Caesarem, ut ignosceret sibi, rediretque in gratiam secum, rogauit. Quum dixisset se Caesar facere : « Nemo, inquit, credet te mecum in gratiam rediisse, nisi aliquid mihi donaueris: » petitque non fastidiendam a propitio summam, et impetrauit. Caesar ait : " Mea causa dabo operam, ne unquam tibi irascar. » Honeste Caesar, quod ignouit, quod liberalitatem clementiae adiecit. Quicunque hoc audiuerit exemplum, necesse est Caesarem laudet, sed. quum seruum ante laudauerit. Num exspectas, ut tibi narrem manumissum, qui hoc fecerat? nec tamen gratis; pecuniam pro libertate eius Caesar numerauerat. [3,28] XXVIII. Post tot exempla, num est dubium, quin beneficium aliquando a seruo dominus accipiat? Quare potius, persona rem minuat, quam personam res ipsa cohonestet? Eadem omnibus principia, eademque origo : nemo altero nobilior, nisi cui rectius ingenium, et artibus bonis aptius. Qui imagines in atrio exponunt, et nomina familiae suae longo ordine, ac multis stemmatum illigata flexuris, in parte prima aedium collocant, noti magis, quam nobiles sunt. Unus omnium parens mundus est : siue per splendidos, siue per sordidos gradus, ad hunc prima cuiusque origo perducitur. Non est, quod te isti decipiant, qui quum maiores suos recensent, ubicunque illustre nomen defecit, illo deum infulciunt. Neminem despexeris, etiamsi circa illum obsoleta sunt nomina, et parum indulgente adiuta fortuna : siue libertini ante uos habentur, siue serui, siue exterarum gentium homines, erigite audacter animos, et quidquid in medio sordidi iacet, transilite : exspectat uos in summo magna nobilitas. Quid superbia in tantam uanitatem attollimur, ut beneficia a seruis indignemur accipere, et sortem eorum spectemus, obliti meritorum? Seruum tu quemquam uocas, libidinis et gulae seruus, et adulterae, immo adulterarum commune mancipium ? Seruum uocas quemquam tu? Quo tandem ab istis gerulis raperis cubile istud tuum circumferentibus? quo te penulati isti in militum et quidem non uulgarem cultum subornati? quo, inquam, te isti efferunt? ad ostium alicuius ostiarii, ad hortos alicuius ne ordinarium quidem habentis officium. Et deinde negas tibi beneficium a serue tuo posse dari, cui osculum alieni serui beneficium est. Quae est tanta animi discordia? eodem tempore seruos despicis, et colis. Imperiosus intra limen atque impotens, humilis foris : et tam contemptus, quam contemnens. Neque enim ulli magis abiiciunt animos, quam qui improbe tollunt : nullique ad calcandos alios paratiores, quam qui contumelias facere, accipiendo didicerunt. [3,29] XXIX. Dicenda haec fuerunt, ad contundendam insolentiam hominum ex fortuna pendentium, uindicandumque ius beneficii dandi a seruis, ut a filiis quoque uindicaretur. Quaeritur enim, an aliquando liberi maiora beneficia dare parentibus suis possint, quam acceperint? Illud conceditur, multos, filios maiores potentioresque exstitisse, quam parentes suos: aeque et illud meliores fuisse. Quod si constat, potest fieri ut meliora tribuerint, quum et fortuna illis maior esset, et melior uoluntas. « Quidquid, inquit, est, quod dat patri filius, utique minus est, quia hant ipsam dandi facultatem patri debet. Ita nunquam beneficio eius uincitur, cuius beneficium est ipsum, quod uincitur". Primum, quaedam initium ab aliis trahunt, et tamen initiis suis maiora sunt. Nec ideo aliquid non est maius eo quo coepit, quia non potuisset in tantum procedere, nisi coepisset. Nulla non res principia sua magno gradu transit. Semina omnium rerum causa sunt : et tamen minimae partes sunt eorum quae gignunt. Adspice Rhenum, adspice Euphratem, omnes denique inclytos amnes : quid sunt, si illos illic unde effluunt, aestimes? Quidquid est quo timentur, quo nominantur, in processu parauerunt. Tolle radicem, nemora non surgent; nec tanti montes uestientur. Adspice trabes, siue proceritatem aestimes, altissimas, siue crassitudinem spatiumque ramorum, latissime fusas: quantulum est his comparatum illud, quod radix tenui fibra complectitur ! Innituntur fundamentis suis templa, et illa urbis moenia : tamen quae in firmamentum totius operis iacta saut, latent. Idem in ceteris euenit ; principia sua semper sequens magnitudo obruit. Non potuissem quidquam consequi, nisi parentum beneficium antecessisset : sed non ideo quidquid consecutus sum, minus est eo sine quo consecutus non essem. Nisi me nutrix aluisset infantem, nihil eorum, quae consilio ac manu gero, facere potuissem, nec in hanc emergere nominis claritatem, quam ciuili ac militari industria merui : numquid tamen ideo maximis operibus praeferes nutricis officium? At quid interest, quum aeque sine patris beneficio, quam sine nutricis fomento, non potuerim ad ulteriora procedere? [3,30] XXX. Quod si initio meo quidquid iam possum debeo, cogita non esse initium mei patrem, ne auum quidem. Semper enim erit ulterius aliquid, ex quo originis proximae origo descendat. Atqui nemo dicet me plus debere ignotis, et ultra memoriam positis maioribus, quam patri : plus autem debeo, si hoc ipsum, quod genuit me pater meus, maioribus debet. Quidquid praestiti patri, etiamsi magnum est, infra aestimationem paterni muneris est, quia non essem, si non genuisset? Isto modo, etiamsi quis patrem meum aegrum ac moriturum sanauerit, nihil praestare ei potero, quod non beneficio eius minus sit; non enim genuisset me pater, ni sanatus esset. Sed uide ne illud uerius sit aestimari, an id quod potui, et id quod feci, meum sit, mearum uirium, meae uoluntatis. Illud quod natus sum, per se intuere quale sit : animaduertes exiguum et incertum, et boni malique communem materiam, sine dubio primum ad omnia gradum ; sed non ideo maiorem omnibus, quia primum. Seruaui patrem, et ad summam prouexi dignitatem, et principem urbis suae feci; nec tantum rebus a me gestis nobilitaui, sed ipsi quoque gerendarum ingentem ac facilem, nec tutam minus, quam gloriosam dedi materiam. Honores, opes, quidquid humanos ad se animos rapit, congessi; et quum supra omnes starem, infra illum steti. Dic nunc : Hoc ipsum, quod ista potuisti, patris munus est. Respondebo tibi : Est prorsus, si ad ista facienda nasci satis est; sed si ad bene uiuendum minima portio est uiuere, et id tribuisti, quod cum feris mihi et animalibus quibusdam minimis, quibusdam etiam foedissimis commune est ; noli tibi asserere, quod non ex tuis beneficiis, etiamsi non sine tuis, oritur. Puta me uitam pro uita reddidisse. Sic quoque munus tuum uici, quum ego dederim sentienti, quum sentiens me dare; quum uitam tibi non uoluptatis meae causa, aut certe per uoluptatem dederim; quum tanto maius sit retinere spiritum, quam accipere, quanto leuius mori ante mortis metum. [3,31] XXXI. Ego uitam dedi statim illa usuro : tu nescituro an uiueret : ego uitam dedi mortem timenti : tu uitam dedisti, ut mori possem ; ego uitam tibi dedi consummatam, perfectam : tu me expertem rationis genuisti, onus alienum. Vis scire, quam non sit magnum beneficium, uitam sic dare ? exposuisses : nempe iniuria erat genuisse. Quo quidem colligo minimum esse beneficium, patris matrisque concubitum, nisi accesserint alia quae prosequerentur hoc initium muneris, et aliis officiis ratum facerent. Non est bonum uiuere, sect bene uiuere. At bene uiuo : sed potui et male : ita hoc tantum est tuum, quod uiuo. Si uitam imputas mihi per se, nudam, egentem consilii, et id ut magnum bonum iactas, cogita te mihi imputare muscarum ac uermium bonum. Deinde, ut nihil aliud dicam, quam bonis artibus me studuisse, ut cursum ad rectum iter uitae dirigerem : in ipso beneficio tuo, maius quum quod dederas, recepisti. Tu enim me mihi rudem et imperitum dedisti : ego tibi filium, qualem genuisse gauderes. [3,32] XXXII. Aluit me pater. Si idem praesto, plus reddo : quia non tantum ali se, sed a filio ali gaudet, et maiorem ex animo meo, quum ex ipsa re, percipit uoluptatem. Illius alimenta ad corpus tantum meum peruenerunt. Quid, si quis in tantum processit, ut aut eloquentia per gentes enotesceret, aut iustitia, aut bellicis rebus, et patri quoque ingentem cireumfunderet famam, tenebrasque natalium suorum clara luce discuteret, non inaestimabile in parentes suos beneficium contulit? An quisquam Aristonem et Gryllum, nisi propter Xenophontem ac Platonem filios, nosset ? Sophroniscum Socrates exspirare non patitur. Ceteros enumerare longum est, qui uiuunt ob nullam causam aliam, quum quod illos liberorum eximia uirtus tradidit posteris. Utrum maius beneficium dedit M. Agrippae pater, ne post Agrippam quidem notus, an patri dedit Agrippa, nauali corona insignis, unicum adeptus inter dona militaria decus? qui tot in urbc maxima opera excitauit, quae et priorem magnificentiam uincerent, et nulla postea uincerentur? Utrum Octauias maius ullum beneficium dedit filio, an patri diuus Augustus, quamuis illum umbra adoptiui patris abscondit? Quantam cepisset uoluptatem, si illum, post debellata arma ciuilia, uidisset securae paci praesidentem, non agnoscens bonum suum, nec satis credens, quoties respexisset ad se, potuisse illum uirum in domo sua nasci! Quid nunc ceteros persequar, quos iam consumpsisset obliuio, nisi illos filiorum gloria e tenebris eruisset, et adhuc in luce retineret? Deinde quam quaeramus, non quis filius patri maiora beneficia reddiderit, quam a patre acceperat, sed an possit aliquis maiora reddere ; etiamsi quae retuli exempla nondum satisfaciunt, nec beneficia parentum suorum supermicant; capit tamen hoc natura, quod nondum ulla aetas tulit. Si singula paternorum meritorum magnitudinem exsuperare non possunt, plura in uuum congesta superabunt. [3,33] XXXIII. Seruauit in proelio patrem Scipio, et praetextatus in hostes equum concitauit : parum est, quod ut perueniret ad patrem, tot pericula maximos duces quum maxime prementia contempsit, tot oppositas diffcultates; quod ad primam pugnam exiturus tiro per ueteranorum corpora cucurrit ; quod annos suuos transiliuit : adiice, ut idem patrem reum defendat, et conspirationi inimicorum potentium eripiat; ut alterum illi consulatum, ac tertium, aliosque honores etiam consularibus concupiscendos congerat; ut pauperi raptas belli iure opes tradat; et, quod est militaribus uiris speciosissimum, diuitem illum spoliis etiam hostilibus faciat. Si adhuc parum est, adiice ut prouincias et extraordinaria imperia continuet; adiice ut dirutis maximis urbibus, Romani imperii sine aemulo ad ortus occasusque uenturi defensor, et conditor, maiorem nobilitatem nobili uiro adiiciat. Dic Scipionis patrem : dubium est, quin generandi uulgare beneficium uicerit eximia pietas et uirtus, ipsi urbi nescio utrum maius praesidium afferens, an decus? [3,34] XXXIV. Deinde, si hoc parum est, finge aliquem tormenta patris discussisse; finge in se transtulisse. Licet tibi in quantum uelis extendere beneficia filii, quum paternum munus et simplex sit, et facile ; sed et danti uoluptarium, quod necesse est, ille multis dederit, etiam quibus dedisse se nescit; in quo consortem habet, in quo spectauit legem patriam, praemia patrum, domus ac familiae perpetuitatem, omnia potius quam eum cui dabat. Quid si quis sapientiam consecutus, hanc patri tradiderit, etiam nunc disputabimus, an maius aliquid dederit, quam acceperat; quum uitam beatam patri reddiderit, acceperit tantum uitam? Sed patris, inquit, beneficium est, quidquid facis, quidquid praestare illi potes. Et praeceptoris mei, quod institutis liberalibus profeci. Ipsos tamen, qui tradiderunt illa, transcendimus ; utique eos, qui prima elementa docuerunt. Et quamuis sine illis nemo quidquam assequi posset, non tamen quantumcunque qui assecutus est, infra illos est; multum inter prima ac maxima interest. Nec ideo prima maximorum instar sunt, quia sine primis maxima esse non possunt. [3,35] XXXV. Iam tempus est quaedam ex nostra, ut ita dicam, moneta proferri. Qui id beneficium dedit, quo est aliud melius, potest uinci : pater dedit filio uitam; est autem aliquid uita melius: ita pater uinci potest, quia dedit beneficium, quo est aliquid melius. Etiam nunc, qui dedit alicui uitam, si semel et iterum liberatus est mortis periculo, maius accepit beneficium, quam dedit : pater autem uitam dedit : potest ergo, si saepius periculo mortis liberatus a filio fuerit, maius beneficium accipere, quam dedit. Qui beneficium accepit, maius accipit, quo magis eo indiget : magis autem indiget uita qui uiuit, quam qui natus non est, ut qui ne indigere quidem omnino possit, maius ergo beneficium accipit pater, si uitam a filio accepit, quam filius a patre, quod natus est. Patris beneficia uinci a filii beneficiis non possunt : quare? quia uitam accepit a patre, quam nisi accepisset, nulla dare beneficia potuisset. Hoc commune est patri cum omnibus, qui uitam dederunt alicui : non potuissent enim referre gratiam, nisi uitam accepissent. Ergo nec medico in maius gratia, referri potest; solet enim et medicus uitam dare; nec nautae, si naufragum sustulit. Atqui et horum et aliorum, qui aliquo modo nobis uitam dederunt beneficia uinci possunt : ergo et patrum possunt. Si quis mihi beneficium dedit, quod multorum beneficiis adiuuandum esset, ego autem beneficium illi dedi, quod nullius adiutorio egeret, maius dedi quam accepi: pater filio uitam dedit perituram, nisi multa accessissent, quae illam tuerentur : filius patri si dedit uitam, dedit eam, quae nullius desideraret auxilium, in hoc ut permaneret : ergo maius beneficium accepit a filio pater, qui uitam accepit, quam ipse illi dederat. [3,36] XXXVI. Haec non destruunt parentum uenerationem, nec deteriores illis liberos faciunt, immo etiam meliores ; natura enim gloriosa est uirtus, et anteire priores cupit. Alacrior erit pietas, si ad reddenda beneficia cum uincendi spe uenerit. Ipsis patribus id uolentibus laetisque contigerit; quoniam pleraque sunt, in quibus nostro bono uincimur. Unde certamen tam optabile, unde tantam felicitatem parentibus, ut fateantur se ipsos filiorum beneficiis impares ! Nisi hoc ita iudicamus, excusationem damus liberis : et illos segniores ad referendam gratiam facimus, quibus stimulos adiicere debemus, et dicere: "Hoc agite, optimi iuuenes ! proposita est inter parentes ac liberos honesta contentio, dederint maiora, an receperint. Non ideo uicerunt, quia occupauerunt. Sumite modo animum, qualem decet, et deficere nolite, ut uincatis optantes. Nec desunt tam pulchro certamin duces qui ad similia uos cohortentur, ac per uestigia sua ire ad uictoriam, saepe iam partam ex parentibus, iubeant". [3,37] XXXVII. Vicit Aeneas patrem, ipse eius in infantia leue tutumque gestamen, grauem senio, per media hostium agmina, et per cadentis circa se urbis ruinas ferens, quum complexus sacra ac penates deos religiosus senex non simplici uadentem sarcina premeret : tulit illum per ignes, et, quid non pietas potest ? pertulit, colendumque inter conditores Romani imperii posuit. Vicere Siculi iuuenes, quum Aetna maiore ui peragitata, in urbes, in agros, in magnam insulae partem effudisset incendium, uexerunt parentes suos. Discessisse creditum est ignes, et utrinque flamma recedente limitem adaptertum per quem transcurrerent iuuenes dignissimi qui magna tuto auderent. Vicit Antigonus, qui quum ingenti proelio superasset hostem, praemium belli ad patrem transtulit, et imperium illi Cypri tradidit. Hoc est regnum, nolle regnare, quum possis! Vicit patrem, imperiosum quidem, T- Manlius : qui quum ante ad tempus relegatus esset a patre, ob adolescentiam brutam ac hebetem, ad tribunum plebis, qui patri suo dixerat diem, uenit ; petitoque tempore, quod ille dederat, sperans fore proditorem parentis inuisi, et bene meruisse se de iuuene credebat, cuius exsilium pro grauissimo crimine inter alia Manlio obiiciebat, nactus adolescens secretum, stringit occultatum sinu ferrum, et: "Nisi iuras, inquit, te diem patri remissurum, hoc te gladio transfodiam. In tua potestate est, utro modo pater meus accusatorem non habeat". Iurauit tribunus : nec fefellit, et causam actionis remissae concioni reddidit. Nulli alii licuit impune tribunum in ordinem redigere. [3,38] XXXVIII. Alia ex aliis exempla sunt eorum, qui parentes suos periculis eripuerunt, qui ex infimo ad summum protulerunt, et e plebe aceruoque ignobili nunquam tacendos saeculis dederunt. Nulla ui uerborum, nulla ingenii facultate exprimi potest, quantum opus sit, quam laudabile, quamque nunquam a memoria hominum exiturum, posse hoc dicerc : "Parentibus meis parui, cessi: imperio eorum, siue aequum, siue iniquum ac durum fuit, obsequentem submissumque me praebui : ad hoc unum contumax fui, ne beneficiis uincerer". Certate, obsecro uos, et fusi quoque restituite aciem. Felices, qui uicerint: felices, qui uincentur! Quid eo adolescente praeclarius, qui sibi ipsi dicere poterit (neque enim fas est alteri dicere) : « Patrem meum beneficiis uici ? » Quid eo fortunatius sene, qui omnibus ubique praedicabit, a filio se suo beneficiis uictum ? Quid autem est felicius, quam sibi cedere? {{Liber |Ante = Liber II |AnteNomen = ../Liber II |Post = Liber IV |PostNomen = ../Liber IV }} </div>{{finis}} sxmfxxwchcmxu8z0cgrfj9zwb9bus2z 0 10953 265060 134419 2026-05-09T12:19:51Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De Beneficiis/Liber IV]] ad [[De beneficiis/Liber IV]] 134419 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De Beneficiis |OperaeWikiPagina= De Beneficiis |Annus= Saeculo I |Genera=philosophia |SubTitulus= Liber IV }} 204) 1 [1] Ex omnibus, quae tractavimus, Aebuti Liberalis, potest videri nihil tam necessarium aut magis, ut ait Sallustius, cum cura dicendum, quam quod in manibus est: an beneficium dare et in vicem gratiam referre per se res expetendae sint. [2] Inveniuntur, qui honesta in mercedem colant quibusque non placeat virtus gratuita; quae nihil habet in se magnificum, si quicquam venale. Quid enim est turpius, quam aliquem computare, quanti vir bonus sit, cum virtus nec lucro invitet nec absterreat damno adeoque neminem spe ac pollicitatione corrumpam ut contra impendere in se iubeat et saepius in ultro tributis sit? Calcatis ad illam utilitatibus eundum est; quocumque vocavit, quocumque misit, sine respectu rei familiaris, interdum etiam sine ulla sanguinis sui parsimonia vadendum nec umquam imperium eius detractandum. [3] " Quid consequar," inquit, " si hoc fortiter, si hoc grate fecero? " Quod feceris; nihil tibi extra promittitur. Si quid commodi forte obvenerit, inter accessiones numerabis. (206) Rerum honestarum pretium in ipsis est. Si honestum per se expetendum est, beneficium autem honestum est, non potest alia eius condicio esse, cum eadem natura sit. Per se autem expetendum esse honestum saepe et abunde probatum est. (206) 2 [1] In hac parte nobis pugna est cum Epicureis, delicata et umbratica turba in convivio suo philosophantium, apud quos virtus voluptatum ministra est, illis paret, illis deservit, illas supra se videt. " Non est," inquis, " voluptas sine virtute. " [2] Sed quare ante virtutem est? De ordine putas disputationem esse? De re tota et de potestate eius ambigitur. Non est virtus, si sequi potest; primae partes eius sunt, ducere debet, imperare, summo loco stare; tu illam iubes signum petere! " Quid," inquit, " tua refert? [3] Et ego sine virtute nego beatam vitam posse constare. Ipsam voluptatem, quam sequor, cui me emancipavi, remota illa improbo et damno. De hoc uno disputatur, utrum virtus summi boni causa sit an ipsa summum bonum. " Ut hoc unum quaeratur, ordinis tantum existimas mutationem? Ista vero confusio est et manifesta caecitas primis postrema praeferre. [4] Non indignor, quod post voluptatem ponitur virtus, sed quod omnino cum voluptate, contemptrix eius et (208) hostis et longissime ab illa resiliens, labori ac dolori familiarior, virilibus incommodis, quam isti effeminato bono. (208) 3 [1] Inserenda haec, mi Liberalis, fuerunt, quia beneficium, de quo nunc agitur, dare virtutis est et turpissimum id causa ullius alterius rei dare, quam ut datum sit. Nam si recipiendi spe tribueremus, locupletissimo cuique, non dignissimo daremus; nunc vero diviti importuno pauperem praeferimus. Non est beneficium, quod ad fortunam spectat. [2] Praeterea, si, ut prodessemus, sola nos invitaret utilitas, minime beneficia distribuere deberent, qui facillime possent, locupletes et potentes et reges aliena ope non indigentes; di vero tot munera, quae sine intermissione diebus ac noctibus fundunt, non darent; in omnia enim illis natura sua sufficit plenosque et tutos et inviolabiles praestat; nulli ergo beneficium dabunt, si una dandi causa est se intueri ae suum commodum. [3] Istud non beneficium, sed fenus est circumspicere, non ubi optime ponas, sed ubi quaestuosissime habeas, unde facillime tollas. Quod cum longe a dis remotum sit, sequitur, ut inliberales sint; nam si una beneficii dandi causa sit dantis utilitas, nulla autem ex nobis utilitas deo speranda est, nulla deo dandi beneficii causa est. (208) 4 [1] Scio, quid hoc loco respondeatur: " Itaque non dat deus beneficia, sed securus et neclegens nostri, aversus a mundo aliud agit aut, quae maxima Epicuro felicitas videtur, nihil agit, nec magis illum beneficia quam iniuriae tangunt. " [2] Hoc qui dicit, non exaudit precantium voces et undique sublatis in caelum manibus vota facientium privata ac publica; quod profecto non fieret, nec in hunc furorem omnes profecto mortales consensissent adloquendi surda numina et inefficaces deos, nisi nossemus illorum beneficia nunc oblata ultro, nunc orantibus data, magna, tempestiva, ingentes minas interventu suo solventia. [3] Quis est autem tam miser, tam neclectus, quis tam duro fato et in poenam genitus, ut non tantam deorum munificentiam senserit? Ipsos illos complorantes sortem suam et querulos circumspice: invenies non ex toto beneficiorum caelestium expertes, neminem esse, ad quem non aliquid ex illo benignissimo fonte manaverit. Parum est autem id, quod nascentibus ex aequo distribuitur? Ut quae secuntur inaequali dispensata mensura transeamus, parum dedit natura, cum se dedit? (212) 6 [1] Si pauca quis tibi donasset iugera, accepisse te diceres beneficium; immensa terrarum late patentium spatia negas esse beneficium? Si pecuniam tibi aliquis donaverit et arcam tuam, quoniam tibi id ma gnum videtur, impleverit, beneficium vocabis; tot metalla deus* defodit, tot flumina emisit terra, super quae decurrunt sola, aurum vehentia; argenti, aeris, (214) ferri immane pondus omnibus locis obrutum, cuius investigandi tibi facultatem dedit, ac latentium divitiarum in summa terra signa disposuit: negas te accepisse beneficium? [2] Si domus tibi donetur, in qua marmoris aliquid resplendeat et tectum nitidi us auro aut coloribus sparsum, non mediocre munus vocabis. Ingens tibi domicilium sine ullo incendii aut ruinae metu struxit, in quo vides non tenues crustas et ipsa, qua secantur, lamna gracili ores, sed integras lapidis pretiosissimi moles, sed totas variae distinctaeque materiae, cuius tu parvula frusta miraris, tectum vero aliter nocte, aliter interdiu fulgens: negas te ullum munus accepisse? [3] Et cum ista, quae habes, magno aestimes, quod est ingrati hominis, nulli debere te iudicas? Unde tibi istum, quem trahis, spiritum? Unde istam, per quam actus vitae tuae disponis atque ordinas, lucem? Unde sanguinem, cuius cursu vitalis continetur calor? Unde ista palatum tuum saporibus exquisitis ultra satietatem lacessentia? Unde haec irritamenta iam lassae voluptatis? Unde ista quies, in qua putrescis ac marces? [4] Nonne, si gratus es, dices: (216) Deus nobis haec otia fecit, namque erit ille mihi semper deus, illius aram saepe tener nostris ab ovilibus inbuet agnus, ille meas errare boves, ut cernis, et ipsum ludere, quae vellem, calamo permisit agresti. [5] Ille deus est, non qui paucas boves, sed qui per totum orbem armenta dimisit, qui gregibus ubique passim vagantibus pabulum praestat, qui pascua hibernis aestiva substituit, qui non calamo tantum cantare et agreste atque inconditum carmen ad aliquam tamen observationem modulari docuit, sed tot artes, tot vocum varietates, tot sonos alios spiritu nostro, alios externo cantus edituros commentus est. [6] Neque enim nostra ista, quae invenimus, dixeris, non magis, quam quod crescimus, quam quod ad constitutum temporum sua corpori officia respondent: nunc puerilium dentium lapsus, nunc ad surgentem iam aetatem et in robustiorem gradum transeuntem pubertas et ultimus ille dens surgenti iuventae terminum ponens. Insita sunt nobis omnium aetatium, omnium artium semina, magisterque ex occulto deus producit ingenia. (216) 7 [1] " Natura," inquit, " haec mihi praestat. " Non intellegis te, cum hoc dicis, mutare nomen deo? Quid enim aliud est natura quam deus et divina ratio toti mundo partibusque eius inserta? Quotiens voles, tibi licet aliter hunc auctorem rerum nostrarum (218) compellare; et Iovem illum Optimum ac Maximum rite dices et Tonantem et Statorem, qui non, ut historici tradiderunt, ex eo, quod post votum susceptum acies Romanorum fugientium stetit, sed quod stant beneficio eius omnia, stator stabilitorque est. Hunc eundem et Fatum si dixeris, non mentieris; [2] nam cum fatum nihil aliud sit, quam series implexa causarum, ille est prima omnium causa, ex qua ceterae pendent. Quaecumque voles, illi nomina proprie aptabis vim aliquam effectumque caelestium rerum continentia: tot appellationes eius possunt esse, quot munera. (218) 8 [1] Hunc et Liberum patrem et Herculem ac Mercurium nostri putant: Liberum patrem, quia omnium parens sit, cui primum inventa seminum vis est vitae* consultura per voluptatem; Herculem, quia vis eius invicta sit quandoque lassata fuerit operibus editis, in ignem recessura; Mercurium, quia ratio penes illum est numerusque et ordo et scientia. Quocumque te flexeris, ibi illum videbis occurrentem tibi; [2] nihil ab illo vacat, opus suum ipse implet. Ergo nihil agis, ingratissime mortalium, qui te negas deo debere, sed naturae, quia nec natura sine deo est nec deus sine natura, sed idem est utrumque, distat officio. [3] Si, quod a Seneca accepisses, Annaeo te debere diceres vel Lucio, non creditorem mutares, sed nomen, quoniam, sive praenomen eius sive nomen dixisses (220) sive cognomen, idem tamen ille esset. Sic nune naturam voca, fatum, fortunam; omnia eiusdem dei nomina sunt varie utentis sua potestate. Et iustitia, probitas, prudentia, fortitudo, frugalitas unius animi bona sunt; quidquid horum tibi placuit, animus placet. 220) 9 [1] Sed ne aliam disputationem ex obliquo habeam, plurima beneficia ac maxima in nos deus defert sine spe recipiendi, quoniam nec ille conlato eget nec nos ei quidquam conferre possumus; ergo beneficium per se expetenda res est. Una spectatur in eo accipientis utilitas; ad hanc accedamus sepositis commodis nostris. [2] " Dicitis," inquit, " diligenter eligendos, quibus beneficia demus, quia ne agricolae quidem semina harenis committant; quod si verum est, nostram utilitatem in beneficiis dandis sequimur, quemadmodum in arando serendoque; neque enim serere per se res expetenda est. Praeterea quaeritis, ubi et quomodo detis* beneficium, quod non esset faciendum, si per se beneficium dare expetenda res esset, quoniam, quocumque loco et quocumque modo daretur, beneficium erat. " [3] Honestum propter nullam aliam causam quam propter ipsum sequimur; tamen, etiam si nihil aliud sequendum est, quaerimus, quid* faciamus et quando et quemadmodum; per haec enim constat. Itaque, cum eligo, cui dem beneficium, id (222) ago, ut quandoque beneficium sit, quia, si turpi datur, nec honestum esse potest nec beneficium. (222) 10 [1] Depositum reddere per se res expetenda est; non tamen semper reddam nec quolibet loco nec quolibet tempore. Aliquando nihil interest, utrum infitier an palam reddam. Intuebor utilitatem eius, cui redditurus sum, et nociturum illi depositum negabo. Idem in beneficio faciam. [2] Videbo, quando dem, cui dem, quemadmodum, quare. Nihil enim sine ratione faciendum est; non est autem beneficium, nisi quod ratione datur, quoniam ratio omnis honesti comes est. Quam saepe hominum donationem suam inconsultam obiurgantium hane exaudimus vocem: [3] " Mallem perdidisse quam illi dedisse "! Turpissimum genus damni est inconsulta donatio multoque gravius male dedisse beneficium quam non recepisse; aliena enim culpa est, quod non recipimus; quod, cui daremus, non elegimus, nostra. [4] In electione nihil minus quam hoc, quod tu existimas, spectabo, a quo recepturus sim; elige enim eum, qui gratus, non qui redditurus sit, saepe autem et non redditurus gratus est et ingratus,* qui reddidit. [5] Ad animum tendit aestimatio mea; ideo locupletem sed (224) indignum praeteribo, pauperi viro bono dabo; erit enim in summa inopia gratus et, cum omnia illi deerunt, supererit animus. 1yqrzslhekl9qlkceykym9iigy61jit 265062 265060 2026-05-09T12:20:54Z Saumache 27923 265062 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De beneficiis |OperaeWikiPagina= De beneficiis |Annus= Saeculo I |Genera=philosophia |SubTitulus= Liber IV }} {{Liber |Ante = Liber III |AnteNomen = ../Liber III |Post = Liber V |PostNomen = ../Liber V }} [1] Ex omnibus, quae tractavimus, Aebuti Liberalis, potest videri nihil tam necessarium aut magis, ut ait Sallustius, cum cura dicendum, quam quod in manibus est: an beneficium dare et in vicem gratiam referre per se res expetendae sint. [2] Inveniuntur, qui honesta in mercedem colant quibusque non placeat virtus gratuita; quae nihil habet in se magnificum, si quicquam venale. Quid enim est turpius, quam aliquem computare, quanti vir bonus sit, cum virtus nec lucro invitet nec absterreat damno adeoque neminem spe ac pollicitatione corrumpam ut contra impendere in se iubeat et saepius in ultro tributis sit? Calcatis ad illam utilitatibus eundum est; quocumque vocavit, quocumque misit, sine respectu rei familiaris, interdum etiam sine ulla sanguinis sui parsimonia vadendum nec umquam imperium eius detractandum. [3] " Quid consequar," inquit, " si hoc fortiter, si hoc grate fecero? " Quod feceris; nihil tibi extra promittitur. Si quid commodi forte obvenerit, inter accessiones numerabis. (206) Rerum honestarum pretium in ipsis est. Si honestum per se expetendum est, beneficium autem honestum est, non potest alia eius condicio esse, cum eadem natura sit. Per se autem expetendum esse honestum saepe et abunde probatum est. (206) 2 [1] In hac parte nobis pugna est cum Epicureis, delicata et umbratica turba in convivio suo philosophantium, apud quos virtus voluptatum ministra est, illis paret, illis deservit, illas supra se videt. " Non est," inquis, " voluptas sine virtute. " [2] Sed quare ante virtutem est? De ordine putas disputationem esse? De re tota et de potestate eius ambigitur. Non est virtus, si sequi potest; primae partes eius sunt, ducere debet, imperare, summo loco stare; tu illam iubes signum petere! " Quid," inquit, " tua refert? [3] Et ego sine virtute nego beatam vitam posse constare. Ipsam voluptatem, quam sequor, cui me emancipavi, remota illa improbo et damno. De hoc uno disputatur, utrum virtus summi boni causa sit an ipsa summum bonum. " Ut hoc unum quaeratur, ordinis tantum existimas mutationem? Ista vero confusio est et manifesta caecitas primis postrema praeferre. [4] Non indignor, quod post voluptatem ponitur virtus, sed quod omnino cum voluptate, contemptrix eius et (208) hostis et longissime ab illa resiliens, labori ac dolori familiarior, virilibus incommodis, quam isti effeminato bono. (208) 3 [1] Inserenda haec, mi Liberalis, fuerunt, quia beneficium, de quo nunc agitur, dare virtutis est et turpissimum id causa ullius alterius rei dare, quam ut datum sit. Nam si recipiendi spe tribueremus, locupletissimo cuique, non dignissimo daremus; nunc vero diviti importuno pauperem praeferimus. Non est beneficium, quod ad fortunam spectat. [2] Praeterea, si, ut prodessemus, sola nos invitaret utilitas, minime beneficia distribuere deberent, qui facillime possent, locupletes et potentes et reges aliena ope non indigentes; di vero tot munera, quae sine intermissione diebus ac noctibus fundunt, non darent; in omnia enim illis natura sua sufficit plenosque et tutos et inviolabiles praestat; nulli ergo beneficium dabunt, si una dandi causa est se intueri ae suum commodum. [3] Istud non beneficium, sed fenus est circumspicere, non ubi optime ponas, sed ubi quaestuosissime habeas, unde facillime tollas. Quod cum longe a dis remotum sit, sequitur, ut inliberales sint; nam si una beneficii dandi causa sit dantis utilitas, nulla autem ex nobis utilitas deo speranda est, nulla deo dandi beneficii causa est. (208) 4 [1] Scio, quid hoc loco respondeatur: " Itaque non dat deus beneficia, sed securus et neclegens nostri, aversus a mundo aliud agit aut, quae maxima Epicuro felicitas videtur, nihil agit, nec magis illum beneficia quam iniuriae tangunt. " [2] Hoc qui dicit, non exaudit precantium voces et undique sublatis in caelum manibus vota facientium privata ac publica; quod profecto non fieret, nec in hunc furorem omnes profecto mortales consensissent adloquendi surda numina et inefficaces deos, nisi nossemus illorum beneficia nunc oblata ultro, nunc orantibus data, magna, tempestiva, ingentes minas interventu suo solventia. [3] Quis est autem tam miser, tam neclectus, quis tam duro fato et in poenam genitus, ut non tantam deorum munificentiam senserit? Ipsos illos complorantes sortem suam et querulos circumspice: invenies non ex toto beneficiorum caelestium expertes, neminem esse, ad quem non aliquid ex illo benignissimo fonte manaverit. Parum est autem id, quod nascentibus ex aequo distribuitur? Ut quae secuntur inaequali dispensata mensura transeamus, parum dedit natura, cum se dedit? (212) 6 [1] Si pauca quis tibi donasset iugera, accepisse te diceres beneficium; immensa terrarum late patentium spatia negas esse beneficium? Si pecuniam tibi aliquis donaverit et arcam tuam, quoniam tibi id ma gnum videtur, impleverit, beneficium vocabis; tot metalla deus* defodit, tot flumina emisit terra, super quae decurrunt sola, aurum vehentia; argenti, aeris, (214) ferri immane pondus omnibus locis obrutum, cuius investigandi tibi facultatem dedit, ac latentium divitiarum in summa terra signa disposuit: negas te accepisse beneficium? [2] Si domus tibi donetur, in qua marmoris aliquid resplendeat et tectum nitidi us auro aut coloribus sparsum, non mediocre munus vocabis. Ingens tibi domicilium sine ullo incendii aut ruinae metu struxit, in quo vides non tenues crustas et ipsa, qua secantur, lamna gracili ores, sed integras lapidis pretiosissimi moles, sed totas variae distinctaeque materiae, cuius tu parvula frusta miraris, tectum vero aliter nocte, aliter interdiu fulgens: negas te ullum munus accepisse? [3] Et cum ista, quae habes, magno aestimes, quod est ingrati hominis, nulli debere te iudicas? Unde tibi istum, quem trahis, spiritum? Unde istam, per quam actus vitae tuae disponis atque ordinas, lucem? Unde sanguinem, cuius cursu vitalis continetur calor? Unde ista palatum tuum saporibus exquisitis ultra satietatem lacessentia? Unde haec irritamenta iam lassae voluptatis? Unde ista quies, in qua putrescis ac marces? [4] Nonne, si gratus es, dices: (216) Deus nobis haec otia fecit, namque erit ille mihi semper deus, illius aram saepe tener nostris ab ovilibus inbuet agnus, ille meas errare boves, ut cernis, et ipsum ludere, quae vellem, calamo permisit agresti. [5] Ille deus est, non qui paucas boves, sed qui per totum orbem armenta dimisit, qui gregibus ubique passim vagantibus pabulum praestat, qui pascua hibernis aestiva substituit, qui non calamo tantum cantare et agreste atque inconditum carmen ad aliquam tamen observationem modulari docuit, sed tot artes, tot vocum varietates, tot sonos alios spiritu nostro, alios externo cantus edituros commentus est. [6] Neque enim nostra ista, quae invenimus, dixeris, non magis, quam quod crescimus, quam quod ad constitutum temporum sua corpori officia respondent: nunc puerilium dentium lapsus, nunc ad surgentem iam aetatem et in robustiorem gradum transeuntem pubertas et ultimus ille dens surgenti iuventae terminum ponens. Insita sunt nobis omnium aetatium, omnium artium semina, magisterque ex occulto deus producit ingenia. (216) 7 [1] " Natura," inquit, " haec mihi praestat. " Non intellegis te, cum hoc dicis, mutare nomen deo? Quid enim aliud est natura quam deus et divina ratio toti mundo partibusque eius inserta? Quotiens voles, tibi licet aliter hunc auctorem rerum nostrarum (218) compellare; et Iovem illum Optimum ac Maximum rite dices et Tonantem et Statorem, qui non, ut historici tradiderunt, ex eo, quod post votum susceptum acies Romanorum fugientium stetit, sed quod stant beneficio eius omnia, stator stabilitorque est. Hunc eundem et Fatum si dixeris, non mentieris; [2] nam cum fatum nihil aliud sit, quam series implexa causarum, ille est prima omnium causa, ex qua ceterae pendent. Quaecumque voles, illi nomina proprie aptabis vim aliquam effectumque caelestium rerum continentia: tot appellationes eius possunt esse, quot munera. (218) 8 [1] Hunc et Liberum patrem et Herculem ac Mercurium nostri putant: Liberum patrem, quia omnium parens sit, cui primum inventa seminum vis est vitae* consultura per voluptatem; Herculem, quia vis eius invicta sit quandoque lassata fuerit operibus editis, in ignem recessura; Mercurium, quia ratio penes illum est numerusque et ordo et scientia. Quocumque te flexeris, ibi illum videbis occurrentem tibi; [2] nihil ab illo vacat, opus suum ipse implet. Ergo nihil agis, ingratissime mortalium, qui te negas deo debere, sed naturae, quia nec natura sine deo est nec deus sine natura, sed idem est utrumque, distat officio. [3] Si, quod a Seneca accepisses, Annaeo te debere diceres vel Lucio, non creditorem mutares, sed nomen, quoniam, sive praenomen eius sive nomen dixisses (220) sive cognomen, idem tamen ille esset. Sic nune naturam voca, fatum, fortunam; omnia eiusdem dei nomina sunt varie utentis sua potestate. Et iustitia, probitas, prudentia, fortitudo, frugalitas unius animi bona sunt; quidquid horum tibi placuit, animus placet. 220) 9 [1] Sed ne aliam disputationem ex obliquo habeam, plurima beneficia ac maxima in nos deus defert sine spe recipiendi, quoniam nec ille conlato eget nec nos ei quidquam conferre possumus; ergo beneficium per se expetenda res est. Una spectatur in eo accipientis utilitas; ad hanc accedamus sepositis commodis nostris. [2] " Dicitis," inquit, " diligenter eligendos, quibus beneficia demus, quia ne agricolae quidem semina harenis committant; quod si verum est, nostram utilitatem in beneficiis dandis sequimur, quemadmodum in arando serendoque; neque enim serere per se res expetenda est. Praeterea quaeritis, ubi et quomodo detis* beneficium, quod non esset faciendum, si per se beneficium dare expetenda res esset, quoniam, quocumque loco et quocumque modo daretur, beneficium erat. " [3] Honestum propter nullam aliam causam quam propter ipsum sequimur; tamen, etiam si nihil aliud sequendum est, quaerimus, quid* faciamus et quando et quemadmodum; per haec enim constat. Itaque, cum eligo, cui dem beneficium, id (222) ago, ut quandoque beneficium sit, quia, si turpi datur, nec honestum esse potest nec beneficium. (222) 10 [1] Depositum reddere per se res expetenda est; non tamen semper reddam nec quolibet loco nec quolibet tempore. Aliquando nihil interest, utrum infitier an palam reddam. Intuebor utilitatem eius, cui redditurus sum, et nociturum illi depositum negabo. Idem in beneficio faciam. [2] Videbo, quando dem, cui dem, quemadmodum, quare. Nihil enim sine ratione faciendum est; non est autem beneficium, nisi quod ratione datur, quoniam ratio omnis honesti comes est. Quam saepe hominum donationem suam inconsultam obiurgantium hane exaudimus vocem: [3] " Mallem perdidisse quam illi dedisse "! Turpissimum genus damni est inconsulta donatio multoque gravius male dedisse beneficium quam non recepisse; aliena enim culpa est, quod non recipimus; quod, cui daremus, non elegimus, nostra. [4] In electione nihil minus quam hoc, quod tu existimas, spectabo, a quo recepturus sim; elige enim eum, qui gratus, non qui redditurus sit, saepe autem et non redditurus gratus est et ingratus,* qui reddidit. [5] Ad animum tendit aestimatio mea; ideo locupletem sed (224) indignum praeteribo, pauperi viro bono dabo; erit enim in summa inopia gratus et, cum omnia illi deerunt, supererit animus. {{Liber |Ante = Liber III |AnteNomen = ../Liber III |Post = Liber V |PostNomen = ../Liber V }} ple9mdn3otreom4x91rd5x48c6uv7qm 0 17741 265185 130444 2026-05-10T11:02:44Z Saumache 27923 265185 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus= In Vergilii [[Aeneis|Aeneidem]] commentarii |OperaeWikiPagina= In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus= circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus= |Genera=Critica litterarum |Editio=1884, Lipsiae; [[w:de:Georg Thilo|Georg Thilo]] |Fons=[https://archive.org/details/invergiliicarmin04servuoft/page/1/mode/1up?view=theater Liber I], [https://archive.org/details/invergiliicarmin01servuoft/page/574/mode/1up?view=theater Liber II] (partim) }} <div class=text> ===INDEX=== *[[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum primum commentarius|In librum I commentarius]] *[[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum secundum commentarius|In librum II commentarius]] *[[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum tertium commentarius|In librum III commentarius]] *[[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum quartum commentarius|In librum IV commentarius]] *[[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum quintum commentarius|In librum V commentarius]] *[[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum sextum commentarius|In librum VI commentarius]] *[[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum septimum commentarius|In librum VII commentarius]] *[[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum octavum commentarius|In librum VIII commentarius]] *[[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum nonum commentarius|In librum IX commentarius]] *[[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum decimum commentarius|In librum X commentarius]] *[[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum undecimum commentarius|In librum XI commentarius]] *[[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum duodecimum commentarius|In librum XII commentarius]] </div> {{Intraincepti |w= In Vergilii Aeneidem commentarii |q= In Vergilii Aeneidem commentarii |commons= |b= <!-- Vicilibri --> |wikt= <!-- Victionarium --> |m= <!-- Meta --> |wikispecies= <!-- Vicispecies --> |n= <!-- Vicinuntii --> }} {{finis}} d3wur8b8h6b8b8ga3a84txgj1yq4f9n 265208 265185 2026-05-10T11:43:18Z Saumache 27923 /* INDEX */ 265208 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus= In Vergilii [[Aeneis|Aeneidem]] commentarii |OperaeWikiPagina= In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus= circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus= |Genera=Critica litterarum |Editio=1884, Lipsiae; [[w:de:Georg Thilo|Georg Thilo]] |Fons=[https://archive.org/details/invergiliicarmin04servuoft/page/1/mode/1up?view=theater Liber I], [https://archive.org/details/invergiliicarmin01servuoft/page/574/mode/1up?view=theater Liber II] (partim) }} <div class=text> ===INDEX=== *[[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber I|In librum I commentarius]] *[[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber II|In librum II commentarius]] *[[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber III|In librum III commentarius]] *[[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber IV|In librum IV commentarius]] *[[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber V|In librum V commentarius]] *[[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber VI|In librum VI commentarius]] *[[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber VII|In librum VII commentarius]] *[[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber VIII|In librum VIII commentarius]] *[[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber IX|In librum IX commentarius]] *[[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber X|In librum X commentarius]] *[[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber XI|In librum XI commentarius]] *[[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber XII|In librum XII commentarius]] </div> {{Intraincepti |w= In Vergilii Aeneidem commentarii |q= In Vergilii Aeneidem commentarii |commons= |b= <!-- Vicilibri --> |wikt= <!-- Victionarium --> |m= <!-- Meta --> |wikispecies= <!-- Vicispecies --> |n= <!-- Vicinuntii --> }} {{finis}} 5kmjn5oghpb1lbiv75xi6mdw1su1i4z 0 17742 265081 130443 2026-05-09T12:55:36Z Saumache 27923 265081 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos librum primum commentarius }} <div class="text"> {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post=Commentarius II |PostNomen=In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum secundum commentarius }} Pr- In exponendis auctoribus haec consideranda sunt: poetae uita, titulus operis, qualitas carminis, scribentis intentio, numerus librorum, ordo librorum, explanatio. Vergilii haec uita est. patre Vergilio matre Magia fuit; ciuis Mantuanus, quae ciuitas est Venetiae. diuersis in locis operam litteris dedit; nam et Cremonae et Mediolani et Neapoli studuit. adeo autem uerecundissimus fuit, ut ex moribus cognomen acceperit; nam dictus est Parthenias. omni uita probatus uno tantum morbo laborabat; nam inpatiens libidinis fuit. primum ab hoc distichon factum est in Ballistam latronem : Monte sub hoc lapidum tegitur Ballista sepultus : nocte die tutum carpe uiator iter. scripsit etiam septem siue octo libros hos : Cirin Aetnam Culicem Priapeia Catalepton Epigrammata Copam Diras. postea ortis bellis ciuilibus inter Antonium et Augustum, Augustus uictor Cremonensium agros, quia pro Antonio senserant, dedit militibus suis. qui cum non sufficerent, his addidit agros Mantuanos, sublatos non propter ciuium culpam, sed propter uicinitatem Cremonensium: unde ipse in bucolicis "Mantua uae miserae nimium uicina Cremonae". amissis ergo agris Romam uenit et usus patrocinio Pollionis et Maecenatis solus agrum quem amiserat meruit. tunc ei proposuit Pollio ut carmen bucolicum scriberet, quod eum constat triennio scripsisse et emendasse. item proposuit Maecenas Georgica, quae scripsit emendauitque septem annis. postea ab Augusto Aeneidem propositam scripsit annis undecim, sed nec emendauit nec edidit: unde eam moriens praecepit incendi. Augustus uero, ne tantum opus periret, Tuccam et Varium hac lege iussit emendare, ut superflua demerent, nihil adderent tamen: unde et semiplenos eius inuenimus uersiculos, ut "hic cursus fuit", et aliquos detractos, ut in principio; nam ab armis non coepit, sed sic : Ille ego, qui quondam gracili modulatus auena carmen, et egressus siluis uicina coegi ut quamuis auido parerent arua colono, gratum opus agricolis, at nunc horrentia Martis arma uirumque cano. et in secundo hos uersus constat esse detractos : aut ignibus aegra dedere. iamque adeo super unus eram, cum limina Vestae seruantem et tacitam secreta in sede latentem Tyndarida aspicio; dant clara incendia lucem erranti passimque oculos per cuncta ferenti. illa sibi infestos euersa ob Pergama Teucros et Danaum poenam et deserti coniugis iras praemetuens, Troiae et patriae communis erinys, abdiderat sese atque aris inuisa sedebat. exarsere ignes animo; subit ira cadentem ulcisci patriam et sceleratas sumere poenas. 'scilicet haec Spartam incolumis patriasque Mycenas aspiciet, partoque ibit regina triumpho, coniugiumque domumque patres natosque uidebit, Iliadum turba et Phrygiis comitata ministris? occiderit ferro Priamus? Troia arserit igni? Dardanium totiens sudarit sanguine litus? non ita. namque etsi nullum memorabile nomen feminea in poena est, habet haec uictoria laudem : extinxisse nefas tamen et sumpsisse merentis laudabor poenas, animumque explesse iuuabit ultricis famam et cineres satiasse meorum.' talia iactabam et furiata mente ferebar, cum mihi se non ante alias. - - titulus est Aeneis, deriuatiuum nomen ab Aenea, ut a Theseo Theseis. sic Iuuenalis "uexatus totiens rauci Theseide Codri". qualitas carminis patet; nam est metrum heroicum et actus mixtus, ubi et poeta loquitur et alios inducit loquentes. est autem heroicum quod constat ex diuinis humanisque personis, continens uera cum fictis; nam Aeneam ad Italiam uenisse manifestum est, Venerem uero locutam cum Ioue missumue Mercurium constat esse conpositum. est autem stilus grandiloquus, qui constat alto sermone magnisque sententiis. scimus enim tria esse genera dicendi, humile medium grandiloquum. intentio Vergilii haec est, Homerum imitari et Augustum laudare a parentibus; namque est filius Atiae, quae nata est de Iulia, sorore Caesaris, Iulius autem Caesar ab Iulo Aeneae originem ducit, ut confirmat ipse Vergilius a "magno demissum nomen Iulo". de numero librorum nulla hic quaestio est, licet in aliis inueniatur auctoribus; nam Plautum alii dicunt unam et uiginti fabulas scripsisse, alii quadraginta, alii centum. ordo quoque manifestus est, licet quidam superflue dicant secundum primum esse, tertium secundum, et primum tertium, ideo quia primo Ilium concidit, post errauit Aeneas, inde ad Didonis regna peruenit, nescientes hanc esse artem poeticam, ut a mediis incipientes per narrationem prima reddamus et non numquam futura praeoccupemus, ut per uaticinationem: quod etiam Horatius sic praecepit in arte poetica "ut iam nunc dicat iam nunc debentia dici, pleraque differat et praesens in tempus omittat": unde constat perite fecisse Vergilium. sola superest explanatio, quae in sequenti expositione probabitur. haec quantum ad Aeneidem pertinet dixisse sufficiat, nam bucolicorum et georgicorum alia ratio est. sciendum praeterea est quod, sicut nunc dicturi thema proponimus, ita ueteres incipiebant carmen a titulo carminis sui, ut puta "arma uirumque cano", Lucanus "Bella per Emathios", Statius "Fraternas acies alternaque regna". 1.1. ARMA multi uarie disserunt cur ab armis Vergilius coeperit, omnes tamen inania sentire manifestum est, cum eum constet aliunde sumpsisse principium, sicut in praemissa eius uita monstratum est. per 'arma' autem bellum significat, et est tropus metonymia. nam arma quibus in bello utimur pro bello posuit, sicut toga qua in pace utimur pro pace ponitur, ut Cicero "cedant arma togae", id est bellum paci. alii ideo 'arma' hoc loco proprie dicta accipiunt, primo quod fuerint uictricia, secundo quod diuina, tertio quod prope semper armis uirum subiungit, ut "arma uirumque ferens" et "arma acri facienda uiro". 1.2. ARMA VIRUMQUE figura usitata est ut non eo ordine respondeamus quo proposuimus; nam prius de erroribus Aeneae dicit, post de bello. hac autem figura etiam in prosa utimur. sic Cicero in Verrinis "nam sine ullo sumptu nostro coriis, tunicis frumentoque suppeditato maximos exercitus nostros uestiuit, aluit, armauit". non nulli autem hyperbaton putant, ut sit sensus talis 'arma uirumque cano, genus unde Latinum Albanique patres atque altae moenia Romae', mox illa reuoces 'Troiae qui primus ab oris'; sic enim causa operis declaratur, cur cogentibus fatis in Latium uenerit. et est poeticum principium professiuum 'arma uirumque cano', inuocatiuum 'Musa mihi causas memora', narratiuum 'urbs antiqua fuit'. et professiuum quattuor modis sumpsit: a duce 'arma uirumque cano', ab itinere 'Troiae qui primus ab oris', a bello 'multa quoque et bello passus', a generis successu 'genus unde Latinum'. 1.3. VIRUM quem non dicit, sed circumstantiis ostendit Aeneam. et bene addidit post 'arma' 'uirum', quia arma possunt et aliarum artium instrumenta dici, ut "Cerealiaque arma". 1.4. CANO polysemus sermo est. tria enim significat: aliquando laudo, ut "regemque canebant"; aliquando diuino, ut "ipsa canas oro"; aliquando canto, ut in hoc loco. nam proprie canto significat, quia cantanda sunt carmina. 1.5. TROIAE Troia regio est Asiae, Ilium ciuitas Troiae; plerumque tamen usurpant poetae et pro ciuitate uel regionem uel prouinciam ponunt, ut Iuuenalis "et flammis Asiam ferroque cadentem". Probus ait Troiam Graios et Aiax non debere per unam i scribi. 1.6. QUI PRIMUS quaerunt multi, cur Aeneam primum ad Italiam uenisse dixerit, cum paulo post dicat Antenorem ante aduentum Aeneae fundasse ciuitatem. constat quidem, sed habita temporum ratione peritissime Vergilius dixit. namque illo tempore, quo Aeneas ad Italiam uenit, finis erat Italiae usque ad Rubiconem fluuium: cuius rei meminit Lucanus et Gallica certus limes ab Ausoniis disterminat arua colonis. unde apparet Antenorem non ad Italiam uenisse, sed ad Galliam cisalpinam, in qua Venetia est. postea uero promotis usque ad Alpes Italiae finibus, nouitas creauit errorem. plerique tamen quaestionem hanc uolunt ex sequentibus solui, ut uideatur ob hoc addidisse Vergilius 'ad Lauina litora', ne significaret Antenorem. melior tamen est superior expositio. 1.7. PRIMUS {ergo} non ante quem nemo, sed post quem nullus, ⟨ut⟩ "tuque o, cui prima furentem fundit equum magno tellus percussa tridenti et hic mihi responsum primus dedit". uel laudatiue 'primus', ut "primam qui legibus urbem fundabit, Curibus paruis". 1.8. AB ORIS speciem pro genere; nam oras terras generaliter debemus accipere. sane praepositionem mutauit, nam 'ex oris' melius potuit dicere. 2.1. ITALIAM ars quidem hoc exigit, ut nominibus prouinciarum praepositiones addamus, ciuitatum numquam. tamen plerumque peruerso ordine lectum est; nam ecce hoc loco detraxit prouinciae praepositionem dicens 'Italiam uenit' pro ad Italiam uenit. Tullius in Verrinis "ea die Verres ad Messanam uenit" pro Messanam uenit. sane sciendum est usurpari ab auctoribus, ut uel addant uel detrahant praepositiones; namque ait Vergilius "siluis te, Tyrrhene, feras agitare putasti" pro in siluis. ut ergo illic detraxit loco praepositionem, sic hic prouinciae. et est figura. Italia autem pars Europae est. Italus enim rex Siculorum profectus de Sicilia uenit ad loca, quae sunt iuxta Tiberim, et ex nomine suo appellauit Italiam. ibi autem habitasse Siculos ubi est Laurolauinium, manifestum est, sicut ipse alio loco dicit "Siculi ueteresque Sicani et gentes uenere Sicanae saepius". sane 'Italiam' i contra naturam producta est, cum sit natura breuis. 2.2. FATO PROFUGUS 'fato' ad utrumque pertinet, et quod fugit, et quod ad Italiam uenit. et bene addidit 'fato', ne uideatur aut causa criminis patriam deseruisse, aut noui imperii cupiditate. profugus autem proprie dicitur qui procul a sedibus suis uagatur, quasi porro fugatus. multi tamen ita definiunt, ut profugos eos dicant qui exclusi necessitate de suis sedibus adhuc uagantur, et simul atque inuenerint sedes, non dicantur profugi, sed exules. sed utrumque falsum est. nam et profugus lectus est qui iam sedes locauit, ut in Lucano "profugique a gente uetusta Gallorum Celtae miscentes nomen Hiberis", et exul qui adhuc uagatur, ut in Sallustio "qui nullo certo exilio uagabantur": adeo exilium est ipsa uagatio. quidam hic 'profugus' participium uolunt. sane non otiose fato profugum dicit Aeneam, uerum ex disciplina Etruscorum. est enim in libro qui inscribitur litterae iuris Etruriae scriptum uocibus Tagae, "eum qui genus a periuris duceret, fato extorrem et profugum esse debere". porro a Laomedonte periuro genus ducit Aeneas, siquidem alibi ait "satis iam pridem sanguine nostro Laomedonteae luimus periuria Troiae". 2.3. LAVINAQUE VENIT LITORA haec ciuitas tria habuit nomina. nam primum Lauinum dicta est a Lauino, Latini fratre; postea Laurentum a lauro inuenta a Latino, dum adepto imperio post fratris mortem ciuitatem augeret; postea Lauinium a Lauinia, uxore Aeneae. ergo 'Lauina' legendum est, non 'Lauinia', quia post aduentum Aeneae Lauinium nomen accepit, et aut Lauinum debuit dicere, sicut dixit, aut Laurentum. quamuis quidam superfluo esse prolepsin uelint. sane bene addidit 'Lauina', ut ostenderet ad quam partem Italiae uenisset Aeneas, quia et multi alii eo tempore ad Italiam uenerant, ut Capys, qui Capuam, Polites, qui Politorium condiderunt. 3.1. LITORA Laurolauinium constat octo milibus a mari remotam. nec nos debet fallere quia dixit 'Lauina litora'. litus enim dicitur terra quoque mari uicina, sicut ipse Vergilius in quarto "cui litus arandum", cum per naturam litus arari non possit. ergo scire debemus, litus posse et terram dici. Fabius Maximus annalium primo "tum Aeneas aegre patiebatur in eum deuenisse agrum, macerrimum litorosissimumque". 3.2. MULTUM ILLE 'multille' conlisio est. et 'ille' hoc loco abundat; est enim interposita particula propter metri necessitatem, ut stet uersus: nam si detrahas 'ille', stat sensus; 'qui primus' enim ad omnia possumus trahere. sic alio loco "nunc dextra ingeminans ictus, nunc ille sinistra". est autem archaismos. aut certe 'ille', quia haec particula more antiquo aut nobilitati aut magnitudini dabatur, ut "ac uelut ille canum et saucius ille". 3.3. ET TERRIS IACTATUS fatigatus est enim apud Thraciam monstro illo, quod e tumulo Polydori sanguis emanauit, apud Cretam pestilentia, apud Strophadas insulas Harpyiis, tempestate uero et in primo et in tertio. iactamur autem in mari fluctibus, fatigamur in terris. et bene duorum elementorum mala uno sermone conplexus est. 3.4. ET ALTO modo mari, quia nauigans Scyllam et Polyphemum effugit, perditus etiam est Orontes, amissus Palinurus et Misenus. altum tamen sciendum est quod et superiorem, ut "Maia genitum demittit ex alto" et inferiorem altitudinem significat; namque mensurae nomen est altitudo. 4.1. VI SUPERUM uiolentia deorum, secundum Homerum, qui dicit a Iunone rogatos esse deos in odium Troianorum: quod et Vergilius tetigit dicens "uos quoque Pergameae iam fas est parcere genti, dique deaeque omnes". latenter autem defendit hac ratione Troianos, quod non suo merito eos insequebantur numina, sed Iunonis inpulsu. multi 'ui superum' posse accipi dicunt Irim Aeolum Iuturnam Iunonem, sed melius iudicant, ui quam superi habent. 4.2. SAEVAE cum a iuuando dicta sit Iuno, quaerunt multi, cur eam dixerit saeuam, et putant temporale esse epitheton, quasi saeua circa Troianos, nescientes quod saeuam dicebant ueteres magnam. sic Ennius "induta fuit saeua stola". item Vergilius cum ubique pium inducat Aeneam, ait "maternis saeuus in armis Aeneas", id est magnus. 4.3. MEMOREM IUNONIS OB IRAM constat multa in auctoribus inueniri per contrarium significantia: pro actiuis passiua, ut "pictis bellantur Amazones armis"; pro passiuis actiua, ut "populatque ingentem farris aceruum". et haec uarietas uel potius contrarietas inuenitur etiam in aliis partibus orationis, ut sit aduerbium pro aduerbio, ut est "hoc tunc ignipotens caelo descendit ab alto" pro huc; et in participio, ut "et qua uectus Abas" pro qua uehebatur; et in nomine, ut 'memorem Iunonis ob iram' non quae meminerat, sed quae in memoria erat. de his autem haec tantum quae lecta sunt ponimus nec ad eorum exemplum alia formamus. sane memor apud ueteres non tantum dicebatur g-ho g-memnehmenos, sed etiam g-ho g-mnehmon. et hoc per confusionem uerbi et nominis; nam 'memorem' est uerbi significatio, cum non sit nomen. 5.1. MULTA QUOQUE ET BELLO PASSUS hoc ad posteriores sex pertinet libros. sane duas coniunctiones separatas naturaliter nemo coniungit. sed hoc plerumque a poetis causa metri fit. ergo hic una uacat, sicut alio loco "dixitque et proelia uoce diremit". Sallustius "tyrannumque et Cinnam". 5.2. BELLO PASSUS contra Turnum. 5.3. DUM CONDERET URBEM tres hic sunt significationes. aut enim Troiam dicit, quam ut primum in Italiam uenit, fecit Aeneas, de qua ait "castrorum in morem pinnis atque aggere cingit" et alio loco Mercurius "nec te Troia capit" - Troiam autem dici quam primum fecit Aeneas, et Liuius in primo et Cato in originibus testantur - dum enim haec fieret, ab agrestibus propter uulneratum ceruum regium mota sunt bella: aut Laurolauinium, et significat 'dum' donec; tam diu enim dimicauit quam diu ad tempus faciendae ciuitatis ueniret, id est donec Turnus occumberet: aut Romam, et est sensus dummodo conderet urbem. {aut Troiam aut Laurolauinium aut Romam significat.} 6.1. INFERRETQUE DEOS LATIO Latium duplex est, unum a Tiberi usque ad Fundos, aliud inde usque ad Vulturnum. denique ipse dixit "ueteresque Latini" ideo quia scit esse etiam nouos, id est a Fundis usque ad Vulturnum. Latium autem dictum est, quod illic Saturnus latuerit. Saufeius Latium dictum ait, quod ibi latuerant incolae, qui quoniam in cauis montium uel occultis cauentes sibi a feris beluis uel a ualentioribus uel a tempestatibus habitauerint Cascei uocati sunt, quos posteri Aborigines cognominarunt, quoniam aliis ortos esse recognoscebant. ex quibus Latinos etiam dictos. 6.2. INFERRETQUE DEOS LATIO hoc est in Latium. et est figura usitata apud Vergilium. quod enim per accusatiuum cum praepositione dicimus ille per datiuum ponit sine praepositione, sicut alibi "it clamor caelo" pro in caelum. 'deos' uero utrum penates, ut "talibus attonitus uisis et uoce deorum", an se et Ascanium et posteros suos, de quibus dictum est "dis genite et geniture deos"? 6.3. GENUS UNDE LATINUM si iam fuerunt Latini et iam Latium dicebatur, contrarium est quod dicit ab Aenea Latinos originem ducere. prima est iucunda absolutio, ut 'unde' non referas ad personam, sed ad locum; namque 'unde' aduerbium est de loco, non de ductu a persona. tamen Cato in originibus hoc dicit, cuius auctoritatem Sallustius sequitur in bello Catilinae, "primo Italiam tenuisse quosdam qui appellabantur Aborigines. hos postea aduentu Aeneae Phrygibus iunctos Latinos uno nomine nuncupatos". ergo descendunt Latini non tantum a Troianis, sed etiam ab Aboriginibus. est autem uera expositio haec. nouimus quod uicti uictorum nomen accipiunt. potuit ergo uictore Aenea perire nomen Latinum. sed uolens sibi fauorem Latii conciliare nomen Latinum non solum illis non sustulit, sed etiam Troianis inposuit. merito ergo illi tribuit quod in ipso fuerat ut posset perire. unde et ipse inducit in duodecimo libro rogantem Iunonem, ne pereat nomen Latinum. item in execratione Didonis legimus "nec cum se sub leges pacis iniquae tradiderit"; iniqua enim pax est in qua nomen amittit ille qui uicit. sed ueteres 'unde' etiam ad personam adplicabant, ita ut ad omne genus, ad omnem numerum iungerent, ut hoc loco 'genus unde Latinum' masculino generi et numero singulari iunxit, alibi ⟨ad⟩ genus femininum et numerum pluralem refert, ut "nymphae, Laurentes nymphae, genus amnibus unde est", sicut 'hinc' particulam, cum sit loci aduerbium, Terentius uetuste ad personam transtulit "sed eccum Syrum incedere uideo: hinc iam scibo quid siet". 7.1. ALBANIQUE PATRES Albam ab Ascanio conditam constat, sed a quo incertum est, utrum a Creusae an a Lauiniae filio: de qua re etiam Liuius dubitat. hanc autem cum euertisset Tullus Hostilius, omnes nobiles familias Romam transtulit. et sciendum bene hunc ordinem semper seruare Vergilium, ut ante dicat Latium, inde Albam, post Romam. quod et hoc loco fecit et in quinto libro, ut "priscos docuit celebrare Latinos" et deinde "Albani docuere suos, nunc maxima porro accepit Roma et patrium seruauit honorem". item in septimo libro "mos erat Hesperio in Latio quem protinus urbes Albanae coluere sacrum, nunc maxima rerum Roma colit". 7.2. ATQUE ALTAE MOENIA ROMAE aut propter gloriam, aut propter aedificia ingentia, aut quia in montibus est posita. 8. 1. MUSA MIHI CAUSAS MEMORA 'mihi' longa hic, alibi breuis, ut "mihique haec edissere uera roganti". sane in tres partes diuidunt poetae carmen suum: proponunt inuocant narrant. plerumque tamen duas res faciunt et ipsam propositionem miscent inuocationi, quod in utroque opere Homerus fecit; namque hoc melius est. Lucanus tamen ipsum ordinem inuertit; primo enim proposuit, inde narrauit, postea inuocauit, ut est "nec si te pectore uates accipio". sane obseruandum est, ut non in omnibus carminibus numen aliquod inuocetur, nisi cum aliquid ultra humanam possibilitatem requirimus. hinc in arte poetica Horatius "nec deus intersit nisi dignus uindice nodus inciderit". bene ergo inuocat Vergilius, non enim poterat per se iram numinis nosse. item in nono libro nisi adderet "Iuno uires animumque ministrat", quis crederet Turnum euasisse de castris? et hic 8.2. MUSA non addidit g-menin g-aeide g-thea. sed 'musa mihi causas memora' pro adesto, ut memores. sane musas multi nouem, multi septem dixerunt. his Numa aediculam aeneam breuem fecerat, quam postea de caelo tactam et in aede Honoris et Virtutis conlocatam Fuluius Nobilior in aedem Herculis transtulit, unde aedes Herculis et Musarum appellatur. has alii uirgines perhibent; nam ideo et porcam eis sacrificari aiunt, quod multum pariat. alii eis etiam filios dant, Orpheum Linum sirenas. alii has octo, ut Athenis uisuntur, alii quattuor dicunt, alias Boeotias, alias Atthidas, alias Siculas. has musas Siculus Epicharmus non musas, sed g-homonoousas dicit. 8.3. QUO NUMINE LAESO 'quo' in quo, in qua causa. et est septimus casus et communis elocutio; dicimus enim 'quo te laesi'. est et alia expositio. namque Iuno multa habet numina: est Curitis, quae utitur curru et hasta, ut est "hic illius arma, hic currus fuit"; est Lucina, quae partibus praeest, ut "Iuno Lucina fer opem"; est regina, ut "quae diuum incedo regina"; sunt et alia eius numina. merito ergo dubitat quod eius laeserit numen Aeneas. alii tamen dicunt separandum esse, ut de odio Iunonis non dubitet, quaerat autem quod aliud numen est laesum. 8.4. QUO NUMINE LAESO ideo trahitur in ambiguitatem et requirit in quo Iunonis numen laesit Aeneas, quia in ipsum certa non erant odia, sed in gentem propter causas paulo post dicendas. alii 'numen' uoluntatem accipiunt. 'laeso' autem dicendo ipso uerbo ostendit, etiamsi fuisset, leuissimam culpam fuisse; non enim dixit 'uiolato' aut 'iniuriam passo'. 9. 1. QUIDVE DOLENS bene philosophice dubitauit. dicunt enim quidam ad deos nihil pertinere. 9.2. VOLVERE CASUS id est casibus uolui. et est figura hypallage, quae fit quotienscumque per contrarium uerba intelleguntur. sic alibi "dare classibus austros", cum uentis naues demus, non nauibus uentos. item "animumque labantem inpulit", hoc est inpellendo fecit labantem. [1,10] 10. INSIGNEM PIETATE VIRUM quia patrem et deos penates de Troia sustulit. et hic ostendit merito se inuocasse musam. nam si iustus est Aeneas, cur odio deorum laborat? 11. 1. TANTAENE ANIMIS CAELESTIBUS IRAE hic iam non de qua litate iracundiae, sed de quantitate quaerit; nimia etenim ira est quae pietatis non habet considerationem. et hoc quidem secundum Stoicos dicit, {sed miratur, cur tantum} nam Epicurei dicunt deos humana penitus non curare. 'tantaene' quasi exclamatio est mirantis, cum es ipsa narratione sententiam trahentes nostram personam interponimus, ut "'tanton' placuit concurrere motu". non nulli 'tantaene' legunt, ut interrogatio sit potius quam exclamatio. 11.2. ANIMIS CAELESTIBUS dis superis, nam apud inferos constat esse iracundiam, ubi sunt Furiae. 'animis' uero g-tois g-thumois. 12. 1. URBS ANTIQUA FUIT urbs dicta ab orbe, quod antiquae ciuitates in orbem fiebant; uel ab uruo, parte aratri, quo muri designabantur. et 'antiqua' autem et 'fuit' bene dixit, namque et ante septuaginta annos urbis Romae condita erat, et eam deleuerat Scipio Aemilianus. quae autem nunc est postea a Romanis est condita: unde antiquam accipe et ad conparationem istius quae nunc est, et Roma antiquiorem. alii 'antiqua' nobilis, 'fuit' autem pro 'erat' accipiunt. 12.2. TYRII TENVERE COLONI deest 'quam', uel ut alii uolunt 'hanc': amant namque antiqui per epexegesin dicere quod nos interposito pronomine exprimimus. item "est locus Hesperiam Grai cognomine dicunt" deest 'quem'. 'coloni' autem dicuntur cultores aduenae, et hos de Tyro constat uenisse qui Carthaginem condiderunt. sane ueteres colonias ita definiunt: colonia est coetus eorum hominum qui uniuersi deducti sunt in locum certum aedificiis munitum, quem certo iure obtinerent. alii: colonia est quae graece g-apoikia uocatur; dicta autem est a colendo; est autem pars ciuium aut sociorum missa, ubi rem publicam habeant ex consensu suae ciuitatis, aut publico eius populi unde profecta est consilio. hae autem coloniae sunt quae ex consensu publico, non ex secessione sunt conditae. 13. 1. ITALIAM CONTRA constat tria latera habere Italiam, superi maris, inferi, Alpium: unde tollendi erroris causa adiecit 'contra Tiberina ostia', quae in infero mari sunt. aut certe {ideo} 'Italiam contra' quasi de aemula dictum accipiamus, ut non tantum situ quantum et animis contra. Ostiam uero ideo ueteres consecratam esse uoluerunt, sicut Tiberim, ut si quid bello nauali ageretur, id auspicato fieret ex maritima et effata urbe, ut ubique coniunctum auspici, ut Tiberis, cum colonia esset. 13.2. LONGE ualde. Sallustius "longe alia mihi mens est patres conscripti". aut certe 'maxime' uel 'praecipue', ut sit Carthago praecipue posita contra Tiberina ostia. Cicero pro Rabirio "et cum uniuerso populo Romano, tum uero equestri ordini longe carissimus". 'Tiberina' autem pro Tiberis posuit. quidam sane ita uolunt iungi, non 'longe ostia', sed 'longe diues', id est ualde diues. 14. 1. DIVES OPUM modo tantum diues dicimus, antiqui adiungebant cuius rei, ut "diues equum, diues pictai uestis et auri" iungentes tantum genetiuo casui. 14.2. STVDIISQUE ASPERRIMA BELLI causam ostendit mirabilem, dicens hos esse et bellicosos et diuites, cum otiosa semper sit opulentia. iure ergo hanc diligit Iuno et uult orbis regna sortiri. quae res odia eius in Troianos exagitat. et bene 'studiis', non 'studio', quia ter rebellauit contra populum Romanum. 15. 1. FERTVR dicitur. et ingenti arte Vergilius, ne in rebus fabulosis aperte utatur poetarum licentia, quasi opinionem sequitur et per transitum poetico utitur more. uel certe 'fertur' creditur. 15.2. MAGIS pro ualde. 16. 1. POSTHABITA non contempta, sed in secundis habita; namque in superiore uersu dixit 'magis', ut etiam originali loco seruetur adfectio. 16.2. SAMO sic Iuuenalis "et Samia genetrix quae delectatur harena". 16.3. COLUISSE SAMO deest 'etiam', ut esset 'posthabita etiam Samo'. 'coluisse' autem, quia ueteres colere dicebant etiam cum maior minorem diligeret, ut "ille colit terras". Plautus in Poenulo "Iuppiter qui genus colis alisque hominum". 16.4. HIC ILLIUS ARMA figura creberrima aduerbium pro aduerbio posuit, praesentis loci pro absentis; debuit enim dicere 'illic'. 16.5. ARMA instructam armis Iunonem in alio loco ipse testatur, ut "ferro accincta uocat". 17. 1. CURRUS aut uere currum quo secundum Homerum in bello utitur, aut thensam significat, qua deorum simulacra portantur. thensa autem cum aspiratione scribitur g-apo g-tou g-theiou, id est a re diuina. aut certe illud 'currus' quod ait "ductos alta ad donaria currus". habere enim Iunonem currus certum est. sic autem esse etiam in sacris Tiburtibus constat, ubi sic precantur "Iuno curitis tuo curru clipeoque tuere meos curiae uernulas". sane 17.2. HIC ILLIUS ARMA, HIC CURRUS FUIT quotienscumque nomina pluralis et singularis numeri conectuntur, respondemus uiciniori, ut ecce hoc loco currui, non armis respondit. eadem et in diuersis generibus est obseruatio, ut magis uicino, siue masculinum sit siue femininum respondeamus, ut puta 'uir et mulier magna ad me uenit'. si autem plurali numero uelimus uti, ad masculinum transeamus necesse est, ut 'uir et mulier magni ad me uenerunt'. sane 'fuit' pro fuerat. 17.3. GENTIBUS pro gentium, datiuum pro genetiuo. 18. 1. SIQUA 'qua' uacat et est ornatus causa positum, ut 'que' 'tandem' 'gentium' 'locorum' et reliqua, ut "dixitque et proelia uoce diremit". 18.2. IAM TUM ex quo constituta est a Tyriis colonis. 18.3. TENDITQUE FOVETQUE figurate dixit. non enim iam regnum fouet, sed tendit et fouet, ut regnum esse possit. et bene 'tendit', tamquam contra uerum, 'fouet' autem tamquam inbecillam aduersus Troianorum conatus. 18.4. PROGENIEM uel Romanos, uel ut quidam uolunt Scipionem, qui Carthaginem diruit. 19. DUCI ductum iri. infinitiui modi a passiuo tempus praesens pro futuro posuit, uerbum pro uerbo, ut supra ostensum est. [1,20] 20. 1. AVDIERAT a Ioue aut a Fatis. non enim omnia numina habent diuinandi facultatem; denique ne ipse quidem Apollo sua sponte diuinat, ut est "quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo praedixit". et perite 'audierat'; in Ennio enim inducitur Iuppiter promittens Romanis excidium Carthaginis. 20.2. AVDIERAT bene audierat quasi de incertis rebus, ut et timeret et speraret omnia pro sua uoluntate posse mutari. 20.3. TYRIAS ARCES Carthaginem dicit, quam Tyrii condiderunt. 'arces' autem ab eo quod est arceo dictae, quia inde hostes arcentur, id est prohibentur; et arcus, genus teli, quod huius ministerio sagittae arceant hostem. sane per confusionem uerbi et nominis dictum est; nam 'arces' est uerbum, arceo arces, cum non sit nomen. 20.4. OLIM quandoque. et tria tempora significat: praeteritum, ut "olim arbos, nunc artificis manus aere decoro inclusit patribusque dedit gestare Latinis"; praesens, ut "tumidis quod fluctibus olim tunditur"; futurum, ut "nunc olim quocumque dabunt se tempore uires". 21.1. HINC POPVLUM LATE REGEM a Romanis. laudat autem eorum imperium dicendo 'populum regem'. 21.2. LATE REGEM pro late regnaturum, nomen pro participio. quidam hoc demokratikos intellegunt. et 'hinc populum late regem belloque superbum uenturum excidio Libyae sic uoluere parcas' in Probi adpuncti sunt et adnotatum "hi duo si eximantur, nihilo minus sensus integer erit". sed Vergilius amat aliud agens exire in laudes populi Romani. 21.3. SUPERBUM nobilem, ut "ceciditque superbum Ilium". 21.4. BELLOQUE SUPERBUM id est eminentem, gloriosum. 22.1.VENTVRUM futurum, ut "idem uenturos tollemus in astra nepotes". 22.2. VENTVRUM EXCIDIO ad excidium. nota figura. 22.3. LIBYAE Carthaginis. et prouinciam pro ciuitate posuit. dicta autem Libya uel quod inde libs fiat, hoc est africus, uel ut Varro ait, quasi LIPIUIA, id est egens pluuiae. sic Sallustius "caelo terraque penuria aquarum". 22.4. VOLVERE PARCAS aut a filo traxit 'uoluere' aut a libro; una enim loquitur, altera scribit, alia fila deducit. et dictae sunt parcae g-kata g-antiphrasin, quod nulli parcant, sicut lucus a non lucendo, bellum a nulla re bella. nomina parcarum Clotho Lachesis Atropos. 23.1.ID METVENS bis idem. archaismos. sane de futuro timor est, odium de praeteritis. metuebat ergo Carthagini, odium autem habebat propter causas sequentes. et est de utroque exemplum "conueniunt quibus aut odium crudele tyranni aut metus acer erat". 23.2. VETERIS BELLI quantum ad Vergilium pertinet, antiqui; si ad Iunonem referas, diu id est per decennium gesti. tunc autem ad personam referendum est, cum ipsa loquitur; quod si nulla persona sit, ad poetam refertur. nunc ergo 'ueteris' ex persona poetae intellegendum. sic ipse in alio loco "mirantur dona Aeneae, mirantur Iulum flagrantesque dei uultus" partem ad se rettulit, partem ad Tyrios, qui deum eum esse nesciebant. 23.3. SATVRNIA antonomasia est, non epitheton; quae fit quotiens pro proprio nomine ponitur quod potest esse cum proprio nomine et epitheton dici. 'Saturnia' autem nomen quasi ad crudelitatem aptum posuit; Vergilius enim ubicumque Ioui uel Iunoni Saturni nomen adiungit, causas eis crudelitatis adnectit, ut "nec Saturnius haec oculis pater aspicit aequis". et alibi "es germana Iouis Saturnique altera proles: irarum tantos uoluis sub pectore fluctus". 24.1. PRIMA atqui Hercules prior contra Troianos pugnauit: unde modo 'prima' princeps accipienda est. nam poeta plerumque significationem nominum dat participiis, uel contra, ut "uoluentibus annis", significat enim uolubilibus. hac licentia et in hoc nomine usus est, ut primam pro principe poneret. 24.2. PRIMA inter primos; alii pro olim; alii 'prima' simpliciter, postea enim alii dii interesse coeperunt; alii 'prima' non ordine, sed uoluntate. aliter "primusque Machaon"; ibi enim in primis intellegitur. 24.3. AD TROIAM 'ad' et 'apud' accusatiuae sunt praepositiones, sed 'apud' semper in loco significat, 'ad' et in loco et ad locum, ut "ad quem tum Iuno supplex his uocibus usa est, et Cicero decem fiscos ad senatorem quendam relictos", item "ad Marcum Laecam te habitare uelle dixisti". 24.4. CARIS ARGIS illic enim eam coli omnibus notum est. Argos autem in numero singulari generis neutri est, ut Horatius "aptum dicet equis Argos ditesque Mycenas", in plurali numero masculini, ut hi Argi. ceterum deriuatio nominis Argiuos facit, non Argos. 25.1. NECDUM ETIAM aduerbium temporis. quis ante hunc? 25.2. CAVSAE IRARUM nunc de praeteritis loquitur. non nulli tamen pro causa et dolore dictum accipiunt. 25.3. SAEVI autem 25.4. DOLORES quod saeuire faciant. 26. ALTA MENTE REPOSTUM secreta, recondita. 'repostum' autem syncope est; unam enim de medio syllabam tulit. sed cum omnes sermones aut integri sint aut pathos habeant, hi qui pathos habent ita ut lecti sunt debent poni: quod etiam Maro fecit, nam "repostos" et "porgite" de Ennio transtulit: integris autem et ipsis utimur et eorum exemplo aliis. 27.1. IVDICIUM PARIDIS nota fabula est de malo aureo, Paridem pro Venere contra Iunonem Mineruamque iudicasse de forma. et bene 'iudicium Paridis', non fauor, ne re uera uideatur offensa. sic enim agit poeta, ut et Iuno causas irascendi habeat, et tamen in Aenea nulla sit culpa. 27.2. SPRETAEQUE INIVRIA FORMAE epexegesis est, hoc enim fuit iudicium Paridis: ut 'que' particula uacet, sicut illo loco "dixitque et proelia uoce diremit". licet multi separent dicentes aliud esse; numquam enim coniunctio ponitur nisi inter duas res. et 'spretae formae' referunt ad Antigonam, Laomedontis filiam, quam a Iunone propter formae adrogantiam in ciconiam constat esse conuersam. 28.1. ET GENUS INVISUM propter Dardanum Electrae paelicis filium. 28.2. RAPTI stuprati, ut est "rapta Garamantide nympha". item "et raptas sine more Sabinas". uel certe quod ad caelum raptus sit a Ioue per aquilam, ut "sublimem pedibus rapuit Iouis armiger uncis". 28.3. GANYMEDIS HONORES Troi, regis Troianorum, filii. 'honores' autem dixit uel propter ministerium poculorum, quod exhibuit diis remota Hebe, Iunonis filia, uel quod inter sidera conlocatus aquarii nomen accepit. ergo irascitur Iuno quod non ob hoc tantum raptus sit, ut pocula ministraret, sed quod ideo uiolatus sit, ut diuinos honores consequeretur. aut 'honores' propter formam, ut "et laetos oculis adflarat honores". sane hic Ganymedes Latine Catamitus dicitur, licet Theodotius, qui Iliacas res perscripsit, hunc fuisse Belin Chaldaeum dicat et Laomedonti praedixisse, tunc perituram et ciuitatem et regnum Troianum, cum de monte Metios sponte fuisset saxum elapsum: quod cum euenisset, postea Ilium esse dirutam. 29. HIS ACCENSA SUPER 'his super' aut de his, aut super metum Carthaginis his quoque accensa. [1,30] 30.1. TROAS bona oeconomia ostendit, totum genus Troianorum inuisum fuisse Iunoni, quia inlaturus est Mineruam ob unius hominis delictum etiam eos quos amauerat perdidisse. 30.2. RELLIQUIAS ut stet uersus geminauit, nam in prosa reliquias dicimus. 'relliquias' autem 'Danaum' dupliciter et a Troianis et a Graecis dici possunt, ut "et nostro sequitur de uulnere sanguis". 30.3. ATQUE INMITIS ACHILLI bene secundum Homerum segregat duces a populo. sic Aeneas in secundo post omnium casum Priami separauit interitum, ut "forsitan et Priami fuerint quae fata requiras". inmitem autem dixit etiam circa extinctum crudelem. et ideo intulit Achillem praecipue, quod Aeneas cum Achille congressus sit et ut in quinto ait Neptuni beneficio liberatus. 30.4. ACHILLI propter homoioteleuton detraxit s litteram, quae plerumque pro sibilo habetur non solum necessitatis, sed etiam euphoniae causa: nam alibi ipse ait "nec equis adspirat Achillis": ut Sallustius "a principio urbis ad bellum Persi Macedonicum". detrahitur autem tertiae declinationis genetiuo. sane apud Sigeum Achillis statua fuisse dicitur, quae in lanna, id est in extima auris parte elenchum more femineo habuerit. hic apud Cretam insulam pemptus uocatus est, ut ueteres auctores tradunt. 31. ARCEBAT prohibebat. significat autem et 'continet'. Ennius "qui fulmine claro omnia per sonitus arcet", id est continet. 32.1. ACTI FATIS nulla Iunonis inuidia est. 32.2. ACTI FATIS si odio Iunonis fatigabantur, quo modo dicit 'acti fatis'? sed hoc ipsum Iunonis odium fatale est. laborat enim Vergilius nihil Troianorum meritis, sed omnia fatis adscribere. est et alter sensus; nam fatum uoluntatem legimus, ut "fatis Iunonis iniquae", id est uoluntate, ut hic intellegamus, agebantur fatis Iunonis, id est uoluntate. uel 'fatis' pro malis, ut "nate Iliacis exercite fatis". 32.3. MARIA OMNIA 32.4. CIRCUM in fine accentum ponimus contra morem Latinum: sed corruptio hoc facit; namque praepositio postposita corrupta est sine dubio. 33.1. MOLIS difficultatis. in sequentibus proprie "miratur molem Aeneas". 33.2. ROMANAM CONDERE GENTEM latenter ostendit hinc odium Iunonis Aeneam pertulisse, quod Romanae gentis auctor extabat. 34.1. VIX hoc loco mox significat uel statim. 34.2. E CONSPECTU ut adhuc de Sicilia possent uideri. et ut Homerus omisit initia belli Troiani, sic hic non ab initio coepit erroris. 35.1. LAETI uel alacres et ueloces, ut est "et laetus eois Eurus equis", item "et uirgea laetus pabula", id est festinus, cum intentione; uel re uera laeti, quamquam incongruum sit post Anchisae mortem. sed et interitus senum minus doletur, et 'magis laetos' intellegendum est, ut sit causa maior iracundiae. sic enim et in septimo Iuno irascitur, ubi "laetum Aenean Siculo prospexit ab usque Pachyno". uel 'laeti' g-prothumoi, ut "omnisque iuuentus laeta". 35.2. SALIS maris secundum Homerum. salem autem quo utimur singulari numero tantum dicimus; cum iocos significamus pluralem tantum ponimus numerum, ut Lucanus "non soliti lusere sales". aliquando autem etiam urbanitatem per singularem numerum significamus, ut Terentius "qui habet salem, quod in te est", id est quae res in te est, masculini enim generis est, non neutri: et neutra triptota sunt, nec ab hoc accusatiuo nominatiuus esse potest 'hoc salem'. 36.1. SUB PECTORE pro in pectore. 36.2. VVLNUS de praeterito dolorem dixit, de futuro metum, ad utrumque 'uulnus' rettulit. 37.1. HAEC SECUM subaudimus locuta est, deest enim. et hoc fictum est, ut superius diximus. unde enim hoc sciret poeta? bene autem inpatientiam doloris ostendit detrahendo ei solatia, ut in quarto solam inducit Didonem "en quid ago?" 37.2. HAEC SECUM quia uehementior adfectus est sine conscio, ut "et casum insontis mecum indignabar amici" et "crudelia secum fata Lyci". e contrario "quicum partiri curas". 37.3. MENE 'ne' non uacat, significat enim ergo et est coniunctio rationalis. 37.4. INCEPTO DESISTERE tolerabilius enim est non inchoare, quam incepta deserere, ut Terentius "uerum si incipias, neque pertendas nauiter". et 'mene' sic habet emphasin, ut "ast ego, quae diuum incedo regina". 37.5. VICTAM sic et in septimo "uincor ab Aenea". se uictam pronuntiat uelut uictam. alii iratam tradunt. 38. NEC POSSE ITALIA detraxit more suo praepositionem prouinciae; non enim dixit 'de Italia', sed 'Italia'. TEUCRORUM quia Teucer et Scamandrus Creta profecti Troiam uenerunt. facta ascensione hospitio a Dardano accepti de aduenis ciues facti, quia Batiam, Teucri filiam, Dardanus sibi iunxit et populares suos socero cognomines fecit. AVERTERE id est in perpetuum. REGEM hoc est, quia nihil amisit, rex est. et mire Aeneam noluit nominare. honorantur enim minores a maioribus si suo nomine fuerint nominati, ut "Aeole, namque tibi". contra contumelia est si maiores a minoribus suo nomine nominantur, ut "Iunonis grauis ira". et "pacem te poscimus omnes Turne". et bene 'regem' inuidiose; non enim dixit Troianos, sed unum hominem Troianum. 39. QUIPPE VETOR FATIS re uera, inquit, fata me prohibent. ergo Iuno ignorat uim fatorum. sed hoc non possumus dicere, quia superius lectum est "si qua fata sinant et audierat". hoc ergo est. omnis res hominum aut ex nostra uoluntate descendit, ut puta sedere surgere; aut ex fati necessitate, ut nasci mori; aut ex deorum uoluntate, ut nauigare uel honoribus frui. nunc de nauigatione agitur; et bene inuidiose, quasi etiam huius rei potestatem ei possint fata detrahere. est et alter sensus latens, ut speret se reginam contra exulum fata posse aliquid, si Mineruae numen inferius ualuit contra fata uictorum. PALLASNE Minerua g-apo g-tou g-pallein g-to g-doru, id est ab hastae concussione; uel quod Pallantem gigantem occiderit. sane opportune hic Aiacis naufragium ad exemplum adfert, cum de naufragio Aeneae cogitat. et cum bellum meditatur, belli exemplum adfert "Mars perdere gentem inmanem Lapithum ualuit". 'ne' autem coniunctio expletiua uidetur. an aliter? EXVRERE exuri dicitur de quo nihil superest, ut "quid memorem exustas Erycino in litore classes?" CLASSEM ad inuidiam posuit, ut pro una naui classem dicat. sic Venus "nauibus infandum amissis", cum Orontes solus perisset. aut re uera unam nauem significat, ut Horatius "me uel extremos Numidarum in agros classe releget". classis enim dicta est g-apo g-tohn g-kalohn, id est a lignis, unde et calones dicuntur qui ligna militibus portant, et g-kalopodia. [1,40] 40. ARGIVUM quasi et illud contra fata. et 'Argiuum' pro Argiuorum; uidetur autem specie accusatiui singularis pro genetiuo plurali usus. et bene 'Argiuum' quasi quos ipsa Iuno amat, ut supra "pro caris gesserat Argis". POTVIT ad illud refertur quod superius dixit 'nec posse'. et inuidiose potentiam Mineruae exaggerat, quae uno tempore et exurere potuit et submergere. 41. UNIUS OB NOXAM in istis sermonibus unius illius ipsius naturaliter media producitur syllaba, sed cum opus est corripitur hac excusatione: nam quotiens uocalem longam uocalis sequitur, ei uires detrahit, ut est "insulae Ionio in magno et sub Ilio alto". et ob hoc mutant accentum; in Latino enim sermone cum paenultima corripitur, antepaenultima habet accentum, ut hoc loco 'unius ob noxam' et contra "nauibus infandum amissis unius ob iram prodimur". NOXAM pro 'noxiam'. et hoc interest inter noxam et noxiam, quod noxia culpa est, noxa autem poena. quidam noxa quae nocuit, noxia id quod nocitum accipiunt. sane latenter tangit historiam; dicitur enim Minerua in tantum ob uitiatam Cassandram in templo suo solius Aiacis poena non fuisse contenta, ut postea per oraculum de eius regno quotannis unam nobilem puellam iusserit Ilium sibi ad sacrificium mitti, et quod est amplius, de ea tribu, de qua Aiax fuerat, sicut Annaeus Placidus refert. FURIAS amorem, ut in bucolicis "seu quicumque furor". alii sic accipiunt, quasi illum in furore deliquisse dicat, Troianos scientes. OILI Oilei. et non uacat; nam et duo Aiaces fuerunt, et ambo furuerunt, sed ira armorum Telamonius, hic amore, qui Cassandram in templo Mineruae capto Ilio stuprauit. et est graeca figura, si dicamus 'Aeneas Anchisae' et subaudiamus filius. hac autem figura utimur circa patres et circa maritos tantum, ut Vergilius "Deiphobe Glauci", id est filia, et "Hectoris Andromache", id est uxor. sane hic Aiax, Oilei filius a multis historicis Graecis tertiam manum dicitur post tergum habuisse quod ideo dicitur fictum, quia sic celeriter utebatur in proelio manibus, ut tertiam habere putaretur. 42. IPSA bene ipsa; dulcis enim est propria manu quaesita uindicta: unde plus dolet Iuno alienis se uiribus niti, ut Aeoli uel inferorum, sicut ipsa "flectere si nequeo superos, Acheronta mouebo". RAPIDUM uelocem, ut est "cum rapidus sol nondum hiemem contingit equis, iam praeterit aestas" item "rapidiue potentia solis". {sed} cum Varro diuinarum quinto quattuor diis fulmina adsignet, inter quos et Mineruae, quaeritur, cur Minerua Iouis fulmen miserit. antiqui Iouis solius putauerunt esse fulmen, nec id unum esse, ut testantur Etrusci libri de fulguratura, in quibus duodecim genera fulminum scripta sunt, ita ut est Iouis Iunonis Mineruae, sic quoque aliorum: nam de Iunonis fulmine Accius ait "praeferuido fulgore ardor iniectus Iunonis dextra ingenti incidit". quare tum non posuit Mineruam misisse fulmen suum? sed multi dicunt, habere quidem Mineruam ut Iouem et Iunonem fulmen, sed non tantum ualere, ut uindictam suam possit implere, nisi usa esset Iouis fulmine: unde merito queritur Iuno, Mineruam, cum de numero minorum sit qui fulmen habent, usam tamen Iouis fulmine. IACVLATA in libris Etruscorum lectum est iactus fulminum manubias dici et certa esse numina possidentia fulminum iactus, ut Iouem Vulcanum Mineruam. cauendum ergo est, ne aliis hoc numinibus demus. et 'iaculata' pro iaculans, participium passiuum pro actiuo. E NUBIBUS secundum physicos qui dicunt conlisione nubium fulmen creari. et indignatur Iuno, quod, cum nubes suae sint, pariter eis Minerua ac Iouis fulmine usa sit, cum sibi neutrum prosit. 43. DISIECITQUE quidam uolunt fulminum genera quattuor esse: unum quod dicitur dissiciens idemque fragosum, alterum transfigens, tertium corripiens, quartum infigens: quas omnes species more suo in unius fulguris descriptione attigit dicens primum 'disiecitque rates', secundum 'illum expirantem transfixo pectore', tertium 'turbine corripuit', quartum 'scopuloque infixit acuto'. RATES abusiue naues; nam proprie rates sunt conexae inuicem trabes. Varro ad Ciceronem "ratis dicta nauis longa propter remos, quod hi supra aquam sublati dextra et sinistra duas rates efficere uidentur. ratis enim, unde hoc translatum, ubi plures mali aut trabes iuncti aqua ducuntur. hinc nauiculae cum remis ratariae dicuntur". 44. ILLUM auctorem scilicet criminis. EXPIRANTEM FLAMMAS non animam dicit 'flammas', sed cum anima fulminis flammas uomentem. et ut superius pleno nomini adiecit 'opum', id est "diues opum", sic hic uerbo; cum enim plenum sit 'expirantem', addidit 'flammas', ut alio loco 'animas', ut "confixi expirant animas". alii 'expirantem' anhelantem accipiunt. Probus et 'tempore' legit, ut ipse "liquefacto tempora plumbo". sed qui legunt 'pectore' de Accio translatum adfirmant, qui ait in Clytemestra de Aiace "in pectore fulmen inchoatum flammam ostentabat Iouis". qui 'tempore' legunt de topica historia tractum dicunt; nam Ardeae in templo Castoris et Pollucis in laeua intrantibus post forem Capaneos pictus est fulmen per utraque tempora traiectus. et singulare nomen pro plurali. totius autem Italiae curiosissimum fuisse Vergilium multifariam apparet. 45. TURBINE uolubilitate uentorum. SCOPVLO saxo eminenti. 'scopulus' autem aut a speculando dictus est, aut a tegimento nauium, g-apo g-tou g-skepazein. contigerunt autem ista circa Caphereum montem Euboeae. INFIXIT Cornutus ait 'inflixit' uerius, quod sit uehementius. 46. AST EGO nunc conparat singula. et ne leue esset quod dixerat 'ego', addidit 'deorum regina'; sic Sallustius "uos autem, hoc est populus Romanus". DIVUM autem pro diuorum, sicut 'Argiuum'. INCEDO incedere proprie est nobilium personarum, hoc est cum aliqua dignitate ambulare, ut "regina ad templum forma pulcherrima Dido incessit et aut iaculo incedit melior", Sallustius "sed incedunt per ora uestra magnifici". 47. ET SOROR ET CONIVNX physici Iouem aetherem, id est ignem uolunt intellegi, Iunonem uero aerem, et quoniam tenuitate haec elementa paria sunt, dixerunt esse germana. sed quoniam Iuno, hoc est aer, subiectus est igni, id est Ioui, iure superposito elemento mariti traditum nomen est. Iouem autem a iuuando dixerunt; nulla enim res sic fouet omnia, quemadmodum calor. TOT ANNOS licenter in istis elocutionibus et accusatiuo et ablatiuo utimur. dicimus enim et 'tota nocte legi' et 'totam noctem legi'. honestior tamen elocutio est per accusatiuum. sane 'tot annos' continuationem significat, 'tot annis' autem interuallum. 48. ET QUISQUAM non Troianorum, sed omnium generaliter. IVNONIS autem pro 'meum', nomen pro pronomine. 49. PRAETEREA postea, ut "praeterea uidit, nec portitor Orci amplius obiectam passus transire paludem". SUPPLEX breuiter utrumque dixit; aut enim suscipiuntur uota precibus, aut honore redduntur. et ostendere uult, non solum non sibi supplicandum, sed nec simplici ueneratione dignam futuram. [1,50] 50. TALIA FLAMMATO quod superius intermiserat nunc reddidit. nam dixerat superius 'haec secum' et modo ait 'uolutans', id est cogitans. multi sane 'talia uolutans' talia reuolutans accipiunt. 51. NIMBORUM nimbi nunc uentos significant, plerumque nubes uel pluuias: ergo prout locus fuerit intellegamus. proprie tamen nimbi uocantur repentinae et praecipites pluuiae; nam pluuias dicimus lentas et iuges. et figurate 'patriam, loca'; unum enim uarietas ipsa significat. LOCA FETA nunc plena, ut alio loco "feta armis". sciendum est autem fetam dici et grauidam et partu liberatam, ut "fecerat et uiridi fetam Mauortis in antro"; enixam autem eam fuisse lac, quod pueris praebebatur, ostendit. item fetam grauidam illo loco ostendit, "non insueta graues temptabunt pabula fetas". ergo quia feta medius sermo est, bene hoc loco epitheto discreuit, dicens 'graues fetas', ut bonum facinus et malum facinus dicimus, bonum uenenum et malum uenenum. AVSTRIS figura est celebrata apud Vergilium: et est species pro genere. legerat apud Ennium "furentibus uentis", sed quasi asperum fugit et posuit 'austris' pro uentis. 52. AEOLIAM VENIT nouem insulae, quae sunt post fretum Siciliae, appellantur Aeoliae ab Aeolo rege, Hippotae filio, licet habeant et propria nomina. unde et Vergilius ait "Aeoliam Liparen". poetae quidem fingunt hunc regem esse uentorum, sed ut Varro dicit, rex fuit insularum, ex quarum nebulis et fumo Vulcaniae insulae praedicens futura flabra uentorum inperitis uisus est uentos sua potestate retinere. AEOLIAM VENIT in Aeoliam. detraxit ⟨praepositionem⟩, ut "Italiam fato". Aeolus Hippotae siue Iouis siue Neptuni filius. qui cum immineret bellum, quo Tyrrhenus, Lipari frater, Peloponnesum uastare proposuisset, missus ab Agamemnone, ut freta tueretur, peruenit ad Liparum, qui supra dictas insulas regebat imperio, factaque amicitia Cyanam filiam eius in matrimonium sumpsit et Strongulam insulam in qua maneret accepit. HIC illic, ut superius "hic currus fuit". VASTO ANTRO physica ratione hoc fingit poeta. naturale enim est ut loca concaua plena sint uentis. sane 'uasto' pro desolato ueteres ponebant. Ennius Iphigenia "quae nunc abs te uiduae et uastae uirgines sunt". ponebant et pro magno. Clodius commentariorum "uasta: inania magna". 53. LUCTANTES elaborantes egredi uel inter se saeuientes. SONORAS graues sonis, et est tempestatis epitheton. ordo autem talis est, Aeolus uentos et tempestates sonoras uasto antro premit. quidam 'sonoras' semper strepentes tradunt, ut "fluminibusque sonoris"; nam sonorum est quidquid sine intermissione sonum seruat, sonans uero quod ad tempus auditur. male autem quidam accipiunt 'sonoras' pro sonantes, cum sit proprium 'sonoras', ut g-thalassa g-te g-ehchehessa. aliud est enim g-ehchousa, id est sonans. 54. AC VINCLIS ET CARCERE FRENAT translatio est per poeticam licentiam facta. carcer autem est undecumque prohibemur exire, dictus quasi arcer ab arcendo. locum autem, in quo seruantur noxii, carcerem dicimus numero tantum singulari; unde uero erumpunt quadrigae, carceres dicimus numero tantum plurali, licet plerumque usurpet poeta, ut est "ruuntque effusi carcere currus". alii uinclis carceris tradunt, ut "quam ferro excisam crebrisque bipennibus instant". 55. ILLI INDIGNANTES hic aperte ostendit, quid sit 'luctantes'. MAGNO CUM MURMVRE MONTIS non circum montis claustra, sed cum magno montis murmure fremebant. et est maior sensus: sic fremebant, ut etiam antra possent sonare. CUM MURMVRE MONTIS sic dixit Pacuuius "murmur maris", quia uentos murmur sequitur, ut ipse alibi "magno misceri murmure pontum". 56. CIRCUM FREMUNT quidam hoc loco 'fremunt' id est imperia recusant intellegunt, ut apud Cassium in annalium secundo "ne quis regnum occuparet, si plebs nostra fremere imperia coepisset", id est recusare. ita et hic ostendit uentos imperia recusantes. non numquam 'fremere' uelle significat, ut "arma amens fremit, arma toro tectisque requirit". CELSA ARCE secundum quod superius diximus. uenti enim melius deprehenduntur ex alto. SEDET non otiatur, sed curat; apud antiquos enim 'sedet' considerat significabat, ut alio loco ait "Turnus sacrata ualle sedebat". 57. MOLLITQUE ANIMOS id est uentos g-apo g-tohn g-anemohn, ut ipse alibi "quantum ignes animaeque ualent" et Horatius "inpellunt animae lintea Thraciae". 'mollit' autem ideo dixit, ut per transitum ostenderet, uitia naturae nulla ratione mutari, sed mitigari aliquatenus posse. 58. MARIA AC TERRAS CAELVMQUE PROFVNDUM atqui quattuor elementa sunt, terra aqua aer aether. sed hoc loco rite praetermisit aetherem, quia uenti non turbant superiora, ut ait Lucanus "pacem summa tenent", sed aut terras aut maria aut aerem. nam caelum hoc loco pro aere posuit, ut Lucretius "in hoc caelo qui dicitur aer". 'profundum' autem et sublime dicitur {et profundum mare}, ut 'supremum' ⟨et⟩ altum "pro supreme Iuppiter", ⟨et⟩ postremum. potest et ad maria et ad terras referri. quidam 'profundum' in profundum accipiunt, alii pro funditus. et sicut hic 'profundum' in altitudinem, sic alibi fastigia de infima parte "forsitan et scrobibus quae sint fastigia quaeras". 59. FERANT auferant; et est aphaeresis. RAPIDI ueloces, ut supra. VERRANTQUE uerrere est trahere, a rete, quod uerriculum dicitur. est autem principalitas uerbi uerro uerris, praeteritum uersi, unde et fit participium uersus, hinc alibi "et uersa puluis inscribitur hasta", id est tracta. [1,60] 60. SPELVNCIS ATRIS uel tenebrosis, uel magnis. 61. ID METVENS timens. ergo Iuppiter timet, non sibi, sed elementis, ne turbentur eruptione uentorum, ut si bellorum tempore dicas uirum fortem timere, non sibi, sed liberis suis. HOC METVENS prouidens cauens. MOLEMQUE ET MONTES id est molem montis. et est figura, ut una res in duas diuidatur, metri causa interposita coniunctione, ut alio loco "pateris libamus et auro", id est pateris aureis. 62. FOEDERE modo lege, alias pace, quae fit inter dimicantes. foedus autem dictum uel a fetialibus, id est sacerdotibus per quos fiunt foedera, uel a porca foede, hoc est lapidibus occisa, ut ipse "et caesa iungebant foedera porca". 63. ET PREMERE ET LAXAS SCIRET DARE IVSSUS HABENAS permansit in translatione, ut "uinclis et carcere frenat". 'iussus' autem ob hoc posuit, quia suo nihil facit imperio. nam tolle hoc, et maior est omnibus diis, si ad eius uoluntatem possunt elementa confundi: ut ipse "Aeolus mihi iussa capessere fas est". simul uentorum ostenditur uis, quibus parum fuerat montem superponi, nisi et regem acciperent, qui ipse quoque alieno pareret imperio. ET PREMERE E- L- S- D- I- H- alioquin Iunoni obsequi non posset. alii 'iussus' ita intellegunt, non cum iuberetur eum hoc facere, sed ita administrare, ut etiam iussus erat, secundum desiderium temporum. 64. AD apud quem, ut supra. 65. AEOLE rhetoricum est in omni petitione haec obseruare, ut possit praestare qui petitur, ut sit possibilitas, ut sit res iusta quae petitur, ut habeat modum petitio, ut sequatur remuneratio. et sciendum est secundum hunc ordinem omnes petitiones formare Vergilium, ut in hoc loco possibilitas est 'et mulcere dedit fluctus et tollere uento'. iusta petitio est 'gens inimica mihi'; omne enim quod contra inimicos petimus iustum est. modus petitionis est 'et dissice corpora ponto'. remuneratio 'sunt mihi bis septem praestanti c- n-'. AEOLE INCVTE VIM VENTIS ordo ipse est. et est figura parenthesis. inter parenthesin et ellipsin hoc interest, quod parenthesis es quotiens remota de medio sententia integer sermo perdurat; plenum namque est 'Aeole incute uim uentis'. item "Aeneas rapidum ad naues praemittit Achatem". ellipsis autem est quotiens remotis interpositis deest aliquid, ut est "quos ego - post mihi non simili poena"; deest enim 'adfligam'. AEOLE sane antiqui quotiens a minoribus beneficium petebant, a nomine incipiebant, et erat honoratius si nomen ipsius ante praeferrent. DIVUM PATER ATQUE HOMINUM REX Iuppiter. et periphrasis est, id est circumlocutio. 'pater' autem a Vergilio ad eminentiam ponitur, ut "pater Aeneas" et "pater Appenninus". 66. ET MULCERE DEDIT FLUCTUS ET TOLLERE VENTO aliud pendet ex alio; nam qui potest mulcere, potest et tollere, id est erigere in tempestatem. 'mulcere' autem delenire. hinc mulsum quod dulcedine animos nostros permulceat. alii 'mulcere' mitigare, mollire uel fouere. 67. GENS sermo hic et nationem significat et familiam, sed nunc ad utrumque potest referri. nam aut ad familiam Aeneae aut ad Troianam gentem refertur. TYRRHENUM Tyrrhenus cum fratre Lydo regnum ea indulgentia tenuit, ut ingens frequentia populi his contingeret: quae causa summam rerum fecit inopiam, nullo patriam relinquente aut uolente peregrinari, quia tanta bonitas erat in regibus. consilium igitur habuerunt, ut partiti turbam, quam alere non poterant, alternis diebus abstinerent a cibis lusibusque uacaretur. atque hac lasciuia excogitauerunt talorum tesserarumque iactus pilaeque lusum et tibiae modulationem et concentum symphoniae tubarumque, quibus auocati ciues facilius tolerarent ieiunium. nouissime tamen quia uincebat necessitas nec ulla consilia famem releuarent, sortiti sunt, uter ex fratribus cum parte populi abiret in quas sors terras dedisset. cum Tyrrhenus sorte iussus discederet, in mari quod Tyrrhenum ab eo uocatur periit. cuius filius Tuscus cum populo euasit in regionem Tusciam, quae ab eo nomen accepit. TYRRHENUM Tyrrhenum mare dictum est uel quod Tusciam adluit, id est Tyrrheniam, uel certe a Tyrrhenis nautis, qui se in hoc mare praecipitauerunt. namque hoc habet fabula, dormientem in litore Liberum patrem puerum nautas abstulisse Tyrrhenos. qui cum esset experrectus in naui, quo duceretur rogauit; responderunt illi, quo uellet. Liber ait ad Naxum insulam sibi sacratam. at coeperunt alio uela deflectere, quam ob rem iratum numen tigres sibi sacratas iussit uideri, quo terrore se illi in fluctus dedere praecipites. alii dicunt, quod stuprum Libero patri inferre temptauerint ac propterea hoc pertulerint. MIHI NAVIGAT id est in meum dolorem. NAVIGAT AEQUOR figura Graeca est; nos enim dicimus per aequor nauigat. similiter etiam alio loco "terram, mare, sidera iuro", cum latinitas exigat, ut addatur praepositio per. et non uacat quod 'Tyrrhenum' addidit; uidetur enim dicere, iam eis Italiam esse uicinam. 68. ILIUM IN ITALIAM PORTANS id est res Ilienses. et inuidiose dicit Ilium, quasi ipsam cernat ciuitatem, cum Troianos aspexerit. et bene 'Ilium', hoc est quam fata stare noluerint. VICTOSQUE PENATES a Graecis. tacite occurrit quaestioni: portat quidem deos, sed uictos, hoc est contemnendos, ne facere contra inuictos nollet. 69. INCVTE VIM VENTIS duplex sensus est: 'incute' enim si inice significat, 'uentis' datiuus est casus, hoc est, parua est eorum, etiam tu eis da magnam uim; si autem 'fac', septimus casus est, et erit sensus: fac uim Troianis per uentos, hoc est, per uentos uim in Troianos incute. Ennius "dictis Romanis incutit iram". SUBMERSASQUE OBRVE PUPPES ordo est ⟨inuersus⟩ in sensu; ante enim est ut obruantur fluctibus, et sic submerguntur. tota autem Iunonis petitio in sequentibus explanatur. SUBMERSASQUE OBRVE P- id est obrue, ut submergas. [1,70] 70. AVT AGE DIVERSOS hoc est disperge illos per diuersa, ne ad Italiam ueniant; duobus enim generibus deletur exercitus, aut internecione aut dispersione. ET DISSICE CORPORA hic mutauit coniunctionem, nam dicendum erat 'aut dissice corpora'. CORPORA PONTO tam uirorum quam nauium, ut ipse alio loco cum de nauibus loqueretur "et toto descendit corpore pestis". sciendum sane est artem hanc esse petitionis, ut minora inpetrare cupientes maiora poscamus: quod etiam nunc Iuno facit. scit namque se fatis obstare non posse, sed hoc agit, ut eos arceat ab Italia. 71. SUNT MIHI BIS SEPTEM non sine ratione Iuno nymphas dicitur sua potestate retinere; ipsa est enim aer, de quo nubes creantur, ut est "atque in nubem cogitur aer", ex nubibus aquae, quas nymphas esse non dubium est. ideo autem nympham Aeolo pollicetur, quia uentorum rex est, qui aquae motu creantur. bene ergo ei iungitur origo uentorum. sane notant Vergilium critici, quia marito promittit uxorem: quod excusat regia licentia, ut Sallustius "denas alii alii plures habent, sed reges eo amplius". uel certe quod ex priore coniuge inprobos filios Aeolus habuerit, uel quod haec quam promittit inmortalis est. alii uolunt Iunonem per iram oblitam, Aeolum uxorem et filios habere; quod exinde adserunt, quia Aeolus ad haec nihil ei responderit. et bene Iuno sic pollicetur, quasi Aeolo beneficium ante non concesserit. econtra Aeolus non ad praesens, sed ad praeteritum respondit 'tu mihi quodcumque hoc regni est'. PRAESTANTI CORPORE NYMPHAE bene etiam istas laudat, ut maior sit in Deiopea pulchritudinis gloria. laudabilius enim est superare laudatos, ut ipse ad maiorem Aeneae gloriam laudat et Turnum. harum autem quattuordecim nomina, ut quidam uolunt, in Georgicis inuenimus. 'praestanti' autem 'corpore' pro praestantis corporis, ablatiuum pro genetiuo. 72. QUARUM QUAE FORMA dicimus et per se 'quarum quae pulcherrima', et plus ornauit inferendo 'forma pulcherrima'. 73. CONVBIO IVNGAM deest eam; et conubium est ius legitimi matrimonii. et bene 'conubio iungam' dixit, ut hanc ab aliis segregaret, quae a regibus sine lege habentur. solent enim reges inter plures uni praecipuum dare nomen uxoris. et 'conubio' nu breuem posuit, cum naturaliter longa sit. nubo enim, unde habet originem, longa est. sed est tropus systole, qui fit quotienscumque longa corripitur syllaba propter metri necessitatem. ipse alio loco longam posuit, ut est "Hectoris Andromache Pyrrhin conubia seruas?" item "cuique loci leges dedimus, conubia nostra reppulit" et "per conubia nostra" et "Nomadumque petam conubia supplex". sciendum tamen est, quia plerumque in conpositione uel deriuatione principalitatis natura corrumpitur. CONVBIO IVNGAM STABILI PROPRIAMQUE DICABO multa in unum contulit uersum quae Iuno promittit; dicendo enim 'conubio' ostendit legitimam, dicendo 'stabili' longam promittit concordiam, id est quae diuortio careat, dicendo 'propriam' adulterii remouet suspitionem. quod autem adiecit 'dicabo' obsequentem eam fore demonstrat. in usu enim est ut dicamus, sacerdos dicatus est numini, hoc est ad obsequium datus est. alii 'dicabo' dabo accipiunt. Terentius "iam hanc operam tibi dico", id est do, sicuti ab eo quod est dico participium a passiuo dictus facit, ut est "Iunoni infernae dictus sacer", quamuis alibi lectum sit "templis sibi ferre dicatis". 'propriam dicabo' autem deest 'tibi eam'. 'propriam' autem possumus uel firmam uel perpetuam accipere, ut "si proprium hoc fuerit". Terentius "nihilne esse cuiquam proprium" et "quod uoluptates eorum propriae sunt" et "da propriam, Thymbraee, domum". 74. OMNES ANNOS bene, quia dea est; non enim usque ad senectutem. MERITIS praestitis, ut alibi "nec te regina negabo promeritam", id est praestitisse. et alterum pendet ex altero; meritum enim non nisi ex praestantis descendit beneficio. 75. PULCHRA PROLE bene postremum addidit propter quod matrimonium contrahitur, pulcherrimos filios. et mire hoc Iuno Lucina promittit, quasi non ob libidinem offerat. PULCHRA PROLE notanda figura; frequenter enim hac utitur. nam quod nos per genetiuum singularem dicimus, antiqui per septimum dicebant, ut hoc loco 'parentem pulchra prole', id est pulchrae prolis. et simpliciter intellegendum est; errant namque qui dicunt ideo 'pulchra' dixisse propter Canacen et Macareum in se inuicem turpissimos fratres. illi enim alterius Aeoli filii fuerunt. 76. AEOLUS HAEC subaudis 'dixit', quod ex posterioribus intellegitur, ut supra notauimus. REGINA inferioris personae reuetentia est maiorem meritis appellare, non nomine; contra maioris est minorem nomine tantum uocare. qui ordo non nisi per indignationem corrumpitur, ut in duodecimo Sages in extremis rebus Turnum non regem uocat, ut "ruitque inplorans nomine Turnum". et alibi de Aristaeo "et te crudelem nomine dicit". OPTES optare non tantum eligere significat, ut alibi "optauitque locum regno", sed etiam uelle, ut hoc loco 'quid optes' quid uelis. Lucilius in VI. "quid ipsum facere optes", id est uelis. alii 'quid optes' quid petas. sane seruauit ordinem; nam qui promittit statim a primo polliceri debet, post si qua uult addat, ut auditor expectatione non pendeat. 77. EXPLORARE deliberare; superius namque multa poposcerat Iuno. hoc ergo dicit: tuum est deliberare, quid uelis. aut certe aperire uel pensare, quale sit desiderium. alii explorare Iouis animum; aut certe 'explorare' explanare; aut certe statuere, an aequum sit quod petis, tuus enim hic labor est. MIHI IVSSA CAPESSERE FAS EST figura est litotes, quae fit quotienscumque minus dicimus et plus significamus per contrarium intellegentes, ut hoc loco non ait: licet mihi inplere quae praecipis, sed nefas est non inplere quae iusseris. item "munera nec sperno", id est libenter accipio. MIHI IVSSA CAPESSERE FAS EST hoc secundum ea quae aliter dicuntur, aliter audiuntur dictum est. {nam} cum dicit non se posse ⟨non⟩ inplere quae Iuno praecipiat, nefas tamen putat {non} inplere praecepta. 'mihi' sane ultima syllaba produci debet, quia hoc casu omnia uel nomina uel pronomina uel participia in ultima syllaba produci debent. 'capessere' autem est saepe capere. 78. TU MIHI QUODCVMQUE HOC REGNI rediit ad physicam rationem. nam motus aeris, id est Iunonis, uentos creat, quibus Aeolus praeest. dicendo autem 'quodcumque' aut uerecunde ait, ne uideatur adrogans, aut latenter paene iocatur poeta; quis enim potest uentos, id est rem inanem tenere? TU MIHI Q- H- R- hoc ad illud respondet 'namque tibi diuum pater atque hominum rex'. QUODCVMQUE H- R- quia ipse rex sub alieno imperio est. 'quodcumque' ergo quod 'clauso uentorum carcere regno', nec in mea manu est nisi iusso uentos emittere. IOVEMQUE CONCILIAS hysteroproteron in sensu. non enim Iuppiter conciliatur Aeolo, sed Aeolus Ioui, quasi superiori. conciliantur autem noui, reconciliantur antiqui. 79. TU DAS EPVLIS ACCVMBERE DIVUM hoc est, tu me deum facis. duplici enim ratione diuinos honores meremur, dearum coniugio et conuiuio deorum. unde et in bucolicis "nec deus hunc mensa, dea nec dignata cubili est". sane 'epulis accumbere' secundum sui temporis consuetudinem dixit; nam olim sedentes uescebantur, sicut ipse meminit "gramineoque uiros locat ipse sedili" et "perpetuis soliti patres considere mensis". et apud Homerum sedentes dii epulantur. [1,80] 80. NIMBORVMQUE nubium, ut "et lunam in nimbo nox intempesta tenebat". 81. HAEC UBI DICTA et a Iunone et ab Aeolo. et 'dicta' si nomen est, dedit, si participium, deest sunt. et 'haec ubi dicta' pro postquam, aduerbium locale pro temporali. CAVUM ordo est, conuersa cuspide cauum montem in latus inpulit. et alibi "in latus inque feri curuam compagibus aluum contorsit". alii 'in latus' pro latus accipiunt. Ennius "nam me grauis impetus Orci percutit in latus". INPVLIT IN LATUS quasi in rem quae facile cedit ictui. 82. AGMINE uel inpetu uel multitudine. agmen enim polysemus sermo est. nam inpetum significat, ut "illi agmine certo Laocoonta petunt"; multitudinem, ut "uocat agmina saeua sororum". etiam incedentem exercitum 'agmen' uocamus. 83. QUA DATA et in undecimo "coeant in foedera dextrae qua datur". 'qua' ergo quoniam. et 'qua data' ad uotum uentorum uidetur rettulisse. PORTA omnis exitus porta dicitur, quasi qua potest uel inportari uel exportari aliquid. aut ideo 'porta', quia 'agmine' dixerat; nam porta proprie aut urbis aut castrorum est. TURBINE ui uentorum. et sciendum est, quod quando appellatiuum est 'turbinis' facit, sed si sit nomen proprium, 'Turbonis' facit, ut Horatius "Turbonis in armis". 84. INCVBVERE MARI tria dicit elementa turbata: 'terras turbine perflant', 'incubuere mari' et rursum 'intonuere poli'. his ergo enumeratis recte adiecit 'intentant omnia mortem'. 85. EVRVSQUE NOTVSQUE cardinales quattuor uenti sunt, de quibus nunc tres ponit, paulo post unum quem omiserat reddit, ut "stridens aquilone procella". UNA EVRVSQUE NOTVSQUE ET AFRICUS bene modo hos tres uentos inferiores tantum nominauit, qui a sedibus imis mare commouent, Zephyrum et Aquilonem tacuit; Zephyrum, qui ad Italiam ducit, Aquilonem, qui desuper flat. ideo Homerus de eo "g-kai g-borees g-aithrehgenetes, g-mega g-kuma g-kulindohn". RVUNT autem modo eruunt. PROCELLIS procella est uis uenti cum pluuia, dicta procella ab eo, quod omnia percellat, hoc est moueat. 87. INSEQUITVR CLAMORQUE VIRUM quia praecesserat uentorum sonus, quem et ipsum clamorem possumus dicere. STRIDORQUE RVDENTUM proprie; nam in funibus stridor est. 'stridor' autem est sibilus. Pacuuius in Teucro "armamentum stridor et rudentum sibilus". 88. ERIPIUNT S- N- Accius in Clytemestra "deum regnator nocte caeca caelum e conspectu abstulit" 89. TEUCRORUM EX OCULIS numquam enim totum caelum nubibus tegitur, sed illa pars, contra quam flauerint uenti. quod autem dixit diem eripi, ad uidentum oculos rettulit, non ad naturam. TEUCRORUM E- O- bene 'Teucrorum', quibus tempestas inmissa erat. NOX INCVBAT nox dicta, quod oculis noceat. 'incubat' autem ideo dixit, quod alienum tempus inuasit. nam incubare proprie dicitur per uim rem alienam uelle tenere. aut certe 'nox incubat', ut nihil interualli esset inter tenebras et mare. aut tempestates, ut in georgicis "ipse pater media nimborum in nocte corusca fulmina molitur dextra". [1,90] 90. POLI axes, id est extremae partes caeli. duo enim sunt, notius et borius, a quibus totum caelum contonuisse significat. AETHER aetherem hoc loco pro aere posuit. nubes enim, unde et fulmina, aeris sunt, non aetheris: et frequenter Vergilius duo ista confundit. 91. INTENTANT minantur, ingerunt. OMNIA autem ad superiora rettulit. 92. EXTEMPLO ilico statim. et est augurum sermo. templum enim dicitur locus manu designatus in aere, post quem factum ilico captantur auguria. AENEAE seruauit g-to g-prepon, ut Aeneam ultimum territum dicat. FRIGORE timore. et est reciproca translatio; nam et timor pro frigore et frigus pro timore ponitur, ut in Terentio "uxorem tuam pauitare aiunt" non timere, sed laborare frigoribus; utrumque enim in unum exitum cadit, sicut et de calore et de frigore urere dicimus, ut est "aut Boreae penetrabile frigus adurat". nam et Graeci g-phrikta dicunt quae sunt timenda, ut Homerus { "g-dohra g-men g-ouk g-et' g-onosta"}. Liuius in Odyssia "igitur demum Ulixi cor frixit prae pauore". reprehenditur sane hoc loco Vergilius, quod improprie hos uersus Homeri transtulerit g-kai g-tot g-Odusseos g-luto g-gounata, g-kai g-philon g-ehtor, g-ochthehsas d' g-ara g-eipe g-pros g-hon g-megalehtora g-thumon". nam 'soluuntur frigore membra' longe aliud est, quam luto gounata: et 'duplices tendens ad sidera palmas talia uoce refert' molle, cum illud magis altum et heroicae personae g-pros g-hon g-megalehtora thumon. praeterea quis interdiu manus ad sidera tollit, aut quis ad caelum manum tendens non aliud precatur potius, quam dicit 'o terque quaterque beati'? et ille intra se, ne exaudiant socii et timidiores despondeant animo, hic uero uociferatur. 93. INGEMIT non propter mortem ingemit, sequitur enim 'o terque quaterque beati', sed propter mortis genus. graue enim est secundum Homerum perire naufragio, quia anima ignea est et exstingui uidetur in mari, id est elemento contrario. DVPLICES duas, secundum morem antiquum. nam duplices duos dicebant, ut hoc loco, et binos duos, et utrosque pro utrumque, ut Cicero "binos habebam, iubeo promi utrosque". item Sallustius cum de duobus loqueretur "hi utrique ad urbem imperatores erant". PALMAS manus explicitas. 94. TALIA VOCE REFERT profert. 're' abundat. alibi 'refert' respondet, ut "Anna refert". sic in consuetudine dicimus: ille mihi rettulit. O TERQUE QUATERQUE id est saepius; finitus numerus pro infinito. et sic erupit in uocem cum dolore Homerus g-tris g-makares g-Danaoi g-kai g-tetrakis, g-hoi g-tot' g-olonto. et hoc principium quidam acephalon dicunt, cum intellegi debeat, multa eum intra se cogitasse, postremo in haec erupisse. 95. QUIS et quis et quibus significat: secundum artem enim sic dicimus. ab eo enim quod est 'a qui' in 'bus' mittit, ab eo quod est 'a quo' in 'is' mittit, sed a tertia declinatione in usu sunt datiuus et ablatiuus plurales, licet antiqui omnibus usi sint casibus. denique Cato in originibus ait "si ques sunt populi". et declinauit 'ques quium', ut 'puppes puppium'. MOENIBUS ALTIS propter Pergama, quae altissima fuerunt, ex quibus omnia alta aedificia pergama uocantur, sicut Aeschylus dicit. 96. OPPETERE ore terram petere, id est mori. possumus autem sic uti hoc sermone, ut et per se plenus sit et recipiat adiectionem. ergo dicimus et oppetit et mortem oppetit, sicut et exspirat et animam exspirat. FORTISSIME GENTIS atqui in artibus legimus superlatiuum gradum non nisi genetiuo plurali iungi. constat quidem, sed 'gens' nomen est enuntiatione singulare, intellectu plurale. bene ergo iunxit, in gente enim plures sunt, ut alibi ipse "ditissimus agri Phoenicum"; non enim unus est ager Phoenicum. item Sallustius "Romani generis disertissimus". aut superlatiuo pro comparatiuo usus uidetur, quasi fortissimis comparandus, non ut uulgo creditur praeferendus. sane quaeritur, cur Diomedem fortissimum dixerit, cum post Achillem et Aiacem ipse sit tertius, unde et Sallustius ait "primum Graecorum Achillem". multi dicunt ideo fortissimum, quia iuxta Homerum et Venerem uulnerauit et Martem. alii ad gentem referunt, quod Achilles Thessalus fuit, Aiax Graecus, Diomedes Danaus. multi ad excusationem Aeneae uolunt fortissimum dictum, a quo eum constat esse percussum, ut Iuuenalis "uel quo Tydides percussit pondere coxam Aeneae". 97. TYDIDE uocatiuus Graecus est; si enim latine diceret, o Tydida debuit ponere. omnia enim patronymica quae in 'des' exeunt apud Latinos primae sunt declinationis, ut "saeuus ubi Aeacidae telo iacet Hector". Tydides Diomedes, Tydei et Deipyles, Adrasti filiae, filius, qui post captum Ilium ad Italiam uenit, quod plenius in XI- libro habes. eo tempore statua cum in templo Apollinis Delphici staret, ui quadam diuina ad Corcyram migrauit et uisa est muros Corcyraeorum defendere: nam eius comminatione hostibus fugatis Corcyra bello exempta est. 98. NON POTVISSE quasi semper uoluerit. ANIMAM HANC quasi cum dolore 'animam hanc', ac si diceret infelicem, quae ad laborem nata est. EFFVNDERE secundum eos qui dicunt sanguinem esse animam, ut ipse alibi "purpuream uomit ille animam". nam alio loco aliorum opinionem sequitur, qui dicunt spiritum esse animam, unde est "atque in uentos uita recessit". 99. SAEVUS magnus, ut superius diximus. uel fortis, uel bellicosus, ut est "et saeuum Aenean agnouit Turnus in armis". uel aduersus hostes 'saeuus', et est epitheton ad tempus; nam incongruum erat ab Aenea saeuum Hectorem dici. aut 'saeuus', quod aduersum Antenorem et Aeneam et Helenum sentiens Helenam non permiserit reddi. ⟨aut⟩ ideo 'saeuus' Hector, quia Aeneas pius. quod autem ait 'Aeacidae telo' uult ostendere feliciorem Hectorem, cui contigerit ab Achille perire, quod ipse optauerit ei congressus, sicut in V. Neptunus Veneri loquitur. et bene elegit, cum quibus perisse debuerit; ipse enim et fortis est, et numinum proles: recte ergo his iungitur, in quibus talia fuerunt. [1,100] 100. SARPEDON et in ultima possumus accentum ponere et in paenultima: nam Homerus et 'Sarpedonis' declinauit et 'Sarpedontis', unde et uarius accentus est: 'Sarpedonis' enim antepaenultima habet accentum, 'Sarpedontis' paenultima. sed 'Sarpedontis' usurpauit; naturalis enim declinatio est 'Sarpedon Sarpedonis', ut 'Memnon Memnonis, Sinon Sinonis'. si autem genetiuum in 'dontis' miserit, a circumflexo uenit, qui est in ultima syllaba nominatiui, ut Demophon Demophontis, Laocon Laocontis. sic ergo et Sarpedon, Sarpedontis. est autem Sarpedon Iouis filius et Laodamiae, ut alio loco "quin occidit una Sarpedon mea progenies" occisus a Patroclo, Menoeti filio, armis Achillis induto. huius interitum Iuppiter prosecutus dicitur imbre sanguineo. SIMOIS nomen hoc integrum ad nos transiit, unde suo est accentu proferendum. nam si esset latinum, in antepaenultima haberet accentum, quia secunda a fine breuis est. sane bene fecisse uidetur Simoentis mentionem, ut ibi uideatur pati se optauisse, ubi genitus est, ut alibi "tune ille Aeneas, quem Dardanio Anchisae alma Venus Phrygii genuit Simoentis ad undam?" SUB UNDIS et 'sub undis' legimus, et 'sub undas'. sed si 'sub undas', 'correpta' intellege, si 'sub undis', 'uoluit'; uaria ergo distinctio est. CORREPTA rapta. 101. FORTIA CORPORA hoc est uirorum fortium corpora; nulla enim est in mortuis fortitudo. 102. TALIA IACTANTI inaniter loquenti, ut alibi "atque inrita iurgia iactat et uoces dum iactat inanes". AQUILONE ab Aquilone. ecce hic reddit uentum quem transierat, et a generali tempestate ad speciem transit. 103. ADVERSA contraria, quia ad Italiam nauigantibus Aquilo contrarius est. 104. FRANGVNTVR REMI uel gubernacula, uel quod melius est re uera remi. antiqui enim uelis remisque nauigabant, ut "ualidis incumbere remis, obliquat sinus in uentos". et hoc de naui Aeneae, an de omnibus dixit? TUM PRORAM AVERTIT alii 'prora' legi tradunt. AVERTIT pro 'auertitur'. et est figura creberrima. potest namque pro actiui uerbi significatione passiuum poni, ut est "et pictis bellantur Amazones armis" pro bellant. nec nos debet mouere quod bellor non facit, natura enim hoc prohibuit. nam conpone hoc uerbum, et inuenitur actiuum, facit enim debello debellor. et contra pro passiui uerbi significatione actiuum ponitur, ut est hoc 'auertit' pro auertitur, et "insinuat pauor" pro insinuatur, et "nox umida caelo praecipitat" pro praecipitatur. sed haec uerba tantummodo pro se inuicem ponuntur, quae et actiua esse possunt et passiua, ut est auerto auertor, praecipito praecipitor. ergo non possumus dicere quod quidam artigraphus, declinationes actiui uerbi et passiui pro se inuicem poni. nam et neutralis uerbi declinatio actiua est et communis deponentisue passiua, et aliud est esse actiuum uerbum, aliud habere actiui uerbi declinationem. 105. DAT LATUS inclinatur. CUMVLO altitudine. CUMVLO exuberante fluctu, cum cumulo. PRAERVPTUS in altum leuatus. 106. Hi pro illi uel alii, et bene dicticos. HIS pro illis uel aliis. DEHISCENS ualde hiscens. 'de' enim augentis est, ut in Terentio "deamo te Syre". 107. APERIT ostendit, ut Sallustius "caput aperire solitus", id est nudare, ostendere. sic alibi "uisa aperire procul montes". sane aliter hic 'aperit', aliter 'ostium aperit'. HARENIS et ab harenis et cum harenis, id est uel ab imo mouebatur mare uel cum ipsis harenis, ut in tempestate solet. 108. TRIS Latinum est. genetiuus enim pluralis quotiens in 'ium' exit, accusatiuum pluralem in 'is' mittit, ut 'puppium puppis'; quotiens in 'um' exit, in 'es' mittit, ut 'patrum patres'. SAXA LATENTIA modo propter tempestatem, non ut quidam tradunt tranquillo mari; nam quemadmodum latent quae nomen habent? haec autem saxa inter Africam, Siciliam et Sardiniam et Italiam sunt, quae saxa ob hoc Itali aras uocant, quod ibi Afri et Romani foedus inierunt et fines imperii sui illic esse uoluerunt. unde et Dido "litora litoribus contraria, fluctibus undas inprecor". quae arae a Sisenna "propitiae" uocantur. alii dicunt Graecos haec saxa g-bomous appellare. quidam insulam fuisse hunc locum tradunt, quae subito pessum ierit, cuius reliquias saxa haec exstare, in quibus aiunt Poenorum sacerdotes rem diuinam facere solitos. has aras alii Neptunias uocant, sicut Claudius Quadrigarius I- annalium "apud aras, quae uocabantur Neptuniae". Varro de ora maritima lib- I "ut faciunt hi, qui ab Sardinia Siciliam aut contra petunt. nam si utramque ex conspectu amiserunt, sciunt periculose se nauigare ac uerentur in pelago latentem insulam, quem locum uocant aras". TORQUET iacit, inmittit, ut "torquet aquosam hiemem". alibi 'torquet' deflectit, ut "torquet medios nox umida currus". alibi regit et frenat, ut "cuncta tuo qui bella pater sub numine torques". alibi sustinet et fert "axem umero torquet stellis fulgentibus aptum". 109. SAXA VOCANT ITALI MEDIIS QUAE IN FLUCTIBUS ARAS ordo est, quae saxa in mediis fluctibus Itali aras uocant. pro quibus hunc ordinem esse ait 'tris Notus abreptas mediis fluctibus in saxa latentia torquet'. alii 'mediis ⟨quae⟩ fluctibus aras' legunt, ut sit ordo 'saxa uocant Itali aras, quae mediis fluctibus', ut desit 'sunt'. Italos autem aliqui non qui in Italia nati sint, sed qui Latine loquantur accipiunt. [1,110] 110. DORSUM INMANE eminens, altum, secundum Homerum. uel certe eminens planities aut superficies durior. aut sic ait hic poeta 'dorsum' de saxo, ut Homerus "g-nohta g-thalassehs", sicut alibi ipse "dorso dum pendet iniquo". quidam 'inmane' pro malo accipiunt positum propter naufragia, quae ibi solent fieri; nam 'manum' bonum dicunt, ergo quod bono contrarium inmane; non enim potest pro magno accipi, ⟨ut⟩ alibi "posuitque inmania templa", quia non facile apparent haec saxa, nisi cum mare uentis mouetur. 'dorsum' autem hoc loco non absurde ait, quia Graece arae ipsae g-hippou g-nohta dicuntur, ut Sinnius Capito tradidit, secundum Homerum. MARI SUMMO uel in summo, uel in placido. 111. IN BREVIA ET SYRTES id est in breuia syrtium, quo modo "molemque et montes". 'breuia' autem uadosa dicit, per quae possumus uadere. ET SYRTES syrtium "sinus duo sunt pares natura, inpares magnitudine", ut Sallustius dicit. 112. VADIS uada g-ta g-brachea. Varro de ora maritima libro I "si ab aqua summa non alte est terra dicitur uadus". et multi sic legunt 'inliditque uadis atque aggere cingit harenae'. 113. LYCIOS hi Troiae ad auxilium uenerant, qui mortuo rege Pandaro Aeneam secuti sunt, unde et in secundo ait "comitum adfluxisse nouorum". FIDUM fidelem. utrumque nomen idem significat. quamuis quidam uelint fidum amicum, fidelem seruum dici. et sic pronuntiandum, ut dolorem adferat talis socii amissio. 114. IPSIUS ANTE OCULOS ad maiorem dolorem: unde alibi "quaeque ipse miserrima uidi", item "qui nati coram me cernere letum fecisti". INGENS PONTUS magna pars ponti. et est tropus synecdoche. A VERTICE aut a puppi, quae uertex nauis est, aut ab Aquilone, qui flat a mundi uertice, hoc est a septentrione, ut ipse alibi "hic uertex nobis semper sublimis". quidam 'uerticem' hic procellam accipiunt. 115. IN PUPPIM pro puppim: addidit praepositionem. PRONUS g-prehnehs. non nulli sane 'pronum' aduerbialiter legunt. MAGISTER Leucaspis, ut in sexto libro "Leucaspim et Lyciae ductorem classis Orontem". 116. TER saepius, finitus numerus pro infinito. crebros enim fluctus facit Aquilo, ut Sallustius "crebritate fluctuum ut Aquilone solet". uel certe quod Graeci g-trikumian appellant, ut Sallustius "triplici fluctu". IBIDEM 'ibidem' et 'ubinam' multi dubitant ubi esse debeat accentus, quia 'ibi' et 'ubi' naturaliter breues sunt, sed ratione finalitatis plerumque producuntur in uersu, nescientes hanc esse rationem, quia pronuntiationis causa contra usum Latinum syllabis ultimis, quibus particulae adiunguntur, accentus tribuitur, ut 'musaque' 'illene' 'huiusce'. sic ergo et 'ibidem'. 117. TORQUET AGENS CIRCUM in gyrum circumagit. VERTEX uertex dicitur circumacta in se unda et quae quasi sorbere uideatur: quod de Charybdi legitur "atque imo barathri ter gurgite uastos sorbet in abruptum fluctus", de qua ait Sallustius "Charybdis, mare uerticosum". 118. APPARENT aliud est 'parere' et aliud 'apparere'. 'parere' enim est oboedire, ut "paret amor dictis", 'apparere' autem, uideri, ut "apparet liquido sublimis in aere Nisus". et haec obseruatio diligenter custodiri debet, licet eam auctores metri causa plerumque corrumpant. RARI uel propter maris magnitudinem, uel quia una perierat nauis. uel 'rari' de multis, ut ostendat statim alios plures periisse. et quomodo 'apparent', si 'ponto nox incubat atra'? aut quia 'crebris micat ignibus aether', aut quia ante ipsius oculos hoc euenit. NANTES prima uerbi positio est 'no nas nat', unde est "nare per aestatem liquidam". prima syllaba naturaliter longa est, licet 'natare' 'na' breuis sit in eadem significatione. IN GURGITE VASTO tapinosis est, id est rei magnae humilis expositio. prudenter tamen Vergilius humilitatem sermonis epitheto subleuat, ut hoc loco 'uasto' addidit. item cum de equo loqueretur ait "cauernas ingentes". 119. ARMA VIRUM bene addidit 'uirum', id est uirorum. arma enim dicuntur cunctarum artium instrumenta, ut "Cerealiaque arma", item "colligere arma iubet" et alio loco "dicendum et quae sint duris agrestibus arma". TROIA differentia in hoc sermone est et in sensu et in syllabis. nam cum prouinciam dicimus, nam Troia prouincia, Ilium ipsa ciuitas, et principale est nomen, breuis est 'Tro'. quando autem non est principale et deriuatio est, longa est 'Tro.', ut "Troius Aeneas". GAZA Persicus sermo est et significat diuitias, unde Gaza urbs in Palaestina dicitur, quod in ea Cambyses rex Persarum cum Aegyptiis bellum inferret diuitias suas condidit. est autem generis feminini, ut "et gaza laetus agresti". quo exemplo apparet quoque superfluo quaeri a multis, quemadmodum potuerit aurum natare, nescientibus gazas, id est opes, dici omne quod possidemus. aut certe hyperbole tempestatis, ut etiam ponderosa ferri potuerint. PER UNDAS 'per' quidam nolunt - - . [1,120] 120. IAM VALIDAM zeugma est ab inferioribus 'uicit hiems'. quod fit et a superioribus et a medio, plerumque et ad utrumque respondet, ut "Troiugena, interpres diuum, qui numina Phoebi, qui tripodas, Clarii laurus, qui sidera sentis et uolucrum linguas et praepetis omina pinnae". ecce hoc loco 'sentis' et ante dicta et sequentia concludit. ILIONEI antiptosis est, pro genetiuo enim datiuum posuit; nam constat huiusmodi Graeca nomina datiuum singularem in ei diphthongum mittere, ut Orphei; nam illa solutio est cum Orphei separatim dicimus: nec modo 'Ilionei' possumus dicere adstrictum esse genetiuum, ut ipse sit qui et datiuus. quod si forte contingat, non regula mutatur, sed antiptosis fit, qua plerumque utuntur poetae, ut "urbem quam statuo uestra est" pro urbs, item "haeret pede pes" pro pedi. 121. VECTUS qua uehebatur significat. et pro praesenti participio, quod non habemus, praeteritum posuit. in Latino enim sermone a passiuo uerbo praesens participium non est, neque ab actiuo praeteritum. sed quod uno sermone explicare non possumus aut circumlocutione ostendimus, aut si hoc nolumus, participium pro participio ponimus, sed usurpatiue, ut hoc loco factum est. ABAS Abantes aliquot tradunt: hic unus, Aeneae comes; alter quem in Troia Diomedes occidit; tertius est Argiuus, cuius clipeum tertio libro Apollini consecrasse dicit Aeneam. 122. VICIT HIEMS 'hiems' duas res significat: aut tempus aut uim uenti, per quam oritur tempestas. ergo pro loco intellegendum est. Accius "unde estis nautae huc hieme delati". sic et Varro. LAXIS pro laxatis, nomen pro participio. 123. IMBREM imber dicitur umor omnis, ut Lucretius ex "igni terra atque anima nascuntur et imbri", id est umore. IMBREM ueteres enim omnem aquam imbrem dicebant. Ennius imbrem pro aqua marina "ratibusque fremebat imber Neptuni". FATISCUNT abundanter aperiuntur; 'fatim' enim abundanter dicimus, unde et adfatim, hiscere autem aperiri, uerbum frequentatiuum ab hiare. 125. EMISSAM HIEMEM hic apertius tempestatem declarat significari ex Graeco; nam et illi g-cheimona tempestatem dicunt. et bene ueteres nostri 'hiemem anni' dicebant, ne tempestas posset intellegi. IMIS bene in imo uoluit esse Neptunum, ut iam factam cognosceret tempestatem, non incipientem uetaret. 126. STAGNA stagnum dicitur aqua stans, sed nunc profunda maris significat ab eo, quod non nisi nimia tempestate turbantur. ergo 'stagna' et 'imis uadis refusa' aliud pendet ex alio, quia inmobilis aqua in imo maris tantummodo est, quam tunc ab imo motu dicit esse turbatam. GRAVITER COMMOTUS opportune Neptunum ait commotum cum maria turbantur, quia plerumque poetae Neptunum pro mari ponunt. ET ALTO PROSPICIENS aut e mari erigens caput, aut mari prouidens. quidam 'alto' caelo accipiunt, quia ait 'iam caelum terramque'. 127. PLACIDUM CAPVT quaerunt multi quemadmodum 'placidum caput', si 'grauiter commotus'? quasi non possit fieri, ut irascatur uentis, propitius sit Troianis. uno autem epitheto more suo habitum futurae orationis ostendit, ut alibi uno sermone 'tum quassans caput'. PLACIDVMQUE CAPVT epitheta alia naturalia sunt, alia ad tempus. et 'placidum' ut naturale Neptuni est, ita 'grauiter commotus' ad tempus ob factam tempestatem. 128. DISIECTAM AENEAE T- V- A- C- hic ostendit Aeolum omnia Iunonis praecepta complesse. nam 'submersasque obrue puppes' in Orontis sociorumque eius interitu; 'aut age diuersas et dissice corpora ponto' 'disiectam Aeneae toto uidet aequore classem'. 129. CAELIQUE RVINA id est tonitribus, quorum sonus similis est ruinis. [1,130] 130. NEC LATVERE DOLI FRATREM IVNONIS ET IRAE aut doli Iunonis, aut fratrem Iunonis. gemina ergo distinctio est. FRATREM IVNONIS quod et ipsa Saturni est filia. 131. EVRUM AD SE ZEPHYRVMQUE VOCAT per hos omnes intellege; isti enim sunt cardinales. 'ad se' autem g-ehthikohs. cur tamen Zephyrus, qui ad Italiam ducit, quem poeta supra tacuit, nunc uocatur? ira in hoc Neptuni exprimitur, si etiam eum obiurgat, qui non adfuerit. 132. GENERIS FIDUCIA VESTRI Astraeus enim unus de Titanibus, qui contra deos arma sumpserunt, cum Aurora concubuit, unde nati sunt uenti secundum Hesiodum. et hoc loco fiduciam pro confidentia posuit, cum fiducia in bonis rebus sit, confidentia in malis. 133. IAM CAELUM TERRASQUE aut ordo est 'ausi estis sine meo numine tantas moles tollere et caelum terrasque turbare'? aut certe illud est, quod tria haec numina, licet diuisa imperia teneant, uidentur tamen inuicem regni totius habere potestatem, sicut et ipsa elementa quae retinent physica inter se quadam ratione iunguntur. quod et ipsorum numinum sceptra significant. Iuppiter enim trifido utitur fulmine, Neptunus tridente, Pluto tricerbero. multi enim quaerunt, cur modo Neptunus de alienis conqueratur elementis. aut certe 'terram' pro mari posuit, ab eo quod continet id quod continetur, quia ipse dicitur g-Enosichthohn et g-Enosigaios, id est mouens terram. et caelum pro aere; constat enim terram cum aqua in aere libratam. MEO SINE NUMINE hoc est 'et laxas sciret dare iussus habenas'. NUMINE VENTI distingue 'numine', ut 'uenti' conuicium sit. 135. QUOS EGO deficit hoc loco sermo; et congrue, quasi irati et turbatae mentis, ut alibi "me me, adsum". similiter "incipit effari, mediaque in uoce resistit". Terentius "quem quidem ego si sensero, sed quid opus est uerbis?" his enim adfectibus tantum sermonis defectio congruit. QUOS EGO subauditur 'ulciscar'. ergo g-aposiohpehsis est, hoc est, ut ad alium sensum transeat, ideo abruptum et pendentem reliquit. et necessarium post tale schema 'sed' coniunctionem sequi, ut "quamquam o, sed". SED MOTOS PRAESTAT prudenter agit; plus est enim innocentibus succurrere, quam nocentium delicta punire. PRAESTAT melius est, ut "praestat Trinacrii metas lustrare Pachyni". et notandus sermo. nam et per se plenus est, et tam accusatiuo iungitur quam septimo. dicimus enim et 'praestat illum' et 'praestat illo'. 136. POST MIHI NON SIMILI POENA COMMISSA LUETIS aut 'non simili poena', id est non ea qua Troianos adfecistis, aut certe 'mihi non simili', id est uehementer irato. POST MIHI N- S- P- C- L- pro 'non inpune eritis posthac'; nunc enim nullam poenam sentiunt, nisi forte obiurgationis. 'commissa' autem hic pro peccatis. LUETIS persoluetis. et hic sermo a pecunia descendit; antiquorum enim omnes poenae pecuniariae fuerunt. 137. MATVRATE FUGAM cum maturitate, id est cum tranquillitate discedite, quo modo dicimus 'matura iracundiam tuam', id est mitiga; perniciosum enim Troianis est, si maturent fugam, hoc est accelerent. ergo 'fugam' hic tantum discessum accipiendum. 138. SAEVVMQUE uel magnum et potentem, ut superius, uel uere saeuum in uentos, quia minatur. TRIDENTEM ideo tridens Neptuno adsignatur, quia mare a quibusdam dicitur tertia pars mundi, uel quia tria genera aquarum sunt, maris, fluminum, fluuiorum, quibus omnibus Neptunum praeesse non nulli dicunt. 139. SORTE ac si diceret potuisse se etiam caelum tenere, Aeolum uero beneficio etiam carceris regna meruisse, nec sine suo arbitrio posse quemquam in suo regno habere potestatem. SED MIHI SORTE DATUM 'sorte' ideo ait, quia Iuppiter et Neptunus et Dis pater, Saturni et Opis filii, cum de mundi possessione certamen inissent, placuit ut imperium sorte diuiderent: ita effectum est, ut caelum Iuppiter, maria Neptunus, Dis pater inferos sortirentur. INMANIA aspera; 'manum' enim antiqui bonum dicebant, sicut supra dictum est, unde et 'mane' dicitur; quid enim melius? et per antiphrasin 'manes' inferi, quia non sint boni. [1,140] 140. VESTRAS EVRE DOMOS irascentum est uti proprio nomine, ut Terentius "ego te in pistrinum Daue dedam". aut quasi contra principem tempestatis irascitur, quem primum constat egressum, quia supra 'una Eurusque Notusque ruunt'. quod autem dixit 'saxa inmania, uestras domos' de Pseudulo Plauti tractum est, ubi ait "nisi forte carcerem aliquando effregistis uestram domum". et figurate 'saxa, domos'; uario enim significatu idem ostenditur. IACTET pro glorietur, sicut in georgicis "nullo tantum se Moesia cultu iactet". et hoc ex accidenti sumptum, quoniam quicumque sunt in aliqua re gloriosissima motu quodam et incessu corpus suum iactant. AVLA inrisio est; sequitur enim 'carcere'. et nihil tam contrarium si simpliciter intellegamus. 141. CLAVSO quia dimittere uentos non ipsius est, sed iubentis. et hoc est "foedere certo et dare iussus habenas". VENTORUM non otiose, sed per exprobrationem, poterat enim dicere 'uestro', sed ut supra "meo sine numine uenti". CARCERE REGNET licet carcer sit, tamen regnum est Aeoli; haec enim pro adfectu possidentis intellegenda sunt, ut alibi cum de rure loqueretur "post aliquot mea regna uidens mirabor aristas". et bene regnum Aeoli custodiam carceris dixit. 142. DICTO CITIUS non antequam diceret, dixit enim 'haec ait'; sed citius, quam dici potest. PLACAT sub poetica licentia physicam quoque tangit rationem. mare enim dicitur esse Neptunus, quem superius dixit grauiter commotum, quia tempestas erat. nunc ait 'placat', quia iam sedari coeperant maria. 143. COLLECTAS aut nunc collegit et fugauit, aut ante a uentis collectas fugauit, id est resoluit. COLLECTAS colligere enim nubes dicitur caelum, ut "aut si nox pluuiam ne colligat ante ueremur". SOLEMQUE REDUCIT per solem serenitas intellegenda, quia superius dixerat "eripiunt subito nubes caelumque diemque". quis enim ignorat diem constare per solem? et consequens erat, ut fugatis nubibus sol rediret. 144. CYMOTHOE nomina deorum plerumque de causis sunt ficta ab elementis, quae numina dici uoluere maiores, ut 'Cymothoe', id est cursus fluctuum, g-apo g-tou g-theein g-to g-kuma. TRITON deus marinus, Neptuni et Salaciae filius, deae marinae ab aqua salsa dictae. ADNIXUS antiquum est, ut 'conixus', quibus hodie non utimur; dicimus enim 'adnisus' et 'conisus'. sed et multa alia usus contra antiquitatem uindicauit. illi enim 'parsi' dicebant, nos dicimus 'peperci'. item nos dicimus 'suscepi', illi dicebant 'succepi', ut "succepitque ignem foliis". ADNIXUS zeugma est, 'adnixi' enim debuit dicere, ut paulo post "haud aliter puppesque tuae pubesque tuorum, aut portum tenet". ergo 'adnixus' ad Tritonem tantum pertinet, quia Cymothoen iuuabat. quibusdam sane non uidetur zeugma, quia 'adnixus', non 'conixus'. ordo tamen est 'Cymothoe simul et Triton acuto detrudunt naues scopulo', ab aris scilicet in quas "tris Notus in s- l- t". 145. LEVAT leues ac nauigabiles facit, ut "nostrumque leues quaecumque laborem". et scire debemus prudenter poetam pro causis uel tendere uel corripere orationem, ut hoc loco periclitantibus Troianis tota celeritate dicit esse subuentum. contra in quinto libro ubi nullum periculum est latius describit placantem maria Neptunum. item in secundo libro quoniam inminet periculum uno uersu ait "quo res summa loco Panthu? quam prendimus arcem?" LEVAT laxat, ut "atque arta leuari uincla iubet Priamus". TRIDENTI autem pro tridente, datiuum pro ablatiuo. 146. APERIT ideo quia harenarum congerie inpediente praeclusae ad nauigandum erant. ergo inmisso in eas mari aptas ad nauigandum facit. sic Sallustius "sed ubi tempore anni mare classibus patefactum est". ceterum bis idem. TEMPERAT tranquillum facit. 147. ATQUE ROTIS SUMMAS L- P- V- bene non moratur in descriptione currus, ut citius liberetur Aeneas. - -. PERLABITVR UNDAS figura est. quod enim nos modo dicimus per praepositionem nomini copulatam sequente uerbo, antiqui uerso ordine praepositionem detractam nomini iungebant uerbo, ita tamen ut esset una pars orationis, et faciebant honestam elocutionem. nos dicimus 'per undas labitur', illi dicebant 'perlabitur undas'. item 'per forum curro' et 'percurro forum'. notandum plane quod plerumque suum regit casum, plerumque ad ablatiuum transit. 148. AC VELVTI MAGNO IN POPVLO iste tempestati populi motum comparat, Tullius populo tempestatem: pro Milone "equidem ceteras tempestates et procellas in illis dumtaxat fluctibus contionum". ita et Homerus seditioni tempestatem g-kinehtheh g-d' g-agoreh g-hohs g-kumata g-makra g-thalassehs. ideo autem 'magno' addidit, quia ubi frequens est populus, ibi et crebra seditio. et quidam 'populum' totam ciuitatem, 'uulgum' uero plebem significari putant. SAEPE autem ut fieri solet. 149. SEDITIO 'seditio' est ⟨dissensio ciuium⟩, sicut Cicero ait in de re publica "eaque dissensio ciuium, quod seorsum eunt alii ad alios, seditio dicitur". ANIMIS IGNOBILE id est stultum, ut contra nobilem animum prudentium dicimus. ideo etiam paulo post ait 'arrectis auribus'; sumpsit enim translationem ab animalibus, quae utique stultiora sunt. VVLGUS et masculini generis et neutri lectum est: generis neutri hoc loco, alibi masculini, ut in "uulgum ambiguas". et hoc est artis ut masculino utamur, quia omnia Latina nomina in us exeuntia, si neutra fuerint, tertiae sunt declinationis, ut pecus pecoris: si autem secundae fuerint declinationis, masculina sunt; 'uulgi' autem facit, non 'uulgeris', ut docti, clari. usurpatum tamen est neutrum genus propter unum Graecum nomen, id est pelagus. cum enim pelagi faciat, neutri tamen est generis. [1,150] 150. IAMQUE FACES ET SAXA VOLANT multi non 'uolant', sed 'uolunt' inuenisse se dicunt. sed Cornutus "uerendum", ait, "ne praeposterum sit faces uelle, et sic saxa, cum alibi maturius et ex ordine dictum sit 'arma uelit poscatque simul rapiatque inuentus"'. FUROR ARMA MINISTRAT sic alibi "rimanti telum ira facit". sane summa uelocitate sensus explicitus. 151. GRAVEM uenerabilem, unde et contemptibiles 'leues' dicimus. et bene seruat circa hunc rhetoricam definitionem, cui dat et iustitiam et peritiam dicendi, ut 'tum pietate grauem' et 'ille regit dictis animos'. orator enim est uir bonus, dicendi peritus. PIETATE GRAVEM cuius illis auctoritas ob pietatem est grauis. 152. ARRECTIS AVRIBUS translatio a mutis animalibus, quibus aures mobiles sunt. an aures pro audiendi sensu posuit, secutus Terentium qui ait "arrige aures Pamphile"? 155. GENITOR uenerabilis, ut "Thybri pater". ergo hoc nomen et ad uerum patrem pertinet et ad honorem refertur. sane ueteres omnes deos patres dicebant. CAELOQUE INVECTUS APERTO non per caelum uectus, sed caelo iam sereno uectus per maria. 156. FLECTIT quidam 'flectit' pro regit accipiunt, ut interdum 'torquet' in eodem significatu ponit "qui numine torques". CURRV non, ut quidam putant, pro 'currui' posuit, nec est apocope, sed ratio artis antiquae, quia omnis nominatiuus pluralis regit genetiuum singularem et isosyllabus esse debet, ut hae musae huius musae, hi docti huius docti. item a genetiuo singulari datiuus regitur singularis, ut isosyllabus sit, ut huius docti huic docto. inde ergo est "curruque abscisa duorum suspendit capita" et "libra die", ne, si 'diei' fecisset, maior esset nominatiuo plurali. SECVNDO Troianis obsequenti. et tractus est sermo a sequentibus seruis, id est pedisequis secundis: unde et secundam fortunam dicimus, quod secundum nos est, id est prope nos. 157. AENEADAE nunc Troiani, aliquando Romani, ut "Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant". PROXIMA LITORA ideo quia post periculum non eligitur litus, sed quodcumque occurrit occupatur. CURSU aut secundum quod superius diximus 'proxima cursu', id est cursui, aut 'contendunt cursu petere', et est septimus casus. ut hic 'cursu' de nauibus, ita alibi iter, ut "unde iter Italiam" et in quinto "certus iter". stationes etiam nauium dicebant, quod est animalibus terrestribus proprium. 158. VERTVNTVR scilicet a proposito itinere, hoc est ab Italia. 159. EST IN SECESSU topothesia est, id est fictus secundum poeticam licentiam locus. ne autem uideatur penitus a ueritate discedere, Hispaniensis Carthaginis portum descripsit. ceterum hunc locum in Africa nusquam esse constat, nec incongrue propter nominis similitudinem posuit. nam topographia est rei uerae descriptio. SECESSU sinu secreto. LOCUS subaudis 'quem', ut superius "urbs antiqua fuit". et sciendum est, quia, quotiens praemittimus nomen cuiuslibet generis et interposito pronomine proprium sequitur nomen alterius generis, medium illud pronomen proprii nominis genus sequitur, ut Sallustius "est in carcere locus, quod Tullianum appellatur". ecce proprio iunxit, non appellatiuo; Tullianum enim proprium est, carcer appellatiuum. si autem utraque nomina appellatiua fuerint, licenter cui uolumus respondemus. INSVLA PORTUM EFFICIT 'quem locum' subaudimus, uel 'in quo insula portum efficit'; hoc enim solummodo portus, quod illi insula anteposita est. [1,160] 161. INQUE SINUS SCINDIT SESE UNDA REDUCTOS diuidit se unda in sinus reductos, id est replicabiles. INQUE SINUS antiqua est locutio. sic ipse alibi "inque salutatam linquo". C- Memmius de triumpho Luculli Asiatico: "inque luxuriosissimis Asiae oppidis consedissse" et mox "inque Gallograeciam redierunt". 162. GEMINI pares, similes; interdum et duos significat. MINANTVR eminent, ut "minaeque murorum ingentes". item "illa usque minatur". et ita est, ut quae eminent minari uideantur. 163. SUB VERTICE hoc est circa radices montis, quae ad rectam lineam suscipiunt cacumen, id est uerticem. 164. TUTA a tempestate defensa, ideo et 'silent'. TUM pro praeterea. TUM SILVIS SCAENA CORVSCIS 'siluis coruscis' hoc est siluarum coruscarum, id est crispantium, ut Iuuenalis "longa coruscat serraco ueniente abies". et posuit septimum pro genetiuo, ut superius "pulchra prole". alii 'coruscis' tremulis uel uibrantibus accipiunt. SCAENA inumbratio. et dicta scaena g-apo g-tehs g-skias. apud antiquos enim theatralis scaena parietem non habuit, sed de frondibus umbracula quaerebant. postea tabulata conponere coeperunt in modum parietis. scaena autem pars theatri aduersa spectantibus, in qua sunt regia. 165. DESVPER pro supra, praepositione contra rationem adiecta. HORRENTI horror plerumque ad odium pertinet, plerumque ad uenerationem, ut hoc loco. sic Lucanus "arboribus suus horror inest". ATRUM NEMUS tropus est; per atrum enim nigrum ostendit, per nigrum umbrosum, per umbrosum densum, id est frondibus plenum. 167. VIVO naturali, ut "uiuo praeteruehor ostia saxo". 168. NYMPHARUM DOMUS aut uerum dicit et est historia, aut ad laudem pertinet loci: talis, inquit, locus est, ut domus credatur esse nympharum. HIC pro 'illic' more suo. 169. ANCHORA MORSU hoc nomen cum in Graeco, unde originem ducit, aspirationem non habeat, in Latino aspiratur: quod est contrarium; nam magis Graecorum est aspiratio. sed hoc in paucis nominibus inuenitur. morsum autem de anchoris bene dixit, cum alio loco inueniamus "tum dente tenaci anchora fundabat nauis". [1,170] 170. HUC SEPTEM AENEAE C- N- quidam uolunt hoc loco quaestionem nasci. si fauet Neptunus Troianis, cur cum omnibus nauibus ad Africam non peruenit Aeneas? sed Neptunus postquam sensit tempestatem commotam, potuit de periculo liberare Troianos, ante facta uero mutare non potuit. nam et Orontis nauem cum omnibus sociis eius constat perisse: et simul libri oeconomia perisset, si Aeneas cum omnibus nauibus peruenisset. uolunt autem septem naues ita interim colligi, ut una Aeneae sit, tres de saxis a Cymothoe et Tritone, tres de syrtibus, Neptuno syrtes nauigabiles faciente, liberatae sint, reliquae tantum dispersae sint, quas paulo post legimus ad Africae litus adpulsas. nouam tamen rem Naeuius bello Punico dicit, unam nauem habuisse Aeneam, quam Mercurius fecerit. 171. TELLVRIS AMORE cuiuscumque post pericula. unde et superius dixit 'quae proxima litora cursu contendunt'. et paulo post infert 'optata potiuntur Troes harena'; nam re uera haec optata non erat eis, qui ad Italiam festinant. tellurem autem pro terra posuit, cum Tellurem deam dicamus, terram elementum; ut plerumque ponimus Vulcanum pro igni, Cererem pro frumento, Liberum pro uino. 172. HARENA quaeritur, habeat necne nomen hoc adspirationem. et Varro sic definit "si ab ariditate dicitur non habet, si ab haerendo, ut in fabricis uidemus, habet". melior tamen est superior etymologia. et 'harena' aut pro terra posita est, aut et harena grata potuit esse post mare. 173. SALE TABENTIS aut madefactos aspargine, aut qui apud sentinam laborauerint; nam supra ait "omnes accipiunt inimicum imbrem". sane marina aqua dicitur exesse et extenuare ut cetera sic corpus humanum. IN LITORE pro in litus, ut "arma sub aduersa posuit radiantia quercu" pro sub aduersam quercum. 174. SILICI SCINTILLAM EXCVDIT bene adiecit speciem, quia in lapidibus certis inuenitur ignis. 'excudit' autem est feriendo eiecit, quia cudere est ferire; unde et incus dicitur, quod illic aliquid cudamus, id est feriamus. ACHATES adlusit ad nomen, nam achates lapidis species est: bene ergo ipsum dicit ignem excusisse. unde etiam Achaten eius comitem dixit. lectum est enim in naturali historia Plinii, quod si quis hunc lapidem in anulo habuerit, gratiosior est. 175. SUCCEPIT pro suscepit, ut diximus supra. 176. NUTRIMENTA Cicero in Oratore "sed quod educata huius nutrimentis eloquentia ipsa se postea colorat". RAPVITQUE IN FOMITE FLAMMAM paene soloecophanes est; nam cum mutationem uerbum significet, ablatiuo usus est: sed hoc soluit aut antiqua circa communes praepositiones licentia, ut est "conditus in nubem", contra "et nota conduntur in aluo", item "saeua sedens super arma" et "geminae super arbore sidunt". Cicero "quod ille in capite ab hostium duce acceperat", item "et si fortes fueritis in eo, quem nemo sit ausus defendere". aut 'rapuit' raptim fecit flammam in fomite, id est celeriter. et mire 'rapuit', opus est enim celeritate ad tale ministerium. sane fomites sunt assulae quae ab arboribus cadunt quando inciduntur, quod foueant ignem. Clodius Scriba commentariorum IIII. "fomenta taleae excisae ex arboribus", item alio loco "astulae ambustae, ligna cauata a fungis nomine excepto". 177. CEREREM metonymia pro frumento. CORRVPTAM UNDIS aqua emollitam. CEREALIAQUE ARMA fugiens uilia ad generalitatem transiit propter carminis dignitatem et rem uilem auxit honestate sermonis, ut alibi, ne lucernam diceret, ait "testa cum ardente uiderent scintillare oleum". et sciendum est iudice euphonia dici 'Cerealia' uel 'Cerialia', 'Typhoea' uel 'Typhoia', 'Caesareanus' uel 'Caesarianus'. in his ergo licentia deriuationis est. CEREALIAQUE ARMA 'arma' enim generaliter omnium rerum instrumenta dicuntur, ubi reponuntur armaria dicta sunt. Nigidius de hominum naturalibus IIII. "omnis enim ars materia inuenta circa quam uersetur, ferramenta uasa instrumentum armamentaque primum comparat, per quae opera sua efficere possit". 178. FESSI RERUM hoc est penuria fatigati, id est esurientes, quod fere laborem fames subsequitur. et fessus generale est; dicimus enim fessus animo, id est incertus consilii, ut "ter fessus ualle resedit", et fessus corpore, quod magis est proprium, et fessus rerum a fortuna uenientium, ut hoc loco. epitheta numquam uacant, sed aut ad augmentum, aut ad diminutionem, aut ad discretionem poni solent. FRVGES generaliter omnes fruges dicuntur, et errant qui discernunt frumenta a frugibus. nam Cicero ait "olei et frugum minutarum", cum de leguminibus diceret, ut ostenderet etiam frumenta fruges uocari. frugum autem nomen tractum est a frumine, id est eminente gutturis parte. RECEPTAS liberatas ut "medioque ex hoste recepit", id est liberauit. RECEPTAS de periculo uel ex insperato saluas. 179. ET TORRERE PARANT FLAMMIS ET FRANGERE SAXO multi hysteroproteron putant, non respicientes superiora, quia dixit undis Cererem esse corruptam, quam necesse fuerat ante siccari. qui tamen etiam contra hoc illo se tuentur exemplo "nunc torrete igni fruges, nunc frangite saxo" et uolunt etiam hic hysteroproteron esse. quod falsum est; nam et hodie siccari ante fruges et sic frangi uidemus. et quia apud maiores nostros molarum usus non erat, frumenta torrebant et ea in pilas missa pinsebant, et hoc erat genus molendi. unde et pinsores dicti sunt, qui nunc pistores uocantur. pinsere autem dici Persius probat, ut "a tergo quem nulla ciconia pinsit". quidam ne hysteroproteron sit, alios torrere, alios frangere accipiunt. Accius Troadibus "nocturna saxo fruges franges torridas". sane his uersibus 'tum Cererem corruptam undis' et 'torrere parant flammis et frangere saxo' ius pontificum latenter attingit. flamines autem farinam fermentatam contingere non licebat. cum autem dicit 'Cererem corruptam undis' et 'torrere p- f- et f- s-', quid aliud ostendit, quam mox eos sine fermento panem coxisse, qui omnes fruges corruptas protulerunt? non autem exspectasse eos fermentum, docet illo uersu 'tum uictu reuocant uires'. [1,180] 180. AENEAS merita personarum uilibus officiis interesse non debent: quod bene seruat ubique Vergilius, ut hoc loco, item in sexto cum diuersis officiis Troianos diceret occupatos, ait "at pius Aeneas arces quibus altus Apollo praesidet": nisi cum causa pietatis interuenit, ut ad sepeliendum socium Misenum de Aenea dixit "paribusque accingitur armis". SCOPVLUM id est speculam. et quando speculationem significamus, generis est feminini, ut "specula Misenus ab alta". speculum autem, in quo nos intuemur, generis est neutri, ut Iuuenalis "speculum ciuilis sarcina belli". 181. LATE PETIT in quantum potest. PELAGO in pelagus, ut "inferretque deos Latio". ANTHEA SI QUEM aut ordo est 'ascendit scopulum requisiturus Anthea Capyn Caicum, si quem uideat'. et usus est hoc genere elocutionis, quo et Terentius, qui dixit "quod plerique omnes faciunt adulescentuli". atqui nihil tam contrarium; omnes enim generale est, plerique speciale: ordo ergo est, quod omnes faciunt adulescentuli, ut animum ad aliquod studium adiungant, plerique equos alere, plerique canes. aut certe 'quem' uacat, ut superius diximus istas frequenter uacare particulas, ut ipse Vergilius "Rhebe diu, res si qua diu mortalibus ulla est". nemo enim dicit 'si qua ulla', sed 'si ulla': uacat ergo 'qua'. item in Lucilio "et quem Pamphilum quaeris" 'quem' uacat, nam de uno loquebatur. ergo 'si quem uideat' pro 'si uideat' posuit, cui contrarium ponebant ueteres 'nullum', id est 'si quem uidisti' 'nullum uidi' pro 'non uidi'. sane legitur et 'si qua', ut sit 'si qua ratione'. 182. PHRYGIAS Troianas, Troia enim in Phrygia prouincia est. et ueri simile est, Aeneam de omni ipsa prouincia socios habere potuisse. in secundo enim ait "undique conuenere animis opibusque parati". dicta autem Phrygia ab Aesopi filia Phrygia. BIREMIS naues habentes remorum ordinem geminum, ut alibi "triplici pubes quam Dardana uersu inpellunt". quidam tamen 'biremes' ad suum tempus uolunt dixisse Vergilium, negantes Troicis temporibus biremes fuisse. Varro enim ait post aliquot annos inuentas biremes. 183. IN PUPPIBUS ARMA CAICI quia nauigantum militum est puppibus arma religare, ut alibi "pacem orare manu, praefigere puppibus arma". fiebat hoc autem et signi gratia. aut 'arma' pro naualibus armamentis, ut "colligere arma iubet", quia solent naues a uelificatione facile cognosci. 184. CERVOS cerui dicti sunt g-apo g-ton g-keraton, id est a cornibus. sciendum autem est etiam Latina nomina Graecam plerumque etymologiam recipere. sed cerui non sunt in prouincia proconsulari, ad quam uenit Aeneas. aut fictum ergo est secundum poeticum morem, aut ob hoc dictum, quia heroicis temporibus ubique omnia nascebantur per se, ut ipse "omnis feret omnia tellus". aut possunt tunc fuisse, sed ut multis aliis locis uariae mutationes factae: licet quidam ceruos pro quacumque fera dictos accipiant, quia post ait 'inplentur ueteris Bacchi pinguisque ferinae'. nam male quidam eos de uicinis insulis transfretasse tradunt, et ideo 'errantes', quod in ignotis locis essent. 185. ERRANTES pascentes, ut alibi "mille meae Siculis errant in montibus agnae"; re uera enim dum pascuntur, uagantur. et in septimo de ceruo "errabat siluis". TOTA inter 'totum' et 'omne' hoc interest, quod 'totum' dicimus unius corporis plenitudinem, 'omne' de uniuersis dicimus, ut puta 'totum auditorium habet scolasticos', hoc est plenum est auditorium scolasticis; 'omne auditorium habet scolasticos', id est omnia auditoria. usurpant tamen poetae et ista confundunt, ut hoc loco 'tota' pro omnibus posuit, et contra pro tota 'omnem' posuit, ut est "omnemque reuerti per Troiam". Statius "et totos in poenam ordire nepotes", id est omnes. plerique deriuationem dicunt ab eo quod est 'tot' 'totus', ut ab eo quod est 'quot' 'quotus'. sed illud notandum, quia in deriuatione mutat plerumque naturam; nam cum 'tot' naturaliter breuis sit, 'totus' producitur, 'quotus' uero secundum originem suam breuis remanet. ARMENTA uidetur noue de ceruis dixisse, cum armenta proprie boum sint uel equorum uel ceterorum quibus in armis utimur. 186. AGMEN agmen proprie dicitur ordinata multitudo, ut est ambulantis exercitus; neque enim in uno loco stans agmen uocatur, aut si inuentum fuerit usurpatum est: unde bene adiecit 'longum', ut incedentum ostenderet significationem. 187. CONSTITIT 'con' secundum naturam breuis est semper, excepto quum s littera uel f sequitur; tunc enim tantum producitur, sicut 'in' syllaba, ut insula, infula. HIC pro tunc, aut pro ibi. CELERES potest et pro celeriter accipi. 188. CORRIPVIT aut de pharetra corripuit, ut est "corripit hic subita trepidus formidine ferrum", aut ab Achate, ut eum secutum esse per silentium intellegamus, ut illo loco "ni iam praemissus Achates adforet", item "nunc repeto, Anchises fatorum arcana reliquit". aut 'corripuit', ut ceruorum celeritatem praeciperet. GEREBAT aut tunc, aut quae gerere consueuerat. 190. CORNIBUS ARBOREIS aut subaudi 'cum', ut illo loco "atque Ixionii uento rota constitit orbis", id est cum uento; aut certe secundum supra dictam figuram 'cornibus arboreis' pro cornuum arboreorum. melius tamen est ut 'cum' subaudias. TUM VVLGUS bene 'uulgus' ductoribus interemptis. Ennius "auium uulgus" et alibi "hastarum", id est multitudinem hastarum et auium. [1,190] 191. MISCET perturbat, circumagit, insequitur. FRONDEA pro frondosa posuit. plerumque enim dum uarietati declinationis student poetae mutant proprietatem; nam frondeum est totum de frondibus, ut torus, frondosus uero est lucus; licet enim abundet frondibus, non tamen est de frondibus totus: ut saxeus et saxosus. TURBAM multitudinem. Cicero in Verrinis "uidet in turba Verrem", Plautus in Amphitrione "deinde utrique imperatores in medium exeunt extra turbam ordinum". 192. QUAM SEPTEM bene definit numerum; necessitatis enim est haec uenatio, non uoluptatis, in qua plura requiruntur. nec enim conueniebat, sociis diuersis modis laborantibus, uoluptati operam dare. VICTOR hoc loco propositi effector, ut est "atque rotis insistere uictor". 193. FUNDAT HVMI per humum. et est aduerbialiter positum, ut "humi nitens", id est per humum. CUM NAVIBUS cacenphaton in sermone, quod fit si 'cum' particulam n littera sequatur. notandum sane est, quod non omnia persequitur, neque enim indicat, quo delati sunt cerui. 194. HINC pro inde uel post, abutitur enim aduerbiis more suo. PARTITVR Sallustius ait "prouincias inter se partiuerant", nam et partio et partior dicimus: et est uerbum de his, quae cum utramque recipiant declinationem pro nostra uoluntate, actiuae tamen sunt significationis, ut punio punior, fabrico fabricor, lauo lauor. quamquam temptauerit Probus facere differentiam inter actiuam passiuamque significationem, ut dicamus tondeo alterum tondeor ab altero; sed hoc in aliis uerbis dicere non possumus, ut fabrico fabricor, pasco pascor; nam legimus "florem depasta salicti" et "pascuntur uero dumos". sunt autem alia uerba, quae actiuae significationis declinationisque sunt, ut caedo, sunt quae passiuae, ut caedor. inuenimus tamen, actiuam declinationem significationem habere passiuam, ut uapulo, et contra declinationem passiuam actiuam habere significationem, ut loquor. haec ergo caute ab illis segreganda sunt uerbis. 195. VINA BONUS QUAE DEINDE CADIS ONERARAT ACESTES ordo est 'deinde uina partitur, quae Acestes dedit'. 'bonus' autem hic largus uel liberalis. sane etiam Aeneam bonum pro laude appellat, ut in quinto "quos bonus Aeneas dictis solatur amicis". bonum etiam pro forti dicit Sallustius "sane bonus ea tempestate contra pericula et ambitionem". item in Catilina "sed libertatem, quam nemo bonus nisi cum anima simul amittit". de Acestis autem origine fabula in quinto libro est. DEINDE una syllaba metri causa excluditur. 196. TRINACRIO Graecum est propter g-tria g-akra, id est promunturia, Lilybaeum, Pachynum, Pelorum. Latine autem Triquetra dicitur. sane Philostephanus peri ton neson sine r littera Trinaciam appellat "g-hoti g-Trinakos g-autehs g-prohtos g-ebasileusen". HEROS uir fortis, semideus, plus ab homine habens, ut ait Hesiodus. 197. DICTIS MAERENTIA bene ante epulas et hortatur socios et solatur. 198. O SOCII ordo est 'o socii, reuocate animos'. bene autem socios dixit, ut se eis exaequaret. quidam socios proprie remiges accipiunt, sed illi socii nauales appellantur. IGNARI pro inmemores. et est acyrologia; ignarus enim est qui ignorat, inmemor qui oblitus est. ANTE MALORUM g-huphen est, id est antiquorum malorum, ut alibi "caeli subterlabentia signa". et totus hic locus de Naeuio belli Punici libro translatus est. 199. O PASSI GRAVIORA arte magna utitur. uult enim eos meminisse grauissimorum, ut praesentia facilius tolerent. et bene grauiora dicit esse transacta, ut de praesenti eos naufragio consoletur, et ut ostendat futura esse leuiora. HIS QUOQUE scilicet sicut et grauioribus. [1,200] 200. VOS uos certe estis. SCYLLAEAM RABIEM exempla pro negotiorum qualitate sumere debemus, ut hoc loco in marinis periculis ponit peractae tempestatis exempla. 'rabiem' autem secundum antiquos dictum non nulli adserunt; nam rabiam dici adfirmant. PENITVSQUE SONANTES id est ualde, et aut 'ualde sonantes' accessistis, aut 'ualde accessistis', id est iuxta. et bene ait 'accessistis'; non enim passi sunt haec pericula, sed his fuere uicini. 'accestis' autem pro accessistis dictum per syncopen, quae fit, cum de media parte uerbi syllaba subducitur. 201. CYCLOPEA SAXA aut quae Cyclops in Ulixen iecit, aut certe Siciliam dicit, quae plurimis locis saxosa promunturia habet, in qua Cyclopes habitauerunt, ut ipse "centum alii curua haec habitant ad litora uulgo". possumus tamen et Aetnam accipere, quae propria Cyclopum fuit: nam et ipse in tertio ait "nocte illa tecti siluis inmania monstra perferimus". quidam tamen haec saxa inter Catinam et Tauromenium in modum metarum situ naturali dicunt esse, quae Cyclopea appellantur, quorum medium et eminentissimum Galate dicitur. 202. REVOCATE ANIMOS quos remisistis resumite, hoc est animo praesenti estote. MAESTVMQUE TIMOREM quod maestos et sollicitos faciat, ut 'mors pallida' et 'tristis senectus'. 203. MITTITE pro omittite. et est tropus aphaeresis, quomodo temnere pro contemnere. FORSAN forsan fortassis forsitan forte fors, ut "fors et uota facit" et "forsitan et Priami fuerint quae fata requiras". sed omnia haec unum significant, sed uarie pro metri ratione ponuntur. dicitur tamen et 'fortasse', ut Terentius "tu fortasse, quae hic facta sunt, nescis". OLIM modo temporis futuri est. MEMINISSE memini et genetiuum regit et accusatiuum; dicimus enim et memini malorum et memini mala: et iusta ratione; nam memoriae obliuio contraria est. et obliuiscor similiter et genetiuum regit et accusatiuum, ut "obliuiscere caedis atque incendiorum" et "obliuiscor iniurias tuas Clodia". {sic Tullius Cicero.} IVVABIT futuri temporis est. huius autem uerbi praeteritum perfectum anomalum est. nam cum primae coniugationis uerba tempore perfecto aut in aui exeant, ut amaui, aut in ui solutam, ut tonui, hoc uerbum neque iuuaui facit neque iuuui, sed iuui, ut Lucanus "iuuit sumpta ducem, iuuit dimissa potestas". IVVABIT sicut nunc priorum meminisse iuuat. et multi 'iuuabit' non delectabit, sed usus erit tradunt. 204. PER VARIOS CASUS argumentum a conpensatione. et bene dicendo 'casus' et 'discrimina' praeterita attenuat; neque enim ait 'pericula'. 'rerum' autem potest et saluo sensu omitti. SEDES QUIETAS non uacat quod adiecit 'quietas'. habuit enim sedes et in Thracia, sed portentosas, et in Creta, sed pestilentes, et ideo non quietas. 'fata' autem quidam hic deorum responsa accipiunt. 206. ILLIC FAS REGNA RESVERGERE TROIAE figura etiam ante dicta, qua per contrarium aliquid intellegimus. dicendo enim 'illic fas' ostendit alibi nefas, ut occurreret cogitationi sociorum, ne fatigati tot malis quascumque requirerent sedes, quod etiam in quinto factum est nauibus incensis. bene autem 'regna Troiae' dixit, non Troiam, quam amiserant. 207. DVRATE duri estote ad sustinendos labores. sic Horatius "uix durare possunt imperiosius aequor". VOSMET 'met' g-parelkon est. sciendum autem est, has particulas 'met' 'piam' 'te', ut egomet quispiam tute et similia ornatus causa poni. sunt autem aduerbia. quicquid enim ab illis septem recesserit partibus aduerbium sit necesse est. item quemadmodum probamus aduerbia esse, quia dicimus 'docte facio', 'docte feci', 'docte fecisti', et mutato uerbo remanet aduerbium: ergo si sic et in istis particulis inuenimus, ut egomet uosmet, ut mutatis casibus uel personis eadem permaneant, aduerbia sine dubio sunt, nulla enim hoc alia pars orationis admittit. notandum sane quod hae particulae plerumque suam naturam habent, non syllabarum. nam cum 'te' et 'met' longae sint, 'tutemet' dactylus inuenitur, nec possumus harum partium naturam discutere, quia sub regulis non sunt. 208. VOCE REFERT pleonasmos est, qui fit quotiens adduntur superflua, ut alibi "uocemque his auribus hausi". Terentius "his oculis egomet uidi". CURIS cura dicta ab eo quod cor urat. denique paulo post ait 'premit altum corde dolorem'. AEGER 'aeger' est et tristis et male ualens, aegrotus autem siue aegrotans tantummodo male ualens. 209. SPEM laetitiam, ut "spem fronte serenat": et est crebra apud Vergilium figura, quae fit quotiens significatur ab eo quod praecedit id quod sequitur, nam spem laetitia sequitur: spes uero in uultu non uidetur, sed laetitia. haec autem figura et uersa uice fit, ut intellegamus ab eo quod sequitur id quod praecedit, ut "meritaeque expectent praemia palmae" palmam pro uirtute posuit, quae praemium meretur et palmam. [1,210] 210. PRAEDAE ad praedam, ut "inferretque deos Latio". ACCINGUNT studiose parant, ut alibi "accingunt operi"; accinctos enim industrios dicimus, ut Horatius "altius ac nos praecinctis unum", sicut econtra neclegentes discinctos uocamus, ut "discinctos Mulciber Afros". DAPIBVSQUE FUTVRIS ambitiose dixit quod sunt cerui dapes futurae. 211. TERGORA tergus tergoris, unde et 'tergora', corium significat, tergum uero tergi, ut templum templi, dorsum significat, ut Sallustius "scilicet quia tergis abstinetur". sed haec a ueteribus confundebantur, ut alibi "taurino quantum possent circumdare tergo". item in nono "ingerit hastas in tergus". quidam mox detracta coria pelles dici, subacta autem et iam medicata coria appellanda tradunt. VISCERA NUDANT 'uiscera' non tantum intestina dicimus, sed quicquid sub corio est, ut "in Albano Latinis uisceratio dabatur", id est caro. est autem nominatiuus hoc uiscus huius uisceris, ut Lucretius "uiscus gigni sanguenque creari". sanguen autem ideo dixit, quia sanguinis facit, ut carmen carminis; si enim sanguis diceret, par esset genetiuus, ut anguis, pinguis. 212. PARS ET FRVSTA SECANT figurate, ut "pars grandia trudunt". VERIBUS ecce nomen de his quae in numero singulari indeclinabilia sunt, ut ueru cornu genu. TREMENTIA palpitantia adhuc. 213. LITORE pro in litore. AENA LOCANT quibus utebantur non ad elixandas carnes, sed ad se lauandos. heroicis enim temporibus carne non uescebantur elixa. huic autem nomini maiores adspirationem dabant; nam ahena dicebant. sane aena absolute, sicut Graeci g-chalkea, ut "costis undantis aeni" et "aena undantia flammis". quidam autem aenum speciem uasis non utique aenei tradunt, ut Neuius "aeneus, plumbeus". 214. TUM id est uel postquam se lauerunt, uel postquam sibi cibum parauerunt. VICTU cibo, unde et conuictores dicimus, ut Horatius "nunc quia sim tibi Maecenas conuictor"; nam conuiuae a conuiuio dicuntur. REVOCANT VIRES bene cibo dixit uires reductas, quia supra dixerat 'fessi rerum', hoc est fame et labore fatigati. FUSI polysemus sermo est. significat enim et discumbentes, ut hoc loco, et fugatos et occisos. sane iuxta temporis sui morem hoc loco discumbentes inducit, nam olim sedentes uesci consueuerant, ut ipse meminit "gramineoque uiros locat ipse sedili" et "perpetuis soliti patres considere mensis". 215. INPLENTVR inpleor duos casus regit; dicimus enim et inpleor illius rei, ut Cicero "squaloris plenus ac pulueris" et inpleor illa re, ut Iuuenalis "lectica Mathonis plena ipso". FERINAE feras dicimus aut quod omni corpore feruntur, aut quod naturali utuntur libertate et pro desiderio suo feruntur. sane ueteres prope omnes quadrupedes feras dicebant, ut "inque feri curuam conpagibus aluum contorsit" et "armentalis equae mammis et lacte ferino". 216. POSTQUAM EXEMPTA FAMES caute in maestitia cibis famem exemptam dicit, id est fugatam, non affluentiam quaesitam. Homerus "g-autar g-epei g-posios g-kai g-edehtuos g-ex g-eron g-hento". MENSAEQUE REMOTAE quia apud maiores ipsas apponebant mensas pro discis: unde est "et mensae grata secundae". duas enim habebant mensas: unam carnis, alteram pomorum. sane aliquando inducit luxuriosas epulas "postquam prima quies epulis mensaeque remotae". AMISSOS non re uera, sed ut illo tempore putabant. 218. SPEMQUE METVMQUE INTER DVBII spes bonorum, metus malorum; et ideo subiunxit 'seu uiuere credant, siue extrema pati'. et hoc loco 'seu' pro utrumne. et quidam commodius distingui putant 'spemque metumque inter' et sic subiungunt 'dubii seu uiuere credant siue extrema pati'. 219. EXAVDIRE VOCATOS aut subaudimus 'deos' et quasi conquestio est, quod non flectantur precibus, aut certe hoc dicit, non solum perisse eos, sed nec sepulturam habere, ad quam uocentur. nouimus enim quod mortuorum umbrae ad sepulcra uocabantur, ut est "manesque uocabat Hectoreum ad tumulum". et est figura ab eo quod praecedit id quod sequitur, quia post facta sepulcra manes uocantur, ut in tertio "animamque sepulcro condimus et magna supremum uoce ciemus"; post nomen enim defuncti uocatum tertio dicebatur uale uale uale. aut ideo non exaudire quia iam illi mortui sint, aut a praetereuntibus uocatos non exaudire, aut certe in ea parte sitos, ut nec uocati exaudiant, quia fuit et alius mos, ut eos qui in aliena terra perissent uocarent, ut est "et magna manes ter uoce uocaui". [1,220] 220. PRAECIPVE praeter omnes, quasi pius. ACRIS fortis, alias uelocis. quidam acrem in unamquamque rem uegetum ac nimium tradunt. ORONTI pro Orontis, ut "inmitis Achilli". uitauit homoio- teleuton. 221. NUNC AMYCI in quinto Gyae meminit; nam Amycus et Lycus cum Oronte uidentur perisse. SECUM propter socios, ut supra 'spem uultu simulat'. 222. FORTEMQUE GYAN ut merito requirantur et desiderentur. 223. FINIS uel fabularum uel diei. sequitur namque paulo post 'Aeneas per noctem plurima uoluens'. et sciendum est Vergilium non semper dicere ortum uel occasum diei, sed aut intellectui relinquere, ut hoc loco, aut negotiis tempora significare. est autem poetica callopistia non omnia exprimere: unde ait Horatius in arte poetica "nec uerbum uerbo curabis reddere fidus interpres"; quamuis plerique de translatione Graecitatis hoc adserant dictum. Homerus sane ista contemnens tempora uniuersa describit. ET IAM FINIS ERAT uel epularum uel famis uel malorum, ex quo Iuppiter in caelo ita constitit, ut Libyam respiceret. CUM IVPPITER AETHERE SUMMO DESPICIENS oeconomiam istam secundum mathesin uidetur ordinasse Vergilius; nam Ioue in altitudine sua posito cum Venere significatur quod per mulierem aliqua felicitas possit euenire. ergo quoniam Aeneas in partem regni admittetur a Didone per occasionem coniugii, idcirco haec poeta praemisit. sane et illud animaduertendum quod peritissime dixit tristiorem Venerem fuisse cum Ioue, ex quo significat exitum uxoris infelicem futurum; nam se utique Dido interemit. quod autem Mercurium facit a Ioue defluentem ad occasum descendere, id est ad ima terrarum, ostendit amicitias quidem fore, sed minime diuturno tempore permanere. illud etiam mathematici dicunt, Venere in Virgine posita misericordem feminam nasci: atque ideo Vergilius fingit in habitu uirginis uenatricis Venerem occurrisse filio, quod et misericordem postea reginam probauit Aeneas et in uenatione cum ea permixtus est. AETHERE SUMMO qui summus est; et proprium et perpetuum aetheri epitheton dedit, quia omnibus superior est: non ergo quasi elegerit Iuppiter locum qui superior est. 224. DESPICIENS deorsum aspiciens, sicut 'suspiciens' sursum aspiciens. notandum sane, quia si dispiciens dixerimus, diligenter inquirens significamus, sicut deduco et diduco; nam deduco est prosequor, diduco uero diuido. VELIVOLUM duas res significat, et quod uelis uolatur, ut hoc loco, et quod uelis uolat, ut Ennius "naues ueliuolas", qui et proprie dixit. et est ista reciproca translatio nauium et auium. legimus enim "et uelorum pandimus alas" et contra de apibus "nare per aestatem liquidam", cum natatus nauium sit, alae uero auium. et sciendum est esse reciprocas translationes, esse et partis unius. IACENTES aut in longum expositas, aut proprium epitheton est terrarum; nam cum cetera elementa mobilia sint, sola terra stabilis est, unde et bruta dicitur. alibi "tantum campi iacet". 225. LATOS POPVLOS cum populos numero plurali dicimus urbes significamus, cum uero populum, unius multitudinem ciuitatis intellegimus. SIC id est sic, ut ista conspiceret. 226. ET LIBYAE DEFIXIT LUMINA REGNIS prooeconomia, id est dispositio carminis. uituperabile enim fuerat, si ex abrupto transitum faceret, quod in nono fecit: quae res tamen excusatur uno sermone "atque ea diuersa penitus dum parte geruntur", id est eodem tempore, quod solum est interpositum. nunc uero bene transiit, quia inducit Iouem et de rebus humanis cogitantem et Africam respicientem, ad quam uenere Troiani. unde honestus color est, ut Venus adeat Iouem, timens ne Romana fata Carthagini concedat; felix enim euentus sequitur loca quae respexerit Iuppiter: unde in secundo ait "aspice nos hoc tantum" et alibi "atque oculos Rutulorum reicit aruis", ubi erat futura uictoria. 227. TALES de rebus humanis. IACTANTEM PECTORE CURAS nunc secundum Stoicos loquitur, qui deos dicunt humana curare, interdum secundum Epicureos, poetica utens licentia. 228. TRISTIOR conparatiuum posuit pro positiuo. quando enim tristis est Venus, ut nunc 'tristior' diceretur? sic Sallustius "utque ipsum mare Ponticum dulcius quam cetera". an modo tristior, cum et ante propter Aeneam soleret tristis esse? an tristior pro laetitia Veneris? OCULOS SVFFVSA NITENTES nitidos oculos lacrimis perfusos habens. et est figura, quae fit quotiens participio praeteriti temporis a passiuo iungimus casum accusatiuum, ut 'deiectus animum', 'maesta uultum'. dicendo autem 'nitentes' expressit nimiam etiam in lacrimis pulchritudinem, sicut de Euryalo "lacrimaeque decorae". 229. O QUI RES HOMINVMQUE DEVMQUE grauiter coepit; non enim ait 'o genitor'. et est tota orationis intentio, iniuste uexari a Iunone Troianos. [1,230] 230. AETERNIS REGIS IMPERIIS ET FULMINE TERRES haec commemoratio potentiae Iouis quasi ad inuidiam posita est, hoc est, qui omne potes contra te flecteris. AETERNIS REGIS IMPERIIS ET FULMINE TERRES uolunt quidam superfluo 'regis' ad deos referri, 'terres' ad homines, nescientes quia maioris potestatis est idem posse circa deos, quod circa homines. 'et fulmine terres' non sine causa adiecit 'terres'. est enim fulmen quod terreat; est quod adflet, ut "fulminis adflauit uentis"; est quod puniat, ut "uel pater omnipotens adigat me fulmine ad umbras": peremptorii autem fulminis late patet significatio: est quod praesaget, ut "de caelo tactas memini praedicere quercus". poetarum autem consuetudo est prope semper cum Iouem nominauerint et fulmen adiungere, ut "audiat haec genitor qui foedera fulmine sancit" et ante "genitor cum fulmina torques". 231. MEUS subaudis filius, ut Aiacis Oili, ut ante diximus. MEUS id est quasi per me tibi coniunctus. IN TE modo 'contra te', alibi 'pro' significat, ut "quietum accipit in Teucros animum", id est pro Teucris. 232. QUID TROES POTVERE? hoc est, qui Grais pares non fuerunt, in te aliquid possunt? et est argumentum ab inpossibili, ut alibi "non ea uis animo". et est ualidius, quam a uoluntate; plus enim est non posse, quam nolle. TROES erit nominatiuus Tros. et haec breuiter scienda regula est, quia omnia nomina monosyllaba Graeca, quae in Latinum sermonem transeunt, tertiae sunt tantum declinationis et tam Latine quam Graece declinari possunt, ut Tros Trois et Troos, Pan Panis et Panos, ut "Arcadici dictum Panos de more Lycaei". 233. OB ITALIAM ne ad Italiam perueniant, toto orbe pelluntur. atqui in Africa sunt. sed si diligenter requiras, etiam inde pelluntur; ait namque "hospitio prohibemur harenae". OB ITALIAM multi 'iuxta Italiam' antiquo more dictum accipiunt, ut sit, pars orbis clauditur quae circa Italiam est; 'ob' enim ueteres pro 'iuxta' ponebant. Plautus in milite "nunc scio mihi ob oculos caliginem obstitisse". potest tamen 'ob' et 'ante' intellegi, aut 'ob' 'propter', Terentius "quodnam ob factum"; aut 'ob' 'circum', ut "Turni se pestis ob ora", quasi circa Italiam errent et in eam peruenire non possint. significat 'ob' et 'contra', ut obstat et obloquitur. 234. CERTE HINC ROMANOS atqui nusquam hoc legimus, sed per silentium intellegimus, ut superius de Iunone "audierat". OLIM aut 'olim fore' et futuri temporis est, aut 'olim pollicitus'. VOLVENTIBUS uolubilibus, et est participium pro nomine. uoluens enim est qui uoluit, uolubilis qui uoluitur. anni autem uoluuntur, non uoluunt, ut est "atque in se sua per uestigia uoluitur annus". alii quia deficit lingua Latina participio praesenti passiuo praesens actiuum positum uolunt, ut "uoluentia plaustra" et "siliqua quassante" quae quassetur. 235. FORE futuros esse. et est de uerbis defectiuis. REVOCATO dicendo 'reuocato' ostendit Italiam, unde Dardanus fuerat. A SANGUINE TEUCRI Teucrum pro Dardano posuit: Dardanus enim de Italia profectus est, Teucer de Creta: quia solent poetae nomina de uicinis prouinciis uel personis usurpare, ut "domitus Pollucis habenis Cyllarus", cum Castor equorum domitor fuerit; item et "manibus Procne pectus signata cruentum" pro Philomela; item Didonem Sidoniam dicit, cum sit Tyria, a loci uicinitate; item "quid loquar aut Scyllam Nisi?" cum Phorci fuerit. et sciendum est, inter fabulam et argumentum, hoc est historiam, hoc interesse, quod fabula est dicta res contra naturam, siue facta siue non facta, ut de Pasiphae, historia est quicquid secundum naturam dicitur, siue factum siue non factum, ut de Phaedra. 236. OMNI DICIONE melius 'omni' quam 'omnis', ut significet 'omni potestate', id est pace, legibus, bello. 237. POLLICITUS pollicemur sponte, rogati promittimus. QUAE TE GENITOR SENTENTIA VERTIT? 'quae' pro cuius aut qualis. et uerecunde agit Venus; nec enim conueniebat, ut aperte contra uxorem ageret apud maritum: unde et similiter respondet Iuppiter 'neque me sententia uertit'. 238. HOC hac re. HOC propter hoc quod sciret Aeneae socios imperaturos. 239. FATIS CONTRARIA FATA utrum fatis bonis in praesentibus? REPENDENS conpensans. et est translatio a pecunia. [1,240] 240. NUNC EADEM similis qualis ab initio fuit, ut ostendat nec longitudinem temporis prodesse Troianis. 241. FINEM ac si diceret, non regnum requirimus, sed finem laborum. 242. ANTENOR POTVIT capto Ilio Menelaus memor se et Ulixen beneficio Antenoris seruatos, cum repetentes Helenam ab eo essent suscepti ac paene a Paride aliisque iuuenibus interempti essent, parem gratiam reddens inuiolatum dimisit. qui cum uxore Theano et filiis Helicaone et Polydamante ceterisque sociis in Illyricum peruenit, et bello exceptus ab Euganeis et rege Veleso uictor urbem Patauium condidit; id enim responsi acceperat eo loco condere ciuitatem quo sagittis auem petisset; ideo ex auis petitae auspicio Patauium nominatum, cui aeternitatem - - Helicaon ne uictor rediret gladio peremit. ANTENOR POTVIT non sine causa Antenoris posuit exemplum, cum multi euaserint Troianorum periculum, ut Capys qui Campaniam tenuit, ut Helenus qui Macedoniam, ut alii qui Sardiniam secundum Sallustium; sed propter hoc, ne forte illud occurreret, iure hunc uexari tamquam proditorem patriae. elegit ergo similem personam; hi enim duo Troiam prodidisse dicuntur secundum Liuium, quod et Vergilius per transitum tangit, ubi ait "se quoque principibus permixtum agnouit Achiuis", et excusat Horatius dicens "ardentem sine fraude Troiam", hoc est sine proditione: quae quidem excusatio non uacat; nemo enim excusat nisi rem plenam suspicionis. Sisenna tamen dicit solum Antenorem prodidisse. quem si uelimus sequi augemus exemplum: si regnat proditor, cur pius uagatur? ob hoc autem creditur Graecis Antenor patriam prodidisse, quia sicut superius dictum est, et auctor reddendae Helenae fuit et legatos qui propter Helenam uenerant suscepit hospitio, et Ulixen in mendici habitu agnitum non prodidit. POTVIT plus est quod dixit 'potuit' non meruit. ELAPSUS inuidiose noluit dicere 'dimissus', sed 'elapsus'. ACHIVIS ab Achaeo, Iouis et Pithiae filio, dicti. 243. ILLYRICOS PENETRARE SINUS Antenor non Illyricum, non Liburniam, sed Venetiam tenuit. ideo autem Vergilius dicit 'Illyricos sinus', quod inde uenit quidam Henetus rex, qui Venetiam tenuit, a cuius nomine Henetiam dictam posteri Venetiam nominauerunt. TUTUS ideo tutus, quia Raeti Vindelici ipsi sunt Liburni, saeuissimi admodum populi, contra quos missus est Drusus. hi autem ab Amazonibus originem ducunt, ut etiam Horatius dicit "quibus mos unde deductus per omne tempus Amazonia securi dextras obarmet, quaerere distuli". hoc ergo nunc ad augmentum pertinet, quod tutus est etiam inter saeuos populos. 244. FONTEM TIMAVI amant poetae rem unius sermonis circumlocutionibus dicere, ut pro Troia dicant 'urbem Troianam', pro Buthrotio 'arcem Buthroti'. sic et modo pro Timauo ait 'fontem Timaui', et paulo post 'urbem Pataui', id est Patauium. SUPERARE nauticus sermo est. Lucilius "promontorium remis superamus Mineruae". 245. UNDE PER ORA NOVEM multi septem esse dicunt. quod si incerta fides est, finitus est numerus pro infinito. CUM MURMVRE MONTIS tanta ui exit in mare, ut etiam resonet uicinus mons. et sic dictum est, sicut superius "illi indignantes magno cum murmure montis circum claustra fremunt". 246. MARE it quasi proruptum mare. MARE amat poeta rem historiae carmini suo coniungere. Varro enim dicit hunc fluuium ab incolis mare nominari. PRORVPTUM id est effusum fluens. et melius 'proruptum', quam 'praeruptum' legere. bene autem definit, quid est largus fons? solutum mare. PELAGO aquarum abundantia. PREMIT populatur, uastat. sane multi 'it mare proruptum' et 'pelago premit arua sonanti' hoc intellegi uolunt, quod tanta est in illis locis accessa quae dicitur maris, ut per ora Timaui, id est usque ad initium fontis mare ascendat. unde ait 'it mare proruptum et pelago p- a-', id est ⟨ut⟩ aqua maris premat arua, hoc est litora uicina cooperiat. constat autem et in illo loco accessam maris usque ad montem peruenire et per omne litus Venetiarum mare certis horis et accedere per infinitum et recedere. Timauus autem in Histria est inter Aquileiam et Tergestum. 247. HIC TAMEN hoc est etiam in loco difficili. HIC pro illic. URBEM PATAVI hoc est Patauium. Patauium autem dictum uel a Padi uicinitate, quasi Padauium, uel g-apo g-tou g-petasthai, quod captato augurio dicitur condita, uel quod auem telo petisse dicitur et eo loco condidisse ciuitatem. alii a palude Patina, quae uicina ciuitati fuisse dicitur, Patauium dictam putant. sane 'Pataui' minorem nominatiuo genetiuum fecit, cum genetiuus numquam pauciores syllabas nominatiuo suo habere debeat; Patauium enim Patauii facit. SEDESQUE LOCAVIT ex uotis suis facit inuidiam, dicens id concessum Antenori, quod ipsa desiderat. 248. ET GENTI NOMEN DEDIT hoc est, quod ne uictori quidem concedetur Aeneae: quod scimus a Iunone esse perfectum, contra quam oblique loquitur propter considerationem mariti. hi autem primis temporibus ab Antenore dicti sunt Antenoridae. ipsum uero quidam dicunt haec ora se appellasse. aut certe 'nomen' nobilitatem uel dignitatem, ut "et nos aliquod nomenque decusque gessimus". ARMAQUE FIXIT TROIA hoc est, securus est, quia solent missi militia siue gladiatura quibuslibet templis arma suspendere, ut Horatius "Veianius armis Herculis ad postem fixis" et "Danais de poste refixum". ARMAQUE FIXIT quasi non necessaria consecrauit; figere enim consecrare hic debemus accipere, ut "postibus aduersis figo". 249. COMPOSTUS pro compositus. syncope est; detraxit enim de medio syllabam, ut "et pocula porgite dextris" [1,250] 250. NOS TUA PROGENIES sic loquitur quasi una sit de Troianis; nam aliter sensus non procedit. quod autem dixit 'tua progenies', epexegesis est, ut "ast ego quae diuum incedo regina". NOS TUA PROGENIES quasi patiatur et ipsa quod et filius. et bene 'tua progenies' propter Antenorem. ADNVIS quia nutu semper promittit aliquid Iuppiter, ut "annuit et totum nutu tremefecit Olympum". ANNVIS licet ipsa dea sit, tamen sub persona Aeneae se posuit. 251. NAVIBUS AMISSIS cur, cum una nauis perierit, ait 'nauibus'? aut inuidiose dixit et exaggerat, aut quia adhuc aliae desunt, aut quia eas non perisse ignorat Aeneas. INFANDUM pro infande posuit, ut in VI- "miserum septena quotannis". item "toruumque repente clamat" pro torue. et est figura, quae fit quotiens nomen pro aduerbio ponitur; magis autem poetica est, in prosa aut rara aut numquam. tamen hoc loco 'infandum' potest esse etiam interiectio dolentis. UNIUS hic produxit paenultimam. UNIUS cautius, quam si dixisset Iunonis. 252. PRODIMVR multa quidem hic sermo significat, sed modo porro damur, scilicet ab Italia. et sciendum est omnium auctorum esse consuetudinem res dubie positas in sequentibus explanare et plenius dicere, ut hoc loco; nam quid est 'prodimur', ostendit dicens 'atque Italis longe disiungimur oris'. LONGE maxime; non enim longe erant ab Italia, cum tempestate disiecti sunt. 253. HIC id est talis, ut "hunc ego te Euryale aspicio", id est talem. PIETATIS superius 'in te committere' ait, ut peccato Aeneam et Troianos excuset; hic plus addit: non solum eos non esse malos, sed etiam pios esse. HONOS cum secundum artem dicamus honor arbor lepor, plerumque poetae r in s mutant causa metri; os enim longa est, or breuis. hoc quidem habet ratio: sed ecce in hoc loco etiam sine metri necessitate 'honos' dixit. item Sallustius paene ubique 'labos' posuit, quem nulla necessitas coegit. melius tamen est seruire regulae. SIC NOS IN SCEPTRA REPONIS 'sic', hoc est per naufragia. 'in sceptra' aut ad imperia reseruas, aut certe antiqua est licentia communium praepositionum. IN SCEPTRA REPONIS id est restituis in regna quae amisimus. 254. OLLI modo 'tunc' propter sequentia. pronomen enim non debet poni cum nomine, sed pro ipso nomine, et nullus dicit 'illi natae'. alias tamen 'olli' illi significat, ut "olli dura quies oculos et ferreus urget somnus". SUBRIDENS laetum ostendit Iouem et talem qualis esse solet cum facit serenum; poetarum enim est elementorum habitum dare numinibus, ut supra de Neptuno dictum est. Ennius "Iuppiter hic risit tempestatesque serenae riserunt omnes risu Iouis omnipotentis". aut certe risit intellegens Iunonis dolos oblique accusari a Venere, ut est 'quae te, genitor, sententia uertit' et 'unius ob iram prodimur', sicut alibi "atque dolis risit Cytherea repertis". 255. VVLTU QUO CAELUM ostendit sicut dictum est, cur subriserit Iuppiter. SERENAT hoc uerbum de his est, quae carent prima positione: quod fit in his quae in nostra non sunt potestate, ut tono, fulmino, pluo. haec enim non possumus dicere, nisi forte persona inducatur eius qui potest, ut si tale aliquid Iuppiter dicat. 256. OSCVLA LIBAVIT leuiter tetigit. et sciendum osculum religionis esse, sauium uoluptatis, quamuis quidam osculum filiis dari, uxori basium, scorto sauium dicant. sane multi nolunt ita intellegi, ut summum osculum filiae dederit, id est non pressum, sed summa labella contingens, sed ita aiunt: tum hilarus Iuppiter uultus natae libauit, id est contigit, scilicet ut nos solemus cum blandimentis quibusdam sinistram maxillam contingere liberorum ac deinde ad os nostrum dextram referre. ergo 'libauit' merito, quia partem uultus, non totos contigerat, ut 'oscula' dixerit quasi minora et teneriora filiae ora, ut ora diminutiue oscula; nam ora uultus dici, ut "intentique ora tenebant" et "sic ora ferebat". ipse diminutiue oscula dixit minores et teneros uultus "summaque per galeam delibans oscula fatur". 257. PARCE METU quotiens in causis arguimur, ante nos purgare debemus et sic ad actionem descendere: quod et hoc loco Iuppiter facit; ante enim obiecta purgat et sic uenit ad promissionem. et est 'parce metu' elocutio usualis, id est dimitte metum, quomodo dicimus parce uerbis, parce iniuriis. alii 'metu' pro metui accipiunt, ablatiuum pro datiuo; aut certe ideo metum aufert, ut animo securiore possit audire, ut alibi "soluite corde metum, Teucri". CYTHEREA omnia quae apud Graecos ei diphthongon habent apud Latinos in e productum conuertuntur, ut g-Kuthereia Cytherea, g-Aineias Aeneas, g-Mehdeia Medea. omnia autem quae dicit Iuppiter ad solutionem pertinent antedictorum. nunc dicit 'parce metu', quia superius dixerat 'tristior'; 'manent inmota', quia dixerat 'quae te genitor sententia uertit?' et simul per transitum dogma Stoicorum ostendit, nulla ratione posse fata mutari. sane seruat et hic ordinem sicut in Aeoli oratione, ut statim promittat quod praestaturus est, ne auditor sit exspectatione suspensus. TUORUM uel Troianorum uel Romanorum. 258. FATA TIBI non propter te; fati enim immobilis ratio est. sed aut uacat 'tibi', ut "qui mihi accubantes in conuiuiis", aut certe tuta tibi sunt fata, non tamen propter te. CERNES URBEM aut Romam significat, quia cum proprietatem detrahimus, quod magnum est significamus, ut si dicas 'legi oratorem' nec addas quem, intellego Ciceronem; et ne longa sit exspectatio, adiecit 'et promissa Lauini moenia': aut certe detrahe 'et', sicut multi, et epexegesin facis 'cernes urbem', id est 'promissa Lauini moenia'. uidetur autem figurate dictum 'urbem' et 'moenia', quia diuersis idem significauit. 259. SUBLIMEMQUE FERES AD SIDERA CAELI propter illud 'caeli quibus adnuis arcem'. Aeneas enim secundum quosdam in Numicum cecidit fluuium, secundum Ouidium in caelum raptus est, appellatus tamen est Iuppiter indiges. Aeneas enim post errores VII. annorum cum ad Italiam peruenisset et, sicut historia habet, cognito quod Veneris filius, Troia profugus fatis iuuantibus ad Italiam uenisset, ab Latino susceptus esset, filiam eius Lauinam duxit uxorem: quo dolore Turnus rex Rutulorum, qui ante Lauiniam sperabat uxorem, et Latino et Aeneae bellum indixit. sed primo proelio Latinus est interemptus, secundo uero Aeneas Turnum occidit. ipse uero ut quidam dicunt cum Mezentium, ut quidam uero Messapum fugeret, in Numicum fluuium cecidit, ut uero Ouidius refert in caelum raptus est, cuius corpus cum uictis a se Rutulis et Mezentio Ascanius requisitum non inuenisset, in deorum numerum credidit relatum. itaque ei templum condidit et Iouem Indigetem appellauit. bene autem addidit 'feres', ut gratius esset quod per ipsam fieret. [1,260] 260. MAGNANIMUM magnus et paruus quoniam mensurae sunt, ad animum non nisi g-katachrehstikohs adhibentur. et bene hoc addidit, quasi dicat, quem tu miserum dicis, nos magnanimum, summum. NEQUE ME S- V- ad illud 'quae te, genitor, sententia uertit'. 261. HIC id est Aeneas. et est ordo 'hic bellum ingens geret Italia'. alii 'hic' pro 'post haec quae dixi' accipiunt, ut sit loci aduerbium pro temporis. TIBI FABOR ENIM hoc loco excusat quaestionem futuram, quasi Veneri dolenti quae uera sunt dicat, sed aliter loquatur cunctis praesentibus dis: dicet enim in decimo "abnueram bello Italiam concurrere Teucris". QUANDO siquidem, quoniam. REMORDET sollicitat. Terentius "par pari referto, quod eam remordeat". 262. ARCANA secreta. unde et arca et arx dictae, quasi res secretae. 263. ITALIA in Italia, et detraxit praepositionem more suo. sic et illo loco "non Libyae, non ante Tyro; despectus Hiarbas" id est in Tyro. nam si aduerbialiter uellet, Tyri diceret. POPVLOSQUE FEROCES CONTVNDET incongruum fuerat in consolatione bella praedicere: ob hoc ergo etiam uictoriam pollicetur. 264. MORESQUE VIRIS ET MOENIA PONET hysteroproteron in sensu; ante enim ciuitas, post iura conduntur. leges autem etiam mores dici non dubium est. 265. TERTIA DUM LATIO REGNANTEM VIDERIT AESTAS rhetorice, ne breue esset si triennium diceret, tempora diuisit in species. ordo autem est longissimus, nam aliter non procedit, 'sublimemque feres ad sidera caeli magnanimum Aeneam, tertia dum Latio regnantem uiderit aestas'. ergo uidetur sic tacite mortem Aeneae significasse. 'dum' autem pro donec, ut "dum conderet urbem", id est donec. quidam ideo bis annos ternos memorasse tradunt, ut tres annos solum Aeneam regnaturum significaret, quod cum Latino alios tres annos regnasse dicitur. 267. AT PUER ASCANIUS prudenter exitum Aeneae et ostendit et tacuit dicendo filium postea regnaturum. aut quia maior cura Veneri de nepote ut in X- "liceat superesse nepotem" et iterum ibi "hunc tegere". CUI NUNC COGNOMEN IVLO ADDITVR secundum Catonem historiae hoc habet fides: Aeneam cum patre ad Italiam uenisse et propter inuasos agros contra Latinum Turnumque pugnasse, in quo proelio periit Latinus. Turnum postea ad Mezentium confugisse eiusque fretum auxilio bella renouasse, quibus Aeneas Turnusque pariter rapti sunt. migrasse postea in Ascanium et Mezentium bella, sed eos singulari certamine dimicasse. et occiso Mezentio Ascanium sicut I. Caesar scribit Iulum coeptum uocari, uel quasi iobolon, id est sagittandi peritum, uel a prima barbae lanugine quam g-ioulon Graeci dicunt, quae ei tempore uictoriae nascebatur. sciendum est autem hunc primo Ascanium dictum a Phrygiae flumine Ascanio, ut est "transque sonantem Ascanium"; deinde Ilum dictum a rege Ilo, unde et Ilium, postea Iulum occiso Mezentio: de quibus nominibus hoc loco dicit 'at puer Ascanius cui nunc cognomen Iulo additur, Ilus erat'. ab hac autem historia ita discedit Vergilius, ut aliquibus locis ostendat, non se per ignorantiam, sed per artem poeticam hoc fecisse, ut illo loco "quo magis Italia mecum laetere reperta": ecce g-amphibolikohs dixit, ostendit tamen Anchisen ad Italiam peruenisse. sic autem omnia contra hanc historiam ficta sunt, ut illud ubi dicitur Aeneas uidisse Carthaginem, cum eam constet ante LXX annos urbis Romae conditam. inter excidium uero Troiae et ortum urbis Romae anni inueniuntur CCCXL. COGNOMEN IVLO si proprie loqueretur, agnomen diceret, non cognomen, sed magis ad familiam respexit, quia omnis gens Iulia inde originem ducit. dicimus autem et nomen mihi est Cicero, ut "Hecyra est huic nomen fabulae", et Ciceronis, ut Sallustius "cui nomen obliuionis condiderant", et Ciceroni, ut "cui Remulo cognomen erat", et Ciceronem, ut "Aeneadasque meo nomen de nomine fingo". melius tamen est datiuo uti. 268. ILUS ERAT deest 'qui', debuit autem dicere 'qui Ilus erat'. ILIA pro Iliensis, ut Plautus "Hector Ilius" pro Iliensis. et "Amphitryo, natus Argis ex Argo patre" id est Argiuo. 269. TRIGINTA uel quod XXX- tantum annos regnauit, uel quod Cato ait, "XXX- annis expletis eum Albam condidisse". MAGNOS ORBES tria sunt genera annorum: aut enim lunaris annus est XXX- dierum, aut solstitialis XII- mensum, aut secundum Tullium magnus, qui tenet XIIDCCCCLIIII. annos, ut in Hortensio "horum annorum quos in fastis habemus magnus XIIDCCCCLIIII- amplectitur". hoc ergo loco magnum dixit comparatione lunaris, et alibi "interea magnum sol circumuoluitur annum". annus autem dictus quasi anus, id est anulus, quod in se redeat, ut est "atque in se sua per uestigia uoluitur annus", uel g-apo g-tou g-ananeousthai, id est ab innouatione. VOLVENDIS uolubilibus uel quia uoluuntur, ut supra. [1,270] 270. A SEDE LAVINI TRANSFERET uerum est: uitans enim nouercalem inuidiam, quod timore Ascanii Lauinia post Aeneae mortem ad Tyrrhum paternum pastorem grauida confugit ad siluas, nam ibi etiam Siluium peperisse dicitur, deseruit Lauinium et Albam Longam condidit dictam ab omine albae porcae repertae uel situ ciuitatis. ad quam cum de Lauinio dii Penates translati nocte proxima Lauinium redissent, atque eos denuo Albam Ascanius transtulisset, et illi iterum redissent Lauinium, eos manere passus est, datis qui sacris praeessent agroque eis adsignato, quo se alerent. VI modo uirtute, nam multa significat. VI modo uirtute tei dunamei, alibi tei biai, ut est "auro ui potitur", alias pro magna copia. Cicero in deorum natura "infinitamque uim marmoris", Sallustius "magna uis hominum conuenerat agris pulsa aut ciuitate eiecta". et est sermo diuersa significans, prout se locus obtulerit. 272. HINC IAM praeterea. si autem 'hic iam', in hoc scilicet loco. TER CENTUM quomodo trecentos annos dicit, cum eam quadringentis regnasse constet sub Albanis regibus? sed cum praescriptione ait 'tercentum', scilicet usque ad ortum urbis Romae; ait namque 'donec regina sacerdos Marte grauis'. et constat in regno Romuli et Numae et Tulli Hostilii qui euertit Albam centum annos, quibus pariter Roma et Alba regnarunt, esse consumptos. TOTOS id est sine intermissione. REGNABITVR impersonalibus usus est, quia de multis dicit, ut "usque adeo turbatur agris". 273. GENTE SUB HECTOREA id est Troiana. sed debuit dicere 'Aeneia'. diximus superius nomina poetas ex uicino usurpare. sed quidam reprehendunt, quod 'Hectorea' et non 'Aeneia'. mos est poetis nomina ex uicinis usurpare, quia coniunctus genere Hectori Ascanius, ut est "et pater Aeneas, et auunculus excitat Hector". alii tradunt, cum Hectoris progenies nulla in Italia fuerit, ideo 'sub Hectorea' positum, ut significaret sub forti, ut in quinto "Hectorei socii". sed ex aliis rebus alia dat nomina, ut pios Aeneadas appellauit, ut timidos Phrygas, ut nobiles Dardanidas, ut periuros Laomedontiadas. ceterum ubi ueram originem significat "domus Assaraci" ponit, ex quo Capys, ex Capy Anchises, ex Anchise Aeneas. DONEC REGINA SACERDOS historia hoc habet. Amulius et Numitor fratres fuerunt. Amulius fratrem imperio pepulit et filium eius necauit, filiam uero Iliam Vestae sacerdotem fecit, ut spem subolis auferret, a qua se puniri posse cognouerat. hanc ut multi dicunt Mars compressit, unde nati sunt Remus et Romus, quos cum matre Amulius praecipitari iussit in Tiberim. tum ut quidam dicunt Iliam sibi Anien fecit uxorem, ut alii inter quos Horatius, Tiberis: unde ait "uxorius amnis". pueri uero expositi ad uicinam ripam sunt. hos Faustus repperit pastor, cuius uxor erat nuper meretrix Acca Larentia, quae susceptos aluit pueros. hi postea auum suum Numitorem occiso Amulio in regna reuocarunt. quibus dum cum eo angustum Albae uideretur imperium, recesserunt et captatis auguriis urbem condiderunt. sed Remus prior sex uultures uidit, Romus postea duodecim: quae res bellum creauit. in quo extinctus est Remus, et a Romi nomine Romani appellati. ut autem pro Romo Romulus diceretur, blandimenti genere factum est, quod gaudet diminutione. quod autem a lupa dicuntur alti, fabulosum figmentum est ad celandam auctorum Romani generis turpitudinem. nec incongrue fictum est; nam et meretrices lupas uocamus, unde et lupanaria. et constat hoc animal in tutela esse Martis. sed de origine et conditore urbis diuersa a diuersis traduntur. Clinias refert Telemachi filiam Romen nomine Aeneae nuptam fuisse, ex cuius uocabulo Romam appellatam. - - dicit Latinum ex Vlixe et Circe editum de nomine sororis suae mortuae Romen ciuitatem appellasse. Ateius adserit Romam ante aduentum Euandri diu Valentiam uocitatam, sed post graeco nomine g-Romen uocitatam. alii a filia Euandri ita dictam, alii a fatidica, quae praedixisset Euandro his eum locis oportere considere. Heraclides ait Romen, nobilem captiuam Troianam huc appulisse et taedio maris suasisse sedem, ex cuius nomine urbem uocatam. Eratosthenes Ascanii, Aeneae filii, Romulum parentem urbis refert. Naeuius et Ennius Aeneae ex filia nepotem Romulum conditorem urbis tradunt. Sibylla ita dicit g-Rhomaioi, g-Rhomou g-paides. REGINA regis filia. abusiue ait more poetico, ut alibi "magnum reginae sed enim miseratus amorem", id est regis filiae Pasiphaes. SACERDOS quia ab Amulio Vestae uirgo esse iussa est, ne ei propter edendam subolem facultas esset uiro iungi. 274. MARTE GRAVIS grauida, ut "non insueta grauis temptabunt pabula fetas". 275. INDE post, uel deinde, uel tunc, aduerbium loci pro temporis. FULVO TEGMINE id est pelle lupae, qua utebatur more pastorum. sed hoc multi reprehendunt, cur nutricis tegmine usus sit. qui gemina ratione refutantur: uel falsitate fabulae, uel exemplo Iouis, qui caprae nutricis utitur pelle, unde Graece g-aigiochos appellatur. sane 'tegmine' multi antique dictum asserunt, quia tegimentum dici debere affirmant. LAETUS uirtute alacer, uel quia auo regnum reddiderat, uel quia ipse nouam urbem et nouum condebat imperium. 276. EXCIPIET GENTEM Remo scilicet interempto, post cuius mortem natam constat pestilentiam: unde consulta oracula dixerunt placandos esse manes fratris extincti; ob quam rem sella curulis cum sceptro et corona et ceteris regni insignibus semper iuxta sancientem aliquid Romulum ponebatur, ut pariter imperare uiderentur. unde est "Remo cum fratre Quirinus iura dabunt". 277. ROMANOSQUE SVO DE NOMINE DICET perite non ait Romam, sed Romanos. urbis enim illius uerum nomen nemo uel in sacris enuntiat. denique tribunus plebei quidam Valerius Soranus, ut ait Varro et multi alii, hoc nomen ausus enuntiare, ut quidam dicunt raptus a senatu et in crucem leuatus est, ut alii, metu supplicii fugit et in Sicilia comprehensus a praetore praecepto senatus occisus est. hoc autem urbis nomen ne Hyginus quidem cum de situ urbis loqueretur expressit. 278. NEC METAS RERUM NEC TEMPORA PONO 'metas' ad terras rettulit, 'tempora' ad annos; Lauinio enim et Albae finem statuit, Romanis tribuit aeternitatem, quia subiunxit 'imperium sine fine dedi'. 279. QUIN quinetiam; minus enim est 'etiam'. nam plenum est quinetiam, ut "quinetiam hiberno moliris sidere classem". ASPERA IVNO tolerabilius hoc Iuppiter dicit. ASPERA IVNO uel quam tu asperam dicis, uel certe ut et ego fateor. [1,280] 280. METU ut supra "id metuens". TERRAS CAELVMQUE FATIGAT alibi "absumptae in Teucros uires caelique marisque". QUAE MARE N- T- Q- M- C- Q- F- metu scilicet quem de Carthagine habet, ut supra "id metuens", uel metu quo Troianos terret et Venerem. nam dicit 'parce metu Cytherea'. 'mare' autem 't- c- q- f-' alibi ostendit dicendo "absumptae in Teucros uires caelique marisque". 'fatigat' uero pro exercet, sollicitat, commouet. 281. CONSILIA IN MELIUS REFERET quia bello Punico secundo ut ait Ennius placata Iuno coepit fauere Romanis. IN MELIUS eis to kreitton. et est Latinior elocutio: Sallustius "ad mutandum modo in melius seruitium". MECVMQUE FOVEBIT id est eadem quae ego sentiens, eadem quae ego uolens, uel ut quidam uolunt mecum in Capitolio constituta. 282. GENTEMQUE TOGATAM bene 'gentem', quia et sexus omnis et condicio toga utebatur, sed serui nec colobia nec calceos habebant. togas autem etiam feminas habuisse, cycladum et recini usus ostendit. recinus autem dicitur ab eo, quod post tergum reicitur, quod uulgo maforte dicunt. 283. SIC PLACITUM uel fatis uel mihi; nam inpersonale est. LUSTRIS quinquenniis. et bene olympiadibus computat tempora, quod magis ad Iouem pertinet, quia nondum erant uel Roma uel consules. lustrum autem dictum, quod post quinquennium unaquaeque ciuitas lustrabatur. unde Romae ambilustrum, quod non licebat nisi ambos censores post quinquennium lustrare ciuitatem. AETAS iuxta ueteres aetas hic pro tempore posita est, alibi pro modo annorum, ut est "ubi iam firmata uirum te fecerit aetas" et "aetas Lucinam iustosque pati hymenaeos". 284. DOMUS ASSARACI id est familia Troiana, et est a parte totum; nam Assaracus Capyn genuit, Capys Anchisen, unde Aeneas, auctor Romani generis: ex quibus Mummius, qui Achaiam uicit. PTHIAM Achillis patriam. MYCENAS Agamemnonis patriam, ut "Agamemnoniasque Mycenas". 286. NASCETVR ad illud respondet 'certe hinc Romanos olim' et omnis poetae intentio, ut in qualitate carminis diximus, ad laudem tendit Augusti, sicut et in sexti catalogo et in clipei descriptione. haec autem Iouis allocutio partim obiecta purgat partim aliquid pollicetur. PULCHRA allusit propter Venerem. TROIANUS ac si diceret, etiam Caesar Troianus est. CAESAR hic est, qui dictus est Gaius Iulius Caesar. Gaius praenomen est, Iulius ab Iulo, Caesar uel quod caeso matris uentre natus est, uel quod auus eius in Africa manu propria occidit elephantem, qui caesa dicitur lingua Poenorum. hic sane Gaius Iulius Caesar quattuor et sexaginta uictis Galliarum ciuitatibus cum a senatu petisset consulatum et triumphum nec impetrasset aduersante Cn. Pompeio magno eiusque amicis, qui Caesaris processibus inuidebant, bellum ciuile gessit in Farsalia, quo Pompeius uictus Alexandriae occiditur. Caesar Romam compositis rebus et Alexandria debellata reuersus in curia Pompeiana a Cassio et Bruto aliisque Pompeianis occisus est. cuius heres Augustus cum intrasset urbem coegit a senatu interfectores Caesaris parricidas et hostes iudicari, eumque in deorum numerum referri et diuum appellari. 287. IMPERIUM OCEANO, FAMAM QUI TERMINET ASTRIS aut ad laudem dictum est, aut certe secundum historiam. re uera enim et Britannos qui in oceano sunt uicit, et post mortem eius cum ludi funebres ab Augusto eius adoptiuo filio darentur, stella medio die uisa est, unde est "ecce Dionaei processit Caesaris astrum". A MAGNO sicut Alexander, sicut Pompeius. Graeci enim omne magnificum magnum, ut mater magna et dii magni. 288. OLIM modo futuri temporis est. CAELO in caelum. SPOLIIS ORIENTIS uicto Pharnace Mithridatis filio, qui re uera in oriente fuit. ceterum Aegyptus, in qua Ptolomaeum uicit, in australi est plaga. 289. HONVSTUM inter honustum et oneratum hoc interest, quod oneratus est qualicumque pressus pondere, honustus uero cui onus ipsum honori est, ut si quis spolia hostium ferat. sed oneratus aspirationem non habet, quia ab onere uenit, honustus uero, quia etiam ab honore descendit, retinet aspirationem. alii 'honestum' legunt; ueteres enim honestum pro specioso ponebant, ut "Dardanius caput ecce puer detectus honestum". [1,290] 290. ACCIPIES SECVRA quia post mortem Caesar meruit aram, fastigium, flaminem, ut Cicero in Philippicis. SECVRA quare 'secura'? quia nunc sollicita. HIC QUOQUE potest intellegi sicut Romulus, sed melius sicut Aeneas, de quo superius ait 'sublimemque feres ad sidera caeli'. 'quoque' autem semper ad similitudinem ponit, ut "tu quoque litoribus nostris". HIC QUOQUE sicut ego, sicut tu. VOTIS uel ad uota uel uotis uocabitur. 291. ASPERA TUNC id est Caesare consecrato cum Augustus regnare coeperit, clauso Iani templo, pax erit per orbem. constat autem templum hoc ter esse clausum: primum regnante Numa, item post bellum Punicum secundum, tertio post bella Actiaca quae confecit Augustus: quo tempore pax quidem fuit quantum ad exteras pertinet gentes, sed bella flagrauere ciuilia, quod et ipse per transitum tangit dicens 'Furor impius intus'. huius autem aperiendi uel claudendi templi ratio uaria est. alii dicunt Romulo contra Sabinos pugnante, cum in eo esset ut uinceretur, calidam aquam ex eodem loco erupisse, quae fugauit exercitum Sabinorum: hinc ergo tractum morem, ut pugnaturi aperirent templum, quod in eo loco fuerat constitutum, quasi ad spem pristini auxilii. alii dicunt Tatium et Romulum facto foedere hoc templum aedificasse, unde et Ianus ipse duas facies habet, quasi ut ostendat duorum regum coitionem. uel quod ad bellum ituri debent de pace cogitare. est alia melior ratio, quod ad proelium ituri optent reuersionem. 292. CANA FIDES ET VESTA subaudis 'erit'. canam autem Fidem dixit, uel quod in canis hominibus inuenitur, uel quod ei albo panno inuoluta manu sacrificatur, per quod ostenditur fidem debere esse secretam: unde et Horatius "et albo rara Fides colit uelata panno". Vesta uero pro religione, quia nullum sacrificium sine igne est, unde et ipsa et Ianus in omnibus sacrificiis inuocantur. Vesta autem dicta uel g-apo g-tehs g-hestias, ut digammos sit adiecta, sicut g-ehr uer, g-Enetos Venetus, uel quod uariis uestita sit rebus. ipsa enim esse dicitur terra, quam ignem habere non dubium est, ut ex Aetna Vulcanoque et aliis locis ardentibus datur intellegi. REMO CUM FRATRE QUIRINUS IVRA DABUNT hic dissimulat de parricidio, quod et iungit eos, et quia non Romulum, sed Quirinum appellat, ut non potuerit parricidium facere qui meruerit deus fieri. REMO CUM FRATRE QUIRINUS IVRA DABUNT multi sic intellegere uolunt ut superius diximus, quia post pestilentiam ad placandos fratris manes geminis omnibus usus est Romulus: unde est "uiden ut geminae stent uertice cristae?" sed hoc esse non potest, quia iteratio est ante dictorum aut ordo praeposterus, si post dictum Caesarem Romulum repetit. constat praeterea Iani templum patuisse sub Romulo, quia bellis numquam uacauit. alii uolunt per hos Romanos intellegi. uera tamen hoc habet ratio, Quirinum Augustum esse, Remum uero pro Agrippa positum, qui filiam Augusti duxit uxorem, et cum eo pariter bella tractauit: unde est "parte alia dis et uentis Agrippa secundis". nam adulans populus Romanus Octauiano tria obtulit nomina, utrum uellet Quirinus, an Caesar, an Augustus uocari. ille ne unum eligendo partem laederet quae aliud offerre cupiebat, diuerso tempore omnibus usus est, et primo Quirinus dictus est, inde Caesar, postea quod et obtinuit Augustus, sicut Suetonius probat et in georgicis ostendit Vergilius. nam cum de Gangaridum uictoria diceret, qui iuxta Gangen sunt quique ab Augusto uicti sunt, ait "uictorisque arma Quirini". ut autem pro Agrippa Remum poneret, poetico usus est more; nam nomen ex uicino sumpsit. hoc ergo dicit, cum coeperit Iulius Caesar caelum tenere patratis omnibus bellis, iura dabunt Augustus et Agrippa. Romulus autem ideo Quirinus dictus est, uel quod hasta utebatur, quae Sabinorum lingua curis dicitur: hasta enim, id est curis, telum longum est, unde et securis quasi semicuris: uel a g-koiranos qui Graece rex dicitur: constat autem Graecos fuisse Romanos: uel propter generis nobilitatem; Mars enim cum saeuit Gradiuus dicitur, cum tranquillus est Quirinus. denique in urbe duo eius templa sunt: unum Quirini intra urbem, quasi custodis et tranquilli, aliud in Appia uia extra urbem prope portam, quasi bellatoris, id est Gradiui. 293. DIRAE cum apertae sunt. DIRAE hoc est abominandae, alias 'dirae' magnae "an sua cuique deus fit dira cupido" et "iam tum religio pauidos terrebat agrestes dira loci" et "dicuntur geminae pestes cognomine Dirae". COMPAGIBUS ambages et compages antiqui tantum dicebant, posteritas admisit ut etiam compago dicatur: sed non quia uarius esse potest nominatiuus, debet etiam declinatio mutari, quemadmodum nec in istis nominibus arbor arbos, uomer uomis; nam et uomeris et arboris tantum facit. ergo compages compagis, quoniam compago usurpatum est; compaginis enim nemo penitus dicit. 294. BELLI PORTAE Iani gemini, quae bello aperiebantur, pace claudebantur. ideo autem Ianus belli tempore patefiebat, ut eiusdem conspectus per bellum pateret, in cuius potestate esset exitus reditusque; id enim ipsa significat eius effigies, praebentis se euntibus et redeuntibus ducem. hunc autem olim Numa Pompilius fecit, cuius portas regni tempore clausit. FUROR IMPIUS INTUS ut superius diximus propter bella ciuilia, quae gesta sunt contra Brutum et Cassium ab Augusto in Philippis, contra Sextum Pompeium ab Augusto in Sicilia. aut sicut quidam tradunt FUROR IMPIUS INTUS non in aede Iani, sed in alia in foro Augusti introeuntibus ad sinistram, fuit bellum pictum et furor sedens super arma deuinctus eo habitu quo poeta dixit. 295. SAEVA SEDENS SUPER ARMA secundum antiquam licentiam. sciendum tamen est hodie 'in' et 'sub' tantum communes esse praepositiones. ceterum 'super' et 'subter' iam accusatiuae sunt, sicut 'clam' et 'post', quae ante communes fuerunt: nunc in his mutata natura est. ergo SUPER pro supra. et nunc haec praepositio accusatiuo seruit, ubi uero 'de' significat, ablatiuo. AENIS NODIS non centum nodis, sed catenis, quas circumlocutione significauit, quia sunt catenae nodi plures. quidam 'aeneis' pro ferreis tradunt, ut "micat aereus ensis": et "aerea quem obliquum rota transit". 297. ET MAIA GENITUM Mercurium. et est periphrasis. Cicero in libris de deorum natura plures dicit esse Mercurios: sed in deorum ratione fabulae sequendae sunt, nam ueritas ignoratur. simul allusit poeta, quia per caduceatores, id est internuntios, pax solet fieri. MAIA GENITUM DEMITTIT AB ALTO quod deo opus erat, ut hostes Poeni auctori Romani nominis placarentur Aeneae. quidam sane quattuor Mercurios dicunt: unum Iouis et Maiae filium, alterum Caeli et Diei, tertium Liberi et Proserpinae, quartum Iouis et Cyllenes, a quo Argus occisus est, quem ipsum ob hanc causam Graecia profugum Aegyptiis litteras demonstrasse perhibent. 298. UT TERRAE propter illud quod sequitur "hospitio prohibemur harenae". PATEANT propter illud "cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis". non nulli sane 'pateant' pacatae sint accipiunt, ut Sallustius "simul immanis hominum uis multis e locis inuasere patentes tum et pacis modo effusas"; hic enim habitus pacis. et in Catilina "cuncta maria terraeque patebant". sic enim contra cum dicitur 'clausa omnia' bellum significatur, ut ipse "quae moenia clausis ferrum acuant portis". 299. HOSPITIO ad hospitium. NE FATI NESCIA DIDO non sui: nam si sciret exitum suum, multo magis uetaret: sed 'fati' dixit uoluntatis Iouis, sicut "fatis Iunonis iniquae". aut certe fati Troianorum, qui non sponte, sed necessitate ad Africam uenerant, quod utique ignorabat Dido. illo enim tempore inuadendarum terrarum causa fuerat nauigatio, ut Sallustius meminit, facili tum mutatione sedum: quod etiam excusant Troiani "non nos aut ferro Libycos populare penates uenimus". ergo hoc agitur, ut discat Dido eos ad Italiam tendere. quomodo ergo se iungit Aeneae? sed furoris illud est, non consilii. nam nec sacerdotibus haec dicentibus credidit. unde est "quid uota furentem, quid delubra iuuant?" [1,300] 300. VOLAT ILLE PER AERA similis hic festinatio Mercurii est, ut supra Neptuni. in quarto et "talaria nectit" et "uirgam capit" et plus moratur. 301. REMIGIO ALARUM translatio reciproca, ut supra diximus; nam alibi "uelorum pandimus alas". CITUS pro cito, aduerbium temporis in nomen deflexum. et bene hoc de Mercurio; cum enim alia signa tarde ad ortus suos recurrant, Mercurius octauo decimo die in ortu suo inuenitur. POENI antistoichon est quasi phoeni. 303. VOLENTE DEO Mercurio uel Ioue. IN PRIMIS praecipue. 304. IN TEUCROS pro Teucris, ut diximus. alibi 'in Teucros' aduersum Teucros, ut "absumptae in Teucros uires". 305. AT PIUS AENEAS filium Aeneas sacrorum omnium docetur, ex cuius persona latenter quae ad caeremonias ueteres pertinent saepe monstrantur. hic ergo deus apicis, quod insigne flaminum fuit, de quo loco suo in quarto libro dictum est. uult ostendere igitur, flamini extra medium pomerium post solis occasum apicem ponere non licere. Aeneas ergo hic ad Carthaginis litus adpulsus ostenditur sine apice fuisse, id est nudo capite. nam cum ait 'at pius Aeneas, per noctem plurima uoluens, ut primum lux alma data est, exire locosque explorare nouos, quas uento accesserit oras, qui teneant, nam inculta uidet, hominesne feraene' manifeste longius ab urbe intellegitur; unde animaduertendum est extra pomerium fuisse, nam in subsequentibus ostenditur, eum extra pomerium fuisse, cum ait Venus "et qua te ducit uia, dirige gressum". nam et augurium ei in finibus pomerii ostensum est. quod et ipsum Aeneam respondentem signatius declarat sine apice fuisse; timentem enim, ne piaculum incurreret, si cum solis occasum nudo capite, id est sine apice inueniretur, ita loquentem fecit "et uacet annales nostrorum audire laborum, ante diem clauso componet Vesper Olympo"; uerebatur enim solis occasum. nudo autem capite ibi fuisse ostenditur, ubi ait "restitit Aeneas claraque in luce refulsit, os umerosque deo similis; namque ipsa decoram caesariem nato genetrix lumenque iuuentae purpureum et laetos oculis adflarat honores"; neque enim caesariem dicere debuisset, nisi quia nudo capite incedebat Aeneas. sed haec Vergilio et his similia sufficiunt ad indicandum omnium disciplinarum scientiam narrantem aliud ponere, neque propositum habet talia plenius exsequi. PER NOCTEM decet enim pro cunctis regem esse sollicitum. et bene 'per noctem', ne a sociis quos ipse consolatus erat uideretur per diem maerens. 306. ALMA alma lux dicta, quod alat uniuersa, unde et "alma Ceres", quod nos alat; nam physici dicunt omnia per diem crescere. quomodo ergo Vergilius ait "exigua tantum gelidus ros nocte reponet"? sed hoc pro miraculo positum est, ut etiam Plinius sentit. LOCOS et locos et loca dicimus, cum in numero singulari locus tantum dicamus. simile est et iocus, nam et ioca facit et ioci, ut "ioca atque seria cum humillimis exercere" et "quam multa ioca solent esse in epistolis" et "tum iuuenes agitare iocos". 307. QUAS VENTO ACCESSERIT ORAS diximus superius figuram fieri, cum praepositio detracta nomini uerbo copulatur, et plerumque eam suam retinere naturam plerumque conuertere. hoc igitur sciendum est, quia, cum casum suum retinet, hysterologia est, ut hoc loco; cum autem mutat, figura est, ut "Cumarum adlabitur oris"; 'oris' enim pro oras posuit. plerumque tamen etiam superfluas ponunt praepositiones. QUAS VENTO ACCESSERIT ORAS sine praepositione. Sallustius "genua patrum aduoluuntur". 308. QUI TENEANT iure dubitat, cum omnia cernat inculta. est autem ordo 'qui teneant, hominesne feraene'; media per parenthesin dicta sunt. EXACTA exquisita. et ostendit prouidum regem per se curantem commoda sociorum. [1,310] 310. IN CONVEXO NEMORUM prooeconomia est ad causam pertinens. non enim tenebitur ab Afris, ut Ilionei, et qui cum ipso superuenerant. 'conuexo' autem curuo, unde et conuexum dicitur caelum. sane subaudimus 'loco', ut alibi "castrorum et campi medio", id est spatio. 'nemorum' autem modo siluarum. interest autem inter nemus et siluam et lucum; lucus enim est arborum multitudo cum religione, nemus uero composita multitudo arborum, silua diffusa et inculta. SUB RVPE CAVATA periphrasis est speluncae. 311. ARBORIBUS ATQUE HORRENTIBUS UMBRIS umbris arborum, quo modo "molemque et montes". aut certe arboribus et umbris speluncae. et bene ostendit omnia curuis adlata nauibus non quae uenerant cum Aenea. 'clausam' autem 'occulit' occulit et clausit. 312. COMITATUS ACHATE bene ostendit Aeneam esse fortissimum nec quidquam timere dicendo 'uno graditur comitatus Achate'. et diximus quaeri, cur Achates Aeneae sit comes. uaria quidem dicuntur, melius tamen hoc fingitur, ut tractum nomen sit a Graeca etymologia. g-achos enim dicitur sollicitudo, quae regum semper est comes. 313. BINA si ad utrumque referas, bene dixit 'bina', si ad Aeneam tantum, antiquus mos est, ut supra diximus, bina pro duobus poni, sicut et duplices. LATO FERRO id est lati ferri, ut "pulchra prole". 314. MEDIA SESE TULIT OBVIA SILVA quam Graeci g-hulen uocant poetae nominant siluam, id est elementorum congeriem, unde cuncta procreantur. et multi uolunt Aeneam in horoscopo Virginem, ibi etiam Venerem habuisse. bene ergo in media silua uirginis habitu ei Venerem poeta facit occurrere, quia ut supra diximus Venere in Virgine constituta et misericordes procreantur feminae et uiri per mulierem felices futuri, ut probamus in Aenea, quoniam misericordia Didonis seruatur. 315. VIRGINIS OS HABITVMQUE GERENS uultum et amictum. habitus apud ueteres dicebatur tam corporis quam eorum quae praeter corpus sunt. et bene 'gerens', non 'habens', quod geri putantur aliena. 316. SPARTANAE Lacaenae. Sparta enim ciuitas est Laconicae, ubi sunt puellae uenatrices. redditur autem causa, uirgo cur sit in siluis, scilicet propter uenatum. THREISSA Thracia. et est solutio; nam Thressa facit, sicut "Cressa genus Pholoe". ueniunt autem ab eo quod est Threx et Cres. ut autem Creissa non faciat illud est, quia g-Krehssa per e simpliciter scribitur nec potest recipere solutionem, g-Thraissa uero per ai diphthongon, unde et resoluitur. FATIGAT suo scilicet cursu. sane quidam 'fatigat' pro fatigauit accipiunt, praesens pro praeterito, sicut et 'praeuertitur' pro praeuersa est. 317. HARPALYCE haec est quae patrem senem captum a Getis multitudine collecta liberauit celerius, quam de femina potest credi: unde et flumina dicitur celeritate transisse. multum autem epitheton fluminis eius addidit laudi. HARPALYCE quidam a patre Harpalyco, qui rex Amymoniorum Thraciae gentis fuit, ita nutritam dicunt, ut ipse Camillam a Metabo facit. haec patre propter ferociam a ciuibus pulso ac postea occiso, fugit in siluas et uenatibus latrociniisque uiuendo ita efferata est et huius uelocitatis et exercitii facta est, ut subito ad uicina stabula coacta inopia decurreret et rapto pecorum fetu insequentes etiam equites in celeritate uitaret. sed quodam tempore positis ad insidias ceruarum plagis capta et occisa est. cuius mortem nobilitauit eorum exitus, qui eam occiderunt; statim enim in uicinia orta contentio est, cuius fuisset haedus quem Harpalyce rapuerat, ita ut graui certamine non sine plurimis mortibus dimicaretur. postea consuetudo seruata est, ut ad tumulum uirginis populi conuenirent et propter expiationem per imaginem pugnae concurrerent. quidam hanc patrem a Getis, ut alii uolunt a Myrmidonibus captum collecta multitudine adserunt liberauisse celerius, quam de femina credi potest: unde et flumina dicitur celeritate transisse. VOLUCREM HEBRUM multum quidem laudis flumini epitheto addidit: sed falsum est; nam est quietissimus etiam cum per hiemem crescit. est autem in Thracia ante muros Cypselae ciuitatis, de locis superis Thraciae ueniens; dictus autem Hebrus ab Hebro Hemi et Rhodopes filio. PRAEVERTITVR id est transit. dicimus autem et praeuertit et praeuertitur noua ratione. nam passiua declinatione utimur in actiua significatione, ut hoc loco; praeuertimur enim cum ipsi praeimus. cum autem actiua declinatio est passiuam habet significationem, ut 'ille me praeuertit'. alii 'praeuertitur' sic positum uolunt, ut "bellantur Amazones" pro praeuertit et bellant. 318. NAMQUE UMERIS DE MORE ut ostendatur esse uenatrix. de more uenantum scilicet. HABILEM aptum sexui. unusquisque enim arcum habet pro uiribus suis. VENATRIX similis uenatrici, id est quasi uenatrix, ut "at medias inter caedes exultat Amazon". COMAM DIFFVNDERE ut diffunderetur. Graeca autem figura est. sic alibi "et argenti magnum dat ferre talentum" et "tu das epulis accumbere diuum": unde 'da bibere' usus obtinuit, quod facere non debemus, ne duo uerba iungamus, nisi in poemate. [1,320] 320. NUDA GENU nudum genu habens, ut si dicas 'bonus animum'. et est Graeca figura, sed non ea quam diximus fieri per participium praeteriti temporis et casum accusatiuum; haec enim per nomen fit: quamuis ad unam significationem recurrant. SINUS COLLECTA ut "oculos suffusa". 321. AC PRIOR paulo post sequitur 'inquit'. HEUS nunc aduerbium uocantis est, alias interiectio dolentis, ut "heus etiam mensas consumimus, inquit Iulus". 322. ERRANTEM inuestigantem, quia uenatores cum uestigant quasi uidentur errare. SORORUM non tamquam nota sit illis soror, sed ut est in consuetudine. 323. SUCCINCTAM instructam, uel ut alii dicunt in cingulo habentem pharetram, ut plerique. MACVLOSAE LYNCIS epitheta tribus modis ponuntur, aut laudandi aut demonstrandi aut uituperandi. hic 'maculosae' demonstrandi est. sane Lyncus rex Scythiae fuit, qui missum a Cerere Triptolemum, ut hominibus frumenta monstraret, susceptum hospitio, ut in se gloria tanta migraret, interimere cogitauit. ob quam rem irata Ceres eum conuertit in lyncem, feram uarii coloris, ut ipse uariae mentis extiterat. et erit nominatiuus haec lynx, ut Pan Tros, quae in genetiuo una syllaba crescunt. 324. SPVMANTIS id est spumosi, participium loco nominis positum. CURSUM CLAMORE PREMENTEM plerumque duo diuersa in unum exitum cadunt, licet contraria significent, ut hoc loco. 'uidistis' enim etiam ad uocem pertinet, quod etiam ex Aeneae responsione colligitur. PREMENTEM insequentem, ut ipse alibi "ingentem clamore premes ad retia ceruum". 325. ORSUS nunc coepit, alias finiit, ut "sic Iuppiter orsus". sed illic proprie posuit, hic usurpatum est; praeteritum enim est participium. 326. AVDITA NEQUE VISA hinc probatur quia superius haec interrogauerat Venus. sane quidam 'audita' ad illud responsum uolunt 'clamore prementem'; ⟨ut⟩ ad 'uidistis si quam' 'neque uisa' responderit. 327. O QUAM TE quae dea sit dubitat, nam deam esse confidit. ergo hic o dubitatiua, alias optatiua. "adsis, o Tegeaee, fauens". 328. VOX HOMINEM SONAT Graeca figura est. O DEA CERTE hic o distinguendum, ut post inferat 'dea certe' confirmans opinionem suam. et conclusio est syllogismi, qui constat ex propositione, adsumptione, conclusione. nam si nec uox nec uultus mortales sunt, restat ut dea sit. 329. AN PHOEBI SOROR Diana; nam uenatrix est. bene autem suspicatur pro loco et qualitate habitus personaeque. perite autem poeta dicendo 'an Phoebi soror' uidetur de nomine Apollinis dubitare. constat enim hunc deum a diuersis gentibus uel ciuitatibus diuersis nominibus appellari secundum genera beneficiorum, quae uario diuinitatis genere praestare consueuit. cui deo sagittas datas uolunt, quia ut uis morbi ita hoc telum sit occultum. hunc tamen deum et ad uberum custodiam et ad diuinationem et ad medicinam et ad res urbanas, quae placidae sunt, et ad bella pertinere longinqua: cui laurum ideo sacratam, quia haec arbor suffimentis purgationibusque adhibeatur, ut ostendatur nullum templum eius nisi purum ingredi debere. cautum enim est, ne sacerdos eius domum ingrediatur, in qua ante quintam diem funus fuerit. quidam tamen 'an' pro siue antique dictum uolunt. non nulli coniunctionem mutatam adserunt pro 'aut Phoebi soror aut Nympharum sanguinis una'. alii 'an' coniunctionem disiunctiuam uolunt, ut Sallustius "perrexere in Hispaniam, an Sardiniam". AN NYMPHARUM SANGUINIS generis. [1,330] 330. SIS FELIX propitia. felix enim dicitur et qui habet felicitatem et qui facit esse felicem, ut in bucolicis "sis bonus o felixque tuis". unde et contra Iuno in septimo dicit "quae potui infelix", id est aduersa Troianis. SIS FELIX hoc est felicitatem praestes uel felix mihi. e contrario "et monstrum infelix "et "infelix uates". LEVES leuem facias, ut "leuat ipse tridenti". QUAECVMQUE seu Diana, seu nympha. 331. QUO SUB CAELO aut sub qua parte caeli, aut secundum Epicureos dixit, qui plures uolunt esse caelos, ut Cicero in Hortensio. TANDEM hoc loco uacat 'tandem'. sciendum sane multas particulas ad ornatum pertinere tantummodo, ut puta 'dum' 'gentium' 'locorum' 'terrarum'. aut 'tandem doceas', quia uix hoc quoque contigit. aut 'tandem' pro expletiua particula est. 332. HOMINVMQUE LOCORVMQUE g-hupermetros uersus, unam enim plus habet syllabam: qui quotiens fit, debet sequens uersus a uocali incipere, ut hoc loco, item "omnia Mercurio similis, uocemque coloremque et crines flauos"; nisi forte synizesis fiat in fine, id est uocalium collisio, ut est "nec cura peculi". hic enim non est necesse ut sequens uersus a uocali incipiat. 334. HOSTIA DEXTRA hostiae dicuntur sacrificia quae ab his fiunt qui in hostem pergunt, uictimae uero sacrificia quae post uictoriam fiunt. sed haec licenter confundit auctoritas. 335. EQUIDEM nunc 'ego quidem' significat, alias expletiua particula est. TALI ME DIGNOR HONORE id est sacrificio. et aut uult se probare non numen, sed uirginem Tyriam; aut certe quia Paphiae Veneri quae Cypri colitur, ture tantum sacrificatur et floribus; quia ait "ubi templum illi centumque Sabaeo thure calent arae, sertisque recentibus halant". HAVD EQUIDEM T- M- D- H- ideo non amplectitur sacrificium, ut diutius lateat. DIGNOR dignam me iudico, ut "coniugio Anchisa Veneris dignate superbo", id est digne habite. 337. PURPVREO aut pulchro aut russati coloris. SVRAS VINCIRE COTVRNO coturni sunt calciamenta etiam uenatoria, crura quoque uincientia, quorum quiuis utrique aptus est pedi. ideo et numero usus est singulari. 338. PUNICA REGNA VIDES ad illud "'et quo sub caelo tandem"'. quidam 'uides' pro uisurus es accipiunt; nam quemadmodum in media silua urbem uidet et Tyrios? PUNICA REGNA VIDES his attentum facit Aeneam. TYRIOS nihil interest utrum Tyrios an Sidonios dicat. ut diximus enim nomina de uicino mutuantur. AGENORIS URBEM quam fecerunt Agenoridae. Agenor autem, Neptuni et Libyae filius, rex Phoenices fuit, de cuius genere originem Dido ducebat. et sic dictum est, ut "et tandem Euboicis Cumarum adlabitur oris", id est ad Cumas, quas fecerunt hi qui de Chalcide uenerant, ciuitate Euboeae. 339. SED FINES LIBYCI ante dicta dubia esse potuerunt, nunc aperte regionem ostendit dicendo Libycos fines. Tyrii enim et alibi esse potuerunt. INTRACTABILE insuperabile, asperum, saeuum. SED FINES LIBYCI amouit suspicionem, ne putaret se in Tyrum uenisse. [1,340] 340. DIDO uero nomine Elissa ante dicta est, sed post interitum a Poenis Dido appellata, id est uirago Punica lingua, quod cum a suis sociis cogeretur cuicumque de Afris regibus nubere et prioris mariti caritate teneretur, forti se animo et interfecerit et in pyram iecerit, quam se ad expiandos prioris mariti manes extruxisse fingebat. 341. GERMANUM FUGIENS hoc loco quasi stupuit Aeneas; de germani enim appellatione fuerat facta maior inuidia: unde auditoris auiditati praescribit Venus dicens longam esse iniuriam, id est causam, ab eo quod sequitur id quod praecedit, ut supra "spem uultu simulat". LONGA EST INIVRIA longa narratio iniuriae. 342. LONGAE AMBAGES id est circuitus. hoc est ambages narrationis. FASTIGIA summae partes aedificiorum dicuntur, sed modo primordia, quia scit longam esse historiam Carthaginis, ut Sallustius "sed de Carthagine silere melius puto, quam parum dicere". 343. HVIC CONIVNX SYCHAEUS ERAT quotiens poeta aspera inuenit nomina uel in metro non stantia, aut mutat ea aut de his aliquid mutilat. nam Sychaeus Sicarbas dictus est; Belus, Didonis pater, Mettes; Carthago a cartha, ut lectum est et in historia Poenorum et in Liuio. sane Sychaeus Sy breuis est per naturam; sed hoc loco ectasin fecit ea licentia quae est in propriis nominibus. licet enim in quauis proprii nominis parte syllabae mutare naturam: quod et in appellatiuis euenit, si tamen de propriis originem ducant, ut "Sicanio praetenta sinu", quia uenit a Sicano rege Siciliae. DITISSIMUS AGRI ueteres addebant cuius rei diues, ut "diues equum". 344. MISERAE datiuus est, non aduerbium. 345. CUI PATER INTACTAM DEDERAT argumentum amoris. 346. PRIMIS OMINIBUS uel prosperis et secundis auguriis uel primariis, ut aliis uerbis repetierit 'cui pater intactam dederat'. OMINIBUS auguriis. et secundum Romanos locutus est, qui nihil nisi captatis faciebant auguriis, et praecipue nuptias. Lucanus "contentique auspice Bruto". Iuuenalis "ueniet cum signatoribus auspex". TYRI aduerbium est. 347. SCELERE ANTE ALIOS IMMANIOR OMNES QUOS INTER MEDIOS VENIT FUROR iunge totum: nam aliter non procedit, si segreges 'quos inter medios uenit furor', cum ipse dicat, licet simulatas, fuisse tamen amicitias, simul namque sacrificabant: ac si diceret, sceleratior Atreo et Thyeste, uel Eteocle et Polynice. multi 'inmanior' ad furorem, non ad Pygmalionem referunt. ordo autem est 'inter quos medios'. 348. ILLE SYCHAEUM hoc loco secundum naturam posuit. 349. IMPIUS ANTE ARAS probauit impium, qui ante aras. et singula pronuntianda. [1,350] 350. CLAM quidam ad sororem referri putant. SECVRUS AMORUM GERMANAE aut contemnens, id est neglegens, non curans amores sororis, ut "securi pelagi atque mei", id est contemptores: aut certe securus erat de amore germanae circa maritum nimio, ob quem se post mortem Sychaei interimere posse credebatur; nec enim sequitur, ut occiso Sychaeo ipse statim potiretur auri, nisi etiam Dido periret. 'amores' autem plurali numero ad uoluptatem pertinent, ut "securus amorum, qui iuuenum tibi semper erant", singulari etiam ad religionem. 351. AEGRAM maestam, anxiam. 352. MULTA MALUS SIMVLANS VANA SPE LUSIT AMANTEM quia dicebat absentem, quem constabat occisum. atqui legimus "quis fallere possit amantem?" sed hic nimia Pygmalionis ostenditur malitia, quae etiam amantem fefellit. VANA SPE quia dicebat eum reuerti. LUSIT decepit. 353. IN SOMNIS si ab eo quod est somnium, synizesis est, ut peculi pro peculii; si autem a somno uenit, 'in somnis', id est dum somnos caperet. IMAGO g-to g-eidohlon. 355. CRVDELIS ARAS epitheton hoc de causa est, nam arae piae sunt. 356. NUDAVIT indicauit: unde contra in sexto habemus "et uulnera dira tegentem", hoc est celantem. quid enim tegeret undique truncatus? RETEXIT ecce hic planius quid sit 'nudauit' ostendit. CAECVMQUE DOMUS SCELUS OMNE RETEXIT utrum ad praeteritum hoc refertur, an ut quibusdam uidetur, quod ipsam Didonem parabat occidere? nam ideo et fugam suadere uisus est. 357. CELERARE FUGAM celeriter abire, ut dicimus 'cursum celero'. SVADET secundum naturam duae sunt syllabae, sed multi trisyllabum putant. quod etiam si inueniatur, solutio dicenda est, quo modo dicimus aena et aena. hoc autem solum huiusce modi uerbum in Latino inuenitur. 358. RECLVDIT ad opinionem somni recludere uidetur, ut "aeternumque adytis effert penetralibus ignem". 359. THESAVROS hoc nomen 'n' non habet, sicut Atlas, gigas, Thoas, Abas, Pallas, licet in obliquis casibus inueniatur; sicut nec formosus, quia deriuatum est a forma, ut a specie speciosus, ab odio odiosus, a genere generosus, ab scelere scelerosus. IGNOTUM ARGENTI PONDUS ET AVRI aut quod ignorabat Dido, aut certe ad magnitudinem pertinet, id est tantum quantum nullus umquam nouit. [1,360] 360. HIS COMMOTA supra dictis omnibus. 361. QUIBUS AVT ODIUM CRVDELE TYRANNI AVT METUS ACER ERAT oderant laesi, metuebant laedendi, hoc est qui timebant, ne laederentur: unde est illud in quarto "et quos Sidonia uix urbe reuelli", quia non uoluntate, sed aut odio aut timore conuenerant. ODIUM CRVDELE TYRANNI id est crudelis tyranni, et figura est; nam in tyrannum odium iustum est. 362. NAVES QUAE FORTE PARATAE id est erant. 363. PYGMALIONIS OPES quas Pygmalion iam suas putabat: unde est in quarto "ulta uirum". quae enim auaro maior poena, quam pecuniam propter quam deliquerat perdere? remoue hoc, et falsum est "ulta uirum". sciendum autem quod clam tangit historiam. moris enim erat, ut de pecunia publica Phoenices misso a rege auro de peregrinis frumenta conueherent. Dido autem a Pygmalione ad hunc usum paratas naues abstulerat: quam cum fugientem a fratre missi sequerentur, aurum illa praecipitauit in mare, qua re uisa sequentes reuersi sunt. licet et alio ordine historia ista narratur. DVX FEMINA FACTI pronuntiandum quasi mirum. 365. DEVENERE LOCOS 'ad' minus est. SVRGENTEM erigentem se, ut "surgentem in cornua ceruum". 366. NOVAE CARTHAGINIS Carthago enim est lingua Poenorum noua ciuitas, ut docet Liuius. 367. MERCATIQUE SOLUM, FACTI DE NOMINE BYRSAM adpulsa ad Libyam Dido cum ab Hiarba pelleretur, petit callide, ut emeret tantum terrae, quantum posset corium bouis tenere. itaque corium in fila propemodum sectum tetendit occupauitque stadia uiginti duo: quam rem leuiter tangit Vergilius dicendo 'facti de nomine Byrsam' et non 'tegere', sed 'circumdare'. FACTI DE NOMINE id est de causae qualitate, quia byrsa Graece g-corium dicitur. dicendo ergo 'circumdare', ostendit corrigiam de corio factam. 368. TERGO pro tergore. 369. SED VOS QUI TANDEM? uacat hoc loco 'tandem', uel ut aliis uidetur expletiua coniunctio, ut "et quo sub caelo tandem", ubi 'tandem' pro tamen accipiunt. et est naturalis interrogatio qui estis? unde estis? quo itis? sic ipse in octauo licet mutato ordine "quo tenditis, inquit? qui genus? unde domo?" [1,370] 371. IMOQUE TRAHENS A PECTORE VOCEM deest 'dixit'. et quotiens longe respondet, parenthesis est; quotiens nusquam, ellipsis dicitur, ut hoc loco. 372. O DEA perseuerat in opinione sua, ita tamen, ut et illius orationi aliquando concedat: nam paulo post ait 'si uestras forte per aures Troiae nomen iit'. aut certe illud est, quia superius dixerat 'an nympharum sanguinis una', quae non omnia sciunt; AB ORIGINE a raptu Helenae. PERGAM perseuerem, hoc est uniuersa dicam. 373. ANNALES inter historiam et annales hoc interest: historia est eorum temporum quae uel uidimus uel uidere potuimus, dicta g-apo g-tou g-historein, id est uidere; annales uero sunt eorum temporum, quae aetas nostra non nouit: unde Liuius ex annalibus et historia constat. haec tamen confunduntur licenter, ut hoc loco pro historia inquit 'annales'. ita autem annales conficiebantur: tabulam dealbatam quotannis pontifex maximus habuit, in qua praescriptis consulum nominibus et aliorum magistratuum digna memoratu notare consueuerat domi militiaeque terra marique gesta per singulos dies. cuius diligentiae annuos commentarios in octoginta libros ueteres retulerunt, eosque a pontificibus maximis a quibus fiebant annales maximos appellarunt: unde quidam ideo dictum ab Aenea 'annales' aiunt, quod et ipse religiosus sit et a poeta tum pontifex inducatur. 374. CLAVSO more poetico, qui dicunt caelum per noctem claudi, aperiri per diem: unde est "porta tonat caeli" et "considunt tectis bipatentibus". COMPONET finiet, ut "oblato gaudens componi foedere bellum" et "⟨non⟩ nostrum inter uos tantas conponere lites". alibi pro disponere, ut "nec conponere opes norant", alibi pro coniungere, ut "conponens manibusque manus", alibi pro conparare, ut "sic paruis conponere magna solebam", alibi pro fundare, ut "nunc placida conpostus". VESPER proprie stella est, cum autem 'uesperi' dicimus, aduerbium temporis est. et sciendum quia omnia nomina, quae de Graecis in -os exeuntibus ad nos transeunt, apud nos aut in us tantum exeunt, ut DELOC Delus, aut in er, ut g-agros ager, aut in utrumque, ut g-Euandros Euandrus Euander 375. TROIA ANTIQUA nobili, uenerabili, more suo: alibi "terra antiqua", id est nobilis; nec enim esse poterat noua. item "templa dei saxo uenerabar structa uetusto". aut certe cara, et hoc ideo, quia dixit 'quibus aut uenistis ab oris'. SI VESTRAS FORTE PER AVRES cum apud deam sciat se loqui, cur ait 'si uestras per aures'? et 'forte' hic aliqua ratione. 377. FORTE SVA casu suo, id est quo solet. 'forte' autem nomen est a nominatiuo fors, ut Terentius "fors fuat pol". ipse alibi "quoniam fors omnia uersat". LIBYCIS iam scit; audiuit enim 'sed fines Libyci'. APPVLIT ORIS figura supra dicta. 378. SUM PIUS AENEAS non est hoc loco arrogantia, sed indicium. nam scientibus aliquid de se dicere arrogantia est, ignotis indicium. aut certe heroum secutus est morem, quibus quam mentiri turpe fuerat, tam uera reticere. denique Vlixes in Homero ait suam famam ad caelum usque uenisse: unde et iste 'fama super aethera notus'. aut certe uetuste pietatem pro religione posuit. Sallustius in Catilina "uerum illi delubra deum pietate, domus suas gloria decorabant". Plautus in Pseudolo "non potest pietati obsisti huic ututi res sunt ceterae, deos quidem, quos maxime est aequum metuere, eos minimi facit". sane 'pius' potest esse et purus et innocens et omni carens scelere. piare enim antiqui purgare dicebant; inde etiam piamina, quibus expurgant homines, et qui purgati non sunt impii. RAPTOS QUI EX HOSTE PENATES hoc est sum pius. EX HOSTE PENATES optima locutio est, plusque significat de pluralitate ad singularitatem transire, ut 'uenor multis canibus' et 'multa cane'. ut Horatius "aut trudit acres hinc et hinc multa cane apros in obstantes plagas". sane de diis penatibus licet uarias opiniones secutus sit Vergilius, omnes tamen diuersis locis complexus est: nam alii, ut Nigidius et Labeo, deos penates Aeneae Neptunum et Apollinem tradunt, quorum mentio fit "taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo". Varro deos penates quaedam sigilla lignea uel marmorea ab Aenea in Italiam dicit aduecta, cuius rei ita Vergilius meminit "effigies sacrae diuum Phrygiique penates, quos mecum a Troia mediisque ex ignibus urbis extuleram". idem Varro hos deos Dardanum ex Samothraca in Phrygiam, de Phrygia Aeneam in Italiam memorat portauisse. alii autem, ut Cassius Hemina, dicunt deos penates ex Samothraca appellatos g-theous g-megalous, g-theous g-dunatous, g-theous g-chrehstous. quorum diuersis locis ita meminit "natoque penatibus et magnis dis", hoc est g-theous g-megalous, et iterum "Iunonis magnae primum. dominamque potentem" g-tous g-dunatous, et "bona Iuno" g-tous g-chrehstous. ecce ergo diuersis locis omnia tria conplexus, quae omnia locis suis dicentur. [1,380] 380. ITALIAM QUAERO hoc loco distinguendum est; nam si iunxeris 'patriam', non procedit. patria enim, id est ciuitas, in prouincia esse potest, non tamen ut ipsa prouincia patria sit: licet in Sallustio lectum sit "Hispaniam sibi antiquam patriam esse"; sed illic ad laudem pertinet, non ad ueritatem. tria ergo dicit: prouinciam quaero, hoc est 'Italiam'; 'patriam', hoc est Corythum, Tusciae ciuitatem, unde Dardanus fuit; 'genus ab Ioue' ideo, quia ex Electra et Ioue Dardanus Iasiusque nati sunt, Dardanus autem auctor est Troiae. et bene ad tria interrogata respondet, qui esset, unde uenisset, quo tenderet. alibi de ipsa Italia Aeneas "hic domus, haec patria est". melius sic distinguitur 'Italiam quaero patriam et genus ab Ioue summo': ut mihi sit Italia patria, Iouis genus efficit, propter Dardanum scilicet. 381. PHRYGIUM AEQUOR id est Hellespontum. CONSCENDI bene 'conscendi' secundum physicos, qui dicunt terram inferiorem esse, quia omne quod continetur supra illud est quod continet: unde est "humilemque uidemus Italiam". 382. MATRE DEA MONSTRANTE VIAM hoc loco per transitum tangit historiam, quam per legem artis poeticae aperte non potest ponere. nam Varro in secundo diuinarum dicit "ex quo de Troia est egressus Aeneas, Veneris eum per diem cotidie stellam uidisse, donec ad agrum Laurentem ueniret, in quo eam non uidit ulterius: qua re terras cognouit esse fatales": unde Vergilius hoc loco 'matre dea monstrante uiam' et "eripe, nate, fugam", item "nusquam abero" et "descendo ac ducente deo" et "iamque iugis summae surgebat lucifer Idae". quam stellam Veneris esse ipse Vergilius ostendit "qualis ubi Oceani perfusus Lucifer unda, quem Venus ante alios astrorum diligit ignes". quod autem diximus eum poetica arte prohiberi, ne aperte ponat historiam, certum est. Lucanus namque ideo in numero poetarum esse non meruit, quia uidetur historiam composuisse, non poema. DATA FATA SECVTUS scilicet a Ioue. 383. CONVVLSAE UNDIS EVROQUE SUPERSUNT aut 'conuulsae undis Euroque', aut 'supersunt undis Euroque'. 'conuulsae' autem ideo, quia habes supra "laxis laterum compagibus" 384. IGNOTUS deest 'quasi'; nam contrarium est quod dixit 'fama super aethera notus'. facit autem hoc frequenter Vergilius, ut hanc particulam subtrahat, ut "at medias inter caedes exultat Amazon", quasi Amazon; nam Vulsca fuit. PERAGRO per habet accentum; nam 'a' longa quidem est, sed non solida positione; muta enim et liquida quotiens ponuntur metrum iuuant, non accentum. 385. EVROPA ATQUE ASIA PULSUS aut orbem in tres partes diuisit et absolutum est, quia in Africa positus, quae orbis pars tertia est: aut si Europam tantum et Asiam intellegimus, ut Africa in Europa sit, inuidiose locutus est, ut supra Venus "cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis", quasi cum indignatione dicat, per Troiam Asia careo, per Italiam Europa. denique non passa Venus eius interrupit querelas. sane Europa Agenoris filia, a qua pars orbis nominata est. 386. DOLORE EST aut narrantis Aeneae, aut certe suo dolore; aequum enim est malis filii etiam ipsam moueri. 387. QUISQUIS ES pleraque per concessionem sic tradit poeta, ut augmentum faciat. sicut hoc loco audiuerat Venus 'sum pius Aeneas, fama super aethera notus' et cetera, dicit tamen 'quisquis es', hoc est, etiamsi haec in te non sint, hinc tamen constat esse felicem, quod uenisti Carthaginem. item in secundo "quisquis es, amissos hinc iam obliuiscere Graios", hoc est, qualibet ratione contra nos bella susceperis. HAVD CREDO INVISUS CAELESTIBUS litotes figura per contrarium significans, id est credo te esse carissimum superis: ut alibi "munera nec sperno", supra "mihi iussa capessere fas est". 'caelestibus' autem secundum Pythagoram et praecipue Platonem dixit, qui confirmant uiuos esse superis caros, mortuos uero inferis. unde et Vergilius de Pallante "et nil iam caelestibus ullis debentem", item contra "uos o mihi manes este boni, quoniam superis auersa uoluntas". 388. AVRAS VITALES CARPIS quibus uiuimus. nihil est enim aliud uita, quam reciprocus spiritus: unde et Iuppiter, quo constant omnia, Zeus uocatur g-apo g-tehs g-zohes, id est uita. CARPIS accipis modo, ut "et placidam carpebant membra quietem". TYRIAM Carthaginem a colonis. ADVENERIS URBEM hysterologia ut supra, hoc est ad urbem ueneris. PERGE MODO tantummodo: hoc est, haec tibi sola sit cura, nam liberatae sunt naues. 389. PERFER imperatiuus modus est, ut "fer cineres Amarylli foras". [1,390] 390. REDUCES proprie 'reduces' dicuntur qui pericula euadunt: sic infra "ut reduces illi ludunt", scilicet post periculum inlatum ab aquila. 391. VERSIS AQUILONIBUS aut speciem pro genere posuit, hoc est mutatis uentis, aut quia, postquam ad Africam iter uerterunt, aduersus ante Aquilo coepit esse prosperrimus. 392. NI FRVSTRA AVGVRIUM VANI DOCVERE PARENTES hoc ad confirmandum errorem Aeneae dixit, ne diuinando dea esse crederetur. et est argumentum ad fallaciam, ne intellegat deam. quod autem dicit 'uani parentes', aut hypallage est, id est uanum augurium, ut "dare classibus austros" et "ibant obscuri sola sub nocte" pro ipsi soli per obscuram noctem; aut certe 'uani parentes' qui res falsas et inanes docent. et per hoc decipere plerumque ostendit auguria. multi uolunt ad nimium hoc amorem parentum referri, qui teneritudine affectus etiam superflua liberos docent. quidam 'uani' mendaces tradunt. Sallustius in Iugurtha "nam ego quidem uellem et haec quae scribo et illa quae antea in senatu questus sum uana forent potius, quam miseria mea fidem uerbis faceret". Terentius in Phormione ubi adulescens lenonem mendacii arguit "non te pudet uanitatis?" 393. BIS SENOS CYCNOS cycnos nauibus comparat, aquilam tempestati. in auguriis autem considerandae sunt non solum aues, sed etiam uolatus, ut in praepetibus, et cantus, ut in oscinibus, quia nec omnes nec omnibus dant auguria: ut columbae non nisi regibus dant, quia numquam singulae uolant, sicut rex numquam solus incedit; unde in sexto "maternas agnouit aues" per transitum ostendit regis augurium. item cycni nullis dant nisi nautis, sicut lectum est in ornithogonia, "cycnus in auguriis nautis gratissimus ales: hunc optant semper, quia numquam mergitur undis". cycnos tamen habere diuinationem etiam Cicero in Tusculanis libro primo docet "ut cycni, qui non sine causa Apollini dicati sunt, sed quod ab eo diuinationem habere uideantur". LAETANTES post periculum. AGMINE uolatu, impetu. agmen autem apud Vergilium est cuiuslibet rei impetus, ut "illi agmine certo" et "uocat agmina saeua sororum". 394. AETHERIA aether altior est aere, uicinus caelo, g-apo g-tou g-aithein, id est ardere. IOVIS ALES aquila, quae in tutela Iouis est, quia dicitur dimicanti ei contra Gigantes fulmina ministrasse: quod ideo fingitur, quia per naturam nimii est caloris, adeo ut etiam oua quibus supersidet possit coquere, nisi admoueat gagaten lapidem frigidissimum, ut testatur Lucanus "feta tepefacta sub alite saxa". aut quia nec aquila nec laurus dicitur fulminari, ideo Iouis ales aquila, Iouis coronam lauream accepimus, et qui triumphant lauro coronantur. sane alites proprie dicuntur aues, quae uolatu auspicia faciunt, buteo sanqualis inmussulus aquila uulturius. sane de aquila est et alia fabula. apud Graecos legitur, puerum quendam terra editum admodum pulchrum membris omnibus fuisse, qui g-Aetos sit uocatus. hic cum Iuppiter propter patrem Saturnum, qui suos filios deuorabat, in Creta insula in Idaeo antro nutriretur, primus in obsequium Iouis se dedit, post uero cum adoleuisset Iuppiter et patrem regno pepulisset, Iuno permota forma pueri uelut paelicatus dolore eum in auem uertit, quae ab ipso g-aetos dicitur Graece, a nobis aquila propter aquilum colorem, qui ater est. quam semper Iuppiter sibi inhaerere praecipit et fulmina gestare: per hanc etiam Ganymedes cum amaretur a Ioue dicitur raptus, quos Iuppiter inter sidera collocauit. et quia aquilae haec est natura, ut solem recto lumine spectet, signum quoque aquilae, quod in caelo est, orientem semper solem uidetur adtendere. alii dicunt ab hac aui Iouem raptum et ad latebras Cretenses perlatum, cum a Saturno ubique quaereretur. ipsam etiam Ioui, cum aduersus Titanas bellum gereret, obuolasse in augurium ac statim uictoriam consecutam, et ideo inter sidera collocatam. 395. ORDINE LONGO non nulli pro serie dictum accipiunt, nam et 'coetu cinxere polum' uidetur ad ordinem rettulisse: quamuis quidam quaerant, quomodo 'ordine', cum mox 'coetu' dicat. 396. CAPERE eligere, ut "ante locum capies oculis". DESPECTARE id est electas iam intentius despicere. 397. STRIDENTIBUS ALIS signum augurii est. 398. COETU dicit Plinius Secundus in naturali historia, omnes aues colli longioris aut recto ordine uolare, ut pondus capitis praecedentis cauda sustentet: unde et prima plerumque deficiens relicto loco incipit esse postrema: aut in coetu se omnes inuicem sustinere; neque enim huiusmodi aues semel ad inferiora descendunt, sed paulatim per reflexos in gyrum uolatus. hoc autem uolatu imitantur litteras quasdam: unde et Lucanus "et turbata perit dispersis littera pennis". CANTVSQUE DEDERE adlusit ad nautas. multi tamen adserunt cycnos inter augurales aues non inueniri neque auguralibus commentariis eorum nomen inlatum, sed in libris reconditis lectum esse, posse quamlibet auem auspicium adtestari, maxime quia non poscatur. hoc enim interest inter augurium et auspicium, quod augurium et petitur et certis auibus ostenditur, auspicium qualibet aui demonstratur et non petitur: quod ipsum tamen species augurii est. sed Vergilius amat secretiora dicere; nam totum morem augurum exsecutus est proprietate uerborum. alites enim ostendit cum ait 'stridentibus alis', oscines uero cum dicit 'et coetu cinxere polum cantusque dedere'. hoc idem et de columbis fecit; nam et haec inter augurales aues dicuntur non inueniri, et tamen ex his augurium et postulari facit et ostendi: "este duces o, si qua uia est, cursumque per auras dirigite in lucos" et cetera. 399. PUPPESQUE TUAE PUBESQUE TUORUM tropus synecdoche: a parte totum significat, ut Terentius "o lepidum caput", id est lepidus homo. 'pubes' autem flos iuuentutis. [1,400] 400. OSTIA proprie ostia dicuntur exitus fluminum, sed modo abusus est, quia plerumque ostia ipsa pro portu sunt. 401. PERGE MODO exhortatio ad facilitatem rei. DUCIT VIA pro 'haec uia': et uidetur demonstrare. 402. AVERTENS 'se' subaudis, hoc est cum auerteretur, ut "tum prora auertit". ROSEA pulchra. 403. AMBROSIAEQUE COMAE aut unguento deorum oblitae, hoc est ambrosia, aut certe abusiue dixit 'diuinae comae'. AMBROSIAEQUE COMAE DIVINUM VERTICE ODOREM est hypallage, ut sit diuinae comae ambrosiae odorem spirauere. 404. SPIRAVERE exhalauerunt. VESTIS DEFLVXIT quia dixit supra "sinus collecta fluentes". 405. VERA bene 'uera' de qua ante dubitabatur. INCESSU hoc uerbum apud Vergilium saepe pro honore ponitur, ut "ast ego quae diuum incedo regina" et mox "forma pulcherrima Dido incessit". MATREM AGNOVIT nunc matrem agnoscit; nam deam esse iam superius dixerat. 406. FUGIENTEM celeriter abscedentem, ut alibi "ad terram fugit". VOCE pro oratione. 407. QUID NATUM TOTIENS saepe. et aut kata to siopomenon intellegimus saepe eum esse delusum; aut certe secundum ipsum Vergilium, qui ait in secundo "cum mihi se non ante oculis tam clara uidendam obtulit". multi tamen uolunt in hoc ipso loco saepe eum esse deceptum, ut in habitu, in interrogatione, in responsione, in auguriis. uel 'totiens crudelis', quotiens fallis aut dissimulas. TU QUOQUE sicut Iuno ceterique dii, qui Troianis inimici sunt; quos et in secundo libro ostendit, ubi ait "inimicaque Troiae numina magna deum". FALSIS LUDIS IMAGINIBUS ideo quia uirginem, quia uenatricem, quia Tyriam se dixerat. 408. CUR DEXTRAE IVNGERE DEXTRAM maiorum enim haec fuerat salutatio, cuius rei g-aition, id est causam Varro, Callimachum secutus, exposuit, adserens "omnem eorum honorem dexterarum constitisse uirtute". ob quam rem hac se uenerabantur corporis parte. 409. VERAS AVDIRE ET REDDERE VOCES? sunt multae reciprocae elocutiones, ut hoc loco; sunt multae unius partis utrique sufficientes, ut 'tenemur amicitiis', ridiculum enim est si addas 'mutuis', cum amicitiae utrumque significent, sicut Fronto testatur. item sunt elocutiones, quarum una pars plena est: quae si conuertantur, habent aliquid superfluum. in Sallustio "in tugurio mulieris ancillae": bene addidit 'ancillae'. at si dicas 'in tugurio ancillae mulieris', erit superfluum 'mulieris'; ancilla enim et condicionem ostendit et sexum. item "res erat praetoribus nota solis". hoc suffecerat. male ergo addidit "ignorabatur a ceteris". quod si conuertas, nihil esse superfluum inuenitur. [1,410] 410. TALIBUS INCVSAT incusare proprie est superiorem arguere, ut in Terentio pater ad filium "quid me incusas Clitipho?" accusare uero uel parem uel inferiorem, ut in eodem ad maritum uxor "me miseram, quae nunc quam ob causam accuser nescio". et hoc proprietatis est, licet usus male ista corrumpat. sciendum tamen est Terentium propter solam proprietatem omnibus comicis esse praepositum, quibus est quantum ad cetera spectat inferior. 411. AT VENUS ordo est 'at Venus dea'. OBSCVRO AERE nebula, cuius definitio est. 412. CIRCUM DEA FUDIT figura est tmesis, quae fit cum secto uno sermone aliquid interponimus, ut alibi "septem subiecta trioni". sed hoc tolerabile est in sermone conposito, ceterum in simplici nimis est asperum; quod tamen faciebat antiquitas, ut "saxo cere comminuit brum". 413. CERNERE NE QUIS EOS causa cur fecerit. ex hoc enim pendent cetera quae sequuntur. 414. MOLIRI hic pro struere posuit et per hoc facere, ut infra "molirique arcem". AVT VENIENDI POSCERE CAVSAS scilicet ne saepe narrando crebrum patiatur dolorem. unde melius ad Aeneam refertur "medio sic interfata dolore est". 'poscere' autem nunc inquirere, alias petere. et praeponitur magis accusatiuo casui, dicimus enim posco magistrum lectionem, non a magistro posco. 415. IPSA PAPHUM ciuitatem Cypri. et non sine ratione est quod in decimo libro plura sibi loca grata uel sacrata commemoret, hic ad Paphum solam abisse dicatur, quia Varro et plures referunt in hoc tantum templo Veneris quibusuis maximis in circuitu pluuiis numquam inpluere. SUBLIMIS diuino incessu. SUBLIMIS id est sublimiter, nomen pro aduerbio. 416. LAETA ecce proprium Veneris epitheton. uel 'laeta', quia tectum nebula filium in tuto habebat, uel quod insulam suam repetat; uel ideo Paphum reuisit laeta, quia serenis laeta congruunt, et necesse est ut laeta sit Venus ubi semper serenum est, quippe ubi pluere numquam dicatur. SABAEO Arabico. Arabiae autem tres sunt, inferior petrodes eudemon, in qua populi sunt Sabaei, apud quos nascitur tus. dicti autem Sabaei g-apo g-tou g-sebein, id est uenerari, quod deos per ipsorum tura ueneramur. 417. TURE CALENT ARAE SERTISQUE RECENTIBUS HALANT ecce unde supra dixit "haud equidem tali me dignor honore", quia Aeneas hostias obtulerat, quarum hic mentio non fit. quod autem 'recentibus' dixit laus loci est, qui semper flore uestitur, ut omni tempore Veneri flores praesto esse uideantur. SERTIS sertum et serta cum nihil adicitur dicimus, ut hoc loco: item alibi expressius "serta procul, tantum capiti delapsa, iacebant". si autem sertos dixero, addo flores, si sertas, addo coronas, ut Lucanus "accipiunt sertas nardo florente coronas". et hoc in multis nominibus obseruandum est, ut genus ex adiectione formetur: qua detracta in neutrum cedat necesse est, ut piscinalis locus, piscinalis cella, piscinale; sagmarius mulus, sagmaria mula, sagmarium. HALANT pro olent. 418. CORRIPVERE VIAM deest 'at illi'. CORRIPVERE VIAM officium eundi celeriter arripuerunt; nec enim uia corripitur. 419. QUI PLURIMUS ex maxima parte urbi inminens. QUI PLURIMUS id est longus, ut ipse alio loco "cui plurima ceruix", item "cum se nux plurima", id est amygdala; longa namque est. [1,420] 420. ASPECTAT est ornatus cum animantur apsucha. ASPECTAT rei insensibili dat sensum. unde est illud in quarto de Atlante. item Sallustius "Lyciae Pisidiaeque agros despectantem". ARCES ciuitates, a parte totum. 421. MIRATVR MOLEM AENEAS hoc ad ipsum refertur, MAGALIA QUONDAM hoc ad poetam; nec enim hoc nouit Aeneas. 'magalia' uero antistoechon est; nam debuit magaria dicere, quia magar, non magal Poenorum lingua uillam significat. Cato originum quarto "magalia aedificia quasi cohortes rotundas" dicit. alii magalia casas Poenorum pastorales dicunt. de his Sallustius "quae mapalia" sunt circumiecta ciuitati suburbana aedificia magalia. et alii Cassius Hemina docet ita "Sinuessae magalia addenda murumque circum ea". 422. MIRATVR PORTAS STREPITVMQUE E- S- V- quidam hoc 'portas et uias magalia quondam miratur' non simpliciter dictum uolunt, quoniam prudentes Etruscae disciplinae aiunt apud conditores Etruscarum urbium non putatas iustas urbes, in quibus non tres portae essent dedicatae et tot uiae et tot templa, Iouis Iunonis Mineruae. bene ergo miratur Aeneas, ubi fuerant magalia illic esse legitimam ciuitatem; nam et portas et uias uidebat et mox templum Iunoni ingens. STRATA VIARUM primi enim Poeni uias lapidibus strauisse dicuntur. 423. ARDENTES multi 'festinantes', ut "iuuenum manus emicat ardens" et "ardet abire fuga" et "Laocoon ardens"; sic enim dicit quotiens properantes uult ostendere: alii ardentes 'ingeniosi' accipiunt; nam per contrarium segnem, id est sine igni, ingenio carentem dicimus: unde et a Graeco uenit catus, id est ingeniosus g-apo g-tou g-kaiesthai. DUCERE MUROS exaedificare. DUCERE MUROS hoc est construendo in longitudinem producere; proprie enim cum aedificantur muri duci dicuntur. Sallustius historiarum II. "murum ab angulo dexteri lateris ad paludem haud procul remotam duxit". 424. MOLIRIQUE ARCEM molibus factis extollere. MOLIRI est extruere, huic contrarium demoliri. ET MANIBUS SUBVOLVERE SAXA cur manibus? an quia adhuc machinae non erant? an ad construentium festinationem referre uoluit? 425. OPTARE eligere, ut "tuus o regina quid optes". et "optauitque locum regno". TECTO ad tectum nota figura. SVLCO fossa: ciuitas enim, non domus circumdatur sulco: ut alibi "ausim uel tenui uitem committere sulco". SVLCO fossa fundamentorum. 426. LEGUNT eligunt. IVRA id est loca ubi iura dicantur aut magistratus creentur. et bene post conditam ciuitatem addidit 'iura' et 'magistratus' 'sanctumque senatum'. legitur apud quosdam, Brutum eos qui se in eiciendis regibus iuuissent legisse in consilium, eumque ordinem senatum appellatum, quod una sensissent, quod patricii essent, patres conscriptos. alii patres a plebe in consilium senatus separatos tradunt, alii conscriptos qui post a Seruio Tullio e plebe electi sunt. alii senatum a senectute hominum, quibi allecti erant, dictum uolunt, qui apud Graecos g-gerousia appellatur. 'sanctum' autem ideo quia senatus sanctissimus ordo dicitur. 427. PORTUS EFFODIUNT id est Cothona faciunt. PORTUS EFFODIUNT ut portus scilicet faciant. et uere ait, nam Carthaginienses Cothone fossa utuntur, non naturali portu. ALTA THEATRI FUNDAMENTA hinc futura magnitudo cognoscitur, quod 'alta fundamenta' ait. bene autem post res publicas priuatasque necessarias mentionem fecit theatri; aut quia ita Graecis urbs conditur, qui saepe spectaculis gaudent, aut, ut apud quosdam fuit, in honorem musicae scientiae. 428. COLVMNAS figurate 'columnas' 'decora' ait; diuersis enim significationibus idem dixit. et ab eo quod est hoc decus corripitur decoris. [1,430] 430. QUALIS APES ordo est 'qualis labor'. QUALIS APES tertiae declinationis genetiuus pluralis et in 'ium' et in 'um' exit, sed tunc pro nostro arbitrio cum nominatiuus singularis 'ns' fuerit terminatus, ut amans et amantum et amantium dicimus. cum autem nominatiuus singularis 'r' fuerit terminatus, tantum in 'um' exit, ut pater patrum, murmur murmurum. reliqua uero nomina auctoritate firmamus, ut apis uel apum, uel apium. sane fabula de apibus talis est. apud Isthmon anus quaedam nomine Melissa fuit. hanc Ceres sacrorum suorum cum secreta docuisset, interminata est, ne cui ea quae didicisset aperiret; sed cum ad eam mulieres accessissent, ut ab ea primo blandimentis post precibus et praemiis elicerent, ut sibi a Cerere commissa patefaceret, atque in silentio perduraret, ab eisdem iratis mulieribus discerpta est. quam rem Ceres inmissa tam supra dictis feminis quam populo eius regionis pestilentia ulta est; de corpore uero Melissae apes nasci fecit. Latine autem g-melissa apis dicitur. AESTATE NOVA incipiente, ut "uere nouo". et bene 'noua', quia est et adulta et praeceps secundum Sallustium. FLOREA pro florida, ut "nemora inter frondea turbam". aut florentia, nec enim de flore erant facta: floream coronam dicimus. RVRA Graece g-aroura dicuntur. g-aphaeresis ergo sermonem fecit Latinum. 431. EXERCET fatigat, ut "nate Iliacis exercite fatis". hoc autem participium ab exercitu, id est militum multitudine, declinatione discernimus; nam nomen quartae declinationis est, participium secundae, ut uisus, huius uisi uel uisus; passus, huius passi uel passus; auditus, huius auditi uel auditus. EXERCET fatigat et subiecit, quibus rebus exercitae fatigentur. SUB SOLE in sole, ut "namque sub ingenti lustrat dum singula templo", uel quamdiu sol est. GENTIS FETUS ad laudem apum hoc pertinet. et bene 'gentis fetus', quia non singulae de singulis nascuntur, sed omnes ex omnibus, quod in quarto georgicorum melius intellegitur. 432. ADVLTOS EDUCUNT producunt, quia adhuc adolescunt, ut adulti fiant, non adoleuerint, ut adultos dicimus minores: et hoc sic dixit, ut "inbellem auertis Romanis arcibus Indum". LIQUENTIA defaecata, sine sordibus, ut "nec tantum dulcia, quantum et liquida", id est pura: nam pura mella constat esse meliora. 433. STIPANT densent. translatio a nauibus, in quibus stipula interponitur uasis, quam stipam dicunt. DISTENDUNT implent, ut "denso distendere pingui". NECTARE melle: abusus est propter suauitatis similitudinem. CELLAS et hic abusus est, ut fauorum cauernas uel aluearia cellas uocaret, ut alibi thesauros. traxit autem a reponendi similitudine, uel a celando, unde cellam appellauerunt. AGMINE nunc impetu. 435. IGNAVUM inutile, non aptum industriae; nam industrios nauos dicimus. FUCOS secundum Plinium apum multa sunt genera. proprie tamen apes uocantur ortae de bubus, fuci de equis, crabrones de mulis, uespae de asinis. fucus autem est secundum Aemilium Macrum "maior ape, crabrone minor". PECUS dicimus omne quod humana lingua et effigie caret, id est a pascendo. unde Horatius "omne cum Proteus pecus egit altos uisere montes". Plautus "clurinum pecus" simiam dixit. PRAESEPIBUS alueariis. et est translatio, quae fit quotiens uel deest uerborum proprietas, uel uitatur iteratio. 436. FERVET concelebratur, ut contra 'friget' cessat dicimus, ut Terentius "nimirum hic homines frigent". REDOLENT quidam olere res uel malas uel bonas, redolere tantum bonas tradunt. FRAGRANTIA quotiens incendium significatur, quod flatu alitur, per 'l' dicimus, quotiens odor, qui fracta specie maior est, per 'r' dicimus. sciendum sane nihil in hac uacare conparatione. nam Poenorum operi apum labor, custodiae litorum aduersum alienigenas fucorum conparatur expulsio. 437. O FORTUNATI QUORUM IAM MOENIA SVRGUNT bene 'fortunati', quia iam faciunt quod ipse desiderat. O FORTUNATI expressit Aeneae desiderium. QUORUM IAM MOENIA SVRGUNT laus uel ab ipsa re sumitur quae laudatur. 438. FASTIGIA nunc operis summitates, alibi ima significat, ut "forsitan et scrobibus quae sint fastigia quaeras". SVSPICIT miratur, ut e contrario 'despicit' contemnit significat. 439. MIRABILE DICTU ob hoc quod sequitur, quia mixtus cunctis latebat. potest tamen hoc et superiori et inferiori sensui addi. [1,440] 440. PER MEDIOS figura est; nam planum fuerat 'mediis se infert'. MISCETQUE deest 'se'. NEQUE CERNITVR VLLI neque ab ullo cernitur; et est Graecum g-oudeni g-horohmenos, ut "scriberis Vario", id est scribet te Varius. 441. LUCUS ubicumque Vergilius lucum ponit, sequitur etiam consecratio, ut "luco tum forte parentis Pilumni Turnus sacrata ualle sedebat". unde et in sexto "nulli certa domus, lucis habitamus opacis"; dicuntur enim heroum animae lucos tenere. et mox sequitur 'hic templum Iunoni ingens'. 'lucus' autem dicitur quod non luceat, non quod sint ibi lumina causa religionis, ut quidam uolunt. IN URBE FUIT MEDIA nunc iam in media. LAETISSIMUS UMBRA aut septimus est, aut secundum Probum genetiuus, ut sit 'laetissimus umbrae', sicut Sallustius "frugum pabulique laetus ager". 442. QUO PRIMUM hoc est, simulac uenerunt; nec enim secundo ad Africam uentum est. ordo est 'quo primum loco'. 443. EFFODERE LOCO SIGNUM historia hoc habet, quam more suo Vergilius per transitum tangit. Dido fratrem fugiens cum transiret per quandam insulam Iunonis, illic accepit oraculum et sacerdotem eius secum abstulit, cum ei parum crederet promittenti Carthaginis sedes. quo cum uenissent, sacerdos elegit locum faciendae urbi, quo effosso inuentum est caput bouis. quod cum displicuisset, quia bos semper subiugatus est, alio loco effosso caput equi inuentum placuit, quia hoc animal licet subiugetur, bellicosum tamen est et uincit et plerumque concordat, ut ipse plenissime in illo loco "bello armantur equi, bellum haec armenta minantur. sed tamen idem olim curru succedere sueti quadrupedes et frena iugo concordia ferre: spes est pacis ait". illic ergo Iunoni templa fecerunt. unde et bellicosa est Carthago per equi omen, et fertilis per bouis. sane fodere est tantum sollicitare terram, effodere hoc ipsum faciendo aliquid eruere uel inuenire: cui contrarium est infodere. ordo autem est 'lucus in urbe fuit media laetissimus umbra, quo loco iactati Poeni undis et turbine effodere caput acris equi, quod regia Iuno signum monstrauerat'. REGIA regina. 444. QUOD REGIA IVNO MONSTRARAT monstro dederat. et ut diximus tangit historiam. ACRIS EQUI epitheton magis aptum equis, ut "canibus blandis", quia natura blandi sunt. 445. ET FACILEM VICTU propter bouem: quod licet nunc non dicat, tamen ex historia sumit. 'facilem' autem, copiosam, diuitem. Terentius "quam uos facillime agitis". 446. HIC TEMPLUM IVNONI INGENS superius dictum est quod Vergilius ubique lucos consecratos uelit accipi, unde tamquam in loco sacro inducit Didonem Iunoni templa construere. morem autem Romanum ueterem tangit: antiqui enim aedes sacras ita templa faciebant, ut prius per augures locus liberaretur effareturque, tum demum a pontificibus consecraretur, ac post ibidem sacra edicerentur. erant tamen templa in quibus auspicato et publice res administrarentur et senatus haberi posset, erant tantum sacra. hic ergo et sacrum templum, quod in luco, id est in loco sacro conditur, docet, et administrari in templo rem publicam subsequentibus uersibus indicat 'iura dabat legesque uiris operumque laborem p- a- i- a- s- t-' alibi tantum sacra esse templa, alibi omnia ubi agi posse, locis suis monstrabitur. SIDONIA licet ⟨et⟩ Sidon ciuitas sit Phoenices, tamen hic pro Tyria posuit. sane quidam opportune hic Sidoniam uolunt positam, ut ostenderet locupletem: Sidonii enim locupletes habiti sunt, ut "Sidonias ostentat opes". 447. DONIS OPVLENTUM ET NUMINE DIVAE aut simulacrum quoque aureum fuit et numen pro simulacro posuit, ut "media inter numina diuum". hinc Cicero "sese iam ne deos quidem ad quos confugerent habere"; aut uult ostendere plenum esse praesentia numinis templum: aut certe uenerabile numine. 448. AEREA uel quod aes magis ueteres in usu habebant, uel quod religioni apta est haec materies, denique flamen Dialis aereis cultris tondebatur: aut quia uocalius ceteris metallis, aut quia medici aere quaedam uulnera curant, aut dicit quia ueteres magis aere usi sunt aut certe aerea saecula significantur: nam ut Hesiodus dicit, tempore quo haec gesta sunt aereum saeculum fuit. NEXAEQUE AERE TRABES multi 'nixae' legunt, non 'nexae', iuxta Varronem qui ait "trisulcae fores, pessulis libratae, dehiscunt, graues atque innixae in cardinum tardos turbines". quidam trabes aeneas putant ipsum templum chalkioikon significari. uersus sane ipse hypermetros est. 449. FORIBUS fores proprie dicuntur quae foras aperiuntur, sicut apud ueteres fuit; ualuae autem sunt, ut dicit Varro, "quae reuoluuntur et se uelant". ianua autem est primus domus ingressus, dicta quia Iano consecratum est omne principium. cetera intra ianuam ostia uocantur generaliter, siue ualuae sint, siue fores: quamuis usus ista corruperit. CARDO 'cardo' dictus quasi cor ianuae, quo mouetur. STRIDEBAT AENIS ad sua rettulit tempora. cautum enim fuerat post proditum hostibus a Tarpeia uirgine Capitolium, ut aerei cardines fierent, quorum stridor posset aperta ostia omnibus indicare. [1,450] 450. HOC PRIMUM IN LUCO secuta sunt enim et alia, quae detraxere formidinem. TIMOREM multi quaerunt, cur post uisam matrem quicquam timuerit: quod tamen alii sic soluunt, ut dicant, ne tunc quidem Aeneam Venerem quam uiderat esse credidisse, cuius, ut ipse putabat, agnitae nulla uerba perceperat. sed uera solutio haec est: Venus nihil de Afrorum moribus, unde nunc formidat Aeneas, sed de classe liberata dixerat filio. uel quia non in totum Aeneas matris fiducia confirmandus est, ne nihil supersit magnanimitati et laudibus uiri fortis. sciendum tamen est in Vergilio interdum ualidiora esse obiecta purgatis, uel contra, ut hoc loco. 451. LENIIT quartae coniugationis tempus praeteritum perfectum uel in 'ui' iunctam exit, uel sublata digammo in 'ii' pro nostro arbitrio, ut leniui lenii, audiui audii. sane cum in 'ui' exit, paenultima longa est et ipsa accentum retinet; cum uero in 'ii', paenultima breuis est et perdit accentum, quia, ut supra diximus "unius ob noxam", quotiens uocalis uocalem sequitur detrahit longitudinem praecedenti; sed hoc in metro, ubi necessitas cogit; nam in prosa et naturam suam et accentum retentat. nunc ergo 'leniit' tertia a fine habet accentum, quia paenultima breuis est. sane plerumque accentum suum retinet etiam sermo corruptus, ut Mercuri Domiti Ouidi tertia a fine habere debuit accentum, quia paenultima breuis est, sed constat haec nomina apocopen pertulisse: nam apud maiores idem erat uocatiuus qui et nominatiuus, ut hi Mercurius et o Mercurius: unde 'cu' licet breuis sit, etiam post apocopen suum seruat accentum. 452. AVSUS bene 'ausus', quia inter incerta satis audacter salus speratur. ADFLICTIS 'de adflictis'; nec enim esse septimus casus potest. CONFIDERE ⟨et⟩ fido et confido datiuum regit, ut "et fidere nocti". sane optima figura est quae numquam a principalitate discedit, ut "atque humiles habitare casas" accusatiuo iunxit, quia habeo domum dicimus, unde est habito frequentatiuum. 453. SUB TEMPLO hoc est in templo, ut supra. 454. REGINAM OPPERIENS aut quam intellegebat esse uenturam ex artificum festinatione: aut certe uidendae reginae occasionem requirens. QUAE FORTUNA felicitas. et 'quae' hic admirandi significatus. 455. ARTIFICVMQUE MANUS INTER SE hoc est, habebat artificum conparationem. 'inter se' autem inter se certantium, an aliquid tale. 456. EX ORDINE hoc loco ostendit omnem pugnam esse depictam, sed haec tantum dicit quae aut Diomedes gessit aut Achilles: per quod excusatur Aeneas, si est a fortibus uictus. sane pugna est temporale certamen, idem et proelium significat; bellum autem uniuersi temporis dicitur, ut Punicum, Mithridaticum. Sallustius "ita sperat pugnam illam pro omni bello futuram". Liuius "ni Pyrrhus unicus pugnandi artifex magisque in proelio, quam bello bonus". 457. TOTUM VVLGATA PER ORBEM quia Europa intulit, Asia passa est, Africa iam depingit. 458. ATRIDAS Atrei filios, Agamemnonem et Menelaum; sed usurpatum est, nam Plisthenis filii fuerunt. SAEVUM AMBOBUS ACHILLEM atqui tres dixit, sed Atridas pro uno accipe, quos unius partis constat fuisse. an 'ambobus' Agamemnoni tantum et Priamo? an ambobus exercitibus? Graecis propter suam de Briseide iniuriam, Troianis propter Helenam, et 'ambobus' pro utrisque arte hunc. [1,460] 460. PLENA LABORIS plenus genetiuo melius iungitur, ut Terentius "plenus rimarum sum". Plautus "dedecoris pleniorem". 461. EN PRIAMUS laus picturae est, per quam non imago, sed prope ipse ostenditur Priamus. SUNT HIC ETIAM SVA PRAEMIA LAVDI ut supra diximus, omnis Aeneae sollicitudo de moribus Afrorum est, quam nunc picturae contemplatione deponit. qui enim bella depingunt, et uirtutem diligunt et miseratione tanguntur. SVA id est congrua, ut "strueremque suis altaria donis". LAVDI uirtuti, ut "primam merui qui laude coronam". 462. MORTALIA aduersa, quibus constat subiacere mortales. alii mortales casus accipiunt, uel absolute g-ta g-anthrohpina. 463. SOLVE METUM collectio est. nam ubi uirtus praemia, aduersa miserationem merentur, rite formido deponitur. FERET pro adferet. et hic reddidit "hoc primum in luco noua res oblata timorem leniit". 464. INANI epitheton est picturae, aut quia caret corporum quae imitatur plenitudine, aut quia nullius est utilitatis, sed tantum delectat; nam apud ueteres g-mataiotechnia uel g-pseudotechnia dicta est. 'pascit' autem delectat, ut "non animum modo uti pascat prospectus inanem"; uel ut quidam uolunt ad stupentis animum rettulit, qui uel inanibus commouebatur. 465. MULTA GEMENS graecum est g-polla g-stenazohn. LARGOQUE UMECTAT FLVMINE VVLTUM tapinosis est quia dixit 'umectat'. 'largo' nam 'flumine' est fluore, id est fluxu ipso. 466. PERGAMA CIRCUM abusiue; non enim circa Pergama, hoc est arcem, sed circa Troiam bella gerebantur. 467. TROIANAE IVVENTUS definitio est Hectoris, ut "Catillusque acerque Coras, Argiua iuuentus". et re uera sic paene ubique Homerus ponit, ut Hectori tantum uel Achilli totus cedat exercitus. 468. HAC PHRYGES bene ubique Vergilius pro negotii qualitate dat Troianis et nomina. nam timidos Phrygas uocat, ut hoc loco, item "o uere Phrygiae, neque enim Phryges"; Dardanidas generosos, ut "Dardanidae magni genus alto a sanguine diuum"; Laomedontiadas perfidos, ut "nondum Laomedonteae sentis periuria gentis"; Troas fortes, ut "Troes agunt, princeps turmas inducit Asilas"; Hectoreos quoque fortes, ut "nunc nunc insurgite remis, Hectorei socii". CRISTATUS ACHILLES secundum Homerum, qui dicit in Achillis cristis terribile quiddam fuisse. 'cristatus' autem participium est deriuatum a genere feminino. 469. NEC PROCUL HINC RHESI Rhesus rex Thraciae fuit, ⟨ut⟩ quidam tradunt Martis, ut alii Hebri uel Strymonis et Euterpes Musae filius: qui cum ad Troiae uenisset auxilia clausisque iam portis tentoria locauisset in litore, Dolone prodente Troiano, qui missus fuerat speculator, a Diomede et Vlixe est interfectus, qui et ipsi speculatum uenerant; abductique sunt equi, quibus pendebant fata Troiana, ut, si pabulo Troiano usi essent uel de Xantho Troiae fluuio bibissent, Troia perire non posset. [1,470] 470. PRIMO SOMNO prima parte noctis, ut "libra die somnique pares ubi fecerit horas". aut 'primo somno', ut grauiorem ostenderet somnum; aut prima nocte, quia ante Rhesus in Troia non fuerat. 471. TYDIDES Diomedes. et bene Vlixen celat propter Aeneam, ut supra diximus, aut quia secundum Homerum occidente Diomede cadauera ulixes trahebat. 472. ARDENTES et candidos significat et ueloces, ut "pernicibus ignea plantis". si ignea uelox est, sine dubio et ardens. 473. XANTHUM fluuium Troiae. 474. PARTE ALIA FUGIENS AMISSIS TROILUS ARMIS 'parte alia' scilicet templi. et ueritas quidem hoc habet: Troili amore Achillem ductum palumbes ei quibus ille delectabatur obiecisse: quas cum uellet tenere, captus ab Achille in eius amplexibus periit. sed hoc quasi indignum heroo carmine mutauit poeta. FUGIENS fugere uolens accepto iam uulnere. AMISSIS ARMIS uel aetatis inbecillitate, uel uulneris dolore incipientibus. 475. INFELIX multi hoc loco distinguunt et subiungunt 'puer atque inpar congressus Achilli', ut ex eo inparem ostendat, quod puer; sed tamen etiam si iungas 'puer', unus est sensus. ATQUE INPAR ac si diceret, etiam si puer non esset. CONGRESSUS ACHILLI congredior tibi antiqui dicebant, sicut pugno tibi, dimico tibi. hodie dicimus congredior tecum, pugno tecum, dimico tecum. 476. FERTVR EQUIS trahitur. CURRV curribus falcatis usos esse maiores et Liuius et Sallustius docent. potuerunt ergo et simplicibus. RESVPINUS resupinus quo modo hastam trahebat? sed intellegitur Achillis hastam transisse per pectus et a parte qua ferrum est a tergo trahi. INANI sine rectore; nam corpus haerebat. 477. LORA TENENS TAMEN quamquam mortuus. 478. VERSA tracta, ut Plautus "inueniam omnia uersa, sparsa". uenit autem ab eo quod est uerror. INSCRIBITVR dilaceratur, ut Plautus "corpus tuum uirgis ulmeis inscribam". HASTA hostili scilicet, quam sicut dictum est transfixus trahebat. 479. INTEREA dum haec geruntur. et satis opportune a matribus festinatur ad templum, ut alibi "nec non ad templum summasque ad Palladis arces". INTEREA AD TEMPLUM cum Diomedes auxilio Mineruae plurimos Troianorum fudisset, Helenus, Priami filius, uates monuit, ut Mineruae numen exoraretur, et cum precibus deae ponerent uestem quam regina speciosissimam habebat, id est peplum, unde post Mineruae palla peplum appellata est. dea tamen, memor iudicii Paridis, Troianis infesta permansit. et mire in pictura temporali aduerbio quamuis non possit. NON AEQUAE id est iniquae, infestae. litotes figura est, ut alibi "et uacuis Clanius non aequus acerris". [1,480] 480. PASSIS participium est ab eo quod est 'pandor'. ideo autem non facit 'pansus', quia plerumque 'n', quod in prima uerbi positione inuenitur, in praeterito participio non est. de qua re euphonia iudicat, ut ab eo quod est 'tundor' et 'tunsus' facit, ut "tunsae pectora palmis", et 'tusus', ut "non obtusa adeo gestamus pectora Poeni". sciendum tamen est, licet alia euphoniae causa uarientur uel in generibus uel in numeris, 'nactus' tamen et 'passus' 'n' penitus numquam accipere. PEPLVMQUE FEREBANT peplum proprie est palla picta feminea Mineruae consecrata, ut Plautus "numquam ad ciuitatem uenio, nisi cum infertur peplum". hodie tamen multi abutuntur hoc nomine. 481. SUPPLICITER TRISTES ut decet rogantes. et bene addidit 'suppliciter', quia et per iracundiam, et per grauitatem, et per religionem, et per dolorem tristes sumus. SUPPLICITER TRISTES hoc est rogantes cum tristitia. TUNSAE PECTORA ut "oculos suffusa". 482. AVERSA irata significat. nec enim poterat conuertere se simulacrum. sic alibi "talia dicentem iamdudum auersa tuetur" si tuetur, quomodo auersa, nisi iratam intellegas? ergo auersa ad animum refertur. 483. TER CIRCUM ILIACOS hoc ad Aeneam referendum est, qui sciebat. TER CIRCUM ILIACOS apud auctores multa ad sensum, non ad aspectum possunt referri. tertio enim tractum intellegere possumus, non in pictura conspicere. unde est et illud "mulcere alternos et corpora fingere lingua". aut certe tale erat in pictura corpus, ut in eo appareret frequentis raptationis iniuria. sane huius rei ordo talis est. Patroclus cum iratum Achillem propter Briseidem sublatam ut aduersum Troianos pugnaret exorare non posset, petit ab eo arma quae Peleo Vulcanus fecerat; quibus indutus dum Achilles crederetur, fugatis Troianis omnibus etiam plurimos interemit, ipse uero ab Hectore occisus est. quo dolore Achilles conpulsus, inpetratis per matrem a Vulcano armis, Hectorem proelio superatum peremit, eiusque corpus ad currum religatum circa muros Ilii traxit, quod post placatus auro repensum Priamo reddidit. RAPTAVERAT bene forma usus est frequentatiua, per quam ostendit quod per numerum dixerat. 484. EXANIMUM exanimus et exanimis dicimus, sicut unanimus et unanimis, inermus et inermis. ergo pro nostro arbitrio aut secundae erunt declinationis, aut tertiae; sed a tertia ablatiuum singularem in i mittunt, quia communis sunt generis. exanimis autem est mortuus, ut hic indicat locus, exanimatus uero timens, ut "exanimata sequens inpingeret agmina muris". VENDEBAT ingenti arte utitur uerbis: nam hoc loco, quia pingi potuit, praesens tempus posuit, superius, quia pingi non potuit, sed referri, perfecto exsecutus est tempore dicendo 'raptauerat', non 'raptabat'. 485. TUM VERO INGENTEM GEMITUM iam enim superius eum lacrimasse dixerat: hoc ergo addidit uisum Hectoris corpus, ut etiam grauiter gemeret. non ergo tum primum, sed tum maxime. 486. UT CURRUS quo tractus est. AMICI autem plus est, quam si Hectoris diceret. alibi "paruumque patri tendebat Iulum", cum potuerit dicere 'mihi'. 487. MANUS INERMES aut sine sceptro, aut supplices, ut "dextras tendamus inermes": quod tractum est de historia; qui enim se dedunt, inermes supplicant. aut re uera inermes tunc; contra Pyrrhum enim processit armatus. sane per transitum historiam tetigit, quia constat Priamum, cum ad supplicandum tentorium Achillis fuisset ingressus, dormientem Achillem excitauisse, ut pro filii corpore rogaret eum, cum eum potuisset occidere: licet hoc Homerus propter Achillis turpitudinem supprimat. 488. SE QUOQUE PRINCIPIBUS PERMIXTUM AGNOVIT ACHIVIS aut latenter proditionem tangit, ut supra diximus: ut excusatur ab ipso in secundo "Iliaci cineres" et cetera: aut uirtutem eius uult ostendere; nimiae enim fortitudinis est inter hostium tela uersari, ut Sallustius "Catilina longe a suis inter hostilia cadauera repertus est". Cornutus tamen dicit uersu isto "uadimus inmixti Danais" hoc esse soluendum. 489. EOAS 'e' naturaliter longa est, fit tamen breuis interdum cum eam uocalis sequitur, ut "primo surgebat Eoo". NIGRI MEMNONIS ARMA quia Tithonus, frater Laomedontis, raptus ab Aurora filium suum Memnonem ex ipsa progenitum, inlectus dono uitis aureae Priamo ad Troiae misit auxilia. qui congressus cum Achille ab eo est interemptus, cuius mortem mater Aurora hodieque matutino rore flere dicitur. 'nigri' autem dixit Aethiopis, unde prima consurgit Aurora. ARMA Vulcania, ut ille indicat uersus "te potuit lacrimis Tithonia flectere coniunx". [1,490] 490. DUCIT AMAZONIDUM hoc est quod supra dixit "uidet Iliacas ex ordine pugnas". Homerus enim haec omnia tacuit quae facta sunt post Hectoris mortem. 'Amazonidum' autem deriuatio est pro principalitate, sicut "Scipiadas duros bello" pro Scipionibus. sane Amazones dictae sunt uel quod simul uiuant sine uiris, quasi g-hama g-zosai, uel quod unam mammam exustam habeant, quasi g-aneu g-mazou. has autem iam non esse constat, utpote extinctas partim ab Hercule, partim ab Achille. PELTIS scutis breuissimis in modum lunae iam mediae. LUNATIS autem participium a feminino genere deriuatum. 491. PENTHESILEA FURENS furentem ideo dixit, quia sororem suam in uenatione confixit simulans se ceruam ferire. sed hoc per transitum tangit, nam furor bellicus intellegitur. an 'furens', quia maiora uiribus audebat. haec tamen Martis et Otreres filia fuit, quam Achilles cum aduersum se pugnantem peremisset post mortem eius adamauit eamque honorifice sepeliuit. 'ducit' autem et 'ardet' ad laudem picturae pertinet. 492. AVREA amphibolon est hoc loco, utrum ipsa aurea, an aurea cingula. sciendum tamen plerumque amphiboliam metri ratione dissolui, ut "aurea composuit sponda" Dido 'aurea': si enim ad spondam referas, non stat uersus. SUBNECTENS subnexa habens. EXERTAE nudatae; nudant enim quam adusserint mammam. 493. VIRGO et sexum ostendit et aetatem. VIRGO plus dixit, quam si feminam diceret. figuram tamen Graecam facit. 495. DUM STVPET aut absolute, aut dum haec stupet. OBTVTU aspectu. IN UNO in unoquoque, hoc est singula mirabatur. 496. FORMA ut "pulchra prole". 497. INCESSIT ut "incedunt pueri"; sed hic 'interuenit'. STIPANTE CATERVA ad hoc tantum sequens pertinet comparatio, quam uituperant multi, nescientes exempla uel parabolas uel conparationes adsumptas non semper usquequaque congruere, sed interdum omni parte, interdum aliqua conuenire. 498. EVROTAE RIPIS fluuii Laconicae. CYNTHI montis Deli, in quo natam constat Dianam. sane Dianam ueteres ideo melius producebant, quia sub diuo dea sit uenandi gratia. 499. EXERCET DIANA CHOROS hoc non ad conparationem pertinet, sed est poeticae descriptionis euagatio, quia chori nec personis hic nec locis congruunt; saltantium enim et cantantium dicuntur. MILLE finitus numerus pro infinito; nam de nympharum numero uaria est opinio. [1,500] 500. OREADES nymphae montium Oreades dicuntur, siluarum Dryades, quae cum siluis nascuntur Amadryades, fontium Napeae uel Naides, maris uero Nereides. 502. TACITUM maior enim est taciturnitatis adfectus, ut supra "haec secum". sic Terentius "ut mecum tacita gaudeam". TACITUM pro tacite, ut "tacitumque obsedit limen Amatae"; aut tacita gaudet. PERTEMPTANT modo uehementer temptant. alibi leuiter, ut "blanda uicissim gaudia pertemptant mentem". sunt enim multa quae pro locis intelleguntur, ut 'inpotens' et satis et minus et nihil potens significat. INSTANS OPERI zeugma est ad sequentia pertinens. 504. REGNISQUE FUTVRIS regnaturae Carthagini; nam ipsa iam regnabat. 505. TUM FORIBUS DIVAE instans praecipue foribus. et hoc loco distinguendum est; magno enim studio et labore templorum fores fiebant, quas quibusdam insignibant historiis, ut "in foribus letum Androgei", item "in foribus pugnam ex auro solidoque elephanto". quamuis quidam iungant 'tum foribus diuae media testudine templi', ut unum intellegas tectum templi et pronai: quod si est, sub medio tecto sunt fores. sed prima melior expositio est. TESTVDINE camera incurua, id est fornicata, quae secundum eos qui scripserunt de ratione templorum, ideo sic fit, ut simulacro caeli imaginem reddat, quod constat esse conuexum. quidam tradunt apud ueteres omnia templa in modum testudinis facta, at uero sequenti aetate diuinis simulacris positis, nihilominus in templis factas esse testudines, quod Varro ait, ut separatum esset, ubi metus esset, ubi religio administraretur. bene ergo, cum de templo loqueretur, addidit ei testudinem. idem Varro de lingua Latina ad Ciceronem "in aedibus locus patulus relinquebatur sub diuo, qui si non erat relictus et contectus erat, appellabatur testudo". Cicero in Bruto "commentatum in ⟨quadam testudine cum seruis litteratis fuisse⟩". quidam testudinem locum in parte atrii uolunt aduersum uenientibus. alii hunc ordinem uolunt 'tum foribus diuae templi resedit, media scutorum testudine', quia saepta armis erat. hoc sane genus fabricae ab animalis similitudine quae testudo uocatur captum est: de qua fabula talis est. uirgo quaedam nomine Chelone, linguae inpatientis fuit. uerum cum Iuppiter Iunonem sibi nuptiis iungeret, praecepit Mercurio, ut omnes deos et homines atque omnia animalia ad nuptias conuocaret. sed omnibus quos Mercurius monuerat conuenientibus, sola Chelone, irridens et derogans nuptiis, nectens moras adesse contempsit. quam cum Mercurius non uenisse notauisset, denuo descendit ad terras et aedes Chelones supra fluuium positas praecipitauit in fluuium ipsamque Chelonen in animal sui nominis uertit, quam nos Latine testudinem dicimus, fecitque, ut pro poena dorso tectum, uelut domum suam prona portaret: unde incuruatis aedificiis hoc nomen inpositum est. 506. SAEPTA ARMIS satellitum scilicet. uel ut quidam uolunt pro armatis, ut "feta armis". SOLIO solium proprie est armarium uno ligno factum, in quo reges sedebant propter tutelam corporis sui, dictum quasi solidum. modo iam abusiue sellam regalem intellegimus. ALTE alto fulta suggestu. ac si diceret, in tribunali. SUBNIXA pro subnisa, ut supra diximus. alii pro innixa accipiunt. 507. IVRA DABAT LEGESQUE VIRIS ius generale est, sed lex iuris est species: non est ergo iteratio. et bene 'dabat'; primi enim Locri scriptis usi sunt legibus, nam superior aetas contenta fuit moribus. quod autem dixit 'uiris', ad Didonis pertinet laudem, et separatim enuntiandum, ut sit maior admiratio. 508. SORTE TRAHEBAT proprie locutus est; trahuntur enim sortes, hoc est educuntur. et bene tam regnantis quam aedificantis urbem inplere ostendit officium. 509. CONCURSU ACCEDERE MAGNO cum magna Afrorum multitudine. et hoc est quod formidat Aeneas, incertus qua eos mente comitentur. [1,510] 512. DISPVLERAT segregauerat. et magna est inter 'di' et 'de' differentia, ut diximus. PENITUS longe a regina remotos: quae res etiam insolentes custodes litorum facit. 513. OBSTIPVIT et ad mirationem et ad timorem hic pertinet sermo, quo dicenda praeoccupat. PERCVLSUS ad utrumque pertinet. 514. LAETITIAQUE METVQUE laetitia propter socios, metu propter concursum. uel quod incerti erant de uoluntate Didonis. AVIDI CONIVNGERE pro 'ut coniungerent', uel ad coniungendum auidi. 515. ARDEBANT cupiebant, ut "formosum pastor Corydon ardebat Alexim". ardeo autem et accusatiuum regit et ablatiuum. RES INCOGNITA id est qua adfectione Poenorum populus conueniret. 516. DISSIMVLANT dissimulamus nota, simulamus ignota, ut Sallustius "simulator ac dissimulator". 517. QUAE FORTUNA utrum prospera, an aduersa? et hic ostenditur, unde sit metus. 518. CUNCTI NAM LECTI NAVIBUS bene addidit 'lecti', ne penitus omnes intellegeres. nonnulli tamen 'lectis nauibus' legunt: quod et si sit, hypallage est, et illuc sensus recurrit. et sciendum, plerumque ut hoc loco addi aliquid generalitati et fieri specialitatem. item si dicas 'omnes scolastici laborant', generalitas est; si addas 'isti', fit specialitas, ut Sallustius "transgressos omnis recipit mons Balleia" prudenter addidit 'transgressos'. CUNCTI non idem significat quod omnes. Cicero saepe ait "cuncti atque omnes", quia omnes non statim sunt cuncti, nisi idem simul sunt iuncti. 519. ORANTES VENIAM pacem propter incendium nauium. et proprie uerbum pontificale est: unde est "tu modo posce deos ueniam" et paulo post "pacemque per aras exquirunt". dicta autem uenia ad eliciendam misericordiam; meretur enim beniuolentiam numinum qui, licet innocens sit, ueniam tamen tamquam peccauerit petit: unde est confessio illa in Terentio "quid meritu's? crucem". ORANTES VENIAM uenia quidem pro culpa petitur, sed nunc beneficium. aliqui tamen ueniam pro inpunitate accipiunt, nam mox addidit 'prohibe infandos a nauibus ignes'. [1,520] 520. MAXIMUS ILIONEUS rebus omnibus maximus; nec enim aliquid addidit. ergo et aetate et honore et facundia et omni uirtute accipiunt. et non sine causa ipsum ubique inducit loquentem; ut enim Homerus dicit, Phorbas pater Ilionei semper Mercurio deo eloquentiae fauente pugnauit, ut Horatius "Mercuri facunde nepos Atlantis". merito ergo huic datur eloquentia. PLACIDO SIC PECTORE COEPIT more suo uno sermone habitum futurae orationis expressit. bene ergo 'placido', ne timore consternatus uideretur, quem ideo aetate maximum et patientem ostendit, ut ei auctoritas et de aetate et de moribus crescat. ergo 'placido' ad placandum apto; et definitio est oratoris, qui talem se debet componere, qualem uult iudicem reddere. 522. O REGINA secundum artem rhetoricam id ei dat quod uult inpetrare. nam eam per laudem beniuolam reddidit. quae beniuolentia in principiis controuersiarum secundum praecepta rhetorica quattuor modis conciliatur: a iudicum persona, a nostra, ab aduersariorum, a re ipsa. quod hic inuenitur: a iudicum persona 'o regina nouam c- c- I- u-', a sua persona 'Troes te miseri' et cetera, ab aduersariorum 'quod genus hoc hominum', a re ipsa 'hospitio prohibemur harenae'. post praeparatam igitur beniuolentiam et ex sua persona miseratione commota adhibet preces 'prohibe infandos a nauibus i- p- p- g- e- p- r- a-' an possint? 'non ea uis animo n- t- s- u-' quo ergo ibatis? 'est locus Hesperiam G- c- d-' et cur huc uenistis? 'cum subito adsurgens f- n-. O-' ne autem possint timeri, ait 'pauci uestris adnauimus oris'. an gratiam referant? 'officio nec te certasse priorem paeniteat'. quod autem Aeneam laudat, occulte etiam terrorem incutit dicendo 'nec bello maior et armis'. dicit etiam esse qui uindicent, si fiat iniuria 'sunt et Siculis regionibus u- a- q- T- q- a- s- c- A-' an recessuri sint? 'quassatam uentis liceat subd- c-' et subiunxit, etiamsi regem amisimus et Italiam non petimus, tamen ad Siciliam necessario discedemus 'si datur Italiam s- e- reliqua. sin absumpta salus e- t- p- o- T- p- h- L- n- s- i- r- I- at freta Sicaniae saltem'. NOVAM URBEM iuxta Poenorum opinionem dixit, qui nouam ciuitatem Carthaginem dicunt. 523. IVSTITIA bene considerauit sexum; nec enim 'uirtute' poterat dicere. GENTES non Carthaginiensium, sed circumiacentium barbarorum. FRENARE continere, ut contra et "Numidae infreni cingunt". 524. TROES TE MISERI tacitis occurrit quaestionibus, ne ad populationem uenisse uideantur more qui tunc uigebat. et uidetur aliud ad dignitatem, aliud ad miserationem protulisse. VENTIS MARIA OMNIA VECTI per maria. et est contra illud, sicut dictum est, cur ad Africam uenerint. 526. PARCE PIO GENERI quotiens inuidiosae sunt praesentes personae, rhetoricum est ad alias confugere, ut hoc loco confugit ad genus. ET PROPIUS uicinius scilicet, ut tamquam uicti accipiantur, non tales omnes credantur, qualis Paris fuit in Spartae expugnatione raptuque Helenae. nam historiae hoc habet ueritas, non uoluntate Helenam secutam, sed expugnata raptam ciuitate, unde et recipi meruit a marito. tangit autem hoc latenter Vergilius illo loco "me duce Dardanius Spartam expugnauit adulter". ergo bene non nos, sed res nostras dixit. 527. POPVLARE quia apud ueteres haec erat maxime causa nauigandi. sane antiqui et populo et populor dicebant, unde est 'populare' et "populatque ingentem farris aceruum curculio". nunc tamen passiua tantum utimur declinatione. quidam 'populare' pro ad populandum uel pro populatum accipiunt. VERTERE pro aduertere. 529. NON EA VIS ANIMO argumentum ab inpossibili sicut dictum est, ut "quid Troes potuere?" 'uis' autem est possibilitas. NON EA VIS ANIMO id est, nec uolumus nec possumus. [1,530] 530. EST LOCUS conparatione orbis totius Italia locus est; nam prouincia locus non potest dici. minus est autem 'quam' uel 'quem locum', ut "urbs antiqua fuit". aut ideo 'locus', ut ostendat paruo posse esse contentos. HESPERIAM Hesperiae duae sunt, una quae Hispania dicitur, altera quae est in Italia. quae hac ratione discernuntur: aut enim Hesperiam solam dicis et significas Italiam, aut addis 'ultimam' et significas Hispaniam, quae in occidentis est fine, ut Horatius "qui nunc Hesperia sospes ab ultima". et haec est uera Hesperia, ab Hespero dicta, id est stella occidentali. ceterum Italia Hesperia dicitur a fratre Atlantis, qui pulsus a germano Italiam tenuit eique nomen pristinae regionis inposuit, ut Hyginus docet. GRAI COGNOMINE DICUNT bene 'Grai', ut et ipsa cognoscat, sicut in octauo "Electra, ut Grai perhibent, Atlantide cretus". 531. ANTIQUA nobilis; nec enim noua esse potest, licet primam terram suam esse dicant Athenienses. POTENS ARMIS dicendo 'potens armis', Troianos laudauit, ut ostenderet, non se bellicosam timere prouinciam. UBERE GLEBAE 'uber' proprie est fecunditas. et bene Italiae uirtutem fecunditatemque conlaudat, ne Africam petisse uideantur. 532. OENOTRI COLVERE VIRI deest 'quam'. Oenotria autem dicta est uel a uino optimo, quod in Italia nascitur, uel ut Varro dicit ab Oenotro, rege Sabinorum quia alii partem Italiae Oenotriam tradunt ex Arcadia profectum in Italiam uenisse cum Pelasgis et eam sibi cognominem fecisse. FAMA subaudimus 'est'. MINORES maiores et minores quotiens de genere dicimus numeri sunt tantum pluralis. 533. ITALIAM Italus rex Siciliae ad eam partem uenit in qua regnauit Turnus, quam a suo nomine appellauit Italiam: unde est "fines super usque Sicanos" non usque ad Siciliam; nec enim poterat fieri; sed usque ad ea loca, quae tenuerunt Sicani, id est Siculi a Sicano, Itali fratre. alii Italiam a bubus quibus est Italia fertilis, quia Graeci boues g-italous, nos uitulos dicimus; alii a rege Ligurum Italo; alii ab aduena Molossio; alii a Corcyreo; alii a Veneris filio, rege Lucanorum; alii a quodam augure, qui cum Siculis in haec loca uenerit quamque his regionem inaugurauerit; plures atare tenari nepote desatura Minois, regis Cretensium, filia Italiam dictam. 534. HIC CURSUS uel iste cursus, uel pro illuc. et cursus uerbum nauticum est, ut "hunc cursum Iliacas uento tenuisse carinas". 535. CUM SUBITO si 'subito fluctu', nomen est, si per se 'subito', aduerbium. CUM SUBITO ADSVRGENS FLUCTU NIMBOSUS ORION Oenopion rex cum liberos non haberet, a Ioue Neptuno Mercurioque, uel ut quidam tradunt, non Neptuno, sed Marte, quos hospitio susceperat, hortantibus, ut ab his aliquid postularet, petiit, ut sibi concederent liberos. illi intra corium immolati sibi bouis urina facta praeceperunt, ut obrutum terra conpletis maternis mensibus solueretur. quo facto inuentus est puer, cui nomen ab urina inpositum est, ut Ourion diceretur, quod Dorica lingua commutatum est, ut ou diphthongus in o conuerteretur. quod autem plerumque prima syllaba breuis inuenitur, ut hoc loco, cum sit naturaliter longa, Graecae rationis est; nam detractio fit u litterae et o remanet breuis, quo modo "g-ourea g-te g-skioenta" pro orea, g-poiehson pro g-poehson. et hoc, quia aut o est naturaliter longa, aut ou diphthongus; ceterum si sit in proprio nomine dichronos, ut omnes Latinae sunt, propriorum nominum abutemur licentia, ut in artibus lectum est. Orion ergo postea uenator factus, uelut trium parentum uiribus fisus, dum uellet cum Diana concumbere, ut Horatius dicit, eius sagittis occisus est, ut Lucanus, inmisso scorpione periit, et deorum miseratione relatus in sidera signum famosum tempestatibus fecit. ueri similius autem est a scorpione interemptum, quo oriente occidit, quia et scorpionem tamquam ultorem pudicitiae Diana inter sidera collocauit: cuius chelae amputatae aliud signum fecerunt; nam ipsae sunt libra. sane ipse Orion magnitudine sua multis oritur diebus, et ideo eius etiam apud peritos est incerta tempestas: unde dictum est 'cum subito adsurgens' ad excusationem non praeuisae tempestatis. et multi superfluo quaerunt, cur ortus commemoretur Orionis, cum sit inmissa a Iunone tempestas. sed Ilioneus ista non nouit quae a poeta supra dicta sunt, per musam, ut diximus, cognita. et constat numina nisi inuenta occasione nocere non posse: quod in omni suo opere Vergilius diligenter obseruat. bene autem 'nimbosus', qui et ortu suo et occasu tempestates conmouet, sicut ait Horatius "qua tristis Orion cadit"; et quia hoc signum ibi est, ubi Hyades circa frontem Tauri. 536. IN VADA CAECA incognita, latentia. PROCACIBUS AVSTRIS perseuerantibus. et procax proprie petax est, nam procare est petere, unde et proci petitores dicuntur. alii 'procacibus' inpudentibus tradunt. 537. PERQUE UNDAS SUPERANTE SALO eleuato mari et in undas diuiso, ut solet in tempestate. 'salo' autem uenit ab eo quod est hoc salum sali, nam "sale tabentes" ab eo quod est hic sal salis. PERQUE INVIA SAXA 'inuia', id est aspera, inmania. unde et Dido paulo post 'quae uis inmanibus adplicat oris'? non enim suos uituperat, sed naturam litoris culpat. 538. HUC PAUCI uult intellegi, ut quidam tradunt, superesse et alios qui sunt in futuro uindices, si isti fuerint laesi; nam hoc est quod ait 'dispulit', id est dispersit. ADNAVIMUS ORIS elegit uerbum aptum naufragio ad eliciendam misericordiam: quamuis et de nauibus 'natat' lectum sit, ut "natat uncta carina". ADNAVIMUS adnatauimus per syncopen, quotiens syllaba de medio subtrahitur. et bene 'adnauimus', quasi uix et opportune. 539. QUOD GENUS HOC HOMINUM? rhetorice uituperaturus mores non ad Didonem loquitur, sed ad tertiam se confert personam. QUAEVE HVNC TAM BARBARA MOREM P- P- bene mores accusat terrae, ut humanitas patriae potius esse uideatur. [1,540] 540. HOSPITIO PROHIBEMVR HARENAE ut alibi "litusque rogamus"; occupantis est enim possessio litoris. unde ostenduntur crudeles qui etiam a communibus prohibeant. HOSPITIO PROHIBEMVR HARENAE ut alibi "litusque rogamus innocuum". litus enim iure gentium commune omnibus fuit et occupantis solebat eius esse possessio. Cicero in Rosciana "nam quid est tam commune, quam spiritus uiuis, terra mortuis, mare fluctuantibus, litus eiectis?" unde ostenduntur crudeles qui etiam a communibus prohibeant. 541. BELLA CIENT id est mouent. et bene 'cient' et 'uetant' permanet in tertia persona, ne eos in hoc barbaros et inmites appellare uideatur. sane in principio modestius, hic iam commotius. PRIMAQUE VETANT CONSISTERE TERRA id est in litore, ut alibi "tuque o, cui prima frementem fudit equum magno tellus percussa tridenti". 542. MORTALIA ARMA mortalem possibilitatem. sane arma etiam consilia significant, ut "quaerere conscius arma". sed hoc loco terret latenter propter Siciliam; nam et paulo post ait 'sunt et Siculis regionibus urbes', cum unam habeant in qua Acestes regnat: sed ad terrorem 'urbes' posuit. TEMNITIS autem pro contempnitis per aphaeresin dictum, quae est cum prima uerbi syllaba detrahitur. alii 'mortalia arma' pro humanitate accipiunt. 543. AT SPERATE DEOS abusiue 'timete', ut alibi "hunc ego si potui tantum sperare dolorem", cum speremus bona, timeamus aduersa. ueteres tamen sperare dicebant deorum auxilia spectare. Plautus in milite "deos sperabo, teque postremo tamen", in Casina "diis sum fretus, deos sperauimus". sane opportune post blanda principia ista ponuntur; prodest enim nonnumquam subtiliter obiurgare quem roges. MEMORES FANDI ATQUE NEFANDI iusti et iniusti. et bene 'memores', quia etiamsi non statim puniant crimina, sunt tamen memores, ut Horatius "raro antecedentem scelestum deseruit pede poena claudo". et dicendo 'fandi atque nefandi' significat 'prout meriti fueritis'. 544. REX ERAT bene medio uerbo usus est 'erat', ne si 'fuit' dixisset, fiduciam abiecisse uideretur. 545. NEC PIETATE FUIT multum interest inter iustitiam et pietatem; nam pietas pars iustitiae est, sicut seueritas. nunc ergo hoc dicit, qua parte sit iustus, id est pietate. et bene duo laudat in Aenea: pietatem, quam a Didone inpetrare contendit, et uirtutem, quam uult timeri. QUO IVSTIOR ALTER NEC PIETATE FUIT NEC BELLO MAIOR ET ARMIS qui et beneficium referre potest, et uindicare. BELLO MAIOR ET ARMIS non est iteratio; nam bellum et consilium habet, 'arma' tantum in actu ipso sunt. BELLO MAIOR ET ARMIS hoc est scientia rei militaris et uiribus dimicandi, ut aliud ⟨sit⟩ animi, aliud corporis. 546. QUEM SI FATA VIRUM SERVANT unum sensum in tres partes diuisit, et potuit reprehendi idem dixisse, nisi ostenderet eum libenter uoto suo inmorari. tale est illud "si numina uestra incolumem Pallanta mihi" et cetera. SI VESCITVR AVRA uescor illa re, ut alibi "uescitur Aeneas simul et Troiana iuuentus perpetui tergo bouis et lustralibus extis". nec nos decipiat quod dicit Plinius, ut elocutiones ex similibus formemus; nam ecce comedo illam rem dicimus, nec tamen uescor illam rem. et ipse enim dicit non usquequaque hoc esse faciendum. SI VESCITVR AVRA uerbum inchoatiuum sine praeterito tempore et quod a se nascitur. sane hic 'uescitur' pro fruitur posuit; nam non comedit auram, sed uiuit ea. 547. AETHERIA AVRA quia animum aere, corpus cibo potione et ceteris diligenter nutrimus. 548. NON METUS hoc loco distinguendum est. cuius autem rei, ex sequentibus probat; nam uult eam non timere, ne inaniter praestet. alii 'non metus officio' legunt et hunc sensum dicunt: non metuo pro officio nostro, id est non timeo, ne non sit unde satisfaciamus officio ac parem gratiam reddamus. OFFICIO NEC TE CERTASSE PRIOREM PAENITEAT nec tibi parum uideatur prima beneficia praestitisse, cum possis maiora recipere. nam 'paeniteat' parum uideatur est, ut in heauton timorumeno "at enim quantum hic operis fiat paenitet", hoc est parum uidetur. sane 'certasse' quidam prouocasse accipiunt, ut Terentius "beneficiis si certasset audisset bene". officium autem est, quod Graeci g-to g-kathekon appellant. Cicero de Marcello "noli igitur in conseruandis bonis uiris defetigari, non cupiditate praesertim aliqua aut prauitate lapsis, sed opinione officii stulta fortasse, certe non inproba". 549. SUNT ET SICVLIS REGIONIBUS URBES id est gratiam reddere possumus: arma latenter minatur. [1,550] 550. TROIANOQUE A SANGUINE CLARUS ACESTES cum Laomedon promissam murorum mercedem Neptuno et Apollini denegasset, Neptunus iratus Troiae inmisit cetos quod eam uastaret. unde Apollo consultus, cum et ipse irasceretur, contraria respondit dicens, obiciendas puellas nobiles beluae. quod cum fieret timens Hippotes quidam nobilis filiae Egestae, cum Laomedontis regis Hesiona iam esset orta seditione religata, inpositam eam naui misit quo fors tulisset. haec ad Siciliam delata a Crimisso fluuio, quem Crinisum Vergilius poetica licentia uocat, conuerso in ursum uel canem conpressa edidit Acesten, qui ex matris nomine ciuitatem Troianis condidit, quae hodie Segesta nominatur. TROIANOQUE A SANGUINE CLARUS ACESTES bene Troiano, ut necesse habeat si passi fuerint iniuriam uindicare, quod in principio bene tacuit. de Aceste autem fabula talis. cum Laomedon promissam murorum mercedem Neptuno et Apollini denegasset, Neptunus iratus Troiae inmisit cetos per quod uicina litoris uastarentur. unde Apollo consultus, cum et ipse irasceretur, contraria respondit dicens obiciendas puellas nobiles beluae. quod cum saepe fieret et Laomedontis Hesiona iam esset ad scopulum orta seditione religata, non nulli parentes peregre mittere filias quam domi perdere maluerunt; nam alii auehendas mercatoribus tradiderunt. timens Hippotes uel ipsostratus filiam Egestam inpositam naui misit quo fors tulisset. haec ad Siciliam uentis delata a Crimisso fluuio, quem Crinisum Vergilius poetica licentia uocat, conuerso in ursum, uel ut quidam uolunt in canem, conpressa edidit Egestum, quem Vergilius Acestem uocat, qui matris nomine ciuitatem Troianis condidit, quae ante Egesta post Segesta nominata est. 551. QUASSATAM VENTIS quamuis sit iusta petitio, tamen prope inuidiose ostendit, quam sit res quam petit exigua. SUBDUCERE in terram trahere, hoc est subductam curare. deducere autem in mare mittere, ut "deducunt naues socii". 552. APTARE aptas legere. legitur et 'optare', sed utrumque eligere significat. uel 'aptare' adiungere uel adfigere, ut "stellis ardentibus aptum". STRINGERE REMOS aut defrondare, ut "agricolae stringunt frondes", aut 'fractos stringere remos', id est ligare, quia supra dixerat "franguntur remi". 553. SOCIIS ET REGE RECEPTO syllepsis per numeros, ut "hic illius arma, hic currus fuit". 554. SIN ABSVMPTA SALUS hoc est, si periit Aeneas, qui Troianorum salus est. PATER OPTIME mira laus, cum et patrem et optimum dicit. 556. NEC SPES IAM RESTAT IVLI bene de Ascanio spem dicit propter aetatem, ut "Ascanium surgentem" et "spes surgentis Iuli". sane et hic tribus inmoratur quae metuit, ut supra in uoto. 557. AT FRETA SICANIAE bene recessuros se dicunt. 'freta' autem, quia freto a Sicilia diuiditur Italia. sane quidam a feruore dici putant. et Sicanos quidam autochthonas tradunt, quidam ex Hiberia profugos de nomine fluminis Sicoris, quem reliquerant, Sicaniam nominasse. SEDESQUE PARATAS propter Acestis cognationem. 558. REGEM aut qui nunc rex est, aut qui etiam noster futurus est. 559. TALIBUS ILIONEUS aut subaudis 'loquebatur', aut ex posterioribus 'fremebant' intellegis. ORE FREMEBANT hoc est consentiebant. et bene 'ore', quia et armis possumus fremere. ORE FREMEBANT aut probantes Ilionei dicta aut rogantes Didonem. [1,560] 560. DARDANIDAE haec hemistichia Vergilius nominabat, quae in emendando carmine fuerat repleturus. 561. TUM BREVITER DIDO atqui non breuiter loquitur. sed breue et longum, paruum et magnum perfectum nihil habent, sed per conparationem intelleguntur, ut supra de prouincia "est locus" orbis, ut diximus, conparatione. item hoc loco 'breuiter', id est minus, quam Ilioneus. et notandum regum esse breuiloquium, ut multis in Vergilio locis probatur, feminarum uerecundiam: unde utrumque dedit Didoni. VVLTUM DEMISSA nota figura est, ut "oculos suffusa nitentes". dicendo autem 'uultum demissa' aliud genus officii adiecit. 562. SOLVITE CORDE METUM TEUCRI sicut supra Iouis oratio, partim obiecta purgat partim petita promittit. sciendum sane, quia cum petuntur uel promittuntur aliqua, a ualidissimis inchoandum est, ut hoc loco. et est genus argumenti a necessario. SOLVITE CORDE METUM TEUCRI qui pollicetur statim debet promittere, tunc subiungere si qua uult, ne exspectatione suspensus detineatur auditor. nam et in Aeoli oratione statim promittit. SECLVDITE CURAS iteratio est ad augmentum beniuolentiae, hoc est, ad confirmandum supplicum animum. 'secludite' uero pro excludite: quod fit aut propter hiatum, aut propter suauitatem, ut a, "silice in nuda conixa reliquit" pro enixa. 563. RES DVRA ac si diceret 'est quiddam'. et duo formidat: uicinos barbaros et fratris aduentum, quae propter nouitatem personarum generaliter dicens reliquit. RES DVRA oportebat ex aliqua parte enuntiari domus calamitatem. uel ideo 'res dura', quod femina est. ET REGNI NOVITAS quae semper habet timorem. 564. MOLIRI bene non facere, sed 'moliri', ut terroris sit, non crudelitatis. 565. QUIS GENUS AENEADUM satis propere dixit Aeneadas, quamquam ab Ilioneo audierit 'rex erat Aeneas nobis', nec haec in opere inemendato miranda sunt. quamuis alii prolepsim uelint esse. TROIAE NESCIAT URBEM aut Ilium dicit, quod in Troia est, aut 'Troiae urbem', ut "urbem Pataui, urbem Buthroti". 566. INCENDIA BELLI id est uim; semper enim diluuio et incendio conparat bellum, ut "in segetem ueluti cum flamma furentibus austris incidit aut rapidus montano gurgite torrens". INCENDIA BELLI aut ardorem simpliciter belli, quia semper diluuio et incendio et tempestati conparat bellum, ut "in segetem ueluti cum flamma f- a- i- aut rapidus montano flumine torrens" et alibi "saeuis effusa Mycenis tempestas ierit": aut potest subtilius dictum accipi, quod Ilium conflagrauit incendio. 567. NON OBTVSA ADEO aut non multum, uel ualde, ut in Terentio "adulescentem adeo nobilem" et "si adeo digna res est, ubi tu neruos intendas tuos": aut 'non adeo', ut tu dicis, ut Troianorum famam ignoremus. 'obtusa' uero stulta, id est crudelia, ut merito Sol equos suos ab ista urbe deuertat. 568. NEC TAM AVERSUS EQUOS TYRIA SOL IVNGIT AB URBE fabula quidem hoc habet: Atreum et Thyestem germanos, cum in dissensione sibi nocere non possent, in simulatam gratiam redisse: qua occasione Thyestes cum fratris uxore concubuit, Atreus uero ei filium epulandum adposuit: quae Sol ne uidendo pollueretur, aufugit. sed ueritatis hoc est: Atreum apud Mycenas primum solis eclipsin inuenisse, cui inuidens frater ex urbe discessit tempore quo eius probata sunt dicta. NEC TAM A- E- T- S- I- A- V- hoc est non in alio orbe habitamus. 569. SEV VOS HESPERIAM MAGNAM g-megaleh enim g-Hellas appellata est Italia, quia a Tarento usque ad Cumas omnes ciuitates Graeci condiderunt. [1,570] 570. SIVE ERYCIS FINES Eryx Veneris et Butae, uel ut quidam uolunt Neptuni filius fuit, qui praepotens uiribus aduenas caestibus prouocabat uictosque perimebat. hic occisus ab Hercule monti ex sepultura sua nomen inposuit: in quo matris fecerat templum, quod Aeneae adscribit poeta dicens "tum uicina astris Erycino in uertice sedes fundatur Veneri Idaliae". in hoc autem monte dicitur etiam Anchises sepultus, licet secundum Catonem ad Italiam uenerit. ERYCIS FINES id est Siciliam. 571. AVXILIO TUTOS DIMITTAM non sine ordine poeta inducit Didonem et credentem ignotis et tam facile tanta promittentem; si enim bene aduertatur, de illo loco pendet "in primis regina quietum accipit in Teucros animum mentemque benignam". 572. VVLTIS ET HIS deest 'uel si'. 573. URBEM QUAM STATVO VESTRA EST multi antiptosin uolunt, accusatiuum pro nominatiuo, ut sit pro 'urbs quam statuo uestra est'. sed si sic intellegamus, 'quam' nihilominus sequitur et syllepsis fit per casus mutationem; debuit enim dicere 'urbs quae statuitur uestra est'. melius ergo est 'uultis' bis intellegere, ut sit 'uultis regnis considere? uultis urbem quam statuo? uestra est', ut est "eruet ille Argos Agamemnoniasque Mycenas ipsumque Aeaciden": subaudis 'ille'. alter enim Pyrrhum uicit, alter Mycenas. item "non ignara mali miseris succurrere disco". URBEM QUAM STATVO VESTRA EST hoc schema de antiquioribus sumptum possumus accipere; ait enim Cato in legem Voconiam "agrum quem uir habet tollitur" et Terentius "eunuchum quem dedisti nobis, quas turbas dedit". 574. AGETVR regetur. 575. ATQUE UTINAM dicendo 'utinam' et humanitatem suam ostendit et Aeneae se cupidam. NOTO COMPVLSUS EODEM aut quouis uento, aut re uera Noto, qui de syrtibus Carthaginem ducit; supra enim Ilioneus "in uada caeca tulit penitusque procacibus austris". EODEM 'o' naturaliter longa est, sed si corripiatur metri est, ut "steteruntque comae". 576. ADFORET adueniat; temporis est futuri. EQUIDEM in omni Vergilio 'ego quidem' significat, sed in aliis et pro 'quidem' tantum ponitur, ut Tullius "equidem ego ceteras tempestates". item Persius "non equidem hoc dubites amborum foedere certo consentire dies". CERTOS aut ueloces, aut fideles; utrumque enim hoc loco significat. aliquando et firmos, uel fortes, ut Sallustius "apud latera certos locauerat", ut Vergilius "tam certa tulistis pectora". aliquando et deliberati iudicii, ut "certus iter". CERTOS qui cito inueniant. contrario incertos pro tardis. Sallustius "et onere turrium incertis nauibus". 577. ET LIBYAE g-katachrehstikos nam Dido Libyae regna non retinet. ET LIBYAE LUSTRARE E- I- ut ostendat uoluntatem et libenter se misisse, qui Aeneam quaererent. 578. EIECTUS naufragus, ut "eiectum litore egentem". 579. ANIMUM ARRECTI nota figura est. [1,580] 580. IAMDVDUM et cito, uel quam primum significat, ut "iamdudum sumite poenas", et olim, ut hoc loco. 582. SVRGIT oritur. et est translatio corporis ad animum, ut alibi "stat conferre manum Aeneae". 583. CLASSEM SOCIOSQUE RECEPTOS syllepis per numeros. 'receptos' de maris periculo liberatos, ut "frugesque receptas", uel a Didone; nam et ab ea timuerant, ut ait "laetitiaque metuque". 584. UNUS ABEST Oronten significat. QUEM VIDIMUS IPSI SUBMERSUM quod ante doloris fuerat, ut "ipsius ante oculos", nunc consolationis est, cum cernit omnes incolomes. 585. DICTIS RESPONDENT CETERA MATRIS modo congruunt, consentiunt, quia dixerat supra "namque tibi reduces socios". alibi 'respondet' respicit, ut "respondet Gnosia tellus". 587. SCINDIT SE NUBES nubes tantum dicimus, non nubs, licet dicamus trabs trabes, stirps stirpes, prex preces, plebs plebes. sed de his tantum quae legimus sunt ponenda; non enim artis sunt ista, sed usurpationis, qua metri causa utuntur poetae, ut uel minuant uel augeant nominatiuum. inde est et supellex supellectilis. ET IN AETHERA PURGAT APERTUM quia aer collectus nubes fecit, ut "atque in nubem cogitur aer", quae puriore uento dissoluitur in aerem. 588. RESTITIT AENEAS abscedente scilicet nube. CLARAQUE IN LUCE REFVLSIT laus est nimiae pulchritudinis, cui nec lucis claritas derogauit. 589. OS UMEROSQUE DEO SIMILIS similes umeros habens deo. et est Graeca figura, ut diximus supra. IPSA aut quod sequitur 'nato genetrix', aut certe 'ipsa', id est pulchritudinis dea. [1,590] 590. DECORAM CAESARIEM a caedendo dicta caesaries, ergo tantum uirorum est. quod autem dicit 'decoram' uult etiam in Aenea naturalem fuisse pulchritudinem, ne si totum tribuat Veneri, nihil Aeneae sit reliquum, uel contra nihil relinquatur matris fauori: quod sequens melius indicat conparatio. ut Horatius "fortes creantur fortibus" magna arte nec eruditioni aliquid nec natalibus derogat. IVVENTAE iuuentus est multitudo iuuenum, Iuuentas dea ipsa, sicut Libertas, iuuenta uero aetas; sed haec a poetis confunduntur plerumque. 591. PURPVREUM pulchrum, ut Horatius "purpureis ales oloribus". LAETOS HONORES non terribiles, ut esse in uiris fortibus solent. 592. MANUS uel artificis, uel ars ipsa. ADDUNT bene 'addunt', quia et ipsa materies habet naturalem pulchritudinem. EBORI DECUS ebur a barro dictum, id est elephanto, ut Horatius "quid tibi uis, mulier, nigris dignissima barris?" sane naturam huius nominis nec deriuatio nec obliqui casus reseruant. et eboris enim et eburneus facit, non eburis, sicut murmuris. 593. PARIVSVE LAPIS candidissimus est, lygdinus nomine, qui apud Parum nascitur. PARIVSVE LAPIS C. A. ut in decimo "qualis gemma micat, fuluum quae diuidit aurum". 594. TUM SIC quid est 'sic'? et sui gratia praepotens et matris auxilio. 595. INPROVISUS bene, quia maiora nobis et pulchriora solent uideri, non paulatim aliqua, sed subito stupenda conspicere. CORAM QUEM QUAERITIS hoc loco distinguendum; nam si unum esset, 'adest' diceret, non 'adsum'. et coram non nulli ad personam, ut 'coram Vergilio', palam ad omnes referri uolunt, ut 'palam omnibus'. Varro "coram de praesentibus nobis, palam etiam de absentibus". sane coram quidam aduerbium putant, quia non subsequitur casus, quidam praepositionem loquellis, non casibus seruientem. 596. EREPTUS liberatus; et utitur poeta familiarius hoc uerbo "eripe me his, inuicte, malis" et "eripui, fateor, leto me". 597. O SOLA propter Polymestoris factum, qui fide uiolata defecit ad Graecos, ut habemus in tertio. MISERATA et miseror et misereor unum significat, sed miseror accusatiuum regit, ut hoc loco, item "nec miseratus amantem est", misereor genetiuum, unde est "miserere animi non digna ferentis". 598. QUAE NOS RELIQUIAS DANAUM si Troianos significat, simpliciter intellegis; si ad se refert, quod Achillem euasit fauore Neptuni. 'Danaum' autem pro Danaorum. TERRAEQUE MARISQUE 'terrae' propter Cretensem pestilentiam, 'maris' propter Orontis interitum. 599. OMNIBUS EXHAVSTIS ueteres sic dicebant 'clades hausi', id est pertuli. OMNIUM EGENOS egeo honestius genetiuo iungitur quam ablatiuo, cui iungit Cicero, ut "eget ille senatu". item contra Vergilius "quorum indiget usus". quidam autem 'egenos' pro egentes dictum tradunt, nomen pro participio. [1,600] 600. URBE DOMO SOCIAS hoc est et publico et priuato dignaris hospitio. 601. NON OPIS EST NOSTRAE DIDO 'opis' possibilitatis. et secundum Ateium philologum opes numero tantum plurali diuitias significant, ut "Troianas ut opes", numero tantum singulari auxilium, ut "fer opem, serua me obsecro", ab utroque possibilitatem. NEC QUICQUID UBIQUE EST meminit historiae. multi enim post excidium Troiae orbis diuersa tenuerunt, ut Helenus Epirum, Antenor Venetiam, alii Sardiniam secundum Sallustium, alii uicina syrtibus loca secundum Lucanum, ut "portusque quietos ostendit Libyae Phrygio placuisse magistro". 603. DI TIBI ordo est 'dii tibi praemia ferant'. SI QUA PIOS RESPECTANT NUMINA si quidem, ut Horatius "si tamen impiae non tangenda rates transiliunt uada"; nec enim congruit optare dubitantem: aut certe ad se rettulit, qui cum pius esset, tot laborabat incommodis. SI QUA PIOS R- N- S- Q- V- I- E- 'qua' et 'quid' addidit, erat enim integrum 'si pios numina respiciunt et iustitia usquam est'. 604. SI QUID USQUAM IVSTITIAE EST si ualet apud homines iustitia. ET MENS SIBI CONSCIA RECTI secundum Stoicos, qui dicunt, ipsam uirtutem esse pro praemio, etiamsi nulla sint praemia. 605. FERANT adferant uel tribuant. QUAE TE TAM LAETA TULERUNT SAECVLA alibi "nati melioribus annis"; felicitas enim temporum ex nascentum meritis comprobatur, ut e contrario Terentius "hocine saeculum! o scelera, o genera sacrilega!" et digna laus regibus, ut bono tempore nati esse dicantur. 606. QUI TANTI TALEM GENVERE PARENTES secundum artem rhetoricam parentes quos ignorat laudat ex liberis. simul sciendum omnia hoc loco laudis praecepta seruata; nam et a parentibus laudat, ut 'qui tanti talem genuere parentes'; et ab ipsa, ut 'urbe domo socias'; et a futuro, ut 'nomenque tuum laudesque manebunt'. 'talem' autem, tam iustam, tam piam. 607. IN FRETA abusiue modo maria; nam proprie fretum est mare naturaliter mobile, ab undarum feruore nominatum. DUM MONTIBUS UMBRAE LUSTRABUNT CONVEXA alii hoc loco distinguunt et dicunt, quamdiu inclinata in montibus latera umbrae pro solis flexu circumibunt, ut "lustrat Auentini montem": aut 'lustrabunt' inumbrabunt, unde lustra et ferarum cubilia et lupanaria per contrarium dicimus, quia parum inlustrantur. alii tamen 'conuexa sidera' uolunt, id est pendentia, ut "et caeli conuexa per auras", id est suspensa, planetasque intellegunt, quia non sunt fixi, sed in aere feruntur. 'pasci' autem aquis marinis sidera, id est ignes caelestes, physici docent, secundum quos Lucanus ait "atque undae plus quam quod digerat aer". alii 'sidera conuexa' nobis inminentia, uel quae per conuexum polum pascuntur, uel quae per conuexum disposita exhalatione terrae ali credantur. quidam radios solis pasci asserunt umore terreno. 'polus' autem caelum dixit. 609. HONOS honor, an honos quaeritur, quia nominatiuus pluralis 'res' terminatus singularem in or mittit, ut amores amor, honores honor, exceptis monosyllabis, ut flos mos ros. [1,610] 610. QUAE ME CUMQUE VOCANT TERRAE id est in quibuscumque terris fuero. 611. ILIONEA paenultimam huius nominis syllabam natura breuem licentia, qua in nominibus propriis omnes syllabae uocales possunt esse communes, produxit. 613. OBSTIPVIT animo perculsa est, quod iam futuri amoris est signum. PRIMO ASPECTU id est pulchritudine. SIDONIA pro Tyria a uicinitate. 614. CASU DEINDE id est miseratione. ET SIC ORE LOCVTA EST pleonasmos. sic "uocemque his auribus hausi". 615. QUIS TE NATE DEA quis, qualis; admirantis enim est, non interrogantis, ut "quis globus, o ciues!" non enim interrogat ille qui nuntiat. hoc autem Dido, ut post indicat, ex Teucri narratione cognouit. 616. QUAE VIS qualis. INMANIBUS ORIS ut Sallustius "mare saeuum, inportuosum". INMANIBUS ORIS non de suo regno ait, sed illas oras significat, quas Ilioneus ait "per inuia saxa dispulit". ADPLICAT secundum praesentem usum per 'd' prima syllaba scribitur, secundum antiquam orthographiam, quae praepositionum ultimam litteram in uicinam mutabat, per 'p', secundum euphoniam per 'a' tantum. praepositio enim cum ad conpositionem transierit aut uim suam retinet, ut indico, aut mutat ultimam litteram, ut sufficio, aut perdit, ut coemo. 617. TUNE ILLE AENEAS et hoc admiratiuum, non interrogatiuum. 'ille' autem honoris est, ut "sic Iuppiter ille monebat", uel 'tune ille' uidetur beneficium Veneris admirari in eo, quem adamatura est. DARDANIO ANCHISAE bene Anchisen addidit, ne cui diceret esset incertum; cum multis enim Venus concubuit. sed sciendum Anchisen, ut fabula loquitur, pastorem fuisse et cum eo amato Venerem concubuisse. unde Aeneas circa Simoin fluuium natus est; deae enim uel nymphae enituntur circa fluuios uel nemora. quod cum iactaret Anchises, adflatus fulmine oculoque priuatus est. 619. TEUCRUM MEMINI SIDONA VENIRE quidam 'memini uenire' pro 'memini uenisse' accipiunt. TEUCRUM SIDONA VENIRE historia hoc habet, Herculem cum Colchos iret perdito Hyla, qui aquatum profectus, ut fabula loquitur, a nymphis adamatus et raptus est, ut ueritas habet, lapsus in fontem altissimum necatus est, post peragratam Mysiam nauibus Troiam uenisse. a cuius portu cum eum Laomedon arceret, occisus est, et eius filia Hesiona belli iure sublata comiti Telamoni tradita est, qui primus ascenderat murum, unde Teucer natus est; nam Aiacem ex alia constat esse procreatum. tunc Hercules Priamum quoque redemptum a uicinis hostibus in paterno regno locauit: unde et Priamus dictus est g-apo g-tou g-priasthai, id est emi. ceterum quae de liberata dicuntur Hesiona constat esse fabulosa. sed Teucer cum Troia euersa sine fratre esset reuersus, qui se furore propter perdita Achillis arma interemerat, uel, ut quidam uolunt, quia non defenderat Aiacis fratris interitum, ut alii, quod ossa fratris non rettulisset, ut non nulli, quod Tecmessam concubinam uel eius fratris filium Eurysacen ad auum Telamona de Troia secum non reduxerit, quia ille alia naui uectus felicius nauigauerat, Salamine pulsus a patre Sidona uenit, ex quo Dido cuncta cognouit. Aiax autem Achillis patruelis frater fuerat, quoniam Telamon et Peleus fratres fuerunt, Aeaci filii. [1,620] 621. BELUS quidam alium patrem Elissae dicunt. OPIMAM pro opulentam non nulli accipiunt. VASTABAT CYPRUM quam subactam concessit Teucro, ut in ea conlocaret imperium, qui ex responso Apollinis illuc perrexerat et ciuitatem Salaminam ex nomine patriae ibi condidit, licet alii dicant ab ipso Teucro Cypri superatos incolas et sic conditam ciuitatem: unde 'auxilio Beli' accipi potest, etiam Teucro auxilium a Belo ad occupationem insulae praestitum. 622. DICIONE potestas dictis constat, id est imperio. et quaerendus nominatiuus huius nominis. sed de hac re historia longe aliud continet. 623. CASUS hoc loco ruinae, ut "ceciditque superbum Ilium", non fortunae intellegendus est casus. 624. PELASGI Graeci a Pelasgo Iouis et Larissae filio. 625. IPSE HOSTIS TEUCROS Troianorum laudis exaggeratio, quod etiam ab hoste laudantur. et quidam 'hostis' singularem, quidam pluralem legunt. LAVDE quidam pro uirtute accipiunt, ut "primam merui qui laude coronam". FEREBAT laudabat, praeferebat. 626. TEUCRORUM A STIRPE VOLEBAT propter genus maternum, ut supra diximus. et plus est quod dixit 'uolebat', quasi materno gaudens refutaret genus paternum. sane 'stirps' cum de origine dicimus generis feminini est, ut "heu stirpem inuisam", cum de ligno masculini "sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum". 627. TECTIS SUCCEDITE NOSTRIS ad conuiuium uocat; nam iam supra dixit 'urbe, domo socias'. dicitur autem 'o tectis succedite', ut "succeditque gemens stabulis", et "tecto adsuetus coluber succedere". 628. ME QUOQUE quemadmodum uos. SIMILIS FORTUNA scilicet aduersa. 629. DEMUM postea. [1,630] 630. NON IGNARA MALI MISERIS SUCCVRRERE DISCO quare 'non disco'? quia non sum ignara; bis enim intellegimus 'non', ut supra diximus. sic Sallustius "segnior neque minus grauis et multiplex cura". 631. SIMVL AENEAN IN REGIA DUCIT TECTA et hoc et quod sequitur uidetur auspicium nuptiarum. 632. SIMVL DIVUM TEMPLIS INDICIT HONOREM apud maiores nostros mos fuit, ut magistratus post res serias quae consulto peragebantur in fine actus adderent 'diis honorem dico', uel alio modo 'hinc ad deos', quod poeta, amator antiquitatis, subtiliter docet; infert enim Didonem post habitum cum Aenea colloquium et iunctam hospitalitatem, 'quare agite o tectis iuuenes succedite nostris' et supra 'urbem quam statuo uestra est' et 'Tros Tyriusque mihi nullo discrimine agetur', post actum publicum, diis sacra iussisse; nam subiungit 'simul Aenean in regia ducit tecta, simul diuum templis indicit honorem'. INDICIT HONOREM id est iussit fieri supplicationes. et bene 'indicit', quia Troiani inopinato uenerant. et feriae aut legitimae sunt aut indictae. indici autem dicuntur, quia paupertas maiorum ex conlatione sacrificabat, aut certe de bonis damnatorum: unde et supplicia dicuntur supplicationes, quae sunt de bonis supplicia passorum. Sallustius "in suppliciis deorum magnifici". hinc etiam sacrum et uenerabile et exsecrandum intellegimus, quia sacrae res de bonis exsecrandorum fiebant. INDICIT HONOREM indictiua sacrificia dicebantur quae subito ad praesens tempus indicebantur. dicebantur sacra et honoraria, quod utrumque hoc loco complexus uidetur. 635. TERGA SVUM non declinatio 'u' litteram hoc loco geminat, sed ratio nominis in quo est 'u', sicut et in 'rum' mittit genetiuum pluralem non per declinationem, sed quia est in nomine 'r', ut patrum. alituum uero ubi legimus, parenthesis est, sicut Mauortis, nam alitum facit. 636. MUNERA LAETITIAMQUE DEI id est Liberi patris, ac per hoc uinum: aut certe ut multi legunt 'laetitiamque die', id est diei, ut supra dicta munera sint multorum dierum usui sufficientia, intellegamus autem missa aliqua etiam ad usum diei. in caesi dilegitur. non nulli 'dii' legunt, sicut ueteres 'famis fami'. Plautus in mercatore "qui aut Nocti, aut Dii, aut Soli, aut Lunae". sane quidam hunc uersum intellegi non putant posse, ut est ille "quem tibi iam Troia". 637. SPLENDIDA INSTRVITVR pro instruitur et splendida fit. LUXV modo abundantia, alibi luxuria. et notandum, quia affluentiam ubique exteris gentibus dat, Romanis frugalitatem, qui et duobus tantum cibis utebantur et in atriis sedebant edentes: unde Iuuenalis "quis fercula septem secreto cenauit auus?" et Vergilius "perpetuis soliti patres considere mensis". MEDIIS TECTIS iuxta cottidianam consuetudinem ait 'mediis', ut si dicamus 'in media domo sua sedens turbatus'. 639. LABORATAE VESTES labore perfectae, ut "laboratasque premunt ad pectora ceras". et est sermo in conpendium coactus, sicut "rapuitque in fomite flammam", id est raptim fecit. et sane 'uestes' non illas dicit quibus induimur, sed stragulas, super quas discumbitur, sic enim dicebantur 'uestes stragulae'. OSTROQUE SUPERBO claro, pretioso, id est per se superbo, aut quia superbos faciat. [1,640] 640. INGENS ARGENTUM MENSIS aut subaudi 'exponunt', aut mensas argenteas accipe. CAELATAQUE IN AVRO insculpta. et nomen hoc in principali aliam habet naturam, in deriuatione mutat. nam celum dicitur ferrum ipsum unde operantur argentarii, quod producitur naturaliter, sed in deriuatione mutatur; diphthongus namque est 'caelataque in auro'. 641. FORTIA FACTA PATRUM ueteres enim in conuiuiis solebant fortia parentum facta narrare, quae hic etiam insculpta dicit. et hic resoluit poeta illud quod reprehenditur, cur in templo Iunonis non Poenorum, sed Troianorum et Graecorum facta depinxerit, scilicet quod suorum res pretiosiore materia signatas habuerit. SERIES ordo conexus. 642. PER TOT DUCTA VIROS a Belo, primo rege Assyriorum, ut "ab antiquo durantia cinnama Belo" usque ad Belum, patrem Didonis, qui et ipse Assyrius fuit, quamuis alio nomine pater Didonis fuisse dicatur. hinc est "quam Belus et omnes a Belo soliti", cum inter patrem et filiam medius nullus existat. et hoc regis nomen ratione non caret; nam omnes in illis partibus Solem colunt, qui ipsorum lingua El dicitur, unde et g-Hehlios. ergo addita digammo et in fine facta deriuatione a Sole regi nomen inposuit. 643. AENEAS sequitur 'rapidum ad naues', cetera per parenthesin dicta sunt. 644. RAPIDUM AD NAVES PRAEMITTIT ACHATEN non praemittit, nec enim sequitur ipse, sed praerapidum, quod ex adfectu patris, id est eius qui mittit, intellegendum est, non ex Achatae uelocitate. et sic praerapidum dixit, quomodo Terentius "per pol quam paucos", hoc est perquam paucos; 'pol' enim ipsum per se plenum est iurantis aduerbium, cui praepositio separatim numquam cohaeret. 645. FERAT adferat, nuntiet, ut "feret haec aliquam tibi fama salutem". 646. STAT modo 'est', ut "Graio stant nomine dictae"; alias 'horret', ut stant lumina flamma et "stabat acuta silex"; item 'plenum est', ut "iam puluere caelum stare uident" et "stant et iuniperi et castaneae hirsutae"; item 'positum est', ut "stant manibus arae"; item 'placet', ut "stat conferre manum Aeneae" et "stat casus renouare omnes". pro loco ergo hic sermo intellegendus est. 647. ILIACIS EREPTA RVINIS commendat ex loci difficultate, ut "nec tuta mihi ualle reperti"; item ex persona, ut 'ornatus Argiuae Helenae' et 'Ilione quod gesserat olim', ut "hoc Priami gestamen erat": quemadmodum plerumque ex longinquitate, ut "ex Aethiopia est usque haec". EREPTA ostendit ualde pretiosa, quae meruerunt ex ruinis ciuitatis eripi. laborat autem poeta hoc sermone probare, ab Aenea non esse proditam patriam, si ornatus Helenae, quam cum Antenore Troiam prodidisse manifestum est, ex incendio eripuit bellorum casu, non pro praemio proditionis accepit. 648. SIGNIS AVROQUE signis aureis, ut "molemque et montes". PALLAM RIGENTEM duram propter aurum, sicut uel nouas uestes uidemus. significat autem tunicopallium, quod secundum Varronem palla dicta est ab inrugatione et mobilitate, quae est et circa finem huiusmodi uestium, g-apo g-tou g-pallein. 649. ET CIRCUMTEXTUM VELAMEN cycladem significat. ACANTHO genus uirgulti flexuosum, quod uulgo herbacanthum dicunt, in cuius imitationem arte uestis ornatur. Varro ita refert: "Onesicritos ait, in India esse arbores, quae lanam ferant, item Epicadus in Sicilia, quarum floribus quom dempti sint nuclei ex his inplicitis mulieres multiplicem conficere uestem". hinc uestimenta acanthina appellata. [1,650] 650. ORNATUS ARGIVAE HELENAE a uicinitate dixit 'Argiuae'. et paulo post 'Mycenis', cum Spartana fuerit, quae ciuitas est in Laconica; nam legimus "me duce Dardanius Spartam expugnauit adulter". et uide iam omen infelicitatis futurae, cum adulterae suscipit munera. QUOS ILLA MYCENIS hic quoque commendatio muneris a persona, quae in fuga magni fecerit. 651. PERGAMA CUM PETERET eo tempore quo a Paride sollicitata est Helena Venere faciente, quae ei praemium pro uictoria, quam de malo aureo acceperat, alienum matrimonium concilians soluerat. nota fabula omnibus traditum est, quamuis uera historia hoc habere dicatur, non sollicitatam a Paride Helenam, sed cum non ei consentiret, ut absente eo tempore Menelao sponte eum sequeretur ad Troiam, expugnata ciuitate ui a Paride sublatam. unde factum est, ut Paris timore, ne qui eum insequerentur, non recto itinere properaret ad patriam, sed deuerteret ad Aegyptum et ad regem Proteum ueniret. qui cum esset sacrificus et agnouisset alienam uxorem a Paride raptam, duci eam dicitur subtraxisse et nescio quibus disciplinis phantasma in similitudinem Helenae formatum Paridi dedisse, quod in undecimo plenius inuenies. INCONCESSOSQUE HYMENAEOS et fato et legibus. Hymenaeus autem ut alii dicunt deus est nuptiarum, ut alii, quidam iuuenis fuit, qui die nuptiarum oppressus ruina est, unde expiationis causa nominatur in nuptiis. falsum est autem; nam uitari magis debuit nomen extincti. sed hoc habet ueritas: Hymenaeus quidam apud Athenas inter bella saeuissima uirgines liberauit, quam ob causam nubentes eius inuocant nomen, quasi liberatoris uirginitatis. hinc etiam apud Romanos Thalassio inuocatur. cum enim in raptu Sabinarum plebeius quidam raptam pulcherrimam duceret, ne ei auferretur ab aliis, Thalassionis eam ducis nobilis esse simulauit, cuius nomine fuit puellae tuta uirginitas. 652. EXTVLERAT secum exportauerat. MATRIS LEDAE MIRABILE DONUM uel quod ipsa filiae, uel quod ei Iuppiter dederat. 653. PRAETEREA SCEPTRUM ILIONE bene offert munera apta personis, sicut etiam Latino in septimo. ILIONE QUOD GESSERAT OLIM quia etiam feminae sceptro utebantur. 'gesserat' autem pro gestauerat, ut "hoc Priami gestamen erat". et quaeritur, utrum hoc sceptrum de Thracia, an de Troia sublatum. quidam Aeneae ab Iliona datum dicunt. sed quamuis apta nupturae reginae sint munera, tamen futurorum malorum continere omen uidentur. 654. MAXIMA NATARUM PRIAMI quia ante etiam feminae regnabant, praesertim primogenitae; unde est 'maxima'. haec autem uxor Polymestoris fuit, quae post captum Ilium eiecta a uiro manu sua interiit. MONILE ornamentum gutturis, quod et segmentum dicunt, ut Iuuenalis "segmenta et longos habitus", licet segmentatas uestes dicamus, ut ipse "et segmentatis dormisset paruula cunis". 655. BACATUM ornatum margaritis. dicimus autem et haec margarita et hoc margaritum et haec margaris, quod Graecum est, quo modo Nais. sane multi separant gemmam a margarita, ut Cicero "nullam gemmam aut margaritam", et gemmas uolunt dici diuersi coloris, margaritas uero albas; uel gemmas integras, margaritas pertusas. DVPLICEM aut latam, ut "duplici aptantur dentalia dorso", item at "duplex agitur per lumbos spina": aut certe re uera duplicem gemmis et auro. sane inmiscet Romanam consuetudinem; coronis enim feminae utebantur. 656. HAEC CELERANS celeriter facere cupiens. 657. AT CYTHEREA ab insula quae numero tantum plurali dicitur, ut "sunt alta Cythera". NOVAS ARTES ars ton meson est, unde sine epitheto male ponitur. ueteres autem artes pro dolis ponebant, ut Terentius in heauton timorumeno "offendi quendam ibi militem eius noctem orantem: haec arte tractabat uirum", item in Phormione "artificem probum"; nam et Graeci g-dolos g-technas dicunt, ut in secundo "periurique arte Sinonis". 658. FACIEM MUTATUS nota figura est. quod autem addidit 'et ora', perissologia est. 659. FURENTEM INCENDAT REGINAM incendat et furere faciat, ut "animumque labantem inpulit". INPLICET proprie ait; inpliciti enim morbo dicuntur; nam et amor morbus. [1,660] 661. DOMUM TIMET AMBIGVAM in qua habitat mutabilis femina, ut "uarium et mutabile semper femina", item Iuno in quarto "suspectas habuisse domos Carthaginis altae". AMBIGVAM modo incertam. alias 'ambiguam' pro gemina duplicique accipitur, ut "agnouit prolem ambiguam". BILINGVES fallaces; nec enim ad linguam rettulit, sed ad mentem. 662. ATROX IVNO quantum ad Venerem pertinet saeua, non quod ita de ea poeta iudicet. ET SUB NOCTEM CURA RECURSAT circa noctem. et sciendum quia, cum tempus significatur, sub praepositio accusatiuo cohaeret, ut "aut ubi sub lucem densa inter nubila sese diuersi rumpunt radii". et bene 'sub noctem cura recursat', quia uehementiores curae uel circa noctem uel per noctem sunt. 'recursat' autem recurrit et reuertitur; quasi semper in mentem uenit. 663. ALIGERUM compositum a poeta nomen. ERGO HIS ALIGERUM DICTIS ADFATVR AMOREM Latini deum ipsum 'Cupidinem' uocant, hoc quod facit 'amorem'. sed hic imitatus est Graecos, qui uno nomine utrumque significant; nam Amorem dixit deum: sed discreuit epitheto. sane numen hoc ratione non caret. nam quia turpitudinis est stulta cupiditas, puer pingitur, ut "inter quas curam Clymene narrabat inanem", id est amorem, item quia inperfectus est in amantibus sermo, sicut in puero, ut "incipit effari mediaque in uoce resistit". alatus autem ideo est, quia amantibus nec leuius aliquid nec mutabilius inuenitur, ut in ipsa probatur Didone; nam de eius interitu cogitat, cuius paulo ante amore deperibat, ut "non potui abreptum diuellere corpus". sagittas uero ideo gestare dicitur, quia et ipsae incertae uelocesque sunt. et haec ratio paene in omnibus aliis numinibus pro potestatum qualitate formatur. 664. NATE MEAE VIRES aut quia Veneria uoluptas exerceri sine amore non potest, aut secundum Simoniden qui dicit, Cupidinem ex Venere tantum esse progenitum: quamquam alii dicant ex ipsa et Marte, alii ex ipsa et Vulcano, alii uero Chai et primae rerum naturae eum esse filium uelint. sane et hic persuasoriam agit, sicut superius, ubi Iuno ad Aeolum loquitur "Aeole, namque tibi". sed ibi quia dea cum homine loquebatur, principio opus non fuit, hic uero principio usus est, quia dea cum deo loquitur ad beniuolentiam comparandam. 'nate' ab indulgentissimo nomine: causa amoris 'mea magna potentia': quid possit facere 'qui tela typhoea temnis': pro quo 'frater ut Aeneas pelago tuus': contra quem 'odiis Iunonis iniquae': nam quod dicit 'frater tuus', non 'filius meus', ostendit etiam ei profuturum qui rogatur; nam ex eo genere est illud 'et nostro doluisti saepe dolore'. sequitur causa 'hunc Phoenissa tenet Dido': timor ipsius 'et uereor quo se Iunonia uertant hospitia': rem ipsam 'quocirca capere ante dolis': modus 'qua facere id possis': quamdiu 'noctem non amplius unam': an difficile sit 'et notos pueri puer indue uultus': quomodo 'ut cum te gremio accipiet laetissima Dido': subito amabit 'occultum inspires ignem fallasque ueneno': nihil promisit; quid enim promitteret deo? SOLUS, NATE qui Iouis contemnis fulmina, quae diis ceteris solent esse terrori. 665. PATRIS SUMMI nunc quidem de Ioue proprie dixit. sciendum tamen pro qualitate rerum uel personarum summum deum dici uel patrem; nam unusquisque eum summum putat esse quem colit, ut "summe deum sancti custos Soractis Apollo". TYPHOEA multi 'Typhoia' legunt, ut cerialia et cerealea. 'Typhoea' autem dixit non quibus Typhoeus usus est, sed quibus Iuppiter in Typhoeum: a spoliis id est uirtute et uictoria epitheton posuit, ut Scipio Africanus et Metellus Creticus. TEMNIS aphaeresis est pro contemnis. hac autem laude hoc agit, facile eum posse Iunonem contemnere qui contemnit et Iouem. 666. AD TE CONFVGIO personarum ratio facit laudis augmentum. TUA NUMINA possibilitatem. et notandum unum deum plura habere numina, ut supra diximus de Iunone. 667. FRATER UT AENEAS conciliatio a qualitate personae. 'ut' autem est quemadmodum, quod in pronuntiatione extenditur, quando temporis non est. 668. IACTETVRQUE uacat 'que'. ODIIS IVNONIS INIQUAE iusta causa petitionis ostenditur. 'odium' autem 'o' in nomine breue est, in uerbo longum, ut 'odi', quemadmodum 'liquor' 'li' breuis est, 'liquitur' longa. 669. NOTA TIBI Graeca figura est, ut Terentius "mira uero militi quae placeant". NOSTRO DOLVISTI SAEPE DOLORE 'nostro' aut eo quo et ego, aut 'doluisti' ideo quia me dolentem uidisti, ut 'dolea illa re'. [1,670] 670. PHOENISSA de Phoenice. TENET moratur. BLANDIS VOCIBUS ideo dixit 'blandis', ut ostenderet Didonem facile amore incendi posse, quae ante iam blanda est, quam amat. 671. QUO SE IVNONIA VERTANT HOSPITIA 'quo' in quam partem. 'Iunonia' autem 'hospitia' Carthaginem dicit, ubi habitabat Iuno, ut "hic illius arma": aut certe hoc ipsum uereor, quod Aeneae Carthago in hospitium patuit, ut est "timeo Danaos et dona ferentes". 672. HAVD TANTO CESSABIT CARDINE RERUM aut g-deiktikos dixit, ne in tantum quidem, hoc est breui occasione cessabit; aut simpliciter intellegendum est, non poterit in tanta rerum opportunitate cessare, ut sit de prouerbio tractum, quo dicitur 'res in cardine est', hoc est in articulo. quidam sic intellegunt: cum in incerto statutae res sunt, in cardine esse dicuntur, et translationem uerbi a ianua tractam uolunt, quae motu cardinis hac atque illac inpelli potest. 673. QUOCIRCA quapropter. MEDITOR mente pertracto. 674. NE QUO SE NUMINE MUTET 'quo' uel uacat, uel pronomen est. et bene supprimit nomen Iunonis, ne eius frequenti commemoratione Cupidinem terreat; magis enim uult eum intellegere, quam audire Iunonem. aut certe aduerbium est, ut sit, timeo ne se numine Dido aliquam commutet in partem. 675. MECUM id est cum officio Venerio, nec potest intellegi 'quemadmodum ego'; aliter enim a matre Aeneas amatur, aliter a Didone. MECUM per meos amores, id est me adnitente. 676. QUA id est quomodo. ACCIPE audi, ut "accipe nunc Danaum insidias", ut contra 'da' dic; ut "da, non indebita posco" et "da Tityre nobis". MENTEM dispositionem, consilium. 677. ACCITU euocatione. et est quartae declinationis. 678. URBEM SIDONIAM quam tenent Sidonii. MEA MAXIMA CURA et Aeneas cura est, sed Ascanius maxima, "cui regnum Italiae Romanaque tellus debentur": et ubique Ascanius maxima cura Veneris introducitur, ut "Veneris iustissima cura", item "hunc tegere et dirae ualeam subducere pugnae". 679. DONA RESTANTIA quae restiterunt, quae superfuerunt. et ante pelagus posuit, cum post Troiae euersionem nauigauerit Aeneas. 680. SOPITUM SOMNO unum quidem est sopor et somnus, sed modo 'sopitum' inrigatum intellegimus. CYTHERA sicut supra dictum est genere neutro pluraliter, ut alibi "sunt alta Cythera". [1,680] 681. IDALIUM Cypri nemus est, in quo oppidum breue, ut paulo post "Idaliae lucos", item "Idaliumque nemus". SACRATA SEDE uel templi uel oppidi. 682. NE QUA 'qua' uacat, ut frequenter diximus. MEDIUS inportunus, incongruus. 683. TU FACIEM ILLIUS 'faciem' pro uultu posuit. nullus enim faciem alterius potest accipere, sed uultum, qui pro mentis qualitate formatur: unde infra est 'et notos pueri puer indue uultus'. TU FACIEM ILLIUS quod difficile numini non est, ut in faciem mutetur alterius. sane 'illius' in Georgicis corripuit, ut "illius inmensae". NOCTEM NON AMPLIUS UNAM ut supra diximus artis poeticae est non omnia dicere: unde nunc praemisit 'noctem unam'; nec enim dicturus est aut abscessum Cupidinis aut aduentum Ascanii. 684. PUERI PUER argumentum a facili. LAETISSIMA DIDO non est epitheton perpetuum, id est cum laeta esse coeperit. 686. REGALES INTER MENSAS epulas intemperantes, in quibus castitas rara est et facilis amoris occasio: unde est "sine Cerere et Libero friget Venus". LATICEMQUE LYAEUM latex proprie aqua est fontium ab eo quod intra terrae uenas lateat, sed et uinum latet intra uuam, unde nunc dixit laticem. 'Lyaeum' autem pro 'Lyaeium' dixit, figurate ponens principalitatem pro deriuatione. 688. OCCVLTUM INSPIRES IGNEM definitio amoris est ignis occultus. VENENO uenenum dictum ab eo quod per uenas eat. ideo post ait "longumque bibebat amorem". 689. PARET AMOR DICTIS ut supra pro Cupidine amorem ponit. sane notandum, quod interdum ubi inducit minorem festinantem parere, maiori respondentem eum non facit, ut hoc loco Cupidinem, ut in quarto "ille patris magni parere parabat imperio", et in septimo "exin Gorgoneis Alecto infecta uenenis". [1,690] 690. ET ALAS EXVIT laus ingens Ascanii per transitum, siquidem Cupido alis tantum depositis Ascanius fuit. 691. PLACIDAM PER MEMBRA QUIETEM aut epitheton est quietis, aut ideo 'placidam' dixit, quia est quies, quae potest etiam somniorum terrore turbari. 692. INRIGAT infundit: proprie quia et somnus sic pingitur quasi cornu infundat. FOTUM sublatum, complexum. 693. AMARACUS hic puer regius unguentarius fuit, qui casu lapsus dum ferret unguenta, maiorem ex unguentorum confusione odorem creauit: unde optima unguenta amaracina dicuntur. hic postea in herbam sampsucum uersus est, quam nunc etiam amaracum dicunt. 695. IAMQUE IBAT cum uix Venus ista dixisset. sane neque festinantibus personis neque minoribus est respondendi facultas, ut hoc loco Cupidini, Mercurio supra, item in quarto, ut in septimo Furiae. 697. CUM VENIT aut pro 'cum ueniret', aut ut 'cum' sit aduerbium temporis pro dum; nec enim potest coniunctiui modi particula iungi indicatiuo. sane sciendum, malo errore 'cum' et 'dum' a Romanis esse confusa. AVLAEIS uelis pictis, quae ideo aulaea dicta sunt, quod primum in aula Attali regis Asiae, qui populum Romanum scripsit heredem, inuenta sunt. ideo autem etiam in domibus tendebantur aulaea, ut imitatio tentoriorum fieret, sub quibus bellantes semper habitauere maiores: unde et in thalamis hoc fieri hodieque conspicimus. Varro tamen dicit uela solere suspendi ad excipiendum puluerem, quia usus camerae ignorabatur: unde Horatius "interea suspensa grauis aulaea ruinas in patinam fecere, trahentia pulueris atri, quantum non Aquilo Campanis excitat oris". sciendum sane omnia Graeca nomina in e exeuntia, cum deriuationem faciunt, e in ae diphthongon conuertere, ut aule aulaea, g-Ideh Idaea, g-Aitneh Aetnaea. SUPERBIS nobilibus, ut "ceciditque superbum Ilium". 698. AVREA si 'Dido aurea', pulchram significat, et est nominatiuus, si 'sponda aurea', septimus quidem est, sed synizesis fit, et spondeus est. SPONDA antiqui stibadia non habebant, sed stratis tribus lectis epulabantur, unde et triclinium sterni dicitur. sic Cicero "sterni triclinia, et in foro sterni iubebat". unde apparet errare eos, qui triclinium dicunt ipsam basilicam uel cenationem. MEDIAMQUE LOCAVIT ipse enim apud maiores domini fuerat locus, ut aperte Sallustius docet "igitur discubuere: Sertorius inferior in medio, super eum L- Fabius Hispaniensis senator ex proscriptis; in summo Antonius, et infra scriba Sertorii Versius; et alter scriba Maecenas in imo, medius inter Tarquinium et dominum Perpernam". LOCAVIT collocauit. 699. IAM PATER AENEAS religiosus, quia pater proprie omnium deorum epitheton est, ut ubique ostendit Vergilius. [1,700] 700. OSTRO pro purpura posuit, unde tingitur purpura. 701. DANT MANIBUS FAMVLI LYMPHAS humilis character, qui ischnos dicitur; uilia enim describuntur. CEREREMQUE CANISTRIS hic panem, alibi triticum, ut "tum Cererem corruptam undis". EXPEDIUNT proferunt. TONSISQUE FERUNT MANTELIA VILLIS 'tonsis uillis' uel minutis uel conpositis, ut "tonsa coma, pressa corona est"; constat enim maiores mappas habuisse uillosas, quibus etiam in sacris utebantur, sicut in georgicis "manibus liquidos dant ordine fontis germanae, tonsisque ferunt mantelia uillis"; de supplicaturis enim hoc dixit. 'mantelia' uero a manibus tergendis dicta, et est nominatiuus mantele, quo modo torale. quod autem legimus "ne turpe toral", apocope est. 703. QUINQUAGINTA hoc est multae. ORDINE LONGO id est dispositione, secundum Tullium, qui in oeconomicis dicit, quid ubi ponendum sit; nec enim debent uniuersa confundi. CURA PENUM STRVERE inter penum et cellarium hoc interest, quod cellarium est paucorum dierum, unde et in cellam dicitur imperatum frumentum, penus uero temporis longi. sane dicimus et hic et haec et hoc penus, sed a masculino et a feminino genere quarta est declinatio, a neutro tertia, quo modo pecus pecoris. unde Horatius "portet frumenta penusque", masculino uero genere Plautus "nisi mihi annuus penus datur", feminino Lucilius posuit, ut "uxori legata penus". quartae autem declinationis esse Persius docet, ut in "locuplete penu defensis pinguibus Umbris". 704. STRVERE ordinare, conponere, unde et structores dicuntur ferculorum conpositores. ET FLAMMIS ADOLERE PENATES colere. sed adolere proprie est augere. in sacris autem kat' euphemismon adolere per bonum omen dicitur; nam in aris non adolentur aliqua, sed cremantur et consumuntur. ET FLAMMIS ADOLERE PENATES quia ueteres in focis sacrificabant, ut ipse alibi "hortor amare focos". 705. TOTIDEMQUE PARES AETATE MINISTRI non numerus habet admirationem, sed aetatis aequalitas. 706. QUI DAPIBUS MENSAS ONERENT dapes regum sunt, epulae priuatorum. 'onerent' autem potest et ad abundantiam retulisse et de ueterum more dixisse, quibus cum accubuissent omnis cena semel adponebatur. et quidam uolunt hoc secundum ueterem caerimoniarum ritum aduerti debere, quod flamini Diali mensa inanis non anteponebatur; nam cum dicit 'qui dapibus mensas onerent et pocula ponant', et alibi "et uina reponite mensis", quid aliud ostendit, quam mensam uacuam non antepositam Aeneae, quem ubique omnia sacerdotia inducit habuisse? ET POCULA PONANT secundum antiquum locutus est morem, quia ueteribus non in manus dabantur pocula, sed mensis adponebantur, ut hodieque apud plures pocula in canistris argenteis adponuntur, quae canistra siccaria dicuntur. 708. TORIS PICTIS pro in toris pictis. et torus dictus est, quod ueteres super herbam tortam uel sedebant uel discumbebant, ut "proximus ut uiridante toro consederat herbae". IVSSI DISCVMBERE bene 'iussi' de regiis satellitibus dixit, qui utique subiecti habebantur imperio, nec tamquam hospites fuerant inuitati. discumbere autem iuxta consuetudinem suorum temporum dixit, quia olim sedentes uescebantur, ut ipse alibi "gramineoque uiros locat ipse sedili" et "perpetuis soliti patres considere mensis". 709. MIRANTVR DONA AENEAE, MIRANTVR IVLUM hoc ad Tyrios rettulit. MIRANTVR IVLUM quem putabant Iulum. [1,710] 710. FLAGRANTISQUE DEI VVLTUS hoc ad poetam refertur. FLAGRANTIS ardentis diuinitate. SIMVLATAQUE VERBA conposita in Ascanii similitudinem. et hoc ex persona poetae accipiendum 712. PRAECIPVE INFELIX propter casum futurum, ut probant sequentia 'pesti deuota futurae'. ideo ergo infelix. 'pesti' autem amori uel malo. 'deuota' uero de oratione Augusti translata locutio, quam habuit in laudatione funeris Marcelli, cum diceret, illum inmaturae morti deuotum fuisse. 713. EXPLERI MENTEM NEQUIT Graeca figura est. TUENDO dum intuetur. et omnis gerundi modus tam ab agentis quam a patientis significatione similiter profertur, ut "cantando tu illum", id est dum cantas, et "frigidus in pratis cantando rumpitur anguis", id est dum ei cantatur. 714. ILLE UBI postquam, ut Horatius "nos ubi decidimus", hoc est postquam; nam si loci esset, 'quo' diceret. ergo 'ubi' interdum aduerbium loci est, interdum temporis. 716. ET MAGNUM arduum; difficile est enim imitari uerum filii adfectum. FALSI IMPLEVIT GENITORIS AMOREM non ueri, uel pro eo qui fallebatur, ut sit, impleuit amorem eius quem decipiebat simulando eum esse patrem suum, et est magis absolutum participium; nam illic nomen est "falsi Simoentis ad undam". 717. REGINAM PETIT non simpliciter dixit 'petit'; nam petere est proprie insidiari. 718. GREMIO FOVET sustinet, ut "et fotum gremio". 719. INSIDAT in sinu sedeat, legitur tamen et 'insideat', id est ut quidam uolunt insidias faciat. AT MEMOR ILLE MATRIS hoc est praeceptorum matris. [1,720] 720. ACIDALIAE Acidalia Venus dicitur uel quia inicit curas, quas Graeci g-akidas dicunt, uel certe a fonte Acidalio qui est in Orchomeno Boeotiae ciuitate, in quo se Gratiae lauant, quas Veneri esse constat sacratas; ipsius enim et Liberi filiae sunt: nec immerito; gratiae enim per horum fere numinum munera conciliantur. ideo autem nudae sunt, quod gratiae sine fuco esse debent, ideo conexae, quia insolubiles esse gratias decet: Horatius "segnesque nodum soluere Gratiae". quod uero una auersa pingitur, duae nos respicientes, haec ratio est, quia profecta a nobis gratia duplex solet reuerti, unde est supra "nec te certasse priorem paeniteat". sane Veneri multa nomina pro locis uel causis dicuntur inposita. nam Venerem uocari quidam propter promptam ueniam dicunt. alii "Suadam" appellant, quod ipsa conciliatio Suada sit. dicitur etiam "Obsequens VenusV, quam Fabius Gurges post peractum bellum Samniticum ideo hoc nomine consecrauit, quod sibi fuerit obsecuta: hanc Itali "Postuotam" dicunt. dicta est etiam "Equestris Venus", dicta et "Cloacina", quia ueteres cloare purgare dixerunt. dicitur et "Myrica" et "Myrtea" et "Purpurissa". est et "Erycina", quam Aeneas secum aduexit. dicitur et "Salacia", quae proprie meretricum dea appellata est a ueteribus, et "Lubentina", quae lubentiam mentibus nouam praestat, quamuis alii hanc "Lubiam" dicant, quod eo numine consilia in medullas labantur. alii "Mimnerniam" uel "Meminiam" dicunt, quod meminerit omnium. est et "Verticordia", est et "Militaris VenusV, est et "Limnesia" quae portubus praeest. ipsa et "Victrix" et "Genetrix" ex Caesaris somnio sacrata. est et "Venus Calua" ob hanc causam, quod cum Galli Capitolium obsiderent et deessent funes Romanis ad tormenta facienda, prima Domitia crinem suum, post ceterae matronae imitatae eam exsecuerunt, unde facta tormenta, et post bellum statua Veneri hoc nomine collocata est, licet alii Caluam Venerem quasi puram tradant, alii Caluam, quod corda amantum caluiat, id est fallat atque eludat. quidam dicunt porrigine olim capillos cecidisse feminis et Ancum regem suae uxori statuam caluam posuisse, quod constitit piaculo; nam post omnibus feminis capilli renati sunt, unde institutum, ut Calua Venus coleretur. apud Cyprios Venus in modum umbilici, uel ut quidam uolunt, metae colitur. apud Ephesios "Venerem Automatam" dixerunt, uel "Epidaetiam". ratio autem horum nominum talis est. Meliboea et Alexis amore se mutuo dilexerunt et iuramento se adstrinxerunt, ut cum tempus nuptiarum uenisset sibimet iungerentur: sed cum uirginem parentes sui alii despondissent et hoc Alexis uidisset, spontaneum subiit exilium. uirgo autem ipso nuptiarum die semet de tecto praecipitauit: quae cum inlaesa decidisset, in fugam conuersa peruenit ad litus ibique scapham ascendit, ex qua sponte funes soluti esse dicuntur. uoluntate itaque deorum peruecta est ubi amator morabatur: quam cum ille parans cum sodalibus conuiuium suscepisset, pro ipso rei euentu templum constituit. quod ergo sponte fuissent ⟨funes⟩ soluti, Automatae Veneri nomen sacrauit, quodque cum epulas pararet uirgo ei aquis fuisset aduecta, Epidaetiae sacrauit. ABOLERE SICHAEUM INCIPIT ordo naturalis. prius enim est auellere inhaerentia, et post noua inferre. sic Terentius "ut metum in quo nunc est adimam atque expleam animum gaudio". 721. VIVO AMORE aut uiui hominis, aut certe uehementi. PRAEVERTERE praeoccupare: propter Iunonem sine dubio. 722. RESIDES pigros, ad amandum inertes; iurauerat enim nulli se esse nupturam. resides sane milites otiosi et pigri dicuntur, ut "residesque mouebit Tullus in arma uiros". unde contra instantes dicimus industrios. 723. QUIES EPVLIS propter regalem affluentiam. contra supra ait "postquam exempta fames". MENSAEQUE REMOTAE licet sub extranea persona, Romanorum tamen exsequitur morem, apud quos duae mensae erant: una epularum, altera poculorum. 724. CRATERAS Graecum est ab eo quod est 'hic crater'; nam Latine haec cratera dicitur, unde Persius "si tibi crateras argenti incusaque pingui auro dona feram". ET VINA CORONANT 'uina' pro poculis posuit, et est tropus synecdoche, ut Cererem dicimus pro frumento. sic Plautus "uinum precemur; nam hic deus praesens adest". 'coronant' autem est aut inplent usque ad marginem, aut quia antiqui coronabant pocula, et sic libabant: unde est "magnum cratera corona induit, inpleuitque mero". 725. IT STREPITUS TECTIS id est ad tecta, ut "it clamor caelo". legitur autem et 'fit strepitus tectis'. 726. ATRIA ut supra diximus, tangit Romanam historiam; nam ut ait Cato et in atrio et duobus ferculis epulabantur antiqui: unde ait Iuuenalis "quis fercula septem secreto cenauit auus?" ibi etiam pecunias habebant: unde etiam qui honoratiores erant liminum custodes adhibebantur, ut "qui Dardanio Anchisae armiger ante fuit, fidusque ad limina custos". ibi et culina erat: unde et atrium dictum est; atrum enim erat ex fumo. alii dicunt Atriam Etruriae ciuitatem fuisse, quae domos amplis uestibulis habebat: quae cum Romani imitarentur atria appellauerunt. alii atria magnas aedes et capacissimas dictas tradunt, unde atria Licinia et atrium Libertatis. LYCHNI Graeco sermone usus est, ne uile aliquid introferret. a lychno autem lucerna dicta est, unde et breuis est 'lu', ut Iuuenalis "dispositae pinguem nebulam uomuere lucernae". Horatius "ungor oliuo, non quo furatis inmundus Natta lucernis". si enim a luce diceretur, non staret uersus. LAQUEARIBUS principaliter lacus dicitur, ut Lucilius "resultant aedesque lacusque"; diminutio lacunar facit, ut Horatius "nec mea renidet in domo lacunar"; inde fit alia diminutio lacunarium et per antistoichon laquearium. legitur et lacuaribus. Cicero Tusculanarum "tectis caelatis lacuatis". 727. NOCTEM VINCUNT luminis est exaggeratio. FUNALIA 'funalia' sunt quae intra ceram sunt, dicta a funibus, quos ante usum papyri cera circumdatos habuere maiores: unde et funera dicuntur, quod funes incensos mortuis praeferebant. alii funalia appellarunt quod in cicendula lucet, quos Graeci g-pursous uocant: Varro de uita P- R- "facibus aut candela simplici ;aut ex eo funiculo facto, earum uestigia quod ubi ea figebant appellarunt funalia". non nulli apud ueteres candelabra dicta tradunt quae in capitibus uncinos haberent, quibus affigi solebant uel candelae uel funes pice delibuti: quae interdum erant minora, ut gestari manu et praeferri magistratibus a cena remeantibus possent. 728. HIC tunc; est ergo aduerbium temporis. 729. QUAM BELUS primus rex Assyriorum, ut supra diximus, quos constat Saturnum, quem et Solem dicunt, Iunonemque coluisse, quae numina etiam apud Afros postea culta sunt. unde et lingua Punica Bal deus dicitur. apud Assyrios autem Bel dicitur quadam sacrorum ratione et Saturnus et Sol. alii hunc Belum Saturni temporibus regnasse eiusdemque dei hospitem fuisse tradunt. [1,730] 730. TUM FACTA SILENTIA TECTIS mos erat apud ueteres, ut lumine incenso silentium praeberetur, ut optatiuam sibi laudem loquendo nullus auerteret. apud Romanos etiam cena edita sublatisque mensis primis silentium fieri solebat, quoad ea quae de cena libata fuerant ad focum ferrentur et in ignem darentur, ac puer deos propitios nuntiasset, ut diis honor haberetur tacendo que nos cum intercessit inter cenandum, Graeci quoque g-theohn g-parousian dicunt. 731. HOSPITIBUS NAM TE DARE IVRA LOQUVNTVR scilicet exemplo Lycaonis, qui cum hospites susceptos hospitio necaret, a suscepto Ioue, postquam ei epulas humanas adposuit, uersus in lupum ostendit hospitii iura non esse uiolanda. 732. TYRIISQUE DIEM atqui nox erat, sed per 'diem' accipimus et noctem. et quidam uolunt masculini generis 'diem' bonum significare, feminini malum. TROIAQUE PROFECTIS bene noluit 'profugis' dicere. 733. ESSE VELIS secundum Etruscam disciplinam locutus est; sic enim dicunt 'uolens propitiusque sis'. 734. ADSIT LAETITIAE BACCHUS DATOR alii 'adsis' legunt, secundum quos 'Bacchus' aut antiptosis est, aut antiquus uocatiuus, ut "socer arma Latinus habeto". DATOR bene autem addidit 'dator laetitiae', quia est et dator furoris. ET BONA IVNO aut propitia, id est non irata Troianis, ut "sis bonus o felixque tuis", aut magis 'bona' caelestis; est enim et inferna, ut "Iunoni infernae dictus sacer". aut, sicut supra dictum est, chreste, quod est bona, quam inter penates Troiani habuisse dicuntur. 735. COETUM modo conuiuium; et bono uerbo ad dignitatem duorum in uno populorum usus est. 736. LATICUM LIBAVIT HONOREM more sacrorum: et tangit ritum Romanorum, qui panicias sacratasque mensas habebant, in quas libabant, ut est "heus etiam mensas consumimus, inquit Iulus". LATICUM LIBAVIT HONOREM diis enim hospitalibus et Ioui in mensam libabatur. 737. LIBATO delibato. SUMMO TENUS usque ad labra. ATTIGIT ORE et uerecundiam reginae ostendit, et morem Romanum. nam apud maiores nostros feminae non utebantur uino, nisi sacrorum causa certis diebus. denique femina quae sub Romulo uinum bibit occisa est a marito, Mecennius absolutus, id enim nomen marito. sic Granius Licinianus cenae suae. 738. TUM BITIAE per transitum Poenorum ducum nomina introducit. nam Bitias classis Punicae fuit praefectus, ut docet Liuius, Iopas uero rex Afrorum, unus de procis Didonis, ut Punica testatur historia. seruauit autem to prepon: quare non Aeneae dedit, ne aut contumeliosum uideretur aut petulans. INCREPITANS inclamans, ut "aestatem increpitans seram", aut certe arguens familiariter segnitiem tarde accipientis, cum esset auidus in bibendo; nam sequitur 'ille inpiger'. melius tamen accipimus clara uoce hortatum, ut Plautus "neque ego ad mensam publicas res clamo, neque leges crepo" et Horatius "quis post uina grauem militiam aut pauperiem crepet?" HAVSIT modo accepit, nec possumus intellegere bibit, cum hoc sequatur 'et pleno se proluit auro'. alibi uidit, ut "hausit caelum mentemque recepit", alibi audiuit, ut "uocemque his auribus hausi", alibi uulnerat, ut "latus haurit apertum". et multa alia pro loco significat. 739. PROLVIT bibendo profudit. [1,740] 740. POST ALII PROCERES ergo et Bitias unus est de proceribus; nam exoche sine similitudine numquam fit. sane 'proceres' de his est quae nominatiuum in usu non habent, ut supra "et uictor dicione tenebat". nam nec hoc in usu habet nominatiuum, licet in conpositione dicamus condicio. proceres autem ideo secundum Varronem principes ciuitatis dicuntur, quia eminent in ea, sicut in aedificiis mutuli quidam, hoc est capita trabium, quae proceres nominantur. CRINITUS IOPAS aut puerum intellege, aut imitabatur Apollinis formam, cuius fuerat etiam artis imitator. 741. DOCVIT QUAE MAXIMUS ATLAS 'quae' legendum est non 'quem'; nec enim istum docere potuit, qui Didonis erat temporibus, sed docuit Herculem: unde et dicitur ab Atlante caelum sustinuisse susceptum propter caeli scientiam traditam. constat enim Herculem fuisse philosophum, et ⟨haec⟩ est ratio, cur illa omnia monstra uidicit Nilum Melonem uocari, Atlantem uero Telamonem. DOCVIT QUAE MAXIMUS ATLAS id est quae ipse scit, quae ipse modulatus est - - hic Atlas Iapeti filius in Africa natus dicitur. hic quod annum in tempora diuiserit et primus stellarum cursus uel circulorum uel siderum transitus naturasque descripserit, caelum dictus est sustinere. qui nepotem suum Mercurium et Herculem docuisse dicitur. 742. HIC CANIT bene philosophica introducitur cantilena in conuiuio reginae adhuc castae: contra inter nymphas, ubi solae feminae erant, ait "Vulcani Martisque dolos et dulcia furta". ERRANTEM LUNAM quia g-helikoeidehs est, id est obliquo incedit cursu, non recto, ut Sol: scilicet ne incidat in centrum terrae et frequenter patiatur eclipsin; uicinus enim est eius circulus terrae. SOLISQUE LABORES 'canit' per omnia intellegimus. planetae septem sunt, Saturnus Iuppiter Mars Sol Venus Mercurius Luna. sed quinque et contra mundum feruntur, et cum mundo quando retrogradi sunt; Sol uero et Luna semper contra mundum. ideo ergo dixit 'Solis labores': laborat enim nitens contra uenientis sphaerae uolubilitatem. nec nos debet Homerus mouere, qui ait g-hehlion g-akamanta; non enim eum dixit non laborare, sed laborem non sentire. LUNAM SOLISQUE LABORES amat sane ubique Solem et Lunam iungere. 743. UNDE HOMINUM GENUS si fabulam respicis, a Prometheo intellege, uel a Deucalione et Pyrrha; si autem ueritatem requiris, igni, alii de atomis, alii de quattuor elementis. PECVDES pro omnibus posuit. UNDE IMBER scilicet de nubibus, quae secundum Lucretium de terrae anhelitu nascuntur, qui nebulas creat: quae cum altius fuerint eleuatae, aut solis calore resolutae aut ui uentorum conpressae mittunt leues pluuias uel exprimunt concitatiores. ET IGNES scilicet ex nubium conlisione. nam omnium rerum conlisio ignem creat, ut in lapidibus cernimus, uel attritu rotarum, uel in siluis arborum. 744. ARCTVRUM stella est post caudam maioris ursae, posita in signo bootae, unde arcturus dicta est, quasi g-arktou g-oura. hanc quidam agere arcton dicunt, quia arceram ueteres uehiculum uocabant. haec autem ut fabulae loquuntur Callisto fuit, comes Dianae, quam Iuppiter mutatus in Dianam stuprauit, ex qua natus est filius nomine Arcas. cetera in libro I. georgicorum plenius narrata sunt. PLUVIASQUE HYADAS hyades stellae sunt in fronte tauri, quae quotiens nascuntur pluuias creant: unde et Graece g-huades dictae sunt g-apo g-tou g-huein, Latine suculae a suco. sic ergo ait 'pluuiasque hyades', ut "Plemyrium undosum". alii dicunt hyadas dictas uel ab y littera uel g-apo g-tou g-huos, id est sue, in cuius formatae sunt faciem: nam ideo eas quidam suculas, sues scilicet, dici tradunt. has quidam uergilias dicunt, quod uere florido oriantur. hae autem fuerunt ut alii dicunt, Atlantis filiae, ut alii Liberi nutrices, quae se in pelagus furore praecipitauerunt. alii Erechthei filias pro patria se morti obtulisse aiunt, quas Pliadas uocant, quod Pleiones filiae esse dicantur. quidam hyadas ab Hyante fratre, quem inuentum extinctum usque ad mortem doluerunt, dictas putant. GEMINOSQUE TRIONES id est septemtriones, id est Helicen et Cynosuram; non enim semper de duobus dicunt geminos, sed de pluribus. et proprie triones sunt boues aratorii, qui terram terunt. non ergo incongrue dixit 'triones', quia septemtriones plaustra a nonnullis dicuntur. 745. QUID quam ob causam 'properent se tinguere soles hiberni'. ratio hoc facit hemisphaerii, quia hieme breuiore sol utitur circulo. TINGVERE demergere. SOLES uero pro diebus posuit, ut "tris adeo incertos caeca caligine soles erramus". 746. VEL QUAE TARDIS MORA NOCTIBUS OBSTET id est aestiuis, tarde uenientibus; 'uel' enim disiunctiua est coniunctio, nec patitur bis eandem rem dici: ergo hoc dicit, quae causa est longorum dierum. sed et hic ratio hemisphaerii est. TARDIS non longis. 747. INGEMINANT PLAVSU TYRII TROESQUE SEQUVNTVR imitantur. et bono usus est ordine, ut prius plauderent ciues; nec enim aliter poterant audere peregrini, qui exspectabant, ut noscerent morem: unde supra et "uos o coetum Tyrii celebrate fauentes". 748. NEC NON ET VARIO arte poetica utitur, ut praemittat aliquid, quo sequens liber uideatur esse coniunctus: quod in omnibus seruat. 749. LONGUM hic permaturum, aut qui non erat nisi ipsius morte finiendus. BIBEBAT AMOREM adlusit ad conuiuium. sic Anacreon "erota pinon". [1,750] 750. SUPER PRIAMO de Priamo. nam eius praepositionis officio fungitur, pro qua ponitur, ut supra "et sub noctem cura recursat", id est circa noctem. et sciendum, quod cum tempus significatur, 'sub' praepositio accusatiuo haeret semper. ROGITANS scilicet quo modo sit uenditus rex; uel qui eum post decennale bellum exitus tulerit. 751. AVRORAE FILIUS Memnon. ideo autem dixit 'quibus ar- mis', quia Vulcaniis armis usus fuisse narratur. AVRORAE FILIUS ARMIS quia etiam ei fecerat arma Vulcanus. qui cum auxilium Troianis ferret, apud Troiam occisus est. hic in tanto amore apud suos socios fuit, ut post eius mortem cum eum nimium deflerent miseratione deorum in aues conuersi dicantur et quotannis uenire ad tumulum eius et ibi lamentatione et fletibus se dilacerare, donec aliquantae ibidem moriantur. 752. QUALES DIOMEDIS EQUI non debemus eos equos intellegere, quos Aeneae sustulit, nec enim congruit; sed de his interrogat, quos sustulit Rheso. 'quales' autem dixit, ac si diceret, anne sic feroces ut illi a quibus ducebant originem. Diomedes enim, rex Thracum, habuit equos qui humanis carnibus uescebantur. hos Hercules occiso crudeli tyranno abduxisse perhibetur: de quibus dicuntur supra memorati equi originem ducere. aut ideo 'quales', qui potuerint esse ita diuini, ut inter fatalia Troiana numerarentur; nam ideo et supra "ardentes" ait. 753. IMMO AGE uidit specialia cito posse finiri, et contulit se ad generalitatem. ET A PRIMA DIC HOSPES ORIGINE NOBIS id est a raptu Helenae: quod quidem Dido cupit, sed excusat Aeneas. et dicit ruinam se Troiae breuiter esse dicturum, habita ratione temporis, ut "suadentque cadentia sidera somnos". 754. INSIDIAS DANAUM hoc ad Troianorum fauorem, ne uideantur uirtute esse superati. et laudandum quod 'insidias' tantum dixerit, non et captum Ilium; nam et ipse Aeneas "accipe nunc Danaum insidias". CASVSQUE TUORUM ut euentu Troia corruerit, non fati necessitate. 755. ERRORESQUE TUOS et responsio hunc ordinem sequitur. nam primo dicit Troiae ruinam, post errores suos. SEPTIMA AESTAS per aestates annos intellege; nam sic ante olympiadas conputabant. septem autem annos esse Dido cognouit ex Teucro. {{liber |Ante= |AnteNomen= |Post=Liber II |PostNomen=In Vergilii Aeneidos librum secundum commentarius }} </div> {{finis}} r8uti558msi0rcger2vppmqxseqa9mi 265090 265081 2026-05-09T13:08:23Z Saumache 27923 Redirigens ad [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber I]] 265090 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber I]] hg8bvva5qm8wu217t7alvw8j5i736jh 1 23834 265037 73091 2026-05-09T12:14:39Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Disputatio:De Tranquillitate Animi]] ad [[Disputatio:De tranquillitate animi]] 73091 wikitext text/x-wiki http://www.studiaremeglio.it/Latino/10167.php gu6uxjm70a43r83kcv26gy5c4y1e6wd 1 23930 265043 73927 2026-05-09T12:15:17Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Disputatio:De Clementia]] ad [[Disputatio:De clementia]] 73927 wikitext text/x-wiki http://www.thelatinlibrary.com/sen/sen.clem.shtml 242rqf1ikkfv7yi88rjapxg3vmb3kdu 0 35505 265123 130830 2026-05-09T13:44:44Z Saumache 27923 265123 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Cornelius Nepos |OperaeTitulus= De viris illustribus |OperaeWikiPagina= De viris illustribus (Cornelius Nepos) |Annus= |SubTitulus= [[Liber de excellentibus ducibus exterarum gentium]] <br /> XVI. Pelopidas }} {{Liber |Ante = XVI. Epaminondas |AnteNomen = ../Epaminondas |Post = XVII. Agesilaus |PostNomen = ../Agesilaus }} ==I.== {{pn|I.1|1}}Pelopidas Thebanus, magis historicis quam vulgo notus. cuius de virtutibus dubito quem ad modum exponam, quod vereor, si res explicare incipiam, ne non vitam eius enarrare, sed historiam videar scribere, si tantummodo summas attigero, ne rudibus Graecarum litterarum minus dilucide appareat, quantus fuerit ille vir. itaque utrique rei occurram, quantum potuero, et medebor cum satietati tum ignorantiae lectorum. {{pn|I.2|2}}Phoebidas Lacedaemonius cum exercitum Olynthum duceret iterque per Thebas faceret, arcem oppidi, quae Cadmea nominatur, occupavit impulsu paucorum Thebanorum, qui adversariae factioni quo facilius resisterent, Laconum rebus studebant, idque suo privato, non publico fecit consilio. {{pn|I.3|3}}quo facto eum Lacedaemonii ab exercitu removerunt pecuniaque multarunt, neque eo magis arcem Thebanis reddiderunt, quod susceptis inimicitiis satius ducebant eos obsideri quam liberari. nam post Peloponnesium bellum Athenasque devictas cum Thebanis sibi rem esse existimabant et eos esse solos, qui adversus resistere auderent. {{pn|I.4|4}}hac mente amicis suis summas potestates dederant alteriusque factionis principes partim interfecerant, alios in exilium eiecerant: in quibus Pelopidas hic, de quo scribere exorsi sumus, pulsus patria carebat. ==II.== {{pn|II.1|1}}hi omnes fere Athenas se contulerant, non quo sequerentur otium, sed ut quemque ex proximo locum fors obtulisset, eo patriam recuperare niterentur. {{pn|II.2|2}}itaque cum tempus est visum rei gerendae, communiter cum iis, qui Thebis idem sentiebant, diem delegerunt ad inimicos opprimendos civitatemque liberandam eum, quo maximi magistratus simul consuerant epulari. {{pn|II.3|3}}magnae saepe res non ita magnis copiis sunt gestae, sed profecto numquam tam ab tenui initio tantae opes sunt profligatae. nam duodecim adulescentuli coierunt ex iis, qui exilio erant multati, cum omnino non essent amplius centum, qui tanto se offerrent periculo. qua paucitate percussa est Lacedaemoniorum potentia. {{pn|II.4|4}}hi enim non magis adversariorum factioni quam Spartanis eo tempore bellum intulerunt, qui principes erant totius Graeciae: quorum imperii maiestas, neque ita multo post, Leuctrica pugna ab hoc initio perculsa concidit. {{pn|II.5|5}}illi igitur duodecim, quorum dux erat Pelopidas, cum Athenis interdiu exissent, ut vesperascente caelo Thebas possent pervenire, cum canibus venaticis exierunt, retia ferentes, vestitu agresti, quo minore suspicione facerent iter. qui cum tempore ipso, quo studuerant, pervenissent, domum Charonis deverterunt, a quo et tempus et dies erat datus. ==III.== {{pn|III.1|1}}hoc loco libet interponere, etsi seiunctum ab re proposita est, nimia fiducia quantae calamitati soleat esse. nam magistratuum Thebanorum statim ad auris pervenit exules in urbem venisse. id illi vino epulisque dediti usque eo despexerunt, ut ne quaerere quidem de tanta re laborarint. {{pn|III.2|2}}accessit etiam, quod magis aperiret eorum dementiam. allata est enim epistula Athenis ab Archino uni ex his Archiae, qui tum maximum magistratum Thebis obtinebat, in qua omnia de profectione eorum perscripta erant. quae cum iam accubanti in convivio esset data, sicut erat signata, sub pulvinum subiciens «in crastinum» inquit «differo res severas». {{pn|III.3|3}}at illi omnes, cum iam nox processisset, vinolenti ab exulibus duce Pelopida sunt interfecti. quibus rebus confectis, vulgo ad arma libertatemque vocato, non solum qui in urbe erant, sed etiam undique ex agris concurrerunt, praesidium Lacedaemoniorum ex arce pepulerunt, patriam obsidione liberarunt, auctores Cadmeae occupandae partim occiderunt, partim in exilium eiecerunt. ==IV.== {{pn|IV.1|1}}hoc tam turbido tempore, sicut supra docuimus, Epaminondas, quoad cum civibus dimicatum est, domi quietus fuit. itaque haec liberatarum Thebarum propria laus est Pelopidae, ceterae fere communes cum Epaminonda. {{pn|IV.2|2}}namque Leuctrica pugna imperatore Epaminonda hic fuit dux delectae manus, quae prima phalangem prostravit Laconum. {{pn|IV.3|3}}omnibus praeterea periculis affuit - sicut, Spartam cum oppugnavit, alterum tenuit cornu -, quoque Messena celerius restitueretur, legatus in Persas est profectus. denique haec fuit altera persona Thebis, sed tamen secunda ita, ut proxima esset Epaminondae. ==V.== {{pn|V.1|1}}conflictatus autem est cum adversa fortuna. nam et initio, sicut ostendimus, exul patria caruit et, cum Thessaliam in potestatem Thebanorum cuperet redigere legationisque iure satis tectum se arbitraretur, quod apud omnes gentes sanctum esse consuesset, a tyranno Alexandro Pheraeo simul cum Ismenia comprehensus in vincla coniectus est. {{pn|V.2|2}}hunc Epaminondas recuperavit, bello persequens Alexandrum. post id factum numquam animo placari potuit in eum, a quo erat violatus. itaque persuasit Thebanis, ut subsidio Thessaliae proficiscerentur tyrannosque eius expellerent. {{pn|V.3|3}}cuius belli cum ei summa esset data eoque cum exercitu profectus esset, non dubitavit, simulac conspexit hostem, confligere. {{pn|V.4|4}}in quo proelio Alexandrum ut animadvertit, incensus ira equum in eum concitavit proculque digressus a suis coniectu telorum confossus concidit. atque hoc secunda victoria accidit: nam iam inclinatae erant tyrannorum copiae. {{pn|V.5|5}}quo facto omnes Thessaliae civitates interfectum Pelopidam coronis aureis et statuis aeneis liberosque eius multo agro donarunt. {{Liber |Ante = XVI. Epaminondas |AnteNomen = ../Epaminondas |Post = XVII. Agesilaus |PostNomen = ../Agesilaus }} e2widw31qay9b89eorjl8x1y6z7xh97 0 35506 265124 197127 2026-05-09T13:49:46Z Saumache 27923 265124 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Cornelius Nepos |OperaeTitulus= De viris illustribus |OperaeWikiPagina= De viris illustribus (Cornelius Nepos) |Annus= |SubTitulus= [[Liber de excellentibus ducibus exterarum gentium]] <br /> XVIII. Eumenes }} ==I.== {{pn|1.1|1}}Eumenes Cardianus. huius si virtuti par data esset fortuna, non ille quidem maior, sed multo illustrior atque etiam honoratior, quod magnos homines virtute metimur, non fortuna. {{pn|1.2|2}}nam cum aetas eius incidisset in ea tempora, quibus Macedones florerent, multum ei detraxit inter eos viventi, quod alienae erat civitatis, neque aliud huic defuit quam generosa stirps. {{pn|1.3|3}}etsi ille domestico summo genere erat, tamen Macedones eum sibi aliquando anteponi indigne ferebant, neque tamen non patiebantur: vincebat enim omnes cura, vigilantia, patientia, calliditate et celeritate ingenii. {{pn|1.4|4}}hic peradulescentulus ad amicitiam accessit Philippi, Amyntae filii, brevique tempore in intimam pervenit familiaritatem: fulgebat enim iam in adulescentulo indoles virtutis. {{pn|1.5|5}}itaque eum habuit ad manum scribae loco, quod multo apud Graios honorificentius est quam apud Romanos. namque apud nos, re vera sicut sunt, mercennarii scribae existimantur; at apud illos e contrario nemo ad id officium admittitur nisi honesto loco, et fide et industria cognita, quod necesse est omnium consiliorum eum esse participem. {{pn|1.6|6}}hunc locum tenuit amicitiae apud Philippum annos septem. illo interfecto eodem gradu fuit apud Alexandrum annos tredecim. novissimo tempore praefuit etiam alterae equitum alae, quae Hetaerice appellabatur. utrique autem in consilio semper affuit et omnium rerum habitus est particeps. ==II.== {{pn|2.1|1}}Alexandro Babylone mortuo, cum regna singulis familiaribus dispertirentur et summa rerum tradita esset tuenda eidem, {{pn|2.2|2}}cui Alexander moriens anulum suum dederat, Perdiccae - ex quo omnes coniecerant eum regnum ei commisisse, quoad liberi eius in suam tutelam pervenissent: aberat enim Crateros et Antipater, qui antecedere hunc videbantur; mortuus erat Hephaestio, quem unum Alexander, quod facile intellegi posset, plurimi fecerat -, hoc tempore data est Eumeni Cappadocia sive potius dicta: nam tum in hostium erat potestate. {{pn|2.3|3}}hunc sibi Perdiccas adiunxerat magno studio, quod in homine fidem et industriam magnam videbat, non dubitans, si eum pellexisset, magno usui fore sibi in iis rebus quas apparabat. cogitabat enim, quod fere omnes in magnis imperiis concupiscunt, omnium partis corripere atque complecti. {{pn|2.4|4}}neque vero hoc ille solus fecit, sed ceteri quoque omnes, qui Alexandri fuerant amici. primus Leonnatus Macedoniam praeoccupare destinavit. is multis magnisque pollicitationibus persuadere Eumeni studuit, ut Perdiccam desereret ac secum faceret societatem. {{pn|2.5|5}}cum perducere eum non posset, interficere conatus est, et fecisset, nisi ille clam noctu ex praesidiis eius effugisset. ==III.== {{pn|3.1|1}}interim conflata sunt illa bella, quae ad internecionem post Alexandri mortem gesta sunt, omnesque concurrerunt ad Perdiccam opprimendum. quem etsi infirmum videbat, quod unus omnibus resistere cogebatur, tamen amicum non deseruit neque salutis quam fidei fuit cupidior. {{pn|3.2|2}}praefecerat hunc Perdiccas ei parti Asiae, quae inter Taurum montem iacet atque Hellespontum, et illum unum opposuerat Europaeis adversariis; ipse Aegyptum oppugnatum adversum Ptolemaeum erat profectus. {{pn|3.3|3}}Eumenes cum neque magnas copias neque firmas haberet, quod et inexercitatae et non multo ante erant contractae, adventare autem dicerentur Hellespontumque transisse Antipater et Crateros magno cum exercitu Macedonum, {{pn|3.4|4}}viri cum claritate tum usu belli praestantes - Macedones vero milites ea tum erant fama, qua nunc Romani feruntur: etenim semper habiti sunt fortissimi, qui summam imperii potirentur -: Eumenes intellegebat, si copiae suae cognossent, adversus quos ducerentur, non modo non ituras, sed simul cum nuntio dilapsuras. {{pn|3.5|5}}itaque hoc eius fuit prudentissimum, ut deviis itineribus milites duceret, in quibus vera audire non possent, et iis persuaderet se contra quosdam barbaros proficisci. {{pn|3.6|6}}itaque tenuit hoc propositum et prius in aciem exercitum eduxit proeliumque commisit, quam milites sui scirent, cum quibus arma conferrent. effecit etiam illud locorum praeoccupatione, ut equitatu potius dimicaret, quo plus valebat, quam peditatu, quo erat deterior. ==IV.== {{pn|4.1|1}}quorum acerrimo concursu cum magnam partem diei esset oppugnatum, cadit Crateros dux et Neoptolemus, qui secundum locum imperii tenebat. cum hoc concurrit ipse Eumenes. {{pn|4.2|2}}qui cum inter se complexi in terram ex equis decidissent, ut facile intellegi possent inimica mente contendisse animoque magis etiam pugnasse quam corpore, non prius distracti sunt, quam alterum anima relinqueret. ab hoc aliquot plagis Eumenes vulneratur, neque eo magis ex proelio excessit, sed acrius hostis institit. {{pn|4.3|3}}hic equitibus profligatis, interfecto duce Cratero, multis praeterea et maxime nobilibus captis pedester exercitus, quod in ea loca erat deductus, ut invito Eumene elabi non posset, pacem ab eo petit. quam cum impetrasset, in fide non mansit et se, simulac potuit, ad Antipatrum recepit. {{pn|4.4|4}}Eumenes Craterum ex acie semivivum elatum recreare studuit; cum id non posset, pro hominis dignitate proque pristina amicitia - namque illo usus erat Alexandro vivo familiariter - amplo funere extulit ossaque in Macedoniam uxori eius ac liberis remisit. ==V.== {{pn|5.1|1}}haec dum apud Hellespontum geruntur, Perdiccas apud Nilum flumen interficitur ab Seleuco et Antigene, rerumque summa ad Antipatrum defertur. hic qui deseruerant, exercitu suffragium ferente capitis absentes damnantur, in his Eumenes. hac ille perculsus plaga non succubuit neque eo setius bellum administravit. sed exiles res animi magnitudinem, etsi non frangebant, tamen minuebant. {{pn|5.2|2}}hunc persequens Antigonus, cum omni genere copiarum abundaret, saepe in itineribus vexabatur, neque umquam ad manum accedere licebat nisi iis locis, quibus pauci multis possent resistere. {{pn|5.3|3}}sed extremo tempore, cum consilio capi non posset, multitudine circumitus est. hinc tamen multis suis amissis se expedivit et in castellum Phrygiae, quod Nora appellatur, confugit. {{pn|5.4|4}}in quo cum circumsederetur et vereretur, ne uno loco manens equos militares perderet, quod spatium non esset agitandi, callidum fuit eius inventum, quem ad modum stans iumentum concalfieri exercerique posset, quo libentius et cibo uteretur et a corporis motu non removeretur. {{pn|5.5|5}}substringebat caput loro altius, quam ut prioribus pedibus plane terram posset attingere, deinde post verberibus cogebat exsultare et calces remittere: qui motus non minus sudorem excutiebat, quam si in spatio decurreret. {{pn|5.6|6}}quo factum est, quod omnibus mirabile est visum, ut aeque iumenta nitida ex castello educeret, cum complures menses in obsidione fuisset, ac si in campestribus ea locis habuisset. {{pn|5.7|7}}in hac conclusione, quotienscumque voluit, apparatum et munitiones Antigoni alias incendit, alias disiecit tenuit autem se uno loco, quamdiu hiems fuit, quod castra sub divo habere non poterat. ver appropinquabat: simulata deditione, dum de condicionibus tractat, praefectis Antigoni imposuit seque ac suos omnis extraxit incolumis. ==VI.== {{pn|6.1|1}}ad hunc Olympias, mater quae fuerat Alexandri, cum litteras et nuntios misisset in Asiam consultum, utrum repetitum in Macedoniam veniret - nam tum in Epiro habitabat - et eas res occuparet, {{pn|6.2|2}}huic ille primum suasit, ne se moveret et exspectaret, quoad Alexandri filius regnum adipisceretur; sin aliqua cupiditate raperetur in Macedoniam, oblivisceretur omnium iniuriarum et in neminem acerbiore uteretur imperio. {{pn|6.3|3}}horum illa nihil fecit: nam et in Macedoniam profecta est et ibi crudelissime se gessit. petit autem ab Eumene absente, ne pateretur Philippi domus ac familiae inimicissimos stirpem quoque interimere, ferretque opem liberis Alexandri. {{pn|6.4|4}}quam veniam si daret, quam primum exercitus pararet, quos sibi subsidio adduceret. id quo facilius faceret, se omnibus praefectis, qui in officio manebant, misisse litteras, ut ei parerent eiusque consiliis uterentur. {{pn|6.5|5}}his rebus Eumenes permotus satius duxit, si ita tulisset fortuna, perire bene meritis referentem gratiam quam ingratum vivere. ==VII.== {{pn|7.1|1}}itaque copias contraxit, bellum adversus Antigonum comparavit. quod una erant Macedones complures nobiles, in his Peucestes, qui corporis custos fuerat Alexandri, tum autem obtinebat Persidem, et Antigenes, cuius sub imperio phalanx erat Macedonum, invidiam verens - quam tamen effugere non potuit -, si potius ipse alienigena summi imperii potiretur quam alii Macedonum, quorum ibi erat multitudo, {{pn|7.2|2}}in principiis Alexandri nomine tabernaculum statuit in eoque sellam auream cum sceptro ac diademate iussit poni eoque omnes cottidie convenire, ut ibi de summis rebus consilia caperentur, credens minore se invidia fore, si specie imperii nominisque simulatione Alexandri bellum videretur administrare. quod effecit. {{pn|7.3|3}}nam cum non ad Eumenis principia, sed ad regia conveniretur atque ibi de rebus deliberaretur, quodam modo latebat, cum tamen per eum unum gererentur omnia. ==VIII.== {{pn|8.1|1}}hic in Paraetacis cum Antigono conflixit, non acie instructa, sed in itinere, eumque male acceptum in Mediam hiematum coegit redire. ipse in finitima regione Persidis hiematum copias divisit, non ut voluit, sed ut militum cogebat voluntas. {{pn|8.2|2}}namque illa phalanx Alexandri Magni, quae Asiam peragrarat deviceratque Persas, inveterata cum gloria tum etiam licentia, non parere se ducibus, sed imperare postulabat, ut nunc veterani faciunt nostri. itaque periculum est, ne faciant, quod illi fecerunt, sua intemperantia nimiaque licentia ut omnia perdant neque minus eos, cum quibus steterint, quam adversus quos fecerint. {{pn|8.3|3}}quod si quis illorum veteranorum legat facta, paria horum cognoscat neque rem ullam nisi tempus interesse iudicet. sed ad illos revertar. hiberna sumpserant non ad usum belli, sed ad ipsorum luxuriam, longeque inter se discesserant. {{pn|8.4|4}}haec Antigonus cum comperisset intellegeretque se parem non esse paratis adversariis, statuit aliquid sibi consilii novi esse capiendum. duae erant viae, qua ex Medis, ubi ille hiemabat, ad adversariorum hibernacula posset perveniri. {{pn|8.5|5}}quarum brevior per loca deserta, quae nemo incolebat propter aquae inopiam, ceterum dierum erat fere decem; illa autem, qua omnes commeabant, altero tanto longiorem habebat anfractum, sed erat copiosa omniumque rerum abundans. {{pn|8.6|6}}hac si proficisceretur, intellegebat prius adversarios rescituros de suo adventu, quam ipse tertiam partem confecisset itineris; sin per loca sola contenderet, sperabat se imprudentem hostem oppressurum. {{pn|8.7|7}}ad hanc rem conficiendam imperavit quam plurimos utris atque etiam culleos comparari, post haec pabulum, praeterea cibaria cocta dierum decem, ut quam minime fieret ignis in castris. iter quo habeat, omnis celat. sic paratus, qua constituerat, proficiscitur. ==IX.== {{pn|9.1|1}}dimidium fere spatium confecerat, cum ex fumo castrorum eius suspicio allata est ad Eumenem hostem appropinquare. conveniunt duces: quaeritur, quid opus sit facto. intellegebant omnes tam celeriter copias ipsorum contrahi non posse, quam Antigonus affuturus videbatur. {{pn|9.2|2}}hic omnibus titubantibus et de rebus summis desperantibus Eumenes ait, si celeritatem velint adhibere et imperata facere, quod antea non fecerint, se rem expediturum. nam quod diebus quinque hostis transisse posset, se effecturum ut non minus totidem dierum spatio retardaretur: qua re circumirent, suas quisque contraheret copias. {{pn|9.3|3}}ad Antigoni autem refrenandum impetum tale capit consilium. certos mittit homines ad infimos montes, qui obvii erant itineri adversariorum, iisque praecipit ut prima nocte, quam latissime possint, ignis faciant quam maximos atque hos secunda vigilia minuant, tertia perexiguos reddant, {{pn|9.4|4}}et assimulata castrorum consuetudine suspicionem iniciant hostibus, iis locis esse castra ac de eorum adventu esse praenuntiatum; idemque postera nocte faciant. {{pn|9.5|5}}quibus imperatum erat, diligenter praeceptum curant. Antigonus tenebris obortis ignis conspicatur: credit de suo adventu esse auditum et adversarios illuc suas contraxisse copias. {{pn|9.6|6}}mutat consilium et, quoniam imprudentes adoriri non possit, flectit iter suum et illum anfractum longiorem copiosae viae capit ibique diem unum opperitur ad lassitudinem sedandam militum ac reficienda iumenta, quo integriore exercitu decerneret. ==X.== {{pn|10.1|1}}sic Eumenes callidum imperatorem vicit consilio celeritatemque impedivit eius, neque tamen multum profecit. {{pn|10.2|2}}nam invidia ducum, cum quibus erat, perfidiaque Macedonum veteranorum, cum superior proelio discessisset, Antigono est deditus, cum exercitus ei ter ante separatis temporibus iurasset se eum defensurum neque umquam deserturum. sed tanta fuit nonnullorum virtutis obtrectatio, ut fidem amittere mallent quam eum non perdere. {{pn|10.3|3}}atque hunc Antigonus, cum ei fuisset infestissimus, conservasset, si per suos esset licitum, quod a nullo se plus adiuvari posse intellegebat in iis rebus, quas impendere iam apparebat omnibus. imminebant enim Seleucus, Lysimachus, Ptolemaeus, opibus iam valentes, cum quibus ei de summis rebus erat dimicandum. {{pn|10.4|4}}sed non passi sunt ii, qui circa erant, quod videbant Eumene recepto omnis prae illo parvi futuros. ipse autem Antigonus adeo erat incensus, ut nisi magna spe maximarum rerum leniri non posset. ==XI.== {{pn|11.1|1}}itaque cum eum in custodiam dedisset et praefectus custodum quaesisset, quem ad modum servari vellet, «ut acerrimum» inquit «leonem aut ferocissimum elephantum»: nondum enim statuerat, conservaret eum necne. {{pn|11.2|2}}veniebat autem ad Eumenem utrumque genus hominum, et qui propter odium fructum oculis ex eius casu capere vellent, et qui propter veterem amicitiam colloqui consolarique cuperent, multi etiam, qui eius formam cognoscere studebant, qualis esset, quem tam diu tamque valde timuissent, cuius in pernicie positam spem habuissent victoriae. {{pn|11.3|3}}at Eumenes, cum diutius in vinclis esset, ait Onomarcho, penes quem summa imperii erat custodiae, se mirari, qua re iam tertium diem sic teneretur: non enim hoc convenire Antigoni prudentiae, ut sic deuteretur victo: quin aut interfici aut missum fieri iuberet. {{pn|11.4|4}}hic cum ferocius Onomarcho loqui videretur, «quid? tu» inquit «animo si isto eras, cur non in proelio cecidisti potius quam in potestatem inimici venires?» {{pn|11.5|5}}huic Eumenes «utinam quidem istuc evenisset! sed eo non accidit, quod numquam cum fortiore sum congressus: non enim cum quoquam arma contuli, quin is mihi succubuerit. non enim virtute hostium, sed amicorum perfidia decidi». neque id erat falsum. *** nam et dignitate fuit honesta et viribus ad laborem ferendum firmis neque tam magno corpore quam figura venusta. ==XII.== {{pn|12.1|1}}de hoc Antigonus cum solus constituere non auderet, ad consilium rettulit. hic cum omnes primo perturbati admirarentur non iam de eo sumptum esse supplicium, a quo tot annos adeo essent male habiti, ut saepe ad desperationem forent adducti, quique maximos duces interfecisset, {{pn|12.2|2}}denique in quo uno tantum esset, ut, quoad ille viveret, ipsi securi esse non possent, interfecto nihil habituri negotii essent: postremo, si illi redderet salutem, quaerebant, quibus amicis esset usurus: sese enim cum Eumene apud eum non futuros. {{pn|12.3|3}}hic cognita consilii voluntate tamen usque ad septimum diem deliberandi sibi spatium reliquit. tum autem, cum iam vereretur ne qua seditio exercitus oriretur, vetuit quemquam ad eum admitti et cottidianum victum removeri iussit: nam negabat se ei vim allaturum, qui aliquando fuisset amicus. {{pn|12.4|4}}hic tamen non amplius quam triduum fame fatigatus, cum castra moverentur, insciente Antigono iugulatus est a custodibus. ==XIII.== {{pn|13.1|1}}sic Eumenes annorum quinque et quadraginta, cum ab anno vicesimo, uti supra ostendimus, septem annos Philippo apparuisset, tredecim apud Alexandrum eundem locum obtinuisset, in his unum equitum alae praefuisset, post autem Alexandri Magni mortem imperator exercitus duxisset summosque duces partim reppulisset, partim interfecisset, captus non Antigoni virtute, sed Macedonum periurio talem habuit exitum vitae. {{pn|13.2|2}}in quo quanta omnium fuerit opinio eorum, qui post Alexandrum Magnum reges sunt appellati, ex hoc facillime potest iudicari, quod, <quorum> nemo Eumene vivo rex appellatus est, {{pn|13.3|3}}sed praefectus, eidem post huius occasum statim regium ornatum nomenque sumpserunt neque, quod initio praedicarant, se Alexandri liberis regnum servare, praestare voluerunt et uno propugnatore sublato, quid sentirent, aperuerunt. huius sceleris principes fuerunt Antigonus, Ptolemaeus, Seleucus, Lysimachus, Cassandrus. {{pn|13.4|4}}Antigonus autem Eumenem mortuum propinquis eius sepeliundum tradidit. hi militari honestoque funere, comitante toto exercitu, humaverunt ossaque eius in Cappadociam ad matrem atque uxorem liberosque eius deportanda curarunt. 2qn4k6v4sh5nqy8hwnup8uzubsi89zu 1 37806 265169 127896 2026-05-10T05:18:34Z Moyogo 2855 265169 wikitext text/x-wiki http://ecpc.xtrad.uji.es/concECPC/clare/tec/headers/ABBOQUAE001.xml → https://digi.vatlib.it/view/MSS_Reg.lat.596/0031 8ej295fkkxadw7fxw4ddlbr0ugrlnyf 0 39113 265063 134420 2026-05-09T12:21:11Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De Beneficiis/Liber V]] ad [[De beneficiis/Liber V]] 134420 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De Beneficiis |OperaeWikiPagina= De Beneficiis |Annus= Saeculo I |Genera=philosophia |SubTitulus=Liber V }} (288) 1 [1] In prioribus libris videbar consummasse propositum, cum tractassem, quemadmodum dandum esset beneficium, quemadmodum accipiendum; hi enim sunt huius officii fines. Quidquid ultra moror, non servio materiae, sed indulgeo, quae, quo ducit, sequenda est, non quo invitat; subinde enim nascetur, quo lacessat aliqua dulcedine animum, magis non supervacuum quam necessarium. [2] Verum, quia ita vis, perseveremus peractis, quae rem continebant, scrutari etiam ea, quae, si vis verum, conexa sunt, non cohaerentia; quae quisquis diligenter inspicit, nec facit operae pretium nec tamen perdit operam. [3] Tibi autem, homini natura optimo et ad beneficia propenso, Liberalis Aebuti, nulla eorum laudatio satis facit. Neminem umquam vidi tam benignum etiam levissimorum officiorum aestimatorem; iam bonitas tua eo usque prolapsa est, ut tibi dari putes beneficium, quod ulli datur; paratus es, ne quem beneficii paeniteat, pro ingratis dependere. [4] Ipse (292) usque eo abes ab omni iactatione, usque eo statim vis exonerare, quos obligas, ut, quidquid in aliquem confers, velis videri non praestare, sed reddere, ideoque plenius ad te sic data revertentur. Nam fere secuntur beneficia non reposcentem et, ut gloria fugientes magis sequitur, ita fructus beneficiorum gratius respondet, per quos esse etiam ingratis licet. [5] Per te vero non est mora, quominus beneficia, qui acceperunt, ultro repetant, nec recusabis conferre alia et suppressis dissimulatisque plura ac maiora adicere: propositum optimi viri et ingentis animi tam diu ferre ingratum, donec feceris gratum. Nec te ista ratio decipiet; succumbunt vitia virtutibus, si illa non cito odisse properaveris. (292) 2 [1] Illud utique unice tibi placet velut magnifice dictum turpe esse beneficiis vinci. Quod an sit verum, non immerito quaeri solet, longeque aliud est, quam mente concipis. Numquam enim in rerum honestarum certamine superari turpe est, dummodo arma non proicias et victus quoque velis vincere. [2] Non omnes ad bonum propositum easdem adferunt vires, easdem facultates, eandem fortunam, quae optimorum quoque consiliorum dumtaxat exitus temperat; voluntas ipsa rectum petens laudanda est, (294) etiam si illam alius gradu velociori antecessit. Non ut in certaminibus ad spectaculum editis meliorem palma declarat, quamquam in illis quoque saepe deteriorem praetulit casus. [3] Ubi de officio agitur, quod uterque a sua parte esse quam plenissimum cupit, si alter plus potuit et ad manum habuit materiam sufficientem animo suo, si illi, quantum conatus est, fortuna permisit, alter autem voluntate par est, etiam si minora, quam accepit, reddidit aut omnia non reddidit, sed vult reddere et toto in hoc intentus est animo, non magis victus est, quam qui in armis moritur, quem occidere facilius hostis potuit quam avertere. [4] Quod turpe existimas, id accidere viro bono non potest, ut vincatur. Numquam enim succumbet, numquam renuntiabit; ad ultimum usque vitae diem stabit paratus et in hac statione morietur magna se accepisse prae se ferens, paria voluisse. (294) 3 [1] Lacedaemonii vetant suos pancratio aut caestu decernere, ubi inferiorem ostendit victi confessio. Cursor cretam prior contigit; velocitate illum, non animo antecessit. Luctator ter abiectus perdidit palmam, non tradidit. Cum invictos esse Lacedaemonii cives suos magno aestimarent, ab iis certaminibus removerunt, in quibus victorem facit non iudex (296) nec per se ipse exitus, sed vox cedentis et tradere iubentis. [2] Hoc, quod illi in suis civibus custodiunt, virtus ac bona voluntas omnibus praestat, ne umquam vincantur, quoniam quidem etiam inter superantia animus invictus est. Ideo nemo trecentos Fabios victos dicit, sed occisos; et Regulus captus est a Poenis, non victus, et quisquis alius saevientis fortunae vi ac pondere oppressus non submittit animum. In beneficiis idem est. [3] Plura aliquis accepit, maiora, frequentiora; non tamen victus est. Beneficia fortasse beneficiis victa sunt, si inter se data et accepta computes; si dantem et accipientem comparaveris, quorum animi et per se aestimandi sunt, penes neutrum erit palma. Solet enim fieri, ut, etiam cum alter multis vulneribus confossus est, alter leviter quidem saucius pares exisse dicantur, quamvis alter videatur inferior. (296) 4 [1] Ergo nemo vinci potest beneficiis, si scit debere, si vult referre: si, quem rebus non potest, animo aequat. Hic quam diu in hoc permanet, quam diu tenet voluntatem gratum animum signis approbandi, quid interest, ab utra parte munuscula plura numerentur? Tu multa dare potes, et ego tantum accipere possum; tecum stat fortuna, mecum bona voluntas; (298) tamen tam par tibi sum, quam multis armatissimis nudi aut leviter armati. [2] Nemo itaque beneficiis vincitur, quia tam gratus est quisque, quam voluit. Nam si turpe est beneficiis vinci, non oportet a praepotentibus viris accipere beneficium, quibus gratiam referre non possis, a principibus dico, a regibus, quos eo loco fortuna posuit, ex quo largiri multa possent pauca admodum et imparia datis recepturi. [3] Reges et principes dixi, quibus tamen potest opera navari et quorum illa excellens potentia per minorum consensum ministeriumque constat. At sunt quidam extra omnem subducti cupiditatem, qui vix ullis humanis desideriis continguntur; quibus nihil potest praestare ipsa fortuna. Necesse est a Socrate beneficiis vincar, necesse est a Diogene, qui per medias Macedonum gazas nudus incessit calcatis regis opibus. [4] O! ne ille tunc merito et sibi et ceteris, quibus ad dispiciendam veritatem non erat obfusa caligo, supra eum eminere visus est, infra quem omnia iacebant. Multo potentior, multo locupletior fuit omnia tunc possidente Alexandro; plus enim erat, quod hic nollet accipere, quam quod ille posset dare. (298) 5 [1] Non est turpe ab his vinci; neque enim minus fortis sum, si cum invulnerabili me hoste committis, nec ideo minus ignis urere potest, si in materiam (300) incidit inviolabilem flammis, nec ideo ferrum secandi vim perdidit, si non recipiens ictum lapis solidusque et invictae adversus dura naturae dividendus est. Idem tibi de homine grato respondeo. Non turpiter vincitur beneficiis, si ab his obligatus est, ad quos aut fortunae magnitudo aut eximia virtus aditum redituris ad se beneficiis clusit. [2] A parentibus fere vincimur. Nam tam diu illos habemus, quam diu iudicamus graves et quam diu beneficia illorum non intellegimus. Cum iam aetas aliquid prudentiae collegit et apparere coepit propter illa ipsa eos amari a nobis debere, propter quae non amabantur, admonitiones, severitatem et inconsultae adulescentiae diligentem custodiam, rapiuntur nobis. Paucos usque ad verum fructum a liberis percipiendum perduxit aetas; ceteri filios onere senserunt. [3] Non est tamen turpe vinci beneficiis a parente; quidni non sit turpe, eum a nullo sit? Quibusdam enim et pares et impares sumus, pares animo, quem solum illi exigunt, quem nos solum promittimus, impares fortuna, quae si cui obstitit, quominus referret gratiam, non ideo illi tamquam victo erubescendum est. Non est turpe non consequi, dummodo sequaris. [4] Saepe necesse est ante alia beneficia petamus, quam priora reddidimus, nec ideo non petimus aut turpiter, quia non reddituri debebimus, quia non per nos erit mora, quominus gratissimi simus, sed interveniet aliquid (302) extrinsecus, quod prohibeat. Nos tamen nec vincemur animo nec turpiter his rebus superabimur, quae non sunt in nostra potestate. (302) 6 [1] Alexander Macedonum rex gloriari solebat a nullo se beneficiis victum. Non est, quod nimius animi Macedonas et Graecos et Caras et Persas et nationes discriptas in exercitum suspiciat, nec hoc sibi praestitisse regnum a* Thraciae angulo porrectum usque ad litus incogniti maris iudicet. Eadem re gloriari Socrates potuit, eadem Diogenes, a quo utique victus est, Quidni victus sit illo die, quo homo super mensuram iam humanae superbiae tumens vidit aliquem, cui nec dare quicquam posset nec eripere? [2] Archelaus rex Socratem rogavit, ut ad se veniret; dixisse Socrates traditur nolle se ad eum venire, a quo acciperet beneficia, cum reddere illi paria non posset. Primum in ipsius potestate erat non accipere; deinde ipse dare beneficium prior incipiebat, veniebat enim rogatus et id dabat, quod utique ille non erat Socrati redditurus. Etiamnunc Archelaus daturus erat aurum et argentum recepturus contemptum auri et argenti: non poterat referre Archelao Socrates (304) gratias? [3] Et quid tantum erat accepturus, quantum dabat, si ostendisset hominem vitae ac mortis peritum utriusque fines tenentem? Si regem in luce media errantem ad rerum naturam admisisset usque eo eius ignarum, ut, quo die solis defectio fuit,regiam eluderet et filium, quod in luctu ac rebus adversis moris est, tenderet? [4] Quantum fuisset beneficium, si timentem e latebris suis extraxisset et bonum animum habere iussisset dicens: " Non est ista solis defectio, sed duorum siderum coitus, cum luna humiliore currens via infra ipsum solem orbem suum posuit et illum obiectu sui abscondit; quae modo partes eius exiguas, si in transcursu strinxit, obducit, modo plus tegit, si maiorem partem sui obiecit, modo excludit totius adspeetum, si recto libramento inter solem terrasque media successit. [5] Sed iam ista sidera hoc et illo diducet velocitas sua; iam recipient diem terrae, et hic ibit ordo per saecula dispositosque ac praedictos dies habet, quibus sol intercursu lunae vetetur omnes radios effundere. Paulum expecta; iam emerget, iam istam velut nubem relinquet, iam exsolutus im (306) pedimentis lucem suam libere mittet. " [6] Socrates parem gratiam Archelao referre non posset, si illum regnare vetuisset? Parum scilicet magnum beneficium a Socrate accipiebat, si ullum dare Socrati potuisset. Quare ergo hoc Socrates dixit? Vir facetus et cuius per figuras sermo procederet, derisor omnium, maxime potentium, maluit illi nasute negare quam contumaciter aut superbe; dixit se nolle beneficia ab eo accipere, cui non posset paria reddere. Timuit fortasse, ne cogeretur accipere, quae nollet, timuit, ne quid indignum Socrate accipere. Dicet aliquis: " Negasset, si vellet. [7] " Sed instigasset in se regem insolentem et omnia sua magno aestimari volentem. Nihil ad rem pertinet, utrum dare aliquid regi nolis an accipere a rege; in aequo utramque ponit repulsam, et superbo fastidiri acerbius est quam non timeri. Vis scire, quid vere voluerit? Noluit ire ad voluntariam servitutem is, cuius libertatem civitas libera ferre non potuit! (306) 7 [1] Satis, ut existimo, hanc partem tractavimus, an turpe esset beneficiis vinci. Quod qui quaerit, scit non solere homines sibi ipsos dare beneficium; manifestum enim fuisset non esse turpe a se ipsum vinci. [2] Atqui apud quosdam Stoicos et de hoc ambigitur, an (308) possit aliquis sibi beneficium dare, an debeat referre sibi gratiam. Quod ut videretur quaerendum, illa fecerunt: solemus dicere; " gratias mihi ago " et " de nullo queri possum alio quam de me" et " ego mihi irascor " et " ego a me poenas exigam " et " odi me," multa praeterea eiusmodi, per quae unusquisque de se tamquam de altero loquitur. [3] " Si nocere," inquit, " mihi possum, quare non et beneficium mihi dare possim? Praeterea quae, si in alium contulissem, beneficia vocarentur, quare, si in me contuli, non sint? Quod, si ab altero accepissem, deberem, quare, si mihi ipse dedi, non debeam? Quare sim adversus me ingratus, quod non minus turpe est quam in se sordidum esse et in se durum ae saevum et sui neclegentem? [4] Tam alieni corporis leno male audit quam sui. Nempe reprenditur adsentator et aliena subsequens verba, paratus ad falsa laudator; non minus placens sibi et se suspiciens, ut ita dicam, adsentator suus. Vitia non tantum, cum foris peceant, invisa sunt, sed cum in se retorquentur. [5] Quem magis admiraberis, quam qui imperat sibi, quam qui se habet in potestate? Gentes facilius est barbaras impatientesque arbitrii alieni regere, quam animum suum continere et tradere sibi. Platon, inquit, agit (310) Socrati gratias, quod ab illo didicit; quare Socrates sibi non agat, quod ipse se docuit? M. Cato ait: ' Quod tibi deerit, a te ipso mutuare. ' Quare donare mihi non possim, si commodare possum? Innumerabilia sunt, in quibus consuetudo nos dividit; [6] dicere solemus: ' Sine, loquar mecum ' et ' Ego mihi aurem pervellam. ' Quae si vera sunt, quemadmodum aliquis sibi irasci debet, sic et gratias agere; quomodo obiurgare se, sic et laudare se; quomodo damno sibi esse, sic et lucro potest. Iniuria et beneficium contraria sunt; si de aliquo dicimus: ' Iniuriam sibi fecit,' poterimus dicere et: ' Beneficium sibi dedit. ' " (310) 8 [1] Natura prius est, ut quis debeat, deinde, ut gratiam referat; debitor non est sine creditore, non magis quam maritus sine uxore aut sine filio pater; aliquis dare debet, ut aliquis accipiat. Non est dare nec accipere in dexteram manum ex sinistra transferre. [2] Quomodo nemo se portat, quamvis corpus suum moveat et transferat, quomodo nemo, quamvis pro se dixerit, adfuisse sibi dicitur nec statuam sibi tamquam patrono suo ponit, quomodo aeger, cum cura sua convaluit, mercedem a se non exigit, sic in omni negotio, etiam cum aliquid, quod prodesset sibi, fecerit, non tamen debebit referre gratiam sibi, (312) quia non habebit, cui referat. [3] Ut concedam aliquem dare sibi beneficium, dum dat, et recipit; ut concedam aliquem a se accipere beneficium, dum accipit, reddit. Domi, quod aiunt, versura fit et velut lusorium nomen statim transit; neque enim alius dat quam accipit, sed unus atque idem. Hoc verbum " debere " non habet nisi inter duos locum; quomodo ergo in uno consistet, qui se obligando liberat? [4] Ut in orbe ac pila nihil imum est, nihil summum, nihil extremum, nihil primum, quia motu ordo mutatur et quae sequebantur praecedunt et quae occidebant oriuntur, omnia, quomodocumque ierunt, in idem revertuntur, ita in homine existima fieri; cum illum in multa mutaveris, unus est. Cecidit se: iniuriarum cum quo agat, non habet; adligavit et clusit: de vi non tenetur; beneficium sibi dedit: danti protinus reddidit. [5] Rerum natura nihil dicitur perdere, quia, quidquid illi avellitur, ad illam redit, nec perire quicquam potest, quod, quo excidat, non habet, sed eodem revolvitur, unde discedit. " Quid simile," inquis, " hoc exemplum habet huic propositae quaestioni? " [6] Dicam. Puta te ingratum esse: non perit bene (314) ficium, habet illud, qui dedit. Puta te recipere nolle: apud te est, antequam redditur. Non potes quicquam amittere, quia, quod detrahitur, nihilo minus tibi adquiritur. Intra te ipsum orbis agitur; accipiendo das, dando accipis. (314) 9 [1] " Beneficium," inquit, " sibi dare oportet; ergo et referre gratiam oportet. " Primum illud falsum est, ex quo pendent sequentia; nemo enim sibi beneficium dat, sed naturae suae paret, a qua ad caritatem sui compositus est, unde summa illi cura est nocitura vitandi, profutura appetendi. [2] Itaque nec liberalis est, qui sibi donat, nec clemens, qui sibi ignoscit, nec misericors, qui malis suis tangitur. Quod aliis praestare liberalitas est, clementia, misericordia, sibi praestare natura est. Beneficium res voluntaria est, at prodesse sibi necessarium est. Quo quis plura beneficia dedit, beneficentior est; quis umquam laudatus est, quod sibi ipse fuisset auxilio? Quod se eripuisset latronibus? Nemo sibi beneficium dat, non magis quam hospitium; nemo sibi donat, non magis quam credit. [3] Si dat sibi quisque beneficium, semper dat, sine intermissione dat, inire beneficiorum suorum non potest numerum. Quando ergo gratiam referet, cum per hoc ipsum, quo gratiam refert, beneficium (316) det? Quomodo enim discernere poteris, utrum det sibi beneficium an reddat, cum intra eundem hominem res geratur? Liberavi me periculo: beneficium mihi dedi. Iterum me periculo libero: utrum do beneficium an reddo? [4] Deinde, ut primum illud concedam dare nos nobis beneficium, quod sequitur, non concedam; nam etiam si damus, non debemus. Quare? Quia statim recipimus. Accipere beneficium me oportet, deinde debere, deinde referre; debendi locus non est, quia sine ulla mora recipimus. Dat nemo nisi alteri, debet nemo nisi alteri, reddit nemo nisi alteri. Id intra unum non potest fieri, quod totiens duos exigit. (316) 10 [1] Beneficium est praestitisse aliquid utiliter; verbum autem " praestitisse " ad alios spectat. Numquid non demens videbitur, qui aliquid sibi vendidisse se dicet? Quia venditio alienatio est et rei suae iurisque in ea sui ad alium translatio. Atqui, quemadmodum vendere, sic dare aliquid a se dimittere est et id, quod tenueris, habendum alteri tradere. Quod si est, beneficium nemo sibi dedit, quia nemo dat sibi; alioqui duo contraria in uno coeunt, ut sit idem dare et accipere. [2] Etiamnunc multum interest inter dare et accipere; quidni? eum ex diverso ista (318) verba posita sint. Atqui si quis sibi beneficium dat, nihil interest inter dare et accipere. Paulo ante dicebam quaedam ad alios pertinere et sic esse formata, ut tota significatio illorum discedat a nobis: frater sum, alterius, nemo est enim suus frater; par sum, sed alicui, quis enim par est sibi? Quod comparatur, sine altero non intellegitur; quod iungitur, sine altero non est; sic et, quod datur, sine altero non est, et beneficium sine altero non est. [3] Idem ipso vocabulo apparet, in quo hoc continetur, " bene fecisse "; nemo autem sibi bene facit, non magis quam sibi favet, quam suarum partium est. Diutius hoc et pluribus exemplis licet prosequi. [4] Quidni? cum inter ea sit habendum beneficium, quae secundam personam desiderant. Quaedam, cum sint honesta, pulcherrima, summae virtutis, nisi in altero non habent locum. Laudatur et inter maxima humani generis bona fides colitur; num quis ergo dicitur sibi fidem praestitisse? 318) 11 [1] Venio nunc ad ultimam partem. Qui gratiam refert, aliquid debet impendere, sicut, qui solvit, pecuniam; nihil autem impendit, qui gratiam sibi refert, non magis quam consequitur, qui beneficium a se accepit. Beneficium et gratiae relatio ultro citro ire debent; intra unum hominem non est vicissitudo. Qui gratiam refert, invicem prodest ei, a (320) quo consecutus est aliquid. Qui sibi gratiam refert, cui prodest? Sibi. Et quis non alio loco relationem gratiae, alio beneficium cogitat? Qui gratiam refert sibi, sibi* prodest. Et quis umquam ingratus hoc noluit facere? Immo quis non ingratus fuit, ut hoc faceret? [2] "Si gratias," inquit, " nobis agere debemus, et gratiam referre debemus; dicimus autem: ' Ago gratias mihi, quod illam uxorem nolui ducere ' et ' quod cum illo non contraxi societatem. ' " Cum hoc dicimus, laudamus nos et, ut factum nostrum comprobemus, gratias agentium verbis abutimur. [3] Beneficium est, quod potest, cum datum est, et non reddi; qui sibi beneficium dat, non potest non recipere, quod dedit; ergo non est beneficium. Alio tempore beneficium accipitur, alio redditur. In* [4] beneficio et hoc est probabile, hoc suspiciendum, quod aliquis, ut alteri prodesset, utilitatis interim suae oblitus est, quod alteri dedit ablaturus sibi. Hoc non facit, qui beneficium sibi dat. [5] Beneficium dare socialis res est, aliquem conciliat, aliquem obligat , sibi dare non est socialis res, neminem conciliat, neminem obligat, neminem in spem inducit, ut dicat: " Hic homo colendus est; illi beneficium dedit, dabit et mihi. [6] " Beneficium est, quod quis non sua causa (322) dat, sed eius, cui dat; is autem, qui sibi beneficium dat, sua causa dat; non est ergo beneficium. (322) 12 [1] Videor tibi iam illud, quod in principio dixeram, mentitus. Dicis me abesse ab eo, qui operae pretium facit, immo totam operam bona fide perdere. Expecta, et iam hoc verius dices, simul te ad has latebras perduxero, ex quibus cum evaseris, nihil amplius eris adsecutus, quam ut eas difficultates effugeris, in quas licuit non descendere. [2] Quid enim boni est nodos operose solvere, quos ipse, ut solveres, feceris? Sed quemadmodum quaedam in oblectamentum ac iocum sic inligantur, ut eorum solutio imperito difficilis sit, quae illi, qui implicuit, sine ullo negotio paret, quia commissuras eorum et moras novit, nihilo minus illa habent aliquam voluptatem (temptant enim acumen animorum et intentionem excitant), ita haec, quae videntur callida et insidiosa, securitatem ac segnitiam ingeniis auferunt, quibus modo campus, in quo vagentur, sternendus est, modo creperi aliquid et confragosi obiciendum, per quod erepant et sollicite vestigium faciant. [3] Dicitur nemo ingratus esse; id sic colligitur: " Beneficium est, quod prodest; prodesse autem nemo homini malo potest, ut dicitis Stoici; ergo beneficium non accipit malus, * ingratus est. (324) " Etiamnunc beneficium honesta et probabilis res est; apud malum nulli honestae rei aut probabili locus est, ergo nec beneficio; quod si accipere non potest, ne reddere quidem debet, et ideo non fit ingratus. [4] " Etiamnunc, ut dicitis, bonus vir omnia recte facit; si omnia recte facit, ingratus esse non potest. Malo viro beneficium nemo dare potest. Bonus beneficium reddit, malus non accipit; quod si est, nec bonus quisquam ingratus est nec malus. Ita ingratus in rerum natura est nemo, et hoc inane nomen. "* [5] Unum est apud nos bonum, honestum. Id pervenire ad malum non potest; desinet enim malus esse, si ad illum virtus intraverit; quam diu autem malus est, nemo illi dare beneficium potest, quia mala bonaque dissentiunt nec in unum eunt. Ideo nemo illi prodest, quia, quidquid ad illum pervenit, id pravo usu corrumpitur. [6] Quemadmodum stomachus morbo vitiatus et colligens bilem, quoscumque accepit cibos, mutat et omne alimentum in causam doloris trahit, ita animus scaevus, quidquid illi commiseris, id onus suum et perniciem et occasionem miseriae facit. Felieissimis itaque opulentissimisque plurimum aestus subest minusque se inveniunt, quo in maiorem materiam inciderunt, qua fluctuarentur. [7] Ergo nihil potest ad malos pervenire, quod prosit, immo nihil, quod non noceat. Quaecumque enim illis con (326) tigerunt, in naturam suam vertunt et extra speciosa profuturaque, si meliori darentur, illis pestifera sunt. Ideo nec beneficium dare possunt, quoniam nemo potest, quod non habet, dare; hic bene faciendi voluntate caret. (326) 13 [1] Sed quamvis haec ita sint, accipere etiam malus tamen quaedam potest, quae beneficiis similia sint, quibus non redditis ingratus erit. Sunt animi bona, sunt corporis, sunt fortunae. Illa animi bona a stulto ac malo submoventur; ad haec admittitur, quae et accipere potest et debet reddere, et, si non reddit, ingratus est. Nec hoc ex nostra tantum constitutione. Peripatetici quoque, qui felicitatis humanae longe lateque terminos ponunt, aiunt minuta beneficia perventura ad malos; haec qui non reddit, ingratus est. [2] Nobis itaque beneficia esse non placet, quae non sunt animum factura meliorem; commoda tamen illa esse et expetenda non negamus. Haec et viro bono dare malus potest et accipere a bono, ut pecuniam et vestem et honores et vitam; quae si non reddit, in ingrati nomen incidet. [3] "At quomodo ingratum vocas eo non reddito, quod negas esse beneficium? " Quaedam, etiam si vera non sunt, propter similitudinem eodem vocabulo comprehensa sunt. Sic pyxidem et argenteam et auream dicimus; sic inlitteratum non ex toto rudem, (328) sed ad litteras altiores non perductum; sic, qui male vestitum et pannosum vidit, nudum vidisse se dicit. Beneficia ista non sunt, habent tamen beneficii speciem. [4] " Quomodo ista sunt tamquam beneficia, sic et ille tamquam ingratus est, non ingratus. " Falsum est, quia illa beneficia et qui dat appellat et qui accipit. Ita, qui veri beneficii speciem fefellit, tam ingratus est quam veneficus, qui soporem, cum venenum esse crederet, miscuit. (328) 14 [1] Cleanthes vehementius agit. " Licet," inquit, " beneficium non sit, quod accepit, ipse tamen ingratus est, quia non fuit redditurus, etiam si accepisset. [2] " Sic latro est etiam antequam manus inquinet, quia ad occidendum iam armatus est et habet spoliandi atque interficiendi voluntatem; exercetur et aperitur opere nequitia, non incipit. Sacrilegi dant poenas, quamvis nemo usque ad deos manus porrigat. [3] " Quomodo," inquit, " adversus malum ingratus est quisquam, cum a* malo dari beneficium non possit? " Ea scilicet ratione, quia ipsum, quod accepit, beneficium non erat, sed vocabatur; qui* accipiet ab illo aliquid ex his, quae apud imperitos sunt, quorum et malis copia est, ipse quoque in simili materia gratus esse debebit et illa, qualiacumque sunt, cum pro bonis acceperit, pro bonis reddere. (330) [4] Aes alienum habere dicitur et qui aureos debet et qui corium forma publica percussum, quale apud Lacedaemonios fuit, quod usum numeratae pecuniae praestat. Quo genere obligatus es, hoc fidem exsolve. [5] Quid sint beneficia, an et in hanc sordidam humilemque materiam deduci magnitudo nominis clari debeat, ad vos non pertinet; in alios quaeritur verum. Vos ad speciem veri componite animum et, dum honestum discitis, quidquid est, in quo nomen honesti iactatur, id colite. (330) 15 [1] " Quomodo," inquit, " nemo per vos ingratus est, sic rursus omnes ingrati sunt. " Nam, ut dicimus, omnes stulti mali sunt; qui unum autem habet vitium, omnia habet; omnes autem stulti et mali sunt; omnes ergo ingrati sunt. [2] Quid ergo? Non sunt? Non undique humano generi convicium fit? Non publica querella est perisse beneficia et paucissimos esse, qui de bene merentibus non invicem pessime mereantur? Nec est, quod hanc nostram tantum murmurationem putes pro pessimo pravoque numerantium, quidquid citra recti formulam cecidit. [3] Ecce nescioqui non ex philosophorum domo clamat, ex medio conventu populos gentesque damnatum vox mittitur: (332) Hoc iam amplius est: [4] beneficia in scelus versa sunt, et sanguini eorum non parcitur, pro quibus sanguis fundendus est; gladio ac venenis beneficia sequimur. Ipsi patriae manus adferre et fascibus illam suis premere potentia ac dignitas est; humili se ac depresso loco putat stare, quisquis non supra rem publicam stetit; accepti ab illa exercitus in ipsam convertuntur, et imperatoria contio est: [5] " Pugnate contra coniuges, pugnate contra liberos! Aras, focos, penates armis incessite! " Qui ne triumphatum quidem inire urbem iniussu senatus deberetis quibusque victorem exercitum reducentibus curia extra muros praeberetur, nunc civibus caesis perfusi cruore cognato urbem subrectis intrate vexillis. [6] Obmutescat inter militaria signa libertas, et ille victor pacatorque gentium populus remotis procul bellis, omni terrore compresso, intra muros obsessus aquilas suas horreat. (332) 16 [1] Ingratus est Coriolanus, sero et post sceleris paenitentiam pius; posuit arma, sed in medio parricidio posuit. Ingratus Catilina; parum est illi capere patriam, nisi verterit, nisi Allobrogum in illam cohortes immiserit et trans Alpes accitus hostis vetera et ingenita (334) odia satiaverit ac diu debitas inferias Gallicis bustis duces Romanos persolverit. [2] Ingratus C. Marius ad consulatus a caliga perductus, qui, nisi Cimbricis caedibus Romana funera aequaverit, nisi civilis exitii et trucidationis non tantum dederit signum, sed ipse signum fuerit, parum mutatam ac repositam in priorem locum fortunam suam sentiet. [3] Ingratus L. Sulla, qui patriam duri oribus remediis, quam pericula erant, sanavit, qui, cum a Praenestina arce usque ad Collinam portam per sanguinem humanum incessisset, alia edidit in urbe proelia, alias caedes: legiones duas, quod crudele est, post victoriam, quod nefas, post fidem in angulo congestas contrucidavit et proscriptionem commentus est, di magni, ut, qui civem Romanum occidisset, impunitatem, pecuniam, tantum non civicam acciperet! [4] Ingratus Cn. Pompeius, qui pro tribus consulatibus, pro triumphis tribus, pro tot honoribus, quos ex maxima parte immaturus invaserat, hanc gratiam rei publicae reddidit, ut in possessionem eius alios quoque induceret quasi potentiae suae detracturus invidiam, si, quod nulli licere debebat, pluribus licuisset; dum extraordinaria concupiscit imperia, dum provincias, ut eligat, distribuit, dum ita cum tertio rem publicam (336) dividit, ut tamen in sua domo duae partes essent, eo redegit populum Romanum, ut salvus esse non posset nisi beneficio servitutis. [5] Ingratus ipse Pompei hostis ac victor; a Gallia Germaniaque bellum in urbem circumegit, et ille plebicola, ille popularis castra in circo Flaminio posuit propius, quam Porsinae fuerant. Temperavit quidem ius crudelitatemque victoriae; quod dicere solebat, praestitit: neminem occidit nisi armatum. Quid ergo est? Ceteri arma cruentius exercuerunt, satiata tamen aliquando abiecerunt; hic gladium cito condidit, numquam posuit. [6] Ingratus Antonius in dictatorem suum, quem iure caesum pronuntiavit, interfectores eius in provincias et imperia dimisit; patriam vero proscriptionibus, incursionibus, bellis laceratam post tot mala destinavit ne Romanis quidem regibus, ut, quae Achaeis, Rhodiis, plerisque urbibus claris ius integrum libertatemque cum immunitate reddiderat, ipsa tributum spadonibus penderet! (336) 17 [1] Deficiet dies enumerantem ingratos usque in ultima patriae exitia. Aeque immensum erit, si percurrere coepero, ipsa res publica quam ingrata in optimos ac devotissimos sibi fuerit quamque non minus saepe peccaverit, quam in ipsam peccatum est. [2] Camillum in exilium misit, Scipionem dimisit; (338) exsulavit post Catilinam Cicero, diruti eius penates, bona direpta, factum, quidquid victor Catilina fecisset; Rutilius innocentiae pretium tulit in Asia latere; Catoni populus Romanus praeturam negavit, consulatum pernegavit. [3] Ingrati publice sumus. Se quisque interroget: nemo non aliquem queritur ingratum. Atqui non potest fieri, ut omnes querantur, nisi querendum est de omnibus: omnes ergo ingrati sunt. Ingrati sunt* tantum? Et cupidi omnes et maligni omnes et timidi omnes, illi in primis, qui videntur audaces. Adice: et ambitiosi omnes sunt et impii omnes. Sed non est, quod irascaris; ignosce illis, omnes insaniunt. [4] Nolo te ad incerta revocare, ut dicam: " Vide, quam ingrata sit iuventus! Quis non patris sui supremum diem, ut innocens sit, optat? Ut moderatus sit, expectat? Ut pius, cogitat? Quotus quisque uxoris optimae mortem timet, ut non et computet? Cui, rogo, litigatori defenso tam magni beneficii ultra res proximas memoria duravit? " [5] Illud in confesso est: quis sine querella moritur? Quis extremo die dicere audet: :Vixi et quem dederat cursum fortuna peregi? Quis non recusans, quis non gemens exit? Atqui hoc ingrati est non esse contentum praeterito tem (340) pore. Semper pauci dies erunt, si illos numeraveris. [6] Cogita non esse summum bonum in tempore; quantumcumque est, boni consules. Ut prorogetur tibi dies mortis, nihil proficitur ad felicitatem, quoniam mora non fit beatior vita sed longior. [7] Quanto satius est gratum adversus perceptas voluptates non aliorum annos computare, sed suos benigne aestimare et in lucro ponere! " Hoc me dignum iudicavit deus, hoc satis est; potuit plus, sed hoc quoque beneficium est. " Grati simus adversus deos, grati adversus homines, grati adversus eos, qui aliquid nobis praestiterunt, grati etiam adversus eos, qui nostris praestiterunt. (340) 18 [1] " In infinitum ius," inquit, " me obligas, cum dicis: ' et nostris '; itaque pone aliquem finem. Qui filio beneficium dat, ut dicis, et patri eius dat: primum, de quo quaero. Deinde illud utique mihi determinari volo: si et patri beneficium datur, numquid et fratri? Numquid et patruo? Numquid et avo? Numquid et uxori et socero? Dic mihi, ubi debeam desinere, quousque personarum senem sequar. " [2] Si agrum tuum coluero, tibi beneficium dedero; si domum tuam ardentem restinxero aut, ne concidat, excepero, tibi beneficium dabo; si servum tuum sanavero, tibi imputabo; si filium tuum servavero, non habebis beneficium meum? (340) 19 [1] " Dissimilia ponis exempla, quia, qui agrum meum colit, agro beneficium non dat sed mihi; et qui domum meam, quo minus ruat, fulcit, praestat mihi, ipsa enim domus sine sensu est; debitorem me habet, quia nullum habet; et qui agrum meum colit, non illum, sed me demereri vult. Idem de servo dicam: mei mancipii res est, mihi servatur; ideo ego pro illo debeo. Filius ipse beneficii capax est; itaque ille accipit, ego beneficio laetor et contingor, non obligor. " [2] Velim tamen, tu, qui debere te non putas, respondeas mihi. Filii bona valetudo, felicitas, patrimonium pertinet ad patrem; felicior futurus est, si salvum filium habuerit, infelicior, si amiserit. Quid ergo? Qui et felicior fit a me et infelicitatis maximae periculo liberatur, non accipit beneficium? [3] " Non," inquit; " quaedam enim in alios conferuntur, sed ad nos usque permanant; ab eo autem exigi quidque debet, in quem confertur, sicut pecunia ab eo petitur, cui credita est, quamvis ad me illa aliquo modo venerit. Nullum beneficium est, cuius non commodum et proximos tangat, non numquam etiam longius positos; [4] non quaeritur, quo beneficium ab eo, cui datum est, transierit, sed ubi (344) primo collocetur; a reo tibi ipso et a capite repetitio est. " Quid ergo? Oro te, non dicis: " Filium mihi donasti, et, si hic perisset, victurus non fui "? Pro eius vita beneficium non debes, cuius vitam tuae praefers? Etiamnunc, cum filium tuum servavi, ad genua procumbis, dis vota solvis tamquam ipse servatus; illae voces exeunt tibi: [5] " Nihil mea interest, an me servaveris; duos servasti, immo me magis. " Quare ista dicis, si non accipis beneficium? " Quia et, si filius meus pecuniam mutuam sumpserit, creditori numerabo, non tamen ideo ego debuero; quia et, si filius meus in adulterio deprensus erit, erubescam, non ideo ego ero adulter. [6] Dico me tibi obligatum pro filio, non quia sum, sed quia volo me offerre tibi debitorem voluntarium. At pervenit ad me summa ex incolumitate eius voluptas, summa utilitas, et orbitatis gravissimum vulnus effugi. Non quaeritur nunc, an profueris mihi, sed an beneficium dederis; prodest enim et animal et lapis et herba, nec tamen beneficium dant, quod numquam datur nisi a volente. [7] Tu autem non vis patri, sed filio dare, et interim ne nosti quidem patrem. Itaque cum dixeris: ' Patri ergo beneficium non dedi filium eius servando? ' contra oppone: ' Patri ergo beneficium (346) dedi, quem non novi, quem non cogitavi? ' Et quid quod aliquando eveniet, ut patrem oderis, filium serves? Beneficium ei videberis dedisse, cui tunc inimicissimus eras, cum dares? " [8] Sed ut dialogorum altercatione seposita tamquam iuris consultus respondeam, mens spectanda est dantis; beneficium ei dedit, cui datum voluit. Si in patris honorem fecit, pater accepit beneficium; si filii in usum, pater beneficio in filium conlato non obligatur, etiam si fruitur. Si tamen occasionem habuerit, volet et ipse praestare aliquid, non tamquam solvendi necessitatem habeat, sed tamquam incipiendi causam. Repeti a patre beneficium non debet; si quid pro hoc benigne facit, iustus, non gratus est. [9] Nam illud finiri non potest: si patri do beneficium, et matri et avo et avunculo et liberis et adfinibus et amicis et servis et patriae. Ubi ergo beneficium incipit stare? Sontes enim ille inexplicabilis subit, cui difficile est modum imponere, quia paulatim surrepit et non desinit serpere. (346) 20 [1] Illud solet quaeri: " Fratres duo dissident; si alterum servo, an dem beneficium ei, qui fratrem invisum non perisse moleste laturus est. " Non est dubium, quin beneficium sit etiam invito prodesse, sicut non dedit beneficium, qui invitus profuit. [2] " Beneficium," (348) inquit, " vocas, quo ille offenditur, quo torquetur? " Multa beneficia tristem frontem et asperam habent, quemadmodum secare et urere, ut sanes, et vinclis coercere. Non est spectandum, an doleat aliquis beneficio accepto, sed an gaudere debeat; non est malus denarius, quem barbarus et ignarus formae publicae reiecit. Beneficium et odit et accepit, si modo id prodest, si is, qui dabat, ut prodesset, dedit. Nihil refert, an bonam rem malo animo quis accipiat. [3] Agedum, hoc in contrarium verte. Odit fratrem suum, quem illi habere expedit; hunc ego occidi: non est beneficium, quamvis ille dicat esse et gaudeat. Insidiosissime nocet, cui gratiae aguntur pro iniuria! [4] " Video: prodest aliqua res et ideo beneficium est; nocet et ideo non est beneficium. Ecce, quod nec prosit nec noceat, dabo, et tamen beneficium erit. Patrem alicuius in solitudine exanimem inveni, corpus eius sepelivi. Nec ipsi profui (quid enim illius intererat, quo genere dilaberetur? ) nec filio (quid enim illi per hoc commodi accessit? ). " Dicam, quid consecutus sit: officio sollemni et necessario per me functus est; [5] praestiti patri eius, quod ipse praestare voluisset nec non et debuisset. Hoc tamen ita beneficium est, si non misericordiae et (350) humanitati dedi, ut quodlibet cadaver absconderem, sed si corpus adgnovi, si filio tunc hoc praestare me cogitavi. At si terram ignoto mortuo inieci, nullum in hoc habeo huius officii debitorem in publicum humanus. [6] Dicet aliquis: " Quid tanto opere quaeris, cui dederis beneficium, tamquam repetiturus aliquando? Sunt, qui numquam iudicent esse repetendum, et has causas adferunt. Indignus etiam repetenti non reddet, dignus ipse per se referet. Praeterea, si bono viro dedisti, expecta, ne iniuriam illi facias appellando, tamquam sua sponte redditurus non fuisset. Si malo viro dedisti, plectere; beneficium vero ne corruperis creditum faciendo. Praeterea lex, quod non iussit repeti, vetuit. " [7] Verba sunt ista. Quam diu me nihil urguet, quam diu fortuna nihil cogit, perdam potius beneficium quam repetam. Sed si de salute liberorum agitur, si in periculum uxor deducitur, si patriae salus ac libertas mittit me etiam, quo ire nollem, imperabo pudori meo et testabor omnia me fecisse, ne opus esset mihi auxilio hominis ingrati; novissime recipiendi beneficii necessitas repetendi verecundiam vincet. Deinde, eum bono viro beneficium do, sic do tamquam numquam repetiturus, nisi fuerit necesse. (350) 21 [1] " Sed lex," inquit, " non permittendo exigere vetuit. " Multa legem non habent nec actionem, ad quae consuetudo vitae humanae omni lege valentior dat aditum. Nulla lex iubet amicorum secreta non eloqui; nulla lex iubet fidem etiam inimico praestare; quae lex ad id praestandum nos, quod alicui promisimus, adligat? Nulla. Querar tamen cum eo, qui arcanum sermonem non continuerit, et fidem datam nec servatam indignabor. [2] " Sed ex beneficio," inquit, " creditum facis. " Minime; non enim exigo, sed repeto, et ne repeto quidem, sed admoneo. Num ultima quoque me necessitas in hoc aget, ut ad eum veniam, cum quo mihi diu luctandum sit? Si* quis tam ingratus est, ut illi non sit satis admoneri, eum transibo nec dignum iudicabo, qui gratus esse cogatur. [3] Quomodo fenerator quosdam debitores non appellat, quos scit decoxisse et in quorum pudorem nihil superest, nisi quod pereat, sic ego quosdam ingratos palam ac pertinaciter praeteribo nec ab ullo beneficium repetam, nisi a quo non ablaturus ero, sed recepturus. (350) 22 [1] Multi sunt, qui nec negare sciant, quod acceperunt, nec referre, qui nec tam boni sunt quam grati nec tam mali quam ingrati, segnes et tardi, lenta nomina, non mala. Hos ego non appellabo, sed commonefaciam et ad officium aliud agentes re (354) ducam. Qui statim mihi sic respondebunt: " Ignosce; non mehercules scivi hoc te desiderare, alioqui ultro obtulissem; rogo, ne me ingratum existimes; memini, quid mihi praestiteris. " Hos ego quare dubitem et sibi meliores et mihi facere? Quemcumque potuero, peccare prohibebo; [2] multo magis amicum, et ne peccet et ne in me potissimum peccet. Alterum illi beneficium do, si illum ingratum esse non patior; nec dure illi exprobrabo, quod praestiti, sed quam potuero mollissime. Ut potestatem referendae gratiae faciam, renovabo memoriam eius et petam beneficium; ipse me intelleget repetere. [3] Aliquando utar verbis durioribus, si emendari illum posse speravero; nam deploratum propter hoc quoque non exagitabo, ne ex ingrato inimicum faciam. [4] Quod si admonitionis quoque sugillationem ingratis remittimus, segniores ad reddenda beneficia faciemus; quosdam vero sanabiles et qui fieri boni possint, si quid illos momorderit, perire patiemur admonitione sublata, qua et pater filium aliquando correxit et uxor maritum aberrantem ad se reduxit et amicus languentem amici fidem erexit. (354) 23 [1] Quidam, ut expergiscantur, non feriendi, sed commovendi sunt; eodem modo quorundam ad referendam gratiam fides non cessat, sed languet. Hanc pervellamus. " Noli munus tuum in iniuriam vertere; iniuria est enim, si in hoc non repetis, ut ingratus sim. Quid, si ignoro, quid desideres? Quid, (356) si occupationibus districtus et in aha vocatus occasionem non observavi? Ostende mihi, quid possim, quid velis. Quare desperes, antequam temptes? [2] Quare properas et beneficium et amicum perdere? Unde scis, nolim an ignorem, animus an facultas desit mihi? Experire. " Admonebo ergo non amare, non palam, sine convicio, sic, ut se redisse in memoriam, non reduci putet. (356) 24 [1] Causam dicebat apud divum Iulium ex veteranis quidam paulo violentior adversus vicinos suos et causa premebatur. " Meministi," inquit, " imperator, in Hispania, talum extorsisse te circa Sucronem? " Cum Caesar meminisse se dixisset: " Meministi quidem sub quadam arbore minimum umbrae spargente cum velles residere ferventissimo sole et esset asperrimus locus, in quo ex rupibus acutis unica illa arbor eruperat, quendam ex commilitonibus paenulam suam substravisse? " [2] Cum dixisset Caesar: " Quidni meminerim? Et quidem siti confectus, quia impeditus ire ad fontem proximum non poteram, repere manibus volebam, nisi commilito,* homo fortis ac strenuus, aquam mihi in galea sua adtulisset " — , " Potes ergo," inquit, " imperator, adgnoscere illum hominem aut illam galeam? " Caesar ait se non posse galeam adgnoscere, hominem pulchre posse, (358) et adiecit, puto obiratus, quod se a cognitione media ad veterem fabulam abduceret: [3] " Tu utique ille non es. " " Merito/' inquit, " Caesar, me non adgnoscis; nam cum hoc factum est, integer eram; postea ad Mundam in acie oculus mihi effossus est et in capite lecta ossa. Nec galeam illam, si videris, adgnosces; machaera enim Hispana divisa est. " Vetuit illi exhiberi negotium Caesar et agellos, in quibus vicinalis via causa rixae ac litium fuerat, militi suo donavit. (358) 25 [1] Quid ergo? Non repeteret beneficium ab imperatore, cuius memoriam multitudo rerum confuderat, quem fortuna ingentes exercitus disponentem non patiebatur singulis militibus occurrere? Non est hoc repetere beneficium, sed resumere bono loco positum et paratum, ad quod tamen, ut sumatur, manus porrigenda est. Repetam itaque, quia hoc aut ex magna necessitate facturus ero aut illius causa, a quo repetam. [2] Ti. Caesar inter initia dicenti cuidam: " Meministi — " antequam plures notas familiaritatis veteris proferret: " Non memini," inquit, " quid fuerim. " Ab hoc quidni non esset repetendum beneficium? Optanda erat oblivio; aversabatur omnium amicorum (360) et aequalium notitiam et illam solam praesentem fortunam suam adspici, illam solam cogitari ac narrari volebat. Inquisitorem habebat veterem amicum! [3] Magis tempestive repetendum est beneficium quam petendum. Adhibenda verborum moderatio, ut nec gratus possit offendi nec ingratus dissimulare. Tacendum erat et expectandum, si inter sapientes viveremus; et tamen sapientibus quoque indicare melius fuisset, quid rerum nostrarum status posceret. [4] Deos, quorum notitiam nulla res effugit, rogamus, et illos vota non exorant, sed admonent. Dis quoque, inquam, Homericus ille sacerdos adlegat officia et aras religiose cultas. Moneri velle ac posse secunda virtus est. [5] Equus obsequens facile et parens huc illuc frenis leniter motis flectendus est. Paucis animus sui rector optimus; proximi sunt, qui admoniti in viam redeunt; his non est dux detrahendus. [6] Opertis oculis inest acies, sed sine usu; quam lumen diei iis immissum ad ministeria sua evocat. Instrumenta cessant, nisi illa in opus suum artifex movit. Inest interim animis voluntas bona, sed torpet modo deliciis ac situ, modo officii inscitia. Hanc utilem facere debemus nec irati relinquere in vitio, sed ut magistri patienter ferre (362) offensationes puerorum discentium memoriae labentis; quae quemadmodum saepe subiecto uno aut altero verbo ad contextum reddendae orationis adducta est, sic ad referendam gratiam admonitione revocanda est. si1fh320a33l7pai8uvy6ydhb2vgkfm 265065 265063 2026-05-09T12:22:17Z Saumache 27923 265065 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De beneficiis |OperaeWikiPagina= De beneficiis |Annus= Saeculo I |Genera=philosophia |SubTitulus=Liber V }} {{Liber |Ante = Liber IV |AnteNomen = ../Liber IV |Post = Liber VI |PostNomen = ../Liber VI }} [1] In prioribus libris videbar consummasse propositum, cum tractassem, quemadmodum dandum esset beneficium, quemadmodum accipiendum; hi enim sunt huius officii fines. Quidquid ultra moror, non servio materiae, sed indulgeo, quae, quo ducit, sequenda est, non quo invitat; subinde enim nascetur, quo lacessat aliqua dulcedine animum, magis non supervacuum quam necessarium. [2] Verum, quia ita vis, perseveremus peractis, quae rem continebant, scrutari etiam ea, quae, si vis verum, conexa sunt, non cohaerentia; quae quisquis diligenter inspicit, nec facit operae pretium nec tamen perdit operam. [3] Tibi autem, homini natura optimo et ad beneficia propenso, Liberalis Aebuti, nulla eorum laudatio satis facit. Neminem umquam vidi tam benignum etiam levissimorum officiorum aestimatorem; iam bonitas tua eo usque prolapsa est, ut tibi dari putes beneficium, quod ulli datur; paratus es, ne quem beneficii paeniteat, pro ingratis dependere. [4] Ipse (292) usque eo abes ab omni iactatione, usque eo statim vis exonerare, quos obligas, ut, quidquid in aliquem confers, velis videri non praestare, sed reddere, ideoque plenius ad te sic data revertentur. Nam fere secuntur beneficia non reposcentem et, ut gloria fugientes magis sequitur, ita fructus beneficiorum gratius respondet, per quos esse etiam ingratis licet. [5] Per te vero non est mora, quominus beneficia, qui acceperunt, ultro repetant, nec recusabis conferre alia et suppressis dissimulatisque plura ac maiora adicere: propositum optimi viri et ingentis animi tam diu ferre ingratum, donec feceris gratum. Nec te ista ratio decipiet; succumbunt vitia virtutibus, si illa non cito odisse properaveris. (292) 2 [1] Illud utique unice tibi placet velut magnifice dictum turpe esse beneficiis vinci. Quod an sit verum, non immerito quaeri solet, longeque aliud est, quam mente concipis. Numquam enim in rerum honestarum certamine superari turpe est, dummodo arma non proicias et victus quoque velis vincere. [2] Non omnes ad bonum propositum easdem adferunt vires, easdem facultates, eandem fortunam, quae optimorum quoque consiliorum dumtaxat exitus temperat; voluntas ipsa rectum petens laudanda est, (294) etiam si illam alius gradu velociori antecessit. Non ut in certaminibus ad spectaculum editis meliorem palma declarat, quamquam in illis quoque saepe deteriorem praetulit casus. [3] Ubi de officio agitur, quod uterque a sua parte esse quam plenissimum cupit, si alter plus potuit et ad manum habuit materiam sufficientem animo suo, si illi, quantum conatus est, fortuna permisit, alter autem voluntate par est, etiam si minora, quam accepit, reddidit aut omnia non reddidit, sed vult reddere et toto in hoc intentus est animo, non magis victus est, quam qui in armis moritur, quem occidere facilius hostis potuit quam avertere. [4] Quod turpe existimas, id accidere viro bono non potest, ut vincatur. Numquam enim succumbet, numquam renuntiabit; ad ultimum usque vitae diem stabit paratus et in hac statione morietur magna se accepisse prae se ferens, paria voluisse. (294) 3 [1] Lacedaemonii vetant suos pancratio aut caestu decernere, ubi inferiorem ostendit victi confessio. Cursor cretam prior contigit; velocitate illum, non animo antecessit. Luctator ter abiectus perdidit palmam, non tradidit. Cum invictos esse Lacedaemonii cives suos magno aestimarent, ab iis certaminibus removerunt, in quibus victorem facit non iudex (296) nec per se ipse exitus, sed vox cedentis et tradere iubentis. [2] Hoc, quod illi in suis civibus custodiunt, virtus ac bona voluntas omnibus praestat, ne umquam vincantur, quoniam quidem etiam inter superantia animus invictus est. Ideo nemo trecentos Fabios victos dicit, sed occisos; et Regulus captus est a Poenis, non victus, et quisquis alius saevientis fortunae vi ac pondere oppressus non submittit animum. In beneficiis idem est. [3] Plura aliquis accepit, maiora, frequentiora; non tamen victus est. Beneficia fortasse beneficiis victa sunt, si inter se data et accepta computes; si dantem et accipientem comparaveris, quorum animi et per se aestimandi sunt, penes neutrum erit palma. Solet enim fieri, ut, etiam cum alter multis vulneribus confossus est, alter leviter quidem saucius pares exisse dicantur, quamvis alter videatur inferior. (296) 4 [1] Ergo nemo vinci potest beneficiis, si scit debere, si vult referre: si, quem rebus non potest, animo aequat. Hic quam diu in hoc permanet, quam diu tenet voluntatem gratum animum signis approbandi, quid interest, ab utra parte munuscula plura numerentur? Tu multa dare potes, et ego tantum accipere possum; tecum stat fortuna, mecum bona voluntas; (298) tamen tam par tibi sum, quam multis armatissimis nudi aut leviter armati. [2] Nemo itaque beneficiis vincitur, quia tam gratus est quisque, quam voluit. Nam si turpe est beneficiis vinci, non oportet a praepotentibus viris accipere beneficium, quibus gratiam referre non possis, a principibus dico, a regibus, quos eo loco fortuna posuit, ex quo largiri multa possent pauca admodum et imparia datis recepturi. [3] Reges et principes dixi, quibus tamen potest opera navari et quorum illa excellens potentia per minorum consensum ministeriumque constat. At sunt quidam extra omnem subducti cupiditatem, qui vix ullis humanis desideriis continguntur; quibus nihil potest praestare ipsa fortuna. Necesse est a Socrate beneficiis vincar, necesse est a Diogene, qui per medias Macedonum gazas nudus incessit calcatis regis opibus. [4] O! ne ille tunc merito et sibi et ceteris, quibus ad dispiciendam veritatem non erat obfusa caligo, supra eum eminere visus est, infra quem omnia iacebant. Multo potentior, multo locupletior fuit omnia tunc possidente Alexandro; plus enim erat, quod hic nollet accipere, quam quod ille posset dare. (298) 5 [1] Non est turpe ab his vinci; neque enim minus fortis sum, si cum invulnerabili me hoste committis, nec ideo minus ignis urere potest, si in materiam (300) incidit inviolabilem flammis, nec ideo ferrum secandi vim perdidit, si non recipiens ictum lapis solidusque et invictae adversus dura naturae dividendus est. Idem tibi de homine grato respondeo. Non turpiter vincitur beneficiis, si ab his obligatus est, ad quos aut fortunae magnitudo aut eximia virtus aditum redituris ad se beneficiis clusit. [2] A parentibus fere vincimur. Nam tam diu illos habemus, quam diu iudicamus graves et quam diu beneficia illorum non intellegimus. Cum iam aetas aliquid prudentiae collegit et apparere coepit propter illa ipsa eos amari a nobis debere, propter quae non amabantur, admonitiones, severitatem et inconsultae adulescentiae diligentem custodiam, rapiuntur nobis. Paucos usque ad verum fructum a liberis percipiendum perduxit aetas; ceteri filios onere senserunt. [3] Non est tamen turpe vinci beneficiis a parente; quidni non sit turpe, eum a nullo sit? Quibusdam enim et pares et impares sumus, pares animo, quem solum illi exigunt, quem nos solum promittimus, impares fortuna, quae si cui obstitit, quominus referret gratiam, non ideo illi tamquam victo erubescendum est. Non est turpe non consequi, dummodo sequaris. [4] Saepe necesse est ante alia beneficia petamus, quam priora reddidimus, nec ideo non petimus aut turpiter, quia non reddituri debebimus, quia non per nos erit mora, quominus gratissimi simus, sed interveniet aliquid (302) extrinsecus, quod prohibeat. Nos tamen nec vincemur animo nec turpiter his rebus superabimur, quae non sunt in nostra potestate. (302) 6 [1] Alexander Macedonum rex gloriari solebat a nullo se beneficiis victum. Non est, quod nimius animi Macedonas et Graecos et Caras et Persas et nationes discriptas in exercitum suspiciat, nec hoc sibi praestitisse regnum a* Thraciae angulo porrectum usque ad litus incogniti maris iudicet. Eadem re gloriari Socrates potuit, eadem Diogenes, a quo utique victus est, Quidni victus sit illo die, quo homo super mensuram iam humanae superbiae tumens vidit aliquem, cui nec dare quicquam posset nec eripere? [2] Archelaus rex Socratem rogavit, ut ad se veniret; dixisse Socrates traditur nolle se ad eum venire, a quo acciperet beneficia, cum reddere illi paria non posset. Primum in ipsius potestate erat non accipere; deinde ipse dare beneficium prior incipiebat, veniebat enim rogatus et id dabat, quod utique ille non erat Socrati redditurus. Etiamnunc Archelaus daturus erat aurum et argentum recepturus contemptum auri et argenti: non poterat referre Archelao Socrates (304) gratias? [3] Et quid tantum erat accepturus, quantum dabat, si ostendisset hominem vitae ac mortis peritum utriusque fines tenentem? Si regem in luce media errantem ad rerum naturam admisisset usque eo eius ignarum, ut, quo die solis defectio fuit,regiam eluderet et filium, quod in luctu ac rebus adversis moris est, tenderet? [4] Quantum fuisset beneficium, si timentem e latebris suis extraxisset et bonum animum habere iussisset dicens: " Non est ista solis defectio, sed duorum siderum coitus, cum luna humiliore currens via infra ipsum solem orbem suum posuit et illum obiectu sui abscondit; quae modo partes eius exiguas, si in transcursu strinxit, obducit, modo plus tegit, si maiorem partem sui obiecit, modo excludit totius adspeetum, si recto libramento inter solem terrasque media successit. [5] Sed iam ista sidera hoc et illo diducet velocitas sua; iam recipient diem terrae, et hic ibit ordo per saecula dispositosque ac praedictos dies habet, quibus sol intercursu lunae vetetur omnes radios effundere. Paulum expecta; iam emerget, iam istam velut nubem relinquet, iam exsolutus im (306) pedimentis lucem suam libere mittet. " [6] Socrates parem gratiam Archelao referre non posset, si illum regnare vetuisset? Parum scilicet magnum beneficium a Socrate accipiebat, si ullum dare Socrati potuisset. Quare ergo hoc Socrates dixit? Vir facetus et cuius per figuras sermo procederet, derisor omnium, maxime potentium, maluit illi nasute negare quam contumaciter aut superbe; dixit se nolle beneficia ab eo accipere, cui non posset paria reddere. Timuit fortasse, ne cogeretur accipere, quae nollet, timuit, ne quid indignum Socrate accipere. Dicet aliquis: " Negasset, si vellet. [7] " Sed instigasset in se regem insolentem et omnia sua magno aestimari volentem. Nihil ad rem pertinet, utrum dare aliquid regi nolis an accipere a rege; in aequo utramque ponit repulsam, et superbo fastidiri acerbius est quam non timeri. Vis scire, quid vere voluerit? Noluit ire ad voluntariam servitutem is, cuius libertatem civitas libera ferre non potuit! (306) 7 [1] Satis, ut existimo, hanc partem tractavimus, an turpe esset beneficiis vinci. Quod qui quaerit, scit non solere homines sibi ipsos dare beneficium; manifestum enim fuisset non esse turpe a se ipsum vinci. [2] Atqui apud quosdam Stoicos et de hoc ambigitur, an (308) possit aliquis sibi beneficium dare, an debeat referre sibi gratiam. Quod ut videretur quaerendum, illa fecerunt: solemus dicere; " gratias mihi ago " et " de nullo queri possum alio quam de me" et " ego mihi irascor " et " ego a me poenas exigam " et " odi me," multa praeterea eiusmodi, per quae unusquisque de se tamquam de altero loquitur. [3] " Si nocere," inquit, " mihi possum, quare non et beneficium mihi dare possim? Praeterea quae, si in alium contulissem, beneficia vocarentur, quare, si in me contuli, non sint? Quod, si ab altero accepissem, deberem, quare, si mihi ipse dedi, non debeam? Quare sim adversus me ingratus, quod non minus turpe est quam in se sordidum esse et in se durum ae saevum et sui neclegentem? [4] Tam alieni corporis leno male audit quam sui. Nempe reprenditur adsentator et aliena subsequens verba, paratus ad falsa laudator; non minus placens sibi et se suspiciens, ut ita dicam, adsentator suus. Vitia non tantum, cum foris peceant, invisa sunt, sed cum in se retorquentur. [5] Quem magis admiraberis, quam qui imperat sibi, quam qui se habet in potestate? Gentes facilius est barbaras impatientesque arbitrii alieni regere, quam animum suum continere et tradere sibi. Platon, inquit, agit (310) Socrati gratias, quod ab illo didicit; quare Socrates sibi non agat, quod ipse se docuit? M. Cato ait: ' Quod tibi deerit, a te ipso mutuare. ' Quare donare mihi non possim, si commodare possum? Innumerabilia sunt, in quibus consuetudo nos dividit; [6] dicere solemus: ' Sine, loquar mecum ' et ' Ego mihi aurem pervellam. ' Quae si vera sunt, quemadmodum aliquis sibi irasci debet, sic et gratias agere; quomodo obiurgare se, sic et laudare se; quomodo damno sibi esse, sic et lucro potest. Iniuria et beneficium contraria sunt; si de aliquo dicimus: ' Iniuriam sibi fecit,' poterimus dicere et: ' Beneficium sibi dedit. ' " (310) 8 [1] Natura prius est, ut quis debeat, deinde, ut gratiam referat; debitor non est sine creditore, non magis quam maritus sine uxore aut sine filio pater; aliquis dare debet, ut aliquis accipiat. Non est dare nec accipere in dexteram manum ex sinistra transferre. [2] Quomodo nemo se portat, quamvis corpus suum moveat et transferat, quomodo nemo, quamvis pro se dixerit, adfuisse sibi dicitur nec statuam sibi tamquam patrono suo ponit, quomodo aeger, cum cura sua convaluit, mercedem a se non exigit, sic in omni negotio, etiam cum aliquid, quod prodesset sibi, fecerit, non tamen debebit referre gratiam sibi, (312) quia non habebit, cui referat. [3] Ut concedam aliquem dare sibi beneficium, dum dat, et recipit; ut concedam aliquem a se accipere beneficium, dum accipit, reddit. Domi, quod aiunt, versura fit et velut lusorium nomen statim transit; neque enim alius dat quam accipit, sed unus atque idem. Hoc verbum " debere " non habet nisi inter duos locum; quomodo ergo in uno consistet, qui se obligando liberat? [4] Ut in orbe ac pila nihil imum est, nihil summum, nihil extremum, nihil primum, quia motu ordo mutatur et quae sequebantur praecedunt et quae occidebant oriuntur, omnia, quomodocumque ierunt, in idem revertuntur, ita in homine existima fieri; cum illum in multa mutaveris, unus est. Cecidit se: iniuriarum cum quo agat, non habet; adligavit et clusit: de vi non tenetur; beneficium sibi dedit: danti protinus reddidit. [5] Rerum natura nihil dicitur perdere, quia, quidquid illi avellitur, ad illam redit, nec perire quicquam potest, quod, quo excidat, non habet, sed eodem revolvitur, unde discedit. " Quid simile," inquis, " hoc exemplum habet huic propositae quaestioni? " [6] Dicam. Puta te ingratum esse: non perit bene (314) ficium, habet illud, qui dedit. Puta te recipere nolle: apud te est, antequam redditur. Non potes quicquam amittere, quia, quod detrahitur, nihilo minus tibi adquiritur. Intra te ipsum orbis agitur; accipiendo das, dando accipis. (314) 9 [1] " Beneficium," inquit, " sibi dare oportet; ergo et referre gratiam oportet. " Primum illud falsum est, ex quo pendent sequentia; nemo enim sibi beneficium dat, sed naturae suae paret, a qua ad caritatem sui compositus est, unde summa illi cura est nocitura vitandi, profutura appetendi. [2] Itaque nec liberalis est, qui sibi donat, nec clemens, qui sibi ignoscit, nec misericors, qui malis suis tangitur. Quod aliis praestare liberalitas est, clementia, misericordia, sibi praestare natura est. Beneficium res voluntaria est, at prodesse sibi necessarium est. Quo quis plura beneficia dedit, beneficentior est; quis umquam laudatus est, quod sibi ipse fuisset auxilio? Quod se eripuisset latronibus? Nemo sibi beneficium dat, non magis quam hospitium; nemo sibi donat, non magis quam credit. [3] Si dat sibi quisque beneficium, semper dat, sine intermissione dat, inire beneficiorum suorum non potest numerum. Quando ergo gratiam referet, cum per hoc ipsum, quo gratiam refert, beneficium (316) det? Quomodo enim discernere poteris, utrum det sibi beneficium an reddat, cum intra eundem hominem res geratur? Liberavi me periculo: beneficium mihi dedi. Iterum me periculo libero: utrum do beneficium an reddo? [4] Deinde, ut primum illud concedam dare nos nobis beneficium, quod sequitur, non concedam; nam etiam si damus, non debemus. Quare? Quia statim recipimus. Accipere beneficium me oportet, deinde debere, deinde referre; debendi locus non est, quia sine ulla mora recipimus. Dat nemo nisi alteri, debet nemo nisi alteri, reddit nemo nisi alteri. Id intra unum non potest fieri, quod totiens duos exigit. (316) 10 [1] Beneficium est praestitisse aliquid utiliter; verbum autem " praestitisse " ad alios spectat. Numquid non demens videbitur, qui aliquid sibi vendidisse se dicet? Quia venditio alienatio est et rei suae iurisque in ea sui ad alium translatio. Atqui, quemadmodum vendere, sic dare aliquid a se dimittere est et id, quod tenueris, habendum alteri tradere. Quod si est, beneficium nemo sibi dedit, quia nemo dat sibi; alioqui duo contraria in uno coeunt, ut sit idem dare et accipere. [2] Etiamnunc multum interest inter dare et accipere; quidni? eum ex diverso ista (318) verba posita sint. Atqui si quis sibi beneficium dat, nihil interest inter dare et accipere. Paulo ante dicebam quaedam ad alios pertinere et sic esse formata, ut tota significatio illorum discedat a nobis: frater sum, alterius, nemo est enim suus frater; par sum, sed alicui, quis enim par est sibi? Quod comparatur, sine altero non intellegitur; quod iungitur, sine altero non est; sic et, quod datur, sine altero non est, et beneficium sine altero non est. [3] Idem ipso vocabulo apparet, in quo hoc continetur, " bene fecisse "; nemo autem sibi bene facit, non magis quam sibi favet, quam suarum partium est. Diutius hoc et pluribus exemplis licet prosequi. [4] Quidni? cum inter ea sit habendum beneficium, quae secundam personam desiderant. Quaedam, cum sint honesta, pulcherrima, summae virtutis, nisi in altero non habent locum. Laudatur et inter maxima humani generis bona fides colitur; num quis ergo dicitur sibi fidem praestitisse? 318) 11 [1] Venio nunc ad ultimam partem. Qui gratiam refert, aliquid debet impendere, sicut, qui solvit, pecuniam; nihil autem impendit, qui gratiam sibi refert, non magis quam consequitur, qui beneficium a se accepit. Beneficium et gratiae relatio ultro citro ire debent; intra unum hominem non est vicissitudo. Qui gratiam refert, invicem prodest ei, a (320) quo consecutus est aliquid. Qui sibi gratiam refert, cui prodest? Sibi. Et quis non alio loco relationem gratiae, alio beneficium cogitat? Qui gratiam refert sibi, sibi* prodest. Et quis umquam ingratus hoc noluit facere? Immo quis non ingratus fuit, ut hoc faceret? [2] "Si gratias," inquit, " nobis agere debemus, et gratiam referre debemus; dicimus autem: ' Ago gratias mihi, quod illam uxorem nolui ducere ' et ' quod cum illo non contraxi societatem. ' " Cum hoc dicimus, laudamus nos et, ut factum nostrum comprobemus, gratias agentium verbis abutimur. [3] Beneficium est, quod potest, cum datum est, et non reddi; qui sibi beneficium dat, non potest non recipere, quod dedit; ergo non est beneficium. Alio tempore beneficium accipitur, alio redditur. In* [4] beneficio et hoc est probabile, hoc suspiciendum, quod aliquis, ut alteri prodesset, utilitatis interim suae oblitus est, quod alteri dedit ablaturus sibi. Hoc non facit, qui beneficium sibi dat. [5] Beneficium dare socialis res est, aliquem conciliat, aliquem obligat , sibi dare non est socialis res, neminem conciliat, neminem obligat, neminem in spem inducit, ut dicat: " Hic homo colendus est; illi beneficium dedit, dabit et mihi. [6] " Beneficium est, quod quis non sua causa (322) dat, sed eius, cui dat; is autem, qui sibi beneficium dat, sua causa dat; non est ergo beneficium. (322) 12 [1] Videor tibi iam illud, quod in principio dixeram, mentitus. Dicis me abesse ab eo, qui operae pretium facit, immo totam operam bona fide perdere. Expecta, et iam hoc verius dices, simul te ad has latebras perduxero, ex quibus cum evaseris, nihil amplius eris adsecutus, quam ut eas difficultates effugeris, in quas licuit non descendere. [2] Quid enim boni est nodos operose solvere, quos ipse, ut solveres, feceris? Sed quemadmodum quaedam in oblectamentum ac iocum sic inligantur, ut eorum solutio imperito difficilis sit, quae illi, qui implicuit, sine ullo negotio paret, quia commissuras eorum et moras novit, nihilo minus illa habent aliquam voluptatem (temptant enim acumen animorum et intentionem excitant), ita haec, quae videntur callida et insidiosa, securitatem ac segnitiam ingeniis auferunt, quibus modo campus, in quo vagentur, sternendus est, modo creperi aliquid et confragosi obiciendum, per quod erepant et sollicite vestigium faciant. [3] Dicitur nemo ingratus esse; id sic colligitur: " Beneficium est, quod prodest; prodesse autem nemo homini malo potest, ut dicitis Stoici; ergo beneficium non accipit malus, * ingratus est. (324) " Etiamnunc beneficium honesta et probabilis res est; apud malum nulli honestae rei aut probabili locus est, ergo nec beneficio; quod si accipere non potest, ne reddere quidem debet, et ideo non fit ingratus. [4] " Etiamnunc, ut dicitis, bonus vir omnia recte facit; si omnia recte facit, ingratus esse non potest. Malo viro beneficium nemo dare potest. Bonus beneficium reddit, malus non accipit; quod si est, nec bonus quisquam ingratus est nec malus. Ita ingratus in rerum natura est nemo, et hoc inane nomen. "* [5] Unum est apud nos bonum, honestum. Id pervenire ad malum non potest; desinet enim malus esse, si ad illum virtus intraverit; quam diu autem malus est, nemo illi dare beneficium potest, quia mala bonaque dissentiunt nec in unum eunt. Ideo nemo illi prodest, quia, quidquid ad illum pervenit, id pravo usu corrumpitur. [6] Quemadmodum stomachus morbo vitiatus et colligens bilem, quoscumque accepit cibos, mutat et omne alimentum in causam doloris trahit, ita animus scaevus, quidquid illi commiseris, id onus suum et perniciem et occasionem miseriae facit. Felieissimis itaque opulentissimisque plurimum aestus subest minusque se inveniunt, quo in maiorem materiam inciderunt, qua fluctuarentur. [7] Ergo nihil potest ad malos pervenire, quod prosit, immo nihil, quod non noceat. Quaecumque enim illis con (326) tigerunt, in naturam suam vertunt et extra speciosa profuturaque, si meliori darentur, illis pestifera sunt. Ideo nec beneficium dare possunt, quoniam nemo potest, quod non habet, dare; hic bene faciendi voluntate caret. (326) 13 [1] Sed quamvis haec ita sint, accipere etiam malus tamen quaedam potest, quae beneficiis similia sint, quibus non redditis ingratus erit. Sunt animi bona, sunt corporis, sunt fortunae. Illa animi bona a stulto ac malo submoventur; ad haec admittitur, quae et accipere potest et debet reddere, et, si non reddit, ingratus est. Nec hoc ex nostra tantum constitutione. Peripatetici quoque, qui felicitatis humanae longe lateque terminos ponunt, aiunt minuta beneficia perventura ad malos; haec qui non reddit, ingratus est. [2] Nobis itaque beneficia esse non placet, quae non sunt animum factura meliorem; commoda tamen illa esse et expetenda non negamus. Haec et viro bono dare malus potest et accipere a bono, ut pecuniam et vestem et honores et vitam; quae si non reddit, in ingrati nomen incidet. [3] "At quomodo ingratum vocas eo non reddito, quod negas esse beneficium? " Quaedam, etiam si vera non sunt, propter similitudinem eodem vocabulo comprehensa sunt. Sic pyxidem et argenteam et auream dicimus; sic inlitteratum non ex toto rudem, (328) sed ad litteras altiores non perductum; sic, qui male vestitum et pannosum vidit, nudum vidisse se dicit. Beneficia ista non sunt, habent tamen beneficii speciem. [4] " Quomodo ista sunt tamquam beneficia, sic et ille tamquam ingratus est, non ingratus. " Falsum est, quia illa beneficia et qui dat appellat et qui accipit. Ita, qui veri beneficii speciem fefellit, tam ingratus est quam veneficus, qui soporem, cum venenum esse crederet, miscuit. (328) 14 [1] Cleanthes vehementius agit. " Licet," inquit, " beneficium non sit, quod accepit, ipse tamen ingratus est, quia non fuit redditurus, etiam si accepisset. [2] " Sic latro est etiam antequam manus inquinet, quia ad occidendum iam armatus est et habet spoliandi atque interficiendi voluntatem; exercetur et aperitur opere nequitia, non incipit. Sacrilegi dant poenas, quamvis nemo usque ad deos manus porrigat. [3] " Quomodo," inquit, " adversus malum ingratus est quisquam, cum a* malo dari beneficium non possit? " Ea scilicet ratione, quia ipsum, quod accepit, beneficium non erat, sed vocabatur; qui* accipiet ab illo aliquid ex his, quae apud imperitos sunt, quorum et malis copia est, ipse quoque in simili materia gratus esse debebit et illa, qualiacumque sunt, cum pro bonis acceperit, pro bonis reddere. (330) [4] Aes alienum habere dicitur et qui aureos debet et qui corium forma publica percussum, quale apud Lacedaemonios fuit, quod usum numeratae pecuniae praestat. Quo genere obligatus es, hoc fidem exsolve. [5] Quid sint beneficia, an et in hanc sordidam humilemque materiam deduci magnitudo nominis clari debeat, ad vos non pertinet; in alios quaeritur verum. Vos ad speciem veri componite animum et, dum honestum discitis, quidquid est, in quo nomen honesti iactatur, id colite. (330) 15 [1] " Quomodo," inquit, " nemo per vos ingratus est, sic rursus omnes ingrati sunt. " Nam, ut dicimus, omnes stulti mali sunt; qui unum autem habet vitium, omnia habet; omnes autem stulti et mali sunt; omnes ergo ingrati sunt. [2] Quid ergo? Non sunt? Non undique humano generi convicium fit? Non publica querella est perisse beneficia et paucissimos esse, qui de bene merentibus non invicem pessime mereantur? Nec est, quod hanc nostram tantum murmurationem putes pro pessimo pravoque numerantium, quidquid citra recti formulam cecidit. [3] Ecce nescioqui non ex philosophorum domo clamat, ex medio conventu populos gentesque damnatum vox mittitur: (332) Hoc iam amplius est: [4] beneficia in scelus versa sunt, et sanguini eorum non parcitur, pro quibus sanguis fundendus est; gladio ac venenis beneficia sequimur. Ipsi patriae manus adferre et fascibus illam suis premere potentia ac dignitas est; humili se ac depresso loco putat stare, quisquis non supra rem publicam stetit; accepti ab illa exercitus in ipsam convertuntur, et imperatoria contio est: [5] " Pugnate contra coniuges, pugnate contra liberos! Aras, focos, penates armis incessite! " Qui ne triumphatum quidem inire urbem iniussu senatus deberetis quibusque victorem exercitum reducentibus curia extra muros praeberetur, nunc civibus caesis perfusi cruore cognato urbem subrectis intrate vexillis. [6] Obmutescat inter militaria signa libertas, et ille victor pacatorque gentium populus remotis procul bellis, omni terrore compresso, intra muros obsessus aquilas suas horreat. (332) 16 [1] Ingratus est Coriolanus, sero et post sceleris paenitentiam pius; posuit arma, sed in medio parricidio posuit. Ingratus Catilina; parum est illi capere patriam, nisi verterit, nisi Allobrogum in illam cohortes immiserit et trans Alpes accitus hostis vetera et ingenita (334) odia satiaverit ac diu debitas inferias Gallicis bustis duces Romanos persolverit. [2] Ingratus C. Marius ad consulatus a caliga perductus, qui, nisi Cimbricis caedibus Romana funera aequaverit, nisi civilis exitii et trucidationis non tantum dederit signum, sed ipse signum fuerit, parum mutatam ac repositam in priorem locum fortunam suam sentiet. [3] Ingratus L. Sulla, qui patriam duri oribus remediis, quam pericula erant, sanavit, qui, cum a Praenestina arce usque ad Collinam portam per sanguinem humanum incessisset, alia edidit in urbe proelia, alias caedes: legiones duas, quod crudele est, post victoriam, quod nefas, post fidem in angulo congestas contrucidavit et proscriptionem commentus est, di magni, ut, qui civem Romanum occidisset, impunitatem, pecuniam, tantum non civicam acciperet! [4] Ingratus Cn. Pompeius, qui pro tribus consulatibus, pro triumphis tribus, pro tot honoribus, quos ex maxima parte immaturus invaserat, hanc gratiam rei publicae reddidit, ut in possessionem eius alios quoque induceret quasi potentiae suae detracturus invidiam, si, quod nulli licere debebat, pluribus licuisset; dum extraordinaria concupiscit imperia, dum provincias, ut eligat, distribuit, dum ita cum tertio rem publicam (336) dividit, ut tamen in sua domo duae partes essent, eo redegit populum Romanum, ut salvus esse non posset nisi beneficio servitutis. [5] Ingratus ipse Pompei hostis ac victor; a Gallia Germaniaque bellum in urbem circumegit, et ille plebicola, ille popularis castra in circo Flaminio posuit propius, quam Porsinae fuerant. Temperavit quidem ius crudelitatemque victoriae; quod dicere solebat, praestitit: neminem occidit nisi armatum. Quid ergo est? Ceteri arma cruentius exercuerunt, satiata tamen aliquando abiecerunt; hic gladium cito condidit, numquam posuit. [6] Ingratus Antonius in dictatorem suum, quem iure caesum pronuntiavit, interfectores eius in provincias et imperia dimisit; patriam vero proscriptionibus, incursionibus, bellis laceratam post tot mala destinavit ne Romanis quidem regibus, ut, quae Achaeis, Rhodiis, plerisque urbibus claris ius integrum libertatemque cum immunitate reddiderat, ipsa tributum spadonibus penderet! (336) 17 [1] Deficiet dies enumerantem ingratos usque in ultima patriae exitia. Aeque immensum erit, si percurrere coepero, ipsa res publica quam ingrata in optimos ac devotissimos sibi fuerit quamque non minus saepe peccaverit, quam in ipsam peccatum est. [2] Camillum in exilium misit, Scipionem dimisit; (338) exsulavit post Catilinam Cicero, diruti eius penates, bona direpta, factum, quidquid victor Catilina fecisset; Rutilius innocentiae pretium tulit in Asia latere; Catoni populus Romanus praeturam negavit, consulatum pernegavit. [3] Ingrati publice sumus. Se quisque interroget: nemo non aliquem queritur ingratum. Atqui non potest fieri, ut omnes querantur, nisi querendum est de omnibus: omnes ergo ingrati sunt. Ingrati sunt* tantum? Et cupidi omnes et maligni omnes et timidi omnes, illi in primis, qui videntur audaces. Adice: et ambitiosi omnes sunt et impii omnes. Sed non est, quod irascaris; ignosce illis, omnes insaniunt. [4] Nolo te ad incerta revocare, ut dicam: " Vide, quam ingrata sit iuventus! Quis non patris sui supremum diem, ut innocens sit, optat? Ut moderatus sit, expectat? Ut pius, cogitat? Quotus quisque uxoris optimae mortem timet, ut non et computet? Cui, rogo, litigatori defenso tam magni beneficii ultra res proximas memoria duravit? " [5] Illud in confesso est: quis sine querella moritur? Quis extremo die dicere audet: :Vixi et quem dederat cursum fortuna peregi? Quis non recusans, quis non gemens exit? Atqui hoc ingrati est non esse contentum praeterito tem (340) pore. Semper pauci dies erunt, si illos numeraveris. [6] Cogita non esse summum bonum in tempore; quantumcumque est, boni consules. Ut prorogetur tibi dies mortis, nihil proficitur ad felicitatem, quoniam mora non fit beatior vita sed longior. [7] Quanto satius est gratum adversus perceptas voluptates non aliorum annos computare, sed suos benigne aestimare et in lucro ponere! " Hoc me dignum iudicavit deus, hoc satis est; potuit plus, sed hoc quoque beneficium est. " Grati simus adversus deos, grati adversus homines, grati adversus eos, qui aliquid nobis praestiterunt, grati etiam adversus eos, qui nostris praestiterunt. (340) 18 [1] " In infinitum ius," inquit, " me obligas, cum dicis: ' et nostris '; itaque pone aliquem finem. Qui filio beneficium dat, ut dicis, et patri eius dat: primum, de quo quaero. Deinde illud utique mihi determinari volo: si et patri beneficium datur, numquid et fratri? Numquid et patruo? Numquid et avo? Numquid et uxori et socero? Dic mihi, ubi debeam desinere, quousque personarum senem sequar. " [2] Si agrum tuum coluero, tibi beneficium dedero; si domum tuam ardentem restinxero aut, ne concidat, excepero, tibi beneficium dabo; si servum tuum sanavero, tibi imputabo; si filium tuum servavero, non habebis beneficium meum? (340) 19 [1] " Dissimilia ponis exempla, quia, qui agrum meum colit, agro beneficium non dat sed mihi; et qui domum meam, quo minus ruat, fulcit, praestat mihi, ipsa enim domus sine sensu est; debitorem me habet, quia nullum habet; et qui agrum meum colit, non illum, sed me demereri vult. Idem de servo dicam: mei mancipii res est, mihi servatur; ideo ego pro illo debeo. Filius ipse beneficii capax est; itaque ille accipit, ego beneficio laetor et contingor, non obligor. " [2] Velim tamen, tu, qui debere te non putas, respondeas mihi. Filii bona valetudo, felicitas, patrimonium pertinet ad patrem; felicior futurus est, si salvum filium habuerit, infelicior, si amiserit. Quid ergo? Qui et felicior fit a me et infelicitatis maximae periculo liberatur, non accipit beneficium? [3] " Non," inquit; " quaedam enim in alios conferuntur, sed ad nos usque permanant; ab eo autem exigi quidque debet, in quem confertur, sicut pecunia ab eo petitur, cui credita est, quamvis ad me illa aliquo modo venerit. Nullum beneficium est, cuius non commodum et proximos tangat, non numquam etiam longius positos; [4] non quaeritur, quo beneficium ab eo, cui datum est, transierit, sed ubi (344) primo collocetur; a reo tibi ipso et a capite repetitio est. " Quid ergo? Oro te, non dicis: " Filium mihi donasti, et, si hic perisset, victurus non fui "? Pro eius vita beneficium non debes, cuius vitam tuae praefers? Etiamnunc, cum filium tuum servavi, ad genua procumbis, dis vota solvis tamquam ipse servatus; illae voces exeunt tibi: [5] " Nihil mea interest, an me servaveris; duos servasti, immo me magis. " Quare ista dicis, si non accipis beneficium? " Quia et, si filius meus pecuniam mutuam sumpserit, creditori numerabo, non tamen ideo ego debuero; quia et, si filius meus in adulterio deprensus erit, erubescam, non ideo ego ero adulter. [6] Dico me tibi obligatum pro filio, non quia sum, sed quia volo me offerre tibi debitorem voluntarium. At pervenit ad me summa ex incolumitate eius voluptas, summa utilitas, et orbitatis gravissimum vulnus effugi. Non quaeritur nunc, an profueris mihi, sed an beneficium dederis; prodest enim et animal et lapis et herba, nec tamen beneficium dant, quod numquam datur nisi a volente. [7] Tu autem non vis patri, sed filio dare, et interim ne nosti quidem patrem. Itaque cum dixeris: ' Patri ergo beneficium non dedi filium eius servando? ' contra oppone: ' Patri ergo beneficium (346) dedi, quem non novi, quem non cogitavi? ' Et quid quod aliquando eveniet, ut patrem oderis, filium serves? Beneficium ei videberis dedisse, cui tunc inimicissimus eras, cum dares? " [8] Sed ut dialogorum altercatione seposita tamquam iuris consultus respondeam, mens spectanda est dantis; beneficium ei dedit, cui datum voluit. Si in patris honorem fecit, pater accepit beneficium; si filii in usum, pater beneficio in filium conlato non obligatur, etiam si fruitur. Si tamen occasionem habuerit, volet et ipse praestare aliquid, non tamquam solvendi necessitatem habeat, sed tamquam incipiendi causam. Repeti a patre beneficium non debet; si quid pro hoc benigne facit, iustus, non gratus est. [9] Nam illud finiri non potest: si patri do beneficium, et matri et avo et avunculo et liberis et adfinibus et amicis et servis et patriae. Ubi ergo beneficium incipit stare? Sontes enim ille inexplicabilis subit, cui difficile est modum imponere, quia paulatim surrepit et non desinit serpere. (346) 20 [1] Illud solet quaeri: " Fratres duo dissident; si alterum servo, an dem beneficium ei, qui fratrem invisum non perisse moleste laturus est. " Non est dubium, quin beneficium sit etiam invito prodesse, sicut non dedit beneficium, qui invitus profuit. [2] " Beneficium," (348) inquit, " vocas, quo ille offenditur, quo torquetur? " Multa beneficia tristem frontem et asperam habent, quemadmodum secare et urere, ut sanes, et vinclis coercere. Non est spectandum, an doleat aliquis beneficio accepto, sed an gaudere debeat; non est malus denarius, quem barbarus et ignarus formae publicae reiecit. Beneficium et odit et accepit, si modo id prodest, si is, qui dabat, ut prodesset, dedit. Nihil refert, an bonam rem malo animo quis accipiat. [3] Agedum, hoc in contrarium verte. Odit fratrem suum, quem illi habere expedit; hunc ego occidi: non est beneficium, quamvis ille dicat esse et gaudeat. Insidiosissime nocet, cui gratiae aguntur pro iniuria! [4] " Video: prodest aliqua res et ideo beneficium est; nocet et ideo non est beneficium. Ecce, quod nec prosit nec noceat, dabo, et tamen beneficium erit. Patrem alicuius in solitudine exanimem inveni, corpus eius sepelivi. Nec ipsi profui (quid enim illius intererat, quo genere dilaberetur? ) nec filio (quid enim illi per hoc commodi accessit? ). " Dicam, quid consecutus sit: officio sollemni et necessario per me functus est; [5] praestiti patri eius, quod ipse praestare voluisset nec non et debuisset. Hoc tamen ita beneficium est, si non misericordiae et (350) humanitati dedi, ut quodlibet cadaver absconderem, sed si corpus adgnovi, si filio tunc hoc praestare me cogitavi. At si terram ignoto mortuo inieci, nullum in hoc habeo huius officii debitorem in publicum humanus. [6] Dicet aliquis: " Quid tanto opere quaeris, cui dederis beneficium, tamquam repetiturus aliquando? Sunt, qui numquam iudicent esse repetendum, et has causas adferunt. Indignus etiam repetenti non reddet, dignus ipse per se referet. Praeterea, si bono viro dedisti, expecta, ne iniuriam illi facias appellando, tamquam sua sponte redditurus non fuisset. Si malo viro dedisti, plectere; beneficium vero ne corruperis creditum faciendo. Praeterea lex, quod non iussit repeti, vetuit. " [7] Verba sunt ista. Quam diu me nihil urguet, quam diu fortuna nihil cogit, perdam potius beneficium quam repetam. Sed si de salute liberorum agitur, si in periculum uxor deducitur, si patriae salus ac libertas mittit me etiam, quo ire nollem, imperabo pudori meo et testabor omnia me fecisse, ne opus esset mihi auxilio hominis ingrati; novissime recipiendi beneficii necessitas repetendi verecundiam vincet. Deinde, eum bono viro beneficium do, sic do tamquam numquam repetiturus, nisi fuerit necesse. (350) 21 [1] " Sed lex," inquit, " non permittendo exigere vetuit. " Multa legem non habent nec actionem, ad quae consuetudo vitae humanae omni lege valentior dat aditum. Nulla lex iubet amicorum secreta non eloqui; nulla lex iubet fidem etiam inimico praestare; quae lex ad id praestandum nos, quod alicui promisimus, adligat? Nulla. Querar tamen cum eo, qui arcanum sermonem non continuerit, et fidem datam nec servatam indignabor. [2] " Sed ex beneficio," inquit, " creditum facis. " Minime; non enim exigo, sed repeto, et ne repeto quidem, sed admoneo. Num ultima quoque me necessitas in hoc aget, ut ad eum veniam, cum quo mihi diu luctandum sit? Si* quis tam ingratus est, ut illi non sit satis admoneri, eum transibo nec dignum iudicabo, qui gratus esse cogatur. [3] Quomodo fenerator quosdam debitores non appellat, quos scit decoxisse et in quorum pudorem nihil superest, nisi quod pereat, sic ego quosdam ingratos palam ac pertinaciter praeteribo nec ab ullo beneficium repetam, nisi a quo non ablaturus ero, sed recepturus. (350) 22 [1] Multi sunt, qui nec negare sciant, quod acceperunt, nec referre, qui nec tam boni sunt quam grati nec tam mali quam ingrati, segnes et tardi, lenta nomina, non mala. Hos ego non appellabo, sed commonefaciam et ad officium aliud agentes re (354) ducam. Qui statim mihi sic respondebunt: " Ignosce; non mehercules scivi hoc te desiderare, alioqui ultro obtulissem; rogo, ne me ingratum existimes; memini, quid mihi praestiteris. " Hos ego quare dubitem et sibi meliores et mihi facere? Quemcumque potuero, peccare prohibebo; [2] multo magis amicum, et ne peccet et ne in me potissimum peccet. Alterum illi beneficium do, si illum ingratum esse non patior; nec dure illi exprobrabo, quod praestiti, sed quam potuero mollissime. Ut potestatem referendae gratiae faciam, renovabo memoriam eius et petam beneficium; ipse me intelleget repetere. [3] Aliquando utar verbis durioribus, si emendari illum posse speravero; nam deploratum propter hoc quoque non exagitabo, ne ex ingrato inimicum faciam. [4] Quod si admonitionis quoque sugillationem ingratis remittimus, segniores ad reddenda beneficia faciemus; quosdam vero sanabiles et qui fieri boni possint, si quid illos momorderit, perire patiemur admonitione sublata, qua et pater filium aliquando correxit et uxor maritum aberrantem ad se reduxit et amicus languentem amici fidem erexit. (354) 23 [1] Quidam, ut expergiscantur, non feriendi, sed commovendi sunt; eodem modo quorundam ad referendam gratiam fides non cessat, sed languet. Hanc pervellamus. " Noli munus tuum in iniuriam vertere; iniuria est enim, si in hoc non repetis, ut ingratus sim. Quid, si ignoro, quid desideres? Quid, (356) si occupationibus districtus et in aha vocatus occasionem non observavi? Ostende mihi, quid possim, quid velis. Quare desperes, antequam temptes? [2] Quare properas et beneficium et amicum perdere? Unde scis, nolim an ignorem, animus an facultas desit mihi? Experire. " Admonebo ergo non amare, non palam, sine convicio, sic, ut se redisse in memoriam, non reduci putet. (356) 24 [1] Causam dicebat apud divum Iulium ex veteranis quidam paulo violentior adversus vicinos suos et causa premebatur. " Meministi," inquit, " imperator, in Hispania, talum extorsisse te circa Sucronem? " Cum Caesar meminisse se dixisset: " Meministi quidem sub quadam arbore minimum umbrae spargente cum velles residere ferventissimo sole et esset asperrimus locus, in quo ex rupibus acutis unica illa arbor eruperat, quendam ex commilitonibus paenulam suam substravisse? " [2] Cum dixisset Caesar: " Quidni meminerim? Et quidem siti confectus, quia impeditus ire ad fontem proximum non poteram, repere manibus volebam, nisi commilito,* homo fortis ac strenuus, aquam mihi in galea sua adtulisset " — , " Potes ergo," inquit, " imperator, adgnoscere illum hominem aut illam galeam? " Caesar ait se non posse galeam adgnoscere, hominem pulchre posse, (358) et adiecit, puto obiratus, quod se a cognitione media ad veterem fabulam abduceret: [3] " Tu utique ille non es. " " Merito/' inquit, " Caesar, me non adgnoscis; nam cum hoc factum est, integer eram; postea ad Mundam in acie oculus mihi effossus est et in capite lecta ossa. Nec galeam illam, si videris, adgnosces; machaera enim Hispana divisa est. " Vetuit illi exhiberi negotium Caesar et agellos, in quibus vicinalis via causa rixae ac litium fuerat, militi suo donavit. (358) 25 [1] Quid ergo? Non repeteret beneficium ab imperatore, cuius memoriam multitudo rerum confuderat, quem fortuna ingentes exercitus disponentem non patiebatur singulis militibus occurrere? Non est hoc repetere beneficium, sed resumere bono loco positum et paratum, ad quod tamen, ut sumatur, manus porrigenda est. Repetam itaque, quia hoc aut ex magna necessitate facturus ero aut illius causa, a quo repetam. [2] Ti. Caesar inter initia dicenti cuidam: " Meministi — " antequam plures notas familiaritatis veteris proferret: " Non memini," inquit, " quid fuerim. " Ab hoc quidni non esset repetendum beneficium? Optanda erat oblivio; aversabatur omnium amicorum (360) et aequalium notitiam et illam solam praesentem fortunam suam adspici, illam solam cogitari ac narrari volebat. Inquisitorem habebat veterem amicum! [3] Magis tempestive repetendum est beneficium quam petendum. Adhibenda verborum moderatio, ut nec gratus possit offendi nec ingratus dissimulare. Tacendum erat et expectandum, si inter sapientes viveremus; et tamen sapientibus quoque indicare melius fuisset, quid rerum nostrarum status posceret. [4] Deos, quorum notitiam nulla res effugit, rogamus, et illos vota non exorant, sed admonent. Dis quoque, inquam, Homericus ille sacerdos adlegat officia et aras religiose cultas. Moneri velle ac posse secunda virtus est. [5] Equus obsequens facile et parens huc illuc frenis leniter motis flectendus est. Paucis animus sui rector optimus; proximi sunt, qui admoniti in viam redeunt; his non est dux detrahendus. [6] Opertis oculis inest acies, sed sine usu; quam lumen diei iis immissum ad ministeria sua evocat. Instrumenta cessant, nisi illa in opus suum artifex movit. Inest interim animis voluntas bona, sed torpet modo deliciis ac situ, modo officii inscitia. Hanc utilem facere debemus nec irati relinquere in vitio, sed ut magistri patienter ferre (362) offensationes puerorum discentium memoriae labentis; quae quemadmodum saepe subiecto uno aut altero verbo ad contextum reddendae orationis adducta est, sic ad referendam gratiam admonitione revocanda est. {{Liber |Ante = Liber IV |AnteNomen = ../Liber IV |Post = Liber VI |PostNomen = ../Liber VI }} eqlojrx2glejesggpmhlbfzyvo0d76f 0 39665 265082 134161 2026-05-09T12:56:54Z Saumache 27923 265082 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos librum II commentarius }} {{Liber |Ante = Commentarius I |AnteNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum primum commentarius |Post = Commentarius III |PostNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum tertium commentarius }} <div class="text"> ==IN VERGILII AENEIDOS LIBRVM SECVNDVM COMMENTARIVS.== {{anchor+|1|Ad v. 1}} Conticvere omnes quia supra dixit "fit strepitus tectis". 'conticuere' autem pro conticuerunt: quod metri causa fit vel ratione clausularum. nec est ut quidam dicunt dualis numerus, qui apud Latinos numquam penitus invenitur. et bene 'omnes' addidit; poterant enim simul quidam, sed non omnes, tacere. intentique ora tenebant aut ora intuebantur loquentis, aut inmobiles vultus habebant, ut "tenuitque inhians tria Cerberus ora", id est inmobilia habuit. aut 'tenebant' habebant, ut sit figura et intellegamus 'intenta tenebant', ut Terentius "nam Andriae illi id erat nomen. teneo". ideo autem hoc addidit, quia potest quis tacere, nec advertere. {{anchor+|2|Ad v. 2}} Inde aphaeresis est, pro deinde: vel ut quidam volunt 'tunc'. toro ab alto summus enim semper est pontificalis locus; non enim licebat supra regem sacrificulum quemquam accumbere. cum enim dicit de Didone "aurea conposuit sponda mediamque locavit" ostendit illam regali, non sacerdotali loco discubuisse. et Aeneas ubique quasi sacratus inducitur. dictus autem a tortis herbis est torus. et videtur hic ostendisse "ostroque superbo" et "aulaeis iam se regina superbis", ut aulam significaret. 'ab alto' vero pro 'ex alto'; mutavit praepositionem. pater Aeneas honoris hoc nomen est. orsus propter longam narrationem. et 'orsus' hic 'coepit', alibi 'finit', ut "sic Iuppiter orsus". {{anchor+|3|Ad v. 3}} Infandum quia viro forti victum se dicere et doloris et pudoris est. ivbes vis, ut "iubeo Chremetem": nam aliter hoc verbum Aeneae persona non recipit. renovare retexere, iterare. {{anchor+|4|Ad v. 4}} Troianas ut opes sic Horatius "aut pingues Phrygiae Mygdonias opes". 'ut' autem quem ad modum. lamentabile regnum id est magnum, quasi dignum multa lamentatione, ut "hi multum fleti ad superos". danai Argivi, dicti a Danao rege. nam Graeci proprie sunt Thessali a Graeco rege. {{anchor+|5|Ad v. 5}} miserrima vidi est enim poena et in atrocitate spectaculi, ut [in] "Aetnaeos vidit Cyclopas Ulixes" et "vidi egomet, duo de numero". {{anchor+|6|Ad v. 6}} Pars magna fui propter amissam coniugem. et hoc se commendat, ut paulo post "aut quid in eversa vidi crudelius urbe?" fando dum ipse dicit. alibi dum dicitur, ut "fando aliquod si forte tuas pervenit ad aures", quia gerundi modus est. quidam per infinitivum modum dictum accipiunt. {{anchor+|7|Ad v. 7}} Myrmidonum Myrmidones sunt Achillis socii, Dolopes Pyrrhi, qui eum de Scyro secuti sunt. dicti autem sunt Myrmidones propter hanc causam: Aeacus cum in arbore fici formicas, id est μύρμηκας vidisset, optavit tot sibi socios evenire, et statim formicae in homines versae sunt. sed hoc fabulae est. nam Eratosthenes dicit Myrmidones dictos a rege Myrmidono. myrmidonum Myrmidones sunt Achillis socii, Dolopes Pyrrhi, quos ut quidam volunt de Scyro insula duxit ad Troiam. dicti autem sunt Myrmidones propter hanc causam: Aeacus, Iovis et Aeginae filius, cum vellet matris suae perpetuam memoriam permanere, insulam, in qua regnabat, a nomine eius Aeginam appellavit. hoc indignata Iuno pestilentia cives eius omnes absumpsit; quod cum vidisset Aeacus petit a Iove, ut formicae, id est μύρμηκες , quas casu animadverterat plures, in homines et suos socios verterentur. qui statim mutati in homines Myrmidones appellati sunt. sed hoc fabula est. nam Eratosthenes dicit, Myrmidonas dictos a rege Myrmidono, Iovis et Eurymedusae filio. sane amat hos exercitus iungere; nam et post ait "hic Dolopum manus, hic saevus tendebat Achilles". aut duri miles vlixi 'duri' non laboriosi, sed crudelis, ut "quem dat tua coniunx dura". nam Vergilius pro negotiorum qualitate dat epitheta, cum Homerus eadem etiam in contrariis servet. sensus autem est 'sine lacrimis haec nec a quovis hostium dicerentur'. illud autem quod Asinius Pollio dicit caret ratione, de Achaemenide dictum 'miles Ulixi', Myrmidonas vero et Dolopas praesentes esse, acceptos ab Heleno; sic enim dicti frangitur dignitas. miles vlixi] [sane] quaedam si singulariter proferantur, interdum gratiora sunt, ut "Tros Tyriusque mihi nullo discrimine agetur". 'Ulixi' autem vetus genetivus est, ut "atque inmitis Achilli". {{anchor+|8|Ad v. 8}} temperet abstineat. {{anchor+|9|Ad v. 9}} Praecipitat pro praecipitatur: verbum pro verbo, ut diximus. et duas causas praetendit, quibus dicit non posse universa narrari, dolorem et tempus. cadentia sidera aut epitheton est siderum, quae semper et oriuntur et occidunt; aut certe maiorem partem noctis vult esse transactam. per sidera autem noctem significat, quae somnos suadeat. {{anchor+|10|Ad v. 10}} Casus cognoscere cognoscendorum casuum: et Graeca figura est. 'casus' autem fortunam, pericula; nam si 'mortem' dixisset, 'nostrorum' debuit dicere. {{anchor+|11|Ad v. 11}} Et breviter praescribit, quia Dido dixerat a "prima dic, hospes, origine nobis". ergo non ad Didonis voluntatem, sed narrantis officium. et quibusdam hic hysterologia videtur; supremum postremum, ultimum dicit. eversionem enim Troiae tantum omissis superioribus narrat. {{anchor+|12|Ad v. 12}} Quamquam animus meminisse horret 'quamquam' melius praesenti iungitur tempori, ut 'quamquam scio, quamquam lego'. quod autem dixit 'meminisse horret' defectivi verbi ratio est; nec enim potuit dicere 'meminere'. et in his quae corrupta sunt naturaliter, ut 'odi' 'novi' 'memini' et omnia, tempora quae inveniuntur et suo et aliorum funguntur officio, ut 'memini' praeteritum est, legimus tamen et "memini videre, quo aequior sum Pamphilo" et "memini me turribus altis Corycium vidisse senem". quod si fit et in verbis integris, ut "iuvat evasisse tot urbes", quanto magis in corruptis? refugit propter metrum pro praesenti praeteritum posuit. {{anchor+|13|Ad v. 13}} incipiam deest 'tamen', quia, cum praeponitur 'quamquam', subiungi necesse est 'tamen'. fracti bello in hoc libro duplex intentio est: ne vel Troiae quod victa est, vel Aeneae turpe videatur esse quod fugit. fracti bello] bene defendit causam suorum, quod in bello non inpares fuerint. sane amat in adversis hoc verbo uti, ut "fractae vires" et "frangimur heu fatis, inquit". fatisque repulsi oraculis: ut est "cum virgo poscere fata": secundum Plautum tribus, vita scilicet Troili, palladii conservatione, integro sepulcro Laomedontis, quod in Scaea porta fuit, ut in Bacchidibus lectum est; secundum alios vero pluribus: ut de Aeaci gente aliquis interesset, unde Pyrrhus admodum puer evocatus ad bellum est; ut Rhesi equi tollerentur a Graecis; ut Herculis interessent sagittae, quas misit Philoctetes, quibus Paris peremptus est, cum ipse non potuisset adferre morte praeventus. {{anchor+|14|Ad v. 14}} Ductores sonantius est quam 'duces', ut "regnatorem Asiae": quod heroum exigit carmen. labentibus velocibus, ut "labere nympha polo" et "labere pinnis". cursu enim lapsus celerior est. {{anchor+|15|Ad v. 15}} Instar nomen est indeclinabile, licet Probus instaris declinaverit, ut nectaris. et caret praepositione, sicut 'peregre', quamvis Serenus lyricus "'ad instar'" dixerit. 'instar' autem est ad similitudinem: unde non restaurata, sed instaurata dicuntur aedificia ad antiquam similitudinem facta. equum de hoc equo varia in historiis lecta sunt: ut Hyginus et Tubero dicunt, machinamentum bellicum fuit, quod equus appellatur, sicut aries, sicut testudo, quibus muri vel discuti vel subrui solent: unde est "aut haec in nostros fabricata est machina muros": ut alii, porta quam eis Antenor aperuit, equum pictum habuisse memoratur, vel certe Antenoris domus, quo posset agnosci. non nulli signum equi datum, ut internoscerent Graeci suos, vel hostes. a quibusdam dicitur facta proditione praedictum, ne quis eas domos violaret, quarum ante ianuam equus esset depictus, unde Antenoris et ceterorum domus agnitae sunt. aut quia equestri proelio victa est Troia. aut a monte Hippio, post quem se absconderant Graeci, unde et adludit 'instar montis equum'; ut "pelago credas innare revulsas Cycladas". aut re vera hoc fuit, quod Vergilius sequitur. sed melius machinamenti genus accipimus. palladis arte aut ingeniose, aut dolose, ac si diceret, consilio iratae deae, quae fuit inimica Troianis. {{anchor+|16|Ad v. 16}} Aedificant translatio, ut Cicero "navem tibi aedificatam esse Messanae". item intexunt ut ipse alibi "bis denas Italo texamus robore navis". aedificant] aedificari enim habitacula hominum dicimus; nam ideo hic de equo 'aedificant', qui erat homines recepturus; vel propter magnitudinem. intexunt] quia naves texi dicuntur; nam ideo ubi naves fiunt textrinum vocatur. abiete costas non sine ratione Vergilius hoc loco abietem commemorat, item acerem et pinum paulo post: nam fulminata abies interitum dominae significat, et Troia per feminam periit. acer vero in tutela Stuporis est: et viso equo stupuere Troiani, ut "pars stupet innuptae donum exitiale Minervae". pinus in tutela quidem est matris deum; sed et fraudum et insidiarum, quia eius poma cadentia per fraudem interimunt: et hic equus plenus insidiarum est. abiete solutio est spondei, nunc in proceleumaticum, alias in dactylum, ut "arma virum", alias in anapaestum, ut "fluviorum rex Eridanus". sciendum sane, Vergilium ubique in solutione ista servare sibi excusationem synaliphae: quod alii contemnunt. {{anchor+|17|Ad v. 17}} Votum oblatum: nam participium est. votum p. r. s.] id est vovisse pro reditu. Accius in Deiphobo inscriptum dicit "Minervae donum armipotentes Danai abeuntes dicant". ea fama vagatvr hoc est reditus fama tantum fuit, non et simulationis; nam incipiunt et insidiae patefactae esse. ea fama vagatur bene excusat, ne reus sit conscientiae. {{anchor+|18|Ad v. 18}} Huc pro illuc. huc in equum, vel in hanc rem. delecta corpora delectorum virorum. sortiti contraria sunt dilectus et sortitus. sed intellegimus, plures quidem electos, sorte tamen ex ipsis ductos, qui includerentur. virum pro virorum, qua figura et in prosa utimur. dicit sane Plinius [in naturali historia] hoc in neutro non esse faciendum, scilicet propter casuum similitudinem, nisi forte nimia metri necessitas cogat. furtim num a plebe, hoc est nullo sciente, id est latenter? nam et furtum ideo dicitur, quod magis per tenebras admittatur; unde fures qui quasi per furvum tempus, hoc est nigrum, aliquid subripiunt. {{anchor+|19|Ad v. 19}} Caeco lateri pro caecis lateribus. et nota aliter dici caecum hominem, id est non videntem, aliter caecum latus, id est obcaecaturum, absconsurum. cavernas ingentes non nulli omnia loca concava cavernas dictas a veteribus asserunt, ut "et umbrosae penitus patuere cavernae". alii fustes curvos navium, quibus extrinsecus tabulae adfiguntur, cavernas appellarunt: unde, quia naves texi dicuntur et cavernae navium sunt, permansit in metaphora, ut et 'intexunt' diceret et 'cavernas'. alii quodcumque in arcum formatum est, quod flexum et in altitudine curvatum ad sedem deducitur cavernam dici tradunt. {{anchor+|20|Ad v. 20}} Ingentes ut diximus, epitheto levavit tapinosin. uterumque uterus est mulierum: nam praegnantis proprie est. quem modo ideo dixit, quia dicturus est "feta armis". alvus est quo defluunt sordes, ut Sallustius "simulans sibi alvum purgari". venter qui videtur, ut Iuvenalis "Montani quoque venter adest abdomine tardus". sane et in tragoedia de hoc equo ἐγκύμονα legitur; hinc ergo hic 'uterum' dixit. armato milite ut supra "ex hoste". armato milite] singularem numerum pro plurali posuit, ut "ultro Inachias venisset ad urbes Dardanus" pro Dardani; et alibi pluralem pro singulari, ut "desiste manum committere Teucris", cum solus esset Aeneas. {{anchor+|21|Ad v. 21}} Tenedos Tenes quidam infamatus, quod cum noverca concubuisset, hanc insulam vacuam cultoribus tenuit: unde Tenedos dicta est. ideo ergo ait 'notissima fama'. sic Cicero "Tenen ipsum cuius ex nomine Tenedos nominatur". tenedos insula est contra Ilium, quae ante Leucophrys dicta est; nam Tenes, Cycni filius, infamatus a noverca, quod cum ea voluisset concumbere, cultoribus vacuam tenuit: unde Tenedos dicta est. alii dicunt, quod se propter supra dictam causam ex ipsa insula in mare praecipitaverit. huius soror Hemithea fuisse dicitur. {{anchor+|22|Ad v. 22}} Insula dives opum ut alibi "dives equum". et hic genetivo iungit, Statius, quod rarum est, et ablativo, ut "satis ostro dives et auro". priami dum regna m. †qui et ipsa a Graecis est. {{anchor+|23|Ad v. 23}} sinus reductus litoris secessus. statio statio est ubi ad tempus stant naves, portus ubi hiemant. male fida aut minus fida propter periculum navium, quia statio est, quam plagiam dicunt: aut certe fida Graecis. male hoc est 'in nostram perniciem', ut Lucanus de syrtibus "sic male deseruit" (9.310): et hanc significationem raro invenimus. sane 'male fidus' non infidus, sed minus fidus intellegitur. 'male' enim minutionem habet, non negationem. {{anchor+|24|Ad v. 24}} deserto vel ab his, qui Troianae partis erant; aut certe ideo 'deserto', ut facilius latere possint. condunt pro abscondunt. {{anchor+|25|Ad v. 25}} Abiisse petiisse 'abisse' dicimus et 'petisse', sed propter metrum epenthesis facta est. mycenas a parte totum, id est Graeciam. {{anchor+|26|Ad v. 26}} Omnis teucria subaudis 'gens'. et absoluta est elocutio. solvit quasi ante aerumnis vincti essent. {{anchor+|27|Ad v. 27}} Panduntur portae signum pacis est, ut Sallustius "apertae portae, repleta arva cultoribus"; ut 'clausis portis' signum belli est "quae moenia clausis bellum acuant portis". ivvat ire autem, exire, aut ire longius. dorica castra mala est compositio ab ea syllaba incipere, qua superius finitus est sermo; nam plerumque et cacenphaton facit, ut hoc loco. sane Dorus Neptuni filius fuit, unde Dori originem ducunt. {{anchor+|28|Ad v. 28}} litusque relictum quod nostrum fuerat. {{anchor+|29|Ad v. 29}} hic pro illic. et totum hoc ita accipiendum. tendebat tentoria habebat, ut "et latis tendebat in arvis". saevus achilles propter Hectorem tractum. et talis ubique inducendus est, ut Horatius "iura neget sibi nata". {{anchor+|30|Ad v. 30}} Classibus hic locus magis ad equites referre debemus, ut "et Ortinae classes": unde et classica dicuntur. acie hic exercitu. aliter "huc geminas nunc flecte acies". hic acies legitur et 'acie'. nam potest utrumque. {{anchor+|31|Ad v. 31}} pars stupet ‹et mirantvr› figurate, ut "pars in frusta secant". innuptae quae numquam nubit, nam virgo potest et nubere. donum ἀμφιβολία , non quod ipsa dedit, sed quod ei oblatum est. donum exitiale quantum ad Troianos. {{anchor+|32|Ad v. 32}} Primusque thymoetes ut Euphorion dicit, Priamus ex Arisba filium vatem suscepit. qui cum dixisset quadam die nasci puerum, per quem Troia posset everti, pepererunt simul et Thymoetae uxor et Hecuba, quae Priami legitima erat. sed Priamus Thymoetae filium uxoremque iussit occidi. inde ergo nunc dicit 'sive dolo', quia iustam causam proditionis habere videbatur. alii volunt 'dolo' scilicet Graecorum, quo omnes decepti sunt. {{anchor+|33|Ad v. 33}} arce locari velut tutamen. et non incassum arcis Troianae prope multis locis mentio fit. in hac enim arce huiusmodi saxum fuisse dicitur, quod ab alio contritum sanguinem emitteret. namque Helenam ad incitandos in se amatores saepe ex hoc saxo lapillum uti fuisse solitam. {{anchor+|34|Ad v. 34}} Sic fata ferebant ut etiam cives contra patriam sentirent. {{anchor+|35|Ad v. 35}} At capys quidam: non pater Anchisae. et bene nec se, nec patrem huic consilio dicit interfuisse, per quod interitus patriae imminebat. quamquam Aeneas quasi obtrectator Priami non adsit, ut Homerus dicit, Anchises vero propter caecitatem, ut docet Theocritus. alii hunc Capyn adfinem Aeneae tradunt, et ideo ei ab Aenea dari recti consilii principatum. hic est qui Capuam condidit. sed hoc post multa saecula claruit. nam his temporibus, quibus Caesar occidi habuit, Capuae iuvencae aeneae dicitur inscriptum fuisse, isdem temporibus unum de genere conditoris periturum. {{anchor+|36|Ad v. 36}} pelago pro in pelagus. danaum insidias bene qui suadet ut praecipitetur, non dicit 'donum Minervae', sed 'Danaum insidias' et 'suspecta dona'. {{anchor+|37|Ad v. 37}} Subiectisque vrere flammis 'que' copulativa coniunctio est, 'aut' disiunctiva. quomodo ergo has iunxit, cum non utrumque, sed alterutrum fieri poterat quod suadebatur? poetarum est partem pro parte ponere, ut torvum pro torve, et volventibus pro volubilibus: coniunctionem ergo pro coniunctione posuit, ut "saxum ingens volvunt alii radiisque rotarum" 'que' pro 've' posuit; nam sonantius visum est. antiqua tamen exemplaria 've' habere inveniuntur; 've' enim proprium significatum habet, ut interdum pro vel accipiatur. {{anchor+|38|Ad v. 38}} terebrare quidam aperire ac rescindere accipiunt, alii terebrare simpliciter accipiunt, quia adiecit temptare. et hinc ostenditur adversa sententia; non enim ab omnibus creduntur insidiae. {{anchor+|39|Ad v. 39}} Incertum instabile, unde est 'studia in contraria'. 'incertum' ergo aut temporale est, aut perpetuum epitheton vulgi. sane 'vulgus' magis masculini generis est, quam neutri, quia in 'us' exeuntia neutra in 'ris' mittunt genetivum, excepto 'pelagus', quod in hoc nomine creavit errorem. {{anchor+|40|Ad v. 40}} Ante omnes aut perissologia est, quia dixit 'primus'; aut 'ante omnes', id est videntibus omnibus. {{anchor+|41|Ad v. 41}} Laocoon omnia in 'oon' exeuntia tertiae sunt declinationis, ut Laocoontis Demophoontis Hippocoontis. ardens omnis adfectus tribus rebus ostenditur, vultu voce gestu, sicut hic futura dicturo primum iram et commotionem animi quae vultu ostenditur dedit, dein celeritatem corporis, inde vocis magnitudinem. {{anchor+|42|Ad v. 42}} et procul quidam hoc loco 'procul' 'unde primum exaudiri potuit' tradunt: alii 'iuxta' volunt, ut "serta procul". o miseri bene hoc coepit, quia non erant suadenti utilia credituri. quae tanta insania? quia insanorum est contra se sentire. aut 'insania' dementia. {{anchor+|43|Ad v. 43}} creditis avectos hostes vehementius est, quam si dixisset 'non navigaverunt'. {{anchor+|44|Ad v. 44}} Dona carere dolis danaum?? ordo est 'dona Danaum', non 'dolis Danaum'; non enim quaecumque sunt dona Danaum sunt. sic notus vlixes?? quia, ut ait Homerus, voluntate verberatus et sub habitu mendici Troiam ingressus exploravit universa. hic sane Ulixes, filius Laertae, Penelopae maritus fuit. qui filios habuit Telemachum ex Penelope, ex Circe vero Telegonum, a quo etiam inscio cum is ipse patrem quaereret, occisus est. huic Ulixi primus Nicomachus pictor pilleo caput texisse fertur. huius post Iliense bellum errores Homerus notos omnibus fecit. de hoc quoque alia fabula narratur. nam cum Ithacam post errores fuisset reversus, invenisse Pana fertur in penatibus suis, qui dicitur ex Penelope et procis omnibus natus, sicut ipsum nomen Pan videtur declarare: quamquam alii hunc de Mercurio, qui in hircum mutatus cum Penelope concubuerat, natum ferunt. sed Ulixes posteaquam deformem puerum vidit, fugisse dicitur in errores. necatur autem vel senectute, vel Telegoni filii manu aculeo marinae beluae extinctus. dicitur enim, cum continuo fugeret, a Minerva in equum mutatus. {{anchor+|46|Ad v. 46}} In ligno bene 'ligno' quasi dissuasorie, non simulacro, ut paulo post "ducendum ad sedes simulacrum". nam in suasione vel dissuasione tam sensus quam verba considerantur. ligno] adfectavit tapinosin dicens 'ligno'; infirmare enim vult fictam eorum religionem. {{anchor+|47|Ad v. 47}} inspectura domos, bene 'inspectura'; muris enim portisque deiectis, qui apud Troiam hoc machinamento perrupti sunt, necesse erat domos inspici. venturaque desuper urbi hoc est oppressura civitatem. {{anchor+|48|Ad v. 48}} aut aliquis latet error non confirmat, ut plus in eo fraudis videatur esse, quam fuit. error id est dolus, ut "inextricabilis error". et est figura ab eo quod praecedit id quod sequitur. distinguendum sane 'error', et sic dicendum 'equo ne credite Teucri'. item 'quicquid id est, timeo', hoc enim melius est. equo latet id est sub praetexto, sub specie equi. alii 'equo' in equo accipiunt. ‹ne› credite ‹ne› confidite, id est nolite eorum fiduciam habere, qui timendi sunt, etiam cum ultro offerunt dona. {{anchor+|49|Ad v. 49}} quicquid id est 'timeo' inquit 'quicquid omnino in equo est; ceterum Danaos, etiam dona ferentes'. {{anchor+|51|Ad v. 51}} in latus quidam inter ventrem et latus percussum intellegunt. [multi ita volunt intellegi 'in latus stetit, in alvum contorsit hastam.'] quidam deesse aliquid putant, ut sit sensus 'inclinans se in latus ad ictum vehementiorem intorsit hastam', nam si latus equi accipias, contrarium erit quod subiunxit 'alvum'. feri quadrupedis: ab eo quod toto corpore feratur, ut "pectebatque ferum" et paulo post "saucius at quadrupes". curvam alvum Plautus masculino ait genere, quo non utimur. percussum sane intellegimus inter ventrem et latus. {{anchor+|52|Ad v. 52}} Recusso pro concusso, praepositio pro praepositione. {{anchor+|53|Ad v. 53}} Cavae cavernae Graeca figura, ut 'vitam vivere', 'mortem mori'. quae autem a veteribus cavernae appellatae sint superius dictum est. {{anchor+|54|Ad v. 54}} Fata deum 'fata' modo participium est, hoc est 'quae dii loquuntur', ut Statius "et vocem fata sequuntur". si mens non laeva fuisset Troianorum scilicet; bene ergo divisit. sane laeva modo contraria. et sciendum laevum, cum de humanis rebus est, esse contrarium, cum de caelestibus, prosperum, ut "intonuit laevum", quia sinistra numinum intuentibus dextra sunt. {{anchor+|55|Ad v. 55}} Foedare dilacerare. foedum enim tam apud Vergilium, quam apud Sallustium non turpe significat, sed crudele, ut "sanguine foedantem quos ipse sacraverat ignis", Sallustius "foedi oculi". alii 'foedare' secundum Graecos accipiunt. quid enim foedius, quam duces Graecorum latentes deprehendi? latebras autem amare dixit. {{anchor+|56|Ad v. 56}} Stares si 'staret' legeris, 'maneres' sequitur propter ὁμοιοτέλευτον . et est apostropha. {{anchor+|57|Ad v. 57}} ecce manus haec particula prope rem gestam ante oculos lectoris inducit. sane saepe dictum est, Vergilium inventa occasione mentionem iuris pontificalis facere in quacumque persona. antiquis itaque caerimoniis cautum erat, ne vinctus flaminiam introiret, si introisset, solveretur vinclaque per impluvium effunderentur inque viam publicam eicerentur. flaminia autem domus flaminis dicitur, sicut regia regis domus. [quod] hic de Sinone rem flaminis a rege factam debemus accipere, "ipse viro primus manicas atque arta levari vincla iubet Priamus"; quod factum sub divo, illo versu ostendit "sustulit exutas vinclis ad sidera palmas" et "vos aeterni ignes", id est sidera: quod utique incongrue dictum videtur, nisi sub divo Sinonem stantem haec dixisse accipiamus. ideo autem 'iuvenem' dicendo nomen suspendit, quo gravior narratio fieret, si ordine suo referrentur quae gesta sunt. manus revinctum ut "oculos suffusa". {{anchor+|58|Ad v. 58}} Trahebant cum festinatione adducebant, ut "conventus trahit in medios". et modo 'trahebant' ad desiderium ducentum et Sinonis pertinet simulationem. non quia renititur Sinon, nam contrarium esset 'qui se ignotum venientibus ultro'. {{anchor+|59|Ad v. 59}} Quis se quibus se. alii 'qui se' legunt. {{anchor+|60|Ad v. 60}} hoc ipsum vel ut caperetur, vel quod Graeci simulabant. hoc ipsum per 'm', quia usurpatum est 'ipse', et est naturale 'ipsus', ut "ipsus mihi Davus". dicimus ergo 'ipsus ipsa ipsum', ut 'doctus docta doctum'. ut strveret ut confirmaret praeiacta dolorum semina. et respexit ad superiora, ut "aedificant". ut strveret] vel astrueret vel incoatum a Graecis perficeret. quod ipse exposuit 'Troiamque aperiret Achivis'. {{anchor+|61|Ad v. 61}} Fidens animi ut "o praestans animi iuvenis". et est nomen; desiit enim esse participium, quia genetivo casui cohaeret et potest recipere conparationem. sane veteres fiduciam interdum pro crimine et audacia ponebant, ut Sallustius "ita fiducia quam argumentis purgatiores dimittuntur". et Vergilius "nam quis te, iuvenum confidentissime". in utrumque 'in' modo 'ad' significat, alibi pro 'contra', ut etiam supra diximus. sane sequenti versu exposuit, quid est 'in utrumque paratus'. {{anchor+|62|Ad v. 62}} Versare dolo dolo evertere, et subaudis Troianos; aut 'dolos versare', hoc est exercere. hinc versutus, quod facile se ad ea quae usus poscit vertit. Plautus "versutior es, quam rota figularis" (Epid. 371). occumbere morti novae locutionis figura et penitus remota. Ennius "ut vos vostri liberi defendant, pro vostra vita morti occumbant obviam". {{anchor+|63|Ad v. 63}} Visendi frequentativum est 'viso', ut 'verso' 'facesso', licet rarum sit; nam in 'to' exeunt frequentativa. {{anchor+|64|Ad v. 64}} Circumfusa rvit figura ὑπαλλαγή , ruit primo et sic circumfusa est. certant cum supra 'iuventus ruit' dixerit, subiunxit 'certant'. figuratum est, quia iuventus enuntiatione singulare est, intellectu plurale. inludere capto et 'inludo tibi' dicimus, ut hoc loco, et 'inludo te', ut "verbis virtutem inlude superbis", et 'inludo in te'. simile est et 'insulto'. quidam 'inludere' per ludum ac iocum saevire in iniuriam alicuius intellegunt, ut "silvestres uri adsidue capraeque sequaces ‹inludunt›". 'capto' autem, quod ita Troiani putabant. {{anchor+|65|Ad v. 65}} accipe audi, ut 'da' dic, ut "qui sit da Tityre nobis". insidias servavit ordinem respondendo ad illud, quod regina interrogaverat "insidias, inquit, Danaum". crimine ab uno hoc est causa, ut "crimen amor vestrum": ab eo quod praecedit id quod sequitur. si enim simpliciter intellexeris 'crimine', de negotio ad personam vitiosum transitum facis. alii sic legunt 'Danaum insidias et crimina'. {{anchor+|67|Ad v. 67}} Turbatus quasi turbatus, ut "exultat Amazon", id est quasi Amazon. et hoc ad fidem faciendam: non enim turbatus, supra enim ait 'seu versare dolos, seu certae occumbere morti'. inermis quidam supplex accipiunt, ut "tendentemque manus Priamum conspexit inermes". {{anchor+|69|Ad v. 69}} Hev modo una est syllaba, sed interdum propter metrum duae fiunt, ut "eheu quam pingui macer est mihi taurus in ervo", sicut 'prendit' et 'prehendit', et secundum Plinium multa sunt talia. tellus et aequora bene conciliat miserationem, de communibus duobus exclusus elementis. sane 'tellus' 'us' longa est: et sunt pauca quae 'us' producunt, ut senectus iuventus salus virtus palus servitus incus tus rus mus pus, tunc scilicet cum genetivus in 'tis' vel in 'ris' exit et habet paenultimam longam. ideo autem 'tis' et 'ris' diximus, quia palus, licet paludis longa sit 'lu', brevis tamen non numquam invenitur, quia in 'dis' exit genetivus, ut Horatius "sterilisque diu palus aptaque remis". 'aequora' vero modo maria, alibi campos, ut "ac prius ignotum ferro quam scindimus aequor:" dictum enim est ab aequalitate. hev quae nunc . . . accipere] quia Graeci tenebant maria, Troiani terras. sane quod deflet, ideo ei prima brevis datur oratio. et est controversiae schema: nam principium satis docte sumptum est; hac enim exclamatione et miseriae auctu benivolum sibi iudicem fecit, querelae autem novitate attentum. quis enim non cuperet audire, quo pacto idem homo et Graecis et Troianis esset invisus? denique subiecit 'quo gemitu conversi animi, compressus et omnis impetus: hortamur fari quo sanguine cretus, quidve ferat; memoret quae sit fiducia capto'. habet ergo benivolentiam et attentionem. ingressus deinde causam, quia timebat, ne persona Graeci suspecta esset quasi hostis, hoc fatetur primum et ex sequentibus sanat 'neque me Argolica de gente negabo: hoc primum; nec si miserum Fortuna Sinonem finxit, vanum etiam mendacemque inproba finget'. subiungit fabulam ex qua sibi fidem paret dicturus de equo. de Palamede autem et Iphigenia ad Troianos nil pertinet, de quibus vera incipit et in falsa desinit; facile enim quae sequuntur credibilia sunt, cum prima recognoscuntur: quae per singula loca vel versus facilius poterimus advertere. {{anchor+|70|Ad v. 70}} Denique aut vacat, sicut 'gentium', aut novissime significat. {{anchor+|71|Ad v. 71}} Et super et insuper. ipsi quos pro merito meo minime deceat saevos esse, [hoc est], quibus sum praestaturus salutem. {{anchor+|72|Ad v. 72}} Infensi infensus proprie est plus quam inimicus, ab inimico maior. poenas cum sanguine id est et tormenta et mortem. potest enim aliud esse sine alio. {{anchor+|73|Ad v. 73}} conversi animi bene, quia dixerat 'et super ipsi Dardanidae infensi', ut ostenderet eos, cum advenienti inludere certarent, audito eius gemitu ad miserationem esse conversos. {{anchor+|74|Ad v. 74}} impetus quo in Sinonis ferebamur interitum. hortamur bene, non 'iubemus', utpote miserantes. quo sanguine cretus quibus sit parentibus natus: nam Graecum esse constabat. {{anchor+|75|Ad v. 75}} Ferat adferat, id est nuntiet. memoret quae sit fiducia capto aut dicat quae tanta sit in captivo fiducia, ut audeat dicere 'et super ipsi': aut certe 'memoret' est meminerit, ut significet, meminerit in captivo per veriloquium vitae esse fiduciam. unde et responsio talis est 'fatebor vera'. alii 'memorem' legunt, ut sit sensus, hortabamur ad loquendum memorem, hoc est qui diligenter factionis suae meminerat. memoret quae sit fiducia capto] vel [ut] memor sit, quid in captivo victori liceat, vel 'quidve ferat memoret', id est quid afferat dicat, ut simpliciter accipiatur quod sequitur, quid illud sit quod ei fiduciam apud hostes capto pariat, ut putet a Troianis sibi esse parcendum. {{anchor+|77|Ad v. 77}} Fuerit quodcumque id est quicumque me sequitur eventus. fuerit quodcumque] sive miseratus vitam concedere volueris, sive non. est autem parenthesis, et respicit ad illud 'memoret, quae sit fiducia capto'. suspendendum ergo 'rex'. sane 'quodcumque' vetusta voce mortem significari Lucilius docet in XII. "hunc, si quid pueris nobis me et fratre fuisset", hoc est, si mors vel me vel fratrem oppressisset. ergo ut quidam volunt urbane animum hominis mortem contemnentis ostendit. 'vera' inquit, ut et falsa, quae postea dicturus est, vera credantur: ideo primo a veris coepit. ordo autem est, fatebor cuncta vera, neque me Argolica de gente negabo. quod sciebant Troiani confessus est, ut ei de ceteris crederetur. {{anchor+|79|Ad v. 79}} Hoc primum hoc maximum est vel principale apud me, verum dicere. ‹vel› hoc primum 'fatebor' subaudis. nec si miserum fortuna sinonem finxit quidam ita intellegunt: si me Fortuna ad hanc miseriam perducere potuit, non valebit etiam stultum facere, ut putem me mentiendo proficere. sinonem Autolycus quidam fur fuit, qui se varias formabat in species. hic habuit liberos Aesimum, unde natus est Sinon, et Anticliam, unde Ulixes: consobrini ergo sunt. nec inmerito Vergilius Sinoni dat et fallaciam et proditionis officium, ne multum discedat a fabula, quia secundum Euphorionem Ulixes haec fecit. sinonem melius, quam si 'me' dixisset; solet enim et in nomine quaedam esse emphasis, ut "et quisquam numen Iunonis adoret". {{anchor+|80|Ad v. 80}} Finxit conposuit, formavit, ut "et corpora fingere lingua". et notandum quia omnis Sinonis oratio diasyrtica est: nam et negotium exprimit, et Troianorum insultat stultitiae, ut hoc loco. finxit vanum fallacem. et vanus est qui etiam sine utilitate mentitur, mendax qui tantum ad decipiendum. sane 'vanus' stultus apud idoneos non invenitur, ut ait Iuvenalis "sic libitum vano qui nos distinxit Othoni". {{anchor+|81|Ad v. 81}} Fando aliquod si forte tuas pervenit ad avres dum dicitur. et utitur bona arte mendacii, ut praemittat vera et sic falsa subiungat. nam quod de Palamede dicit verum est, quod de se subiungit falsum. et sciendum ex hac historia partem dici, partem supprimi, partem intellegentibus linqui. nam Palamedes, ut Apollonius dicit, septimo gradu a Belo originem ducens, cum dilectum per Graeciam ageret, simulantem insaniam Ulixen duxit invitum. cum enim ille iunctis dissimilis naturae animalibus salem sereret, filium ei Palamedes opposuit. quo viso Ulixes aratra suspendit, et ad bellum ductus habuit iustam causam doloris. postea cum Ulixes frumentatum missus ad Thraciam nihil advexisset, a Palamede est vehementer increpitus. et cum diceret adeo non esse neglegentiam suam, ut ne ipse quidem si pergeret quicquam posset advehere, profectus Palamedes infinita frumenta devexit. qua invidia Ulixes auctis inimicitiis fictam epistolam Priami nomine ad Palamedem, per quam agebat gratias proditionis et commemorabat secretum auri pondus esse transmissum, dedit captivo, et eum in itinere fecit occidi. haec inventa more militiae regi adlata est et lecta principibus convocatis. tunc Ulixes cum se Palamedi adesse simularet, ait, si verum esse creditis, in tentorio eius aurum quaeratur. quo facto invento auro, quod ipse per noctem corruptis servis absconderat, Palamedes lapidibus interemptus est. hunc autem constat fuisse prudentem. nam et tabulam ipse invenit ad conprimendas otiosi seditiones exercitus, ut Varro testatur. secundum quosdam ipse repperit litteras. quae res forte sit dubia, tamen certum est * * * χ ab hoc inventas cum h aspiratione. {{anchor+|82|Ad v. 82}} Inclita gloria propter dilectum et frumenta. {{anchor+|83|Ad v. 83}} Falsa sub proditione sub falso crimine proditionis. et rem notam per transitum dicit; unde et paulo post 'haud ignota loquor'. quamquam ibi possit intellegi, haud ignota nobis, sed forte etiam ad vos potuit pervenire. sciendum sane factum hoc vere et Troianos scisse. sed Sinon callide quasi ignorantibus quae vera sunt dicit, ut fidem sequentibus faciat. pelasgi a Pelasgo Terrae filio, qui in Arcadia genitus dicitur, ut Hesiodus tradit. {{anchor+|84|Ad v. 84}} Infando indicio propter aurum clam suppositum. 'indicio' autem delatione. quia bella vetabat iam hoc falsum est, sed dicitur ad Sinonis commendationem; nam aliam ob causam Palamedes periit. et bene ad captandam circa amicos eius miseriam adiungitur, quia pacis auctor fuit. {{anchor+|85|Ad v. 85}} Cassum privatum, vacuum. [et] cassum est quasi quassum et nihil continens; nam et vas quassum, quod humorem in se non continet et est vacuum: unde et retia casses, quod multum in se vacui habeant. nunc cassum lumine lugent] [sane] vult Sinon suadere, vere fugisse Graecos, si Palameden lugere potuerunt. {{anchor+|86|Ad v. 86}} illi me comitem oratorie se commendat. 'illi' id est qui bella vetabat. et bene 'comitem', non militem, quem eius inimici velut subparem insequerentur. et consanguinitate propinquum excusatio a necessitudine, sed hoc totum falsum est. {{anchor+|87|Ad v. 87}} Pavper excusatio a fortuna: haec enim fuerat causa militandi, ut Terentius "cum hinc egens profugiet aliquo militatum". primis ‹huc misit› ab annis aut adolescentiae, aut belli. et est excusatio, quia patri parendum necessario fuit; ideo ait 'misit'. {{anchor+|88|Ad v. 88}} Dum stabat regno quia et ipse unus de regibus fuit. et bene addidit dignitatem eius quem fingebat propinquum, ut ei iusta causa fuerit indignationis adversus Ulixem. {{anchor+|89|Ad v. 89}} Et nos pluralis numerus pro singulari, ut Sallustius "nos in tanta doctissimorum copia". an 'nos' se et patrem dixit? et nos] id est ut Palamedes. nomen gloriam, ut "nomen Echionium matrisque genus Peridiae". alii 'nomen' nobilitatem accipiunt, ut "cui genus et quondam nomen natique fuissent". {{anchor+|90|Ad v. 90}} Invidia propter advectum frumentum. pellacis per blanditias decipientis. pellicere enim est blandiendo elicere. {{anchor+|91|Ad v. 91}} concessit pro decessit. {{anchor+|92|Ad v. 92}} adflictus suspendendum, ne videatur adflictum se dicere, quia in tenebris vitam trahebat, sed quia amicum perdiderit. vitam in tenebris ideo lugentibus inimica lux est, quia caruerunt ea hi quos dolent; ideo tenebras petunt et atra veste amiciuntur et capita velant, ut videantur cum defunctis agere, imitantes tenebris inferorum faciem. {{anchor+|93|Ad v. 93}} insontis amici duo posuit, et 'insontis' et 'amici'. et plus est quod amicum dixit, quam propinquum. mecum indignabar quomodo ergo 'nec tacui demens'? intellegimus istum quasi tacuisse primo, post inpatientia doloris erupisse. et casum insontis m. i. amici] [aut] quod interim non vindicarem amici insontis interitum. {{anchor+|94|Ad v. 94}} Fors siqua bene 'siqua', quia est et bona et mala. tulisset non nulli pro retulisset intellegunt. {{anchor+|95|Ad v. 95}} si patrios umquam remeassem victor ad argos bene dubitat, ut ostendat, propter Palameden omnes sibi Graecos inimicos fuisse. victor autem ut quidam volunt voti compos, ut est "quam septem ingentia victor corpora fundat humi", quia aliter dictum potuit non bene a Troianis accipi. argos Argi ab Argo dicti, quem custodem vaccae, in quam Io fuerat commutata Mercurius occidit. {{anchor+|96|Ad v. 96}} Promisi per contrarium ait pro minatus sum, quia minamur mala, promittimus bona. sic Horatius contra "atqui vultus erat multa et praeclara minantis", id est promittentis. [et] promisi vltorem deest 'futurum'. {{anchor+|97|Ad v. 97}} hinc mihi pro 'hac causa' vel 'propter hoc'. et est adverbium locale pro coniunctione causali. prima mali labes quia secuta sunt postea oraculum et adscita Calchantis factio. 'adscita' sane dicitur adsumpta. 'labes' vero ruinam significat, a lapsu. {{anchor+|98|Ad v. 98}} Criminibus causis, ut supra "et crimine ab uno". novis aut magnis, aut quae nullus sperasset; aut aliis atque aliis. spargere voces ut Cicero "et spargere venena didicerunt". {{anchor+|99|Ad v. 99}} Ambigvas aut dubias, ne si aperte ageret, accusatio esse videretur, aut suspicionum et criminum plenas. conscius aut peracti sceleris, [de nece Palamedis] aut dolorum suorum, ut est in tertio "oblitusve sui est Ithacus". aut certe sciens hunc meum animum. arma modo fraudes vel dolos, nam arma sunt instrumenta cuiuslibet rei: unde et insidiantis fraudes 'arma' nominavit. alii 'arma' pro opibus vel auxiliis accipiunt. alii 'arma' consilium, alii occasionem, non nulli insidias intellegunt: quidam 'conscius arma' hypallagen putant pro 'conscientia arma', ut "et quondam patriis ad Troiam missus in armis" et "arma deosque parant comites" et "alia arma Latinis quaerenda". {{anchor+|100|Ad v. 100}} Nec requievit enim aut vacat 'enim', aut pendet sensus, ut et posterior 'donec Calchante ministro': arte enim agitur, semiplena dicendo ut cogat et interrogare et avidius audire Troianos. calchante ministro 'me destinat arae', et est aposiopesis. et mire 'ministro', quasi non exierit a se responsum. {{anchor+|101|Ad v. 101}} sed quid ego aposiopesis. et bene reticuit, ne taederet illos tam longae orationis, nihil ad se pertinentis, nisi studium audiendi intermissione renovasset. autem hic abundat. ingrata nec vobis placitura, nec mihi gratiam conciliantia. ingrata] quorum iam non libenter memini. {{anchor+|102|Ad v. 102}} Quidve moror?? vestram scilicet festinationem, vel mortem. omnes et eos, qui prodesse disponunt. uno ordine uno reatu. et est de antiqua tractum scientia, quia in ordinem dicebantur causae propter multitudinem vel tumultum festinantum, cum erat annus litium. Iuvenalis "expectandus erit qui lites inchoet annus". {{anchor+|103|Ad v. 103}} idque avdire sat est me Graium esse. iamdudum modo 'quam primum'. sumite poenas scilicet ut satis faciatis Graecis, qui me oderunt. et dicendo mortem suam gratam esse Graecis, et Troianorum benivolentiam conciliat, et ut sibi reliqua credantur extorquet. {{anchor+|104|Ad v. 104}} Hoc ithacus velit et magno mercentur atridae callide hoc dicto impetrat vitam, adserens mortem suam illorum hostibus esse placituram. ideo autem dicit 'mercentur', quia sacrorum est, ut fugiens victima ubicumque inventa sit, occidatur, ne piaculum committatur. ergo Sinon qui victima fuerat, quippe qui propter reditum sacrificio fuerat destinatus, nec possent Graeci nisi vel empta morte Sinonis ad patriam redire, iure et votis et praemio Graecorum interimitur. 'Ithacus' vero pro 'Ithacensis', principale pro derivativo. magno mercentur id est pretio, ut "Turno tempus erit magno cum optaverit emptum intactum Pallanta". {{anchor+|105|Ad v. 105}} Ardemus scitari festinamus inquirere. et ecce, quo proficit aposiopesin ante fecisse. quaerere cavsas cur a Graecis eius optaretur interitus. {{anchor+|106|Ad v. 106}} ignari aut nescientes, aut imprudentes. artisque pelasgae ars τῶν μέσων est. ideo adiecit 'Pelasgae', hoc est malae. {{anchor+|107|Ad v. 107}} prosequitur mire, ut ab initio coeperat. pavitans quasi pavitans. pavitans] hoc est simulans se pavere. et non tam propter mortem: nam erit illi contrarium 'iamdudum sumite poenas': sed ut videretur cum timore civium suorum consilia vel secreta patefacere. ficto pectore pectus pro verbis posuit: nam numquam fingitur pectus. {{anchor+|108|Ad v. 108}} Saepe fugam danai hoc secundum Homerum verum est, apud quem suadet Agamemnon Graecis relicto bello fugere. et ut ostendat propter bellum fugere, ait 'cupiere', non 'voluere'. {{anchor+|109|Ad v. 109}} Moliri parare. et hoc verbo difficultatem rei ostendit. longo decennali. fessi bello Troianos laudando: si enim fatigati sunt Graeci, horum virtus probatur: [et] sibi favorem conciliat. {{anchor+|110|Ad v. 110}} Fecissentque utinam nec enim hic arae destinaretur. et est significatio optandi a praeterito tempore. ponti hiemps bene addidit 'ponti', quia est et temporis. {{anchor+|111|Ad v. 111}} Evntes ire cupientes, ut "cum canerem reges et proelia", id est cum canere vellem. et est figura Graeca, ubi statuisse aliquid pro inchoatione habetur. {{anchor+|112|Ad v. 112}} Praecipve contra illud, ne diceretur numina non esse placata. et bene aliud agens equi mentionem introduxit. trabibus acernis speciem pro genere posuit, id est pro quocumque ligno. nam variat ligni genera in hoc equo, ut "abiete costas" et "pinea claustra", ita hic 'acernis'. {{anchor+|113|Ad v. 113}} Aethere pro aere posuit poetica licentia. {{anchor+|114|Ad v. 114}} Suspensi aut solliciti, ut "nostroque in limine pendes", quia tempestas nec post dona mutabatur: aut ad nimbos refertur distinctione mutata, ut distinguamus 'nimbi suspensi'. scitantem participium pro participio est, id est scitaturum. alii 'scitatum' legunt, id est inquisitum. oracula ad templa de quibus dantur oracula. alibi 'oracula' responsa, ut "lapsis quaesitum oracula rebus" et "quin adeas vatem precibusque oracula poscas". {{anchor+|115|Ad v. 115}} Adytis adytum est locus templi secretior, ad quem nulli est aditus nisi sacerdoti. tristia dicta reportat renuntiat. more suo breviter habitum futurae orationis ostendit. {{anchor+|116|Ad v. 116}} Sanguine placastis ventos et virgine caesa cum primum hic distinguendum est, quia et semel ad Troiam ventum est, et ante quam ad eam veniretur de Iphigenia est sacrificatum. cuius fabula talis est. cum Graeci ad Aulidem venissent, Agamemnon Dianae cervam cum venatur occidit ignarus. unde dea irata flatus ventorum, qui ad Troiam ducebant, removit. quam ob rem cum nec navigare possent, et pestilentiam sustinerent, consulta per Calchantem oracula dixerunt, Agamemnonio sanguine, hoc est immolata Iphigenia Dianam esse placandam. ergo cum ab Ulixe per nuptiarum simulationem, qui Iphigeniam Achilli iungendam fingebat, adducta Iphigenia in eo esset ut immolaretur, numinis miseratione sublata est cervaque subposita, et translata ad Tauricam regionem regi Thoanti tradita est sacerdosque facta Dictynnae Dianae, vel ut quidam volunt Orthiae Dianae. quae cum secundum statutam consuetudinem humano sanguine numen placaret, agnovit fratrem Oresten, qui accepto oraculo carendi furoris causa cum amico Pylade, a cuius patre, Strofio nomine, fuerat nutritus, Colchos petierat, et cum his occiso Thoante, simulacrum sustulit absconditum fasce lignorum: unde et Facelitis dicitur, non tantum a face, cum qua pingitur, propter quod et Lucifera dicitur: et Ariciam detulit. sed cum postea Romanis sacrorum crudelitas displiceret, quamquam servi immolarentur, ad Laconas est Diana translata, ubi sacrificii consuetudo adulescentum verberibus servatur, qui vocabantur Bomonicae, quia aris superpositi contendebant, qui plura posset verbera sustinere. Orestis vero ossa Aricia Romam translata sunt et condita ante templum Saturni, quod est ante clivum Capitolinum iuxta Concordiae templum. virgine caesa non vere, sed ut videbatur. et sciendum in sacris simulata pro veris accipi: unde cum de animalibus quae difficile inveniuntur est sacrificandum, de pane vel cera fiunt et pro veris accipiuntur. hinc est etiam illud "sparserat et latices simulatos fontis Averni". nam et in templo Isidis aqua sparsa de Nilo esse dicebatur. {{anchor+|117|Ad v. 117}} iliacas danai venistis ad oras figuratum: cum primum venire velletis. sane hoc de Iphigenia verum est. {{anchor+|118|Ad v. 118}} sanguine quaerendi reditus hoc falsum est. et bene oraculorum naturam servat, ut a re ipsa semper incipiat, ut alibi "Dardanidae duri"; dicendo enim 'Dardanidae' ostendit quae loca petere debeant. {{anchor+|119|Ad v. 119}} Argolica quia occurrebat occidi potuisse captivum. ergo ideo addidit 'Argolica', ne non esset triste oraculum. videtur sane peritia iuris pontificalis animalis hostiae mentionem fecisse, cum dicit 'animaque litandum Argolica'; nam et 'animam' dixit, et 'litare' verbo pontificali usus est, id est sacrificiis deos placare. {{anchor+|120|Ad v. 120}} obstupvere animi omnes enim crediderunt se perire posse, antequam unus esset delectus. {{anchor+|121|Ad v. 121}} Cui fata parent cui praeparent mortem. fata id est responsa. sunt qui ita dividant: 'cui fata parent' vitam, 'quem poscat Apollo', ut moriatur. {{anchor+|122|Ad v. 122}} hic pro tunc. vatem nunc divinum, alias poetam "tu vatem, tu diva mone", alias sacerdotem, ut "et aurea vati cassida". magno tumultu ad factionem tegendam. {{anchor+|123|Ad v. 123}} protrahit quasi nolentem. numina divum pro oraculis posuit. et quaeritur modo, non quid dicant, nam planum est; sed quis debeat immolari. quae sint ea numina divum] id est ut ambiguitatem oraculorum interpretetur. {{anchor+|124|Ad v. 124}} flagitat id est invidiose poscit, unde et quod flagitatione dignum est flagitium dicitur. mihi quidam graviter pronuntiandum tradunt 'mihi', hoc est Sinoni. multi crudele canebant 'multi' bis intellegendum, id est multi videbant taciti, multi etiam dicebant, ne sit contrarium 'canebant taciti'. quamvis multi sic exponant: qui mihi amici erant dicebant, qui inimici, tacebant, ut provenirent quae praesentiebant. {{anchor+|126|Ad v. 126}} Bis quinos silet ille dies dicimus et 'bis quinis silet ille diebus'. bis q. s. i. d.] scilicet auctoritatis quaerendae gratia, ut sit ἀξιοπιστία eius qui invitus diceret. tectus aut multitudini se subtrahens, aut tegens consilium suum. aut cautus, ne intellegeretur. recusat abnegat. {{anchor+|127|Ad v. 127}} prodere bene prodere: me enim dicturus, quem sciebat. opponere obicere, destinare. {{anchor+|128|Ad v. 128}} Vix tandem aut iunge, et vacat 'tandem'; aut separa, et est exaggeratio a synonymis, ut "abiit excessit, evasit erupit". et est ordo 'vix tandem rumpit vocem'. {{anchor+|129|Ad v. 129}} Composito ex pacto. rvmpit vocem hoc est erumpit in vocem, et dictum est per contrarium. nam si 'silentium rumpere' est loqui, ut "quid me alta silentia cogis rumpere?", 'vocem rumpere' est tacere. sed aliqua interdum simpliciter, interdum per contrarium intelleguntur. {{anchor+|130|Ad v. 130}} Et quae sibi quisque timebat ideo hoc addidit, quia dixerat 'adsensere omnes', ne videretur fuisse cunctis suae gentis invisus. aut 'adsensere omnes' ad provocandam in se Troianorum misericordiam dicit, cum eorum hostes omnes ad crudelitatem consensisse adserat. est autem figuratius, si legatur 'timebant'. {{anchor+|132|Ad v. 132}} Mihi multi posterioribus, multi primis iungunt; unus tamen est sensus. parari infinitus modus pro indicativo. et est figura propria historiographorum, ut Sallustius "equitare, iaculari, cursu cum aequalibus certare"; ut poetarum propria est "nuda genu" et "torvum clamat". quod autem ait Cicero "bellicum canit" non est figura, sed sermo naturalis; est enim soni nomen. quidam sane 'parari' pro 'parabantur' accipiunt et ad omnia hoc subaudiunt. {{anchor+|133|Ad v. 133}} Salsae fruges sal et far, quod dicitur mola salsa, qua et frons victimae et foci aspergebantur et cultri. fiebat autem de horna fruge et horno sale, ut Horatius "et horna fruge". vittae quibus victimae coronabantur. {{anchor+|134|Ad v. 134}} Leto non sacrificio: invidiose locutus est. et est hysteroproteron, prius enim erat ut vincula rumperet, et sic fugeret. vincvla rvpi atqui solutae sunt hostiae; nam piaculum est in sacrificio aliquid esse religatum: unde est "unum exuta pedem vinclis, in veste recincta" item "vittasque resolvit sacrati capitis". ergo vincula religionis intellege, ut "et vinclis innaret Cloelia ruptis", scilicet foederis; nec enim obsides umquam ligantur. sed huic expositioni illud occurrit, unde iste ligatus fuerit, quia eum Troiani non ligarunt; ultro enim se obtulerat. unde est intellegendum a Graecis magis ligatum ante tempus sacrificii; nam consuetudo illa quam supra diximus erat in ipso tempore sacrificiorum. ante enim ligari et Iuvenalis docet, dicens "sed procul extensum petulans quatit hostia funem". {{anchor+|135|Ad v. 135}} Limosoque lacu ut verisimilem fugam faciat, circumstantiis utitur. notandum sane, Vergilium sub aliorum persona causam exsequi nobilium, ut hoc loco Marii, item paulo post Pompeii, ut "iacet ingens litore truncus". per noctem obscvrus bona elocutio est rem temporis ad personam transferre, ut 'matutinus venit'. vlva herba palustris. sane in arte rhetorica omnem narrationem cum rei partibus dicunt convenire debere, loco tempore materia causa persona. hic ad singula respondetur: nam persona Ulixis ponitur ad fallendum aptissima; causa, quia timeret ne ultor esset Palamedis; tempus ad nocendum aptissimum, cum sibi quisque timeret; modus agendi 'bis quinos silet ille dies'; materia 'salsae fruges et circum tempora vittae'; locus 'per noctem obscurus in ulva delitui'. {{anchor+|136|Ad v. 136}} Si forte dedissent medium se praebet: nam nec negat, nec confirmat eos navigasse, ne aut eis demat securitatem, aut quod supra dixit falsum sit, non posse navigare Graecos, nisi homine immolato: ut illorum sit quicquid elegerint. et artis est in argumentorum angustia incertis uti sermonibus. si forte dedissent] [id est] quia iam scire non poterat, quid facturi essent, cum ipse fugisset. {{anchor+|137|Ad v. 137}} Antiquam caram. et bene commemorat liberos et parentem, ut ostendat se non deseruisse ut vilem, sed mortis fugisse terrore. et bene †ignotos finxit sibi liberos et parentem, ut maior miseratio ex pluribus nasceretur. quidam sane non 'dulces', sed 'duplices' legerunt, quia 'dulces' leve esset et commune epitheton liberorum. {{anchor+|139|Ad v. 139}} quos illi de quibus illi. fors et poenas forte et poenas. alii iungunt 'forset', ut sit forsan. et bene elicit misericordiam ostenditque, non se habere causam redeundi post mortem suorum: ne eum Troiani non reciperent, suspicantes ad suos quandoque rediturum. {{anchor+|140|Ad v. 140}} Effugia et 'fuga' dicimus et 'effugium', sicut 'lana' et 'lanitium', ut "si tibi lanitium curae". hinc est 'aequitas' et 'aequum'. sed hic dicendo 'effugia' verbo sacrorum et ad causam apto usus est. nam hostia quae ad aras adducta est immolanda, si casu effugeret, 'effugia' vocari veteri more solet; in cuius locum quae supposita fuerat, succidanea; si gravida fuerat, forda dicitur; quae sterilis autem est, taurea appellatur: unde ludi Taurei dicti, qui ex libris fatalibus a rege Tarquinio Superbo instituti sunt propterea, quod omnis partus mulierum male cedebat. alii ludos Taureos a Sabinis propter pestilentiam institutos dicunt, ut lues publica in has hostias verteretur. culpam hanc vel quod fugi, vel quod me defensorem Palamedis dixeram. piabunt expiabunt: et τῶν μέσων est; nam plerumque et impiare significat. hic tamen 'piabunt' bene addidit, quia nisi per sanguinem diis accepta hostia non est: quod merito ex persona Sinonis inducitur, quia fatetur sacra per suam fugam fuisse violata. et vult etiam beneficii sibi debitores esse Troianos, quod interim Graeci ablegati sunt. {{anchor+|141|Ad v. 141}} quod te per superos propter quod. et finita narratione subiungit epilogos; neque enim quae non putaret credituros argumenta subicere debuit. sane per huius modi preces ostendere vult vera se dicere. conscia numina veri bene medium tenuit; †nam ea numina invocans, quae sunt conscia numina veritatis, quia et pontifices dicunt, singulis actibus proprios deos praeesse. hos Varro certos deos appellat. {{anchor+|142|Ad v. 142}} Per si qua est aut diasyrtice deridet, ut diximus, aut certe hoc ait: si aliqua est fides. quam cum sibi non adscribit, facit ut in eo esse credatur. restet supersit. usquam quia apud Graecos dicit fidem esse corruptam. {{anchor+|143|Ad v. 143}} intemerata incorrupta vel integra. alii tamen volunt 'intemerata' de libris sacris commutatis litteris esse praesumptum, †timaram enim fidem, id est sanctam appellabant, ut sit sensus, oro per fidem vehementer sanctam, si tamen est usquam penes homines. oro ordo est 'quod te oro per superos'. laborum periculorum, malorum. miserere quidam pro 'misereare' accipiunt. {{anchor+|144|Ad v. 144}} Non digna ferentis indigno luctu affecti. {{anchor+|145|Ad v. 145}} Et miserescimus aut per se plenum est, aut cohaeret sequentibus, quia non potest primis: dicimus enim aut 'illam rem miseror', aut 'illius rei misereor', non 'illis'. quidam 'miserescimus' pro miseremur, genus inchoativum volunt, ut 'horreo horresco', 'gelo gelasco': aliter 'lentesco' inchoativum, nullo praecedente verbo; neque enim est 'lento', ut sit 'lentesco'. vltro autem non est sponte: nam iam rogaverat: sed insuper. et venit ab eo quod est 'ultra'; plus enim quam rogaverat, praestiterunt. {{anchor+|147|Ad v. 147}} vincla] pro 'vincula' per syncopen dictum. arta vincla aut epexegesis manicarum est, aut utrumque habuit. {{anchor+|148|Ad v. 148}} Quisquis es licet hostis sis. et sunt, ut habemus in Livio, imperatoris verba transfugam recipientis in fidem 'quisquis es noster eris'. item "vigilasne, deum gens" verba sunt, quibus pontifex maximus utitur in pulvinaribus: quia variam scientiam suo inserit carmini. amissos obliviscere ut "obliviscor iniurias tuas, Clodia". dicimus autem et 'amissorum obliviscere'. et 'obliviscere' quidam pro contemne vel neglige, ut "oblitus fatorum". hinc iam aut ex hoc tempore, aut ex hac oratione, qua tibi salutem in tuto polliceor, aut ex eo, quod te dicis Ulixis factione laborasse. {{anchor+|149|Ad v. 149}} Edissere vera hic distinguendum; vera enim audire desiderat. 'edissere' autem ordine cuncta narra, unde qui plane loquuntur dissertores fiunt et diserti vocantur. sane hoc ab illo Priamus exigit, quod ipse ei statim obtulit 'cuncta equidem tibi rex'. {{anchor+|150|Ad v. 150}} Quo molem quam ob causam, in quem usum. et ad hoc respondit Sinon 'ne recipi portis'. et est color, qui in coniecturali statu saepe requiritur. hunc tamen equum quidam longum centum viginti, latum triginta fuisse tradunt, cuius cauda genua oculi moventur. quis auctor?? ad hoc respondit 'Calchas attollere iussit'. {{anchor+|151|Ad v. 151}} Quidve petunt?? quid desiderant? utique ut placetur Minerva. quae relligio?? quae consecratio. machina belli ecce subtiliter secutus [est] historiam machinamenti bellici mentionem facit. et servat dignitatem regiam; breviter enim reges interrogant, non ut minores, quos plus loqui necesse est. {{anchor+|152|Ad v. 152}} dolis et arte unam rem secundo dixit, quia ars τῶν μέσων est, sicut supra diximus. ad sidera ad locum siderum, vel quia semper sunt sidera, sed solis splendore vincuntur. {{anchor+|154|Ad v. 154}} Aeterni ignes aut ararum, quas fugit, ut exsecratio sit propter posteriora 'vos arae'; aut certe Solem et Lunam significat. exsecratio autem est adversorum deprecatio, iusiurandum vero optare prospera. non violabile quod graeci ἄφθαρτον dicunt. {{anchor+|155|Ad v. 155}} Testor modo iuro, alibi testificor, ut "testor in occasu vestro". vestrum numen quia secundum philosophos dicuntur sidera elementa esse, sed habere proprias potestates. ensesque nefandi invidiose ad pluralem transit numerum, ut Terentius "non perpeti meretricum contumelias". {{anchor+|156|Ad v. 156}} Vittaeque deum aut quae habentur in honore deorum, aut quas habent ipsa simulacra. vittaeque [et] multi hic distinguunt et sic subiungunt 'deum quas hostia gessi'. consuetudo apud antiquos fuit, ut qui in familiam vel gentem transiret prius se abdicaret ab ea, in qua fuerat, et sic ab alia reciperetur: quod hic ostendit; dicit enim Sinon, iure iam se Troianorum civem esse, quia apud Graecos hostia fuerit, adeo nec pro homine, nec pro cive habitus sit. gessi paene gessi; non enim vere gesserat, sed quantum ad Graecos pertinet, qui eum immolaturi fuerant, dicit. hostia vero victima ~ , et dicta quod dii per illam hostiantur, id est aequi et propitii reddantur, unde hostimentum aequationem. {{anchor+|157|Ad v. 157}} Fas mihi subaudis 'sit'. et bene a diis petit veniam, ne videatur proditor: nam et haec quae dicturus est tacuit, antequam audiret 'noster eris'; si enim voluntate proderet, sequebatur quod ait Cicero "nemo umquam sapiens proditori credendum putavit". aut 'fas mihi' ideo, quia non licet solvere sacramentum militare adversariis vel hostibus; ideo dixit 'liceat arcana dicere'. et cum ostenderit, se rem dicere quam non licet, ei facilius credetur. sacrata resolvere ivra scilicet ut non incidat in sacramenti poenam: nam miles legibus sacramentorum rogabatur, ut exiens ad bellum iuraret, se nihil contra rem publicam facturum: quia militiae tria sunt genera. plerumque enim 'evocati' dicuntur, et non sunt milites, sed pro milite: unde Sallustius "neu quis miles neve pro milite", item ipse "ab his omnes evocatos et centuriones": plerumque 'tumultuarii', hoc est qui ad unum militant bellum: plerumque 'sacramento rogati', quia post electionem in rem publicam iurant, sicut dictum est. et hi sunt qui habent plenam militiam; nam viginti et quinque annis tenentur. haec tria genera tangit Vergilius: sacramenti hoc loco, tumultuarii illo "simul omne tumultu coniurat trepido Latium", evocationis "mittitur et magni Venulus Diomedis ad urbem". {{anchor+|158|Ad v. 158}} Fas odisse viros ut supra diximus, omnia diasyrtice loquitur; nam et ad Graecos possunt, et ad Troianos referri. et 'odisse' hic praesentis temporis, quod non facit 'odere'. atque omnia ferre sub avras hinc videtur subtiliter non se implicare periurio; ipse enim lectos hostes produxit ex equo "et pinea furtim laxat claustra Sinon". et hoc vult credi contra Graecos dicere, cum pro ipsis dicat. {{anchor+|159|Ad v. 159}} siqua tegunt callide occultant. siqua tegunt propter ea quae latent in equo. nec legibus vllis si Graecorum, propter 'noster eris', si Troianorum, quia Graecus. alii ita: nullis naturae legibus, quibus fas non est patriam prodere; et volunt hoc esse 'sacrata resolvere iura'. {{anchor+|160|Ad v. 160}} tu modo pro tantummodo. promissis pro 'in promissis'. {{anchor+|161|Ad v. 161}} serves Troia fidem magnificentius, quam si diceret 'Troiani'. serves Troia fidem quia quod rex promittit videtur res publica polliceri. vera feram pro dicam. magna rependam magna praemia resolvam pro mea impunitate. et videtur duo promittere Troianis, primo veriloquium, deinde salutem ex suorum proditione. alii volunt dubium esse, vobis feram, Graecis rependam. {{anchor+|162|Ad v. 162}} Omnis spes danaum more suo a veris incipit: nam et favit Minerva Graecis, et constabat raptum esse Palladium. tydides sed enim hysteroproteron est 'sed enim ex quo impius Tydides'; nam hysterologia unius sermonis est, ut "transtra per et remos". {{anchor+|163|Ad v. 163}} Impius vero propter numina vulnerata. ex quo autem vel die vel facto. {{anchor+|164|Ad v. 164}} Scelerumque inventor vlixes propter se et propter Palamedem occisum ipsius factione. {{anchor+|165|Ad v. 165}} Fatale τῶν μέσων est: nam et quod custodit, et quod interimit pro loco intellegitur. avellere ostendit invitum numen esse sublatum. {{anchor+|166|Ad v. 166}} Palladium Helenus apud Arisbam captus a Graecis est et indicavit coactus fata Troiana, in quibus etiam de Palladio. unde dicitur a Pyrrho regna meruisse: quamquam praestiterit Pyrrho, ut per terram rediret, dicens omnes Graecos, quod et contigit, naufragio esse perituros. alii dicunt Helenum non captum, sed dolore, quod post mortem Paridis Helena iudicio Priami non sibi, sed Deiphobo esset adiudicata, in Idam montem fugisse, atque exinde monente Calchante productum de Palladio pro odio prodidisse. tunc Diomedes et Ulixes, ut alii dicunt, cuniculis, ut alii, cloacis ascenderunt arcem, et occisis custodibus sustulere simulacrum. qui cum reverterentur ad naves, Ulixes, ut sui tantum operis videretur effectus, voluit sequens occidere Diomedem: cuius ille conatum cum ad umbram lunae notasset, religatum prae se usque ad castra Graecorum egit. ideo autem hoc negotium his potissimum datur, quia cultores fuerunt Minervae. hoc cum postea Diomedes haberet, ut quidam dicunt: quod et Vergilius ex parte tangit, et Varro plenissime dicit: credens sibi non esse aptum, propter sua pericula, quibus numquam cariturum responsis cognoverat, nisi Troianis Palladium reddidisset, transeunti per Calabriam Aeneae offerre conatus est. sed cum se ille velato capite sacrificans convertisset, Nautes quidam accepit simulacrum: unde Minervae sacra non Iulia gens habuit, sed Nautiorum. hinc est in quinto "‹tum senior Nautes,]2 unum Tritonia Pallas quem docuit". quamquam alii dicant, simulacrum hoc a Troianis absconditum fuisse intra extructum parietem, postquam agnoverunt Troiam esse perituram: quod postea bello Mithridatico dicitur Fimbria quidam Romanus inventum indicasse: quod Romam constat advectum. et cum responsum fuisset, illic imperium fore, ubi et Palladium, adhibito Mamurio fabro multa similia facta sunt. verum tamen agnoscitur hastae oculorumque mobilitate: unde est 'vix positum castris simulacrum, arsere coruscae luminibus flammae' vel 'hastamque trementem'. sed ab una tantum sacerdote videbatur, ut Lucanus "Troianam soli cui fas vidisse Minervam" (1.598). dicunt sane alii, unum simulacrum caelo lapsum, quod nubibus advectum et in ponte depositum, apud Athenas tantum fuisse, unde et γεφυριστὴς dicta est. ex qua etiam causa pontifices nuncupatos volunt: quamvis quidam pontifices a ponte sublicio, qui primus Tybri impositus est, appellatos tradunt, sicut Saliorum carmina loquuntur. sed hoc Atheniense Palladium a veteribus Troianis Ilium translatum. alii duo volunt: hoc de quo diximus, et illud Atheniense. alii, cum ab Ilo Ilium conderetur, hoc Troianum caelo lapsum dicunt: alii a Dardano de Samothracia Troiam translatum: alii multa fuisse Palladia, sed hoc a Diomede et Ulixe furto ablatum tradunt. {{anchor+|167|Ad v. 167}} Sacram effigiem quasi de caelo lapsam. et tres simul res dixit, quare numen irasceretur: quod antistites caesi, quod tolleretur, quod cruentis manibus. {{anchor+|169|Ad v. 169}} Ex illo facto, vel tempore. flvere delabi. et τῶν μέσων est; nam ideo addidit 'retro'. contra Sallustius "rebus supra vota fluentibus". {{anchor+|170|Ad v. 170}} Aversa deae mens propter illud 'manibusque cruentis'. {{anchor+|171|Ad v. 171}} Tritonia aut quasi terribilis, ἀπὸ τοῦ τρεῖν , id est timere, aut a Tritone amne Boeotiae, aut a Tritonide palude Africae, iuxta quam nata dicitur, secundum Lucanum "et se dilecta Tritonida dixit ab unda" (9.354). sane 'Tritonia' antonomasivum est, quia proprium est Minervae: nam epitheta sunt quae variis possunt vel personis vel rebus adponi. et haec caute observanda sunt, sicut et propria nomina, quae plerumque ex appellativis sunt, ut est Victor vel Felix. {{anchor+|172|Ad v. 172}} Vix modo 'mox' significat. castris pro in castris. simulacrum inter consecratas res, id est aedes, areas, etiam simulacra accipiuntur, quod in bucolicis scriptum est. hic ergo ipso nomine simulacri consecrationem eius ostendit; quis enim ignorat Palladium simulacrum Minervae esse? quam autem sacrum fuerit, hinc docet, quod ait 'nec dubiis ea signa dedit Tritonia monstris. vix positum castris' et reliqua, ut appareat, et loco motum vim tamen consecrationis habuisse. arsere subaudimus 'cum', ut sit 'cum arsere'. coruscae 'coruscum' alias fulgens, alias tremulum est. {{anchor+|173|Ad v. 173}} luminibus flammae arrectis hypallage est, lumina enim arsere flammis. salsus sudor bene addidit 'salsus', ut significaret laborem futurum, ne forte alter in simulacro quilibet umor intellegeretur. salsus sudor] indicium commoti numinis fuisse dicitur. Probo sane displicet 'salsus sudor', et supervacue positum videtur. hoc autem Ennius de lamis dixit. {{anchor+|175|Ad v. 175}} Emicvit exsiluit, quasi quae consistebat invita, locumque damnaret. parmamque ferens hastamque trementem his enim signis Palladium a ceteris discernebatur, quod supra dictum est. {{anchor+|176|Ad v. 176}} Temptanda aequora si vel fugere possint post iram Minervae. {{anchor+|178|Ad v. 178}} Argis adverbium loci est. et respexit Romanum morem: nam si egressi male pugnassent, revertebantur ad captanda rursus auguria. item in constituendo tabernaculo si primum vitio captum esset, secundum eligebatur; quod si et secundum vitio captum esset, ad primum reverti mos erat. tabernacula autem eligebantur ad captanda auspicia. sed hoc servatum a ducibus Romanis, donec ab his in Italia pugnatum est, propter vicinitatem; postquam vero imperium longius prolatum est, ne dux ab exercitu diutius abesset, si Romam ad renovanda auspicia de longinquo revertisset, constitutum, ut unus locus de captivo agro Romanus fieret in ea provincia, in qua bellabatur, ad quem, si renovari opus esset auspicia, dux rediret. numenque aut pro Palladio posuit 'numen', ut "media inter numina divum", aut 'numen' Minervam dixit. reducant placent, reconcilient. {{anchor+|179|Ad v. 179}} quod id est Palladium. {{anchor+|180|Ad v. 180}} vento petiere hic ostenditur, illos navigasse. {{anchor+|181|Ad v. 181}} Arma deosque parant comites ingenti arte de futuro sollicitos facit, ut praesentem firmet securitatem. arma deosque p. c.] ingenti arte de futuro sollicitos facit, ut videatur periculum de nuntiando secreta Argivorum prodere, quatenus praesentem firmet securitatem, ut eos faciat incautos. {{anchor+|182|Ad v. 182}} Inprovisi aderunt sicut et factum est. [et] artificiose; neque enim mentitur, et tamen decipit; nam verum metum falso metu abegit, ut dum reversuros timent, non timeant, ne non abierint. digerit omina interpretatur numinis commotionem. [vel] futuri ordinem pandit, id est oraculorum. vel ordinat et disponit. {{anchor+|183|Ad v. 183}} hanc pro p. m. p. n. l. e. s. respondet ad interrogationem 'quo molem hanc immanis equi statuere'. {{anchor+|184|Ad v. 184}} nefas quae triste piaret contaminati Palladii scilicet. piaret autem expiaret. {{anchor+|185|Ad v. 185}} immensam calchas attollere hoc est 'quis auctor, quae machina belli?' {{anchor+|187|Ad v. 187}} ne recipi p. a. d. i. m. p. cum equi magnitudo necessaria ad recipiendos milites fuerit, inducendi equi desperationem facit, ut magis iniciat cupiditatem inducendi. {{anchor+|188|Ad v. 188}} Antiqua sub religione favore pristino. nev popvlum a. s. r. t.] id est loco Palladii secundum antiquam religionem tutelam colenti populo praestare: constat enim apud Troianos principe loco Minervam cultam. {{anchor+|189|Ad v. 189}} Nam si vestra manus quia occurrebat exurendum esse equum, si intro ferri vel prodesse non poterat. violasset pro violaverit. dona minervae quae Minervae data sunt. et minatur occulte, ne quis equum tentare audeat. {{anchor+|190|Ad v. 190}} quod dii prius o. i. i. adeo se ostendit favere Troianis, ut nomen etiam Graecorum exsecretur. 'ipsum' autem Calchantem accipimus: nam quasi Troianus detestatur quae in illos ominose dicta sunt. {{anchor+|192|Ad v. 192}} Ascendisset pro ascenderit. ut "scandit fatalis machina muros". {{anchor+|193|Ad v. 193}} vltro statim, mox. asiam Asiaticos, ut "Latio dare terga sequaci"; nam et paulo post "urbem sepultam" pro civibus posuit. pelopeia Argiva, a Pelope. unde et Peloponnesus. nostros nepotes utique Graecos posteros. an diasyrtice; nam iam quasi Troianus loquitur. {{anchor+|195|Ad v. 195}} talibus insidiis bene 'insidiis', ut ostendat non se virtute, sed insidiis esse superatos; nam ideo subiecit 'quos neque Tydides, nec Larissaeus Achilles n. a. d. d. n. m. c.' perivri quia dixit 'vos aeterni ignes'. et 'periuri' in verbo 'r' non habet: nam 'peiuro' dicimus corrupta natura praepositionis: quae res facit errorem, ut aliqui male dicant 'peiurus', ut 'peiuro'. {{anchor+|196|Ad v. 196}} Credita res aut fides habita, aut commissa respublica. captique dolis sicut dictum est, virtuti non cedit, dolis dicit se esse superatum: non quod Troianis victos esse turpe non fuerit, sed quod Graecis turpius vicisse per dolos. coactis id est expressis, ut Terentius "‹una me hercule falsa lacrimola,› quam oculos terendo ‹misere›, vix ‹vi› expresserit". {{anchor+|197|Ad v. 197}} quos n. t. n. l. a. bene utrique honorem virtutis dat, a quibus victus est. larissaeus achilles a vicinitate: nam Phthius fuit. utraque tamen Thessaliae civitas est. Larissa autem a nympha Larissa est appellata, ex qua Neptunus creavit †Pelago et Phthion. Achillem autem Homerum secutus Phthiatem non dicit, quem perhibent peregrinantem apud Phthiam, quod nullius esset humanitate susceptus, tali silentio inhospitalem damnasse civitatem. {{anchor+|199|Ad v. 199}} Hic tunc. maius miseris multoque ut "sale saxa sonabant" et "casus Cassandra canebat"; nam apud veteres a similibus incipere vitiosum non erat. et notandum, quia ut supra diximus agit, ne videatur vel Troia cessisse viribus, vel Aeneas voluntate fugisse. hac autem re ostendit, ex accidentibus dolos Graecorum esse firmatos, cum dicit etiam deos adversum Troiam fecisse. {{anchor+|201|Ad v. 201}} Laocoon ut Euphorion dicit, post adventum Graecorum sacerdos Neptuni lapidibus occisus est, quia non sacrificiis eorum vetavit adventum. postea abscedentibus Graecis cum vellent sacrificare Neptuno, Laocoon Thymbraei Apollinis sacerdos sorte ductus est, ut solet fieri cum deest sacerdos certus. hic piaculum commiserat ante simulacrum numinis cum Antiopa sua uxore coeundo, et ob hoc inmissis draconibus cum suis filiis interemptus est. historia quidem hoc habet: sed poeta interpretatur ad Troianorum excusationem, qui hoc ignorantes decepti sunt. alii dicunt quod post contemptum semel a Laomedonte Neptunum certus eius sacerdos apud Troiam non fuit: unde putatur Neptunus etiam inimicus fuisse Troianis, et quod illi meruerint, in sacerdote monstrare: quod ipse alibi ostendit dicens "cuperem cum vetere ab imo structa meis manibus periurae moenia Troiae". quod autem ad arcem ierunt serpentes, id est ad templum Minervae, aut [quod] et ipsa inimica Troianis fuit, aut signum fuit periturae civitatis. sane Bacchylides de Laocoonte et uxore eius vel de serpentibus a Calydnis insulis venientibus atque in homines conversis dicit. sorte ductus sic Sallustius "sorte ductos fusti necat". {{anchor+|202|Ad v. 202}} Sollemnis aras anniversario sacrificio religiosas. dicimus autem et sacrificium sollemne, et aras sollemnes, ut apricum et hominem et locum, ut "aprici meminisse senes" Persius, contra Horatius "cur apricum oderit campum". quidam dicunt, quod continuo quinquennio sacrum eidem deo quotannis fuerit restauratum, sollemne dici, sive publicum fuerit, sive privatum. tavrum ingentem non praeter rationem est hoc loco 'ingentem': alibi "iam cornu petat": in victimis enim ista requiruntur, ut certis numinibus certae aetatis mactentur animalia. mactabat scilicet ut Graecis mala naufragio provenirent. quid autem sit 'mactare' in quarto libro innuimus "mactant lectas de more bidentes". sane sciendum rite Neptuno et Apollini tauros immolandos, nam Iovi non licere: ideo et in tertio libro prodigium dicit secutum. {{anchor+|203|Ad v. 203}} ecce autem cum ex inproviso vult aliquid ostendere 'ecce' ponit, ut "ecce autem telis Panthus". sicut Cicero "ecce autem repente ebrio Cleomene, esurientibus ceteris". gemini duo et similes. 'gemini' autem sunt proprie fratres simul nati. a tenedo ideo quod significarent naves inde venturas. tranquilla per alta absolute dixit. {{anchor+|204|Ad v. 204}} Horresco referens etiam referens, quod tum vidissem. inmensis orbibus pro inmensorum orbium. angves angues aquarum sunt, serpentes terrarum, dracones templorum, ut in hoc indicat loco 'tranquilla per alta angues'; paulo post in terra 'serpens amplexus'; item 'delubra ad summa dracones'. sed haec significatio plerumque confunditur. horum sane draconum nomina Sophocles in Laocoonte dicit. {{anchor+|205|Ad v. 205}} Pelago per pelagus. {{anchor+|206|Ad v. 206}} Ivbae aut cristae, aut barbae. 'iubae' autem proprie equorum sunt. Plautus in Amphitruone "angues iubati" (Am. 1108). sanguineae id est coloris sanguinei. {{anchor+|208|Ad v. 208}} pone post, semper in loco, numquam in tempore. legit transit, ut "litoraque Epiri legimus". sinvat curvat, flectit in sinus. sinvat] ‹sinuat a sinu,› ut a fluctu 'fluctuat'. sic in georgicis "sinuatque alterna volumina crurum". {{anchor+|209|Ad v. 209}} fit sonitus ut ostenderet serpentum magnitudinem, quorum in lapsu fluctus movebantur, quia ait 'tranquilla per alta'. salo dicimus et salum, unde est 'salo', et sal salis, ut "spumas salis aere secabat" et "sale tabentes artus in litore ponunt". arva hic 'arva' pro litore posuit; nam arva sunt quae Graecis ἄρουρα sunt dicta. et bene celeritas demonstrata est. {{anchor+|210|Ad v. 210}} Suffecti pro 'infecti', ut "conixa" pro enixa: vel certe inferiorem oculorum partem habentes infectam. et est figura 'suffecti oculos', id est †suffecti oculi e suffusos oculos habentes. {{anchor+|211|Ad v. 211}} Sibila id est sibilantia, nam participium est: cum enim nomen est, 'sibilus' dicimus, ut "nam neque me tantum venientis sibilus austri". vibrantibus mobilibus, quia nullum animal tanta celeritate linguam movet, adeo ut triplicem linguam habere videatur, cum una sit. hos dracones Lysimachus †curifin et periboeam dicit; filios vero Laocoontis Ethronem et Melanthum Thessandrus dicit. {{anchor+|212|Ad v. 212}} exsangues timentes; nam ideo timentes pallescunt, quia ante exsangues fiunt. agmine certo itinere, impetu, ut "leni fluit agmine Thybris", vel tractu corporis, ut "extremaeque agmine caudae". {{anchor+|213|Ad v. 213}} laocoonta etsi a filiis eius incipiunt, 'Laocoonta petunt'. {{anchor+|215|Ad v. 215}} implicat hoc ad mollitiem infantum corporis dixit. depascitur ut supra diximus et 'pasco' et 'pascor' unius significationis sunt, ut "atque artus depascitur arida febris". {{anchor+|217|Ad v. 217}} Spiris nodis: unde etiam bases columnarum spirulas dicunt; nam proprie spira est volubilitas funium. inde et posteriora serpentium spirae dicuntur, quae sic involvuntur in gyrum, ut funes. {{anchor+|218|Ad v. 218}} Squamea pro squamosa, ut frondea pro frondosa. et est figuratum 'squamea terga collo circumdati'. {{anchor+|220|Ad v. 220}} simul modo adverbium temporis est, significat enim 'eo tempore'. et est ordo 'simul manibus tendit divellere nodos, simul clamores horrendos ad sidera tollit perfusus sanie vittas atroque veneno'. et vide genus mortis totum ad supplicium procuratum. tendit contendit. {{anchor+|221|Ad v. 221}} Perfusus vittas perfusas vittas habens. et est interpositus versus; nam potest tolli salvo sensu. sanie autem pro sanguine, nam sanies corruptus sanguis. atroque veneno ut "pallida mors" vel "tristis senectus". {{anchor+|223|Ad v. 223}} Qualis mugitus id est tollit. facta autem comparatio est propter sacerdotis personam. {{anchor+|224|Ad v. 224}} Incertam dubie inlisam, quae non haberet mortis effectum. inde et 'excussit'. {{anchor+|225|Ad v. 225}} Lapsu labi proprie serpentum est. delubra delubrum dicitur quod uno tecto plura conplectitur numina, quia uno tecto diluitur, ut est Capitolium, in quo est Minerva, Iuppiter, Iuno. alii, ut Cincius, dicunt, delubrum esse locum ante templum, ubi aqua currit, a diluendo. est autem synecdoche, hoc est a parte totum. Varro autem rerum divinarum libro †XIX. delubrum esse dicit aut ubi plura numina sub uno tecto sunt, ut Capitolium, aut ubi praeter aedem area sit adsumpta deum causa, ut in circo Flaminio Iovi Statori, aut in quo loco dei dicatum sit simulacrum, ut ‹sicut› in quo figunt candelam, candelabrum appellant, sic in quo deum ponunt, delubrum dicant. ergo hic cum dicit 'delubra ad summa dracones', ut esset manifestatum, subtexuit dei simulacrum; adiecit enim 'saevaeque petunt Tritonidis arcem', nec praetermisit quin dei nomen adderet dicens 'sub pedibusque deae clipeique sub orbe teguntur', ne sine ratione delubri nomen intulisse videretur. Masurius Sabinus "delubrum, effigies, a delibratione corticis; nam antiqui felicium arborum ramos cortice detracto in effigies deorum formabant, unde Graeci ξόανον dicunt". alii delubrum dicunt templum ab eo quod nulli iunctum aedificio pluvia diluatur. {{anchor+|226|Ad v. 226}} Saevae fortis, aut nobilis: aut ad tempus epitheton additum, aut saeva circa Troianos. {{anchor+|227|Ad v. 227}} Sub pedibusque deae scilicet maioris simulacri, quod a cunctis videtur; nam quod colitur et breve est et latet, sicut Palladium fuerat. non ergo contrarium est quod post raptum Palladium intulit 'deae'. sane hoc loco 'sub' particulam secundo repetendo utrique casui iunxit: accusativo, cum proprie significavit, ut sit 'prope pedes deae'; et 'sub orbe', ablativo, id est infra orbem, ut "saepe sub inmotis praesepibus". clipeique sub orbe ut maxima pars in spiram collecta ante pedes sit. colla vero cum capitibus erectis post clipeum, id est inter scutum et simulacrum deae latebant: ut est in templo urbis Romae. {{anchor+|228|Ad v. 228}} Novus magnus, ut "Pollio et ipse facit nova carmina"; aut repentinus, aut novi generis, id est qualis numquam antea. cunctis quia ante interemptum Laocoonta dixit timuisse nisi eos, qui viderant angues: post eius interitum cunctos dixit, qui sacerdotem extinctum cognovissent. {{anchor+|229|Ad v. 229}} Insinvat pro insinuatur. Clodius scriba commentariorum: 'insinuem' intro eam penitus. scelus supplicium: ab eo quod praecedit id quod sequitur. expendisse autem tractum est a pecunia; nam apud maiores pecuniarias poenas constat fuisse. expendisse] cum adhuc rudi aere pecunia ponderaretur: quod ad capitis poenam de iure usurpatum est. an quia †utriusque rei debitor 'reus' dicitur? quis ante hunc 'expendisse' pro luisse? {{anchor+|230|Ad v. 230}} Sacrum robur non ut supra 'lignum'. et notandum, quot nominibus hunc equum appellet: lignum, machinam, monstrum, dolum, pinea claustra, donum, molem, equum, sacrum robur. {{anchor+|231|Ad v. 231}} tergo quare 'tergo', cum dixerit 'in latus' et 'in alvum'? ergo 'tergo' quasi per significationem equi accipiamus. quidam 'tergo' quasi 'a tergo suo' accipiunt, tum quia Laocoon manu reducta a tergo suo iecerit telum, ut est "ecce aliud summa telum librabat ab aure". sceleratam pro 'ipse sceleratus', ut "telumque inbelle" et "inutile ferrum". et est hypallage. {{anchor+|232|Ad v. 232}} Sedes per hoc ostendit 'donum Minervae'. oranda placanda. {{anchor+|233|Ad v. 233}} conclamant una scilicet voce. et bene de peritura civitate 'conclamant' dixit, quia semper res perditae 'conclamatae' dicuntur. {{anchor+|234|Ad v. 234}} Muros superpositos Scaeae portae; nam sequitur 'quater ipso in limine portae'. moenia pandimus urbis non est iteratio: nam dicit, patefacta porta vel diruta interiora civitatis esse nudata. [ergo] moenia cetera urbis tecta vel aedes accipiendum. accingunt pro accinguntur. Terentius Phormione "accingere". accingunt operi praeparant se ad opus. {{anchor+|237|Ad v. 237}} Intendunt ligant, ut "intenditque locum sertis". scandit transcendit propria magnitudine. vel propter aggerem, quem ruina fecerat muri. fatalis mortifera. muros ruinas murorum dirutorum. {{anchor+|238|Ad v. 238}} feta nunc plena, ut in bucolicis "temptabunt pabula fetas", alias enixa iam, ut "fecerat et viridi fetam". pueri circum innuptaeque puellae more Romano, patrimi et matrimi. {{anchor+|239|Ad v. 239}} Sacra canunt hymnos dicunt. gavdent quidam hic 'gaudent' pro optant intellegunt, ut "veniat quo te quoque gaudet". {{anchor+|240|Ad v. 240}} Minans vel eminens, ut "minaeque murorum ingentes"; vel minitans. {{anchor+|241|Ad v. 241}} O patria versus Ennianus. sane exclamatio eo pertinet, quod tanta fuerat vis consecrationis in porta Troiana, ut etiam post profanationem ab ingressu hostes vetaret. nam novimus integro sepulcro Laomedontis, quod super portam Scaeam fuerat, tuta fuisse fata Troiana. divum domus vel quod eius muros Apollo et Neptunus fabricaverunt, ubi etiam Minerva per Palladium culta est: vel propter Ganymedem, Dardanum, Tithonum. inclita bello quia superavit Mysiam totam. {{anchor+|242|Ad v. 242}} Quater saepius. in limine portae hic portam pro ipso aditu posuit; nam quod ait 'limine' manifestum est portae. nam pars superior diruta est, necessario remanente limine, quod in ima parte, id est in solo positum erat. {{anchor+|243|Ad v. 243}} atque utero sonitum quater arma dedere ostendere vult, non in totum a diis desertos esse Troianos: quippe quos sono equi dicit esse commonitos: ne Dido ab his animum averteret, quos videbat a suis numinibus derelictos; sed hoc dicit: monuerunt nos dii, sed nos non intelleximus. et bene addidit 'sonitum arma dedere', ne ei obiceretur, non potuisse fieri, ut plena armis machina sonum non redderet. {{anchor+|244|Ad v. 244}} instamus tamen subaudiendum, quamquam sonitum dederunt, tamen instamus. inmemores inprovidi: aut non memores oraculorum. quidam 'inmemores' dementes accipiunt, quoniam memoria in mente consistit. sane si peritiam Vergilii diligenter intendas, secundum disciplinam carminis Romani, quo ex urbibus hostium deos ante evocare solebant, hoc dixit; erant enim inter cetera carminis verba haec "eique populo civitatique metum, formidinem, oblivionem iniciatis"; unde bene intulit 'inmemores caecique furore', tamquam quos dei perdiderant. {{anchor+|245|Ad v. 245}} Monstrum infelix Troianis scilicet: quod post rem probatam dixit. sistimus constituimus, conlocamus. {{anchor+|246|Ad v. 246}} Tunc etiam sicut antehac saepius: nam Helena veniente praedixerat. fatis aperit cassandra futuris ne putarentur stulti, qui vati non credidissent, cito subiecit 'dei iussu non umquam credita Teucris'. sane quidam hic 'fatis' pro calamitatibus accipiunt. {{anchor+|247|Ad v. 247}} Dei ivssu praecepto Apollinis, qui spe promissi coitus concessa divinatione frustratus sustulit fidem vera dicenti. dei ivssu] praecepto Apollinis: qui cum amasset Cassandram, petit ab ea eius concubitus copiam. illa hac conditione promisit, si sibi ab eo futurorum scientia praestaretur: quam cum Apollo tribuisset, ab illa promissus coitus denegatus est. sed Apollo, dissimulata paulisper ira, petit ab ea, ut sibi osculum saltem praestaret: quod cum illa fecisset, Apollo os eius inspuit, et quia eripere deo semel tributum munus non conveniebat, effecit, ut illa quidem vera vaticinaretur, sed fides non haberetur. non umquam non aliquando, id est numquam: nam si 'non numquam' esset, duae negativae facerent unam confirmativam: licet Terentius Graeco more dixerit "agrum in his regionibus meliorem neque pretii maioris nemo habet". credita dubium a quo verbo veniat, et an femininum sit singulare participium, an neutrum plurale. {{anchor+|249|Ad v. 249}} Festa fronde quae festos indicat dies, vel quae festis diebus adhibetur, ut laurus, oliva et similia. velamus coronamus, ut "victori velatum auro vittisque iuvencum". {{anchor+|250|Ad v. 250}} Vertitur caelum atqui epitheton hoc caeli perpetuum est: sed 'vertitur' est 'in aliam faciem commutatur', quod more suo explanat sequentibus. rvit oceano nascitur de Oceano, ut "ruit atram ad caelum picea crassus caligine nubem". ideo autem 'ruit', quia altius est mare quam terra, ut diximus supra. aut certe 'ruit' cum impetu et festinatione venit, ut "qua data porta ruunt". sane sphaerae ratio hoc habet, ut omnia diversis vicibus sicut oriri, ita et ruere videantur. {{anchor+|251|Ad v. 251}} Umbra magna id est terrae: et definitio est noctis. {{anchor+|252|Ad v. 252}} Myrmidonumque dolos a generalibus ad specialia venire vitiosum est, nisi forte redeatur ad causam, ut hoc loco. fusi dispersi †per sua quisque. an ad habitum rettulit dormientium securorumque? per moenia per domos, ut supra "et moenia pandimus urbis": 'moenia' enim et publica et privata dicuntur. {{anchor+|253|Ad v. 253}} conticvere dormierunt: ex consequentibus priora intelleguntur. fessos artus aut generaliter, quia omnis dormiens quasi fessus: aut 'fessos' trahendo equum diruendoque muros. {{anchor+|254|Ad v. 254}} Phalanx lingua Macedonum legio. et est a parte totum, hoc est synecdoche; significat enim totum exercitum. ibat veniebat, ut "nunc primum a navibus itis". {{anchor+|255|Ad v. 255}} Amica sibi grata. et sciendum, septima luna captam esse Troiam: cuius simulacrum apud Argos est constitutum, quod relata victoria constitutum est ad imaginem eius, quae tunc erat dividuo orbis modo. hinc est quod dicit "oblati per lunam" et alibi "per caecam noctem". tacitae lunae aut more poetico noctem significat, aut physicam rationem dixit. nam circuli septem sunt, Saturni, Iovis, Martis, Solis, Veneris, Mercurii, Lunae. et primus, hoc est Saturni, vehementer sonat, reliqui secundum ordinem minus, sicut audimus in cithara. ergo tacita luna est, cuius circulus, terrae vicinus inmobili, minus sonat aliorum comparatione. tacitae lunae] cuius tempore tacetur, quoniam nocte silentium est, ut "cum tacet omnis ager". aut certe 'tacitae' serenae, ut "sidera cuncta notat tacito labentia caelo". vel ipsi taciti, ut "tacitumque obsedit limen Amatae". {{anchor+|256|Ad v. 256}} litora nota scilicet quae paulo ante reliquerant. flammas cum regia puppis more militiae, ut "dat clarum e puppi signum". et hinc intellegendum est, Helenam Agamemnoni vel Graecis signum dedisse veniendi sublata face, Agamemnonem contra signum Sinoni dedisse aperiendi equi: ut in sexto "flammam media ipsa tenebat, et summa Danaos ex arce vocabat". est autem tropus: per 'puppem' navem, per 'navem' eos qui in navi sunt significat. {{anchor+|257|Ad v. 257}} Fatis iniquis voluntate numinum, non illi propitia, sed in nos iniqua: ut Lucanus "non ille favore numinis ingenti superum protectus ab ira" (2.85). {{anchor+|260|Ad v. 260}} Reddit quasi debitos vel creditos, ut "redditus his primum terris". sic Horatius "navis quae tibi creditum debes Vergilium, finibus Atticis reddas incolumem precor". cavo robore equi: epexegesis. {{anchor+|261|Ad v. 261}} Thessandrus Polynicis et Argiae filius. sthenelus Capanei et Euadnes. vlixes Laertae et Anticliae. {{anchor+|262|Ad v. 262}} acamas Demophontis filius, †perecthei nepos. thoas Andremonis filius. {{anchor+|263|Ad v. 263}} Neoptolemus quia ad bellum ductus est puer, Pyrrhus vero a capillorum qualitate vocitatus est; Achillis et Deidamiae filius, Pelei et Thetidis nepos ex patre, ex matre vero Lycomedis, regis Scyriae insulae. primusque machaon hic Machaon filius Aesculapii fuit, cuius frater Podalirius. 'primus' autem aut princeps, id est inter primos, aut in sua arte primus, aut numeri sui; nam per ternos dixit. {{anchor+|264|Ad v. 264}} menelaus Atrei filius, frater Agamemnonis, propter quem bella gerebantur. epeos Panopei filius. {{anchor+|265|Ad v. 265}} Urbem id est cives. somnoque vinoque sepultam ostendere vult nihil magnum a Graecis factum quod obtinuerint civitatem. 'somno' autem, quia nox erat; 'vino', quia festus dies. {{anchor+|266|Ad v. 266}} Caeduntur vigiles non actus nomen est, sed officii: 'vigiles' autem Capitolii significat; nam paulo post "vix primi proelia temptant portarum vigiles". caeduntur vigiles] modo [enim] 'vigiles' intellegendum, non qui vigilarent, sed qui solebant exercere vigilias; aut certe vigiles, quos fefellit Sinon equum servantes. et bene ostendit timiditatem Graecorum, qui paucitate timentes eos primos occiderunt, qui ceteros poterant excitare. aut vigiles portarum. patentibus pro patefactis. {{anchor+|267|Ad v. 267}} Conscia coniurata. bene autem in insidiis conscientiam nominavit. {{anchor+|268|Ad v. 268}} Tempus erat quo prima quies hoc loco noctis describit initium: alibi totam noctem, ut "nox erat et placidum carpebant fessa soporem corpora". descriptiones sane pro rerum qualitate vel tenduntur vel corripiuntur: illo enim loco protentio ad invidiam pertinet Didonis vigiliarum. sunt autem solidae noctis partes secundum Varronem hae, vespera conticinium intempesta nox gallicinium lucifer: diei, mane ortus meridies occasus. de crepusculo vero, quod est dubia lux: nam 'creperum' dubium significat: quaeritur. et licet utrique tempori possit iungi, usus tamen ut matutino iungamus obtinuit, licet Statius dixerit "longa repercusso nituere crepuscula Phoebo". 'manum' vero, unde est 'mane', bonum dixere veteres. aegris quantum ad divina tardis. {{anchor+|269|Ad v. 269}} dono divum quidam donum ex voluntate dicunt venire, munus ex officio. donaria vero loca in templis, in quibus dona ponuntur. serpit latenter membris infunditur. {{anchor+|270|Ad v. 270}} In somnis aut per somnos: aut si 'in somniis' legeris, erit synizesis. ecce hac particula utimur quotiens repentinum aliquid volumus indicare, ut "ecce manus iuvenem interea post terga revinctum". ergo 'ecce' subito est. {{anchor+|271|Ad v. 271}} Visus adesse bene 'visus', quia somnia videntur tantum, non sunt naturaliter vera. quod autem paulo post dicit "effert penetralibus ignem" confirmantis est: nam illud verum fuisse contendit. {{anchor+|272|Ad v. 272}} Raptatus frequentativo utitur, ut supra. raptatus] id est tractus. bigis secundum artem modo dixit, quae exigit, ut quae de pluribus constant plurali tantum numero dicamus, ut bigas, quadrigas, mappas. sed haec plerumque corrumpit auctoritas, ut Horatius "ne sordida mappa". item Statius "rorifera gelidum tenuaverat aera biga". {{anchor+|273|Ad v. 273}} Traiectus lora traiecta lora habens, ut "nuda genu". {{anchor+|274|Ad v. 274}} Ei mihi Ennii versus. et totum iungendum, ne doloris distinctione frigescat, sicut plurimis doctissimis visum est. {{anchor+|275|Ad v. 275}} Exuvias indutus achillis hoc est arma quae occiso Patroclo ademit, quae Vulcanus Peleo fecerat. celavit autem mortem Patrocli ad laudis augmentum. 'indutus' autem accusativo iungitur, ut hoc loco, et, ut magis in usu est, septimo, quo nunc utimur: ut in decimo "praedonis corpore raptis indutum spoliis". 'exuvias' autem dicimus numero tantum plurali. {{anchor+|276|Ad v. 276}} Phrygios ignes flammas Troianas, quibus Protesilai navis incensa est. constat enim naves Graecorum flammis oppugnatas ab Hectore. puppibus pro in puppes. {{anchor+|277|Ad v. 277}} squalentem modo sordidam, alibi lucentem: "per tunicam squalentem aureo", a squamis. barbam singulari numero hominum, plurali quadrupedum dicitur: unde dubitatur de quibus dixerit "stiriaque inpexis induruit horrida barbis". et concretos sanguine crines non sine ratione etiam hoc de crinibus dolet Aeneas, quia illis maxime Hector commendabatur, adeo ut etiam tonsura ab eo nomen acceperit, sicut Graeci poetae docent. {{anchor+|278|Ad v. 278}} vulneraque illa gerens quae circum plurima muros a. p. 'gerens' velut insignia praeferens et ostentans, quae a diversis pugnans pro patria susceperat. plurima muros quia ut Homerus dicit, in Hectorem extinctum omnes tela iecerunt more maiorum. unde est "et bis sex thoraca petitum perfossumque locis", propter duodecim populos Tusciae; duodecim enim lucumones, qui reges sunt lingua Tuscorum, habebant. unde est "gens illi triplex, populi sub gente quaterni". {{anchor+|279|Ad v. 279}} Vltro quia ratio exigebat, ut loqueretur ille qui venerat. {{anchor+|280|Ad v. 280}} Compellare adloqui. {{anchor+|281|Ad v. 281}} o lux quasi dies noster, per quem certi eramus de luce, hoc est de vita, tamquam occiso Hectore omnes se extinctos credant. spes o fidissima bene per contrarium: spes enim semper incerta est, in Hectore fidissima dicitur. {{anchor+|283|Ad v. 283}} Expectate antiptosis est, pro 'expectatus'. ut te ordo est 'ut fessi aspicimus', id est quam fessi. {{anchor+|285|Ad v. 285}} indigna aut te indigna, aut crudelis. serenos hilares. antiqui e contrario tristes 'nubilos' dicebant. {{anchor+|286|Ad v. 286}} Foedavit cruentavit, ut "sanguine foedantem". et bene permansit in translatione, quia supra dixerat 'o lux': ideo et 'serenos', ideo et 'foedavit': nam Sallustius de nubibus "foedavere lumen". {{anchor+|287|Ad v. 287}} Ille nihil scilicet ad interrogata: pleraque enim verba ex negotiis accipiunt significationem. vana falsa. {{anchor+|288|Ad v. 288}} Gemitus nec enim parvus dolor est viro forti fortem virum fugam suadere. et nota, omnes suasoriae partes hoc loco contineri. {{anchor+|289|Ad v. 289}} fuge nate dea propositio est. eripe flammis utile. his autem δεικτικῶς . {{anchor+|290|Ad v. 290}} a culmine vel a dignitate sua, vel vere a culmine, id est a tectis suis: et ideo culmina dicta sunt tecta, quia veteres de culmo aedificia contegebant. {{anchor+|291|Ad v. 291}} Sat patriae priamoque datum honestum: nam contra fata venire constat neminem posse. sat patriae priamoque datum vel regnasse: vel sat pro patria et Priamo militasti. {{anchor+|292|Ad v. 292}} Etiam multi distinguunt, ut sit 'adhuc', ut "etiam currus", "etiam arma tenentem": intellegunt enim, eum ostendere voluisse, Troiam voluntate divina certo tempore esse defensam, et nunc, si salutem tenere per fata potuisset, ipsius quoque dextera potuisse defendi: sed melius est 'etiam hac', ut et particeps gloriae sit Aeneas, et Hector vitet superbiam. quidam 'etiam' pro 'denique' vel 'postremo' accipiunt. {{anchor+|293|Ad v. 293}} tibi merito 'tibi', quod religiosus et pius est. commendat trioa penates necessarium; nam sacrilegium est non liberare commendatos penates. et non 'ego', sed 'Troia', ut videatur patriae praestare quod fugiat. {{anchor+|294|Ad v. 294}} Fatorum comites possibile. quia occurrebat 'hostis habet muros', dat ei comites deos. et scite ait 'fatorum', ne Aeneas diceret, quo mihi eos comites? his moenia quaere hoc est "dum conderet urbem inferretque deos". et multi 'quaere' distinguunt, et sic subiungunt 'magna pererrato statues quae denique ponto'; non enim magna moenia inventurum promittit, sed magna facturum. nam et di penates in tertio ita monent "tu moenia magnis magna para". {{anchor+|295|Ad v. 295}} Pererrato una pars orationis. hoc autem verbo ostendit erroris longinquitatem. {{anchor+|296|Ad v. 296}} Vestam deam ignis, quae, ut supra diximus, terra est: quod in medio mundo librata vi sua stet et ignem intra se habeat. alii de igne divino hoc volunt dictum, quod vi sua stet, inde Vestam. sed in primo libro dictum, quos deos penates ab Aenea advectos diversorum opinio prodiderit; quod etiam singulis locis, ubi de penatibus varias opiniones poeta secutus dixerit, notatum invenitur. hic ergo quaeritur, utrum Vesta etiam de numero penatium sit, an comes eorum accipiatur, quod cum consules et praetores sive dictator abeunt magistratu, Lavini sacra penatibus simul et Vestae faciunt: unde Vergilius, cum praemisisset 'sacra suosque tibi c. t. p.', adiecit 'et manibus vittas Vestamque potentem'. sed 'potentem' potest ad illud accipi θεοὺς δυνατοὺς , sicut vocari penates dictum est. non nulli tamen penates esse dixerunt, per quos penitus spiramus et corpus habemus et animi rationes possidemus. eos autem esse Iovem, aetherem medium; Iunonem, imum aera cum terra; summum aetheris cacumen, Minervam: quos Tarquinius, Demarati Corinthii filius, Samothraciis religionibus mystice imbutus, uno templo et sub eodem tecto coniunxit. his addidit et Mercurium, sermonum deum. hos Vergilius θεοὺς μεγάλους , ut "Iunonis magnae primum"; θεοὺς δυνατοὺς , ut "dominamque potentem"; θεοὺς χρηστοὺς , ut "et bona Iuno": quae propter admonitionem locis suis notata sunt. {{anchor+|297|Ad v. 297}} aeternumque adytis e. p. i. quod in templo Vestae ignis aeternus est. ecce ipse exposuit quid est Vesta. {{anchor+|298|Ad v. 298}} Diverso interea haec est prooeconomia. ait enim, Aeneam non fuisse proditorem, sed propter longinquitatem domus et tarde bella cognovisse, et facilius evitasse discrimen. {{anchor+|299|Ad v. 299}} Magis atque magis iteratione sermonis facit augmentum, ac si diceret 'magis ac plus': sed propter metrum non potuit. sic est et in diminutione †ut est. {{anchor+|300|Ad v. 300}} Anchisae domus satis religiose locis omnibus quamdiu vivit Anchises, ei universa concedit, ut alio loco "et pater Anchises dare fatis vela iubebat". arboribusque obtecta laus domus. recessit a frequentia se removit, id est separata fuit. et est speciosa translatio, quotiens rei mobilis ad inmobilem, vel e contra transfertur officium. {{anchor+|301|Ad v. 301}} Ingrvit invadit, ut "ingruit Aeneas Italis et proelia miscet". {{anchor+|302|Ad v. 302}} Excutior somno ut appareat terroris esse, non satietatis: nam clamoribus et sonitu interruptus est, ut non ipse somnum excuteret, sed somnus illum. {{anchor+|303|Ad v. 303}} Arrectis avribus translatio ab animalibus, quae ad omnem sonum erigunt aures. {{anchor+|304|Ad v. 304}} cum flamma furentibus avstris ubique bene vis aquae et ignis bello comparatur, quia utriusque rei prope unus est effectus. {{anchor+|305|Ad v. 305}} rapidus quare 'rapidus'? quia montano ‹flumine›. flumine fluxu, ut "largoque umectat flumine vultum". torrens fluvius qui aestate siccatur, unde et nomen accepit. cui Graeci per contrarium dedere vocabulum; nam χειμάῤῥοον dixerunt a tempore quo crescit: sicut aequinoctium et ἰσημερία . {{anchor+|306|Ad v. 306}} boum labores ut alibi "nec tamen haec cum sint hominumque boumque labores". {{anchor+|307|Ad v. 307}} Trahit silvas hoc speciale fluvii est, supra dicta vero etiam ignis. inscius non ignarus; nam videt: sed qui non valde sit causarum peritus, id est simplex, ἄπειρος . {{anchor+|308|Ad v. 308}} Saxi de vertice pro 'montis'. contra in sexto montem pro saxo posuit, ut "prensantemque uncis manibus capita aspera montis". {{anchor+|309|Ad v. 309}} Manifesta fides non somnii, ut quidam volunt, sed fraudis Graecorum: nam et hoc sequitur 'Danaumque patescunt insidiae'. quamvis alii hoc ad Laocoontis interitum, alii ad responsa Cassandrae applicent. {{anchor+|310|Ad v. 310}} Iam deiphobi quia ipse post mortem Paridis Helenam duxit uxorem: unde ei Graecos graviter constat esse iratos, de quo in sexto plenius narratur. {{anchor+|311|Ad v. 311}} Proximus ardet ucalegon proximus Deiphobo. rem domus ad personam transtulit. et est τὸ αἴτιον : hoc est causativum; ideo enim ardet, quia proximus est: ut "Mantua vae miserae nimium vicina Cremonae". proximus ardet ucalegon] bene [ergo] primam Deiphobi domum dicit invasam, apud quem Helena fuerat, secundum Ucalegonem posuit, quem iuxta Homerum in consiliis et amicitia constat Priami fuisse. {{anchor+|312|Ad v. 312}} Sigea duo sunt Troiae promunturia, Rhoeteum et Sigeum, quod dictum est propter Herculis taciturnitatem, qui prohibitus hospitio a Laomedonte simulavit abscessum, et inde contra Troiam per silentium venit, quod dicitur σιγή . freta lata relucent incendii magnitudinem voluit significare, non hoc describere. [ut nobis ostenderet quam lata sint.] 'lata' autem ideo, quia se angustiae Pontici oris illic dilatant, ut Sallustius dixit. {{anchor+|313|Ad v. 313}} clamorque virum sive qui caedebantur, sive qui caedebant. clangor Graecum est: nam κλαγγὴ dicitur. illud sane sciendum est, quia morem tetigit expugnationis; plerumque enim ad tubam evertuntur civitates, sicut Albam Tullus Hostilius iussit everti. {{anchor+|314|Ad v. 314}} Amens qui nec somniis credidi, nec rebus aspectis. [quamvis quidam sic exponant]. capio non manibus [interim], sed animo; nam in tecto erat; ergo 'capio' placet mihi sumere. nec sat rationis in armis aut quoniam 'amens', ideo nec sat rationis: aut ostendere vult, primam ei cogitationem fuisse de patria, sed subveniendi ei armis nullam fuisse rationem, ardente iam patria; quomodo enim incensam civitatem defenderet. {{anchor+|315|Ad v. 315}} Bello ad bellum. concurrere in arcem quod inde facile possit pugnari hostibus. {{anchor+|316|Ad v. 316}} Furor iraque mentem praecipitant potest quidem specialiter accipi, id est mentem meam furor et ira praecipitarunt; sed melius est generaliter: non mirum est, me arma cepisse sine ratione; furor enim et ira mentem praecipitant. {{anchor+|317|Ad v. 317}} ‹pulchrumque mori› succvrrit ‹in armis› ratio viri fortis; quid enim aliud a bono cive et forti amissae patriae posset inpendi. et 'succurrit' in animum venit. {{anchor+|318|Ad v. 318}} elapsus verbum aptum his qui vix evaserunt. panthus othryades everso Ilio ab Hercule et occiso Laomedonte, Priamus iudicans vitio potius loci, quam ira deorum calamitatem accidisse patriae, misit Delphos filium Antenoris sciscitaturum, an eversum Ilium fas esset iisdem erigi fundamentis. erat illo tempore Apollinis Delphici sacerdos Panthus Othryadis filius miranda pulchritudine. hunc filius Antenoris, ut dicitur amore captus, rapuit et Ilium perduxit: cuius iniuriam Priamus volens honore pensare, sacerdotem eum Apollinis fecit, ut quo honore insignis apud suos fuerat, eo apud alios non esset inferior. {{anchor+|319|Ad v. 319}} Arcis phoebique sacerdos aut subrogatum intellegimus: aut, quod melius est, morem Romanum tetigit; in Capitolio enim omnium deorum simulacra colebantur, ut sit eius Apollinis sacerdos, qui in arce colebatur. aut quia et Thymbraeus Apollo colebatur apud Troiam, ideo addidit alterius; et est 'arcis', quasi arcani, quia ipsum esse dicunt urbium conditorem. aut 'arcis' Minervae accipiamus. {{anchor+|320|Ad v. 320}} Sacra manu hoc est propter quod supra ait 'sacra suosque tibi commendat Troia penates'. victosque deos qui egebant sacerdotis auxilio. simul et Aeneae excusatur abscessus. {{anchor+|321|Ad v. 321}} ipse trahit id est qui numina liberabat, inter pietatem religionemque districtus. ipse trahit septima syllepsis est; 'trahit' enim licet nepotis tantum sit, tamen et superiora concludit. cursu legitur et 'cursum'. ad limina scilicet Aeneae: per quod et religio eius laudatur et virtus. {{anchor+|322|Ad v. 322}} Quo res summa loco panthv id est universus status quo loco positus? et bene civis utilis de re publica primum sollicitus est. sed hoc totum admirantis est, non interrogantis. et 'Panthu' vocativus est Graecus. 'res summa' res publica quam prendimus arcem?? cum tu eam relinquas; non enim plures erant arces: unde admirantis est. 'prendimus' autem occupamus. et notanda simul orationis brevitas, quae in periculis congruit. {{anchor+|323|Ad v. 323}} gemitu ut ostendat, luctuosam rem se esse dicturum. {{anchor+|324|Ad v. 324}} summa dies ultima, ut "supreme Iuppiter". 'dies' autem si feminino genere ponatur, tempus significat, ut "quam nec longa dies": si masculino, ipsum diem. et de masculino genere tria observanda sunt: in qualitate, numero, adverbio; in qualitate 'serenus dies' dicitur, non 'serena'; numero "bis quinos silet ille dies", non 'bis quinas'; adverbio 'hodie', non 'hac die'. ceterum 'diecula' nihil praeiudicat, quia multa deminutiva recedunt a nominibus primae positionis, ut 'scutum' 'scutula', 'canis' 'canicula', 'rana' 'ranunculus'. ineluctabile quod nemo eluctari possit ut effugiat, cum decem annis luctati simus. {{anchor+|325|Ad v. 325}} Dardaniae Troiae: aut a Dardano Iovis et Electrae filio, quem quidam ab Arcadia profectum venisse ad Phrygiam volunt, alii de Samothracia ad memorata loca venisse dicunt: qui ex nomine suo Dardanos populares appellavit: qui ex Samothracia Troiam penates dicitur detulisse, quos post secum Aeneas ad Italiam vexit; namque Samothraces horum penatium antistites Saos vocabant, qui postea a Romanis Salii appellati sunt; hi enim sacra penatium curabant: quos tamen penates alii Apollinem et Neptunum volunt, alii hastatos esse et in regia positos tradunt. Tusci penates Cererem et Palem et Fortunam dicunt: aut certe secundum Sallustium " a rege Dardanorum Mida, qui Phrygiam tenuit". {{anchor+|326|Ad v. 326}} Ferus ivppiter summae necessitatis est, cum etiam sacerdos in convicia ruit deorum: quod servat Vergilius ne umquam tradat Aeneae. 'ferus' autem invidiose dictum est, et ad tempus epitheton: nam Iuppiter aequus est omnibus, ut "rex Iuppiter omnibus idem". hinc et paulo post "ipse deos in Dardana suscitat arma", hoc est qui aequalis esse consuevit. {{anchor+|327|Ad v. 327}} argos transtulit quasi dicat, qui defendas quod Iuppiter transtulit? {{anchor+|328|Ad v. 328}} ardvus hic altus, ut "illi ardua cervix". et ideo "demissum lapsi per funem". mediis in moenibus ubi arx fuerat. adstans pro stans: et est prothesis. {{anchor+|329|Ad v. 329}} fundit equus Homerus " ἱππόθεν ἐκχύμενοι :" et ad velocitatem et ad multitudinem. et sonore, quasi adhuc descendant. victor propositi effector, ut "rapidusque rotis insistere victor". miscet scilicet caedibus. {{anchor+|330|Ad v. 330}} insultans non dicit [illis] Graecos insultare, sed Sinonem, qui illis muros patefecerat dolis. et 'insultare' est in alienum dolorem, 'exsultare' vere gaudere. bipatentibus quia geminae sunt portae. et quidam 'bipatentibus' praesumptum accipiunt, quia 'bi' particula non praeponitur, neque verbis neque participiis; nemo enim dicit 'bipateo' et 'bipatens'; sed praeponitur appellationibus, ut 'bipennis'. {{anchor+|331|Ad v. 331}} Milia subaudis 'tot', et est ἀνακόλουθον : nam dixit 'quot', cum non praemiserit 'tot'. et ita vel augendi gratia, vel perturbatus dicit, tantos esse Graecos, quanti olim venerint, quasi nemo perierit decennali bello. umquam pro quondam. {{anchor+|332|Ad v. 332}} Angusta viarum angustas vias, id est vicos: et est ut "strata viarum". {{anchor+|333|Ad v. 333}} stat aut horret, ut "stant lumina flamma:" aut 'stat' a stantibus in medio armatis tenetur. ferri acies bene addidit 'ferri', quia homonymum est 'acies' et multa significat, ut 'exercitus', 'ferri', 'oculorum'. {{anchor+|334|Ad v. 334}} Stricta nuda: unde et destringere dicimus. vix modo 'aegre'. primi vel in primo introitu collocati, vel periculo primi. {{anchor+|335|Ad v. 335}} Caeco marte aut nocturno proelio; aut epitheton Martis est, cuius exitus semper incertus est. caeco marte] aut confusa pugna; aut quia caecantur animae pugnantum. {{anchor+|336|Ad v. 336}} Numine divum subaudis 'tali', hoc est mala iniciente desideria. nam paulo post ait "vadimus inmixti Danais haud numine nostro". cum ergo hoc esset, tamen omisso consilio 'in flammas et in arma feror'. {{anchor+|337|Ad v. 337}} Erinys inpatientia animi hoc loco, quae in furorem impellit. {{anchor+|338|Ad v. 338}} fremitus perturbatio. et sublatus et unde sublatus. {{anchor+|339|Ad v. 339}} addunt se socios non dixit 'quaero socios', sed 'addunt se', ut ipse ab illis videatur esse quaesitus. {{anchor+|340|Ad v. 340}} obLati per lunam agniti per lunae splendorem. {{anchor+|341|Ad v. 341}} Adglomerant adglomerantur, ut "nox umida caelo praecipitat". coroebus mygdonides hic filius Mygdonis et Anaximenes. ergo Mygdonides patronymicum est: nam si gentis esset, 'Mygdonius' diceret; nullum enim gentis nomen in 'des' exit. hunc autem Coroebum stultum inducit Euphorion, quem et Vergilius sequitur, dans ei "dolus an virtus, quis in hoste requirat?" cum sit turpis dolo quaesita victoria. {{anchor+|342|Ad v. 342}} illis ad Troiam deest 'qui'. {{anchor+|343|Ad v. 343}} insano amore aut perpetuum epitheton amoris est, ut "nunc insanus amor"; aut 'insano' magno, ut "insano iuvat indulgere dolori"; aut 'insano', quia belli tempore amabat Coroebus. {{anchor+|344|Ad v. 344}} Et gener 'gener' dicitur et qui est, et qui esse vult, ut hic indicat locus; sicut etiam maritus, unde est "quos ego sim totiens iam dedignata maritos". gener] secundem spem illius; neque enim iam erat gener; nam ideo subiunxit 'sponsae'. {{anchor+|345|Ad v. 345}} infelix quem mox manebat interitus; vel infelix causae suae; vel qui sponsam non audierit. praecepta propter illud: "tunc etiam fatis aperit Cassandra futuris". furentis vaticinantis. {{anchor+|348|Ad v. 348}} Incipio super his his incipio, id est verbis. 'super' autem insuper, quis iam audebant: unde paulo post ait 'furor additus'. ivvenes fortissima frustra pectora ordo talis est: iuvenes, fortissima pectora, frustra succurritis urbi incensae, quia excesserunt omnes dii: unde si vobis cupido certa est, me sequi audentem extrema, moriamur et in media arma ruamus. [alii 'sequi' pro 'sequendi' accipiunt.] obscuritatem autem facit hoc loco et synchysis, id est hyperbati longa confusio, et falsa lectio: nam multi 'audendi' legunt, multi 'audenti'. sed neutrum procedit. ergo 'audentem' legendum est. {{anchor+|351|Ad v. 351}} Excessere quia ante expugnationem evocabantur ab hostibus numina propter vitanda sacrilegia. inde est, quod Romani celatum esse voluerunt, in cuius dei tutela urbs Roma sit. et iure pontificum cautum est, ne suis nominibus dii Romani appellarentur, ne exaugurari possint. et in Capitolio fuit clipeus consecratus, cui inscriptum erat 'genio urbis Romae, sive mas sive femina'. et pontifices ita precabantur 'Iuppiter optime maxime, sive quo alio nomine te appellari volueris': nam ipse ait "sequimur te, sancte deorum, quisquis es". {{anchor+|352|Ad v. 352}} Quibus subaudimus 'auxiliantibus', vel per quos stetit. {{anchor+|353|Ad v. 353}} moriamur et in media arma rvamus hysteroproteron quidem est; nam ante est in arma ruere, et sic mori. bene tamen 'moriamur' opportuniore loco posuit; ante enim dixerat 'quae sit rebus fortuna videtis'. {{anchor+|354|Ad v. 354}} Una salus victis nullam sperare salutem plerumque enim desperatione robur augetur, ut Statius "est ubi dat vires nimius timor". item scimus mortem captivitatis esse remedium. hoc ergo suadet, ut aut desperatione vincant, aut vitetur morte captivitas. salus nunc remedium. {{anchor+|355|Ad v. 355}} Lupi cev hoc ad ferocitatem pertinet, 'nebula' ad noctem, 'catuli' ad liberos coniugesque. lupi cev] ordo [tamen] est 'ceu lupi'. et hoc est dictum ab exemplo. sane apud veteres 'lupus' promiscuum erat, ut Ennius "lupus femina feta repente". et bene belli negotium lupo comparavit, qui est in tutela Martis, dei bellici. {{anchor+|356|Ad v. 356}} raptores ab actu. atra in nebvla ab occasione; vel certe nocti comparavit. inproba ventris a necessitate et causa duplici: una 'quos inproba ventris exegit caecos rabies', altera 'catulique relicti faucibus expectant'. {{anchor+|357|Ad v. 357}} Exegit exclusit, de latebris scilicet, ut Terentius "spectandae an exigendae sint vobis prius". catulique sane catuli non solum canum sed et serpentum, ut "aut catulos tectis, aut ova relinquens". Plautus etiam suum "et ego te conculcabo, ut sus catulos suos". relicti deserti et destituti, ut "cui pauca relicti iugere ruris". {{anchor+|358|Ad v. 358}} faucibus expectant siccis id est nimia cupiditate aperiuntur. {{anchor+|359|Ad v. 359}} mediaeque tenemus hoc ad audaciam pertinet. et contra, ubi de timore agit "namque avia cursu dum sequor et nota excedo regione viarum". {{anchor+|360|Ad v. 360}} Cava umbra bonum epitheton; naturale enim est, ut obscurum sit omne concavum. vel 'cava' inani, et hinc adparet occidisse iam lunam; nam ideo et Androgeus falsus est. {{anchor+|361|Ad v. 361}} Quis etiam Graecorum, ut "quis talia fando". et bene interrupta narratione exclamavit, ut affectum moveret. lacrimis aequare labores? hypallage pro 'laboribus aequare lacrimas', ut "dare classibus austros". {{anchor+|363|Ad v. 363}} Urbs antiqua vel nobilis, vel quia duobus milibus octingentis annis regnasse firmatur. et quid est 'antiqua', ipse subiunxit 'multos dominata per annos'. sane hoc dolentis est, non narrantis. {{anchor+|364|Ad v. 364}} Sternuntur inertia passim corpora aut non repugnantia, ut "pecora inter inertia votis optat aprum:" aut 'inertia', dum occiduntur, ut "inbellem avertis Romanis arcibus Indum", hoc est avertendo ostendis inbellem. aut per somnum 'inertia'. {{anchor+|365|Ad v. 365}} Relligiosa gradatim ascendit, 'vias', 'domos', 'templa'. videtur autem et diis invidiam facere, qui templa sua violari cadaveribus passi sunt. sane 'religiosus' et homo dicitur attentus ad religionem, et locus, qui divinum cultum et venerationem meretur. ergo 'religiosa' religionis plena. significat etiam metum. sane 'relligio' geminatur 'l' propter metri necessitatem. {{anchor+|366|Ad v. 366}} Poenas dant moriuntur indigne: hoc enim proprie significat, ut "heu nimium virgo, nimium crudele luisti supplicium", item "nunc pereat Teucrisque pio det sanguine poenas". {{anchor+|367|Ad v. 367}} quondam hic praeteriti temporis est. redit in praecordia virtus atqui ait Horatius "nec vera virtus cum semel excidit, curat reponi deterioribus". sed sententiae non semper generales sunt, sed interdum pro negotiorum qualitate formantur. {{anchor+|368|Ad v. 368}} Victoresque cadunt danai generaliter dixit 'victores', id est ad fortunam partis retulit, quae vincebat; neque enim victores erant qui cadebant. crudelis ubique luctus ubique pavor aut utrobique, id est apud Graecos et apud Troianos; aut 'ubique' per totam civitatem. {{anchor+|369|Ad v. 369}} Plurima mortis imago aut definitio timoris est, aut varietas mortis ostenditur, id est gladio, igni, ruina. alii intellegunt 'plurima mortis imago' aut frequentissima, aut praesentissima. {{anchor+|371|Ad v. 371}} Androgeos et Graeca est et Attica declinatio: unde est "in foribus letum Androgeo". facit enim ὁ Ανδρόγεως , τοῦ Ανδρόγεω . {{anchor+|373|Ad v. 373}} Viri increpantis est, ut solet in milites dici. {{anchor+|374|Ad v. 374}} Sera segnities quae seros facit, id est tardos, ut "mors pallida". sane 'segnities' iuxta antiquos dictum est, nam modo 'segnitia' dicitur. 'segnis' autem est proprie frigidus, sine igni, ut 'securus' sine cura, 'sedulus' sine dolo. feruntque pergama ἐμφατικῶς , ut "Ilium in Italiam portans victosque penates". feruntque pergama] quasi ipsam funditus civitatem in victoriam suam transferunt. {{anchor+|375|Ad v. 375}} Itis pro venitis: ut e contra Terentius "nisi eo ad mercatum venio", pro 'eo'. {{anchor+|377|Ad v. 377}} Fida satis bene addidit 'fida', ut ostenderet symbolum, quo utebantur in bello. ergo non dixit 'fidelia', sed quae ad fidem habendam pellicere non possent. medios manifestos, ut "medioque ex hoste recepi". et "quamquam in media iam morte tentetur". ordo autem est 'sensit in medios hostes se esse delapsum'. ergo 'delapsus' nominativum pro accusativo posuit, ut Horatius "vir bonus et sapiens dignis ait esse paratus" pro 'ait se dignis paratum esse'. {{anchor+|378|Ad v. 378}} retroque pedem repressit aut 'retro' vacat, aut in 'repressit' 're' vacat. sed veteres 'retro repressit' dicebant, ut et "nec nos obniti contra". {{anchor+|379|Ad v. 379}} Aspris synaeresis est, ut "conpostus". angvem καταχρηστικῶς . Homerus δράκοντα dixit. {{anchor+|380|Ad v. 380}} Hvmi nitens incedens per humum. et est adverbium. trepidus vel pavens vel festinans. {{anchor+|382|Ad v. 382}} havd secus non aliter. dicebant veteres 'secus' et 'iuxta', unde et 'extrinsecus'. abibat bene inperfecto usus est, non enim abiit. {{anchor+|384|Ad v. 384}} Ignarosque loci palantes, errantes. et his circumstantiis ostendit, a paucis plures potuisse superari. ordo autem est 'passim sternimus'. {{anchor+|385|Ad v. 385}} Adspirat favet, ut "adspirant aurae in noctem": unde et favor 'aura' dicitur, ut "gaudens popularibus auris". primo quia postea non fuit. {{anchor+|386|Ad v. 386}} Successu exultans felicitate: quod est stultitiae. {{anchor+|387|Ad v. 387}} Qua prima inquit fortuna non 'quae prima', sed 'qua primum'. est autem hypallage, ut "ibant obscuri sola sub nocte" pro 'ipsi soli': quae fit non ornatus causa, ut "pars in frusta secant", sed necessitatis. fortuna bene 'fortuna'; neque enim consilio Androgeos occisus est. salutis efficax adhortatio. {{anchor+|388|Ad v. 388}} dextra vel 'fortuna dextra', id est favens, propitia, ut 'laeva' contraria; vel 'dextra' ad manum referendum. {{anchor+|389|Ad v. 389}} Clipeos maiora scuta, quibus latemus, ἀπὸ τοῦ κλέπτειν τὸ σῶμα . insignia omnia arma. {{anchor+|390|Ad v. 390}} dolus an virtus quis in hoste requirat?? videtur deesse aliquid, ut puta: dolus an virtus in bello proficiat, quis in hoste requirat? {{anchor+|391|Ad v. 391}} Arma subdistingue, ut sit quasi interrogantis, et responsio 'dabunt ipsi'. comantem aut cristatam, quia de caudis animalium habebant cristas, ut "cristaque hirsutus equina": aut comas habentem, ut Statius "non ego in terga comantis Abantiadas". {{anchor+|392|Ad v. 392}} androgei modo Latine declinavit; alibi Graece "letum Androgeo". insigne decorum ornamentum decorum: non enim sunt duo epitheta, quod apud Latinos vitiosum est. fecit hoc tamen Vergilius in paucis versibus, qui tamen emendati sunt, ut "lenta quibus torno facili super addita vitis", cum antea 'facilis' fuerit. sane 'clipei insigne' περιφραστικῶς pro clipeo. {{anchor+|393|Ad v. 393}} Indvitur quia multa inerant in scuto lora, quibus manum inserebant, ut "clipeoque sinistram insertabam aptans". adcommodat mire 'adcommodat', ut ignorares, quorum esset. {{anchor+|394|Ad v. 394}} Hoc ipse multi hic distinguunt et ad Aeneam referunt: et ideo subiunctum 'spoliis se quisque recentibus armat'. alii 'hoc ipse Dymas' distinguunt, ut ignotis personis addita dignitas videatur, ut est "quos Imbrasus ipse nutrierat". et repetitum 'hoc' emphasis properantium, non figura epanalepsis a quibusdam traditur. {{anchor+|395|Ad v. 395}} laeta quod est προθύμου . {{anchor+|396|Ad v. 396}} Inmixti vacat 'in', ut solet frequenter. havd numine nostro aut diis contrariis: aut quia in scutis Graecorum Neptunus, in Troianorum fuerat Minerva depicta. havd numine nostro] [hoc est] 'haud nostro' non nobis utili: et ideo paulo post 'heu nihil invitis fas quemquam credere divis', ut est "nec di texere Cupencum, Aenea veniente, sui". {{anchor+|397|Ad v. 397}} congressi proelia 'bellum' est totum tempus, ut Iugurthinum, Punicum, Macedonicum; 'pugna' unius diei; 'proelium' pars pugnae. {{anchor+|398|Ad v. 398}} conserimus id est adversa fronte pugnavimus, ne forte nulla virtus videretur Troianorum, si dolo pugnassent. {{anchor+|400|Ad v. 400}} Fida petunt sibi scilicet. formidine turpi epitheton timoris est. sic Sallustius "Carbo turpi formidine Italiam atque exercitum deseruit". {{anchor+|401|Ad v. 401}} Conduntur in alvo non dum eunt, sed cum esse coeperint: unde et ablativo usus est, non accusativo, ut in georgicis "conditus in nubem". tale est autem hoc, quale illud 'includuntur in carcere' et 'includuntur in carcerem'. {{anchor+|402|Ad v. 402}} Hev nihil invitis fas quemquam fidere divis generalis quidem sententia est, sed loco congrua; sequitur enim et Cassandrae captivitas fidentis sacerdotio, et praecesserat armorum mutatio, quae nunc deprehenditur: alioquin vitiosa est, cum discrepat ab specialitate. est autem κατασκευή , non potuisse eos vincere, quamvis fortiter dimicarent. ecce trahebatur bene dissimulavit de stupro Cassandrae. {{anchor+|403|Ad v. 403}} passis ut quidam volunt 'sacris', quod sic vaticinari soleret. [ut si diceret sacris]. priameia patronymicon quidem est, sed species possessivi; 'Priameis' vero tantum patronymicon est, sicut 'Priamides'. et bene 'virgo', non filia. {{anchor+|404|Ad v. 404}} adytisque bene 'adytis' ostendit illam sacerdotem religiosam fuisse; non enim accedunt ad adyta nisi religiosi sacerdotes. et ἐμφατικῶς , quasi non sufficeret 'a templo', adiecit 'adytis'. {{anchor+|405|Ad v. 405}} Tendens ardentia lumina quod est manuum oculis dedit; solent enim homines in magnis motibus manus ad caelum tendere. frustra secundum Epicureos: et est separatum. {{anchor+|406|Ad v. 406}} arcebant continebant, vel prohibebant. {{anchor+|407|Ad v. 407}} Hanc speciem iniuriae faciem, quod sacerdos, quod ab adytis, quod religata, quod passis crinibus trahebatur. Cicero Philippicarum XI. "ponite itaque ante oculos, p. c., miseram illam quidem et flebilem speciem, sed ad incitandos nostros animos necessariam". species sane medium est; nam et bona et mala est. furiata 'furiosus' est a quo furor numquam recedit, 'furiatus' qui furit ex causa. et est figura Graeca, μανεὶς τὰς φρένας . quidam sane participium volunt 'furiata' a verbo figurato apud Horatium furiare: sic 'fortunare', sic 'scelerare'. sese αὐτὸς αὑτόν . {{anchor+|408|Ad v. 408}} Periturus melior sensus est, si ad dimicantis referatur affectum: sicut de Tarchonte, de quo dixit "et medios fertur moriturus in hostes", cum vicerit. et sese medium iniecit moritvrus in agmen] [et] bene Coroebum non suadentem pugnam, ut supra, fecit, sed mox pugnantem, quoniam sponsam rapi videbat, in cuius causa pugnandum potius fuerat, quam loquendum. densis κατασκευή , ut merito superati sint a pluribus. {{anchor+|410|Ad v. 410}} Culmine tecto, quod ante culmis tegebatur. {{anchor+|411|Ad v. 411}} oritur quasi aliud initium calamitatis. caedes non proelium. miserrima autem, quia inter cives. {{anchor+|412|Ad v. 412}} facie veritate. ivbarum pro 'cristarum', quae de caudis fiebant: ut est "cristaque hirsutus equina". {{anchor+|413|Ad v. 413}} Tunc danai ordo est 'tum Danai undique collecti invadunt'. ereptae σχῆμα διανοίας : non enim dicit a Troianis sublatam, sed intellegendum reliquit. {{anchor+|414|Ad v. 414}} acerrimus aiax Oi+leus sine dubio, quia Telamonius armorum iudicio superatus iam se peremerat. incertum est ergo, quando ab Aiace vitiata sit Cassandra: quod si, ut dicitur, in templo Minervae factum est, constat post stuprum Cassandram protractam. {{anchor+|415|Ad v. 415}} Gemini atridae duo: quod habet excusationem, quia fratres sunt, propter similitudinem; nam numeri esse non potest; 'gemini' enim sunt proprie simul nati. exercitus omnis bene excusat propter victi pudorem: ut 'obruimur numero'. {{anchor+|416|Ad v. 416}} Adversi e contrario flantes. {{anchor+|417|Ad v. 417}} Eois evrus equis ab Eois equis, id est Solis, unde equi Solis oriuntur: nam Eurus ab oriente flat. notandum sane, quod, cum 'Eous' 'e' naturaliter longum habeat, metri necessitate correptum est propter sequentem vocalem. rarum autem est: nam nec proprium nomen est, ut 'Diana', nec sermo compositus, ut "sudibusve praeustis". {{anchor+|418|Ad v. 418}} Stridunt silvae excursus poeticus: qui ultra tres versus fieri non debet. [ne sit vitiosissimum.] et 'stridunt' quidam antique declinatum tradunt, ut sit prima verbi positio 'strido stridis stridit', et faciat 'stridimus striditis stridunt'. nos 'strident' dicimus a prima positione 'strideo', ut sit 'stridemus stridetis strident'. {{anchor+|419|Ad v. 419}} Spumeus pro 'spumosus', ut 'frondea' pro 'frondosa'. atque imo 'ab' minus est, id est 'ab imo'. illi propter illud 'hic primum ex alto'. {{anchor+|420|Ad v. 420}} Obscura nocte per umbram per umbram noctis obscurae: ut "molemque et montes". {{anchor+|421|Ad v. 421}} Fudimus modo 'fugavimus': nam sequitur 'totaque agitavimus urbe'; alibi 'interemimus' significat. totaque per totam. {{anchor+|422|Ad v. 422}} Mentitaque tela verbo communi: hoc est 'quae nos Graecos esse mentiebantur'. ut solet, sensum dedit rei inanimatae; non enim [illi] poterant tela mentiri. vel 'per quae nos mentiebamur'. {{anchor+|423|Ad v. 423}} sono discordia sono discrepantia. signant designant: aut per vocem, aut per symbolum, quo utebatur exercitus. {{anchor+|424|Ad v. 424}} ilicet confestim, mox. sane apud veteres 'ilicet' significabat sine dubio 'actum est'. origo autem significationis inde descendit: olim iudex ubi sententiam dixerat, si dare finem agendis rebus volebat, per praeconem dicebat 'ilicet', hoc est 'ire licet', id est 'acta et finita res est'. Terentius in adelphis "em tibi, rescivit omnem rem, id nunc clamat, ilicet". idem in eunucho "actum est, ilicet, peristi". numero ne videantur virtute superati. {{anchor+|425|Ad v. 425}} divae armipotentis bene Minervam Troianis expressit iratam, cum etiam eum ante aram perisse dicat, qui sacerdotem liberare temptaverat. {{anchor+|426|Ad v. 426}} ivstissimus 'iustum' secundum leges vel aliqua ratione constrictum, 'aequum' iuxta naturam accipiunt. unus non solus, sed praecipuus. {{anchor+|427|Ad v. 427}} Aequi pro 'aequitatis'. et optima figura est a feminino genere in neutrum transire. {{anchor+|428|Ad v. 428}} Diis aliter visum aut illum non esse iustissimum: an aliter visum, quam quod rectum erat: an pro 'diis ita visum'; sic enim periit ut iniustus. et bene in ingenti indignatione Aeneae tamen nihil sacrilegum datur, vel cum sequatur 'confixi a sociis'. pereunt vel pro perierunt. panthv vocativus Graecus est. {{anchor+|431|Ad v. 431}} Iliaci cineres naturale est iurare per id quod carum quis habuit. et excusatur, ut supra diximus, fuga. ergo fuit necessarium iusiurandum. extrema num ideo 'extrema meorum', quod existimet, nihil ex ea superesse? {{anchor+|432|Ad v. 432}} Testor testificor: et deest 'vos'. {{anchor+|433|Ad v. 433}} Vices pugnas, quia per vicissitudinem pugnabatur, ut Sallustius docet. legimus etiam poenas 'vices' dici: Horatius "vicesque superbae te maneant ipsum". sed de bello usurpatum est; nullum enim proelium caret periculo. [ergo] 'vices' pericula. {{anchor+|434|Ad v. 434}} Mervisse manu testor me meruisse, id est fortiter dimicasse: hi enim merentur occidi. bene autem evasisse se fatis inputat, cum tam senex, quam debilis Iphitus et Pelias evaserint, occisis iuvenibus. divellimur sic dixit, quasi accuset, quod non perierint. {{anchor+|436|Ad v. 436}} vulnere vlixi quod illi Vlixes inflixerat. {{anchor+|437|Ad v. 437}} protinus ad sedes priami servavit ordinem, ut primo de patria, post de rege curaverit. 'protinus' hic statim, alibi porro tenus. clamore bellico scilicet. vocati clamorem secuti. ingentem pugnam merito, quippe in domo regia, ubi aut caput rei publicae erat, aut de qua maior spes erat praedae. {{anchor+|439|Ad v. 439}} forent pro essent. morerentur non pugnarent, ut supra "oriturque miserrima caedes". {{anchor+|441|Ad v. 441}} Acta testudine adplicita, vel quae agebatur. {{anchor+|442|Ad v. 442}} haerent parietibus scalae quod illae, quae feruntur ad pugnam, clavos habeant vel uncos, ut figantur: ideo haerent. postesque sub ipsos si circa portam, 'sub postibus'; si circa fenestras, 'circa postes'. {{anchor+|443|Ad v. 443}} nituntur pro nitebantur. ad tela id est contra tela. et hoc verum est; nam si 'ac tela', sinistris manibus simul tenent tela et scutum, cum se tegunt. {{anchor+|445|Ad v. 445}} Tecta culmina 'tecta' participium est: aut eandem rem bis dixit. quamvis legatur et 'tota'. domorum veteres 'haec domus', ut merito ablativus 'o' terminatus genetivum pluralem in 'rum' mitteret, ut 'bono bonorum'; sed mutata postea declinatio est, ut 'huius domus' faceret: quod cum ita evenerit, ut ablativus in 'u' terminaretur, genetivum pluralem per 'u' geminat, ut 'ab hoc fructu, fructuum', ita et 'domuum': nam et Iuvenalis "viscera magnarum domuum" ait. nos tamen de antiqua declinatione praesumimus, ut 'ab hac domo, harum domorum' dicamus. {{anchor+|446|Ad v. 446}} His se propter quae pugnabant. sic Lucanus "in pugnam fregere rates" (3.674). vel 'his' huius modi. quando quatenus, quoniam. {{anchor+|447|Ad v. 447}} extrema in morte hoc est ruina civitatis. {{anchor+|448|Ad v. 448}} Decora ab eo quod est 'decus', ut 'pecus'. {{anchor+|450|Ad v. 450}} Obsedere modo pro praesidio tenebant, ut sequentia indicant 'hos servant agmine denso'. {{anchor+|451|Ad v. 451}} Instavrati animi hinc ostenditur, eos superius defecisse: quod supra non dixit. {{anchor+|452|Ad v. 452}} Levare iuvare. vimque virtutem: ut Sallustius "sed nostra omnis vis in anima et corpore sita est". victis qui vincebantur, ut et "qua vectus Abas". victis hoc est, sine vincendi spe laborantibus. {{anchor+|453|Ad v. 453}} Limen erat contra illud, obsessis foribus quemadmodum ingressus sit: et dicit per posticum, quod generis est neutri, ut Horatius "atria servantem postico falle clientem". nam si generis feminini legeris 'postica', augurale est, ut 'antica', 'postica'. caecae non omnibus notae. usus verbum iuris: 'via' actus, usus. pervius usus] hoc Graeci andronas appellant. {{anchor+|454|Ad v. 454}} tectorum inter se priami per quod iter ad utramque domum Priami commeabatur, ut appareat duas domos fuisse, alteram regiam Priami, alteram Hectoris, inter quas illi aditus. postesque relicti aut relictum spatium cum domus aedificaretur, ubi ostium fieret; aut relicti ab hostibus, id est quos hostes non obsederant. {{anchor+|455|Ad v. 455}} Infelix non cum regna manebant, sed ad praesens rettulit tempus 'infelix'. dum regna manebant 'dum' donec: et absolutus est sensus. alii tamen 'cum' legunt: sed 'cum manebant' quomodo dicimus, cum constet 'manebant' modum esse indicativum? hoc ergo sciendum est, quia, quando coniunctivus modus est, necesse est aliquid iungi aut subaudiri, ut 'cum venirem, vidi illum'. si autem 'cum veniebam' dicamus, aut modus pro modo est, hoc est indicativus pro coniunctivo: aut 'cum' non erit coniunctio, sed adverbium temporis, et significat 'tempore quo veniebam'. {{anchor+|456|Ad v. 456}} andRomache notum est omnibus, hanc de gente Eetionis fuisse, uxorem Hectoris, matrem Astyanactis, de qua plenius omnia in tertio libro narrantur. ferre incomitata ut et ad soceros iret saepius et non quaereret obsequia famulorum. {{anchor+|457|Ad v. 457}} Ad soceros quare 'ad soceros', cum 'socer' et 'socrus' dicantur? sed meliori sexui respondit, id est masculino. astyanacta hunc quidam ab Vlixe, alii a Menelao, absente Pyrrho, raptum et praecipitem datum ferunt; fatis enim praedictum fuerat puerum si supervixisset ultorem patriae et parentum futurum. trahebat quasi puerum, ut "parvumque nepotem ipse trahit". {{anchor+|458|Ad v. 458}} Evado 'e' vacat, ut 'emortuus'. sane minus est 'hac', id est 'hac evado'. {{anchor+|459|Ad v. 459}} Iactabant spargebant, quasi nihil profutura. {{anchor+|460|Ad v. 460}} In praecipiti in alto, unde quis potest praeceps dari: sequitur enim 'sub astra eductam'. eductam extructam. {{anchor+|462|Ad v. 462}} Solitae naves participium sine verbi origine: 'soleo' enim neutrale est, quod caret praeterito. achaica castra videtur alios Danaos, alios Achaeos dixisse. castra ubi exercitus sit 'castra' dicuntur: unde est "nos castra movemus et velorum pandimus alas". {{anchor+|463|Ad v. 463}} Summa extrema, ut 'supremum' summum dicimus: ut "pro supreme Iuppiter". labantes faciles ad resolutionem. et est ordo 'turrim convellimus inpulimusque'. {{anchor+|464|Ad v. 464}} tabulata dabant quidam 'dabant' pro 'faciebant' intellegunt, ut "et intentem lato dedit ore fenestram". olim sane domus de tabulis fiebant, unde hodieque in aedificiis surgentibus primum et secundum tabulatum dicimus. summum autem est quod tectum sustinet. {{anchor+|465|Ad v. 465}} inpulimusque quidam notant, quod non sit expressum, ubi stantes summum tectum inpulerunt. repente ne provideri et vitari possit. {{anchor+|467|Ad v. 467}} ast alii subeunt hic ostendit, priores perisse. {{anchor+|468|Ad v. 468}} Telorum interea cessat genus bene addidit 'genus'. telum enim dicitur secundum Graecam etymologiam ἀπὸ τοῦ τηλόθεν quicquid longe iaci potest: quamquam legerimus de gladio "at non hoc telum mea quod vi dextera versat" et sequitur "dixit et sublatum consurgit in ensem". telum autem illo loco dictum a longitudine, unde et mustelam dicimus. {{anchor+|469|Ad v. 469}} Vestibulum 'vestibulum' est prima ianuae pars. dictum autem vestibulum vel quod ianuam vestiat, ut videmus cameram duabus sustentatam columnis: vel quoniam Vestae consecratum est. unde nubentes puellae limen non tangunt. Lucanus "translata vitat contingere limina planta" (2.359). singula enim domus sacrata sunt diis: ut culina penatibus, maceries, quae ambit domum, Herceo Iovi. sane videtur vestibulum et limen pro una re dixisse. pyrrhus a colore comae dictus, qui Latine burrus dicitur. ita et Sallustius 'Crispus'. {{anchor+|470|Ad v. 470}} luce coruscus aena pro luce aeni, ut "saxea procubet umbra". {{anchor+|471|Ad v. 471}} in lucem coluber deest 'processit'. sed colubrum non nulli promiscuum nomen tradunt, quod ut sonantius fieret, finxit masculinum, ut diceret 'coluber'. mala gramina pastus venenatis herbis, BEBRWKW\S KAKA\ FA/RMAKA , hoc est pro malis graminibus. legimus et "silva pastus harundinea": nam illud aliud est "pascuntur vero silvas et summa Lycaei horrentesque rubos": sed sciendum est, quia, licet hoc in usu sit, rarum tamen est apud antiquos. 'pastus' autem pro 'qui pascebatur', quia, ut supra diximus, in hoc Latinitas deficit. {{anchor+|472|Ad v. 472}} tumidum qui semper irascatur. bruma id est hiemps. dicta autem 'bruma' quasi βραχὺ ἦμαρ , id est brevis dies. est autem, ut hic locus indicat, generis feminini, numeri singularis. {{anchor+|473|Ad v. 473}} exuviis bene corium quo serpens exuitur exuvias dixit. nitidusque ivventa novus; constat enim serpentes innovari virtute, pelle deposita. {{anchor+|474|Ad v. 474}} Lubrica terga lubricum dicitur et quod labitur, dum tenetur, ut piscis, serpens; et locus in quo labimur, ut "et sese opposuit Salio per lubrica surgens". {{anchor+|476|Ad v. 476}} Periphas ultima accentum non habet, ne femininum sit; nec tertia a fine, quia novissima longa est; ergo 'ri' habebit accentum. agitator auriga secundum usum communem. {{anchor+|477|Ad v. 477}} Armiger automedon Pyrrhi armiger: nam Achillis auriga fuit. scyria pubes a Scyro insula, una de Cycladibus, in qua Lycomedes fuit, pater Deidamiae: quam Achilles commendatus ibi a matre Thetide vitiat, unde Pyrrhus natus est. quamvis alii volente Lycomede Deidamiam Achilli datam in matrimonium dicunt. {{anchor+|478|Ad v. 478}} Succedunt tecto pro 'sub tectum cedunt'. et est figura, quia mutatus est casus. {{anchor+|479|Ad v. 479}} dura valida limina, id est firmiter clausa: ideo non aperit, sed 'perrumpit'. bipenni ecce nomen, quod reservavit antiquitatem, quia veteres 'pennas' dicebant, non 'pinnas'. {{anchor+|480|Ad v. 480}} Vellit non 'deiecit'; nam sequitur paulo post 'labat ariete crebro'; sed 'movet', ut "Cynthius aurem vellit, et admonuit". vel certe 'vellere vult', ut "ipsumque trahunt in moenia regem". nam quare facit fenestram? {{anchor+|482|Ad v. 482}} Ingentem fenestram epitheto, ut solet, auxit tapinosin †in dicendo 'lato ore'. 'dedit' autem, id est fecit, ut Terentius "quas turbas dedit". {{anchor+|483|Ad v. 483}} patescunt aperiuntur ac per hoc videntur. {{anchor+|484|Ad v. 484}} penetralia id est domorum secreta, dicta penetralia aut ab eo quod est 'penitus', aut a penatibus. {{anchor+|485|Ad v. 485}} Armatosque vident stantes unde supra "strictis mucronibus imas obsedere fores". sic enim datur virtus ubique Troianis. {{anchor+|486|Ad v. 486}} At domus interior de Albano excidio translatus est locus. tumultu tumultus dictus quasi timor multus: unde Italica bella dicta sunt tumultus. bene autem addidit 'misero', quia est etiam terribilis. {{anchor+|487|Ad v. 487}} Miscetur perturbatur, ut "nec quisquam aeratas acies ex agmine tanto misceri putet". cavae aedes tecta camerata. 'aedem' autem numero singulari de templo tantum dicimus, plurali et de domibus et de templis. si aliter dictum inveneris, usurpatum est, ut 'mella' 'hordea' 'aera'. {{anchor+|488|Ad v. 488}} Ferit clamor secundum philosophos physicos, qui dicunt, vocem corpus esse: bene ergo 'ferit'; nam et fluvius habet mugitum, res incorporalis. avrea sidera multi ad laquearia referunt, quod stultum est. {{anchor+|489|Ad v. 489}} Pavidae pro 'paventes'. 'pavidus' est semper timens, 'pavens' ex causa, ut supra 'furiatus' et 'furiosus'. matres honoris nomen. errant †confusio, consilio. {{anchor+|490|Ad v. 490}} Amplexaeque tenent postes atque oscula figunt Apollonii locus, in quo inducitur Medea †patrem salutasse, et domum relinquens. {{anchor+|491|Ad v. 491}} Vi patria secundum fidem generis sui, ut "stirpis Achilleae fastus". item de Hercule "salve vera Iovis proles". {{anchor+|493|Ad v. 493}} Cardine a cardine. primos quos dixit supra 'strictis mucronibus'. {{anchor+|496|Ad v. 496}} Non sic aggeribus ruptis vult ostendere, gravius vastatam Troiam, quam agri fluviorum eruptione vastantur. et sciendum, comparationes aut pares esse, aut maiores, aut minores, aut similes, aut contra in similitudine comparatio ultro negatur, ut hoc loco, vel illic "non tam praecipites". contrarium est "si parva licet componere magnis". spumeus spumosus. {{anchor+|497|Ad v. 497}} Exiit dicimus et 'exivit'. sed 'v' subtrahit Vergilius, ut brevem faciat sequente vocali. et proprie plena flumina cum extra alveum suum crescunt 'exire' dicuntur, ut "praesertim incertis si mensibus amnis abundans exit". {{anchor+|498|Ad v. 498}} Cumulo augmento: exuberante fluctu, ut "cumulo praeruptus aquae mons". {{anchor+|499|Ad v. 499}} Vidi ipse furentem ut "quaeque ipse miserrima vidi". et hic 'vidi' pro admiratione posuit; at vero 'vidi Hecubam' pro miseratione. sane 'vidi ipse' hac particula addita miseriorem se ostendit, cuius ante oculos casus patriae suorumque fortuna constituerat. {{anchor+|500|Ad v. 500}} geminosque in limine atridas potest subaudiri 'furentes'. geminos more suo 'fratres'. 'gemini' enim sunt non duo, sed simul nati. {{anchor+|501|Ad v. 501}} Centumque nurus aut finitus est numerus pro infinito ὑπερβολικῶς : aut certe ideo 'centum', quia barbarorum fuerat non singulas coniuges habere, sed plures. aut illud dicit 'plures feminas', ut Lucanus "cultus gestare decoros vix nuribus rapuere mares" (1.164), hoc est feminis. aut 'navas nuptas', ut aetatis hoc nomen sit, non adfinitatis. aut 'centum per aras', licet incongruum sit, quia sequitur "haec ara tuebitur omnes", et unus per centum aras occidi non poterat. est autem haec plena adfectu et dolore repetitio. {{anchor+|502|Ad v. 502}} Quos ipse sacraverat ignes ut "et religiosa deorum limina": per quod ostenditur latenter, nihil prodesse religionem. foedantem autem est cruentantem. Sallustius in I. "cum arae et alia diis sacrata supplicum sanguine foedarentur". et Terentius in eunucho "pro deum fidem, facinus foedum, o infelicem adulescentem". {{anchor+|503|Ad v. 503}} Quinquaginta illi thalami 'illi' celebrati ab Homero. et bene de thalamis verum expressit numerum; potest enim unus thalamus plures habere coniuges. et est zeugma 'quinquaginta thalami procubuere, et postes superbi'. {{anchor+|504|Ad v. 504}} Auro barbarico id est aut multo; aut cultu barbaro, quia barbari copiae magis quam elegantiae student; aut a barbaris capto; aut vere barbaro, id est Phrygio, quia πᾶς μὴ Ἕλλην βάρβαρος . nam et Homerus Phrygas barbaros appellat, et Vergilius "barbara tegmina crurum". spes tanta nepotum aut nepotes significat qui essent futuri magnae spei, aut conubia, de quibus sperabantur tanti nepotes, ut "modo namque gemellos spem gregis". spoliisque superbi hoc enim fuit moris antiqui, ut ipse in septimo "captivi pendent currus curvaeque secures". {{anchor+|505|Ad v. 505}} teneant danai qua deficit i. ignis potuit deficere, Danai non potuerunt. {{anchor+|506|Ad v. 506}} Forsitan et priami fuerint quae fata requiras bene de Priamo obtulit narrationem, quia leviter strinxerat 'Priamumque per aras sanguine foedantem quos ipse sacraverat ignes'. et bono usus est ordine, ut ante rei publicae, post regis, inde privati, hoc est sua fata narraret. hoc est illud "multa super Priamo rogitans, super Hectore multa". de morte autem Priami varie lectum est. alii dicunt, quod a Pyrrho in domo quidem sua captus est, sed ad tumulum Achillis tractus occisusque est iuxta Sigeum promunturium: nam in Rhoeteo Aiax sepultus est: tunc eius caput conto fixum circumtulit. alii vero quod iuxta Hercei Iovis aram extinctus sit, dicunt: unde Lucanus "Herceas, monstrator ait, non respicis aras?" (9.979) et hanc opinionem plene Vergilius sequitur: licet etiam illam praelibet, ut suo indicabimus loco. {{anchor+|507|Ad v. 507}} urbis uti captae casum bene omnia collegit, et captam, et dirutam, et incensam. {{anchor+|508|Ad v. 508}} Medium in penetralibus hostem hypallage est, hoc est in mediis aedibus. si autem 'mediis' legeris, non stat versus, nisi excluso 's', ut "inter se coisse viros et decernere ferro". et bene Priamum non nisi in extremis armat periculis, ut magis inritet hostem in necem suam, qua possit captivitatem vitare, quam ut defendat aliquid. sane 'penetralia' proprie deorum dicuntur, non numquam etiam imae et interiores partes privatarum domorum vocantur, unde et penum dicimus locum, ubi conduntur quae ad vitam sunt necessaria. hic autem videtur opportunius penetralia de domo regis dixisse, quoniam reges prope suggestum imitantur deorum. {{anchor+|509|Ad v. 509}} arma desveta ab hominis consuetudine: sensum ad arma transtulit. arma desveta] id est quae iam pugnare desierant. trementibus aevo non timore. {{anchor+|510|Ad v. 510}} Circumdat non apte sibi cohaerere facit, sed potius oneri sumit. inutile ferrum ipse inutilis. 'ferrum' enim de his est, quae a coniunctis sumunt epitheta, ut 'venenum'. {{anchor+|512|Ad v. 512}} aedibus in mediis omne aedificium 'aedes' dicuntur. Varro locum quattuor angulis conclusum aedem docet appellari debere. idem rerum divinarum libro sexto intulit, "ideo loca sacra civitates habere voluisse, ne per continua aedificia incendia prolaberentur, et ut esset, quo confugerent plerique cum familia sua in periculis"; quod etiam in comoediis a servis timentibus legimus factum. hoc totum Vergilius hoc loco subtiliter tangit, cum dicit 'aedibus in mediis nudoque sub aetheris axe ingens ara fuit iuxtaque veterrima laurus, incumbens arae atque umbra conplexa penates'. ex nomine enim penatium et arae intellegitur sacri loci veneratio, ut non immerito illuc confugerit regina cum suis; nam subiunxit 'hic Hecuba et natae nequiquam altaria circum praecipites atra ceu tempestate columbae, condensae et divom amplexae simulacra sedebant': unde apparet, et veram consuetudinem fuisse fugiendi [a] periclitantibus ad ararum praesidium. nudoque sub axe hoc est sub divo, quod inpluvium dicitur. 'axis' autem est aut plaustrum septentrionale, aut pars septentrionis, aut spiritus, quo mundus movetur, ut "axem umero torquet stellis ardentibus aptum": sicut docet et Lucanus. {{anchor+|513|Ad v. 513}} Veterrima usurpatum est. ergo, ut supra diximus, hoc tantum uti si necesse sit licet. veterrima] hoc nomen comparativum non habet, sicut 'deterior' positivum. lavrus Daphne, filia Ladonis, fluvii Arcadiae, et Terrae fuit, quae aspernata viro iungi semper venatibus operam dabat. hanc cum Apollo adamasset, et eam ut conprimeret, insequeretur, illa a Terra matre petit auxilium: quae recepta ‹a› matre est, nec multo post †in locum eius arborem lauri nasci. {{anchor+|514|Ad v. 514}} Conplexa penates 'penates' sunt omnes dii, qui domi coluntur. {{anchor+|515|Ad v. 515}} Nequiquam aut secundum Epicureos, qui dicunt deos nihil curare; aut propter vim bellicam. altaria superorum et 'arae' sunt et 'altaria', inferorum tantum 'arae'; 'ara' autem dicitur a precibus, quas Graeci ἀρὰς dicunt; unde contra inprecatio κατάρα dicitur. {{anchor+|516|Ad v. 516}} Praecipites festinae, propter tempestatem: et bene 'atra' addidit, quia est et clara, ut "unde haec tam clara repente tempestas". {{anchor+|519|Ad v. 519}} Dira modo proprie: 'dira' enim est deorum ira. ergo 'quae mens infusa ex deorum ira?' {{anchor+|520|Ad v. 520}} telis armis. rvis aut festinas, aut incedis seniliter. {{anchor+|522|Ad v. 522}} Non si ipse meus mire 'meus', ut matris exprimeretur adfectio. et subaudis 'posset defendere'. {{anchor+|524|Ad v. 524}} aut moriere simul ut religio aut pariter omnes servet, aut simul moriantur omnes. ore effata abundat 'ore'. est autem figura pleonasmos. {{anchor+|528|Ad v. 528}} Vacva 'vacua' magna, quae difficile conplentur. an 'vacua', quia in unum ad aram confugerant? an 'vacua' iam sine defensoribus? {{anchor+|529|Ad v. 529}} Infesto vulnere bonum schema: 'vulnus' pro telo. infesto vulnere] an 'vulnus' quod inflixit, an quod infligeret? {{anchor+|530|Ad v. 530}} premit urget, ut "apri cursum clamore prementem": alibi 'premit' interficit, vel opprimit, ut "armigerumque Remi premit". {{anchor+|531|Ad v. 531}} ut tandem ante oculos hoc ideo describitur, ut et contra propositum Priamus incitetur. evasit pervenit: ut "quam timeo, quorsum evadat". {{anchor+|532|Ad v. 532}} Vitam cum sanguine fudit modo eos sequitur qui sanguinem sedem vitae volunt, alibi eos qui ipsum sanguinem vitam volunt: ut "purpuream vomit ille animam". potest [tamen] κατὰ τὸ σιωπώμενον intellegi iterum vulneratum Politen. {{anchor+|533|Ad v. 533}} Hic id est 'tunc'. media autem manifesta. aut certe [potest] secundum consuetudinem dictum; neque enim est mors prima, media, postrema. et potest referri vel ad Priamum, vel ad Politen. {{anchor+|534|Ad v. 534}} non tamen abstinvit n. v. i. q. p. bene Priamo animositatem regiam dedit, ut mori honeste velit. {{anchor+|535|Ad v. 535}} at tibi pro scelere exclamat ordo est 'atque dii persolvant grates dignas'. avsis quidam praesumptum tradunt, nec posse in prosa dici. {{anchor+|536|Ad v. 536}} Siqua est vel secundum Epicureos, vel desperat, quia inpune ante aras conspicit caedes. curet ulciscatur. {{anchor+|537|Ad v. 537}} Grates prout res fuerit, vel in bonis vel in malis dicuntur, sicut praemia. {{anchor+|538|Ad v. 538}} Coram modo adverbium [temporis] est, quia verbo cohaeret: ut "coram quem quaeritis adsum". et 'coram' ad personam certam refertur, 'palam' ad omnes. me cernere de spectaculo queritur, non de morte, quia iure belli Politen Pyrrhus occiderat. sed cur ante oculos patris?. {{anchor+|539|Ad v. 539}} foedasti crudeles impiosque fecisti. funere cadavere: ab eo quod praecedit id quod sequitur. 'funus' enim est iam ardens cadaver: quod dum portatur, 'exequias' dicimus: crematum iam 'reliquias': conditum iam 'sepulcrum'. quidam 'funere' pro caede accipiunt. vultus non nulli pro 'oculos' volunt. {{anchor+|540|Ad v. 540}} et non ille s. q. t. m. a. tribus generibus parentes obicimus filiis: cum bonis eos negamus aequales, ut hoc loco; cum malos obicimus, ut "Laomedontiadae"; item cum non solum bonos adimimus, sed insuper malos obicimus, ut "nec tibi diva parens, generis nec Dardanus auctor, perfide, sed duris genuit te cautibus h. c. H. a. u. t". {{anchor+|541|Ad v. 541}} In hoste priamo aut archaismos est, aut 'in hoste', id est cum hostem gereret, cum ipse hostis esset. hic 'Priamo' nomen positum sensum validiorem facit, hoc est Priamo, qui tunc fui, quasi iam esse desierit: scilicet quem operae pretium fuit occidere. ivra fidemque supplicis ervbvit quia, quod Homerus mutat, dicitur Priamus duce Mercurio ingressus Achillis tentoria excitatum rogasse, quem dormientem posset occidere. 'iura' vero, quod a rege rogabatur. fidem, quia supplex. quidam 'iura fidemque' ita intellegunt: 'iura', quod Hectorem reddidit, 'fidem', quod me in mea regna remisit. {{anchor+|542|Ad v. 542}} sepulcro pro 'ad sepulcrum'. {{anchor+|543|Ad v. 543}} Remisit comitatus usque ad Troiam est. et mire 'in mea regna remisit', cum potuisset per me regna mea capere. {{anchor+|544|Ad v. 544}} Inbelle ipse inbellis, ut "inutile ferrum". {{anchor+|545|Ad v. 545}} rauco aere ad scutum rettulit. protinus aere repulsum statim prohibitum. {{anchor+|546|Ad v. 546}} Nequiquam 'non'. sic Persius "nequiquam fundo suspiret nummus in imo". sane quidam 'nequiquam umbone pependit' hunc sensum volunt, telum repulsum ne summatim quidem haerere potuit, ut penderet. alii unam eandemque rem bis dictam volunt, et superfluum putant 'et summo clipei nequiquam umbone pependit', cum praecessisset 'rauco quod protinus aere repulsum', quod idem est 'et summo clipei nequiquam umbone pependit', et nihil attinuisse dici putant 'summo clipei nequiquam umbone pependit', tamquam non omnino necesse esset, ut de summo clipei penderet, et potuisse dici, nec de clipeo pependit. sed duplicationem narrationis per ἐπεξεργασίαν excusant. {{anchor+|547|Ad v. 547}} Referes ergo haec sarcasmos est, iocus cum amaritudine, ut "en agros et quam bello, Troiane, petisti Hesperiam metire iacens". astismos autem est urbanitas sine iracundia, ut "atque idem iungat vulpes et mulgeat hircos". {{anchor+|549|Ad v. 549}} Degenerem non respondentem moribus patris. {{anchor+|550|Ad v. 550}} hoc dicens ostendit, simul dum diceret fecisse. altaria ad ipsa unde sperabat auxilium. aut quia Achilles in templo occisus est, ut ex similitudine vindicta sumeretur. trementem non formidine sed aetate. {{anchor+|552|Ad v. 552}} Dextraque coruscum extulit 'coruscum' si ornatum gemmis caput regis acceperis, sensus talis est: sublato capite gladium in vaginam recondit, quae lateri semper cohaeret. si vero 'coruscum gladium' vis intellegere, lateri Priami infixum accipe, et κατὰ τὸ σιωπώμενον , postea caput esse sublatum. {{anchor+|554|Ad v. 554}} Haec finis ut 'dies', si tempus longum significat, generis feminini est. et omnia Latina nomina inanima, simplicia, a verbo non venientia, 'nis' syllaba terminata masculina sunt: inanima propter 'canis': simplicia propter 'bipennis': a verbo non venientia propter 'finis'. ergo 'clunis' Iuvenalis bene dixit "tremulo descendant clune puellae". Horatius male "quod pulchrae clunes". hic talis: ut "hunc ego te, Euryale, aspicio?" sorte fatali necessitate. vel 'sorte' fortuna, ut "utere sorte tua". et quidam 'exitus sorte' pro 'sortis' tradunt, ablativum pro genetivo. {{anchor+|555|Ad v. 555}} Troiam incensam pro 'Ilium'. {{anchor+|556|Ad v. 556}} Pergama proprie Troianae arces sunt: unde κατ' ἐξοχὴν arces omnes 'pergama' dicuntur, ut poetam dicimus, et intellegimus Vergilium. superbum modo nobilem. {{anchor+|557|Ad v. 557}} Regnatorem asiae quia imperaverat et Phrygiae et Mygdoniae. iacet ingens litore truncus Pompei tangit historiam, cum 'ingens' dicit, non 'magnus'. quod autem dicit 'litore', illud, ut supra diximus, respicit, quod in Pacuvii tragoedia continetur. quod autem Donatus dicit, 'litus' locum esse ante aras, a litando dictum; vel quod lituo illud spatium designatur, ratione caret: nam a litando 'li' brevis est, et stare non potest versus. litore] quod Priami corpus ad litus tractum. aut 'litus' pro solo accipiamus, ut "litoraque et latos populos". aut ideo 'litore', ut ostendat litus iam esse, ubi fuerat Troia, ut "et campos ubi Troia fuit". {{anchor+|558|Ad v. 558}} avulsumque umeris caput hoc est quod κατὰ τὸ σιωπώμενον accipi debet; hoc enim claris et fortibus viris fieri solebat, ut "quin ipsa arrectis, visu mirabile, in hastis praefigunt capita". sine nomine sine agnitione, aut sine dignitate. aut simpliciter 'sine nomine'; a capite enim quis nomen ducit?. {{anchor+|559|Ad v. 559}} at me me autem. saevus horror quia est et bonus: ut "laetusque per artus horror iit". est et amoris, ut Terentius "totus Parmeno, tremo horreoque, postquam aspexi hanc". {{anchor+|561|Ad v. 561}} aequaevum amabiliter locutus est; plus enim est 'aequaevum', quam 'longaevum'. {{anchor+|562|Ad v. 562}} Vitam exhalantem secundum eos, qui animam ventum volunt: ut "atque in ventos vita recessit". direpta diripienda: participium pro participio. {{anchor+|563|Ad v. 563}} casus aut interitus, aut captivitas. {{anchor+|564|Ad v. 564}} Copia notandum de exercitu numero eum dixisse singulari, ut Sallustius †"com Sertorios neque rumperet an levi copiam avibus", cum copias de exercitu numero plurali dicamus. 'copia' vero aliarum rerum est. {{anchor+|565|Ad v. 565}} deservere omnes defessi doloris vox, non accusationis; sic enim se purgat, ut alios non culpet. dicendo autem 'defessi' etiam illos excusat, a quibus desertus est. {{anchor+|566|Ad v. 566}} ignibus aegra dedere post hunc versum hi versus fuerunt, qui a Tucca et Vario obliti sunt. {{anchor+|589|Ad v. 589}} Cum mihi se ordo est, cum mihi se videndam oculis obtulit non ante tam clara. {{anchor+|590|Ad v. 590}} In luce in nimbo, qui cum numinibus semper est. {{anchor+|591|Ad v. 591}} confessa deam divino habitu; quia in primo venatricis habitu se obtulerat. qualisque et quanta qualitas et quantitas hoc loco ad pulchritudinem pertinet. {{anchor+|592|Ad v. 592}} Dextraque prehensum ea corporis parte qua Helenae ictum minabatur, quae in templo Vestae stabat ornata. ut enim in primo diximus, aliquos hinc versus constat esse sublatos, nec inmerito. nam et turpe est viro forti contra feminam irasci, et contrarium est Helenam in domo Priami fuisse illi rei, quae in sexto dicitur, quia in domo est inventa Deiphobi, postquam ex summa arce vocaverat Graecos. hinc autem versus esse sublatos, Veneris verba declarant dicentis 'non tibi Tyndaridis facies invisa Lacaenae'. {{anchor+|593|Ad v. 593}} Roseo pulchro. perpetuum epitheton Veneris. quidam reprehendunt, non convenisse in ruina et exitio civitatis Venerem roseo ore loqui cum filio, ignorantes hoc epitheton Veneri esse perpetuum. insuper super, quod continuerat eum. {{anchor+|594|Ad v. 594}} Indomitas magnas nunc. et 'quis' non nulli admirantis volunt esse, non interrogantis. {{anchor+|595|Ad v. 595}} Quid furis aut quia furor est virum fortem ruere in mulieris interitum: aut 'quid furis', cum extinctos socios videas, velle pugnare. et bono verbo usus est, virum fortem a proelio revocans. nostri cura et hoc loco, ut solet, unam se de Aeneae familia facit: ut "unius ob iram prodimur". 'nostri' autem et 'vestri' genetivus pluralis est antiquus et ex Graeco veniens, sicut singularis est 'mis' et 'tis'. non est autem possessivum, sed ab eo quod est 'nos', et hoc est unde dicimus 'nostri causa facit', hoc est 'nostrum'. {{anchor+|597|Ad v. 597}} Superet supervivat, supersit. {{anchor+|598|Ad v. 598}} Ascanivsque puer filius, ut "tuque puerque tuus". Horatius "puerosque Ledae". et est Graecum, nam παῖδας dicunt. interdum tamen etiam ad aetatem refertur. {{anchor+|599|Ad v. 599}} circum errant mire, quasi quaerentes: tamquam prope sint, et adhuc sua opera †sua non avertant. {{anchor+|600|Ad v. 600}} Havserit ensis aut percusserit, ut "latus haurit apertum;" aut voraverit. {{anchor+|601|Ad v. 601}} Tyndaridis atqui Iovis est, non Tyndarei filia; sed sic dicimus 'Tyndaridis' de Helena, ut de Hercule Amphitryoniades. nam de Iove et Leda nati sunt Pollux et Helena, de Tyndareo et Leda Castor, qui solus mortalis fuit: unde Vergilius "si fratrem Pollux alterna morte redemit", qui inmortalitatem suam cum fratre partitus est. Helenam vero inmortalem fuisse indicat tempus. nam constat fratres eius cum Argonautis fuisse: Argonautarum filii cum Thebanis bello dimicaverunt. item illorum filii contra Troiam bella gesserunt. ergo si inmortalis Helena non fuisset, tot sine dubio saeculis durare non posset. hanc autem legimus prius a Theseo raptam et in Aegypto commendatam Proteo. licet alia fabula a Paride raptam et, cum ad Aegyptum cum ea isset, a Proteo, cognito raptu, subtractam Paridi dicat. facies invisa pulchritudo Helenae odiosa, id est Helena. et est Graecum, ut 'vis Herculea', hoc est Hercules. ostendit autem naturae culpam non esse hominibus adscribendam. sane quidam 'invisa' figurata dictum putant; adserunt enim ad Troiam Helenam non venisse, id est non visam a Troianis, quia cum eam Paris rapuit, ad Aegyptum profectus dicitur, mutato itineris cursu, ne a Graecis forte insequentibus comprehenderetur. ibi a Proteo receptus hospitio. sed cum Helena Proteo suam narrasset iniuriam, ab eo retenta est. tum sine ea Paris venit ad Troiam. Graeci autem putantes quod occultaretur a Troianis et nollent sibi eam reddere, deleverunt Troiam frustra, cum Troiani vere dicerent se Helenam non vidisse. alii dicunt a Proteo quidem Helenam Paridi sublatam et quibusdam disciplinis phantasma in similitudinem Helenae Paridi datum, quam imaginem ille ad Troiam dicitur pertulisse: quod etiam Homerum volunt tetigisse subtiliter, ubi Aeneas a Neptuno opposita nube liberatur. ἀμφὶ δ' ἄρ' εἰδώλῳ Τρῶες καὶ διοῖ Ἀχαιοί . lacaenae a provincia Laconica. et notandum, derivationem minorem esse a principalitate, quod rarum est. {{anchor+|602|Ad v. 602}} Culpatusve paris criminosus, reus. divum inclementia latenter hic Venus suam purgat invidiam dicendo, Troiam deorum conspiratione subverti; poterat enim ei obici, quod nisi ipsa rapiendi Helenam Paridi auctor fuisset, Troia non fuisset eversa. {{anchor+|604|Ad v. 604}} Aspice de Homero tractum, qui inducit Minervam praestantem ista Diomedi. et bene subdistinguit, quia non solum dicitur, sed etiam manu significatur. namque omnem ordo est: omnem tibi nubem eripiam, quae umida circum caligat et mortales hebetat visus tuenti. dicitur enim nebula orta de terris obesse nostris obtutibus: unde aquila, quia supra nebulam est, plus videt. est etiam theologica ratio, quia ignorantes usum Venerium videre dicuntur et numina: unde nunc merito post Veneris abscessum numina vidisse dicitur Aeneas. obducta superducta. tuenti modo 'videnti', alias 'defendenti'. {{anchor+|606|Ad v. 606}} Nequa parentis ivssa time pro 'ne'. et 'ne' particula imperativo iungitur modo: sed interdum praesenti tempori, interdum futuro, prout aliquid volumus aut ad praesens, aut ad futurum fieri. tu nequa p. i. t.] potest sane hoc praeceptum et ad generalitatem et ad specialitatem referri. ivssa time veretur enim ne imperanti sibi fugam non obtemperet. {{anchor+|608|Ad v. 608}} saxis saxa dicendo 'saxis saxa' renovavit narrandi magni- tudinem. {{anchor+|609|Ad v. 609}} undantem aut 'abundantem', aut quia in modum undarum attollitur, ut "qua plurimus undam fumus agit". {{anchor+|610|Ad v. 610}} Neptunus muros hoc quidem habet fabula, quod Neptunus cum Apolline Troiae fabricati sunt muros. sed constat Laomedontem supradictis diis certam vovisse pecuniam ad sacra facienda: quam inminentibus Mysiis transtulit ad murorum fabricam. unde dii et fecisse muros, et offensi esse dicuntur. simul notandum quod deos facit opera sua evertere: ut portas Iunonem, quarum dea est; nam portam luminis nascentibus praebet, ut "Iuno lucina fer opem": arces Minervam; legimus enim "Pallas quas condidit arces": Neptunum muros; ipsi enim fundamenta sunt consecrata, cuius et moventur arbitrio: unde ἐνοσίχθων dicitur, hoc est terram movens aquae concussione, sicut terrae motus continent opiniones. neptvnus m. e. t. q.] [ergo] cum Neptunus infestus indicatur, Apollo tamen etiam post piaculum Troianis favet, quia eum propter Chrysis sacerdotis filiam offenderant Graeci. tridenti omnia in 'ns'. exeuntia aut participia sunt, aut nomina. sed si participia sunt, ablativum et in 'i' et in 'e' mittunt pro nostro arbitrio: Iuvenalis "nec ardenti decoxit aeno", contra "semperque ardente camino": si vero nomina fuerint, omni modo in 'e' exeunt. si autem eadem sint et nomina et participia, ut 'amans', cum nomina fuerint, omni modo in 'e' mittunt; cum participia, licenter utimur. ergo quia 'tridens' nomen est, 'tridente' debuit dicere: sed novitatem adfectavit, nulla cogente necessitate. sane in nominibus, quae et propria esse possunt et appellativa, ut 'liberalis' 'felix' 'iuvenalis', ablativus a proprio in 'e' exit, ab appellativo in 'i'. {{anchor+|611|Ad v. 611}} quatit concutit, conmovet. {{anchor+|612|Ad v. 612}} ivno scaeas saevissima portas quidam ideo Iunonem has portas tenuisse accipiunt, quia eam fatorum arbitrium volunt, et fatum fuit ad exitium Troiae per has portas equum introduci. scaeas priscas. saevissima quae et fugam vetabat. {{anchor+|613|Ad v. 613}} Socium sibi devotum. furens irascens. {{anchor+|614|Ad v. 614}} accincta id est armata, quia ipsa est Curitis, et sub hoc nomine interest bellis; nam ideo "hic illius arma hic currus fuit". 'accincta' enim 'ferro armata', ut "cingitur ipse furens certatim in proelia Turnus". {{anchor+|615|Ad v. 615}} iam praeterea, ut "iam quae seminibus iactis se sustulit arbos". arces ordinem tenuit: primum 'muros', deinde 'portas', post 'arces'; a muris enim in arcem convertendus est totus impetus; ob hoc autem 'arces' Minervae dantur, quod ipsa sit inventrix aedifi- ciorum, ut "Pallas quas condidit arces", et quia summa quaeque possidet sapientia. praeterea in capite esse dicitur; idcirco creditur patris Iovis capite generata. tritonia pallas notandum duo antonomasiva sunt sine proprio nomine. et est nimiae iracundiae cum dicitur, quamquam irata sit Graecis, nequaquam tamen Troianis parcere; licet in historia lectum sit, vehementius iratam Minervam, quod post victoriam ei sacrificare noluerint, ut Horatius "cum Pallas usto vertit iram ab Ilio in inpiam Aiacis ratem". respice dicendo 'respice' ostendit, vere iam caliginem ab oculis eius esse sublatam. {{anchor+|616|Ad v. 616}} insedit adeo irata, ut ante sacerdotem ibi Cassandram defenderet. nimbo effulgens nube divina. est [enim] fulgidum lumen, quo deorum capita cinguntur. sic etiam pingi solet. alii 'nimbum' clavum transversum in veste existimant. alii 'limbo' legunt, ut "Sidoniam picto chlamydem circumdata limbo". et est pars vestis extrema, quae instita dicitur, ut Horatius "quarum subsuta talos tegit instita veste". gorgone saeva aut etiam per saevam Gorgonem fulgens; aut ipsa saeva terrore Gorgonis. sane Gorgones tres fuisse dicuntur, Stheno, Euryale, Medusa, quarum aspectus intuentes vertebat in lapides. hae autem mirae pulchritudinis fuisse dicuntur, et quisquis eas vidisset stupore defigebatur. ideo fictum est, quod in lapides mutarentur. sed alia fabula refert, Medusam mirae parsimoniae virginem fuisse, et ob hoc acceptam Minervae. quae compressa a Neptuno Pegasum equum dicitur edidisse: quod posteaquam Minerva cognovit, eius caput dicitur amputasse et suo adfixisse pectori, eique tribuisse vim, ut quidquid vidisset mutaret in saxum. {{anchor+|617|Ad v. 617}} Ipse pater qui omnibus unus esse consuevit: ut "rex Iuppiter omnibus idem". et bene honesta Aeneae causa fugiendi est. viresque secundas quia fuerunt et in Troianis, sed non prosperae. {{anchor+|618|Ad v. 618}} sufficit subministrat, suggerit. {{anchor+|619|Ad v. 619}} Eripe accelera, raptim fac. vel 'eripe te fuga'. {{anchor+|620|Ad v. 620}} Nusquam abero bona oeconomia. nam si tenent Danai qua deficit ignis, necessarium est praesidium numinis: ut Horatius "nec deus intersit, nisi dignus vindice nodus inciderit". limine sistam in limine, ut "silvis te, Tyrrhene, feras agitare putasti". {{anchor+|621|Ad v. 621}} spissis ‹noctis se condidit umbris›densis. abscessu enim plerumque numina demonstrantur fuisse, cum subito apparere desierint. {{anchor+|622|Ad v. 622}} Apparent dirae facies secundum mathesin post abscessum Veneris dira dicit apparuisse numina, cuius praesentis radii intervenientes anaereticos temperant. apparent dirae facies] [vel] quia 'dirae' appellantur quae sunt in ministerio Iovis, quando morbos aut letum aut bellum hominibus molitur, quia in XII. ait "dicuntur geminae pestes cognomine Dirae". {{anchor+|623|Ad v. 623}} numina magna quia Iovem Iunonem Neptunum et Minervam dixerat. {{anchor+|624|Ad v. 624}} Tum vero quia ante et ab Hectore audierat, et per se viderat everti Troiam, sed non omnem; singulas enim res viderat, ut "iam proximus Ucalegon". vel 'tum vero', quando et dii visi sunt saevientes. {{anchor+|625|Ad v. 625}} et ex imo verti quia superiori excidio, quando ab Hercule expugnata est, nec omne Ilium conciderat, nec ex imo fuerat Troia subversa. per haec ergo fit certior causa fugiendi. {{anchor+|626|Ad v. 626}} ornum †p . . . Oceani filia, a Sarpedone, Ilii filio, adamata est. quem cum [veni] sprevisset, faciente Venere, Iasonem tunc ad Colchos euntem inefficaciter adamavit. quo absente †ad luchi conficeretur, in hanc arborem dicitur commutata. {{anchor+|627|Ad v. 627}} ferro et bipennibus] ἓν διὰ δυοῖν . ferro et bipennibus tautologia est. {{anchor+|628|Ad v. 628}} Ervere pro deicere et est acyrologia. usque tam diu. minatur aut 'eminet', ut "minaeque murorum": aut 'movetur'. {{anchor+|629|Ad v. 629}} Tremefacta comam solita figura. 'comam' autem pro ramis, per illam metaphoram "tondentur cytisi". {{anchor+|630|Ad v. 630}} vulneribus pro ictibus. ivgis cacuminibus montium. rvinam aliarum scilicet arborum. {{anchor+|632|Ad v. 632}} Ac ducente deo secundum eos qui dicunt, utriusque sexus participationem habere numina. nam ait Calvus "pollentemque deum Venerem". item Vergilius "nec dextrae erranti deus afuit", cum aut Iuno fuerit, aut Allecto. est etiam in Cypro simulacrum barbatae Veneris, corpore et veste muliebri, cum sceptro et natura virili, quod ')Αφρόδιτον vocant, cui viri in veste muliebri, mulieres in virili veste sacrificant. ducente deo] [quamquam] veteres 'deum' pro magno numine dicebant. Sallustius "ut tanta mutatio non sine deo videretur". {{anchor+|633|Ad v. 633}} dant tela locum f. r. illi reddidit 'flammam inter et hostes expedior'. hic est hiatus. {{anchor+|635|Ad v. 635}} Antiquasque domos 'caras'. et aliud pendet ex alio; nihil enim interest, utrum carum dicas, an caritatis causam. sane 'domos' ambitiose dixit. {{anchor+|636|Ad v. 636}} Primum praecipuum. vel 'primum' ante filium et uxorem. sed Varro rerum humanarum ait permissum a Graecis Aeneae, ut evaderet et quod carum putaret auferret; illum patrem liberasse, cum illi quibus similis optio esset data, aurum et argentum abstulissent. sed Aeneae propter admirationem iterum a Graecis concessum, ut quod vellet auferret; illum, ut simile, quod laudatum fuerat, faceret, deos penates abstulisse. tunc ei a Graecis concessum, ut et quos vellet secum et sua omnia liberaret: quod poeta Veneris praesidio praestitum dicit Aeneae. petebam pro appetebam et optabam. {{anchor+|637|Ad v. 637}} vitam producere figurate, pro 'vitam producturum'. {{anchor+|638|Ad v. 638}} exilium dictum quasi extra solum. vos o obliqua oratio est. nam aperte quidem hoc agit, ut relinquatur, latenter vero aliud: [id est voluntatem fugiendi] per quod nimia Aeneae ostenditur pietas, qui nec iustis causis movetur, ut patrem relinquat. sane rhetorica suasio est; deliberatur enim de ipsa re, utrum fugiendum sit. et eius partes ita ponuntur, ut †si qui dissuadent, an supervivendum patriae. quod ideo aperte non dixit, ne ceteros a fuga dehortari videretur, sed ait 'vos fugite, qui potestis': a tempore 'satis una superque', ab invitis diis 'iam pridem invisus diis et inutilis annos demoror'. sic quidem et illud colligitur, an debilis patriae superare debeat. {{anchor+|639|Ad v. 639}} Integer aevi sanguis plenam aetatem significat ex sanguine, qui non est integer nisi in iuvenibus. nam dicunt physici minui sanguinem per aetatem: unde et in senibus tremor est. sane 'aevum' hic ad annos referre debemus, cum alibi tempus significet, ut "aevoque sequenti". et "tantum aevi longinqua valet mutare vetustas". svo robore sine alterius auxilio, quo eget Anchises. et duas res dicit: et iuvenes estis, et sani, quorum utrumque mihi deest. stant perstant solidaeque sunt. {{anchor+|640|Ad v. 640}} agitate disponite, cogitate. Sallustius "traditur fugam in oceani longinqua agitavisse". {{anchor+|641|Ad v. 641}} Caelicolae ad quos nostra pertinet vita, ut "haud credo invisus caelestibus auras vitales carpis" et "nos iuvenem exanimum et nil iam caelestibus ullis debentem" et "igneus est illis vigor et caelestis origo". anima enim caeli pars est, corpus nostrum, umbra inferorum. ideo ergo non posuit generale nomen deorum, et addidit caelestibus, ne crederentur inferni dii, qui datores vitae non sunt. {{anchor+|642|Ad v. 642}} Satis superque ad augmentum 'superque' addidit. est autem tmesis. sane sciendum est esse aliqua, quae augmentum non recipiunt, ne minus significent, ut ['satis',] 'perfectus': nam quaeritur, utrum 'perfectior' possit facere, ne incipiat ['satis'] 'perfectus' minus significare. {{anchor+|643|Ad v. 643}} Una excidia sub Laomedonte ab Hercule. sed ἐμφατικῶς dixit 'excidia'. superavimus superviximus. Sic o sic positum adfati discedite corpus sensus talis est: praestate mihi vos funebre solatium, id est adfamini me, ut dici mortuis solet 'vale, vale, vale': nam ideo et 'positum' et 'corpus' dixit: mortem autem ego manu hostis inveniam; nam hic ordo est. 'miserebitur' vero dixit adfectu eius qui cupiebat interimi, ut eum hostis quasi miseratus occideret. sic in nono mater Euryali "aut tu, summe pater divum, miserere, tuoque invisum hoc detrude caput sub Tartara telo, quando aliter nequeo crudelem abrumpere vitam". et "vos o potius miserescite venti". alii sic exponunt: [et] 'miserebitur' id est quod illi hostili animo fecerint ego misericordiae loco ducam. {{anchor+|646|Ad v. 646}} Exuviasque petet quasi obiectio 'sed spoliatum linquet cadaver', et responsio 'facilis iactura sepulcri': aut secundum Epicureos, qui dicunt nihil superesse post mortem; aut hoc dicit, facilis sepulturae iactura est, quam potest ruina praestare. facilis contemptibilis et levis sapienti viro, ut sit 'iactura' dispendium. {{anchor+|647|Ad v. 647}} inutilis ideo, quia debilis fuisse dicitur post fulmen. annos demoror quasi festinantes diu vivendo detineo. {{anchor+|649|Ad v. 649}} Fulminis adflavit ventis et contigit igni tria sunt fulminum genera: est quod adflat, quod incendit, quod findit: de hoc autem siluit. fulminatus autem est Anchises, quia se cum Venere concubuisse iactabat. sane afflati tactique dicuntur capti membris, ut "tactus etiam ille, qui hanc urbem condidit, Romulus". afflavit ventis bene dixit, quia scit, non iaci fulmina, nisi cum flatu ventorum, ut in VIII "tris imbris torti radios, tris nubis aquosae addiderant". sane de fulminibus hoc scriptum in reconditis invenitur "quod si quem principem civitatis vel regem fulmen afflaverit, et supervixerit, posteros eius nobiles futuros et aeternae gloriae". Fabula sane talis est: cum inter aequales epularetur Anchises, gloriatus traditur de concubitu Veneris. quod cum Iovi Venus questa esset, emeruit, ut in Anchisem fulmina mitterentur; sed Venus cum eum fulmine posse vidisset interimi, miserata iuvenem in aliam partem fulmen detorsit, Anchises tamen afflatus igne caelesti semper debilis vixit. {{anchor+|651|Ad v. 651}} Nos contra praepositiones vel adverbia in 'a' exeuntia modo producunt ultimam litteram, excepto 'puta' et 'ita', apud Ennium et Pacuvium brevia sunt. hinc est quod etiam numerorum nomina indeclinabilia producuntur, ut "triginta magnos". ea vero quae declinantur brevia sunt secundum rationem nominum in 'a' exeuntium. effusi lacrimis pro effusi in lacrimas. {{anchor+|652|Ad v. 652}} Omnisque domus modo familiam, alias domicilium, interdum re vera domum. {{anchor+|653|Ad v. 653}} fatoque vrgenti ‹incvmbere› simile est ut 'currentem incitare', 'praecipitantem impellere'. {{anchor+|655|Ad v. 655}} rursus in arma feror quasi quodam doloris impetu, quod pater liberari non acquiesceret. mortem opto contra fatorum vim et matris auxilium. {{anchor+|656|Ad v. 656}} nam quod consilium quasi vetuerit regina audito 'mortemque miserrimus opto', sic respondet Aeneas 'nam quod consilium aut quae iam fortuna dabatur'? {{anchor+|657|Ad v. 657}} Mene probatae pietatis filium. nam pronomina habent vim suam, nonnumquam et emphasin, ut "cantando tu illum?" sane 'mene efferre pedem genitor' et cetera rhetorice per deliberationem tractatur, an Aeneae relicto patre fugiendum sit. posse plus est quam velle. {{anchor+|658|Ad v. 658}} nefas scelus. excidit bene excusat patrem dicendo 'excidit', et ipsam temperat obiurgationem. {{anchor+|660|Ad v. 660}} periturae bene 'periturae' dixit, non 'perditae', quia adhuc posse videatur evadere per suam et Anchisae fugam; ideo autem 'addere', tamquam magnam portionem exitio Troiae genus Anchisae coniungeret. {{anchor+|661|Ad v. 661}} ivvat delectat, quasi malum illi voluptati sit. patet isti apocope est pro 'istic'. pronomen enim esse non potest, quia non praecedit nomen. {{anchor+|662|Ad v. 662}} multo priami de sanguine quasi bis sanguinem fuderit Priamus, quia et filium eius Pyrrhus occiderit. {{anchor+|663|Ad v. 663}} Natum ante ora patris his rebus terret eum, qui non potest mortem timere. obtruncat obtruncare consuevit. {{anchor+|664|Ad v. 664}} hoc ideo. quod propter quod. {{anchor+|668|Ad v. 668}} Arma, viri, ferte arma notant hoc critici, quia saepius armari aliquos dicit, cum exarmatos nusquam ostendat: qui nesciunt, non omnia a poeta, ut supra diximus, dici debere. nam et diem describit, nocte non praemissa. superfluo enim dicuntur ea quae necesse est fieri. quis enim domum ingressus, non arma deponat? vel quia ad auferendum patrem arma deposuerat; vel quia armis Graecorum fuerat armatus. vocat lux vltima victos id est victis moriendum est. {{anchor+|669|Ad v. 669}} Reddite me danais vel quibus me sustulit mater; vel tamquam quaerentibus et invenire cupientibus. et bene 'reddite', quasi retineatur; nam ideo ait 'sinite'. instavrata renovata; quod verbum et de feriis et de scaenis solebat apud veteres usurpari. {{anchor+|670|Ad v. 670}} numquam pro non, ut "numquam hodie effugies". {{anchor+|672|Ad v. 672}} insertabam cunctationem ostendit hoc verbo eius, qui nec ire ad proelium velit, nec domum relinquere. sic et 'ferebam' dixit. {{anchor+|674|Ad v. 674}} patri melius 'patri', quam 'mihi'. tendebat offerebat, sed manibus eum gestans. {{anchor+|675|Ad v. 675}} Si periturus abis argumentum dilemma, id est conplexio, quae adversarium ab utraque parte concludit. {{anchor+|676|Ad v. 676}} expertus quidam participium praeteriti temporis [sed] vim praesentis habere volunt, quia praesens deficit. {{anchor+|677|Ad v. 677}} tutare domum hoc est cui defensori relinquimur, si tu deseris? cui parvus ivlus interrogantis est. et simul epitheto commendat aetatem. {{anchor+|678|Ad v. 678}} Conivnx quondam 'quondam' aut aliquando significat, quasi nunc uxor non sit quae relinquitur. aut certe 'quondam' 'semper' significat, ut in georgicis "ut quondam in stipulis magnus sine viribus ignis", et est, quam semper coniugem nominasti. haberi enim quaevis poterat, nominari non nisi nobilis. et bene [ex ductu litterarum] quod eventurum timet, quasi iam contigerit, deflet; se autem ideo ultimam facit, quod ipsa loquitur. diversam autem aetatem pueri, senis et feminae ad miserationem commovendam videtur obicere. {{anchor+|680|Ad v. 680}} subitum pro 'subito'. adverbium est temporis secundum veteres. oritur oriuntur divina, ut Sol: ideo et †quia dicuntur oritur. {{anchor+|681|Ad v. 681}} Manus inter mutavit accentum praepositio postposita. sane 'inter' plerumque pro 'per' ponitur, sed raro apud Vergilium, ut "hunc inter fluvio Tiberinus amoeno". bona autem oeconomia ad Iulum venit, dicens eum fuisse inter manus parentum. 'inter manus' autem, hoc est inter amplexus. non enim possumus eum illo tempore portatum dicere, quem et mox pedibus patris comitem fuisse, et post septem annos legimus et venatum isse et bella tractasse. mirabile monstrum τῶν μέσων est: dictum a monstrando, id est monendo. et refertur ad praesens eius significatio. 'prodigium' autem est quod in longum tempus dirigit significationem. {{anchor+|682|Ad v. 682}} levis pro leviter. {{anchor+|683|Ad v. 683}} Fundere lumen apex 'apex' proprie dicitur in summo flaminis pilleo virga lanata, hoc est in cuius extremitate modica lana est: quod primum constat apud Albam Ascanium statuisse. modo autem summitatem pillei intellegimus. tangit autem, ut frequenter diximus, latenter historiam. item hoc quoque de igni ad Servium Tullium pertinet. nam cum Tarquinius cepisset Vericulanam civitatem, ex captiva quadam in domo eius natus est Servius Tullius. qui cum obdormisset, caput eius subito flamma corripuit: quam cum vellent restinguere, Tanaquil, regis uxor, auguriorum perita, intellegens augurium, prohibuit. flamma puerum cum somno deseruit: unde intellexit, eum clarum fore usque ad ultimam vitam. perite sane lucem dixit, non ut in septimo "tum fumida lumine fulvo": nam et illic splendor quidem est, sed cum fumo, qui semper causa lacrimarum est. in Ascanio autem solus ostenditur splendor. Suetonius tria genera pilleorum dixit, quibus sacerdotes utuntur, apicem, tutulum, galerum: sed apicem pilleum sutile circa medium virga eminente, tutulum pilleum lanatum metae figura, galerum pilleum ex pelle hostiae caesae. {{anchor+|684|Ad v. 684}} Circum tempora pasci crescere: ut "sacrum tibi pascere crinem". sunt autem hic infiniti pro indicativis 'fundere', 'lambere', 'pasci'. {{anchor+|686|Ad v. 686}} Sacros restingvere fontibus ignes religiosos. non quos tunc 'sacros' sciebant, sed quos mox probarunt. sanctos restingvere fontibus ignes] [et] bene 'fontibus', non aquis. 'sanctos' vero, ut venerabilius fieret. sane 'sanctum' est interdum non idem quod 'sacrum', neque idem quod 'religiosum'; interdum non aliud quam 'sacrum'. hic ergo 'sanctos' sacros accipiemus, quippe quo loco auspicia fierent, sicut ex Anchisae persona ostenditur, cum dicit 'oculos ad sidera laetus extulit' et 'da deinde auxilium pater atque haec omnia firma'. aliter 'sanctum' accipi per singula loca dicitur. {{anchor+|687|Ad v. 687}} at pater Anchises et hic et alibi Anchisen divinandi peritum inducit. oculos ad sidera contra opinionem Theocriti, qui eum fulmine caecatum fuisse commemorat. {{anchor+|688|Ad v. 688}} et caelo palmas cum voce tetendit fugae defensio est, ut videatur non solum utilis et necessaria, sed et honesta, quoniam divina suadebant. nam et ideo inducitur noluisse, ut quod vincitur et consentit argumentum voluntatis divinae sit. {{anchor+|689|Ad v. 689}} Si flecteris aut secundum Stoicos locutus est, qui fati adserunt necessitatem: aut secundum Epicureos, qui dicunt deos non curare mortalia. {{anchor+|690|Ad v. 690}} Aspice nos quia intuentes dii iuvant: unde est "atque oculos Rutulorum reicit arvis", et contra "diva solo fixos oculos aversa tenebat". aspice nos] ‹quia intuentes dii iuvant:› nam de Iove in primo libro "et Libyae defixit lumina regnis". aut secundum mathematicos, quod quidquid Iuppiter irradiaverit felix facit. {{anchor+|691|Ad v. 691}} Atque haec omina firma secundum Romanum morem petit, ut visa firmentur. non enim unum augurium vidisse sufficit, nisi confirmetur ex simili. nam si dissimilia sint posteriora, solvuntur priora: unde est "quantum Chaonias aquila veniente columbas". nam aquila sine dubio columbis plus potest. {{anchor+|692|Ad v. 692}} fatus erat proprietatem disciplinae secutus, quod augurum 'effata' dicuntur. {{anchor+|693|Ad v. 693}} Intonvit laevum sinistrum, prosperum, quia caeleste est; quae enim nobis laeva sunt ‹caelestibus› dextra sunt, ut diximus supra. 'sinistrum' autem a sinendo dictum, quantum ad auguria pertinet, quod nos agere aliquid sinat, unde alibi "siquem numina laeva sinunt". sed hoc loco pontificalis inducitur disciplina. nam ostendit Anchisen, cum vellet fugam filii sequi, omine quod de Ascanii †pro capite auspicii se obtulit, a diis commotum petisse de caelo confirmationem; subiungit enim 'vix ea fatus erat senior, subitoque fragore intonuit laevum'. prosperum, quia sereno caelo sive audita, sive visa fuerint: quod hic utrumque ostendit 'subitoque fragore intonuit laevum', quod ad auditum scilicet pertinet. iterum adiunxit quod ad visum pertinet 'et de caelo lapsa per umbras stella facem ducens multa cum luce cucurrit'. hoc autem auspicium cum de caelo sit, verbo augurum maximum appellatur. sinistras autem partes septentrionales esse augurum disciplina consentit, et ideo ex ipsa parte significatiora esse fulmina, quoniam altiora et viciniora domicilio Iovis. {{anchor+|694|Ad v. 694}} Multa cum luce cucurrit nunc theologicam rationem sequitur, quae adserit, flammarum quos cernimus tractus nimbum esse descendentis numinis; alibi physicam, ut "vento inpendente videbis, flammarum longos a tergo albescere tractus". facem ducens lumen, quod utique ex facibus nascitur. {{anchor+|695|Ad v. 695}} super labentem quidam hoc verbum unam partem orationis esse tradunt. {{anchor+|696|Ad v. 696}} Idaea clarum se condere silva stellae huius cursus ita significat Troianos conglobatos ad domum Aeneae Idam petere. quod dicit 'multa cum luce' ostendit claros; quod 'signantem vias' scintillas quasdam dicit relictas, quae ostendunt remansuros in diversis partibus socios; quod 'longo limite', ostendit errorem; quod 'sulcum' dicit, significat longum 'maris aequor arandum'; quod ait 'sulphure fumant' divini ignis odor ostenditur; fulgura enim odor sulphuris sequitur; ex fumo autem mors Anchisae, sicut eius oratio sequens indicat. 'cedo equidem', quasi dicat, licet sciam me esse moriturum. et bene quamdiu vivit Anchises, totum ei conceditur. quidam fumo bellum, quod in Italia futurum erat, significari tradunt. {{anchor+|699|Ad v. 699}} Victus genitor quasi pertinax et a pristino proposito recedens. se tollit ad avras verbum augurum, qui visis auspiciis surgebant e templo: unde est 'extemplo'. {{anchor+|700|Ad v. 700}} Adfaturque deos agit diis gratias. vel certe invocat. {{anchor+|701|Ad v. 701}} iam iam nulla mora est et 'cedo equidem' ostendit eum Aeneae dictis consensisse. {{anchor+|702|Ad v. 702}} dii patrii servate domum servate nepotem: vestrum hoc avgurium hic ostendit, Anchisen ea quae optabat per impetrationem augurii meruisse: augurium enim est exquisita deorum voluntas per consultationem avium aut signorum. perite ergo signum de caelo 'augurium' dixit. ideo et adiecit 'servate domum', id est genus, familiam: 'servate nepotem', a quo certum erat Romanam prolem propagatum iri. {{anchor+|703|Ad v. 703}} Vestroque in numine Troia est in vobis habeo Troiam: propter illud "has mihi servassent sedes". alii ita exponunt: augurium numenque vestrum efficiat, ne putem Troiam perisse. {{anchor+|704|Ad v. 704}} cedo cedere proprie dicitur qui contra sententiam suam alteri consentit, ut "cedamus Phoebo". comes ire recuso tantum ad solatium itineris, quippe moriturus, ut in sexto Aeneas "ille meum comitatus iter". vult enim Vergilius etiam Aeneae concedere patris peritiam. {{anchor+|705|Ad v. 705}} Dixerat ille hic distinguendum. alii 'ille' et 'ignis', sed male. et iam dum negat, dum ostenduntur auspicia. {{anchor+|706|Ad v. 706}} Propivsque [quamvis secreta domus sit.] propter illud "arboribusque obtecta recessit". et est ordo: incendia propius volvunt aestus, id est calorem. unde etiam 'aestas' dicitur. {{anchor+|707|Ad v. 707}} Ergo age quia consensisti, et ignis propinquat. 'age' autem non est modo verbum imperantis, sed hortantis adverbium, adeo ut plerumque 'age facite' dicamus et singularem numerum copulemus plurali. cervici 'cervix' cum numero singulari dicitur, collum significat; si plurali utamur, superbiam ostendimus, ut in Verrinis "frange cervices". {{anchor+|710|Ad v. 710}} Ambobus erit et ad filium et ad patrem potest referri; sed melius ad patrem, quia de Ascanio post loquitur. {{anchor+|711|Ad v. 711}} Et longe 'longe' valde, ut "Tiberinaque longe ostia". nam 'longe' non potest, quia sequitur 'pone subit coniunx'. et bene ire singulos facit: scit enim multitudinem facile posse deprehendi. vel 'longe' ideo, ut sit prooeconomia, quod errare potuerit. servet autem custodiat, ut "et tantas servabat filia sedes vel servantem ripas". {{anchor+|712|Ad v. 712}} famuli unde familia. {{anchor+|713|Ad v. 713}} Urbe egressis hic ablativo iunxit, ut Horatius "egressum magna me accepit Aricia Roma". Sallustius accusativo, ut "raro egressa fines suos". ergo utrumque dicimus. tumulus modo terra tumens, alias sepulcrum. prudenter autem circa turbatos pluribus utitur praeceptis, [diversa signa dat] quia scit, timoris comitem esse oblivionem. templumque vetustum desertae cereris bene Cereris fanum ante urbem ‹esse facit›, quae dea rusticorum est. et librate Aeneas et Cereris templum et vetustum elegit, ad quod nec viris erat aditus, sicut hostes putabant: nam Aeneas scit, ante esse profanatum: nec praedae spe Graeci poterant duci. {{anchor+|714|Ad v. 714}} Desertae cereris utrum a sacerdote, qui in sexto extinctus inducitur, ut "Cererique sacrum Polyboeten": an 'desertae' belli tempore propter decennalem obsidionem? an 'desertae' a filia, ut "nec repetita sequi curet Proserpina matrem". antiqua cupressus ad vetustatem rettulit. cupressum autem, funebrem arborem, bene ante templum deae lugentis esse confirmat. {{anchor+|715|Ad v. 715}} Religione patrum timore: et est reciprocum. sic Terentius "nam mihi nihil esse, religio est dicere", id est metus; item Vergilius contra "multosque metu servata per annos:" conexa enim sunt timor et religio, ut Statius "primus in orbe deos fecit timor". {{anchor+|716|Ad v. 716}} ex diverso ut non sit suspicio Graecis. {{anchor+|717|Ad v. 717}} Cape sacra manu non est dantis, sed hortantis, ut tollat, quia sequitur 'me bello e tanto digressum et caede recenti attrectare nefas': scit enim Graecos ex pollutione Palladii piaculum commisisse. {{anchor+|719|Ad v. 719}} flumine vivo perenni, quia iugiter aqua fluens viva vocatur. flumine vivo semper fluenti, id est naturali, ut "vivoque sedilia saxo". est autem augurale verbum. {{anchor+|720|Ad v. 720}} ablvero pro abluam. {{anchor+|721|Ad v. 721}} Latos umeros aut more heroum se laudat: aut certe sternendo latos facit. vel 'latos' sufficientes; vult enim ostendere, totum se ad onus praebuisse: et ideo 'umeros', non 'umerum'. {{anchor+|722|Ad v. 722}} insternor eleganter tamquam onus laturus, ut de animalibus. {{anchor+|723|Ad v. 723}} Succedoque oneri figura est, ut "succedunt muro et flammas ad culmina iactant". {{anchor+|724|Ad v. 724}} Inplicvit puerilem expressit timorem, ne manu excidat patris. sequiturque patrem non passibus aequis bene de praesente puero, qui, ut putabatur, inter manus reginae erat positus, expressit adfectum. {{anchor+|725|Ad v. 725}} Pone 'post', sed loco tantum, non et tempori adiungitur. et adverbium est, atque ideo ultima syllaba habet accentum. subit sequitur. opaca locorum quia dixit "arboribusque obtecta recessit". est autem elocutio, ut "strata viarum". alii 'per opaca', per crassa accipiendum putant; vel 'opaca' obscura. alibi 'opacum' amoenum. {{anchor+|726|Ad v. 726}} Et me quem dudum naturalia plus timet. quasi et vir fortis et pius non timet bellicum timorem, sed naturalem, propterea quia sequitur 'comitique onerique timentem'. {{anchor+|727|Ad v. 727}} Glomerati ex agmine propter illud 'undique collecti invadunt'. {{anchor+|728|Ad v. 728}} nunc omnes terrent avrae hic ostendit, etiam fortes viros pro ratione temporis et causarum et debere et decere metuere. sonus excitat omnis consternat. {{anchor+|729|Ad v. 729}} suspensum sollicitum. comitique quidam 'comiti' pro comitibus accipi volunt; nam et pro Creusa eum timere putant intellegi, et singulariter dictum, ut 'equitem' et 'peditem' de multitudine dicimus. {{anchor+|731|Ad v. 731}} Subito cum hysterologia est. nate haec singula pronuntianda sunt, quia perturbatis iugis non datur sermo, nec gaudentibus, nec dolentibus. quidam adfectiose distinguunt. {{anchor+|733|Ad v. 733}} Propinquant non dicit qui, propter sequentem de Corybantibus oeconomiam. cerno non nulli quaerunt, ex cuius persona 'cerno' dictum sit. sed altius intuentes 'cerno' Aeneae dant, ut ipse hunc versum dixisse videatur. {{anchor+|735|Ad v. 735}} nescio quod trepido excusatio est coniugis longius derelictae. et bene 'nescio quod' ait, quia hoc postea a simulacro uxoris agnoscit. male numen amicum non cum utilitate mea favens uxori, quae in numerum ministrarum matris deum relata est. vel 'male amicum' iratum, ut "statio male fida carinis". {{anchor+|736|Ad v. 736}} Mentem memoriam, ut paulo post ait "nec prius amissam respexi". {{anchor+|738|Ad v. 738}} Fatone erepta crevsa ordo est: fato erepta Creusa substititne, erravitne via. non enim dubitat fato esse sublatam, cum audierit "non haec sine numine divum eveniunt". {{anchor+|740|Ad v. 740}} Nec post oculis est reddita nostris constat: nam umbram eius vidit tantummodo. alioquin mentiebatur dicendo: non vidi. {{anchor+|743|Ad v. 743}} Hic demum 'hic una defuit', aliter vitium est. 'huc' enim dicere debuit. una id est sola. et videtur improprie de necessaria persona 'una' dixisse, quae non sic debet numerari, quasi numero defuerit, sed quasi adfectui dolentis; sola enim de multis intellegitur. {{anchor+|744|Ad v. 744}} comites utrum natum et virum, an separatim alios, an famulos dixit? natumque qui per aetatem matrem desiderare debuerat. virumque ‹fefellit› videtur excusasse oblivionem suam et culpam ad deos rettulisse. {{anchor+|745|Ad v. 745}} Deorumque hypermetrus versus est, ideo, ne si 'deum' per genetivum pluralem diceret, ὁμοιοτέλευτον faceret. dicendo autem 'quem non incusavi amens hominumque deumque' dat sibi amentiam, quia in furore incusavit deos etiam, quod numquam; cum enim dixit 'quem non', intellegimus etiam deos. {{anchor+|746|Ad v. 746}} Vidi crudelius bene se futurus commendat maritus, qui apud feminam sic ostendit priorem se amasse uxorem. {{anchor+|748|Ad v. 748}} Valle recondo hinc iam ostenditur nimia multitudo. {{anchor+|749|Ad v. 749}} urbem repeto quidam 'repeto' pro 'repetere ‹statuo›' accipiunt. fulgentibus armis licet intempestive 'fulgentibus' dixerit, tamen potest significasse scutum et galeam, quibus solis caruerat patrem portans et filium ducens. {{anchor+|750|Ad v. 750}} Stat casus placet, ut "stat quicquid acerbum est, morte pati". {{anchor+|752|Ad v. 752}} Obscura limina aut per noctem obscura: aut certe posticum 'limina' significat. {{anchor+|753|Ad v. 753}} qua pro unde. retro observata sequor relego, retro sequor mea vestigia. {{anchor+|754|Ad v. 754}} Lumine lustro oculos circumfero; non enim facem ferre poterat, quia proderetur. {{anchor+|755|Ad v. 755}} Ipsa silentia ipsa quae terrere non debent, praecipue inter hostes. sed ut diximus, naturalibus tantum cedit. {{anchor+|756|Ad v. 756}} Si forte pedem, si forte iteratione auxit dubitationem. inrverant danai quos Venus ante prohibuerat: unde est "et ni mea cura resistat". {{anchor+|758|Ad v. 758}} Ilicet confestim. hoc significat [et] 'ilico'; sed metri ratione variantur. summa ad fastigia vento qui auget flammas, ut "veluti cum flamma furentibus austris". 'fastigia' autem modo de summitate proprie dixit: alibi per contrarium de imo, ut est "forsitan et scrobibus quae sint fastigia quaeras". inde est et "caelumque profundum", quasi cuius porro sit fundus, cum de imo 'fundus', de summo 'fastigium' dicatur. {{anchor+|760|Ad v. 760}} Priami patris eius. arcem ne vel illuc confugisset? {{anchor+|761|Ad v. 761}} Vacvis magnis, quippe illic erant omnia. alii 'vacuis' pro vacuatis intellegunt, ut sit nomen pro participio; aut 'vacuis' a nobis; aut certe 'vacuis' latis. ivnonis asylo templo: unde nullus possit ad supplicium extrahi. dictum 'asylum' quasi 'asyrum'. alii 'asylum' ideo dictum, quod nullus inde tolleretur, id est quod συλᾶσθαι , hoc est abripi, nullus inde poterat; vel quod fugienti illuc spolia non detraherentur; σῦλα enim Graece aut furta aut spolia dicuntur. hoc autem non est in omnibus templis, nisi quibus consecrationis lege concessum est. primo autem apud Athenienses statutum est ab Herculis filiis, quos insequebantur hi, qui erant a patre oppressi, sicut docet in duodecimo Statius. hoc asylum etiam Romulus imitatus est: unde est "quem Romulus acer asylum rettulit", non 'statuit'. quem locum deus †Lucoris, sicut Piso ait, curare dicitur. sunt quidam qui dicunt, ideo Graecos in templo Iunonis, quod asylum erat, praedam convexisse vel captivos conclusisse, quod ibi caedem fieri non liceret: et ideo feminas et pueros clausos, quod imbellis esset aetas et sexus, quibus etiam hostes parcere consueverunt. {{anchor+|762|Ad v. 762}} Phoenix Achillis magister. {{anchor+|763|Ad v. 763}} Huc pro illuc. gaza census, Persarum lingua. et est numeri singularis tantum. {{anchor+|764|Ad v. 764}} Mensaeque deorum postquam 'excessere omnes adytis'. {{anchor+|765|Ad v. 765}} crateresque auro solidi qui sunt vel inaurati, vel laminis tecti, vel incrustati. captivaque vestis pro captivorum, et est nota elocutio. {{anchor+|766|Ad v. 766}} Longo ordine longa multitudine, ut in sexto "unde omnes longo ordine posset", cum non dicat 'per ordinem'. non enim ordo erat in multitudine. {{anchor+|768|Ad v. 768}} avsus quia inter hostes. voces iactare quae contrariae sunt latere cupienti. et inquirendi officium ad vocem transtulit propter noctem. 'voces' vero, quia 'iterumque iterumque vocavi'. avsus q. v. i. p. v.] [et] hic ostendit, et se fato evasisse, et fato coniugem perdidisse. {{anchor+|771|Ad v. 771}} Tectis per tecta. et est antiptosis. {{anchor+|772|Ad v. 772}} Infelix simulacrum mihi, non sibi: ut "quae potui infelix?" per 'simulacrum' autem apotheosin ostendit, quia simulacra deorum sunt, umbrae inferorum. sic Ulixes in Homero apud inferos umbram Herculis cernit, quia post mortem umbrae inferos, animae caelum petunt. {{anchor+|773|Ad v. 773}} Maior imago quia umbra maior est corpore. et per hoc mortuam vult ostendere, aut ex homine deam factam. {{anchor+|774|Ad v. 774}} steteruntque comae prae horrore. {{anchor+|775|Ad v. 775}} tum sic adfari infinitus modus pro indicativo. et hic versus in plerisque dicitur non fuisse. quid tantum consolatio est; sequitur etiam divinatio, quae animis liberatis corpore conceditur: unde etiam morientibus datur, ut "nec longum laetabere: te quoque fata prospectant paria" Acron Mezentio. {{anchor+|776|Ad v. 776}} Insano hic sine ratione, aut certe magno, ut "insani feriant sine litora fluctus". indulgere vel permittere, vel operam dare, ut "indulgent vino". {{anchor+|777|Ad v. 777}} Sine numine divum sine fati necessitate: ut enim Statius dicit, fata sunt quae dii fantur. {{anchor+|778|Ad v. 778}} Eveniunt nec te comitem hinc asportare crevsam hic versus caret scansione: unde multi ei 'hinc', multi 'as' syllabam detrahunt. si tamen vis fide servata scandere, sit conversio, ut 'eveniunt, nec te hinc comitem', et potest scandi per synalipham. aliter nec ecthlipsin, nec hiatum, nec synalipham recipit. crevsam quia Latina declinatio est, erit Latinus accentus. {{anchor+|779|Ad v. 779}} Fas pro fato; quia sequitur '"regnumque et regia coniunx parta tibi"'. ille superfluum hoc loco pronomen. olympi cur in paenultima accentus sit, manifesta est ratio apud Latinos: quamquam Graeci discretionem velint per accentum facere montis et caeli, quod superfluum est. {{anchor+|780|Ad v. 780}} longa tibi exilia subaudiendum 'obeunda'. arandum quia legimus "subtrahiturque solum", non inmerito dixit nunc 'arandum'. hesperiam sequenti epitheto Italiam ab Hispania segregavit, quae et ipsa Hesperia dicitur. et videtur per derivationem etiam errori finem dedisse. {{anchor+|781|Ad v. 781}} lydius thybris] quia per Tusciam fluit. Tusci enim a Lydis originem ducunt. lydius thybris Tuscus, dictus 'Lydius' a fratre Tyrrheni. nam Lydus et Tyrrhenus duo fratres, cum eos provincia una non ferret, in sortem miserunt, ut divisis copiis proficisceretur unus ad novas sedes quaerendas. profectus Tyrrhenus est, qui ex suo nomine Tuscos Tyrrhenos vocavit. Lydia autem dicta est, in qua frater remanserat. unde nunc traxit, ut 'Lydium' diceret. Tusci autem a frequentia sacrificii dicti sunt, hoc est ἀπὸ τοῦ θύειν . constat namque, illic a Tage aruspicinam repertam, ut Lucanus meminit "sed conditor artis finxerit ista Tages" (1.634). apud Tuscos etiam togae usus est; nam hoc habitu in Lydia Iovis simulacrum fuisse dicitur. {{anchor+|782|Ad v. 782}} Leni agmine leni impetu, vel fluore: et multis rebus hoc nomen adiungitur. {{anchor+|783|Ad v. 783}} regnumque et regia cur ergo Aeneas horum non meminit, et considit in Thracia et aliis locis? {{anchor+|784|Ad v. 784}} parta an parata, an adquisita armis? lacrimas dilectae pelle crevsae melius ad posteriora referimus, ut dicat: noli flere, nec enim captiva sum. male enim plerique dicunt, quia habes uxorem paratam. {{anchor+|786|Ad v. 786}} Servitum ut serviam; verbum finitum et modus gerundi est. {{anchor+|787|Ad v. 787}} Dardanis laus a maioribus. nurus laus a cognatione. sane hunc versum quidam ita supplevit 'et tua coniunx'. {{anchor+|788|Ad v. 788}} His oris in quibus colitur plus, quam in Creta. {{anchor+|789|Ad v. 789}} Iamque vale recedentis significatio est: unde et mortuis dicitur, ut "salve maxime Palla aeternumque vale". nati serva communis amorem quasi mater sollicita, quod dixerat, eum aliam habiturum uxorem. bene ergo propter futuram novercam commendatur Ascanius. {{anchor+|793|Ad v. 793}} Manus effugit imago quasi imago, quae non tenetur. naturale enim est, ut non possit teneri. nam in sexto quod ait "da dextram misero", auxilium significat. {{anchor+|794|Ad v. 794}} par levibus ventis puris et non vehementibus. simillima somno sic Cicero "simillimum deo iudico". nam genetivo debuit iungi. {{anchor+|795|Ad v. 795}} Sic demum novissime. {{anchor+|797|Ad v. 797}} Invenio admirans cum invenissem, admiratus sum. vel admiratus sum, tantos evadere potuisse. sane adamat poeta ea quae legit diverso modo proferre. Naevius belli Punici primo de Anchisa et Aenea fugientibus haec ait "eorum sectam sequuntur multi mortales", ecce hoc est 'invenio admirans numerum': "multi alii e Troia strenue viri", ecce hi sunt 'animis parati': "ubi foras cum auro illic exibant", ecce et 'opibus instructi'. {{anchor+|798|Ad v. 798}} Exilio ad exilium alii. Donatus contra metrum sensit, dicens 'ex Ilio', quasi de Ilio: nam longa est. miserabile vulgus magnum est quod addidit 'vulgus'. sic Statius "unde hoc examen, et una tot miserae". {{anchor+|799|Ad v. 799}} undique convenere videtur hoc loco tamquam omnium consensu regnum ad Aeneam esse delatum. animis opibusque et volebant et poterant: vel fortes pariter et divites. {{anchor+|800|Ad v. 800}} deducere terras iuxta morem Romanum deduci coloniae dicebantur. bene ergo de Aenea dixit 'deducere', quod eis civitatem conditurus erat. {{anchor+|801|Ad v. 801}} Lucifer idae ut Troianis videtur. sic alibi "tibi deserit Hesperus Oetam" secundum persuasionem eorum, qui circa montes habitant; illinc enim oriri vel occidere putantur sidera, unde videri vel incipiunt, vel desinunt. hoc est autem quod ei Venus promisit "numquam abero". Varro enim ait hanc stellam Luciferi, quae Veneris dicitur, ab Aenea, donec ad Laurentem agrum veniret, semper visam, et postquam pervenit, videri desiisse: unde et pervenisse se agnovit. bene autem poeta diligentia sua dierum horis hic quae aguntur accommodat; ut hoc loco, quod de patria cum patre et filio discedit Aeneas, ait 'surgebat'. {{anchor+|802|Ad v. 802}} Ducebatque diem quia Lucifer lucis est praevius. {{anchor+|803|Ad v. 803}} Opis ferendi auxilii; vel ad ceteros liberandos, qui non fuissent occisi; vel ad eruendam de captivitate patriam, quia dicit 'Danaique obsessa tenebant limina portarum'. {{anchor+|804|Ad v. 804}} Cessi deest 'igitur'. cessi hoc est tantis difficultatibus vel malis. et proprie cedere dicuntur qui patriam relinquunt. montem ut ostendit in nono Idam significat. sublato geni- tore ubique inventa opportunitate pietatem suam erga patrem vult ostendere. {{Liber |Ante = Commentarius I |AnteNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum primum commentarius |Post = Commentarius III |PostNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum tertium commentarius }} frrdo5jbw8cvz1g1g5s1ys64jnksoc9 265084 265082 2026-05-09T13:06:07Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum secundum commentarius]] ad [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber I]] 265082 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos librum II commentarius }} {{Liber |Ante = Commentarius I |AnteNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum primum commentarius |Post = Commentarius III |PostNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum tertium commentarius }} <div class="text"> ==IN VERGILII AENEIDOS LIBRVM SECVNDVM COMMENTARIVS.== {{anchor+|1|Ad v. 1}} Conticvere omnes quia supra dixit "fit strepitus tectis". 'conticuere' autem pro conticuerunt: quod metri causa fit vel ratione clausularum. nec est ut quidam dicunt dualis numerus, qui apud Latinos numquam penitus invenitur. et bene 'omnes' addidit; poterant enim simul quidam, sed non omnes, tacere. intentique ora tenebant aut ora intuebantur loquentis, aut inmobiles vultus habebant, ut "tenuitque inhians tria Cerberus ora", id est inmobilia habuit. aut 'tenebant' habebant, ut sit figura et intellegamus 'intenta tenebant', ut Terentius "nam Andriae illi id erat nomen. teneo". ideo autem hoc addidit, quia potest quis tacere, nec advertere. {{anchor+|2|Ad v. 2}} Inde aphaeresis est, pro deinde: vel ut quidam volunt 'tunc'. toro ab alto summus enim semper est pontificalis locus; non enim licebat supra regem sacrificulum quemquam accumbere. cum enim dicit de Didone "aurea conposuit sponda mediamque locavit" ostendit illam regali, non sacerdotali loco discubuisse. et Aeneas ubique quasi sacratus inducitur. dictus autem a tortis herbis est torus. et videtur hic ostendisse "ostroque superbo" et "aulaeis iam se regina superbis", ut aulam significaret. 'ab alto' vero pro 'ex alto'; mutavit praepositionem. pater Aeneas honoris hoc nomen est. orsus propter longam narrationem. et 'orsus' hic 'coepit', alibi 'finit', ut "sic Iuppiter orsus". {{anchor+|3|Ad v. 3}} Infandum quia viro forti victum se dicere et doloris et pudoris est. ivbes vis, ut "iubeo Chremetem": nam aliter hoc verbum Aeneae persona non recipit. renovare retexere, iterare. {{anchor+|4|Ad v. 4}} Troianas ut opes sic Horatius "aut pingues Phrygiae Mygdonias opes". 'ut' autem quem ad modum. lamentabile regnum id est magnum, quasi dignum multa lamentatione, ut "hi multum fleti ad superos". danai Argivi, dicti a Danao rege. nam Graeci proprie sunt Thessali a Graeco rege. {{anchor+|5|Ad v. 5}} miserrima vidi est enim poena et in atrocitate spectaculi, ut [in] "Aetnaeos vidit Cyclopas Ulixes" et "vidi egomet, duo de numero". {{anchor+|6|Ad v. 6}} Pars magna fui propter amissam coniugem. et hoc se commendat, ut paulo post "aut quid in eversa vidi crudelius urbe?" fando dum ipse dicit. alibi dum dicitur, ut "fando aliquod si forte tuas pervenit ad aures", quia gerundi modus est. quidam per infinitivum modum dictum accipiunt. {{anchor+|7|Ad v. 7}} Myrmidonum Myrmidones sunt Achillis socii, Dolopes Pyrrhi, qui eum de Scyro secuti sunt. dicti autem sunt Myrmidones propter hanc causam: Aeacus cum in arbore fici formicas, id est μύρμηκας vidisset, optavit tot sibi socios evenire, et statim formicae in homines versae sunt. sed hoc fabulae est. nam Eratosthenes dicit Myrmidones dictos a rege Myrmidono. myrmidonum Myrmidones sunt Achillis socii, Dolopes Pyrrhi, quos ut quidam volunt de Scyro insula duxit ad Troiam. dicti autem sunt Myrmidones propter hanc causam: Aeacus, Iovis et Aeginae filius, cum vellet matris suae perpetuam memoriam permanere, insulam, in qua regnabat, a nomine eius Aeginam appellavit. hoc indignata Iuno pestilentia cives eius omnes absumpsit; quod cum vidisset Aeacus petit a Iove, ut formicae, id est μύρμηκες , quas casu animadverterat plures, in homines et suos socios verterentur. qui statim mutati in homines Myrmidones appellati sunt. sed hoc fabula est. nam Eratosthenes dicit, Myrmidonas dictos a rege Myrmidono, Iovis et Eurymedusae filio. sane amat hos exercitus iungere; nam et post ait "hic Dolopum manus, hic saevus tendebat Achilles". aut duri miles vlixi 'duri' non laboriosi, sed crudelis, ut "quem dat tua coniunx dura". nam Vergilius pro negotiorum qualitate dat epitheta, cum Homerus eadem etiam in contrariis servet. sensus autem est 'sine lacrimis haec nec a quovis hostium dicerentur'. illud autem quod Asinius Pollio dicit caret ratione, de Achaemenide dictum 'miles Ulixi', Myrmidonas vero et Dolopas praesentes esse, acceptos ab Heleno; sic enim dicti frangitur dignitas. miles vlixi] [sane] quaedam si singulariter proferantur, interdum gratiora sunt, ut "Tros Tyriusque mihi nullo discrimine agetur". 'Ulixi' autem vetus genetivus est, ut "atque inmitis Achilli". {{anchor+|8|Ad v. 8}} temperet abstineat. {{anchor+|9|Ad v. 9}} Praecipitat pro praecipitatur: verbum pro verbo, ut diximus. et duas causas praetendit, quibus dicit non posse universa narrari, dolorem et tempus. cadentia sidera aut epitheton est siderum, quae semper et oriuntur et occidunt; aut certe maiorem partem noctis vult esse transactam. per sidera autem noctem significat, quae somnos suadeat. {{anchor+|10|Ad v. 10}} Casus cognoscere cognoscendorum casuum: et Graeca figura est. 'casus' autem fortunam, pericula; nam si 'mortem' dixisset, 'nostrorum' debuit dicere. {{anchor+|11|Ad v. 11}} Et breviter praescribit, quia Dido dixerat a "prima dic, hospes, origine nobis". ergo non ad Didonis voluntatem, sed narrantis officium. et quibusdam hic hysterologia videtur; supremum postremum, ultimum dicit. eversionem enim Troiae tantum omissis superioribus narrat. {{anchor+|12|Ad v. 12}} Quamquam animus meminisse horret 'quamquam' melius praesenti iungitur tempori, ut 'quamquam scio, quamquam lego'. quod autem dixit 'meminisse horret' defectivi verbi ratio est; nec enim potuit dicere 'meminere'. et in his quae corrupta sunt naturaliter, ut 'odi' 'novi' 'memini' et omnia, tempora quae inveniuntur et suo et aliorum funguntur officio, ut 'memini' praeteritum est, legimus tamen et "memini videre, quo aequior sum Pamphilo" et "memini me turribus altis Corycium vidisse senem". quod si fit et in verbis integris, ut "iuvat evasisse tot urbes", quanto magis in corruptis? refugit propter metrum pro praesenti praeteritum posuit. {{anchor+|13|Ad v. 13}} incipiam deest 'tamen', quia, cum praeponitur 'quamquam', subiungi necesse est 'tamen'. fracti bello in hoc libro duplex intentio est: ne vel Troiae quod victa est, vel Aeneae turpe videatur esse quod fugit. fracti bello] bene defendit causam suorum, quod in bello non inpares fuerint. sane amat in adversis hoc verbo uti, ut "fractae vires" et "frangimur heu fatis, inquit". fatisque repulsi oraculis: ut est "cum virgo poscere fata": secundum Plautum tribus, vita scilicet Troili, palladii conservatione, integro sepulcro Laomedontis, quod in Scaea porta fuit, ut in Bacchidibus lectum est; secundum alios vero pluribus: ut de Aeaci gente aliquis interesset, unde Pyrrhus admodum puer evocatus ad bellum est; ut Rhesi equi tollerentur a Graecis; ut Herculis interessent sagittae, quas misit Philoctetes, quibus Paris peremptus est, cum ipse non potuisset adferre morte praeventus. {{anchor+|14|Ad v. 14}} Ductores sonantius est quam 'duces', ut "regnatorem Asiae": quod heroum exigit carmen. labentibus velocibus, ut "labere nympha polo" et "labere pinnis". cursu enim lapsus celerior est. {{anchor+|15|Ad v. 15}} Instar nomen est indeclinabile, licet Probus instaris declinaverit, ut nectaris. et caret praepositione, sicut 'peregre', quamvis Serenus lyricus "'ad instar'" dixerit. 'instar' autem est ad similitudinem: unde non restaurata, sed instaurata dicuntur aedificia ad antiquam similitudinem facta. equum de hoc equo varia in historiis lecta sunt: ut Hyginus et Tubero dicunt, machinamentum bellicum fuit, quod equus appellatur, sicut aries, sicut testudo, quibus muri vel discuti vel subrui solent: unde est "aut haec in nostros fabricata est machina muros": ut alii, porta quam eis Antenor aperuit, equum pictum habuisse memoratur, vel certe Antenoris domus, quo posset agnosci. non nulli signum equi datum, ut internoscerent Graeci suos, vel hostes. a quibusdam dicitur facta proditione praedictum, ne quis eas domos violaret, quarum ante ianuam equus esset depictus, unde Antenoris et ceterorum domus agnitae sunt. aut quia equestri proelio victa est Troia. aut a monte Hippio, post quem se absconderant Graeci, unde et adludit 'instar montis equum'; ut "pelago credas innare revulsas Cycladas". aut re vera hoc fuit, quod Vergilius sequitur. sed melius machinamenti genus accipimus. palladis arte aut ingeniose, aut dolose, ac si diceret, consilio iratae deae, quae fuit inimica Troianis. {{anchor+|16|Ad v. 16}} Aedificant translatio, ut Cicero "navem tibi aedificatam esse Messanae". item intexunt ut ipse alibi "bis denas Italo texamus robore navis". aedificant] aedificari enim habitacula hominum dicimus; nam ideo hic de equo 'aedificant', qui erat homines recepturus; vel propter magnitudinem. intexunt] quia naves texi dicuntur; nam ideo ubi naves fiunt textrinum vocatur. abiete costas non sine ratione Vergilius hoc loco abietem commemorat, item acerem et pinum paulo post: nam fulminata abies interitum dominae significat, et Troia per feminam periit. acer vero in tutela Stuporis est: et viso equo stupuere Troiani, ut "pars stupet innuptae donum exitiale Minervae". pinus in tutela quidem est matris deum; sed et fraudum et insidiarum, quia eius poma cadentia per fraudem interimunt: et hic equus plenus insidiarum est. abiete solutio est spondei, nunc in proceleumaticum, alias in dactylum, ut "arma virum", alias in anapaestum, ut "fluviorum rex Eridanus". sciendum sane, Vergilium ubique in solutione ista servare sibi excusationem synaliphae: quod alii contemnunt. {{anchor+|17|Ad v. 17}} Votum oblatum: nam participium est. votum p. r. s.] id est vovisse pro reditu. Accius in Deiphobo inscriptum dicit "Minervae donum armipotentes Danai abeuntes dicant". ea fama vagatvr hoc est reditus fama tantum fuit, non et simulationis; nam incipiunt et insidiae patefactae esse. ea fama vagatur bene excusat, ne reus sit conscientiae. {{anchor+|18|Ad v. 18}} Huc pro illuc. huc in equum, vel in hanc rem. delecta corpora delectorum virorum. sortiti contraria sunt dilectus et sortitus. sed intellegimus, plures quidem electos, sorte tamen ex ipsis ductos, qui includerentur. virum pro virorum, qua figura et in prosa utimur. dicit sane Plinius [in naturali historia] hoc in neutro non esse faciendum, scilicet propter casuum similitudinem, nisi forte nimia metri necessitas cogat. furtim num a plebe, hoc est nullo sciente, id est latenter? nam et furtum ideo dicitur, quod magis per tenebras admittatur; unde fures qui quasi per furvum tempus, hoc est nigrum, aliquid subripiunt. {{anchor+|19|Ad v. 19}} Caeco lateri pro caecis lateribus. et nota aliter dici caecum hominem, id est non videntem, aliter caecum latus, id est obcaecaturum, absconsurum. cavernas ingentes non nulli omnia loca concava cavernas dictas a veteribus asserunt, ut "et umbrosae penitus patuere cavernae". alii fustes curvos navium, quibus extrinsecus tabulae adfiguntur, cavernas appellarunt: unde, quia naves texi dicuntur et cavernae navium sunt, permansit in metaphora, ut et 'intexunt' diceret et 'cavernas'. alii quodcumque in arcum formatum est, quod flexum et in altitudine curvatum ad sedem deducitur cavernam dici tradunt. {{anchor+|20|Ad v. 20}} Ingentes ut diximus, epitheto levavit tapinosin. uterumque uterus est mulierum: nam praegnantis proprie est. quem modo ideo dixit, quia dicturus est "feta armis". alvus est quo defluunt sordes, ut Sallustius "simulans sibi alvum purgari". venter qui videtur, ut Iuvenalis "Montani quoque venter adest abdomine tardus". sane et in tragoedia de hoc equo ἐγκύμονα legitur; hinc ergo hic 'uterum' dixit. armato milite ut supra "ex hoste". armato milite] singularem numerum pro plurali posuit, ut "ultro Inachias venisset ad urbes Dardanus" pro Dardani; et alibi pluralem pro singulari, ut "desiste manum committere Teucris", cum solus esset Aeneas. {{anchor+|21|Ad v. 21}} Tenedos Tenes quidam infamatus, quod cum noverca concubuisset, hanc insulam vacuam cultoribus tenuit: unde Tenedos dicta est. ideo ergo ait 'notissima fama'. sic Cicero "Tenen ipsum cuius ex nomine Tenedos nominatur". tenedos insula est contra Ilium, quae ante Leucophrys dicta est; nam Tenes, Cycni filius, infamatus a noverca, quod cum ea voluisset concumbere, cultoribus vacuam tenuit: unde Tenedos dicta est. alii dicunt, quod se propter supra dictam causam ex ipsa insula in mare praecipitaverit. huius soror Hemithea fuisse dicitur. {{anchor+|22|Ad v. 22}} Insula dives opum ut alibi "dives equum". et hic genetivo iungit, Statius, quod rarum est, et ablativo, ut "satis ostro dives et auro". priami dum regna m. †qui et ipsa a Graecis est. {{anchor+|23|Ad v. 23}} sinus reductus litoris secessus. statio statio est ubi ad tempus stant naves, portus ubi hiemant. male fida aut minus fida propter periculum navium, quia statio est, quam plagiam dicunt: aut certe fida Graecis. male hoc est 'in nostram perniciem', ut Lucanus de syrtibus "sic male deseruit" (9.310): et hanc significationem raro invenimus. sane 'male fidus' non infidus, sed minus fidus intellegitur. 'male' enim minutionem habet, non negationem. {{anchor+|24|Ad v. 24}} deserto vel ab his, qui Troianae partis erant; aut certe ideo 'deserto', ut facilius latere possint. condunt pro abscondunt. {{anchor+|25|Ad v. 25}} Abiisse petiisse 'abisse' dicimus et 'petisse', sed propter metrum epenthesis facta est. mycenas a parte totum, id est Graeciam. {{anchor+|26|Ad v. 26}} Omnis teucria subaudis 'gens'. et absoluta est elocutio. solvit quasi ante aerumnis vincti essent. {{anchor+|27|Ad v. 27}} Panduntur portae signum pacis est, ut Sallustius "apertae portae, repleta arva cultoribus"; ut 'clausis portis' signum belli est "quae moenia clausis bellum acuant portis". ivvat ire autem, exire, aut ire longius. dorica castra mala est compositio ab ea syllaba incipere, qua superius finitus est sermo; nam plerumque et cacenphaton facit, ut hoc loco. sane Dorus Neptuni filius fuit, unde Dori originem ducunt. {{anchor+|28|Ad v. 28}} litusque relictum quod nostrum fuerat. {{anchor+|29|Ad v. 29}} hic pro illic. et totum hoc ita accipiendum. tendebat tentoria habebat, ut "et latis tendebat in arvis". saevus achilles propter Hectorem tractum. et talis ubique inducendus est, ut Horatius "iura neget sibi nata". {{anchor+|30|Ad v. 30}} Classibus hic locus magis ad equites referre debemus, ut "et Ortinae classes": unde et classica dicuntur. acie hic exercitu. aliter "huc geminas nunc flecte acies". hic acies legitur et 'acie'. nam potest utrumque. {{anchor+|31|Ad v. 31}} pars stupet ‹et mirantvr› figurate, ut "pars in frusta secant". innuptae quae numquam nubit, nam virgo potest et nubere. donum ἀμφιβολία , non quod ipsa dedit, sed quod ei oblatum est. donum exitiale quantum ad Troianos. {{anchor+|32|Ad v. 32}} Primusque thymoetes ut Euphorion dicit, Priamus ex Arisba filium vatem suscepit. qui cum dixisset quadam die nasci puerum, per quem Troia posset everti, pepererunt simul et Thymoetae uxor et Hecuba, quae Priami legitima erat. sed Priamus Thymoetae filium uxoremque iussit occidi. inde ergo nunc dicit 'sive dolo', quia iustam causam proditionis habere videbatur. alii volunt 'dolo' scilicet Graecorum, quo omnes decepti sunt. {{anchor+|33|Ad v. 33}} arce locari velut tutamen. et non incassum arcis Troianae prope multis locis mentio fit. in hac enim arce huiusmodi saxum fuisse dicitur, quod ab alio contritum sanguinem emitteret. namque Helenam ad incitandos in se amatores saepe ex hoc saxo lapillum uti fuisse solitam. {{anchor+|34|Ad v. 34}} Sic fata ferebant ut etiam cives contra patriam sentirent. {{anchor+|35|Ad v. 35}} At capys quidam: non pater Anchisae. et bene nec se, nec patrem huic consilio dicit interfuisse, per quod interitus patriae imminebat. quamquam Aeneas quasi obtrectator Priami non adsit, ut Homerus dicit, Anchises vero propter caecitatem, ut docet Theocritus. alii hunc Capyn adfinem Aeneae tradunt, et ideo ei ab Aenea dari recti consilii principatum. hic est qui Capuam condidit. sed hoc post multa saecula claruit. nam his temporibus, quibus Caesar occidi habuit, Capuae iuvencae aeneae dicitur inscriptum fuisse, isdem temporibus unum de genere conditoris periturum. {{anchor+|36|Ad v. 36}} pelago pro in pelagus. danaum insidias bene qui suadet ut praecipitetur, non dicit 'donum Minervae', sed 'Danaum insidias' et 'suspecta dona'. {{anchor+|37|Ad v. 37}} Subiectisque vrere flammis 'que' copulativa coniunctio est, 'aut' disiunctiva. quomodo ergo has iunxit, cum non utrumque, sed alterutrum fieri poterat quod suadebatur? poetarum est partem pro parte ponere, ut torvum pro torve, et volventibus pro volubilibus: coniunctionem ergo pro coniunctione posuit, ut "saxum ingens volvunt alii radiisque rotarum" 'que' pro 've' posuit; nam sonantius visum est. antiqua tamen exemplaria 've' habere inveniuntur; 've' enim proprium significatum habet, ut interdum pro vel accipiatur. {{anchor+|38|Ad v. 38}} terebrare quidam aperire ac rescindere accipiunt, alii terebrare simpliciter accipiunt, quia adiecit temptare. et hinc ostenditur adversa sententia; non enim ab omnibus creduntur insidiae. {{anchor+|39|Ad v. 39}} Incertum instabile, unde est 'studia in contraria'. 'incertum' ergo aut temporale est, aut perpetuum epitheton vulgi. sane 'vulgus' magis masculini generis est, quam neutri, quia in 'us' exeuntia neutra in 'ris' mittunt genetivum, excepto 'pelagus', quod in hoc nomine creavit errorem. {{anchor+|40|Ad v. 40}} Ante omnes aut perissologia est, quia dixit 'primus'; aut 'ante omnes', id est videntibus omnibus. {{anchor+|41|Ad v. 41}} Laocoon omnia in 'oon' exeuntia tertiae sunt declinationis, ut Laocoontis Demophoontis Hippocoontis. ardens omnis adfectus tribus rebus ostenditur, vultu voce gestu, sicut hic futura dicturo primum iram et commotionem animi quae vultu ostenditur dedit, dein celeritatem corporis, inde vocis magnitudinem. {{anchor+|42|Ad v. 42}} et procul quidam hoc loco 'procul' 'unde primum exaudiri potuit' tradunt: alii 'iuxta' volunt, ut "serta procul". o miseri bene hoc coepit, quia non erant suadenti utilia credituri. quae tanta insania? quia insanorum est contra se sentire. aut 'insania' dementia. {{anchor+|43|Ad v. 43}} creditis avectos hostes vehementius est, quam si dixisset 'non navigaverunt'. {{anchor+|44|Ad v. 44}} Dona carere dolis danaum?? ordo est 'dona Danaum', non 'dolis Danaum'; non enim quaecumque sunt dona Danaum sunt. sic notus vlixes?? quia, ut ait Homerus, voluntate verberatus et sub habitu mendici Troiam ingressus exploravit universa. hic sane Ulixes, filius Laertae, Penelopae maritus fuit. qui filios habuit Telemachum ex Penelope, ex Circe vero Telegonum, a quo etiam inscio cum is ipse patrem quaereret, occisus est. huic Ulixi primus Nicomachus pictor pilleo caput texisse fertur. huius post Iliense bellum errores Homerus notos omnibus fecit. de hoc quoque alia fabula narratur. nam cum Ithacam post errores fuisset reversus, invenisse Pana fertur in penatibus suis, qui dicitur ex Penelope et procis omnibus natus, sicut ipsum nomen Pan videtur declarare: quamquam alii hunc de Mercurio, qui in hircum mutatus cum Penelope concubuerat, natum ferunt. sed Ulixes posteaquam deformem puerum vidit, fugisse dicitur in errores. necatur autem vel senectute, vel Telegoni filii manu aculeo marinae beluae extinctus. dicitur enim, cum continuo fugeret, a Minerva in equum mutatus. {{anchor+|46|Ad v. 46}} In ligno bene 'ligno' quasi dissuasorie, non simulacro, ut paulo post "ducendum ad sedes simulacrum". nam in suasione vel dissuasione tam sensus quam verba considerantur. ligno] adfectavit tapinosin dicens 'ligno'; infirmare enim vult fictam eorum religionem. {{anchor+|47|Ad v. 47}} inspectura domos, bene 'inspectura'; muris enim portisque deiectis, qui apud Troiam hoc machinamento perrupti sunt, necesse erat domos inspici. venturaque desuper urbi hoc est oppressura civitatem. {{anchor+|48|Ad v. 48}} aut aliquis latet error non confirmat, ut plus in eo fraudis videatur esse, quam fuit. error id est dolus, ut "inextricabilis error". et est figura ab eo quod praecedit id quod sequitur. distinguendum sane 'error', et sic dicendum 'equo ne credite Teucri'. item 'quicquid id est, timeo', hoc enim melius est. equo latet id est sub praetexto, sub specie equi. alii 'equo' in equo accipiunt. ‹ne› credite ‹ne› confidite, id est nolite eorum fiduciam habere, qui timendi sunt, etiam cum ultro offerunt dona. {{anchor+|49|Ad v. 49}} quicquid id est 'timeo' inquit 'quicquid omnino in equo est; ceterum Danaos, etiam dona ferentes'. {{anchor+|51|Ad v. 51}} in latus quidam inter ventrem et latus percussum intellegunt. [multi ita volunt intellegi 'in latus stetit, in alvum contorsit hastam.'] quidam deesse aliquid putant, ut sit sensus 'inclinans se in latus ad ictum vehementiorem intorsit hastam', nam si latus equi accipias, contrarium erit quod subiunxit 'alvum'. feri quadrupedis: ab eo quod toto corpore feratur, ut "pectebatque ferum" et paulo post "saucius at quadrupes". curvam alvum Plautus masculino ait genere, quo non utimur. percussum sane intellegimus inter ventrem et latus. {{anchor+|52|Ad v. 52}} Recusso pro concusso, praepositio pro praepositione. {{anchor+|53|Ad v. 53}} Cavae cavernae Graeca figura, ut 'vitam vivere', 'mortem mori'. quae autem a veteribus cavernae appellatae sint superius dictum est. {{anchor+|54|Ad v. 54}} Fata deum 'fata' modo participium est, hoc est 'quae dii loquuntur', ut Statius "et vocem fata sequuntur". si mens non laeva fuisset Troianorum scilicet; bene ergo divisit. sane laeva modo contraria. et sciendum laevum, cum de humanis rebus est, esse contrarium, cum de caelestibus, prosperum, ut "intonuit laevum", quia sinistra numinum intuentibus dextra sunt. {{anchor+|55|Ad v. 55}} Foedare dilacerare. foedum enim tam apud Vergilium, quam apud Sallustium non turpe significat, sed crudele, ut "sanguine foedantem quos ipse sacraverat ignis", Sallustius "foedi oculi". alii 'foedare' secundum Graecos accipiunt. quid enim foedius, quam duces Graecorum latentes deprehendi? latebras autem amare dixit. {{anchor+|56|Ad v. 56}} Stares si 'staret' legeris, 'maneres' sequitur propter ὁμοιοτέλευτον . et est apostropha. {{anchor+|57|Ad v. 57}} ecce manus haec particula prope rem gestam ante oculos lectoris inducit. sane saepe dictum est, Vergilium inventa occasione mentionem iuris pontificalis facere in quacumque persona. antiquis itaque caerimoniis cautum erat, ne vinctus flaminiam introiret, si introisset, solveretur vinclaque per impluvium effunderentur inque viam publicam eicerentur. flaminia autem domus flaminis dicitur, sicut regia regis domus. [quod] hic de Sinone rem flaminis a rege factam debemus accipere, "ipse viro primus manicas atque arta levari vincla iubet Priamus"; quod factum sub divo, illo versu ostendit "sustulit exutas vinclis ad sidera palmas" et "vos aeterni ignes", id est sidera: quod utique incongrue dictum videtur, nisi sub divo Sinonem stantem haec dixisse accipiamus. ideo autem 'iuvenem' dicendo nomen suspendit, quo gravior narratio fieret, si ordine suo referrentur quae gesta sunt. manus revinctum ut "oculos suffusa". {{anchor+|58|Ad v. 58}} Trahebant cum festinatione adducebant, ut "conventus trahit in medios". et modo 'trahebant' ad desiderium ducentum et Sinonis pertinet simulationem. non quia renititur Sinon, nam contrarium esset 'qui se ignotum venientibus ultro'. {{anchor+|59|Ad v. 59}} Quis se quibus se. alii 'qui se' legunt. {{anchor+|60|Ad v. 60}} hoc ipsum vel ut caperetur, vel quod Graeci simulabant. hoc ipsum per 'm', quia usurpatum est 'ipse', et est naturale 'ipsus', ut "ipsus mihi Davus". dicimus ergo 'ipsus ipsa ipsum', ut 'doctus docta doctum'. ut strveret ut confirmaret praeiacta dolorum semina. et respexit ad superiora, ut "aedificant". ut strveret] vel astrueret vel incoatum a Graecis perficeret. quod ipse exposuit 'Troiamque aperiret Achivis'. {{anchor+|61|Ad v. 61}} Fidens animi ut "o praestans animi iuvenis". et est nomen; desiit enim esse participium, quia genetivo casui cohaeret et potest recipere conparationem. sane veteres fiduciam interdum pro crimine et audacia ponebant, ut Sallustius "ita fiducia quam argumentis purgatiores dimittuntur". et Vergilius "nam quis te, iuvenum confidentissime". in utrumque 'in' modo 'ad' significat, alibi pro 'contra', ut etiam supra diximus. sane sequenti versu exposuit, quid est 'in utrumque paratus'. {{anchor+|62|Ad v. 62}} Versare dolo dolo evertere, et subaudis Troianos; aut 'dolos versare', hoc est exercere. hinc versutus, quod facile se ad ea quae usus poscit vertit. Plautus "versutior es, quam rota figularis" (Epid. 371). occumbere morti novae locutionis figura et penitus remota. Ennius "ut vos vostri liberi defendant, pro vostra vita morti occumbant obviam". {{anchor+|63|Ad v. 63}} Visendi frequentativum est 'viso', ut 'verso' 'facesso', licet rarum sit; nam in 'to' exeunt frequentativa. {{anchor+|64|Ad v. 64}} Circumfusa rvit figura ὑπαλλαγή , ruit primo et sic circumfusa est. certant cum supra 'iuventus ruit' dixerit, subiunxit 'certant'. figuratum est, quia iuventus enuntiatione singulare est, intellectu plurale. inludere capto et 'inludo tibi' dicimus, ut hoc loco, et 'inludo te', ut "verbis virtutem inlude superbis", et 'inludo in te'. simile est et 'insulto'. quidam 'inludere' per ludum ac iocum saevire in iniuriam alicuius intellegunt, ut "silvestres uri adsidue capraeque sequaces ‹inludunt›". 'capto' autem, quod ita Troiani putabant. {{anchor+|65|Ad v. 65}} accipe audi, ut 'da' dic, ut "qui sit da Tityre nobis". insidias servavit ordinem respondendo ad illud, quod regina interrogaverat "insidias, inquit, Danaum". crimine ab uno hoc est causa, ut "crimen amor vestrum": ab eo quod praecedit id quod sequitur. si enim simpliciter intellexeris 'crimine', de negotio ad personam vitiosum transitum facis. alii sic legunt 'Danaum insidias et crimina'. {{anchor+|67|Ad v. 67}} Turbatus quasi turbatus, ut "exultat Amazon", id est quasi Amazon. et hoc ad fidem faciendam: non enim turbatus, supra enim ait 'seu versare dolos, seu certae occumbere morti'. inermis quidam supplex accipiunt, ut "tendentemque manus Priamum conspexit inermes". {{anchor+|69|Ad v. 69}} Hev modo una est syllaba, sed interdum propter metrum duae fiunt, ut "eheu quam pingui macer est mihi taurus in ervo", sicut 'prendit' et 'prehendit', et secundum Plinium multa sunt talia. tellus et aequora bene conciliat miserationem, de communibus duobus exclusus elementis. sane 'tellus' 'us' longa est: et sunt pauca quae 'us' producunt, ut senectus iuventus salus virtus palus servitus incus tus rus mus pus, tunc scilicet cum genetivus in 'tis' vel in 'ris' exit et habet paenultimam longam. ideo autem 'tis' et 'ris' diximus, quia palus, licet paludis longa sit 'lu', brevis tamen non numquam invenitur, quia in 'dis' exit genetivus, ut Horatius "sterilisque diu palus aptaque remis". 'aequora' vero modo maria, alibi campos, ut "ac prius ignotum ferro quam scindimus aequor:" dictum enim est ab aequalitate. hev quae nunc . . . accipere] quia Graeci tenebant maria, Troiani terras. sane quod deflet, ideo ei prima brevis datur oratio. et est controversiae schema: nam principium satis docte sumptum est; hac enim exclamatione et miseriae auctu benivolum sibi iudicem fecit, querelae autem novitate attentum. quis enim non cuperet audire, quo pacto idem homo et Graecis et Troianis esset invisus? denique subiecit 'quo gemitu conversi animi, compressus et omnis impetus: hortamur fari quo sanguine cretus, quidve ferat; memoret quae sit fiducia capto'. habet ergo benivolentiam et attentionem. ingressus deinde causam, quia timebat, ne persona Graeci suspecta esset quasi hostis, hoc fatetur primum et ex sequentibus sanat 'neque me Argolica de gente negabo: hoc primum; nec si miserum Fortuna Sinonem finxit, vanum etiam mendacemque inproba finget'. subiungit fabulam ex qua sibi fidem paret dicturus de equo. de Palamede autem et Iphigenia ad Troianos nil pertinet, de quibus vera incipit et in falsa desinit; facile enim quae sequuntur credibilia sunt, cum prima recognoscuntur: quae per singula loca vel versus facilius poterimus advertere. {{anchor+|70|Ad v. 70}} Denique aut vacat, sicut 'gentium', aut novissime significat. {{anchor+|71|Ad v. 71}} Et super et insuper. ipsi quos pro merito meo minime deceat saevos esse, [hoc est], quibus sum praestaturus salutem. {{anchor+|72|Ad v. 72}} Infensi infensus proprie est plus quam inimicus, ab inimico maior. poenas cum sanguine id est et tormenta et mortem. potest enim aliud esse sine alio. {{anchor+|73|Ad v. 73}} conversi animi bene, quia dixerat 'et super ipsi Dardanidae infensi', ut ostenderet eos, cum advenienti inludere certarent, audito eius gemitu ad miserationem esse conversos. {{anchor+|74|Ad v. 74}} impetus quo in Sinonis ferebamur interitum. hortamur bene, non 'iubemus', utpote miserantes. quo sanguine cretus quibus sit parentibus natus: nam Graecum esse constabat. {{anchor+|75|Ad v. 75}} Ferat adferat, id est nuntiet. memoret quae sit fiducia capto aut dicat quae tanta sit in captivo fiducia, ut audeat dicere 'et super ipsi': aut certe 'memoret' est meminerit, ut significet, meminerit in captivo per veriloquium vitae esse fiduciam. unde et responsio talis est 'fatebor vera'. alii 'memorem' legunt, ut sit sensus, hortabamur ad loquendum memorem, hoc est qui diligenter factionis suae meminerat. memoret quae sit fiducia capto] vel [ut] memor sit, quid in captivo victori liceat, vel 'quidve ferat memoret', id est quid afferat dicat, ut simpliciter accipiatur quod sequitur, quid illud sit quod ei fiduciam apud hostes capto pariat, ut putet a Troianis sibi esse parcendum. {{anchor+|77|Ad v. 77}} Fuerit quodcumque id est quicumque me sequitur eventus. fuerit quodcumque] sive miseratus vitam concedere volueris, sive non. est autem parenthesis, et respicit ad illud 'memoret, quae sit fiducia capto'. suspendendum ergo 'rex'. sane 'quodcumque' vetusta voce mortem significari Lucilius docet in XII. "hunc, si quid pueris nobis me et fratre fuisset", hoc est, si mors vel me vel fratrem oppressisset. ergo ut quidam volunt urbane animum hominis mortem contemnentis ostendit. 'vera' inquit, ut et falsa, quae postea dicturus est, vera credantur: ideo primo a veris coepit. ordo autem est, fatebor cuncta vera, neque me Argolica de gente negabo. quod sciebant Troiani confessus est, ut ei de ceteris crederetur. {{anchor+|79|Ad v. 79}} Hoc primum hoc maximum est vel principale apud me, verum dicere. ‹vel› hoc primum 'fatebor' subaudis. nec si miserum fortuna sinonem finxit quidam ita intellegunt: si me Fortuna ad hanc miseriam perducere potuit, non valebit etiam stultum facere, ut putem me mentiendo proficere. sinonem Autolycus quidam fur fuit, qui se varias formabat in species. hic habuit liberos Aesimum, unde natus est Sinon, et Anticliam, unde Ulixes: consobrini ergo sunt. nec inmerito Vergilius Sinoni dat et fallaciam et proditionis officium, ne multum discedat a fabula, quia secundum Euphorionem Ulixes haec fecit. sinonem melius, quam si 'me' dixisset; solet enim et in nomine quaedam esse emphasis, ut "et quisquam numen Iunonis adoret". {{anchor+|80|Ad v. 80}} Finxit conposuit, formavit, ut "et corpora fingere lingua". et notandum quia omnis Sinonis oratio diasyrtica est: nam et negotium exprimit, et Troianorum insultat stultitiae, ut hoc loco. finxit vanum fallacem. et vanus est qui etiam sine utilitate mentitur, mendax qui tantum ad decipiendum. sane 'vanus' stultus apud idoneos non invenitur, ut ait Iuvenalis "sic libitum vano qui nos distinxit Othoni". {{anchor+|81|Ad v. 81}} Fando aliquod si forte tuas pervenit ad avres dum dicitur. et utitur bona arte mendacii, ut praemittat vera et sic falsa subiungat. nam quod de Palamede dicit verum est, quod de se subiungit falsum. et sciendum ex hac historia partem dici, partem supprimi, partem intellegentibus linqui. nam Palamedes, ut Apollonius dicit, septimo gradu a Belo originem ducens, cum dilectum per Graeciam ageret, simulantem insaniam Ulixen duxit invitum. cum enim ille iunctis dissimilis naturae animalibus salem sereret, filium ei Palamedes opposuit. quo viso Ulixes aratra suspendit, et ad bellum ductus habuit iustam causam doloris. postea cum Ulixes frumentatum missus ad Thraciam nihil advexisset, a Palamede est vehementer increpitus. et cum diceret adeo non esse neglegentiam suam, ut ne ipse quidem si pergeret quicquam posset advehere, profectus Palamedes infinita frumenta devexit. qua invidia Ulixes auctis inimicitiis fictam epistolam Priami nomine ad Palamedem, per quam agebat gratias proditionis et commemorabat secretum auri pondus esse transmissum, dedit captivo, et eum in itinere fecit occidi. haec inventa more militiae regi adlata est et lecta principibus convocatis. tunc Ulixes cum se Palamedi adesse simularet, ait, si verum esse creditis, in tentorio eius aurum quaeratur. quo facto invento auro, quod ipse per noctem corruptis servis absconderat, Palamedes lapidibus interemptus est. hunc autem constat fuisse prudentem. nam et tabulam ipse invenit ad conprimendas otiosi seditiones exercitus, ut Varro testatur. secundum quosdam ipse repperit litteras. quae res forte sit dubia, tamen certum est * * * χ ab hoc inventas cum h aspiratione. {{anchor+|82|Ad v. 82}} Inclita gloria propter dilectum et frumenta. {{anchor+|83|Ad v. 83}} Falsa sub proditione sub falso crimine proditionis. et rem notam per transitum dicit; unde et paulo post 'haud ignota loquor'. quamquam ibi possit intellegi, haud ignota nobis, sed forte etiam ad vos potuit pervenire. sciendum sane factum hoc vere et Troianos scisse. sed Sinon callide quasi ignorantibus quae vera sunt dicit, ut fidem sequentibus faciat. pelasgi a Pelasgo Terrae filio, qui in Arcadia genitus dicitur, ut Hesiodus tradit. {{anchor+|84|Ad v. 84}} Infando indicio propter aurum clam suppositum. 'indicio' autem delatione. quia bella vetabat iam hoc falsum est, sed dicitur ad Sinonis commendationem; nam aliam ob causam Palamedes periit. et bene ad captandam circa amicos eius miseriam adiungitur, quia pacis auctor fuit. {{anchor+|85|Ad v. 85}} Cassum privatum, vacuum. [et] cassum est quasi quassum et nihil continens; nam et vas quassum, quod humorem in se non continet et est vacuum: unde et retia casses, quod multum in se vacui habeant. nunc cassum lumine lugent] [sane] vult Sinon suadere, vere fugisse Graecos, si Palameden lugere potuerunt. {{anchor+|86|Ad v. 86}} illi me comitem oratorie se commendat. 'illi' id est qui bella vetabat. et bene 'comitem', non militem, quem eius inimici velut subparem insequerentur. et consanguinitate propinquum excusatio a necessitudine, sed hoc totum falsum est. {{anchor+|87|Ad v. 87}} Pavper excusatio a fortuna: haec enim fuerat causa militandi, ut Terentius "cum hinc egens profugiet aliquo militatum". primis ‹huc misit› ab annis aut adolescentiae, aut belli. et est excusatio, quia patri parendum necessario fuit; ideo ait 'misit'. {{anchor+|88|Ad v. 88}} Dum stabat regno quia et ipse unus de regibus fuit. et bene addidit dignitatem eius quem fingebat propinquum, ut ei iusta causa fuerit indignationis adversus Ulixem. {{anchor+|89|Ad v. 89}} Et nos pluralis numerus pro singulari, ut Sallustius "nos in tanta doctissimorum copia". an 'nos' se et patrem dixit? et nos] id est ut Palamedes. nomen gloriam, ut "nomen Echionium matrisque genus Peridiae". alii 'nomen' nobilitatem accipiunt, ut "cui genus et quondam nomen natique fuissent". {{anchor+|90|Ad v. 90}} Invidia propter advectum frumentum. pellacis per blanditias decipientis. pellicere enim est blandiendo elicere. {{anchor+|91|Ad v. 91}} concessit pro decessit. {{anchor+|92|Ad v. 92}} adflictus suspendendum, ne videatur adflictum se dicere, quia in tenebris vitam trahebat, sed quia amicum perdiderit. vitam in tenebris ideo lugentibus inimica lux est, quia caruerunt ea hi quos dolent; ideo tenebras petunt et atra veste amiciuntur et capita velant, ut videantur cum defunctis agere, imitantes tenebris inferorum faciem. {{anchor+|93|Ad v. 93}} insontis amici duo posuit, et 'insontis' et 'amici'. et plus est quod amicum dixit, quam propinquum. mecum indignabar quomodo ergo 'nec tacui demens'? intellegimus istum quasi tacuisse primo, post inpatientia doloris erupisse. et casum insontis m. i. amici] [aut] quod interim non vindicarem amici insontis interitum. {{anchor+|94|Ad v. 94}} Fors siqua bene 'siqua', quia est et bona et mala. tulisset non nulli pro retulisset intellegunt. {{anchor+|95|Ad v. 95}} si patrios umquam remeassem victor ad argos bene dubitat, ut ostendat, propter Palameden omnes sibi Graecos inimicos fuisse. victor autem ut quidam volunt voti compos, ut est "quam septem ingentia victor corpora fundat humi", quia aliter dictum potuit non bene a Troianis accipi. argos Argi ab Argo dicti, quem custodem vaccae, in quam Io fuerat commutata Mercurius occidit. {{anchor+|96|Ad v. 96}} Promisi per contrarium ait pro minatus sum, quia minamur mala, promittimus bona. sic Horatius contra "atqui vultus erat multa et praeclara minantis", id est promittentis. [et] promisi vltorem deest 'futurum'. {{anchor+|97|Ad v. 97}} hinc mihi pro 'hac causa' vel 'propter hoc'. et est adverbium locale pro coniunctione causali. prima mali labes quia secuta sunt postea oraculum et adscita Calchantis factio. 'adscita' sane dicitur adsumpta. 'labes' vero ruinam significat, a lapsu. {{anchor+|98|Ad v. 98}} Criminibus causis, ut supra "et crimine ab uno". novis aut magnis, aut quae nullus sperasset; aut aliis atque aliis. spargere voces ut Cicero "et spargere venena didicerunt". {{anchor+|99|Ad v. 99}} Ambigvas aut dubias, ne si aperte ageret, accusatio esse videretur, aut suspicionum et criminum plenas. conscius aut peracti sceleris, [de nece Palamedis] aut dolorum suorum, ut est in tertio "oblitusve sui est Ithacus". aut certe sciens hunc meum animum. arma modo fraudes vel dolos, nam arma sunt instrumenta cuiuslibet rei: unde et insidiantis fraudes 'arma' nominavit. alii 'arma' pro opibus vel auxiliis accipiunt. alii 'arma' consilium, alii occasionem, non nulli insidias intellegunt: quidam 'conscius arma' hypallagen putant pro 'conscientia arma', ut "et quondam patriis ad Troiam missus in armis" et "arma deosque parant comites" et "alia arma Latinis quaerenda". {{anchor+|100|Ad v. 100}} Nec requievit enim aut vacat 'enim', aut pendet sensus, ut et posterior 'donec Calchante ministro': arte enim agitur, semiplena dicendo ut cogat et interrogare et avidius audire Troianos. calchante ministro 'me destinat arae', et est aposiopesis. et mire 'ministro', quasi non exierit a se responsum. {{anchor+|101|Ad v. 101}} sed quid ego aposiopesis. et bene reticuit, ne taederet illos tam longae orationis, nihil ad se pertinentis, nisi studium audiendi intermissione renovasset. autem hic abundat. ingrata nec vobis placitura, nec mihi gratiam conciliantia. ingrata] quorum iam non libenter memini. {{anchor+|102|Ad v. 102}} Quidve moror?? vestram scilicet festinationem, vel mortem. omnes et eos, qui prodesse disponunt. uno ordine uno reatu. et est de antiqua tractum scientia, quia in ordinem dicebantur causae propter multitudinem vel tumultum festinantum, cum erat annus litium. Iuvenalis "expectandus erit qui lites inchoet annus". {{anchor+|103|Ad v. 103}} idque avdire sat est me Graium esse. iamdudum modo 'quam primum'. sumite poenas scilicet ut satis faciatis Graecis, qui me oderunt. et dicendo mortem suam gratam esse Graecis, et Troianorum benivolentiam conciliat, et ut sibi reliqua credantur extorquet. {{anchor+|104|Ad v. 104}} Hoc ithacus velit et magno mercentur atridae callide hoc dicto impetrat vitam, adserens mortem suam illorum hostibus esse placituram. ideo autem dicit 'mercentur', quia sacrorum est, ut fugiens victima ubicumque inventa sit, occidatur, ne piaculum committatur. ergo Sinon qui victima fuerat, quippe qui propter reditum sacrificio fuerat destinatus, nec possent Graeci nisi vel empta morte Sinonis ad patriam redire, iure et votis et praemio Graecorum interimitur. 'Ithacus' vero pro 'Ithacensis', principale pro derivativo. magno mercentur id est pretio, ut "Turno tempus erit magno cum optaverit emptum intactum Pallanta". {{anchor+|105|Ad v. 105}} Ardemus scitari festinamus inquirere. et ecce, quo proficit aposiopesin ante fecisse. quaerere cavsas cur a Graecis eius optaretur interitus. {{anchor+|106|Ad v. 106}} ignari aut nescientes, aut imprudentes. artisque pelasgae ars τῶν μέσων est. ideo adiecit 'Pelasgae', hoc est malae. {{anchor+|107|Ad v. 107}} prosequitur mire, ut ab initio coeperat. pavitans quasi pavitans. pavitans] hoc est simulans se pavere. et non tam propter mortem: nam erit illi contrarium 'iamdudum sumite poenas': sed ut videretur cum timore civium suorum consilia vel secreta patefacere. ficto pectore pectus pro verbis posuit: nam numquam fingitur pectus. {{anchor+|108|Ad v. 108}} Saepe fugam danai hoc secundum Homerum verum est, apud quem suadet Agamemnon Graecis relicto bello fugere. et ut ostendat propter bellum fugere, ait 'cupiere', non 'voluere'. {{anchor+|109|Ad v. 109}} Moliri parare. et hoc verbo difficultatem rei ostendit. longo decennali. fessi bello Troianos laudando: si enim fatigati sunt Graeci, horum virtus probatur: [et] sibi favorem conciliat. {{anchor+|110|Ad v. 110}} Fecissentque utinam nec enim hic arae destinaretur. et est significatio optandi a praeterito tempore. ponti hiemps bene addidit 'ponti', quia est et temporis. {{anchor+|111|Ad v. 111}} Evntes ire cupientes, ut "cum canerem reges et proelia", id est cum canere vellem. et est figura Graeca, ubi statuisse aliquid pro inchoatione habetur. {{anchor+|112|Ad v. 112}} Praecipve contra illud, ne diceretur numina non esse placata. et bene aliud agens equi mentionem introduxit. trabibus acernis speciem pro genere posuit, id est pro quocumque ligno. nam variat ligni genera in hoc equo, ut "abiete costas" et "pinea claustra", ita hic 'acernis'. {{anchor+|113|Ad v. 113}} Aethere pro aere posuit poetica licentia. {{anchor+|114|Ad v. 114}} Suspensi aut solliciti, ut "nostroque in limine pendes", quia tempestas nec post dona mutabatur: aut ad nimbos refertur distinctione mutata, ut distinguamus 'nimbi suspensi'. scitantem participium pro participio est, id est scitaturum. alii 'scitatum' legunt, id est inquisitum. oracula ad templa de quibus dantur oracula. alibi 'oracula' responsa, ut "lapsis quaesitum oracula rebus" et "quin adeas vatem precibusque oracula poscas". {{anchor+|115|Ad v. 115}} Adytis adytum est locus templi secretior, ad quem nulli est aditus nisi sacerdoti. tristia dicta reportat renuntiat. more suo breviter habitum futurae orationis ostendit. {{anchor+|116|Ad v. 116}} Sanguine placastis ventos et virgine caesa cum primum hic distinguendum est, quia et semel ad Troiam ventum est, et ante quam ad eam veniretur de Iphigenia est sacrificatum. cuius fabula talis est. cum Graeci ad Aulidem venissent, Agamemnon Dianae cervam cum venatur occidit ignarus. unde dea irata flatus ventorum, qui ad Troiam ducebant, removit. quam ob rem cum nec navigare possent, et pestilentiam sustinerent, consulta per Calchantem oracula dixerunt, Agamemnonio sanguine, hoc est immolata Iphigenia Dianam esse placandam. ergo cum ab Ulixe per nuptiarum simulationem, qui Iphigeniam Achilli iungendam fingebat, adducta Iphigenia in eo esset ut immolaretur, numinis miseratione sublata est cervaque subposita, et translata ad Tauricam regionem regi Thoanti tradita est sacerdosque facta Dictynnae Dianae, vel ut quidam volunt Orthiae Dianae. quae cum secundum statutam consuetudinem humano sanguine numen placaret, agnovit fratrem Oresten, qui accepto oraculo carendi furoris causa cum amico Pylade, a cuius patre, Strofio nomine, fuerat nutritus, Colchos petierat, et cum his occiso Thoante, simulacrum sustulit absconditum fasce lignorum: unde et Facelitis dicitur, non tantum a face, cum qua pingitur, propter quod et Lucifera dicitur: et Ariciam detulit. sed cum postea Romanis sacrorum crudelitas displiceret, quamquam servi immolarentur, ad Laconas est Diana translata, ubi sacrificii consuetudo adulescentum verberibus servatur, qui vocabantur Bomonicae, quia aris superpositi contendebant, qui plura posset verbera sustinere. Orestis vero ossa Aricia Romam translata sunt et condita ante templum Saturni, quod est ante clivum Capitolinum iuxta Concordiae templum. virgine caesa non vere, sed ut videbatur. et sciendum in sacris simulata pro veris accipi: unde cum de animalibus quae difficile inveniuntur est sacrificandum, de pane vel cera fiunt et pro veris accipiuntur. hinc est etiam illud "sparserat et latices simulatos fontis Averni". nam et in templo Isidis aqua sparsa de Nilo esse dicebatur. {{anchor+|117|Ad v. 117}} iliacas danai venistis ad oras figuratum: cum primum venire velletis. sane hoc de Iphigenia verum est. {{anchor+|118|Ad v. 118}} sanguine quaerendi reditus hoc falsum est. et bene oraculorum naturam servat, ut a re ipsa semper incipiat, ut alibi "Dardanidae duri"; dicendo enim 'Dardanidae' ostendit quae loca petere debeant. {{anchor+|119|Ad v. 119}} Argolica quia occurrebat occidi potuisse captivum. ergo ideo addidit 'Argolica', ne non esset triste oraculum. videtur sane peritia iuris pontificalis animalis hostiae mentionem fecisse, cum dicit 'animaque litandum Argolica'; nam et 'animam' dixit, et 'litare' verbo pontificali usus est, id est sacrificiis deos placare. {{anchor+|120|Ad v. 120}} obstupvere animi omnes enim crediderunt se perire posse, antequam unus esset delectus. {{anchor+|121|Ad v. 121}} Cui fata parent cui praeparent mortem. fata id est responsa. sunt qui ita dividant: 'cui fata parent' vitam, 'quem poscat Apollo', ut moriatur. {{anchor+|122|Ad v. 122}} hic pro tunc. vatem nunc divinum, alias poetam "tu vatem, tu diva mone", alias sacerdotem, ut "et aurea vati cassida". magno tumultu ad factionem tegendam. {{anchor+|123|Ad v. 123}} protrahit quasi nolentem. numina divum pro oraculis posuit. et quaeritur modo, non quid dicant, nam planum est; sed quis debeat immolari. quae sint ea numina divum] id est ut ambiguitatem oraculorum interpretetur. {{anchor+|124|Ad v. 124}} flagitat id est invidiose poscit, unde et quod flagitatione dignum est flagitium dicitur. mihi quidam graviter pronuntiandum tradunt 'mihi', hoc est Sinoni. multi crudele canebant 'multi' bis intellegendum, id est multi videbant taciti, multi etiam dicebant, ne sit contrarium 'canebant taciti'. quamvis multi sic exponant: qui mihi amici erant dicebant, qui inimici, tacebant, ut provenirent quae praesentiebant. {{anchor+|126|Ad v. 126}} Bis quinos silet ille dies dicimus et 'bis quinis silet ille diebus'. bis q. s. i. d.] scilicet auctoritatis quaerendae gratia, ut sit ἀξιοπιστία eius qui invitus diceret. tectus aut multitudini se subtrahens, aut tegens consilium suum. aut cautus, ne intellegeretur. recusat abnegat. {{anchor+|127|Ad v. 127}} prodere bene prodere: me enim dicturus, quem sciebat. opponere obicere, destinare. {{anchor+|128|Ad v. 128}} Vix tandem aut iunge, et vacat 'tandem'; aut separa, et est exaggeratio a synonymis, ut "abiit excessit, evasit erupit". et est ordo 'vix tandem rumpit vocem'. {{anchor+|129|Ad v. 129}} Composito ex pacto. rvmpit vocem hoc est erumpit in vocem, et dictum est per contrarium. nam si 'silentium rumpere' est loqui, ut "quid me alta silentia cogis rumpere?", 'vocem rumpere' est tacere. sed aliqua interdum simpliciter, interdum per contrarium intelleguntur. {{anchor+|130|Ad v. 130}} Et quae sibi quisque timebat ideo hoc addidit, quia dixerat 'adsensere omnes', ne videretur fuisse cunctis suae gentis invisus. aut 'adsensere omnes' ad provocandam in se Troianorum misericordiam dicit, cum eorum hostes omnes ad crudelitatem consensisse adserat. est autem figuratius, si legatur 'timebant'. {{anchor+|132|Ad v. 132}} Mihi multi posterioribus, multi primis iungunt; unus tamen est sensus. parari infinitus modus pro indicativo. et est figura propria historiographorum, ut Sallustius "equitare, iaculari, cursu cum aequalibus certare"; ut poetarum propria est "nuda genu" et "torvum clamat". quod autem ait Cicero "bellicum canit" non est figura, sed sermo naturalis; est enim soni nomen. quidam sane 'parari' pro 'parabantur' accipiunt et ad omnia hoc subaudiunt. {{anchor+|133|Ad v. 133}} Salsae fruges sal et far, quod dicitur mola salsa, qua et frons victimae et foci aspergebantur et cultri. fiebat autem de horna fruge et horno sale, ut Horatius "et horna fruge". vittae quibus victimae coronabantur. {{anchor+|134|Ad v. 134}} Leto non sacrificio: invidiose locutus est. et est hysteroproteron, prius enim erat ut vincula rumperet, et sic fugeret. vincvla rvpi atqui solutae sunt hostiae; nam piaculum est in sacrificio aliquid esse religatum: unde est "unum exuta pedem vinclis, in veste recincta" item "vittasque resolvit sacrati capitis". ergo vincula religionis intellege, ut "et vinclis innaret Cloelia ruptis", scilicet foederis; nec enim obsides umquam ligantur. sed huic expositioni illud occurrit, unde iste ligatus fuerit, quia eum Troiani non ligarunt; ultro enim se obtulerat. unde est intellegendum a Graecis magis ligatum ante tempus sacrificii; nam consuetudo illa quam supra diximus erat in ipso tempore sacrificiorum. ante enim ligari et Iuvenalis docet, dicens "sed procul extensum petulans quatit hostia funem". {{anchor+|135|Ad v. 135}} Limosoque lacu ut verisimilem fugam faciat, circumstantiis utitur. notandum sane, Vergilium sub aliorum persona causam exsequi nobilium, ut hoc loco Marii, item paulo post Pompeii, ut "iacet ingens litore truncus". per noctem obscvrus bona elocutio est rem temporis ad personam transferre, ut 'matutinus venit'. vlva herba palustris. sane in arte rhetorica omnem narrationem cum rei partibus dicunt convenire debere, loco tempore materia causa persona. hic ad singula respondetur: nam persona Ulixis ponitur ad fallendum aptissima; causa, quia timeret ne ultor esset Palamedis; tempus ad nocendum aptissimum, cum sibi quisque timeret; modus agendi 'bis quinos silet ille dies'; materia 'salsae fruges et circum tempora vittae'; locus 'per noctem obscurus in ulva delitui'. {{anchor+|136|Ad v. 136}} Si forte dedissent medium se praebet: nam nec negat, nec confirmat eos navigasse, ne aut eis demat securitatem, aut quod supra dixit falsum sit, non posse navigare Graecos, nisi homine immolato: ut illorum sit quicquid elegerint. et artis est in argumentorum angustia incertis uti sermonibus. si forte dedissent] [id est] quia iam scire non poterat, quid facturi essent, cum ipse fugisset. {{anchor+|137|Ad v. 137}} Antiquam caram. et bene commemorat liberos et parentem, ut ostendat se non deseruisse ut vilem, sed mortis fugisse terrore. et bene †ignotos finxit sibi liberos et parentem, ut maior miseratio ex pluribus nasceretur. quidam sane non 'dulces', sed 'duplices' legerunt, quia 'dulces' leve esset et commune epitheton liberorum. {{anchor+|139|Ad v. 139}} quos illi de quibus illi. fors et poenas forte et poenas. alii iungunt 'forset', ut sit forsan. et bene elicit misericordiam ostenditque, non se habere causam redeundi post mortem suorum: ne eum Troiani non reciperent, suspicantes ad suos quandoque rediturum. {{anchor+|140|Ad v. 140}} Effugia et 'fuga' dicimus et 'effugium', sicut 'lana' et 'lanitium', ut "si tibi lanitium curae". hinc est 'aequitas' et 'aequum'. sed hic dicendo 'effugia' verbo sacrorum et ad causam apto usus est. nam hostia quae ad aras adducta est immolanda, si casu effugeret, 'effugia' vocari veteri more solet; in cuius locum quae supposita fuerat, succidanea; si gravida fuerat, forda dicitur; quae sterilis autem est, taurea appellatur: unde ludi Taurei dicti, qui ex libris fatalibus a rege Tarquinio Superbo instituti sunt propterea, quod omnis partus mulierum male cedebat. alii ludos Taureos a Sabinis propter pestilentiam institutos dicunt, ut lues publica in has hostias verteretur. culpam hanc vel quod fugi, vel quod me defensorem Palamedis dixeram. piabunt expiabunt: et τῶν μέσων est; nam plerumque et impiare significat. hic tamen 'piabunt' bene addidit, quia nisi per sanguinem diis accepta hostia non est: quod merito ex persona Sinonis inducitur, quia fatetur sacra per suam fugam fuisse violata. et vult etiam beneficii sibi debitores esse Troianos, quod interim Graeci ablegati sunt. {{anchor+|141|Ad v. 141}} quod te per superos propter quod. et finita narratione subiungit epilogos; neque enim quae non putaret credituros argumenta subicere debuit. sane per huius modi preces ostendere vult vera se dicere. conscia numina veri bene medium tenuit; †nam ea numina invocans, quae sunt conscia numina veritatis, quia et pontifices dicunt, singulis actibus proprios deos praeesse. hos Varro certos deos appellat. {{anchor+|142|Ad v. 142}} Per si qua est aut diasyrtice deridet, ut diximus, aut certe hoc ait: si aliqua est fides. quam cum sibi non adscribit, facit ut in eo esse credatur. restet supersit. usquam quia apud Graecos dicit fidem esse corruptam. {{anchor+|143|Ad v. 143}} intemerata incorrupta vel integra. alii tamen volunt 'intemerata' de libris sacris commutatis litteris esse praesumptum, †timaram enim fidem, id est sanctam appellabant, ut sit sensus, oro per fidem vehementer sanctam, si tamen est usquam penes homines. oro ordo est 'quod te oro per superos'. laborum periculorum, malorum. miserere quidam pro 'misereare' accipiunt. {{anchor+|144|Ad v. 144}} Non digna ferentis indigno luctu affecti. {{anchor+|145|Ad v. 145}} Et miserescimus aut per se plenum est, aut cohaeret sequentibus, quia non potest primis: dicimus enim aut 'illam rem miseror', aut 'illius rei misereor', non 'illis'. quidam 'miserescimus' pro miseremur, genus inchoativum volunt, ut 'horreo horresco', 'gelo gelasco': aliter 'lentesco' inchoativum, nullo praecedente verbo; neque enim est 'lento', ut sit 'lentesco'. vltro autem non est sponte: nam iam rogaverat: sed insuper. et venit ab eo quod est 'ultra'; plus enim quam rogaverat, praestiterunt. {{anchor+|147|Ad v. 147}} vincla] pro 'vincula' per syncopen dictum. arta vincla aut epexegesis manicarum est, aut utrumque habuit. {{anchor+|148|Ad v. 148}} Quisquis es licet hostis sis. et sunt, ut habemus in Livio, imperatoris verba transfugam recipientis in fidem 'quisquis es noster eris'. item "vigilasne, deum gens" verba sunt, quibus pontifex maximus utitur in pulvinaribus: quia variam scientiam suo inserit carmini. amissos obliviscere ut "obliviscor iniurias tuas, Clodia". dicimus autem et 'amissorum obliviscere'. et 'obliviscere' quidam pro contemne vel neglige, ut "oblitus fatorum". hinc iam aut ex hoc tempore, aut ex hac oratione, qua tibi salutem in tuto polliceor, aut ex eo, quod te dicis Ulixis factione laborasse. {{anchor+|149|Ad v. 149}} Edissere vera hic distinguendum; vera enim audire desiderat. 'edissere' autem ordine cuncta narra, unde qui plane loquuntur dissertores fiunt et diserti vocantur. sane hoc ab illo Priamus exigit, quod ipse ei statim obtulit 'cuncta equidem tibi rex'. {{anchor+|150|Ad v. 150}} Quo molem quam ob causam, in quem usum. et ad hoc respondit Sinon 'ne recipi portis'. et est color, qui in coniecturali statu saepe requiritur. hunc tamen equum quidam longum centum viginti, latum triginta fuisse tradunt, cuius cauda genua oculi moventur. quis auctor?? ad hoc respondit 'Calchas attollere iussit'. {{anchor+|151|Ad v. 151}} Quidve petunt?? quid desiderant? utique ut placetur Minerva. quae relligio?? quae consecratio. machina belli ecce subtiliter secutus [est] historiam machinamenti bellici mentionem facit. et servat dignitatem regiam; breviter enim reges interrogant, non ut minores, quos plus loqui necesse est. {{anchor+|152|Ad v. 152}} dolis et arte unam rem secundo dixit, quia ars τῶν μέσων est, sicut supra diximus. ad sidera ad locum siderum, vel quia semper sunt sidera, sed solis splendore vincuntur. {{anchor+|154|Ad v. 154}} Aeterni ignes aut ararum, quas fugit, ut exsecratio sit propter posteriora 'vos arae'; aut certe Solem et Lunam significat. exsecratio autem est adversorum deprecatio, iusiurandum vero optare prospera. non violabile quod graeci ἄφθαρτον dicunt. {{anchor+|155|Ad v. 155}} Testor modo iuro, alibi testificor, ut "testor in occasu vestro". vestrum numen quia secundum philosophos dicuntur sidera elementa esse, sed habere proprias potestates. ensesque nefandi invidiose ad pluralem transit numerum, ut Terentius "non perpeti meretricum contumelias". {{anchor+|156|Ad v. 156}} Vittaeque deum aut quae habentur in honore deorum, aut quas habent ipsa simulacra. vittaeque [et] multi hic distinguunt et sic subiungunt 'deum quas hostia gessi'. consuetudo apud antiquos fuit, ut qui in familiam vel gentem transiret prius se abdicaret ab ea, in qua fuerat, et sic ab alia reciperetur: quod hic ostendit; dicit enim Sinon, iure iam se Troianorum civem esse, quia apud Graecos hostia fuerit, adeo nec pro homine, nec pro cive habitus sit. gessi paene gessi; non enim vere gesserat, sed quantum ad Graecos pertinet, qui eum immolaturi fuerant, dicit. hostia vero victima ~ , et dicta quod dii per illam hostiantur, id est aequi et propitii reddantur, unde hostimentum aequationem. {{anchor+|157|Ad v. 157}} Fas mihi subaudis 'sit'. et bene a diis petit veniam, ne videatur proditor: nam et haec quae dicturus est tacuit, antequam audiret 'noster eris'; si enim voluntate proderet, sequebatur quod ait Cicero "nemo umquam sapiens proditori credendum putavit". aut 'fas mihi' ideo, quia non licet solvere sacramentum militare adversariis vel hostibus; ideo dixit 'liceat arcana dicere'. et cum ostenderit, se rem dicere quam non licet, ei facilius credetur. sacrata resolvere ivra scilicet ut non incidat in sacramenti poenam: nam miles legibus sacramentorum rogabatur, ut exiens ad bellum iuraret, se nihil contra rem publicam facturum: quia militiae tria sunt genera. plerumque enim 'evocati' dicuntur, et non sunt milites, sed pro milite: unde Sallustius "neu quis miles neve pro milite", item ipse "ab his omnes evocatos et centuriones": plerumque 'tumultuarii', hoc est qui ad unum militant bellum: plerumque 'sacramento rogati', quia post electionem in rem publicam iurant, sicut dictum est. et hi sunt qui habent plenam militiam; nam viginti et quinque annis tenentur. haec tria genera tangit Vergilius: sacramenti hoc loco, tumultuarii illo "simul omne tumultu coniurat trepido Latium", evocationis "mittitur et magni Venulus Diomedis ad urbem". {{anchor+|158|Ad v. 158}} Fas odisse viros ut supra diximus, omnia diasyrtice loquitur; nam et ad Graecos possunt, et ad Troianos referri. et 'odisse' hic praesentis temporis, quod non facit 'odere'. atque omnia ferre sub avras hinc videtur subtiliter non se implicare periurio; ipse enim lectos hostes produxit ex equo "et pinea furtim laxat claustra Sinon". et hoc vult credi contra Graecos dicere, cum pro ipsis dicat. {{anchor+|159|Ad v. 159}} siqua tegunt callide occultant. siqua tegunt propter ea quae latent in equo. nec legibus vllis si Graecorum, propter 'noster eris', si Troianorum, quia Graecus. alii ita: nullis naturae legibus, quibus fas non est patriam prodere; et volunt hoc esse 'sacrata resolvere iura'. {{anchor+|160|Ad v. 160}} tu modo pro tantummodo. promissis pro 'in promissis'. {{anchor+|161|Ad v. 161}} serves Troia fidem magnificentius, quam si diceret 'Troiani'. serves Troia fidem quia quod rex promittit videtur res publica polliceri. vera feram pro dicam. magna rependam magna praemia resolvam pro mea impunitate. et videtur duo promittere Troianis, primo veriloquium, deinde salutem ex suorum proditione. alii volunt dubium esse, vobis feram, Graecis rependam. {{anchor+|162|Ad v. 162}} Omnis spes danaum more suo a veris incipit: nam et favit Minerva Graecis, et constabat raptum esse Palladium. tydides sed enim hysteroproteron est 'sed enim ex quo impius Tydides'; nam hysterologia unius sermonis est, ut "transtra per et remos". {{anchor+|163|Ad v. 163}} Impius vero propter numina vulnerata. ex quo autem vel die vel facto. {{anchor+|164|Ad v. 164}} Scelerumque inventor vlixes propter se et propter Palamedem occisum ipsius factione. {{anchor+|165|Ad v. 165}} Fatale τῶν μέσων est: nam et quod custodit, et quod interimit pro loco intellegitur. avellere ostendit invitum numen esse sublatum. {{anchor+|166|Ad v. 166}} Palladium Helenus apud Arisbam captus a Graecis est et indicavit coactus fata Troiana, in quibus etiam de Palladio. unde dicitur a Pyrrho regna meruisse: quamquam praestiterit Pyrrho, ut per terram rediret, dicens omnes Graecos, quod et contigit, naufragio esse perituros. alii dicunt Helenum non captum, sed dolore, quod post mortem Paridis Helena iudicio Priami non sibi, sed Deiphobo esset adiudicata, in Idam montem fugisse, atque exinde monente Calchante productum de Palladio pro odio prodidisse. tunc Diomedes et Ulixes, ut alii dicunt, cuniculis, ut alii, cloacis ascenderunt arcem, et occisis custodibus sustulere simulacrum. qui cum reverterentur ad naves, Ulixes, ut sui tantum operis videretur effectus, voluit sequens occidere Diomedem: cuius ille conatum cum ad umbram lunae notasset, religatum prae se usque ad castra Graecorum egit. ideo autem hoc negotium his potissimum datur, quia cultores fuerunt Minervae. hoc cum postea Diomedes haberet, ut quidam dicunt: quod et Vergilius ex parte tangit, et Varro plenissime dicit: credens sibi non esse aptum, propter sua pericula, quibus numquam cariturum responsis cognoverat, nisi Troianis Palladium reddidisset, transeunti per Calabriam Aeneae offerre conatus est. sed cum se ille velato capite sacrificans convertisset, Nautes quidam accepit simulacrum: unde Minervae sacra non Iulia gens habuit, sed Nautiorum. hinc est in quinto "‹tum senior Nautes,]2 unum Tritonia Pallas quem docuit". quamquam alii dicant, simulacrum hoc a Troianis absconditum fuisse intra extructum parietem, postquam agnoverunt Troiam esse perituram: quod postea bello Mithridatico dicitur Fimbria quidam Romanus inventum indicasse: quod Romam constat advectum. et cum responsum fuisset, illic imperium fore, ubi et Palladium, adhibito Mamurio fabro multa similia facta sunt. verum tamen agnoscitur hastae oculorumque mobilitate: unde est 'vix positum castris simulacrum, arsere coruscae luminibus flammae' vel 'hastamque trementem'. sed ab una tantum sacerdote videbatur, ut Lucanus "Troianam soli cui fas vidisse Minervam" (1.598). dicunt sane alii, unum simulacrum caelo lapsum, quod nubibus advectum et in ponte depositum, apud Athenas tantum fuisse, unde et γεφυριστὴς dicta est. ex qua etiam causa pontifices nuncupatos volunt: quamvis quidam pontifices a ponte sublicio, qui primus Tybri impositus est, appellatos tradunt, sicut Saliorum carmina loquuntur. sed hoc Atheniense Palladium a veteribus Troianis Ilium translatum. alii duo volunt: hoc de quo diximus, et illud Atheniense. alii, cum ab Ilo Ilium conderetur, hoc Troianum caelo lapsum dicunt: alii a Dardano de Samothracia Troiam translatum: alii multa fuisse Palladia, sed hoc a Diomede et Ulixe furto ablatum tradunt. {{anchor+|167|Ad v. 167}} Sacram effigiem quasi de caelo lapsam. et tres simul res dixit, quare numen irasceretur: quod antistites caesi, quod tolleretur, quod cruentis manibus. {{anchor+|169|Ad v. 169}} Ex illo facto, vel tempore. flvere delabi. et τῶν μέσων est; nam ideo addidit 'retro'. contra Sallustius "rebus supra vota fluentibus". {{anchor+|170|Ad v. 170}} Aversa deae mens propter illud 'manibusque cruentis'. {{anchor+|171|Ad v. 171}} Tritonia aut quasi terribilis, ἀπὸ τοῦ τρεῖν , id est timere, aut a Tritone amne Boeotiae, aut a Tritonide palude Africae, iuxta quam nata dicitur, secundum Lucanum "et se dilecta Tritonida dixit ab unda" (9.354). sane 'Tritonia' antonomasivum est, quia proprium est Minervae: nam epitheta sunt quae variis possunt vel personis vel rebus adponi. et haec caute observanda sunt, sicut et propria nomina, quae plerumque ex appellativis sunt, ut est Victor vel Felix. {{anchor+|172|Ad v. 172}} Vix modo 'mox' significat. castris pro in castris. simulacrum inter consecratas res, id est aedes, areas, etiam simulacra accipiuntur, quod in bucolicis scriptum est. hic ergo ipso nomine simulacri consecrationem eius ostendit; quis enim ignorat Palladium simulacrum Minervae esse? quam autem sacrum fuerit, hinc docet, quod ait 'nec dubiis ea signa dedit Tritonia monstris. vix positum castris' et reliqua, ut appareat, et loco motum vim tamen consecrationis habuisse. arsere subaudimus 'cum', ut sit 'cum arsere'. coruscae 'coruscum' alias fulgens, alias tremulum est. {{anchor+|173|Ad v. 173}} luminibus flammae arrectis hypallage est, lumina enim arsere flammis. salsus sudor bene addidit 'salsus', ut significaret laborem futurum, ne forte alter in simulacro quilibet umor intellegeretur. salsus sudor] indicium commoti numinis fuisse dicitur. Probo sane displicet 'salsus sudor', et supervacue positum videtur. hoc autem Ennius de lamis dixit. {{anchor+|175|Ad v. 175}} Emicvit exsiluit, quasi quae consistebat invita, locumque damnaret. parmamque ferens hastamque trementem his enim signis Palladium a ceteris discernebatur, quod supra dictum est. {{anchor+|176|Ad v. 176}} Temptanda aequora si vel fugere possint post iram Minervae. {{anchor+|178|Ad v. 178}} Argis adverbium loci est. et respexit Romanum morem: nam si egressi male pugnassent, revertebantur ad captanda rursus auguria. item in constituendo tabernaculo si primum vitio captum esset, secundum eligebatur; quod si et secundum vitio captum esset, ad primum reverti mos erat. tabernacula autem eligebantur ad captanda auspicia. sed hoc servatum a ducibus Romanis, donec ab his in Italia pugnatum est, propter vicinitatem; postquam vero imperium longius prolatum est, ne dux ab exercitu diutius abesset, si Romam ad renovanda auspicia de longinquo revertisset, constitutum, ut unus locus de captivo agro Romanus fieret in ea provincia, in qua bellabatur, ad quem, si renovari opus esset auspicia, dux rediret. numenque aut pro Palladio posuit 'numen', ut "media inter numina divum", aut 'numen' Minervam dixit. reducant placent, reconcilient. {{anchor+|179|Ad v. 179}} quod id est Palladium. {{anchor+|180|Ad v. 180}} vento petiere hic ostenditur, illos navigasse. {{anchor+|181|Ad v. 181}} Arma deosque parant comites ingenti arte de futuro sollicitos facit, ut praesentem firmet securitatem. arma deosque p. c.] ingenti arte de futuro sollicitos facit, ut videatur periculum de nuntiando secreta Argivorum prodere, quatenus praesentem firmet securitatem, ut eos faciat incautos. {{anchor+|182|Ad v. 182}} Inprovisi aderunt sicut et factum est. [et] artificiose; neque enim mentitur, et tamen decipit; nam verum metum falso metu abegit, ut dum reversuros timent, non timeant, ne non abierint. digerit omina interpretatur numinis commotionem. [vel] futuri ordinem pandit, id est oraculorum. vel ordinat et disponit. {{anchor+|183|Ad v. 183}} hanc pro p. m. p. n. l. e. s. respondet ad interrogationem 'quo molem hanc immanis equi statuere'. {{anchor+|184|Ad v. 184}} nefas quae triste piaret contaminati Palladii scilicet. piaret autem expiaret. {{anchor+|185|Ad v. 185}} immensam calchas attollere hoc est 'quis auctor, quae machina belli?' {{anchor+|187|Ad v. 187}} ne recipi p. a. d. i. m. p. cum equi magnitudo necessaria ad recipiendos milites fuerit, inducendi equi desperationem facit, ut magis iniciat cupiditatem inducendi. {{anchor+|188|Ad v. 188}} Antiqua sub religione favore pristino. nev popvlum a. s. r. t.] id est loco Palladii secundum antiquam religionem tutelam colenti populo praestare: constat enim apud Troianos principe loco Minervam cultam. {{anchor+|189|Ad v. 189}} Nam si vestra manus quia occurrebat exurendum esse equum, si intro ferri vel prodesse non poterat. violasset pro violaverit. dona minervae quae Minervae data sunt. et minatur occulte, ne quis equum tentare audeat. {{anchor+|190|Ad v. 190}} quod dii prius o. i. i. adeo se ostendit favere Troianis, ut nomen etiam Graecorum exsecretur. 'ipsum' autem Calchantem accipimus: nam quasi Troianus detestatur quae in illos ominose dicta sunt. {{anchor+|192|Ad v. 192}} Ascendisset pro ascenderit. ut "scandit fatalis machina muros". {{anchor+|193|Ad v. 193}} vltro statim, mox. asiam Asiaticos, ut "Latio dare terga sequaci"; nam et paulo post "urbem sepultam" pro civibus posuit. pelopeia Argiva, a Pelope. unde et Peloponnesus. nostros nepotes utique Graecos posteros. an diasyrtice; nam iam quasi Troianus loquitur. {{anchor+|195|Ad v. 195}} talibus insidiis bene 'insidiis', ut ostendat non se virtute, sed insidiis esse superatos; nam ideo subiecit 'quos neque Tydides, nec Larissaeus Achilles n. a. d. d. n. m. c.' perivri quia dixit 'vos aeterni ignes'. et 'periuri' in verbo 'r' non habet: nam 'peiuro' dicimus corrupta natura praepositionis: quae res facit errorem, ut aliqui male dicant 'peiurus', ut 'peiuro'. {{anchor+|196|Ad v. 196}} Credita res aut fides habita, aut commissa respublica. captique dolis sicut dictum est, virtuti non cedit, dolis dicit se esse superatum: non quod Troianis victos esse turpe non fuerit, sed quod Graecis turpius vicisse per dolos. coactis id est expressis, ut Terentius "‹una me hercule falsa lacrimola,› quam oculos terendo ‹misere›, vix ‹vi› expresserit". {{anchor+|197|Ad v. 197}} quos n. t. n. l. a. bene utrique honorem virtutis dat, a quibus victus est. larissaeus achilles a vicinitate: nam Phthius fuit. utraque tamen Thessaliae civitas est. Larissa autem a nympha Larissa est appellata, ex qua Neptunus creavit †Pelago et Phthion. Achillem autem Homerum secutus Phthiatem non dicit, quem perhibent peregrinantem apud Phthiam, quod nullius esset humanitate susceptus, tali silentio inhospitalem damnasse civitatem. {{anchor+|199|Ad v. 199}} Hic tunc. maius miseris multoque ut "sale saxa sonabant" et "casus Cassandra canebat"; nam apud veteres a similibus incipere vitiosum non erat. et notandum, quia ut supra diximus agit, ne videatur vel Troia cessisse viribus, vel Aeneas voluntate fugisse. hac autem re ostendit, ex accidentibus dolos Graecorum esse firmatos, cum dicit etiam deos adversum Troiam fecisse. {{anchor+|201|Ad v. 201}} Laocoon ut Euphorion dicit, post adventum Graecorum sacerdos Neptuni lapidibus occisus est, quia non sacrificiis eorum vetavit adventum. postea abscedentibus Graecis cum vellent sacrificare Neptuno, Laocoon Thymbraei Apollinis sacerdos sorte ductus est, ut solet fieri cum deest sacerdos certus. hic piaculum commiserat ante simulacrum numinis cum Antiopa sua uxore coeundo, et ob hoc inmissis draconibus cum suis filiis interemptus est. historia quidem hoc habet: sed poeta interpretatur ad Troianorum excusationem, qui hoc ignorantes decepti sunt. alii dicunt quod post contemptum semel a Laomedonte Neptunum certus eius sacerdos apud Troiam non fuit: unde putatur Neptunus etiam inimicus fuisse Troianis, et quod illi meruerint, in sacerdote monstrare: quod ipse alibi ostendit dicens "cuperem cum vetere ab imo structa meis manibus periurae moenia Troiae". quod autem ad arcem ierunt serpentes, id est ad templum Minervae, aut [quod] et ipsa inimica Troianis fuit, aut signum fuit periturae civitatis. sane Bacchylides de Laocoonte et uxore eius vel de serpentibus a Calydnis insulis venientibus atque in homines conversis dicit. sorte ductus sic Sallustius "sorte ductos fusti necat". {{anchor+|202|Ad v. 202}} Sollemnis aras anniversario sacrificio religiosas. dicimus autem et sacrificium sollemne, et aras sollemnes, ut apricum et hominem et locum, ut "aprici meminisse senes" Persius, contra Horatius "cur apricum oderit campum". quidam dicunt, quod continuo quinquennio sacrum eidem deo quotannis fuerit restauratum, sollemne dici, sive publicum fuerit, sive privatum. tavrum ingentem non praeter rationem est hoc loco 'ingentem': alibi "iam cornu petat": in victimis enim ista requiruntur, ut certis numinibus certae aetatis mactentur animalia. mactabat scilicet ut Graecis mala naufragio provenirent. quid autem sit 'mactare' in quarto libro innuimus "mactant lectas de more bidentes". sane sciendum rite Neptuno et Apollini tauros immolandos, nam Iovi non licere: ideo et in tertio libro prodigium dicit secutum. {{anchor+|203|Ad v. 203}} ecce autem cum ex inproviso vult aliquid ostendere 'ecce' ponit, ut "ecce autem telis Panthus". sicut Cicero "ecce autem repente ebrio Cleomene, esurientibus ceteris". gemini duo et similes. 'gemini' autem sunt proprie fratres simul nati. a tenedo ideo quod significarent naves inde venturas. tranquilla per alta absolute dixit. {{anchor+|204|Ad v. 204}} Horresco referens etiam referens, quod tum vidissem. inmensis orbibus pro inmensorum orbium. angves angues aquarum sunt, serpentes terrarum, dracones templorum, ut in hoc indicat loco 'tranquilla per alta angues'; paulo post in terra 'serpens amplexus'; item 'delubra ad summa dracones'. sed haec significatio plerumque confunditur. horum sane draconum nomina Sophocles in Laocoonte dicit. {{anchor+|205|Ad v. 205}} Pelago per pelagus. {{anchor+|206|Ad v. 206}} Ivbae aut cristae, aut barbae. 'iubae' autem proprie equorum sunt. Plautus in Amphitruone "angues iubati" (Am. 1108). sanguineae id est coloris sanguinei. {{anchor+|208|Ad v. 208}} pone post, semper in loco, numquam in tempore. legit transit, ut "litoraque Epiri legimus". sinvat curvat, flectit in sinus. sinvat] ‹sinuat a sinu,› ut a fluctu 'fluctuat'. sic in georgicis "sinuatque alterna volumina crurum". {{anchor+|209|Ad v. 209}} fit sonitus ut ostenderet serpentum magnitudinem, quorum in lapsu fluctus movebantur, quia ait 'tranquilla per alta'. salo dicimus et salum, unde est 'salo', et sal salis, ut "spumas salis aere secabat" et "sale tabentes artus in litore ponunt". arva hic 'arva' pro litore posuit; nam arva sunt quae Graecis ἄρουρα sunt dicta. et bene celeritas demonstrata est. {{anchor+|210|Ad v. 210}} Suffecti pro 'infecti', ut "conixa" pro enixa: vel certe inferiorem oculorum partem habentes infectam. et est figura 'suffecti oculos', id est †suffecti oculi e suffusos oculos habentes. {{anchor+|211|Ad v. 211}} Sibila id est sibilantia, nam participium est: cum enim nomen est, 'sibilus' dicimus, ut "nam neque me tantum venientis sibilus austri". vibrantibus mobilibus, quia nullum animal tanta celeritate linguam movet, adeo ut triplicem linguam habere videatur, cum una sit. hos dracones Lysimachus †curifin et periboeam dicit; filios vero Laocoontis Ethronem et Melanthum Thessandrus dicit. {{anchor+|212|Ad v. 212}} exsangues timentes; nam ideo timentes pallescunt, quia ante exsangues fiunt. agmine certo itinere, impetu, ut "leni fluit agmine Thybris", vel tractu corporis, ut "extremaeque agmine caudae". {{anchor+|213|Ad v. 213}} laocoonta etsi a filiis eius incipiunt, 'Laocoonta petunt'. {{anchor+|215|Ad v. 215}} implicat hoc ad mollitiem infantum corporis dixit. depascitur ut supra diximus et 'pasco' et 'pascor' unius significationis sunt, ut "atque artus depascitur arida febris". {{anchor+|217|Ad v. 217}} Spiris nodis: unde etiam bases columnarum spirulas dicunt; nam proprie spira est volubilitas funium. inde et posteriora serpentium spirae dicuntur, quae sic involvuntur in gyrum, ut funes. {{anchor+|218|Ad v. 218}} Squamea pro squamosa, ut frondea pro frondosa. et est figuratum 'squamea terga collo circumdati'. {{anchor+|220|Ad v. 220}} simul modo adverbium temporis est, significat enim 'eo tempore'. et est ordo 'simul manibus tendit divellere nodos, simul clamores horrendos ad sidera tollit perfusus sanie vittas atroque veneno'. et vide genus mortis totum ad supplicium procuratum. tendit contendit. {{anchor+|221|Ad v. 221}} Perfusus vittas perfusas vittas habens. et est interpositus versus; nam potest tolli salvo sensu. sanie autem pro sanguine, nam sanies corruptus sanguis. atroque veneno ut "pallida mors" vel "tristis senectus". {{anchor+|223|Ad v. 223}} Qualis mugitus id est tollit. facta autem comparatio est propter sacerdotis personam. {{anchor+|224|Ad v. 224}} Incertam dubie inlisam, quae non haberet mortis effectum. inde et 'excussit'. {{anchor+|225|Ad v. 225}} Lapsu labi proprie serpentum est. delubra delubrum dicitur quod uno tecto plura conplectitur numina, quia uno tecto diluitur, ut est Capitolium, in quo est Minerva, Iuppiter, Iuno. alii, ut Cincius, dicunt, delubrum esse locum ante templum, ubi aqua currit, a diluendo. est autem synecdoche, hoc est a parte totum. Varro autem rerum divinarum libro †XIX. delubrum esse dicit aut ubi plura numina sub uno tecto sunt, ut Capitolium, aut ubi praeter aedem area sit adsumpta deum causa, ut in circo Flaminio Iovi Statori, aut in quo loco dei dicatum sit simulacrum, ut ‹sicut› in quo figunt candelam, candelabrum appellant, sic in quo deum ponunt, delubrum dicant. ergo hic cum dicit 'delubra ad summa dracones', ut esset manifestatum, subtexuit dei simulacrum; adiecit enim 'saevaeque petunt Tritonidis arcem', nec praetermisit quin dei nomen adderet dicens 'sub pedibusque deae clipeique sub orbe teguntur', ne sine ratione delubri nomen intulisse videretur. Masurius Sabinus "delubrum, effigies, a delibratione corticis; nam antiqui felicium arborum ramos cortice detracto in effigies deorum formabant, unde Graeci ξόανον dicunt". alii delubrum dicunt templum ab eo quod nulli iunctum aedificio pluvia diluatur. {{anchor+|226|Ad v. 226}} Saevae fortis, aut nobilis: aut ad tempus epitheton additum, aut saeva circa Troianos. {{anchor+|227|Ad v. 227}} Sub pedibusque deae scilicet maioris simulacri, quod a cunctis videtur; nam quod colitur et breve est et latet, sicut Palladium fuerat. non ergo contrarium est quod post raptum Palladium intulit 'deae'. sane hoc loco 'sub' particulam secundo repetendo utrique casui iunxit: accusativo, cum proprie significavit, ut sit 'prope pedes deae'; et 'sub orbe', ablativo, id est infra orbem, ut "saepe sub inmotis praesepibus". clipeique sub orbe ut maxima pars in spiram collecta ante pedes sit. colla vero cum capitibus erectis post clipeum, id est inter scutum et simulacrum deae latebant: ut est in templo urbis Romae. {{anchor+|228|Ad v. 228}} Novus magnus, ut "Pollio et ipse facit nova carmina"; aut repentinus, aut novi generis, id est qualis numquam antea. cunctis quia ante interemptum Laocoonta dixit timuisse nisi eos, qui viderant angues: post eius interitum cunctos dixit, qui sacerdotem extinctum cognovissent. {{anchor+|229|Ad v. 229}} Insinvat pro insinuatur. Clodius scriba commentariorum: 'insinuem' intro eam penitus. scelus supplicium: ab eo quod praecedit id quod sequitur. expendisse autem tractum est a pecunia; nam apud maiores pecuniarias poenas constat fuisse. expendisse] cum adhuc rudi aere pecunia ponderaretur: quod ad capitis poenam de iure usurpatum est. an quia †utriusque rei debitor 'reus' dicitur? quis ante hunc 'expendisse' pro luisse? {{anchor+|230|Ad v. 230}} Sacrum robur non ut supra 'lignum'. et notandum, quot nominibus hunc equum appellet: lignum, machinam, monstrum, dolum, pinea claustra, donum, molem, equum, sacrum robur. {{anchor+|231|Ad v. 231}} tergo quare 'tergo', cum dixerit 'in latus' et 'in alvum'? ergo 'tergo' quasi per significationem equi accipiamus. quidam 'tergo' quasi 'a tergo suo' accipiunt, tum quia Laocoon manu reducta a tergo suo iecerit telum, ut est "ecce aliud summa telum librabat ab aure". sceleratam pro 'ipse sceleratus', ut "telumque inbelle" et "inutile ferrum". et est hypallage. {{anchor+|232|Ad v. 232}} Sedes per hoc ostendit 'donum Minervae'. oranda placanda. {{anchor+|233|Ad v. 233}} conclamant una scilicet voce. et bene de peritura civitate 'conclamant' dixit, quia semper res perditae 'conclamatae' dicuntur. {{anchor+|234|Ad v. 234}} Muros superpositos Scaeae portae; nam sequitur 'quater ipso in limine portae'. moenia pandimus urbis non est iteratio: nam dicit, patefacta porta vel diruta interiora civitatis esse nudata. [ergo] moenia cetera urbis tecta vel aedes accipiendum. accingunt pro accinguntur. Terentius Phormione "accingere". accingunt operi praeparant se ad opus. {{anchor+|237|Ad v. 237}} Intendunt ligant, ut "intenditque locum sertis". scandit transcendit propria magnitudine. vel propter aggerem, quem ruina fecerat muri. fatalis mortifera. muros ruinas murorum dirutorum. {{anchor+|238|Ad v. 238}} feta nunc plena, ut in bucolicis "temptabunt pabula fetas", alias enixa iam, ut "fecerat et viridi fetam". pueri circum innuptaeque puellae more Romano, patrimi et matrimi. {{anchor+|239|Ad v. 239}} Sacra canunt hymnos dicunt. gavdent quidam hic 'gaudent' pro optant intellegunt, ut "veniat quo te quoque gaudet". {{anchor+|240|Ad v. 240}} Minans vel eminens, ut "minaeque murorum ingentes"; vel minitans. {{anchor+|241|Ad v. 241}} O patria versus Ennianus. sane exclamatio eo pertinet, quod tanta fuerat vis consecrationis in porta Troiana, ut etiam post profanationem ab ingressu hostes vetaret. nam novimus integro sepulcro Laomedontis, quod super portam Scaeam fuerat, tuta fuisse fata Troiana. divum domus vel quod eius muros Apollo et Neptunus fabricaverunt, ubi etiam Minerva per Palladium culta est: vel propter Ganymedem, Dardanum, Tithonum. inclita bello quia superavit Mysiam totam. {{anchor+|242|Ad v. 242}} Quater saepius. in limine portae hic portam pro ipso aditu posuit; nam quod ait 'limine' manifestum est portae. nam pars superior diruta est, necessario remanente limine, quod in ima parte, id est in solo positum erat. {{anchor+|243|Ad v. 243}} atque utero sonitum quater arma dedere ostendere vult, non in totum a diis desertos esse Troianos: quippe quos sono equi dicit esse commonitos: ne Dido ab his animum averteret, quos videbat a suis numinibus derelictos; sed hoc dicit: monuerunt nos dii, sed nos non intelleximus. et bene addidit 'sonitum arma dedere', ne ei obiceretur, non potuisse fieri, ut plena armis machina sonum non redderet. {{anchor+|244|Ad v. 244}} instamus tamen subaudiendum, quamquam sonitum dederunt, tamen instamus. inmemores inprovidi: aut non memores oraculorum. quidam 'inmemores' dementes accipiunt, quoniam memoria in mente consistit. sane si peritiam Vergilii diligenter intendas, secundum disciplinam carminis Romani, quo ex urbibus hostium deos ante evocare solebant, hoc dixit; erant enim inter cetera carminis verba haec "eique populo civitatique metum, formidinem, oblivionem iniciatis"; unde bene intulit 'inmemores caecique furore', tamquam quos dei perdiderant. {{anchor+|245|Ad v. 245}} Monstrum infelix Troianis scilicet: quod post rem probatam dixit. sistimus constituimus, conlocamus. {{anchor+|246|Ad v. 246}} Tunc etiam sicut antehac saepius: nam Helena veniente praedixerat. fatis aperit cassandra futuris ne putarentur stulti, qui vati non credidissent, cito subiecit 'dei iussu non umquam credita Teucris'. sane quidam hic 'fatis' pro calamitatibus accipiunt. {{anchor+|247|Ad v. 247}} Dei ivssu praecepto Apollinis, qui spe promissi coitus concessa divinatione frustratus sustulit fidem vera dicenti. dei ivssu] praecepto Apollinis: qui cum amasset Cassandram, petit ab ea eius concubitus copiam. illa hac conditione promisit, si sibi ab eo futurorum scientia praestaretur: quam cum Apollo tribuisset, ab illa promissus coitus denegatus est. sed Apollo, dissimulata paulisper ira, petit ab ea, ut sibi osculum saltem praestaret: quod cum illa fecisset, Apollo os eius inspuit, et quia eripere deo semel tributum munus non conveniebat, effecit, ut illa quidem vera vaticinaretur, sed fides non haberetur. non umquam non aliquando, id est numquam: nam si 'non numquam' esset, duae negativae facerent unam confirmativam: licet Terentius Graeco more dixerit "agrum in his regionibus meliorem neque pretii maioris nemo habet". credita dubium a quo verbo veniat, et an femininum sit singulare participium, an neutrum plurale. {{anchor+|249|Ad v. 249}} Festa fronde quae festos indicat dies, vel quae festis diebus adhibetur, ut laurus, oliva et similia. velamus coronamus, ut "victori velatum auro vittisque iuvencum". {{anchor+|250|Ad v. 250}} Vertitur caelum atqui epitheton hoc caeli perpetuum est: sed 'vertitur' est 'in aliam faciem commutatur', quod more suo explanat sequentibus. rvit oceano nascitur de Oceano, ut "ruit atram ad caelum picea crassus caligine nubem". ideo autem 'ruit', quia altius est mare quam terra, ut diximus supra. aut certe 'ruit' cum impetu et festinatione venit, ut "qua data porta ruunt". sane sphaerae ratio hoc habet, ut omnia diversis vicibus sicut oriri, ita et ruere videantur. {{anchor+|251|Ad v. 251}} Umbra magna id est terrae: et definitio est noctis. {{anchor+|252|Ad v. 252}} Myrmidonumque dolos a generalibus ad specialia venire vitiosum est, nisi forte redeatur ad causam, ut hoc loco. fusi dispersi †per sua quisque. an ad habitum rettulit dormientium securorumque? per moenia per domos, ut supra "et moenia pandimus urbis": 'moenia' enim et publica et privata dicuntur. {{anchor+|253|Ad v. 253}} conticvere dormierunt: ex consequentibus priora intelleguntur. fessos artus aut generaliter, quia omnis dormiens quasi fessus: aut 'fessos' trahendo equum diruendoque muros. {{anchor+|254|Ad v. 254}} Phalanx lingua Macedonum legio. et est a parte totum, hoc est synecdoche; significat enim totum exercitum. ibat veniebat, ut "nunc primum a navibus itis". {{anchor+|255|Ad v. 255}} Amica sibi grata. et sciendum, septima luna captam esse Troiam: cuius simulacrum apud Argos est constitutum, quod relata victoria constitutum est ad imaginem eius, quae tunc erat dividuo orbis modo. hinc est quod dicit "oblati per lunam" et alibi "per caecam noctem". tacitae lunae aut more poetico noctem significat, aut physicam rationem dixit. nam circuli septem sunt, Saturni, Iovis, Martis, Solis, Veneris, Mercurii, Lunae. et primus, hoc est Saturni, vehementer sonat, reliqui secundum ordinem minus, sicut audimus in cithara. ergo tacita luna est, cuius circulus, terrae vicinus inmobili, minus sonat aliorum comparatione. tacitae lunae] cuius tempore tacetur, quoniam nocte silentium est, ut "cum tacet omnis ager". aut certe 'tacitae' serenae, ut "sidera cuncta notat tacito labentia caelo". vel ipsi taciti, ut "tacitumque obsedit limen Amatae". {{anchor+|256|Ad v. 256}} litora nota scilicet quae paulo ante reliquerant. flammas cum regia puppis more militiae, ut "dat clarum e puppi signum". et hinc intellegendum est, Helenam Agamemnoni vel Graecis signum dedisse veniendi sublata face, Agamemnonem contra signum Sinoni dedisse aperiendi equi: ut in sexto "flammam media ipsa tenebat, et summa Danaos ex arce vocabat". est autem tropus: per 'puppem' navem, per 'navem' eos qui in navi sunt significat. {{anchor+|257|Ad v. 257}} Fatis iniquis voluntate numinum, non illi propitia, sed in nos iniqua: ut Lucanus "non ille favore numinis ingenti superum protectus ab ira" (2.85). {{anchor+|260|Ad v. 260}} Reddit quasi debitos vel creditos, ut "redditus his primum terris". sic Horatius "navis quae tibi creditum debes Vergilium, finibus Atticis reddas incolumem precor". cavo robore equi: epexegesis. {{anchor+|261|Ad v. 261}} Thessandrus Polynicis et Argiae filius. sthenelus Capanei et Euadnes. vlixes Laertae et Anticliae. {{anchor+|262|Ad v. 262}} acamas Demophontis filius, †perecthei nepos. thoas Andremonis filius. {{anchor+|263|Ad v. 263}} Neoptolemus quia ad bellum ductus est puer, Pyrrhus vero a capillorum qualitate vocitatus est; Achillis et Deidamiae filius, Pelei et Thetidis nepos ex patre, ex matre vero Lycomedis, regis Scyriae insulae. primusque machaon hic Machaon filius Aesculapii fuit, cuius frater Podalirius. 'primus' autem aut princeps, id est inter primos, aut in sua arte primus, aut numeri sui; nam per ternos dixit. {{anchor+|264|Ad v. 264}} menelaus Atrei filius, frater Agamemnonis, propter quem bella gerebantur. epeos Panopei filius. {{anchor+|265|Ad v. 265}} Urbem id est cives. somnoque vinoque sepultam ostendere vult nihil magnum a Graecis factum quod obtinuerint civitatem. 'somno' autem, quia nox erat; 'vino', quia festus dies. {{anchor+|266|Ad v. 266}} Caeduntur vigiles non actus nomen est, sed officii: 'vigiles' autem Capitolii significat; nam paulo post "vix primi proelia temptant portarum vigiles". caeduntur vigiles] modo [enim] 'vigiles' intellegendum, non qui vigilarent, sed qui solebant exercere vigilias; aut certe vigiles, quos fefellit Sinon equum servantes. et bene ostendit timiditatem Graecorum, qui paucitate timentes eos primos occiderunt, qui ceteros poterant excitare. aut vigiles portarum. patentibus pro patefactis. {{anchor+|267|Ad v. 267}} Conscia coniurata. bene autem in insidiis conscientiam nominavit. {{anchor+|268|Ad v. 268}} Tempus erat quo prima quies hoc loco noctis describit initium: alibi totam noctem, ut "nox erat et placidum carpebant fessa soporem corpora". descriptiones sane pro rerum qualitate vel tenduntur vel corripiuntur: illo enim loco protentio ad invidiam pertinet Didonis vigiliarum. sunt autem solidae noctis partes secundum Varronem hae, vespera conticinium intempesta nox gallicinium lucifer: diei, mane ortus meridies occasus. de crepusculo vero, quod est dubia lux: nam 'creperum' dubium significat: quaeritur. et licet utrique tempori possit iungi, usus tamen ut matutino iungamus obtinuit, licet Statius dixerit "longa repercusso nituere crepuscula Phoebo". 'manum' vero, unde est 'mane', bonum dixere veteres. aegris quantum ad divina tardis. {{anchor+|269|Ad v. 269}} dono divum quidam donum ex voluntate dicunt venire, munus ex officio. donaria vero loca in templis, in quibus dona ponuntur. serpit latenter membris infunditur. {{anchor+|270|Ad v. 270}} In somnis aut per somnos: aut si 'in somniis' legeris, erit synizesis. ecce hac particula utimur quotiens repentinum aliquid volumus indicare, ut "ecce manus iuvenem interea post terga revinctum". ergo 'ecce' subito est. {{anchor+|271|Ad v. 271}} Visus adesse bene 'visus', quia somnia videntur tantum, non sunt naturaliter vera. quod autem paulo post dicit "effert penetralibus ignem" confirmantis est: nam illud verum fuisse contendit. {{anchor+|272|Ad v. 272}} Raptatus frequentativo utitur, ut supra. raptatus] id est tractus. bigis secundum artem modo dixit, quae exigit, ut quae de pluribus constant plurali tantum numero dicamus, ut bigas, quadrigas, mappas. sed haec plerumque corrumpit auctoritas, ut Horatius "ne sordida mappa". item Statius "rorifera gelidum tenuaverat aera biga". {{anchor+|273|Ad v. 273}} Traiectus lora traiecta lora habens, ut "nuda genu". {{anchor+|274|Ad v. 274}} Ei mihi Ennii versus. et totum iungendum, ne doloris distinctione frigescat, sicut plurimis doctissimis visum est. {{anchor+|275|Ad v. 275}} Exuvias indutus achillis hoc est arma quae occiso Patroclo ademit, quae Vulcanus Peleo fecerat. celavit autem mortem Patrocli ad laudis augmentum. 'indutus' autem accusativo iungitur, ut hoc loco, et, ut magis in usu est, septimo, quo nunc utimur: ut in decimo "praedonis corpore raptis indutum spoliis". 'exuvias' autem dicimus numero tantum plurali. {{anchor+|276|Ad v. 276}} Phrygios ignes flammas Troianas, quibus Protesilai navis incensa est. constat enim naves Graecorum flammis oppugnatas ab Hectore. puppibus pro in puppes. {{anchor+|277|Ad v. 277}} squalentem modo sordidam, alibi lucentem: "per tunicam squalentem aureo", a squamis. barbam singulari numero hominum, plurali quadrupedum dicitur: unde dubitatur de quibus dixerit "stiriaque inpexis induruit horrida barbis". et concretos sanguine crines non sine ratione etiam hoc de crinibus dolet Aeneas, quia illis maxime Hector commendabatur, adeo ut etiam tonsura ab eo nomen acceperit, sicut Graeci poetae docent. {{anchor+|278|Ad v. 278}} vulneraque illa gerens quae circum plurima muros a. p. 'gerens' velut insignia praeferens et ostentans, quae a diversis pugnans pro patria susceperat. plurima muros quia ut Homerus dicit, in Hectorem extinctum omnes tela iecerunt more maiorum. unde est "et bis sex thoraca petitum perfossumque locis", propter duodecim populos Tusciae; duodecim enim lucumones, qui reges sunt lingua Tuscorum, habebant. unde est "gens illi triplex, populi sub gente quaterni". {{anchor+|279|Ad v. 279}} Vltro quia ratio exigebat, ut loqueretur ille qui venerat. {{anchor+|280|Ad v. 280}} Compellare adloqui. {{anchor+|281|Ad v. 281}} o lux quasi dies noster, per quem certi eramus de luce, hoc est de vita, tamquam occiso Hectore omnes se extinctos credant. spes o fidissima bene per contrarium: spes enim semper incerta est, in Hectore fidissima dicitur. {{anchor+|283|Ad v. 283}} Expectate antiptosis est, pro 'expectatus'. ut te ordo est 'ut fessi aspicimus', id est quam fessi. {{anchor+|285|Ad v. 285}} indigna aut te indigna, aut crudelis. serenos hilares. antiqui e contrario tristes 'nubilos' dicebant. {{anchor+|286|Ad v. 286}} Foedavit cruentavit, ut "sanguine foedantem". et bene permansit in translatione, quia supra dixerat 'o lux': ideo et 'serenos', ideo et 'foedavit': nam Sallustius de nubibus "foedavere lumen". {{anchor+|287|Ad v. 287}} Ille nihil scilicet ad interrogata: pleraque enim verba ex negotiis accipiunt significationem. vana falsa. {{anchor+|288|Ad v. 288}} Gemitus nec enim parvus dolor est viro forti fortem virum fugam suadere. et nota, omnes suasoriae partes hoc loco contineri. {{anchor+|289|Ad v. 289}} fuge nate dea propositio est. eripe flammis utile. his autem δεικτικῶς . {{anchor+|290|Ad v. 290}} a culmine vel a dignitate sua, vel vere a culmine, id est a tectis suis: et ideo culmina dicta sunt tecta, quia veteres de culmo aedificia contegebant. {{anchor+|291|Ad v. 291}} Sat patriae priamoque datum honestum: nam contra fata venire constat neminem posse. sat patriae priamoque datum vel regnasse: vel sat pro patria et Priamo militasti. {{anchor+|292|Ad v. 292}} Etiam multi distinguunt, ut sit 'adhuc', ut "etiam currus", "etiam arma tenentem": intellegunt enim, eum ostendere voluisse, Troiam voluntate divina certo tempore esse defensam, et nunc, si salutem tenere per fata potuisset, ipsius quoque dextera potuisse defendi: sed melius est 'etiam hac', ut et particeps gloriae sit Aeneas, et Hector vitet superbiam. quidam 'etiam' pro 'denique' vel 'postremo' accipiunt. {{anchor+|293|Ad v. 293}} tibi merito 'tibi', quod religiosus et pius est. commendat trioa penates necessarium; nam sacrilegium est non liberare commendatos penates. et non 'ego', sed 'Troia', ut videatur patriae praestare quod fugiat. {{anchor+|294|Ad v. 294}} Fatorum comites possibile. quia occurrebat 'hostis habet muros', dat ei comites deos. et scite ait 'fatorum', ne Aeneas diceret, quo mihi eos comites? his moenia quaere hoc est "dum conderet urbem inferretque deos". et multi 'quaere' distinguunt, et sic subiungunt 'magna pererrato statues quae denique ponto'; non enim magna moenia inventurum promittit, sed magna facturum. nam et di penates in tertio ita monent "tu moenia magnis magna para". {{anchor+|295|Ad v. 295}} Pererrato una pars orationis. hoc autem verbo ostendit erroris longinquitatem. {{anchor+|296|Ad v. 296}} Vestam deam ignis, quae, ut supra diximus, terra est: quod in medio mundo librata vi sua stet et ignem intra se habeat. alii de igne divino hoc volunt dictum, quod vi sua stet, inde Vestam. sed in primo libro dictum, quos deos penates ab Aenea advectos diversorum opinio prodiderit; quod etiam singulis locis, ubi de penatibus varias opiniones poeta secutus dixerit, notatum invenitur. hic ergo quaeritur, utrum Vesta etiam de numero penatium sit, an comes eorum accipiatur, quod cum consules et praetores sive dictator abeunt magistratu, Lavini sacra penatibus simul et Vestae faciunt: unde Vergilius, cum praemisisset 'sacra suosque tibi c. t. p.', adiecit 'et manibus vittas Vestamque potentem'. sed 'potentem' potest ad illud accipi θεοὺς δυνατοὺς , sicut vocari penates dictum est. non nulli tamen penates esse dixerunt, per quos penitus spiramus et corpus habemus et animi rationes possidemus. eos autem esse Iovem, aetherem medium; Iunonem, imum aera cum terra; summum aetheris cacumen, Minervam: quos Tarquinius, Demarati Corinthii filius, Samothraciis religionibus mystice imbutus, uno templo et sub eodem tecto coniunxit. his addidit et Mercurium, sermonum deum. hos Vergilius θεοὺς μεγάλους , ut "Iunonis magnae primum"; θεοὺς δυνατοὺς , ut "dominamque potentem"; θεοὺς χρηστοὺς , ut "et bona Iuno": quae propter admonitionem locis suis notata sunt. {{anchor+|297|Ad v. 297}} aeternumque adytis e. p. i. quod in templo Vestae ignis aeternus est. ecce ipse exposuit quid est Vesta. {{anchor+|298|Ad v. 298}} Diverso interea haec est prooeconomia. ait enim, Aeneam non fuisse proditorem, sed propter longinquitatem domus et tarde bella cognovisse, et facilius evitasse discrimen. {{anchor+|299|Ad v. 299}} Magis atque magis iteratione sermonis facit augmentum, ac si diceret 'magis ac plus': sed propter metrum non potuit. sic est et in diminutione †ut est. {{anchor+|300|Ad v. 300}} Anchisae domus satis religiose locis omnibus quamdiu vivit Anchises, ei universa concedit, ut alio loco "et pater Anchises dare fatis vela iubebat". arboribusque obtecta laus domus. recessit a frequentia se removit, id est separata fuit. et est speciosa translatio, quotiens rei mobilis ad inmobilem, vel e contra transfertur officium. {{anchor+|301|Ad v. 301}} Ingrvit invadit, ut "ingruit Aeneas Italis et proelia miscet". {{anchor+|302|Ad v. 302}} Excutior somno ut appareat terroris esse, non satietatis: nam clamoribus et sonitu interruptus est, ut non ipse somnum excuteret, sed somnus illum. {{anchor+|303|Ad v. 303}} Arrectis avribus translatio ab animalibus, quae ad omnem sonum erigunt aures. {{anchor+|304|Ad v. 304}} cum flamma furentibus avstris ubique bene vis aquae et ignis bello comparatur, quia utriusque rei prope unus est effectus. {{anchor+|305|Ad v. 305}} rapidus quare 'rapidus'? quia montano ‹flumine›. flumine fluxu, ut "largoque umectat flumine vultum". torrens fluvius qui aestate siccatur, unde et nomen accepit. cui Graeci per contrarium dedere vocabulum; nam χειμάῤῥοον dixerunt a tempore quo crescit: sicut aequinoctium et ἰσημερία . {{anchor+|306|Ad v. 306}} boum labores ut alibi "nec tamen haec cum sint hominumque boumque labores". {{anchor+|307|Ad v. 307}} Trahit silvas hoc speciale fluvii est, supra dicta vero etiam ignis. inscius non ignarus; nam videt: sed qui non valde sit causarum peritus, id est simplex, ἄπειρος . {{anchor+|308|Ad v. 308}} Saxi de vertice pro 'montis'. contra in sexto montem pro saxo posuit, ut "prensantemque uncis manibus capita aspera montis". {{anchor+|309|Ad v. 309}} Manifesta fides non somnii, ut quidam volunt, sed fraudis Graecorum: nam et hoc sequitur 'Danaumque patescunt insidiae'. quamvis alii hoc ad Laocoontis interitum, alii ad responsa Cassandrae applicent. {{anchor+|310|Ad v. 310}} Iam deiphobi quia ipse post mortem Paridis Helenam duxit uxorem: unde ei Graecos graviter constat esse iratos, de quo in sexto plenius narratur. {{anchor+|311|Ad v. 311}} Proximus ardet ucalegon proximus Deiphobo. rem domus ad personam transtulit. et est τὸ αἴτιον : hoc est causativum; ideo enim ardet, quia proximus est: ut "Mantua vae miserae nimium vicina Cremonae". proximus ardet ucalegon] bene [ergo] primam Deiphobi domum dicit invasam, apud quem Helena fuerat, secundum Ucalegonem posuit, quem iuxta Homerum in consiliis et amicitia constat Priami fuisse. {{anchor+|312|Ad v. 312}} Sigea duo sunt Troiae promunturia, Rhoeteum et Sigeum, quod dictum est propter Herculis taciturnitatem, qui prohibitus hospitio a Laomedonte simulavit abscessum, et inde contra Troiam per silentium venit, quod dicitur σιγή . freta lata relucent incendii magnitudinem voluit significare, non hoc describere. [ut nobis ostenderet quam lata sint.] 'lata' autem ideo, quia se angustiae Pontici oris illic dilatant, ut Sallustius dixit. {{anchor+|313|Ad v. 313}} clamorque virum sive qui caedebantur, sive qui caedebant. clangor Graecum est: nam κλαγγὴ dicitur. illud sane sciendum est, quia morem tetigit expugnationis; plerumque enim ad tubam evertuntur civitates, sicut Albam Tullus Hostilius iussit everti. {{anchor+|314|Ad v. 314}} Amens qui nec somniis credidi, nec rebus aspectis. [quamvis quidam sic exponant]. capio non manibus [interim], sed animo; nam in tecto erat; ergo 'capio' placet mihi sumere. nec sat rationis in armis aut quoniam 'amens', ideo nec sat rationis: aut ostendere vult, primam ei cogitationem fuisse de patria, sed subveniendi ei armis nullam fuisse rationem, ardente iam patria; quomodo enim incensam civitatem defenderet. {{anchor+|315|Ad v. 315}} Bello ad bellum. concurrere in arcem quod inde facile possit pugnari hostibus. {{anchor+|316|Ad v. 316}} Furor iraque mentem praecipitant potest quidem specialiter accipi, id est mentem meam furor et ira praecipitarunt; sed melius est generaliter: non mirum est, me arma cepisse sine ratione; furor enim et ira mentem praecipitant. {{anchor+|317|Ad v. 317}} ‹pulchrumque mori› succvrrit ‹in armis› ratio viri fortis; quid enim aliud a bono cive et forti amissae patriae posset inpendi. et 'succurrit' in animum venit. {{anchor+|318|Ad v. 318}} elapsus verbum aptum his qui vix evaserunt. panthus othryades everso Ilio ab Hercule et occiso Laomedonte, Priamus iudicans vitio potius loci, quam ira deorum calamitatem accidisse patriae, misit Delphos filium Antenoris sciscitaturum, an eversum Ilium fas esset iisdem erigi fundamentis. erat illo tempore Apollinis Delphici sacerdos Panthus Othryadis filius miranda pulchritudine. hunc filius Antenoris, ut dicitur amore captus, rapuit et Ilium perduxit: cuius iniuriam Priamus volens honore pensare, sacerdotem eum Apollinis fecit, ut quo honore insignis apud suos fuerat, eo apud alios non esset inferior. {{anchor+|319|Ad v. 319}} Arcis phoebique sacerdos aut subrogatum intellegimus: aut, quod melius est, morem Romanum tetigit; in Capitolio enim omnium deorum simulacra colebantur, ut sit eius Apollinis sacerdos, qui in arce colebatur. aut quia et Thymbraeus Apollo colebatur apud Troiam, ideo addidit alterius; et est 'arcis', quasi arcani, quia ipsum esse dicunt urbium conditorem. aut 'arcis' Minervae accipiamus. {{anchor+|320|Ad v. 320}} Sacra manu hoc est propter quod supra ait 'sacra suosque tibi commendat Troia penates'. victosque deos qui egebant sacerdotis auxilio. simul et Aeneae excusatur abscessus. {{anchor+|321|Ad v. 321}} ipse trahit id est qui numina liberabat, inter pietatem religionemque districtus. ipse trahit septima syllepsis est; 'trahit' enim licet nepotis tantum sit, tamen et superiora concludit. cursu legitur et 'cursum'. ad limina scilicet Aeneae: per quod et religio eius laudatur et virtus. {{anchor+|322|Ad v. 322}} Quo res summa loco panthv id est universus status quo loco positus? et bene civis utilis de re publica primum sollicitus est. sed hoc totum admirantis est, non interrogantis. et 'Panthu' vocativus est Graecus. 'res summa' res publica quam prendimus arcem?? cum tu eam relinquas; non enim plures erant arces: unde admirantis est. 'prendimus' autem occupamus. et notanda simul orationis brevitas, quae in periculis congruit. {{anchor+|323|Ad v. 323}} gemitu ut ostendat, luctuosam rem se esse dicturum. {{anchor+|324|Ad v. 324}} summa dies ultima, ut "supreme Iuppiter". 'dies' autem si feminino genere ponatur, tempus significat, ut "quam nec longa dies": si masculino, ipsum diem. et de masculino genere tria observanda sunt: in qualitate, numero, adverbio; in qualitate 'serenus dies' dicitur, non 'serena'; numero "bis quinos silet ille dies", non 'bis quinas'; adverbio 'hodie', non 'hac die'. ceterum 'diecula' nihil praeiudicat, quia multa deminutiva recedunt a nominibus primae positionis, ut 'scutum' 'scutula', 'canis' 'canicula', 'rana' 'ranunculus'. ineluctabile quod nemo eluctari possit ut effugiat, cum decem annis luctati simus. {{anchor+|325|Ad v. 325}} Dardaniae Troiae: aut a Dardano Iovis et Electrae filio, quem quidam ab Arcadia profectum venisse ad Phrygiam volunt, alii de Samothracia ad memorata loca venisse dicunt: qui ex nomine suo Dardanos populares appellavit: qui ex Samothracia Troiam penates dicitur detulisse, quos post secum Aeneas ad Italiam vexit; namque Samothraces horum penatium antistites Saos vocabant, qui postea a Romanis Salii appellati sunt; hi enim sacra penatium curabant: quos tamen penates alii Apollinem et Neptunum volunt, alii hastatos esse et in regia positos tradunt. Tusci penates Cererem et Palem et Fortunam dicunt: aut certe secundum Sallustium " a rege Dardanorum Mida, qui Phrygiam tenuit". {{anchor+|326|Ad v. 326}} Ferus ivppiter summae necessitatis est, cum etiam sacerdos in convicia ruit deorum: quod servat Vergilius ne umquam tradat Aeneae. 'ferus' autem invidiose dictum est, et ad tempus epitheton: nam Iuppiter aequus est omnibus, ut "rex Iuppiter omnibus idem". hinc et paulo post "ipse deos in Dardana suscitat arma", hoc est qui aequalis esse consuevit. {{anchor+|327|Ad v. 327}} argos transtulit quasi dicat, qui defendas quod Iuppiter transtulit? {{anchor+|328|Ad v. 328}} ardvus hic altus, ut "illi ardua cervix". et ideo "demissum lapsi per funem". mediis in moenibus ubi arx fuerat. adstans pro stans: et est prothesis. {{anchor+|329|Ad v. 329}} fundit equus Homerus " ἱππόθεν ἐκχύμενοι :" et ad velocitatem et ad multitudinem. et sonore, quasi adhuc descendant. victor propositi effector, ut "rapidusque rotis insistere victor". miscet scilicet caedibus. {{anchor+|330|Ad v. 330}} insultans non dicit [illis] Graecos insultare, sed Sinonem, qui illis muros patefecerat dolis. et 'insultare' est in alienum dolorem, 'exsultare' vere gaudere. bipatentibus quia geminae sunt portae. et quidam 'bipatentibus' praesumptum accipiunt, quia 'bi' particula non praeponitur, neque verbis neque participiis; nemo enim dicit 'bipateo' et 'bipatens'; sed praeponitur appellationibus, ut 'bipennis'. {{anchor+|331|Ad v. 331}} Milia subaudis 'tot', et est ἀνακόλουθον : nam dixit 'quot', cum non praemiserit 'tot'. et ita vel augendi gratia, vel perturbatus dicit, tantos esse Graecos, quanti olim venerint, quasi nemo perierit decennali bello. umquam pro quondam. {{anchor+|332|Ad v. 332}} Angusta viarum angustas vias, id est vicos: et est ut "strata viarum". {{anchor+|333|Ad v. 333}} stat aut horret, ut "stant lumina flamma:" aut 'stat' a stantibus in medio armatis tenetur. ferri acies bene addidit 'ferri', quia homonymum est 'acies' et multa significat, ut 'exercitus', 'ferri', 'oculorum'. {{anchor+|334|Ad v. 334}} Stricta nuda: unde et destringere dicimus. vix modo 'aegre'. primi vel in primo introitu collocati, vel periculo primi. {{anchor+|335|Ad v. 335}} Caeco marte aut nocturno proelio; aut epitheton Martis est, cuius exitus semper incertus est. caeco marte] aut confusa pugna; aut quia caecantur animae pugnantum. {{anchor+|336|Ad v. 336}} Numine divum subaudis 'tali', hoc est mala iniciente desideria. nam paulo post ait "vadimus inmixti Danais haud numine nostro". cum ergo hoc esset, tamen omisso consilio 'in flammas et in arma feror'. {{anchor+|337|Ad v. 337}} Erinys inpatientia animi hoc loco, quae in furorem impellit. {{anchor+|338|Ad v. 338}} fremitus perturbatio. et sublatus et unde sublatus. {{anchor+|339|Ad v. 339}} addunt se socios non dixit 'quaero socios', sed 'addunt se', ut ipse ab illis videatur esse quaesitus. {{anchor+|340|Ad v. 340}} obLati per lunam agniti per lunae splendorem. {{anchor+|341|Ad v. 341}} Adglomerant adglomerantur, ut "nox umida caelo praecipitat". coroebus mygdonides hic filius Mygdonis et Anaximenes. ergo Mygdonides patronymicum est: nam si gentis esset, 'Mygdonius' diceret; nullum enim gentis nomen in 'des' exit. hunc autem Coroebum stultum inducit Euphorion, quem et Vergilius sequitur, dans ei "dolus an virtus, quis in hoste requirat?" cum sit turpis dolo quaesita victoria. {{anchor+|342|Ad v. 342}} illis ad Troiam deest 'qui'. {{anchor+|343|Ad v. 343}} insano amore aut perpetuum epitheton amoris est, ut "nunc insanus amor"; aut 'insano' magno, ut "insano iuvat indulgere dolori"; aut 'insano', quia belli tempore amabat Coroebus. {{anchor+|344|Ad v. 344}} Et gener 'gener' dicitur et qui est, et qui esse vult, ut hic indicat locus; sicut etiam maritus, unde est "quos ego sim totiens iam dedignata maritos". gener] secundem spem illius; neque enim iam erat gener; nam ideo subiunxit 'sponsae'. {{anchor+|345|Ad v. 345}} infelix quem mox manebat interitus; vel infelix causae suae; vel qui sponsam non audierit. praecepta propter illud: "tunc etiam fatis aperit Cassandra futuris". furentis vaticinantis. {{anchor+|348|Ad v. 348}} Incipio super his his incipio, id est verbis. 'super' autem insuper, quis iam audebant: unde paulo post ait 'furor additus'. ivvenes fortissima frustra pectora ordo talis est: iuvenes, fortissima pectora, frustra succurritis urbi incensae, quia excesserunt omnes dii: unde si vobis cupido certa est, me sequi audentem extrema, moriamur et in media arma ruamus. [alii 'sequi' pro 'sequendi' accipiunt.] obscuritatem autem facit hoc loco et synchysis, id est hyperbati longa confusio, et falsa lectio: nam multi 'audendi' legunt, multi 'audenti'. sed neutrum procedit. ergo 'audentem' legendum est. {{anchor+|351|Ad v. 351}} Excessere quia ante expugnationem evocabantur ab hostibus numina propter vitanda sacrilegia. inde est, quod Romani celatum esse voluerunt, in cuius dei tutela urbs Roma sit. et iure pontificum cautum est, ne suis nominibus dii Romani appellarentur, ne exaugurari possint. et in Capitolio fuit clipeus consecratus, cui inscriptum erat 'genio urbis Romae, sive mas sive femina'. et pontifices ita precabantur 'Iuppiter optime maxime, sive quo alio nomine te appellari volueris': nam ipse ait "sequimur te, sancte deorum, quisquis es". {{anchor+|352|Ad v. 352}} Quibus subaudimus 'auxiliantibus', vel per quos stetit. {{anchor+|353|Ad v. 353}} moriamur et in media arma rvamus hysteroproteron quidem est; nam ante est in arma ruere, et sic mori. bene tamen 'moriamur' opportuniore loco posuit; ante enim dixerat 'quae sit rebus fortuna videtis'. {{anchor+|354|Ad v. 354}} Una salus victis nullam sperare salutem plerumque enim desperatione robur augetur, ut Statius "est ubi dat vires nimius timor". item scimus mortem captivitatis esse remedium. hoc ergo suadet, ut aut desperatione vincant, aut vitetur morte captivitas. salus nunc remedium. {{anchor+|355|Ad v. 355}} Lupi cev hoc ad ferocitatem pertinet, 'nebula' ad noctem, 'catuli' ad liberos coniugesque. lupi cev] ordo [tamen] est 'ceu lupi'. et hoc est dictum ab exemplo. sane apud veteres 'lupus' promiscuum erat, ut Ennius "lupus femina feta repente". et bene belli negotium lupo comparavit, qui est in tutela Martis, dei bellici. {{anchor+|356|Ad v. 356}} raptores ab actu. atra in nebvla ab occasione; vel certe nocti comparavit. inproba ventris a necessitate et causa duplici: una 'quos inproba ventris exegit caecos rabies', altera 'catulique relicti faucibus expectant'. {{anchor+|357|Ad v. 357}} Exegit exclusit, de latebris scilicet, ut Terentius "spectandae an exigendae sint vobis prius". catulique sane catuli non solum canum sed et serpentum, ut "aut catulos tectis, aut ova relinquens". Plautus etiam suum "et ego te conculcabo, ut sus catulos suos". relicti deserti et destituti, ut "cui pauca relicti iugere ruris". {{anchor+|358|Ad v. 358}} faucibus expectant siccis id est nimia cupiditate aperiuntur. {{anchor+|359|Ad v. 359}} mediaeque tenemus hoc ad audaciam pertinet. et contra, ubi de timore agit "namque avia cursu dum sequor et nota excedo regione viarum". {{anchor+|360|Ad v. 360}} Cava umbra bonum epitheton; naturale enim est, ut obscurum sit omne concavum. vel 'cava' inani, et hinc adparet occidisse iam lunam; nam ideo et Androgeus falsus est. {{anchor+|361|Ad v. 361}} Quis etiam Graecorum, ut "quis talia fando". et bene interrupta narratione exclamavit, ut affectum moveret. lacrimis aequare labores? hypallage pro 'laboribus aequare lacrimas', ut "dare classibus austros". {{anchor+|363|Ad v. 363}} Urbs antiqua vel nobilis, vel quia duobus milibus octingentis annis regnasse firmatur. et quid est 'antiqua', ipse subiunxit 'multos dominata per annos'. sane hoc dolentis est, non narrantis. {{anchor+|364|Ad v. 364}} Sternuntur inertia passim corpora aut non repugnantia, ut "pecora inter inertia votis optat aprum:" aut 'inertia', dum occiduntur, ut "inbellem avertis Romanis arcibus Indum", hoc est avertendo ostendis inbellem. aut per somnum 'inertia'. {{anchor+|365|Ad v. 365}} Relligiosa gradatim ascendit, 'vias', 'domos', 'templa'. videtur autem et diis invidiam facere, qui templa sua violari cadaveribus passi sunt. sane 'religiosus' et homo dicitur attentus ad religionem, et locus, qui divinum cultum et venerationem meretur. ergo 'religiosa' religionis plena. significat etiam metum. sane 'relligio' geminatur 'l' propter metri necessitatem. {{anchor+|366|Ad v. 366}} Poenas dant moriuntur indigne: hoc enim proprie significat, ut "heu nimium virgo, nimium crudele luisti supplicium", item "nunc pereat Teucrisque pio det sanguine poenas". {{anchor+|367|Ad v. 367}} quondam hic praeteriti temporis est. redit in praecordia virtus atqui ait Horatius "nec vera virtus cum semel excidit, curat reponi deterioribus". sed sententiae non semper generales sunt, sed interdum pro negotiorum qualitate formantur. {{anchor+|368|Ad v. 368}} Victoresque cadunt danai generaliter dixit 'victores', id est ad fortunam partis retulit, quae vincebat; neque enim victores erant qui cadebant. crudelis ubique luctus ubique pavor aut utrobique, id est apud Graecos et apud Troianos; aut 'ubique' per totam civitatem. {{anchor+|369|Ad v. 369}} Plurima mortis imago aut definitio timoris est, aut varietas mortis ostenditur, id est gladio, igni, ruina. alii intellegunt 'plurima mortis imago' aut frequentissima, aut praesentissima. {{anchor+|371|Ad v. 371}} Androgeos et Graeca est et Attica declinatio: unde est "in foribus letum Androgeo". facit enim ὁ Ανδρόγεως , τοῦ Ανδρόγεω . {{anchor+|373|Ad v. 373}} Viri increpantis est, ut solet in milites dici. {{anchor+|374|Ad v. 374}} Sera segnities quae seros facit, id est tardos, ut "mors pallida". sane 'segnities' iuxta antiquos dictum est, nam modo 'segnitia' dicitur. 'segnis' autem est proprie frigidus, sine igni, ut 'securus' sine cura, 'sedulus' sine dolo. feruntque pergama ἐμφατικῶς , ut "Ilium in Italiam portans victosque penates". feruntque pergama] quasi ipsam funditus civitatem in victoriam suam transferunt. {{anchor+|375|Ad v. 375}} Itis pro venitis: ut e contra Terentius "nisi eo ad mercatum venio", pro 'eo'. {{anchor+|377|Ad v. 377}} Fida satis bene addidit 'fida', ut ostenderet symbolum, quo utebantur in bello. ergo non dixit 'fidelia', sed quae ad fidem habendam pellicere non possent. medios manifestos, ut "medioque ex hoste recepi". et "quamquam in media iam morte tentetur". ordo autem est 'sensit in medios hostes se esse delapsum'. ergo 'delapsus' nominativum pro accusativo posuit, ut Horatius "vir bonus et sapiens dignis ait esse paratus" pro 'ait se dignis paratum esse'. {{anchor+|378|Ad v. 378}} retroque pedem repressit aut 'retro' vacat, aut in 'repressit' 're' vacat. sed veteres 'retro repressit' dicebant, ut et "nec nos obniti contra". {{anchor+|379|Ad v. 379}} Aspris synaeresis est, ut "conpostus". angvem καταχρηστικῶς . Homerus δράκοντα dixit. {{anchor+|380|Ad v. 380}} Hvmi nitens incedens per humum. et est adverbium. trepidus vel pavens vel festinans. {{anchor+|382|Ad v. 382}} havd secus non aliter. dicebant veteres 'secus' et 'iuxta', unde et 'extrinsecus'. abibat bene inperfecto usus est, non enim abiit. {{anchor+|384|Ad v. 384}} Ignarosque loci palantes, errantes. et his circumstantiis ostendit, a paucis plures potuisse superari. ordo autem est 'passim sternimus'. {{anchor+|385|Ad v. 385}} Adspirat favet, ut "adspirant aurae in noctem": unde et favor 'aura' dicitur, ut "gaudens popularibus auris". primo quia postea non fuit. {{anchor+|386|Ad v. 386}} Successu exultans felicitate: quod est stultitiae. {{anchor+|387|Ad v. 387}} Qua prima inquit fortuna non 'quae prima', sed 'qua primum'. est autem hypallage, ut "ibant obscuri sola sub nocte" pro 'ipsi soli': quae fit non ornatus causa, ut "pars in frusta secant", sed necessitatis. fortuna bene 'fortuna'; neque enim consilio Androgeos occisus est. salutis efficax adhortatio. {{anchor+|388|Ad v. 388}} dextra vel 'fortuna dextra', id est favens, propitia, ut 'laeva' contraria; vel 'dextra' ad manum referendum. {{anchor+|389|Ad v. 389}} Clipeos maiora scuta, quibus latemus, ἀπὸ τοῦ κλέπτειν τὸ σῶμα . insignia omnia arma. {{anchor+|390|Ad v. 390}} dolus an virtus quis in hoste requirat?? videtur deesse aliquid, ut puta: dolus an virtus in bello proficiat, quis in hoste requirat? {{anchor+|391|Ad v. 391}} Arma subdistingue, ut sit quasi interrogantis, et responsio 'dabunt ipsi'. comantem aut cristatam, quia de caudis animalium habebant cristas, ut "cristaque hirsutus equina": aut comas habentem, ut Statius "non ego in terga comantis Abantiadas". {{anchor+|392|Ad v. 392}} androgei modo Latine declinavit; alibi Graece "letum Androgeo". insigne decorum ornamentum decorum: non enim sunt duo epitheta, quod apud Latinos vitiosum est. fecit hoc tamen Vergilius in paucis versibus, qui tamen emendati sunt, ut "lenta quibus torno facili super addita vitis", cum antea 'facilis' fuerit. sane 'clipei insigne' περιφραστικῶς pro clipeo. {{anchor+|393|Ad v. 393}} Indvitur quia multa inerant in scuto lora, quibus manum inserebant, ut "clipeoque sinistram insertabam aptans". adcommodat mire 'adcommodat', ut ignorares, quorum esset. {{anchor+|394|Ad v. 394}} Hoc ipse multi hic distinguunt et ad Aeneam referunt: et ideo subiunctum 'spoliis se quisque recentibus armat'. alii 'hoc ipse Dymas' distinguunt, ut ignotis personis addita dignitas videatur, ut est "quos Imbrasus ipse nutrierat". et repetitum 'hoc' emphasis properantium, non figura epanalepsis a quibusdam traditur. {{anchor+|395|Ad v. 395}} laeta quod est προθύμου . {{anchor+|396|Ad v. 396}} Inmixti vacat 'in', ut solet frequenter. havd numine nostro aut diis contrariis: aut quia in scutis Graecorum Neptunus, in Troianorum fuerat Minerva depicta. havd numine nostro] [hoc est] 'haud nostro' non nobis utili: et ideo paulo post 'heu nihil invitis fas quemquam credere divis', ut est "nec di texere Cupencum, Aenea veniente, sui". {{anchor+|397|Ad v. 397}} congressi proelia 'bellum' est totum tempus, ut Iugurthinum, Punicum, Macedonicum; 'pugna' unius diei; 'proelium' pars pugnae. {{anchor+|398|Ad v. 398}} conserimus id est adversa fronte pugnavimus, ne forte nulla virtus videretur Troianorum, si dolo pugnassent. {{anchor+|400|Ad v. 400}} Fida petunt sibi scilicet. formidine turpi epitheton timoris est. sic Sallustius "Carbo turpi formidine Italiam atque exercitum deseruit". {{anchor+|401|Ad v. 401}} Conduntur in alvo non dum eunt, sed cum esse coeperint: unde et ablativo usus est, non accusativo, ut in georgicis "conditus in nubem". tale est autem hoc, quale illud 'includuntur in carcere' et 'includuntur in carcerem'. {{anchor+|402|Ad v. 402}} Hev nihil invitis fas quemquam fidere divis generalis quidem sententia est, sed loco congrua; sequitur enim et Cassandrae captivitas fidentis sacerdotio, et praecesserat armorum mutatio, quae nunc deprehenditur: alioquin vitiosa est, cum discrepat ab specialitate. est autem κατασκευή , non potuisse eos vincere, quamvis fortiter dimicarent. ecce trahebatur bene dissimulavit de stupro Cassandrae. {{anchor+|403|Ad v. 403}} passis ut quidam volunt 'sacris', quod sic vaticinari soleret. [ut si diceret sacris]. priameia patronymicon quidem est, sed species possessivi; 'Priameis' vero tantum patronymicon est, sicut 'Priamides'. et bene 'virgo', non filia. {{anchor+|404|Ad v. 404}} adytisque bene 'adytis' ostendit illam sacerdotem religiosam fuisse; non enim accedunt ad adyta nisi religiosi sacerdotes. et ἐμφατικῶς , quasi non sufficeret 'a templo', adiecit 'adytis'. {{anchor+|405|Ad v. 405}} Tendens ardentia lumina quod est manuum oculis dedit; solent enim homines in magnis motibus manus ad caelum tendere. frustra secundum Epicureos: et est separatum. {{anchor+|406|Ad v. 406}} arcebant continebant, vel prohibebant. {{anchor+|407|Ad v. 407}} Hanc speciem iniuriae faciem, quod sacerdos, quod ab adytis, quod religata, quod passis crinibus trahebatur. Cicero Philippicarum XI. "ponite itaque ante oculos, p. c., miseram illam quidem et flebilem speciem, sed ad incitandos nostros animos necessariam". species sane medium est; nam et bona et mala est. furiata 'furiosus' est a quo furor numquam recedit, 'furiatus' qui furit ex causa. et est figura Graeca, μανεὶς τὰς φρένας . quidam sane participium volunt 'furiata' a verbo figurato apud Horatium furiare: sic 'fortunare', sic 'scelerare'. sese αὐτὸς αὑτόν . {{anchor+|408|Ad v. 408}} Periturus melior sensus est, si ad dimicantis referatur affectum: sicut de Tarchonte, de quo dixit "et medios fertur moriturus in hostes", cum vicerit. et sese medium iniecit moritvrus in agmen] [et] bene Coroebum non suadentem pugnam, ut supra, fecit, sed mox pugnantem, quoniam sponsam rapi videbat, in cuius causa pugnandum potius fuerat, quam loquendum. densis κατασκευή , ut merito superati sint a pluribus. {{anchor+|410|Ad v. 410}} Culmine tecto, quod ante culmis tegebatur. {{anchor+|411|Ad v. 411}} oritur quasi aliud initium calamitatis. caedes non proelium. miserrima autem, quia inter cives. {{anchor+|412|Ad v. 412}} facie veritate. ivbarum pro 'cristarum', quae de caudis fiebant: ut est "cristaque hirsutus equina". {{anchor+|413|Ad v. 413}} Tunc danai ordo est 'tum Danai undique collecti invadunt'. ereptae σχῆμα διανοίας : non enim dicit a Troianis sublatam, sed intellegendum reliquit. {{anchor+|414|Ad v. 414}} acerrimus aiax Oi+leus sine dubio, quia Telamonius armorum iudicio superatus iam se peremerat. incertum est ergo, quando ab Aiace vitiata sit Cassandra: quod si, ut dicitur, in templo Minervae factum est, constat post stuprum Cassandram protractam. {{anchor+|415|Ad v. 415}} Gemini atridae duo: quod habet excusationem, quia fratres sunt, propter similitudinem; nam numeri esse non potest; 'gemini' enim sunt proprie simul nati. exercitus omnis bene excusat propter victi pudorem: ut 'obruimur numero'. {{anchor+|416|Ad v. 416}} Adversi e contrario flantes. {{anchor+|417|Ad v. 417}} Eois evrus equis ab Eois equis, id est Solis, unde equi Solis oriuntur: nam Eurus ab oriente flat. notandum sane, quod, cum 'Eous' 'e' naturaliter longum habeat, metri necessitate correptum est propter sequentem vocalem. rarum autem est: nam nec proprium nomen est, ut 'Diana', nec sermo compositus, ut "sudibusve praeustis". {{anchor+|418|Ad v. 418}} Stridunt silvae excursus poeticus: qui ultra tres versus fieri non debet. [ne sit vitiosissimum.] et 'stridunt' quidam antique declinatum tradunt, ut sit prima verbi positio 'strido stridis stridit', et faciat 'stridimus striditis stridunt'. nos 'strident' dicimus a prima positione 'strideo', ut sit 'stridemus stridetis strident'. {{anchor+|419|Ad v. 419}} Spumeus pro 'spumosus', ut 'frondea' pro 'frondosa'. atque imo 'ab' minus est, id est 'ab imo'. illi propter illud 'hic primum ex alto'. {{anchor+|420|Ad v. 420}} Obscura nocte per umbram per umbram noctis obscurae: ut "molemque et montes". {{anchor+|421|Ad v. 421}} Fudimus modo 'fugavimus': nam sequitur 'totaque agitavimus urbe'; alibi 'interemimus' significat. totaque per totam. {{anchor+|422|Ad v. 422}} Mentitaque tela verbo communi: hoc est 'quae nos Graecos esse mentiebantur'. ut solet, sensum dedit rei inanimatae; non enim [illi] poterant tela mentiri. vel 'per quae nos mentiebamur'. {{anchor+|423|Ad v. 423}} sono discordia sono discrepantia. signant designant: aut per vocem, aut per symbolum, quo utebatur exercitus. {{anchor+|424|Ad v. 424}} ilicet confestim, mox. sane apud veteres 'ilicet' significabat sine dubio 'actum est'. origo autem significationis inde descendit: olim iudex ubi sententiam dixerat, si dare finem agendis rebus volebat, per praeconem dicebat 'ilicet', hoc est 'ire licet', id est 'acta et finita res est'. Terentius in adelphis "em tibi, rescivit omnem rem, id nunc clamat, ilicet". idem in eunucho "actum est, ilicet, peristi". numero ne videantur virtute superati. {{anchor+|425|Ad v. 425}} divae armipotentis bene Minervam Troianis expressit iratam, cum etiam eum ante aram perisse dicat, qui sacerdotem liberare temptaverat. {{anchor+|426|Ad v. 426}} ivstissimus 'iustum' secundum leges vel aliqua ratione constrictum, 'aequum' iuxta naturam accipiunt. unus non solus, sed praecipuus. {{anchor+|427|Ad v. 427}} Aequi pro 'aequitatis'. et optima figura est a feminino genere in neutrum transire. {{anchor+|428|Ad v. 428}} Diis aliter visum aut illum non esse iustissimum: an aliter visum, quam quod rectum erat: an pro 'diis ita visum'; sic enim periit ut iniustus. et bene in ingenti indignatione Aeneae tamen nihil sacrilegum datur, vel cum sequatur 'confixi a sociis'. pereunt vel pro perierunt. panthv vocativus Graecus est. {{anchor+|431|Ad v. 431}} Iliaci cineres naturale est iurare per id quod carum quis habuit. et excusatur, ut supra diximus, fuga. ergo fuit necessarium iusiurandum. extrema num ideo 'extrema meorum', quod existimet, nihil ex ea superesse? {{anchor+|432|Ad v. 432}} Testor testificor: et deest 'vos'. {{anchor+|433|Ad v. 433}} Vices pugnas, quia per vicissitudinem pugnabatur, ut Sallustius docet. legimus etiam poenas 'vices' dici: Horatius "vicesque superbae te maneant ipsum". sed de bello usurpatum est; nullum enim proelium caret periculo. [ergo] 'vices' pericula. {{anchor+|434|Ad v. 434}} Mervisse manu testor me meruisse, id est fortiter dimicasse: hi enim merentur occidi. bene autem evasisse se fatis inputat, cum tam senex, quam debilis Iphitus et Pelias evaserint, occisis iuvenibus. divellimur sic dixit, quasi accuset, quod non perierint. {{anchor+|436|Ad v. 436}} vulnere vlixi quod illi Vlixes inflixerat. {{anchor+|437|Ad v. 437}} protinus ad sedes priami servavit ordinem, ut primo de patria, post de rege curaverit. 'protinus' hic statim, alibi porro tenus. clamore bellico scilicet. vocati clamorem secuti. ingentem pugnam merito, quippe in domo regia, ubi aut caput rei publicae erat, aut de qua maior spes erat praedae. {{anchor+|439|Ad v. 439}} forent pro essent. morerentur non pugnarent, ut supra "oriturque miserrima caedes". {{anchor+|441|Ad v. 441}} Acta testudine adplicita, vel quae agebatur. {{anchor+|442|Ad v. 442}} haerent parietibus scalae quod illae, quae feruntur ad pugnam, clavos habeant vel uncos, ut figantur: ideo haerent. postesque sub ipsos si circa portam, 'sub postibus'; si circa fenestras, 'circa postes'. {{anchor+|443|Ad v. 443}} nituntur pro nitebantur. ad tela id est contra tela. et hoc verum est; nam si 'ac tela', sinistris manibus simul tenent tela et scutum, cum se tegunt. {{anchor+|445|Ad v. 445}} Tecta culmina 'tecta' participium est: aut eandem rem bis dixit. quamvis legatur et 'tota'. domorum veteres 'haec domus', ut merito ablativus 'o' terminatus genetivum pluralem in 'rum' mitteret, ut 'bono bonorum'; sed mutata postea declinatio est, ut 'huius domus' faceret: quod cum ita evenerit, ut ablativus in 'u' terminaretur, genetivum pluralem per 'u' geminat, ut 'ab hoc fructu, fructuum', ita et 'domuum': nam et Iuvenalis "viscera magnarum domuum" ait. nos tamen de antiqua declinatione praesumimus, ut 'ab hac domo, harum domorum' dicamus. {{anchor+|446|Ad v. 446}} His se propter quae pugnabant. sic Lucanus "in pugnam fregere rates" (3.674). vel 'his' huius modi. quando quatenus, quoniam. {{anchor+|447|Ad v. 447}} extrema in morte hoc est ruina civitatis. {{anchor+|448|Ad v. 448}} Decora ab eo quod est 'decus', ut 'pecus'. {{anchor+|450|Ad v. 450}} Obsedere modo pro praesidio tenebant, ut sequentia indicant 'hos servant agmine denso'. {{anchor+|451|Ad v. 451}} Instavrati animi hinc ostenditur, eos superius defecisse: quod supra non dixit. {{anchor+|452|Ad v. 452}} Levare iuvare. vimque virtutem: ut Sallustius "sed nostra omnis vis in anima et corpore sita est". victis qui vincebantur, ut et "qua vectus Abas". victis hoc est, sine vincendi spe laborantibus. {{anchor+|453|Ad v. 453}} Limen erat contra illud, obsessis foribus quemadmodum ingressus sit: et dicit per posticum, quod generis est neutri, ut Horatius "atria servantem postico falle clientem". nam si generis feminini legeris 'postica', augurale est, ut 'antica', 'postica'. caecae non omnibus notae. usus verbum iuris: 'via' actus, usus. pervius usus] hoc Graeci andronas appellant. {{anchor+|454|Ad v. 454}} tectorum inter se priami per quod iter ad utramque domum Priami commeabatur, ut appareat duas domos fuisse, alteram regiam Priami, alteram Hectoris, inter quas illi aditus. postesque relicti aut relictum spatium cum domus aedificaretur, ubi ostium fieret; aut relicti ab hostibus, id est quos hostes non obsederant. {{anchor+|455|Ad v. 455}} Infelix non cum regna manebant, sed ad praesens rettulit tempus 'infelix'. dum regna manebant 'dum' donec: et absolutus est sensus. alii tamen 'cum' legunt: sed 'cum manebant' quomodo dicimus, cum constet 'manebant' modum esse indicativum? hoc ergo sciendum est, quia, quando coniunctivus modus est, necesse est aliquid iungi aut subaudiri, ut 'cum venirem, vidi illum'. si autem 'cum veniebam' dicamus, aut modus pro modo est, hoc est indicativus pro coniunctivo: aut 'cum' non erit coniunctio, sed adverbium temporis, et significat 'tempore quo veniebam'. {{anchor+|456|Ad v. 456}} andRomache notum est omnibus, hanc de gente Eetionis fuisse, uxorem Hectoris, matrem Astyanactis, de qua plenius omnia in tertio libro narrantur. ferre incomitata ut et ad soceros iret saepius et non quaereret obsequia famulorum. {{anchor+|457|Ad v. 457}} Ad soceros quare 'ad soceros', cum 'socer' et 'socrus' dicantur? sed meliori sexui respondit, id est masculino. astyanacta hunc quidam ab Vlixe, alii a Menelao, absente Pyrrho, raptum et praecipitem datum ferunt; fatis enim praedictum fuerat puerum si supervixisset ultorem patriae et parentum futurum. trahebat quasi puerum, ut "parvumque nepotem ipse trahit". {{anchor+|458|Ad v. 458}} Evado 'e' vacat, ut 'emortuus'. sane minus est 'hac', id est 'hac evado'. {{anchor+|459|Ad v. 459}} Iactabant spargebant, quasi nihil profutura. {{anchor+|460|Ad v. 460}} In praecipiti in alto, unde quis potest praeceps dari: sequitur enim 'sub astra eductam'. eductam extructam. {{anchor+|462|Ad v. 462}} Solitae naves participium sine verbi origine: 'soleo' enim neutrale est, quod caret praeterito. achaica castra videtur alios Danaos, alios Achaeos dixisse. castra ubi exercitus sit 'castra' dicuntur: unde est "nos castra movemus et velorum pandimus alas". {{anchor+|463|Ad v. 463}} Summa extrema, ut 'supremum' summum dicimus: ut "pro supreme Iuppiter". labantes faciles ad resolutionem. et est ordo 'turrim convellimus inpulimusque'. {{anchor+|464|Ad v. 464}} tabulata dabant quidam 'dabant' pro 'faciebant' intellegunt, ut "et intentem lato dedit ore fenestram". olim sane domus de tabulis fiebant, unde hodieque in aedificiis surgentibus primum et secundum tabulatum dicimus. summum autem est quod tectum sustinet. {{anchor+|465|Ad v. 465}} inpulimusque quidam notant, quod non sit expressum, ubi stantes summum tectum inpulerunt. repente ne provideri et vitari possit. {{anchor+|467|Ad v. 467}} ast alii subeunt hic ostendit, priores perisse. {{anchor+|468|Ad v. 468}} Telorum interea cessat genus bene addidit 'genus'. telum enim dicitur secundum Graecam etymologiam ἀπὸ τοῦ τηλόθεν quicquid longe iaci potest: quamquam legerimus de gladio "at non hoc telum mea quod vi dextera versat" et sequitur "dixit et sublatum consurgit in ensem". telum autem illo loco dictum a longitudine, unde et mustelam dicimus. {{anchor+|469|Ad v. 469}} Vestibulum 'vestibulum' est prima ianuae pars. dictum autem vestibulum vel quod ianuam vestiat, ut videmus cameram duabus sustentatam columnis: vel quoniam Vestae consecratum est. unde nubentes puellae limen non tangunt. Lucanus "translata vitat contingere limina planta" (2.359). singula enim domus sacrata sunt diis: ut culina penatibus, maceries, quae ambit domum, Herceo Iovi. sane videtur vestibulum et limen pro una re dixisse. pyrrhus a colore comae dictus, qui Latine burrus dicitur. ita et Sallustius 'Crispus'. {{anchor+|470|Ad v. 470}} luce coruscus aena pro luce aeni, ut "saxea procubet umbra". {{anchor+|471|Ad v. 471}} in lucem coluber deest 'processit'. sed colubrum non nulli promiscuum nomen tradunt, quod ut sonantius fieret, finxit masculinum, ut diceret 'coluber'. mala gramina pastus venenatis herbis, BEBRWKW\S KAKA\ FA/RMAKA , hoc est pro malis graminibus. legimus et "silva pastus harundinea": nam illud aliud est "pascuntur vero silvas et summa Lycaei horrentesque rubos": sed sciendum est, quia, licet hoc in usu sit, rarum tamen est apud antiquos. 'pastus' autem pro 'qui pascebatur', quia, ut supra diximus, in hoc Latinitas deficit. {{anchor+|472|Ad v. 472}} tumidum qui semper irascatur. bruma id est hiemps. dicta autem 'bruma' quasi βραχὺ ἦμαρ , id est brevis dies. est autem, ut hic locus indicat, generis feminini, numeri singularis. {{anchor+|473|Ad v. 473}} exuviis bene corium quo serpens exuitur exuvias dixit. nitidusque ivventa novus; constat enim serpentes innovari virtute, pelle deposita. {{anchor+|474|Ad v. 474}} Lubrica terga lubricum dicitur et quod labitur, dum tenetur, ut piscis, serpens; et locus in quo labimur, ut "et sese opposuit Salio per lubrica surgens". {{anchor+|476|Ad v. 476}} Periphas ultima accentum non habet, ne femininum sit; nec tertia a fine, quia novissima longa est; ergo 'ri' habebit accentum. agitator auriga secundum usum communem. {{anchor+|477|Ad v. 477}} Armiger automedon Pyrrhi armiger: nam Achillis auriga fuit. scyria pubes a Scyro insula, una de Cycladibus, in qua Lycomedes fuit, pater Deidamiae: quam Achilles commendatus ibi a matre Thetide vitiat, unde Pyrrhus natus est. quamvis alii volente Lycomede Deidamiam Achilli datam in matrimonium dicunt. {{anchor+|478|Ad v. 478}} Succedunt tecto pro 'sub tectum cedunt'. et est figura, quia mutatus est casus. {{anchor+|479|Ad v. 479}} dura valida limina, id est firmiter clausa: ideo non aperit, sed 'perrumpit'. bipenni ecce nomen, quod reservavit antiquitatem, quia veteres 'pennas' dicebant, non 'pinnas'. {{anchor+|480|Ad v. 480}} Vellit non 'deiecit'; nam sequitur paulo post 'labat ariete crebro'; sed 'movet', ut "Cynthius aurem vellit, et admonuit". vel certe 'vellere vult', ut "ipsumque trahunt in moenia regem". nam quare facit fenestram? {{anchor+|482|Ad v. 482}} Ingentem fenestram epitheto, ut solet, auxit tapinosin †in dicendo 'lato ore'. 'dedit' autem, id est fecit, ut Terentius "quas turbas dedit". {{anchor+|483|Ad v. 483}} patescunt aperiuntur ac per hoc videntur. {{anchor+|484|Ad v. 484}} penetralia id est domorum secreta, dicta penetralia aut ab eo quod est 'penitus', aut a penatibus. {{anchor+|485|Ad v. 485}} Armatosque vident stantes unde supra "strictis mucronibus imas obsedere fores". sic enim datur virtus ubique Troianis. {{anchor+|486|Ad v. 486}} At domus interior de Albano excidio translatus est locus. tumultu tumultus dictus quasi timor multus: unde Italica bella dicta sunt tumultus. bene autem addidit 'misero', quia est etiam terribilis. {{anchor+|487|Ad v. 487}} Miscetur perturbatur, ut "nec quisquam aeratas acies ex agmine tanto misceri putet". cavae aedes tecta camerata. 'aedem' autem numero singulari de templo tantum dicimus, plurali et de domibus et de templis. si aliter dictum inveneris, usurpatum est, ut 'mella' 'hordea' 'aera'. {{anchor+|488|Ad v. 488}} Ferit clamor secundum philosophos physicos, qui dicunt, vocem corpus esse: bene ergo 'ferit'; nam et fluvius habet mugitum, res incorporalis. avrea sidera multi ad laquearia referunt, quod stultum est. {{anchor+|489|Ad v. 489}} Pavidae pro 'paventes'. 'pavidus' est semper timens, 'pavens' ex causa, ut supra 'furiatus' et 'furiosus'. matres honoris nomen. errant †confusio, consilio. {{anchor+|490|Ad v. 490}} Amplexaeque tenent postes atque oscula figunt Apollonii locus, in quo inducitur Medea †patrem salutasse, et domum relinquens. {{anchor+|491|Ad v. 491}} Vi patria secundum fidem generis sui, ut "stirpis Achilleae fastus". item de Hercule "salve vera Iovis proles". {{anchor+|493|Ad v. 493}} Cardine a cardine. primos quos dixit supra 'strictis mucronibus'. {{anchor+|496|Ad v. 496}} Non sic aggeribus ruptis vult ostendere, gravius vastatam Troiam, quam agri fluviorum eruptione vastantur. et sciendum, comparationes aut pares esse, aut maiores, aut minores, aut similes, aut contra in similitudine comparatio ultro negatur, ut hoc loco, vel illic "non tam praecipites". contrarium est "si parva licet componere magnis". spumeus spumosus. {{anchor+|497|Ad v. 497}} Exiit dicimus et 'exivit'. sed 'v' subtrahit Vergilius, ut brevem faciat sequente vocali. et proprie plena flumina cum extra alveum suum crescunt 'exire' dicuntur, ut "praesertim incertis si mensibus amnis abundans exit". {{anchor+|498|Ad v. 498}} Cumulo augmento: exuberante fluctu, ut "cumulo praeruptus aquae mons". {{anchor+|499|Ad v. 499}} Vidi ipse furentem ut "quaeque ipse miserrima vidi". et hic 'vidi' pro admiratione posuit; at vero 'vidi Hecubam' pro miseratione. sane 'vidi ipse' hac particula addita miseriorem se ostendit, cuius ante oculos casus patriae suorumque fortuna constituerat. {{anchor+|500|Ad v. 500}} geminosque in limine atridas potest subaudiri 'furentes'. geminos more suo 'fratres'. 'gemini' enim sunt non duo, sed simul nati. {{anchor+|501|Ad v. 501}} Centumque nurus aut finitus est numerus pro infinito ὑπερβολικῶς : aut certe ideo 'centum', quia barbarorum fuerat non singulas coniuges habere, sed plures. aut illud dicit 'plures feminas', ut Lucanus "cultus gestare decoros vix nuribus rapuere mares" (1.164), hoc est feminis. aut 'navas nuptas', ut aetatis hoc nomen sit, non adfinitatis. aut 'centum per aras', licet incongruum sit, quia sequitur "haec ara tuebitur omnes", et unus per centum aras occidi non poterat. est autem haec plena adfectu et dolore repetitio. {{anchor+|502|Ad v. 502}} Quos ipse sacraverat ignes ut "et religiosa deorum limina": per quod ostenditur latenter, nihil prodesse religionem. foedantem autem est cruentantem. Sallustius in I. "cum arae et alia diis sacrata supplicum sanguine foedarentur". et Terentius in eunucho "pro deum fidem, facinus foedum, o infelicem adulescentem". {{anchor+|503|Ad v. 503}} Quinquaginta illi thalami 'illi' celebrati ab Homero. et bene de thalamis verum expressit numerum; potest enim unus thalamus plures habere coniuges. et est zeugma 'quinquaginta thalami procubuere, et postes superbi'. {{anchor+|504|Ad v. 504}} Auro barbarico id est aut multo; aut cultu barbaro, quia barbari copiae magis quam elegantiae student; aut a barbaris capto; aut vere barbaro, id est Phrygio, quia πᾶς μὴ Ἕλλην βάρβαρος . nam et Homerus Phrygas barbaros appellat, et Vergilius "barbara tegmina crurum". spes tanta nepotum aut nepotes significat qui essent futuri magnae spei, aut conubia, de quibus sperabantur tanti nepotes, ut "modo namque gemellos spem gregis". spoliisque superbi hoc enim fuit moris antiqui, ut ipse in septimo "captivi pendent currus curvaeque secures". {{anchor+|505|Ad v. 505}} teneant danai qua deficit i. ignis potuit deficere, Danai non potuerunt. {{anchor+|506|Ad v. 506}} Forsitan et priami fuerint quae fata requiras bene de Priamo obtulit narrationem, quia leviter strinxerat 'Priamumque per aras sanguine foedantem quos ipse sacraverat ignes'. et bono usus est ordine, ut ante rei publicae, post regis, inde privati, hoc est sua fata narraret. hoc est illud "multa super Priamo rogitans, super Hectore multa". de morte autem Priami varie lectum est. alii dicunt, quod a Pyrrho in domo quidem sua captus est, sed ad tumulum Achillis tractus occisusque est iuxta Sigeum promunturium: nam in Rhoeteo Aiax sepultus est: tunc eius caput conto fixum circumtulit. alii vero quod iuxta Hercei Iovis aram extinctus sit, dicunt: unde Lucanus "Herceas, monstrator ait, non respicis aras?" (9.979) et hanc opinionem plene Vergilius sequitur: licet etiam illam praelibet, ut suo indicabimus loco. {{anchor+|507|Ad v. 507}} urbis uti captae casum bene omnia collegit, et captam, et dirutam, et incensam. {{anchor+|508|Ad v. 508}} Medium in penetralibus hostem hypallage est, hoc est in mediis aedibus. si autem 'mediis' legeris, non stat versus, nisi excluso 's', ut "inter se coisse viros et decernere ferro". et bene Priamum non nisi in extremis armat periculis, ut magis inritet hostem in necem suam, qua possit captivitatem vitare, quam ut defendat aliquid. sane 'penetralia' proprie deorum dicuntur, non numquam etiam imae et interiores partes privatarum domorum vocantur, unde et penum dicimus locum, ubi conduntur quae ad vitam sunt necessaria. hic autem videtur opportunius penetralia de domo regis dixisse, quoniam reges prope suggestum imitantur deorum. {{anchor+|509|Ad v. 509}} arma desveta ab hominis consuetudine: sensum ad arma transtulit. arma desveta] id est quae iam pugnare desierant. trementibus aevo non timore. {{anchor+|510|Ad v. 510}} Circumdat non apte sibi cohaerere facit, sed potius oneri sumit. inutile ferrum ipse inutilis. 'ferrum' enim de his est, quae a coniunctis sumunt epitheta, ut 'venenum'. {{anchor+|512|Ad v. 512}} aedibus in mediis omne aedificium 'aedes' dicuntur. Varro locum quattuor angulis conclusum aedem docet appellari debere. idem rerum divinarum libro sexto intulit, "ideo loca sacra civitates habere voluisse, ne per continua aedificia incendia prolaberentur, et ut esset, quo confugerent plerique cum familia sua in periculis"; quod etiam in comoediis a servis timentibus legimus factum. hoc totum Vergilius hoc loco subtiliter tangit, cum dicit 'aedibus in mediis nudoque sub aetheris axe ingens ara fuit iuxtaque veterrima laurus, incumbens arae atque umbra conplexa penates'. ex nomine enim penatium et arae intellegitur sacri loci veneratio, ut non immerito illuc confugerit regina cum suis; nam subiunxit 'hic Hecuba et natae nequiquam altaria circum praecipites atra ceu tempestate columbae, condensae et divom amplexae simulacra sedebant': unde apparet, et veram consuetudinem fuisse fugiendi [a] periclitantibus ad ararum praesidium. nudoque sub axe hoc est sub divo, quod inpluvium dicitur. 'axis' autem est aut plaustrum septentrionale, aut pars septentrionis, aut spiritus, quo mundus movetur, ut "axem umero torquet stellis ardentibus aptum": sicut docet et Lucanus. {{anchor+|513|Ad v. 513}} Veterrima usurpatum est. ergo, ut supra diximus, hoc tantum uti si necesse sit licet. veterrima] hoc nomen comparativum non habet, sicut 'deterior' positivum. lavrus Daphne, filia Ladonis, fluvii Arcadiae, et Terrae fuit, quae aspernata viro iungi semper venatibus operam dabat. hanc cum Apollo adamasset, et eam ut conprimeret, insequeretur, illa a Terra matre petit auxilium: quae recepta ‹a› matre est, nec multo post †in locum eius arborem lauri nasci. {{anchor+|514|Ad v. 514}} Conplexa penates 'penates' sunt omnes dii, qui domi coluntur. {{anchor+|515|Ad v. 515}} Nequiquam aut secundum Epicureos, qui dicunt deos nihil curare; aut propter vim bellicam. altaria superorum et 'arae' sunt et 'altaria', inferorum tantum 'arae'; 'ara' autem dicitur a precibus, quas Graeci ἀρὰς dicunt; unde contra inprecatio κατάρα dicitur. {{anchor+|516|Ad v. 516}} Praecipites festinae, propter tempestatem: et bene 'atra' addidit, quia est et clara, ut "unde haec tam clara repente tempestas". {{anchor+|519|Ad v. 519}} Dira modo proprie: 'dira' enim est deorum ira. ergo 'quae mens infusa ex deorum ira?' {{anchor+|520|Ad v. 520}} telis armis. rvis aut festinas, aut incedis seniliter. {{anchor+|522|Ad v. 522}} Non si ipse meus mire 'meus', ut matris exprimeretur adfectio. et subaudis 'posset defendere'. {{anchor+|524|Ad v. 524}} aut moriere simul ut religio aut pariter omnes servet, aut simul moriantur omnes. ore effata abundat 'ore'. est autem figura pleonasmos. {{anchor+|528|Ad v. 528}} Vacva 'vacua' magna, quae difficile conplentur. an 'vacua', quia in unum ad aram confugerant? an 'vacua' iam sine defensoribus? {{anchor+|529|Ad v. 529}} Infesto vulnere bonum schema: 'vulnus' pro telo. infesto vulnere] an 'vulnus' quod inflixit, an quod infligeret? {{anchor+|530|Ad v. 530}} premit urget, ut "apri cursum clamore prementem": alibi 'premit' interficit, vel opprimit, ut "armigerumque Remi premit". {{anchor+|531|Ad v. 531}} ut tandem ante oculos hoc ideo describitur, ut et contra propositum Priamus incitetur. evasit pervenit: ut "quam timeo, quorsum evadat". {{anchor+|532|Ad v. 532}} Vitam cum sanguine fudit modo eos sequitur qui sanguinem sedem vitae volunt, alibi eos qui ipsum sanguinem vitam volunt: ut "purpuream vomit ille animam". potest [tamen] κατὰ τὸ σιωπώμενον intellegi iterum vulneratum Politen. {{anchor+|533|Ad v. 533}} Hic id est 'tunc'. media autem manifesta. aut certe [potest] secundum consuetudinem dictum; neque enim est mors prima, media, postrema. et potest referri vel ad Priamum, vel ad Politen. {{anchor+|534|Ad v. 534}} non tamen abstinvit n. v. i. q. p. bene Priamo animositatem regiam dedit, ut mori honeste velit. {{anchor+|535|Ad v. 535}} at tibi pro scelere exclamat ordo est 'atque dii persolvant grates dignas'. avsis quidam praesumptum tradunt, nec posse in prosa dici. {{anchor+|536|Ad v. 536}} Siqua est vel secundum Epicureos, vel desperat, quia inpune ante aras conspicit caedes. curet ulciscatur. {{anchor+|537|Ad v. 537}} Grates prout res fuerit, vel in bonis vel in malis dicuntur, sicut praemia. {{anchor+|538|Ad v. 538}} Coram modo adverbium [temporis] est, quia verbo cohaeret: ut "coram quem quaeritis adsum". et 'coram' ad personam certam refertur, 'palam' ad omnes. me cernere de spectaculo queritur, non de morte, quia iure belli Politen Pyrrhus occiderat. sed cur ante oculos patris?. {{anchor+|539|Ad v. 539}} foedasti crudeles impiosque fecisti. funere cadavere: ab eo quod praecedit id quod sequitur. 'funus' enim est iam ardens cadaver: quod dum portatur, 'exequias' dicimus: crematum iam 'reliquias': conditum iam 'sepulcrum'. quidam 'funere' pro caede accipiunt. vultus non nulli pro 'oculos' volunt. {{anchor+|540|Ad v. 540}} et non ille s. q. t. m. a. tribus generibus parentes obicimus filiis: cum bonis eos negamus aequales, ut hoc loco; cum malos obicimus, ut "Laomedontiadae"; item cum non solum bonos adimimus, sed insuper malos obicimus, ut "nec tibi diva parens, generis nec Dardanus auctor, perfide, sed duris genuit te cautibus h. c. H. a. u. t". {{anchor+|541|Ad v. 541}} In hoste priamo aut archaismos est, aut 'in hoste', id est cum hostem gereret, cum ipse hostis esset. hic 'Priamo' nomen positum sensum validiorem facit, hoc est Priamo, qui tunc fui, quasi iam esse desierit: scilicet quem operae pretium fuit occidere. ivra fidemque supplicis ervbvit quia, quod Homerus mutat, dicitur Priamus duce Mercurio ingressus Achillis tentoria excitatum rogasse, quem dormientem posset occidere. 'iura' vero, quod a rege rogabatur. fidem, quia supplex. quidam 'iura fidemque' ita intellegunt: 'iura', quod Hectorem reddidit, 'fidem', quod me in mea regna remisit. {{anchor+|542|Ad v. 542}} sepulcro pro 'ad sepulcrum'. {{anchor+|543|Ad v. 543}} Remisit comitatus usque ad Troiam est. et mire 'in mea regna remisit', cum potuisset per me regna mea capere. {{anchor+|544|Ad v. 544}} Inbelle ipse inbellis, ut "inutile ferrum". {{anchor+|545|Ad v. 545}} rauco aere ad scutum rettulit. protinus aere repulsum statim prohibitum. {{anchor+|546|Ad v. 546}} Nequiquam 'non'. sic Persius "nequiquam fundo suspiret nummus in imo". sane quidam 'nequiquam umbone pependit' hunc sensum volunt, telum repulsum ne summatim quidem haerere potuit, ut penderet. alii unam eandemque rem bis dictam volunt, et superfluum putant 'et summo clipei nequiquam umbone pependit', cum praecessisset 'rauco quod protinus aere repulsum', quod idem est 'et summo clipei nequiquam umbone pependit', et nihil attinuisse dici putant 'summo clipei nequiquam umbone pependit', tamquam non omnino necesse esset, ut de summo clipei penderet, et potuisse dici, nec de clipeo pependit. sed duplicationem narrationis per ἐπεξεργασίαν excusant. {{anchor+|547|Ad v. 547}} Referes ergo haec sarcasmos est, iocus cum amaritudine, ut "en agros et quam bello, Troiane, petisti Hesperiam metire iacens". astismos autem est urbanitas sine iracundia, ut "atque idem iungat vulpes et mulgeat hircos". {{anchor+|549|Ad v. 549}} Degenerem non respondentem moribus patris. {{anchor+|550|Ad v. 550}} hoc dicens ostendit, simul dum diceret fecisse. altaria ad ipsa unde sperabat auxilium. aut quia Achilles in templo occisus est, ut ex similitudine vindicta sumeretur. trementem non formidine sed aetate. {{anchor+|552|Ad v. 552}} Dextraque coruscum extulit 'coruscum' si ornatum gemmis caput regis acceperis, sensus talis est: sublato capite gladium in vaginam recondit, quae lateri semper cohaeret. si vero 'coruscum gladium' vis intellegere, lateri Priami infixum accipe, et κατὰ τὸ σιωπώμενον , postea caput esse sublatum. {{anchor+|554|Ad v. 554}} Haec finis ut 'dies', si tempus longum significat, generis feminini est. et omnia Latina nomina inanima, simplicia, a verbo non venientia, 'nis' syllaba terminata masculina sunt: inanima propter 'canis': simplicia propter 'bipennis': a verbo non venientia propter 'finis'. ergo 'clunis' Iuvenalis bene dixit "tremulo descendant clune puellae". Horatius male "quod pulchrae clunes". hic talis: ut "hunc ego te, Euryale, aspicio?" sorte fatali necessitate. vel 'sorte' fortuna, ut "utere sorte tua". et quidam 'exitus sorte' pro 'sortis' tradunt, ablativum pro genetivo. {{anchor+|555|Ad v. 555}} Troiam incensam pro 'Ilium'. {{anchor+|556|Ad v. 556}} Pergama proprie Troianae arces sunt: unde κατ' ἐξοχὴν arces omnes 'pergama' dicuntur, ut poetam dicimus, et intellegimus Vergilium. superbum modo nobilem. {{anchor+|557|Ad v. 557}} Regnatorem asiae quia imperaverat et Phrygiae et Mygdoniae. iacet ingens litore truncus Pompei tangit historiam, cum 'ingens' dicit, non 'magnus'. quod autem dicit 'litore', illud, ut supra diximus, respicit, quod in Pacuvii tragoedia continetur. quod autem Donatus dicit, 'litus' locum esse ante aras, a litando dictum; vel quod lituo illud spatium designatur, ratione caret: nam a litando 'li' brevis est, et stare non potest versus. litore] quod Priami corpus ad litus tractum. aut 'litus' pro solo accipiamus, ut "litoraque et latos populos". aut ideo 'litore', ut ostendat litus iam esse, ubi fuerat Troia, ut "et campos ubi Troia fuit". {{anchor+|558|Ad v. 558}} avulsumque umeris caput hoc est quod κατὰ τὸ σιωπώμενον accipi debet; hoc enim claris et fortibus viris fieri solebat, ut "quin ipsa arrectis, visu mirabile, in hastis praefigunt capita". sine nomine sine agnitione, aut sine dignitate. aut simpliciter 'sine nomine'; a capite enim quis nomen ducit?. {{anchor+|559|Ad v. 559}} at me me autem. saevus horror quia est et bonus: ut "laetusque per artus horror iit". est et amoris, ut Terentius "totus Parmeno, tremo horreoque, postquam aspexi hanc". {{anchor+|561|Ad v. 561}} aequaevum amabiliter locutus est; plus enim est 'aequaevum', quam 'longaevum'. {{anchor+|562|Ad v. 562}} Vitam exhalantem secundum eos, qui animam ventum volunt: ut "atque in ventos vita recessit". direpta diripienda: participium pro participio. {{anchor+|563|Ad v. 563}} casus aut interitus, aut captivitas. {{anchor+|564|Ad v. 564}} Copia notandum de exercitu numero eum dixisse singulari, ut Sallustius †"com Sertorios neque rumperet an levi copiam avibus", cum copias de exercitu numero plurali dicamus. 'copia' vero aliarum rerum est. {{anchor+|565|Ad v. 565}} deservere omnes defessi doloris vox, non accusationis; sic enim se purgat, ut alios non culpet. dicendo autem 'defessi' etiam illos excusat, a quibus desertus est. {{anchor+|566|Ad v. 566}} ignibus aegra dedere post hunc versum hi versus fuerunt, qui a Tucca et Vario obliti sunt. {{anchor+|589|Ad v. 589}} Cum mihi se ordo est, cum mihi se videndam oculis obtulit non ante tam clara. {{anchor+|590|Ad v. 590}} In luce in nimbo, qui cum numinibus semper est. {{anchor+|591|Ad v. 591}} confessa deam divino habitu; quia in primo venatricis habitu se obtulerat. qualisque et quanta qualitas et quantitas hoc loco ad pulchritudinem pertinet. {{anchor+|592|Ad v. 592}} Dextraque prehensum ea corporis parte qua Helenae ictum minabatur, quae in templo Vestae stabat ornata. ut enim in primo diximus, aliquos hinc versus constat esse sublatos, nec inmerito. nam et turpe est viro forti contra feminam irasci, et contrarium est Helenam in domo Priami fuisse illi rei, quae in sexto dicitur, quia in domo est inventa Deiphobi, postquam ex summa arce vocaverat Graecos. hinc autem versus esse sublatos, Veneris verba declarant dicentis 'non tibi Tyndaridis facies invisa Lacaenae'. {{anchor+|593|Ad v. 593}} Roseo pulchro. perpetuum epitheton Veneris. quidam reprehendunt, non convenisse in ruina et exitio civitatis Venerem roseo ore loqui cum filio, ignorantes hoc epitheton Veneri esse perpetuum. insuper super, quod continuerat eum. {{anchor+|594|Ad v. 594}} Indomitas magnas nunc. et 'quis' non nulli admirantis volunt esse, non interrogantis. {{anchor+|595|Ad v. 595}} Quid furis aut quia furor est virum fortem ruere in mulieris interitum: aut 'quid furis', cum extinctos socios videas, velle pugnare. et bono verbo usus est, virum fortem a proelio revocans. nostri cura et hoc loco, ut solet, unam se de Aeneae familia facit: ut "unius ob iram prodimur". 'nostri' autem et 'vestri' genetivus pluralis est antiquus et ex Graeco veniens, sicut singularis est 'mis' et 'tis'. non est autem possessivum, sed ab eo quod est 'nos', et hoc est unde dicimus 'nostri causa facit', hoc est 'nostrum'. {{anchor+|597|Ad v. 597}} Superet supervivat, supersit. {{anchor+|598|Ad v. 598}} Ascanivsque puer filius, ut "tuque puerque tuus". Horatius "puerosque Ledae". et est Graecum, nam παῖδας dicunt. interdum tamen etiam ad aetatem refertur. {{anchor+|599|Ad v. 599}} circum errant mire, quasi quaerentes: tamquam prope sint, et adhuc sua opera †sua non avertant. {{anchor+|600|Ad v. 600}} Havserit ensis aut percusserit, ut "latus haurit apertum;" aut voraverit. {{anchor+|601|Ad v. 601}} Tyndaridis atqui Iovis est, non Tyndarei filia; sed sic dicimus 'Tyndaridis' de Helena, ut de Hercule Amphitryoniades. nam de Iove et Leda nati sunt Pollux et Helena, de Tyndareo et Leda Castor, qui solus mortalis fuit: unde Vergilius "si fratrem Pollux alterna morte redemit", qui inmortalitatem suam cum fratre partitus est. Helenam vero inmortalem fuisse indicat tempus. nam constat fratres eius cum Argonautis fuisse: Argonautarum filii cum Thebanis bello dimicaverunt. item illorum filii contra Troiam bella gesserunt. ergo si inmortalis Helena non fuisset, tot sine dubio saeculis durare non posset. hanc autem legimus prius a Theseo raptam et in Aegypto commendatam Proteo. licet alia fabula a Paride raptam et, cum ad Aegyptum cum ea isset, a Proteo, cognito raptu, subtractam Paridi dicat. facies invisa pulchritudo Helenae odiosa, id est Helena. et est Graecum, ut 'vis Herculea', hoc est Hercules. ostendit autem naturae culpam non esse hominibus adscribendam. sane quidam 'invisa' figurata dictum putant; adserunt enim ad Troiam Helenam non venisse, id est non visam a Troianis, quia cum eam Paris rapuit, ad Aegyptum profectus dicitur, mutato itineris cursu, ne a Graecis forte insequentibus comprehenderetur. ibi a Proteo receptus hospitio. sed cum Helena Proteo suam narrasset iniuriam, ab eo retenta est. tum sine ea Paris venit ad Troiam. Graeci autem putantes quod occultaretur a Troianis et nollent sibi eam reddere, deleverunt Troiam frustra, cum Troiani vere dicerent se Helenam non vidisse. alii dicunt a Proteo quidem Helenam Paridi sublatam et quibusdam disciplinis phantasma in similitudinem Helenae Paridi datum, quam imaginem ille ad Troiam dicitur pertulisse: quod etiam Homerum volunt tetigisse subtiliter, ubi Aeneas a Neptuno opposita nube liberatur. ἀμφὶ δ' ἄρ' εἰδώλῳ Τρῶες καὶ διοῖ Ἀχαιοί . lacaenae a provincia Laconica. et notandum, derivationem minorem esse a principalitate, quod rarum est. {{anchor+|602|Ad v. 602}} Culpatusve paris criminosus, reus. divum inclementia latenter hic Venus suam purgat invidiam dicendo, Troiam deorum conspiratione subverti; poterat enim ei obici, quod nisi ipsa rapiendi Helenam Paridi auctor fuisset, Troia non fuisset eversa. {{anchor+|604|Ad v. 604}} Aspice de Homero tractum, qui inducit Minervam praestantem ista Diomedi. et bene subdistinguit, quia non solum dicitur, sed etiam manu significatur. namque omnem ordo est: omnem tibi nubem eripiam, quae umida circum caligat et mortales hebetat visus tuenti. dicitur enim nebula orta de terris obesse nostris obtutibus: unde aquila, quia supra nebulam est, plus videt. est etiam theologica ratio, quia ignorantes usum Venerium videre dicuntur et numina: unde nunc merito post Veneris abscessum numina vidisse dicitur Aeneas. obducta superducta. tuenti modo 'videnti', alias 'defendenti'. {{anchor+|606|Ad v. 606}} Nequa parentis ivssa time pro 'ne'. et 'ne' particula imperativo iungitur modo: sed interdum praesenti tempori, interdum futuro, prout aliquid volumus aut ad praesens, aut ad futurum fieri. tu nequa p. i. t.] potest sane hoc praeceptum et ad generalitatem et ad specialitatem referri. ivssa time veretur enim ne imperanti sibi fugam non obtemperet. {{anchor+|608|Ad v. 608}} saxis saxa dicendo 'saxis saxa' renovavit narrandi magni- tudinem. {{anchor+|609|Ad v. 609}} undantem aut 'abundantem', aut quia in modum undarum attollitur, ut "qua plurimus undam fumus agit". {{anchor+|610|Ad v. 610}} Neptunus muros hoc quidem habet fabula, quod Neptunus cum Apolline Troiae fabricati sunt muros. sed constat Laomedontem supradictis diis certam vovisse pecuniam ad sacra facienda: quam inminentibus Mysiis transtulit ad murorum fabricam. unde dii et fecisse muros, et offensi esse dicuntur. simul notandum quod deos facit opera sua evertere: ut portas Iunonem, quarum dea est; nam portam luminis nascentibus praebet, ut "Iuno lucina fer opem": arces Minervam; legimus enim "Pallas quas condidit arces": Neptunum muros; ipsi enim fundamenta sunt consecrata, cuius et moventur arbitrio: unde ἐνοσίχθων dicitur, hoc est terram movens aquae concussione, sicut terrae motus continent opiniones. neptvnus m. e. t. q.] [ergo] cum Neptunus infestus indicatur, Apollo tamen etiam post piaculum Troianis favet, quia eum propter Chrysis sacerdotis filiam offenderant Graeci. tridenti omnia in 'ns'. exeuntia aut participia sunt, aut nomina. sed si participia sunt, ablativum et in 'i' et in 'e' mittunt pro nostro arbitrio: Iuvenalis "nec ardenti decoxit aeno", contra "semperque ardente camino": si vero nomina fuerint, omni modo in 'e' exeunt. si autem eadem sint et nomina et participia, ut 'amans', cum nomina fuerint, omni modo in 'e' mittunt; cum participia, licenter utimur. ergo quia 'tridens' nomen est, 'tridente' debuit dicere: sed novitatem adfectavit, nulla cogente necessitate. sane in nominibus, quae et propria esse possunt et appellativa, ut 'liberalis' 'felix' 'iuvenalis', ablativus a proprio in 'e' exit, ab appellativo in 'i'. {{anchor+|611|Ad v. 611}} quatit concutit, conmovet. {{anchor+|612|Ad v. 612}} ivno scaeas saevissima portas quidam ideo Iunonem has portas tenuisse accipiunt, quia eam fatorum arbitrium volunt, et fatum fuit ad exitium Troiae per has portas equum introduci. scaeas priscas. saevissima quae et fugam vetabat. {{anchor+|613|Ad v. 613}} Socium sibi devotum. furens irascens. {{anchor+|614|Ad v. 614}} accincta id est armata, quia ipsa est Curitis, et sub hoc nomine interest bellis; nam ideo "hic illius arma hic currus fuit". 'accincta' enim 'ferro armata', ut "cingitur ipse furens certatim in proelia Turnus". {{anchor+|615|Ad v. 615}} iam praeterea, ut "iam quae seminibus iactis se sustulit arbos". arces ordinem tenuit: primum 'muros', deinde 'portas', post 'arces'; a muris enim in arcem convertendus est totus impetus; ob hoc autem 'arces' Minervae dantur, quod ipsa sit inventrix aedifi- ciorum, ut "Pallas quas condidit arces", et quia summa quaeque possidet sapientia. praeterea in capite esse dicitur; idcirco creditur patris Iovis capite generata. tritonia pallas notandum duo antonomasiva sunt sine proprio nomine. et est nimiae iracundiae cum dicitur, quamquam irata sit Graecis, nequaquam tamen Troianis parcere; licet in historia lectum sit, vehementius iratam Minervam, quod post victoriam ei sacrificare noluerint, ut Horatius "cum Pallas usto vertit iram ab Ilio in inpiam Aiacis ratem". respice dicendo 'respice' ostendit, vere iam caliginem ab oculis eius esse sublatam. {{anchor+|616|Ad v. 616}} insedit adeo irata, ut ante sacerdotem ibi Cassandram defenderet. nimbo effulgens nube divina. est [enim] fulgidum lumen, quo deorum capita cinguntur. sic etiam pingi solet. alii 'nimbum' clavum transversum in veste existimant. alii 'limbo' legunt, ut "Sidoniam picto chlamydem circumdata limbo". et est pars vestis extrema, quae instita dicitur, ut Horatius "quarum subsuta talos tegit instita veste". gorgone saeva aut etiam per saevam Gorgonem fulgens; aut ipsa saeva terrore Gorgonis. sane Gorgones tres fuisse dicuntur, Stheno, Euryale, Medusa, quarum aspectus intuentes vertebat in lapides. hae autem mirae pulchritudinis fuisse dicuntur, et quisquis eas vidisset stupore defigebatur. ideo fictum est, quod in lapides mutarentur. sed alia fabula refert, Medusam mirae parsimoniae virginem fuisse, et ob hoc acceptam Minervae. quae compressa a Neptuno Pegasum equum dicitur edidisse: quod posteaquam Minerva cognovit, eius caput dicitur amputasse et suo adfixisse pectori, eique tribuisse vim, ut quidquid vidisset mutaret in saxum. {{anchor+|617|Ad v. 617}} Ipse pater qui omnibus unus esse consuevit: ut "rex Iuppiter omnibus idem". et bene honesta Aeneae causa fugiendi est. viresque secundas quia fuerunt et in Troianis, sed non prosperae. {{anchor+|618|Ad v. 618}} sufficit subministrat, suggerit. {{anchor+|619|Ad v. 619}} Eripe accelera, raptim fac. vel 'eripe te fuga'. {{anchor+|620|Ad v. 620}} Nusquam abero bona oeconomia. nam si tenent Danai qua deficit ignis, necessarium est praesidium numinis: ut Horatius "nec deus intersit, nisi dignus vindice nodus inciderit". limine sistam in limine, ut "silvis te, Tyrrhene, feras agitare putasti". {{anchor+|621|Ad v. 621}} spissis ‹noctis se condidit umbris›densis. abscessu enim plerumque numina demonstrantur fuisse, cum subito apparere desierint. {{anchor+|622|Ad v. 622}} Apparent dirae facies secundum mathesin post abscessum Veneris dira dicit apparuisse numina, cuius praesentis radii intervenientes anaereticos temperant. apparent dirae facies] [vel] quia 'dirae' appellantur quae sunt in ministerio Iovis, quando morbos aut letum aut bellum hominibus molitur, quia in XII. ait "dicuntur geminae pestes cognomine Dirae". {{anchor+|623|Ad v. 623}} numina magna quia Iovem Iunonem Neptunum et Minervam dixerat. {{anchor+|624|Ad v. 624}} Tum vero quia ante et ab Hectore audierat, et per se viderat everti Troiam, sed non omnem; singulas enim res viderat, ut "iam proximus Ucalegon". vel 'tum vero', quando et dii visi sunt saevientes. {{anchor+|625|Ad v. 625}} et ex imo verti quia superiori excidio, quando ab Hercule expugnata est, nec omne Ilium conciderat, nec ex imo fuerat Troia subversa. per haec ergo fit certior causa fugiendi. {{anchor+|626|Ad v. 626}} ornum †p . . . Oceani filia, a Sarpedone, Ilii filio, adamata est. quem cum [veni] sprevisset, faciente Venere, Iasonem tunc ad Colchos euntem inefficaciter adamavit. quo absente †ad luchi conficeretur, in hanc arborem dicitur commutata. {{anchor+|627|Ad v. 627}} ferro et bipennibus] ἓν διὰ δυοῖν . ferro et bipennibus tautologia est. {{anchor+|628|Ad v. 628}} Ervere pro deicere et est acyrologia. usque tam diu. minatur aut 'eminet', ut "minaeque murorum": aut 'movetur'. {{anchor+|629|Ad v. 629}} Tremefacta comam solita figura. 'comam' autem pro ramis, per illam metaphoram "tondentur cytisi". {{anchor+|630|Ad v. 630}} vulneribus pro ictibus. ivgis cacuminibus montium. rvinam aliarum scilicet arborum. {{anchor+|632|Ad v. 632}} Ac ducente deo secundum eos qui dicunt, utriusque sexus participationem habere numina. nam ait Calvus "pollentemque deum Venerem". item Vergilius "nec dextrae erranti deus afuit", cum aut Iuno fuerit, aut Allecto. est etiam in Cypro simulacrum barbatae Veneris, corpore et veste muliebri, cum sceptro et natura virili, quod ')Αφρόδιτον vocant, cui viri in veste muliebri, mulieres in virili veste sacrificant. ducente deo] [quamquam] veteres 'deum' pro magno numine dicebant. Sallustius "ut tanta mutatio non sine deo videretur". {{anchor+|633|Ad v. 633}} dant tela locum f. r. illi reddidit 'flammam inter et hostes expedior'. hic est hiatus. {{anchor+|635|Ad v. 635}} Antiquasque domos 'caras'. et aliud pendet ex alio; nihil enim interest, utrum carum dicas, an caritatis causam. sane 'domos' ambitiose dixit. {{anchor+|636|Ad v. 636}} Primum praecipuum. vel 'primum' ante filium et uxorem. sed Varro rerum humanarum ait permissum a Graecis Aeneae, ut evaderet et quod carum putaret auferret; illum patrem liberasse, cum illi quibus similis optio esset data, aurum et argentum abstulissent. sed Aeneae propter admirationem iterum a Graecis concessum, ut quod vellet auferret; illum, ut simile, quod laudatum fuerat, faceret, deos penates abstulisse. tunc ei a Graecis concessum, ut et quos vellet secum et sua omnia liberaret: quod poeta Veneris praesidio praestitum dicit Aeneae. petebam pro appetebam et optabam. {{anchor+|637|Ad v. 637}} vitam producere figurate, pro 'vitam producturum'. {{anchor+|638|Ad v. 638}} exilium dictum quasi extra solum. vos o obliqua oratio est. nam aperte quidem hoc agit, ut relinquatur, latenter vero aliud: [id est voluntatem fugiendi] per quod nimia Aeneae ostenditur pietas, qui nec iustis causis movetur, ut patrem relinquat. sane rhetorica suasio est; deliberatur enim de ipsa re, utrum fugiendum sit. et eius partes ita ponuntur, ut †si qui dissuadent, an supervivendum patriae. quod ideo aperte non dixit, ne ceteros a fuga dehortari videretur, sed ait 'vos fugite, qui potestis': a tempore 'satis una superque', ab invitis diis 'iam pridem invisus diis et inutilis annos demoror'. sic quidem et illud colligitur, an debilis patriae superare debeat. {{anchor+|639|Ad v. 639}} Integer aevi sanguis plenam aetatem significat ex sanguine, qui non est integer nisi in iuvenibus. nam dicunt physici minui sanguinem per aetatem: unde et in senibus tremor est. sane 'aevum' hic ad annos referre debemus, cum alibi tempus significet, ut "aevoque sequenti". et "tantum aevi longinqua valet mutare vetustas". svo robore sine alterius auxilio, quo eget Anchises. et duas res dicit: et iuvenes estis, et sani, quorum utrumque mihi deest. stant perstant solidaeque sunt. {{anchor+|640|Ad v. 640}} agitate disponite, cogitate. Sallustius "traditur fugam in oceani longinqua agitavisse". {{anchor+|641|Ad v. 641}} Caelicolae ad quos nostra pertinet vita, ut "haud credo invisus caelestibus auras vitales carpis" et "nos iuvenem exanimum et nil iam caelestibus ullis debentem" et "igneus est illis vigor et caelestis origo". anima enim caeli pars est, corpus nostrum, umbra inferorum. ideo ergo non posuit generale nomen deorum, et addidit caelestibus, ne crederentur inferni dii, qui datores vitae non sunt. {{anchor+|642|Ad v. 642}} Satis superque ad augmentum 'superque' addidit. est autem tmesis. sane sciendum est esse aliqua, quae augmentum non recipiunt, ne minus significent, ut ['satis',] 'perfectus': nam quaeritur, utrum 'perfectior' possit facere, ne incipiat ['satis'] 'perfectus' minus significare. {{anchor+|643|Ad v. 643}} Una excidia sub Laomedonte ab Hercule. sed ἐμφατικῶς dixit 'excidia'. superavimus superviximus. Sic o sic positum adfati discedite corpus sensus talis est: praestate mihi vos funebre solatium, id est adfamini me, ut dici mortuis solet 'vale, vale, vale': nam ideo et 'positum' et 'corpus' dixit: mortem autem ego manu hostis inveniam; nam hic ordo est. 'miserebitur' vero dixit adfectu eius qui cupiebat interimi, ut eum hostis quasi miseratus occideret. sic in nono mater Euryali "aut tu, summe pater divum, miserere, tuoque invisum hoc detrude caput sub Tartara telo, quando aliter nequeo crudelem abrumpere vitam". et "vos o potius miserescite venti". alii sic exponunt: [et] 'miserebitur' id est quod illi hostili animo fecerint ego misericordiae loco ducam. {{anchor+|646|Ad v. 646}} Exuviasque petet quasi obiectio 'sed spoliatum linquet cadaver', et responsio 'facilis iactura sepulcri': aut secundum Epicureos, qui dicunt nihil superesse post mortem; aut hoc dicit, facilis sepulturae iactura est, quam potest ruina praestare. facilis contemptibilis et levis sapienti viro, ut sit 'iactura' dispendium. {{anchor+|647|Ad v. 647}} inutilis ideo, quia debilis fuisse dicitur post fulmen. annos demoror quasi festinantes diu vivendo detineo. {{anchor+|649|Ad v. 649}} Fulminis adflavit ventis et contigit igni tria sunt fulminum genera: est quod adflat, quod incendit, quod findit: de hoc autem siluit. fulminatus autem est Anchises, quia se cum Venere concubuisse iactabat. sane afflati tactique dicuntur capti membris, ut "tactus etiam ille, qui hanc urbem condidit, Romulus". afflavit ventis bene dixit, quia scit, non iaci fulmina, nisi cum flatu ventorum, ut in VIII "tris imbris torti radios, tris nubis aquosae addiderant". sane de fulminibus hoc scriptum in reconditis invenitur "quod si quem principem civitatis vel regem fulmen afflaverit, et supervixerit, posteros eius nobiles futuros et aeternae gloriae". Fabula sane talis est: cum inter aequales epularetur Anchises, gloriatus traditur de concubitu Veneris. quod cum Iovi Venus questa esset, emeruit, ut in Anchisem fulmina mitterentur; sed Venus cum eum fulmine posse vidisset interimi, miserata iuvenem in aliam partem fulmen detorsit, Anchises tamen afflatus igne caelesti semper debilis vixit. {{anchor+|651|Ad v. 651}} Nos contra praepositiones vel adverbia in 'a' exeuntia modo producunt ultimam litteram, excepto 'puta' et 'ita', apud Ennium et Pacuvium brevia sunt. hinc est quod etiam numerorum nomina indeclinabilia producuntur, ut "triginta magnos". ea vero quae declinantur brevia sunt secundum rationem nominum in 'a' exeuntium. effusi lacrimis pro effusi in lacrimas. {{anchor+|652|Ad v. 652}} Omnisque domus modo familiam, alias domicilium, interdum re vera domum. {{anchor+|653|Ad v. 653}} fatoque vrgenti ‹incvmbere› simile est ut 'currentem incitare', 'praecipitantem impellere'. {{anchor+|655|Ad v. 655}} rursus in arma feror quasi quodam doloris impetu, quod pater liberari non acquiesceret. mortem opto contra fatorum vim et matris auxilium. {{anchor+|656|Ad v. 656}} nam quod consilium quasi vetuerit regina audito 'mortemque miserrimus opto', sic respondet Aeneas 'nam quod consilium aut quae iam fortuna dabatur'? {{anchor+|657|Ad v. 657}} Mene probatae pietatis filium. nam pronomina habent vim suam, nonnumquam et emphasin, ut "cantando tu illum?" sane 'mene efferre pedem genitor' et cetera rhetorice per deliberationem tractatur, an Aeneae relicto patre fugiendum sit. posse plus est quam velle. {{anchor+|658|Ad v. 658}} nefas scelus. excidit bene excusat patrem dicendo 'excidit', et ipsam temperat obiurgationem. {{anchor+|660|Ad v. 660}} periturae bene 'periturae' dixit, non 'perditae', quia adhuc posse videatur evadere per suam et Anchisae fugam; ideo autem 'addere', tamquam magnam portionem exitio Troiae genus Anchisae coniungeret. {{anchor+|661|Ad v. 661}} ivvat delectat, quasi malum illi voluptati sit. patet isti apocope est pro 'istic'. pronomen enim esse non potest, quia non praecedit nomen. {{anchor+|662|Ad v. 662}} multo priami de sanguine quasi bis sanguinem fuderit Priamus, quia et filium eius Pyrrhus occiderit. {{anchor+|663|Ad v. 663}} Natum ante ora patris his rebus terret eum, qui non potest mortem timere. obtruncat obtruncare consuevit. {{anchor+|664|Ad v. 664}} hoc ideo. quod propter quod. {{anchor+|668|Ad v. 668}} Arma, viri, ferte arma notant hoc critici, quia saepius armari aliquos dicit, cum exarmatos nusquam ostendat: qui nesciunt, non omnia a poeta, ut supra diximus, dici debere. nam et diem describit, nocte non praemissa. superfluo enim dicuntur ea quae necesse est fieri. quis enim domum ingressus, non arma deponat? vel quia ad auferendum patrem arma deposuerat; vel quia armis Graecorum fuerat armatus. vocat lux vltima victos id est victis moriendum est. {{anchor+|669|Ad v. 669}} Reddite me danais vel quibus me sustulit mater; vel tamquam quaerentibus et invenire cupientibus. et bene 'reddite', quasi retineatur; nam ideo ait 'sinite'. instavrata renovata; quod verbum et de feriis et de scaenis solebat apud veteres usurpari. {{anchor+|670|Ad v. 670}} numquam pro non, ut "numquam hodie effugies". {{anchor+|672|Ad v. 672}} insertabam cunctationem ostendit hoc verbo eius, qui nec ire ad proelium velit, nec domum relinquere. sic et 'ferebam' dixit. {{anchor+|674|Ad v. 674}} patri melius 'patri', quam 'mihi'. tendebat offerebat, sed manibus eum gestans. {{anchor+|675|Ad v. 675}} Si periturus abis argumentum dilemma, id est conplexio, quae adversarium ab utraque parte concludit. {{anchor+|676|Ad v. 676}} expertus quidam participium praeteriti temporis [sed] vim praesentis habere volunt, quia praesens deficit. {{anchor+|677|Ad v. 677}} tutare domum hoc est cui defensori relinquimur, si tu deseris? cui parvus ivlus interrogantis est. et simul epitheto commendat aetatem. {{anchor+|678|Ad v. 678}} Conivnx quondam 'quondam' aut aliquando significat, quasi nunc uxor non sit quae relinquitur. aut certe 'quondam' 'semper' significat, ut in georgicis "ut quondam in stipulis magnus sine viribus ignis", et est, quam semper coniugem nominasti. haberi enim quaevis poterat, nominari non nisi nobilis. et bene [ex ductu litterarum] quod eventurum timet, quasi iam contigerit, deflet; se autem ideo ultimam facit, quod ipsa loquitur. diversam autem aetatem pueri, senis et feminae ad miserationem commovendam videtur obicere. {{anchor+|680|Ad v. 680}} subitum pro 'subito'. adverbium est temporis secundum veteres. oritur oriuntur divina, ut Sol: ideo et †quia dicuntur oritur. {{anchor+|681|Ad v. 681}} Manus inter mutavit accentum praepositio postposita. sane 'inter' plerumque pro 'per' ponitur, sed raro apud Vergilium, ut "hunc inter fluvio Tiberinus amoeno". bona autem oeconomia ad Iulum venit, dicens eum fuisse inter manus parentum. 'inter manus' autem, hoc est inter amplexus. non enim possumus eum illo tempore portatum dicere, quem et mox pedibus patris comitem fuisse, et post septem annos legimus et venatum isse et bella tractasse. mirabile monstrum τῶν μέσων est: dictum a monstrando, id est monendo. et refertur ad praesens eius significatio. 'prodigium' autem est quod in longum tempus dirigit significationem. {{anchor+|682|Ad v. 682}} levis pro leviter. {{anchor+|683|Ad v. 683}} Fundere lumen apex 'apex' proprie dicitur in summo flaminis pilleo virga lanata, hoc est in cuius extremitate modica lana est: quod primum constat apud Albam Ascanium statuisse. modo autem summitatem pillei intellegimus. tangit autem, ut frequenter diximus, latenter historiam. item hoc quoque de igni ad Servium Tullium pertinet. nam cum Tarquinius cepisset Vericulanam civitatem, ex captiva quadam in domo eius natus est Servius Tullius. qui cum obdormisset, caput eius subito flamma corripuit: quam cum vellent restinguere, Tanaquil, regis uxor, auguriorum perita, intellegens augurium, prohibuit. flamma puerum cum somno deseruit: unde intellexit, eum clarum fore usque ad ultimam vitam. perite sane lucem dixit, non ut in septimo "tum fumida lumine fulvo": nam et illic splendor quidem est, sed cum fumo, qui semper causa lacrimarum est. in Ascanio autem solus ostenditur splendor. Suetonius tria genera pilleorum dixit, quibus sacerdotes utuntur, apicem, tutulum, galerum: sed apicem pilleum sutile circa medium virga eminente, tutulum pilleum lanatum metae figura, galerum pilleum ex pelle hostiae caesae. {{anchor+|684|Ad v. 684}} Circum tempora pasci crescere: ut "sacrum tibi pascere crinem". sunt autem hic infiniti pro indicativis 'fundere', 'lambere', 'pasci'. {{anchor+|686|Ad v. 686}} Sacros restingvere fontibus ignes religiosos. non quos tunc 'sacros' sciebant, sed quos mox probarunt. sanctos restingvere fontibus ignes] [et] bene 'fontibus', non aquis. 'sanctos' vero, ut venerabilius fieret. sane 'sanctum' est interdum non idem quod 'sacrum', neque idem quod 'religiosum'; interdum non aliud quam 'sacrum'. hic ergo 'sanctos' sacros accipiemus, quippe quo loco auspicia fierent, sicut ex Anchisae persona ostenditur, cum dicit 'oculos ad sidera laetus extulit' et 'da deinde auxilium pater atque haec omnia firma'. aliter 'sanctum' accipi per singula loca dicitur. {{anchor+|687|Ad v. 687}} at pater Anchises et hic et alibi Anchisen divinandi peritum inducit. oculos ad sidera contra opinionem Theocriti, qui eum fulmine caecatum fuisse commemorat. {{anchor+|688|Ad v. 688}} et caelo palmas cum voce tetendit fugae defensio est, ut videatur non solum utilis et necessaria, sed et honesta, quoniam divina suadebant. nam et ideo inducitur noluisse, ut quod vincitur et consentit argumentum voluntatis divinae sit. {{anchor+|689|Ad v. 689}} Si flecteris aut secundum Stoicos locutus est, qui fati adserunt necessitatem: aut secundum Epicureos, qui dicunt deos non curare mortalia. {{anchor+|690|Ad v. 690}} Aspice nos quia intuentes dii iuvant: unde est "atque oculos Rutulorum reicit arvis", et contra "diva solo fixos oculos aversa tenebat". aspice nos] ‹quia intuentes dii iuvant:› nam de Iove in primo libro "et Libyae defixit lumina regnis". aut secundum mathematicos, quod quidquid Iuppiter irradiaverit felix facit. {{anchor+|691|Ad v. 691}} Atque haec omina firma secundum Romanum morem petit, ut visa firmentur. non enim unum augurium vidisse sufficit, nisi confirmetur ex simili. nam si dissimilia sint posteriora, solvuntur priora: unde est "quantum Chaonias aquila veniente columbas". nam aquila sine dubio columbis plus potest. {{anchor+|692|Ad v. 692}} fatus erat proprietatem disciplinae secutus, quod augurum 'effata' dicuntur. {{anchor+|693|Ad v. 693}} Intonvit laevum sinistrum, prosperum, quia caeleste est; quae enim nobis laeva sunt ‹caelestibus› dextra sunt, ut diximus supra. 'sinistrum' autem a sinendo dictum, quantum ad auguria pertinet, quod nos agere aliquid sinat, unde alibi "siquem numina laeva sinunt". sed hoc loco pontificalis inducitur disciplina. nam ostendit Anchisen, cum vellet fugam filii sequi, omine quod de Ascanii †pro capite auspicii se obtulit, a diis commotum petisse de caelo confirmationem; subiungit enim 'vix ea fatus erat senior, subitoque fragore intonuit laevum'. prosperum, quia sereno caelo sive audita, sive visa fuerint: quod hic utrumque ostendit 'subitoque fragore intonuit laevum', quod ad auditum scilicet pertinet. iterum adiunxit quod ad visum pertinet 'et de caelo lapsa per umbras stella facem ducens multa cum luce cucurrit'. hoc autem auspicium cum de caelo sit, verbo augurum maximum appellatur. sinistras autem partes septentrionales esse augurum disciplina consentit, et ideo ex ipsa parte significatiora esse fulmina, quoniam altiora et viciniora domicilio Iovis. {{anchor+|694|Ad v. 694}} Multa cum luce cucurrit nunc theologicam rationem sequitur, quae adserit, flammarum quos cernimus tractus nimbum esse descendentis numinis; alibi physicam, ut "vento inpendente videbis, flammarum longos a tergo albescere tractus". facem ducens lumen, quod utique ex facibus nascitur. {{anchor+|695|Ad v. 695}} super labentem quidam hoc verbum unam partem orationis esse tradunt. {{anchor+|696|Ad v. 696}} Idaea clarum se condere silva stellae huius cursus ita significat Troianos conglobatos ad domum Aeneae Idam petere. quod dicit 'multa cum luce' ostendit claros; quod 'signantem vias' scintillas quasdam dicit relictas, quae ostendunt remansuros in diversis partibus socios; quod 'longo limite', ostendit errorem; quod 'sulcum' dicit, significat longum 'maris aequor arandum'; quod ait 'sulphure fumant' divini ignis odor ostenditur; fulgura enim odor sulphuris sequitur; ex fumo autem mors Anchisae, sicut eius oratio sequens indicat. 'cedo equidem', quasi dicat, licet sciam me esse moriturum. et bene quamdiu vivit Anchises, totum ei conceditur. quidam fumo bellum, quod in Italia futurum erat, significari tradunt. {{anchor+|699|Ad v. 699}} Victus genitor quasi pertinax et a pristino proposito recedens. se tollit ad avras verbum augurum, qui visis auspiciis surgebant e templo: unde est 'extemplo'. {{anchor+|700|Ad v. 700}} Adfaturque deos agit diis gratias. vel certe invocat. {{anchor+|701|Ad v. 701}} iam iam nulla mora est et 'cedo equidem' ostendit eum Aeneae dictis consensisse. {{anchor+|702|Ad v. 702}} dii patrii servate domum servate nepotem: vestrum hoc avgurium hic ostendit, Anchisen ea quae optabat per impetrationem augurii meruisse: augurium enim est exquisita deorum voluntas per consultationem avium aut signorum. perite ergo signum de caelo 'augurium' dixit. ideo et adiecit 'servate domum', id est genus, familiam: 'servate nepotem', a quo certum erat Romanam prolem propagatum iri. {{anchor+|703|Ad v. 703}} Vestroque in numine Troia est in vobis habeo Troiam: propter illud "has mihi servassent sedes". alii ita exponunt: augurium numenque vestrum efficiat, ne putem Troiam perisse. {{anchor+|704|Ad v. 704}} cedo cedere proprie dicitur qui contra sententiam suam alteri consentit, ut "cedamus Phoebo". comes ire recuso tantum ad solatium itineris, quippe moriturus, ut in sexto Aeneas "ille meum comitatus iter". vult enim Vergilius etiam Aeneae concedere patris peritiam. {{anchor+|705|Ad v. 705}} Dixerat ille hic distinguendum. alii 'ille' et 'ignis', sed male. et iam dum negat, dum ostenduntur auspicia. {{anchor+|706|Ad v. 706}} Propivsque [quamvis secreta domus sit.] propter illud "arboribusque obtecta recessit". et est ordo: incendia propius volvunt aestus, id est calorem. unde etiam 'aestas' dicitur. {{anchor+|707|Ad v. 707}} Ergo age quia consensisti, et ignis propinquat. 'age' autem non est modo verbum imperantis, sed hortantis adverbium, adeo ut plerumque 'age facite' dicamus et singularem numerum copulemus plurali. cervici 'cervix' cum numero singulari dicitur, collum significat; si plurali utamur, superbiam ostendimus, ut in Verrinis "frange cervices". {{anchor+|710|Ad v. 710}} Ambobus erit et ad filium et ad patrem potest referri; sed melius ad patrem, quia de Ascanio post loquitur. {{anchor+|711|Ad v. 711}} Et longe 'longe' valde, ut "Tiberinaque longe ostia". nam 'longe' non potest, quia sequitur 'pone subit coniunx'. et bene ire singulos facit: scit enim multitudinem facile posse deprehendi. vel 'longe' ideo, ut sit prooeconomia, quod errare potuerit. servet autem custodiat, ut "et tantas servabat filia sedes vel servantem ripas". {{anchor+|712|Ad v. 712}} famuli unde familia. {{anchor+|713|Ad v. 713}} Urbe egressis hic ablativo iunxit, ut Horatius "egressum magna me accepit Aricia Roma". Sallustius accusativo, ut "raro egressa fines suos". ergo utrumque dicimus. tumulus modo terra tumens, alias sepulcrum. prudenter autem circa turbatos pluribus utitur praeceptis, [diversa signa dat] quia scit, timoris comitem esse oblivionem. templumque vetustum desertae cereris bene Cereris fanum ante urbem ‹esse facit›, quae dea rusticorum est. et librate Aeneas et Cereris templum et vetustum elegit, ad quod nec viris erat aditus, sicut hostes putabant: nam Aeneas scit, ante esse profanatum: nec praedae spe Graeci poterant duci. {{anchor+|714|Ad v. 714}} Desertae cereris utrum a sacerdote, qui in sexto extinctus inducitur, ut "Cererique sacrum Polyboeten": an 'desertae' belli tempore propter decennalem obsidionem? an 'desertae' a filia, ut "nec repetita sequi curet Proserpina matrem". antiqua cupressus ad vetustatem rettulit. cupressum autem, funebrem arborem, bene ante templum deae lugentis esse confirmat. {{anchor+|715|Ad v. 715}} Religione patrum timore: et est reciprocum. sic Terentius "nam mihi nihil esse, religio est dicere", id est metus; item Vergilius contra "multosque metu servata per annos:" conexa enim sunt timor et religio, ut Statius "primus in orbe deos fecit timor". {{anchor+|716|Ad v. 716}} ex diverso ut non sit suspicio Graecis. {{anchor+|717|Ad v. 717}} Cape sacra manu non est dantis, sed hortantis, ut tollat, quia sequitur 'me bello e tanto digressum et caede recenti attrectare nefas': scit enim Graecos ex pollutione Palladii piaculum commisisse. {{anchor+|719|Ad v. 719}} flumine vivo perenni, quia iugiter aqua fluens viva vocatur. flumine vivo semper fluenti, id est naturali, ut "vivoque sedilia saxo". est autem augurale verbum. {{anchor+|720|Ad v. 720}} ablvero pro abluam. {{anchor+|721|Ad v. 721}} Latos umeros aut more heroum se laudat: aut certe sternendo latos facit. vel 'latos' sufficientes; vult enim ostendere, totum se ad onus praebuisse: et ideo 'umeros', non 'umerum'. {{anchor+|722|Ad v. 722}} insternor eleganter tamquam onus laturus, ut de animalibus. {{anchor+|723|Ad v. 723}} Succedoque oneri figura est, ut "succedunt muro et flammas ad culmina iactant". {{anchor+|724|Ad v. 724}} Inplicvit puerilem expressit timorem, ne manu excidat patris. sequiturque patrem non passibus aequis bene de praesente puero, qui, ut putabatur, inter manus reginae erat positus, expressit adfectum. {{anchor+|725|Ad v. 725}} Pone 'post', sed loco tantum, non et tempori adiungitur. et adverbium est, atque ideo ultima syllaba habet accentum. subit sequitur. opaca locorum quia dixit "arboribusque obtecta recessit". est autem elocutio, ut "strata viarum". alii 'per opaca', per crassa accipiendum putant; vel 'opaca' obscura. alibi 'opacum' amoenum. {{anchor+|726|Ad v. 726}} Et me quem dudum naturalia plus timet. quasi et vir fortis et pius non timet bellicum timorem, sed naturalem, propterea quia sequitur 'comitique onerique timentem'. {{anchor+|727|Ad v. 727}} Glomerati ex agmine propter illud 'undique collecti invadunt'. {{anchor+|728|Ad v. 728}} nunc omnes terrent avrae hic ostendit, etiam fortes viros pro ratione temporis et causarum et debere et decere metuere. sonus excitat omnis consternat. {{anchor+|729|Ad v. 729}} suspensum sollicitum. comitique quidam 'comiti' pro comitibus accipi volunt; nam et pro Creusa eum timere putant intellegi, et singulariter dictum, ut 'equitem' et 'peditem' de multitudine dicimus. {{anchor+|731|Ad v. 731}} Subito cum hysterologia est. nate haec singula pronuntianda sunt, quia perturbatis iugis non datur sermo, nec gaudentibus, nec dolentibus. quidam adfectiose distinguunt. {{anchor+|733|Ad v. 733}} Propinquant non dicit qui, propter sequentem de Corybantibus oeconomiam. cerno non nulli quaerunt, ex cuius persona 'cerno' dictum sit. sed altius intuentes 'cerno' Aeneae dant, ut ipse hunc versum dixisse videatur. {{anchor+|735|Ad v. 735}} nescio quod trepido excusatio est coniugis longius derelictae. et bene 'nescio quod' ait, quia hoc postea a simulacro uxoris agnoscit. male numen amicum non cum utilitate mea favens uxori, quae in numerum ministrarum matris deum relata est. vel 'male amicum' iratum, ut "statio male fida carinis". {{anchor+|736|Ad v. 736}} Mentem memoriam, ut paulo post ait "nec prius amissam respexi". {{anchor+|738|Ad v. 738}} Fatone erepta crevsa ordo est: fato erepta Creusa substititne, erravitne via. non enim dubitat fato esse sublatam, cum audierit "non haec sine numine divum eveniunt". {{anchor+|740|Ad v. 740}} Nec post oculis est reddita nostris constat: nam umbram eius vidit tantummodo. alioquin mentiebatur dicendo: non vidi. {{anchor+|743|Ad v. 743}} Hic demum 'hic una defuit', aliter vitium est. 'huc' enim dicere debuit. una id est sola. et videtur improprie de necessaria persona 'una' dixisse, quae non sic debet numerari, quasi numero defuerit, sed quasi adfectui dolentis; sola enim de multis intellegitur. {{anchor+|744|Ad v. 744}} comites utrum natum et virum, an separatim alios, an famulos dixit? natumque qui per aetatem matrem desiderare debuerat. virumque ‹fefellit› videtur excusasse oblivionem suam et culpam ad deos rettulisse. {{anchor+|745|Ad v. 745}} Deorumque hypermetrus versus est, ideo, ne si 'deum' per genetivum pluralem diceret, ὁμοιοτέλευτον faceret. dicendo autem 'quem non incusavi amens hominumque deumque' dat sibi amentiam, quia in furore incusavit deos etiam, quod numquam; cum enim dixit 'quem non', intellegimus etiam deos. {{anchor+|746|Ad v. 746}} Vidi crudelius bene se futurus commendat maritus, qui apud feminam sic ostendit priorem se amasse uxorem. {{anchor+|748|Ad v. 748}} Valle recondo hinc iam ostenditur nimia multitudo. {{anchor+|749|Ad v. 749}} urbem repeto quidam 'repeto' pro 'repetere ‹statuo›' accipiunt. fulgentibus armis licet intempestive 'fulgentibus' dixerit, tamen potest significasse scutum et galeam, quibus solis caruerat patrem portans et filium ducens. {{anchor+|750|Ad v. 750}} Stat casus placet, ut "stat quicquid acerbum est, morte pati". {{anchor+|752|Ad v. 752}} Obscura limina aut per noctem obscura: aut certe posticum 'limina' significat. {{anchor+|753|Ad v. 753}} qua pro unde. retro observata sequor relego, retro sequor mea vestigia. {{anchor+|754|Ad v. 754}} Lumine lustro oculos circumfero; non enim facem ferre poterat, quia proderetur. {{anchor+|755|Ad v. 755}} Ipsa silentia ipsa quae terrere non debent, praecipue inter hostes. sed ut diximus, naturalibus tantum cedit. {{anchor+|756|Ad v. 756}} Si forte pedem, si forte iteratione auxit dubitationem. inrverant danai quos Venus ante prohibuerat: unde est "et ni mea cura resistat". {{anchor+|758|Ad v. 758}} Ilicet confestim. hoc significat [et] 'ilico'; sed metri ratione variantur. summa ad fastigia vento qui auget flammas, ut "veluti cum flamma furentibus austris". 'fastigia' autem modo de summitate proprie dixit: alibi per contrarium de imo, ut est "forsitan et scrobibus quae sint fastigia quaeras". inde est et "caelumque profundum", quasi cuius porro sit fundus, cum de imo 'fundus', de summo 'fastigium' dicatur. {{anchor+|760|Ad v. 760}} Priami patris eius. arcem ne vel illuc confugisset? {{anchor+|761|Ad v. 761}} Vacvis magnis, quippe illic erant omnia. alii 'vacuis' pro vacuatis intellegunt, ut sit nomen pro participio; aut 'vacuis' a nobis; aut certe 'vacuis' latis. ivnonis asylo templo: unde nullus possit ad supplicium extrahi. dictum 'asylum' quasi 'asyrum'. alii 'asylum' ideo dictum, quod nullus inde tolleretur, id est quod συλᾶσθαι , hoc est abripi, nullus inde poterat; vel quod fugienti illuc spolia non detraherentur; σῦλα enim Graece aut furta aut spolia dicuntur. hoc autem non est in omnibus templis, nisi quibus consecrationis lege concessum est. primo autem apud Athenienses statutum est ab Herculis filiis, quos insequebantur hi, qui erant a patre oppressi, sicut docet in duodecimo Statius. hoc asylum etiam Romulus imitatus est: unde est "quem Romulus acer asylum rettulit", non 'statuit'. quem locum deus †Lucoris, sicut Piso ait, curare dicitur. sunt quidam qui dicunt, ideo Graecos in templo Iunonis, quod asylum erat, praedam convexisse vel captivos conclusisse, quod ibi caedem fieri non liceret: et ideo feminas et pueros clausos, quod imbellis esset aetas et sexus, quibus etiam hostes parcere consueverunt. {{anchor+|762|Ad v. 762}} Phoenix Achillis magister. {{anchor+|763|Ad v. 763}} Huc pro illuc. gaza census, Persarum lingua. et est numeri singularis tantum. {{anchor+|764|Ad v. 764}} Mensaeque deorum postquam 'excessere omnes adytis'. {{anchor+|765|Ad v. 765}} crateresque auro solidi qui sunt vel inaurati, vel laminis tecti, vel incrustati. captivaque vestis pro captivorum, et est nota elocutio. {{anchor+|766|Ad v. 766}} Longo ordine longa multitudine, ut in sexto "unde omnes longo ordine posset", cum non dicat 'per ordinem'. non enim ordo erat in multitudine. {{anchor+|768|Ad v. 768}} avsus quia inter hostes. voces iactare quae contrariae sunt latere cupienti. et inquirendi officium ad vocem transtulit propter noctem. 'voces' vero, quia 'iterumque iterumque vocavi'. avsus q. v. i. p. v.] [et] hic ostendit, et se fato evasisse, et fato coniugem perdidisse. {{anchor+|771|Ad v. 771}} Tectis per tecta. et est antiptosis. {{anchor+|772|Ad v. 772}} Infelix simulacrum mihi, non sibi: ut "quae potui infelix?" per 'simulacrum' autem apotheosin ostendit, quia simulacra deorum sunt, umbrae inferorum. sic Ulixes in Homero apud inferos umbram Herculis cernit, quia post mortem umbrae inferos, animae caelum petunt. {{anchor+|773|Ad v. 773}} Maior imago quia umbra maior est corpore. et per hoc mortuam vult ostendere, aut ex homine deam factam. {{anchor+|774|Ad v. 774}} steteruntque comae prae horrore. {{anchor+|775|Ad v. 775}} tum sic adfari infinitus modus pro indicativo. et hic versus in plerisque dicitur non fuisse. quid tantum consolatio est; sequitur etiam divinatio, quae animis liberatis corpore conceditur: unde etiam morientibus datur, ut "nec longum laetabere: te quoque fata prospectant paria" Acron Mezentio. {{anchor+|776|Ad v. 776}} Insano hic sine ratione, aut certe magno, ut "insani feriant sine litora fluctus". indulgere vel permittere, vel operam dare, ut "indulgent vino". {{anchor+|777|Ad v. 777}} Sine numine divum sine fati necessitate: ut enim Statius dicit, fata sunt quae dii fantur. {{anchor+|778|Ad v. 778}} Eveniunt nec te comitem hinc asportare crevsam hic versus caret scansione: unde multi ei 'hinc', multi 'as' syllabam detrahunt. si tamen vis fide servata scandere, sit conversio, ut 'eveniunt, nec te hinc comitem', et potest scandi per synalipham. aliter nec ecthlipsin, nec hiatum, nec synalipham recipit. crevsam quia Latina declinatio est, erit Latinus accentus. {{anchor+|779|Ad v. 779}} Fas pro fato; quia sequitur '"regnumque et regia coniunx parta tibi"'. ille superfluum hoc loco pronomen. olympi cur in paenultima accentus sit, manifesta est ratio apud Latinos: quamquam Graeci discretionem velint per accentum facere montis et caeli, quod superfluum est. {{anchor+|780|Ad v. 780}} longa tibi exilia subaudiendum 'obeunda'. arandum quia legimus "subtrahiturque solum", non inmerito dixit nunc 'arandum'. hesperiam sequenti epitheto Italiam ab Hispania segregavit, quae et ipsa Hesperia dicitur. et videtur per derivationem etiam errori finem dedisse. {{anchor+|781|Ad v. 781}} lydius thybris] quia per Tusciam fluit. Tusci enim a Lydis originem ducunt. lydius thybris Tuscus, dictus 'Lydius' a fratre Tyrrheni. nam Lydus et Tyrrhenus duo fratres, cum eos provincia una non ferret, in sortem miserunt, ut divisis copiis proficisceretur unus ad novas sedes quaerendas. profectus Tyrrhenus est, qui ex suo nomine Tuscos Tyrrhenos vocavit. Lydia autem dicta est, in qua frater remanserat. unde nunc traxit, ut 'Lydium' diceret. Tusci autem a frequentia sacrificii dicti sunt, hoc est ἀπὸ τοῦ θύειν . constat namque, illic a Tage aruspicinam repertam, ut Lucanus meminit "sed conditor artis finxerit ista Tages" (1.634). apud Tuscos etiam togae usus est; nam hoc habitu in Lydia Iovis simulacrum fuisse dicitur. {{anchor+|782|Ad v. 782}} Leni agmine leni impetu, vel fluore: et multis rebus hoc nomen adiungitur. {{anchor+|783|Ad v. 783}} regnumque et regia cur ergo Aeneas horum non meminit, et considit in Thracia et aliis locis? {{anchor+|784|Ad v. 784}} parta an parata, an adquisita armis? lacrimas dilectae pelle crevsae melius ad posteriora referimus, ut dicat: noli flere, nec enim captiva sum. male enim plerique dicunt, quia habes uxorem paratam. {{anchor+|786|Ad v. 786}} Servitum ut serviam; verbum finitum et modus gerundi est. {{anchor+|787|Ad v. 787}} Dardanis laus a maioribus. nurus laus a cognatione. sane hunc versum quidam ita supplevit 'et tua coniunx'. {{anchor+|788|Ad v. 788}} His oris in quibus colitur plus, quam in Creta. {{anchor+|789|Ad v. 789}} Iamque vale recedentis significatio est: unde et mortuis dicitur, ut "salve maxime Palla aeternumque vale". nati serva communis amorem quasi mater sollicita, quod dixerat, eum aliam habiturum uxorem. bene ergo propter futuram novercam commendatur Ascanius. {{anchor+|793|Ad v. 793}} Manus effugit imago quasi imago, quae non tenetur. naturale enim est, ut non possit teneri. nam in sexto quod ait "da dextram misero", auxilium significat. {{anchor+|794|Ad v. 794}} par levibus ventis puris et non vehementibus. simillima somno sic Cicero "simillimum deo iudico". nam genetivo debuit iungi. {{anchor+|795|Ad v. 795}} Sic demum novissime. {{anchor+|797|Ad v. 797}} Invenio admirans cum invenissem, admiratus sum. vel admiratus sum, tantos evadere potuisse. sane adamat poeta ea quae legit diverso modo proferre. Naevius belli Punici primo de Anchisa et Aenea fugientibus haec ait "eorum sectam sequuntur multi mortales", ecce hoc est 'invenio admirans numerum': "multi alii e Troia strenue viri", ecce hi sunt 'animis parati': "ubi foras cum auro illic exibant", ecce et 'opibus instructi'. {{anchor+|798|Ad v. 798}} Exilio ad exilium alii. Donatus contra metrum sensit, dicens 'ex Ilio', quasi de Ilio: nam longa est. miserabile vulgus magnum est quod addidit 'vulgus'. sic Statius "unde hoc examen, et una tot miserae". {{anchor+|799|Ad v. 799}} undique convenere videtur hoc loco tamquam omnium consensu regnum ad Aeneam esse delatum. animis opibusque et volebant et poterant: vel fortes pariter et divites. {{anchor+|800|Ad v. 800}} deducere terras iuxta morem Romanum deduci coloniae dicebantur. bene ergo de Aenea dixit 'deducere', quod eis civitatem conditurus erat. {{anchor+|801|Ad v. 801}} Lucifer idae ut Troianis videtur. sic alibi "tibi deserit Hesperus Oetam" secundum persuasionem eorum, qui circa montes habitant; illinc enim oriri vel occidere putantur sidera, unde videri vel incipiunt, vel desinunt. hoc est autem quod ei Venus promisit "numquam abero". Varro enim ait hanc stellam Luciferi, quae Veneris dicitur, ab Aenea, donec ad Laurentem agrum veniret, semper visam, et postquam pervenit, videri desiisse: unde et pervenisse se agnovit. bene autem poeta diligentia sua dierum horis hic quae aguntur accommodat; ut hoc loco, quod de patria cum patre et filio discedit Aeneas, ait 'surgebat'. {{anchor+|802|Ad v. 802}} Ducebatque diem quia Lucifer lucis est praevius. {{anchor+|803|Ad v. 803}} Opis ferendi auxilii; vel ad ceteros liberandos, qui non fuissent occisi; vel ad eruendam de captivitate patriam, quia dicit 'Danaique obsessa tenebant limina portarum'. {{anchor+|804|Ad v. 804}} Cessi deest 'igitur'. cessi hoc est tantis difficultatibus vel malis. et proprie cedere dicuntur qui patriam relinquunt. montem ut ostendit in nono Idam significat. sublato geni- tore ubique inventa opportunitate pietatem suam erga patrem vult ostendere. {{Liber |Ante = Commentarius I |AnteNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum primum commentarius |Post = Commentarius III |PostNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum tertium commentarius }} frrdo5jbw8cvz1g1g5s1ys64jnksoc9 265086 265084 2026-05-09T13:06:36Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber I]] ad [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber II]] 265082 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos librum II commentarius }} {{Liber |Ante = Commentarius I |AnteNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum primum commentarius |Post = Commentarius III |PostNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum tertium commentarius }} <div class="text"> ==IN VERGILII AENEIDOS LIBRVM SECVNDVM COMMENTARIVS.== {{anchor+|1|Ad v. 1}} Conticvere omnes quia supra dixit "fit strepitus tectis". 'conticuere' autem pro conticuerunt: quod metri causa fit vel ratione clausularum. nec est ut quidam dicunt dualis numerus, qui apud Latinos numquam penitus invenitur. et bene 'omnes' addidit; poterant enim simul quidam, sed non omnes, tacere. intentique ora tenebant aut ora intuebantur loquentis, aut inmobiles vultus habebant, ut "tenuitque inhians tria Cerberus ora", id est inmobilia habuit. aut 'tenebant' habebant, ut sit figura et intellegamus 'intenta tenebant', ut Terentius "nam Andriae illi id erat nomen. teneo". ideo autem hoc addidit, quia potest quis tacere, nec advertere. {{anchor+|2|Ad v. 2}} Inde aphaeresis est, pro deinde: vel ut quidam volunt 'tunc'. toro ab alto summus enim semper est pontificalis locus; non enim licebat supra regem sacrificulum quemquam accumbere. cum enim dicit de Didone "aurea conposuit sponda mediamque locavit" ostendit illam regali, non sacerdotali loco discubuisse. et Aeneas ubique quasi sacratus inducitur. dictus autem a tortis herbis est torus. et videtur hic ostendisse "ostroque superbo" et "aulaeis iam se regina superbis", ut aulam significaret. 'ab alto' vero pro 'ex alto'; mutavit praepositionem. pater Aeneas honoris hoc nomen est. orsus propter longam narrationem. et 'orsus' hic 'coepit', alibi 'finit', ut "sic Iuppiter orsus". {{anchor+|3|Ad v. 3}} Infandum quia viro forti victum se dicere et doloris et pudoris est. ivbes vis, ut "iubeo Chremetem": nam aliter hoc verbum Aeneae persona non recipit. renovare retexere, iterare. {{anchor+|4|Ad v. 4}} Troianas ut opes sic Horatius "aut pingues Phrygiae Mygdonias opes". 'ut' autem quem ad modum. lamentabile regnum id est magnum, quasi dignum multa lamentatione, ut "hi multum fleti ad superos". danai Argivi, dicti a Danao rege. nam Graeci proprie sunt Thessali a Graeco rege. {{anchor+|5|Ad v. 5}} miserrima vidi est enim poena et in atrocitate spectaculi, ut [in] "Aetnaeos vidit Cyclopas Ulixes" et "vidi egomet, duo de numero". {{anchor+|6|Ad v. 6}} Pars magna fui propter amissam coniugem. et hoc se commendat, ut paulo post "aut quid in eversa vidi crudelius urbe?" fando dum ipse dicit. alibi dum dicitur, ut "fando aliquod si forte tuas pervenit ad aures", quia gerundi modus est. quidam per infinitivum modum dictum accipiunt. {{anchor+|7|Ad v. 7}} Myrmidonum Myrmidones sunt Achillis socii, Dolopes Pyrrhi, qui eum de Scyro secuti sunt. dicti autem sunt Myrmidones propter hanc causam: Aeacus cum in arbore fici formicas, id est μύρμηκας vidisset, optavit tot sibi socios evenire, et statim formicae in homines versae sunt. sed hoc fabulae est. nam Eratosthenes dicit Myrmidones dictos a rege Myrmidono. myrmidonum Myrmidones sunt Achillis socii, Dolopes Pyrrhi, quos ut quidam volunt de Scyro insula duxit ad Troiam. dicti autem sunt Myrmidones propter hanc causam: Aeacus, Iovis et Aeginae filius, cum vellet matris suae perpetuam memoriam permanere, insulam, in qua regnabat, a nomine eius Aeginam appellavit. hoc indignata Iuno pestilentia cives eius omnes absumpsit; quod cum vidisset Aeacus petit a Iove, ut formicae, id est μύρμηκες , quas casu animadverterat plures, in homines et suos socios verterentur. qui statim mutati in homines Myrmidones appellati sunt. sed hoc fabula est. nam Eratosthenes dicit, Myrmidonas dictos a rege Myrmidono, Iovis et Eurymedusae filio. sane amat hos exercitus iungere; nam et post ait "hic Dolopum manus, hic saevus tendebat Achilles". aut duri miles vlixi 'duri' non laboriosi, sed crudelis, ut "quem dat tua coniunx dura". nam Vergilius pro negotiorum qualitate dat epitheta, cum Homerus eadem etiam in contrariis servet. sensus autem est 'sine lacrimis haec nec a quovis hostium dicerentur'. illud autem quod Asinius Pollio dicit caret ratione, de Achaemenide dictum 'miles Ulixi', Myrmidonas vero et Dolopas praesentes esse, acceptos ab Heleno; sic enim dicti frangitur dignitas. miles vlixi] [sane] quaedam si singulariter proferantur, interdum gratiora sunt, ut "Tros Tyriusque mihi nullo discrimine agetur". 'Ulixi' autem vetus genetivus est, ut "atque inmitis Achilli". {{anchor+|8|Ad v. 8}} temperet abstineat. {{anchor+|9|Ad v. 9}} Praecipitat pro praecipitatur: verbum pro verbo, ut diximus. et duas causas praetendit, quibus dicit non posse universa narrari, dolorem et tempus. cadentia sidera aut epitheton est siderum, quae semper et oriuntur et occidunt; aut certe maiorem partem noctis vult esse transactam. per sidera autem noctem significat, quae somnos suadeat. {{anchor+|10|Ad v. 10}} Casus cognoscere cognoscendorum casuum: et Graeca figura est. 'casus' autem fortunam, pericula; nam si 'mortem' dixisset, 'nostrorum' debuit dicere. {{anchor+|11|Ad v. 11}} Et breviter praescribit, quia Dido dixerat a "prima dic, hospes, origine nobis". ergo non ad Didonis voluntatem, sed narrantis officium. et quibusdam hic hysterologia videtur; supremum postremum, ultimum dicit. eversionem enim Troiae tantum omissis superioribus narrat. {{anchor+|12|Ad v. 12}} Quamquam animus meminisse horret 'quamquam' melius praesenti iungitur tempori, ut 'quamquam scio, quamquam lego'. quod autem dixit 'meminisse horret' defectivi verbi ratio est; nec enim potuit dicere 'meminere'. et in his quae corrupta sunt naturaliter, ut 'odi' 'novi' 'memini' et omnia, tempora quae inveniuntur et suo et aliorum funguntur officio, ut 'memini' praeteritum est, legimus tamen et "memini videre, quo aequior sum Pamphilo" et "memini me turribus altis Corycium vidisse senem". quod si fit et in verbis integris, ut "iuvat evasisse tot urbes", quanto magis in corruptis? refugit propter metrum pro praesenti praeteritum posuit. {{anchor+|13|Ad v. 13}} incipiam deest 'tamen', quia, cum praeponitur 'quamquam', subiungi necesse est 'tamen'. fracti bello in hoc libro duplex intentio est: ne vel Troiae quod victa est, vel Aeneae turpe videatur esse quod fugit. fracti bello] bene defendit causam suorum, quod in bello non inpares fuerint. sane amat in adversis hoc verbo uti, ut "fractae vires" et "frangimur heu fatis, inquit". fatisque repulsi oraculis: ut est "cum virgo poscere fata": secundum Plautum tribus, vita scilicet Troili, palladii conservatione, integro sepulcro Laomedontis, quod in Scaea porta fuit, ut in Bacchidibus lectum est; secundum alios vero pluribus: ut de Aeaci gente aliquis interesset, unde Pyrrhus admodum puer evocatus ad bellum est; ut Rhesi equi tollerentur a Graecis; ut Herculis interessent sagittae, quas misit Philoctetes, quibus Paris peremptus est, cum ipse non potuisset adferre morte praeventus. {{anchor+|14|Ad v. 14}} Ductores sonantius est quam 'duces', ut "regnatorem Asiae": quod heroum exigit carmen. labentibus velocibus, ut "labere nympha polo" et "labere pinnis". cursu enim lapsus celerior est. {{anchor+|15|Ad v. 15}} Instar nomen est indeclinabile, licet Probus instaris declinaverit, ut nectaris. et caret praepositione, sicut 'peregre', quamvis Serenus lyricus "'ad instar'" dixerit. 'instar' autem est ad similitudinem: unde non restaurata, sed instaurata dicuntur aedificia ad antiquam similitudinem facta. equum de hoc equo varia in historiis lecta sunt: ut Hyginus et Tubero dicunt, machinamentum bellicum fuit, quod equus appellatur, sicut aries, sicut testudo, quibus muri vel discuti vel subrui solent: unde est "aut haec in nostros fabricata est machina muros": ut alii, porta quam eis Antenor aperuit, equum pictum habuisse memoratur, vel certe Antenoris domus, quo posset agnosci. non nulli signum equi datum, ut internoscerent Graeci suos, vel hostes. a quibusdam dicitur facta proditione praedictum, ne quis eas domos violaret, quarum ante ianuam equus esset depictus, unde Antenoris et ceterorum domus agnitae sunt. aut quia equestri proelio victa est Troia. aut a monte Hippio, post quem se absconderant Graeci, unde et adludit 'instar montis equum'; ut "pelago credas innare revulsas Cycladas". aut re vera hoc fuit, quod Vergilius sequitur. sed melius machinamenti genus accipimus. palladis arte aut ingeniose, aut dolose, ac si diceret, consilio iratae deae, quae fuit inimica Troianis. {{anchor+|16|Ad v. 16}} Aedificant translatio, ut Cicero "navem tibi aedificatam esse Messanae". item intexunt ut ipse alibi "bis denas Italo texamus robore navis". aedificant] aedificari enim habitacula hominum dicimus; nam ideo hic de equo 'aedificant', qui erat homines recepturus; vel propter magnitudinem. intexunt] quia naves texi dicuntur; nam ideo ubi naves fiunt textrinum vocatur. abiete costas non sine ratione Vergilius hoc loco abietem commemorat, item acerem et pinum paulo post: nam fulminata abies interitum dominae significat, et Troia per feminam periit. acer vero in tutela Stuporis est: et viso equo stupuere Troiani, ut "pars stupet innuptae donum exitiale Minervae". pinus in tutela quidem est matris deum; sed et fraudum et insidiarum, quia eius poma cadentia per fraudem interimunt: et hic equus plenus insidiarum est. abiete solutio est spondei, nunc in proceleumaticum, alias in dactylum, ut "arma virum", alias in anapaestum, ut "fluviorum rex Eridanus". sciendum sane, Vergilium ubique in solutione ista servare sibi excusationem synaliphae: quod alii contemnunt. {{anchor+|17|Ad v. 17}} Votum oblatum: nam participium est. votum p. r. s.] id est vovisse pro reditu. Accius in Deiphobo inscriptum dicit "Minervae donum armipotentes Danai abeuntes dicant". ea fama vagatvr hoc est reditus fama tantum fuit, non et simulationis; nam incipiunt et insidiae patefactae esse. ea fama vagatur bene excusat, ne reus sit conscientiae. {{anchor+|18|Ad v. 18}} Huc pro illuc. huc in equum, vel in hanc rem. delecta corpora delectorum virorum. sortiti contraria sunt dilectus et sortitus. sed intellegimus, plures quidem electos, sorte tamen ex ipsis ductos, qui includerentur. virum pro virorum, qua figura et in prosa utimur. dicit sane Plinius [in naturali historia] hoc in neutro non esse faciendum, scilicet propter casuum similitudinem, nisi forte nimia metri necessitas cogat. furtim num a plebe, hoc est nullo sciente, id est latenter? nam et furtum ideo dicitur, quod magis per tenebras admittatur; unde fures qui quasi per furvum tempus, hoc est nigrum, aliquid subripiunt. {{anchor+|19|Ad v. 19}} Caeco lateri pro caecis lateribus. et nota aliter dici caecum hominem, id est non videntem, aliter caecum latus, id est obcaecaturum, absconsurum. cavernas ingentes non nulli omnia loca concava cavernas dictas a veteribus asserunt, ut "et umbrosae penitus patuere cavernae". alii fustes curvos navium, quibus extrinsecus tabulae adfiguntur, cavernas appellarunt: unde, quia naves texi dicuntur et cavernae navium sunt, permansit in metaphora, ut et 'intexunt' diceret et 'cavernas'. alii quodcumque in arcum formatum est, quod flexum et in altitudine curvatum ad sedem deducitur cavernam dici tradunt. {{anchor+|20|Ad v. 20}} Ingentes ut diximus, epitheto levavit tapinosin. uterumque uterus est mulierum: nam praegnantis proprie est. quem modo ideo dixit, quia dicturus est "feta armis". alvus est quo defluunt sordes, ut Sallustius "simulans sibi alvum purgari". venter qui videtur, ut Iuvenalis "Montani quoque venter adest abdomine tardus". sane et in tragoedia de hoc equo ἐγκύμονα legitur; hinc ergo hic 'uterum' dixit. armato milite ut supra "ex hoste". armato milite] singularem numerum pro plurali posuit, ut "ultro Inachias venisset ad urbes Dardanus" pro Dardani; et alibi pluralem pro singulari, ut "desiste manum committere Teucris", cum solus esset Aeneas. {{anchor+|21|Ad v. 21}} Tenedos Tenes quidam infamatus, quod cum noverca concubuisset, hanc insulam vacuam cultoribus tenuit: unde Tenedos dicta est. ideo ergo ait 'notissima fama'. sic Cicero "Tenen ipsum cuius ex nomine Tenedos nominatur". tenedos insula est contra Ilium, quae ante Leucophrys dicta est; nam Tenes, Cycni filius, infamatus a noverca, quod cum ea voluisset concumbere, cultoribus vacuam tenuit: unde Tenedos dicta est. alii dicunt, quod se propter supra dictam causam ex ipsa insula in mare praecipitaverit. huius soror Hemithea fuisse dicitur. {{anchor+|22|Ad v. 22}} Insula dives opum ut alibi "dives equum". et hic genetivo iungit, Statius, quod rarum est, et ablativo, ut "satis ostro dives et auro". priami dum regna m. †qui et ipsa a Graecis est. {{anchor+|23|Ad v. 23}} sinus reductus litoris secessus. statio statio est ubi ad tempus stant naves, portus ubi hiemant. male fida aut minus fida propter periculum navium, quia statio est, quam plagiam dicunt: aut certe fida Graecis. male hoc est 'in nostram perniciem', ut Lucanus de syrtibus "sic male deseruit" (9.310): et hanc significationem raro invenimus. sane 'male fidus' non infidus, sed minus fidus intellegitur. 'male' enim minutionem habet, non negationem. {{anchor+|24|Ad v. 24}} deserto vel ab his, qui Troianae partis erant; aut certe ideo 'deserto', ut facilius latere possint. condunt pro abscondunt. {{anchor+|25|Ad v. 25}} Abiisse petiisse 'abisse' dicimus et 'petisse', sed propter metrum epenthesis facta est. mycenas a parte totum, id est Graeciam. {{anchor+|26|Ad v. 26}} Omnis teucria subaudis 'gens'. et absoluta est elocutio. solvit quasi ante aerumnis vincti essent. {{anchor+|27|Ad v. 27}} Panduntur portae signum pacis est, ut Sallustius "apertae portae, repleta arva cultoribus"; ut 'clausis portis' signum belli est "quae moenia clausis bellum acuant portis". ivvat ire autem, exire, aut ire longius. dorica castra mala est compositio ab ea syllaba incipere, qua superius finitus est sermo; nam plerumque et cacenphaton facit, ut hoc loco. sane Dorus Neptuni filius fuit, unde Dori originem ducunt. {{anchor+|28|Ad v. 28}} litusque relictum quod nostrum fuerat. {{anchor+|29|Ad v. 29}} hic pro illic. et totum hoc ita accipiendum. tendebat tentoria habebat, ut "et latis tendebat in arvis". saevus achilles propter Hectorem tractum. et talis ubique inducendus est, ut Horatius "iura neget sibi nata". {{anchor+|30|Ad v. 30}} Classibus hic locus magis ad equites referre debemus, ut "et Ortinae classes": unde et classica dicuntur. acie hic exercitu. aliter "huc geminas nunc flecte acies". hic acies legitur et 'acie'. nam potest utrumque. {{anchor+|31|Ad v. 31}} pars stupet ‹et mirantvr› figurate, ut "pars in frusta secant". innuptae quae numquam nubit, nam virgo potest et nubere. donum ἀμφιβολία , non quod ipsa dedit, sed quod ei oblatum est. donum exitiale quantum ad Troianos. {{anchor+|32|Ad v. 32}} Primusque thymoetes ut Euphorion dicit, Priamus ex Arisba filium vatem suscepit. qui cum dixisset quadam die nasci puerum, per quem Troia posset everti, pepererunt simul et Thymoetae uxor et Hecuba, quae Priami legitima erat. sed Priamus Thymoetae filium uxoremque iussit occidi. inde ergo nunc dicit 'sive dolo', quia iustam causam proditionis habere videbatur. alii volunt 'dolo' scilicet Graecorum, quo omnes decepti sunt. {{anchor+|33|Ad v. 33}} arce locari velut tutamen. et non incassum arcis Troianae prope multis locis mentio fit. in hac enim arce huiusmodi saxum fuisse dicitur, quod ab alio contritum sanguinem emitteret. namque Helenam ad incitandos in se amatores saepe ex hoc saxo lapillum uti fuisse solitam. {{anchor+|34|Ad v. 34}} Sic fata ferebant ut etiam cives contra patriam sentirent. {{anchor+|35|Ad v. 35}} At capys quidam: non pater Anchisae. et bene nec se, nec patrem huic consilio dicit interfuisse, per quod interitus patriae imminebat. quamquam Aeneas quasi obtrectator Priami non adsit, ut Homerus dicit, Anchises vero propter caecitatem, ut docet Theocritus. alii hunc Capyn adfinem Aeneae tradunt, et ideo ei ab Aenea dari recti consilii principatum. hic est qui Capuam condidit. sed hoc post multa saecula claruit. nam his temporibus, quibus Caesar occidi habuit, Capuae iuvencae aeneae dicitur inscriptum fuisse, isdem temporibus unum de genere conditoris periturum. {{anchor+|36|Ad v. 36}} pelago pro in pelagus. danaum insidias bene qui suadet ut praecipitetur, non dicit 'donum Minervae', sed 'Danaum insidias' et 'suspecta dona'. {{anchor+|37|Ad v. 37}} Subiectisque vrere flammis 'que' copulativa coniunctio est, 'aut' disiunctiva. quomodo ergo has iunxit, cum non utrumque, sed alterutrum fieri poterat quod suadebatur? poetarum est partem pro parte ponere, ut torvum pro torve, et volventibus pro volubilibus: coniunctionem ergo pro coniunctione posuit, ut "saxum ingens volvunt alii radiisque rotarum" 'que' pro 've' posuit; nam sonantius visum est. antiqua tamen exemplaria 've' habere inveniuntur; 've' enim proprium significatum habet, ut interdum pro vel accipiatur. {{anchor+|38|Ad v. 38}} terebrare quidam aperire ac rescindere accipiunt, alii terebrare simpliciter accipiunt, quia adiecit temptare. et hinc ostenditur adversa sententia; non enim ab omnibus creduntur insidiae. {{anchor+|39|Ad v. 39}} Incertum instabile, unde est 'studia in contraria'. 'incertum' ergo aut temporale est, aut perpetuum epitheton vulgi. sane 'vulgus' magis masculini generis est, quam neutri, quia in 'us' exeuntia neutra in 'ris' mittunt genetivum, excepto 'pelagus', quod in hoc nomine creavit errorem. {{anchor+|40|Ad v. 40}} Ante omnes aut perissologia est, quia dixit 'primus'; aut 'ante omnes', id est videntibus omnibus. {{anchor+|41|Ad v. 41}} Laocoon omnia in 'oon' exeuntia tertiae sunt declinationis, ut Laocoontis Demophoontis Hippocoontis. ardens omnis adfectus tribus rebus ostenditur, vultu voce gestu, sicut hic futura dicturo primum iram et commotionem animi quae vultu ostenditur dedit, dein celeritatem corporis, inde vocis magnitudinem. {{anchor+|42|Ad v. 42}} et procul quidam hoc loco 'procul' 'unde primum exaudiri potuit' tradunt: alii 'iuxta' volunt, ut "serta procul". o miseri bene hoc coepit, quia non erant suadenti utilia credituri. quae tanta insania? quia insanorum est contra se sentire. aut 'insania' dementia. {{anchor+|43|Ad v. 43}} creditis avectos hostes vehementius est, quam si dixisset 'non navigaverunt'. {{anchor+|44|Ad v. 44}} Dona carere dolis danaum?? ordo est 'dona Danaum', non 'dolis Danaum'; non enim quaecumque sunt dona Danaum sunt. sic notus vlixes?? quia, ut ait Homerus, voluntate verberatus et sub habitu mendici Troiam ingressus exploravit universa. hic sane Ulixes, filius Laertae, Penelopae maritus fuit. qui filios habuit Telemachum ex Penelope, ex Circe vero Telegonum, a quo etiam inscio cum is ipse patrem quaereret, occisus est. huic Ulixi primus Nicomachus pictor pilleo caput texisse fertur. huius post Iliense bellum errores Homerus notos omnibus fecit. de hoc quoque alia fabula narratur. nam cum Ithacam post errores fuisset reversus, invenisse Pana fertur in penatibus suis, qui dicitur ex Penelope et procis omnibus natus, sicut ipsum nomen Pan videtur declarare: quamquam alii hunc de Mercurio, qui in hircum mutatus cum Penelope concubuerat, natum ferunt. sed Ulixes posteaquam deformem puerum vidit, fugisse dicitur in errores. necatur autem vel senectute, vel Telegoni filii manu aculeo marinae beluae extinctus. dicitur enim, cum continuo fugeret, a Minerva in equum mutatus. {{anchor+|46|Ad v. 46}} In ligno bene 'ligno' quasi dissuasorie, non simulacro, ut paulo post "ducendum ad sedes simulacrum". nam in suasione vel dissuasione tam sensus quam verba considerantur. ligno] adfectavit tapinosin dicens 'ligno'; infirmare enim vult fictam eorum religionem. {{anchor+|47|Ad v. 47}} inspectura domos, bene 'inspectura'; muris enim portisque deiectis, qui apud Troiam hoc machinamento perrupti sunt, necesse erat domos inspici. venturaque desuper urbi hoc est oppressura civitatem. {{anchor+|48|Ad v. 48}} aut aliquis latet error non confirmat, ut plus in eo fraudis videatur esse, quam fuit. error id est dolus, ut "inextricabilis error". et est figura ab eo quod praecedit id quod sequitur. distinguendum sane 'error', et sic dicendum 'equo ne credite Teucri'. item 'quicquid id est, timeo', hoc enim melius est. equo latet id est sub praetexto, sub specie equi. alii 'equo' in equo accipiunt. ‹ne› credite ‹ne› confidite, id est nolite eorum fiduciam habere, qui timendi sunt, etiam cum ultro offerunt dona. {{anchor+|49|Ad v. 49}} quicquid id est 'timeo' inquit 'quicquid omnino in equo est; ceterum Danaos, etiam dona ferentes'. {{anchor+|51|Ad v. 51}} in latus quidam inter ventrem et latus percussum intellegunt. [multi ita volunt intellegi 'in latus stetit, in alvum contorsit hastam.'] quidam deesse aliquid putant, ut sit sensus 'inclinans se in latus ad ictum vehementiorem intorsit hastam', nam si latus equi accipias, contrarium erit quod subiunxit 'alvum'. feri quadrupedis: ab eo quod toto corpore feratur, ut "pectebatque ferum" et paulo post "saucius at quadrupes". curvam alvum Plautus masculino ait genere, quo non utimur. percussum sane intellegimus inter ventrem et latus. {{anchor+|52|Ad v. 52}} Recusso pro concusso, praepositio pro praepositione. {{anchor+|53|Ad v. 53}} Cavae cavernae Graeca figura, ut 'vitam vivere', 'mortem mori'. quae autem a veteribus cavernae appellatae sint superius dictum est. {{anchor+|54|Ad v. 54}} Fata deum 'fata' modo participium est, hoc est 'quae dii loquuntur', ut Statius "et vocem fata sequuntur". si mens non laeva fuisset Troianorum scilicet; bene ergo divisit. sane laeva modo contraria. et sciendum laevum, cum de humanis rebus est, esse contrarium, cum de caelestibus, prosperum, ut "intonuit laevum", quia sinistra numinum intuentibus dextra sunt. {{anchor+|55|Ad v. 55}} Foedare dilacerare. foedum enim tam apud Vergilium, quam apud Sallustium non turpe significat, sed crudele, ut "sanguine foedantem quos ipse sacraverat ignis", Sallustius "foedi oculi". alii 'foedare' secundum Graecos accipiunt. quid enim foedius, quam duces Graecorum latentes deprehendi? latebras autem amare dixit. {{anchor+|56|Ad v. 56}} Stares si 'staret' legeris, 'maneres' sequitur propter ὁμοιοτέλευτον . et est apostropha. {{anchor+|57|Ad v. 57}} ecce manus haec particula prope rem gestam ante oculos lectoris inducit. sane saepe dictum est, Vergilium inventa occasione mentionem iuris pontificalis facere in quacumque persona. antiquis itaque caerimoniis cautum erat, ne vinctus flaminiam introiret, si introisset, solveretur vinclaque per impluvium effunderentur inque viam publicam eicerentur. flaminia autem domus flaminis dicitur, sicut regia regis domus. [quod] hic de Sinone rem flaminis a rege factam debemus accipere, "ipse viro primus manicas atque arta levari vincla iubet Priamus"; quod factum sub divo, illo versu ostendit "sustulit exutas vinclis ad sidera palmas" et "vos aeterni ignes", id est sidera: quod utique incongrue dictum videtur, nisi sub divo Sinonem stantem haec dixisse accipiamus. ideo autem 'iuvenem' dicendo nomen suspendit, quo gravior narratio fieret, si ordine suo referrentur quae gesta sunt. manus revinctum ut "oculos suffusa". {{anchor+|58|Ad v. 58}} Trahebant cum festinatione adducebant, ut "conventus trahit in medios". et modo 'trahebant' ad desiderium ducentum et Sinonis pertinet simulationem. non quia renititur Sinon, nam contrarium esset 'qui se ignotum venientibus ultro'. {{anchor+|59|Ad v. 59}} Quis se quibus se. alii 'qui se' legunt. {{anchor+|60|Ad v. 60}} hoc ipsum vel ut caperetur, vel quod Graeci simulabant. hoc ipsum per 'm', quia usurpatum est 'ipse', et est naturale 'ipsus', ut "ipsus mihi Davus". dicimus ergo 'ipsus ipsa ipsum', ut 'doctus docta doctum'. ut strveret ut confirmaret praeiacta dolorum semina. et respexit ad superiora, ut "aedificant". ut strveret] vel astrueret vel incoatum a Graecis perficeret. quod ipse exposuit 'Troiamque aperiret Achivis'. {{anchor+|61|Ad v. 61}} Fidens animi ut "o praestans animi iuvenis". et est nomen; desiit enim esse participium, quia genetivo casui cohaeret et potest recipere conparationem. sane veteres fiduciam interdum pro crimine et audacia ponebant, ut Sallustius "ita fiducia quam argumentis purgatiores dimittuntur". et Vergilius "nam quis te, iuvenum confidentissime". in utrumque 'in' modo 'ad' significat, alibi pro 'contra', ut etiam supra diximus. sane sequenti versu exposuit, quid est 'in utrumque paratus'. {{anchor+|62|Ad v. 62}} Versare dolo dolo evertere, et subaudis Troianos; aut 'dolos versare', hoc est exercere. hinc versutus, quod facile se ad ea quae usus poscit vertit. Plautus "versutior es, quam rota figularis" (Epid. 371). occumbere morti novae locutionis figura et penitus remota. Ennius "ut vos vostri liberi defendant, pro vostra vita morti occumbant obviam". {{anchor+|63|Ad v. 63}} Visendi frequentativum est 'viso', ut 'verso' 'facesso', licet rarum sit; nam in 'to' exeunt frequentativa. {{anchor+|64|Ad v. 64}} Circumfusa rvit figura ὑπαλλαγή , ruit primo et sic circumfusa est. certant cum supra 'iuventus ruit' dixerit, subiunxit 'certant'. figuratum est, quia iuventus enuntiatione singulare est, intellectu plurale. inludere capto et 'inludo tibi' dicimus, ut hoc loco, et 'inludo te', ut "verbis virtutem inlude superbis", et 'inludo in te'. simile est et 'insulto'. quidam 'inludere' per ludum ac iocum saevire in iniuriam alicuius intellegunt, ut "silvestres uri adsidue capraeque sequaces ‹inludunt›". 'capto' autem, quod ita Troiani putabant. {{anchor+|65|Ad v. 65}} accipe audi, ut 'da' dic, ut "qui sit da Tityre nobis". insidias servavit ordinem respondendo ad illud, quod regina interrogaverat "insidias, inquit, Danaum". crimine ab uno hoc est causa, ut "crimen amor vestrum": ab eo quod praecedit id quod sequitur. si enim simpliciter intellexeris 'crimine', de negotio ad personam vitiosum transitum facis. alii sic legunt 'Danaum insidias et crimina'. {{anchor+|67|Ad v. 67}} Turbatus quasi turbatus, ut "exultat Amazon", id est quasi Amazon. et hoc ad fidem faciendam: non enim turbatus, supra enim ait 'seu versare dolos, seu certae occumbere morti'. inermis quidam supplex accipiunt, ut "tendentemque manus Priamum conspexit inermes". {{anchor+|69|Ad v. 69}} Hev modo una est syllaba, sed interdum propter metrum duae fiunt, ut "eheu quam pingui macer est mihi taurus in ervo", sicut 'prendit' et 'prehendit', et secundum Plinium multa sunt talia. tellus et aequora bene conciliat miserationem, de communibus duobus exclusus elementis. sane 'tellus' 'us' longa est: et sunt pauca quae 'us' producunt, ut senectus iuventus salus virtus palus servitus incus tus rus mus pus, tunc scilicet cum genetivus in 'tis' vel in 'ris' exit et habet paenultimam longam. ideo autem 'tis' et 'ris' diximus, quia palus, licet paludis longa sit 'lu', brevis tamen non numquam invenitur, quia in 'dis' exit genetivus, ut Horatius "sterilisque diu palus aptaque remis". 'aequora' vero modo maria, alibi campos, ut "ac prius ignotum ferro quam scindimus aequor:" dictum enim est ab aequalitate. hev quae nunc . . . accipere] quia Graeci tenebant maria, Troiani terras. sane quod deflet, ideo ei prima brevis datur oratio. et est controversiae schema: nam principium satis docte sumptum est; hac enim exclamatione et miseriae auctu benivolum sibi iudicem fecit, querelae autem novitate attentum. quis enim non cuperet audire, quo pacto idem homo et Graecis et Troianis esset invisus? denique subiecit 'quo gemitu conversi animi, compressus et omnis impetus: hortamur fari quo sanguine cretus, quidve ferat; memoret quae sit fiducia capto'. habet ergo benivolentiam et attentionem. ingressus deinde causam, quia timebat, ne persona Graeci suspecta esset quasi hostis, hoc fatetur primum et ex sequentibus sanat 'neque me Argolica de gente negabo: hoc primum; nec si miserum Fortuna Sinonem finxit, vanum etiam mendacemque inproba finget'. subiungit fabulam ex qua sibi fidem paret dicturus de equo. de Palamede autem et Iphigenia ad Troianos nil pertinet, de quibus vera incipit et in falsa desinit; facile enim quae sequuntur credibilia sunt, cum prima recognoscuntur: quae per singula loca vel versus facilius poterimus advertere. {{anchor+|70|Ad v. 70}} Denique aut vacat, sicut 'gentium', aut novissime significat. {{anchor+|71|Ad v. 71}} Et super et insuper. ipsi quos pro merito meo minime deceat saevos esse, [hoc est], quibus sum praestaturus salutem. {{anchor+|72|Ad v. 72}} Infensi infensus proprie est plus quam inimicus, ab inimico maior. poenas cum sanguine id est et tormenta et mortem. potest enim aliud esse sine alio. {{anchor+|73|Ad v. 73}} conversi animi bene, quia dixerat 'et super ipsi Dardanidae infensi', ut ostenderet eos, cum advenienti inludere certarent, audito eius gemitu ad miserationem esse conversos. {{anchor+|74|Ad v. 74}} impetus quo in Sinonis ferebamur interitum. hortamur bene, non 'iubemus', utpote miserantes. quo sanguine cretus quibus sit parentibus natus: nam Graecum esse constabat. {{anchor+|75|Ad v. 75}} Ferat adferat, id est nuntiet. memoret quae sit fiducia capto aut dicat quae tanta sit in captivo fiducia, ut audeat dicere 'et super ipsi': aut certe 'memoret' est meminerit, ut significet, meminerit in captivo per veriloquium vitae esse fiduciam. unde et responsio talis est 'fatebor vera'. alii 'memorem' legunt, ut sit sensus, hortabamur ad loquendum memorem, hoc est qui diligenter factionis suae meminerat. memoret quae sit fiducia capto] vel [ut] memor sit, quid in captivo victori liceat, vel 'quidve ferat memoret', id est quid afferat dicat, ut simpliciter accipiatur quod sequitur, quid illud sit quod ei fiduciam apud hostes capto pariat, ut putet a Troianis sibi esse parcendum. {{anchor+|77|Ad v. 77}} Fuerit quodcumque id est quicumque me sequitur eventus. fuerit quodcumque] sive miseratus vitam concedere volueris, sive non. est autem parenthesis, et respicit ad illud 'memoret, quae sit fiducia capto'. suspendendum ergo 'rex'. sane 'quodcumque' vetusta voce mortem significari Lucilius docet in XII. "hunc, si quid pueris nobis me et fratre fuisset", hoc est, si mors vel me vel fratrem oppressisset. ergo ut quidam volunt urbane animum hominis mortem contemnentis ostendit. 'vera' inquit, ut et falsa, quae postea dicturus est, vera credantur: ideo primo a veris coepit. ordo autem est, fatebor cuncta vera, neque me Argolica de gente negabo. quod sciebant Troiani confessus est, ut ei de ceteris crederetur. {{anchor+|79|Ad v. 79}} Hoc primum hoc maximum est vel principale apud me, verum dicere. ‹vel› hoc primum 'fatebor' subaudis. nec si miserum fortuna sinonem finxit quidam ita intellegunt: si me Fortuna ad hanc miseriam perducere potuit, non valebit etiam stultum facere, ut putem me mentiendo proficere. sinonem Autolycus quidam fur fuit, qui se varias formabat in species. hic habuit liberos Aesimum, unde natus est Sinon, et Anticliam, unde Ulixes: consobrini ergo sunt. nec inmerito Vergilius Sinoni dat et fallaciam et proditionis officium, ne multum discedat a fabula, quia secundum Euphorionem Ulixes haec fecit. sinonem melius, quam si 'me' dixisset; solet enim et in nomine quaedam esse emphasis, ut "et quisquam numen Iunonis adoret". {{anchor+|80|Ad v. 80}} Finxit conposuit, formavit, ut "et corpora fingere lingua". et notandum quia omnis Sinonis oratio diasyrtica est: nam et negotium exprimit, et Troianorum insultat stultitiae, ut hoc loco. finxit vanum fallacem. et vanus est qui etiam sine utilitate mentitur, mendax qui tantum ad decipiendum. sane 'vanus' stultus apud idoneos non invenitur, ut ait Iuvenalis "sic libitum vano qui nos distinxit Othoni". {{anchor+|81|Ad v. 81}} Fando aliquod si forte tuas pervenit ad avres dum dicitur. et utitur bona arte mendacii, ut praemittat vera et sic falsa subiungat. nam quod de Palamede dicit verum est, quod de se subiungit falsum. et sciendum ex hac historia partem dici, partem supprimi, partem intellegentibus linqui. nam Palamedes, ut Apollonius dicit, septimo gradu a Belo originem ducens, cum dilectum per Graeciam ageret, simulantem insaniam Ulixen duxit invitum. cum enim ille iunctis dissimilis naturae animalibus salem sereret, filium ei Palamedes opposuit. quo viso Ulixes aratra suspendit, et ad bellum ductus habuit iustam causam doloris. postea cum Ulixes frumentatum missus ad Thraciam nihil advexisset, a Palamede est vehementer increpitus. et cum diceret adeo non esse neglegentiam suam, ut ne ipse quidem si pergeret quicquam posset advehere, profectus Palamedes infinita frumenta devexit. qua invidia Ulixes auctis inimicitiis fictam epistolam Priami nomine ad Palamedem, per quam agebat gratias proditionis et commemorabat secretum auri pondus esse transmissum, dedit captivo, et eum in itinere fecit occidi. haec inventa more militiae regi adlata est et lecta principibus convocatis. tunc Ulixes cum se Palamedi adesse simularet, ait, si verum esse creditis, in tentorio eius aurum quaeratur. quo facto invento auro, quod ipse per noctem corruptis servis absconderat, Palamedes lapidibus interemptus est. hunc autem constat fuisse prudentem. nam et tabulam ipse invenit ad conprimendas otiosi seditiones exercitus, ut Varro testatur. secundum quosdam ipse repperit litteras. quae res forte sit dubia, tamen certum est * * * χ ab hoc inventas cum h aspiratione. {{anchor+|82|Ad v. 82}} Inclita gloria propter dilectum et frumenta. {{anchor+|83|Ad v. 83}} Falsa sub proditione sub falso crimine proditionis. et rem notam per transitum dicit; unde et paulo post 'haud ignota loquor'. quamquam ibi possit intellegi, haud ignota nobis, sed forte etiam ad vos potuit pervenire. sciendum sane factum hoc vere et Troianos scisse. sed Sinon callide quasi ignorantibus quae vera sunt dicit, ut fidem sequentibus faciat. pelasgi a Pelasgo Terrae filio, qui in Arcadia genitus dicitur, ut Hesiodus tradit. {{anchor+|84|Ad v. 84}} Infando indicio propter aurum clam suppositum. 'indicio' autem delatione. quia bella vetabat iam hoc falsum est, sed dicitur ad Sinonis commendationem; nam aliam ob causam Palamedes periit. et bene ad captandam circa amicos eius miseriam adiungitur, quia pacis auctor fuit. {{anchor+|85|Ad v. 85}} Cassum privatum, vacuum. [et] cassum est quasi quassum et nihil continens; nam et vas quassum, quod humorem in se non continet et est vacuum: unde et retia casses, quod multum in se vacui habeant. nunc cassum lumine lugent] [sane] vult Sinon suadere, vere fugisse Graecos, si Palameden lugere potuerunt. {{anchor+|86|Ad v. 86}} illi me comitem oratorie se commendat. 'illi' id est qui bella vetabat. et bene 'comitem', non militem, quem eius inimici velut subparem insequerentur. et consanguinitate propinquum excusatio a necessitudine, sed hoc totum falsum est. {{anchor+|87|Ad v. 87}} Pavper excusatio a fortuna: haec enim fuerat causa militandi, ut Terentius "cum hinc egens profugiet aliquo militatum". primis ‹huc misit› ab annis aut adolescentiae, aut belli. et est excusatio, quia patri parendum necessario fuit; ideo ait 'misit'. {{anchor+|88|Ad v. 88}} Dum stabat regno quia et ipse unus de regibus fuit. et bene addidit dignitatem eius quem fingebat propinquum, ut ei iusta causa fuerit indignationis adversus Ulixem. {{anchor+|89|Ad v. 89}} Et nos pluralis numerus pro singulari, ut Sallustius "nos in tanta doctissimorum copia". an 'nos' se et patrem dixit? et nos] id est ut Palamedes. nomen gloriam, ut "nomen Echionium matrisque genus Peridiae". alii 'nomen' nobilitatem accipiunt, ut "cui genus et quondam nomen natique fuissent". {{anchor+|90|Ad v. 90}} Invidia propter advectum frumentum. pellacis per blanditias decipientis. pellicere enim est blandiendo elicere. {{anchor+|91|Ad v. 91}} concessit pro decessit. {{anchor+|92|Ad v. 92}} adflictus suspendendum, ne videatur adflictum se dicere, quia in tenebris vitam trahebat, sed quia amicum perdiderit. vitam in tenebris ideo lugentibus inimica lux est, quia caruerunt ea hi quos dolent; ideo tenebras petunt et atra veste amiciuntur et capita velant, ut videantur cum defunctis agere, imitantes tenebris inferorum faciem. {{anchor+|93|Ad v. 93}} insontis amici duo posuit, et 'insontis' et 'amici'. et plus est quod amicum dixit, quam propinquum. mecum indignabar quomodo ergo 'nec tacui demens'? intellegimus istum quasi tacuisse primo, post inpatientia doloris erupisse. et casum insontis m. i. amici] [aut] quod interim non vindicarem amici insontis interitum. {{anchor+|94|Ad v. 94}} Fors siqua bene 'siqua', quia est et bona et mala. tulisset non nulli pro retulisset intellegunt. {{anchor+|95|Ad v. 95}} si patrios umquam remeassem victor ad argos bene dubitat, ut ostendat, propter Palameden omnes sibi Graecos inimicos fuisse. victor autem ut quidam volunt voti compos, ut est "quam septem ingentia victor corpora fundat humi", quia aliter dictum potuit non bene a Troianis accipi. argos Argi ab Argo dicti, quem custodem vaccae, in quam Io fuerat commutata Mercurius occidit. {{anchor+|96|Ad v. 96}} Promisi per contrarium ait pro minatus sum, quia minamur mala, promittimus bona. sic Horatius contra "atqui vultus erat multa et praeclara minantis", id est promittentis. [et] promisi vltorem deest 'futurum'. {{anchor+|97|Ad v. 97}} hinc mihi pro 'hac causa' vel 'propter hoc'. et est adverbium locale pro coniunctione causali. prima mali labes quia secuta sunt postea oraculum et adscita Calchantis factio. 'adscita' sane dicitur adsumpta. 'labes' vero ruinam significat, a lapsu. {{anchor+|98|Ad v. 98}} Criminibus causis, ut supra "et crimine ab uno". novis aut magnis, aut quae nullus sperasset; aut aliis atque aliis. spargere voces ut Cicero "et spargere venena didicerunt". {{anchor+|99|Ad v. 99}} Ambigvas aut dubias, ne si aperte ageret, accusatio esse videretur, aut suspicionum et criminum plenas. conscius aut peracti sceleris, [de nece Palamedis] aut dolorum suorum, ut est in tertio "oblitusve sui est Ithacus". aut certe sciens hunc meum animum. arma modo fraudes vel dolos, nam arma sunt instrumenta cuiuslibet rei: unde et insidiantis fraudes 'arma' nominavit. alii 'arma' pro opibus vel auxiliis accipiunt. alii 'arma' consilium, alii occasionem, non nulli insidias intellegunt: quidam 'conscius arma' hypallagen putant pro 'conscientia arma', ut "et quondam patriis ad Troiam missus in armis" et "arma deosque parant comites" et "alia arma Latinis quaerenda". {{anchor+|100|Ad v. 100}} Nec requievit enim aut vacat 'enim', aut pendet sensus, ut et posterior 'donec Calchante ministro': arte enim agitur, semiplena dicendo ut cogat et interrogare et avidius audire Troianos. calchante ministro 'me destinat arae', et est aposiopesis. et mire 'ministro', quasi non exierit a se responsum. {{anchor+|101|Ad v. 101}} sed quid ego aposiopesis. et bene reticuit, ne taederet illos tam longae orationis, nihil ad se pertinentis, nisi studium audiendi intermissione renovasset. autem hic abundat. ingrata nec vobis placitura, nec mihi gratiam conciliantia. ingrata] quorum iam non libenter memini. {{anchor+|102|Ad v. 102}} Quidve moror?? vestram scilicet festinationem, vel mortem. omnes et eos, qui prodesse disponunt. uno ordine uno reatu. et est de antiqua tractum scientia, quia in ordinem dicebantur causae propter multitudinem vel tumultum festinantum, cum erat annus litium. Iuvenalis "expectandus erit qui lites inchoet annus". {{anchor+|103|Ad v. 103}} idque avdire sat est me Graium esse. iamdudum modo 'quam primum'. sumite poenas scilicet ut satis faciatis Graecis, qui me oderunt. et dicendo mortem suam gratam esse Graecis, et Troianorum benivolentiam conciliat, et ut sibi reliqua credantur extorquet. {{anchor+|104|Ad v. 104}} Hoc ithacus velit et magno mercentur atridae callide hoc dicto impetrat vitam, adserens mortem suam illorum hostibus esse placituram. ideo autem dicit 'mercentur', quia sacrorum est, ut fugiens victima ubicumque inventa sit, occidatur, ne piaculum committatur. ergo Sinon qui victima fuerat, quippe qui propter reditum sacrificio fuerat destinatus, nec possent Graeci nisi vel empta morte Sinonis ad patriam redire, iure et votis et praemio Graecorum interimitur. 'Ithacus' vero pro 'Ithacensis', principale pro derivativo. magno mercentur id est pretio, ut "Turno tempus erit magno cum optaverit emptum intactum Pallanta". {{anchor+|105|Ad v. 105}} Ardemus scitari festinamus inquirere. et ecce, quo proficit aposiopesin ante fecisse. quaerere cavsas cur a Graecis eius optaretur interitus. {{anchor+|106|Ad v. 106}} ignari aut nescientes, aut imprudentes. artisque pelasgae ars τῶν μέσων est. ideo adiecit 'Pelasgae', hoc est malae. {{anchor+|107|Ad v. 107}} prosequitur mire, ut ab initio coeperat. pavitans quasi pavitans. pavitans] hoc est simulans se pavere. et non tam propter mortem: nam erit illi contrarium 'iamdudum sumite poenas': sed ut videretur cum timore civium suorum consilia vel secreta patefacere. ficto pectore pectus pro verbis posuit: nam numquam fingitur pectus. {{anchor+|108|Ad v. 108}} Saepe fugam danai hoc secundum Homerum verum est, apud quem suadet Agamemnon Graecis relicto bello fugere. et ut ostendat propter bellum fugere, ait 'cupiere', non 'voluere'. {{anchor+|109|Ad v. 109}} Moliri parare. et hoc verbo difficultatem rei ostendit. longo decennali. fessi bello Troianos laudando: si enim fatigati sunt Graeci, horum virtus probatur: [et] sibi favorem conciliat. {{anchor+|110|Ad v. 110}} Fecissentque utinam nec enim hic arae destinaretur. et est significatio optandi a praeterito tempore. ponti hiemps bene addidit 'ponti', quia est et temporis. {{anchor+|111|Ad v. 111}} Evntes ire cupientes, ut "cum canerem reges et proelia", id est cum canere vellem. et est figura Graeca, ubi statuisse aliquid pro inchoatione habetur. {{anchor+|112|Ad v. 112}} Praecipve contra illud, ne diceretur numina non esse placata. et bene aliud agens equi mentionem introduxit. trabibus acernis speciem pro genere posuit, id est pro quocumque ligno. nam variat ligni genera in hoc equo, ut "abiete costas" et "pinea claustra", ita hic 'acernis'. {{anchor+|113|Ad v. 113}} Aethere pro aere posuit poetica licentia. {{anchor+|114|Ad v. 114}} Suspensi aut solliciti, ut "nostroque in limine pendes", quia tempestas nec post dona mutabatur: aut ad nimbos refertur distinctione mutata, ut distinguamus 'nimbi suspensi'. scitantem participium pro participio est, id est scitaturum. alii 'scitatum' legunt, id est inquisitum. oracula ad templa de quibus dantur oracula. alibi 'oracula' responsa, ut "lapsis quaesitum oracula rebus" et "quin adeas vatem precibusque oracula poscas". {{anchor+|115|Ad v. 115}} Adytis adytum est locus templi secretior, ad quem nulli est aditus nisi sacerdoti. tristia dicta reportat renuntiat. more suo breviter habitum futurae orationis ostendit. {{anchor+|116|Ad v. 116}} Sanguine placastis ventos et virgine caesa cum primum hic distinguendum est, quia et semel ad Troiam ventum est, et ante quam ad eam veniretur de Iphigenia est sacrificatum. cuius fabula talis est. cum Graeci ad Aulidem venissent, Agamemnon Dianae cervam cum venatur occidit ignarus. unde dea irata flatus ventorum, qui ad Troiam ducebant, removit. quam ob rem cum nec navigare possent, et pestilentiam sustinerent, consulta per Calchantem oracula dixerunt, Agamemnonio sanguine, hoc est immolata Iphigenia Dianam esse placandam. ergo cum ab Ulixe per nuptiarum simulationem, qui Iphigeniam Achilli iungendam fingebat, adducta Iphigenia in eo esset ut immolaretur, numinis miseratione sublata est cervaque subposita, et translata ad Tauricam regionem regi Thoanti tradita est sacerdosque facta Dictynnae Dianae, vel ut quidam volunt Orthiae Dianae. quae cum secundum statutam consuetudinem humano sanguine numen placaret, agnovit fratrem Oresten, qui accepto oraculo carendi furoris causa cum amico Pylade, a cuius patre, Strofio nomine, fuerat nutritus, Colchos petierat, et cum his occiso Thoante, simulacrum sustulit absconditum fasce lignorum: unde et Facelitis dicitur, non tantum a face, cum qua pingitur, propter quod et Lucifera dicitur: et Ariciam detulit. sed cum postea Romanis sacrorum crudelitas displiceret, quamquam servi immolarentur, ad Laconas est Diana translata, ubi sacrificii consuetudo adulescentum verberibus servatur, qui vocabantur Bomonicae, quia aris superpositi contendebant, qui plura posset verbera sustinere. Orestis vero ossa Aricia Romam translata sunt et condita ante templum Saturni, quod est ante clivum Capitolinum iuxta Concordiae templum. virgine caesa non vere, sed ut videbatur. et sciendum in sacris simulata pro veris accipi: unde cum de animalibus quae difficile inveniuntur est sacrificandum, de pane vel cera fiunt et pro veris accipiuntur. hinc est etiam illud "sparserat et latices simulatos fontis Averni". nam et in templo Isidis aqua sparsa de Nilo esse dicebatur. {{anchor+|117|Ad v. 117}} iliacas danai venistis ad oras figuratum: cum primum venire velletis. sane hoc de Iphigenia verum est. {{anchor+|118|Ad v. 118}} sanguine quaerendi reditus hoc falsum est. et bene oraculorum naturam servat, ut a re ipsa semper incipiat, ut alibi "Dardanidae duri"; dicendo enim 'Dardanidae' ostendit quae loca petere debeant. {{anchor+|119|Ad v. 119}} Argolica quia occurrebat occidi potuisse captivum. ergo ideo addidit 'Argolica', ne non esset triste oraculum. videtur sane peritia iuris pontificalis animalis hostiae mentionem fecisse, cum dicit 'animaque litandum Argolica'; nam et 'animam' dixit, et 'litare' verbo pontificali usus est, id est sacrificiis deos placare. {{anchor+|120|Ad v. 120}} obstupvere animi omnes enim crediderunt se perire posse, antequam unus esset delectus. {{anchor+|121|Ad v. 121}} Cui fata parent cui praeparent mortem. fata id est responsa. sunt qui ita dividant: 'cui fata parent' vitam, 'quem poscat Apollo', ut moriatur. {{anchor+|122|Ad v. 122}} hic pro tunc. vatem nunc divinum, alias poetam "tu vatem, tu diva mone", alias sacerdotem, ut "et aurea vati cassida". magno tumultu ad factionem tegendam. {{anchor+|123|Ad v. 123}} protrahit quasi nolentem. numina divum pro oraculis posuit. et quaeritur modo, non quid dicant, nam planum est; sed quis debeat immolari. quae sint ea numina divum] id est ut ambiguitatem oraculorum interpretetur. {{anchor+|124|Ad v. 124}} flagitat id est invidiose poscit, unde et quod flagitatione dignum est flagitium dicitur. mihi quidam graviter pronuntiandum tradunt 'mihi', hoc est Sinoni. multi crudele canebant 'multi' bis intellegendum, id est multi videbant taciti, multi etiam dicebant, ne sit contrarium 'canebant taciti'. quamvis multi sic exponant: qui mihi amici erant dicebant, qui inimici, tacebant, ut provenirent quae praesentiebant. {{anchor+|126|Ad v. 126}} Bis quinos silet ille dies dicimus et 'bis quinis silet ille diebus'. bis q. s. i. d.] scilicet auctoritatis quaerendae gratia, ut sit ἀξιοπιστία eius qui invitus diceret. tectus aut multitudini se subtrahens, aut tegens consilium suum. aut cautus, ne intellegeretur. recusat abnegat. {{anchor+|127|Ad v. 127}} prodere bene prodere: me enim dicturus, quem sciebat. opponere obicere, destinare. {{anchor+|128|Ad v. 128}} Vix tandem aut iunge, et vacat 'tandem'; aut separa, et est exaggeratio a synonymis, ut "abiit excessit, evasit erupit". et est ordo 'vix tandem rumpit vocem'. {{anchor+|129|Ad v. 129}} Composito ex pacto. rvmpit vocem hoc est erumpit in vocem, et dictum est per contrarium. nam si 'silentium rumpere' est loqui, ut "quid me alta silentia cogis rumpere?", 'vocem rumpere' est tacere. sed aliqua interdum simpliciter, interdum per contrarium intelleguntur. {{anchor+|130|Ad v. 130}} Et quae sibi quisque timebat ideo hoc addidit, quia dixerat 'adsensere omnes', ne videretur fuisse cunctis suae gentis invisus. aut 'adsensere omnes' ad provocandam in se Troianorum misericordiam dicit, cum eorum hostes omnes ad crudelitatem consensisse adserat. est autem figuratius, si legatur 'timebant'. {{anchor+|132|Ad v. 132}} Mihi multi posterioribus, multi primis iungunt; unus tamen est sensus. parari infinitus modus pro indicativo. et est figura propria historiographorum, ut Sallustius "equitare, iaculari, cursu cum aequalibus certare"; ut poetarum propria est "nuda genu" et "torvum clamat". quod autem ait Cicero "bellicum canit" non est figura, sed sermo naturalis; est enim soni nomen. quidam sane 'parari' pro 'parabantur' accipiunt et ad omnia hoc subaudiunt. {{anchor+|133|Ad v. 133}} Salsae fruges sal et far, quod dicitur mola salsa, qua et frons victimae et foci aspergebantur et cultri. fiebat autem de horna fruge et horno sale, ut Horatius "et horna fruge". vittae quibus victimae coronabantur. {{anchor+|134|Ad v. 134}} Leto non sacrificio: invidiose locutus est. et est hysteroproteron, prius enim erat ut vincula rumperet, et sic fugeret. vincvla rvpi atqui solutae sunt hostiae; nam piaculum est in sacrificio aliquid esse religatum: unde est "unum exuta pedem vinclis, in veste recincta" item "vittasque resolvit sacrati capitis". ergo vincula religionis intellege, ut "et vinclis innaret Cloelia ruptis", scilicet foederis; nec enim obsides umquam ligantur. sed huic expositioni illud occurrit, unde iste ligatus fuerit, quia eum Troiani non ligarunt; ultro enim se obtulerat. unde est intellegendum a Graecis magis ligatum ante tempus sacrificii; nam consuetudo illa quam supra diximus erat in ipso tempore sacrificiorum. ante enim ligari et Iuvenalis docet, dicens "sed procul extensum petulans quatit hostia funem". {{anchor+|135|Ad v. 135}} Limosoque lacu ut verisimilem fugam faciat, circumstantiis utitur. notandum sane, Vergilium sub aliorum persona causam exsequi nobilium, ut hoc loco Marii, item paulo post Pompeii, ut "iacet ingens litore truncus". per noctem obscvrus bona elocutio est rem temporis ad personam transferre, ut 'matutinus venit'. vlva herba palustris. sane in arte rhetorica omnem narrationem cum rei partibus dicunt convenire debere, loco tempore materia causa persona. hic ad singula respondetur: nam persona Ulixis ponitur ad fallendum aptissima; causa, quia timeret ne ultor esset Palamedis; tempus ad nocendum aptissimum, cum sibi quisque timeret; modus agendi 'bis quinos silet ille dies'; materia 'salsae fruges et circum tempora vittae'; locus 'per noctem obscurus in ulva delitui'. {{anchor+|136|Ad v. 136}} Si forte dedissent medium se praebet: nam nec negat, nec confirmat eos navigasse, ne aut eis demat securitatem, aut quod supra dixit falsum sit, non posse navigare Graecos, nisi homine immolato: ut illorum sit quicquid elegerint. et artis est in argumentorum angustia incertis uti sermonibus. si forte dedissent] [id est] quia iam scire non poterat, quid facturi essent, cum ipse fugisset. {{anchor+|137|Ad v. 137}} Antiquam caram. et bene commemorat liberos et parentem, ut ostendat se non deseruisse ut vilem, sed mortis fugisse terrore. et bene †ignotos finxit sibi liberos et parentem, ut maior miseratio ex pluribus nasceretur. quidam sane non 'dulces', sed 'duplices' legerunt, quia 'dulces' leve esset et commune epitheton liberorum. {{anchor+|139|Ad v. 139}} quos illi de quibus illi. fors et poenas forte et poenas. alii iungunt 'forset', ut sit forsan. et bene elicit misericordiam ostenditque, non se habere causam redeundi post mortem suorum: ne eum Troiani non reciperent, suspicantes ad suos quandoque rediturum. {{anchor+|140|Ad v. 140}} Effugia et 'fuga' dicimus et 'effugium', sicut 'lana' et 'lanitium', ut "si tibi lanitium curae". hinc est 'aequitas' et 'aequum'. sed hic dicendo 'effugia' verbo sacrorum et ad causam apto usus est. nam hostia quae ad aras adducta est immolanda, si casu effugeret, 'effugia' vocari veteri more solet; in cuius locum quae supposita fuerat, succidanea; si gravida fuerat, forda dicitur; quae sterilis autem est, taurea appellatur: unde ludi Taurei dicti, qui ex libris fatalibus a rege Tarquinio Superbo instituti sunt propterea, quod omnis partus mulierum male cedebat. alii ludos Taureos a Sabinis propter pestilentiam institutos dicunt, ut lues publica in has hostias verteretur. culpam hanc vel quod fugi, vel quod me defensorem Palamedis dixeram. piabunt expiabunt: et τῶν μέσων est; nam plerumque et impiare significat. hic tamen 'piabunt' bene addidit, quia nisi per sanguinem diis accepta hostia non est: quod merito ex persona Sinonis inducitur, quia fatetur sacra per suam fugam fuisse violata. et vult etiam beneficii sibi debitores esse Troianos, quod interim Graeci ablegati sunt. {{anchor+|141|Ad v. 141}} quod te per superos propter quod. et finita narratione subiungit epilogos; neque enim quae non putaret credituros argumenta subicere debuit. sane per huius modi preces ostendere vult vera se dicere. conscia numina veri bene medium tenuit; †nam ea numina invocans, quae sunt conscia numina veritatis, quia et pontifices dicunt, singulis actibus proprios deos praeesse. hos Varro certos deos appellat. {{anchor+|142|Ad v. 142}} Per si qua est aut diasyrtice deridet, ut diximus, aut certe hoc ait: si aliqua est fides. quam cum sibi non adscribit, facit ut in eo esse credatur. restet supersit. usquam quia apud Graecos dicit fidem esse corruptam. {{anchor+|143|Ad v. 143}} intemerata incorrupta vel integra. alii tamen volunt 'intemerata' de libris sacris commutatis litteris esse praesumptum, †timaram enim fidem, id est sanctam appellabant, ut sit sensus, oro per fidem vehementer sanctam, si tamen est usquam penes homines. oro ordo est 'quod te oro per superos'. laborum periculorum, malorum. miserere quidam pro 'misereare' accipiunt. {{anchor+|144|Ad v. 144}} Non digna ferentis indigno luctu affecti. {{anchor+|145|Ad v. 145}} Et miserescimus aut per se plenum est, aut cohaeret sequentibus, quia non potest primis: dicimus enim aut 'illam rem miseror', aut 'illius rei misereor', non 'illis'. quidam 'miserescimus' pro miseremur, genus inchoativum volunt, ut 'horreo horresco', 'gelo gelasco': aliter 'lentesco' inchoativum, nullo praecedente verbo; neque enim est 'lento', ut sit 'lentesco'. vltro autem non est sponte: nam iam rogaverat: sed insuper. et venit ab eo quod est 'ultra'; plus enim quam rogaverat, praestiterunt. {{anchor+|147|Ad v. 147}} vincla] pro 'vincula' per syncopen dictum. arta vincla aut epexegesis manicarum est, aut utrumque habuit. {{anchor+|148|Ad v. 148}} Quisquis es licet hostis sis. et sunt, ut habemus in Livio, imperatoris verba transfugam recipientis in fidem 'quisquis es noster eris'. item "vigilasne, deum gens" verba sunt, quibus pontifex maximus utitur in pulvinaribus: quia variam scientiam suo inserit carmini. amissos obliviscere ut "obliviscor iniurias tuas, Clodia". dicimus autem et 'amissorum obliviscere'. et 'obliviscere' quidam pro contemne vel neglige, ut "oblitus fatorum". hinc iam aut ex hoc tempore, aut ex hac oratione, qua tibi salutem in tuto polliceor, aut ex eo, quod te dicis Ulixis factione laborasse. {{anchor+|149|Ad v. 149}} Edissere vera hic distinguendum; vera enim audire desiderat. 'edissere' autem ordine cuncta narra, unde qui plane loquuntur dissertores fiunt et diserti vocantur. sane hoc ab illo Priamus exigit, quod ipse ei statim obtulit 'cuncta equidem tibi rex'. {{anchor+|150|Ad v. 150}} Quo molem quam ob causam, in quem usum. et ad hoc respondit Sinon 'ne recipi portis'. et est color, qui in coniecturali statu saepe requiritur. hunc tamen equum quidam longum centum viginti, latum triginta fuisse tradunt, cuius cauda genua oculi moventur. quis auctor?? ad hoc respondit 'Calchas attollere iussit'. {{anchor+|151|Ad v. 151}} Quidve petunt?? quid desiderant? utique ut placetur Minerva. quae relligio?? quae consecratio. machina belli ecce subtiliter secutus [est] historiam machinamenti bellici mentionem facit. et servat dignitatem regiam; breviter enim reges interrogant, non ut minores, quos plus loqui necesse est. {{anchor+|152|Ad v. 152}} dolis et arte unam rem secundo dixit, quia ars τῶν μέσων est, sicut supra diximus. ad sidera ad locum siderum, vel quia semper sunt sidera, sed solis splendore vincuntur. {{anchor+|154|Ad v. 154}} Aeterni ignes aut ararum, quas fugit, ut exsecratio sit propter posteriora 'vos arae'; aut certe Solem et Lunam significat. exsecratio autem est adversorum deprecatio, iusiurandum vero optare prospera. non violabile quod graeci ἄφθαρτον dicunt. {{anchor+|155|Ad v. 155}} Testor modo iuro, alibi testificor, ut "testor in occasu vestro". vestrum numen quia secundum philosophos dicuntur sidera elementa esse, sed habere proprias potestates. ensesque nefandi invidiose ad pluralem transit numerum, ut Terentius "non perpeti meretricum contumelias". {{anchor+|156|Ad v. 156}} Vittaeque deum aut quae habentur in honore deorum, aut quas habent ipsa simulacra. vittaeque [et] multi hic distinguunt et sic subiungunt 'deum quas hostia gessi'. consuetudo apud antiquos fuit, ut qui in familiam vel gentem transiret prius se abdicaret ab ea, in qua fuerat, et sic ab alia reciperetur: quod hic ostendit; dicit enim Sinon, iure iam se Troianorum civem esse, quia apud Graecos hostia fuerit, adeo nec pro homine, nec pro cive habitus sit. gessi paene gessi; non enim vere gesserat, sed quantum ad Graecos pertinet, qui eum immolaturi fuerant, dicit. hostia vero victima ~ , et dicta quod dii per illam hostiantur, id est aequi et propitii reddantur, unde hostimentum aequationem. {{anchor+|157|Ad v. 157}} Fas mihi subaudis 'sit'. et bene a diis petit veniam, ne videatur proditor: nam et haec quae dicturus est tacuit, antequam audiret 'noster eris'; si enim voluntate proderet, sequebatur quod ait Cicero "nemo umquam sapiens proditori credendum putavit". aut 'fas mihi' ideo, quia non licet solvere sacramentum militare adversariis vel hostibus; ideo dixit 'liceat arcana dicere'. et cum ostenderit, se rem dicere quam non licet, ei facilius credetur. sacrata resolvere ivra scilicet ut non incidat in sacramenti poenam: nam miles legibus sacramentorum rogabatur, ut exiens ad bellum iuraret, se nihil contra rem publicam facturum: quia militiae tria sunt genera. plerumque enim 'evocati' dicuntur, et non sunt milites, sed pro milite: unde Sallustius "neu quis miles neve pro milite", item ipse "ab his omnes evocatos et centuriones": plerumque 'tumultuarii', hoc est qui ad unum militant bellum: plerumque 'sacramento rogati', quia post electionem in rem publicam iurant, sicut dictum est. et hi sunt qui habent plenam militiam; nam viginti et quinque annis tenentur. haec tria genera tangit Vergilius: sacramenti hoc loco, tumultuarii illo "simul omne tumultu coniurat trepido Latium", evocationis "mittitur et magni Venulus Diomedis ad urbem". {{anchor+|158|Ad v. 158}} Fas odisse viros ut supra diximus, omnia diasyrtice loquitur; nam et ad Graecos possunt, et ad Troianos referri. et 'odisse' hic praesentis temporis, quod non facit 'odere'. atque omnia ferre sub avras hinc videtur subtiliter non se implicare periurio; ipse enim lectos hostes produxit ex equo "et pinea furtim laxat claustra Sinon". et hoc vult credi contra Graecos dicere, cum pro ipsis dicat. {{anchor+|159|Ad v. 159}} siqua tegunt callide occultant. siqua tegunt propter ea quae latent in equo. nec legibus vllis si Graecorum, propter 'noster eris', si Troianorum, quia Graecus. alii ita: nullis naturae legibus, quibus fas non est patriam prodere; et volunt hoc esse 'sacrata resolvere iura'. {{anchor+|160|Ad v. 160}} tu modo pro tantummodo. promissis pro 'in promissis'. {{anchor+|161|Ad v. 161}} serves Troia fidem magnificentius, quam si diceret 'Troiani'. serves Troia fidem quia quod rex promittit videtur res publica polliceri. vera feram pro dicam. magna rependam magna praemia resolvam pro mea impunitate. et videtur duo promittere Troianis, primo veriloquium, deinde salutem ex suorum proditione. alii volunt dubium esse, vobis feram, Graecis rependam. {{anchor+|162|Ad v. 162}} Omnis spes danaum more suo a veris incipit: nam et favit Minerva Graecis, et constabat raptum esse Palladium. tydides sed enim hysteroproteron est 'sed enim ex quo impius Tydides'; nam hysterologia unius sermonis est, ut "transtra per et remos". {{anchor+|163|Ad v. 163}} Impius vero propter numina vulnerata. ex quo autem vel die vel facto. {{anchor+|164|Ad v. 164}} Scelerumque inventor vlixes propter se et propter Palamedem occisum ipsius factione. {{anchor+|165|Ad v. 165}} Fatale τῶν μέσων est: nam et quod custodit, et quod interimit pro loco intellegitur. avellere ostendit invitum numen esse sublatum. {{anchor+|166|Ad v. 166}} Palladium Helenus apud Arisbam captus a Graecis est et indicavit coactus fata Troiana, in quibus etiam de Palladio. unde dicitur a Pyrrho regna meruisse: quamquam praestiterit Pyrrho, ut per terram rediret, dicens omnes Graecos, quod et contigit, naufragio esse perituros. alii dicunt Helenum non captum, sed dolore, quod post mortem Paridis Helena iudicio Priami non sibi, sed Deiphobo esset adiudicata, in Idam montem fugisse, atque exinde monente Calchante productum de Palladio pro odio prodidisse. tunc Diomedes et Ulixes, ut alii dicunt, cuniculis, ut alii, cloacis ascenderunt arcem, et occisis custodibus sustulere simulacrum. qui cum reverterentur ad naves, Ulixes, ut sui tantum operis videretur effectus, voluit sequens occidere Diomedem: cuius ille conatum cum ad umbram lunae notasset, religatum prae se usque ad castra Graecorum egit. ideo autem hoc negotium his potissimum datur, quia cultores fuerunt Minervae. hoc cum postea Diomedes haberet, ut quidam dicunt: quod et Vergilius ex parte tangit, et Varro plenissime dicit: credens sibi non esse aptum, propter sua pericula, quibus numquam cariturum responsis cognoverat, nisi Troianis Palladium reddidisset, transeunti per Calabriam Aeneae offerre conatus est. sed cum se ille velato capite sacrificans convertisset, Nautes quidam accepit simulacrum: unde Minervae sacra non Iulia gens habuit, sed Nautiorum. hinc est in quinto "‹tum senior Nautes,]2 unum Tritonia Pallas quem docuit". quamquam alii dicant, simulacrum hoc a Troianis absconditum fuisse intra extructum parietem, postquam agnoverunt Troiam esse perituram: quod postea bello Mithridatico dicitur Fimbria quidam Romanus inventum indicasse: quod Romam constat advectum. et cum responsum fuisset, illic imperium fore, ubi et Palladium, adhibito Mamurio fabro multa similia facta sunt. verum tamen agnoscitur hastae oculorumque mobilitate: unde est 'vix positum castris simulacrum, arsere coruscae luminibus flammae' vel 'hastamque trementem'. sed ab una tantum sacerdote videbatur, ut Lucanus "Troianam soli cui fas vidisse Minervam" (1.598). dicunt sane alii, unum simulacrum caelo lapsum, quod nubibus advectum et in ponte depositum, apud Athenas tantum fuisse, unde et γεφυριστὴς dicta est. ex qua etiam causa pontifices nuncupatos volunt: quamvis quidam pontifices a ponte sublicio, qui primus Tybri impositus est, appellatos tradunt, sicut Saliorum carmina loquuntur. sed hoc Atheniense Palladium a veteribus Troianis Ilium translatum. alii duo volunt: hoc de quo diximus, et illud Atheniense. alii, cum ab Ilo Ilium conderetur, hoc Troianum caelo lapsum dicunt: alii a Dardano de Samothracia Troiam translatum: alii multa fuisse Palladia, sed hoc a Diomede et Ulixe furto ablatum tradunt. {{anchor+|167|Ad v. 167}} Sacram effigiem quasi de caelo lapsam. et tres simul res dixit, quare numen irasceretur: quod antistites caesi, quod tolleretur, quod cruentis manibus. {{anchor+|169|Ad v. 169}} Ex illo facto, vel tempore. flvere delabi. et τῶν μέσων est; nam ideo addidit 'retro'. contra Sallustius "rebus supra vota fluentibus". {{anchor+|170|Ad v. 170}} Aversa deae mens propter illud 'manibusque cruentis'. {{anchor+|171|Ad v. 171}} Tritonia aut quasi terribilis, ἀπὸ τοῦ τρεῖν , id est timere, aut a Tritone amne Boeotiae, aut a Tritonide palude Africae, iuxta quam nata dicitur, secundum Lucanum "et se dilecta Tritonida dixit ab unda" (9.354). sane 'Tritonia' antonomasivum est, quia proprium est Minervae: nam epitheta sunt quae variis possunt vel personis vel rebus adponi. et haec caute observanda sunt, sicut et propria nomina, quae plerumque ex appellativis sunt, ut est Victor vel Felix. {{anchor+|172|Ad v. 172}} Vix modo 'mox' significat. castris pro in castris. simulacrum inter consecratas res, id est aedes, areas, etiam simulacra accipiuntur, quod in bucolicis scriptum est. hic ergo ipso nomine simulacri consecrationem eius ostendit; quis enim ignorat Palladium simulacrum Minervae esse? quam autem sacrum fuerit, hinc docet, quod ait 'nec dubiis ea signa dedit Tritonia monstris. vix positum castris' et reliqua, ut appareat, et loco motum vim tamen consecrationis habuisse. arsere subaudimus 'cum', ut sit 'cum arsere'. coruscae 'coruscum' alias fulgens, alias tremulum est. {{anchor+|173|Ad v. 173}} luminibus flammae arrectis hypallage est, lumina enim arsere flammis. salsus sudor bene addidit 'salsus', ut significaret laborem futurum, ne forte alter in simulacro quilibet umor intellegeretur. salsus sudor] indicium commoti numinis fuisse dicitur. Probo sane displicet 'salsus sudor', et supervacue positum videtur. hoc autem Ennius de lamis dixit. {{anchor+|175|Ad v. 175}} Emicvit exsiluit, quasi quae consistebat invita, locumque damnaret. parmamque ferens hastamque trementem his enim signis Palladium a ceteris discernebatur, quod supra dictum est. {{anchor+|176|Ad v. 176}} Temptanda aequora si vel fugere possint post iram Minervae. {{anchor+|178|Ad v. 178}} Argis adverbium loci est. et respexit Romanum morem: nam si egressi male pugnassent, revertebantur ad captanda rursus auguria. item in constituendo tabernaculo si primum vitio captum esset, secundum eligebatur; quod si et secundum vitio captum esset, ad primum reverti mos erat. tabernacula autem eligebantur ad captanda auspicia. sed hoc servatum a ducibus Romanis, donec ab his in Italia pugnatum est, propter vicinitatem; postquam vero imperium longius prolatum est, ne dux ab exercitu diutius abesset, si Romam ad renovanda auspicia de longinquo revertisset, constitutum, ut unus locus de captivo agro Romanus fieret in ea provincia, in qua bellabatur, ad quem, si renovari opus esset auspicia, dux rediret. numenque aut pro Palladio posuit 'numen', ut "media inter numina divum", aut 'numen' Minervam dixit. reducant placent, reconcilient. {{anchor+|179|Ad v. 179}} quod id est Palladium. {{anchor+|180|Ad v. 180}} vento petiere hic ostenditur, illos navigasse. {{anchor+|181|Ad v. 181}} Arma deosque parant comites ingenti arte de futuro sollicitos facit, ut praesentem firmet securitatem. arma deosque p. c.] ingenti arte de futuro sollicitos facit, ut videatur periculum de nuntiando secreta Argivorum prodere, quatenus praesentem firmet securitatem, ut eos faciat incautos. {{anchor+|182|Ad v. 182}} Inprovisi aderunt sicut et factum est. [et] artificiose; neque enim mentitur, et tamen decipit; nam verum metum falso metu abegit, ut dum reversuros timent, non timeant, ne non abierint. digerit omina interpretatur numinis commotionem. [vel] futuri ordinem pandit, id est oraculorum. vel ordinat et disponit. {{anchor+|183|Ad v. 183}} hanc pro p. m. p. n. l. e. s. respondet ad interrogationem 'quo molem hanc immanis equi statuere'. {{anchor+|184|Ad v. 184}} nefas quae triste piaret contaminati Palladii scilicet. piaret autem expiaret. {{anchor+|185|Ad v. 185}} immensam calchas attollere hoc est 'quis auctor, quae machina belli?' {{anchor+|187|Ad v. 187}} ne recipi p. a. d. i. m. p. cum equi magnitudo necessaria ad recipiendos milites fuerit, inducendi equi desperationem facit, ut magis iniciat cupiditatem inducendi. {{anchor+|188|Ad v. 188}} Antiqua sub religione favore pristino. nev popvlum a. s. r. t.] id est loco Palladii secundum antiquam religionem tutelam colenti populo praestare: constat enim apud Troianos principe loco Minervam cultam. {{anchor+|189|Ad v. 189}} Nam si vestra manus quia occurrebat exurendum esse equum, si intro ferri vel prodesse non poterat. violasset pro violaverit. dona minervae quae Minervae data sunt. et minatur occulte, ne quis equum tentare audeat. {{anchor+|190|Ad v. 190}} quod dii prius o. i. i. adeo se ostendit favere Troianis, ut nomen etiam Graecorum exsecretur. 'ipsum' autem Calchantem accipimus: nam quasi Troianus detestatur quae in illos ominose dicta sunt. {{anchor+|192|Ad v. 192}} Ascendisset pro ascenderit. ut "scandit fatalis machina muros". {{anchor+|193|Ad v. 193}} vltro statim, mox. asiam Asiaticos, ut "Latio dare terga sequaci"; nam et paulo post "urbem sepultam" pro civibus posuit. pelopeia Argiva, a Pelope. unde et Peloponnesus. nostros nepotes utique Graecos posteros. an diasyrtice; nam iam quasi Troianus loquitur. {{anchor+|195|Ad v. 195}} talibus insidiis bene 'insidiis', ut ostendat non se virtute, sed insidiis esse superatos; nam ideo subiecit 'quos neque Tydides, nec Larissaeus Achilles n. a. d. d. n. m. c.' perivri quia dixit 'vos aeterni ignes'. et 'periuri' in verbo 'r' non habet: nam 'peiuro' dicimus corrupta natura praepositionis: quae res facit errorem, ut aliqui male dicant 'peiurus', ut 'peiuro'. {{anchor+|196|Ad v. 196}} Credita res aut fides habita, aut commissa respublica. captique dolis sicut dictum est, virtuti non cedit, dolis dicit se esse superatum: non quod Troianis victos esse turpe non fuerit, sed quod Graecis turpius vicisse per dolos. coactis id est expressis, ut Terentius "‹una me hercule falsa lacrimola,› quam oculos terendo ‹misere›, vix ‹vi› expresserit". {{anchor+|197|Ad v. 197}} quos n. t. n. l. a. bene utrique honorem virtutis dat, a quibus victus est. larissaeus achilles a vicinitate: nam Phthius fuit. utraque tamen Thessaliae civitas est. Larissa autem a nympha Larissa est appellata, ex qua Neptunus creavit †Pelago et Phthion. Achillem autem Homerum secutus Phthiatem non dicit, quem perhibent peregrinantem apud Phthiam, quod nullius esset humanitate susceptus, tali silentio inhospitalem damnasse civitatem. {{anchor+|199|Ad v. 199}} Hic tunc. maius miseris multoque ut "sale saxa sonabant" et "casus Cassandra canebat"; nam apud veteres a similibus incipere vitiosum non erat. et notandum, quia ut supra diximus agit, ne videatur vel Troia cessisse viribus, vel Aeneas voluntate fugisse. hac autem re ostendit, ex accidentibus dolos Graecorum esse firmatos, cum dicit etiam deos adversum Troiam fecisse. {{anchor+|201|Ad v. 201}} Laocoon ut Euphorion dicit, post adventum Graecorum sacerdos Neptuni lapidibus occisus est, quia non sacrificiis eorum vetavit adventum. postea abscedentibus Graecis cum vellent sacrificare Neptuno, Laocoon Thymbraei Apollinis sacerdos sorte ductus est, ut solet fieri cum deest sacerdos certus. hic piaculum commiserat ante simulacrum numinis cum Antiopa sua uxore coeundo, et ob hoc inmissis draconibus cum suis filiis interemptus est. historia quidem hoc habet: sed poeta interpretatur ad Troianorum excusationem, qui hoc ignorantes decepti sunt. alii dicunt quod post contemptum semel a Laomedonte Neptunum certus eius sacerdos apud Troiam non fuit: unde putatur Neptunus etiam inimicus fuisse Troianis, et quod illi meruerint, in sacerdote monstrare: quod ipse alibi ostendit dicens "cuperem cum vetere ab imo structa meis manibus periurae moenia Troiae". quod autem ad arcem ierunt serpentes, id est ad templum Minervae, aut [quod] et ipsa inimica Troianis fuit, aut signum fuit periturae civitatis. sane Bacchylides de Laocoonte et uxore eius vel de serpentibus a Calydnis insulis venientibus atque in homines conversis dicit. sorte ductus sic Sallustius "sorte ductos fusti necat". {{anchor+|202|Ad v. 202}} Sollemnis aras anniversario sacrificio religiosas. dicimus autem et sacrificium sollemne, et aras sollemnes, ut apricum et hominem et locum, ut "aprici meminisse senes" Persius, contra Horatius "cur apricum oderit campum". quidam dicunt, quod continuo quinquennio sacrum eidem deo quotannis fuerit restauratum, sollemne dici, sive publicum fuerit, sive privatum. tavrum ingentem non praeter rationem est hoc loco 'ingentem': alibi "iam cornu petat": in victimis enim ista requiruntur, ut certis numinibus certae aetatis mactentur animalia. mactabat scilicet ut Graecis mala naufragio provenirent. quid autem sit 'mactare' in quarto libro innuimus "mactant lectas de more bidentes". sane sciendum rite Neptuno et Apollini tauros immolandos, nam Iovi non licere: ideo et in tertio libro prodigium dicit secutum. {{anchor+|203|Ad v. 203}} ecce autem cum ex inproviso vult aliquid ostendere 'ecce' ponit, ut "ecce autem telis Panthus". sicut Cicero "ecce autem repente ebrio Cleomene, esurientibus ceteris". gemini duo et similes. 'gemini' autem sunt proprie fratres simul nati. a tenedo ideo quod significarent naves inde venturas. tranquilla per alta absolute dixit. {{anchor+|204|Ad v. 204}} Horresco referens etiam referens, quod tum vidissem. inmensis orbibus pro inmensorum orbium. angves angues aquarum sunt, serpentes terrarum, dracones templorum, ut in hoc indicat loco 'tranquilla per alta angues'; paulo post in terra 'serpens amplexus'; item 'delubra ad summa dracones'. sed haec significatio plerumque confunditur. horum sane draconum nomina Sophocles in Laocoonte dicit. {{anchor+|205|Ad v. 205}} Pelago per pelagus. {{anchor+|206|Ad v. 206}} Ivbae aut cristae, aut barbae. 'iubae' autem proprie equorum sunt. Plautus in Amphitruone "angues iubati" (Am. 1108). sanguineae id est coloris sanguinei. {{anchor+|208|Ad v. 208}} pone post, semper in loco, numquam in tempore. legit transit, ut "litoraque Epiri legimus". sinvat curvat, flectit in sinus. sinvat] ‹sinuat a sinu,› ut a fluctu 'fluctuat'. sic in georgicis "sinuatque alterna volumina crurum". {{anchor+|209|Ad v. 209}} fit sonitus ut ostenderet serpentum magnitudinem, quorum in lapsu fluctus movebantur, quia ait 'tranquilla per alta'. salo dicimus et salum, unde est 'salo', et sal salis, ut "spumas salis aere secabat" et "sale tabentes artus in litore ponunt". arva hic 'arva' pro litore posuit; nam arva sunt quae Graecis ἄρουρα sunt dicta. et bene celeritas demonstrata est. {{anchor+|210|Ad v. 210}} Suffecti pro 'infecti', ut "conixa" pro enixa: vel certe inferiorem oculorum partem habentes infectam. et est figura 'suffecti oculos', id est †suffecti oculi e suffusos oculos habentes. {{anchor+|211|Ad v. 211}} Sibila id est sibilantia, nam participium est: cum enim nomen est, 'sibilus' dicimus, ut "nam neque me tantum venientis sibilus austri". vibrantibus mobilibus, quia nullum animal tanta celeritate linguam movet, adeo ut triplicem linguam habere videatur, cum una sit. hos dracones Lysimachus †curifin et periboeam dicit; filios vero Laocoontis Ethronem et Melanthum Thessandrus dicit. {{anchor+|212|Ad v. 212}} exsangues timentes; nam ideo timentes pallescunt, quia ante exsangues fiunt. agmine certo itinere, impetu, ut "leni fluit agmine Thybris", vel tractu corporis, ut "extremaeque agmine caudae". {{anchor+|213|Ad v. 213}} laocoonta etsi a filiis eius incipiunt, 'Laocoonta petunt'. {{anchor+|215|Ad v. 215}} implicat hoc ad mollitiem infantum corporis dixit. depascitur ut supra diximus et 'pasco' et 'pascor' unius significationis sunt, ut "atque artus depascitur arida febris". {{anchor+|217|Ad v. 217}} Spiris nodis: unde etiam bases columnarum spirulas dicunt; nam proprie spira est volubilitas funium. inde et posteriora serpentium spirae dicuntur, quae sic involvuntur in gyrum, ut funes. {{anchor+|218|Ad v. 218}} Squamea pro squamosa, ut frondea pro frondosa. et est figuratum 'squamea terga collo circumdati'. {{anchor+|220|Ad v. 220}} simul modo adverbium temporis est, significat enim 'eo tempore'. et est ordo 'simul manibus tendit divellere nodos, simul clamores horrendos ad sidera tollit perfusus sanie vittas atroque veneno'. et vide genus mortis totum ad supplicium procuratum. tendit contendit. {{anchor+|221|Ad v. 221}} Perfusus vittas perfusas vittas habens. et est interpositus versus; nam potest tolli salvo sensu. sanie autem pro sanguine, nam sanies corruptus sanguis. atroque veneno ut "pallida mors" vel "tristis senectus". {{anchor+|223|Ad v. 223}} Qualis mugitus id est tollit. facta autem comparatio est propter sacerdotis personam. {{anchor+|224|Ad v. 224}} Incertam dubie inlisam, quae non haberet mortis effectum. inde et 'excussit'. {{anchor+|225|Ad v. 225}} Lapsu labi proprie serpentum est. delubra delubrum dicitur quod uno tecto plura conplectitur numina, quia uno tecto diluitur, ut est Capitolium, in quo est Minerva, Iuppiter, Iuno. alii, ut Cincius, dicunt, delubrum esse locum ante templum, ubi aqua currit, a diluendo. est autem synecdoche, hoc est a parte totum. Varro autem rerum divinarum libro †XIX. delubrum esse dicit aut ubi plura numina sub uno tecto sunt, ut Capitolium, aut ubi praeter aedem area sit adsumpta deum causa, ut in circo Flaminio Iovi Statori, aut in quo loco dei dicatum sit simulacrum, ut ‹sicut› in quo figunt candelam, candelabrum appellant, sic in quo deum ponunt, delubrum dicant. ergo hic cum dicit 'delubra ad summa dracones', ut esset manifestatum, subtexuit dei simulacrum; adiecit enim 'saevaeque petunt Tritonidis arcem', nec praetermisit quin dei nomen adderet dicens 'sub pedibusque deae clipeique sub orbe teguntur', ne sine ratione delubri nomen intulisse videretur. Masurius Sabinus "delubrum, effigies, a delibratione corticis; nam antiqui felicium arborum ramos cortice detracto in effigies deorum formabant, unde Graeci ξόανον dicunt". alii delubrum dicunt templum ab eo quod nulli iunctum aedificio pluvia diluatur. {{anchor+|226|Ad v. 226}} Saevae fortis, aut nobilis: aut ad tempus epitheton additum, aut saeva circa Troianos. {{anchor+|227|Ad v. 227}} Sub pedibusque deae scilicet maioris simulacri, quod a cunctis videtur; nam quod colitur et breve est et latet, sicut Palladium fuerat. non ergo contrarium est quod post raptum Palladium intulit 'deae'. sane hoc loco 'sub' particulam secundo repetendo utrique casui iunxit: accusativo, cum proprie significavit, ut sit 'prope pedes deae'; et 'sub orbe', ablativo, id est infra orbem, ut "saepe sub inmotis praesepibus". clipeique sub orbe ut maxima pars in spiram collecta ante pedes sit. colla vero cum capitibus erectis post clipeum, id est inter scutum et simulacrum deae latebant: ut est in templo urbis Romae. {{anchor+|228|Ad v. 228}} Novus magnus, ut "Pollio et ipse facit nova carmina"; aut repentinus, aut novi generis, id est qualis numquam antea. cunctis quia ante interemptum Laocoonta dixit timuisse nisi eos, qui viderant angues: post eius interitum cunctos dixit, qui sacerdotem extinctum cognovissent. {{anchor+|229|Ad v. 229}} Insinvat pro insinuatur. Clodius scriba commentariorum: 'insinuem' intro eam penitus. scelus supplicium: ab eo quod praecedit id quod sequitur. expendisse autem tractum est a pecunia; nam apud maiores pecuniarias poenas constat fuisse. expendisse] cum adhuc rudi aere pecunia ponderaretur: quod ad capitis poenam de iure usurpatum est. an quia †utriusque rei debitor 'reus' dicitur? quis ante hunc 'expendisse' pro luisse? {{anchor+|230|Ad v. 230}} Sacrum robur non ut supra 'lignum'. et notandum, quot nominibus hunc equum appellet: lignum, machinam, monstrum, dolum, pinea claustra, donum, molem, equum, sacrum robur. {{anchor+|231|Ad v. 231}} tergo quare 'tergo', cum dixerit 'in latus' et 'in alvum'? ergo 'tergo' quasi per significationem equi accipiamus. quidam 'tergo' quasi 'a tergo suo' accipiunt, tum quia Laocoon manu reducta a tergo suo iecerit telum, ut est "ecce aliud summa telum librabat ab aure". sceleratam pro 'ipse sceleratus', ut "telumque inbelle" et "inutile ferrum". et est hypallage. {{anchor+|232|Ad v. 232}} Sedes per hoc ostendit 'donum Minervae'. oranda placanda. {{anchor+|233|Ad v. 233}} conclamant una scilicet voce. et bene de peritura civitate 'conclamant' dixit, quia semper res perditae 'conclamatae' dicuntur. {{anchor+|234|Ad v. 234}} Muros superpositos Scaeae portae; nam sequitur 'quater ipso in limine portae'. moenia pandimus urbis non est iteratio: nam dicit, patefacta porta vel diruta interiora civitatis esse nudata. [ergo] moenia cetera urbis tecta vel aedes accipiendum. accingunt pro accinguntur. Terentius Phormione "accingere". accingunt operi praeparant se ad opus. {{anchor+|237|Ad v. 237}} Intendunt ligant, ut "intenditque locum sertis". scandit transcendit propria magnitudine. vel propter aggerem, quem ruina fecerat muri. fatalis mortifera. muros ruinas murorum dirutorum. {{anchor+|238|Ad v. 238}} feta nunc plena, ut in bucolicis "temptabunt pabula fetas", alias enixa iam, ut "fecerat et viridi fetam". pueri circum innuptaeque puellae more Romano, patrimi et matrimi. {{anchor+|239|Ad v. 239}} Sacra canunt hymnos dicunt. gavdent quidam hic 'gaudent' pro optant intellegunt, ut "veniat quo te quoque gaudet". {{anchor+|240|Ad v. 240}} Minans vel eminens, ut "minaeque murorum ingentes"; vel minitans. {{anchor+|241|Ad v. 241}} O patria versus Ennianus. sane exclamatio eo pertinet, quod tanta fuerat vis consecrationis in porta Troiana, ut etiam post profanationem ab ingressu hostes vetaret. nam novimus integro sepulcro Laomedontis, quod super portam Scaeam fuerat, tuta fuisse fata Troiana. divum domus vel quod eius muros Apollo et Neptunus fabricaverunt, ubi etiam Minerva per Palladium culta est: vel propter Ganymedem, Dardanum, Tithonum. inclita bello quia superavit Mysiam totam. {{anchor+|242|Ad v. 242}} Quater saepius. in limine portae hic portam pro ipso aditu posuit; nam quod ait 'limine' manifestum est portae. nam pars superior diruta est, necessario remanente limine, quod in ima parte, id est in solo positum erat. {{anchor+|243|Ad v. 243}} atque utero sonitum quater arma dedere ostendere vult, non in totum a diis desertos esse Troianos: quippe quos sono equi dicit esse commonitos: ne Dido ab his animum averteret, quos videbat a suis numinibus derelictos; sed hoc dicit: monuerunt nos dii, sed nos non intelleximus. et bene addidit 'sonitum arma dedere', ne ei obiceretur, non potuisse fieri, ut plena armis machina sonum non redderet. {{anchor+|244|Ad v. 244}} instamus tamen subaudiendum, quamquam sonitum dederunt, tamen instamus. inmemores inprovidi: aut non memores oraculorum. quidam 'inmemores' dementes accipiunt, quoniam memoria in mente consistit. sane si peritiam Vergilii diligenter intendas, secundum disciplinam carminis Romani, quo ex urbibus hostium deos ante evocare solebant, hoc dixit; erant enim inter cetera carminis verba haec "eique populo civitatique metum, formidinem, oblivionem iniciatis"; unde bene intulit 'inmemores caecique furore', tamquam quos dei perdiderant. {{anchor+|245|Ad v. 245}} Monstrum infelix Troianis scilicet: quod post rem probatam dixit. sistimus constituimus, conlocamus. {{anchor+|246|Ad v. 246}} Tunc etiam sicut antehac saepius: nam Helena veniente praedixerat. fatis aperit cassandra futuris ne putarentur stulti, qui vati non credidissent, cito subiecit 'dei iussu non umquam credita Teucris'. sane quidam hic 'fatis' pro calamitatibus accipiunt. {{anchor+|247|Ad v. 247}} Dei ivssu praecepto Apollinis, qui spe promissi coitus concessa divinatione frustratus sustulit fidem vera dicenti. dei ivssu] praecepto Apollinis: qui cum amasset Cassandram, petit ab ea eius concubitus copiam. illa hac conditione promisit, si sibi ab eo futurorum scientia praestaretur: quam cum Apollo tribuisset, ab illa promissus coitus denegatus est. sed Apollo, dissimulata paulisper ira, petit ab ea, ut sibi osculum saltem praestaret: quod cum illa fecisset, Apollo os eius inspuit, et quia eripere deo semel tributum munus non conveniebat, effecit, ut illa quidem vera vaticinaretur, sed fides non haberetur. non umquam non aliquando, id est numquam: nam si 'non numquam' esset, duae negativae facerent unam confirmativam: licet Terentius Graeco more dixerit "agrum in his regionibus meliorem neque pretii maioris nemo habet". credita dubium a quo verbo veniat, et an femininum sit singulare participium, an neutrum plurale. {{anchor+|249|Ad v. 249}} Festa fronde quae festos indicat dies, vel quae festis diebus adhibetur, ut laurus, oliva et similia. velamus coronamus, ut "victori velatum auro vittisque iuvencum". {{anchor+|250|Ad v. 250}} Vertitur caelum atqui epitheton hoc caeli perpetuum est: sed 'vertitur' est 'in aliam faciem commutatur', quod more suo explanat sequentibus. rvit oceano nascitur de Oceano, ut "ruit atram ad caelum picea crassus caligine nubem". ideo autem 'ruit', quia altius est mare quam terra, ut diximus supra. aut certe 'ruit' cum impetu et festinatione venit, ut "qua data porta ruunt". sane sphaerae ratio hoc habet, ut omnia diversis vicibus sicut oriri, ita et ruere videantur. {{anchor+|251|Ad v. 251}} Umbra magna id est terrae: et definitio est noctis. {{anchor+|252|Ad v. 252}} Myrmidonumque dolos a generalibus ad specialia venire vitiosum est, nisi forte redeatur ad causam, ut hoc loco. fusi dispersi †per sua quisque. an ad habitum rettulit dormientium securorumque? per moenia per domos, ut supra "et moenia pandimus urbis": 'moenia' enim et publica et privata dicuntur. {{anchor+|253|Ad v. 253}} conticvere dormierunt: ex consequentibus priora intelleguntur. fessos artus aut generaliter, quia omnis dormiens quasi fessus: aut 'fessos' trahendo equum diruendoque muros. {{anchor+|254|Ad v. 254}} Phalanx lingua Macedonum legio. et est a parte totum, hoc est synecdoche; significat enim totum exercitum. ibat veniebat, ut "nunc primum a navibus itis". {{anchor+|255|Ad v. 255}} Amica sibi grata. et sciendum, septima luna captam esse Troiam: cuius simulacrum apud Argos est constitutum, quod relata victoria constitutum est ad imaginem eius, quae tunc erat dividuo orbis modo. hinc est quod dicit "oblati per lunam" et alibi "per caecam noctem". tacitae lunae aut more poetico noctem significat, aut physicam rationem dixit. nam circuli septem sunt, Saturni, Iovis, Martis, Solis, Veneris, Mercurii, Lunae. et primus, hoc est Saturni, vehementer sonat, reliqui secundum ordinem minus, sicut audimus in cithara. ergo tacita luna est, cuius circulus, terrae vicinus inmobili, minus sonat aliorum comparatione. tacitae lunae] cuius tempore tacetur, quoniam nocte silentium est, ut "cum tacet omnis ager". aut certe 'tacitae' serenae, ut "sidera cuncta notat tacito labentia caelo". vel ipsi taciti, ut "tacitumque obsedit limen Amatae". {{anchor+|256|Ad v. 256}} litora nota scilicet quae paulo ante reliquerant. flammas cum regia puppis more militiae, ut "dat clarum e puppi signum". et hinc intellegendum est, Helenam Agamemnoni vel Graecis signum dedisse veniendi sublata face, Agamemnonem contra signum Sinoni dedisse aperiendi equi: ut in sexto "flammam media ipsa tenebat, et summa Danaos ex arce vocabat". est autem tropus: per 'puppem' navem, per 'navem' eos qui in navi sunt significat. {{anchor+|257|Ad v. 257}} Fatis iniquis voluntate numinum, non illi propitia, sed in nos iniqua: ut Lucanus "non ille favore numinis ingenti superum protectus ab ira" (2.85). {{anchor+|260|Ad v. 260}} Reddit quasi debitos vel creditos, ut "redditus his primum terris". sic Horatius "navis quae tibi creditum debes Vergilium, finibus Atticis reddas incolumem precor". cavo robore equi: epexegesis. {{anchor+|261|Ad v. 261}} Thessandrus Polynicis et Argiae filius. sthenelus Capanei et Euadnes. vlixes Laertae et Anticliae. {{anchor+|262|Ad v. 262}} acamas Demophontis filius, †perecthei nepos. thoas Andremonis filius. {{anchor+|263|Ad v. 263}} Neoptolemus quia ad bellum ductus est puer, Pyrrhus vero a capillorum qualitate vocitatus est; Achillis et Deidamiae filius, Pelei et Thetidis nepos ex patre, ex matre vero Lycomedis, regis Scyriae insulae. primusque machaon hic Machaon filius Aesculapii fuit, cuius frater Podalirius. 'primus' autem aut princeps, id est inter primos, aut in sua arte primus, aut numeri sui; nam per ternos dixit. {{anchor+|264|Ad v. 264}} menelaus Atrei filius, frater Agamemnonis, propter quem bella gerebantur. epeos Panopei filius. {{anchor+|265|Ad v. 265}} Urbem id est cives. somnoque vinoque sepultam ostendere vult nihil magnum a Graecis factum quod obtinuerint civitatem. 'somno' autem, quia nox erat; 'vino', quia festus dies. {{anchor+|266|Ad v. 266}} Caeduntur vigiles non actus nomen est, sed officii: 'vigiles' autem Capitolii significat; nam paulo post "vix primi proelia temptant portarum vigiles". caeduntur vigiles] modo [enim] 'vigiles' intellegendum, non qui vigilarent, sed qui solebant exercere vigilias; aut certe vigiles, quos fefellit Sinon equum servantes. et bene ostendit timiditatem Graecorum, qui paucitate timentes eos primos occiderunt, qui ceteros poterant excitare. aut vigiles portarum. patentibus pro patefactis. {{anchor+|267|Ad v. 267}} Conscia coniurata. bene autem in insidiis conscientiam nominavit. {{anchor+|268|Ad v. 268}} Tempus erat quo prima quies hoc loco noctis describit initium: alibi totam noctem, ut "nox erat et placidum carpebant fessa soporem corpora". descriptiones sane pro rerum qualitate vel tenduntur vel corripiuntur: illo enim loco protentio ad invidiam pertinet Didonis vigiliarum. sunt autem solidae noctis partes secundum Varronem hae, vespera conticinium intempesta nox gallicinium lucifer: diei, mane ortus meridies occasus. de crepusculo vero, quod est dubia lux: nam 'creperum' dubium significat: quaeritur. et licet utrique tempori possit iungi, usus tamen ut matutino iungamus obtinuit, licet Statius dixerit "longa repercusso nituere crepuscula Phoebo". 'manum' vero, unde est 'mane', bonum dixere veteres. aegris quantum ad divina tardis. {{anchor+|269|Ad v. 269}} dono divum quidam donum ex voluntate dicunt venire, munus ex officio. donaria vero loca in templis, in quibus dona ponuntur. serpit latenter membris infunditur. {{anchor+|270|Ad v. 270}} In somnis aut per somnos: aut si 'in somniis' legeris, erit synizesis. ecce hac particula utimur quotiens repentinum aliquid volumus indicare, ut "ecce manus iuvenem interea post terga revinctum". ergo 'ecce' subito est. {{anchor+|271|Ad v. 271}} Visus adesse bene 'visus', quia somnia videntur tantum, non sunt naturaliter vera. quod autem paulo post dicit "effert penetralibus ignem" confirmantis est: nam illud verum fuisse contendit. {{anchor+|272|Ad v. 272}} Raptatus frequentativo utitur, ut supra. raptatus] id est tractus. bigis secundum artem modo dixit, quae exigit, ut quae de pluribus constant plurali tantum numero dicamus, ut bigas, quadrigas, mappas. sed haec plerumque corrumpit auctoritas, ut Horatius "ne sordida mappa". item Statius "rorifera gelidum tenuaverat aera biga". {{anchor+|273|Ad v. 273}} Traiectus lora traiecta lora habens, ut "nuda genu". {{anchor+|274|Ad v. 274}} Ei mihi Ennii versus. et totum iungendum, ne doloris distinctione frigescat, sicut plurimis doctissimis visum est. {{anchor+|275|Ad v. 275}} Exuvias indutus achillis hoc est arma quae occiso Patroclo ademit, quae Vulcanus Peleo fecerat. celavit autem mortem Patrocli ad laudis augmentum. 'indutus' autem accusativo iungitur, ut hoc loco, et, ut magis in usu est, septimo, quo nunc utimur: ut in decimo "praedonis corpore raptis indutum spoliis". 'exuvias' autem dicimus numero tantum plurali. {{anchor+|276|Ad v. 276}} Phrygios ignes flammas Troianas, quibus Protesilai navis incensa est. constat enim naves Graecorum flammis oppugnatas ab Hectore. puppibus pro in puppes. {{anchor+|277|Ad v. 277}} squalentem modo sordidam, alibi lucentem: "per tunicam squalentem aureo", a squamis. barbam singulari numero hominum, plurali quadrupedum dicitur: unde dubitatur de quibus dixerit "stiriaque inpexis induruit horrida barbis". et concretos sanguine crines non sine ratione etiam hoc de crinibus dolet Aeneas, quia illis maxime Hector commendabatur, adeo ut etiam tonsura ab eo nomen acceperit, sicut Graeci poetae docent. {{anchor+|278|Ad v. 278}} vulneraque illa gerens quae circum plurima muros a. p. 'gerens' velut insignia praeferens et ostentans, quae a diversis pugnans pro patria susceperat. plurima muros quia ut Homerus dicit, in Hectorem extinctum omnes tela iecerunt more maiorum. unde est "et bis sex thoraca petitum perfossumque locis", propter duodecim populos Tusciae; duodecim enim lucumones, qui reges sunt lingua Tuscorum, habebant. unde est "gens illi triplex, populi sub gente quaterni". {{anchor+|279|Ad v. 279}} Vltro quia ratio exigebat, ut loqueretur ille qui venerat. {{anchor+|280|Ad v. 280}} Compellare adloqui. {{anchor+|281|Ad v. 281}} o lux quasi dies noster, per quem certi eramus de luce, hoc est de vita, tamquam occiso Hectore omnes se extinctos credant. spes o fidissima bene per contrarium: spes enim semper incerta est, in Hectore fidissima dicitur. {{anchor+|283|Ad v. 283}} Expectate antiptosis est, pro 'expectatus'. ut te ordo est 'ut fessi aspicimus', id est quam fessi. {{anchor+|285|Ad v. 285}} indigna aut te indigna, aut crudelis. serenos hilares. antiqui e contrario tristes 'nubilos' dicebant. {{anchor+|286|Ad v. 286}} Foedavit cruentavit, ut "sanguine foedantem". et bene permansit in translatione, quia supra dixerat 'o lux': ideo et 'serenos', ideo et 'foedavit': nam Sallustius de nubibus "foedavere lumen". {{anchor+|287|Ad v. 287}} Ille nihil scilicet ad interrogata: pleraque enim verba ex negotiis accipiunt significationem. vana falsa. {{anchor+|288|Ad v. 288}} Gemitus nec enim parvus dolor est viro forti fortem virum fugam suadere. et nota, omnes suasoriae partes hoc loco contineri. {{anchor+|289|Ad v. 289}} fuge nate dea propositio est. eripe flammis utile. his autem δεικτικῶς . {{anchor+|290|Ad v. 290}} a culmine vel a dignitate sua, vel vere a culmine, id est a tectis suis: et ideo culmina dicta sunt tecta, quia veteres de culmo aedificia contegebant. {{anchor+|291|Ad v. 291}} Sat patriae priamoque datum honestum: nam contra fata venire constat neminem posse. sat patriae priamoque datum vel regnasse: vel sat pro patria et Priamo militasti. {{anchor+|292|Ad v. 292}} Etiam multi distinguunt, ut sit 'adhuc', ut "etiam currus", "etiam arma tenentem": intellegunt enim, eum ostendere voluisse, Troiam voluntate divina certo tempore esse defensam, et nunc, si salutem tenere per fata potuisset, ipsius quoque dextera potuisse defendi: sed melius est 'etiam hac', ut et particeps gloriae sit Aeneas, et Hector vitet superbiam. quidam 'etiam' pro 'denique' vel 'postremo' accipiunt. {{anchor+|293|Ad v. 293}} tibi merito 'tibi', quod religiosus et pius est. commendat trioa penates necessarium; nam sacrilegium est non liberare commendatos penates. et non 'ego', sed 'Troia', ut videatur patriae praestare quod fugiat. {{anchor+|294|Ad v. 294}} Fatorum comites possibile. quia occurrebat 'hostis habet muros', dat ei comites deos. et scite ait 'fatorum', ne Aeneas diceret, quo mihi eos comites? his moenia quaere hoc est "dum conderet urbem inferretque deos". et multi 'quaere' distinguunt, et sic subiungunt 'magna pererrato statues quae denique ponto'; non enim magna moenia inventurum promittit, sed magna facturum. nam et di penates in tertio ita monent "tu moenia magnis magna para". {{anchor+|295|Ad v. 295}} Pererrato una pars orationis. hoc autem verbo ostendit erroris longinquitatem. {{anchor+|296|Ad v. 296}} Vestam deam ignis, quae, ut supra diximus, terra est: quod in medio mundo librata vi sua stet et ignem intra se habeat. alii de igne divino hoc volunt dictum, quod vi sua stet, inde Vestam. sed in primo libro dictum, quos deos penates ab Aenea advectos diversorum opinio prodiderit; quod etiam singulis locis, ubi de penatibus varias opiniones poeta secutus dixerit, notatum invenitur. hic ergo quaeritur, utrum Vesta etiam de numero penatium sit, an comes eorum accipiatur, quod cum consules et praetores sive dictator abeunt magistratu, Lavini sacra penatibus simul et Vestae faciunt: unde Vergilius, cum praemisisset 'sacra suosque tibi c. t. p.', adiecit 'et manibus vittas Vestamque potentem'. sed 'potentem' potest ad illud accipi θεοὺς δυνατοὺς , sicut vocari penates dictum est. non nulli tamen penates esse dixerunt, per quos penitus spiramus et corpus habemus et animi rationes possidemus. eos autem esse Iovem, aetherem medium; Iunonem, imum aera cum terra; summum aetheris cacumen, Minervam: quos Tarquinius, Demarati Corinthii filius, Samothraciis religionibus mystice imbutus, uno templo et sub eodem tecto coniunxit. his addidit et Mercurium, sermonum deum. hos Vergilius θεοὺς μεγάλους , ut "Iunonis magnae primum"; θεοὺς δυνατοὺς , ut "dominamque potentem"; θεοὺς χρηστοὺς , ut "et bona Iuno": quae propter admonitionem locis suis notata sunt. {{anchor+|297|Ad v. 297}} aeternumque adytis e. p. i. quod in templo Vestae ignis aeternus est. ecce ipse exposuit quid est Vesta. {{anchor+|298|Ad v. 298}} Diverso interea haec est prooeconomia. ait enim, Aeneam non fuisse proditorem, sed propter longinquitatem domus et tarde bella cognovisse, et facilius evitasse discrimen. {{anchor+|299|Ad v. 299}} Magis atque magis iteratione sermonis facit augmentum, ac si diceret 'magis ac plus': sed propter metrum non potuit. sic est et in diminutione †ut est. {{anchor+|300|Ad v. 300}} Anchisae domus satis religiose locis omnibus quamdiu vivit Anchises, ei universa concedit, ut alio loco "et pater Anchises dare fatis vela iubebat". arboribusque obtecta laus domus. recessit a frequentia se removit, id est separata fuit. et est speciosa translatio, quotiens rei mobilis ad inmobilem, vel e contra transfertur officium. {{anchor+|301|Ad v. 301}} Ingrvit invadit, ut "ingruit Aeneas Italis et proelia miscet". {{anchor+|302|Ad v. 302}} Excutior somno ut appareat terroris esse, non satietatis: nam clamoribus et sonitu interruptus est, ut non ipse somnum excuteret, sed somnus illum. {{anchor+|303|Ad v. 303}} Arrectis avribus translatio ab animalibus, quae ad omnem sonum erigunt aures. {{anchor+|304|Ad v. 304}} cum flamma furentibus avstris ubique bene vis aquae et ignis bello comparatur, quia utriusque rei prope unus est effectus. {{anchor+|305|Ad v. 305}} rapidus quare 'rapidus'? quia montano ‹flumine›. flumine fluxu, ut "largoque umectat flumine vultum". torrens fluvius qui aestate siccatur, unde et nomen accepit. cui Graeci per contrarium dedere vocabulum; nam χειμάῤῥοον dixerunt a tempore quo crescit: sicut aequinoctium et ἰσημερία . {{anchor+|306|Ad v. 306}} boum labores ut alibi "nec tamen haec cum sint hominumque boumque labores". {{anchor+|307|Ad v. 307}} Trahit silvas hoc speciale fluvii est, supra dicta vero etiam ignis. inscius non ignarus; nam videt: sed qui non valde sit causarum peritus, id est simplex, ἄπειρος . {{anchor+|308|Ad v. 308}} Saxi de vertice pro 'montis'. contra in sexto montem pro saxo posuit, ut "prensantemque uncis manibus capita aspera montis". {{anchor+|309|Ad v. 309}} Manifesta fides non somnii, ut quidam volunt, sed fraudis Graecorum: nam et hoc sequitur 'Danaumque patescunt insidiae'. quamvis alii hoc ad Laocoontis interitum, alii ad responsa Cassandrae applicent. {{anchor+|310|Ad v. 310}} Iam deiphobi quia ipse post mortem Paridis Helenam duxit uxorem: unde ei Graecos graviter constat esse iratos, de quo in sexto plenius narratur. {{anchor+|311|Ad v. 311}} Proximus ardet ucalegon proximus Deiphobo. rem domus ad personam transtulit. et est τὸ αἴτιον : hoc est causativum; ideo enim ardet, quia proximus est: ut "Mantua vae miserae nimium vicina Cremonae". proximus ardet ucalegon] bene [ergo] primam Deiphobi domum dicit invasam, apud quem Helena fuerat, secundum Ucalegonem posuit, quem iuxta Homerum in consiliis et amicitia constat Priami fuisse. {{anchor+|312|Ad v. 312}} Sigea duo sunt Troiae promunturia, Rhoeteum et Sigeum, quod dictum est propter Herculis taciturnitatem, qui prohibitus hospitio a Laomedonte simulavit abscessum, et inde contra Troiam per silentium venit, quod dicitur σιγή . freta lata relucent incendii magnitudinem voluit significare, non hoc describere. [ut nobis ostenderet quam lata sint.] 'lata' autem ideo, quia se angustiae Pontici oris illic dilatant, ut Sallustius dixit. {{anchor+|313|Ad v. 313}} clamorque virum sive qui caedebantur, sive qui caedebant. clangor Graecum est: nam κλαγγὴ dicitur. illud sane sciendum est, quia morem tetigit expugnationis; plerumque enim ad tubam evertuntur civitates, sicut Albam Tullus Hostilius iussit everti. {{anchor+|314|Ad v. 314}} Amens qui nec somniis credidi, nec rebus aspectis. [quamvis quidam sic exponant]. capio non manibus [interim], sed animo; nam in tecto erat; ergo 'capio' placet mihi sumere. nec sat rationis in armis aut quoniam 'amens', ideo nec sat rationis: aut ostendere vult, primam ei cogitationem fuisse de patria, sed subveniendi ei armis nullam fuisse rationem, ardente iam patria; quomodo enim incensam civitatem defenderet. {{anchor+|315|Ad v. 315}} Bello ad bellum. concurrere in arcem quod inde facile possit pugnari hostibus. {{anchor+|316|Ad v. 316}} Furor iraque mentem praecipitant potest quidem specialiter accipi, id est mentem meam furor et ira praecipitarunt; sed melius est generaliter: non mirum est, me arma cepisse sine ratione; furor enim et ira mentem praecipitant. {{anchor+|317|Ad v. 317}} ‹pulchrumque mori› succvrrit ‹in armis› ratio viri fortis; quid enim aliud a bono cive et forti amissae patriae posset inpendi. et 'succurrit' in animum venit. {{anchor+|318|Ad v. 318}} elapsus verbum aptum his qui vix evaserunt. panthus othryades everso Ilio ab Hercule et occiso Laomedonte, Priamus iudicans vitio potius loci, quam ira deorum calamitatem accidisse patriae, misit Delphos filium Antenoris sciscitaturum, an eversum Ilium fas esset iisdem erigi fundamentis. erat illo tempore Apollinis Delphici sacerdos Panthus Othryadis filius miranda pulchritudine. hunc filius Antenoris, ut dicitur amore captus, rapuit et Ilium perduxit: cuius iniuriam Priamus volens honore pensare, sacerdotem eum Apollinis fecit, ut quo honore insignis apud suos fuerat, eo apud alios non esset inferior. {{anchor+|319|Ad v. 319}} Arcis phoebique sacerdos aut subrogatum intellegimus: aut, quod melius est, morem Romanum tetigit; in Capitolio enim omnium deorum simulacra colebantur, ut sit eius Apollinis sacerdos, qui in arce colebatur. aut quia et Thymbraeus Apollo colebatur apud Troiam, ideo addidit alterius; et est 'arcis', quasi arcani, quia ipsum esse dicunt urbium conditorem. aut 'arcis' Minervae accipiamus. {{anchor+|320|Ad v. 320}} Sacra manu hoc est propter quod supra ait 'sacra suosque tibi commendat Troia penates'. victosque deos qui egebant sacerdotis auxilio. simul et Aeneae excusatur abscessus. {{anchor+|321|Ad v. 321}} ipse trahit id est qui numina liberabat, inter pietatem religionemque districtus. ipse trahit septima syllepsis est; 'trahit' enim licet nepotis tantum sit, tamen et superiora concludit. cursu legitur et 'cursum'. ad limina scilicet Aeneae: per quod et religio eius laudatur et virtus. {{anchor+|322|Ad v. 322}} Quo res summa loco panthv id est universus status quo loco positus? et bene civis utilis de re publica primum sollicitus est. sed hoc totum admirantis est, non interrogantis. et 'Panthu' vocativus est Graecus. 'res summa' res publica quam prendimus arcem?? cum tu eam relinquas; non enim plures erant arces: unde admirantis est. 'prendimus' autem occupamus. et notanda simul orationis brevitas, quae in periculis congruit. {{anchor+|323|Ad v. 323}} gemitu ut ostendat, luctuosam rem se esse dicturum. {{anchor+|324|Ad v. 324}} summa dies ultima, ut "supreme Iuppiter". 'dies' autem si feminino genere ponatur, tempus significat, ut "quam nec longa dies": si masculino, ipsum diem. et de masculino genere tria observanda sunt: in qualitate, numero, adverbio; in qualitate 'serenus dies' dicitur, non 'serena'; numero "bis quinos silet ille dies", non 'bis quinas'; adverbio 'hodie', non 'hac die'. ceterum 'diecula' nihil praeiudicat, quia multa deminutiva recedunt a nominibus primae positionis, ut 'scutum' 'scutula', 'canis' 'canicula', 'rana' 'ranunculus'. ineluctabile quod nemo eluctari possit ut effugiat, cum decem annis luctati simus. {{anchor+|325|Ad v. 325}} Dardaniae Troiae: aut a Dardano Iovis et Electrae filio, quem quidam ab Arcadia profectum venisse ad Phrygiam volunt, alii de Samothracia ad memorata loca venisse dicunt: qui ex nomine suo Dardanos populares appellavit: qui ex Samothracia Troiam penates dicitur detulisse, quos post secum Aeneas ad Italiam vexit; namque Samothraces horum penatium antistites Saos vocabant, qui postea a Romanis Salii appellati sunt; hi enim sacra penatium curabant: quos tamen penates alii Apollinem et Neptunum volunt, alii hastatos esse et in regia positos tradunt. Tusci penates Cererem et Palem et Fortunam dicunt: aut certe secundum Sallustium " a rege Dardanorum Mida, qui Phrygiam tenuit". {{anchor+|326|Ad v. 326}} Ferus ivppiter summae necessitatis est, cum etiam sacerdos in convicia ruit deorum: quod servat Vergilius ne umquam tradat Aeneae. 'ferus' autem invidiose dictum est, et ad tempus epitheton: nam Iuppiter aequus est omnibus, ut "rex Iuppiter omnibus idem". hinc et paulo post "ipse deos in Dardana suscitat arma", hoc est qui aequalis esse consuevit. {{anchor+|327|Ad v. 327}} argos transtulit quasi dicat, qui defendas quod Iuppiter transtulit? {{anchor+|328|Ad v. 328}} ardvus hic altus, ut "illi ardua cervix". et ideo "demissum lapsi per funem". mediis in moenibus ubi arx fuerat. adstans pro stans: et est prothesis. {{anchor+|329|Ad v. 329}} fundit equus Homerus " ἱππόθεν ἐκχύμενοι :" et ad velocitatem et ad multitudinem. et sonore, quasi adhuc descendant. victor propositi effector, ut "rapidusque rotis insistere victor". miscet scilicet caedibus. {{anchor+|330|Ad v. 330}} insultans non dicit [illis] Graecos insultare, sed Sinonem, qui illis muros patefecerat dolis. et 'insultare' est in alienum dolorem, 'exsultare' vere gaudere. bipatentibus quia geminae sunt portae. et quidam 'bipatentibus' praesumptum accipiunt, quia 'bi' particula non praeponitur, neque verbis neque participiis; nemo enim dicit 'bipateo' et 'bipatens'; sed praeponitur appellationibus, ut 'bipennis'. {{anchor+|331|Ad v. 331}} Milia subaudis 'tot', et est ἀνακόλουθον : nam dixit 'quot', cum non praemiserit 'tot'. et ita vel augendi gratia, vel perturbatus dicit, tantos esse Graecos, quanti olim venerint, quasi nemo perierit decennali bello. umquam pro quondam. {{anchor+|332|Ad v. 332}} Angusta viarum angustas vias, id est vicos: et est ut "strata viarum". {{anchor+|333|Ad v. 333}} stat aut horret, ut "stant lumina flamma:" aut 'stat' a stantibus in medio armatis tenetur. ferri acies bene addidit 'ferri', quia homonymum est 'acies' et multa significat, ut 'exercitus', 'ferri', 'oculorum'. {{anchor+|334|Ad v. 334}} Stricta nuda: unde et destringere dicimus. vix modo 'aegre'. primi vel in primo introitu collocati, vel periculo primi. {{anchor+|335|Ad v. 335}} Caeco marte aut nocturno proelio; aut epitheton Martis est, cuius exitus semper incertus est. caeco marte] aut confusa pugna; aut quia caecantur animae pugnantum. {{anchor+|336|Ad v. 336}} Numine divum subaudis 'tali', hoc est mala iniciente desideria. nam paulo post ait "vadimus inmixti Danais haud numine nostro". cum ergo hoc esset, tamen omisso consilio 'in flammas et in arma feror'. {{anchor+|337|Ad v. 337}} Erinys inpatientia animi hoc loco, quae in furorem impellit. {{anchor+|338|Ad v. 338}} fremitus perturbatio. et sublatus et unde sublatus. {{anchor+|339|Ad v. 339}} addunt se socios non dixit 'quaero socios', sed 'addunt se', ut ipse ab illis videatur esse quaesitus. {{anchor+|340|Ad v. 340}} obLati per lunam agniti per lunae splendorem. {{anchor+|341|Ad v. 341}} Adglomerant adglomerantur, ut "nox umida caelo praecipitat". coroebus mygdonides hic filius Mygdonis et Anaximenes. ergo Mygdonides patronymicum est: nam si gentis esset, 'Mygdonius' diceret; nullum enim gentis nomen in 'des' exit. hunc autem Coroebum stultum inducit Euphorion, quem et Vergilius sequitur, dans ei "dolus an virtus, quis in hoste requirat?" cum sit turpis dolo quaesita victoria. {{anchor+|342|Ad v. 342}} illis ad Troiam deest 'qui'. {{anchor+|343|Ad v. 343}} insano amore aut perpetuum epitheton amoris est, ut "nunc insanus amor"; aut 'insano' magno, ut "insano iuvat indulgere dolori"; aut 'insano', quia belli tempore amabat Coroebus. {{anchor+|344|Ad v. 344}} Et gener 'gener' dicitur et qui est, et qui esse vult, ut hic indicat locus; sicut etiam maritus, unde est "quos ego sim totiens iam dedignata maritos". gener] secundem spem illius; neque enim iam erat gener; nam ideo subiunxit 'sponsae'. {{anchor+|345|Ad v. 345}} infelix quem mox manebat interitus; vel infelix causae suae; vel qui sponsam non audierit. praecepta propter illud: "tunc etiam fatis aperit Cassandra futuris". furentis vaticinantis. {{anchor+|348|Ad v. 348}} Incipio super his his incipio, id est verbis. 'super' autem insuper, quis iam audebant: unde paulo post ait 'furor additus'. ivvenes fortissima frustra pectora ordo talis est: iuvenes, fortissima pectora, frustra succurritis urbi incensae, quia excesserunt omnes dii: unde si vobis cupido certa est, me sequi audentem extrema, moriamur et in media arma ruamus. [alii 'sequi' pro 'sequendi' accipiunt.] obscuritatem autem facit hoc loco et synchysis, id est hyperbati longa confusio, et falsa lectio: nam multi 'audendi' legunt, multi 'audenti'. sed neutrum procedit. ergo 'audentem' legendum est. {{anchor+|351|Ad v. 351}} Excessere quia ante expugnationem evocabantur ab hostibus numina propter vitanda sacrilegia. inde est, quod Romani celatum esse voluerunt, in cuius dei tutela urbs Roma sit. et iure pontificum cautum est, ne suis nominibus dii Romani appellarentur, ne exaugurari possint. et in Capitolio fuit clipeus consecratus, cui inscriptum erat 'genio urbis Romae, sive mas sive femina'. et pontifices ita precabantur 'Iuppiter optime maxime, sive quo alio nomine te appellari volueris': nam ipse ait "sequimur te, sancte deorum, quisquis es". {{anchor+|352|Ad v. 352}} Quibus subaudimus 'auxiliantibus', vel per quos stetit. {{anchor+|353|Ad v. 353}} moriamur et in media arma rvamus hysteroproteron quidem est; nam ante est in arma ruere, et sic mori. bene tamen 'moriamur' opportuniore loco posuit; ante enim dixerat 'quae sit rebus fortuna videtis'. {{anchor+|354|Ad v. 354}} Una salus victis nullam sperare salutem plerumque enim desperatione robur augetur, ut Statius "est ubi dat vires nimius timor". item scimus mortem captivitatis esse remedium. hoc ergo suadet, ut aut desperatione vincant, aut vitetur morte captivitas. salus nunc remedium. {{anchor+|355|Ad v. 355}} Lupi cev hoc ad ferocitatem pertinet, 'nebula' ad noctem, 'catuli' ad liberos coniugesque. lupi cev] ordo [tamen] est 'ceu lupi'. et hoc est dictum ab exemplo. sane apud veteres 'lupus' promiscuum erat, ut Ennius "lupus femina feta repente". et bene belli negotium lupo comparavit, qui est in tutela Martis, dei bellici. {{anchor+|356|Ad v. 356}} raptores ab actu. atra in nebvla ab occasione; vel certe nocti comparavit. inproba ventris a necessitate et causa duplici: una 'quos inproba ventris exegit caecos rabies', altera 'catulique relicti faucibus expectant'. {{anchor+|357|Ad v. 357}} Exegit exclusit, de latebris scilicet, ut Terentius "spectandae an exigendae sint vobis prius". catulique sane catuli non solum canum sed et serpentum, ut "aut catulos tectis, aut ova relinquens". Plautus etiam suum "et ego te conculcabo, ut sus catulos suos". relicti deserti et destituti, ut "cui pauca relicti iugere ruris". {{anchor+|358|Ad v. 358}} faucibus expectant siccis id est nimia cupiditate aperiuntur. {{anchor+|359|Ad v. 359}} mediaeque tenemus hoc ad audaciam pertinet. et contra, ubi de timore agit "namque avia cursu dum sequor et nota excedo regione viarum". {{anchor+|360|Ad v. 360}} Cava umbra bonum epitheton; naturale enim est, ut obscurum sit omne concavum. vel 'cava' inani, et hinc adparet occidisse iam lunam; nam ideo et Androgeus falsus est. {{anchor+|361|Ad v. 361}} Quis etiam Graecorum, ut "quis talia fando". et bene interrupta narratione exclamavit, ut affectum moveret. lacrimis aequare labores? hypallage pro 'laboribus aequare lacrimas', ut "dare classibus austros". {{anchor+|363|Ad v. 363}} Urbs antiqua vel nobilis, vel quia duobus milibus octingentis annis regnasse firmatur. et quid est 'antiqua', ipse subiunxit 'multos dominata per annos'. sane hoc dolentis est, non narrantis. {{anchor+|364|Ad v. 364}} Sternuntur inertia passim corpora aut non repugnantia, ut "pecora inter inertia votis optat aprum:" aut 'inertia', dum occiduntur, ut "inbellem avertis Romanis arcibus Indum", hoc est avertendo ostendis inbellem. aut per somnum 'inertia'. {{anchor+|365|Ad v. 365}} Relligiosa gradatim ascendit, 'vias', 'domos', 'templa'. videtur autem et diis invidiam facere, qui templa sua violari cadaveribus passi sunt. sane 'religiosus' et homo dicitur attentus ad religionem, et locus, qui divinum cultum et venerationem meretur. ergo 'religiosa' religionis plena. significat etiam metum. sane 'relligio' geminatur 'l' propter metri necessitatem. {{anchor+|366|Ad v. 366}} Poenas dant moriuntur indigne: hoc enim proprie significat, ut "heu nimium virgo, nimium crudele luisti supplicium", item "nunc pereat Teucrisque pio det sanguine poenas". {{anchor+|367|Ad v. 367}} quondam hic praeteriti temporis est. redit in praecordia virtus atqui ait Horatius "nec vera virtus cum semel excidit, curat reponi deterioribus". sed sententiae non semper generales sunt, sed interdum pro negotiorum qualitate formantur. {{anchor+|368|Ad v. 368}} Victoresque cadunt danai generaliter dixit 'victores', id est ad fortunam partis retulit, quae vincebat; neque enim victores erant qui cadebant. crudelis ubique luctus ubique pavor aut utrobique, id est apud Graecos et apud Troianos; aut 'ubique' per totam civitatem. {{anchor+|369|Ad v. 369}} Plurima mortis imago aut definitio timoris est, aut varietas mortis ostenditur, id est gladio, igni, ruina. alii intellegunt 'plurima mortis imago' aut frequentissima, aut praesentissima. {{anchor+|371|Ad v. 371}} Androgeos et Graeca est et Attica declinatio: unde est "in foribus letum Androgeo". facit enim ὁ Ανδρόγεως , τοῦ Ανδρόγεω . {{anchor+|373|Ad v. 373}} Viri increpantis est, ut solet in milites dici. {{anchor+|374|Ad v. 374}} Sera segnities quae seros facit, id est tardos, ut "mors pallida". sane 'segnities' iuxta antiquos dictum est, nam modo 'segnitia' dicitur. 'segnis' autem est proprie frigidus, sine igni, ut 'securus' sine cura, 'sedulus' sine dolo. feruntque pergama ἐμφατικῶς , ut "Ilium in Italiam portans victosque penates". feruntque pergama] quasi ipsam funditus civitatem in victoriam suam transferunt. {{anchor+|375|Ad v. 375}} Itis pro venitis: ut e contra Terentius "nisi eo ad mercatum venio", pro 'eo'. {{anchor+|377|Ad v. 377}} Fida satis bene addidit 'fida', ut ostenderet symbolum, quo utebantur in bello. ergo non dixit 'fidelia', sed quae ad fidem habendam pellicere non possent. medios manifestos, ut "medioque ex hoste recepi". et "quamquam in media iam morte tentetur". ordo autem est 'sensit in medios hostes se esse delapsum'. ergo 'delapsus' nominativum pro accusativo posuit, ut Horatius "vir bonus et sapiens dignis ait esse paratus" pro 'ait se dignis paratum esse'. {{anchor+|378|Ad v. 378}} retroque pedem repressit aut 'retro' vacat, aut in 'repressit' 're' vacat. sed veteres 'retro repressit' dicebant, ut et "nec nos obniti contra". {{anchor+|379|Ad v. 379}} Aspris synaeresis est, ut "conpostus". angvem καταχρηστικῶς . Homerus δράκοντα dixit. {{anchor+|380|Ad v. 380}} Hvmi nitens incedens per humum. et est adverbium. trepidus vel pavens vel festinans. {{anchor+|382|Ad v. 382}} havd secus non aliter. dicebant veteres 'secus' et 'iuxta', unde et 'extrinsecus'. abibat bene inperfecto usus est, non enim abiit. {{anchor+|384|Ad v. 384}} Ignarosque loci palantes, errantes. et his circumstantiis ostendit, a paucis plures potuisse superari. ordo autem est 'passim sternimus'. {{anchor+|385|Ad v. 385}} Adspirat favet, ut "adspirant aurae in noctem": unde et favor 'aura' dicitur, ut "gaudens popularibus auris". primo quia postea non fuit. {{anchor+|386|Ad v. 386}} Successu exultans felicitate: quod est stultitiae. {{anchor+|387|Ad v. 387}} Qua prima inquit fortuna non 'quae prima', sed 'qua primum'. est autem hypallage, ut "ibant obscuri sola sub nocte" pro 'ipsi soli': quae fit non ornatus causa, ut "pars in frusta secant", sed necessitatis. fortuna bene 'fortuna'; neque enim consilio Androgeos occisus est. salutis efficax adhortatio. {{anchor+|388|Ad v. 388}} dextra vel 'fortuna dextra', id est favens, propitia, ut 'laeva' contraria; vel 'dextra' ad manum referendum. {{anchor+|389|Ad v. 389}} Clipeos maiora scuta, quibus latemus, ἀπὸ τοῦ κλέπτειν τὸ σῶμα . insignia omnia arma. {{anchor+|390|Ad v. 390}} dolus an virtus quis in hoste requirat?? videtur deesse aliquid, ut puta: dolus an virtus in bello proficiat, quis in hoste requirat? {{anchor+|391|Ad v. 391}} Arma subdistingue, ut sit quasi interrogantis, et responsio 'dabunt ipsi'. comantem aut cristatam, quia de caudis animalium habebant cristas, ut "cristaque hirsutus equina": aut comas habentem, ut Statius "non ego in terga comantis Abantiadas". {{anchor+|392|Ad v. 392}} androgei modo Latine declinavit; alibi Graece "letum Androgeo". insigne decorum ornamentum decorum: non enim sunt duo epitheta, quod apud Latinos vitiosum est. fecit hoc tamen Vergilius in paucis versibus, qui tamen emendati sunt, ut "lenta quibus torno facili super addita vitis", cum antea 'facilis' fuerit. sane 'clipei insigne' περιφραστικῶς pro clipeo. {{anchor+|393|Ad v. 393}} Indvitur quia multa inerant in scuto lora, quibus manum inserebant, ut "clipeoque sinistram insertabam aptans". adcommodat mire 'adcommodat', ut ignorares, quorum esset. {{anchor+|394|Ad v. 394}} Hoc ipse multi hic distinguunt et ad Aeneam referunt: et ideo subiunctum 'spoliis se quisque recentibus armat'. alii 'hoc ipse Dymas' distinguunt, ut ignotis personis addita dignitas videatur, ut est "quos Imbrasus ipse nutrierat". et repetitum 'hoc' emphasis properantium, non figura epanalepsis a quibusdam traditur. {{anchor+|395|Ad v. 395}} laeta quod est προθύμου . {{anchor+|396|Ad v. 396}} Inmixti vacat 'in', ut solet frequenter. havd numine nostro aut diis contrariis: aut quia in scutis Graecorum Neptunus, in Troianorum fuerat Minerva depicta. havd numine nostro] [hoc est] 'haud nostro' non nobis utili: et ideo paulo post 'heu nihil invitis fas quemquam credere divis', ut est "nec di texere Cupencum, Aenea veniente, sui". {{anchor+|397|Ad v. 397}} congressi proelia 'bellum' est totum tempus, ut Iugurthinum, Punicum, Macedonicum; 'pugna' unius diei; 'proelium' pars pugnae. {{anchor+|398|Ad v. 398}} conserimus id est adversa fronte pugnavimus, ne forte nulla virtus videretur Troianorum, si dolo pugnassent. {{anchor+|400|Ad v. 400}} Fida petunt sibi scilicet. formidine turpi epitheton timoris est. sic Sallustius "Carbo turpi formidine Italiam atque exercitum deseruit". {{anchor+|401|Ad v. 401}} Conduntur in alvo non dum eunt, sed cum esse coeperint: unde et ablativo usus est, non accusativo, ut in georgicis "conditus in nubem". tale est autem hoc, quale illud 'includuntur in carcere' et 'includuntur in carcerem'. {{anchor+|402|Ad v. 402}} Hev nihil invitis fas quemquam fidere divis generalis quidem sententia est, sed loco congrua; sequitur enim et Cassandrae captivitas fidentis sacerdotio, et praecesserat armorum mutatio, quae nunc deprehenditur: alioquin vitiosa est, cum discrepat ab specialitate. est autem κατασκευή , non potuisse eos vincere, quamvis fortiter dimicarent. ecce trahebatur bene dissimulavit de stupro Cassandrae. {{anchor+|403|Ad v. 403}} passis ut quidam volunt 'sacris', quod sic vaticinari soleret. [ut si diceret sacris]. priameia patronymicon quidem est, sed species possessivi; 'Priameis' vero tantum patronymicon est, sicut 'Priamides'. et bene 'virgo', non filia. {{anchor+|404|Ad v. 404}} adytisque bene 'adytis' ostendit illam sacerdotem religiosam fuisse; non enim accedunt ad adyta nisi religiosi sacerdotes. et ἐμφατικῶς , quasi non sufficeret 'a templo', adiecit 'adytis'. {{anchor+|405|Ad v. 405}} Tendens ardentia lumina quod est manuum oculis dedit; solent enim homines in magnis motibus manus ad caelum tendere. frustra secundum Epicureos: et est separatum. {{anchor+|406|Ad v. 406}} arcebant continebant, vel prohibebant. {{anchor+|407|Ad v. 407}} Hanc speciem iniuriae faciem, quod sacerdos, quod ab adytis, quod religata, quod passis crinibus trahebatur. Cicero Philippicarum XI. "ponite itaque ante oculos, p. c., miseram illam quidem et flebilem speciem, sed ad incitandos nostros animos necessariam". species sane medium est; nam et bona et mala est. furiata 'furiosus' est a quo furor numquam recedit, 'furiatus' qui furit ex causa. et est figura Graeca, μανεὶς τὰς φρένας . quidam sane participium volunt 'furiata' a verbo figurato apud Horatium furiare: sic 'fortunare', sic 'scelerare'. sese αὐτὸς αὑτόν . {{anchor+|408|Ad v. 408}} Periturus melior sensus est, si ad dimicantis referatur affectum: sicut de Tarchonte, de quo dixit "et medios fertur moriturus in hostes", cum vicerit. et sese medium iniecit moritvrus in agmen] [et] bene Coroebum non suadentem pugnam, ut supra, fecit, sed mox pugnantem, quoniam sponsam rapi videbat, in cuius causa pugnandum potius fuerat, quam loquendum. densis κατασκευή , ut merito superati sint a pluribus. {{anchor+|410|Ad v. 410}} Culmine tecto, quod ante culmis tegebatur. {{anchor+|411|Ad v. 411}} oritur quasi aliud initium calamitatis. caedes non proelium. miserrima autem, quia inter cives. {{anchor+|412|Ad v. 412}} facie veritate. ivbarum pro 'cristarum', quae de caudis fiebant: ut est "cristaque hirsutus equina". {{anchor+|413|Ad v. 413}} Tunc danai ordo est 'tum Danai undique collecti invadunt'. ereptae σχῆμα διανοίας : non enim dicit a Troianis sublatam, sed intellegendum reliquit. {{anchor+|414|Ad v. 414}} acerrimus aiax Oi+leus sine dubio, quia Telamonius armorum iudicio superatus iam se peremerat. incertum est ergo, quando ab Aiace vitiata sit Cassandra: quod si, ut dicitur, in templo Minervae factum est, constat post stuprum Cassandram protractam. {{anchor+|415|Ad v. 415}} Gemini atridae duo: quod habet excusationem, quia fratres sunt, propter similitudinem; nam numeri esse non potest; 'gemini' enim sunt proprie simul nati. exercitus omnis bene excusat propter victi pudorem: ut 'obruimur numero'. {{anchor+|416|Ad v. 416}} Adversi e contrario flantes. {{anchor+|417|Ad v. 417}} Eois evrus equis ab Eois equis, id est Solis, unde equi Solis oriuntur: nam Eurus ab oriente flat. notandum sane, quod, cum 'Eous' 'e' naturaliter longum habeat, metri necessitate correptum est propter sequentem vocalem. rarum autem est: nam nec proprium nomen est, ut 'Diana', nec sermo compositus, ut "sudibusve praeustis". {{anchor+|418|Ad v. 418}} Stridunt silvae excursus poeticus: qui ultra tres versus fieri non debet. [ne sit vitiosissimum.] et 'stridunt' quidam antique declinatum tradunt, ut sit prima verbi positio 'strido stridis stridit', et faciat 'stridimus striditis stridunt'. nos 'strident' dicimus a prima positione 'strideo', ut sit 'stridemus stridetis strident'. {{anchor+|419|Ad v. 419}} Spumeus pro 'spumosus', ut 'frondea' pro 'frondosa'. atque imo 'ab' minus est, id est 'ab imo'. illi propter illud 'hic primum ex alto'. {{anchor+|420|Ad v. 420}} Obscura nocte per umbram per umbram noctis obscurae: ut "molemque et montes". {{anchor+|421|Ad v. 421}} Fudimus modo 'fugavimus': nam sequitur 'totaque agitavimus urbe'; alibi 'interemimus' significat. totaque per totam. {{anchor+|422|Ad v. 422}} Mentitaque tela verbo communi: hoc est 'quae nos Graecos esse mentiebantur'. ut solet, sensum dedit rei inanimatae; non enim [illi] poterant tela mentiri. vel 'per quae nos mentiebamur'. {{anchor+|423|Ad v. 423}} sono discordia sono discrepantia. signant designant: aut per vocem, aut per symbolum, quo utebatur exercitus. {{anchor+|424|Ad v. 424}} ilicet confestim, mox. sane apud veteres 'ilicet' significabat sine dubio 'actum est'. origo autem significationis inde descendit: olim iudex ubi sententiam dixerat, si dare finem agendis rebus volebat, per praeconem dicebat 'ilicet', hoc est 'ire licet', id est 'acta et finita res est'. Terentius in adelphis "em tibi, rescivit omnem rem, id nunc clamat, ilicet". idem in eunucho "actum est, ilicet, peristi". numero ne videantur virtute superati. {{anchor+|425|Ad v. 425}} divae armipotentis bene Minervam Troianis expressit iratam, cum etiam eum ante aram perisse dicat, qui sacerdotem liberare temptaverat. {{anchor+|426|Ad v. 426}} ivstissimus 'iustum' secundum leges vel aliqua ratione constrictum, 'aequum' iuxta naturam accipiunt. unus non solus, sed praecipuus. {{anchor+|427|Ad v. 427}} Aequi pro 'aequitatis'. et optima figura est a feminino genere in neutrum transire. {{anchor+|428|Ad v. 428}} Diis aliter visum aut illum non esse iustissimum: an aliter visum, quam quod rectum erat: an pro 'diis ita visum'; sic enim periit ut iniustus. et bene in ingenti indignatione Aeneae tamen nihil sacrilegum datur, vel cum sequatur 'confixi a sociis'. pereunt vel pro perierunt. panthv vocativus Graecus est. {{anchor+|431|Ad v. 431}} Iliaci cineres naturale est iurare per id quod carum quis habuit. et excusatur, ut supra diximus, fuga. ergo fuit necessarium iusiurandum. extrema num ideo 'extrema meorum', quod existimet, nihil ex ea superesse? {{anchor+|432|Ad v. 432}} Testor testificor: et deest 'vos'. {{anchor+|433|Ad v. 433}} Vices pugnas, quia per vicissitudinem pugnabatur, ut Sallustius docet. legimus etiam poenas 'vices' dici: Horatius "vicesque superbae te maneant ipsum". sed de bello usurpatum est; nullum enim proelium caret periculo. [ergo] 'vices' pericula. {{anchor+|434|Ad v. 434}} Mervisse manu testor me meruisse, id est fortiter dimicasse: hi enim merentur occidi. bene autem evasisse se fatis inputat, cum tam senex, quam debilis Iphitus et Pelias evaserint, occisis iuvenibus. divellimur sic dixit, quasi accuset, quod non perierint. {{anchor+|436|Ad v. 436}} vulnere vlixi quod illi Vlixes inflixerat. {{anchor+|437|Ad v. 437}} protinus ad sedes priami servavit ordinem, ut primo de patria, post de rege curaverit. 'protinus' hic statim, alibi porro tenus. clamore bellico scilicet. vocati clamorem secuti. ingentem pugnam merito, quippe in domo regia, ubi aut caput rei publicae erat, aut de qua maior spes erat praedae. {{anchor+|439|Ad v. 439}} forent pro essent. morerentur non pugnarent, ut supra "oriturque miserrima caedes". {{anchor+|441|Ad v. 441}} Acta testudine adplicita, vel quae agebatur. {{anchor+|442|Ad v. 442}} haerent parietibus scalae quod illae, quae feruntur ad pugnam, clavos habeant vel uncos, ut figantur: ideo haerent. postesque sub ipsos si circa portam, 'sub postibus'; si circa fenestras, 'circa postes'. {{anchor+|443|Ad v. 443}} nituntur pro nitebantur. ad tela id est contra tela. et hoc verum est; nam si 'ac tela', sinistris manibus simul tenent tela et scutum, cum se tegunt. {{anchor+|445|Ad v. 445}} Tecta culmina 'tecta' participium est: aut eandem rem bis dixit. quamvis legatur et 'tota'. domorum veteres 'haec domus', ut merito ablativus 'o' terminatus genetivum pluralem in 'rum' mitteret, ut 'bono bonorum'; sed mutata postea declinatio est, ut 'huius domus' faceret: quod cum ita evenerit, ut ablativus in 'u' terminaretur, genetivum pluralem per 'u' geminat, ut 'ab hoc fructu, fructuum', ita et 'domuum': nam et Iuvenalis "viscera magnarum domuum" ait. nos tamen de antiqua declinatione praesumimus, ut 'ab hac domo, harum domorum' dicamus. {{anchor+|446|Ad v. 446}} His se propter quae pugnabant. sic Lucanus "in pugnam fregere rates" (3.674). vel 'his' huius modi. quando quatenus, quoniam. {{anchor+|447|Ad v. 447}} extrema in morte hoc est ruina civitatis. {{anchor+|448|Ad v. 448}} Decora ab eo quod est 'decus', ut 'pecus'. {{anchor+|450|Ad v. 450}} Obsedere modo pro praesidio tenebant, ut sequentia indicant 'hos servant agmine denso'. {{anchor+|451|Ad v. 451}} Instavrati animi hinc ostenditur, eos superius defecisse: quod supra non dixit. {{anchor+|452|Ad v. 452}} Levare iuvare. vimque virtutem: ut Sallustius "sed nostra omnis vis in anima et corpore sita est". victis qui vincebantur, ut et "qua vectus Abas". victis hoc est, sine vincendi spe laborantibus. {{anchor+|453|Ad v. 453}} Limen erat contra illud, obsessis foribus quemadmodum ingressus sit: et dicit per posticum, quod generis est neutri, ut Horatius "atria servantem postico falle clientem". nam si generis feminini legeris 'postica', augurale est, ut 'antica', 'postica'. caecae non omnibus notae. usus verbum iuris: 'via' actus, usus. pervius usus] hoc Graeci andronas appellant. {{anchor+|454|Ad v. 454}} tectorum inter se priami per quod iter ad utramque domum Priami commeabatur, ut appareat duas domos fuisse, alteram regiam Priami, alteram Hectoris, inter quas illi aditus. postesque relicti aut relictum spatium cum domus aedificaretur, ubi ostium fieret; aut relicti ab hostibus, id est quos hostes non obsederant. {{anchor+|455|Ad v. 455}} Infelix non cum regna manebant, sed ad praesens rettulit tempus 'infelix'. dum regna manebant 'dum' donec: et absolutus est sensus. alii tamen 'cum' legunt: sed 'cum manebant' quomodo dicimus, cum constet 'manebant' modum esse indicativum? hoc ergo sciendum est, quia, quando coniunctivus modus est, necesse est aliquid iungi aut subaudiri, ut 'cum venirem, vidi illum'. si autem 'cum veniebam' dicamus, aut modus pro modo est, hoc est indicativus pro coniunctivo: aut 'cum' non erit coniunctio, sed adverbium temporis, et significat 'tempore quo veniebam'. {{anchor+|456|Ad v. 456}} andRomache notum est omnibus, hanc de gente Eetionis fuisse, uxorem Hectoris, matrem Astyanactis, de qua plenius omnia in tertio libro narrantur. ferre incomitata ut et ad soceros iret saepius et non quaereret obsequia famulorum. {{anchor+|457|Ad v. 457}} Ad soceros quare 'ad soceros', cum 'socer' et 'socrus' dicantur? sed meliori sexui respondit, id est masculino. astyanacta hunc quidam ab Vlixe, alii a Menelao, absente Pyrrho, raptum et praecipitem datum ferunt; fatis enim praedictum fuerat puerum si supervixisset ultorem patriae et parentum futurum. trahebat quasi puerum, ut "parvumque nepotem ipse trahit". {{anchor+|458|Ad v. 458}} Evado 'e' vacat, ut 'emortuus'. sane minus est 'hac', id est 'hac evado'. {{anchor+|459|Ad v. 459}} Iactabant spargebant, quasi nihil profutura. {{anchor+|460|Ad v. 460}} In praecipiti in alto, unde quis potest praeceps dari: sequitur enim 'sub astra eductam'. eductam extructam. {{anchor+|462|Ad v. 462}} Solitae naves participium sine verbi origine: 'soleo' enim neutrale est, quod caret praeterito. achaica castra videtur alios Danaos, alios Achaeos dixisse. castra ubi exercitus sit 'castra' dicuntur: unde est "nos castra movemus et velorum pandimus alas". {{anchor+|463|Ad v. 463}} Summa extrema, ut 'supremum' summum dicimus: ut "pro supreme Iuppiter". labantes faciles ad resolutionem. et est ordo 'turrim convellimus inpulimusque'. {{anchor+|464|Ad v. 464}} tabulata dabant quidam 'dabant' pro 'faciebant' intellegunt, ut "et intentem lato dedit ore fenestram". olim sane domus de tabulis fiebant, unde hodieque in aedificiis surgentibus primum et secundum tabulatum dicimus. summum autem est quod tectum sustinet. {{anchor+|465|Ad v. 465}} inpulimusque quidam notant, quod non sit expressum, ubi stantes summum tectum inpulerunt. repente ne provideri et vitari possit. {{anchor+|467|Ad v. 467}} ast alii subeunt hic ostendit, priores perisse. {{anchor+|468|Ad v. 468}} Telorum interea cessat genus bene addidit 'genus'. telum enim dicitur secundum Graecam etymologiam ἀπὸ τοῦ τηλόθεν quicquid longe iaci potest: quamquam legerimus de gladio "at non hoc telum mea quod vi dextera versat" et sequitur "dixit et sublatum consurgit in ensem". telum autem illo loco dictum a longitudine, unde et mustelam dicimus. {{anchor+|469|Ad v. 469}} Vestibulum 'vestibulum' est prima ianuae pars. dictum autem vestibulum vel quod ianuam vestiat, ut videmus cameram duabus sustentatam columnis: vel quoniam Vestae consecratum est. unde nubentes puellae limen non tangunt. Lucanus "translata vitat contingere limina planta" (2.359). singula enim domus sacrata sunt diis: ut culina penatibus, maceries, quae ambit domum, Herceo Iovi. sane videtur vestibulum et limen pro una re dixisse. pyrrhus a colore comae dictus, qui Latine burrus dicitur. ita et Sallustius 'Crispus'. {{anchor+|470|Ad v. 470}} luce coruscus aena pro luce aeni, ut "saxea procubet umbra". {{anchor+|471|Ad v. 471}} in lucem coluber deest 'processit'. sed colubrum non nulli promiscuum nomen tradunt, quod ut sonantius fieret, finxit masculinum, ut diceret 'coluber'. mala gramina pastus venenatis herbis, BEBRWKW\S KAKA\ FA/RMAKA , hoc est pro malis graminibus. legimus et "silva pastus harundinea": nam illud aliud est "pascuntur vero silvas et summa Lycaei horrentesque rubos": sed sciendum est, quia, licet hoc in usu sit, rarum tamen est apud antiquos. 'pastus' autem pro 'qui pascebatur', quia, ut supra diximus, in hoc Latinitas deficit. {{anchor+|472|Ad v. 472}} tumidum qui semper irascatur. bruma id est hiemps. dicta autem 'bruma' quasi βραχὺ ἦμαρ , id est brevis dies. est autem, ut hic locus indicat, generis feminini, numeri singularis. {{anchor+|473|Ad v. 473}} exuviis bene corium quo serpens exuitur exuvias dixit. nitidusque ivventa novus; constat enim serpentes innovari virtute, pelle deposita. {{anchor+|474|Ad v. 474}} Lubrica terga lubricum dicitur et quod labitur, dum tenetur, ut piscis, serpens; et locus in quo labimur, ut "et sese opposuit Salio per lubrica surgens". {{anchor+|476|Ad v. 476}} Periphas ultima accentum non habet, ne femininum sit; nec tertia a fine, quia novissima longa est; ergo 'ri' habebit accentum. agitator auriga secundum usum communem. {{anchor+|477|Ad v. 477}} Armiger automedon Pyrrhi armiger: nam Achillis auriga fuit. scyria pubes a Scyro insula, una de Cycladibus, in qua Lycomedes fuit, pater Deidamiae: quam Achilles commendatus ibi a matre Thetide vitiat, unde Pyrrhus natus est. quamvis alii volente Lycomede Deidamiam Achilli datam in matrimonium dicunt. {{anchor+|478|Ad v. 478}} Succedunt tecto pro 'sub tectum cedunt'. et est figura, quia mutatus est casus. {{anchor+|479|Ad v. 479}} dura valida limina, id est firmiter clausa: ideo non aperit, sed 'perrumpit'. bipenni ecce nomen, quod reservavit antiquitatem, quia veteres 'pennas' dicebant, non 'pinnas'. {{anchor+|480|Ad v. 480}} Vellit non 'deiecit'; nam sequitur paulo post 'labat ariete crebro'; sed 'movet', ut "Cynthius aurem vellit, et admonuit". vel certe 'vellere vult', ut "ipsumque trahunt in moenia regem". nam quare facit fenestram? {{anchor+|482|Ad v. 482}} Ingentem fenestram epitheto, ut solet, auxit tapinosin †in dicendo 'lato ore'. 'dedit' autem, id est fecit, ut Terentius "quas turbas dedit". {{anchor+|483|Ad v. 483}} patescunt aperiuntur ac per hoc videntur. {{anchor+|484|Ad v. 484}} penetralia id est domorum secreta, dicta penetralia aut ab eo quod est 'penitus', aut a penatibus. {{anchor+|485|Ad v. 485}} Armatosque vident stantes unde supra "strictis mucronibus imas obsedere fores". sic enim datur virtus ubique Troianis. {{anchor+|486|Ad v. 486}} At domus interior de Albano excidio translatus est locus. tumultu tumultus dictus quasi timor multus: unde Italica bella dicta sunt tumultus. bene autem addidit 'misero', quia est etiam terribilis. {{anchor+|487|Ad v. 487}} Miscetur perturbatur, ut "nec quisquam aeratas acies ex agmine tanto misceri putet". cavae aedes tecta camerata. 'aedem' autem numero singulari de templo tantum dicimus, plurali et de domibus et de templis. si aliter dictum inveneris, usurpatum est, ut 'mella' 'hordea' 'aera'. {{anchor+|488|Ad v. 488}} Ferit clamor secundum philosophos physicos, qui dicunt, vocem corpus esse: bene ergo 'ferit'; nam et fluvius habet mugitum, res incorporalis. avrea sidera multi ad laquearia referunt, quod stultum est. {{anchor+|489|Ad v. 489}} Pavidae pro 'paventes'. 'pavidus' est semper timens, 'pavens' ex causa, ut supra 'furiatus' et 'furiosus'. matres honoris nomen. errant †confusio, consilio. {{anchor+|490|Ad v. 490}} Amplexaeque tenent postes atque oscula figunt Apollonii locus, in quo inducitur Medea †patrem salutasse, et domum relinquens. {{anchor+|491|Ad v. 491}} Vi patria secundum fidem generis sui, ut "stirpis Achilleae fastus". item de Hercule "salve vera Iovis proles". {{anchor+|493|Ad v. 493}} Cardine a cardine. primos quos dixit supra 'strictis mucronibus'. {{anchor+|496|Ad v. 496}} Non sic aggeribus ruptis vult ostendere, gravius vastatam Troiam, quam agri fluviorum eruptione vastantur. et sciendum, comparationes aut pares esse, aut maiores, aut minores, aut similes, aut contra in similitudine comparatio ultro negatur, ut hoc loco, vel illic "non tam praecipites". contrarium est "si parva licet componere magnis". spumeus spumosus. {{anchor+|497|Ad v. 497}} Exiit dicimus et 'exivit'. sed 'v' subtrahit Vergilius, ut brevem faciat sequente vocali. et proprie plena flumina cum extra alveum suum crescunt 'exire' dicuntur, ut "praesertim incertis si mensibus amnis abundans exit". {{anchor+|498|Ad v. 498}} Cumulo augmento: exuberante fluctu, ut "cumulo praeruptus aquae mons". {{anchor+|499|Ad v. 499}} Vidi ipse furentem ut "quaeque ipse miserrima vidi". et hic 'vidi' pro admiratione posuit; at vero 'vidi Hecubam' pro miseratione. sane 'vidi ipse' hac particula addita miseriorem se ostendit, cuius ante oculos casus patriae suorumque fortuna constituerat. {{anchor+|500|Ad v. 500}} geminosque in limine atridas potest subaudiri 'furentes'. geminos more suo 'fratres'. 'gemini' enim sunt non duo, sed simul nati. {{anchor+|501|Ad v. 501}} Centumque nurus aut finitus est numerus pro infinito ὑπερβολικῶς : aut certe ideo 'centum', quia barbarorum fuerat non singulas coniuges habere, sed plures. aut illud dicit 'plures feminas', ut Lucanus "cultus gestare decoros vix nuribus rapuere mares" (1.164), hoc est feminis. aut 'navas nuptas', ut aetatis hoc nomen sit, non adfinitatis. aut 'centum per aras', licet incongruum sit, quia sequitur "haec ara tuebitur omnes", et unus per centum aras occidi non poterat. est autem haec plena adfectu et dolore repetitio. {{anchor+|502|Ad v. 502}} Quos ipse sacraverat ignes ut "et religiosa deorum limina": per quod ostenditur latenter, nihil prodesse religionem. foedantem autem est cruentantem. Sallustius in I. "cum arae et alia diis sacrata supplicum sanguine foedarentur". et Terentius in eunucho "pro deum fidem, facinus foedum, o infelicem adulescentem". {{anchor+|503|Ad v. 503}} Quinquaginta illi thalami 'illi' celebrati ab Homero. et bene de thalamis verum expressit numerum; potest enim unus thalamus plures habere coniuges. et est zeugma 'quinquaginta thalami procubuere, et postes superbi'. {{anchor+|504|Ad v. 504}} Auro barbarico id est aut multo; aut cultu barbaro, quia barbari copiae magis quam elegantiae student; aut a barbaris capto; aut vere barbaro, id est Phrygio, quia πᾶς μὴ Ἕλλην βάρβαρος . nam et Homerus Phrygas barbaros appellat, et Vergilius "barbara tegmina crurum". spes tanta nepotum aut nepotes significat qui essent futuri magnae spei, aut conubia, de quibus sperabantur tanti nepotes, ut "modo namque gemellos spem gregis". spoliisque superbi hoc enim fuit moris antiqui, ut ipse in septimo "captivi pendent currus curvaeque secures". {{anchor+|505|Ad v. 505}} teneant danai qua deficit i. ignis potuit deficere, Danai non potuerunt. {{anchor+|506|Ad v. 506}} Forsitan et priami fuerint quae fata requiras bene de Priamo obtulit narrationem, quia leviter strinxerat 'Priamumque per aras sanguine foedantem quos ipse sacraverat ignes'. et bono usus est ordine, ut ante rei publicae, post regis, inde privati, hoc est sua fata narraret. hoc est illud "multa super Priamo rogitans, super Hectore multa". de morte autem Priami varie lectum est. alii dicunt, quod a Pyrrho in domo quidem sua captus est, sed ad tumulum Achillis tractus occisusque est iuxta Sigeum promunturium: nam in Rhoeteo Aiax sepultus est: tunc eius caput conto fixum circumtulit. alii vero quod iuxta Hercei Iovis aram extinctus sit, dicunt: unde Lucanus "Herceas, monstrator ait, non respicis aras?" (9.979) et hanc opinionem plene Vergilius sequitur: licet etiam illam praelibet, ut suo indicabimus loco. {{anchor+|507|Ad v. 507}} urbis uti captae casum bene omnia collegit, et captam, et dirutam, et incensam. {{anchor+|508|Ad v. 508}} Medium in penetralibus hostem hypallage est, hoc est in mediis aedibus. si autem 'mediis' legeris, non stat versus, nisi excluso 's', ut "inter se coisse viros et decernere ferro". et bene Priamum non nisi in extremis armat periculis, ut magis inritet hostem in necem suam, qua possit captivitatem vitare, quam ut defendat aliquid. sane 'penetralia' proprie deorum dicuntur, non numquam etiam imae et interiores partes privatarum domorum vocantur, unde et penum dicimus locum, ubi conduntur quae ad vitam sunt necessaria. hic autem videtur opportunius penetralia de domo regis dixisse, quoniam reges prope suggestum imitantur deorum. {{anchor+|509|Ad v. 509}} arma desveta ab hominis consuetudine: sensum ad arma transtulit. arma desveta] id est quae iam pugnare desierant. trementibus aevo non timore. {{anchor+|510|Ad v. 510}} Circumdat non apte sibi cohaerere facit, sed potius oneri sumit. inutile ferrum ipse inutilis. 'ferrum' enim de his est, quae a coniunctis sumunt epitheta, ut 'venenum'. {{anchor+|512|Ad v. 512}} aedibus in mediis omne aedificium 'aedes' dicuntur. Varro locum quattuor angulis conclusum aedem docet appellari debere. idem rerum divinarum libro sexto intulit, "ideo loca sacra civitates habere voluisse, ne per continua aedificia incendia prolaberentur, et ut esset, quo confugerent plerique cum familia sua in periculis"; quod etiam in comoediis a servis timentibus legimus factum. hoc totum Vergilius hoc loco subtiliter tangit, cum dicit 'aedibus in mediis nudoque sub aetheris axe ingens ara fuit iuxtaque veterrima laurus, incumbens arae atque umbra conplexa penates'. ex nomine enim penatium et arae intellegitur sacri loci veneratio, ut non immerito illuc confugerit regina cum suis; nam subiunxit 'hic Hecuba et natae nequiquam altaria circum praecipites atra ceu tempestate columbae, condensae et divom amplexae simulacra sedebant': unde apparet, et veram consuetudinem fuisse fugiendi [a] periclitantibus ad ararum praesidium. nudoque sub axe hoc est sub divo, quod inpluvium dicitur. 'axis' autem est aut plaustrum septentrionale, aut pars septentrionis, aut spiritus, quo mundus movetur, ut "axem umero torquet stellis ardentibus aptum": sicut docet et Lucanus. {{anchor+|513|Ad v. 513}} Veterrima usurpatum est. ergo, ut supra diximus, hoc tantum uti si necesse sit licet. veterrima] hoc nomen comparativum non habet, sicut 'deterior' positivum. lavrus Daphne, filia Ladonis, fluvii Arcadiae, et Terrae fuit, quae aspernata viro iungi semper venatibus operam dabat. hanc cum Apollo adamasset, et eam ut conprimeret, insequeretur, illa a Terra matre petit auxilium: quae recepta ‹a› matre est, nec multo post †in locum eius arborem lauri nasci. {{anchor+|514|Ad v. 514}} Conplexa penates 'penates' sunt omnes dii, qui domi coluntur. {{anchor+|515|Ad v. 515}} Nequiquam aut secundum Epicureos, qui dicunt deos nihil curare; aut propter vim bellicam. altaria superorum et 'arae' sunt et 'altaria', inferorum tantum 'arae'; 'ara' autem dicitur a precibus, quas Graeci ἀρὰς dicunt; unde contra inprecatio κατάρα dicitur. {{anchor+|516|Ad v. 516}} Praecipites festinae, propter tempestatem: et bene 'atra' addidit, quia est et clara, ut "unde haec tam clara repente tempestas". {{anchor+|519|Ad v. 519}} Dira modo proprie: 'dira' enim est deorum ira. ergo 'quae mens infusa ex deorum ira?' {{anchor+|520|Ad v. 520}} telis armis. rvis aut festinas, aut incedis seniliter. {{anchor+|522|Ad v. 522}} Non si ipse meus mire 'meus', ut matris exprimeretur adfectio. et subaudis 'posset defendere'. {{anchor+|524|Ad v. 524}} aut moriere simul ut religio aut pariter omnes servet, aut simul moriantur omnes. ore effata abundat 'ore'. est autem figura pleonasmos. {{anchor+|528|Ad v. 528}} Vacva 'vacua' magna, quae difficile conplentur. an 'vacua', quia in unum ad aram confugerant? an 'vacua' iam sine defensoribus? {{anchor+|529|Ad v. 529}} Infesto vulnere bonum schema: 'vulnus' pro telo. infesto vulnere] an 'vulnus' quod inflixit, an quod infligeret? {{anchor+|530|Ad v. 530}} premit urget, ut "apri cursum clamore prementem": alibi 'premit' interficit, vel opprimit, ut "armigerumque Remi premit". {{anchor+|531|Ad v. 531}} ut tandem ante oculos hoc ideo describitur, ut et contra propositum Priamus incitetur. evasit pervenit: ut "quam timeo, quorsum evadat". {{anchor+|532|Ad v. 532}} Vitam cum sanguine fudit modo eos sequitur qui sanguinem sedem vitae volunt, alibi eos qui ipsum sanguinem vitam volunt: ut "purpuream vomit ille animam". potest [tamen] κατὰ τὸ σιωπώμενον intellegi iterum vulneratum Politen. {{anchor+|533|Ad v. 533}} Hic id est 'tunc'. media autem manifesta. aut certe [potest] secundum consuetudinem dictum; neque enim est mors prima, media, postrema. et potest referri vel ad Priamum, vel ad Politen. {{anchor+|534|Ad v. 534}} non tamen abstinvit n. v. i. q. p. bene Priamo animositatem regiam dedit, ut mori honeste velit. {{anchor+|535|Ad v. 535}} at tibi pro scelere exclamat ordo est 'atque dii persolvant grates dignas'. avsis quidam praesumptum tradunt, nec posse in prosa dici. {{anchor+|536|Ad v. 536}} Siqua est vel secundum Epicureos, vel desperat, quia inpune ante aras conspicit caedes. curet ulciscatur. {{anchor+|537|Ad v. 537}} Grates prout res fuerit, vel in bonis vel in malis dicuntur, sicut praemia. {{anchor+|538|Ad v. 538}} Coram modo adverbium [temporis] est, quia verbo cohaeret: ut "coram quem quaeritis adsum". et 'coram' ad personam certam refertur, 'palam' ad omnes. me cernere de spectaculo queritur, non de morte, quia iure belli Politen Pyrrhus occiderat. sed cur ante oculos patris?. {{anchor+|539|Ad v. 539}} foedasti crudeles impiosque fecisti. funere cadavere: ab eo quod praecedit id quod sequitur. 'funus' enim est iam ardens cadaver: quod dum portatur, 'exequias' dicimus: crematum iam 'reliquias': conditum iam 'sepulcrum'. quidam 'funere' pro caede accipiunt. vultus non nulli pro 'oculos' volunt. {{anchor+|540|Ad v. 540}} et non ille s. q. t. m. a. tribus generibus parentes obicimus filiis: cum bonis eos negamus aequales, ut hoc loco; cum malos obicimus, ut "Laomedontiadae"; item cum non solum bonos adimimus, sed insuper malos obicimus, ut "nec tibi diva parens, generis nec Dardanus auctor, perfide, sed duris genuit te cautibus h. c. H. a. u. t". {{anchor+|541|Ad v. 541}} In hoste priamo aut archaismos est, aut 'in hoste', id est cum hostem gereret, cum ipse hostis esset. hic 'Priamo' nomen positum sensum validiorem facit, hoc est Priamo, qui tunc fui, quasi iam esse desierit: scilicet quem operae pretium fuit occidere. ivra fidemque supplicis ervbvit quia, quod Homerus mutat, dicitur Priamus duce Mercurio ingressus Achillis tentoria excitatum rogasse, quem dormientem posset occidere. 'iura' vero, quod a rege rogabatur. fidem, quia supplex. quidam 'iura fidemque' ita intellegunt: 'iura', quod Hectorem reddidit, 'fidem', quod me in mea regna remisit. {{anchor+|542|Ad v. 542}} sepulcro pro 'ad sepulcrum'. {{anchor+|543|Ad v. 543}} Remisit comitatus usque ad Troiam est. et mire 'in mea regna remisit', cum potuisset per me regna mea capere. {{anchor+|544|Ad v. 544}} Inbelle ipse inbellis, ut "inutile ferrum". {{anchor+|545|Ad v. 545}} rauco aere ad scutum rettulit. protinus aere repulsum statim prohibitum. {{anchor+|546|Ad v. 546}} Nequiquam 'non'. sic Persius "nequiquam fundo suspiret nummus in imo". sane quidam 'nequiquam umbone pependit' hunc sensum volunt, telum repulsum ne summatim quidem haerere potuit, ut penderet. alii unam eandemque rem bis dictam volunt, et superfluum putant 'et summo clipei nequiquam umbone pependit', cum praecessisset 'rauco quod protinus aere repulsum', quod idem est 'et summo clipei nequiquam umbone pependit', et nihil attinuisse dici putant 'summo clipei nequiquam umbone pependit', tamquam non omnino necesse esset, ut de summo clipei penderet, et potuisse dici, nec de clipeo pependit. sed duplicationem narrationis per ἐπεξεργασίαν excusant. {{anchor+|547|Ad v. 547}} Referes ergo haec sarcasmos est, iocus cum amaritudine, ut "en agros et quam bello, Troiane, petisti Hesperiam metire iacens". astismos autem est urbanitas sine iracundia, ut "atque idem iungat vulpes et mulgeat hircos". {{anchor+|549|Ad v. 549}} Degenerem non respondentem moribus patris. {{anchor+|550|Ad v. 550}} hoc dicens ostendit, simul dum diceret fecisse. altaria ad ipsa unde sperabat auxilium. aut quia Achilles in templo occisus est, ut ex similitudine vindicta sumeretur. trementem non formidine sed aetate. {{anchor+|552|Ad v. 552}} Dextraque coruscum extulit 'coruscum' si ornatum gemmis caput regis acceperis, sensus talis est: sublato capite gladium in vaginam recondit, quae lateri semper cohaeret. si vero 'coruscum gladium' vis intellegere, lateri Priami infixum accipe, et κατὰ τὸ σιωπώμενον , postea caput esse sublatum. {{anchor+|554|Ad v. 554}} Haec finis ut 'dies', si tempus longum significat, generis feminini est. et omnia Latina nomina inanima, simplicia, a verbo non venientia, 'nis' syllaba terminata masculina sunt: inanima propter 'canis': simplicia propter 'bipennis': a verbo non venientia propter 'finis'. ergo 'clunis' Iuvenalis bene dixit "tremulo descendant clune puellae". Horatius male "quod pulchrae clunes". hic talis: ut "hunc ego te, Euryale, aspicio?" sorte fatali necessitate. vel 'sorte' fortuna, ut "utere sorte tua". et quidam 'exitus sorte' pro 'sortis' tradunt, ablativum pro genetivo. {{anchor+|555|Ad v. 555}} Troiam incensam pro 'Ilium'. {{anchor+|556|Ad v. 556}} Pergama proprie Troianae arces sunt: unde κατ' ἐξοχὴν arces omnes 'pergama' dicuntur, ut poetam dicimus, et intellegimus Vergilium. superbum modo nobilem. {{anchor+|557|Ad v. 557}} Regnatorem asiae quia imperaverat et Phrygiae et Mygdoniae. iacet ingens litore truncus Pompei tangit historiam, cum 'ingens' dicit, non 'magnus'. quod autem dicit 'litore', illud, ut supra diximus, respicit, quod in Pacuvii tragoedia continetur. quod autem Donatus dicit, 'litus' locum esse ante aras, a litando dictum; vel quod lituo illud spatium designatur, ratione caret: nam a litando 'li' brevis est, et stare non potest versus. litore] quod Priami corpus ad litus tractum. aut 'litus' pro solo accipiamus, ut "litoraque et latos populos". aut ideo 'litore', ut ostendat litus iam esse, ubi fuerat Troia, ut "et campos ubi Troia fuit". {{anchor+|558|Ad v. 558}} avulsumque umeris caput hoc est quod κατὰ τὸ σιωπώμενον accipi debet; hoc enim claris et fortibus viris fieri solebat, ut "quin ipsa arrectis, visu mirabile, in hastis praefigunt capita". sine nomine sine agnitione, aut sine dignitate. aut simpliciter 'sine nomine'; a capite enim quis nomen ducit?. {{anchor+|559|Ad v. 559}} at me me autem. saevus horror quia est et bonus: ut "laetusque per artus horror iit". est et amoris, ut Terentius "totus Parmeno, tremo horreoque, postquam aspexi hanc". {{anchor+|561|Ad v. 561}} aequaevum amabiliter locutus est; plus enim est 'aequaevum', quam 'longaevum'. {{anchor+|562|Ad v. 562}} Vitam exhalantem secundum eos, qui animam ventum volunt: ut "atque in ventos vita recessit". direpta diripienda: participium pro participio. {{anchor+|563|Ad v. 563}} casus aut interitus, aut captivitas. {{anchor+|564|Ad v. 564}} Copia notandum de exercitu numero eum dixisse singulari, ut Sallustius †"com Sertorios neque rumperet an levi copiam avibus", cum copias de exercitu numero plurali dicamus. 'copia' vero aliarum rerum est. {{anchor+|565|Ad v. 565}} deservere omnes defessi doloris vox, non accusationis; sic enim se purgat, ut alios non culpet. dicendo autem 'defessi' etiam illos excusat, a quibus desertus est. {{anchor+|566|Ad v. 566}} ignibus aegra dedere post hunc versum hi versus fuerunt, qui a Tucca et Vario obliti sunt. {{anchor+|589|Ad v. 589}} Cum mihi se ordo est, cum mihi se videndam oculis obtulit non ante tam clara. {{anchor+|590|Ad v. 590}} In luce in nimbo, qui cum numinibus semper est. {{anchor+|591|Ad v. 591}} confessa deam divino habitu; quia in primo venatricis habitu se obtulerat. qualisque et quanta qualitas et quantitas hoc loco ad pulchritudinem pertinet. {{anchor+|592|Ad v. 592}} Dextraque prehensum ea corporis parte qua Helenae ictum minabatur, quae in templo Vestae stabat ornata. ut enim in primo diximus, aliquos hinc versus constat esse sublatos, nec inmerito. nam et turpe est viro forti contra feminam irasci, et contrarium est Helenam in domo Priami fuisse illi rei, quae in sexto dicitur, quia in domo est inventa Deiphobi, postquam ex summa arce vocaverat Graecos. hinc autem versus esse sublatos, Veneris verba declarant dicentis 'non tibi Tyndaridis facies invisa Lacaenae'. {{anchor+|593|Ad v. 593}} Roseo pulchro. perpetuum epitheton Veneris. quidam reprehendunt, non convenisse in ruina et exitio civitatis Venerem roseo ore loqui cum filio, ignorantes hoc epitheton Veneri esse perpetuum. insuper super, quod continuerat eum. {{anchor+|594|Ad v. 594}} Indomitas magnas nunc. et 'quis' non nulli admirantis volunt esse, non interrogantis. {{anchor+|595|Ad v. 595}} Quid furis aut quia furor est virum fortem ruere in mulieris interitum: aut 'quid furis', cum extinctos socios videas, velle pugnare. et bono verbo usus est, virum fortem a proelio revocans. nostri cura et hoc loco, ut solet, unam se de Aeneae familia facit: ut "unius ob iram prodimur". 'nostri' autem et 'vestri' genetivus pluralis est antiquus et ex Graeco veniens, sicut singularis est 'mis' et 'tis'. non est autem possessivum, sed ab eo quod est 'nos', et hoc est unde dicimus 'nostri causa facit', hoc est 'nostrum'. {{anchor+|597|Ad v. 597}} Superet supervivat, supersit. {{anchor+|598|Ad v. 598}} Ascanivsque puer filius, ut "tuque puerque tuus". Horatius "puerosque Ledae". et est Graecum, nam παῖδας dicunt. interdum tamen etiam ad aetatem refertur. {{anchor+|599|Ad v. 599}} circum errant mire, quasi quaerentes: tamquam prope sint, et adhuc sua opera †sua non avertant. {{anchor+|600|Ad v. 600}} Havserit ensis aut percusserit, ut "latus haurit apertum;" aut voraverit. {{anchor+|601|Ad v. 601}} Tyndaridis atqui Iovis est, non Tyndarei filia; sed sic dicimus 'Tyndaridis' de Helena, ut de Hercule Amphitryoniades. nam de Iove et Leda nati sunt Pollux et Helena, de Tyndareo et Leda Castor, qui solus mortalis fuit: unde Vergilius "si fratrem Pollux alterna morte redemit", qui inmortalitatem suam cum fratre partitus est. Helenam vero inmortalem fuisse indicat tempus. nam constat fratres eius cum Argonautis fuisse: Argonautarum filii cum Thebanis bello dimicaverunt. item illorum filii contra Troiam bella gesserunt. ergo si inmortalis Helena non fuisset, tot sine dubio saeculis durare non posset. hanc autem legimus prius a Theseo raptam et in Aegypto commendatam Proteo. licet alia fabula a Paride raptam et, cum ad Aegyptum cum ea isset, a Proteo, cognito raptu, subtractam Paridi dicat. facies invisa pulchritudo Helenae odiosa, id est Helena. et est Graecum, ut 'vis Herculea', hoc est Hercules. ostendit autem naturae culpam non esse hominibus adscribendam. sane quidam 'invisa' figurata dictum putant; adserunt enim ad Troiam Helenam non venisse, id est non visam a Troianis, quia cum eam Paris rapuit, ad Aegyptum profectus dicitur, mutato itineris cursu, ne a Graecis forte insequentibus comprehenderetur. ibi a Proteo receptus hospitio. sed cum Helena Proteo suam narrasset iniuriam, ab eo retenta est. tum sine ea Paris venit ad Troiam. Graeci autem putantes quod occultaretur a Troianis et nollent sibi eam reddere, deleverunt Troiam frustra, cum Troiani vere dicerent se Helenam non vidisse. alii dicunt a Proteo quidem Helenam Paridi sublatam et quibusdam disciplinis phantasma in similitudinem Helenae Paridi datum, quam imaginem ille ad Troiam dicitur pertulisse: quod etiam Homerum volunt tetigisse subtiliter, ubi Aeneas a Neptuno opposita nube liberatur. ἀμφὶ δ' ἄρ' εἰδώλῳ Τρῶες καὶ διοῖ Ἀχαιοί . lacaenae a provincia Laconica. et notandum, derivationem minorem esse a principalitate, quod rarum est. {{anchor+|602|Ad v. 602}} Culpatusve paris criminosus, reus. divum inclementia latenter hic Venus suam purgat invidiam dicendo, Troiam deorum conspiratione subverti; poterat enim ei obici, quod nisi ipsa rapiendi Helenam Paridi auctor fuisset, Troia non fuisset eversa. {{anchor+|604|Ad v. 604}} Aspice de Homero tractum, qui inducit Minervam praestantem ista Diomedi. et bene subdistinguit, quia non solum dicitur, sed etiam manu significatur. namque omnem ordo est: omnem tibi nubem eripiam, quae umida circum caligat et mortales hebetat visus tuenti. dicitur enim nebula orta de terris obesse nostris obtutibus: unde aquila, quia supra nebulam est, plus videt. est etiam theologica ratio, quia ignorantes usum Venerium videre dicuntur et numina: unde nunc merito post Veneris abscessum numina vidisse dicitur Aeneas. obducta superducta. tuenti modo 'videnti', alias 'defendenti'. {{anchor+|606|Ad v. 606}} Nequa parentis ivssa time pro 'ne'. et 'ne' particula imperativo iungitur modo: sed interdum praesenti tempori, interdum futuro, prout aliquid volumus aut ad praesens, aut ad futurum fieri. tu nequa p. i. t.] potest sane hoc praeceptum et ad generalitatem et ad specialitatem referri. ivssa time veretur enim ne imperanti sibi fugam non obtemperet. {{anchor+|608|Ad v. 608}} saxis saxa dicendo 'saxis saxa' renovavit narrandi magni- tudinem. {{anchor+|609|Ad v. 609}} undantem aut 'abundantem', aut quia in modum undarum attollitur, ut "qua plurimus undam fumus agit". {{anchor+|610|Ad v. 610}} Neptunus muros hoc quidem habet fabula, quod Neptunus cum Apolline Troiae fabricati sunt muros. sed constat Laomedontem supradictis diis certam vovisse pecuniam ad sacra facienda: quam inminentibus Mysiis transtulit ad murorum fabricam. unde dii et fecisse muros, et offensi esse dicuntur. simul notandum quod deos facit opera sua evertere: ut portas Iunonem, quarum dea est; nam portam luminis nascentibus praebet, ut "Iuno lucina fer opem": arces Minervam; legimus enim "Pallas quas condidit arces": Neptunum muros; ipsi enim fundamenta sunt consecrata, cuius et moventur arbitrio: unde ἐνοσίχθων dicitur, hoc est terram movens aquae concussione, sicut terrae motus continent opiniones. neptvnus m. e. t. q.] [ergo] cum Neptunus infestus indicatur, Apollo tamen etiam post piaculum Troianis favet, quia eum propter Chrysis sacerdotis filiam offenderant Graeci. tridenti omnia in 'ns'. exeuntia aut participia sunt, aut nomina. sed si participia sunt, ablativum et in 'i' et in 'e' mittunt pro nostro arbitrio: Iuvenalis "nec ardenti decoxit aeno", contra "semperque ardente camino": si vero nomina fuerint, omni modo in 'e' exeunt. si autem eadem sint et nomina et participia, ut 'amans', cum nomina fuerint, omni modo in 'e' mittunt; cum participia, licenter utimur. ergo quia 'tridens' nomen est, 'tridente' debuit dicere: sed novitatem adfectavit, nulla cogente necessitate. sane in nominibus, quae et propria esse possunt et appellativa, ut 'liberalis' 'felix' 'iuvenalis', ablativus a proprio in 'e' exit, ab appellativo in 'i'. {{anchor+|611|Ad v. 611}} quatit concutit, conmovet. {{anchor+|612|Ad v. 612}} ivno scaeas saevissima portas quidam ideo Iunonem has portas tenuisse accipiunt, quia eam fatorum arbitrium volunt, et fatum fuit ad exitium Troiae per has portas equum introduci. scaeas priscas. saevissima quae et fugam vetabat. {{anchor+|613|Ad v. 613}} Socium sibi devotum. furens irascens. {{anchor+|614|Ad v. 614}} accincta id est armata, quia ipsa est Curitis, et sub hoc nomine interest bellis; nam ideo "hic illius arma hic currus fuit". 'accincta' enim 'ferro armata', ut "cingitur ipse furens certatim in proelia Turnus". {{anchor+|615|Ad v. 615}} iam praeterea, ut "iam quae seminibus iactis se sustulit arbos". arces ordinem tenuit: primum 'muros', deinde 'portas', post 'arces'; a muris enim in arcem convertendus est totus impetus; ob hoc autem 'arces' Minervae dantur, quod ipsa sit inventrix aedifi- ciorum, ut "Pallas quas condidit arces", et quia summa quaeque possidet sapientia. praeterea in capite esse dicitur; idcirco creditur patris Iovis capite generata. tritonia pallas notandum duo antonomasiva sunt sine proprio nomine. et est nimiae iracundiae cum dicitur, quamquam irata sit Graecis, nequaquam tamen Troianis parcere; licet in historia lectum sit, vehementius iratam Minervam, quod post victoriam ei sacrificare noluerint, ut Horatius "cum Pallas usto vertit iram ab Ilio in inpiam Aiacis ratem". respice dicendo 'respice' ostendit, vere iam caliginem ab oculis eius esse sublatam. {{anchor+|616|Ad v. 616}} insedit adeo irata, ut ante sacerdotem ibi Cassandram defenderet. nimbo effulgens nube divina. est [enim] fulgidum lumen, quo deorum capita cinguntur. sic etiam pingi solet. alii 'nimbum' clavum transversum in veste existimant. alii 'limbo' legunt, ut "Sidoniam picto chlamydem circumdata limbo". et est pars vestis extrema, quae instita dicitur, ut Horatius "quarum subsuta talos tegit instita veste". gorgone saeva aut etiam per saevam Gorgonem fulgens; aut ipsa saeva terrore Gorgonis. sane Gorgones tres fuisse dicuntur, Stheno, Euryale, Medusa, quarum aspectus intuentes vertebat in lapides. hae autem mirae pulchritudinis fuisse dicuntur, et quisquis eas vidisset stupore defigebatur. ideo fictum est, quod in lapides mutarentur. sed alia fabula refert, Medusam mirae parsimoniae virginem fuisse, et ob hoc acceptam Minervae. quae compressa a Neptuno Pegasum equum dicitur edidisse: quod posteaquam Minerva cognovit, eius caput dicitur amputasse et suo adfixisse pectori, eique tribuisse vim, ut quidquid vidisset mutaret in saxum. {{anchor+|617|Ad v. 617}} Ipse pater qui omnibus unus esse consuevit: ut "rex Iuppiter omnibus idem". et bene honesta Aeneae causa fugiendi est. viresque secundas quia fuerunt et in Troianis, sed non prosperae. {{anchor+|618|Ad v. 618}} sufficit subministrat, suggerit. {{anchor+|619|Ad v. 619}} Eripe accelera, raptim fac. vel 'eripe te fuga'. {{anchor+|620|Ad v. 620}} Nusquam abero bona oeconomia. nam si tenent Danai qua deficit ignis, necessarium est praesidium numinis: ut Horatius "nec deus intersit, nisi dignus vindice nodus inciderit". limine sistam in limine, ut "silvis te, Tyrrhene, feras agitare putasti". {{anchor+|621|Ad v. 621}} spissis ‹noctis se condidit umbris›densis. abscessu enim plerumque numina demonstrantur fuisse, cum subito apparere desierint. {{anchor+|622|Ad v. 622}} Apparent dirae facies secundum mathesin post abscessum Veneris dira dicit apparuisse numina, cuius praesentis radii intervenientes anaereticos temperant. apparent dirae facies] [vel] quia 'dirae' appellantur quae sunt in ministerio Iovis, quando morbos aut letum aut bellum hominibus molitur, quia in XII. ait "dicuntur geminae pestes cognomine Dirae". {{anchor+|623|Ad v. 623}} numina magna quia Iovem Iunonem Neptunum et Minervam dixerat. {{anchor+|624|Ad v. 624}} Tum vero quia ante et ab Hectore audierat, et per se viderat everti Troiam, sed non omnem; singulas enim res viderat, ut "iam proximus Ucalegon". vel 'tum vero', quando et dii visi sunt saevientes. {{anchor+|625|Ad v. 625}} et ex imo verti quia superiori excidio, quando ab Hercule expugnata est, nec omne Ilium conciderat, nec ex imo fuerat Troia subversa. per haec ergo fit certior causa fugiendi. {{anchor+|626|Ad v. 626}} ornum †p . . . Oceani filia, a Sarpedone, Ilii filio, adamata est. quem cum [veni] sprevisset, faciente Venere, Iasonem tunc ad Colchos euntem inefficaciter adamavit. quo absente †ad luchi conficeretur, in hanc arborem dicitur commutata. {{anchor+|627|Ad v. 627}} ferro et bipennibus] ἓν διὰ δυοῖν . ferro et bipennibus tautologia est. {{anchor+|628|Ad v. 628}} Ervere pro deicere et est acyrologia. usque tam diu. minatur aut 'eminet', ut "minaeque murorum": aut 'movetur'. {{anchor+|629|Ad v. 629}} Tremefacta comam solita figura. 'comam' autem pro ramis, per illam metaphoram "tondentur cytisi". {{anchor+|630|Ad v. 630}} vulneribus pro ictibus. ivgis cacuminibus montium. rvinam aliarum scilicet arborum. {{anchor+|632|Ad v. 632}} Ac ducente deo secundum eos qui dicunt, utriusque sexus participationem habere numina. nam ait Calvus "pollentemque deum Venerem". item Vergilius "nec dextrae erranti deus afuit", cum aut Iuno fuerit, aut Allecto. est etiam in Cypro simulacrum barbatae Veneris, corpore et veste muliebri, cum sceptro et natura virili, quod ')Αφρόδιτον vocant, cui viri in veste muliebri, mulieres in virili veste sacrificant. ducente deo] [quamquam] veteres 'deum' pro magno numine dicebant. Sallustius "ut tanta mutatio non sine deo videretur". {{anchor+|633|Ad v. 633}} dant tela locum f. r. illi reddidit 'flammam inter et hostes expedior'. hic est hiatus. {{anchor+|635|Ad v. 635}} Antiquasque domos 'caras'. et aliud pendet ex alio; nihil enim interest, utrum carum dicas, an caritatis causam. sane 'domos' ambitiose dixit. {{anchor+|636|Ad v. 636}} Primum praecipuum. vel 'primum' ante filium et uxorem. sed Varro rerum humanarum ait permissum a Graecis Aeneae, ut evaderet et quod carum putaret auferret; illum patrem liberasse, cum illi quibus similis optio esset data, aurum et argentum abstulissent. sed Aeneae propter admirationem iterum a Graecis concessum, ut quod vellet auferret; illum, ut simile, quod laudatum fuerat, faceret, deos penates abstulisse. tunc ei a Graecis concessum, ut et quos vellet secum et sua omnia liberaret: quod poeta Veneris praesidio praestitum dicit Aeneae. petebam pro appetebam et optabam. {{anchor+|637|Ad v. 637}} vitam producere figurate, pro 'vitam producturum'. {{anchor+|638|Ad v. 638}} exilium dictum quasi extra solum. vos o obliqua oratio est. nam aperte quidem hoc agit, ut relinquatur, latenter vero aliud: [id est voluntatem fugiendi] per quod nimia Aeneae ostenditur pietas, qui nec iustis causis movetur, ut patrem relinquat. sane rhetorica suasio est; deliberatur enim de ipsa re, utrum fugiendum sit. et eius partes ita ponuntur, ut †si qui dissuadent, an supervivendum patriae. quod ideo aperte non dixit, ne ceteros a fuga dehortari videretur, sed ait 'vos fugite, qui potestis': a tempore 'satis una superque', ab invitis diis 'iam pridem invisus diis et inutilis annos demoror'. sic quidem et illud colligitur, an debilis patriae superare debeat. {{anchor+|639|Ad v. 639}} Integer aevi sanguis plenam aetatem significat ex sanguine, qui non est integer nisi in iuvenibus. nam dicunt physici minui sanguinem per aetatem: unde et in senibus tremor est. sane 'aevum' hic ad annos referre debemus, cum alibi tempus significet, ut "aevoque sequenti". et "tantum aevi longinqua valet mutare vetustas". svo robore sine alterius auxilio, quo eget Anchises. et duas res dicit: et iuvenes estis, et sani, quorum utrumque mihi deest. stant perstant solidaeque sunt. {{anchor+|640|Ad v. 640}} agitate disponite, cogitate. Sallustius "traditur fugam in oceani longinqua agitavisse". {{anchor+|641|Ad v. 641}} Caelicolae ad quos nostra pertinet vita, ut "haud credo invisus caelestibus auras vitales carpis" et "nos iuvenem exanimum et nil iam caelestibus ullis debentem" et "igneus est illis vigor et caelestis origo". anima enim caeli pars est, corpus nostrum, umbra inferorum. ideo ergo non posuit generale nomen deorum, et addidit caelestibus, ne crederentur inferni dii, qui datores vitae non sunt. {{anchor+|642|Ad v. 642}} Satis superque ad augmentum 'superque' addidit. est autem tmesis. sane sciendum est esse aliqua, quae augmentum non recipiunt, ne minus significent, ut ['satis',] 'perfectus': nam quaeritur, utrum 'perfectior' possit facere, ne incipiat ['satis'] 'perfectus' minus significare. {{anchor+|643|Ad v. 643}} Una excidia sub Laomedonte ab Hercule. sed ἐμφατικῶς dixit 'excidia'. superavimus superviximus. Sic o sic positum adfati discedite corpus sensus talis est: praestate mihi vos funebre solatium, id est adfamini me, ut dici mortuis solet 'vale, vale, vale': nam ideo et 'positum' et 'corpus' dixit: mortem autem ego manu hostis inveniam; nam hic ordo est. 'miserebitur' vero dixit adfectu eius qui cupiebat interimi, ut eum hostis quasi miseratus occideret. sic in nono mater Euryali "aut tu, summe pater divum, miserere, tuoque invisum hoc detrude caput sub Tartara telo, quando aliter nequeo crudelem abrumpere vitam". et "vos o potius miserescite venti". alii sic exponunt: [et] 'miserebitur' id est quod illi hostili animo fecerint ego misericordiae loco ducam. {{anchor+|646|Ad v. 646}} Exuviasque petet quasi obiectio 'sed spoliatum linquet cadaver', et responsio 'facilis iactura sepulcri': aut secundum Epicureos, qui dicunt nihil superesse post mortem; aut hoc dicit, facilis sepulturae iactura est, quam potest ruina praestare. facilis contemptibilis et levis sapienti viro, ut sit 'iactura' dispendium. {{anchor+|647|Ad v. 647}} inutilis ideo, quia debilis fuisse dicitur post fulmen. annos demoror quasi festinantes diu vivendo detineo. {{anchor+|649|Ad v. 649}} Fulminis adflavit ventis et contigit igni tria sunt fulminum genera: est quod adflat, quod incendit, quod findit: de hoc autem siluit. fulminatus autem est Anchises, quia se cum Venere concubuisse iactabat. sane afflati tactique dicuntur capti membris, ut "tactus etiam ille, qui hanc urbem condidit, Romulus". afflavit ventis bene dixit, quia scit, non iaci fulmina, nisi cum flatu ventorum, ut in VIII "tris imbris torti radios, tris nubis aquosae addiderant". sane de fulminibus hoc scriptum in reconditis invenitur "quod si quem principem civitatis vel regem fulmen afflaverit, et supervixerit, posteros eius nobiles futuros et aeternae gloriae". Fabula sane talis est: cum inter aequales epularetur Anchises, gloriatus traditur de concubitu Veneris. quod cum Iovi Venus questa esset, emeruit, ut in Anchisem fulmina mitterentur; sed Venus cum eum fulmine posse vidisset interimi, miserata iuvenem in aliam partem fulmen detorsit, Anchises tamen afflatus igne caelesti semper debilis vixit. {{anchor+|651|Ad v. 651}} Nos contra praepositiones vel adverbia in 'a' exeuntia modo producunt ultimam litteram, excepto 'puta' et 'ita', apud Ennium et Pacuvium brevia sunt. hinc est quod etiam numerorum nomina indeclinabilia producuntur, ut "triginta magnos". ea vero quae declinantur brevia sunt secundum rationem nominum in 'a' exeuntium. effusi lacrimis pro effusi in lacrimas. {{anchor+|652|Ad v. 652}} Omnisque domus modo familiam, alias domicilium, interdum re vera domum. {{anchor+|653|Ad v. 653}} fatoque vrgenti ‹incvmbere› simile est ut 'currentem incitare', 'praecipitantem impellere'. {{anchor+|655|Ad v. 655}} rursus in arma feror quasi quodam doloris impetu, quod pater liberari non acquiesceret. mortem opto contra fatorum vim et matris auxilium. {{anchor+|656|Ad v. 656}} nam quod consilium quasi vetuerit regina audito 'mortemque miserrimus opto', sic respondet Aeneas 'nam quod consilium aut quae iam fortuna dabatur'? {{anchor+|657|Ad v. 657}} Mene probatae pietatis filium. nam pronomina habent vim suam, nonnumquam et emphasin, ut "cantando tu illum?" sane 'mene efferre pedem genitor' et cetera rhetorice per deliberationem tractatur, an Aeneae relicto patre fugiendum sit. posse plus est quam velle. {{anchor+|658|Ad v. 658}} nefas scelus. excidit bene excusat patrem dicendo 'excidit', et ipsam temperat obiurgationem. {{anchor+|660|Ad v. 660}} periturae bene 'periturae' dixit, non 'perditae', quia adhuc posse videatur evadere per suam et Anchisae fugam; ideo autem 'addere', tamquam magnam portionem exitio Troiae genus Anchisae coniungeret. {{anchor+|661|Ad v. 661}} ivvat delectat, quasi malum illi voluptati sit. patet isti apocope est pro 'istic'. pronomen enim esse non potest, quia non praecedit nomen. {{anchor+|662|Ad v. 662}} multo priami de sanguine quasi bis sanguinem fuderit Priamus, quia et filium eius Pyrrhus occiderit. {{anchor+|663|Ad v. 663}} Natum ante ora patris his rebus terret eum, qui non potest mortem timere. obtruncat obtruncare consuevit. {{anchor+|664|Ad v. 664}} hoc ideo. quod propter quod. {{anchor+|668|Ad v. 668}} Arma, viri, ferte arma notant hoc critici, quia saepius armari aliquos dicit, cum exarmatos nusquam ostendat: qui nesciunt, non omnia a poeta, ut supra diximus, dici debere. nam et diem describit, nocte non praemissa. superfluo enim dicuntur ea quae necesse est fieri. quis enim domum ingressus, non arma deponat? vel quia ad auferendum patrem arma deposuerat; vel quia armis Graecorum fuerat armatus. vocat lux vltima victos id est victis moriendum est. {{anchor+|669|Ad v. 669}} Reddite me danais vel quibus me sustulit mater; vel tamquam quaerentibus et invenire cupientibus. et bene 'reddite', quasi retineatur; nam ideo ait 'sinite'. instavrata renovata; quod verbum et de feriis et de scaenis solebat apud veteres usurpari. {{anchor+|670|Ad v. 670}} numquam pro non, ut "numquam hodie effugies". {{anchor+|672|Ad v. 672}} insertabam cunctationem ostendit hoc verbo eius, qui nec ire ad proelium velit, nec domum relinquere. sic et 'ferebam' dixit. {{anchor+|674|Ad v. 674}} patri melius 'patri', quam 'mihi'. tendebat offerebat, sed manibus eum gestans. {{anchor+|675|Ad v. 675}} Si periturus abis argumentum dilemma, id est conplexio, quae adversarium ab utraque parte concludit. {{anchor+|676|Ad v. 676}} expertus quidam participium praeteriti temporis [sed] vim praesentis habere volunt, quia praesens deficit. {{anchor+|677|Ad v. 677}} tutare domum hoc est cui defensori relinquimur, si tu deseris? cui parvus ivlus interrogantis est. et simul epitheto commendat aetatem. {{anchor+|678|Ad v. 678}} Conivnx quondam 'quondam' aut aliquando significat, quasi nunc uxor non sit quae relinquitur. aut certe 'quondam' 'semper' significat, ut in georgicis "ut quondam in stipulis magnus sine viribus ignis", et est, quam semper coniugem nominasti. haberi enim quaevis poterat, nominari non nisi nobilis. et bene [ex ductu litterarum] quod eventurum timet, quasi iam contigerit, deflet; se autem ideo ultimam facit, quod ipsa loquitur. diversam autem aetatem pueri, senis et feminae ad miserationem commovendam videtur obicere. {{anchor+|680|Ad v. 680}} subitum pro 'subito'. adverbium est temporis secundum veteres. oritur oriuntur divina, ut Sol: ideo et †quia dicuntur oritur. {{anchor+|681|Ad v. 681}} Manus inter mutavit accentum praepositio postposita. sane 'inter' plerumque pro 'per' ponitur, sed raro apud Vergilium, ut "hunc inter fluvio Tiberinus amoeno". bona autem oeconomia ad Iulum venit, dicens eum fuisse inter manus parentum. 'inter manus' autem, hoc est inter amplexus. non enim possumus eum illo tempore portatum dicere, quem et mox pedibus patris comitem fuisse, et post septem annos legimus et venatum isse et bella tractasse. mirabile monstrum τῶν μέσων est: dictum a monstrando, id est monendo. et refertur ad praesens eius significatio. 'prodigium' autem est quod in longum tempus dirigit significationem. {{anchor+|682|Ad v. 682}} levis pro leviter. {{anchor+|683|Ad v. 683}} Fundere lumen apex 'apex' proprie dicitur in summo flaminis pilleo virga lanata, hoc est in cuius extremitate modica lana est: quod primum constat apud Albam Ascanium statuisse. modo autem summitatem pillei intellegimus. tangit autem, ut frequenter diximus, latenter historiam. item hoc quoque de igni ad Servium Tullium pertinet. nam cum Tarquinius cepisset Vericulanam civitatem, ex captiva quadam in domo eius natus est Servius Tullius. qui cum obdormisset, caput eius subito flamma corripuit: quam cum vellent restinguere, Tanaquil, regis uxor, auguriorum perita, intellegens augurium, prohibuit. flamma puerum cum somno deseruit: unde intellexit, eum clarum fore usque ad ultimam vitam. perite sane lucem dixit, non ut in septimo "tum fumida lumine fulvo": nam et illic splendor quidem est, sed cum fumo, qui semper causa lacrimarum est. in Ascanio autem solus ostenditur splendor. Suetonius tria genera pilleorum dixit, quibus sacerdotes utuntur, apicem, tutulum, galerum: sed apicem pilleum sutile circa medium virga eminente, tutulum pilleum lanatum metae figura, galerum pilleum ex pelle hostiae caesae. {{anchor+|684|Ad v. 684}} Circum tempora pasci crescere: ut "sacrum tibi pascere crinem". sunt autem hic infiniti pro indicativis 'fundere', 'lambere', 'pasci'. {{anchor+|686|Ad v. 686}} Sacros restingvere fontibus ignes religiosos. non quos tunc 'sacros' sciebant, sed quos mox probarunt. sanctos restingvere fontibus ignes] [et] bene 'fontibus', non aquis. 'sanctos' vero, ut venerabilius fieret. sane 'sanctum' est interdum non idem quod 'sacrum', neque idem quod 'religiosum'; interdum non aliud quam 'sacrum'. hic ergo 'sanctos' sacros accipiemus, quippe quo loco auspicia fierent, sicut ex Anchisae persona ostenditur, cum dicit 'oculos ad sidera laetus extulit' et 'da deinde auxilium pater atque haec omnia firma'. aliter 'sanctum' accipi per singula loca dicitur. {{anchor+|687|Ad v. 687}} at pater Anchises et hic et alibi Anchisen divinandi peritum inducit. oculos ad sidera contra opinionem Theocriti, qui eum fulmine caecatum fuisse commemorat. {{anchor+|688|Ad v. 688}} et caelo palmas cum voce tetendit fugae defensio est, ut videatur non solum utilis et necessaria, sed et honesta, quoniam divina suadebant. nam et ideo inducitur noluisse, ut quod vincitur et consentit argumentum voluntatis divinae sit. {{anchor+|689|Ad v. 689}} Si flecteris aut secundum Stoicos locutus est, qui fati adserunt necessitatem: aut secundum Epicureos, qui dicunt deos non curare mortalia. {{anchor+|690|Ad v. 690}} Aspice nos quia intuentes dii iuvant: unde est "atque oculos Rutulorum reicit arvis", et contra "diva solo fixos oculos aversa tenebat". aspice nos] ‹quia intuentes dii iuvant:› nam de Iove in primo libro "et Libyae defixit lumina regnis". aut secundum mathematicos, quod quidquid Iuppiter irradiaverit felix facit. {{anchor+|691|Ad v. 691}} Atque haec omina firma secundum Romanum morem petit, ut visa firmentur. non enim unum augurium vidisse sufficit, nisi confirmetur ex simili. nam si dissimilia sint posteriora, solvuntur priora: unde est "quantum Chaonias aquila veniente columbas". nam aquila sine dubio columbis plus potest. {{anchor+|692|Ad v. 692}} fatus erat proprietatem disciplinae secutus, quod augurum 'effata' dicuntur. {{anchor+|693|Ad v. 693}} Intonvit laevum sinistrum, prosperum, quia caeleste est; quae enim nobis laeva sunt ‹caelestibus› dextra sunt, ut diximus supra. 'sinistrum' autem a sinendo dictum, quantum ad auguria pertinet, quod nos agere aliquid sinat, unde alibi "siquem numina laeva sinunt". sed hoc loco pontificalis inducitur disciplina. nam ostendit Anchisen, cum vellet fugam filii sequi, omine quod de Ascanii †pro capite auspicii se obtulit, a diis commotum petisse de caelo confirmationem; subiungit enim 'vix ea fatus erat senior, subitoque fragore intonuit laevum'. prosperum, quia sereno caelo sive audita, sive visa fuerint: quod hic utrumque ostendit 'subitoque fragore intonuit laevum', quod ad auditum scilicet pertinet. iterum adiunxit quod ad visum pertinet 'et de caelo lapsa per umbras stella facem ducens multa cum luce cucurrit'. hoc autem auspicium cum de caelo sit, verbo augurum maximum appellatur. sinistras autem partes septentrionales esse augurum disciplina consentit, et ideo ex ipsa parte significatiora esse fulmina, quoniam altiora et viciniora domicilio Iovis. {{anchor+|694|Ad v. 694}} Multa cum luce cucurrit nunc theologicam rationem sequitur, quae adserit, flammarum quos cernimus tractus nimbum esse descendentis numinis; alibi physicam, ut "vento inpendente videbis, flammarum longos a tergo albescere tractus". facem ducens lumen, quod utique ex facibus nascitur. {{anchor+|695|Ad v. 695}} super labentem quidam hoc verbum unam partem orationis esse tradunt. {{anchor+|696|Ad v. 696}} Idaea clarum se condere silva stellae huius cursus ita significat Troianos conglobatos ad domum Aeneae Idam petere. quod dicit 'multa cum luce' ostendit claros; quod 'signantem vias' scintillas quasdam dicit relictas, quae ostendunt remansuros in diversis partibus socios; quod 'longo limite', ostendit errorem; quod 'sulcum' dicit, significat longum 'maris aequor arandum'; quod ait 'sulphure fumant' divini ignis odor ostenditur; fulgura enim odor sulphuris sequitur; ex fumo autem mors Anchisae, sicut eius oratio sequens indicat. 'cedo equidem', quasi dicat, licet sciam me esse moriturum. et bene quamdiu vivit Anchises, totum ei conceditur. quidam fumo bellum, quod in Italia futurum erat, significari tradunt. {{anchor+|699|Ad v. 699}} Victus genitor quasi pertinax et a pristino proposito recedens. se tollit ad avras verbum augurum, qui visis auspiciis surgebant e templo: unde est 'extemplo'. {{anchor+|700|Ad v. 700}} Adfaturque deos agit diis gratias. vel certe invocat. {{anchor+|701|Ad v. 701}} iam iam nulla mora est et 'cedo equidem' ostendit eum Aeneae dictis consensisse. {{anchor+|702|Ad v. 702}} dii patrii servate domum servate nepotem: vestrum hoc avgurium hic ostendit, Anchisen ea quae optabat per impetrationem augurii meruisse: augurium enim est exquisita deorum voluntas per consultationem avium aut signorum. perite ergo signum de caelo 'augurium' dixit. ideo et adiecit 'servate domum', id est genus, familiam: 'servate nepotem', a quo certum erat Romanam prolem propagatum iri. {{anchor+|703|Ad v. 703}} Vestroque in numine Troia est in vobis habeo Troiam: propter illud "has mihi servassent sedes". alii ita exponunt: augurium numenque vestrum efficiat, ne putem Troiam perisse. {{anchor+|704|Ad v. 704}} cedo cedere proprie dicitur qui contra sententiam suam alteri consentit, ut "cedamus Phoebo". comes ire recuso tantum ad solatium itineris, quippe moriturus, ut in sexto Aeneas "ille meum comitatus iter". vult enim Vergilius etiam Aeneae concedere patris peritiam. {{anchor+|705|Ad v. 705}} Dixerat ille hic distinguendum. alii 'ille' et 'ignis', sed male. et iam dum negat, dum ostenduntur auspicia. {{anchor+|706|Ad v. 706}} Propivsque [quamvis secreta domus sit.] propter illud "arboribusque obtecta recessit". et est ordo: incendia propius volvunt aestus, id est calorem. unde etiam 'aestas' dicitur. {{anchor+|707|Ad v. 707}} Ergo age quia consensisti, et ignis propinquat. 'age' autem non est modo verbum imperantis, sed hortantis adverbium, adeo ut plerumque 'age facite' dicamus et singularem numerum copulemus plurali. cervici 'cervix' cum numero singulari dicitur, collum significat; si plurali utamur, superbiam ostendimus, ut in Verrinis "frange cervices". {{anchor+|710|Ad v. 710}} Ambobus erit et ad filium et ad patrem potest referri; sed melius ad patrem, quia de Ascanio post loquitur. {{anchor+|711|Ad v. 711}} Et longe 'longe' valde, ut "Tiberinaque longe ostia". nam 'longe' non potest, quia sequitur 'pone subit coniunx'. et bene ire singulos facit: scit enim multitudinem facile posse deprehendi. vel 'longe' ideo, ut sit prooeconomia, quod errare potuerit. servet autem custodiat, ut "et tantas servabat filia sedes vel servantem ripas". {{anchor+|712|Ad v. 712}} famuli unde familia. {{anchor+|713|Ad v. 713}} Urbe egressis hic ablativo iunxit, ut Horatius "egressum magna me accepit Aricia Roma". Sallustius accusativo, ut "raro egressa fines suos". ergo utrumque dicimus. tumulus modo terra tumens, alias sepulcrum. prudenter autem circa turbatos pluribus utitur praeceptis, [diversa signa dat] quia scit, timoris comitem esse oblivionem. templumque vetustum desertae cereris bene Cereris fanum ante urbem ‹esse facit›, quae dea rusticorum est. et librate Aeneas et Cereris templum et vetustum elegit, ad quod nec viris erat aditus, sicut hostes putabant: nam Aeneas scit, ante esse profanatum: nec praedae spe Graeci poterant duci. {{anchor+|714|Ad v. 714}} Desertae cereris utrum a sacerdote, qui in sexto extinctus inducitur, ut "Cererique sacrum Polyboeten": an 'desertae' belli tempore propter decennalem obsidionem? an 'desertae' a filia, ut "nec repetita sequi curet Proserpina matrem". antiqua cupressus ad vetustatem rettulit. cupressum autem, funebrem arborem, bene ante templum deae lugentis esse confirmat. {{anchor+|715|Ad v. 715}} Religione patrum timore: et est reciprocum. sic Terentius "nam mihi nihil esse, religio est dicere", id est metus; item Vergilius contra "multosque metu servata per annos:" conexa enim sunt timor et religio, ut Statius "primus in orbe deos fecit timor". {{anchor+|716|Ad v. 716}} ex diverso ut non sit suspicio Graecis. {{anchor+|717|Ad v. 717}} Cape sacra manu non est dantis, sed hortantis, ut tollat, quia sequitur 'me bello e tanto digressum et caede recenti attrectare nefas': scit enim Graecos ex pollutione Palladii piaculum commisisse. {{anchor+|719|Ad v. 719}} flumine vivo perenni, quia iugiter aqua fluens viva vocatur. flumine vivo semper fluenti, id est naturali, ut "vivoque sedilia saxo". est autem augurale verbum. {{anchor+|720|Ad v. 720}} ablvero pro abluam. {{anchor+|721|Ad v. 721}} Latos umeros aut more heroum se laudat: aut certe sternendo latos facit. vel 'latos' sufficientes; vult enim ostendere, totum se ad onus praebuisse: et ideo 'umeros', non 'umerum'. {{anchor+|722|Ad v. 722}} insternor eleganter tamquam onus laturus, ut de animalibus. {{anchor+|723|Ad v. 723}} Succedoque oneri figura est, ut "succedunt muro et flammas ad culmina iactant". {{anchor+|724|Ad v. 724}} Inplicvit puerilem expressit timorem, ne manu excidat patris. sequiturque patrem non passibus aequis bene de praesente puero, qui, ut putabatur, inter manus reginae erat positus, expressit adfectum. {{anchor+|725|Ad v. 725}} Pone 'post', sed loco tantum, non et tempori adiungitur. et adverbium est, atque ideo ultima syllaba habet accentum. subit sequitur. opaca locorum quia dixit "arboribusque obtecta recessit". est autem elocutio, ut "strata viarum". alii 'per opaca', per crassa accipiendum putant; vel 'opaca' obscura. alibi 'opacum' amoenum. {{anchor+|726|Ad v. 726}} Et me quem dudum naturalia plus timet. quasi et vir fortis et pius non timet bellicum timorem, sed naturalem, propterea quia sequitur 'comitique onerique timentem'. {{anchor+|727|Ad v. 727}} Glomerati ex agmine propter illud 'undique collecti invadunt'. {{anchor+|728|Ad v. 728}} nunc omnes terrent avrae hic ostendit, etiam fortes viros pro ratione temporis et causarum et debere et decere metuere. sonus excitat omnis consternat. {{anchor+|729|Ad v. 729}} suspensum sollicitum. comitique quidam 'comiti' pro comitibus accipi volunt; nam et pro Creusa eum timere putant intellegi, et singulariter dictum, ut 'equitem' et 'peditem' de multitudine dicimus. {{anchor+|731|Ad v. 731}} Subito cum hysterologia est. nate haec singula pronuntianda sunt, quia perturbatis iugis non datur sermo, nec gaudentibus, nec dolentibus. quidam adfectiose distinguunt. {{anchor+|733|Ad v. 733}} Propinquant non dicit qui, propter sequentem de Corybantibus oeconomiam. cerno non nulli quaerunt, ex cuius persona 'cerno' dictum sit. sed altius intuentes 'cerno' Aeneae dant, ut ipse hunc versum dixisse videatur. {{anchor+|735|Ad v. 735}} nescio quod trepido excusatio est coniugis longius derelictae. et bene 'nescio quod' ait, quia hoc postea a simulacro uxoris agnoscit. male numen amicum non cum utilitate mea favens uxori, quae in numerum ministrarum matris deum relata est. vel 'male amicum' iratum, ut "statio male fida carinis". {{anchor+|736|Ad v. 736}} Mentem memoriam, ut paulo post ait "nec prius amissam respexi". {{anchor+|738|Ad v. 738}} Fatone erepta crevsa ordo est: fato erepta Creusa substititne, erravitne via. non enim dubitat fato esse sublatam, cum audierit "non haec sine numine divum eveniunt". {{anchor+|740|Ad v. 740}} Nec post oculis est reddita nostris constat: nam umbram eius vidit tantummodo. alioquin mentiebatur dicendo: non vidi. {{anchor+|743|Ad v. 743}} Hic demum 'hic una defuit', aliter vitium est. 'huc' enim dicere debuit. una id est sola. et videtur improprie de necessaria persona 'una' dixisse, quae non sic debet numerari, quasi numero defuerit, sed quasi adfectui dolentis; sola enim de multis intellegitur. {{anchor+|744|Ad v. 744}} comites utrum natum et virum, an separatim alios, an famulos dixit? natumque qui per aetatem matrem desiderare debuerat. virumque ‹fefellit› videtur excusasse oblivionem suam et culpam ad deos rettulisse. {{anchor+|745|Ad v. 745}} Deorumque hypermetrus versus est, ideo, ne si 'deum' per genetivum pluralem diceret, ὁμοιοτέλευτον faceret. dicendo autem 'quem non incusavi amens hominumque deumque' dat sibi amentiam, quia in furore incusavit deos etiam, quod numquam; cum enim dixit 'quem non', intellegimus etiam deos. {{anchor+|746|Ad v. 746}} Vidi crudelius bene se futurus commendat maritus, qui apud feminam sic ostendit priorem se amasse uxorem. {{anchor+|748|Ad v. 748}} Valle recondo hinc iam ostenditur nimia multitudo. {{anchor+|749|Ad v. 749}} urbem repeto quidam 'repeto' pro 'repetere ‹statuo›' accipiunt. fulgentibus armis licet intempestive 'fulgentibus' dixerit, tamen potest significasse scutum et galeam, quibus solis caruerat patrem portans et filium ducens. {{anchor+|750|Ad v. 750}} Stat casus placet, ut "stat quicquid acerbum est, morte pati". {{anchor+|752|Ad v. 752}} Obscura limina aut per noctem obscura: aut certe posticum 'limina' significat. {{anchor+|753|Ad v. 753}} qua pro unde. retro observata sequor relego, retro sequor mea vestigia. {{anchor+|754|Ad v. 754}} Lumine lustro oculos circumfero; non enim facem ferre poterat, quia proderetur. {{anchor+|755|Ad v. 755}} Ipsa silentia ipsa quae terrere non debent, praecipue inter hostes. sed ut diximus, naturalibus tantum cedit. {{anchor+|756|Ad v. 756}} Si forte pedem, si forte iteratione auxit dubitationem. inrverant danai quos Venus ante prohibuerat: unde est "et ni mea cura resistat". {{anchor+|758|Ad v. 758}} Ilicet confestim. hoc significat [et] 'ilico'; sed metri ratione variantur. summa ad fastigia vento qui auget flammas, ut "veluti cum flamma furentibus austris". 'fastigia' autem modo de summitate proprie dixit: alibi per contrarium de imo, ut est "forsitan et scrobibus quae sint fastigia quaeras". inde est et "caelumque profundum", quasi cuius porro sit fundus, cum de imo 'fundus', de summo 'fastigium' dicatur. {{anchor+|760|Ad v. 760}} Priami patris eius. arcem ne vel illuc confugisset? {{anchor+|761|Ad v. 761}} Vacvis magnis, quippe illic erant omnia. alii 'vacuis' pro vacuatis intellegunt, ut sit nomen pro participio; aut 'vacuis' a nobis; aut certe 'vacuis' latis. ivnonis asylo templo: unde nullus possit ad supplicium extrahi. dictum 'asylum' quasi 'asyrum'. alii 'asylum' ideo dictum, quod nullus inde tolleretur, id est quod συλᾶσθαι , hoc est abripi, nullus inde poterat; vel quod fugienti illuc spolia non detraherentur; σῦλα enim Graece aut furta aut spolia dicuntur. hoc autem non est in omnibus templis, nisi quibus consecrationis lege concessum est. primo autem apud Athenienses statutum est ab Herculis filiis, quos insequebantur hi, qui erant a patre oppressi, sicut docet in duodecimo Statius. hoc asylum etiam Romulus imitatus est: unde est "quem Romulus acer asylum rettulit", non 'statuit'. quem locum deus †Lucoris, sicut Piso ait, curare dicitur. sunt quidam qui dicunt, ideo Graecos in templo Iunonis, quod asylum erat, praedam convexisse vel captivos conclusisse, quod ibi caedem fieri non liceret: et ideo feminas et pueros clausos, quod imbellis esset aetas et sexus, quibus etiam hostes parcere consueverunt. {{anchor+|762|Ad v. 762}} Phoenix Achillis magister. {{anchor+|763|Ad v. 763}} Huc pro illuc. gaza census, Persarum lingua. et est numeri singularis tantum. {{anchor+|764|Ad v. 764}} Mensaeque deorum postquam 'excessere omnes adytis'. {{anchor+|765|Ad v. 765}} crateresque auro solidi qui sunt vel inaurati, vel laminis tecti, vel incrustati. captivaque vestis pro captivorum, et est nota elocutio. {{anchor+|766|Ad v. 766}} Longo ordine longa multitudine, ut in sexto "unde omnes longo ordine posset", cum non dicat 'per ordinem'. non enim ordo erat in multitudine. {{anchor+|768|Ad v. 768}} avsus quia inter hostes. voces iactare quae contrariae sunt latere cupienti. et inquirendi officium ad vocem transtulit propter noctem. 'voces' vero, quia 'iterumque iterumque vocavi'. avsus q. v. i. p. v.] [et] hic ostendit, et se fato evasisse, et fato coniugem perdidisse. {{anchor+|771|Ad v. 771}} Tectis per tecta. et est antiptosis. {{anchor+|772|Ad v. 772}} Infelix simulacrum mihi, non sibi: ut "quae potui infelix?" per 'simulacrum' autem apotheosin ostendit, quia simulacra deorum sunt, umbrae inferorum. sic Ulixes in Homero apud inferos umbram Herculis cernit, quia post mortem umbrae inferos, animae caelum petunt. {{anchor+|773|Ad v. 773}} Maior imago quia umbra maior est corpore. et per hoc mortuam vult ostendere, aut ex homine deam factam. {{anchor+|774|Ad v. 774}} steteruntque comae prae horrore. {{anchor+|775|Ad v. 775}} tum sic adfari infinitus modus pro indicativo. et hic versus in plerisque dicitur non fuisse. quid tantum consolatio est; sequitur etiam divinatio, quae animis liberatis corpore conceditur: unde etiam morientibus datur, ut "nec longum laetabere: te quoque fata prospectant paria" Acron Mezentio. {{anchor+|776|Ad v. 776}} Insano hic sine ratione, aut certe magno, ut "insani feriant sine litora fluctus". indulgere vel permittere, vel operam dare, ut "indulgent vino". {{anchor+|777|Ad v. 777}} Sine numine divum sine fati necessitate: ut enim Statius dicit, fata sunt quae dii fantur. {{anchor+|778|Ad v. 778}} Eveniunt nec te comitem hinc asportare crevsam hic versus caret scansione: unde multi ei 'hinc', multi 'as' syllabam detrahunt. si tamen vis fide servata scandere, sit conversio, ut 'eveniunt, nec te hinc comitem', et potest scandi per synalipham. aliter nec ecthlipsin, nec hiatum, nec synalipham recipit. crevsam quia Latina declinatio est, erit Latinus accentus. {{anchor+|779|Ad v. 779}} Fas pro fato; quia sequitur '"regnumque et regia coniunx parta tibi"'. ille superfluum hoc loco pronomen. olympi cur in paenultima accentus sit, manifesta est ratio apud Latinos: quamquam Graeci discretionem velint per accentum facere montis et caeli, quod superfluum est. {{anchor+|780|Ad v. 780}} longa tibi exilia subaudiendum 'obeunda'. arandum quia legimus "subtrahiturque solum", non inmerito dixit nunc 'arandum'. hesperiam sequenti epitheto Italiam ab Hispania segregavit, quae et ipsa Hesperia dicitur. et videtur per derivationem etiam errori finem dedisse. {{anchor+|781|Ad v. 781}} lydius thybris] quia per Tusciam fluit. Tusci enim a Lydis originem ducunt. lydius thybris Tuscus, dictus 'Lydius' a fratre Tyrrheni. nam Lydus et Tyrrhenus duo fratres, cum eos provincia una non ferret, in sortem miserunt, ut divisis copiis proficisceretur unus ad novas sedes quaerendas. profectus Tyrrhenus est, qui ex suo nomine Tuscos Tyrrhenos vocavit. Lydia autem dicta est, in qua frater remanserat. unde nunc traxit, ut 'Lydium' diceret. Tusci autem a frequentia sacrificii dicti sunt, hoc est ἀπὸ τοῦ θύειν . constat namque, illic a Tage aruspicinam repertam, ut Lucanus meminit "sed conditor artis finxerit ista Tages" (1.634). apud Tuscos etiam togae usus est; nam hoc habitu in Lydia Iovis simulacrum fuisse dicitur. {{anchor+|782|Ad v. 782}} Leni agmine leni impetu, vel fluore: et multis rebus hoc nomen adiungitur. {{anchor+|783|Ad v. 783}} regnumque et regia cur ergo Aeneas horum non meminit, et considit in Thracia et aliis locis? {{anchor+|784|Ad v. 784}} parta an parata, an adquisita armis? lacrimas dilectae pelle crevsae melius ad posteriora referimus, ut dicat: noli flere, nec enim captiva sum. male enim plerique dicunt, quia habes uxorem paratam. {{anchor+|786|Ad v. 786}} Servitum ut serviam; verbum finitum et modus gerundi est. {{anchor+|787|Ad v. 787}} Dardanis laus a maioribus. nurus laus a cognatione. sane hunc versum quidam ita supplevit 'et tua coniunx'. {{anchor+|788|Ad v. 788}} His oris in quibus colitur plus, quam in Creta. {{anchor+|789|Ad v. 789}} Iamque vale recedentis significatio est: unde et mortuis dicitur, ut "salve maxime Palla aeternumque vale". nati serva communis amorem quasi mater sollicita, quod dixerat, eum aliam habiturum uxorem. bene ergo propter futuram novercam commendatur Ascanius. {{anchor+|793|Ad v. 793}} Manus effugit imago quasi imago, quae non tenetur. naturale enim est, ut non possit teneri. nam in sexto quod ait "da dextram misero", auxilium significat. {{anchor+|794|Ad v. 794}} par levibus ventis puris et non vehementibus. simillima somno sic Cicero "simillimum deo iudico". nam genetivo debuit iungi. {{anchor+|795|Ad v. 795}} Sic demum novissime. {{anchor+|797|Ad v. 797}} Invenio admirans cum invenissem, admiratus sum. vel admiratus sum, tantos evadere potuisse. sane adamat poeta ea quae legit diverso modo proferre. Naevius belli Punici primo de Anchisa et Aenea fugientibus haec ait "eorum sectam sequuntur multi mortales", ecce hoc est 'invenio admirans numerum': "multi alii e Troia strenue viri", ecce hi sunt 'animis parati': "ubi foras cum auro illic exibant", ecce et 'opibus instructi'. {{anchor+|798|Ad v. 798}} Exilio ad exilium alii. Donatus contra metrum sensit, dicens 'ex Ilio', quasi de Ilio: nam longa est. miserabile vulgus magnum est quod addidit 'vulgus'. sic Statius "unde hoc examen, et una tot miserae". {{anchor+|799|Ad v. 799}} undique convenere videtur hoc loco tamquam omnium consensu regnum ad Aeneam esse delatum. animis opibusque et volebant et poterant: vel fortes pariter et divites. {{anchor+|800|Ad v. 800}} deducere terras iuxta morem Romanum deduci coloniae dicebantur. bene ergo de Aenea dixit 'deducere', quod eis civitatem conditurus erat. {{anchor+|801|Ad v. 801}} Lucifer idae ut Troianis videtur. sic alibi "tibi deserit Hesperus Oetam" secundum persuasionem eorum, qui circa montes habitant; illinc enim oriri vel occidere putantur sidera, unde videri vel incipiunt, vel desinunt. hoc est autem quod ei Venus promisit "numquam abero". Varro enim ait hanc stellam Luciferi, quae Veneris dicitur, ab Aenea, donec ad Laurentem agrum veniret, semper visam, et postquam pervenit, videri desiisse: unde et pervenisse se agnovit. bene autem poeta diligentia sua dierum horis hic quae aguntur accommodat; ut hoc loco, quod de patria cum patre et filio discedit Aeneas, ait 'surgebat'. {{anchor+|802|Ad v. 802}} Ducebatque diem quia Lucifer lucis est praevius. {{anchor+|803|Ad v. 803}} Opis ferendi auxilii; vel ad ceteros liberandos, qui non fuissent occisi; vel ad eruendam de captivitate patriam, quia dicit 'Danaique obsessa tenebant limina portarum'. {{anchor+|804|Ad v. 804}} Cessi deest 'igitur'. cessi hoc est tantis difficultatibus vel malis. et proprie cedere dicuntur qui patriam relinquunt. montem ut ostendit in nono Idam significat. sublato geni- tore ubique inventa opportunitate pietatem suam erga patrem vult ostendere. {{Liber |Ante = Commentarius I |AnteNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum primum commentarius |Post = Commentarius III |PostNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum tertium commentarius }} frrdo5jbw8cvz1g1g5s1ys64jnksoc9 265187 265086 2026-05-10T11:09:29Z Saumache 27923 265187 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos [[Aeneis/Liber II|librum II]] commentarius }} {{Liber |Ante = Commentarius I |AnteNomen = ../Liber I |Post = Commentarius III |PostNomen = ../Liber III }} *[''Inclinatis litteris scripta sunt scholia quae, sine certis dominis, {{wl|Q3384616|Petrus Daniel Aurelianensis}} 1600 anno primum eddidit.'' *''Rotundis uncis inclusa est scriptura scholiarum Daniele additarum ex codice Parisino (1750) quam integram editor istius editionis, cum plerumque ei videretur emendanda, addidit.'' *''Quadratis uncis inclusa sunt illa quae videbantur Danieli ex eodem abicienda.''] {{regula}} {{ancora+|1|[[Aeneis/Liber II|1.]]}} {{sc|}}Conticvere omnes quia supra dixit “fit strepitus tectis”. ‘conticuere’ autem pro conticuerunt: quod metri causa fit vel ratione clausularum. nec est ut quidam dicunt dualis numerus, qui apud Latinos numquam penitus invenitur. et bene ‘omnes’ addidit; poterant enim simul quidam, sed non omnes, tacere. intentique ora tenebant aut ora intuebantur loquentis, aut inmobiles vultus habebant, ut “tenuitque inhians tria Cerberus ora”, id est inmobilia habuit. aut ‘tenebant’ habebant, ut sit figura et intellegamus ‘intenta tenebant’, ut Terentius “nam Andriae illi id erat nomen. teneo”. ideo autem hoc addidit, quia potest quis tacere, nec advertere. {{ancora+|2|[[Aeneis/Liber II|2.]]}} {{sc|}}Inde aphaeresis est, pro deinde: vel ut quidam volunt ‘tunc’. toro ab alto summus enim semper est pontificalis locus; non enim licebat supra regem sacrificulum quemquam accumbere. cum enim dicit de Didone “aurea conposuit sponda mediamque locavit” ostendit illam regali, non sacerdotali loco discubuisse. et Aeneas ubique quasi sacratus inducitur. dictus autem a tortis herbis est torus. et videtur hic ostendisse “ostroque superbo” et “aulaeis iam se regina superbis”, ut aulam significaret. ‘ab alto’ vero pro ‘ex alto’; mutavit praepositionem. pater Aeneas honoris hoc nomen est. orsus propter longam narrationem. et ‘orsus’ hic ‘coepit’, alibi ‘finit’, ut “sic Iuppiter orsus”. {{ancora+|3|[[Aeneis/Liber II|3.]]}} {{sc|}}Infandum quia viro forti victum se dicere et doloris et pudoris est. ivbes vis, ut “iubeo Chremetem”: nam aliter hoc verbum Aeneae persona non recipit. renovare retexere, iterare. {{ancora+|4|[[Aeneis/Liber II|4.]]}} {{sc|}}Troianas ut opes sic Horatius “aut pingues Phrygiae Mygdonias opes”. ‘ut’ autem quem ad modum. lamentabile regnum id est magnum, quasi dignum multa lamentatione, ut “hi multum fleti ad superos”. danai Argivi, dicti a Danao rege. nam Graeci proprie sunt Thessali a Graeco rege. {{ancora+|5|[[Aeneis/Liber II#5|5.]]}} {{sc|}}miserrima vidi est enim poena et in atrocitate spectaculi, ut [in] “Aetnaeos vidit Cyclopas Ulixes” et “vidi egomet, duo de numero”. {{ancora+|6|[[Aeneis/Liber II#5|6.]]}} {{sc|}}Pars magna fui propter amissam coniugem. et hoc se commendat, ut paulo post “aut quid in eversa vidi crudelius urbe?” fando dum ipse dicit. alibi dum dicitur, ut “fando aliquod si forte tuas pervenit ad aures”, quia gerundi modus est. quidam per infinitivum modum dictum accipiunt. {{ancora+|7|[[Aeneis/Liber II#5|7.]]}} {{sc|}}Myrmidonum Myrmidones sunt Achillis socii, Dolopes Pyrrhi, qui eum de Scyro secuti sunt. dicti autem sunt Myrmidones propter hanc causam: Aeacus cum in arbore fici formicas, id est μύρμηκας vidisset, optavit tot sibi socios evenire, et statim formicae in homines versae sunt. sed hoc fabulae est. nam Eratosthenes dicit Myrmidones dictos a rege Myrmidono. myrmidonum Myrmidones sunt Achillis socii, Dolopes Pyrrhi, quos ut quidam volunt de Scyro insula duxit ad Troiam. dicti autem sunt Myrmidones propter hanc causam: Aeacus, Iovis et Aeginae filius, cum vellet matris suae perpetuam memoriam permanere, insulam, in qua regnabat, a nomine eius Aeginam appellavit. hoc indignata Iuno pestilentia cives eius omnes absumpsit; quod cum vidisset Aeacus petit a Iove, ut formicae, id est μύρμηκες , quas casu animadverterat plures, in homines et suos socios verterentur. qui statim mutati in homines Myrmidones appellati sunt. sed hoc fabula est. nam Eratosthenes dicit, Myrmidonas dictos a rege Myrmidono, Iovis et Eurymedusae filio. sane amat hos exercitus iungere; nam et post ait “hic Dolopum manus, hic saevus tendebat Achilles”. aut duri miles vlixi ‘duri’ non laboriosi, sed crudelis, ut “quem dat tua coniunx dura”. nam Vergilius pro negotiorum qualitate dat epitheta, cum Homerus eadem etiam in contrariis servet. sensus autem est ‘sine lacrimis haec nec a quovis hostium dicerentur’. illud autem quod Asinius Pollio dicit caret ratione, de Achaemenide dictum ‘miles Ulixi’, Myrmidonas vero et Dolopas praesentes esse, acceptos ab Heleno; sic enim dicti frangitur dignitas. miles vlixi] [sane] quaedam si singulariter proferantur, interdum gratiora sunt, ut “Tros Tyriusque mihi nullo discrimine agetur”. ‘Ulixi’ autem vetus genetivus est, ut “atque inmitis Achilli”. {{ancora+|8|[[Aeneis/Liber II#5|8.]]}} {{sc|}}temperet abstineat. {{ancora+|9|[[Aeneis/Liber II#5|9.]]}} {{sc|}}Praecipitat pro praecipitatur: verbum pro verbo, ut diximus. et duas causas praetendit, quibus dicit non posse universa narrari, dolorem et tempus. cadentia sidera aut epitheton est siderum, quae semper et oriuntur et occidunt; aut certe maiorem partem noctis vult esse transactam. per sidera autem noctem significat, quae somnos suadeat. {{ancora+|10|[[Aeneis/Liber II#10|10.]]}} {{sc|}}Casus cognoscere cognoscendorum casuum: et Graeca figura est. ‘casus’ autem fortunam, pericula; nam si ‘mortem’ dixisset, ‘nostrorum’ debuit dicere. {{ancora+|11|[[Aeneis/Liber II#10|11.]]}} {{sc|}}Et breviter praescribit, quia Dido dixerat a “prima dic, hospes, origine nobis”. ergo non ad Didonis voluntatem, sed narrantis officium. et quibusdam hic hysterologia videtur; supremum postremum, ultimum dicit. eversionem enim Troiae tantum omissis superioribus narrat. {{ancora+|12|[[Aeneis/Liber II#10|12.]]}} {{sc|}}Quamquam animus meminisse horret ‘quamquam’ melius praesenti iungitur tempori, ut ‘quamquam scio, quamquam lego’. quod autem dixit ‘meminisse horret’ defectivi verbi ratio est; nec enim potuit dicere ‘meminere’. et in his quae corrupta sunt naturaliter, ut ‘odi’ ‘novi’ ‘memini’ et omnia, tempora quae inveniuntur et suo et aliorum funguntur officio, ut ‘memini’ praeteritum est, legimus tamen et “memini videre, quo aequior sum Pamphilo” et “memini me turribus altis Corycium vidisse senem”. quod si fit et in verbis integris, ut “iuvat evasisse tot urbes”, quanto magis in corruptis? refugit propter metrum pro praesenti praeteritum posuit. {{ancora+|13|[[Aeneis/Liber II#10|13.]]}} {{sc|}}incipiam deest ‘tamen’, quia, cum praeponitur ‘quamquam’, subiungi necesse est ‘tamen’. fracti bello in hoc libro duplex intentio est: ne vel Troiae quod victa est, vel Aeneae turpe videatur esse quod fugit. fracti bello] bene defendit causam suorum, quod in bello non inpares fuerint. sane amat in adversis hoc verbo uti, ut “fractae vires” et “frangimur heu fatis, inquit”. fatisque repulsi oraculis: ut est “cum virgo poscere fata”: secundum Plautum tribus, vita scilicet Troili, palladii conservatione, integro sepulcro Laomedontis, quod in Scaea porta fuit, ut in Bacchidibus lectum est; secundum alios vero pluribus: ut de Aeaci gente aliquis interesset, unde Pyrrhus admodum puer evocatus ad bellum est; ut Rhesi equi tollerentur a Graecis; ut Herculis interessent sagittae, quas misit Philoctetes, quibus Paris peremptus est, cum ipse non potuisset adferre morte praeventus. {{ancora+|14|[[Aeneis/Liber II#10|14.]]}} {{sc|}}Ductores sonantius est quam ‘duces’, ut “regnatorem Asiae”: quod heroum exigit carmen. labentibus velocibus, ut “labere nympha polo” et “labere pinnis”. cursu enim lapsus celerior est. {{ancora+|15|[[Aeneis/Liber II#15|15.]]}} {{sc|}}Instar nomen est indeclinabile, licet Probus instaris declinaverit, ut nectaris. et caret praepositione, sicut ‘peregre’, quamvis Serenus lyricus “’ad instar’” dixerit. ‘instar’ autem est ad similitudinem: unde non restaurata, sed instaurata dicuntur aedificia ad antiquam similitudinem facta. equum de hoc equo varia in historiis lecta sunt: ut Hyginus et Tubero dicunt, machinamentum bellicum fuit, quod equus appellatur, sicut aries, sicut testudo, quibus muri vel discuti vel subrui solent: unde est “aut haec in nostros fabricata est machina muros”: ut alii, porta quam eis Antenor aperuit, equum pictum habuisse memoratur, vel certe Antenoris domus, quo posset agnosci. non nulli signum equi datum, ut internoscerent Graeci suos, vel hostes. a quibusdam dicitur facta proditione praedictum, ne quis eas domos violaret, quarum ante ianuam equus esset depictus, unde Antenoris et ceterorum domus agnitae sunt. aut quia equestri proelio victa est Troia. aut a monte Hippio, post quem se absconderant Graeci, unde et adludit ‘instar montis equum’; ut “pelago credas innare revulsas Cycladas”. aut re vera hoc fuit, quod Vergilius sequitur. sed melius machinamenti genus accipimus. palladis arte aut ingeniose, aut dolose, ac si diceret, consilio iratae deae, quae fuit inimica Troianis. {{ancora+|16|[[Aeneis/Liber II#15|16.]]}} {{sc|}}Aedificant translatio, ut Cicero “navem tibi aedificatam esse Messanae”. item intexunt ut ipse alibi “bis denas Italo texamus robore navis”. aedificant] aedificari enim habitacula hominum dicimus; nam ideo hic de equo ‘aedificant’, qui erat homines recepturus; vel propter magnitudinem. intexunt] quia naves texi dicuntur; nam ideo ubi naves fiunt textrinum vocatur. abiete costas non sine ratione Vergilius hoc loco abietem commemorat, item acerem et pinum paulo post: nam fulminata abies interitum dominae significat, et Troia per feminam periit. acer vero in tutela Stuporis est: et viso equo stupuere Troiani, ut “pars stupet innuptae donum exitiale Minervae”. pinus in tutela quidem est matris deum; sed et fraudum et insidiarum, quia eius poma cadentia per fraudem interimunt: et hic equus plenus insidiarum est. abiete solutio est spondei, nunc in proceleumaticum, alias in dactylum, ut “arma virum”, alias in anapaestum, ut “fluviorum rex Eridanus”. sciendum sane, Vergilium ubique in solutione ista servare sibi excusationem synaliphae: quod alii contemnunt. {{ancora+|17|[[Aeneis/Liber II#15|17.]]}} {{sc|}}Votum oblatum: nam participium est. votum p. r. s.] id est vovisse pro reditu. Accius in Deiphobo inscriptum dicit “Minervae donum armipotentes Danai abeuntes dicant”. ea fama vagatvr hoc est reditus fama tantum fuit, non et simulationis; nam incipiunt et insidiae patefactae esse. ea fama vagatur bene excusat, ne reus sit conscientiae. {{ancora+|18|[[Aeneis/Liber II#15|18.]]}} {{sc|}}Huc pro illuc. huc in equum, vel in hanc rem. delecta corpora delectorum virorum. sortiti contraria sunt dilectus et sortitus. sed intellegimus, plures quidem electos, sorte tamen ex ipsis ductos, qui includerentur. virum pro virorum, qua figura et in prosa utimur. dicit sane Plinius [in naturali historia] hoc in neutro non esse faciendum, scilicet propter casuum similitudinem, nisi forte nimia metri necessitas cogat. furtim num a plebe, hoc est nullo sciente, id est latenter? nam et furtum ideo dicitur, quod magis per tenebras admittatur; unde fures qui quasi per furvum tempus, hoc est nigrum, aliquid subripiunt. {{ancora+|19|[[Aeneis/Liber II#15|19.]]}} {{sc|}}Caeco lateri pro caecis lateribus. et nota aliter dici caecum hominem, id est non videntem, aliter caecum latus, id est obcaecaturum, absconsurum. cavernas ingentes non nulli omnia loca concava cavernas dictas a veteribus asserunt, ut “et umbrosae penitus patuere cavernae”. alii fustes curvos navium, quibus extrinsecus tabulae adfiguntur, cavernas appellarunt: unde, quia naves texi dicuntur et cavernae navium sunt, permansit in metaphora, ut et ‘intexunt’ diceret et ‘cavernas’. alii quodcumque in arcum formatum est, quod flexum et in altitudine curvatum ad sedem deducitur cavernam dici tradunt. {{ancora+|20|[[Aeneis/Liber II#20|20.]]}} {{sc|}}Ingentes ut diximus, epitheto levavit tapinosin. uterumque uterus est mulierum: nam praegnantis proprie est. quem modo ideo dixit, quia dicturus est “feta armis”. alvus est quo defluunt sordes, ut Sallustius “simulans sibi alvum purgari”. venter qui videtur, ut Iuvenalis “Montani quoque venter adest abdomine tardus”. sane et in tragoedia de hoc equo ἐγκύμονα legitur; hinc ergo hic ‘uterum’ dixit. armato milite ut supra “ex hoste”. armato milite] singularem numerum pro plurali posuit, ut “ultro Inachias venisset ad urbes Dardanus” pro Dardani; et alibi pluralem pro singulari, ut “desiste manum committere Teucris”, cum solus esset Aeneas. {{ancora+|21|[[Aeneis/Liber II#20|21.]]}} {{sc|}}Tenedos Tenes quidam infamatus, quod cum noverca concubuisset, hanc insulam vacuam cultoribus tenuit: unde Tenedos dicta est. ideo ergo ait ‘notissima fama’. sic Cicero “Tenen ipsum cuius ex nomine Tenedos nominatur”. tenedos insula est contra Ilium, quae ante Leucophrys dicta est; nam Tenes, Cycni filius, infamatus a noverca, quod cum ea voluisset concumbere, cultoribus vacuam tenuit: unde Tenedos dicta est. alii dicunt, quod se propter supra dictam causam ex ipsa insula in mare praecipitaverit. huius soror Hemithea fuisse dicitur. {{ancora+|22|[[Aeneis/Liber II#20|22.]]}} {{sc|}}Insula dives opum ut alibi “dives equum”. et hic genetivo iungit, Statius, quod rarum est, et ablativo, ut “satis ostro dives et auro”. priami dum regna m. †qui et ipsa a Graecis est. {{ancora+|23|[[Aeneis/Liber II#20|23.]]}} {{sc|}}sinus reductus litoris secessus. statio statio est ubi ad tempus stant naves, portus ubi hiemant. male fida aut minus fida propter periculum navium, quia statio est, quam plagiam dicunt: aut certe fida Graecis. male hoc est ‘in nostram perniciem’, ut Lucanus de syrtibus “sic male deseruit” (9.310): et hanc significationem raro invenimus. sane ‘male fidus’ non infidus, sed minus fidus intellegitur. ‘male’ enim minutionem habet, non negationem. {{ancora+|24|[[Aeneis/Liber II#20|24.]]}} {{sc|}}deserto vel ab his, qui Troianae partis erant; aut certe ideo ‘deserto’, ut facilius latere possint. condunt pro abscondunt. {{ancora+|25|[[Aeneis/Liber II#25|25.]]}} {{sc|}}Abiisse petiisse ‘abisse’ dicimus et ‘petisse’, sed propter metrum epenthesis facta est. mycenas a parte totum, id est Graeciam. {{ancora+|26|[[Aeneis/Liber II#25|26.]]}} {{sc|}}Omnis teucria subaudis ‘gens’. et absoluta est elocutio. solvit quasi ante aerumnis vincti essent. {{ancora+|27|[[Aeneis/Liber II#25|27.]]}} {{sc|}}Panduntur portae signum pacis est, ut Sallustius “apertae portae, repleta arva cultoribus”; ut ‘clausis portis’ signum belli est “quae moenia clausis bellum acuant portis”. ivvat ire autem, exire, aut ire longius. dorica castra mala est compositio ab ea syllaba incipere, qua superius finitus est sermo; nam plerumque et cacenphaton facit, ut hoc loco. sane Dorus Neptuni filius fuit, unde Dori originem ducunt. {{ancora+|28|[[Aeneis/Liber II#25|28.]]}} {{sc|}}litusque relictum quod nostrum fuerat. {{ancora+|29|[[Aeneis/Liber II#25|29.]]}} {{sc|}}hic pro illic. et totum hoc ita accipiendum. tendebat tentoria habebat, ut “et latis tendebat in arvis”. saevus achilles propter Hectorem tractum. et talis ubique inducendus est, ut Horatius “iura neget sibi nata”. {{ancora+|30|[[Aeneis/Liber II#30|30.]]}} {{sc|}}Classibus hic locus magis ad equites referre debemus, ut “et Ortinae classes”: unde et classica dicuntur. acie hic exercitu. aliter “huc geminas nunc flecte acies”. hic acies legitur et ‘acie’. nam potest utrumque. {{ancora+|31|[[Aeneis/Liber II#30|31.]]}} {{sc|}}pars stupet ‹et mirantvr› figurate, ut “pars in frusta secant”. innuptae quae numquam nubit, nam virgo potest et nubere. donum ἀμφιβολία , non quod ipsa dedit, sed quod ei oblatum est. donum exitiale quantum ad Troianos. {{ancora+|32|[[Aeneis/Liber II#30|32.]]}} {{sc|}}Primusque thymoetes ut Euphorion dicit, Priamus ex Arisba filium vatem suscepit. qui cum dixisset quadam die nasci puerum, per quem Troia posset everti, pepererunt simul et Thymoetae uxor et Hecuba, quae Priami legitima erat. sed Priamus Thymoetae filium uxoremque iussit occidi. inde ergo nunc dicit ‘sive dolo’, quia iustam causam proditionis habere videbatur. alii volunt ‘dolo’ scilicet Graecorum, quo omnes decepti sunt. {{ancora+|33|[[Aeneis/Liber II#30|33.]]}} {{sc|}}arce locari velut tutamen. et non incassum arcis Troianae prope multis locis mentio fit. in hac enim arce huiusmodi saxum fuisse dicitur, quod ab alio contritum sanguinem emitteret. namque Helenam ad incitandos in se amatores saepe ex hoc saxo lapillum uti fuisse solitam. {{ancora+|34|[[Aeneis/Liber II#30|34.]]}} {{sc|}}Sic fata ferebant ut etiam cives contra patriam sentirent. {{ancora+|35|[[Aeneis/Liber II#35|35.]]}} {{sc|}}At capys quidam: non pater Anchisae. et bene nec se, nec patrem huic consilio dicit interfuisse, per quod interitus patriae imminebat. quamquam Aeneas quasi obtrectator Priami non adsit, ut Homerus dicit, Anchises vero propter caecitatem, ut docet Theocritus. alii hunc Capyn adfinem Aeneae tradunt, et ideo ei ab Aenea dari recti consilii principatum. hic est qui Capuam condidit. sed hoc post multa saecula claruit. nam his temporibus, quibus Caesar occidi habuit, Capuae iuvencae aeneae dicitur inscriptum fuisse, isdem temporibus unum de genere conditoris periturum. {{ancora+|36|[[Aeneis/Liber II#35|36.]]}} {{sc|}}pelago pro in pelagus. danaum insidias bene qui suadet ut praecipitetur, non dicit ‘donum Minervae’, sed ‘Danaum insidias’ et ‘suspecta dona’. {{ancora+|37|[[Aeneis/Liber II#35|37.]]}} {{sc|}}Subiectisque vrere flammis ‘que’ copulativa coniunctio est, ‘aut’ disiunctiva. quomodo ergo has iunxit, cum non utrumque, sed alterutrum fieri poterat quod suadebatur? poetarum est partem pro parte ponere, ut torvum pro torve, et volventibus pro volubilibus: coniunctionem ergo pro coniunctione posuit, ut “saxum ingens volvunt alii radiisque rotarum” ‘que’ pro ‘ve’ posuit; nam sonantius visum est. antiqua tamen exemplaria ‘ve’ habere inveniuntur; ‘ve’ enim proprium significatum habet, ut interdum pro vel accipiatur. {{ancora+|38|[[Aeneis/Liber II#35|38.]]}} {{sc|}}terebrare quidam aperire ac rescindere accipiunt, alii terebrare simpliciter accipiunt, quia adiecit temptare. et hinc ostenditur adversa sententia; non enim ab omnibus creduntur insidiae. {{ancora+|39|[[Aeneis/Liber II#35|39.]]}} {{sc|}}Incertum instabile, unde est ‘studia in contraria’. ‘incertum’ ergo aut temporale est, aut perpetuum epitheton vulgi. sane ‘vulgus’ magis masculini generis est, quam neutri, quia in ‘us’ exeuntia neutra in ‘ris’ mittunt genetivum, excepto ‘pelagus’, quod in hoc nomine creavit errorem. {{ancora+|40|[[Aeneis/Liber II#40|40.]]}} {{sc|}}Ante omnes aut perissologia est, quia dixit ‘primus’; aut ‘ante omnes’, id est videntibus omnibus. {{ancora+|41|[[Aeneis/Liber II#40|41.]]}} {{sc|}}Laocoon omnia in ‘oon’ exeuntia tertiae sunt declinationis, ut Laocoontis Demophoontis Hippocoontis. ardens omnis adfectus tribus rebus ostenditur, vultu voce gestu, sicut hic futura dicturo primum iram et commotionem animi quae vultu ostenditur dedit, dein celeritatem corporis, inde vocis magnitudinem. {{ancora+|42|[[Aeneis/Liber II#40|42.]]}} {{sc|}}et procul quidam hoc loco ‘procul’ ‘unde primum exaudiri potuit’ tradunt: alii ‘iuxta’ volunt, ut “serta procul”. o miseri bene hoc coepit, quia non erant suadenti utilia credituri. quae tanta insania? quia insanorum est contra se sentire. aut ‘insania’ dementia. {{ancora+|43|[[Aeneis/Liber II#40|43.]]}} {{sc|}}creditis avectos hostes vehementius est, quam si dixisset ‘non navigaverunt’. {{ancora+|44|[[Aeneis/Liber II#40|44.]]}} {{sc|}}Dona carere dolis danaum?? ordo est ‘dona Danaum’, non ‘dolis Danaum’; non enim quaecumque sunt dona Danaum sunt. sic notus vlixes?? quia, ut ait Homerus, voluntate verberatus et sub habitu mendici Troiam ingressus exploravit universa. hic sane Ulixes, filius Laertae, Penelopae maritus fuit. qui filios habuit Telemachum ex Penelope, ex Circe vero Telegonum, a quo etiam inscio cum is ipse patrem quaereret, occisus est. huic Ulixi primus Nicomachus pictor pilleo caput texisse fertur. huius post Iliense bellum errores Homerus notos omnibus fecit. de hoc quoque alia fabula narratur. nam cum Ithacam post errores fuisset reversus, invenisse Pana fertur in penatibus suis, qui dicitur ex Penelope et procis omnibus natus, sicut ipsum nomen Pan videtur declarare: quamquam alii hunc de Mercurio, qui in hircum mutatus cum Penelope concubuerat, natum ferunt. sed Ulixes posteaquam deformem puerum vidit, fugisse dicitur in errores. necatur autem vel senectute, vel Telegoni filii manu aculeo marinae beluae extinctus. dicitur enim, cum continuo fugeret, a Minerva in equum mutatus. {{ancora+|46|[[Aeneis/Liber II#45|46.]]}} {{sc|}}In ligno bene ‘ligno’ quasi dissuasorie, non simulacro, ut paulo post “ducendum ad sedes simulacrum”. nam in suasione vel dissuasione tam sensus quam verba considerantur. ligno] adfectavit tapinosin dicens ‘ligno’; infirmare enim vult fictam eorum religionem. {{ancora+|47|[[Aeneis/Liber II#45|47.]]}} {{sc|}}inspectura domos, bene ‘inspectura’; muris enim portisque deiectis, qui apud Troiam hoc machinamento perrupti sunt, necesse erat domos inspici. venturaque desuper urbi hoc est oppressura civitatem. {{ancora+|48|[[Aeneis/Liber II#45|48.]]}} {{sc|}}aut aliquis latet error non confirmat, ut plus in eo fraudis videatur esse, quam fuit. error id est dolus, ut “inextricabilis error”. et est figura ab eo quod praecedit id quod sequitur. distinguendum sane ‘error’, et sic dicendum ‘equo ne credite Teucri’. item ‘quicquid id est, timeo’, hoc enim melius est. equo latet id est sub praetexto, sub specie equi. alii ‘equo’ in equo accipiunt. ‹ne› credite ‹ne› confidite, id est nolite eorum fiduciam habere, qui timendi sunt, etiam cum ultro offerunt dona. {{ancora+|49|[[Aeneis/Liber II#45|49.]]}} {{sc|}}quicquid id est ‘timeo’ inquit ‘quicquid omnino in equo est; ceterum Danaos, etiam dona ferentes’. {{ancora+|51|[[Aeneis/Liber II#50|51.]]}} {{sc|}}in latus quidam inter ventrem et latus percussum intellegunt. [multi ita volunt intellegi ‘in latus stetit, in alvum contorsit hastam.’] quidam deesse aliquid putant, ut sit sensus ‘inclinans se in latus ad ictum vehementiorem intorsit hastam’, nam si latus equi accipias, contrarium erit quod subiunxit ‘alvum’. feri quadrupedis: ab eo quod toto corpore feratur, ut “pectebatque ferum” et paulo post “saucius at quadrupes”. curvam alvum Plautus masculino ait genere, quo non utimur. percussum sane intellegimus inter ventrem et latus. {{ancora+|52|[[Aeneis/Liber II#50|52.]]}} {{sc|}}Recusso pro concusso, praepositio pro praepositione. {{ancora+|53|[[Aeneis/Liber II#50|53.]]}} {{sc|}}Cavae cavernae Graeca figura, ut ‘vitam vivere’, ‘mortem mori’. quae autem a veteribus cavernae appellatae sint superius dictum est. {{ancora+|54|[[Aeneis/Liber II#50|54.]]}} {{sc|}}Fata deum ‘fata’ modo participium est, hoc est ‘quae dii loquuntur’, ut Statius “et vocem fata sequuntur”. si mens non laeva fuisset Troianorum scilicet; bene ergo divisit. sane laeva modo contraria. et sciendum laevum, cum de humanis rebus est, esse contrarium, cum de caelestibus, prosperum, ut “intonuit laevum”, quia sinistra numinum intuentibus dextra sunt. {{ancora+|55|[[Aeneis/Liber II#55|55.]]}} {{sc|}}Foedare dilacerare. foedum enim tam apud Vergilium, quam apud Sallustium non turpe significat, sed crudele, ut “sanguine foedantem quos ipse sacraverat ignis”, Sallustius “foedi oculi”. alii ‘foedare’ secundum Graecos accipiunt. quid enim foedius, quam duces Graecorum latentes deprehendi? latebras autem amare dixit. {{ancora+|56|[[Aeneis/Liber II#55|56.]]}} {{sc|}}Stares si ‘staret’ legeris, ‘maneres’ sequitur propter ὁμοιοτέλευτον . et est apostropha. {{ancora+|57|[[Aeneis/Liber II#55|57.]]}} {{sc|}}ecce manus haec particula prope rem gestam ante oculos lectoris inducit. sane saepe dictum est, Vergilium inventa occasione mentionem iuris pontificalis facere in quacumque persona. antiquis itaque caerimoniis cautum erat, ne vinctus flaminiam introiret, si introisset, solveretur vinclaque per impluvium effunderentur inque viam publicam eicerentur. flaminia autem domus flaminis dicitur, sicut regia regis domus. [quod] hic de Sinone rem flaminis a rege factam debemus accipere, “ipse viro primus manicas atque arta levari vincla iubet Priamus”; quod factum sub divo, illo versu ostendit “sustulit exutas vinclis ad sidera palmas” et “vos aeterni ignes”, id est sidera: quod utique incongrue dictum videtur, nisi sub divo Sinonem stantem haec dixisse accipiamus. ideo autem ‘iuvenem’ dicendo nomen suspendit, quo gravior narratio fieret, si ordine suo referrentur quae gesta sunt. manus revinctum ut “oculos suffusa”. {{ancora+|58|[[Aeneis/Liber II#55|58.]]}} {{sc|}}Trahebant cum festinatione adducebant, ut “conventus trahit in medios”. et modo ‘trahebant’ ad desiderium ducentum et Sinonis pertinet simulationem. non quia renititur Sinon, nam contrarium esset ‘qui se ignotum venientibus ultro’. {{ancora+|59|[[Aeneis/Liber II#55|59.]]}} {{sc|}}Quis se quibus se. alii ‘qui se’ legunt. {{ancora+|60|[[Aeneis/Liber II#60|60.]]}} {{sc|}}hoc ipsum vel ut caperetur, vel quod Graeci simulabant. hoc ipsum per ‘m’, quia usurpatum est ‘ipse’, et est naturale ‘ipsus’, ut “ipsus mihi Davus”. dicimus ergo ‘ipsus ipsa ipsum’, ut ‘doctus docta doctum’. ut strveret ut confirmaret praeiacta dolorum semina. et respexit ad superiora, ut “aedificant”. ut strveret] vel astrueret vel incoatum a Graecis perficeret. quod ipse exposuit ‘Troiamque aperiret Achivis’. {{ancora+|61|[[Aeneis/Liber II#60|61.]]}} {{sc|}}Fidens animi ut “o praestans animi iuvenis”. et est nomen; desiit enim esse participium, quia genetivo casui cohaeret et potest recipere conparationem. sane veteres fiduciam interdum pro crimine et audacia ponebant, ut Sallustius “ita fiducia quam argumentis purgatiores dimittuntur”. et Vergilius “nam quis te, iuvenum confidentissime”. in utrumque ‘in’ modo ‘ad’ significat, alibi pro ‘contra’, ut etiam supra diximus. sane sequenti versu exposuit, quid est ‘in utrumque paratus’. {{ancora+|62|[[Aeneis/Liber II#60|62.]]}} {{sc|}}Versare dolo dolo evertere, et subaudis Troianos; aut ‘dolos versare’, hoc est exercere. hinc versutus, quod facile se ad ea quae usus poscit vertit. Plautus “versutior es, quam rota figularis” (Epid. 371). occumbere morti novae locutionis figura et penitus remota. Ennius “ut vos vostri liberi defendant, pro vostra vita morti occumbant obviam”. {{ancora+|63|[[Aeneis/Liber II#60|63.]]}} {{sc|}}Visendi frequentativum est ‘viso’, ut ‘verso’ ‘facesso’, licet rarum sit; nam in ‘to’ exeunt frequentativa. {{ancora+|64|[[Aeneis/Liber II#60|64.]]}} {{sc|}}Circumfusa rvit figura ὑπαλλαγή , ruit primo et sic circumfusa est. certant cum supra ‘iuventus ruit’ dixerit, subiunxit ‘certant’. figuratum est, quia iuventus enuntiatione singulare est, intellectu plurale. inludere capto et ‘inludo tibi’ dicimus, ut hoc loco, et ‘inludo te’, ut “verbis virtutem inlude superbis”, et ‘inludo in te’. simile est et ‘insulto’. quidam ‘inludere’ per ludum ac iocum saevire in iniuriam alicuius intellegunt, ut “silvestres uri adsidue capraeque sequaces ‹inludunt›”. ‘capto’ autem, quod ita Troiani putabant. {{ancora+|65|[[Aeneis/Liber II#65|65.]]}} {{sc|}}accipe audi, ut ‘da’ dic, ut “qui sit da Tityre nobis”. insidias servavit ordinem respondendo ad illud, quod regina interrogaverat “insidias, inquit, Danaum”. crimine ab uno hoc est causa, ut “crimen amor vestrum”: ab eo quod praecedit id quod sequitur. si enim simpliciter intellexeris ‘crimine’, de negotio ad personam vitiosum transitum facis. alii sic legunt ‘Danaum insidias et crimina’. {{ancora+|67|[[Aeneis/Liber II#65|67.]]}} {{sc|}}Turbatus quasi turbatus, ut “exultat Amazon”, id est quasi Amazon. et hoc ad fidem faciendam: non enim turbatus, supra enim ait ‘seu versare dolos, seu certae occumbere morti’. inermis quidam supplex accipiunt, ut “tendentemque manus Priamum conspexit inermes”. {{ancora+|69|[[Aeneis/Liber II#65|69.]]}} {{sc|}}Hev modo una est syllaba, sed interdum propter metrum duae fiunt, ut “eheu quam pingui macer est mihi taurus in ervo”, sicut ‘prendit’ et ‘prehendit’, et secundum Plinium multa sunt talia. tellus et aequora bene conciliat miserationem, de communibus duobus exclusus elementis. sane ‘tellus’ ‘us’ longa est: et sunt pauca quae ‘us’ producunt, ut senectus iuventus salus virtus palus servitus incus tus rus mus pus, tunc scilicet cum genetivus in ‘tis’ vel in ‘ris’ exit et habet paenultimam longam. ideo autem ‘tis’ et ‘ris’ diximus, quia palus, licet paludis longa sit ‘lu’, brevis tamen non numquam invenitur, quia in ‘dis’ exit genetivus, ut Horatius “sterilisque diu palus aptaque remis”. ‘aequora’ vero modo maria, alibi campos, ut “ac prius ignotum ferro quam scindimus aequor:” dictum enim est ab aequalitate. hev quae nunc . . . accipere] quia Graeci tenebant maria, Troiani terras. sane quod deflet, ideo ei prima brevis datur oratio. et est controversiae schema: nam principium satis docte sumptum est; hac enim exclamatione et miseriae auctu benivolum sibi iudicem fecit, querelae autem novitate attentum. quis enim non cuperet audire, quo pacto idem homo et Graecis et Troianis esset invisus? denique subiecit ‘quo gemitu conversi animi, compressus et omnis impetus: hortamur fari quo sanguine cretus, quidve ferat; memoret quae sit fiducia capto’. habet ergo benivolentiam et attentionem. ingressus deinde causam, quia timebat, ne persona Graeci suspecta esset quasi hostis, hoc fatetur primum et ex sequentibus sanat ‘neque me Argolica de gente negabo: hoc primum; nec si miserum Fortuna Sinonem finxit, vanum etiam mendacemque inproba finget’. subiungit fabulam ex qua sibi fidem paret dicturus de equo. de Palamede autem et Iphigenia ad Troianos nil pertinet, de quibus vera incipit et in falsa desinit; facile enim quae sequuntur credibilia sunt, cum prima recognoscuntur: quae per singula loca vel versus facilius poterimus advertere. {{ancora+|70|[[Aeneis/Liber II#70|70.]]}} {{sc|}}Denique aut vacat, sicut ‘gentium’, aut novissime significat. {{ancora+|71|[[Aeneis/Liber II#70|71.]]}} {{sc|}}Et super et insuper. ipsi quos pro merito meo minime deceat saevos esse, [hoc est], quibus sum praestaturus salutem. {{ancora+|72|[[Aeneis/Liber II#70|72.]]}} {{sc|}}Infensi infensus proprie est plus quam inimicus, ab inimico maior. poenas cum sanguine id est et tormenta et mortem. potest enim aliud esse sine alio. {{ancora+|73|[[Aeneis/Liber II#70|73.]]}} {{sc|}}conversi animi bene, quia dixerat ‘et super ipsi Dardanidae infensi’, ut ostenderet eos, cum advenienti inludere certarent, audito eius gemitu ad miserationem esse conversos. {{ancora+|74|[[Aeneis/Liber II#70|74.]]}} {{sc|}}impetus quo in Sinonis ferebamur interitum. hortamur bene, non ‘iubemus’, utpote miserantes. quo sanguine cretus quibus sit parentibus natus: nam Graecum esse constabat. {{ancora+|75|[[Aeneis/Liber II#75|75.]]}} {{sc|}}Ferat adferat, id est nuntiet. memoret quae sit fiducia capto aut dicat quae tanta sit in captivo fiducia, ut audeat dicere ‘et super ipsi’: aut certe ‘memoret’ est meminerit, ut significet, meminerit in captivo per veriloquium vitae esse fiduciam. unde et responsio talis est ‘fatebor vera’. alii ‘memorem’ legunt, ut sit sensus, hortabamur ad loquendum memorem, hoc est qui diligenter factionis suae meminerat. memoret quae sit fiducia capto] vel [ut] memor sit, quid in captivo victori liceat, vel ‘quidve ferat memoret’, id est quid afferat dicat, ut simpliciter accipiatur quod sequitur, quid illud sit quod ei fiduciam apud hostes capto pariat, ut putet a Troianis sibi esse parcendum. {{ancora+|77|[[Aeneis/Liber II#75|77.]]}} {{sc|}}Fuerit quodcumque id est quicumque me sequitur eventus. fuerit quodcumque] sive miseratus vitam concedere volueris, sive non. est autem parenthesis, et respicit ad illud ‘memoret, quae sit fiducia capto’. suspendendum ergo ‘rex’. sane ‘quodcumque’ vetusta voce mortem significari Lucilius docet in XII. “hunc, si quid pueris nobis me et fratre fuisset”, hoc est, si mors vel me vel fratrem oppressisset. ergo ut quidam volunt urbane animum hominis mortem contemnentis ostendit. ‘vera’ inquit, ut et falsa, quae postea dicturus est, vera credantur: ideo primo a veris coepit. ordo autem est, fatebor cuncta vera, neque me Argolica de gente negabo. quod sciebant Troiani confessus est, ut ei de ceteris crederetur. {{ancora+|79|[[Aeneis/Liber II#75|79.]]}} {{sc|}}Hoc primum hoc maximum est vel principale apud me, verum dicere. ‹vel› hoc primum ‘fatebor’ subaudis. nec si miserum fortuna sinonem finxit quidam ita intellegunt: si me Fortuna ad hanc miseriam perducere potuit, non valebit etiam stultum facere, ut putem me mentiendo proficere. sinonem Autolycus quidam fur fuit, qui se varias formabat in species. hic habuit liberos Aesimum, unde natus est Sinon, et Anticliam, unde Ulixes: consobrini ergo sunt. nec inmerito Vergilius Sinoni dat et fallaciam et proditionis officium, ne multum discedat a fabula, quia secundum Euphorionem Ulixes haec fecit. sinonem melius, quam si ‘me’ dixisset; solet enim et in nomine quaedam esse emphasis, ut “et quisquam numen Iunonis adoret”. {{ancora+|80|[[Aeneis/Liber II#80|80.]]}} {{sc|}}Finxit conposuit, formavit, ut “et corpora fingere lingua”. et notandum quia omnis Sinonis oratio diasyrtica est: nam et negotium exprimit, et Troianorum insultat stultitiae, ut hoc loco. finxit vanum fallacem. et vanus est qui etiam sine utilitate mentitur, mendax qui tantum ad decipiendum. sane ‘vanus’ stultus apud idoneos non invenitur, ut ait Iuvenalis “sic libitum vano qui nos distinxit Othoni”. {{ancora+|81|[[Aeneis/Liber II#80|81.]]}} {{sc|}}Fando aliquod si forte tuas pervenit ad avres dum dicitur. et utitur bona arte mendacii, ut praemittat vera et sic falsa subiungat. nam quod de Palamede dicit verum est, quod de se subiungit falsum. et sciendum ex hac historia partem dici, partem supprimi, partem intellegentibus linqui. nam Palamedes, ut Apollonius dicit, septimo gradu a Belo originem ducens, cum dilectum per Graeciam ageret, simulantem insaniam Ulixen duxit invitum. cum enim ille iunctis dissimilis naturae animalibus salem sereret, filium ei Palamedes opposuit. quo viso Ulixes aratra suspendit, et ad bellum ductus habuit iustam causam doloris. postea cum Ulixes frumentatum missus ad Thraciam nihil advexisset, a Palamede est vehementer increpitus. et cum diceret adeo non esse neglegentiam suam, ut ne ipse quidem si pergeret quicquam posset advehere, profectus Palamedes infinita frumenta devexit. qua invidia Ulixes auctis inimicitiis fictam epistolam Priami nomine ad Palamedem, per quam agebat gratias proditionis et commemorabat secretum auri pondus esse transmissum, dedit captivo, et eum in itinere fecit occidi. haec inventa more militiae regi adlata est et lecta principibus convocatis. tunc Ulixes cum se Palamedi adesse simularet, ait, si verum esse creditis, in tentorio eius aurum quaeratur. quo facto invento auro, quod ipse per noctem corruptis servis absconderat, Palamedes lapidibus interemptus est. hunc autem constat fuisse prudentem. nam et tabulam ipse invenit ad conprimendas otiosi seditiones exercitus, ut Varro testatur. secundum quosdam ipse repperit litteras. quae res forte sit dubia, tamen certum est * * * χ ab hoc inventas cum h aspiratione. {{ancora+|82|[[Aeneis/Liber II#80|82.]]}} {{sc|}}Inclita gloria propter dilectum et frumenta. {{ancora+|83|[[Aeneis/Liber II#80|83.]]}} {{sc|}}Falsa sub proditione sub falso crimine proditionis. et rem notam per transitum dicit; unde et paulo post ‘haud ignota loquor’. quamquam ibi possit intellegi, haud ignota nobis, sed forte etiam ad vos potuit pervenire. sciendum sane factum hoc vere et Troianos scisse. sed Sinon callide quasi ignorantibus quae vera sunt dicit, ut fidem sequentibus faciat. pelasgi a Pelasgo Terrae filio, qui in Arcadia genitus dicitur, ut Hesiodus tradit. {{ancora+|84|[[Aeneis/Liber II#80|84.]]}} {{sc|}}Infando indicio propter aurum clam suppositum. ‘indicio’ autem delatione. quia bella vetabat iam hoc falsum est, sed dicitur ad Sinonis commendationem; nam aliam ob causam Palamedes periit. et bene ad captandam circa amicos eius miseriam adiungitur, quia pacis auctor fuit. {{ancora+|85|[[Aeneis/Liber II#85|85.]]}} {{sc|}}Cassum privatum, vacuum. [et] cassum est quasi quassum et nihil continens; nam et vas quassum, quod humorem in se non continet et est vacuum: unde et retia casses, quod multum in se vacui habeant. nunc cassum lumine lugent] [sane] vult Sinon suadere, vere fugisse Graecos, si Palameden lugere potuerunt. {{ancora+|86|[[Aeneis/Liber II#85|86.]]}} {{sc|}}illi me comitem oratorie se commendat. ‘illi’ id est qui bella vetabat. et bene ‘comitem’, non militem, quem eius inimici velut subparem insequerentur. et consanguinitate propinquum excusatio a necessitudine, sed hoc totum falsum est. {{ancora+|87|[[Aeneis/Liber II#85|87.]]}} {{sc|}}Pavper excusatio a fortuna: haec enim fuerat causa militandi, ut Terentius “cum hinc egens profugiet aliquo militatum”. primis ‹huc misit› ab annis aut adolescentiae, aut belli. et est excusatio, quia patri parendum necessario fuit; ideo ait ‘misit’. {{ancora+|88|[[Aeneis/Liber II#85|88.]]}} {{sc|}}Dum stabat regno quia et ipse unus de regibus fuit. et bene addidit dignitatem eius quem fingebat propinquum, ut ei iusta causa fuerit indignationis adversus Ulixem. {{ancora+|89|[[Aeneis/Liber II#85|89.]]}} {{sc|}}Et nos pluralis numerus pro singulari, ut Sallustius “nos in tanta doctissimorum copia”. an ‘nos’ se et patrem dixit? et nos] id est ut Palamedes. nomen gloriam, ut “nomen Echionium matrisque genus Peridiae”. alii ‘nomen’ nobilitatem accipiunt, ut “cui genus et quondam nomen natique fuissent”. {{ancora+|90|[[Aeneis/Liber II#90|90.]]}} {{sc|}}Invidia propter advectum frumentum. pellacis per blanditias decipientis. pellicere enim est blandiendo elicere. {{ancora+|91|[[Aeneis/Liber II#90|91.]]}} {{sc|}}concessit pro decessit. {{ancora+|92|[[Aeneis/Liber II#90|92.]]}} {{sc|}}adflictus suspendendum, ne videatur adflictum se dicere, quia in tenebris vitam trahebat, sed quia amicum perdiderit. vitam in tenebris ideo lugentibus inimica lux est, quia caruerunt ea hi quos dolent; ideo tenebras petunt et atra veste amiciuntur et capita velant, ut videantur cum defunctis agere, imitantes tenebris inferorum faciem. {{ancora+|93|[[Aeneis/Liber II#90|93.]]}} {{sc|}}insontis amici duo posuit, et ‘insontis’ et ‘amici’. et plus est quod amicum dixit, quam propinquum. mecum indignabar quomodo ergo ‘nec tacui demens’? intellegimus istum quasi tacuisse primo, post inpatientia doloris erupisse. et casum insontis m. i. amici] [aut] quod interim non vindicarem amici insontis interitum. {{ancora+|94|[[Aeneis/Liber II#90|94.]]}} {{sc|}}Fors siqua bene ‘siqua’, quia est et bona et mala. tulisset non nulli pro retulisset intellegunt. {{ancora+|95|[[Aeneis/Liber II#95|95.]]}} {{sc|}}si patrios umquam remeassem victor ad argos bene dubitat, ut ostendat, propter Palameden omnes sibi Graecos inimicos fuisse. victor autem ut quidam volunt voti compos, ut est “quam septem ingentia victor corpora fundat humi”, quia aliter dictum potuit non bene a Troianis accipi. argos Argi ab Argo dicti, quem custodem vaccae, in quam Io fuerat commutata Mercurius occidit. {{ancora+|96|[[Aeneis/Liber II#95|96.]]}} {{sc|}}Promisi per contrarium ait pro minatus sum, quia minamur mala, promittimus bona. sic Horatius contra “atqui vultus erat multa et praeclara minantis”, id est promittentis. [et] promisi vltorem deest ‘futurum’. {{ancora+|97|[[Aeneis/Liber II#95|97.]]}} {{sc|}}hinc mihi pro ‘hac causa’ vel ‘propter hoc’. et est adverbium locale pro coniunctione causali. prima mali labes quia secuta sunt postea oraculum et adscita Calchantis factio. ‘adscita’ sane dicitur adsumpta. ‘labes’ vero ruinam significat, a lapsu. {{ancora+|98|[[Aeneis/Liber II#95|98.]]}} {{sc|}}Criminibus causis, ut supra “et crimine ab uno”. novis aut magnis, aut quae nullus sperasset; aut aliis atque aliis. spargere voces ut Cicero “et spargere venena didicerunt”. {{ancora+|99|[[Aeneis/Liber II#95|99.]]}} {{sc|}}Ambigvas aut dubias, ne si aperte ageret, accusatio esse videretur, aut suspicionum et criminum plenas. conscius aut peracti sceleris, [de nece Palamedis] aut dolorum suorum, ut est in tertio “oblitusve sui est Ithacus”. aut certe sciens hunc meum animum. arma modo fraudes vel dolos, nam arma sunt instrumenta cuiuslibet rei: unde et insidiantis fraudes ‘arma’ nominavit. alii ‘arma’ pro opibus vel auxiliis accipiunt. alii ‘arma’ consilium, alii occasionem, non nulli insidias intellegunt: quidam ‘conscius arma’ hypallagen putant pro ‘conscientia arma’, ut “et quondam patriis ad Troiam missus in armis” et “arma deosque parant comites” et “alia arma Latinis quaerenda”. {{ancora+|100|[[Aeneis/Liber II#100|100.]]}} {{sc|}}Nec requievit enim aut vacat ‘enim’, aut pendet sensus, ut et posterior ‘donec Calchante ministro’: arte enim agitur, semiplena dicendo ut cogat et interrogare et avidius audire Troianos. calchante ministro ‘me destinat arae’, et est aposiopesis. et mire ‘ministro’, quasi non exierit a se responsum. {{ancora+|101|[[Aeneis/Liber II#100|101.]]}} {{sc|}}sed quid ego aposiopesis. et bene reticuit, ne taederet illos tam longae orationis, nihil ad se pertinentis, nisi studium audiendi intermissione renovasset. autem hic abundat. ingrata nec vobis placitura, nec mihi gratiam conciliantia. ingrata] quorum iam non libenter memini. {{ancora+|102|[[Aeneis/Liber II#100|102.]]}} {{sc|}}Quidve moror?? vestram scilicet festinationem, vel mortem. omnes et eos, qui prodesse disponunt. uno ordine uno reatu. et est de antiqua tractum scientia, quia in ordinem dicebantur causae propter multitudinem vel tumultum festinantum, cum erat annus litium. Iuvenalis “expectandus erit qui lites inchoet annus”. {{ancora+|103|[[Aeneis/Liber II#100|103.]]}} {{sc|}}idque avdire sat est me Graium esse. iamdudum modo ‘quam primum’. sumite poenas scilicet ut satis faciatis Graecis, qui me oderunt. et dicendo mortem suam gratam esse Graecis, et Troianorum benivolentiam conciliat, et ut sibi reliqua credantur extorquet. {{ancora+|104|[[Aeneis/Liber II#100|104.]]}} {{sc|}}Hoc ithacus velit et magno mercentur atridae callide hoc dicto impetrat vitam, adserens mortem suam illorum hostibus esse placituram. ideo autem dicit ‘mercentur’, quia sacrorum est, ut fugiens victima ubicumque inventa sit, occidatur, ne piaculum committatur. ergo Sinon qui victima fuerat, quippe qui propter reditum sacrificio fuerat destinatus, nec possent Graeci nisi vel empta morte Sinonis ad patriam redire, iure et votis et praemio Graecorum interimitur. ‘Ithacus’ vero pro ‘Ithacensis’, principale pro derivativo. magno mercentur id est pretio, ut “Turno tempus erit magno cum optaverit emptum intactum Pallanta”. {{ancora+|105|[[Aeneis/Liber II#105|105.]]}} {{sc|}}Ardemus scitari festinamus inquirere. et ecce, quo proficit aposiopesin ante fecisse. quaerere cavsas cur a Graecis eius optaretur interitus. {{ancora+|106|[[Aeneis/Liber II#105|106.]]}} {{sc|}}ignari aut nescientes, aut imprudentes. artisque pelasgae ars τῶν μέσων est. ideo adiecit ‘Pelasgae’, hoc est malae. {{ancora+|107|[[Aeneis/Liber II#105|107.]]}} {{sc|}}prosequitur mire, ut ab initio coeperat. pavitans quasi pavitans. pavitans] hoc est simulans se pavere. et non tam propter mortem: nam erit illi contrarium ‘iamdudum sumite poenas’: sed ut videretur cum timore civium suorum consilia vel secreta patefacere. ficto pectore pectus pro verbis posuit: nam numquam fingitur pectus. {{ancora+|108|[[Aeneis/Liber II#105|108.]]}} {{sc|}}Saepe fugam danai hoc secundum Homerum verum est, apud quem suadet Agamemnon Graecis relicto bello fugere. et ut ostendat propter bellum fugere, ait ‘cupiere’, non ‘voluere’. {{ancora+|109|[[Aeneis/Liber II#105|109.]]}} {{sc|}}Moliri parare. et hoc verbo difficultatem rei ostendit. longo decennali. fessi bello Troianos laudando: si enim fatigati sunt Graeci, horum virtus probatur: [et] sibi favorem conciliat. {{ancora+|110|[[Aeneis/Liber II#110|110.]]}} {{sc|}}Fecissentque utinam nec enim hic arae destinaretur. et est significatio optandi a praeterito tempore. ponti hiemps bene addidit ‘ponti’, quia est et temporis. {{ancora+|111|[[Aeneis/Liber II#110|111.]]}} {{sc|}}Evntes ire cupientes, ut “cum canerem reges et proelia”, id est cum canere vellem. et est figura Graeca, ubi statuisse aliquid pro inchoatione habetur. {{ancora+|112|[[Aeneis/Liber II#110|112.]]}} {{sc|}}Praecipve contra illud, ne diceretur numina non esse placata. et bene aliud agens equi mentionem introduxit. trabibus acernis speciem pro genere posuit, id est pro quocumque ligno. nam variat ligni genera in hoc equo, ut “abiete costas” et “pinea claustra”, ita hic ‘acernis’. {{ancora+|113|[[Aeneis/Liber II#110|113.]]}} {{sc|}}Aethere pro aere posuit poetica licentia. {{ancora+|114|[[Aeneis/Liber II#110|114.]]}} {{sc|}}Suspensi aut solliciti, ut “nostroque in limine pendes”, quia tempestas nec post dona mutabatur: aut ad nimbos refertur distinctione mutata, ut distinguamus ‘nimbi suspensi’. scitantem participium pro participio est, id est scitaturum. alii ‘scitatum’ legunt, id est inquisitum. oracula ad templa de quibus dantur oracula. alibi ‘oracula’ responsa, ut “lapsis quaesitum oracula rebus” et “quin adeas vatem precibusque oracula poscas”. {{ancora+|115|[[Aeneis/Liber II#115|115.]]}} {{sc|}}Adytis adytum est locus templi secretior, ad quem nulli est aditus nisi sacerdoti. tristia dicta reportat renuntiat. more suo breviter habitum futurae orationis ostendit. {{ancora+|116|[[Aeneis/Liber II#115|116.]]}} {{sc|}}Sanguine placastis ventos et virgine caesa cum primum hic distinguendum est, quia et semel ad Troiam ventum est, et ante quam ad eam veniretur de Iphigenia est sacrificatum. cuius fabula talis est. cum Graeci ad Aulidem venissent, Agamemnon Dianae cervam cum venatur occidit ignarus. unde dea irata flatus ventorum, qui ad Troiam ducebant, removit. quam ob rem cum nec navigare possent, et pestilentiam sustinerent, consulta per Calchantem oracula dixerunt, Agamemnonio sanguine, hoc est immolata Iphigenia Dianam esse placandam. ergo cum ab Ulixe per nuptiarum simulationem, qui Iphigeniam Achilli iungendam fingebat, adducta Iphigenia in eo esset ut immolaretur, numinis miseratione sublata est cervaque subposita, et translata ad Tauricam regionem regi Thoanti tradita est sacerdosque facta Dictynnae Dianae, vel ut quidam volunt Orthiae Dianae. quae cum secundum statutam consuetudinem humano sanguine numen placaret, agnovit fratrem Oresten, qui accepto oraculo carendi furoris causa cum amico Pylade, a cuius patre, Strofio nomine, fuerat nutritus, Colchos petierat, et cum his occiso Thoante, simulacrum sustulit absconditum fasce lignorum: unde et Facelitis dicitur, non tantum a face, cum qua pingitur, propter quod et Lucifera dicitur: et Ariciam detulit. sed cum postea Romanis sacrorum crudelitas displiceret, quamquam servi immolarentur, ad Laconas est Diana translata, ubi sacrificii consuetudo adulescentum verberibus servatur, qui vocabantur Bomonicae, quia aris superpositi contendebant, qui plura posset verbera sustinere. Orestis vero ossa Aricia Romam translata sunt et condita ante templum Saturni, quod est ante clivum Capitolinum iuxta Concordiae templum. virgine caesa non vere, sed ut videbatur. et sciendum in sacris simulata pro veris accipi: unde cum de animalibus quae difficile inveniuntur est sacrificandum, de pane vel cera fiunt et pro veris accipiuntur. hinc est etiam illud “sparserat et latices simulatos fontis Averni”. nam et in templo Isidis aqua sparsa de Nilo esse dicebatur. {{ancora+|117|[[Aeneis/Liber II#115|117.]]}} {{sc|}}iliacas danai venistis ad oras figuratum: cum primum venire velletis. sane hoc de Iphigenia verum est. {{ancora+|118|[[Aeneis/Liber II#115|118.]]}} {{sc|}}sanguine quaerendi reditus hoc falsum est. et bene oraculorum naturam servat, ut a re ipsa semper incipiat, ut alibi “Dardanidae duri”; dicendo enim ‘Dardanidae’ ostendit quae loca petere debeant. {{ancora+|119|[[Aeneis/Liber II#115|119.]]}} {{sc|}}Argolica quia occurrebat occidi potuisse captivum. ergo ideo addidit ‘Argolica’, ne non esset triste oraculum. videtur sane peritia iuris pontificalis animalis hostiae mentionem fecisse, cum dicit ‘animaque litandum Argolica’; nam et ‘animam’ dixit, et ‘litare’ verbo pontificali usus est, id est sacrificiis deos placare. {{ancora+|120|[[Aeneis/Liber II#120|120.]]}} {{sc|}}obstupvere animi omnes enim crediderunt se perire posse, antequam unus esset delectus. {{ancora+|121|[[Aeneis/Liber II#120|121.]]}} {{sc|}}Cui fata parent cui praeparent mortem. fata id est responsa. sunt qui ita dividant: ‘cui fata parent’ vitam, ‘quem poscat Apollo’, ut moriatur. {{ancora+|122|[[Aeneis/Liber II#120|122.]]}} {{sc|}}hic pro tunc. vatem nunc divinum, alias poetam “tu vatem, tu diva mone”, alias sacerdotem, ut “et aurea vati cassida”. magno tumultu ad factionem tegendam. {{ancora+|123|[[Aeneis/Liber II#120|123.]]}} {{sc|}}protrahit quasi nolentem. numina divum pro oraculis posuit. et quaeritur modo, non quid dicant, nam planum est; sed quis debeat immolari. quae sint ea numina divum] id est ut ambiguitatem oraculorum interpretetur. {{ancora+|124|[[Aeneis/Liber II#120|124.]]}} {{sc|}}flagitat id est invidiose poscit, unde et quod flagitatione dignum est flagitium dicitur. mihi quidam graviter pronuntiandum tradunt ‘mihi’, hoc est Sinoni. multi crudele canebant ‘multi’ bis intellegendum, id est multi videbant taciti, multi etiam dicebant, ne sit contrarium ‘canebant taciti’. quamvis multi sic exponant: qui mihi amici erant dicebant, qui inimici, tacebant, ut provenirent quae praesentiebant. {{ancora+|126|[[Aeneis/Liber II#125|126.]]}} {{sc|}}Bis quinos silet ille dies dicimus et ‘bis quinis silet ille diebus’. bis q. s. i. d.] scilicet auctoritatis quaerendae gratia, ut sit ἀξιοπιστία eius qui invitus diceret. tectus aut multitudini se subtrahens, aut tegens consilium suum. aut cautus, ne intellegeretur. recusat abnegat. {{ancora+|127|[[Aeneis/Liber II#125|127.]]}} {{sc|}}prodere bene prodere: me enim dicturus, quem sciebat. opponere obicere, destinare. {{ancora+|128|[[Aeneis/Liber II#125|128.]]}} {{sc|}}Vix tandem aut iunge, et vacat ‘tandem’; aut separa, et est exaggeratio a synonymis, ut “abiit excessit, evasit erupit”. et est ordo ‘vix tandem rumpit vocem’. {{ancora+|129|[[Aeneis/Liber II#125|129.]]}} {{sc|}}Composito ex pacto. rvmpit vocem hoc est erumpit in vocem, et dictum est per contrarium. nam si ‘silentium rumpere’ est loqui, ut “quid me alta silentia cogis rumpere?”, ‘vocem rumpere’ est tacere. sed aliqua interdum simpliciter, interdum per contrarium intelleguntur. {{ancora+|130|[[Aeneis/Liber II#130|130.]]}} {{sc|}}Et quae sibi quisque timebat ideo hoc addidit, quia dixerat ‘adsensere omnes’, ne videretur fuisse cunctis suae gentis invisus. aut ‘adsensere omnes’ ad provocandam in se Troianorum misericordiam dicit, cum eorum hostes omnes ad crudelitatem consensisse adserat. est autem figuratius, si legatur ‘timebant’. {{ancora+|132|[[Aeneis/Liber II#130|132.]]}} {{sc|}}Mihi multi posterioribus, multi primis iungunt; unus tamen est sensus. parari infinitus modus pro indicativo. et est figura propria historiographorum, ut Sallustius “equitare, iaculari, cursu cum aequalibus certare”; ut poetarum propria est “nuda genu” et “torvum clamat”. quod autem ait Cicero “bellicum canit” non est figura, sed sermo naturalis; est enim soni nomen. quidam sane ‘parari’ pro ‘parabantur’ accipiunt et ad omnia hoc subaudiunt. {{ancora+|133|[[Aeneis/Liber II#130|133.]]}} {{sc|}}Salsae fruges sal et far, quod dicitur mola salsa, qua et frons victimae et foci aspergebantur et cultri. fiebat autem de horna fruge et horno sale, ut Horatius “et horna fruge”. vittae quibus victimae coronabantur. {{ancora+|134|[[Aeneis/Liber II#130|134.]]}} {{sc|}}Leto non sacrificio: invidiose locutus est. et est hysteroproteron, prius enim erat ut vincula rumperet, et sic fugeret. vincvla rvpi atqui solutae sunt hostiae; nam piaculum est in sacrificio aliquid esse religatum: unde est “unum exuta pedem vinclis, in veste recincta” item “vittasque resolvit sacrati capitis”. ergo vincula religionis intellege, ut “et vinclis innaret Cloelia ruptis”, scilicet foederis; nec enim obsides umquam ligantur. sed huic expositioni illud occurrit, unde iste ligatus fuerit, quia eum Troiani non ligarunt; ultro enim se obtulerat. unde est intellegendum a Graecis magis ligatum ante tempus sacrificii; nam consuetudo illa quam supra diximus erat in ipso tempore sacrificiorum. ante enim ligari et Iuvenalis docet, dicens “sed procul extensum petulans quatit hostia funem”. {{ancora+|135|[[Aeneis/Liber II#135|135.]]}} {{sc|}}Limosoque lacu ut verisimilem fugam faciat, circumstantiis utitur. notandum sane, Vergilium sub aliorum persona causam exsequi nobilium, ut hoc loco Marii, item paulo post Pompeii, ut “iacet ingens litore truncus”. per noctem obscvrus bona elocutio est rem temporis ad personam transferre, ut ‘matutinus venit’. vlva herba palustris. sane in arte rhetorica omnem narrationem cum rei partibus dicunt convenire debere, loco tempore materia causa persona. hic ad singula respondetur: nam persona Ulixis ponitur ad fallendum aptissima; causa, quia timeret ne ultor esset Palamedis; tempus ad nocendum aptissimum, cum sibi quisque timeret; modus agendi ‘bis quinos silet ille dies’; materia ‘salsae fruges et circum tempora vittae’; locus ‘per noctem obscurus in ulva delitui’. {{ancora+|136|[[Aeneis/Liber II#135|136.]]}} {{sc|}}Si forte dedissent medium se praebet: nam nec negat, nec confirmat eos navigasse, ne aut eis demat securitatem, aut quod supra dixit falsum sit, non posse navigare Graecos, nisi homine immolato: ut illorum sit quicquid elegerint. et artis est in argumentorum angustia incertis uti sermonibus. si forte dedissent] [id est] quia iam scire non poterat, quid facturi essent, cum ipse fugisset. {{ancora+|137|[[Aeneis/Liber II#135|137.]]}} {{sc|}}Antiquam caram. et bene commemorat liberos et parentem, ut ostendat se non deseruisse ut vilem, sed mortis fugisse terrore. et bene †ignotos finxit sibi liberos et parentem, ut maior miseratio ex pluribus nasceretur. quidam sane non ‘dulces’, sed ‘duplices’ legerunt, quia ‘dulces’ leve esset et commune epitheton liberorum. {{ancora+|139|[[Aeneis/Liber II#135|139.]]}} {{sc|}}quos illi de quibus illi. fors et poenas forte et poenas. alii iungunt ‘forset’, ut sit forsan. et bene elicit misericordiam ostenditque, non se habere causam redeundi post mortem suorum: ne eum Troiani non reciperent, suspicantes ad suos quandoque rediturum. {{ancora+|140|[[Aeneis/Liber II#140|140.]]}} {{sc|}}Effugia et ‘fuga’ dicimus et ‘effugium’, sicut ‘lana’ et ‘lanitium’, ut “si tibi lanitium curae”. hinc est ‘aequitas’ et ‘aequum’. sed hic dicendo ‘effugia’ verbo sacrorum et ad causam apto usus est. nam hostia quae ad aras adducta est immolanda, si casu effugeret, ‘effugia’ vocari veteri more solet; in cuius locum quae supposita fuerat, succidanea; si gravida fuerat, forda dicitur; quae sterilis autem est, taurea appellatur: unde ludi Taurei dicti, qui ex libris fatalibus a rege Tarquinio Superbo instituti sunt propterea, quod omnis partus mulierum male cedebat. alii ludos Taureos a Sabinis propter pestilentiam institutos dicunt, ut lues publica in has hostias verteretur. culpam hanc vel quod fugi, vel quod me defensorem Palamedis dixeram. piabunt expiabunt: et τῶν μέσων est; nam plerumque et impiare significat. hic tamen ‘piabunt’ bene addidit, quia nisi per sanguinem diis accepta hostia non est: quod merito ex persona Sinonis inducitur, quia fatetur sacra per suam fugam fuisse violata. et vult etiam beneficii sibi debitores esse Troianos, quod interim Graeci ablegati sunt. {{ancora+|141|[[Aeneis/Liber II#140|141.]]}} {{sc|}}quod te per superos propter quod. et finita narratione subiungit epilogos; neque enim quae non putaret credituros argumenta subicere debuit. sane per huius modi preces ostendere vult vera se dicere. conscia numina veri bene medium tenuit; †nam ea numina invocans, quae sunt conscia numina veritatis, quia et pontifices dicunt, singulis actibus proprios deos praeesse. hos Varro certos deos appellat. {{ancora+|142|[[Aeneis/Liber II#140|142.]]}} {{sc|}}Per si qua est aut diasyrtice deridet, ut diximus, aut certe hoc ait: si aliqua est fides. quam cum sibi non adscribit, facit ut in eo esse credatur. restet supersit. usquam quia apud Graecos dicit fidem esse corruptam. {{ancora+|143|[[Aeneis/Liber II#140|143.]]}} {{sc|}}intemerata incorrupta vel integra. alii tamen volunt ‘intemerata’ de libris sacris commutatis litteris esse praesumptum, †timaram enim fidem, id est sanctam appellabant, ut sit sensus, oro per fidem vehementer sanctam, si tamen est usquam penes homines. oro ordo est ‘quod te oro per superos’. laborum periculorum, malorum. miserere quidam pro ‘misereare’ accipiunt. {{ancora+|144|[[Aeneis/Liber II#140|144.]]}} {{sc|}}Non digna ferentis indigno luctu affecti. {{ancora+|145|[[Aeneis/Liber II#145|145.]]}} {{sc|}}Et miserescimus aut per se plenum est, aut cohaeret sequentibus, quia non potest primis: dicimus enim aut ‘illam rem miseror’, aut ‘illius rei misereor’, non ‘illis’. quidam ‘miserescimus’ pro miseremur, genus inchoativum volunt, ut ‘horreo horresco’, ‘gelo gelasco’: aliter ‘lentesco’ inchoativum, nullo praecedente verbo; neque enim est ‘lento’, ut sit ‘lentesco’. vltro autem non est sponte: nam iam rogaverat: sed insuper. et venit ab eo quod est ‘ultra’; plus enim quam rogaverat, praestiterunt. {{ancora+|147|[[Aeneis/Liber II#145|147.]]}} {{sc|}}vincla] pro ‘vincula’ per syncopen dictum. arta vincla aut epexegesis manicarum est, aut utrumque habuit. {{ancora+|148|[[Aeneis/Liber II#145|148.]]}} {{sc|}}Quisquis es licet hostis sis. et sunt, ut habemus in Livio, imperatoris verba transfugam recipientis in fidem ‘quisquis es noster eris’. item “vigilasne, deum gens” verba sunt, quibus pontifex maximus utitur in pulvinaribus: quia variam scientiam suo inserit carmini. amissos obliviscere ut “obliviscor iniurias tuas, Clodia”. dicimus autem et ‘amissorum obliviscere’. et ‘obliviscere’ quidam pro contemne vel neglige, ut “oblitus fatorum”. hinc iam aut ex hoc tempore, aut ex hac oratione, qua tibi salutem in tuto polliceor, aut ex eo, quod te dicis Ulixis factione laborasse. {{ancora+|149|[[Aeneis/Liber II#145|149.]]}} {{sc|}}Edissere vera hic distinguendum; vera enim audire desiderat. ‘edissere’ autem ordine cuncta narra, unde qui plane loquuntur dissertores fiunt et diserti vocantur. sane hoc ab illo Priamus exigit, quod ipse ei statim obtulit ‘cuncta equidem tibi rex’. {{ancora+|150|[[Aeneis/Liber II#150|150.]]}} {{sc|}}Quo molem quam ob causam, in quem usum. et ad hoc respondit Sinon ‘ne recipi portis’. et est color, qui in coniecturali statu saepe requiritur. hunc tamen equum quidam longum centum viginti, latum triginta fuisse tradunt, cuius cauda genua oculi moventur. quis auctor?? ad hoc respondit ‘Calchas attollere iussit’. {{ancora+|151|[[Aeneis/Liber II#150|151.]]}} {{sc|}}Quidve petunt?? quid desiderant? utique ut placetur Minerva. quae relligio?? quae consecratio. machina belli ecce subtiliter secutus [est] historiam machinamenti bellici mentionem facit. et servat dignitatem regiam; breviter enim reges interrogant, non ut minores, quos plus loqui necesse est. {{ancora+|152|[[Aeneis/Liber II#150|152.]]}} {{sc|}}dolis et arte unam rem secundo dixit, quia ars τῶν μέσων est, sicut supra diximus. ad sidera ad locum siderum, vel quia semper sunt sidera, sed solis splendore vincuntur. {{ancora+|154|[[Aeneis/Liber II#150|154.]]}} {{sc|}}Aeterni ignes aut ararum, quas fugit, ut exsecratio sit propter posteriora ‘vos arae’; aut certe Solem et Lunam significat. exsecratio autem est adversorum deprecatio, iusiurandum vero optare prospera. non violabile quod graeci ἄφθαρτον dicunt. {{ancora+|155|[[Aeneis/Liber II#155|155.]]}} {{sc|}}Testor modo iuro, alibi testificor, ut “testor in occasu vestro”. vestrum numen quia secundum philosophos dicuntur sidera elementa esse, sed habere proprias potestates. ensesque nefandi invidiose ad pluralem transit numerum, ut Terentius “non perpeti meretricum contumelias”. {{ancora+|156|[[Aeneis/Liber II#155|156.]]}} {{sc|}}Vittaeque deum aut quae habentur in honore deorum, aut quas habent ipsa simulacra. vittaeque [et] multi hic distinguunt et sic subiungunt ‘deum quas hostia gessi’. consuetudo apud antiquos fuit, ut qui in familiam vel gentem transiret prius se abdicaret ab ea, in qua fuerat, et sic ab alia reciperetur: quod hic ostendit; dicit enim Sinon, iure iam se Troianorum civem esse, quia apud Graecos hostia fuerit, adeo nec pro homine, nec pro cive habitus sit. gessi paene gessi; non enim vere gesserat, sed quantum ad Graecos pertinet, qui eum immolaturi fuerant, dicit. hostia vero victima ~ , et dicta quod dii per illam hostiantur, id est aequi et propitii reddantur, unde hostimentum aequationem. {{ancora+|157|[[Aeneis/Liber II#155|157.]]}} {{sc|}}Fas mihi subaudis ‘sit’. et bene a diis petit veniam, ne videatur proditor: nam et haec quae dicturus est tacuit, antequam audiret ‘noster eris’; si enim voluntate proderet, sequebatur quod ait Cicero “nemo umquam sapiens proditori credendum putavit”. aut ‘fas mihi’ ideo, quia non licet solvere sacramentum militare adversariis vel hostibus; ideo dixit ‘liceat arcana dicere’. et cum ostenderit, se rem dicere quam non licet, ei facilius credetur. sacrata resolvere ivra scilicet ut non incidat in sacramenti poenam: nam miles legibus sacramentorum rogabatur, ut exiens ad bellum iuraret, se nihil contra rem publicam facturum: quia militiae tria sunt genera. plerumque enim ‘evocati’ dicuntur, et non sunt milites, sed pro milite: unde Sallustius “neu quis miles neve pro milite”, item ipse “ab his omnes evocatos et centuriones”: plerumque ‘tumultuarii’, hoc est qui ad unum militant bellum: plerumque ‘sacramento rogati’, quia post electionem in rem publicam iurant, sicut dictum est. et hi sunt qui habent plenam militiam; nam viginti et quinque annis tenentur. haec tria genera tangit Vergilius: sacramenti hoc loco, tumultuarii illo “simul omne tumultu coniurat trepido Latium”, evocationis “mittitur et magni Venulus Diomedis ad urbem”. {{ancora+|158|[[Aeneis/Liber II#155|158.]]}} {{sc|}}Fas odisse viros ut supra diximus, omnia diasyrtice loquitur; nam et ad Graecos possunt, et ad Troianos referri. et ‘odisse’ hic praesentis temporis, quod non facit ‘odere’. atque omnia ferre sub avras hinc videtur subtiliter non se implicare periurio; ipse enim lectos hostes produxit ex equo “et pinea furtim laxat claustra Sinon”. et hoc vult credi contra Graecos dicere, cum pro ipsis dicat. {{ancora+|159|[[Aeneis/Liber II#155|159.]]}} {{sc|}}siqua tegunt callide occultant. siqua tegunt propter ea quae latent in equo. nec legibus vllis si Graecorum, propter ‘noster eris’, si Troianorum, quia Graecus. alii ita: nullis naturae legibus, quibus fas non est patriam prodere; et volunt hoc esse ‘sacrata resolvere iura’. {{ancora+|160|[[Aeneis/Liber II#160|160.]]}} {{sc|}}tu modo pro tantummodo. promissis pro ‘in promissis’. {{ancora+|161|[[Aeneis/Liber II#160|161.]]}} {{sc|}}serves Troia fidem magnificentius, quam si diceret ‘Troiani’. serves Troia fidem quia quod rex promittit videtur res publica polliceri. vera feram pro dicam. magna rependam magna praemia resolvam pro mea impunitate. et videtur duo promittere Troianis, primo veriloquium, deinde salutem ex suorum proditione. alii volunt dubium esse, vobis feram, Graecis rependam. {{ancora+|162|[[Aeneis/Liber II#160|162.]]}} {{sc|}}Omnis spes danaum more suo a veris incipit: nam et favit Minerva Graecis, et constabat raptum esse Palladium. tydides sed enim hysteroproteron est ‘sed enim ex quo impius Tydides’; nam hysterologia unius sermonis est, ut “transtra per et remos”. {{ancora+|163|[[Aeneis/Liber II#160|163.]]}} {{sc|}}Impius vero propter numina vulnerata. ex quo autem vel die vel facto. {{ancora+|164|[[Aeneis/Liber II#160|164.]]}} {{sc|}}Scelerumque inventor vlixes propter se et propter Palamedem occisum ipsius factione. {{ancora+|165|[[Aeneis/Liber II#165|165.]]}} {{sc|}}Fatale τῶν μέσων est: nam et quod custodit, et quod interimit pro loco intellegitur. avellere ostendit invitum numen esse sublatum. {{ancora+|166|[[Aeneis/Liber II#165|166.]]}} {{sc|}}Palladium Helenus apud Arisbam captus a Graecis est et indicavit coactus fata Troiana, in quibus etiam de Palladio. unde dicitur a Pyrrho regna meruisse: quamquam praestiterit Pyrrho, ut per terram rediret, dicens omnes Graecos, quod et contigit, naufragio esse perituros. alii dicunt Helenum non captum, sed dolore, quod post mortem Paridis Helena iudicio Priami non sibi, sed Deiphobo esset adiudicata, in Idam montem fugisse, atque exinde monente Calchante productum de Palladio pro odio prodidisse. tunc Diomedes et Ulixes, ut alii dicunt, cuniculis, ut alii, cloacis ascenderunt arcem, et occisis custodibus sustulere simulacrum. qui cum reverterentur ad naves, Ulixes, ut sui tantum operis videretur effectus, voluit sequens occidere Diomedem: cuius ille conatum cum ad umbram lunae notasset, religatum prae se usque ad castra Graecorum egit. ideo autem hoc negotium his potissimum datur, quia cultores fuerunt Minervae. hoc cum postea Diomedes haberet, ut quidam dicunt: quod et Vergilius ex parte tangit, et Varro plenissime dicit: credens sibi non esse aptum, propter sua pericula, quibus numquam cariturum responsis cognoverat, nisi Troianis Palladium reddidisset, transeunti per Calabriam Aeneae offerre conatus est. sed cum se ille velato capite sacrificans convertisset, Nautes quidam accepit simulacrum: unde Minervae sacra non Iulia gens habuit, sed Nautiorum. hinc est in quinto “‹tum senior Nautes,]2 unum Tritonia Pallas quem docuit”. quamquam alii dicant, simulacrum hoc a Troianis absconditum fuisse intra extructum parietem, postquam agnoverunt Troiam esse perituram: quod postea bello Mithridatico dicitur Fimbria quidam Romanus inventum indicasse: quod Romam constat advectum. et cum responsum fuisset, illic imperium fore, ubi et Palladium, adhibito Mamurio fabro multa similia facta sunt. verum tamen agnoscitur hastae oculorumque mobilitate: unde est ‘vix positum castris simulacrum, arsere coruscae luminibus flammae’ vel ‘hastamque trementem’. sed ab una tantum sacerdote videbatur, ut Lucanus “Troianam soli cui fas vidisse Minervam” (1.598). dicunt sane alii, unum simulacrum caelo lapsum, quod nubibus advectum et in ponte depositum, apud Athenas tantum fuisse, unde et γεφυριστὴς dicta est. ex qua etiam causa pontifices nuncupatos volunt: quamvis quidam pontifices a ponte sublicio, qui primus Tybri impositus est, appellatos tradunt, sicut Saliorum carmina loquuntur. sed hoc Atheniense Palladium a veteribus Troianis Ilium translatum. alii duo volunt: hoc de quo diximus, et illud Atheniense. alii, cum ab Ilo Ilium conderetur, hoc Troianum caelo lapsum dicunt: alii a Dardano de Samothracia Troiam translatum: alii multa fuisse Palladia, sed hoc a Diomede et Ulixe furto ablatum tradunt. {{ancora+|167|[[Aeneis/Liber II#165|167.]]}} {{sc|}}Sacram effigiem quasi de caelo lapsam. et tres simul res dixit, quare numen irasceretur: quod antistites caesi, quod tolleretur, quod cruentis manibus. {{ancora+|169|[[Aeneis/Liber II#165|169.]]}} {{sc|}}Ex illo facto, vel tempore. flvere delabi. et τῶν μέσων est; nam ideo addidit ‘retro’. contra Sallustius “rebus supra vota fluentibus”. {{ancora+|170|[[Aeneis/Liber II#170|170.]]}} {{sc|}}Aversa deae mens propter illud ‘manibusque cruentis’. {{ancora+|171|[[Aeneis/Liber II#170|171.]]}} {{sc|}}Tritonia aut quasi terribilis, ἀπὸ τοῦ τρεῖν , id est timere, aut a Tritone amne Boeotiae, aut a Tritonide palude Africae, iuxta quam nata dicitur, secundum Lucanum “et se dilecta Tritonida dixit ab unda” (9.354). sane ‘Tritonia’ antonomasivum est, quia proprium est Minervae: nam epitheta sunt quae variis possunt vel personis vel rebus adponi. et haec caute observanda sunt, sicut et propria nomina, quae plerumque ex appellativis sunt, ut est Victor vel Felix. {{ancora+|172|[[Aeneis/Liber II#170|172.]]}} {{sc|}}Vix modo ‘mox’ significat. castris pro in castris. simulacrum inter consecratas res, id est aedes, areas, etiam simulacra accipiuntur, quod in bucolicis scriptum est. hic ergo ipso nomine simulacri consecrationem eius ostendit; quis enim ignorat Palladium simulacrum Minervae esse? quam autem sacrum fuerit, hinc docet, quod ait ‘nec dubiis ea signa dedit Tritonia monstris. vix positum castris’ et reliqua, ut appareat, et loco motum vim tamen consecrationis habuisse. arsere subaudimus ‘cum’, ut sit ‘cum arsere’. coruscae ‘coruscum’ alias fulgens, alias tremulum est. {{ancora+|173|[[Aeneis/Liber II#170|173.]]}} {{sc|}}luminibus flammae arrectis hypallage est, lumina enim arsere flammis. salsus sudor bene addidit ‘salsus’, ut significaret laborem futurum, ne forte alter in simulacro quilibet umor intellegeretur. salsus sudor] indicium commoti numinis fuisse dicitur. Probo sane displicet ‘salsus sudor’, et supervacue positum videtur. hoc autem Ennius de lamis dixit. {{ancora+|175|[[Aeneis/Liber II#175|175.]]}} {{sc|}}Emicvit exsiluit, quasi quae consistebat invita, locumque damnaret. parmamque ferens hastamque trementem his enim signis Palladium a ceteris discernebatur, quod supra dictum est. {{ancora+|176|[[Aeneis/Liber II#175|176.]]}} {{sc|}}Temptanda aequora si vel fugere possint post iram Minervae. {{ancora+|178|[[Aeneis/Liber II#175|178.]]}} {{sc|}}Argis adverbium loci est. et respexit Romanum morem: nam si egressi male pugnassent, revertebantur ad captanda rursus auguria. item in constituendo tabernaculo si primum vitio captum esset, secundum eligebatur; quod si et secundum vitio captum esset, ad primum reverti mos erat. tabernacula autem eligebantur ad captanda auspicia. sed hoc servatum a ducibus Romanis, donec ab his in Italia pugnatum est, propter vicinitatem; postquam vero imperium longius prolatum est, ne dux ab exercitu diutius abesset, si Romam ad renovanda auspicia de longinquo revertisset, constitutum, ut unus locus de captivo agro Romanus fieret in ea provincia, in qua bellabatur, ad quem, si renovari opus esset auspicia, dux rediret. numenque aut pro Palladio posuit ‘numen’, ut “media inter numina divum”, aut ‘numen’ Minervam dixit. reducant placent, reconcilient. {{ancora+|179|[[Aeneis/Liber II#175|179.]]}} {{sc|}}quod id est Palladium. {{ancora+|180|[[Aeneis/Liber II#180|180.]]}} {{sc|}}vento petiere hic ostenditur, illos navigasse. {{ancora+|181|[[Aeneis/Liber II#180|181.]]}} {{sc|}}Arma deosque parant comites ingenti arte de futuro sollicitos facit, ut praesentem firmet securitatem. arma deosque p. c.] ingenti arte de futuro sollicitos facit, ut videatur periculum de nuntiando secreta Argivorum prodere, quatenus praesentem firmet securitatem, ut eos faciat incautos. {{ancora+|182|[[Aeneis/Liber II#180|182.]]}} {{sc|}}Inprovisi aderunt sicut et factum est. [et] artificiose; neque enim mentitur, et tamen decipit; nam verum metum falso metu abegit, ut dum reversuros timent, non timeant, ne non abierint. digerit omina interpretatur numinis commotionem. [vel] futuri ordinem pandit, id est oraculorum. vel ordinat et disponit. {{ancora+|183|[[Aeneis/Liber II#180|183.]]}} {{sc|}}hanc pro p. m. p. n. l. e. s. respondet ad interrogationem ‘quo molem hanc immanis equi statuere’. {{ancora+|184|[[Aeneis/Liber II#180|184.]]}} {{sc|}}nefas quae triste piaret contaminati Palladii scilicet. piaret autem expiaret. {{ancora+|185|[[Aeneis/Liber II#185|185.]]}} {{sc|}}immensam calchas attollere hoc est ‘quis auctor, quae machina belli?’ {{ancora+|187|[[Aeneis/Liber II#185|187.]]}} {{sc|}}ne recipi p. a. d. i. m. p. cum equi magnitudo necessaria ad recipiendos milites fuerit, inducendi equi desperationem facit, ut magis iniciat cupiditatem inducendi. {{ancora+|188|[[Aeneis/Liber II#185|188.]]}} {{sc|}}Antiqua sub religione favore pristino. nev popvlum a. s. r. t.] id est loco Palladii secundum antiquam religionem tutelam colenti populo praestare: constat enim apud Troianos principe loco Minervam cultam. {{ancora+|189|[[Aeneis/Liber II#185|189.]]}} {{sc|}}Nam si vestra manus quia occurrebat exurendum esse equum, si intro ferri vel prodesse non poterat. violasset pro violaverit. dona minervae quae Minervae data sunt. et minatur occulte, ne quis equum tentare audeat. {{ancora+|190|[[Aeneis/Liber II#190|190.]]}} {{sc|}}quod dii prius o. i. i. adeo se ostendit favere Troianis, ut nomen etiam Graecorum exsecretur. ‘ipsum’ autem Calchantem accipimus: nam quasi Troianus detestatur quae in illos ominose dicta sunt. {{ancora+|192|[[Aeneis/Liber II#190|192.]]}} {{sc|}}Ascendisset pro ascenderit. ut “scandit fatalis machina muros”. {{ancora+|193|[[Aeneis/Liber II#190|193.]]}} {{sc|}}vltro statim, mox. asiam Asiaticos, ut “Latio dare terga sequaci”; nam et paulo post “urbem sepultam” pro civibus posuit. pelopeia Argiva, a Pelope. unde et Peloponnesus. nostros nepotes utique Graecos posteros. an diasyrtice; nam iam quasi Troianus loquitur. {{ancora+|195|[[Aeneis/Liber II#195|195.]]}} {{sc|}}talibus insidiis bene ‘insidiis’, ut ostendat non se virtute, sed insidiis esse superatos; nam ideo subiecit ‘quos neque Tydides, nec Larissaeus Achilles n. a. d. d. n. m. c.’ perivri quia dixit ‘vos aeterni ignes’. et ‘periuri’ in verbo ‘r’ non habet: nam ‘peiuro’ dicimus corrupta natura praepositionis: quae res facit errorem, ut aliqui male dicant ‘peiurus’, ut ‘peiuro’. {{ancora+|196|[[Aeneis/Liber II#195|196.]]}} {{sc|}}Credita res aut fides habita, aut commissa respublica. captique dolis sicut dictum est, virtuti non cedit, dolis dicit se esse superatum: non quod Troianis victos esse turpe non fuerit, sed quod Graecis turpius vicisse per dolos. coactis id est expressis, ut Terentius “‹una me hercule falsa lacrimola,› quam oculos terendo ‹misere›, vix ‹vi› expresserit”. {{ancora+|197|[[Aeneis/Liber II#195|197.]]}} {{sc|}}quos n. t. n. l. a. bene utrique honorem virtutis dat, a quibus victus est. larissaeus achilles a vicinitate: nam Phthius fuit. utraque tamen Thessaliae civitas est. Larissa autem a nympha Larissa est appellata, ex qua Neptunus creavit †Pelago et Phthion. Achillem autem Homerum secutus Phthiatem non dicit, quem perhibent peregrinantem apud Phthiam, quod nullius esset humanitate susceptus, tali silentio inhospitalem damnasse civitatem. {{ancora+|199|[[Aeneis/Liber II#195|199.]]}} {{sc|}}Hic tunc. maius miseris multoque ut “sale saxa sonabant” et “casus Cassandra canebat”; nam apud veteres a similibus incipere vitiosum non erat. et notandum, quia ut supra diximus agit, ne videatur vel Troia cessisse viribus, vel Aeneas voluntate fugisse. hac autem re ostendit, ex accidentibus dolos Graecorum esse firmatos, cum dicit etiam deos adversum Troiam fecisse. {{ancora+|201|[[Aeneis/Liber II#200|201.]]}} {{sc|}}Laocoon ut Euphorion dicit, post adventum Graecorum sacerdos Neptuni lapidibus occisus est, quia non sacrificiis eorum vetavit adventum. postea abscedentibus Graecis cum vellent sacrificare Neptuno, Laocoon Thymbraei Apollinis sacerdos sorte ductus est, ut solet fieri cum deest sacerdos certus. hic piaculum commiserat ante simulacrum numinis cum Antiopa sua uxore coeundo, et ob hoc inmissis draconibus cum suis filiis interemptus est. historia quidem hoc habet: sed poeta interpretatur ad Troianorum excusationem, qui hoc ignorantes decepti sunt. alii dicunt quod post contemptum semel a Laomedonte Neptunum certus eius sacerdos apud Troiam non fuit: unde putatur Neptunus etiam inimicus fuisse Troianis, et quod illi meruerint, in sacerdote monstrare: quod ipse alibi ostendit dicens “cuperem cum vetere ab imo structa meis manibus periurae moenia Troiae”. quod autem ad arcem ierunt serpentes, id est ad templum Minervae, aut [quod] et ipsa inimica Troianis fuit, aut signum fuit periturae civitatis. sane Bacchylides de Laocoonte et uxore eius vel de serpentibus a Calydnis insulis venientibus atque in homines conversis dicit. sorte ductus sic Sallustius “sorte ductos fusti necat”. {{ancora+|202|[[Aeneis/Liber II#200|202.]]}} {{sc|}}Sollemnis aras anniversario sacrificio religiosas. dicimus autem et sacrificium sollemne, et aras sollemnes, ut apricum et hominem et locum, ut “aprici meminisse senes” Persius, contra Horatius “cur apricum oderit campum”. quidam dicunt, quod continuo quinquennio sacrum eidem deo quotannis fuerit restauratum, sollemne dici, sive publicum fuerit, sive privatum. tavrum ingentem non praeter rationem est hoc loco ‘ingentem’: alibi “iam cornu petat”: in victimis enim ista requiruntur, ut certis numinibus certae aetatis mactentur animalia. mactabat scilicet ut Graecis mala naufragio provenirent. quid autem sit ‘mactare’ in quarto libro innuimus “mactant lectas de more bidentes”. sane sciendum rite Neptuno et Apollini tauros immolandos, nam Iovi non licere: ideo et in tertio libro prodigium dicit secutum. {{ancora+|203|[[Aeneis/Liber II#200|203.]]}} {{sc|}}ecce autem cum ex inproviso vult aliquid ostendere ‘ecce’ ponit, ut “ecce autem telis Panthus”. sicut Cicero “ecce autem repente ebrio Cleomene, esurientibus ceteris”. gemini duo et similes. ‘gemini’ autem sunt proprie fratres simul nati. a tenedo ideo quod significarent naves inde venturas. tranquilla per alta absolute dixit. {{ancora+|204|[[Aeneis/Liber II#200|204.]]}} {{sc|}}Horresco referens etiam referens, quod tum vidissem. inmensis orbibus pro inmensorum orbium. angves angues aquarum sunt, serpentes terrarum, dracones templorum, ut in hoc indicat loco ‘tranquilla per alta angues’; paulo post in terra ‘serpens amplexus’; item ‘delubra ad summa dracones’. sed haec significatio plerumque confunditur. horum sane draconum nomina Sophocles in Laocoonte dicit. {{ancora+|205|[[Aeneis/Liber II#205|205.]]}} {{sc|}}Pelago per pelagus. {{ancora+|206|[[Aeneis/Liber II#205|206.]]}} {{sc|}}Ivbae aut cristae, aut barbae. ‘iubae’ autem proprie equorum sunt. Plautus in Amphitruone “angues iubati” (Am. 1108). sanguineae id est coloris sanguinei. {{ancora+|208|[[Aeneis/Liber II#205|208.]]}} {{sc|}}pone post, semper in loco, numquam in tempore. legit transit, ut “litoraque Epiri legimus”. sinvat curvat, flectit in sinus. sinvat] ‹sinuat a sinu,› ut a fluctu ‘fluctuat’. sic in georgicis “sinuatque alterna volumina crurum”. {{ancora+|209|[[Aeneis/Liber II#205|209.]]}} {{sc|}}fit sonitus ut ostenderet serpentum magnitudinem, quorum in lapsu fluctus movebantur, quia ait ‘tranquilla per alta’. salo dicimus et salum, unde est ‘salo’, et sal salis, ut “spumas salis aere secabat” et “sale tabentes artus in litore ponunt”. arva hic ‘arva’ pro litore posuit; nam arva sunt quae Graecis ἄρουρα sunt dicta. et bene celeritas demonstrata est. {{ancora+|210|[[Aeneis/Liber II#210|210.]]}} {{sc|}}Suffecti pro ‘infecti’, ut “conixa” pro enixa: vel certe inferiorem oculorum partem habentes infectam. et est figura ‘suffecti oculos’, id est †suffecti oculi e suffusos oculos habentes. {{ancora+|211|[[Aeneis/Liber II#210|211.]]}} {{sc|}}Sibila id est sibilantia, nam participium est: cum enim nomen est, ‘sibilus’ dicimus, ut “nam neque me tantum venientis sibilus austri”. vibrantibus mobilibus, quia nullum animal tanta celeritate linguam movet, adeo ut triplicem linguam habere videatur, cum una sit. hos dracones Lysimachus †curifin et periboeam dicit; filios vero Laocoontis Ethronem et Melanthum Thessandrus dicit. {{ancora+|212|[[Aeneis/Liber II#210|212.]]}} {{sc|}}exsangues timentes; nam ideo timentes pallescunt, quia ante exsangues fiunt. agmine certo itinere, impetu, ut “leni fluit agmine Thybris”, vel tractu corporis, ut “extremaeque agmine caudae”. {{ancora+|213|[[Aeneis/Liber II#210|213.]]}} {{sc|}}laocoonta etsi a filiis eius incipiunt, ‘Laocoonta petunt’. {{ancora+|215|[[Aeneis/Liber II#215|215.]]}} {{sc|}}implicat hoc ad mollitiem infantum corporis dixit. depascitur ut supra diximus et ‘pasco’ et ‘pascor’ unius significationis sunt, ut “atque artus depascitur arida febris”. {{ancora+|217|[[Aeneis/Liber II#215|217.]]}} {{sc|}}Spiris nodis: unde etiam bases columnarum spirulas dicunt; nam proprie spira est volubilitas funium. inde et posteriora serpentium spirae dicuntur, quae sic involvuntur in gyrum, ut funes. {{ancora+|218|[[Aeneis/Liber II#215|218.]]}} {{sc|}}Squamea pro squamosa, ut frondea pro frondosa. et est figuratum ‘squamea terga collo circumdati’. {{ancora+|220|[[Aeneis/Liber II#220|220.]]}} {{sc|}}simul modo adverbium temporis est, significat enim ‘eo tempore’. et est ordo ‘simul manibus tendit divellere nodos, simul clamores horrendos ad sidera tollit perfusus sanie vittas atroque veneno’. et vide genus mortis totum ad supplicium procuratum. tendit contendit. {{ancora+|221|[[Aeneis/Liber II#220|221.]]}} {{sc|}}Perfusus vittas perfusas vittas habens. et est interpositus versus; nam potest tolli salvo sensu. sanie autem pro sanguine, nam sanies corruptus sanguis. atroque veneno ut “pallida mors” vel “tristis senectus”. {{ancora+|223|[[Aeneis/Liber II#220|223.]]}} {{sc|}}Qualis mugitus id est tollit. facta autem comparatio est propter sacerdotis personam. {{ancora+|224|[[Aeneis/Liber II#220|224.]]}} {{sc|}}Incertam dubie inlisam, quae non haberet mortis effectum. inde et ‘excussit’. {{ancora+|225|[[Aeneis/Liber II#225|225.]]}} {{sc|}}Lapsu labi proprie serpentum est. delubra delubrum dicitur quod uno tecto plura conplectitur numina, quia uno tecto diluitur, ut est Capitolium, in quo est Minerva, Iuppiter, Iuno. alii, ut Cincius, dicunt, delubrum esse locum ante templum, ubi aqua currit, a diluendo. est autem synecdoche, hoc est a parte totum. Varro autem rerum divinarum libro †XIX. delubrum esse dicit aut ubi plura numina sub uno tecto sunt, ut Capitolium, aut ubi praeter aedem area sit adsumpta deum causa, ut in circo Flaminio Iovi Statori, aut in quo loco dei dicatum sit simulacrum, ut ‹sicut› in quo figunt candelam, candelabrum appellant, sic in quo deum ponunt, delubrum dicant. ergo hic cum dicit ‘delubra ad summa dracones’, ut esset manifestatum, subtexuit dei simulacrum; adiecit enim ‘saevaeque petunt Tritonidis arcem’, nec praetermisit quin dei nomen adderet dicens ‘sub pedibusque deae clipeique sub orbe teguntur’, ne sine ratione delubri nomen intulisse videretur. Masurius Sabinus “delubrum, effigies, a delibratione corticis; nam antiqui felicium arborum ramos cortice detracto in effigies deorum formabant, unde Graeci ξόανον dicunt”. alii delubrum dicunt templum ab eo quod nulli iunctum aedificio pluvia diluatur. {{ancora+|226|[[Aeneis/Liber II#225|226.]]}} {{sc|}}Saevae fortis, aut nobilis: aut ad tempus epitheton additum, aut saeva circa Troianos. {{ancora+|227|[[Aeneis/Liber II#225|227.]]}} {{sc|}}Sub pedibusque deae scilicet maioris simulacri, quod a cunctis videtur; nam quod colitur et breve est et latet, sicut Palladium fuerat. non ergo contrarium est quod post raptum Palladium intulit ‘deae’. sane hoc loco ‘sub’ particulam secundo repetendo utrique casui iunxit: accusativo, cum proprie significavit, ut sit ‘prope pedes deae’; et ‘sub orbe’, ablativo, id est infra orbem, ut “saepe sub inmotis praesepibus”. clipeique sub orbe ut maxima pars in spiram collecta ante pedes sit. colla vero cum capitibus erectis post clipeum, id est inter scutum et simulacrum deae latebant: ut est in templo urbis Romae. {{ancora+|228|[[Aeneis/Liber II#225|228.]]}} {{sc|}}Novus magnus, ut “Pollio et ipse facit nova carmina”; aut repentinus, aut novi generis, id est qualis numquam antea. cunctis quia ante interemptum Laocoonta dixit timuisse nisi eos, qui viderant angues: post eius interitum cunctos dixit, qui sacerdotem extinctum cognovissent. {{ancora+|229|[[Aeneis/Liber II#225|229.]]}} {{sc|}}Insinvat pro insinuatur. Clodius scriba commentariorum: ‘insinuem’ intro eam penitus. scelus supplicium: ab eo quod praecedit id quod sequitur. expendisse autem tractum est a pecunia; nam apud maiores pecuniarias poenas constat fuisse. expendisse] cum adhuc rudi aere pecunia ponderaretur: quod ad capitis poenam de iure usurpatum est. an quia †utriusque rei debitor ‘reus’ dicitur? quis ante hunc ‘expendisse’ pro luisse? {{ancora+|230|[[Aeneis/Liber II#230|230.]]}} {{sc|}}Sacrum robur non ut supra ‘lignum’. et notandum, quot nominibus hunc equum appellet: lignum, machinam, monstrum, dolum, pinea claustra, donum, molem, equum, sacrum robur. {{ancora+|231|[[Aeneis/Liber II#230|231.]]}} {{sc|}}tergo quare ‘tergo’, cum dixerit ‘in latus’ et ‘in alvum’? ergo ‘tergo’ quasi per significationem equi accipiamus. quidam ‘tergo’ quasi ‘a tergo suo’ accipiunt, tum quia Laocoon manu reducta a tergo suo iecerit telum, ut est “ecce aliud summa telum librabat ab aure”. sceleratam pro ‘ipse sceleratus’, ut “telumque inbelle” et “inutile ferrum”. et est hypallage. {{ancora+|232|[[Aeneis/Liber II#230|232.]]}} {{sc|}}Sedes per hoc ostendit ‘donum Minervae’. oranda placanda. {{ancora+|233|[[Aeneis/Liber II#230|233.]]}} {{sc|}}conclamant una scilicet voce. et bene de peritura civitate ‘conclamant’ dixit, quia semper res perditae ‘conclamatae’ dicuntur. {{ancora+|234|[[Aeneis/Liber II#230|234.]]}} {{sc|}}Muros superpositos Scaeae portae; nam sequitur ‘quater ipso in limine portae’. moenia pandimus urbis non est iteratio: nam dicit, patefacta porta vel diruta interiora civitatis esse nudata. [ergo] moenia cetera urbis tecta vel aedes accipiendum. accingunt pro accinguntur. Terentius Phormione “accingere”. accingunt operi praeparant se ad opus. {{ancora+|237|[[Aeneis/Liber II#235|237.]]}} {{sc|}}Intendunt ligant, ut “intenditque locum sertis”. scandit transcendit propria magnitudine. vel propter aggerem, quem ruina fecerat muri. fatalis mortifera. muros ruinas murorum dirutorum. {{ancora+|238|[[Aeneis/Liber II#235|238.]]}} {{sc|}}feta nunc plena, ut in bucolicis “temptabunt pabula fetas”, alias enixa iam, ut “fecerat et viridi fetam”. pueri circum innuptaeque puellae more Romano, patrimi et matrimi. {{ancora+|239|[[Aeneis/Liber II#235|239.]]}} {{sc|}}Sacra canunt hymnos dicunt. gavdent quidam hic ‘gaudent’ pro optant intellegunt, ut “veniat quo te quoque gaudet”. {{ancora+|240|[[Aeneis/Liber II#240|240.]]}} {{sc|}}Minans vel eminens, ut “minaeque murorum ingentes”; vel minitans. {{ancora+|241|[[Aeneis/Liber II#240|241.]]}} {{sc|}}O patria versus Ennianus. sane exclamatio eo pertinet, quod tanta fuerat vis consecrationis in porta Troiana, ut etiam post profanationem ab ingressu hostes vetaret. nam novimus integro sepulcro Laomedontis, quod super portam Scaeam fuerat, tuta fuisse fata Troiana. divum domus vel quod eius muros Apollo et Neptunus fabricaverunt, ubi etiam Minerva per Palladium culta est: vel propter Ganymedem, Dardanum, Tithonum. inclita bello quia superavit Mysiam totam. {{ancora+|242|[[Aeneis/Liber II#240|242.]]}} {{sc|}}Quater saepius. in limine portae hic portam pro ipso aditu posuit; nam quod ait ‘limine’ manifestum est portae. nam pars superior diruta est, necessario remanente limine, quod in ima parte, id est in solo positum erat. {{ancora+|243|[[Aeneis/Liber II#240|243.]]}} {{sc|}}atque utero sonitum quater arma dedere ostendere vult, non in totum a diis desertos esse Troianos: quippe quos sono equi dicit esse commonitos: ne Dido ab his animum averteret, quos videbat a suis numinibus derelictos; sed hoc dicit: monuerunt nos dii, sed nos non intelleximus. et bene addidit ‘sonitum arma dedere’, ne ei obiceretur, non potuisse fieri, ut plena armis machina sonum non redderet. {{ancora+|244|[[Aeneis/Liber II#240|244.]]}} {{sc|}}instamus tamen subaudiendum, quamquam sonitum dederunt, tamen instamus. inmemores inprovidi: aut non memores oraculorum. quidam ‘inmemores’ dementes accipiunt, quoniam memoria in mente consistit. sane si peritiam Vergilii diligenter intendas, secundum disciplinam carminis Romani, quo ex urbibus hostium deos ante evocare solebant, hoc dixit; erant enim inter cetera carminis verba haec “eique populo civitatique metum, formidinem, oblivionem iniciatis”; unde bene intulit ‘inmemores caecique furore’, tamquam quos dei perdiderant. {{ancora+|245|[[Aeneis/Liber II#245|245.]]}} {{sc|}}Monstrum infelix Troianis scilicet: quod post rem probatam dixit. sistimus constituimus, conlocamus. {{ancora+|246|[[Aeneis/Liber II#245|246.]]}} {{sc|}}Tunc etiam sicut antehac saepius: nam Helena veniente praedixerat. fatis aperit cassandra futuris ne putarentur stulti, qui vati non credidissent, cito subiecit ‘dei iussu non umquam credita Teucris’. sane quidam hic ‘fatis’ pro calamitatibus accipiunt. {{ancora+|247|[[Aeneis/Liber II#245|247.]]}} {{sc|}}Dei ivssu praecepto Apollinis, qui spe promissi coitus concessa divinatione frustratus sustulit fidem vera dicenti. dei ivssu] praecepto Apollinis: qui cum amasset Cassandram, petit ab ea eius concubitus copiam. illa hac conditione promisit, si sibi ab eo futurorum scientia praestaretur: quam cum Apollo tribuisset, ab illa promissus coitus denegatus est. sed Apollo, dissimulata paulisper ira, petit ab ea, ut sibi osculum saltem praestaret: quod cum illa fecisset, Apollo os eius inspuit, et quia eripere deo semel tributum munus non conveniebat, effecit, ut illa quidem vera vaticinaretur, sed fides non haberetur. non umquam non aliquando, id est numquam: nam si ‘non numquam’ esset, duae negativae facerent unam confirmativam: licet Terentius Graeco more dixerit “agrum in his regionibus meliorem neque pretii maioris nemo habet”. credita dubium a quo verbo veniat, et an femininum sit singulare participium, an neutrum plurale. {{ancora+|249|[[Aeneis/Liber II#245|249.]]}} {{sc|}}Festa fronde quae festos indicat dies, vel quae festis diebus adhibetur, ut laurus, oliva et similia. velamus coronamus, ut “victori velatum auro vittisque iuvencum”. {{ancora+|250|[[Aeneis/Liber II#250|250.]]}} {{sc|}}Vertitur caelum atqui epitheton hoc caeli perpetuum est: sed ‘vertitur’ est ‘in aliam faciem commutatur’, quod more suo explanat sequentibus. rvit oceano nascitur de Oceano, ut “ruit atram ad caelum picea crassus caligine nubem”. ideo autem ‘ruit’, quia altius est mare quam terra, ut diximus supra. aut certe ‘ruit’ cum impetu et festinatione venit, ut “qua data porta ruunt”. sane sphaerae ratio hoc habet, ut omnia diversis vicibus sicut oriri, ita et ruere videantur. {{ancora+|251|[[Aeneis/Liber II#250|251.]]}} {{sc|}}Umbra magna id est terrae: et definitio est noctis. {{ancora+|252|[[Aeneis/Liber II#250|252.]]}} {{sc|}}Myrmidonumque dolos a generalibus ad specialia venire vitiosum est, nisi forte redeatur ad causam, ut hoc loco. fusi dispersi †per sua quisque. an ad habitum rettulit dormientium securorumque? per moenia per domos, ut supra “et moenia pandimus urbis”: ‘moenia’ enim et publica et privata dicuntur. {{ancora+|253|[[Aeneis/Liber II#250|253.]]}} {{sc|}}conticvere dormierunt: ex consequentibus priora intelleguntur. fessos artus aut generaliter, quia omnis dormiens quasi fessus: aut ‘fessos’ trahendo equum diruendoque muros. {{ancora+|254|[[Aeneis/Liber II#250|254.]]}} {{sc|}}Phalanx lingua Macedonum legio. et est a parte totum, hoc est synecdoche; significat enim totum exercitum. ibat veniebat, ut “nunc primum a navibus itis”. {{ancora+|255|[[Aeneis/Liber II#255|255.]]}} {{sc|}}Amica sibi grata. et sciendum, septima luna captam esse Troiam: cuius simulacrum apud Argos est constitutum, quod relata victoria constitutum est ad imaginem eius, quae tunc erat dividuo orbis modo. hinc est quod dicit “oblati per lunam” et alibi “per caecam noctem”. tacitae lunae aut more poetico noctem significat, aut physicam rationem dixit. nam circuli septem sunt, Saturni, Iovis, Martis, Solis, Veneris, Mercurii, Lunae. et primus, hoc est Saturni, vehementer sonat, reliqui secundum ordinem minus, sicut audimus in cithara. ergo tacita luna est, cuius circulus, terrae vicinus inmobili, minus sonat aliorum comparatione. tacitae lunae] cuius tempore tacetur, quoniam nocte silentium est, ut “cum tacet omnis ager”. aut certe ‘tacitae’ serenae, ut “sidera cuncta notat tacito labentia caelo”. vel ipsi taciti, ut “tacitumque obsedit limen Amatae”. {{ancora+|256|[[Aeneis/Liber II#255|256.]]}} {{sc|}}litora nota scilicet quae paulo ante reliquerant. flammas cum regia puppis more militiae, ut “dat clarum e puppi signum”. et hinc intellegendum est, Helenam Agamemnoni vel Graecis signum dedisse veniendi sublata face, Agamemnonem contra signum Sinoni dedisse aperiendi equi: ut in sexto “flammam media ipsa tenebat, et summa Danaos ex arce vocabat”. est autem tropus: per ‘puppem’ navem, per ‘navem’ eos qui in navi sunt significat. {{ancora+|257|[[Aeneis/Liber II#255|257.]]}} {{sc|}}Fatis iniquis voluntate numinum, non illi propitia, sed in nos iniqua: ut Lucanus “non ille favore numinis ingenti superum protectus ab ira” (2.85). {{ancora+|260|[[Aeneis/Liber II#260|260.]]}} {{sc|}}Reddit quasi debitos vel creditos, ut “redditus his primum terris”. sic Horatius “navis quae tibi creditum debes Vergilium, finibus Atticis reddas incolumem precor”. cavo robore equi: epexegesis. {{ancora+|261|[[Aeneis/Liber II#260|261.]]}} {{sc|}}Thessandrus Polynicis et Argiae filius. sthenelus Capanei et Euadnes. vlixes Laertae et Anticliae. {{ancora+|262|[[Aeneis/Liber II#260|262.]]}} {{sc|}}acamas Demophontis filius, †perecthei nepos. thoas Andremonis filius. {{ancora+|263|[[Aeneis/Liber II#260|263.]]}} {{sc|}}Neoptolemus quia ad bellum ductus est puer, Pyrrhus vero a capillorum qualitate vocitatus est; Achillis et Deidamiae filius, Pelei et Thetidis nepos ex patre, ex matre vero Lycomedis, regis Scyriae insulae. primusque machaon hic Machaon filius Aesculapii fuit, cuius frater Podalirius. ‘primus’ autem aut princeps, id est inter primos, aut in sua arte primus, aut numeri sui; nam per ternos dixit. {{ancora+|264|[[Aeneis/Liber II#260|264.]]}} {{sc|}}menelaus Atrei filius, frater Agamemnonis, propter quem bella gerebantur. epeos Panopei filius. {{ancora+|265|[[Aeneis/Liber II#265|265.]]}} {{sc|}}Urbem id est cives. somnoque vinoque sepultam ostendere vult nihil magnum a Graecis factum quod obtinuerint civitatem. ‘somno’ autem, quia nox erat; ‘vino’, quia festus dies. {{ancora+|266|[[Aeneis/Liber II#265|266.]]}} {{sc|}}Caeduntur vigiles non actus nomen est, sed officii: ‘vigiles’ autem Capitolii significat; nam paulo post “vix primi proelia temptant portarum vigiles”. caeduntur vigiles] modo [enim] ‘vigiles’ intellegendum, non qui vigilarent, sed qui solebant exercere vigilias; aut certe vigiles, quos fefellit Sinon equum servantes. et bene ostendit timiditatem Graecorum, qui paucitate timentes eos primos occiderunt, qui ceteros poterant excitare. aut vigiles portarum. patentibus pro patefactis. {{ancora+|267|[[Aeneis/Liber II#265|267.]]}} {{sc|}}Conscia coniurata. bene autem in insidiis conscientiam nominavit. {{ancora+|268|[[Aeneis/Liber II#265|268.]]}} {{sc|}}Tempus erat quo prima quies hoc loco noctis describit initium: alibi totam noctem, ut “nox erat et placidum carpebant fessa soporem corpora”. descriptiones sane pro rerum qualitate vel tenduntur vel corripiuntur: illo enim loco protentio ad invidiam pertinet Didonis vigiliarum. sunt autem solidae noctis partes secundum Varronem hae, vespera conticinium intempesta nox gallicinium lucifer: diei, mane ortus meridies occasus. de crepusculo vero, quod est dubia lux: nam ‘creperum’ dubium significat: quaeritur. et licet utrique tempori possit iungi, usus tamen ut matutino iungamus obtinuit, licet Statius dixerit “longa repercusso nituere crepuscula Phoebo”. ‘manum’ vero, unde est ‘mane’, bonum dixere veteres. aegris quantum ad divina tardis. {{ancora+|269|[[Aeneis/Liber II#265|269.]]}} {{sc|}}dono divum quidam donum ex voluntate dicunt venire, munus ex officio. donaria vero loca in templis, in quibus dona ponuntur. serpit latenter membris infunditur. {{ancora+|270|[[Aeneis/Liber II#270|270.]]}} {{sc|}}In somnis aut per somnos: aut si ‘in somniis’ legeris, erit synizesis. ecce hac particula utimur quotiens repentinum aliquid volumus indicare, ut “ecce manus iuvenem interea post terga revinctum”. ergo ‘ecce’ subito est. {{ancora+|271|[[Aeneis/Liber II#270|271.]]}} {{sc|}}Visus adesse bene ‘visus’, quia somnia videntur tantum, non sunt naturaliter vera. quod autem paulo post dicit “effert penetralibus ignem” confirmantis est: nam illud verum fuisse contendit. {{ancora+|272|[[Aeneis/Liber II#270|272.]]}} {{sc|}}Raptatus frequentativo utitur, ut supra. raptatus] id est tractus. bigis secundum artem modo dixit, quae exigit, ut quae de pluribus constant plurali tantum numero dicamus, ut bigas, quadrigas, mappas. sed haec plerumque corrumpit auctoritas, ut Horatius “ne sordida mappa”. item Statius “rorifera gelidum tenuaverat aera biga”. {{ancora+|273|[[Aeneis/Liber II#270|273.]]}} {{sc|}}Traiectus lora traiecta lora habens, ut “nuda genu”. {{ancora+|274|[[Aeneis/Liber II#270|274.]]}} {{sc|}}Ei mihi Ennii versus. et totum iungendum, ne doloris distinctione frigescat, sicut plurimis doctissimis visum est. {{ancora+|275|[[Aeneis/Liber II#275|275.]]}} {{sc|}}Exuvias indutus achillis hoc est arma quae occiso Patroclo ademit, quae Vulcanus Peleo fecerat. celavit autem mortem Patrocli ad laudis augmentum. ‘indutus’ autem accusativo iungitur, ut hoc loco, et, ut magis in usu est, septimo, quo nunc utimur: ut in decimo “praedonis corpore raptis indutum spoliis”. ‘exuvias’ autem dicimus numero tantum plurali. {{ancora+|276|[[Aeneis/Liber II#275|276.]]}} {{sc|}}Phrygios ignes flammas Troianas, quibus Protesilai navis incensa est. constat enim naves Graecorum flammis oppugnatas ab Hectore. puppibus pro in puppes. {{ancora+|277|[[Aeneis/Liber II#275|277.]]}} {{sc|}}squalentem modo sordidam, alibi lucentem: “per tunicam squalentem aureo”, a squamis. barbam singulari numero hominum, plurali quadrupedum dicitur: unde dubitatur de quibus dixerit “stiriaque inpexis induruit horrida barbis”. et concretos sanguine crines non sine ratione etiam hoc de crinibus dolet Aeneas, quia illis maxime Hector commendabatur, adeo ut etiam tonsura ab eo nomen acceperit, sicut Graeci poetae docent. {{ancora+|278|[[Aeneis/Liber II#275|278.]]}} {{sc|}}vulneraque illa gerens quae circum plurima muros a. p. ‘gerens’ velut insignia praeferens et ostentans, quae a diversis pugnans pro patria susceperat. plurima muros quia ut Homerus dicit, in Hectorem extinctum omnes tela iecerunt more maiorum. unde est “et bis sex thoraca petitum perfossumque locis”, propter duodecim populos Tusciae; duodecim enim lucumones, qui reges sunt lingua Tuscorum, habebant. unde est “gens illi triplex, populi sub gente quaterni”. {{ancora+|279|[[Aeneis/Liber II#275|279.]]}} {{sc|}}Vltro quia ratio exigebat, ut loqueretur ille qui venerat. {{ancora+|280|[[Aeneis/Liber II#280|280.]]}} {{sc|}}Compellare adloqui. {{ancora+|281|[[Aeneis/Liber II#280|281.]]}} {{sc|}}o lux quasi dies noster, per quem certi eramus de luce, hoc est de vita, tamquam occiso Hectore omnes se extinctos credant. spes o fidissima bene per contrarium: spes enim semper incerta est, in Hectore fidissima dicitur. {{ancora+|283|[[Aeneis/Liber II#280|283.]]}} {{sc|}}Expectate antiptosis est, pro ‘expectatus’. ut te ordo est ‘ut fessi aspicimus’, id est quam fessi. {{ancora+|285|[[Aeneis/Liber II#285|285.]]}} {{sc|}}indigna aut te indigna, aut crudelis. serenos hilares. antiqui e contrario tristes ‘nubilos’ dicebant. {{ancora+|286|[[Aeneis/Liber II#285|286.]]}} {{sc|}}Foedavit cruentavit, ut “sanguine foedantem”. et bene permansit in translatione, quia supra dixerat ‘o lux’: ideo et ‘serenos’, ideo et ‘foedavit’: nam Sallustius de nubibus “foedavere lumen”. {{ancora+|287|[[Aeneis/Liber II#285|287.]]}} {{sc|}}Ille nihil scilicet ad interrogata: pleraque enim verba ex negotiis accipiunt significationem. vana falsa. {{ancora+|288|[[Aeneis/Liber II#285|288.]]}} {{sc|}}Gemitus nec enim parvus dolor est viro forti fortem virum fugam suadere. et nota, omnes suasoriae partes hoc loco contineri. {{ancora+|289|[[Aeneis/Liber II#285|289.]]}} {{sc|}}fuge nate dea propositio est. eripe flammis utile. his autem δεικτικῶς . {{ancora+|290|[[Aeneis/Liber II#290|290.]]}} {{sc|}}a culmine vel a dignitate sua, vel vere a culmine, id est a tectis suis: et ideo culmina dicta sunt tecta, quia veteres de culmo aedificia contegebant. {{ancora+|291|[[Aeneis/Liber II#290|291.]]}} {{sc|}}Sat patriae priamoque datum honestum: nam contra fata venire constat neminem posse. sat patriae priamoque datum vel regnasse: vel sat pro patria et Priamo militasti. {{ancora+|292|[[Aeneis/Liber II#290|292.]]}} {{sc|}}Etiam multi distinguunt, ut sit ‘adhuc’, ut “etiam currus”, “etiam arma tenentem”: intellegunt enim, eum ostendere voluisse, Troiam voluntate divina certo tempore esse defensam, et nunc, si salutem tenere per fata potuisset, ipsius quoque dextera potuisse defendi: sed melius est ‘etiam hac’, ut et particeps gloriae sit Aeneas, et Hector vitet superbiam. quidam ‘etiam’ pro ‘denique’ vel ‘postremo’ accipiunt. {{ancora+|293|[[Aeneis/Liber II#290|293.]]}} {{sc|}}tibi merito ‘tibi’, quod religiosus et pius est. commendat trioa penates necessarium; nam sacrilegium est non liberare commendatos penates. et non ‘ego’, sed ‘Troia’, ut videatur patriae praestare quod fugiat. {{ancora+|294|[[Aeneis/Liber II#290|294.]]}} {{sc|}}Fatorum comites possibile. quia occurrebat ‘hostis habet muros’, dat ei comites deos. et scite ait ‘fatorum’, ne Aeneas diceret, quo mihi eos comites? his moenia quaere hoc est “dum conderet urbem inferretque deos”. et multi ‘quaere’ distinguunt, et sic subiungunt ‘magna pererrato statues quae denique ponto’; non enim magna moenia inventurum promittit, sed magna facturum. nam et di penates in tertio ita monent “tu moenia magnis magna para”. {{ancora+|295|[[Aeneis/Liber II#295|295.]]}} {{sc|}}Pererrato una pars orationis. hoc autem verbo ostendit erroris longinquitatem. {{ancora+|296|[[Aeneis/Liber II#295|296.]]}} {{sc|}}Vestam deam ignis, quae, ut supra diximus, terra est: quod in medio mundo librata vi sua stet et ignem intra se habeat. alii de igne divino hoc volunt dictum, quod vi sua stet, inde Vestam. sed in primo libro dictum, quos deos penates ab Aenea advectos diversorum opinio prodiderit; quod etiam singulis locis, ubi de penatibus varias opiniones poeta secutus dixerit, notatum invenitur. hic ergo quaeritur, utrum Vesta etiam de numero penatium sit, an comes eorum accipiatur, quod cum consules et praetores sive dictator abeunt magistratu, Lavini sacra penatibus simul et Vestae faciunt: unde Vergilius, cum praemisisset ‘sacra suosque tibi c. t. p.’, adiecit ‘et manibus vittas Vestamque potentem’. sed ‘potentem’ potest ad illud accipi θεοὺς δυνατοὺς , sicut vocari penates dictum est. non nulli tamen penates esse dixerunt, per quos penitus spiramus et corpus habemus et animi rationes possidemus. eos autem esse Iovem, aetherem medium; Iunonem, imum aera cum terra; summum aetheris cacumen, Minervam: quos Tarquinius, Demarati Corinthii filius, Samothraciis religionibus mystice imbutus, uno templo et sub eodem tecto coniunxit. his addidit et Mercurium, sermonum deum. hos Vergilius θεοὺς μεγάλους , ut “Iunonis magnae primum”; θεοὺς δυνατοὺς , ut “dominamque potentem”; θεοὺς χρηστοὺς , ut “et bona Iuno”: quae propter admonitionem locis suis notata sunt. {{ancora+|297|[[Aeneis/Liber II#295|297.]]}} {{sc|}}aeternumque adytis e. p. i. quod in templo Vestae ignis aeternus est. ecce ipse exposuit quid est Vesta. {{ancora+|298|[[Aeneis/Liber II#295|298.]]}} {{sc|}}Diverso interea haec est prooeconomia. ait enim, Aeneam non fuisse proditorem, sed propter longinquitatem domus et tarde bella cognovisse, et facilius evitasse discrimen. {{ancora+|299|[[Aeneis/Liber II#295|299.]]}} {{sc|}}Magis atque magis iteratione sermonis facit augmentum, ac si diceret ‘magis ac plus’: sed propter metrum non potuit. sic est et in diminutione †ut est. {{ancora+|300|[[Aeneis/Liber II#300|300.]]}} {{sc|}}Anchisae domus satis religiose locis omnibus quamdiu vivit Anchises, ei universa concedit, ut alio loco “et pater Anchises dare fatis vela iubebat”. arboribusque obtecta laus domus. recessit a frequentia se removit, id est separata fuit. et est speciosa translatio, quotiens rei mobilis ad inmobilem, vel e contra transfertur officium. {{ancora+|301|[[Aeneis/Liber II#300|301.]]}} {{sc|}}Ingrvit invadit, ut “ingruit Aeneas Italis et proelia miscet”. {{ancora+|302|[[Aeneis/Liber II#300|302.]]}} {{sc|}}Excutior somno ut appareat terroris esse, non satietatis: nam clamoribus et sonitu interruptus est, ut non ipse somnum excuteret, sed somnus illum. {{ancora+|303|[[Aeneis/Liber II#300|303.]]}} {{sc|}}Arrectis avribus translatio ab animalibus, quae ad omnem sonum erigunt aures. {{ancora+|304|[[Aeneis/Liber II#300|304.]]}} {{sc|}}cum flamma furentibus avstris ubique bene vis aquae et ignis bello comparatur, quia utriusque rei prope unus est effectus. {{ancora+|305|[[Aeneis/Liber II#305|305.]]}} {{sc|}}rapidus quare ‘rapidus’? quia montano ‹flumine›. flumine fluxu, ut “largoque umectat flumine vultum”. torrens fluvius qui aestate siccatur, unde et nomen accepit. cui Graeci per contrarium dedere vocabulum; nam χειμάῤῥοον dixerunt a tempore quo crescit: sicut aequinoctium et ἰσημερία . {{ancora+|306|[[Aeneis/Liber II#305|306.]]}} {{sc|}}boum labores ut alibi “nec tamen haec cum sint hominumque boumque labores”. {{ancora+|307|[[Aeneis/Liber II#305|307.]]}} {{sc|}}Trahit silvas hoc speciale fluvii est, supra dicta vero etiam ignis. inscius non ignarus; nam videt: sed qui non valde sit causarum peritus, id est simplex, ἄπειρος . {{ancora+|308|[[Aeneis/Liber II#305|308.]]}} {{sc|}}Saxi de vertice pro ‘montis’. contra in sexto montem pro saxo posuit, ut “prensantemque uncis manibus capita aspera montis”. {{ancora+|309|[[Aeneis/Liber II#305|309.]]}} {{sc|}}Manifesta fides non somnii, ut quidam volunt, sed fraudis Graecorum: nam et hoc sequitur ‘Danaumque patescunt insidiae’. quamvis alii hoc ad Laocoontis interitum, alii ad responsa Cassandrae applicent. {{ancora+|310|[[Aeneis/Liber II#310|310.]]}} {{sc|}}Iam deiphobi quia ipse post mortem Paridis Helenam duxit uxorem: unde ei Graecos graviter constat esse iratos, de quo in sexto plenius narratur. {{ancora+|311|[[Aeneis/Liber II#310|311.]]}} {{sc|}}Proximus ardet ucalegon proximus Deiphobo. rem domus ad personam transtulit. et est τὸ αἴτιον : hoc est causativum; ideo enim ardet, quia proximus est: ut “Mantua vae miserae nimium vicina Cremonae”. proximus ardet ucalegon] bene [ergo] primam Deiphobi domum dicit invasam, apud quem Helena fuerat, secundum Ucalegonem posuit, quem iuxta Homerum in consiliis et amicitia constat Priami fuisse. {{ancora+|312|[[Aeneis/Liber II#310|312.]]}} {{sc|}}Sigea duo sunt Troiae promunturia, Rhoeteum et Sigeum, quod dictum est propter Herculis taciturnitatem, qui prohibitus hospitio a Laomedonte simulavit abscessum, et inde contra Troiam per silentium venit, quod dicitur σιγή . freta lata relucent incendii magnitudinem voluit significare, non hoc describere. [ut nobis ostenderet quam lata sint.] ‘lata’ autem ideo, quia se angustiae Pontici oris illic dilatant, ut Sallustius dixit. {{ancora+|313|[[Aeneis/Liber II#310|313.]]}} {{sc|}}clamorque virum sive qui caedebantur, sive qui caedebant. clangor Graecum est: nam κλαγγὴ dicitur. illud sane sciendum est, quia morem tetigit expugnationis; plerumque enim ad tubam evertuntur civitates, sicut Albam Tullus Hostilius iussit everti. {{ancora+|314|[[Aeneis/Liber II#310|314.]]}} {{sc|}}Amens qui nec somniis credidi, nec rebus aspectis. [quamvis quidam sic exponant]. capio non manibus [interim], sed animo; nam in tecto erat; ergo ‘capio’ placet mihi sumere. nec sat rationis in armis aut quoniam ‘amens’, ideo nec sat rationis: aut ostendere vult, primam ei cogitationem fuisse de patria, sed subveniendi ei armis nullam fuisse rationem, ardente iam patria; quomodo enim incensam civitatem defenderet. {{ancora+|315|[[Aeneis/Liber II#315|315.]]}} {{sc|}}Bello ad bellum. concurrere in arcem quod inde facile possit pugnari hostibus. {{ancora+|316|[[Aeneis/Liber II#315|316.]]}} {{sc|}}Furor iraque mentem praecipitant potest quidem specialiter accipi, id est mentem meam furor et ira praecipitarunt; sed melius est generaliter: non mirum est, me arma cepisse sine ratione; furor enim et ira mentem praecipitant. {{ancora+|317|[[Aeneis/Liber II#315|317.]]}} {{sc|}}‹pulchrumque mori› succvrrit ‹in armis› ratio viri fortis; quid enim aliud a bono cive et forti amissae patriae posset inpendi. et ‘succurrit’ in animum venit. {{ancora+|318|[[Aeneis/Liber II#315|318.]]}} {{sc|}}elapsus verbum aptum his qui vix evaserunt. panthus othryades everso Ilio ab Hercule et occiso Laomedonte, Priamus iudicans vitio potius loci, quam ira deorum calamitatem accidisse patriae, misit Delphos filium Antenoris sciscitaturum, an eversum Ilium fas esset iisdem erigi fundamentis. erat illo tempore Apollinis Delphici sacerdos Panthus Othryadis filius miranda pulchritudine. hunc filius Antenoris, ut dicitur amore captus, rapuit et Ilium perduxit: cuius iniuriam Priamus volens honore pensare, sacerdotem eum Apollinis fecit, ut quo honore insignis apud suos fuerat, eo apud alios non esset inferior. {{ancora+|319|[[Aeneis/Liber II#315|319.]]}} {{sc|}}Arcis phoebique sacerdos aut subrogatum intellegimus: aut, quod melius est, morem Romanum tetigit; in Capitolio enim omnium deorum simulacra colebantur, ut sit eius Apollinis sacerdos, qui in arce colebatur. aut quia et Thymbraeus Apollo colebatur apud Troiam, ideo addidit alterius; et est ‘arcis’, quasi arcani, quia ipsum esse dicunt urbium conditorem. aut ‘arcis’ Minervae accipiamus. {{ancora+|320|[[Aeneis/Liber II#320|320.]]}} {{sc|}}Sacra manu hoc est propter quod supra ait ‘sacra suosque tibi commendat Troia penates’. victosque deos qui egebant sacerdotis auxilio. simul et Aeneae excusatur abscessus. {{ancora+|321|[[Aeneis/Liber II#320|321.]]}} {{sc|}}ipse trahit id est qui numina liberabat, inter pietatem religionemque districtus. ipse trahit septima syllepsis est; ‘trahit’ enim licet nepotis tantum sit, tamen et superiora concludit. cursu legitur et ‘cursum’. ad limina scilicet Aeneae: per quod et religio eius laudatur et virtus. {{ancora+|322|[[Aeneis/Liber II#320|322.]]}} {{sc|}}Quo res summa loco panthv id est universus status quo loco positus? et bene civis utilis de re publica primum sollicitus est. sed hoc totum admirantis est, non interrogantis. et ‘Panthu’ vocativus est Graecus. ‘res summa’ res publica quam prendimus arcem?? cum tu eam relinquas; non enim plures erant arces: unde admirantis est. ‘prendimus’ autem occupamus. et notanda simul orationis brevitas, quae in periculis congruit. {{ancora+|323|[[Aeneis/Liber II#320|323.]]}} {{sc|}}gemitu ut ostendat, luctuosam rem se esse dicturum. {{ancora+|324|[[Aeneis/Liber II#320|324.]]}} {{sc|}}summa dies ultima, ut “supreme Iuppiter”. ‘dies’ autem si feminino genere ponatur, tempus significat, ut “quam nec longa dies”: si masculino, ipsum diem. et de masculino genere tria observanda sunt: in qualitate, numero, adverbio; in qualitate ‘serenus dies’ dicitur, non ‘serena’; numero “bis quinos silet ille dies”, non ‘bis quinas’; adverbio ‘hodie’, non ‘hac die’. ceterum ‘diecula’ nihil praeiudicat, quia multa deminutiva recedunt a nominibus primae positionis, ut ‘scutum’ ‘scutula’, ‘canis’ ‘canicula’, ‘rana’ ‘ranunculus’. ineluctabile quod nemo eluctari possit ut effugiat, cum decem annis luctati simus. {{ancora+|325|[[Aeneis/Liber II#325|325.]]}} {{sc|}}Dardaniae Troiae: aut a Dardano Iovis et Electrae filio, quem quidam ab Arcadia profectum venisse ad Phrygiam volunt, alii de Samothracia ad memorata loca venisse dicunt: qui ex nomine suo Dardanos populares appellavit: qui ex Samothracia Troiam penates dicitur detulisse, quos post secum Aeneas ad Italiam vexit; namque Samothraces horum penatium antistites Saos vocabant, qui postea a Romanis Salii appellati sunt; hi enim sacra penatium curabant: quos tamen penates alii Apollinem et Neptunum volunt, alii hastatos esse et in regia positos tradunt. Tusci penates Cererem et Palem et Fortunam dicunt: aut certe secundum Sallustium “ a rege Dardanorum Mida, qui Phrygiam tenuit”. {{ancora+|326|[[Aeneis/Liber II#325|326.]]}} {{sc|}}Ferus ivppiter summae necessitatis est, cum etiam sacerdos in convicia ruit deorum: quod servat Vergilius ne umquam tradat Aeneae. ‘ferus’ autem invidiose dictum est, et ad tempus epitheton: nam Iuppiter aequus est omnibus, ut “rex Iuppiter omnibus idem”. hinc et paulo post “ipse deos in Dardana suscitat arma”, hoc est qui aequalis esse consuevit. {{ancora+|327|[[Aeneis/Liber II#325|327.]]}} {{sc|}}argos transtulit quasi dicat, qui defendas quod Iuppiter transtulit? {{ancora+|328|[[Aeneis/Liber II#325|328.]]}} {{sc|}}ardvus hic altus, ut “illi ardua cervix”. et ideo “demissum lapsi per funem”. mediis in moenibus ubi arx fuerat. adstans pro stans: et est prothesis. {{ancora+|329|[[Aeneis/Liber II#325|329.]]}} {{sc|}}fundit equus Homerus “ ἱππόθεν ἐκχύμενοι :” et ad velocitatem et ad multitudinem. et sonore, quasi adhuc descendant. victor propositi effector, ut “rapidusque rotis insistere victor”. miscet scilicet caedibus. {{ancora+|330|[[Aeneis/Liber II#330|330.]]}} {{sc|}}insultans non dicit [illis] Graecos insultare, sed Sinonem, qui illis muros patefecerat dolis. et ‘insultare’ est in alienum dolorem, ‘exsultare’ vere gaudere. bipatentibus quia geminae sunt portae. et quidam ‘bipatentibus’ praesumptum accipiunt, quia ‘bi’ particula non praeponitur, neque verbis neque participiis; nemo enim dicit ‘bipateo’ et ‘bipatens’; sed praeponitur appellationibus, ut ‘bipennis’. {{ancora+|331|[[Aeneis/Liber II#330|331.]]}} {{sc|}}Milia subaudis ‘tot’, et est ἀνακόλουθον : nam dixit ‘quot’, cum non praemiserit ‘tot’. et ita vel augendi gratia, vel perturbatus dicit, tantos esse Graecos, quanti olim venerint, quasi nemo perierit decennali bello. umquam pro quondam. {{ancora+|332|[[Aeneis/Liber II#330|332.]]}} {{sc|}}Angusta viarum angustas vias, id est vicos: et est ut “strata viarum”. {{ancora+|333|[[Aeneis/Liber II#330|333.]]}} {{sc|}}stat aut horret, ut “stant lumina flamma:” aut ‘stat’ a stantibus in medio armatis tenetur. ferri acies bene addidit ‘ferri’, quia homonymum est ‘acies’ et multa significat, ut ‘exercitus’, ‘ferri’, ‘oculorum’. {{ancora+|334|[[Aeneis/Liber II#330|334.]]}} {{sc|}}Stricta nuda: unde et destringere dicimus. vix modo ‘aegre’. primi vel in primo introitu collocati, vel periculo primi. {{ancora+|335|[[Aeneis/Liber II#335|335.]]}} {{sc|}}Caeco marte aut nocturno proelio; aut epitheton Martis est, cuius exitus semper incertus est. caeco marte] aut confusa pugna; aut quia caecantur animae pugnantum. {{ancora+|336|[[Aeneis/Liber II#335|336.]]}} {{sc|}}Numine divum subaudis ‘tali’, hoc est mala iniciente desideria. nam paulo post ait “vadimus inmixti Danais haud numine nostro”. cum ergo hoc esset, tamen omisso consilio ‘in flammas et in arma feror’. {{ancora+|337|[[Aeneis/Liber II#335|337.]]}} {{sc|}}Erinys inpatientia animi hoc loco, quae in furorem impellit. {{ancora+|338|[[Aeneis/Liber II#335|338.]]}} {{sc|}}fremitus perturbatio. et sublatus et unde sublatus. {{ancora+|339|[[Aeneis/Liber II#335|339.]]}} {{sc|}}addunt se socios non dixit ‘quaero socios’, sed ‘addunt se’, ut ipse ab illis videatur esse quaesitus. {{ancora+|340|[[Aeneis/Liber II#340|340.]]}} {{sc|}}obLati per lunam agniti per lunae splendorem. {{ancora+|341|[[Aeneis/Liber II#340|341.]]}} {{sc|}}Adglomerant adglomerantur, ut “nox umida caelo praecipitat”. coroebus mygdonides hic filius Mygdonis et Anaximenes. ergo Mygdonides patronymicum est: nam si gentis esset, ‘Mygdonius’ diceret; nullum enim gentis nomen in ‘des’ exit. hunc autem Coroebum stultum inducit Euphorion, quem et Vergilius sequitur, dans ei “dolus an virtus, quis in hoste requirat?” cum sit turpis dolo quaesita victoria. {{ancora+|342|[[Aeneis/Liber II#340|342.]]}} {{sc|}}illis ad Troiam deest ‘qui’. {{ancora+|343|[[Aeneis/Liber II#340|343.]]}} {{sc|}}insano amore aut perpetuum epitheton amoris est, ut “nunc insanus amor”; aut ‘insano’ magno, ut “insano iuvat indulgere dolori”; aut ‘insano’, quia belli tempore amabat Coroebus. {{ancora+|344|[[Aeneis/Liber II#340|344.]]}} {{sc|}}Et gener ‘gener’ dicitur et qui est, et qui esse vult, ut hic indicat locus; sicut etiam maritus, unde est “quos ego sim totiens iam dedignata maritos”. gener] secundem spem illius; neque enim iam erat gener; nam ideo subiunxit ‘sponsae’. {{ancora+|345|[[Aeneis/Liber II#345|345.]]}} {{sc|}}infelix quem mox manebat interitus; vel infelix causae suae; vel qui sponsam non audierit. praecepta propter illud: “tunc etiam fatis aperit Cassandra futuris”. furentis vaticinantis. {{ancora+|348|[[Aeneis/Liber II#345|348.]]}} {{sc|}}Incipio super his his incipio, id est verbis. ‘super’ autem insuper, quis iam audebant: unde paulo post ait ‘furor additus’. ivvenes fortissima frustra pectora ordo talis est: iuvenes, fortissima pectora, frustra succurritis urbi incensae, quia excesserunt omnes dii: unde si vobis cupido certa est, me sequi audentem extrema, moriamur et in media arma ruamus. [alii ‘sequi’ pro ‘sequendi’ accipiunt.] obscuritatem autem facit hoc loco et synchysis, id est hyperbati longa confusio, et falsa lectio: nam multi ‘audendi’ legunt, multi ‘audenti’. sed neutrum procedit. ergo ‘audentem’ legendum est. {{ancora+|351|[[Aeneis/Liber II#350|351.]]}} {{sc|}}Excessere quia ante expugnationem evocabantur ab hostibus numina propter vitanda sacrilegia. inde est, quod Romani celatum esse voluerunt, in cuius dei tutela urbs Roma sit. et iure pontificum cautum est, ne suis nominibus dii Romani appellarentur, ne exaugurari possint. et in Capitolio fuit clipeus consecratus, cui inscriptum erat ‘genio urbis Romae, sive mas sive femina’. et pontifices ita precabantur ‘Iuppiter optime maxime, sive quo alio nomine te appellari volueris’: nam ipse ait “sequimur te, sancte deorum, quisquis es”. {{ancora+|352|[[Aeneis/Liber II#350|352.]]}} {{sc|}}Quibus subaudimus ‘auxiliantibus’, vel per quos stetit. {{ancora+|353|[[Aeneis/Liber II#350|353.]]}} {{sc|}}moriamur et in media arma rvamus hysteroproteron quidem est; nam ante est in arma ruere, et sic mori. bene tamen ‘moriamur’ opportuniore loco posuit; ante enim dixerat ‘quae sit rebus fortuna videtis’. {{ancora+|354|[[Aeneis/Liber II#350|354.]]}} {{sc|}}Una salus victis nullam sperare salutem plerumque enim desperatione robur augetur, ut Statius “est ubi dat vires nimius timor”. item scimus mortem captivitatis esse remedium. hoc ergo suadet, ut aut desperatione vincant, aut vitetur morte captivitas. salus nunc remedium. {{ancora+|355|[[Aeneis/Liber II#355|355.]]}} {{sc|}}Lupi cev hoc ad ferocitatem pertinet, ‘nebula’ ad noctem, ‘catuli’ ad liberos coniugesque. lupi cev] ordo [tamen] est ‘ceu lupi’. et hoc est dictum ab exemplo. sane apud veteres ‘lupus’ promiscuum erat, ut Ennius “lupus femina feta repente”. et bene belli negotium lupo comparavit, qui est in tutela Martis, dei bellici. {{ancora+|356|[[Aeneis/Liber II#355|356.]]}} {{sc|}}raptores ab actu. atra in nebvla ab occasione; vel certe nocti comparavit. inproba ventris a necessitate et causa duplici: una ‘quos inproba ventris exegit caecos rabies’, altera ‘catulique relicti faucibus expectant’. {{ancora+|357|[[Aeneis/Liber II#355|357.]]}} {{sc|}}Exegit exclusit, de latebris scilicet, ut Terentius “spectandae an exigendae sint vobis prius”. catulique sane catuli non solum canum sed et serpentum, ut “aut catulos tectis, aut ova relinquens”. Plautus etiam suum “et ego te conculcabo, ut sus catulos suos”. relicti deserti et destituti, ut “cui pauca relicti iugere ruris”. {{ancora+|358|[[Aeneis/Liber II#355|358.]]}} {{sc|}}faucibus expectant siccis id est nimia cupiditate aperiuntur. {{ancora+|359|[[Aeneis/Liber II#355|359.]]}} {{sc|}}mediaeque tenemus hoc ad audaciam pertinet. et contra, ubi de timore agit “namque avia cursu dum sequor et nota excedo regione viarum”. {{ancora+|360|[[Aeneis/Liber II#360|360.]]}} {{sc|}}Cava umbra bonum epitheton; naturale enim est, ut obscurum sit omne concavum. vel ‘cava’ inani, et hinc adparet occidisse iam lunam; nam ideo et Androgeus falsus est. {{ancora+|361|[[Aeneis/Liber II#360|361.]]}} {{sc|}}Quis etiam Graecorum, ut “quis talia fando”. et bene interrupta narratione exclamavit, ut affectum moveret. lacrimis aequare labores? hypallage pro ‘laboribus aequare lacrimas’, ut “dare classibus austros”. {{ancora+|363|[[Aeneis/Liber II#360|363.]]}} {{sc|}}Urbs antiqua vel nobilis, vel quia duobus milibus octingentis annis regnasse firmatur. et quid est ‘antiqua’, ipse subiunxit ‘multos dominata per annos’. sane hoc dolentis est, non narrantis. {{ancora+|364|[[Aeneis/Liber II#360|364.]]}} {{sc|}}Sternuntur inertia passim corpora aut non repugnantia, ut “pecora inter inertia votis optat aprum:” aut ‘inertia’, dum occiduntur, ut “inbellem avertis Romanis arcibus Indum”, hoc est avertendo ostendis inbellem. aut per somnum ‘inertia’. {{ancora+|365|[[Aeneis/Liber II#365|365.]]}} {{sc|}}Relligiosa gradatim ascendit, ‘vias’, ‘domos’, ‘templa’. videtur autem et diis invidiam facere, qui templa sua violari cadaveribus passi sunt. sane ‘religiosus’ et homo dicitur attentus ad religionem, et locus, qui divinum cultum et venerationem meretur. ergo ‘religiosa’ religionis plena. significat etiam metum. sane ‘relligio’ geminatur ‘l’ propter metri necessitatem. {{ancora+|366|[[Aeneis/Liber II#365|366.]]}} {{sc|}}Poenas dant moriuntur indigne: hoc enim proprie significat, ut “heu nimium virgo, nimium crudele luisti supplicium”, item “nunc pereat Teucrisque pio det sanguine poenas”. {{ancora+|367|[[Aeneis/Liber II#365|367.]]}} {{sc|}}quondam hic praeteriti temporis est. redit in praecordia virtus atqui ait Horatius “nec vera virtus cum semel excidit, curat reponi deterioribus”. sed sententiae non semper generales sunt, sed interdum pro negotiorum qualitate formantur. {{ancora+|368|[[Aeneis/Liber II#365|368.]]}} {{sc|}}Victoresque cadunt danai generaliter dixit ‘victores’, id est ad fortunam partis retulit, quae vincebat; neque enim victores erant qui cadebant. crudelis ubique luctus ubique pavor aut utrobique, id est apud Graecos et apud Troianos; aut ‘ubique’ per totam civitatem. {{ancora+|369|[[Aeneis/Liber II#365|369.]]}} {{sc|}}Plurima mortis imago aut definitio timoris est, aut varietas mortis ostenditur, id est gladio, igni, ruina. alii intellegunt ‘plurima mortis imago’ aut frequentissima, aut praesentissima. {{ancora+|371|[[Aeneis/Liber II#370|371.]]}} {{sc|}}Androgeos et Graeca est et Attica declinatio: unde est “in foribus letum Androgeo”. facit enim ὁ Ανδρόγεως , τοῦ Ανδρόγεω . {{ancora+|373|[[Aeneis/Liber II#370|373.]]}} {{sc|}}Viri increpantis est, ut solet in milites dici. {{ancora+|374|[[Aeneis/Liber II#370|374.]]}} {{sc|}}Sera segnities quae seros facit, id est tardos, ut “mors pallida”. sane ‘segnities’ iuxta antiquos dictum est, nam modo ‘segnitia’ dicitur. ‘segnis’ autem est proprie frigidus, sine igni, ut ‘securus’ sine cura, ‘sedulus’ sine dolo. feruntque pergama ἐμφατικῶς , ut “Ilium in Italiam portans victosque penates”. feruntque pergama] quasi ipsam funditus civitatem in victoriam suam transferunt. {{ancora+|375|[[Aeneis/Liber II#375|375.]]}} {{sc|}}Itis pro venitis: ut e contra Terentius “nisi eo ad mercatum venio”, pro ‘eo’. {{ancora+|377|[[Aeneis/Liber II#375|377.]]}} {{sc|}}Fida satis bene addidit ‘fida’, ut ostenderet symbolum, quo utebantur in bello. ergo non dixit ‘fidelia’, sed quae ad fidem habendam pellicere non possent. medios manifestos, ut “medioque ex hoste recepi”. et “quamquam in media iam morte tentetur”. ordo autem est ‘sensit in medios hostes se esse delapsum’. ergo ‘delapsus’ nominativum pro accusativo posuit, ut Horatius “vir bonus et sapiens dignis ait esse paratus” pro ‘ait se dignis paratum esse’. {{ancora+|378|[[Aeneis/Liber II#375|378.]]}} {{sc|}}retroque pedem repressit aut ‘retro’ vacat, aut in ‘repressit’ ‘re’ vacat. sed veteres ‘retro repressit’ dicebant, ut et “nec nos obniti contra”. {{ancora+|379|[[Aeneis/Liber II#375|379.]]}} {{sc|}}Aspris synaeresis est, ut “conpostus”. angvem καταχρηστικῶς . Homerus δράκοντα dixit. {{ancora+|380|[[Aeneis/Liber II#380|380.]]}} {{sc|}}Hvmi nitens incedens per humum. et est adverbium. trepidus vel pavens vel festinans. {{ancora+|382|[[Aeneis/Liber II#380|382.]]}} {{sc|}}havd secus non aliter. dicebant veteres ‘secus’ et ‘iuxta’, unde et ‘extrinsecus’. abibat bene inperfecto usus est, non enim abiit. {{ancora+|384|[[Aeneis/Liber II#380|384.]]}} {{sc|}}Ignarosque loci palantes, errantes. et his circumstantiis ostendit, a paucis plures potuisse superari. ordo autem est ‘passim sternimus’. {{ancora+|385|[[Aeneis/Liber II#385|385.]]}} {{sc|}}Adspirat favet, ut “adspirant aurae in noctem”: unde et favor ‘aura’ dicitur, ut “gaudens popularibus auris”. primo quia postea non fuit. {{ancora+|386|[[Aeneis/Liber II#385|386.]]}} {{sc|}}Successu exultans felicitate: quod est stultitiae. {{ancora+|387|[[Aeneis/Liber II#385|387.]]}} {{sc|}}Qua prima inquit fortuna non ‘quae prima’, sed ‘qua primum’. est autem hypallage, ut “ibant obscuri sola sub nocte” pro ‘ipsi soli’: quae fit non ornatus causa, ut “pars in frusta secant”, sed necessitatis. fortuna bene ‘fortuna’; neque enim consilio Androgeos occisus est. salutis efficax adhortatio. {{ancora+|388|[[Aeneis/Liber II#385|388.]]}} {{sc|}}dextra vel ‘fortuna dextra’, id est favens, propitia, ut ‘laeva’ contraria; vel ‘dextra’ ad manum referendum. {{ancora+|389|[[Aeneis/Liber II#385|389.]]}} {{sc|}}Clipeos maiora scuta, quibus latemus, ἀπὸ τοῦ κλέπτειν τὸ σῶμα . insignia omnia arma. {{ancora+|390|[[Aeneis/Liber II#390|390.]]}} {{sc|}}dolus an virtus quis in hoste requirat?? videtur deesse aliquid, ut puta: dolus an virtus in bello proficiat, quis in hoste requirat? {{ancora+|391|[[Aeneis/Liber II#390|391.]]}} {{sc|}}Arma subdistingue, ut sit quasi interrogantis, et responsio ‘dabunt ipsi’. comantem aut cristatam, quia de caudis animalium habebant cristas, ut “cristaque hirsutus equina”: aut comas habentem, ut Statius “non ego in terga comantis Abantiadas”. {{ancora+|392|[[Aeneis/Liber II#390|392.]]}} {{sc|}}androgei modo Latine declinavit; alibi Graece “letum Androgeo”. insigne decorum ornamentum decorum: non enim sunt duo epitheta, quod apud Latinos vitiosum est. fecit hoc tamen Vergilius in paucis versibus, qui tamen emendati sunt, ut “lenta quibus torno facili super addita vitis”, cum antea ‘facilis’ fuerit. sane ‘clipei insigne’ περιφραστικῶς pro clipeo. {{ancora+|393|[[Aeneis/Liber II#390|393.]]}} {{sc|}}Indvitur quia multa inerant in scuto lora, quibus manum inserebant, ut “clipeoque sinistram insertabam aptans”. adcommodat mire ‘adcommodat’, ut ignorares, quorum esset. {{ancora+|394|[[Aeneis/Liber II#390|394.]]}} {{sc|}}Hoc ipse multi hic distinguunt et ad Aeneam referunt: et ideo subiunctum ‘spoliis se quisque recentibus armat’. alii ‘hoc ipse Dymas’ distinguunt, ut ignotis personis addita dignitas videatur, ut est “quos Imbrasus ipse nutrierat”. et repetitum ‘hoc’ emphasis properantium, non figura epanalepsis a quibusdam traditur. {{ancora+|395|[[Aeneis/Liber II#395|395.]]}} {{sc|}}laeta quod est προθύμου . {{ancora+|396|[[Aeneis/Liber II#395|396.]]}} {{sc|}}Inmixti vacat ‘in’, ut solet frequenter. havd numine nostro aut diis contrariis: aut quia in scutis Graecorum Neptunus, in Troianorum fuerat Minerva depicta. havd numine nostro] [hoc est] ‘haud nostro’ non nobis utili: et ideo paulo post ‘heu nihil invitis fas quemquam credere divis’, ut est “nec di texere Cupencum, Aenea veniente, sui”. {{ancora+|397|[[Aeneis/Liber II#395|397.]]}} {{sc|}}congressi proelia ‘bellum’ est totum tempus, ut Iugurthinum, Punicum, Macedonicum; ‘pugna’ unius diei; ‘proelium’ pars pugnae. {{ancora+|398|[[Aeneis/Liber II#395|398.]]}} {{sc|}}conserimus id est adversa fronte pugnavimus, ne forte nulla virtus videretur Troianorum, si dolo pugnassent. {{ancora+|400|[[Aeneis/Liber II#400|400.]]}} {{sc|}}Fida petunt sibi scilicet. formidine turpi epitheton timoris est. sic Sallustius “Carbo turpi formidine Italiam atque exercitum deseruit”. {{ancora+|401|[[Aeneis/Liber II#400|401.]]}} {{sc|}}Conduntur in alvo non dum eunt, sed cum esse coeperint: unde et ablativo usus est, non accusativo, ut in georgicis “conditus in nubem”. tale est autem hoc, quale illud ‘includuntur in carcere’ et ‘includuntur in carcerem’. {{ancora+|402|[[Aeneis/Liber II#400|402.]]}} {{sc|}}Hev nihil invitis fas quemquam fidere divis generalis quidem sententia est, sed loco congrua; sequitur enim et Cassandrae captivitas fidentis sacerdotio, et praecesserat armorum mutatio, quae nunc deprehenditur: alioquin vitiosa est, cum discrepat ab specialitate. est autem κατασκευή , non potuisse eos vincere, quamvis fortiter dimicarent. ecce trahebatur bene dissimulavit de stupro Cassandrae. {{ancora+|403|[[Aeneis/Liber II#400|403.]]}} {{sc|}}passis ut quidam volunt ‘sacris’, quod sic vaticinari soleret. [ut si diceret sacris]. priameia patronymicon quidem est, sed species possessivi; ‘Priameis’ vero tantum patronymicon est, sicut ‘Priamides’. et bene ‘virgo’, non filia. {{ancora+|404|[[Aeneis/Liber II#400|404.]]}} {{sc|}}adytisque bene ‘adytis’ ostendit illam sacerdotem religiosam fuisse; non enim accedunt ad adyta nisi religiosi sacerdotes. et ἐμφατικῶς , quasi non sufficeret ‘a templo’, adiecit ‘adytis’. {{ancora+|405|[[Aeneis/Liber II#405|405.]]}} {{sc|}}Tendens ardentia lumina quod est manuum oculis dedit; solent enim homines in magnis motibus manus ad caelum tendere. frustra secundum Epicureos: et est separatum. {{ancora+|406|[[Aeneis/Liber II#405|406.]]}} {{sc|}}arcebant continebant, vel prohibebant. {{ancora+|407|[[Aeneis/Liber II#405|407.]]}} {{sc|}}Hanc speciem iniuriae faciem, quod sacerdos, quod ab adytis, quod religata, quod passis crinibus trahebatur. Cicero Philippicarum XI. “ponite itaque ante oculos, p. c., miseram illam quidem et flebilem speciem, sed ad incitandos nostros animos necessariam”. species sane medium est; nam et bona et mala est. furiata ‘furiosus’ est a quo furor numquam recedit, ‘furiatus’ qui furit ex causa. et est figura Graeca, μανεὶς τὰς φρένας . quidam sane participium volunt ‘furiata’ a verbo figurato apud Horatium furiare: sic ‘fortunare’, sic ‘scelerare’. sese αὐτὸς αὑτόν . {{ancora+|408|[[Aeneis/Liber II#405|408.]]}} {{sc|}}Periturus melior sensus est, si ad dimicantis referatur affectum: sicut de Tarchonte, de quo dixit “et medios fertur moriturus in hostes”, cum vicerit. et sese medium iniecit moritvrus in agmen] [et] bene Coroebum non suadentem pugnam, ut supra, fecit, sed mox pugnantem, quoniam sponsam rapi videbat, in cuius causa pugnandum potius fuerat, quam loquendum. densis κατασκευή , ut merito superati sint a pluribus. {{ancora+|410|[[Aeneis/Liber II#410|410.]]}} {{sc|}}Culmine tecto, quod ante culmis tegebatur. {{ancora+|411|[[Aeneis/Liber II#410|411.]]}} {{sc|}}oritur quasi aliud initium calamitatis. caedes non proelium. miserrima autem, quia inter cives. {{ancora+|412|[[Aeneis/Liber II#410|412.]]}} {{sc|}}facie veritate. ivbarum pro ‘cristarum’, quae de caudis fiebant: ut est “cristaque hirsutus equina”. {{ancora+|413|[[Aeneis/Liber II#410|413.]]}} {{sc|}}Tunc danai ordo est ‘tum Danai undique collecti invadunt’. ereptae σχῆμα διανοίας : non enim dicit a Troianis sublatam, sed intellegendum reliquit. {{ancora+|414|[[Aeneis/Liber II#410|414.]]}} {{sc|}}acerrimus aiax Oi+leus sine dubio, quia Telamonius armorum iudicio superatus iam se peremerat. incertum est ergo, quando ab Aiace vitiata sit Cassandra: quod si, ut dicitur, in templo Minervae factum est, constat post stuprum Cassandram protractam. {{ancora+|415|[[Aeneis/Liber II#415|415.]]}} {{sc|}}Gemini atridae duo: quod habet excusationem, quia fratres sunt, propter similitudinem; nam numeri esse non potest; ‘gemini’ enim sunt proprie simul nati. exercitus omnis bene excusat propter victi pudorem: ut ‘obruimur numero’. {{ancora+|416|[[Aeneis/Liber II#415|416.]]}} {{sc|}}Adversi e contrario flantes. {{ancora+|417|[[Aeneis/Liber II#415|417.]]}} {{sc|}}Eois evrus equis ab Eois equis, id est Solis, unde equi Solis oriuntur: nam Eurus ab oriente flat. notandum sane, quod, cum ‘Eous’ ‘e’ naturaliter longum habeat, metri necessitate correptum est propter sequentem vocalem. rarum autem est: nam nec proprium nomen est, ut ‘Diana’, nec sermo compositus, ut “sudibusve praeustis”. {{ancora+|418|[[Aeneis/Liber II#415|418.]]}} {{sc|}}Stridunt silvae excursus poeticus: qui ultra tres versus fieri non debet. [ne sit vitiosissimum.] et ‘stridunt’ quidam antique declinatum tradunt, ut sit prima verbi positio ‘strido stridis stridit’, et faciat ‘stridimus striditis stridunt’. nos ‘strident’ dicimus a prima positione ‘strideo’, ut sit ‘stridemus stridetis strident’. {{ancora+|419|[[Aeneis/Liber II#415|419.]]}} {{sc|}}Spumeus pro ‘spumosus’, ut ‘frondea’ pro ‘frondosa’. atque imo ‘ab’ minus est, id est ‘ab imo’. illi propter illud ‘hic primum ex alto’. {{ancora+|420|[[Aeneis/Liber II#420|420.]]}} {{sc|}}Obscura nocte per umbram per umbram noctis obscurae: ut “molemque et montes”. {{ancora+|421|[[Aeneis/Liber II#420|421.]]}} {{sc|}}Fudimus modo ‘fugavimus’: nam sequitur ‘totaque agitavimus urbe’; alibi ‘interemimus’ significat. totaque per totam. {{ancora+|422|[[Aeneis/Liber II#420|422.]]}} {{sc|}}Mentitaque tela verbo communi: hoc est ‘quae nos Graecos esse mentiebantur’. ut solet, sensum dedit rei inanimatae; non enim [illi] poterant tela mentiri. vel ‘per quae nos mentiebamur’. {{ancora+|423|[[Aeneis/Liber II#420|423.]]}} {{sc|}}sono discordia sono discrepantia. signant designant: aut per vocem, aut per symbolum, quo utebatur exercitus. {{ancora+|424|[[Aeneis/Liber II#420|424.]]}} {{sc|}}ilicet confestim, mox. sane apud veteres ‘ilicet’ significabat sine dubio ‘actum est’. origo autem significationis inde descendit: olim iudex ubi sententiam dixerat, si dare finem agendis rebus volebat, per praeconem dicebat ‘ilicet’, hoc est ‘ire licet’, id est ‘acta et finita res est’. Terentius in adelphis “em tibi, rescivit omnem rem, id nunc clamat, ilicet”. idem in eunucho “actum est, ilicet, peristi”. numero ne videantur virtute superati. {{ancora+|425|[[Aeneis/Liber II#425|425.]]}} {{sc|}}divae armipotentis bene Minervam Troianis expressit iratam, cum etiam eum ante aram perisse dicat, qui sacerdotem liberare temptaverat. {{ancora+|426|[[Aeneis/Liber II#425|426.]]}} {{sc|}}ivstissimus ‘iustum’ secundum leges vel aliqua ratione constrictum, ‘aequum’ iuxta naturam accipiunt. unus non solus, sed praecipuus. {{ancora+|427|[[Aeneis/Liber II#425|427.]]}} {{sc|}}Aequi pro ‘aequitatis’. et optima figura est a feminino genere in neutrum transire. {{ancora+|428|[[Aeneis/Liber II#425|428.]]}} {{sc|}}Diis aliter visum aut illum non esse iustissimum: an aliter visum, quam quod rectum erat: an pro ‘diis ita visum’; sic enim periit ut iniustus. et bene in ingenti indignatione Aeneae tamen nihil sacrilegum datur, vel cum sequatur ‘confixi a sociis’. pereunt vel pro perierunt. panthv vocativus Graecus est. {{ancora+|431|[[Aeneis/Liber II#430|431.]]}} {{sc|}}Iliaci cineres naturale est iurare per id quod carum quis habuit. et excusatur, ut supra diximus, fuga. ergo fuit necessarium iusiurandum. extrema num ideo ‘extrema meorum’, quod existimet, nihil ex ea superesse? {{ancora+|432|[[Aeneis/Liber II#430|432.]]}} {{sc|}}Testor testificor: et deest ‘vos’. {{ancora+|433|[[Aeneis/Liber II#430|433.]]}} {{sc|}}Vices pugnas, quia per vicissitudinem pugnabatur, ut Sallustius docet. legimus etiam poenas ‘vices’ dici: Horatius “vicesque superbae te maneant ipsum”. sed de bello usurpatum est; nullum enim proelium caret periculo. [ergo] ‘vices’ pericula. {{ancora+|434|[[Aeneis/Liber II#430|434.]]}} {{sc|}}Mervisse manu testor me meruisse, id est fortiter dimicasse: hi enim merentur occidi. bene autem evasisse se fatis inputat, cum tam senex, quam debilis Iphitus et Pelias evaserint, occisis iuvenibus. divellimur sic dixit, quasi accuset, quod non perierint. {{ancora+|436|[[Aeneis/Liber II#435|436.]]}} {{sc|}}vulnere vlixi quod illi Vlixes inflixerat. {{ancora+|437|[[Aeneis/Liber II#435|437.]]}} {{sc|}}protinus ad sedes priami servavit ordinem, ut primo de patria, post de rege curaverit. ‘protinus’ hic statim, alibi porro tenus. clamore bellico scilicet. vocati clamorem secuti. ingentem pugnam merito, quippe in domo regia, ubi aut caput rei publicae erat, aut de qua maior spes erat praedae. {{ancora+|439|[[Aeneis/Liber II#435|439.]]}} {{sc|}}forent pro essent. morerentur non pugnarent, ut supra “oriturque miserrima caedes”. {{ancora+|441|[[Aeneis/Liber II#440|441.]]}} {{sc|}}Acta testudine adplicita, vel quae agebatur. {{ancora+|442|[[Aeneis/Liber II#440|442.]]}} {{sc|}}haerent parietibus scalae quod illae, quae feruntur ad pugnam, clavos habeant vel uncos, ut figantur: ideo haerent. postesque sub ipsos si circa portam, ‘sub postibus’; si circa fenestras, ‘circa postes’. {{ancora+|443|[[Aeneis/Liber II#440|443.]]}} {{sc|}}nituntur pro nitebantur. ad tela id est contra tela. et hoc verum est; nam si ‘ac tela’, sinistris manibus simul tenent tela et scutum, cum se tegunt. {{ancora+|445|[[Aeneis/Liber II#445|445.]]}} {{sc|}}Tecta culmina ‘tecta’ participium est: aut eandem rem bis dixit. quamvis legatur et ‘tota’. domorum veteres ‘haec domus’, ut merito ablativus ‘o’ terminatus genetivum pluralem in ‘rum’ mitteret, ut ‘bono bonorum’; sed mutata postea declinatio est, ut ‘huius domus’ faceret: quod cum ita evenerit, ut ablativus in ‘u’ terminaretur, genetivum pluralem per ‘u’ geminat, ut ‘ab hoc fructu, fructuum’, ita et ‘domuum’: nam et Iuvenalis “viscera magnarum domuum” ait. nos tamen de antiqua declinatione praesumimus, ut ‘ab hac domo, harum domorum’ dicamus. {{ancora+|446|[[Aeneis/Liber II#445|446.]]}} {{sc|}}His se propter quae pugnabant. sic Lucanus “in pugnam fregere rates” (3.674). vel ‘his’ huius modi. quando quatenus, quoniam. {{ancora+|447|[[Aeneis/Liber II#445|447.]]}} {{sc|}}extrema in morte hoc est ruina civitatis. {{ancora+|448|[[Aeneis/Liber II#445|448.]]}} {{sc|}}Decora ab eo quod est ‘decus’, ut ‘pecus’. {{ancora+|450|[[Aeneis/Liber II#450|450.]]}} {{sc|}}Obsedere modo pro praesidio tenebant, ut sequentia indicant ‘hos servant agmine denso’. {{ancora+|451|[[Aeneis/Liber II#450|451.]]}} {{sc|}}Instavrati animi hinc ostenditur, eos superius defecisse: quod supra non dixit. {{ancora+|452|[[Aeneis/Liber II#450|452.]]}} {{sc|}}Levare iuvare. vimque virtutem: ut Sallustius “sed nostra omnis vis in anima et corpore sita est”. victis qui vincebantur, ut et “qua vectus Abas”. victis hoc est, sine vincendi spe laborantibus. {{ancora+|453|[[Aeneis/Liber II#450|453.]]}} {{sc|}}Limen erat contra illud, obsessis foribus quemadmodum ingressus sit: et dicit per posticum, quod generis est neutri, ut Horatius “atria servantem postico falle clientem”. nam si generis feminini legeris ‘postica’, augurale est, ut ‘antica’, ‘postica’. caecae non omnibus notae. usus verbum iuris: ‘via’ actus, usus. pervius usus] hoc Graeci andronas appellant. {{ancora+|454|[[Aeneis/Liber II#450|454.]]}} {{sc|}}tectorum inter se priami per quod iter ad utramque domum Priami commeabatur, ut appareat duas domos fuisse, alteram regiam Priami, alteram Hectoris, inter quas illi aditus. postesque relicti aut relictum spatium cum domus aedificaretur, ubi ostium fieret; aut relicti ab hostibus, id est quos hostes non obsederant. {{ancora+|455|[[Aeneis/Liber II#455|455.]]}} {{sc|}}Infelix non cum regna manebant, sed ad praesens rettulit tempus ‘infelix’. dum regna manebant ‘dum’ donec: et absolutus est sensus. alii tamen ‘cum’ legunt: sed ‘cum manebant’ quomodo dicimus, cum constet ‘manebant’ modum esse indicativum? hoc ergo sciendum est, quia, quando coniunctivus modus est, necesse est aliquid iungi aut subaudiri, ut ‘cum venirem, vidi illum’. si autem ‘cum veniebam’ dicamus, aut modus pro modo est, hoc est indicativus pro coniunctivo: aut ‘cum’ non erit coniunctio, sed adverbium temporis, et significat ‘tempore quo veniebam’. {{ancora+|456|[[Aeneis/Liber II#455|456.]]}} {{sc|}}andRomache notum est omnibus, hanc de gente Eetionis fuisse, uxorem Hectoris, matrem Astyanactis, de qua plenius omnia in tertio libro narrantur. ferre incomitata ut et ad soceros iret saepius et non quaereret obsequia famulorum. {{ancora+|457|[[Aeneis/Liber II#455|457.]]}} {{sc|}}Ad soceros quare ‘ad soceros’, cum ‘socer’ et ‘socrus’ dicantur? sed meliori sexui respondit, id est masculino. astyanacta hunc quidam ab Vlixe, alii a Menelao, absente Pyrrho, raptum et praecipitem datum ferunt; fatis enim praedictum fuerat puerum si supervixisset ultorem patriae et parentum futurum. trahebat quasi puerum, ut “parvumque nepotem ipse trahit”. {{ancora+|458|[[Aeneis/Liber II#455|458.]]}} {{sc|}}Evado ‘e’ vacat, ut ‘emortuus’. sane minus est ‘hac’, id est ‘hac evado’. {{ancora+|459|[[Aeneis/Liber II#455|459.]]}} {{sc|}}Iactabant spargebant, quasi nihil profutura. {{ancora+|460|[[Aeneis/Liber II#460|460.]]}} {{sc|}}In praecipiti in alto, unde quis potest praeceps dari: sequitur enim ‘sub astra eductam’. eductam extructam. {{ancora+|462|[[Aeneis/Liber II#460|462.]]}} {{sc|}}Solitae naves participium sine verbi origine: ‘soleo’ enim neutrale est, quod caret praeterito. achaica castra videtur alios Danaos, alios Achaeos dixisse. castra ubi exercitus sit ‘castra’ dicuntur: unde est “nos castra movemus et velorum pandimus alas”. {{ancora+|463|[[Aeneis/Liber II#460|463.]]}} {{sc|}}Summa extrema, ut ‘supremum’ summum dicimus: ut “pro supreme Iuppiter”. labantes faciles ad resolutionem. et est ordo ‘turrim convellimus inpulimusque’. {{ancora+|464|[[Aeneis/Liber II#460|464.]]}} {{sc|}}tabulata dabant quidam ‘dabant’ pro ‘faciebant’ intellegunt, ut “et intentem lato dedit ore fenestram”. olim sane domus de tabulis fiebant, unde hodieque in aedificiis surgentibus primum et secundum tabulatum dicimus. summum autem est quod tectum sustinet. {{ancora+|465|[[Aeneis/Liber II#465|465.]]}} {{sc|}}inpulimusque quidam notant, quod non sit expressum, ubi stantes summum tectum inpulerunt. repente ne provideri et vitari possit. {{ancora+|467|[[Aeneis/Liber II#465|467.]]}} {{sc|}}ast alii subeunt hic ostendit, priores perisse. {{ancora+|468|[[Aeneis/Liber II#465|468.]]}} {{sc|}}Telorum interea cessat genus bene addidit ‘genus’. telum enim dicitur secundum Graecam etymologiam ἀπὸ τοῦ τηλόθεν quicquid longe iaci potest: quamquam legerimus de gladio “at non hoc telum mea quod vi dextera versat” et sequitur “dixit et sublatum consurgit in ensem”. telum autem illo loco dictum a longitudine, unde et mustelam dicimus. {{ancora+|469|[[Aeneis/Liber II#465|469.]]}} {{sc|}}Vestibulum ‘vestibulum’ est prima ianuae pars. dictum autem vestibulum vel quod ianuam vestiat, ut videmus cameram duabus sustentatam columnis: vel quoniam Vestae consecratum est. unde nubentes puellae limen non tangunt. Lucanus “translata vitat contingere limina planta” (2.359). singula enim domus sacrata sunt diis: ut culina penatibus, maceries, quae ambit domum, Herceo Iovi. sane videtur vestibulum et limen pro una re dixisse. pyrrhus a colore comae dictus, qui Latine burrus dicitur. ita et Sallustius ‘Crispus’. {{ancora+|470|[[Aeneis/Liber II#470|470.]]}} {{sc|}}luce coruscus aena pro luce aeni, ut “saxea procubet umbra”. {{ancora+|471|[[Aeneis/Liber II#470|471.]]}} {{sc|}}in lucem coluber deest ‘processit’. sed colubrum non nulli promiscuum nomen tradunt, quod ut sonantius fieret, finxit masculinum, ut diceret ‘coluber’. mala gramina pastus venenatis herbis, BEBRWKW\S KAKA\ FA/RMAKA , hoc est pro malis graminibus. legimus et “silva pastus harundinea”: nam illud aliud est “pascuntur vero silvas et summa Lycaei horrentesque rubos”: sed sciendum est, quia, licet hoc in usu sit, rarum tamen est apud antiquos. ‘pastus’ autem pro ‘qui pascebatur’, quia, ut supra diximus, in hoc Latinitas deficit. {{ancora+|472|[[Aeneis/Liber II#470|472.]]}} {{sc|}}tumidum qui semper irascatur. bruma id est hiemps. dicta autem ‘bruma’ quasi βραχὺ ἦμαρ , id est brevis dies. est autem, ut hic locus indicat, generis feminini, numeri singularis. {{ancora+|473|[[Aeneis/Liber II#470|473.]]}} {{sc|}}exuviis bene corium quo serpens exuitur exuvias dixit. nitidusque ivventa novus; constat enim serpentes innovari virtute, pelle deposita. {{ancora+|474|[[Aeneis/Liber II#470|474.]]}} {{sc|}}Lubrica terga lubricum dicitur et quod labitur, dum tenetur, ut piscis, serpens; et locus in quo labimur, ut “et sese opposuit Salio per lubrica surgens”. {{ancora+|476|[[Aeneis/Liber II#475|476.]]}} {{sc|}}Periphas ultima accentum non habet, ne femininum sit; nec tertia a fine, quia novissima longa est; ergo ‘ri’ habebit accentum. agitator auriga secundum usum communem. {{ancora+|477|[[Aeneis/Liber II#475|477.]]}} {{sc|}}Armiger automedon Pyrrhi armiger: nam Achillis auriga fuit. scyria pubes a Scyro insula, una de Cycladibus, in qua Lycomedes fuit, pater Deidamiae: quam Achilles commendatus ibi a matre Thetide vitiat, unde Pyrrhus natus est. quamvis alii volente Lycomede Deidamiam Achilli datam in matrimonium dicunt. {{ancora+|478|[[Aeneis/Liber II#475|478.]]}} {{sc|}}Succedunt tecto pro ‘sub tectum cedunt’. et est figura, quia mutatus est casus. {{ancora+|479|[[Aeneis/Liber II#475|479.]]}} {{sc|}}dura valida limina, id est firmiter clausa: ideo non aperit, sed ‘perrumpit’. bipenni ecce nomen, quod reservavit antiquitatem, quia veteres ‘pennas’ dicebant, non ‘pinnas’. {{ancora+|480|[[Aeneis/Liber II#480|480.]]}} {{sc|}}Vellit non ‘deiecit’; nam sequitur paulo post ‘labat ariete crebro’; sed ‘movet’, ut “Cynthius aurem vellit, et admonuit”. vel certe ‘vellere vult’, ut “ipsumque trahunt in moenia regem”. nam quare facit fenestram? {{ancora+|482|[[Aeneis/Liber II#480|482.]]}} {{sc|}}Ingentem fenestram epitheto, ut solet, auxit tapinosin †in dicendo ‘lato ore’. ‘dedit’ autem, id est fecit, ut Terentius “quas turbas dedit”. {{ancora+|483|[[Aeneis/Liber II#480|483.]]}} {{sc|}}patescunt aperiuntur ac per hoc videntur. {{ancora+|484|[[Aeneis/Liber II#480|484.]]}} {{sc|}}penetralia id est domorum secreta, dicta penetralia aut ab eo quod est ‘penitus’, aut a penatibus. {{ancora+|485|[[Aeneis/Liber II#485|485.]]}} {{sc|}}Armatosque vident stantes unde supra “strictis mucronibus imas obsedere fores”. sic enim datur virtus ubique Troianis. {{ancora+|486|[[Aeneis/Liber II#485|486.]]}} {{sc|}}At domus interior de Albano excidio translatus est locus. tumultu tumultus dictus quasi timor multus: unde Italica bella dicta sunt tumultus. bene autem addidit ‘misero’, quia est etiam terribilis. {{ancora+|487|[[Aeneis/Liber II#485|487.]]}} {{sc|}}Miscetur perturbatur, ut “nec quisquam aeratas acies ex agmine tanto misceri putet”. cavae aedes tecta camerata. ‘aedem’ autem numero singulari de templo tantum dicimus, plurali et de domibus et de templis. si aliter dictum inveneris, usurpatum est, ut ‘mella’ ‘hordea’ ‘aera’. {{ancora+|488|[[Aeneis/Liber II#485|488.]]}} {{sc|}}Ferit clamor secundum philosophos physicos, qui dicunt, vocem corpus esse: bene ergo ‘ferit’; nam et fluvius habet mugitum, res incorporalis. avrea sidera multi ad laquearia referunt, quod stultum est. {{ancora+|489|[[Aeneis/Liber II#485|489.]]}} {{sc|}}Pavidae pro ‘paventes’. ‘pavidus’ est semper timens, ‘pavens’ ex causa, ut supra ‘furiatus’ et ‘furiosus’. matres honoris nomen. errant †confusio, consilio. {{ancora+|490|[[Aeneis/Liber II#490|490.]]}} {{sc|}}Amplexaeque tenent postes atque oscula figunt Apollonii locus, in quo inducitur Medea †patrem salutasse, et domum relinquens. {{ancora+|491|[[Aeneis/Liber II#490|491.]]}} {{sc|}}Vi patria secundum fidem generis sui, ut “stirpis Achilleae fastus”. item de Hercule “salve vera Iovis proles”. {{ancora+|493|[[Aeneis/Liber II#490|493.]]}} {{sc|}}Cardine a cardine. primos quos dixit supra ‘strictis mucronibus’. {{ancora+|496|[[Aeneis/Liber II#495|496.]]}} {{sc|}}Non sic aggeribus ruptis vult ostendere, gravius vastatam Troiam, quam agri fluviorum eruptione vastantur. et sciendum, comparationes aut pares esse, aut maiores, aut minores, aut similes, aut contra in similitudine comparatio ultro negatur, ut hoc loco, vel illic “non tam praecipites”. contrarium est “si parva licet componere magnis”. spumeus spumosus. {{ancora+|497|[[Aeneis/Liber II#495|497.]]}} {{sc|}}Exiit dicimus et ‘exivit’. sed ‘v’ subtrahit Vergilius, ut brevem faciat sequente vocali. et proprie plena flumina cum extra alveum suum crescunt ‘exire’ dicuntur, ut “praesertim incertis si mensibus amnis abundans exit”. {{ancora+|498|[[Aeneis/Liber II#495|498.]]}} {{sc|}}Cumulo augmento: exuberante fluctu, ut “cumulo praeruptus aquae mons”. {{ancora+|499|[[Aeneis/Liber II#495|499.]]}} {{sc|}}Vidi ipse furentem ut “quaeque ipse miserrima vidi”. et hic ‘vidi’ pro admiratione posuit; at vero ‘vidi Hecubam’ pro miseratione. sane ‘vidi ipse’ hac particula addita miseriorem se ostendit, cuius ante oculos casus patriae suorumque fortuna constituerat. {{ancora+|500|[[Aeneis/Liber II#500|500.]]}} {{sc|}}geminosque in limine atridas potest subaudiri ‘furentes’. geminos more suo ‘fratres’. ‘gemini’ enim sunt non duo, sed simul nati. {{ancora+|501|[[Aeneis/Liber II#500|501.]]}} {{sc|}}Centumque nurus aut finitus est numerus pro infinito ὑπερβολικῶς : aut certe ideo ‘centum’, quia barbarorum fuerat non singulas coniuges habere, sed plures. aut illud dicit ‘plures feminas’, ut Lucanus “cultus gestare decoros vix nuribus rapuere mares” (1.164), hoc est feminis. aut ‘navas nuptas’, ut aetatis hoc nomen sit, non adfinitatis. aut ‘centum per aras’, licet incongruum sit, quia sequitur “haec ara tuebitur omnes”, et unus per centum aras occidi non poterat. est autem haec plena adfectu et dolore repetitio. {{ancora+|502|[[Aeneis/Liber II#500|502.]]}} {{sc|}}Quos ipse sacraverat ignes ut “et religiosa deorum limina”: per quod ostenditur latenter, nihil prodesse religionem. foedantem autem est cruentantem. Sallustius in I. “cum arae et alia diis sacrata supplicum sanguine foedarentur”. et Terentius in eunucho “pro deum fidem, facinus foedum, o infelicem adulescentem”. {{ancora+|503|[[Aeneis/Liber II#500|503.]]}} {{sc|}}Quinquaginta illi thalami ‘illi’ celebrati ab Homero. et bene de thalamis verum expressit numerum; potest enim unus thalamus plures habere coniuges. et est zeugma ‘quinquaginta thalami procubuere, et postes superbi’. {{ancora+|504|[[Aeneis/Liber II#500|504.]]}} {{sc|}}Auro barbarico id est aut multo; aut cultu barbaro, quia barbari copiae magis quam elegantiae student; aut a barbaris capto; aut vere barbaro, id est Phrygio, quia πᾶς μὴ Ἕλλην βάρβαρος . nam et Homerus Phrygas barbaros appellat, et Vergilius “barbara tegmina crurum”. spes tanta nepotum aut nepotes significat qui essent futuri magnae spei, aut conubia, de quibus sperabantur tanti nepotes, ut “modo namque gemellos spem gregis”. spoliisque superbi hoc enim fuit moris antiqui, ut ipse in septimo “captivi pendent currus curvaeque secures”. {{ancora+|505|[[Aeneis/Liber II#505|505.]]}} {{sc|}}teneant danai qua deficit i. ignis potuit deficere, Danai non potuerunt. {{ancora+|506|[[Aeneis/Liber II#505|506.]]}} {{sc|}}Forsitan et priami fuerint quae fata requiras bene de Priamo obtulit narrationem, quia leviter strinxerat ‘Priamumque per aras sanguine foedantem quos ipse sacraverat ignes’. et bono usus est ordine, ut ante rei publicae, post regis, inde privati, hoc est sua fata narraret. hoc est illud “multa super Priamo rogitans, super Hectore multa”. de morte autem Priami varie lectum est. alii dicunt, quod a Pyrrho in domo quidem sua captus est, sed ad tumulum Achillis tractus occisusque est iuxta Sigeum promunturium: nam in Rhoeteo Aiax sepultus est: tunc eius caput conto fixum circumtulit. alii vero quod iuxta Hercei Iovis aram extinctus sit, dicunt: unde Lucanus “Herceas, monstrator ait, non respicis aras?” (9.979) et hanc opinionem plene Vergilius sequitur: licet etiam illam praelibet, ut suo indicabimus loco. {{ancora+|507|[[Aeneis/Liber II#505|507.]]}} {{sc|}}urbis uti captae casum bene omnia collegit, et captam, et dirutam, et incensam. {{ancora+|508|[[Aeneis/Liber II#505|508.]]}} {{sc|}}Medium in penetralibus hostem hypallage est, hoc est in mediis aedibus. si autem ‘mediis’ legeris, non stat versus, nisi excluso ‘s’, ut “inter se coisse viros et decernere ferro”. et bene Priamum non nisi in extremis armat periculis, ut magis inritet hostem in necem suam, qua possit captivitatem vitare, quam ut defendat aliquid. sane ‘penetralia’ proprie deorum dicuntur, non numquam etiam imae et interiores partes privatarum domorum vocantur, unde et penum dicimus locum, ubi conduntur quae ad vitam sunt necessaria. hic autem videtur opportunius penetralia de domo regis dixisse, quoniam reges prope suggestum imitantur deorum. {{ancora+|509|[[Aeneis/Liber II#505|509.]]}} {{sc|}}arma desveta ab hominis consuetudine: sensum ad arma transtulit. arma desveta] id est quae iam pugnare desierant. trementibus aevo non timore. {{ancora+|510|[[Aeneis/Liber II#510|510.]]}} {{sc|}}Circumdat non apte sibi cohaerere facit, sed potius oneri sumit. inutile ferrum ipse inutilis. ‘ferrum’ enim de his est, quae a coniunctis sumunt epitheta, ut ‘venenum’. {{ancora+|512|[[Aeneis/Liber II#510|512.]]}} {{sc|}}aedibus in mediis omne aedificium ‘aedes’ dicuntur. Varro locum quattuor angulis conclusum aedem docet appellari debere. idem rerum divinarum libro sexto intulit, “ideo loca sacra civitates habere voluisse, ne per continua aedificia incendia prolaberentur, et ut esset, quo confugerent plerique cum familia sua in periculis”; quod etiam in comoediis a servis timentibus legimus factum. hoc totum Vergilius hoc loco subtiliter tangit, cum dicit ‘aedibus in mediis nudoque sub aetheris axe ingens ara fuit iuxtaque veterrima laurus, incumbens arae atque umbra conplexa penates’. ex nomine enim penatium et arae intellegitur sacri loci veneratio, ut non immerito illuc confugerit regina cum suis; nam subiunxit ‘hic Hecuba et natae nequiquam altaria circum praecipites atra ceu tempestate columbae, condensae et divom amplexae simulacra sedebant’: unde apparet, et veram consuetudinem fuisse fugiendi [a] periclitantibus ad ararum praesidium. nudoque sub axe hoc est sub divo, quod inpluvium dicitur. ‘axis’ autem est aut plaustrum septentrionale, aut pars septentrionis, aut spiritus, quo mundus movetur, ut “axem umero torquet stellis ardentibus aptum”: sicut docet et Lucanus. {{ancora+|513|[[Aeneis/Liber II#510|513.]]}} {{sc|}}Veterrima usurpatum est. ergo, ut supra diximus, hoc tantum uti si necesse sit licet. veterrima] hoc nomen comparativum non habet, sicut ‘deterior’ positivum. lavrus Daphne, filia Ladonis, fluvii Arcadiae, et Terrae fuit, quae aspernata viro iungi semper venatibus operam dabat. hanc cum Apollo adamasset, et eam ut conprimeret, insequeretur, illa a Terra matre petit auxilium: quae recepta ‹a› matre est, nec multo post †in locum eius arborem lauri nasci. {{ancora+|514|[[Aeneis/Liber II#510|514.]]}} {{sc|}}Conplexa penates ‘penates’ sunt omnes dii, qui domi coluntur. {{ancora+|515|[[Aeneis/Liber II#515|515.]]}} {{sc|}}Nequiquam aut secundum Epicureos, qui dicunt deos nihil curare; aut propter vim bellicam. altaria superorum et ‘arae’ sunt et ‘altaria’, inferorum tantum ‘arae’; ‘ara’ autem dicitur a precibus, quas Graeci ἀρὰς dicunt; unde contra inprecatio κατάρα dicitur. {{ancora+|516|[[Aeneis/Liber II#515|516.]]}} {{sc|}}Praecipites festinae, propter tempestatem: et bene ‘atra’ addidit, quia est et clara, ut “unde haec tam clara repente tempestas”. {{ancora+|519|[[Aeneis/Liber II#515|519.]]}} {{sc|}}Dira modo proprie: ‘dira’ enim est deorum ira. ergo ‘quae mens infusa ex deorum ira?’ {{ancora+|520|[[Aeneis/Liber II#520|520.]]}} {{sc|}}telis armis. rvis aut festinas, aut incedis seniliter. {{ancora+|522|[[Aeneis/Liber II#520|522.]]}} {{sc|}}Non si ipse meus mire ‘meus’, ut matris exprimeretur adfectio. et subaudis ‘posset defendere’. {{ancora+|524|[[Aeneis/Liber II#520|524.]]}} {{sc|}}aut moriere simul ut religio aut pariter omnes servet, aut simul moriantur omnes. ore effata abundat ‘ore’. est autem figura pleonasmos. {{ancora+|528|[[Aeneis/Liber II#525|528.]]}} {{sc|}}Vacva ‘vacua’ magna, quae difficile conplentur. an ‘vacua’, quia in unum ad aram confugerant? an ‘vacua’ iam sine defensoribus? {{ancora+|529|[[Aeneis/Liber II#525|529.]]}} {{sc|}}Infesto vulnere bonum schema: ‘vulnus’ pro telo. infesto vulnere] an ‘vulnus’ quod inflixit, an quod infligeret? {{ancora+|530|[[Aeneis/Liber II#530|530.]]}} {{sc|}}premit urget, ut “apri cursum clamore prementem”: alibi ‘premit’ interficit, vel opprimit, ut “armigerumque Remi premit”. {{ancora+|531|[[Aeneis/Liber II#530|531.]]}} {{sc|}}ut tandem ante oculos hoc ideo describitur, ut et contra propositum Priamus incitetur. evasit pervenit: ut “quam timeo, quorsum evadat”. {{ancora+|532|[[Aeneis/Liber II#530|532.]]}} {{sc|}}Vitam cum sanguine fudit modo eos sequitur qui sanguinem sedem vitae volunt, alibi eos qui ipsum sanguinem vitam volunt: ut “purpuream vomit ille animam”. potest [tamen] κατὰ τὸ σιωπώμενον intellegi iterum vulneratum Politen. {{ancora+|533|[[Aeneis/Liber II#530|533.]]}} {{sc|}}Hic id est ‘tunc’. media autem manifesta. aut certe [potest] secundum consuetudinem dictum; neque enim est mors prima, media, postrema. et potest referri vel ad Priamum, vel ad Politen. {{ancora+|534|[[Aeneis/Liber II#530|534.]]}} {{sc|}}non tamen abstinvit n. v. i. q. p. bene Priamo animositatem regiam dedit, ut mori honeste velit. {{ancora+|535|[[Aeneis/Liber II#535|535.]]}} {{sc|}}at tibi pro scelere exclamat ordo est ‘atque dii persolvant grates dignas’. avsis quidam praesumptum tradunt, nec posse in prosa dici. {{ancora+|536|[[Aeneis/Liber II#535|536.]]}} {{sc|}}Siqua est vel secundum Epicureos, vel desperat, quia inpune ante aras conspicit caedes. curet ulciscatur. {{ancora+|537|[[Aeneis/Liber II#535|537.]]}} {{sc|}}Grates prout res fuerit, vel in bonis vel in malis dicuntur, sicut praemia. {{ancora+|538|[[Aeneis/Liber II#535|538.]]}} {{sc|}}Coram modo adverbium [temporis] est, quia verbo cohaeret: ut “coram quem quaeritis adsum”. et ‘coram’ ad personam certam refertur, ‘palam’ ad omnes. me cernere de spectaculo queritur, non de morte, quia iure belli Politen Pyrrhus occiderat. sed cur ante oculos patris?. {{ancora+|539|[[Aeneis/Liber II#535|539.]]}} {{sc|}}foedasti crudeles impiosque fecisti. funere cadavere: ab eo quod praecedit id quod sequitur. ‘funus’ enim est iam ardens cadaver: quod dum portatur, ‘exequias’ dicimus: crematum iam ‘reliquias’: conditum iam ‘sepulcrum’. quidam ‘funere’ pro caede accipiunt. vultus non nulli pro ‘oculos’ volunt. {{ancora+|540|[[Aeneis/Liber II#540|540.]]}} {{sc|}}et non ille s. q. t. m. a. tribus generibus parentes obicimus filiis: cum bonis eos negamus aequales, ut hoc loco; cum malos obicimus, ut “Laomedontiadae”; item cum non solum bonos adimimus, sed insuper malos obicimus, ut “nec tibi diva parens, generis nec Dardanus auctor, perfide, sed duris genuit te cautibus h. c. H. a. u. t”. {{ancora+|541|[[Aeneis/Liber II#540|541.]]}} {{sc|}}In hoste priamo aut archaismos est, aut ‘in hoste’, id est cum hostem gereret, cum ipse hostis esset. hic ‘Priamo’ nomen positum sensum validiorem facit, hoc est Priamo, qui tunc fui, quasi iam esse desierit: scilicet quem operae pretium fuit occidere. ivra fidemque supplicis ervbvit quia, quod Homerus mutat, dicitur Priamus duce Mercurio ingressus Achillis tentoria excitatum rogasse, quem dormientem posset occidere. ‘iura’ vero, quod a rege rogabatur. fidem, quia supplex. quidam ‘iura fidemque’ ita intellegunt: ‘iura’, quod Hectorem reddidit, ‘fidem’, quod me in mea regna remisit. {{ancora+|542|[[Aeneis/Liber II#540|542.]]}} {{sc|}}sepulcro pro ‘ad sepulcrum’. {{ancora+|543|[[Aeneis/Liber II#540|543.]]}} {{sc|}}Remisit comitatus usque ad Troiam est. et mire ‘in mea regna remisit’, cum potuisset per me regna mea capere. {{ancora+|544|[[Aeneis/Liber II#540|544.]]}} {{sc|}}Inbelle ipse inbellis, ut “inutile ferrum”. {{ancora+|545|[[Aeneis/Liber II#545|545.]]}} {{sc|}}rauco aere ad scutum rettulit. protinus aere repulsum statim prohibitum. {{ancora+|546|[[Aeneis/Liber II#545|546.]]}} {{sc|}}Nequiquam ‘non’. sic Persius “nequiquam fundo suspiret nummus in imo”. sane quidam ‘nequiquam umbone pependit’ hunc sensum volunt, telum repulsum ne summatim quidem haerere potuit, ut penderet. alii unam eandemque rem bis dictam volunt, et superfluum putant ‘et summo clipei nequiquam umbone pependit’, cum praecessisset ‘rauco quod protinus aere repulsum’, quod idem est ‘et summo clipei nequiquam umbone pependit’, et nihil attinuisse dici putant ‘summo clipei nequiquam umbone pependit’, tamquam non omnino necesse esset, ut de summo clipei penderet, et potuisse dici, nec de clipeo pependit. sed duplicationem narrationis per ἐπεξεργασίαν excusant. {{ancora+|547|[[Aeneis/Liber II#545|547.]]}} {{sc|}}Referes ergo haec sarcasmos est, iocus cum amaritudine, ut “en agros et quam bello, Troiane, petisti Hesperiam metire iacens”. astismos autem est urbanitas sine iracundia, ut “atque idem iungat vulpes et mulgeat hircos”. {{ancora+|549|[[Aeneis/Liber II#545|549.]]}} {{sc|}}Degenerem non respondentem moribus patris. {{ancora+|550|[[Aeneis/Liber II#550|550.]]}} {{sc|}}hoc dicens ostendit, simul dum diceret fecisse. altaria ad ipsa unde sperabat auxilium. aut quia Achilles in templo occisus est, ut ex similitudine vindicta sumeretur. trementem non formidine sed aetate. {{ancora+|552|[[Aeneis/Liber II#550|552.]]}} {{sc|}}Dextraque coruscum extulit ‘coruscum’ si ornatum gemmis caput regis acceperis, sensus talis est: sublato capite gladium in vaginam recondit, quae lateri semper cohaeret. si vero ‘coruscum gladium’ vis intellegere, lateri Priami infixum accipe, et κατὰ τὸ σιωπώμενον , postea caput esse sublatum. {{ancora+|554|[[Aeneis/Liber II#550|554.]]}} {{sc|}}Haec finis ut ‘dies’, si tempus longum significat, generis feminini est. et omnia Latina nomina inanima, simplicia, a verbo non venientia, ‘nis’ syllaba terminata masculina sunt: inanima propter ‘canis’: simplicia propter ‘bipennis’: a verbo non venientia propter ‘finis’. ergo ‘clunis’ Iuvenalis bene dixit “tremulo descendant clune puellae”. Horatius male “quod pulchrae clunes”. hic talis: ut “hunc ego te, Euryale, aspicio?” sorte fatali necessitate. vel ‘sorte’ fortuna, ut “utere sorte tua”. et quidam ‘exitus sorte’ pro ‘sortis’ tradunt, ablativum pro genetivo. {{ancora+|555|[[Aeneis/Liber II#555|555.]]}} {{sc|}}Troiam incensam pro ‘Ilium’. {{ancora+|556|[[Aeneis/Liber II#555|556.]]}} {{sc|}}Pergama proprie Troianae arces sunt: unde κατ’ ἐξοχὴν arces omnes ‘pergama’ dicuntur, ut poetam dicimus, et intellegimus Vergilium. superbum modo nobilem. {{ancora+|557|[[Aeneis/Liber II#555|557.]]}} {{sc|}}Regnatorem asiae quia imperaverat et Phrygiae et Mygdoniae. iacet ingens litore truncus Pompei tangit historiam, cum ‘ingens’ dicit, non ‘magnus’. quod autem dicit ‘litore’, illud, ut supra diximus, respicit, quod in Pacuvii tragoedia continetur. quod autem Donatus dicit, ‘litus’ locum esse ante aras, a litando dictum; vel quod lituo illud spatium designatur, ratione caret: nam a litando ‘li’ brevis est, et stare non potest versus. litore] quod Priami corpus ad litus tractum. aut ‘litus’ pro solo accipiamus, ut “litoraque et latos populos”. aut ideo ‘litore’, ut ostendat litus iam esse, ubi fuerat Troia, ut “et campos ubi Troia fuit”. {{ancora+|558|[[Aeneis/Liber II#555|558.]]}} {{sc|}}avulsumque umeris caput hoc est quod κατὰ τὸ σιωπώμενον accipi debet; hoc enim claris et fortibus viris fieri solebat, ut “quin ipsa arrectis, visu mirabile, in hastis praefigunt capita”. sine nomine sine agnitione, aut sine dignitate. aut simpliciter ‘sine nomine’; a capite enim quis nomen ducit?. {{ancora+|559|[[Aeneis/Liber II#555|559.]]}} {{sc|}}at me me autem. saevus horror quia est et bonus: ut “laetusque per artus horror iit”. est et amoris, ut Terentius “totus Parmeno, tremo horreoque, postquam aspexi hanc”. {{ancora+|561|[[Aeneis/Liber II#560|561.]]}} {{sc|}}aequaevum amabiliter locutus est; plus enim est ‘aequaevum’, quam ‘longaevum’. {{ancora+|562|[[Aeneis/Liber II#560|562.]]}} {{sc|}}Vitam exhalantem secundum eos, qui animam ventum volunt: ut “atque in ventos vita recessit”. direpta diripienda: participium pro participio. {{ancora+|563|[[Aeneis/Liber II#560|563.]]}} {{sc|}}casus aut interitus, aut captivitas. {{ancora+|564|[[Aeneis/Liber II#560|564.]]}} {{sc|}}Copia notandum de exercitu numero eum dixisse singulari, ut Sallustius †”com Sertorios neque rumperet an levi copiam avibus”, cum copias de exercitu numero plurali dicamus. ‘copia’ vero aliarum rerum est. {{ancora+|565|[[Aeneis/Liber II#565|565.]]}} {{sc|}}deservere omnes defessi doloris vox, non accusationis; sic enim se purgat, ut alios non culpet. dicendo autem ‘defessi’ etiam illos excusat, a quibus desertus est. {{ancora+|566|[[Aeneis/Liber II#565|566.]]}} {{sc|}}ignibus aegra dedere post hunc versum hi versus fuerunt, qui a Tucca et Vario obliti sunt. {{ancora+|589|[[Aeneis/Liber II#585|589.]]}} {{sc|}}Cum mihi se ordo est, cum mihi se videndam oculis obtulit non ante tam clara. {{ancora+|590|[[Aeneis/Liber II#590|590.]]}} {{sc|}}In luce in nimbo, qui cum numinibus semper est. {{ancora+|591|[[Aeneis/Liber II#590|591.]]}} {{sc|}}confessa deam divino habitu; quia in primo venatricis habitu se obtulerat. qualisque et quanta qualitas et quantitas hoc loco ad pulchritudinem pertinet. {{ancora+|592|[[Aeneis/Liber II#590|592.]]}} {{sc|}}Dextraque prehensum ea corporis parte qua Helenae ictum minabatur, quae in templo Vestae stabat ornata. ut enim in primo diximus, aliquos hinc versus constat esse sublatos, nec inmerito. nam et turpe est viro forti contra feminam irasci, et contrarium est Helenam in domo Priami fuisse illi rei, quae in sexto dicitur, quia in domo est inventa Deiphobi, postquam ex summa arce vocaverat Graecos. hinc autem versus esse sublatos, Veneris verba declarant dicentis ‘non tibi Tyndaridis facies invisa Lacaenae’. {{ancora+|593|[[Aeneis/Liber II#590|593.]]}} {{sc|}}Roseo pulchro. perpetuum epitheton Veneris. quidam reprehendunt, non convenisse in ruina et exitio civitatis Venerem roseo ore loqui cum filio, ignorantes hoc epitheton Veneri esse perpetuum. insuper super, quod continuerat eum. {{ancora+|594|[[Aeneis/Liber II#590|594.]]}} {{sc|}}Indomitas magnas nunc. et ‘quis’ non nulli admirantis volunt esse, non interrogantis. {{ancora+|595|[[Aeneis/Liber II#595|595.]]}} {{sc|}}Quid furis aut quia furor est virum fortem ruere in mulieris interitum: aut ‘quid furis’, cum extinctos socios videas, velle pugnare. et bono verbo usus est, virum fortem a proelio revocans. nostri cura et hoc loco, ut solet, unam se de Aeneae familia facit: ut “unius ob iram prodimur”. ‘nostri’ autem et ‘vestri’ genetivus pluralis est antiquus et ex Graeco veniens, sicut singularis est ‘mis’ et ‘tis’. non est autem possessivum, sed ab eo quod est ‘nos’, et hoc est unde dicimus ‘nostri causa facit’, hoc est ‘nostrum’. {{ancora+|597|[[Aeneis/Liber II#595|597.]]}} {{sc|}}Superet supervivat, supersit. {{ancora+|598|[[Aeneis/Liber II#595|598.]]}} {{sc|}}Ascanivsque puer filius, ut “tuque puerque tuus”. Horatius “puerosque Ledae”. et est Graecum, nam παῖδας dicunt. interdum tamen etiam ad aetatem refertur. {{ancora+|599|[[Aeneis/Liber II#595|599.]]}} {{sc|}}circum errant mire, quasi quaerentes: tamquam prope sint, et adhuc sua opera †sua non avertant. {{ancora+|600|[[Aeneis/Liber II#600|600.]]}} {{sc|}}Havserit ensis aut percusserit, ut “latus haurit apertum;” aut voraverit. {{ancora+|601|[[Aeneis/Liber II#600|601.]]}} {{sc|}}Tyndaridis atqui Iovis est, non Tyndarei filia; sed sic dicimus ‘Tyndaridis’ de Helena, ut de Hercule Amphitryoniades. nam de Iove et Leda nati sunt Pollux et Helena, de Tyndareo et Leda Castor, qui solus mortalis fuit: unde Vergilius “si fratrem Pollux alterna morte redemit”, qui inmortalitatem suam cum fratre partitus est. Helenam vero inmortalem fuisse indicat tempus. nam constat fratres eius cum Argonautis fuisse: Argonautarum filii cum Thebanis bello dimicaverunt. item illorum filii contra Troiam bella gesserunt. ergo si inmortalis Helena non fuisset, tot sine dubio saeculis durare non posset. hanc autem legimus prius a Theseo raptam et in Aegypto commendatam Proteo. licet alia fabula a Paride raptam et, cum ad Aegyptum cum ea isset, a Proteo, cognito raptu, subtractam Paridi dicat. facies invisa pulchritudo Helenae odiosa, id est Helena. et est Graecum, ut ‘vis Herculea’, hoc est Hercules. ostendit autem naturae culpam non esse hominibus adscribendam. sane quidam ‘invisa’ figurata dictum putant; adserunt enim ad Troiam Helenam non venisse, id est non visam a Troianis, quia cum eam Paris rapuit, ad Aegyptum profectus dicitur, mutato itineris cursu, ne a Graecis forte insequentibus comprehenderetur. ibi a Proteo receptus hospitio. sed cum Helena Proteo suam narrasset iniuriam, ab eo retenta est. tum sine ea Paris venit ad Troiam. Graeci autem putantes quod occultaretur a Troianis et nollent sibi eam reddere, deleverunt Troiam frustra, cum Troiani vere dicerent se Helenam non vidisse. alii dicunt a Proteo quidem Helenam Paridi sublatam et quibusdam disciplinis phantasma in similitudinem Helenae Paridi datum, quam imaginem ille ad Troiam dicitur pertulisse: quod etiam Homerum volunt tetigisse subtiliter, ubi Aeneas a Neptuno opposita nube liberatur. ἀμφὶ δ’ ἄρ’ εἰδώλῳ Τρῶες καὶ διοῖ Ἀχαιοί . lacaenae a provincia Laconica. et notandum, derivationem minorem esse a principalitate, quod rarum est. {{ancora+|602|[[Aeneis/Liber II#600|602.]]}} {{sc|}}Culpatusve paris criminosus, reus. divum inclementia latenter hic Venus suam purgat invidiam dicendo, Troiam deorum conspiratione subverti; poterat enim ei obici, quod nisi ipsa rapiendi Helenam Paridi auctor fuisset, Troia non fuisset eversa. {{ancora+|604|[[Aeneis/Liber II#600|604.]]}} {{sc|}}Aspice de Homero tractum, qui inducit Minervam praestantem ista Diomedi. et bene subdistinguit, quia non solum dicitur, sed etiam manu significatur. namque omnem ordo est: omnem tibi nubem eripiam, quae umida circum caligat et mortales hebetat visus tuenti. dicitur enim nebula orta de terris obesse nostris obtutibus: unde aquila, quia supra nebulam est, plus videt. est etiam theologica ratio, quia ignorantes usum Venerium videre dicuntur et numina: unde nunc merito post Veneris abscessum numina vidisse dicitur Aeneas. obducta superducta. tuenti modo ‘videnti’, alias ‘defendenti’. {{ancora+|606|[[Aeneis/Liber II#605|606.]]}} {{sc|}}Nequa parentis ivssa time pro ‘ne’. et ‘ne’ particula imperativo iungitur modo: sed interdum praesenti tempori, interdum futuro, prout aliquid volumus aut ad praesens, aut ad futurum fieri. tu nequa p. i. t.] potest sane hoc praeceptum et ad generalitatem et ad specialitatem referri. ivssa time veretur enim ne imperanti sibi fugam non obtemperet. {{ancora+|608|[[Aeneis/Liber II#605|608.]]}} {{sc|}}saxis saxa dicendo ‘saxis saxa’ renovavit narrandi magni- tudinem. {{ancora+|609|[[Aeneis/Liber II#605|609.]]}} {{sc|}}undantem aut ‘abundantem’, aut quia in modum undarum attollitur, ut “qua plurimus undam fumus agit”. {{ancora+|610|[[Aeneis/Liber II#610|610.]]}} {{sc|}}Neptunus muros hoc quidem habet fabula, quod Neptunus cum Apolline Troiae fabricati sunt muros. sed constat Laomedontem supradictis diis certam vovisse pecuniam ad sacra facienda: quam inminentibus Mysiis transtulit ad murorum fabricam. unde dii et fecisse muros, et offensi esse dicuntur. simul notandum quod deos facit opera sua evertere: ut portas Iunonem, quarum dea est; nam portam luminis nascentibus praebet, ut “Iuno lucina fer opem”: arces Minervam; legimus enim “Pallas quas condidit arces”: Neptunum muros; ipsi enim fundamenta sunt consecrata, cuius et moventur arbitrio: unde ἐνοσίχθων dicitur, hoc est terram movens aquae concussione, sicut terrae motus continent opiniones. neptvnus m. e. t. q.] [ergo] cum Neptunus infestus indicatur, Apollo tamen etiam post piaculum Troianis favet, quia eum propter Chrysis sacerdotis filiam offenderant Graeci. tridenti omnia in ‘ns’. exeuntia aut participia sunt, aut nomina. sed si participia sunt, ablativum et in ‘i’ et in ‘e’ mittunt pro nostro arbitrio: Iuvenalis “nec ardenti decoxit aeno”, contra “semperque ardente camino”: si vero nomina fuerint, omni modo in ‘e’ exeunt. si autem eadem sint et nomina et participia, ut ‘amans’, cum nomina fuerint, omni modo in ‘e’ mittunt; cum participia, licenter utimur. ergo quia ‘tridens’ nomen est, ‘tridente’ debuit dicere: sed novitatem adfectavit, nulla cogente necessitate. sane in nominibus, quae et propria esse possunt et appellativa, ut ‘liberalis’ ‘felix’ ‘iuvenalis’, ablativus a proprio in ‘e’ exit, ab appellativo in ‘i’. {{ancora+|611|[[Aeneis/Liber II#610|611.]]}} {{sc|}}quatit concutit, conmovet. {{ancora+|612|[[Aeneis/Liber II#610|612.]]}} {{sc|}}ivno scaeas saevissima portas quidam ideo Iunonem has portas tenuisse accipiunt, quia eam fatorum arbitrium volunt, et fatum fuit ad exitium Troiae per has portas equum introduci. scaeas priscas. saevissima quae et fugam vetabat. {{ancora+|613|[[Aeneis/Liber II#610|613.]]}} {{sc|}}Socium sibi devotum. furens irascens. {{ancora+|614|[[Aeneis/Liber II#610|614.]]}} {{sc|}}accincta id est armata, quia ipsa est Curitis, et sub hoc nomine interest bellis; nam ideo “hic illius arma hic currus fuit”. ‘accincta’ enim ‘ferro armata’, ut “cingitur ipse furens certatim in proelia Turnus”. {{ancora+|615|[[Aeneis/Liber II#615|615.]]}} {{sc|}}iam praeterea, ut “iam quae seminibus iactis se sustulit arbos”. arces ordinem tenuit: primum ‘muros’, deinde ‘portas’, post ‘arces’; a muris enim in arcem convertendus est totus impetus; ob hoc autem ‘arces’ Minervae dantur, quod ipsa sit inventrix aedifi- ciorum, ut “Pallas quas condidit arces”, et quia summa quaeque possidet sapientia. praeterea in capite esse dicitur; idcirco creditur patris Iovis capite generata. tritonia pallas notandum duo antonomasiva sunt sine proprio nomine. et est nimiae iracundiae cum dicitur, quamquam irata sit Graecis, nequaquam tamen Troianis parcere; licet in historia lectum sit, vehementius iratam Minervam, quod post victoriam ei sacrificare noluerint, ut Horatius “cum Pallas usto vertit iram ab Ilio in inpiam Aiacis ratem”. respice dicendo ‘respice’ ostendit, vere iam caliginem ab oculis eius esse sublatam. {{ancora+|616|[[Aeneis/Liber II#615|616.]]}} {{sc|}}insedit adeo irata, ut ante sacerdotem ibi Cassandram defenderet. nimbo effulgens nube divina. est [enim] fulgidum lumen, quo deorum capita cinguntur. sic etiam pingi solet. alii ‘nimbum’ clavum transversum in veste existimant. alii ‘limbo’ legunt, ut “Sidoniam picto chlamydem circumdata limbo”. et est pars vestis extrema, quae instita dicitur, ut Horatius “quarum subsuta talos tegit instita veste”. gorgone saeva aut etiam per saevam Gorgonem fulgens; aut ipsa saeva terrore Gorgonis. sane Gorgones tres fuisse dicuntur, Stheno, Euryale, Medusa, quarum aspectus intuentes vertebat in lapides. hae autem mirae pulchritudinis fuisse dicuntur, et quisquis eas vidisset stupore defigebatur. ideo fictum est, quod in lapides mutarentur. sed alia fabula refert, Medusam mirae parsimoniae virginem fuisse, et ob hoc acceptam Minervae. quae compressa a Neptuno Pegasum equum dicitur edidisse: quod posteaquam Minerva cognovit, eius caput dicitur amputasse et suo adfixisse pectori, eique tribuisse vim, ut quidquid vidisset mutaret in saxum. {{ancora+|617|[[Aeneis/Liber II#615|617.]]}} {{sc|}}Ipse pater qui omnibus unus esse consuevit: ut “rex Iuppiter omnibus idem”. et bene honesta Aeneae causa fugiendi est. viresque secundas quia fuerunt et in Troianis, sed non prosperae. {{ancora+|618|[[Aeneis/Liber II#615|618.]]}} {{sc|}}sufficit subministrat, suggerit. {{ancora+|619|[[Aeneis/Liber II#615|619.]]}} {{sc|}}Eripe accelera, raptim fac. vel ‘eripe te fuga’. {{ancora+|620|[[Aeneis/Liber II#620|620.]]}} {{sc|}}Nusquam abero bona oeconomia. nam si tenent Danai qua deficit ignis, necessarium est praesidium numinis: ut Horatius “nec deus intersit, nisi dignus vindice nodus inciderit”. limine sistam in limine, ut “silvis te, Tyrrhene, feras agitare putasti”. {{ancora+|621|[[Aeneis/Liber II#620|621.]]}} {{sc|}}spissis ‹noctis se condidit umbris›densis. abscessu enim plerumque numina demonstrantur fuisse, cum subito apparere desierint. {{ancora+|622|[[Aeneis/Liber II#620|622.]]}} {{sc|}}Apparent dirae facies secundum mathesin post abscessum Veneris dira dicit apparuisse numina, cuius praesentis radii intervenientes anaereticos temperant. apparent dirae facies] [vel] quia ‘dirae’ appellantur quae sunt in ministerio Iovis, quando morbos aut letum aut bellum hominibus molitur, quia in XII. ait “dicuntur geminae pestes cognomine Dirae”. {{ancora+|623|[[Aeneis/Liber II#620|623.]]}} {{sc|}}numina magna quia Iovem Iunonem Neptunum et Minervam dixerat. {{ancora+|624|[[Aeneis/Liber II#620|624.]]}} {{sc|}}Tum vero quia ante et ab Hectore audierat, et per se viderat everti Troiam, sed non omnem; singulas enim res viderat, ut “iam proximus Ucalegon”. vel ‘tum vero’, quando et dii visi sunt saevientes. {{ancora+|625|[[Aeneis/Liber II#625|625.]]}} {{sc|}}et ex imo verti quia superiori excidio, quando ab Hercule expugnata est, nec omne Ilium conciderat, nec ex imo fuerat Troia subversa. per haec ergo fit certior causa fugiendi. {{ancora+|626|[[Aeneis/Liber II#625|626.]]}} {{sc|}}ornum †p . . . Oceani filia, a Sarpedone, Ilii filio, adamata est. quem cum [veni] sprevisset, faciente Venere, Iasonem tunc ad Colchos euntem inefficaciter adamavit. quo absente †ad luchi conficeretur, in hanc arborem dicitur commutata. {{ancora+|627|[[Aeneis/Liber II#625|627.]]}} {{sc|}}ferro et bipennibus] ἓν διὰ δυοῖν . ferro et bipennibus tautologia est. {{ancora+|628|[[Aeneis/Liber II#625|628.]]}} {{sc|}}Ervere pro deicere et est acyrologia. usque tam diu. minatur aut ‘eminet’, ut “minaeque murorum”: aut ‘movetur’. {{ancora+|629|[[Aeneis/Liber II#625|629.]]}} {{sc|}}Tremefacta comam solita figura. ‘comam’ autem pro ramis, per illam metaphoram “tondentur cytisi”. {{ancora+|630|[[Aeneis/Liber II#630|630.]]}} {{sc|}}vulneribus pro ictibus. ivgis cacuminibus montium. rvinam aliarum scilicet arborum. {{ancora+|632|[[Aeneis/Liber II#630|632.]]}} {{sc|}}Ac ducente deo secundum eos qui dicunt, utriusque sexus participationem habere numina. nam ait Calvus “pollentemque deum Venerem”. item Vergilius “nec dextrae erranti deus afuit”, cum aut Iuno fuerit, aut Allecto. est etiam in Cypro simulacrum barbatae Veneris, corpore et veste muliebri, cum sceptro et natura virili, quod ‘)Αφρόδιτον vocant, cui viri in veste muliebri, mulieres in virili veste sacrificant. ducente deo] [quamquam] veteres ‘deum’ pro magno numine dicebant. Sallustius “ut tanta mutatio non sine deo videretur”. {{ancora+|633|[[Aeneis/Liber II#630|633.]]}} {{sc|}}dant tela locum f. r. illi reddidit ‘flammam inter et hostes expedior’. hic est hiatus. {{ancora+|635|[[Aeneis/Liber II#635|635.]]}} {{sc|}}Antiquasque domos ‘caras’. et aliud pendet ex alio; nihil enim interest, utrum carum dicas, an caritatis causam. sane ‘domos’ ambitiose dixit. {{ancora+|636|[[Aeneis/Liber II#635|636.]]}} {{sc|}}Primum praecipuum. vel ‘primum’ ante filium et uxorem. sed Varro rerum humanarum ait permissum a Graecis Aeneae, ut evaderet et quod carum putaret auferret; illum patrem liberasse, cum illi quibus similis optio esset data, aurum et argentum abstulissent. sed Aeneae propter admirationem iterum a Graecis concessum, ut quod vellet auferret; illum, ut simile, quod laudatum fuerat, faceret, deos penates abstulisse. tunc ei a Graecis concessum, ut et quos vellet secum et sua omnia liberaret: quod poeta Veneris praesidio praestitum dicit Aeneae. petebam pro appetebam et optabam. {{ancora+|637|[[Aeneis/Liber II#635|637.]]}} {{sc|}}vitam producere figurate, pro ‘vitam producturum’. {{ancora+|638|[[Aeneis/Liber II#635|638.]]}} {{sc|}}exilium dictum quasi extra solum. vos o obliqua oratio est. nam aperte quidem hoc agit, ut relinquatur, latenter vero aliud: [id est voluntatem fugiendi] per quod nimia Aeneae ostenditur pietas, qui nec iustis causis movetur, ut patrem relinquat. sane rhetorica suasio est; deliberatur enim de ipsa re, utrum fugiendum sit. et eius partes ita ponuntur, ut †si qui dissuadent, an supervivendum patriae. quod ideo aperte non dixit, ne ceteros a fuga dehortari videretur, sed ait ‘vos fugite, qui potestis’: a tempore ‘satis una superque’, ab invitis diis ‘iam pridem invisus diis et inutilis annos demoror’. sic quidem et illud colligitur, an debilis patriae superare debeat. {{ancora+|639|[[Aeneis/Liber II#635|639.]]}} {{sc|}}Integer aevi sanguis plenam aetatem significat ex sanguine, qui non est integer nisi in iuvenibus. nam dicunt physici minui sanguinem per aetatem: unde et in senibus tremor est. sane ‘aevum’ hic ad annos referre debemus, cum alibi tempus significet, ut “aevoque sequenti”. et “tantum aevi longinqua valet mutare vetustas”. svo robore sine alterius auxilio, quo eget Anchises. et duas res dicit: et iuvenes estis, et sani, quorum utrumque mihi deest. stant perstant solidaeque sunt. {{ancora+|640|[[Aeneis/Liber II#640|640.]]}} {{sc|}}agitate disponite, cogitate. Sallustius “traditur fugam in oceani longinqua agitavisse”. {{ancora+|641|[[Aeneis/Liber II#640|641.]]}} {{sc|}}Caelicolae ad quos nostra pertinet vita, ut “haud credo invisus caelestibus auras vitales carpis” et “nos iuvenem exanimum et nil iam caelestibus ullis debentem” et “igneus est illis vigor et caelestis origo”. anima enim caeli pars est, corpus nostrum, umbra inferorum. ideo ergo non posuit generale nomen deorum, et addidit caelestibus, ne crederentur inferni dii, qui datores vitae non sunt. {{ancora+|642|[[Aeneis/Liber II#640|642.]]}} {{sc|}}Satis superque ad augmentum ‘superque’ addidit. est autem tmesis. sane sciendum est esse aliqua, quae augmentum non recipiunt, ne minus significent, ut [’satis’,] ‘perfectus’: nam quaeritur, utrum ‘perfectior’ possit facere, ne incipiat [’satis’] ‘perfectus’ minus significare. {{ancora+|643|[[Aeneis/Liber II#640|643.]]}} {{sc|}}Una excidia sub Laomedonte ab Hercule. sed ἐμφατικῶς dixit ‘excidia’. superavimus superviximus. Sic o sic positum adfati discedite corpus sensus talis est: praestate mihi vos funebre solatium, id est adfamini me, ut dici mortuis solet ‘vale, vale, vale’: nam ideo et ‘positum’ et ‘corpus’ dixit: mortem autem ego manu hostis inveniam; nam hic ordo est. ‘miserebitur’ vero dixit adfectu eius qui cupiebat interimi, ut eum hostis quasi miseratus occideret. sic in nono mater Euryali “aut tu, summe pater divum, miserere, tuoque invisum hoc detrude caput sub Tartara telo, quando aliter nequeo crudelem abrumpere vitam”. et “vos o potius miserescite venti”. alii sic exponunt: [et] ‘miserebitur’ id est quod illi hostili animo fecerint ego misericordiae loco ducam. {{ancora+|646|[[Aeneis/Liber II#645|646.]]}} {{sc|}}Exuviasque petet quasi obiectio ‘sed spoliatum linquet cadaver’, et responsio ‘facilis iactura sepulcri’: aut secundum Epicureos, qui dicunt nihil superesse post mortem; aut hoc dicit, facilis sepulturae iactura est, quam potest ruina praestare. facilis contemptibilis et levis sapienti viro, ut sit ‘iactura’ dispendium. {{ancora+|647|[[Aeneis/Liber II#645|647.]]}} {{sc|}}inutilis ideo, quia debilis fuisse dicitur post fulmen. annos demoror quasi festinantes diu vivendo detineo. {{ancora+|649|[[Aeneis/Liber II#645|649.]]}} {{sc|}}Fulminis adflavit ventis et contigit igni tria sunt fulminum genera: est quod adflat, quod incendit, quod findit: de hoc autem siluit. fulminatus autem est Anchises, quia se cum Venere concubuisse iactabat. sane afflati tactique dicuntur capti membris, ut “tactus etiam ille, qui hanc urbem condidit, Romulus”. afflavit ventis bene dixit, quia scit, non iaci fulmina, nisi cum flatu ventorum, ut in VIII “tris imbris torti radios, tris nubis aquosae addiderant”. sane de fulminibus hoc scriptum in reconditis invenitur “quod si quem principem civitatis vel regem fulmen afflaverit, et supervixerit, posteros eius nobiles futuros et aeternae gloriae”. Fabula sane talis est: cum inter aequales epularetur Anchises, gloriatus traditur de concubitu Veneris. quod cum Iovi Venus questa esset, emeruit, ut in Anchisem fulmina mitterentur; sed Venus cum eum fulmine posse vidisset interimi, miserata iuvenem in aliam partem fulmen detorsit, Anchises tamen afflatus igne caelesti semper debilis vixit. {{ancora+|651|[[Aeneis/Liber II#650|651.]]}} {{sc|}}Nos contra praepositiones vel adverbia in ‘a’ exeuntia modo producunt ultimam litteram, excepto ‘puta’ et ‘ita’, apud Ennium et Pacuvium brevia sunt. hinc est quod etiam numerorum nomina indeclinabilia producuntur, ut “triginta magnos”. ea vero quae declinantur brevia sunt secundum rationem nominum in ‘a’ exeuntium. effusi lacrimis pro effusi in lacrimas. {{ancora+|652|[[Aeneis/Liber II#650|652.]]}} {{sc|}}Omnisque domus modo familiam, alias domicilium, interdum re vera domum. {{ancora+|653|[[Aeneis/Liber II#650|653.]]}} {{sc|}}fatoque vrgenti ‹incvmbere› simile est ut ‘currentem incitare’, ‘praecipitantem impellere’. {{ancora+|655|[[Aeneis/Liber II#655|655.]]}} {{sc|}}rursus in arma feror quasi quodam doloris impetu, quod pater liberari non acquiesceret. mortem opto contra fatorum vim et matris auxilium. {{ancora+|656|[[Aeneis/Liber II#655|656.]]}} {{sc|}}nam quod consilium quasi vetuerit regina audito ‘mortemque miserrimus opto’, sic respondet Aeneas ‘nam quod consilium aut quae iam fortuna dabatur’? {{ancora+|657|[[Aeneis/Liber II#655|657.]]}} {{sc|}}Mene probatae pietatis filium. nam pronomina habent vim suam, nonnumquam et emphasin, ut “cantando tu illum?” sane ‘mene efferre pedem genitor’ et cetera rhetorice per deliberationem tractatur, an Aeneae relicto patre fugiendum sit. posse plus est quam velle. {{ancora+|658|[[Aeneis/Liber II#655|658.]]}} {{sc|}}nefas scelus. excidit bene excusat patrem dicendo ‘excidit’, et ipsam temperat obiurgationem. {{ancora+|660|[[Aeneis/Liber II#660|660.]]}} {{sc|}}periturae bene ‘periturae’ dixit, non ‘perditae’, quia adhuc posse videatur evadere per suam et Anchisae fugam; ideo autem ‘addere’, tamquam magnam portionem exitio Troiae genus Anchisae coniungeret. {{ancora+|661|[[Aeneis/Liber II#660|661.]]}} {{sc|}}ivvat delectat, quasi malum illi voluptati sit. patet isti apocope est pro ‘istic’. pronomen enim esse non potest, quia non praecedit nomen. {{ancora+|662|[[Aeneis/Liber II#660|662.]]}} {{sc|}}multo priami de sanguine quasi bis sanguinem fuderit Priamus, quia et filium eius Pyrrhus occiderit. {{ancora+|663|[[Aeneis/Liber II#660|663.]]}} {{sc|}}Natum ante ora patris his rebus terret eum, qui non potest mortem timere. obtruncat obtruncare consuevit. {{ancora+|664|[[Aeneis/Liber II#660|664.]]}} {{sc|}}hoc ideo. quod propter quod. {{ancora+|668|[[Aeneis/Liber II#665|668.]]}} {{sc|}}Arma, viri, ferte arma notant hoc critici, quia saepius armari aliquos dicit, cum exarmatos nusquam ostendat: qui nesciunt, non omnia a poeta, ut supra diximus, dici debere. nam et diem describit, nocte non praemissa. superfluo enim dicuntur ea quae necesse est fieri. quis enim domum ingressus, non arma deponat? vel quia ad auferendum patrem arma deposuerat; vel quia armis Graecorum fuerat armatus. vocat lux vltima victos id est victis moriendum est. {{ancora+|669|[[Aeneis/Liber II#665|669.]]}} {{sc|}}Reddite me danais vel quibus me sustulit mater; vel tamquam quaerentibus et invenire cupientibus. et bene ‘reddite’, quasi retineatur; nam ideo ait ‘sinite’. instavrata renovata; quod verbum et de feriis et de scaenis solebat apud veteres usurpari. {{ancora+|670|[[Aeneis/Liber II#670|670.]]}} {{sc|}}numquam pro non, ut “numquam hodie effugies”. {{ancora+|672|[[Aeneis/Liber II#670|672.]]}} {{sc|}}insertabam cunctationem ostendit hoc verbo eius, qui nec ire ad proelium velit, nec domum relinquere. sic et ‘ferebam’ dixit. {{ancora+|674|[[Aeneis/Liber II#670|674.]]}} {{sc|}}patri melius ‘patri’, quam ‘mihi’. tendebat offerebat, sed manibus eum gestans. {{ancora+|675|[[Aeneis/Liber II#675|675.]]}} {{sc|}}Si periturus abis argumentum dilemma, id est conplexio, quae adversarium ab utraque parte concludit. {{ancora+|676|[[Aeneis/Liber II#675|676.]]}} {{sc|}}expertus quidam participium praeteriti temporis [sed] vim praesentis habere volunt, quia praesens deficit. {{ancora+|677|[[Aeneis/Liber II#675|677.]]}} {{sc|}}tutare domum hoc est cui defensori relinquimur, si tu deseris? cui parvus ivlus interrogantis est. et simul epitheto commendat aetatem. {{ancora+|678|[[Aeneis/Liber II#675|678.]]}} {{sc|}}Conivnx quondam ‘quondam’ aut aliquando significat, quasi nunc uxor non sit quae relinquitur. aut certe ‘quondam’ ‘semper’ significat, ut in georgicis “ut quondam in stipulis magnus sine viribus ignis”, et est, quam semper coniugem nominasti. haberi enim quaevis poterat, nominari non nisi nobilis. et bene [ex ductu litterarum] quod eventurum timet, quasi iam contigerit, deflet; se autem ideo ultimam facit, quod ipsa loquitur. diversam autem aetatem pueri, senis et feminae ad miserationem commovendam videtur obicere. {{ancora+|680|[[Aeneis/Liber II#680|680.]]}} {{sc|}}subitum pro ‘subito’. adverbium est temporis secundum veteres. oritur oriuntur divina, ut Sol: ideo et †quia dicuntur oritur. {{ancora+|681|[[Aeneis/Liber II#680|681.]]}} {{sc|}}Manus inter mutavit accentum praepositio postposita. sane ‘inter’ plerumque pro ‘per’ ponitur, sed raro apud Vergilium, ut “hunc inter fluvio Tiberinus amoeno”. bona autem oeconomia ad Iulum venit, dicens eum fuisse inter manus parentum. ‘inter manus’ autem, hoc est inter amplexus. non enim possumus eum illo tempore portatum dicere, quem et mox pedibus patris comitem fuisse, et post septem annos legimus et venatum isse et bella tractasse. mirabile monstrum τῶν μέσων est: dictum a monstrando, id est monendo. et refertur ad praesens eius significatio. ‘prodigium’ autem est quod in longum tempus dirigit significationem. {{ancora+|682|[[Aeneis/Liber II#680|682.]]}} {{sc|}}levis pro leviter. {{ancora+|683|[[Aeneis/Liber II#680|683.]]}} {{sc|}}Fundere lumen apex ‘apex’ proprie dicitur in summo flaminis pilleo virga lanata, hoc est in cuius extremitate modica lana est: quod primum constat apud Albam Ascanium statuisse. modo autem summitatem pillei intellegimus. tangit autem, ut frequenter diximus, latenter historiam. item hoc quoque de igni ad Servium Tullium pertinet. nam cum Tarquinius cepisset Vericulanam civitatem, ex captiva quadam in domo eius natus est Servius Tullius. qui cum obdormisset, caput eius subito flamma corripuit: quam cum vellent restinguere, Tanaquil, regis uxor, auguriorum perita, intellegens augurium, prohibuit. flamma puerum cum somno deseruit: unde intellexit, eum clarum fore usque ad ultimam vitam. perite sane lucem dixit, non ut in septimo “tum fumida lumine fulvo”: nam et illic splendor quidem est, sed cum fumo, qui semper causa lacrimarum est. in Ascanio autem solus ostenditur splendor. Suetonius tria genera pilleorum dixit, quibus sacerdotes utuntur, apicem, tutulum, galerum: sed apicem pilleum sutile circa medium virga eminente, tutulum pilleum lanatum metae figura, galerum pilleum ex pelle hostiae caesae. {{ancora+|684|[[Aeneis/Liber II#680|684.]]}} {{sc|}}Circum tempora pasci crescere: ut “sacrum tibi pascere crinem”. sunt autem hic infiniti pro indicativis ‘fundere’, ‘lambere’, ‘pasci’. {{ancora+|686|[[Aeneis/Liber II#685|686.]]}} {{sc|}}Sacros restingvere fontibus ignes religiosos. non quos tunc ‘sacros’ sciebant, sed quos mox probarunt. sanctos restingvere fontibus ignes] [et] bene ‘fontibus’, non aquis. ‘sanctos’ vero, ut venerabilius fieret. sane ‘sanctum’ est interdum non idem quod ‘sacrum’, neque idem quod ‘religiosum’; interdum non aliud quam ‘sacrum’. hic ergo ‘sanctos’ sacros accipiemus, quippe quo loco auspicia fierent, sicut ex Anchisae persona ostenditur, cum dicit ‘oculos ad sidera laetus extulit’ et ‘da deinde auxilium pater atque haec omnia firma’. aliter ‘sanctum’ accipi per singula loca dicitur. {{ancora+|687|[[Aeneis/Liber II#685|687.]]}} {{sc|}}at pater Anchises et hic et alibi Anchisen divinandi peritum inducit. oculos ad sidera contra opinionem Theocriti, qui eum fulmine caecatum fuisse commemorat. {{ancora+|688|[[Aeneis/Liber II#685|688.]]}} {{sc|}}et caelo palmas cum voce tetendit fugae defensio est, ut videatur non solum utilis et necessaria, sed et honesta, quoniam divina suadebant. nam et ideo inducitur noluisse, ut quod vincitur et consentit argumentum voluntatis divinae sit. {{ancora+|689|[[Aeneis/Liber II#685|689.]]}} {{sc|}}Si flecteris aut secundum Stoicos locutus est, qui fati adserunt necessitatem: aut secundum Epicureos, qui dicunt deos non curare mortalia. {{ancora+|690|[[Aeneis/Liber II#690|690.]]}} {{sc|}}Aspice nos quia intuentes dii iuvant: unde est “atque oculos Rutulorum reicit arvis”, et contra “diva solo fixos oculos aversa tenebat”. aspice nos] ‹quia intuentes dii iuvant:› nam de Iove in primo libro “et Libyae defixit lumina regnis”. aut secundum mathematicos, quod quidquid Iuppiter irradiaverit felix facit. {{ancora+|691|[[Aeneis/Liber II#690|691.]]}} {{sc|}}Atque haec omina firma secundum Romanum morem petit, ut visa firmentur. non enim unum augurium vidisse sufficit, nisi confirmetur ex simili. nam si dissimilia sint posteriora, solvuntur priora: unde est “quantum Chaonias aquila veniente columbas”. nam aquila sine dubio columbis plus potest. {{ancora+|692|[[Aeneis/Liber II#690|692.]]}} {{sc|}}fatus erat proprietatem disciplinae secutus, quod augurum ‘effata’ dicuntur. {{ancora+|693|[[Aeneis/Liber II#690|693.]]}} {{sc|}}Intonvit laevum sinistrum, prosperum, quia caeleste est; quae enim nobis laeva sunt ‹caelestibus› dextra sunt, ut diximus supra. ‘sinistrum’ autem a sinendo dictum, quantum ad auguria pertinet, quod nos agere aliquid sinat, unde alibi “siquem numina laeva sinunt”. sed hoc loco pontificalis inducitur disciplina. nam ostendit Anchisen, cum vellet fugam filii sequi, omine quod de Ascanii †pro capite auspicii se obtulit, a diis commotum petisse de caelo confirmationem; subiungit enim ‘vix ea fatus erat senior, subitoque fragore intonuit laevum’. prosperum, quia sereno caelo sive audita, sive visa fuerint: quod hic utrumque ostendit ‘subitoque fragore intonuit laevum’, quod ad auditum scilicet pertinet. iterum adiunxit quod ad visum pertinet ‘et de caelo lapsa per umbras stella facem ducens multa cum luce cucurrit’. hoc autem auspicium cum de caelo sit, verbo augurum maximum appellatur. sinistras autem partes septentrionales esse augurum disciplina consentit, et ideo ex ipsa parte significatiora esse fulmina, quoniam altiora et viciniora domicilio Iovis. {{ancora+|694|[[Aeneis/Liber II#690|694.]]}} {{sc|}}Multa cum luce cucurrit nunc theologicam rationem sequitur, quae adserit, flammarum quos cernimus tractus nimbum esse descendentis numinis; alibi physicam, ut “vento inpendente videbis, flammarum longos a tergo albescere tractus”. facem ducens lumen, quod utique ex facibus nascitur. {{ancora+|695|[[Aeneis/Liber II#695|695.]]}} {{sc|}}super labentem quidam hoc verbum unam partem orationis esse tradunt. {{ancora+|696|[[Aeneis/Liber II#695|696.]]}} {{sc|}}Idaea clarum se condere silva stellae huius cursus ita significat Troianos conglobatos ad domum Aeneae Idam petere. quod dicit ‘multa cum luce’ ostendit claros; quod ‘signantem vias’ scintillas quasdam dicit relictas, quae ostendunt remansuros in diversis partibus socios; quod ‘longo limite’, ostendit errorem; quod ‘sulcum’ dicit, significat longum ‘maris aequor arandum’; quod ait ‘sulphure fumant’ divini ignis odor ostenditur; fulgura enim odor sulphuris sequitur; ex fumo autem mors Anchisae, sicut eius oratio sequens indicat. ‘cedo equidem’, quasi dicat, licet sciam me esse moriturum. et bene quamdiu vivit Anchises, totum ei conceditur. quidam fumo bellum, quod in Italia futurum erat, significari tradunt. {{ancora+|699|[[Aeneis/Liber II#695|699.]]}} {{sc|}}Victus genitor quasi pertinax et a pristino proposito recedens. se tollit ad avras verbum augurum, qui visis auspiciis surgebant e templo: unde est ‘extemplo’. {{ancora+|700|[[Aeneis/Liber II#700|700.]]}} {{sc|}}Adfaturque deos agit diis gratias. vel certe invocat. {{ancora+|701|[[Aeneis/Liber II#700|701.]]}} {{sc|}}iam iam nulla mora est et ‘cedo equidem’ ostendit eum Aeneae dictis consensisse. {{ancora+|702|[[Aeneis/Liber II#700|702.]]}} {{sc|}}dii patrii servate domum servate nepotem: vestrum hoc avgurium hic ostendit, Anchisen ea quae optabat per impetrationem augurii meruisse: augurium enim est exquisita deorum voluntas per consultationem avium aut signorum. perite ergo signum de caelo ‘augurium’ dixit. ideo et adiecit ‘servate domum’, id est genus, familiam: ‘servate nepotem’, a quo certum erat Romanam prolem propagatum iri. {{ancora+|703|[[Aeneis/Liber II#700|703.]]}} {{sc|}}Vestroque in numine Troia est in vobis habeo Troiam: propter illud “has mihi servassent sedes”. alii ita exponunt: augurium numenque vestrum efficiat, ne putem Troiam perisse. {{ancora+|704|[[Aeneis/Liber II#700|704.]]}} {{sc|}}cedo cedere proprie dicitur qui contra sententiam suam alteri consentit, ut “cedamus Phoebo”. comes ire recuso tantum ad solatium itineris, quippe moriturus, ut in sexto Aeneas “ille meum comitatus iter”. vult enim Vergilius etiam Aeneae concedere patris peritiam. {{ancora+|705|[[Aeneis/Liber II#705|705.]]}} {{sc|}}Dixerat ille hic distinguendum. alii ‘ille’ et ‘ignis’, sed male. et iam dum negat, dum ostenduntur auspicia. {{ancora+|706|[[Aeneis/Liber II#705|706.]]}} {{sc|}}Propivsque [quamvis secreta domus sit.] propter illud “arboribusque obtecta recessit”. et est ordo: incendia propius volvunt aestus, id est calorem. unde etiam ‘aestas’ dicitur. {{ancora+|707|[[Aeneis/Liber II#705|707.]]}} {{sc|}}Ergo age quia consensisti, et ignis propinquat. ‘age’ autem non est modo verbum imperantis, sed hortantis adverbium, adeo ut plerumque ‘age facite’ dicamus et singularem numerum copulemus plurali. cervici ‘cervix’ cum numero singulari dicitur, collum significat; si plurali utamur, superbiam ostendimus, ut in Verrinis “frange cervices”. {{ancora+|710|[[Aeneis/Liber II#710|710.]]}} {{sc|}}Ambobus erit et ad filium et ad patrem potest referri; sed melius ad patrem, quia de Ascanio post loquitur. {{ancora+|711|[[Aeneis/Liber II#710|711.]]}} {{sc|}}Et longe ‘longe’ valde, ut “Tiberinaque longe ostia”. nam ‘longe’ non potest, quia sequitur ‘pone subit coniunx’. et bene ire singulos facit: scit enim multitudinem facile posse deprehendi. vel ‘longe’ ideo, ut sit prooeconomia, quod errare potuerit. servet autem custodiat, ut “et tantas servabat filia sedes vel servantem ripas”. {{ancora+|712|[[Aeneis/Liber II#710|712.]]}} {{sc|}}famuli unde familia. {{ancora+|713|[[Aeneis/Liber II#710|713.]]}} {{sc|}}Urbe egressis hic ablativo iunxit, ut Horatius “egressum magna me accepit Aricia Roma”. Sallustius accusativo, ut “raro egressa fines suos”. ergo utrumque dicimus. tumulus modo terra tumens, alias sepulcrum. prudenter autem circa turbatos pluribus utitur praeceptis, [diversa signa dat] quia scit, timoris comitem esse oblivionem. templumque vetustum desertae cereris bene Cereris fanum ante urbem ‹esse facit›, quae dea rusticorum est. et librate Aeneas et Cereris templum et vetustum elegit, ad quod nec viris erat aditus, sicut hostes putabant: nam Aeneas scit, ante esse profanatum: nec praedae spe Graeci poterant duci. {{ancora+|714|[[Aeneis/Liber II#710|714.]]}} {{sc|}}Desertae cereris utrum a sacerdote, qui in sexto extinctus inducitur, ut “Cererique sacrum Polyboeten”: an ‘desertae’ belli tempore propter decennalem obsidionem? an ‘desertae’ a filia, ut “nec repetita sequi curet Proserpina matrem”. antiqua cupressus ad vetustatem rettulit. cupressum autem, funebrem arborem, bene ante templum deae lugentis esse confirmat. {{ancora+|715|[[Aeneis/Liber II#715|715.]]}} {{sc|}}Religione patrum timore: et est reciprocum. sic Terentius “nam mihi nihil esse, religio est dicere”, id est metus; item Vergilius contra “multosque metu servata per annos:” conexa enim sunt timor et religio, ut Statius “primus in orbe deos fecit timor”. {{ancora+|716|[[Aeneis/Liber II#715|716.]]}} {{sc|}}ex diverso ut non sit suspicio Graecis. {{ancora+|717|[[Aeneis/Liber II#715|717.]]}} {{sc|}}Cape sacra manu non est dantis, sed hortantis, ut tollat, quia sequitur ‘me bello e tanto digressum et caede recenti attrectare nefas’: scit enim Graecos ex pollutione Palladii piaculum commisisse. {{ancora+|719|[[Aeneis/Liber II#715|719.]]}} {{sc|}}flumine vivo perenni, quia iugiter aqua fluens viva vocatur. flumine vivo semper fluenti, id est naturali, ut “vivoque sedilia saxo”. est autem augurale verbum. {{ancora+|720|[[Aeneis/Liber II#720|720.]]}} {{sc|}}ablvero pro abluam. {{ancora+|721|[[Aeneis/Liber II#720|721.]]}} {{sc|}}Latos umeros aut more heroum se laudat: aut certe sternendo latos facit. vel ‘latos’ sufficientes; vult enim ostendere, totum se ad onus praebuisse: et ideo ‘umeros’, non ‘umerum’. {{ancora+|722|[[Aeneis/Liber II#720|722.]]}} {{sc|}}insternor eleganter tamquam onus laturus, ut de animalibus. {{ancora+|723|[[Aeneis/Liber II#720|723.]]}} {{sc|}}Succedoque oneri figura est, ut “succedunt muro et flammas ad culmina iactant”. {{ancora+|724|[[Aeneis/Liber II#720|724.]]}} {{sc|}}Inplicvit puerilem expressit timorem, ne manu excidat patris. sequiturque patrem non passibus aequis bene de praesente puero, qui, ut putabatur, inter manus reginae erat positus, expressit adfectum. {{ancora+|725|[[Aeneis/Liber II#725|725.]]}} {{sc|}}Pone ‘post’, sed loco tantum, non et tempori adiungitur. et adverbium est, atque ideo ultima syllaba habet accentum. subit sequitur. opaca locorum quia dixit “arboribusque obtecta recessit”. est autem elocutio, ut “strata viarum”. alii ‘per opaca’, per crassa accipiendum putant; vel ‘opaca’ obscura. alibi ‘opacum’ amoenum. {{ancora+|726|[[Aeneis/Liber II#725|726.]]}} {{sc|}}Et me quem dudum naturalia plus timet. quasi et vir fortis et pius non timet bellicum timorem, sed naturalem, propterea quia sequitur ‘comitique onerique timentem’. {{ancora+|727|[[Aeneis/Liber II#725|727.]]}} {{sc|}}Glomerati ex agmine propter illud ‘undique collecti invadunt’. {{ancora+|728|[[Aeneis/Liber II#725|728.]]}} {{sc|}}nunc omnes terrent avrae hic ostendit, etiam fortes viros pro ratione temporis et causarum et debere et decere metuere. sonus excitat omnis consternat. {{ancora+|729|[[Aeneis/Liber II#725|729.]]}} {{sc|}}suspensum sollicitum. comitique quidam ‘comiti’ pro comitibus accipi volunt; nam et pro Creusa eum timere putant intellegi, et singulariter dictum, ut ‘equitem’ et ‘peditem’ de multitudine dicimus. {{ancora+|731|[[Aeneis/Liber II#730|731.]]}} {{sc|}}Subito cum hysterologia est. nate haec singula pronuntianda sunt, quia perturbatis iugis non datur sermo, nec gaudentibus, nec dolentibus. quidam adfectiose distinguunt. {{ancora+|733|[[Aeneis/Liber II#730|733.]]}} {{sc|}}Propinquant non dicit qui, propter sequentem de Corybantibus oeconomiam. cerno non nulli quaerunt, ex cuius persona ‘cerno’ dictum sit. sed altius intuentes ‘cerno’ Aeneae dant, ut ipse hunc versum dixisse videatur. {{ancora+|735|[[Aeneis/Liber II#735|735.]]}} {{sc|}}nescio quod trepido excusatio est coniugis longius derelictae. et bene ‘nescio quod’ ait, quia hoc postea a simulacro uxoris agnoscit. male numen amicum non cum utilitate mea favens uxori, quae in numerum ministrarum matris deum relata est. vel ‘male amicum’ iratum, ut “statio male fida carinis”. {{ancora+|736|[[Aeneis/Liber II#735|736.]]}} {{sc|}}Mentem memoriam, ut paulo post ait “nec prius amissam respexi”. {{ancora+|738|[[Aeneis/Liber II#735|738.]]}} {{sc|}}Fatone erepta crevsa ordo est: fato erepta Creusa substititne, erravitne via. non enim dubitat fato esse sublatam, cum audierit “non haec sine numine divum eveniunt”. {{ancora+|740|[[Aeneis/Liber II#740|740.]]}} {{sc|}}Nec post oculis est reddita nostris constat: nam umbram eius vidit tantummodo. alioquin mentiebatur dicendo: non vidi. {{ancora+|743|[[Aeneis/Liber II#740|743.]]}} {{sc|}}Hic demum ‘hic una defuit’, aliter vitium est. ‘huc’ enim dicere debuit. una id est sola. et videtur improprie de necessaria persona ‘una’ dixisse, quae non sic debet numerari, quasi numero defuerit, sed quasi adfectui dolentis; sola enim de multis intellegitur. {{ancora+|744|[[Aeneis/Liber II#740|744.]]}} {{sc|}}comites utrum natum et virum, an separatim alios, an famulos dixit? natumque qui per aetatem matrem desiderare debuerat. virumque ‹fefellit› videtur excusasse oblivionem suam et culpam ad deos rettulisse. {{ancora+|745|[[Aeneis/Liber II#745|745.]]}} {{sc|}}Deorumque hypermetrus versus est, ideo, ne si ‘deum’ per genetivum pluralem diceret, ὁμοιοτέλευτον faceret. dicendo autem ‘quem non incusavi amens hominumque deumque’ dat sibi amentiam, quia in furore incusavit deos etiam, quod numquam; cum enim dixit ‘quem non’, intellegimus etiam deos. {{ancora+|746|[[Aeneis/Liber II#745|746.]]}} {{sc|}}Vidi crudelius bene se futurus commendat maritus, qui apud feminam sic ostendit priorem se amasse uxorem. {{ancora+|748|[[Aeneis/Liber II#745|748.]]}} {{sc|}}Valle recondo hinc iam ostenditur nimia multitudo. {{ancora+|749|[[Aeneis/Liber II#745|749.]]}} {{sc|}}urbem repeto quidam ‘repeto’ pro ‘repetere ‹statuo›’ accipiunt. fulgentibus armis licet intempestive ‘fulgentibus’ dixerit, tamen potest significasse scutum et galeam, quibus solis caruerat patrem portans et filium ducens. {{ancora+|750|[[Aeneis/Liber II#750|750.]]}} {{sc|}}Stat casus placet, ut “stat quicquid acerbum est, morte pati”. {{ancora+|752|[[Aeneis/Liber II#750|752.]]}} {{sc|}}Obscura limina aut per noctem obscura: aut certe posticum ‘limina’ significat. {{ancora+|753|[[Aeneis/Liber II#750|753.]]}} {{sc|}}qua pro unde. retro observata sequor relego, retro sequor mea vestigia. {{ancora+|754|[[Aeneis/Liber II#750|754.]]}} {{sc|}}Lumine lustro oculos circumfero; non enim facem ferre poterat, quia proderetur. {{ancora+|755|[[Aeneis/Liber II#755|755.]]}} {{sc|}}Ipsa silentia ipsa quae terrere non debent, praecipue inter hostes. sed ut diximus, naturalibus tantum cedit. {{ancora+|756|[[Aeneis/Liber II#755|756.]]}} {{sc|}}Si forte pedem, si forte iteratione auxit dubitationem. inrverant danai quos Venus ante prohibuerat: unde est “et ni mea cura resistat”. {{ancora+|758|[[Aeneis/Liber II#755|758.]]}} {{sc|}}Ilicet confestim. hoc significat [et] ‘ilico’; sed metri ratione variantur. summa ad fastigia vento qui auget flammas, ut “veluti cum flamma furentibus austris”. ‘fastigia’ autem modo de summitate proprie dixit: alibi per contrarium de imo, ut est “forsitan et scrobibus quae sint fastigia quaeras”. inde est et “caelumque profundum”, quasi cuius porro sit fundus, cum de imo ‘fundus’, de summo ‘fastigium’ dicatur. {{ancora+|760|[[Aeneis/Liber II#760|760.]]}} {{sc|}}Priami patris eius. arcem ne vel illuc confugisset? {{ancora+|761|[[Aeneis/Liber II#760|761.]]}} {{sc|}}Vacvis magnis, quippe illic erant omnia. alii ‘vacuis’ pro vacuatis intellegunt, ut sit nomen pro participio; aut ‘vacuis’ a nobis; aut certe ‘vacuis’ latis. ivnonis asylo templo: unde nullus possit ad supplicium extrahi. dictum ‘asylum’ quasi ‘asyrum’. alii ‘asylum’ ideo dictum, quod nullus inde tolleretur, id est quod συλᾶσθαι , hoc est abripi, nullus inde poterat; vel quod fugienti illuc spolia non detraherentur; σῦλα enim Graece aut furta aut spolia dicuntur. hoc autem non est in omnibus templis, nisi quibus consecrationis lege concessum est. primo autem apud Athenienses statutum est ab Herculis filiis, quos insequebantur hi, qui erant a patre oppressi, sicut docet in duodecimo Statius. hoc asylum etiam Romulus imitatus est: unde est “quem Romulus acer asylum rettulit”, non ‘statuit’. quem locum deus †Lucoris, sicut Piso ait, curare dicitur. sunt quidam qui dicunt, ideo Graecos in templo Iunonis, quod asylum erat, praedam convexisse vel captivos conclusisse, quod ibi caedem fieri non liceret: et ideo feminas et pueros clausos, quod imbellis esset aetas et sexus, quibus etiam hostes parcere consueverunt. {{ancora+|762|[[Aeneis/Liber II#760|762.]]}} {{sc|}}Phoenix Achillis magister. {{ancora+|763|[[Aeneis/Liber II#760|763.]]}} {{sc|}}Huc pro illuc. gaza census, Persarum lingua. et est numeri singularis tantum. {{ancora+|764|[[Aeneis/Liber II#760|764.]]}} {{sc|}}Mensaeque deorum postquam ‘excessere omnes adytis’. {{ancora+|765|[[Aeneis/Liber II#765|765.]]}} {{sc|}}crateresque auro solidi qui sunt vel inaurati, vel laminis tecti, vel incrustati. captivaque vestis pro captivorum, et est nota elocutio. {{ancora+|766|[[Aeneis/Liber II#765|766.]]}} {{sc|}}Longo ordine longa multitudine, ut in sexto “unde omnes longo ordine posset”, cum non dicat ‘per ordinem’. non enim ordo erat in multitudine. {{ancora+|768|[[Aeneis/Liber II#765|768.]]}} {{sc|}}avsus quia inter hostes. voces iactare quae contrariae sunt latere cupienti. et inquirendi officium ad vocem transtulit propter noctem. ‘voces’ vero, quia ‘iterumque iterumque vocavi’. avsus q. v. i. p. v.] [et] hic ostendit, et se fato evasisse, et fato coniugem perdidisse. {{ancora+|771|[[Aeneis/Liber II#770|771.]]}} {{sc|}}Tectis per tecta. et est antiptosis. {{ancora+|772|[[Aeneis/Liber II#770|772.]]}} {{sc|}}Infelix simulacrum mihi, non sibi: ut “quae potui infelix?” per ‘simulacrum’ autem apotheosin ostendit, quia simulacra deorum sunt, umbrae inferorum. sic Ulixes in Homero apud inferos umbram Herculis cernit, quia post mortem umbrae inferos, animae caelum petunt. {{ancora+|773|[[Aeneis/Liber II#770|773.]]}} {{sc|}}Maior imago quia umbra maior est corpore. et per hoc mortuam vult ostendere, aut ex homine deam factam. {{ancora+|774|[[Aeneis/Liber II#770|774.]]}} {{sc|}}steteruntque comae prae horrore. {{ancora+|775|[[Aeneis/Liber II#775|775.]]}} {{sc|}}tum sic adfari infinitus modus pro indicativo. et hic versus in plerisque dicitur non fuisse. quid tantum consolatio est; sequitur etiam divinatio, quae animis liberatis corpore conceditur: unde etiam morientibus datur, ut “nec longum laetabere: te quoque fata prospectant paria” Acron Mezentio. {{ancora+|776|[[Aeneis/Liber II#775|776.]]}} {{sc|}}Insano hic sine ratione, aut certe magno, ut “insani feriant sine litora fluctus”. indulgere vel permittere, vel operam dare, ut “indulgent vino”. {{ancora+|777|[[Aeneis/Liber II#775|777.]]}} {{sc|}}Sine numine divum sine fati necessitate: ut enim Statius dicit, fata sunt quae dii fantur. {{ancora+|778|[[Aeneis/Liber II#775|778.]]}} {{sc|}}Eveniunt nec te comitem hinc asportare crevsam hic versus caret scansione: unde multi ei ‘hinc’, multi ‘as’ syllabam detrahunt. si tamen vis fide servata scandere, sit conversio, ut ‘eveniunt, nec te hinc comitem’, et potest scandi per synalipham. aliter nec ecthlipsin, nec hiatum, nec synalipham recipit. crevsam quia Latina declinatio est, erit Latinus accentus. {{ancora+|779|[[Aeneis/Liber II#775|779.]]}} {{sc|}}Fas pro fato; quia sequitur ‘”regnumque et regia coniunx parta tibi”’. ille superfluum hoc loco pronomen. olympi cur in paenultima accentus sit, manifesta est ratio apud Latinos: quamquam Graeci discretionem velint per accentum facere montis et caeli, quod superfluum est. {{ancora+|780|[[Aeneis/Liber II#780|780.]]}} {{sc|}}longa tibi exilia subaudiendum ‘obeunda’. arandum quia legimus “subtrahiturque solum”, non inmerito dixit nunc ‘arandum’. hesperiam sequenti epitheto Italiam ab Hispania segregavit, quae et ipsa Hesperia dicitur. et videtur per derivationem etiam errori finem dedisse. {{ancora+|781|[[Aeneis/Liber II#780|781.]]}} {{sc|}}lydius thybris] quia per Tusciam fluit. Tusci enim a Lydis originem ducunt. lydius thybris Tuscus, dictus ‘Lydius’ a fratre Tyrrheni. nam Lydus et Tyrrhenus duo fratres, cum eos provincia una non ferret, in sortem miserunt, ut divisis copiis proficisceretur unus ad novas sedes quaerendas. profectus Tyrrhenus est, qui ex suo nomine Tuscos Tyrrhenos vocavit. Lydia autem dicta est, in qua frater remanserat. unde nunc traxit, ut ‘Lydium’ diceret. Tusci autem a frequentia sacrificii dicti sunt, hoc est ἀπὸ τοῦ θύειν . constat namque, illic a Tage aruspicinam repertam, ut Lucanus meminit “sed conditor artis finxerit ista Tages” (1.634). apud Tuscos etiam togae usus est; nam hoc habitu in Lydia Iovis simulacrum fuisse dicitur. {{ancora+|782|[[Aeneis/Liber II#780|782.]]}} {{sc|}}Leni agmine leni impetu, vel fluore: et multis rebus hoc nomen adiungitur. {{ancora+|783|[[Aeneis/Liber II#780|783.]]}} {{sc|}}regnumque et regia cur ergo Aeneas horum non meminit, et considit in Thracia et aliis locis? {{ancora+|784|[[Aeneis/Liber II#780|784.]]}} {{sc|}}parta an parata, an adquisita armis? lacrimas dilectae pelle crevsae melius ad posteriora referimus, ut dicat: noli flere, nec enim captiva sum. male enim plerique dicunt, quia habes uxorem paratam. {{ancora+|786|[[Aeneis/Liber II#785|786.]]}} {{sc|}}Servitum ut serviam; verbum finitum et modus gerundi est. {{ancora+|787|[[Aeneis/Liber II#785|787.]]}} {{sc|}}Dardanis laus a maioribus. nurus laus a cognatione. sane hunc versum quidam ita supplevit ‘et tua coniunx’. {{ancora+|788|[[Aeneis/Liber II#785|788.]]}} {{sc|}}His oris in quibus colitur plus, quam in Creta. {{ancora+|789|[[Aeneis/Liber II#785|789.]]}} {{sc|}}Iamque vale recedentis significatio est: unde et mortuis dicitur, ut “salve maxime Palla aeternumque vale”. nati serva communis amorem quasi mater sollicita, quod dixerat, eum aliam habiturum uxorem. bene ergo propter futuram novercam commendatur Ascanius. {{ancora+|793|[[Aeneis/Liber II#790|793.]]}} {{sc|}}Manus effugit imago quasi imago, quae non tenetur. naturale enim est, ut non possit teneri. nam in sexto quod ait “da dextram misero”, auxilium significat. {{ancora+|794|[[Aeneis/Liber II#790|794.]]}} {{sc|}}par levibus ventis puris et non vehementibus. simillima somno sic Cicero “simillimum deo iudico”. nam genetivo debuit iungi. {{ancora+|795|[[Aeneis/Liber II#795|795.]]}} {{sc|}}Sic demum novissime. {{ancora+|797|[[Aeneis/Liber II#795|797.]]}} {{sc|}}Invenio admirans cum invenissem, admiratus sum. vel admiratus sum, tantos evadere potuisse. sane adamat poeta ea quae legit diverso modo proferre. Naevius belli Punici primo de Anchisa et Aenea fugientibus haec ait “eorum sectam sequuntur multi mortales”, ecce hoc est ‘invenio admirans numerum’: “multi alii e Troia strenue viri”, ecce hi sunt ‘animis parati’: “ubi foras cum auro illic exibant”, ecce et ‘opibus instructi’. {{ancora+|798|[[Aeneis/Liber II#795|798.]]}} {{sc|}}Exilio ad exilium alii. Donatus contra metrum sensit, dicens ‘ex Ilio’, quasi de Ilio: nam longa est. miserabile vulgus magnum est quod addidit ‘vulgus’. sic Statius “unde hoc examen, et una tot miserae”. {{ancora+|799|[[Aeneis/Liber II#795|799.]]}} {{sc|}}undique convenere videtur hoc loco tamquam omnium consensu regnum ad Aeneam esse delatum. animis opibusque et volebant et poterant: vel fortes pariter et divites. {{ancora+|800|[[Aeneis/Liber II#800|800.]]}} {{sc|}}deducere terras iuxta morem Romanum deduci coloniae dicebantur. bene ergo de Aenea dixit ‘deducere’, quod eis civitatem conditurus erat. {{ancora+|801|[[Aeneis/Liber II#800|801.]]}} {{sc|}}Lucifer idae ut Troianis videtur. sic alibi “tibi deserit Hesperus Oetam” secundum persuasionem eorum, qui circa montes habitant; illinc enim oriri vel occidere putantur sidera, unde videri vel incipiunt, vel desinunt. hoc est autem quod ei Venus promisit “numquam abero”. Varro enim ait hanc stellam Luciferi, quae Veneris dicitur, ab Aenea, donec ad Laurentem agrum veniret, semper visam, et postquam pervenit, videri desiisse: unde et pervenisse se agnovit. bene autem poeta diligentia sua dierum horis hic quae aguntur accommodat; ut hoc loco, quod de patria cum patre et filio discedit Aeneas, ait ‘surgebat’. {{ancora+|802|[[Aeneis/Liber II#800|802.]]}} {{sc|}}Ducebatque diem quia Lucifer lucis est praevius. {{ancora+|803|[[Aeneis/Liber II#800|803.]]}} {{sc|}}Opis ferendi auxilii; vel ad ceteros liberandos, qui non fuissent occisi; vel ad eruendam de captivitate patriam, quia dicit ‘Danaique obsessa tenebant limina portarum’. {{ancora+|804|[[Aeneis/Liber II#800|804.]]}} {{sc|}}Cessi deest ‘igitur’. cessi hoc est tantis difficultatibus vel malis. et proprie cedere dicuntur qui patriam relinquunt. montem ut ostendit in nono Idam significat. sublato geni- tore ubique inventa opportunitate pietatem suam erga patrem vult ostendere. {{Liber |Ante = Commentarius I |AnteNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum primum commentarius |Post = Commentarius III |PostNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum tertium commentarius }} dx5ebsp8nokee3d7n2inonib0jl0alb 265192 265187 2026-05-10T11:23:01Z Saumache 27923 265192 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos [[Aeneis/Liber II|librum II]] commentarius |Editio=1884, Lipsiae; [[w:de:Georg Thilo|Georg Thilo]] |Fons=[https://archive.org/details/invergiliicarmin01servuoft/page/211/mode/1up?view=theater archive.org] (partim) }} {{Liber |Ante = Commentarius I |AnteNomen = ../Liber I |Post = Commentarius III |PostNomen = ../Liber III }} *[''Inclinatis litteris scripta sunt scholia quae, sine certis dominis, {{wl|Q3384616|Petrus Daniel Aurelianensis}} 1600 anno primum eddidit.'' *''Rotundis uncis inclusa est scriptura scholiarum Daniele additarum ex codice Parisino (1750) quam integram editor istius editionis, cum plerumque ei videretur emendanda, addidit.'' *''Quadratis uncis inclusa sunt illa quae videbantur Danieli ex eodem abicienda.''] {{regula}} {{ancora+|1|[[Aeneis/Liber II|1.]]}} {{sc|}}Conticvere omnes quia supra dixit “fit strepitus tectis”. ‘conticuere’ autem pro conticuerunt: quod metri causa fit vel ratione clausularum. nec est ut quidam dicunt dualis numerus, qui apud Latinos numquam penitus invenitur. et bene ‘omnes’ addidit; poterant enim simul quidam, sed non omnes, tacere. intentique ora tenebant aut ora intuebantur loquentis, aut inmobiles vultus habebant, ut “tenuitque inhians tria Cerberus ora”, id est inmobilia habuit. aut ‘tenebant’ habebant, ut sit figura et intellegamus ‘intenta tenebant’, ut Terentius “nam Andriae illi id erat nomen. teneo”. ideo autem hoc addidit, quia potest quis tacere, nec advertere. {{ancora+|2|[[Aeneis/Liber II|2.]]}} {{sc|}}Inde aphaeresis est, pro deinde: vel ut quidam volunt ‘tunc’. toro ab alto summus enim semper est pontificalis locus; non enim licebat supra regem sacrificulum quemquam accumbere. cum enim dicit de Didone “aurea conposuit sponda mediamque locavit” ostendit illam regali, non sacerdotali loco discubuisse. et Aeneas ubique quasi sacratus inducitur. dictus autem a tortis herbis est torus. et videtur hic ostendisse “ostroque superbo” et “aulaeis iam se regina superbis”, ut aulam significaret. ‘ab alto’ vero pro ‘ex alto’; mutavit praepositionem. pater Aeneas honoris hoc nomen est. orsus propter longam narrationem. et ‘orsus’ hic ‘coepit’, alibi ‘finit’, ut “sic Iuppiter orsus”. {{ancora+|3|[[Aeneis/Liber II|3.]]}} {{sc|}}Infandum quia viro forti victum se dicere et doloris et pudoris est. ivbes vis, ut “iubeo Chremetem”: nam aliter hoc verbum Aeneae persona non recipit. renovare retexere, iterare. {{ancora+|4|[[Aeneis/Liber II|4.]]}} {{sc|}}Troianas ut opes sic Horatius “aut pingues Phrygiae Mygdonias opes”. ‘ut’ autem quem ad modum. lamentabile regnum id est magnum, quasi dignum multa lamentatione, ut “hi multum fleti ad superos”. danai Argivi, dicti a Danao rege. nam Graeci proprie sunt Thessali a Graeco rege. {{ancora+|5|[[Aeneis/Liber II#5|5.]]}} {{sc|}}miserrima vidi est enim poena et in atrocitate spectaculi, ut [in] “Aetnaeos vidit Cyclopas Ulixes” et “vidi egomet, duo de numero”. {{ancora+|6|[[Aeneis/Liber II#5|6.]]}} {{sc|}}Pars magna fui propter amissam coniugem. et hoc se commendat, ut paulo post “aut quid in eversa vidi crudelius urbe?” fando dum ipse dicit. alibi dum dicitur, ut “fando aliquod si forte tuas pervenit ad aures”, quia gerundi modus est. quidam per infinitivum modum dictum accipiunt. {{ancora+|7|[[Aeneis/Liber II#5|7.]]}} {{sc|}}Myrmidonum Myrmidones sunt Achillis socii, Dolopes Pyrrhi, qui eum de Scyro secuti sunt. dicti autem sunt Myrmidones propter hanc causam: Aeacus cum in arbore fici formicas, id est μύρμηκας vidisset, optavit tot sibi socios evenire, et statim formicae in homines versae sunt. sed hoc fabulae est. nam Eratosthenes dicit Myrmidones dictos a rege Myrmidono. myrmidonum Myrmidones sunt Achillis socii, Dolopes Pyrrhi, quos ut quidam volunt de Scyro insula duxit ad Troiam. dicti autem sunt Myrmidones propter hanc causam: Aeacus, Iovis et Aeginae filius, cum vellet matris suae perpetuam memoriam permanere, insulam, in qua regnabat, a nomine eius Aeginam appellavit. hoc indignata Iuno pestilentia cives eius omnes absumpsit; quod cum vidisset Aeacus petit a Iove, ut formicae, id est μύρμηκες , quas casu animadverterat plures, in homines et suos socios verterentur. qui statim mutati in homines Myrmidones appellati sunt. sed hoc fabula est. nam Eratosthenes dicit, Myrmidonas dictos a rege Myrmidono, Iovis et Eurymedusae filio. sane amat hos exercitus iungere; nam et post ait “hic Dolopum manus, hic saevus tendebat Achilles”. aut duri miles vlixi ‘duri’ non laboriosi, sed crudelis, ut “quem dat tua coniunx dura”. nam Vergilius pro negotiorum qualitate dat epitheta, cum Homerus eadem etiam in contrariis servet. sensus autem est ‘sine lacrimis haec nec a quovis hostium dicerentur’. illud autem quod Asinius Pollio dicit caret ratione, de Achaemenide dictum ‘miles Ulixi’, Myrmidonas vero et Dolopas praesentes esse, acceptos ab Heleno; sic enim dicti frangitur dignitas. miles vlixi] [sane] quaedam si singulariter proferantur, interdum gratiora sunt, ut “Tros Tyriusque mihi nullo discrimine agetur”. ‘Ulixi’ autem vetus genetivus est, ut “atque inmitis Achilli”. {{ancora+|8|[[Aeneis/Liber II#5|8.]]}} {{sc|}}temperet abstineat. {{ancora+|9|[[Aeneis/Liber II#5|9.]]}} {{sc|}}Praecipitat pro praecipitatur: verbum pro verbo, ut diximus. et duas causas praetendit, quibus dicit non posse universa narrari, dolorem et tempus. cadentia sidera aut epitheton est siderum, quae semper et oriuntur et occidunt; aut certe maiorem partem noctis vult esse transactam. per sidera autem noctem significat, quae somnos suadeat. {{ancora+|10|[[Aeneis/Liber II#10|10.]]}} {{sc|}}Casus cognoscere cognoscendorum casuum: et Graeca figura est. ‘casus’ autem fortunam, pericula; nam si ‘mortem’ dixisset, ‘nostrorum’ debuit dicere. {{ancora+|11|[[Aeneis/Liber II#10|11.]]}} {{sc|}}Et breviter praescribit, quia Dido dixerat a “prima dic, hospes, origine nobis”. ergo non ad Didonis voluntatem, sed narrantis officium. et quibusdam hic hysterologia videtur; supremum postremum, ultimum dicit. eversionem enim Troiae tantum omissis superioribus narrat. {{ancora+|12|[[Aeneis/Liber II#10|12.]]}} {{sc|}}Quamquam animus meminisse horret ‘quamquam’ melius praesenti iungitur tempori, ut ‘quamquam scio, quamquam lego’. quod autem dixit ‘meminisse horret’ defectivi verbi ratio est; nec enim potuit dicere ‘meminere’. et in his quae corrupta sunt naturaliter, ut ‘odi’ ‘novi’ ‘memini’ et omnia, tempora quae inveniuntur et suo et aliorum funguntur officio, ut ‘memini’ praeteritum est, legimus tamen et “memini videre, quo aequior sum Pamphilo” et “memini me turribus altis Corycium vidisse senem”. quod si fit et in verbis integris, ut “iuvat evasisse tot urbes”, quanto magis in corruptis? refugit propter metrum pro praesenti praeteritum posuit. {{ancora+|13|[[Aeneis/Liber II#10|13.]]}} {{sc|}}incipiam deest ‘tamen’, quia, cum praeponitur ‘quamquam’, subiungi necesse est ‘tamen’. fracti bello in hoc libro duplex intentio est: ne vel Troiae quod victa est, vel Aeneae turpe videatur esse quod fugit. fracti bello] bene defendit causam suorum, quod in bello non inpares fuerint. sane amat in adversis hoc verbo uti, ut “fractae vires” et “frangimur heu fatis, inquit”. fatisque repulsi oraculis: ut est “cum virgo poscere fata”: secundum Plautum tribus, vita scilicet Troili, palladii conservatione, integro sepulcro Laomedontis, quod in Scaea porta fuit, ut in Bacchidibus lectum est; secundum alios vero pluribus: ut de Aeaci gente aliquis interesset, unde Pyrrhus admodum puer evocatus ad bellum est; ut Rhesi equi tollerentur a Graecis; ut Herculis interessent sagittae, quas misit Philoctetes, quibus Paris peremptus est, cum ipse non potuisset adferre morte praeventus. {{ancora+|14|[[Aeneis/Liber II#10|14.]]}} {{sc|}}Ductores sonantius est quam ‘duces’, ut “regnatorem Asiae”: quod heroum exigit carmen. labentibus velocibus, ut “labere nympha polo” et “labere pinnis”. cursu enim lapsus celerior est. {{ancora+|15|[[Aeneis/Liber II#15|15.]]}} {{sc|}}Instar nomen est indeclinabile, licet Probus instaris declinaverit, ut nectaris. et caret praepositione, sicut ‘peregre’, quamvis Serenus lyricus “’ad instar’” dixerit. ‘instar’ autem est ad similitudinem: unde non restaurata, sed instaurata dicuntur aedificia ad antiquam similitudinem facta. equum de hoc equo varia in historiis lecta sunt: ut Hyginus et Tubero dicunt, machinamentum bellicum fuit, quod equus appellatur, sicut aries, sicut testudo, quibus muri vel discuti vel subrui solent: unde est “aut haec in nostros fabricata est machina muros”: ut alii, porta quam eis Antenor aperuit, equum pictum habuisse memoratur, vel certe Antenoris domus, quo posset agnosci. non nulli signum equi datum, ut internoscerent Graeci suos, vel hostes. a quibusdam dicitur facta proditione praedictum, ne quis eas domos violaret, quarum ante ianuam equus esset depictus, unde Antenoris et ceterorum domus agnitae sunt. aut quia equestri proelio victa est Troia. aut a monte Hippio, post quem se absconderant Graeci, unde et adludit ‘instar montis equum’; ut “pelago credas innare revulsas Cycladas”. aut re vera hoc fuit, quod Vergilius sequitur. sed melius machinamenti genus accipimus. palladis arte aut ingeniose, aut dolose, ac si diceret, consilio iratae deae, quae fuit inimica Troianis. {{ancora+|16|[[Aeneis/Liber II#15|16.]]}} {{sc|}}Aedificant translatio, ut Cicero “navem tibi aedificatam esse Messanae”. item intexunt ut ipse alibi “bis denas Italo texamus robore navis”. aedificant] aedificari enim habitacula hominum dicimus; nam ideo hic de equo ‘aedificant’, qui erat homines recepturus; vel propter magnitudinem. intexunt] quia naves texi dicuntur; nam ideo ubi naves fiunt textrinum vocatur. abiete costas non sine ratione Vergilius hoc loco abietem commemorat, item acerem et pinum paulo post: nam fulminata abies interitum dominae significat, et Troia per feminam periit. acer vero in tutela Stuporis est: et viso equo stupuere Troiani, ut “pars stupet innuptae donum exitiale Minervae”. pinus in tutela quidem est matris deum; sed et fraudum et insidiarum, quia eius poma cadentia per fraudem interimunt: et hic equus plenus insidiarum est. abiete solutio est spondei, nunc in proceleumaticum, alias in dactylum, ut “arma virum”, alias in anapaestum, ut “fluviorum rex Eridanus”. sciendum sane, Vergilium ubique in solutione ista servare sibi excusationem synaliphae: quod alii contemnunt. {{ancora+|17|[[Aeneis/Liber II#15|17.]]}} {{sc|}}Votum oblatum: nam participium est. votum p. r. s.] id est vovisse pro reditu. Accius in Deiphobo inscriptum dicit “Minervae donum armipotentes Danai abeuntes dicant”. ea fama vagatvr hoc est reditus fama tantum fuit, non et simulationis; nam incipiunt et insidiae patefactae esse. ea fama vagatur bene excusat, ne reus sit conscientiae. {{ancora+|18|[[Aeneis/Liber II#15|18.]]}} {{sc|}}Huc pro illuc. huc in equum, vel in hanc rem. delecta corpora delectorum virorum. sortiti contraria sunt dilectus et sortitus. sed intellegimus, plures quidem electos, sorte tamen ex ipsis ductos, qui includerentur. virum pro virorum, qua figura et in prosa utimur. dicit sane Plinius [in naturali historia] hoc in neutro non esse faciendum, scilicet propter casuum similitudinem, nisi forte nimia metri necessitas cogat. furtim num a plebe, hoc est nullo sciente, id est latenter? nam et furtum ideo dicitur, quod magis per tenebras admittatur; unde fures qui quasi per furvum tempus, hoc est nigrum, aliquid subripiunt. {{ancora+|19|[[Aeneis/Liber II#15|19.]]}} {{sc|}}Caeco lateri pro caecis lateribus. et nota aliter dici caecum hominem, id est non videntem, aliter caecum latus, id est obcaecaturum, absconsurum. cavernas ingentes non nulli omnia loca concava cavernas dictas a veteribus asserunt, ut “et umbrosae penitus patuere cavernae”. alii fustes curvos navium, quibus extrinsecus tabulae adfiguntur, cavernas appellarunt: unde, quia naves texi dicuntur et cavernae navium sunt, permansit in metaphora, ut et ‘intexunt’ diceret et ‘cavernas’. alii quodcumque in arcum formatum est, quod flexum et in altitudine curvatum ad sedem deducitur cavernam dici tradunt. {{ancora+|20|[[Aeneis/Liber II#20|20.]]}} {{sc|}}Ingentes ut diximus, epitheto levavit tapinosin. uterumque uterus est mulierum: nam praegnantis proprie est. quem modo ideo dixit, quia dicturus est “feta armis”. alvus est quo defluunt sordes, ut Sallustius “simulans sibi alvum purgari”. venter qui videtur, ut Iuvenalis “Montani quoque venter adest abdomine tardus”. sane et in tragoedia de hoc equo ἐγκύμονα legitur; hinc ergo hic ‘uterum’ dixit. armato milite ut supra “ex hoste”. armato milite] singularem numerum pro plurali posuit, ut “ultro Inachias venisset ad urbes Dardanus” pro Dardani; et alibi pluralem pro singulari, ut “desiste manum committere Teucris”, cum solus esset Aeneas. {{ancora+|21|[[Aeneis/Liber II#20|21.]]}} {{sc|}}Tenedos Tenes quidam infamatus, quod cum noverca concubuisset, hanc insulam vacuam cultoribus tenuit: unde Tenedos dicta est. ideo ergo ait ‘notissima fama’. sic Cicero “Tenen ipsum cuius ex nomine Tenedos nominatur”. tenedos insula est contra Ilium, quae ante Leucophrys dicta est; nam Tenes, Cycni filius, infamatus a noverca, quod cum ea voluisset concumbere, cultoribus vacuam tenuit: unde Tenedos dicta est. alii dicunt, quod se propter supra dictam causam ex ipsa insula in mare praecipitaverit. huius soror Hemithea fuisse dicitur. {{ancora+|22|[[Aeneis/Liber II#20|22.]]}} {{sc|}}Insula dives opum ut alibi “dives equum”. et hic genetivo iungit, Statius, quod rarum est, et ablativo, ut “satis ostro dives et auro”. priami dum regna m. †qui et ipsa a Graecis est. {{ancora+|23|[[Aeneis/Liber II#20|23.]]}} {{sc|}}sinus reductus litoris secessus. statio statio est ubi ad tempus stant naves, portus ubi hiemant. male fida aut minus fida propter periculum navium, quia statio est, quam plagiam dicunt: aut certe fida Graecis. male hoc est ‘in nostram perniciem’, ut Lucanus de syrtibus “sic male deseruit” (9.310): et hanc significationem raro invenimus. sane ‘male fidus’ non infidus, sed minus fidus intellegitur. ‘male’ enim minutionem habet, non negationem. {{ancora+|24|[[Aeneis/Liber II#20|24.]]}} {{sc|}}deserto vel ab his, qui Troianae partis erant; aut certe ideo ‘deserto’, ut facilius latere possint. condunt pro abscondunt. {{ancora+|25|[[Aeneis/Liber II#25|25.]]}} {{sc|}}Abiisse petiisse ‘abisse’ dicimus et ‘petisse’, sed propter metrum epenthesis facta est. mycenas a parte totum, id est Graeciam. {{ancora+|26|[[Aeneis/Liber II#25|26.]]}} {{sc|}}Omnis teucria subaudis ‘gens’. et absoluta est elocutio. solvit quasi ante aerumnis vincti essent. {{ancora+|27|[[Aeneis/Liber II#25|27.]]}} {{sc|}}Panduntur portae signum pacis est, ut Sallustius “apertae portae, repleta arva cultoribus”; ut ‘clausis portis’ signum belli est “quae moenia clausis bellum acuant portis”. ivvat ire autem, exire, aut ire longius. dorica castra mala est compositio ab ea syllaba incipere, qua superius finitus est sermo; nam plerumque et cacenphaton facit, ut hoc loco. sane Dorus Neptuni filius fuit, unde Dori originem ducunt. {{ancora+|28|[[Aeneis/Liber II#25|28.]]}} {{sc|}}litusque relictum quod nostrum fuerat. {{ancora+|29|[[Aeneis/Liber II#25|29.]]}} {{sc|}}hic pro illic. et totum hoc ita accipiendum. tendebat tentoria habebat, ut “et latis tendebat in arvis”. saevus achilles propter Hectorem tractum. et talis ubique inducendus est, ut Horatius “iura neget sibi nata”. {{ancora+|30|[[Aeneis/Liber II#30|30.]]}} {{sc|}}Classibus hic locus magis ad equites referre debemus, ut “et Ortinae classes”: unde et classica dicuntur. acie hic exercitu. aliter “huc geminas nunc flecte acies”. hic acies legitur et ‘acie’. nam potest utrumque. {{ancora+|31|[[Aeneis/Liber II#30|31.]]}} {{sc|}}pars stupet ‹et mirantvr› figurate, ut “pars in frusta secant”. innuptae quae numquam nubit, nam virgo potest et nubere. donum ἀμφιβολία , non quod ipsa dedit, sed quod ei oblatum est. donum exitiale quantum ad Troianos. {{ancora+|32|[[Aeneis/Liber II#30|32.]]}} {{sc|}}Primusque thymoetes ut Euphorion dicit, Priamus ex Arisba filium vatem suscepit. qui cum dixisset quadam die nasci puerum, per quem Troia posset everti, pepererunt simul et Thymoetae uxor et Hecuba, quae Priami legitima erat. sed Priamus Thymoetae filium uxoremque iussit occidi. inde ergo nunc dicit ‘sive dolo’, quia iustam causam proditionis habere videbatur. alii volunt ‘dolo’ scilicet Graecorum, quo omnes decepti sunt. {{ancora+|33|[[Aeneis/Liber II#30|33.]]}} {{sc|}}arce locari velut tutamen. et non incassum arcis Troianae prope multis locis mentio fit. in hac enim arce huiusmodi saxum fuisse dicitur, quod ab alio contritum sanguinem emitteret. namque Helenam ad incitandos in se amatores saepe ex hoc saxo lapillum uti fuisse solitam. {{ancora+|34|[[Aeneis/Liber II#30|34.]]}} {{sc|}}Sic fata ferebant ut etiam cives contra patriam sentirent. {{ancora+|35|[[Aeneis/Liber II#35|35.]]}} {{sc|}}At capys quidam: non pater Anchisae. et bene nec se, nec patrem huic consilio dicit interfuisse, per quod interitus patriae imminebat. quamquam Aeneas quasi obtrectator Priami non adsit, ut Homerus dicit, Anchises vero propter caecitatem, ut docet Theocritus. alii hunc Capyn adfinem Aeneae tradunt, et ideo ei ab Aenea dari recti consilii principatum. hic est qui Capuam condidit. sed hoc post multa saecula claruit. nam his temporibus, quibus Caesar occidi habuit, Capuae iuvencae aeneae dicitur inscriptum fuisse, isdem temporibus unum de genere conditoris periturum. {{ancora+|36|[[Aeneis/Liber II#35|36.]]}} {{sc|}}pelago pro in pelagus. danaum insidias bene qui suadet ut praecipitetur, non dicit ‘donum Minervae’, sed ‘Danaum insidias’ et ‘suspecta dona’. {{ancora+|37|[[Aeneis/Liber II#35|37.]]}} {{sc|}}Subiectisque vrere flammis ‘que’ copulativa coniunctio est, ‘aut’ disiunctiva. quomodo ergo has iunxit, cum non utrumque, sed alterutrum fieri poterat quod suadebatur? poetarum est partem pro parte ponere, ut torvum pro torve, et volventibus pro volubilibus: coniunctionem ergo pro coniunctione posuit, ut “saxum ingens volvunt alii radiisque rotarum” ‘que’ pro ‘ve’ posuit; nam sonantius visum est. antiqua tamen exemplaria ‘ve’ habere inveniuntur; ‘ve’ enim proprium significatum habet, ut interdum pro vel accipiatur. {{ancora+|38|[[Aeneis/Liber II#35|38.]]}} {{sc|}}terebrare quidam aperire ac rescindere accipiunt, alii terebrare simpliciter accipiunt, quia adiecit temptare. et hinc ostenditur adversa sententia; non enim ab omnibus creduntur insidiae. {{ancora+|39|[[Aeneis/Liber II#35|39.]]}} {{sc|}}Incertum instabile, unde est ‘studia in contraria’. ‘incertum’ ergo aut temporale est, aut perpetuum epitheton vulgi. sane ‘vulgus’ magis masculini generis est, quam neutri, quia in ‘us’ exeuntia neutra in ‘ris’ mittunt genetivum, excepto ‘pelagus’, quod in hoc nomine creavit errorem. {{ancora+|40|[[Aeneis/Liber II#40|40.]]}} {{sc|}}Ante omnes aut perissologia est, quia dixit ‘primus’; aut ‘ante omnes’, id est videntibus omnibus. {{ancora+|41|[[Aeneis/Liber II#40|41.]]}} {{sc|}}Laocoon omnia in ‘oon’ exeuntia tertiae sunt declinationis, ut Laocoontis Demophoontis Hippocoontis. ardens omnis adfectus tribus rebus ostenditur, vultu voce gestu, sicut hic futura dicturo primum iram et commotionem animi quae vultu ostenditur dedit, dein celeritatem corporis, inde vocis magnitudinem. {{ancora+|42|[[Aeneis/Liber II#40|42.]]}} {{sc|}}et procul quidam hoc loco ‘procul’ ‘unde primum exaudiri potuit’ tradunt: alii ‘iuxta’ volunt, ut “serta procul”. o miseri bene hoc coepit, quia non erant suadenti utilia credituri. quae tanta insania? quia insanorum est contra se sentire. aut ‘insania’ dementia. {{ancora+|43|[[Aeneis/Liber II#40|43.]]}} {{sc|}}creditis avectos hostes vehementius est, quam si dixisset ‘non navigaverunt’. {{ancora+|44|[[Aeneis/Liber II#40|44.]]}} {{sc|}}Dona carere dolis danaum?? ordo est ‘dona Danaum’, non ‘dolis Danaum’; non enim quaecumque sunt dona Danaum sunt. sic notus vlixes?? quia, ut ait Homerus, voluntate verberatus et sub habitu mendici Troiam ingressus exploravit universa. hic sane Ulixes, filius Laertae, Penelopae maritus fuit. qui filios habuit Telemachum ex Penelope, ex Circe vero Telegonum, a quo etiam inscio cum is ipse patrem quaereret, occisus est. huic Ulixi primus Nicomachus pictor pilleo caput texisse fertur. huius post Iliense bellum errores Homerus notos omnibus fecit. de hoc quoque alia fabula narratur. nam cum Ithacam post errores fuisset reversus, invenisse Pana fertur in penatibus suis, qui dicitur ex Penelope et procis omnibus natus, sicut ipsum nomen Pan videtur declarare: quamquam alii hunc de Mercurio, qui in hircum mutatus cum Penelope concubuerat, natum ferunt. sed Ulixes posteaquam deformem puerum vidit, fugisse dicitur in errores. necatur autem vel senectute, vel Telegoni filii manu aculeo marinae beluae extinctus. dicitur enim, cum continuo fugeret, a Minerva in equum mutatus. {{ancora+|46|[[Aeneis/Liber II#45|46.]]}} {{sc|}}In ligno bene ‘ligno’ quasi dissuasorie, non simulacro, ut paulo post “ducendum ad sedes simulacrum”. nam in suasione vel dissuasione tam sensus quam verba considerantur. ligno] adfectavit tapinosin dicens ‘ligno’; infirmare enim vult fictam eorum religionem. {{ancora+|47|[[Aeneis/Liber II#45|47.]]}} {{sc|}}inspectura domos, bene ‘inspectura’; muris enim portisque deiectis, qui apud Troiam hoc machinamento perrupti sunt, necesse erat domos inspici. venturaque desuper urbi hoc est oppressura civitatem. {{ancora+|48|[[Aeneis/Liber II#45|48.]]}} {{sc|}}aut aliquis latet error non confirmat, ut plus in eo fraudis videatur esse, quam fuit. error id est dolus, ut “inextricabilis error”. et est figura ab eo quod praecedit id quod sequitur. distinguendum sane ‘error’, et sic dicendum ‘equo ne credite Teucri’. item ‘quicquid id est, timeo’, hoc enim melius est. equo latet id est sub praetexto, sub specie equi. alii ‘equo’ in equo accipiunt. ‹ne› credite ‹ne› confidite, id est nolite eorum fiduciam habere, qui timendi sunt, etiam cum ultro offerunt dona. {{ancora+|49|[[Aeneis/Liber II#45|49.]]}} {{sc|}}quicquid id est ‘timeo’ inquit ‘quicquid omnino in equo est; ceterum Danaos, etiam dona ferentes’. {{ancora+|51|[[Aeneis/Liber II#50|51.]]}} {{sc|}}in latus quidam inter ventrem et latus percussum intellegunt. [multi ita volunt intellegi ‘in latus stetit, in alvum contorsit hastam.’] quidam deesse aliquid putant, ut sit sensus ‘inclinans se in latus ad ictum vehementiorem intorsit hastam’, nam si latus equi accipias, contrarium erit quod subiunxit ‘alvum’. feri quadrupedis: ab eo quod toto corpore feratur, ut “pectebatque ferum” et paulo post “saucius at quadrupes”. curvam alvum Plautus masculino ait genere, quo non utimur. percussum sane intellegimus inter ventrem et latus. {{ancora+|52|[[Aeneis/Liber II#50|52.]]}} {{sc|}}Recusso pro concusso, praepositio pro praepositione. {{ancora+|53|[[Aeneis/Liber II#50|53.]]}} {{sc|}}Cavae cavernae Graeca figura, ut ‘vitam vivere’, ‘mortem mori’. quae autem a veteribus cavernae appellatae sint superius dictum est. {{ancora+|54|[[Aeneis/Liber II#50|54.]]}} {{sc|}}Fata deum ‘fata’ modo participium est, hoc est ‘quae dii loquuntur’, ut Statius “et vocem fata sequuntur”. si mens non laeva fuisset Troianorum scilicet; bene ergo divisit. sane laeva modo contraria. et sciendum laevum, cum de humanis rebus est, esse contrarium, cum de caelestibus, prosperum, ut “intonuit laevum”, quia sinistra numinum intuentibus dextra sunt. {{ancora+|55|[[Aeneis/Liber II#55|55.]]}} {{sc|}}Foedare dilacerare. foedum enim tam apud Vergilium, quam apud Sallustium non turpe significat, sed crudele, ut “sanguine foedantem quos ipse sacraverat ignis”, Sallustius “foedi oculi”. alii ‘foedare’ secundum Graecos accipiunt. quid enim foedius, quam duces Graecorum latentes deprehendi? latebras autem amare dixit. {{ancora+|56|[[Aeneis/Liber II#55|56.]]}} {{sc|}}Stares si ‘staret’ legeris, ‘maneres’ sequitur propter ὁμοιοτέλευτον . et est apostropha. {{ancora+|57|[[Aeneis/Liber II#55|57.]]}} {{sc|}}ecce manus haec particula prope rem gestam ante oculos lectoris inducit. sane saepe dictum est, Vergilium inventa occasione mentionem iuris pontificalis facere in quacumque persona. antiquis itaque caerimoniis cautum erat, ne vinctus flaminiam introiret, si introisset, solveretur vinclaque per impluvium effunderentur inque viam publicam eicerentur. flaminia autem domus flaminis dicitur, sicut regia regis domus. [quod] hic de Sinone rem flaminis a rege factam debemus accipere, “ipse viro primus manicas atque arta levari vincla iubet Priamus”; quod factum sub divo, illo versu ostendit “sustulit exutas vinclis ad sidera palmas” et “vos aeterni ignes”, id est sidera: quod utique incongrue dictum videtur, nisi sub divo Sinonem stantem haec dixisse accipiamus. ideo autem ‘iuvenem’ dicendo nomen suspendit, quo gravior narratio fieret, si ordine suo referrentur quae gesta sunt. manus revinctum ut “oculos suffusa”. {{ancora+|58|[[Aeneis/Liber II#55|58.]]}} {{sc|}}Trahebant cum festinatione adducebant, ut “conventus trahit in medios”. et modo ‘trahebant’ ad desiderium ducentum et Sinonis pertinet simulationem. non quia renititur Sinon, nam contrarium esset ‘qui se ignotum venientibus ultro’. {{ancora+|59|[[Aeneis/Liber II#55|59.]]}} {{sc|}}Quis se quibus se. alii ‘qui se’ legunt. {{ancora+|60|[[Aeneis/Liber II#60|60.]]}} {{sc|}}hoc ipsum vel ut caperetur, vel quod Graeci simulabant. hoc ipsum per ‘m’, quia usurpatum est ‘ipse’, et est naturale ‘ipsus’, ut “ipsus mihi Davus”. dicimus ergo ‘ipsus ipsa ipsum’, ut ‘doctus docta doctum’. ut strveret ut confirmaret praeiacta dolorum semina. et respexit ad superiora, ut “aedificant”. ut strveret] vel astrueret vel incoatum a Graecis perficeret. quod ipse exposuit ‘Troiamque aperiret Achivis’. {{ancora+|61|[[Aeneis/Liber II#60|61.]]}} {{sc|}}Fidens animi ut “o praestans animi iuvenis”. et est nomen; desiit enim esse participium, quia genetivo casui cohaeret et potest recipere conparationem. sane veteres fiduciam interdum pro crimine et audacia ponebant, ut Sallustius “ita fiducia quam argumentis purgatiores dimittuntur”. et Vergilius “nam quis te, iuvenum confidentissime”. in utrumque ‘in’ modo ‘ad’ significat, alibi pro ‘contra’, ut etiam supra diximus. sane sequenti versu exposuit, quid est ‘in utrumque paratus’. {{ancora+|62|[[Aeneis/Liber II#60|62.]]}} {{sc|}}Versare dolo dolo evertere, et subaudis Troianos; aut ‘dolos versare’, hoc est exercere. hinc versutus, quod facile se ad ea quae usus poscit vertit. Plautus “versutior es, quam rota figularis” (Epid. 371). occumbere morti novae locutionis figura et penitus remota. Ennius “ut vos vostri liberi defendant, pro vostra vita morti occumbant obviam”. {{ancora+|63|[[Aeneis/Liber II#60|63.]]}} {{sc|}}Visendi frequentativum est ‘viso’, ut ‘verso’ ‘facesso’, licet rarum sit; nam in ‘to’ exeunt frequentativa. {{ancora+|64|[[Aeneis/Liber II#60|64.]]}} {{sc|}}Circumfusa rvit figura ὑπαλλαγή , ruit primo et sic circumfusa est. certant cum supra ‘iuventus ruit’ dixerit, subiunxit ‘certant’. figuratum est, quia iuventus enuntiatione singulare est, intellectu plurale. inludere capto et ‘inludo tibi’ dicimus, ut hoc loco, et ‘inludo te’, ut “verbis virtutem inlude superbis”, et ‘inludo in te’. simile est et ‘insulto’. quidam ‘inludere’ per ludum ac iocum saevire in iniuriam alicuius intellegunt, ut “silvestres uri adsidue capraeque sequaces ‹inludunt›”. ‘capto’ autem, quod ita Troiani putabant. {{ancora+|65|[[Aeneis/Liber II#65|65.]]}} {{sc|}}accipe audi, ut ‘da’ dic, ut “qui sit da Tityre nobis”. insidias servavit ordinem respondendo ad illud, quod regina interrogaverat “insidias, inquit, Danaum”. crimine ab uno hoc est causa, ut “crimen amor vestrum”: ab eo quod praecedit id quod sequitur. si enim simpliciter intellexeris ‘crimine’, de negotio ad personam vitiosum transitum facis. alii sic legunt ‘Danaum insidias et crimina’. {{ancora+|67|[[Aeneis/Liber II#65|67.]]}} {{sc|}}Turbatus quasi turbatus, ut “exultat Amazon”, id est quasi Amazon. et hoc ad fidem faciendam: non enim turbatus, supra enim ait ‘seu versare dolos, seu certae occumbere morti’. inermis quidam supplex accipiunt, ut “tendentemque manus Priamum conspexit inermes”. {{ancora+|69|[[Aeneis/Liber II#65|69.]]}} {{sc|}}Hev modo una est syllaba, sed interdum propter metrum duae fiunt, ut “eheu quam pingui macer est mihi taurus in ervo”, sicut ‘prendit’ et ‘prehendit’, et secundum Plinium multa sunt talia. tellus et aequora bene conciliat miserationem, de communibus duobus exclusus elementis. sane ‘tellus’ ‘us’ longa est: et sunt pauca quae ‘us’ producunt, ut senectus iuventus salus virtus palus servitus incus tus rus mus pus, tunc scilicet cum genetivus in ‘tis’ vel in ‘ris’ exit et habet paenultimam longam. ideo autem ‘tis’ et ‘ris’ diximus, quia palus, licet paludis longa sit ‘lu’, brevis tamen non numquam invenitur, quia in ‘dis’ exit genetivus, ut Horatius “sterilisque diu palus aptaque remis”. ‘aequora’ vero modo maria, alibi campos, ut “ac prius ignotum ferro quam scindimus aequor:” dictum enim est ab aequalitate. hev quae nunc . . . accipere] quia Graeci tenebant maria, Troiani terras. sane quod deflet, ideo ei prima brevis datur oratio. et est controversiae schema: nam principium satis docte sumptum est; hac enim exclamatione et miseriae auctu benivolum sibi iudicem fecit, querelae autem novitate attentum. quis enim non cuperet audire, quo pacto idem homo et Graecis et Troianis esset invisus? denique subiecit ‘quo gemitu conversi animi, compressus et omnis impetus: hortamur fari quo sanguine cretus, quidve ferat; memoret quae sit fiducia capto’. habet ergo benivolentiam et attentionem. ingressus deinde causam, quia timebat, ne persona Graeci suspecta esset quasi hostis, hoc fatetur primum et ex sequentibus sanat ‘neque me Argolica de gente negabo: hoc primum; nec si miserum Fortuna Sinonem finxit, vanum etiam mendacemque inproba finget’. subiungit fabulam ex qua sibi fidem paret dicturus de equo. de Palamede autem et Iphigenia ad Troianos nil pertinet, de quibus vera incipit et in falsa desinit; facile enim quae sequuntur credibilia sunt, cum prima recognoscuntur: quae per singula loca vel versus facilius poterimus advertere. {{ancora+|70|[[Aeneis/Liber II#70|70.]]}} {{sc|}}Denique aut vacat, sicut ‘gentium’, aut novissime significat. {{ancora+|71|[[Aeneis/Liber II#70|71.]]}} {{sc|}}Et super et insuper. ipsi quos pro merito meo minime deceat saevos esse, [hoc est], quibus sum praestaturus salutem. {{ancora+|72|[[Aeneis/Liber II#70|72.]]}} {{sc|}}Infensi infensus proprie est plus quam inimicus, ab inimico maior. poenas cum sanguine id est et tormenta et mortem. potest enim aliud esse sine alio. {{ancora+|73|[[Aeneis/Liber II#70|73.]]}} {{sc|}}conversi animi bene, quia dixerat ‘et super ipsi Dardanidae infensi’, ut ostenderet eos, cum advenienti inludere certarent, audito eius gemitu ad miserationem esse conversos. {{ancora+|74|[[Aeneis/Liber II#70|74.]]}} {{sc|}}impetus quo in Sinonis ferebamur interitum. hortamur bene, non ‘iubemus’, utpote miserantes. quo sanguine cretus quibus sit parentibus natus: nam Graecum esse constabat. {{ancora+|75|[[Aeneis/Liber II#75|75.]]}} {{sc|}}Ferat adferat, id est nuntiet. memoret quae sit fiducia capto aut dicat quae tanta sit in captivo fiducia, ut audeat dicere ‘et super ipsi’: aut certe ‘memoret’ est meminerit, ut significet, meminerit in captivo per veriloquium vitae esse fiduciam. unde et responsio talis est ‘fatebor vera’. alii ‘memorem’ legunt, ut sit sensus, hortabamur ad loquendum memorem, hoc est qui diligenter factionis suae meminerat. memoret quae sit fiducia capto] vel [ut] memor sit, quid in captivo victori liceat, vel ‘quidve ferat memoret’, id est quid afferat dicat, ut simpliciter accipiatur quod sequitur, quid illud sit quod ei fiduciam apud hostes capto pariat, ut putet a Troianis sibi esse parcendum. {{ancora+|77|[[Aeneis/Liber II#75|77.]]}} {{sc|}}Fuerit quodcumque id est quicumque me sequitur eventus. fuerit quodcumque] sive miseratus vitam concedere volueris, sive non. est autem parenthesis, et respicit ad illud ‘memoret, quae sit fiducia capto’. suspendendum ergo ‘rex’. sane ‘quodcumque’ vetusta voce mortem significari Lucilius docet in XII. “hunc, si quid pueris nobis me et fratre fuisset”, hoc est, si mors vel me vel fratrem oppressisset. ergo ut quidam volunt urbane animum hominis mortem contemnentis ostendit. ‘vera’ inquit, ut et falsa, quae postea dicturus est, vera credantur: ideo primo a veris coepit. ordo autem est, fatebor cuncta vera, neque me Argolica de gente negabo. quod sciebant Troiani confessus est, ut ei de ceteris crederetur. {{ancora+|79|[[Aeneis/Liber II#75|79.]]}} {{sc|}}Hoc primum hoc maximum est vel principale apud me, verum dicere. ‹vel› hoc primum ‘fatebor’ subaudis. nec si miserum fortuna sinonem finxit quidam ita intellegunt: si me Fortuna ad hanc miseriam perducere potuit, non valebit etiam stultum facere, ut putem me mentiendo proficere. sinonem Autolycus quidam fur fuit, qui se varias formabat in species. hic habuit liberos Aesimum, unde natus est Sinon, et Anticliam, unde Ulixes: consobrini ergo sunt. nec inmerito Vergilius Sinoni dat et fallaciam et proditionis officium, ne multum discedat a fabula, quia secundum Euphorionem Ulixes haec fecit. sinonem melius, quam si ‘me’ dixisset; solet enim et in nomine quaedam esse emphasis, ut “et quisquam numen Iunonis adoret”. {{ancora+|80|[[Aeneis/Liber II#80|80.]]}} {{sc|}}Finxit conposuit, formavit, ut “et corpora fingere lingua”. et notandum quia omnis Sinonis oratio diasyrtica est: nam et negotium exprimit, et Troianorum insultat stultitiae, ut hoc loco. finxit vanum fallacem. et vanus est qui etiam sine utilitate mentitur, mendax qui tantum ad decipiendum. sane ‘vanus’ stultus apud idoneos non invenitur, ut ait Iuvenalis “sic libitum vano qui nos distinxit Othoni”. {{ancora+|81|[[Aeneis/Liber II#80|81.]]}} {{sc|}}Fando aliquod si forte tuas pervenit ad avres dum dicitur. et utitur bona arte mendacii, ut praemittat vera et sic falsa subiungat. nam quod de Palamede dicit verum est, quod de se subiungit falsum. et sciendum ex hac historia partem dici, partem supprimi, partem intellegentibus linqui. nam Palamedes, ut Apollonius dicit, septimo gradu a Belo originem ducens, cum dilectum per Graeciam ageret, simulantem insaniam Ulixen duxit invitum. cum enim ille iunctis dissimilis naturae animalibus salem sereret, filium ei Palamedes opposuit. quo viso Ulixes aratra suspendit, et ad bellum ductus habuit iustam causam doloris. postea cum Ulixes frumentatum missus ad Thraciam nihil advexisset, a Palamede est vehementer increpitus. et cum diceret adeo non esse neglegentiam suam, ut ne ipse quidem si pergeret quicquam posset advehere, profectus Palamedes infinita frumenta devexit. qua invidia Ulixes auctis inimicitiis fictam epistolam Priami nomine ad Palamedem, per quam agebat gratias proditionis et commemorabat secretum auri pondus esse transmissum, dedit captivo, et eum in itinere fecit occidi. haec inventa more militiae regi adlata est et lecta principibus convocatis. tunc Ulixes cum se Palamedi adesse simularet, ait, si verum esse creditis, in tentorio eius aurum quaeratur. quo facto invento auro, quod ipse per noctem corruptis servis absconderat, Palamedes lapidibus interemptus est. hunc autem constat fuisse prudentem. nam et tabulam ipse invenit ad conprimendas otiosi seditiones exercitus, ut Varro testatur. secundum quosdam ipse repperit litteras. quae res forte sit dubia, tamen certum est * * * χ ab hoc inventas cum h aspiratione. {{ancora+|82|[[Aeneis/Liber II#80|82.]]}} {{sc|}}Inclita gloria propter dilectum et frumenta. {{ancora+|83|[[Aeneis/Liber II#80|83.]]}} {{sc|}}Falsa sub proditione sub falso crimine proditionis. et rem notam per transitum dicit; unde et paulo post ‘haud ignota loquor’. quamquam ibi possit intellegi, haud ignota nobis, sed forte etiam ad vos potuit pervenire. sciendum sane factum hoc vere et Troianos scisse. sed Sinon callide quasi ignorantibus quae vera sunt dicit, ut fidem sequentibus faciat. pelasgi a Pelasgo Terrae filio, qui in Arcadia genitus dicitur, ut Hesiodus tradit. {{ancora+|84|[[Aeneis/Liber II#80|84.]]}} {{sc|}}Infando indicio propter aurum clam suppositum. ‘indicio’ autem delatione. quia bella vetabat iam hoc falsum est, sed dicitur ad Sinonis commendationem; nam aliam ob causam Palamedes periit. et bene ad captandam circa amicos eius miseriam adiungitur, quia pacis auctor fuit. {{ancora+|85|[[Aeneis/Liber II#85|85.]]}} {{sc|}}Cassum privatum, vacuum. [et] cassum est quasi quassum et nihil continens; nam et vas quassum, quod humorem in se non continet et est vacuum: unde et retia casses, quod multum in se vacui habeant. nunc cassum lumine lugent] [sane] vult Sinon suadere, vere fugisse Graecos, si Palameden lugere potuerunt. {{ancora+|86|[[Aeneis/Liber II#85|86.]]}} {{sc|}}illi me comitem oratorie se commendat. ‘illi’ id est qui bella vetabat. et bene ‘comitem’, non militem, quem eius inimici velut subparem insequerentur. et consanguinitate propinquum excusatio a necessitudine, sed hoc totum falsum est. {{ancora+|87|[[Aeneis/Liber II#85|87.]]}} {{sc|}}Pavper excusatio a fortuna: haec enim fuerat causa militandi, ut Terentius “cum hinc egens profugiet aliquo militatum”. primis ‹huc misit› ab annis aut adolescentiae, aut belli. et est excusatio, quia patri parendum necessario fuit; ideo ait ‘misit’. {{ancora+|88|[[Aeneis/Liber II#85|88.]]}} {{sc|}}Dum stabat regno quia et ipse unus de regibus fuit. et bene addidit dignitatem eius quem fingebat propinquum, ut ei iusta causa fuerit indignationis adversus Ulixem. {{ancora+|89|[[Aeneis/Liber II#85|89.]]}} {{sc|}}Et nos pluralis numerus pro singulari, ut Sallustius “nos in tanta doctissimorum copia”. an ‘nos’ se et patrem dixit? et nos] id est ut Palamedes. nomen gloriam, ut “nomen Echionium matrisque genus Peridiae”. alii ‘nomen’ nobilitatem accipiunt, ut “cui genus et quondam nomen natique fuissent”. {{ancora+|90|[[Aeneis/Liber II#90|90.]]}} {{sc|}}Invidia propter advectum frumentum. pellacis per blanditias decipientis. pellicere enim est blandiendo elicere. {{ancora+|91|[[Aeneis/Liber II#90|91.]]}} {{sc|}}concessit pro decessit. {{ancora+|92|[[Aeneis/Liber II#90|92.]]}} {{sc|}}adflictus suspendendum, ne videatur adflictum se dicere, quia in tenebris vitam trahebat, sed quia amicum perdiderit. vitam in tenebris ideo lugentibus inimica lux est, quia caruerunt ea hi quos dolent; ideo tenebras petunt et atra veste amiciuntur et capita velant, ut videantur cum defunctis agere, imitantes tenebris inferorum faciem. {{ancora+|93|[[Aeneis/Liber II#90|93.]]}} {{sc|}}insontis amici duo posuit, et ‘insontis’ et ‘amici’. et plus est quod amicum dixit, quam propinquum. mecum indignabar quomodo ergo ‘nec tacui demens’? intellegimus istum quasi tacuisse primo, post inpatientia doloris erupisse. et casum insontis m. i. amici] [aut] quod interim non vindicarem amici insontis interitum. {{ancora+|94|[[Aeneis/Liber II#90|94.]]}} {{sc|}}Fors siqua bene ‘siqua’, quia est et bona et mala. tulisset non nulli pro retulisset intellegunt. {{ancora+|95|[[Aeneis/Liber II#95|95.]]}} {{sc|}}si patrios umquam remeassem victor ad argos bene dubitat, ut ostendat, propter Palameden omnes sibi Graecos inimicos fuisse. victor autem ut quidam volunt voti compos, ut est “quam septem ingentia victor corpora fundat humi”, quia aliter dictum potuit non bene a Troianis accipi. argos Argi ab Argo dicti, quem custodem vaccae, in quam Io fuerat commutata Mercurius occidit. {{ancora+|96|[[Aeneis/Liber II#95|96.]]}} {{sc|}}Promisi per contrarium ait pro minatus sum, quia minamur mala, promittimus bona. sic Horatius contra “atqui vultus erat multa et praeclara minantis”, id est promittentis. [et] promisi vltorem deest ‘futurum’. {{ancora+|97|[[Aeneis/Liber II#95|97.]]}} {{sc|}}hinc mihi pro ‘hac causa’ vel ‘propter hoc’. et est adverbium locale pro coniunctione causali. prima mali labes quia secuta sunt postea oraculum et adscita Calchantis factio. ‘adscita’ sane dicitur adsumpta. ‘labes’ vero ruinam significat, a lapsu. {{ancora+|98|[[Aeneis/Liber II#95|98.]]}} {{sc|}}Criminibus causis, ut supra “et crimine ab uno”. novis aut magnis, aut quae nullus sperasset; aut aliis atque aliis. spargere voces ut Cicero “et spargere venena didicerunt”. {{ancora+|99|[[Aeneis/Liber II#95|99.]]}} {{sc|}}Ambigvas aut dubias, ne si aperte ageret, accusatio esse videretur, aut suspicionum et criminum plenas. conscius aut peracti sceleris, [de nece Palamedis] aut dolorum suorum, ut est in tertio “oblitusve sui est Ithacus”. aut certe sciens hunc meum animum. arma modo fraudes vel dolos, nam arma sunt instrumenta cuiuslibet rei: unde et insidiantis fraudes ‘arma’ nominavit. alii ‘arma’ pro opibus vel auxiliis accipiunt. alii ‘arma’ consilium, alii occasionem, non nulli insidias intellegunt: quidam ‘conscius arma’ hypallagen putant pro ‘conscientia arma’, ut “et quondam patriis ad Troiam missus in armis” et “arma deosque parant comites” et “alia arma Latinis quaerenda”. {{ancora+|100|[[Aeneis/Liber II#100|100.]]}} {{sc|}}Nec requievit enim aut vacat ‘enim’, aut pendet sensus, ut et posterior ‘donec Calchante ministro’: arte enim agitur, semiplena dicendo ut cogat et interrogare et avidius audire Troianos. calchante ministro ‘me destinat arae’, et est aposiopesis. et mire ‘ministro’, quasi non exierit a se responsum. {{ancora+|101|[[Aeneis/Liber II#100|101.]]}} {{sc|}}sed quid ego aposiopesis. et bene reticuit, ne taederet illos tam longae orationis, nihil ad se pertinentis, nisi studium audiendi intermissione renovasset. autem hic abundat. ingrata nec vobis placitura, nec mihi gratiam conciliantia. ingrata] quorum iam non libenter memini. {{ancora+|102|[[Aeneis/Liber II#100|102.]]}} {{sc|}}Quidve moror?? vestram scilicet festinationem, vel mortem. omnes et eos, qui prodesse disponunt. uno ordine uno reatu. et est de antiqua tractum scientia, quia in ordinem dicebantur causae propter multitudinem vel tumultum festinantum, cum erat annus litium. Iuvenalis “expectandus erit qui lites inchoet annus”. {{ancora+|103|[[Aeneis/Liber II#100|103.]]}} {{sc|}}idque avdire sat est me Graium esse. iamdudum modo ‘quam primum’. sumite poenas scilicet ut satis faciatis Graecis, qui me oderunt. et dicendo mortem suam gratam esse Graecis, et Troianorum benivolentiam conciliat, et ut sibi reliqua credantur extorquet. {{ancora+|104|[[Aeneis/Liber II#100|104.]]}} {{sc|}}Hoc ithacus velit et magno mercentur atridae callide hoc dicto impetrat vitam, adserens mortem suam illorum hostibus esse placituram. ideo autem dicit ‘mercentur’, quia sacrorum est, ut fugiens victima ubicumque inventa sit, occidatur, ne piaculum committatur. ergo Sinon qui victima fuerat, quippe qui propter reditum sacrificio fuerat destinatus, nec possent Graeci nisi vel empta morte Sinonis ad patriam redire, iure et votis et praemio Graecorum interimitur. ‘Ithacus’ vero pro ‘Ithacensis’, principale pro derivativo. magno mercentur id est pretio, ut “Turno tempus erit magno cum optaverit emptum intactum Pallanta”. {{ancora+|105|[[Aeneis/Liber II#105|105.]]}} {{sc|}}Ardemus scitari festinamus inquirere. et ecce, quo proficit aposiopesin ante fecisse. quaerere cavsas cur a Graecis eius optaretur interitus. {{ancora+|106|[[Aeneis/Liber II#105|106.]]}} {{sc|}}ignari aut nescientes, aut imprudentes. artisque pelasgae ars τῶν μέσων est. ideo adiecit ‘Pelasgae’, hoc est malae. {{ancora+|107|[[Aeneis/Liber II#105|107.]]}} {{sc|}}prosequitur mire, ut ab initio coeperat. pavitans quasi pavitans. pavitans] hoc est simulans se pavere. et non tam propter mortem: nam erit illi contrarium ‘iamdudum sumite poenas’: sed ut videretur cum timore civium suorum consilia vel secreta patefacere. ficto pectore pectus pro verbis posuit: nam numquam fingitur pectus. {{ancora+|108|[[Aeneis/Liber II#105|108.]]}} {{sc|}}Saepe fugam danai hoc secundum Homerum verum est, apud quem suadet Agamemnon Graecis relicto bello fugere. et ut ostendat propter bellum fugere, ait ‘cupiere’, non ‘voluere’. {{ancora+|109|[[Aeneis/Liber II#105|109.]]}} {{sc|}}Moliri parare. et hoc verbo difficultatem rei ostendit. longo decennali. fessi bello Troianos laudando: si enim fatigati sunt Graeci, horum virtus probatur: [et] sibi favorem conciliat. {{ancora+|110|[[Aeneis/Liber II#110|110.]]}} {{sc|}}Fecissentque utinam nec enim hic arae destinaretur. et est significatio optandi a praeterito tempore. ponti hiemps bene addidit ‘ponti’, quia est et temporis. {{ancora+|111|[[Aeneis/Liber II#110|111.]]}} {{sc|}}Evntes ire cupientes, ut “cum canerem reges et proelia”, id est cum canere vellem. et est figura Graeca, ubi statuisse aliquid pro inchoatione habetur. {{ancora+|112|[[Aeneis/Liber II#110|112.]]}} {{sc|}}Praecipve contra illud, ne diceretur numina non esse placata. et bene aliud agens equi mentionem introduxit. trabibus acernis speciem pro genere posuit, id est pro quocumque ligno. nam variat ligni genera in hoc equo, ut “abiete costas” et “pinea claustra”, ita hic ‘acernis’. {{ancora+|113|[[Aeneis/Liber II#110|113.]]}} {{sc|}}Aethere pro aere posuit poetica licentia. {{ancora+|114|[[Aeneis/Liber II#110|114.]]}} {{sc|}}Suspensi aut solliciti, ut “nostroque in limine pendes”, quia tempestas nec post dona mutabatur: aut ad nimbos refertur distinctione mutata, ut distinguamus ‘nimbi suspensi’. scitantem participium pro participio est, id est scitaturum. alii ‘scitatum’ legunt, id est inquisitum. oracula ad templa de quibus dantur oracula. alibi ‘oracula’ responsa, ut “lapsis quaesitum oracula rebus” et “quin adeas vatem precibusque oracula poscas”. {{ancora+|115|[[Aeneis/Liber II#115|115.]]}} {{sc|}}Adytis adytum est locus templi secretior, ad quem nulli est aditus nisi sacerdoti. tristia dicta reportat renuntiat. more suo breviter habitum futurae orationis ostendit. {{ancora+|116|[[Aeneis/Liber II#115|116.]]}} {{sc|}}Sanguine placastis ventos et virgine caesa cum primum hic distinguendum est, quia et semel ad Troiam ventum est, et ante quam ad eam veniretur de Iphigenia est sacrificatum. cuius fabula talis est. cum Graeci ad Aulidem venissent, Agamemnon Dianae cervam cum venatur occidit ignarus. unde dea irata flatus ventorum, qui ad Troiam ducebant, removit. quam ob rem cum nec navigare possent, et pestilentiam sustinerent, consulta per Calchantem oracula dixerunt, Agamemnonio sanguine, hoc est immolata Iphigenia Dianam esse placandam. ergo cum ab Ulixe per nuptiarum simulationem, qui Iphigeniam Achilli iungendam fingebat, adducta Iphigenia in eo esset ut immolaretur, numinis miseratione sublata est cervaque subposita, et translata ad Tauricam regionem regi Thoanti tradita est sacerdosque facta Dictynnae Dianae, vel ut quidam volunt Orthiae Dianae. quae cum secundum statutam consuetudinem humano sanguine numen placaret, agnovit fratrem Oresten, qui accepto oraculo carendi furoris causa cum amico Pylade, a cuius patre, Strofio nomine, fuerat nutritus, Colchos petierat, et cum his occiso Thoante, simulacrum sustulit absconditum fasce lignorum: unde et Facelitis dicitur, non tantum a face, cum qua pingitur, propter quod et Lucifera dicitur: et Ariciam detulit. sed cum postea Romanis sacrorum crudelitas displiceret, quamquam servi immolarentur, ad Laconas est Diana translata, ubi sacrificii consuetudo adulescentum verberibus servatur, qui vocabantur Bomonicae, quia aris superpositi contendebant, qui plura posset verbera sustinere. Orestis vero ossa Aricia Romam translata sunt et condita ante templum Saturni, quod est ante clivum Capitolinum iuxta Concordiae templum. virgine caesa non vere, sed ut videbatur. et sciendum in sacris simulata pro veris accipi: unde cum de animalibus quae difficile inveniuntur est sacrificandum, de pane vel cera fiunt et pro veris accipiuntur. hinc est etiam illud “sparserat et latices simulatos fontis Averni”. nam et in templo Isidis aqua sparsa de Nilo esse dicebatur. {{ancora+|117|[[Aeneis/Liber II#115|117.]]}} {{sc|}}iliacas danai venistis ad oras figuratum: cum primum venire velletis. sane hoc de Iphigenia verum est. {{ancora+|118|[[Aeneis/Liber II#115|118.]]}} {{sc|}}sanguine quaerendi reditus hoc falsum est. et bene oraculorum naturam servat, ut a re ipsa semper incipiat, ut alibi “Dardanidae duri”; dicendo enim ‘Dardanidae’ ostendit quae loca petere debeant. {{ancora+|119|[[Aeneis/Liber II#115|119.]]}} {{sc|}}Argolica quia occurrebat occidi potuisse captivum. ergo ideo addidit ‘Argolica’, ne non esset triste oraculum. videtur sane peritia iuris pontificalis animalis hostiae mentionem fecisse, cum dicit ‘animaque litandum Argolica’; nam et ‘animam’ dixit, et ‘litare’ verbo pontificali usus est, id est sacrificiis deos placare. {{ancora+|120|[[Aeneis/Liber II#120|120.]]}} {{sc|}}obstupvere animi omnes enim crediderunt se perire posse, antequam unus esset delectus. {{ancora+|121|[[Aeneis/Liber II#120|121.]]}} {{sc|}}Cui fata parent cui praeparent mortem. fata id est responsa. sunt qui ita dividant: ‘cui fata parent’ vitam, ‘quem poscat Apollo’, ut moriatur. {{ancora+|122|[[Aeneis/Liber II#120|122.]]}} {{sc|}}hic pro tunc. vatem nunc divinum, alias poetam “tu vatem, tu diva mone”, alias sacerdotem, ut “et aurea vati cassida”. magno tumultu ad factionem tegendam. {{ancora+|123|[[Aeneis/Liber II#120|123.]]}} {{sc|}}protrahit quasi nolentem. numina divum pro oraculis posuit. et quaeritur modo, non quid dicant, nam planum est; sed quis debeat immolari. quae sint ea numina divum] id est ut ambiguitatem oraculorum interpretetur. {{ancora+|124|[[Aeneis/Liber II#120|124.]]}} {{sc|}}flagitat id est invidiose poscit, unde et quod flagitatione dignum est flagitium dicitur. mihi quidam graviter pronuntiandum tradunt ‘mihi’, hoc est Sinoni. multi crudele canebant ‘multi’ bis intellegendum, id est multi videbant taciti, multi etiam dicebant, ne sit contrarium ‘canebant taciti’. quamvis multi sic exponant: qui mihi amici erant dicebant, qui inimici, tacebant, ut provenirent quae praesentiebant. {{ancora+|126|[[Aeneis/Liber II#125|126.]]}} {{sc|}}Bis quinos silet ille dies dicimus et ‘bis quinis silet ille diebus’. bis q. s. i. d.] scilicet auctoritatis quaerendae gratia, ut sit ἀξιοπιστία eius qui invitus diceret. tectus aut multitudini se subtrahens, aut tegens consilium suum. aut cautus, ne intellegeretur. recusat abnegat. {{ancora+|127|[[Aeneis/Liber II#125|127.]]}} {{sc|}}prodere bene prodere: me enim dicturus, quem sciebat. opponere obicere, destinare. {{ancora+|128|[[Aeneis/Liber II#125|128.]]}} {{sc|}}Vix tandem aut iunge, et vacat ‘tandem’; aut separa, et est exaggeratio a synonymis, ut “abiit excessit, evasit erupit”. et est ordo ‘vix tandem rumpit vocem’. {{ancora+|129|[[Aeneis/Liber II#125|129.]]}} {{sc|}}Composito ex pacto. rvmpit vocem hoc est erumpit in vocem, et dictum est per contrarium. nam si ‘silentium rumpere’ est loqui, ut “quid me alta silentia cogis rumpere?”, ‘vocem rumpere’ est tacere. sed aliqua interdum simpliciter, interdum per contrarium intelleguntur. {{ancora+|130|[[Aeneis/Liber II#130|130.]]}} {{sc|}}Et quae sibi quisque timebat ideo hoc addidit, quia dixerat ‘adsensere omnes’, ne videretur fuisse cunctis suae gentis invisus. aut ‘adsensere omnes’ ad provocandam in se Troianorum misericordiam dicit, cum eorum hostes omnes ad crudelitatem consensisse adserat. est autem figuratius, si legatur ‘timebant’. {{ancora+|132|[[Aeneis/Liber II#130|132.]]}} {{sc|}}Mihi multi posterioribus, multi primis iungunt; unus tamen est sensus. parari infinitus modus pro indicativo. et est figura propria historiographorum, ut Sallustius “equitare, iaculari, cursu cum aequalibus certare”; ut poetarum propria est “nuda genu” et “torvum clamat”. quod autem ait Cicero “bellicum canit” non est figura, sed sermo naturalis; est enim soni nomen. quidam sane ‘parari’ pro ‘parabantur’ accipiunt et ad omnia hoc subaudiunt. {{ancora+|133|[[Aeneis/Liber II#130|133.]]}} {{sc|}}Salsae fruges sal et far, quod dicitur mola salsa, qua et frons victimae et foci aspergebantur et cultri. fiebat autem de horna fruge et horno sale, ut Horatius “et horna fruge”. vittae quibus victimae coronabantur. {{ancora+|134|[[Aeneis/Liber II#130|134.]]}} {{sc|}}Leto non sacrificio: invidiose locutus est. et est hysteroproteron, prius enim erat ut vincula rumperet, et sic fugeret. vincvla rvpi atqui solutae sunt hostiae; nam piaculum est in sacrificio aliquid esse religatum: unde est “unum exuta pedem vinclis, in veste recincta” item “vittasque resolvit sacrati capitis”. ergo vincula religionis intellege, ut “et vinclis innaret Cloelia ruptis”, scilicet foederis; nec enim obsides umquam ligantur. sed huic expositioni illud occurrit, unde iste ligatus fuerit, quia eum Troiani non ligarunt; ultro enim se obtulerat. unde est intellegendum a Graecis magis ligatum ante tempus sacrificii; nam consuetudo illa quam supra diximus erat in ipso tempore sacrificiorum. ante enim ligari et Iuvenalis docet, dicens “sed procul extensum petulans quatit hostia funem”. {{ancora+|135|[[Aeneis/Liber II#135|135.]]}} {{sc|}}Limosoque lacu ut verisimilem fugam faciat, circumstantiis utitur. notandum sane, Vergilium sub aliorum persona causam exsequi nobilium, ut hoc loco Marii, item paulo post Pompeii, ut “iacet ingens litore truncus”. per noctem obscvrus bona elocutio est rem temporis ad personam transferre, ut ‘matutinus venit’. vlva herba palustris. sane in arte rhetorica omnem narrationem cum rei partibus dicunt convenire debere, loco tempore materia causa persona. hic ad singula respondetur: nam persona Ulixis ponitur ad fallendum aptissima; causa, quia timeret ne ultor esset Palamedis; tempus ad nocendum aptissimum, cum sibi quisque timeret; modus agendi ‘bis quinos silet ille dies’; materia ‘salsae fruges et circum tempora vittae’; locus ‘per noctem obscurus in ulva delitui’. {{ancora+|136|[[Aeneis/Liber II#135|136.]]}} {{sc|}}Si forte dedissent medium se praebet: nam nec negat, nec confirmat eos navigasse, ne aut eis demat securitatem, aut quod supra dixit falsum sit, non posse navigare Graecos, nisi homine immolato: ut illorum sit quicquid elegerint. et artis est in argumentorum angustia incertis uti sermonibus. si forte dedissent] [id est] quia iam scire non poterat, quid facturi essent, cum ipse fugisset. {{ancora+|137|[[Aeneis/Liber II#135|137.]]}} {{sc|}}Antiquam caram. et bene commemorat liberos et parentem, ut ostendat se non deseruisse ut vilem, sed mortis fugisse terrore. et bene †ignotos finxit sibi liberos et parentem, ut maior miseratio ex pluribus nasceretur. quidam sane non ‘dulces’, sed ‘duplices’ legerunt, quia ‘dulces’ leve esset et commune epitheton liberorum. {{ancora+|139|[[Aeneis/Liber II#135|139.]]}} {{sc|}}quos illi de quibus illi. fors et poenas forte et poenas. alii iungunt ‘forset’, ut sit forsan. et bene elicit misericordiam ostenditque, non se habere causam redeundi post mortem suorum: ne eum Troiani non reciperent, suspicantes ad suos quandoque rediturum. {{ancora+|140|[[Aeneis/Liber II#140|140.]]}} {{sc|}}Effugia et ‘fuga’ dicimus et ‘effugium’, sicut ‘lana’ et ‘lanitium’, ut “si tibi lanitium curae”. hinc est ‘aequitas’ et ‘aequum’. sed hic dicendo ‘effugia’ verbo sacrorum et ad causam apto usus est. nam hostia quae ad aras adducta est immolanda, si casu effugeret, ‘effugia’ vocari veteri more solet; in cuius locum quae supposita fuerat, succidanea; si gravida fuerat, forda dicitur; quae sterilis autem est, taurea appellatur: unde ludi Taurei dicti, qui ex libris fatalibus a rege Tarquinio Superbo instituti sunt propterea, quod omnis partus mulierum male cedebat. alii ludos Taureos a Sabinis propter pestilentiam institutos dicunt, ut lues publica in has hostias verteretur. culpam hanc vel quod fugi, vel quod me defensorem Palamedis dixeram. piabunt expiabunt: et τῶν μέσων est; nam plerumque et impiare significat. hic tamen ‘piabunt’ bene addidit, quia nisi per sanguinem diis accepta hostia non est: quod merito ex persona Sinonis inducitur, quia fatetur sacra per suam fugam fuisse violata. et vult etiam beneficii sibi debitores esse Troianos, quod interim Graeci ablegati sunt. {{ancora+|141|[[Aeneis/Liber II#140|141.]]}} {{sc|}}quod te per superos propter quod. et finita narratione subiungit epilogos; neque enim quae non putaret credituros argumenta subicere debuit. sane per huius modi preces ostendere vult vera se dicere. conscia numina veri bene medium tenuit; †nam ea numina invocans, quae sunt conscia numina veritatis, quia et pontifices dicunt, singulis actibus proprios deos praeesse. hos Varro certos deos appellat. {{ancora+|142|[[Aeneis/Liber II#140|142.]]}} {{sc|}}Per si qua est aut diasyrtice deridet, ut diximus, aut certe hoc ait: si aliqua est fides. quam cum sibi non adscribit, facit ut in eo esse credatur. restet supersit. usquam quia apud Graecos dicit fidem esse corruptam. {{ancora+|143|[[Aeneis/Liber II#140|143.]]}} {{sc|}}intemerata incorrupta vel integra. alii tamen volunt ‘intemerata’ de libris sacris commutatis litteris esse praesumptum, †timaram enim fidem, id est sanctam appellabant, ut sit sensus, oro per fidem vehementer sanctam, si tamen est usquam penes homines. oro ordo est ‘quod te oro per superos’. laborum periculorum, malorum. miserere quidam pro ‘misereare’ accipiunt. {{ancora+|144|[[Aeneis/Liber II#140|144.]]}} {{sc|}}Non digna ferentis indigno luctu affecti. {{ancora+|145|[[Aeneis/Liber II#145|145.]]}} {{sc|}}Et miserescimus aut per se plenum est, aut cohaeret sequentibus, quia non potest primis: dicimus enim aut ‘illam rem miseror’, aut ‘illius rei misereor’, non ‘illis’. quidam ‘miserescimus’ pro miseremur, genus inchoativum volunt, ut ‘horreo horresco’, ‘gelo gelasco’: aliter ‘lentesco’ inchoativum, nullo praecedente verbo; neque enim est ‘lento’, ut sit ‘lentesco’. vltro autem non est sponte: nam iam rogaverat: sed insuper. et venit ab eo quod est ‘ultra’; plus enim quam rogaverat, praestiterunt. {{ancora+|147|[[Aeneis/Liber II#145|147.]]}} {{sc|}}vincla] pro ‘vincula’ per syncopen dictum. arta vincla aut epexegesis manicarum est, aut utrumque habuit. {{ancora+|148|[[Aeneis/Liber II#145|148.]]}} {{sc|}}Quisquis es licet hostis sis. et sunt, ut habemus in Livio, imperatoris verba transfugam recipientis in fidem ‘quisquis es noster eris’. item “vigilasne, deum gens” verba sunt, quibus pontifex maximus utitur in pulvinaribus: quia variam scientiam suo inserit carmini. amissos obliviscere ut “obliviscor iniurias tuas, Clodia”. dicimus autem et ‘amissorum obliviscere’. et ‘obliviscere’ quidam pro contemne vel neglige, ut “oblitus fatorum”. hinc iam aut ex hoc tempore, aut ex hac oratione, qua tibi salutem in tuto polliceor, aut ex eo, quod te dicis Ulixis factione laborasse. {{ancora+|149|[[Aeneis/Liber II#145|149.]]}} {{sc|}}Edissere vera hic distinguendum; vera enim audire desiderat. ‘edissere’ autem ordine cuncta narra, unde qui plane loquuntur dissertores fiunt et diserti vocantur. sane hoc ab illo Priamus exigit, quod ipse ei statim obtulit ‘cuncta equidem tibi rex’. {{ancora+|150|[[Aeneis/Liber II#150|150.]]}} {{sc|}}Quo molem quam ob causam, in quem usum. et ad hoc respondit Sinon ‘ne recipi portis’. et est color, qui in coniecturali statu saepe requiritur. hunc tamen equum quidam longum centum viginti, latum triginta fuisse tradunt, cuius cauda genua oculi moventur. quis auctor?? ad hoc respondit ‘Calchas attollere iussit’. {{ancora+|151|[[Aeneis/Liber II#150|151.]]}} {{sc|}}Quidve petunt?? quid desiderant? utique ut placetur Minerva. quae relligio?? quae consecratio. machina belli ecce subtiliter secutus [est] historiam machinamenti bellici mentionem facit. et servat dignitatem regiam; breviter enim reges interrogant, non ut minores, quos plus loqui necesse est. {{ancora+|152|[[Aeneis/Liber II#150|152.]]}} {{sc|}}dolis et arte unam rem secundo dixit, quia ars τῶν μέσων est, sicut supra diximus. ad sidera ad locum siderum, vel quia semper sunt sidera, sed solis splendore vincuntur. {{ancora+|154|[[Aeneis/Liber II#150|154.]]}} {{sc|}}Aeterni ignes aut ararum, quas fugit, ut exsecratio sit propter posteriora ‘vos arae’; aut certe Solem et Lunam significat. exsecratio autem est adversorum deprecatio, iusiurandum vero optare prospera. non violabile quod graeci ἄφθαρτον dicunt. {{ancora+|155|[[Aeneis/Liber II#155|155.]]}} {{sc|}}Testor modo iuro, alibi testificor, ut “testor in occasu vestro”. vestrum numen quia secundum philosophos dicuntur sidera elementa esse, sed habere proprias potestates. ensesque nefandi invidiose ad pluralem transit numerum, ut Terentius “non perpeti meretricum contumelias”. {{ancora+|156|[[Aeneis/Liber II#155|156.]]}} {{sc|}}Vittaeque deum aut quae habentur in honore deorum, aut quas habent ipsa simulacra. vittaeque [et] multi hic distinguunt et sic subiungunt ‘deum quas hostia gessi’. consuetudo apud antiquos fuit, ut qui in familiam vel gentem transiret prius se abdicaret ab ea, in qua fuerat, et sic ab alia reciperetur: quod hic ostendit; dicit enim Sinon, iure iam se Troianorum civem esse, quia apud Graecos hostia fuerit, adeo nec pro homine, nec pro cive habitus sit. gessi paene gessi; non enim vere gesserat, sed quantum ad Graecos pertinet, qui eum immolaturi fuerant, dicit. hostia vero victima ~ , et dicta quod dii per illam hostiantur, id est aequi et propitii reddantur, unde hostimentum aequationem. {{ancora+|157|[[Aeneis/Liber II#155|157.]]}} {{sc|}}Fas mihi subaudis ‘sit’. et bene a diis petit veniam, ne videatur proditor: nam et haec quae dicturus est tacuit, antequam audiret ‘noster eris’; si enim voluntate proderet, sequebatur quod ait Cicero “nemo umquam sapiens proditori credendum putavit”. aut ‘fas mihi’ ideo, quia non licet solvere sacramentum militare adversariis vel hostibus; ideo dixit ‘liceat arcana dicere’. et cum ostenderit, se rem dicere quam non licet, ei facilius credetur. sacrata resolvere ivra scilicet ut non incidat in sacramenti poenam: nam miles legibus sacramentorum rogabatur, ut exiens ad bellum iuraret, se nihil contra rem publicam facturum: quia militiae tria sunt genera. plerumque enim ‘evocati’ dicuntur, et non sunt milites, sed pro milite: unde Sallustius “neu quis miles neve pro milite”, item ipse “ab his omnes evocatos et centuriones”: plerumque ‘tumultuarii’, hoc est qui ad unum militant bellum: plerumque ‘sacramento rogati’, quia post electionem in rem publicam iurant, sicut dictum est. et hi sunt qui habent plenam militiam; nam viginti et quinque annis tenentur. haec tria genera tangit Vergilius: sacramenti hoc loco, tumultuarii illo “simul omne tumultu coniurat trepido Latium”, evocationis “mittitur et magni Venulus Diomedis ad urbem”. {{ancora+|158|[[Aeneis/Liber II#155|158.]]}} {{sc|}}Fas odisse viros ut supra diximus, omnia diasyrtice loquitur; nam et ad Graecos possunt, et ad Troianos referri. et ‘odisse’ hic praesentis temporis, quod non facit ‘odere’. atque omnia ferre sub avras hinc videtur subtiliter non se implicare periurio; ipse enim lectos hostes produxit ex equo “et pinea furtim laxat claustra Sinon”. et hoc vult credi contra Graecos dicere, cum pro ipsis dicat. {{ancora+|159|[[Aeneis/Liber II#155|159.]]}} {{sc|}}siqua tegunt callide occultant. siqua tegunt propter ea quae latent in equo. nec legibus vllis si Graecorum, propter ‘noster eris’, si Troianorum, quia Graecus. alii ita: nullis naturae legibus, quibus fas non est patriam prodere; et volunt hoc esse ‘sacrata resolvere iura’. {{ancora+|160|[[Aeneis/Liber II#160|160.]]}} {{sc|}}tu modo pro tantummodo. promissis pro ‘in promissis’. {{ancora+|161|[[Aeneis/Liber II#160|161.]]}} {{sc|}}serves Troia fidem magnificentius, quam si diceret ‘Troiani’. serves Troia fidem quia quod rex promittit videtur res publica polliceri. vera feram pro dicam. magna rependam magna praemia resolvam pro mea impunitate. et videtur duo promittere Troianis, primo veriloquium, deinde salutem ex suorum proditione. alii volunt dubium esse, vobis feram, Graecis rependam. {{ancora+|162|[[Aeneis/Liber II#160|162.]]}} {{sc|}}Omnis spes danaum more suo a veris incipit: nam et favit Minerva Graecis, et constabat raptum esse Palladium. tydides sed enim hysteroproteron est ‘sed enim ex quo impius Tydides’; nam hysterologia unius sermonis est, ut “transtra per et remos”. {{ancora+|163|[[Aeneis/Liber II#160|163.]]}} {{sc|}}Impius vero propter numina vulnerata. ex quo autem vel die vel facto. {{ancora+|164|[[Aeneis/Liber II#160|164.]]}} {{sc|}}Scelerumque inventor vlixes propter se et propter Palamedem occisum ipsius factione. {{ancora+|165|[[Aeneis/Liber II#165|165.]]}} {{sc|}}Fatale τῶν μέσων est: nam et quod custodit, et quod interimit pro loco intellegitur. avellere ostendit invitum numen esse sublatum. {{ancora+|166|[[Aeneis/Liber II#165|166.]]}} {{sc|}}Palladium Helenus apud Arisbam captus a Graecis est et indicavit coactus fata Troiana, in quibus etiam de Palladio. unde dicitur a Pyrrho regna meruisse: quamquam praestiterit Pyrrho, ut per terram rediret, dicens omnes Graecos, quod et contigit, naufragio esse perituros. alii dicunt Helenum non captum, sed dolore, quod post mortem Paridis Helena iudicio Priami non sibi, sed Deiphobo esset adiudicata, in Idam montem fugisse, atque exinde monente Calchante productum de Palladio pro odio prodidisse. tunc Diomedes et Ulixes, ut alii dicunt, cuniculis, ut alii, cloacis ascenderunt arcem, et occisis custodibus sustulere simulacrum. qui cum reverterentur ad naves, Ulixes, ut sui tantum operis videretur effectus, voluit sequens occidere Diomedem: cuius ille conatum cum ad umbram lunae notasset, religatum prae se usque ad castra Graecorum egit. ideo autem hoc negotium his potissimum datur, quia cultores fuerunt Minervae. hoc cum postea Diomedes haberet, ut quidam dicunt: quod et Vergilius ex parte tangit, et Varro plenissime dicit: credens sibi non esse aptum, propter sua pericula, quibus numquam cariturum responsis cognoverat, nisi Troianis Palladium reddidisset, transeunti per Calabriam Aeneae offerre conatus est. sed cum se ille velato capite sacrificans convertisset, Nautes quidam accepit simulacrum: unde Minervae sacra non Iulia gens habuit, sed Nautiorum. hinc est in quinto “‹tum senior Nautes,]2 unum Tritonia Pallas quem docuit”. quamquam alii dicant, simulacrum hoc a Troianis absconditum fuisse intra extructum parietem, postquam agnoverunt Troiam esse perituram: quod postea bello Mithridatico dicitur Fimbria quidam Romanus inventum indicasse: quod Romam constat advectum. et cum responsum fuisset, illic imperium fore, ubi et Palladium, adhibito Mamurio fabro multa similia facta sunt. verum tamen agnoscitur hastae oculorumque mobilitate: unde est ‘vix positum castris simulacrum, arsere coruscae luminibus flammae’ vel ‘hastamque trementem’. sed ab una tantum sacerdote videbatur, ut Lucanus “Troianam soli cui fas vidisse Minervam” (1.598). dicunt sane alii, unum simulacrum caelo lapsum, quod nubibus advectum et in ponte depositum, apud Athenas tantum fuisse, unde et γεφυριστὴς dicta est. ex qua etiam causa pontifices nuncupatos volunt: quamvis quidam pontifices a ponte sublicio, qui primus Tybri impositus est, appellatos tradunt, sicut Saliorum carmina loquuntur. sed hoc Atheniense Palladium a veteribus Troianis Ilium translatum. alii duo volunt: hoc de quo diximus, et illud Atheniense. alii, cum ab Ilo Ilium conderetur, hoc Troianum caelo lapsum dicunt: alii a Dardano de Samothracia Troiam translatum: alii multa fuisse Palladia, sed hoc a Diomede et Ulixe furto ablatum tradunt. {{ancora+|167|[[Aeneis/Liber II#165|167.]]}} {{sc|}}Sacram effigiem quasi de caelo lapsam. et tres simul res dixit, quare numen irasceretur: quod antistites caesi, quod tolleretur, quod cruentis manibus. {{ancora+|169|[[Aeneis/Liber II#165|169.]]}} {{sc|}}Ex illo facto, vel tempore. flvere delabi. et τῶν μέσων est; nam ideo addidit ‘retro’. contra Sallustius “rebus supra vota fluentibus”. {{ancora+|170|[[Aeneis/Liber II#170|170.]]}} {{sc|}}Aversa deae mens propter illud ‘manibusque cruentis’. {{ancora+|171|[[Aeneis/Liber II#170|171.]]}} {{sc|}}Tritonia aut quasi terribilis, ἀπὸ τοῦ τρεῖν , id est timere, aut a Tritone amne Boeotiae, aut a Tritonide palude Africae, iuxta quam nata dicitur, secundum Lucanum “et se dilecta Tritonida dixit ab unda” (9.354). sane ‘Tritonia’ antonomasivum est, quia proprium est Minervae: nam epitheta sunt quae variis possunt vel personis vel rebus adponi. et haec caute observanda sunt, sicut et propria nomina, quae plerumque ex appellativis sunt, ut est Victor vel Felix. {{ancora+|172|[[Aeneis/Liber II#170|172.]]}} {{sc|}}Vix modo ‘mox’ significat. castris pro in castris. simulacrum inter consecratas res, id est aedes, areas, etiam simulacra accipiuntur, quod in bucolicis scriptum est. hic ergo ipso nomine simulacri consecrationem eius ostendit; quis enim ignorat Palladium simulacrum Minervae esse? quam autem sacrum fuerit, hinc docet, quod ait ‘nec dubiis ea signa dedit Tritonia monstris. vix positum castris’ et reliqua, ut appareat, et loco motum vim tamen consecrationis habuisse. arsere subaudimus ‘cum’, ut sit ‘cum arsere’. coruscae ‘coruscum’ alias fulgens, alias tremulum est. {{ancora+|173|[[Aeneis/Liber II#170|173.]]}} {{sc|}}luminibus flammae arrectis hypallage est, lumina enim arsere flammis. salsus sudor bene addidit ‘salsus’, ut significaret laborem futurum, ne forte alter in simulacro quilibet umor intellegeretur. salsus sudor] indicium commoti numinis fuisse dicitur. Probo sane displicet ‘salsus sudor’, et supervacue positum videtur. hoc autem Ennius de lamis dixit. {{ancora+|175|[[Aeneis/Liber II#175|175.]]}} {{sc|}}Emicvit exsiluit, quasi quae consistebat invita, locumque damnaret. parmamque ferens hastamque trementem his enim signis Palladium a ceteris discernebatur, quod supra dictum est. {{ancora+|176|[[Aeneis/Liber II#175|176.]]}} {{sc|}}Temptanda aequora si vel fugere possint post iram Minervae. {{ancora+|178|[[Aeneis/Liber II#175|178.]]}} {{sc|}}Argis adverbium loci est. et respexit Romanum morem: nam si egressi male pugnassent, revertebantur ad captanda rursus auguria. item in constituendo tabernaculo si primum vitio captum esset, secundum eligebatur; quod si et secundum vitio captum esset, ad primum reverti mos erat. tabernacula autem eligebantur ad captanda auspicia. sed hoc servatum a ducibus Romanis, donec ab his in Italia pugnatum est, propter vicinitatem; postquam vero imperium longius prolatum est, ne dux ab exercitu diutius abesset, si Romam ad renovanda auspicia de longinquo revertisset, constitutum, ut unus locus de captivo agro Romanus fieret in ea provincia, in qua bellabatur, ad quem, si renovari opus esset auspicia, dux rediret. numenque aut pro Palladio posuit ‘numen’, ut “media inter numina divum”, aut ‘numen’ Minervam dixit. reducant placent, reconcilient. {{ancora+|179|[[Aeneis/Liber II#175|179.]]}} {{sc|}}quod id est Palladium. {{ancora+|180|[[Aeneis/Liber II#180|180.]]}} {{sc|}}vento petiere hic ostenditur, illos navigasse. {{ancora+|181|[[Aeneis/Liber II#180|181.]]}} {{sc|}}Arma deosque parant comites ingenti arte de futuro sollicitos facit, ut praesentem firmet securitatem. arma deosque p. c.] ingenti arte de futuro sollicitos facit, ut videatur periculum de nuntiando secreta Argivorum prodere, quatenus praesentem firmet securitatem, ut eos faciat incautos. {{ancora+|182|[[Aeneis/Liber II#180|182.]]}} {{sc|}}Inprovisi aderunt sicut et factum est. [et] artificiose; neque enim mentitur, et tamen decipit; nam verum metum falso metu abegit, ut dum reversuros timent, non timeant, ne non abierint. digerit omina interpretatur numinis commotionem. [vel] futuri ordinem pandit, id est oraculorum. vel ordinat et disponit. {{ancora+|183|[[Aeneis/Liber II#180|183.]]}} {{sc|}}hanc pro p. m. p. n. l. e. s. respondet ad interrogationem ‘quo molem hanc immanis equi statuere’. {{ancora+|184|[[Aeneis/Liber II#180|184.]]}} {{sc|}}nefas quae triste piaret contaminati Palladii scilicet. piaret autem expiaret. {{ancora+|185|[[Aeneis/Liber II#185|185.]]}} {{sc|}}immensam calchas attollere hoc est ‘quis auctor, quae machina belli?’ {{ancora+|187|[[Aeneis/Liber II#185|187.]]}} {{sc|}}ne recipi p. a. d. i. m. p. cum equi magnitudo necessaria ad recipiendos milites fuerit, inducendi equi desperationem facit, ut magis iniciat cupiditatem inducendi. {{ancora+|188|[[Aeneis/Liber II#185|188.]]}} {{sc|}}Antiqua sub religione favore pristino. nev popvlum a. s. r. t.] id est loco Palladii secundum antiquam religionem tutelam colenti populo praestare: constat enim apud Troianos principe loco Minervam cultam. {{ancora+|189|[[Aeneis/Liber II#185|189.]]}} {{sc|}}Nam si vestra manus quia occurrebat exurendum esse equum, si intro ferri vel prodesse non poterat. violasset pro violaverit. dona minervae quae Minervae data sunt. et minatur occulte, ne quis equum tentare audeat. {{ancora+|190|[[Aeneis/Liber II#190|190.]]}} {{sc|}}quod dii prius o. i. i. adeo se ostendit favere Troianis, ut nomen etiam Graecorum exsecretur. ‘ipsum’ autem Calchantem accipimus: nam quasi Troianus detestatur quae in illos ominose dicta sunt. {{ancora+|192|[[Aeneis/Liber II#190|192.]]}} {{sc|}}Ascendisset pro ascenderit. ut “scandit fatalis machina muros”. {{ancora+|193|[[Aeneis/Liber II#190|193.]]}} {{sc|}}vltro statim, mox. asiam Asiaticos, ut “Latio dare terga sequaci”; nam et paulo post “urbem sepultam” pro civibus posuit. pelopeia Argiva, a Pelope. unde et Peloponnesus. nostros nepotes utique Graecos posteros. an diasyrtice; nam iam quasi Troianus loquitur. {{ancora+|195|[[Aeneis/Liber II#195|195.]]}} {{sc|}}talibus insidiis bene ‘insidiis’, ut ostendat non se virtute, sed insidiis esse superatos; nam ideo subiecit ‘quos neque Tydides, nec Larissaeus Achilles n. a. d. d. n. m. c.’ perivri quia dixit ‘vos aeterni ignes’. et ‘periuri’ in verbo ‘r’ non habet: nam ‘peiuro’ dicimus corrupta natura praepositionis: quae res facit errorem, ut aliqui male dicant ‘peiurus’, ut ‘peiuro’. {{ancora+|196|[[Aeneis/Liber II#195|196.]]}} {{sc|}}Credita res aut fides habita, aut commissa respublica. captique dolis sicut dictum est, virtuti non cedit, dolis dicit se esse superatum: non quod Troianis victos esse turpe non fuerit, sed quod Graecis turpius vicisse per dolos. coactis id est expressis, ut Terentius “‹una me hercule falsa lacrimola,› quam oculos terendo ‹misere›, vix ‹vi› expresserit”. {{ancora+|197|[[Aeneis/Liber II#195|197.]]}} {{sc|}}quos n. t. n. l. a. bene utrique honorem virtutis dat, a quibus victus est. larissaeus achilles a vicinitate: nam Phthius fuit. utraque tamen Thessaliae civitas est. Larissa autem a nympha Larissa est appellata, ex qua Neptunus creavit †Pelago et Phthion. Achillem autem Homerum secutus Phthiatem non dicit, quem perhibent peregrinantem apud Phthiam, quod nullius esset humanitate susceptus, tali silentio inhospitalem damnasse civitatem. {{ancora+|199|[[Aeneis/Liber II#195|199.]]}} {{sc|}}Hic tunc. maius miseris multoque ut “sale saxa sonabant” et “casus Cassandra canebat”; nam apud veteres a similibus incipere vitiosum non erat. et notandum, quia ut supra diximus agit, ne videatur vel Troia cessisse viribus, vel Aeneas voluntate fugisse. hac autem re ostendit, ex accidentibus dolos Graecorum esse firmatos, cum dicit etiam deos adversum Troiam fecisse. {{ancora+|201|[[Aeneis/Liber II#200|201.]]}} {{sc|}}Laocoon ut Euphorion dicit, post adventum Graecorum sacerdos Neptuni lapidibus occisus est, quia non sacrificiis eorum vetavit adventum. postea abscedentibus Graecis cum vellent sacrificare Neptuno, Laocoon Thymbraei Apollinis sacerdos sorte ductus est, ut solet fieri cum deest sacerdos certus. hic piaculum commiserat ante simulacrum numinis cum Antiopa sua uxore coeundo, et ob hoc inmissis draconibus cum suis filiis interemptus est. historia quidem hoc habet: sed poeta interpretatur ad Troianorum excusationem, qui hoc ignorantes decepti sunt. alii dicunt quod post contemptum semel a Laomedonte Neptunum certus eius sacerdos apud Troiam non fuit: unde putatur Neptunus etiam inimicus fuisse Troianis, et quod illi meruerint, in sacerdote monstrare: quod ipse alibi ostendit dicens “cuperem cum vetere ab imo structa meis manibus periurae moenia Troiae”. quod autem ad arcem ierunt serpentes, id est ad templum Minervae, aut [quod] et ipsa inimica Troianis fuit, aut signum fuit periturae civitatis. sane Bacchylides de Laocoonte et uxore eius vel de serpentibus a Calydnis insulis venientibus atque in homines conversis dicit. sorte ductus sic Sallustius “sorte ductos fusti necat”. {{ancora+|202|[[Aeneis/Liber II#200|202.]]}} {{sc|}}Sollemnis aras anniversario sacrificio religiosas. dicimus autem et sacrificium sollemne, et aras sollemnes, ut apricum et hominem et locum, ut “aprici meminisse senes” Persius, contra Horatius “cur apricum oderit campum”. quidam dicunt, quod continuo quinquennio sacrum eidem deo quotannis fuerit restauratum, sollemne dici, sive publicum fuerit, sive privatum. tavrum ingentem non praeter rationem est hoc loco ‘ingentem’: alibi “iam cornu petat”: in victimis enim ista requiruntur, ut certis numinibus certae aetatis mactentur animalia. mactabat scilicet ut Graecis mala naufragio provenirent. quid autem sit ‘mactare’ in quarto libro innuimus “mactant lectas de more bidentes”. sane sciendum rite Neptuno et Apollini tauros immolandos, nam Iovi non licere: ideo et in tertio libro prodigium dicit secutum. {{ancora+|203|[[Aeneis/Liber II#200|203.]]}} {{sc|}}ecce autem cum ex inproviso vult aliquid ostendere ‘ecce’ ponit, ut “ecce autem telis Panthus”. sicut Cicero “ecce autem repente ebrio Cleomene, esurientibus ceteris”. gemini duo et similes. ‘gemini’ autem sunt proprie fratres simul nati. a tenedo ideo quod significarent naves inde venturas. tranquilla per alta absolute dixit. {{ancora+|204|[[Aeneis/Liber II#200|204.]]}} {{sc|}}Horresco referens etiam referens, quod tum vidissem. inmensis orbibus pro inmensorum orbium. angves angues aquarum sunt, serpentes terrarum, dracones templorum, ut in hoc indicat loco ‘tranquilla per alta angues’; paulo post in terra ‘serpens amplexus’; item ‘delubra ad summa dracones’. sed haec significatio plerumque confunditur. horum sane draconum nomina Sophocles in Laocoonte dicit. {{ancora+|205|[[Aeneis/Liber II#205|205.]]}} {{sc|}}Pelago per pelagus. {{ancora+|206|[[Aeneis/Liber II#205|206.]]}} {{sc|}}Ivbae aut cristae, aut barbae. ‘iubae’ autem proprie equorum sunt. Plautus in Amphitruone “angues iubati” (Am. 1108). sanguineae id est coloris sanguinei. {{ancora+|208|[[Aeneis/Liber II#205|208.]]}} {{sc|}}pone post, semper in loco, numquam in tempore. legit transit, ut “litoraque Epiri legimus”. sinvat curvat, flectit in sinus. sinvat] ‹sinuat a sinu,› ut a fluctu ‘fluctuat’. sic in georgicis “sinuatque alterna volumina crurum”. {{ancora+|209|[[Aeneis/Liber II#205|209.]]}} {{sc|}}fit sonitus ut ostenderet serpentum magnitudinem, quorum in lapsu fluctus movebantur, quia ait ‘tranquilla per alta’. salo dicimus et salum, unde est ‘salo’, et sal salis, ut “spumas salis aere secabat” et “sale tabentes artus in litore ponunt”. arva hic ‘arva’ pro litore posuit; nam arva sunt quae Graecis ἄρουρα sunt dicta. et bene celeritas demonstrata est. {{ancora+|210|[[Aeneis/Liber II#210|210.]]}} {{sc|}}Suffecti pro ‘infecti’, ut “conixa” pro enixa: vel certe inferiorem oculorum partem habentes infectam. et est figura ‘suffecti oculos’, id est †suffecti oculi e suffusos oculos habentes. {{ancora+|211|[[Aeneis/Liber II#210|211.]]}} {{sc|}}Sibila id est sibilantia, nam participium est: cum enim nomen est, ‘sibilus’ dicimus, ut “nam neque me tantum venientis sibilus austri”. vibrantibus mobilibus, quia nullum animal tanta celeritate linguam movet, adeo ut triplicem linguam habere videatur, cum una sit. hos dracones Lysimachus †curifin et periboeam dicit; filios vero Laocoontis Ethronem et Melanthum Thessandrus dicit. {{ancora+|212|[[Aeneis/Liber II#210|212.]]}} {{sc|}}exsangues timentes; nam ideo timentes pallescunt, quia ante exsangues fiunt. agmine certo itinere, impetu, ut “leni fluit agmine Thybris”, vel tractu corporis, ut “extremaeque agmine caudae”. {{ancora+|213|[[Aeneis/Liber II#210|213.]]}} {{sc|}}laocoonta etsi a filiis eius incipiunt, ‘Laocoonta petunt’. {{ancora+|215|[[Aeneis/Liber II#215|215.]]}} {{sc|}}implicat hoc ad mollitiem infantum corporis dixit. depascitur ut supra diximus et ‘pasco’ et ‘pascor’ unius significationis sunt, ut “atque artus depascitur arida febris”. {{ancora+|217|[[Aeneis/Liber II#215|217.]]}} {{sc|}}Spiris nodis: unde etiam bases columnarum spirulas dicunt; nam proprie spira est volubilitas funium. inde et posteriora serpentium spirae dicuntur, quae sic involvuntur in gyrum, ut funes. {{ancora+|218|[[Aeneis/Liber II#215|218.]]}} {{sc|}}Squamea pro squamosa, ut frondea pro frondosa. et est figuratum ‘squamea terga collo circumdati’. {{ancora+|220|[[Aeneis/Liber II#220|220.]]}} {{sc|}}simul modo adverbium temporis est, significat enim ‘eo tempore’. et est ordo ‘simul manibus tendit divellere nodos, simul clamores horrendos ad sidera tollit perfusus sanie vittas atroque veneno’. et vide genus mortis totum ad supplicium procuratum. tendit contendit. {{ancora+|221|[[Aeneis/Liber II#220|221.]]}} {{sc|}}Perfusus vittas perfusas vittas habens. et est interpositus versus; nam potest tolli salvo sensu. sanie autem pro sanguine, nam sanies corruptus sanguis. atroque veneno ut “pallida mors” vel “tristis senectus”. {{ancora+|223|[[Aeneis/Liber II#220|223.]]}} {{sc|}}Qualis mugitus id est tollit. facta autem comparatio est propter sacerdotis personam. {{ancora+|224|[[Aeneis/Liber II#220|224.]]}} {{sc|}}Incertam dubie inlisam, quae non haberet mortis effectum. inde et ‘excussit’. {{ancora+|225|[[Aeneis/Liber II#225|225.]]}} {{sc|}}Lapsu labi proprie serpentum est. delubra delubrum dicitur quod uno tecto plura conplectitur numina, quia uno tecto diluitur, ut est Capitolium, in quo est Minerva, Iuppiter, Iuno. alii, ut Cincius, dicunt, delubrum esse locum ante templum, ubi aqua currit, a diluendo. est autem synecdoche, hoc est a parte totum. Varro autem rerum divinarum libro †XIX. delubrum esse dicit aut ubi plura numina sub uno tecto sunt, ut Capitolium, aut ubi praeter aedem area sit adsumpta deum causa, ut in circo Flaminio Iovi Statori, aut in quo loco dei dicatum sit simulacrum, ut ‹sicut› in quo figunt candelam, candelabrum appellant, sic in quo deum ponunt, delubrum dicant. ergo hic cum dicit ‘delubra ad summa dracones’, ut esset manifestatum, subtexuit dei simulacrum; adiecit enim ‘saevaeque petunt Tritonidis arcem’, nec praetermisit quin dei nomen adderet dicens ‘sub pedibusque deae clipeique sub orbe teguntur’, ne sine ratione delubri nomen intulisse videretur. Masurius Sabinus “delubrum, effigies, a delibratione corticis; nam antiqui felicium arborum ramos cortice detracto in effigies deorum formabant, unde Graeci ξόανον dicunt”. alii delubrum dicunt templum ab eo quod nulli iunctum aedificio pluvia diluatur. {{ancora+|226|[[Aeneis/Liber II#225|226.]]}} {{sc|}}Saevae fortis, aut nobilis: aut ad tempus epitheton additum, aut saeva circa Troianos. {{ancora+|227|[[Aeneis/Liber II#225|227.]]}} {{sc|}}Sub pedibusque deae scilicet maioris simulacri, quod a cunctis videtur; nam quod colitur et breve est et latet, sicut Palladium fuerat. non ergo contrarium est quod post raptum Palladium intulit ‘deae’. sane hoc loco ‘sub’ particulam secundo repetendo utrique casui iunxit: accusativo, cum proprie significavit, ut sit ‘prope pedes deae’; et ‘sub orbe’, ablativo, id est infra orbem, ut “saepe sub inmotis praesepibus”. clipeique sub orbe ut maxima pars in spiram collecta ante pedes sit. colla vero cum capitibus erectis post clipeum, id est inter scutum et simulacrum deae latebant: ut est in templo urbis Romae. {{ancora+|228|[[Aeneis/Liber II#225|228.]]}} {{sc|}}Novus magnus, ut “Pollio et ipse facit nova carmina”; aut repentinus, aut novi generis, id est qualis numquam antea. cunctis quia ante interemptum Laocoonta dixit timuisse nisi eos, qui viderant angues: post eius interitum cunctos dixit, qui sacerdotem extinctum cognovissent. {{ancora+|229|[[Aeneis/Liber II#225|229.]]}} {{sc|}}Insinvat pro insinuatur. Clodius scriba commentariorum: ‘insinuem’ intro eam penitus. scelus supplicium: ab eo quod praecedit id quod sequitur. expendisse autem tractum est a pecunia; nam apud maiores pecuniarias poenas constat fuisse. expendisse] cum adhuc rudi aere pecunia ponderaretur: quod ad capitis poenam de iure usurpatum est. an quia †utriusque rei debitor ‘reus’ dicitur? quis ante hunc ‘expendisse’ pro luisse? {{ancora+|230|[[Aeneis/Liber II#230|230.]]}} {{sc|}}Sacrum robur non ut supra ‘lignum’. et notandum, quot nominibus hunc equum appellet: lignum, machinam, monstrum, dolum, pinea claustra, donum, molem, equum, sacrum robur. {{ancora+|231|[[Aeneis/Liber II#230|231.]]}} {{sc|}}tergo quare ‘tergo’, cum dixerit ‘in latus’ et ‘in alvum’? ergo ‘tergo’ quasi per significationem equi accipiamus. quidam ‘tergo’ quasi ‘a tergo suo’ accipiunt, tum quia Laocoon manu reducta a tergo suo iecerit telum, ut est “ecce aliud summa telum librabat ab aure”. sceleratam pro ‘ipse sceleratus’, ut “telumque inbelle” et “inutile ferrum”. et est hypallage. {{ancora+|232|[[Aeneis/Liber II#230|232.]]}} {{sc|}}Sedes per hoc ostendit ‘donum Minervae’. oranda placanda. {{ancora+|233|[[Aeneis/Liber II#230|233.]]}} {{sc|}}conclamant una scilicet voce. et bene de peritura civitate ‘conclamant’ dixit, quia semper res perditae ‘conclamatae’ dicuntur. {{ancora+|234|[[Aeneis/Liber II#230|234.]]}} {{sc|}}Muros superpositos Scaeae portae; nam sequitur ‘quater ipso in limine portae’. moenia pandimus urbis non est iteratio: nam dicit, patefacta porta vel diruta interiora civitatis esse nudata. [ergo] moenia cetera urbis tecta vel aedes accipiendum. accingunt pro accinguntur. Terentius Phormione “accingere”. accingunt operi praeparant se ad opus. {{ancora+|237|[[Aeneis/Liber II#235|237.]]}} {{sc|}}Intendunt ligant, ut “intenditque locum sertis”. scandit transcendit propria magnitudine. vel propter aggerem, quem ruina fecerat muri. fatalis mortifera. muros ruinas murorum dirutorum. {{ancora+|238|[[Aeneis/Liber II#235|238.]]}} {{sc|}}feta nunc plena, ut in bucolicis “temptabunt pabula fetas”, alias enixa iam, ut “fecerat et viridi fetam”. pueri circum innuptaeque puellae more Romano, patrimi et matrimi. {{ancora+|239|[[Aeneis/Liber II#235|239.]]}} {{sc|}}Sacra canunt hymnos dicunt. gavdent quidam hic ‘gaudent’ pro optant intellegunt, ut “veniat quo te quoque gaudet”. {{ancora+|240|[[Aeneis/Liber II#240|240.]]}} {{sc|}}Minans vel eminens, ut “minaeque murorum ingentes”; vel minitans. {{ancora+|241|[[Aeneis/Liber II#240|241.]]}} {{sc|}}O patria versus Ennianus. sane exclamatio eo pertinet, quod tanta fuerat vis consecrationis in porta Troiana, ut etiam post profanationem ab ingressu hostes vetaret. nam novimus integro sepulcro Laomedontis, quod super portam Scaeam fuerat, tuta fuisse fata Troiana. divum domus vel quod eius muros Apollo et Neptunus fabricaverunt, ubi etiam Minerva per Palladium culta est: vel propter Ganymedem, Dardanum, Tithonum. inclita bello quia superavit Mysiam totam. {{ancora+|242|[[Aeneis/Liber II#240|242.]]}} {{sc|}}Quater saepius. in limine portae hic portam pro ipso aditu posuit; nam quod ait ‘limine’ manifestum est portae. nam pars superior diruta est, necessario remanente limine, quod in ima parte, id est in solo positum erat. {{ancora+|243|[[Aeneis/Liber II#240|243.]]}} {{sc|}}atque utero sonitum quater arma dedere ostendere vult, non in totum a diis desertos esse Troianos: quippe quos sono equi dicit esse commonitos: ne Dido ab his animum averteret, quos videbat a suis numinibus derelictos; sed hoc dicit: monuerunt nos dii, sed nos non intelleximus. et bene addidit ‘sonitum arma dedere’, ne ei obiceretur, non potuisse fieri, ut plena armis machina sonum non redderet. {{ancora+|244|[[Aeneis/Liber II#240|244.]]}} {{sc|}}instamus tamen subaudiendum, quamquam sonitum dederunt, tamen instamus. inmemores inprovidi: aut non memores oraculorum. quidam ‘inmemores’ dementes accipiunt, quoniam memoria in mente consistit. sane si peritiam Vergilii diligenter intendas, secundum disciplinam carminis Romani, quo ex urbibus hostium deos ante evocare solebant, hoc dixit; erant enim inter cetera carminis verba haec “eique populo civitatique metum, formidinem, oblivionem iniciatis”; unde bene intulit ‘inmemores caecique furore’, tamquam quos dei perdiderant. {{ancora+|245|[[Aeneis/Liber II#245|245.]]}} {{sc|}}Monstrum infelix Troianis scilicet: quod post rem probatam dixit. sistimus constituimus, conlocamus. {{ancora+|246|[[Aeneis/Liber II#245|246.]]}} {{sc|}}Tunc etiam sicut antehac saepius: nam Helena veniente praedixerat. fatis aperit cassandra futuris ne putarentur stulti, qui vati non credidissent, cito subiecit ‘dei iussu non umquam credita Teucris’. sane quidam hic ‘fatis’ pro calamitatibus accipiunt. {{ancora+|247|[[Aeneis/Liber II#245|247.]]}} {{sc|}}Dei ivssu praecepto Apollinis, qui spe promissi coitus concessa divinatione frustratus sustulit fidem vera dicenti. dei ivssu] praecepto Apollinis: qui cum amasset Cassandram, petit ab ea eius concubitus copiam. illa hac conditione promisit, si sibi ab eo futurorum scientia praestaretur: quam cum Apollo tribuisset, ab illa promissus coitus denegatus est. sed Apollo, dissimulata paulisper ira, petit ab ea, ut sibi osculum saltem praestaret: quod cum illa fecisset, Apollo os eius inspuit, et quia eripere deo semel tributum munus non conveniebat, effecit, ut illa quidem vera vaticinaretur, sed fides non haberetur. non umquam non aliquando, id est numquam: nam si ‘non numquam’ esset, duae negativae facerent unam confirmativam: licet Terentius Graeco more dixerit “agrum in his regionibus meliorem neque pretii maioris nemo habet”. credita dubium a quo verbo veniat, et an femininum sit singulare participium, an neutrum plurale. {{ancora+|249|[[Aeneis/Liber II#245|249.]]}} {{sc|}}Festa fronde quae festos indicat dies, vel quae festis diebus adhibetur, ut laurus, oliva et similia. velamus coronamus, ut “victori velatum auro vittisque iuvencum”. {{ancora+|250|[[Aeneis/Liber II#250|250.]]}} {{sc|}}Vertitur caelum atqui epitheton hoc caeli perpetuum est: sed ‘vertitur’ est ‘in aliam faciem commutatur’, quod more suo explanat sequentibus. rvit oceano nascitur de Oceano, ut “ruit atram ad caelum picea crassus caligine nubem”. ideo autem ‘ruit’, quia altius est mare quam terra, ut diximus supra. aut certe ‘ruit’ cum impetu et festinatione venit, ut “qua data porta ruunt”. sane sphaerae ratio hoc habet, ut omnia diversis vicibus sicut oriri, ita et ruere videantur. {{ancora+|251|[[Aeneis/Liber II#250|251.]]}} {{sc|}}Umbra magna id est terrae: et definitio est noctis. {{ancora+|252|[[Aeneis/Liber II#250|252.]]}} {{sc|}}Myrmidonumque dolos a generalibus ad specialia venire vitiosum est, nisi forte redeatur ad causam, ut hoc loco. fusi dispersi †per sua quisque. an ad habitum rettulit dormientium securorumque? per moenia per domos, ut supra “et moenia pandimus urbis”: ‘moenia’ enim et publica et privata dicuntur. {{ancora+|253|[[Aeneis/Liber II#250|253.]]}} {{sc|}}conticvere dormierunt: ex consequentibus priora intelleguntur. fessos artus aut generaliter, quia omnis dormiens quasi fessus: aut ‘fessos’ trahendo equum diruendoque muros. {{ancora+|254|[[Aeneis/Liber II#250|254.]]}} {{sc|}}Phalanx lingua Macedonum legio. et est a parte totum, hoc est synecdoche; significat enim totum exercitum. ibat veniebat, ut “nunc primum a navibus itis”. {{ancora+|255|[[Aeneis/Liber II#255|255.]]}} {{sc|}}Amica sibi grata. et sciendum, septima luna captam esse Troiam: cuius simulacrum apud Argos est constitutum, quod relata victoria constitutum est ad imaginem eius, quae tunc erat dividuo orbis modo. hinc est quod dicit “oblati per lunam” et alibi “per caecam noctem”. tacitae lunae aut more poetico noctem significat, aut physicam rationem dixit. nam circuli septem sunt, Saturni, Iovis, Martis, Solis, Veneris, Mercurii, Lunae. et primus, hoc est Saturni, vehementer sonat, reliqui secundum ordinem minus, sicut audimus in cithara. ergo tacita luna est, cuius circulus, terrae vicinus inmobili, minus sonat aliorum comparatione. tacitae lunae] cuius tempore tacetur, quoniam nocte silentium est, ut “cum tacet omnis ager”. aut certe ‘tacitae’ serenae, ut “sidera cuncta notat tacito labentia caelo”. vel ipsi taciti, ut “tacitumque obsedit limen Amatae”. {{ancora+|256|[[Aeneis/Liber II#255|256.]]}} {{sc|}}litora nota scilicet quae paulo ante reliquerant. flammas cum regia puppis more militiae, ut “dat clarum e puppi signum”. et hinc intellegendum est, Helenam Agamemnoni vel Graecis signum dedisse veniendi sublata face, Agamemnonem contra signum Sinoni dedisse aperiendi equi: ut in sexto “flammam media ipsa tenebat, et summa Danaos ex arce vocabat”. est autem tropus: per ‘puppem’ navem, per ‘navem’ eos qui in navi sunt significat. {{ancora+|257|[[Aeneis/Liber II#255|257.]]}} {{sc|}}Fatis iniquis voluntate numinum, non illi propitia, sed in nos iniqua: ut Lucanus “non ille favore numinis ingenti superum protectus ab ira” (2.85). {{ancora+|260|[[Aeneis/Liber II#260|260.]]}} {{sc|}}Reddit quasi debitos vel creditos, ut “redditus his primum terris”. sic Horatius “navis quae tibi creditum debes Vergilium, finibus Atticis reddas incolumem precor”. cavo robore equi: epexegesis. {{ancora+|261|[[Aeneis/Liber II#260|261.]]}} {{sc|}}Thessandrus Polynicis et Argiae filius. sthenelus Capanei et Euadnes. vlixes Laertae et Anticliae. {{ancora+|262|[[Aeneis/Liber II#260|262.]]}} {{sc|}}acamas Demophontis filius, †perecthei nepos. thoas Andremonis filius. {{ancora+|263|[[Aeneis/Liber II#260|263.]]}} {{sc|}}Neoptolemus quia ad bellum ductus est puer, Pyrrhus vero a capillorum qualitate vocitatus est; Achillis et Deidamiae filius, Pelei et Thetidis nepos ex patre, ex matre vero Lycomedis, regis Scyriae insulae. primusque machaon hic Machaon filius Aesculapii fuit, cuius frater Podalirius. ‘primus’ autem aut princeps, id est inter primos, aut in sua arte primus, aut numeri sui; nam per ternos dixit. {{ancora+|264|[[Aeneis/Liber II#260|264.]]}} {{sc|}}menelaus Atrei filius, frater Agamemnonis, propter quem bella gerebantur. epeos Panopei filius. {{ancora+|265|[[Aeneis/Liber II#265|265.]]}} {{sc|}}Urbem id est cives. somnoque vinoque sepultam ostendere vult nihil magnum a Graecis factum quod obtinuerint civitatem. ‘somno’ autem, quia nox erat; ‘vino’, quia festus dies. {{ancora+|266|[[Aeneis/Liber II#265|266.]]}} {{sc|}}Caeduntur vigiles non actus nomen est, sed officii: ‘vigiles’ autem Capitolii significat; nam paulo post “vix primi proelia temptant portarum vigiles”. caeduntur vigiles] modo [enim] ‘vigiles’ intellegendum, non qui vigilarent, sed qui solebant exercere vigilias; aut certe vigiles, quos fefellit Sinon equum servantes. et bene ostendit timiditatem Graecorum, qui paucitate timentes eos primos occiderunt, qui ceteros poterant excitare. aut vigiles portarum. patentibus pro patefactis. {{ancora+|267|[[Aeneis/Liber II#265|267.]]}} {{sc|}}Conscia coniurata. bene autem in insidiis conscientiam nominavit. {{ancora+|268|[[Aeneis/Liber II#265|268.]]}} {{sc|}}Tempus erat quo prima quies hoc loco noctis describit initium: alibi totam noctem, ut “nox erat et placidum carpebant fessa soporem corpora”. descriptiones sane pro rerum qualitate vel tenduntur vel corripiuntur: illo enim loco protentio ad invidiam pertinet Didonis vigiliarum. sunt autem solidae noctis partes secundum Varronem hae, vespera conticinium intempesta nox gallicinium lucifer: diei, mane ortus meridies occasus. de crepusculo vero, quod est dubia lux: nam ‘creperum’ dubium significat: quaeritur. et licet utrique tempori possit iungi, usus tamen ut matutino iungamus obtinuit, licet Statius dixerit “longa repercusso nituere crepuscula Phoebo”. ‘manum’ vero, unde est ‘mane’, bonum dixere veteres. aegris quantum ad divina tardis. {{ancora+|269|[[Aeneis/Liber II#265|269.]]}} {{sc|}}dono divum quidam donum ex voluntate dicunt venire, munus ex officio. donaria vero loca in templis, in quibus dona ponuntur. serpit latenter membris infunditur. {{ancora+|270|[[Aeneis/Liber II#270|270.]]}} {{sc|}}In somnis aut per somnos: aut si ‘in somniis’ legeris, erit synizesis. ecce hac particula utimur quotiens repentinum aliquid volumus indicare, ut “ecce manus iuvenem interea post terga revinctum”. ergo ‘ecce’ subito est. {{ancora+|271|[[Aeneis/Liber II#270|271.]]}} {{sc|}}Visus adesse bene ‘visus’, quia somnia videntur tantum, non sunt naturaliter vera. quod autem paulo post dicit “effert penetralibus ignem” confirmantis est: nam illud verum fuisse contendit. {{ancora+|272|[[Aeneis/Liber II#270|272.]]}} {{sc|}}Raptatus frequentativo utitur, ut supra. raptatus] id est tractus. bigis secundum artem modo dixit, quae exigit, ut quae de pluribus constant plurali tantum numero dicamus, ut bigas, quadrigas, mappas. sed haec plerumque corrumpit auctoritas, ut Horatius “ne sordida mappa”. item Statius “rorifera gelidum tenuaverat aera biga”. {{ancora+|273|[[Aeneis/Liber II#270|273.]]}} {{sc|}}Traiectus lora traiecta lora habens, ut “nuda genu”. {{ancora+|274|[[Aeneis/Liber II#270|274.]]}} {{sc|}}Ei mihi Ennii versus. et totum iungendum, ne doloris distinctione frigescat, sicut plurimis doctissimis visum est. {{ancora+|275|[[Aeneis/Liber II#275|275.]]}} {{sc|}}Exuvias indutus achillis hoc est arma quae occiso Patroclo ademit, quae Vulcanus Peleo fecerat. celavit autem mortem Patrocli ad laudis augmentum. ‘indutus’ autem accusativo iungitur, ut hoc loco, et, ut magis in usu est, septimo, quo nunc utimur: ut in decimo “praedonis corpore raptis indutum spoliis”. ‘exuvias’ autem dicimus numero tantum plurali. {{ancora+|276|[[Aeneis/Liber II#275|276.]]}} {{sc|}}Phrygios ignes flammas Troianas, quibus Protesilai navis incensa est. constat enim naves Graecorum flammis oppugnatas ab Hectore. puppibus pro in puppes. {{ancora+|277|[[Aeneis/Liber II#275|277.]]}} {{sc|}}squalentem modo sordidam, alibi lucentem: “per tunicam squalentem aureo”, a squamis. barbam singulari numero hominum, plurali quadrupedum dicitur: unde dubitatur de quibus dixerit “stiriaque inpexis induruit horrida barbis”. et concretos sanguine crines non sine ratione etiam hoc de crinibus dolet Aeneas, quia illis maxime Hector commendabatur, adeo ut etiam tonsura ab eo nomen acceperit, sicut Graeci poetae docent. {{ancora+|278|[[Aeneis/Liber II#275|278.]]}} {{sc|}}vulneraque illa gerens quae circum plurima muros a. p. ‘gerens’ velut insignia praeferens et ostentans, quae a diversis pugnans pro patria susceperat. plurima muros quia ut Homerus dicit, in Hectorem extinctum omnes tela iecerunt more maiorum. unde est “et bis sex thoraca petitum perfossumque locis”, propter duodecim populos Tusciae; duodecim enim lucumones, qui reges sunt lingua Tuscorum, habebant. unde est “gens illi triplex, populi sub gente quaterni”. {{ancora+|279|[[Aeneis/Liber II#275|279.]]}} {{sc|}}Vltro quia ratio exigebat, ut loqueretur ille qui venerat. {{ancora+|280|[[Aeneis/Liber II#280|280.]]}} {{sc|}}Compellare adloqui. {{ancora+|281|[[Aeneis/Liber II#280|281.]]}} {{sc|}}o lux quasi dies noster, per quem certi eramus de luce, hoc est de vita, tamquam occiso Hectore omnes se extinctos credant. spes o fidissima bene per contrarium: spes enim semper incerta est, in Hectore fidissima dicitur. {{ancora+|283|[[Aeneis/Liber II#280|283.]]}} {{sc|}}Expectate antiptosis est, pro ‘expectatus’. ut te ordo est ‘ut fessi aspicimus’, id est quam fessi. {{ancora+|285|[[Aeneis/Liber II#285|285.]]}} {{sc|}}indigna aut te indigna, aut crudelis. serenos hilares. antiqui e contrario tristes ‘nubilos’ dicebant. {{ancora+|286|[[Aeneis/Liber II#285|286.]]}} {{sc|}}Foedavit cruentavit, ut “sanguine foedantem”. et bene permansit in translatione, quia supra dixerat ‘o lux’: ideo et ‘serenos’, ideo et ‘foedavit’: nam Sallustius de nubibus “foedavere lumen”. {{ancora+|287|[[Aeneis/Liber II#285|287.]]}} {{sc|}}Ille nihil scilicet ad interrogata: pleraque enim verba ex negotiis accipiunt significationem. vana falsa. {{ancora+|288|[[Aeneis/Liber II#285|288.]]}} {{sc|}}Gemitus nec enim parvus dolor est viro forti fortem virum fugam suadere. et nota, omnes suasoriae partes hoc loco contineri. {{ancora+|289|[[Aeneis/Liber II#285|289.]]}} {{sc|}}fuge nate dea propositio est. eripe flammis utile. his autem δεικτικῶς . {{ancora+|290|[[Aeneis/Liber II#290|290.]]}} {{sc|}}a culmine vel a dignitate sua, vel vere a culmine, id est a tectis suis: et ideo culmina dicta sunt tecta, quia veteres de culmo aedificia contegebant. {{ancora+|291|[[Aeneis/Liber II#290|291.]]}} {{sc|}}Sat patriae priamoque datum honestum: nam contra fata venire constat neminem posse. sat patriae priamoque datum vel regnasse: vel sat pro patria et Priamo militasti. {{ancora+|292|[[Aeneis/Liber II#290|292.]]}} {{sc|}}Etiam multi distinguunt, ut sit ‘adhuc’, ut “etiam currus”, “etiam arma tenentem”: intellegunt enim, eum ostendere voluisse, Troiam voluntate divina certo tempore esse defensam, et nunc, si salutem tenere per fata potuisset, ipsius quoque dextera potuisse defendi: sed melius est ‘etiam hac’, ut et particeps gloriae sit Aeneas, et Hector vitet superbiam. quidam ‘etiam’ pro ‘denique’ vel ‘postremo’ accipiunt. {{ancora+|293|[[Aeneis/Liber II#290|293.]]}} {{sc|}}tibi merito ‘tibi’, quod religiosus et pius est. commendat trioa penates necessarium; nam sacrilegium est non liberare commendatos penates. et non ‘ego’, sed ‘Troia’, ut videatur patriae praestare quod fugiat. {{ancora+|294|[[Aeneis/Liber II#290|294.]]}} {{sc|}}Fatorum comites possibile. quia occurrebat ‘hostis habet muros’, dat ei comites deos. et scite ait ‘fatorum’, ne Aeneas diceret, quo mihi eos comites? his moenia quaere hoc est “dum conderet urbem inferretque deos”. et multi ‘quaere’ distinguunt, et sic subiungunt ‘magna pererrato statues quae denique ponto’; non enim magna moenia inventurum promittit, sed magna facturum. nam et di penates in tertio ita monent “tu moenia magnis magna para”. {{ancora+|295|[[Aeneis/Liber II#295|295.]]}} {{sc|}}Pererrato una pars orationis. hoc autem verbo ostendit erroris longinquitatem. {{ancora+|296|[[Aeneis/Liber II#295|296.]]}} {{sc|}}Vestam deam ignis, quae, ut supra diximus, terra est: quod in medio mundo librata vi sua stet et ignem intra se habeat. alii de igne divino hoc volunt dictum, quod vi sua stet, inde Vestam. sed in primo libro dictum, quos deos penates ab Aenea advectos diversorum opinio prodiderit; quod etiam singulis locis, ubi de penatibus varias opiniones poeta secutus dixerit, notatum invenitur. hic ergo quaeritur, utrum Vesta etiam de numero penatium sit, an comes eorum accipiatur, quod cum consules et praetores sive dictator abeunt magistratu, Lavini sacra penatibus simul et Vestae faciunt: unde Vergilius, cum praemisisset ‘sacra suosque tibi c. t. p.’, adiecit ‘et manibus vittas Vestamque potentem’. sed ‘potentem’ potest ad illud accipi θεοὺς δυνατοὺς , sicut vocari penates dictum est. non nulli tamen penates esse dixerunt, per quos penitus spiramus et corpus habemus et animi rationes possidemus. eos autem esse Iovem, aetherem medium; Iunonem, imum aera cum terra; summum aetheris cacumen, Minervam: quos Tarquinius, Demarati Corinthii filius, Samothraciis religionibus mystice imbutus, uno templo et sub eodem tecto coniunxit. his addidit et Mercurium, sermonum deum. hos Vergilius θεοὺς μεγάλους , ut “Iunonis magnae primum”; θεοὺς δυνατοὺς , ut “dominamque potentem”; θεοὺς χρηστοὺς , ut “et bona Iuno”: quae propter admonitionem locis suis notata sunt. {{ancora+|297|[[Aeneis/Liber II#295|297.]]}} {{sc|}}aeternumque adytis e. p. i. quod in templo Vestae ignis aeternus est. ecce ipse exposuit quid est Vesta. {{ancora+|298|[[Aeneis/Liber II#295|298.]]}} {{sc|}}Diverso interea haec est prooeconomia. ait enim, Aeneam non fuisse proditorem, sed propter longinquitatem domus et tarde bella cognovisse, et facilius evitasse discrimen. {{ancora+|299|[[Aeneis/Liber II#295|299.]]}} {{sc|}}Magis atque magis iteratione sermonis facit augmentum, ac si diceret ‘magis ac plus’: sed propter metrum non potuit. sic est et in diminutione †ut est. {{ancora+|300|[[Aeneis/Liber II#300|300.]]}} {{sc|}}Anchisae domus satis religiose locis omnibus quamdiu vivit Anchises, ei universa concedit, ut alio loco “et pater Anchises dare fatis vela iubebat”. arboribusque obtecta laus domus. recessit a frequentia se removit, id est separata fuit. et est speciosa translatio, quotiens rei mobilis ad inmobilem, vel e contra transfertur officium. {{ancora+|301|[[Aeneis/Liber II#300|301.]]}} {{sc|}}Ingrvit invadit, ut “ingruit Aeneas Italis et proelia miscet”. {{ancora+|302|[[Aeneis/Liber II#300|302.]]}} {{sc|}}Excutior somno ut appareat terroris esse, non satietatis: nam clamoribus et sonitu interruptus est, ut non ipse somnum excuteret, sed somnus illum. {{ancora+|303|[[Aeneis/Liber II#300|303.]]}} {{sc|}}Arrectis avribus translatio ab animalibus, quae ad omnem sonum erigunt aures. {{ancora+|304|[[Aeneis/Liber II#300|304.]]}} {{sc|}}cum flamma furentibus avstris ubique bene vis aquae et ignis bello comparatur, quia utriusque rei prope unus est effectus. {{ancora+|305|[[Aeneis/Liber II#305|305.]]}} {{sc|}}rapidus quare ‘rapidus’? quia montano ‹flumine›. flumine fluxu, ut “largoque umectat flumine vultum”. torrens fluvius qui aestate siccatur, unde et nomen accepit. cui Graeci per contrarium dedere vocabulum; nam χειμάῤῥοον dixerunt a tempore quo crescit: sicut aequinoctium et ἰσημερία . {{ancora+|306|[[Aeneis/Liber II#305|306.]]}} {{sc|}}boum labores ut alibi “nec tamen haec cum sint hominumque boumque labores”. {{ancora+|307|[[Aeneis/Liber II#305|307.]]}} {{sc|}}Trahit silvas hoc speciale fluvii est, supra dicta vero etiam ignis. inscius non ignarus; nam videt: sed qui non valde sit causarum peritus, id est simplex, ἄπειρος . {{ancora+|308|[[Aeneis/Liber II#305|308.]]}} {{sc|}}Saxi de vertice pro ‘montis’. contra in sexto montem pro saxo posuit, ut “prensantemque uncis manibus capita aspera montis”. {{ancora+|309|[[Aeneis/Liber II#305|309.]]}} {{sc|}}Manifesta fides non somnii, ut quidam volunt, sed fraudis Graecorum: nam et hoc sequitur ‘Danaumque patescunt insidiae’. quamvis alii hoc ad Laocoontis interitum, alii ad responsa Cassandrae applicent. {{ancora+|310|[[Aeneis/Liber II#310|310.]]}} {{sc|}}Iam deiphobi quia ipse post mortem Paridis Helenam duxit uxorem: unde ei Graecos graviter constat esse iratos, de quo in sexto plenius narratur. {{ancora+|311|[[Aeneis/Liber II#310|311.]]}} {{sc|}}Proximus ardet ucalegon proximus Deiphobo. rem domus ad personam transtulit. et est τὸ αἴτιον : hoc est causativum; ideo enim ardet, quia proximus est: ut “Mantua vae miserae nimium vicina Cremonae”. proximus ardet ucalegon] bene [ergo] primam Deiphobi domum dicit invasam, apud quem Helena fuerat, secundum Ucalegonem posuit, quem iuxta Homerum in consiliis et amicitia constat Priami fuisse. {{ancora+|312|[[Aeneis/Liber II#310|312.]]}} {{sc|}}Sigea duo sunt Troiae promunturia, Rhoeteum et Sigeum, quod dictum est propter Herculis taciturnitatem, qui prohibitus hospitio a Laomedonte simulavit abscessum, et inde contra Troiam per silentium venit, quod dicitur σιγή . freta lata relucent incendii magnitudinem voluit significare, non hoc describere. [ut nobis ostenderet quam lata sint.] ‘lata’ autem ideo, quia se angustiae Pontici oris illic dilatant, ut Sallustius dixit. {{ancora+|313|[[Aeneis/Liber II#310|313.]]}} {{sc|}}clamorque virum sive qui caedebantur, sive qui caedebant. clangor Graecum est: nam κλαγγὴ dicitur. illud sane sciendum est, quia morem tetigit expugnationis; plerumque enim ad tubam evertuntur civitates, sicut Albam Tullus Hostilius iussit everti. {{ancora+|314|[[Aeneis/Liber II#310|314.]]}} {{sc|}}Amens qui nec somniis credidi, nec rebus aspectis. [quamvis quidam sic exponant]. capio non manibus [interim], sed animo; nam in tecto erat; ergo ‘capio’ placet mihi sumere. nec sat rationis in armis aut quoniam ‘amens’, ideo nec sat rationis: aut ostendere vult, primam ei cogitationem fuisse de patria, sed subveniendi ei armis nullam fuisse rationem, ardente iam patria; quomodo enim incensam civitatem defenderet. {{ancora+|315|[[Aeneis/Liber II#315|315.]]}} {{sc|}}Bello ad bellum. concurrere in arcem quod inde facile possit pugnari hostibus. {{ancora+|316|[[Aeneis/Liber II#315|316.]]}} {{sc|}}Furor iraque mentem praecipitant potest quidem specialiter accipi, id est mentem meam furor et ira praecipitarunt; sed melius est generaliter: non mirum est, me arma cepisse sine ratione; furor enim et ira mentem praecipitant. {{ancora+|317|[[Aeneis/Liber II#315|317.]]}} {{sc|}}‹pulchrumque mori› succvrrit ‹in armis› ratio viri fortis; quid enim aliud a bono cive et forti amissae patriae posset inpendi. et ‘succurrit’ in animum venit. {{ancora+|318|[[Aeneis/Liber II#315|318.]]}} {{sc|}}elapsus verbum aptum his qui vix evaserunt. panthus othryades everso Ilio ab Hercule et occiso Laomedonte, Priamus iudicans vitio potius loci, quam ira deorum calamitatem accidisse patriae, misit Delphos filium Antenoris sciscitaturum, an eversum Ilium fas esset iisdem erigi fundamentis. erat illo tempore Apollinis Delphici sacerdos Panthus Othryadis filius miranda pulchritudine. hunc filius Antenoris, ut dicitur amore captus, rapuit et Ilium perduxit: cuius iniuriam Priamus volens honore pensare, sacerdotem eum Apollinis fecit, ut quo honore insignis apud suos fuerat, eo apud alios non esset inferior. {{ancora+|319|[[Aeneis/Liber II#315|319.]]}} {{sc|}}Arcis phoebique sacerdos aut subrogatum intellegimus: aut, quod melius est, morem Romanum tetigit; in Capitolio enim omnium deorum simulacra colebantur, ut sit eius Apollinis sacerdos, qui in arce colebatur. aut quia et Thymbraeus Apollo colebatur apud Troiam, ideo addidit alterius; et est ‘arcis’, quasi arcani, quia ipsum esse dicunt urbium conditorem. aut ‘arcis’ Minervae accipiamus. {{ancora+|320|[[Aeneis/Liber II#320|320.]]}} {{sc|}}Sacra manu hoc est propter quod supra ait ‘sacra suosque tibi commendat Troia penates’. victosque deos qui egebant sacerdotis auxilio. simul et Aeneae excusatur abscessus. {{ancora+|321|[[Aeneis/Liber II#320|321.]]}} {{sc|}}ipse trahit id est qui numina liberabat, inter pietatem religionemque districtus. ipse trahit septima syllepsis est; ‘trahit’ enim licet nepotis tantum sit, tamen et superiora concludit. cursu legitur et ‘cursum’. ad limina scilicet Aeneae: per quod et religio eius laudatur et virtus. {{ancora+|322|[[Aeneis/Liber II#320|322.]]}} {{sc|}}Quo res summa loco panthv id est universus status quo loco positus? et bene civis utilis de re publica primum sollicitus est. sed hoc totum admirantis est, non interrogantis. et ‘Panthu’ vocativus est Graecus. ‘res summa’ res publica quam prendimus arcem?? cum tu eam relinquas; non enim plures erant arces: unde admirantis est. ‘prendimus’ autem occupamus. et notanda simul orationis brevitas, quae in periculis congruit. {{ancora+|323|[[Aeneis/Liber II#320|323.]]}} {{sc|}}gemitu ut ostendat, luctuosam rem se esse dicturum. {{ancora+|324|[[Aeneis/Liber II#320|324.]]}} {{sc|}}summa dies ultima, ut “supreme Iuppiter”. ‘dies’ autem si feminino genere ponatur, tempus significat, ut “quam nec longa dies”: si masculino, ipsum diem. et de masculino genere tria observanda sunt: in qualitate, numero, adverbio; in qualitate ‘serenus dies’ dicitur, non ‘serena’; numero “bis quinos silet ille dies”, non ‘bis quinas’; adverbio ‘hodie’, non ‘hac die’. ceterum ‘diecula’ nihil praeiudicat, quia multa deminutiva recedunt a nominibus primae positionis, ut ‘scutum’ ‘scutula’, ‘canis’ ‘canicula’, ‘rana’ ‘ranunculus’. ineluctabile quod nemo eluctari possit ut effugiat, cum decem annis luctati simus. {{ancora+|325|[[Aeneis/Liber II#325|325.]]}} {{sc|}}Dardaniae Troiae: aut a Dardano Iovis et Electrae filio, quem quidam ab Arcadia profectum venisse ad Phrygiam volunt, alii de Samothracia ad memorata loca venisse dicunt: qui ex nomine suo Dardanos populares appellavit: qui ex Samothracia Troiam penates dicitur detulisse, quos post secum Aeneas ad Italiam vexit; namque Samothraces horum penatium antistites Saos vocabant, qui postea a Romanis Salii appellati sunt; hi enim sacra penatium curabant: quos tamen penates alii Apollinem et Neptunum volunt, alii hastatos esse et in regia positos tradunt. Tusci penates Cererem et Palem et Fortunam dicunt: aut certe secundum Sallustium “ a rege Dardanorum Mida, qui Phrygiam tenuit”. {{ancora+|326|[[Aeneis/Liber II#325|326.]]}} {{sc|}}Ferus ivppiter summae necessitatis est, cum etiam sacerdos in convicia ruit deorum: quod servat Vergilius ne umquam tradat Aeneae. ‘ferus’ autem invidiose dictum est, et ad tempus epitheton: nam Iuppiter aequus est omnibus, ut “rex Iuppiter omnibus idem”. hinc et paulo post “ipse deos in Dardana suscitat arma”, hoc est qui aequalis esse consuevit. {{ancora+|327|[[Aeneis/Liber II#325|327.]]}} {{sc|}}argos transtulit quasi dicat, qui defendas quod Iuppiter transtulit? {{ancora+|328|[[Aeneis/Liber II#325|328.]]}} {{sc|}}ardvus hic altus, ut “illi ardua cervix”. et ideo “demissum lapsi per funem”. mediis in moenibus ubi arx fuerat. adstans pro stans: et est prothesis. {{ancora+|329|[[Aeneis/Liber II#325|329.]]}} {{sc|}}fundit equus Homerus “ ἱππόθεν ἐκχύμενοι :” et ad velocitatem et ad multitudinem. et sonore, quasi adhuc descendant. victor propositi effector, ut “rapidusque rotis insistere victor”. miscet scilicet caedibus. {{ancora+|330|[[Aeneis/Liber II#330|330.]]}} {{sc|}}insultans non dicit [illis] Graecos insultare, sed Sinonem, qui illis muros patefecerat dolis. et ‘insultare’ est in alienum dolorem, ‘exsultare’ vere gaudere. bipatentibus quia geminae sunt portae. et quidam ‘bipatentibus’ praesumptum accipiunt, quia ‘bi’ particula non praeponitur, neque verbis neque participiis; nemo enim dicit ‘bipateo’ et ‘bipatens’; sed praeponitur appellationibus, ut ‘bipennis’. {{ancora+|331|[[Aeneis/Liber II#330|331.]]}} {{sc|}}Milia subaudis ‘tot’, et est ἀνακόλουθον : nam dixit ‘quot’, cum non praemiserit ‘tot’. et ita vel augendi gratia, vel perturbatus dicit, tantos esse Graecos, quanti olim venerint, quasi nemo perierit decennali bello. umquam pro quondam. {{ancora+|332|[[Aeneis/Liber II#330|332.]]}} {{sc|}}Angusta viarum angustas vias, id est vicos: et est ut “strata viarum”. {{ancora+|333|[[Aeneis/Liber II#330|333.]]}} {{sc|}}stat aut horret, ut “stant lumina flamma:” aut ‘stat’ a stantibus in medio armatis tenetur. ferri acies bene addidit ‘ferri’, quia homonymum est ‘acies’ et multa significat, ut ‘exercitus’, ‘ferri’, ‘oculorum’. {{ancora+|334|[[Aeneis/Liber II#330|334.]]}} {{sc|}}Stricta nuda: unde et destringere dicimus. vix modo ‘aegre’. primi vel in primo introitu collocati, vel periculo primi. {{ancora+|335|[[Aeneis/Liber II#335|335.]]}} {{sc|}}Caeco marte aut nocturno proelio; aut epitheton Martis est, cuius exitus semper incertus est. caeco marte] aut confusa pugna; aut quia caecantur animae pugnantum. {{ancora+|336|[[Aeneis/Liber II#335|336.]]}} {{sc|}}Numine divum subaudis ‘tali’, hoc est mala iniciente desideria. nam paulo post ait “vadimus inmixti Danais haud numine nostro”. cum ergo hoc esset, tamen omisso consilio ‘in flammas et in arma feror’. {{ancora+|337|[[Aeneis/Liber II#335|337.]]}} {{sc|}}Erinys inpatientia animi hoc loco, quae in furorem impellit. {{ancora+|338|[[Aeneis/Liber II#335|338.]]}} {{sc|}}fremitus perturbatio. et sublatus et unde sublatus. {{ancora+|339|[[Aeneis/Liber II#335|339.]]}} {{sc|}}addunt se socios non dixit ‘quaero socios’, sed ‘addunt se’, ut ipse ab illis videatur esse quaesitus. {{ancora+|340|[[Aeneis/Liber II#340|340.]]}} {{sc|}}obLati per lunam agniti per lunae splendorem. {{ancora+|341|[[Aeneis/Liber II#340|341.]]}} {{sc|}}Adglomerant adglomerantur, ut “nox umida caelo praecipitat”. coroebus mygdonides hic filius Mygdonis et Anaximenes. ergo Mygdonides patronymicum est: nam si gentis esset, ‘Mygdonius’ diceret; nullum enim gentis nomen in ‘des’ exit. hunc autem Coroebum stultum inducit Euphorion, quem et Vergilius sequitur, dans ei “dolus an virtus, quis in hoste requirat?” cum sit turpis dolo quaesita victoria. {{ancora+|342|[[Aeneis/Liber II#340|342.]]}} {{sc|}}illis ad Troiam deest ‘qui’. {{ancora+|343|[[Aeneis/Liber II#340|343.]]}} {{sc|}}insano amore aut perpetuum epitheton amoris est, ut “nunc insanus amor”; aut ‘insano’ magno, ut “insano iuvat indulgere dolori”; aut ‘insano’, quia belli tempore amabat Coroebus. {{ancora+|344|[[Aeneis/Liber II#340|344.]]}} {{sc|}}Et gener ‘gener’ dicitur et qui est, et qui esse vult, ut hic indicat locus; sicut etiam maritus, unde est “quos ego sim totiens iam dedignata maritos”. gener] secundem spem illius; neque enim iam erat gener; nam ideo subiunxit ‘sponsae’. {{ancora+|345|[[Aeneis/Liber II#345|345.]]}} {{sc|}}infelix quem mox manebat interitus; vel infelix causae suae; vel qui sponsam non audierit. praecepta propter illud: “tunc etiam fatis aperit Cassandra futuris”. furentis vaticinantis. {{ancora+|348|[[Aeneis/Liber II#345|348.]]}} {{sc|}}Incipio super his his incipio, id est verbis. ‘super’ autem insuper, quis iam audebant: unde paulo post ait ‘furor additus’. ivvenes fortissima frustra pectora ordo talis est: iuvenes, fortissima pectora, frustra succurritis urbi incensae, quia excesserunt omnes dii: unde si vobis cupido certa est, me sequi audentem extrema, moriamur et in media arma ruamus. [alii ‘sequi’ pro ‘sequendi’ accipiunt.] obscuritatem autem facit hoc loco et synchysis, id est hyperbati longa confusio, et falsa lectio: nam multi ‘audendi’ legunt, multi ‘audenti’. sed neutrum procedit. ergo ‘audentem’ legendum est. {{ancora+|351|[[Aeneis/Liber II#350|351.]]}} {{sc|}}Excessere quia ante expugnationem evocabantur ab hostibus numina propter vitanda sacrilegia. inde est, quod Romani celatum esse voluerunt, in cuius dei tutela urbs Roma sit. et iure pontificum cautum est, ne suis nominibus dii Romani appellarentur, ne exaugurari possint. et in Capitolio fuit clipeus consecratus, cui inscriptum erat ‘genio urbis Romae, sive mas sive femina’. et pontifices ita precabantur ‘Iuppiter optime maxime, sive quo alio nomine te appellari volueris’: nam ipse ait “sequimur te, sancte deorum, quisquis es”. {{ancora+|352|[[Aeneis/Liber II#350|352.]]}} {{sc|}}Quibus subaudimus ‘auxiliantibus’, vel per quos stetit. {{ancora+|353|[[Aeneis/Liber II#350|353.]]}} {{sc|}}moriamur et in media arma rvamus hysteroproteron quidem est; nam ante est in arma ruere, et sic mori. bene tamen ‘moriamur’ opportuniore loco posuit; ante enim dixerat ‘quae sit rebus fortuna videtis’. {{ancora+|354|[[Aeneis/Liber II#350|354.]]}} {{sc|}}Una salus victis nullam sperare salutem plerumque enim desperatione robur augetur, ut Statius “est ubi dat vires nimius timor”. item scimus mortem captivitatis esse remedium. hoc ergo suadet, ut aut desperatione vincant, aut vitetur morte captivitas. salus nunc remedium. {{ancora+|355|[[Aeneis/Liber II#355|355.]]}} {{sc|}}Lupi cev hoc ad ferocitatem pertinet, ‘nebula’ ad noctem, ‘catuli’ ad liberos coniugesque. lupi cev] ordo [tamen] est ‘ceu lupi’. et hoc est dictum ab exemplo. sane apud veteres ‘lupus’ promiscuum erat, ut Ennius “lupus femina feta repente”. et bene belli negotium lupo comparavit, qui est in tutela Martis, dei bellici. {{ancora+|356|[[Aeneis/Liber II#355|356.]]}} {{sc|}}raptores ab actu. atra in nebvla ab occasione; vel certe nocti comparavit. inproba ventris a necessitate et causa duplici: una ‘quos inproba ventris exegit caecos rabies’, altera ‘catulique relicti faucibus expectant’. {{ancora+|357|[[Aeneis/Liber II#355|357.]]}} {{sc|}}Exegit exclusit, de latebris scilicet, ut Terentius “spectandae an exigendae sint vobis prius”. catulique sane catuli non solum canum sed et serpentum, ut “aut catulos tectis, aut ova relinquens”. Plautus etiam suum “et ego te conculcabo, ut sus catulos suos”. relicti deserti et destituti, ut “cui pauca relicti iugere ruris”. {{ancora+|358|[[Aeneis/Liber II#355|358.]]}} {{sc|}}faucibus expectant siccis id est nimia cupiditate aperiuntur. {{ancora+|359|[[Aeneis/Liber II#355|359.]]}} {{sc|}}mediaeque tenemus hoc ad audaciam pertinet. et contra, ubi de timore agit “namque avia cursu dum sequor et nota excedo regione viarum”. {{ancora+|360|[[Aeneis/Liber II#360|360.]]}} {{sc|}}Cava umbra bonum epitheton; naturale enim est, ut obscurum sit omne concavum. vel ‘cava’ inani, et hinc adparet occidisse iam lunam; nam ideo et Androgeus falsus est. {{ancora+|361|[[Aeneis/Liber II#360|361.]]}} {{sc|}}Quis etiam Graecorum, ut “quis talia fando”. et bene interrupta narratione exclamavit, ut affectum moveret. lacrimis aequare labores? hypallage pro ‘laboribus aequare lacrimas’, ut “dare classibus austros”. {{ancora+|363|[[Aeneis/Liber II#360|363.]]}} {{sc|}}Urbs antiqua vel nobilis, vel quia duobus milibus octingentis annis regnasse firmatur. et quid est ‘antiqua’, ipse subiunxit ‘multos dominata per annos’. sane hoc dolentis est, non narrantis. {{ancora+|364|[[Aeneis/Liber II#360|364.]]}} {{sc|}}Sternuntur inertia passim corpora aut non repugnantia, ut “pecora inter inertia votis optat aprum:” aut ‘inertia’, dum occiduntur, ut “inbellem avertis Romanis arcibus Indum”, hoc est avertendo ostendis inbellem. aut per somnum ‘inertia’. {{ancora+|365|[[Aeneis/Liber II#365|365.]]}} {{sc|}}Relligiosa gradatim ascendit, ‘vias’, ‘domos’, ‘templa’. videtur autem et diis invidiam facere, qui templa sua violari cadaveribus passi sunt. sane ‘religiosus’ et homo dicitur attentus ad religionem, et locus, qui divinum cultum et venerationem meretur. ergo ‘religiosa’ religionis plena. significat etiam metum. sane ‘relligio’ geminatur ‘l’ propter metri necessitatem. {{ancora+|366|[[Aeneis/Liber II#365|366.]]}} {{sc|}}Poenas dant moriuntur indigne: hoc enim proprie significat, ut “heu nimium virgo, nimium crudele luisti supplicium”, item “nunc pereat Teucrisque pio det sanguine poenas”. {{ancora+|367|[[Aeneis/Liber II#365|367.]]}} {{sc|}}quondam hic praeteriti temporis est. redit in praecordia virtus atqui ait Horatius “nec vera virtus cum semel excidit, curat reponi deterioribus”. sed sententiae non semper generales sunt, sed interdum pro negotiorum qualitate formantur. {{ancora+|368|[[Aeneis/Liber II#365|368.]]}} {{sc|}}Victoresque cadunt danai generaliter dixit ‘victores’, id est ad fortunam partis retulit, quae vincebat; neque enim victores erant qui cadebant. crudelis ubique luctus ubique pavor aut utrobique, id est apud Graecos et apud Troianos; aut ‘ubique’ per totam civitatem. {{ancora+|369|[[Aeneis/Liber II#365|369.]]}} {{sc|}}Plurima mortis imago aut definitio timoris est, aut varietas mortis ostenditur, id est gladio, igni, ruina. alii intellegunt ‘plurima mortis imago’ aut frequentissima, aut praesentissima. {{ancora+|371|[[Aeneis/Liber II#370|371.]]}} {{sc|}}Androgeos et Graeca est et Attica declinatio: unde est “in foribus letum Androgeo”. facit enim ὁ Ανδρόγεως , τοῦ Ανδρόγεω . {{ancora+|373|[[Aeneis/Liber II#370|373.]]}} {{sc|}}Viri increpantis est, ut solet in milites dici. {{ancora+|374|[[Aeneis/Liber II#370|374.]]}} {{sc|}}Sera segnities quae seros facit, id est tardos, ut “mors pallida”. sane ‘segnities’ iuxta antiquos dictum est, nam modo ‘segnitia’ dicitur. ‘segnis’ autem est proprie frigidus, sine igni, ut ‘securus’ sine cura, ‘sedulus’ sine dolo. feruntque pergama ἐμφατικῶς , ut “Ilium in Italiam portans victosque penates”. feruntque pergama] quasi ipsam funditus civitatem in victoriam suam transferunt. {{ancora+|375|[[Aeneis/Liber II#375|375.]]}} {{sc|}}Itis pro venitis: ut e contra Terentius “nisi eo ad mercatum venio”, pro ‘eo’. {{ancora+|377|[[Aeneis/Liber II#375|377.]]}} {{sc|}}Fida satis bene addidit ‘fida’, ut ostenderet symbolum, quo utebantur in bello. ergo non dixit ‘fidelia’, sed quae ad fidem habendam pellicere non possent. medios manifestos, ut “medioque ex hoste recepi”. et “quamquam in media iam morte tentetur”. ordo autem est ‘sensit in medios hostes se esse delapsum’. ergo ‘delapsus’ nominativum pro accusativo posuit, ut Horatius “vir bonus et sapiens dignis ait esse paratus” pro ‘ait se dignis paratum esse’. {{ancora+|378|[[Aeneis/Liber II#375|378.]]}} {{sc|}}retroque pedem repressit aut ‘retro’ vacat, aut in ‘repressit’ ‘re’ vacat. sed veteres ‘retro repressit’ dicebant, ut et “nec nos obniti contra”. {{ancora+|379|[[Aeneis/Liber II#375|379.]]}} {{sc|}}Aspris synaeresis est, ut “conpostus”. angvem καταχρηστικῶς . Homerus δράκοντα dixit. {{ancora+|380|[[Aeneis/Liber II#380|380.]]}} {{sc|}}Hvmi nitens incedens per humum. et est adverbium. trepidus vel pavens vel festinans. {{ancora+|382|[[Aeneis/Liber II#380|382.]]}} {{sc|}}havd secus non aliter. dicebant veteres ‘secus’ et ‘iuxta’, unde et ‘extrinsecus’. abibat bene inperfecto usus est, non enim abiit. {{ancora+|384|[[Aeneis/Liber II#380|384.]]}} {{sc|}}Ignarosque loci palantes, errantes. et his circumstantiis ostendit, a paucis plures potuisse superari. ordo autem est ‘passim sternimus’. {{ancora+|385|[[Aeneis/Liber II#385|385.]]}} {{sc|}}Adspirat favet, ut “adspirant aurae in noctem”: unde et favor ‘aura’ dicitur, ut “gaudens popularibus auris”. primo quia postea non fuit. {{ancora+|386|[[Aeneis/Liber II#385|386.]]}} {{sc|}}Successu exultans felicitate: quod est stultitiae. {{ancora+|387|[[Aeneis/Liber II#385|387.]]}} {{sc|}}Qua prima inquit fortuna non ‘quae prima’, sed ‘qua primum’. est autem hypallage, ut “ibant obscuri sola sub nocte” pro ‘ipsi soli’: quae fit non ornatus causa, ut “pars in frusta secant”, sed necessitatis. fortuna bene ‘fortuna’; neque enim consilio Androgeos occisus est. salutis efficax adhortatio. {{ancora+|388|[[Aeneis/Liber II#385|388.]]}} {{sc|}}dextra vel ‘fortuna dextra’, id est favens, propitia, ut ‘laeva’ contraria; vel ‘dextra’ ad manum referendum. {{ancora+|389|[[Aeneis/Liber II#385|389.]]}} {{sc|}}Clipeos maiora scuta, quibus latemus, ἀπὸ τοῦ κλέπτειν τὸ σῶμα . insignia omnia arma. {{ancora+|390|[[Aeneis/Liber II#390|390.]]}} {{sc|}}dolus an virtus quis in hoste requirat?? videtur deesse aliquid, ut puta: dolus an virtus in bello proficiat, quis in hoste requirat? {{ancora+|391|[[Aeneis/Liber II#390|391.]]}} {{sc|}}Arma subdistingue, ut sit quasi interrogantis, et responsio ‘dabunt ipsi’. comantem aut cristatam, quia de caudis animalium habebant cristas, ut “cristaque hirsutus equina”: aut comas habentem, ut Statius “non ego in terga comantis Abantiadas”. {{ancora+|392|[[Aeneis/Liber II#390|392.]]}} {{sc|}}androgei modo Latine declinavit; alibi Graece “letum Androgeo”. insigne decorum ornamentum decorum: non enim sunt duo epitheta, quod apud Latinos vitiosum est. fecit hoc tamen Vergilius in paucis versibus, qui tamen emendati sunt, ut “lenta quibus torno facili super addita vitis”, cum antea ‘facilis’ fuerit. sane ‘clipei insigne’ περιφραστικῶς pro clipeo. {{ancora+|393|[[Aeneis/Liber II#390|393.]]}} {{sc|}}Indvitur quia multa inerant in scuto lora, quibus manum inserebant, ut “clipeoque sinistram insertabam aptans”. adcommodat mire ‘adcommodat’, ut ignorares, quorum esset. {{ancora+|394|[[Aeneis/Liber II#390|394.]]}} {{sc|}}Hoc ipse multi hic distinguunt et ad Aeneam referunt: et ideo subiunctum ‘spoliis se quisque recentibus armat’. alii ‘hoc ipse Dymas’ distinguunt, ut ignotis personis addita dignitas videatur, ut est “quos Imbrasus ipse nutrierat”. et repetitum ‘hoc’ emphasis properantium, non figura epanalepsis a quibusdam traditur. {{ancora+|395|[[Aeneis/Liber II#395|395.]]}} {{sc|}}laeta quod est προθύμου . {{ancora+|396|[[Aeneis/Liber II#395|396.]]}} {{sc|}}Inmixti vacat ‘in’, ut solet frequenter. havd numine nostro aut diis contrariis: aut quia in scutis Graecorum Neptunus, in Troianorum fuerat Minerva depicta. havd numine nostro] [hoc est] ‘haud nostro’ non nobis utili: et ideo paulo post ‘heu nihil invitis fas quemquam credere divis’, ut est “nec di texere Cupencum, Aenea veniente, sui”. {{ancora+|397|[[Aeneis/Liber II#395|397.]]}} {{sc|}}congressi proelia ‘bellum’ est totum tempus, ut Iugurthinum, Punicum, Macedonicum; ‘pugna’ unius diei; ‘proelium’ pars pugnae. {{ancora+|398|[[Aeneis/Liber II#395|398.]]}} {{sc|}}conserimus id est adversa fronte pugnavimus, ne forte nulla virtus videretur Troianorum, si dolo pugnassent. {{ancora+|400|[[Aeneis/Liber II#400|400.]]}} {{sc|}}Fida petunt sibi scilicet. formidine turpi epitheton timoris est. sic Sallustius “Carbo turpi formidine Italiam atque exercitum deseruit”. {{ancora+|401|[[Aeneis/Liber II#400|401.]]}} {{sc|}}Conduntur in alvo non dum eunt, sed cum esse coeperint: unde et ablativo usus est, non accusativo, ut in georgicis “conditus in nubem”. tale est autem hoc, quale illud ‘includuntur in carcere’ et ‘includuntur in carcerem’. {{ancora+|402|[[Aeneis/Liber II#400|402.]]}} {{sc|}}Hev nihil invitis fas quemquam fidere divis generalis quidem sententia est, sed loco congrua; sequitur enim et Cassandrae captivitas fidentis sacerdotio, et praecesserat armorum mutatio, quae nunc deprehenditur: alioquin vitiosa est, cum discrepat ab specialitate. est autem κατασκευή , non potuisse eos vincere, quamvis fortiter dimicarent. ecce trahebatur bene dissimulavit de stupro Cassandrae. {{ancora+|403|[[Aeneis/Liber II#400|403.]]}} {{sc|}}passis ut quidam volunt ‘sacris’, quod sic vaticinari soleret. [ut si diceret sacris]. priameia patronymicon quidem est, sed species possessivi; ‘Priameis’ vero tantum patronymicon est, sicut ‘Priamides’. et bene ‘virgo’, non filia. {{ancora+|404|[[Aeneis/Liber II#400|404.]]}} {{sc|}}adytisque bene ‘adytis’ ostendit illam sacerdotem religiosam fuisse; non enim accedunt ad adyta nisi religiosi sacerdotes. et ἐμφατικῶς , quasi non sufficeret ‘a templo’, adiecit ‘adytis’. {{ancora+|405|[[Aeneis/Liber II#405|405.]]}} {{sc|}}Tendens ardentia lumina quod est manuum oculis dedit; solent enim homines in magnis motibus manus ad caelum tendere. frustra secundum Epicureos: et est separatum. {{ancora+|406|[[Aeneis/Liber II#405|406.]]}} {{sc|}}arcebant continebant, vel prohibebant. {{ancora+|407|[[Aeneis/Liber II#405|407.]]}} {{sc|}}Hanc speciem iniuriae faciem, quod sacerdos, quod ab adytis, quod religata, quod passis crinibus trahebatur. Cicero Philippicarum XI. “ponite itaque ante oculos, p. c., miseram illam quidem et flebilem speciem, sed ad incitandos nostros animos necessariam”. species sane medium est; nam et bona et mala est. furiata ‘furiosus’ est a quo furor numquam recedit, ‘furiatus’ qui furit ex causa. et est figura Graeca, μανεὶς τὰς φρένας . quidam sane participium volunt ‘furiata’ a verbo figurato apud Horatium furiare: sic ‘fortunare’, sic ‘scelerare’. sese αὐτὸς αὑτόν . {{ancora+|408|[[Aeneis/Liber II#405|408.]]}} {{sc|}}Periturus melior sensus est, si ad dimicantis referatur affectum: sicut de Tarchonte, de quo dixit “et medios fertur moriturus in hostes”, cum vicerit. et sese medium iniecit moritvrus in agmen] [et] bene Coroebum non suadentem pugnam, ut supra, fecit, sed mox pugnantem, quoniam sponsam rapi videbat, in cuius causa pugnandum potius fuerat, quam loquendum. densis κατασκευή , ut merito superati sint a pluribus. {{ancora+|410|[[Aeneis/Liber II#410|410.]]}} {{sc|}}Culmine tecto, quod ante culmis tegebatur. {{ancora+|411|[[Aeneis/Liber II#410|411.]]}} {{sc|}}oritur quasi aliud initium calamitatis. caedes non proelium. miserrima autem, quia inter cives. {{ancora+|412|[[Aeneis/Liber II#410|412.]]}} {{sc|}}facie veritate. ivbarum pro ‘cristarum’, quae de caudis fiebant: ut est “cristaque hirsutus equina”. {{ancora+|413|[[Aeneis/Liber II#410|413.]]}} {{sc|}}Tunc danai ordo est ‘tum Danai undique collecti invadunt’. ereptae σχῆμα διανοίας : non enim dicit a Troianis sublatam, sed intellegendum reliquit. {{ancora+|414|[[Aeneis/Liber II#410|414.]]}} {{sc|}}acerrimus aiax Oi+leus sine dubio, quia Telamonius armorum iudicio superatus iam se peremerat. incertum est ergo, quando ab Aiace vitiata sit Cassandra: quod si, ut dicitur, in templo Minervae factum est, constat post stuprum Cassandram protractam. {{ancora+|415|[[Aeneis/Liber II#415|415.]]}} {{sc|}}Gemini atridae duo: quod habet excusationem, quia fratres sunt, propter similitudinem; nam numeri esse non potest; ‘gemini’ enim sunt proprie simul nati. exercitus omnis bene excusat propter victi pudorem: ut ‘obruimur numero’. {{ancora+|416|[[Aeneis/Liber II#415|416.]]}} {{sc|}}Adversi e contrario flantes. {{ancora+|417|[[Aeneis/Liber II#415|417.]]}} {{sc|}}Eois evrus equis ab Eois equis, id est Solis, unde equi Solis oriuntur: nam Eurus ab oriente flat. notandum sane, quod, cum ‘Eous’ ‘e’ naturaliter longum habeat, metri necessitate correptum est propter sequentem vocalem. rarum autem est: nam nec proprium nomen est, ut ‘Diana’, nec sermo compositus, ut “sudibusve praeustis”. {{ancora+|418|[[Aeneis/Liber II#415|418.]]}} {{sc|}}Stridunt silvae excursus poeticus: qui ultra tres versus fieri non debet. [ne sit vitiosissimum.] et ‘stridunt’ quidam antique declinatum tradunt, ut sit prima verbi positio ‘strido stridis stridit’, et faciat ‘stridimus striditis stridunt’. nos ‘strident’ dicimus a prima positione ‘strideo’, ut sit ‘stridemus stridetis strident’. {{ancora+|419|[[Aeneis/Liber II#415|419.]]}} {{sc|}}Spumeus pro ‘spumosus’, ut ‘frondea’ pro ‘frondosa’. atque imo ‘ab’ minus est, id est ‘ab imo’. illi propter illud ‘hic primum ex alto’. {{ancora+|420|[[Aeneis/Liber II#420|420.]]}} {{sc|}}Obscura nocte per umbram per umbram noctis obscurae: ut “molemque et montes”. {{ancora+|421|[[Aeneis/Liber II#420|421.]]}} {{sc|}}Fudimus modo ‘fugavimus’: nam sequitur ‘totaque agitavimus urbe’; alibi ‘interemimus’ significat. totaque per totam. {{ancora+|422|[[Aeneis/Liber II#420|422.]]}} {{sc|}}Mentitaque tela verbo communi: hoc est ‘quae nos Graecos esse mentiebantur’. ut solet, sensum dedit rei inanimatae; non enim [illi] poterant tela mentiri. vel ‘per quae nos mentiebamur’. {{ancora+|423|[[Aeneis/Liber II#420|423.]]}} {{sc|}}sono discordia sono discrepantia. signant designant: aut per vocem, aut per symbolum, quo utebatur exercitus. {{ancora+|424|[[Aeneis/Liber II#420|424.]]}} {{sc|}}ilicet confestim, mox. sane apud veteres ‘ilicet’ significabat sine dubio ‘actum est’. origo autem significationis inde descendit: olim iudex ubi sententiam dixerat, si dare finem agendis rebus volebat, per praeconem dicebat ‘ilicet’, hoc est ‘ire licet’, id est ‘acta et finita res est’. Terentius in adelphis “em tibi, rescivit omnem rem, id nunc clamat, ilicet”. idem in eunucho “actum est, ilicet, peristi”. numero ne videantur virtute superati. {{ancora+|425|[[Aeneis/Liber II#425|425.]]}} {{sc|}}divae armipotentis bene Minervam Troianis expressit iratam, cum etiam eum ante aram perisse dicat, qui sacerdotem liberare temptaverat. {{ancora+|426|[[Aeneis/Liber II#425|426.]]}} {{sc|}}ivstissimus ‘iustum’ secundum leges vel aliqua ratione constrictum, ‘aequum’ iuxta naturam accipiunt. unus non solus, sed praecipuus. {{ancora+|427|[[Aeneis/Liber II#425|427.]]}} {{sc|}}Aequi pro ‘aequitatis’. et optima figura est a feminino genere in neutrum transire. {{ancora+|428|[[Aeneis/Liber II#425|428.]]}} {{sc|}}Diis aliter visum aut illum non esse iustissimum: an aliter visum, quam quod rectum erat: an pro ‘diis ita visum’; sic enim periit ut iniustus. et bene in ingenti indignatione Aeneae tamen nihil sacrilegum datur, vel cum sequatur ‘confixi a sociis’. pereunt vel pro perierunt. panthv vocativus Graecus est. {{ancora+|431|[[Aeneis/Liber II#430|431.]]}} {{sc|}}Iliaci cineres naturale est iurare per id quod carum quis habuit. et excusatur, ut supra diximus, fuga. ergo fuit necessarium iusiurandum. extrema num ideo ‘extrema meorum’, quod existimet, nihil ex ea superesse? {{ancora+|432|[[Aeneis/Liber II#430|432.]]}} {{sc|}}Testor testificor: et deest ‘vos’. {{ancora+|433|[[Aeneis/Liber II#430|433.]]}} {{sc|}}Vices pugnas, quia per vicissitudinem pugnabatur, ut Sallustius docet. legimus etiam poenas ‘vices’ dici: Horatius “vicesque superbae te maneant ipsum”. sed de bello usurpatum est; nullum enim proelium caret periculo. [ergo] ‘vices’ pericula. {{ancora+|434|[[Aeneis/Liber II#430|434.]]}} {{sc|}}Mervisse manu testor me meruisse, id est fortiter dimicasse: hi enim merentur occidi. bene autem evasisse se fatis inputat, cum tam senex, quam debilis Iphitus et Pelias evaserint, occisis iuvenibus. divellimur sic dixit, quasi accuset, quod non perierint. {{ancora+|436|[[Aeneis/Liber II#435|436.]]}} {{sc|}}vulnere vlixi quod illi Vlixes inflixerat. {{ancora+|437|[[Aeneis/Liber II#435|437.]]}} {{sc|}}protinus ad sedes priami servavit ordinem, ut primo de patria, post de rege curaverit. ‘protinus’ hic statim, alibi porro tenus. clamore bellico scilicet. vocati clamorem secuti. ingentem pugnam merito, quippe in domo regia, ubi aut caput rei publicae erat, aut de qua maior spes erat praedae. {{ancora+|439|[[Aeneis/Liber II#435|439.]]}} {{sc|}}forent pro essent. morerentur non pugnarent, ut supra “oriturque miserrima caedes”. {{ancora+|441|[[Aeneis/Liber II#440|441.]]}} {{sc|}}Acta testudine adplicita, vel quae agebatur. {{ancora+|442|[[Aeneis/Liber II#440|442.]]}} {{sc|}}haerent parietibus scalae quod illae, quae feruntur ad pugnam, clavos habeant vel uncos, ut figantur: ideo haerent. postesque sub ipsos si circa portam, ‘sub postibus’; si circa fenestras, ‘circa postes’. {{ancora+|443|[[Aeneis/Liber II#440|443.]]}} {{sc|}}nituntur pro nitebantur. ad tela id est contra tela. et hoc verum est; nam si ‘ac tela’, sinistris manibus simul tenent tela et scutum, cum se tegunt. {{ancora+|445|[[Aeneis/Liber II#445|445.]]}} {{sc|}}Tecta culmina ‘tecta’ participium est: aut eandem rem bis dixit. quamvis legatur et ‘tota’. domorum veteres ‘haec domus’, ut merito ablativus ‘o’ terminatus genetivum pluralem in ‘rum’ mitteret, ut ‘bono bonorum’; sed mutata postea declinatio est, ut ‘huius domus’ faceret: quod cum ita evenerit, ut ablativus in ‘u’ terminaretur, genetivum pluralem per ‘u’ geminat, ut ‘ab hoc fructu, fructuum’, ita et ‘domuum’: nam et Iuvenalis “viscera magnarum domuum” ait. nos tamen de antiqua declinatione praesumimus, ut ‘ab hac domo, harum domorum’ dicamus. {{ancora+|446|[[Aeneis/Liber II#445|446.]]}} {{sc|}}His se propter quae pugnabant. sic Lucanus “in pugnam fregere rates” (3.674). vel ‘his’ huius modi. quando quatenus, quoniam. {{ancora+|447|[[Aeneis/Liber II#445|447.]]}} {{sc|}}extrema in morte hoc est ruina civitatis. {{ancora+|448|[[Aeneis/Liber II#445|448.]]}} {{sc|}}Decora ab eo quod est ‘decus’, ut ‘pecus’. {{ancora+|450|[[Aeneis/Liber II#450|450.]]}} {{sc|}}Obsedere modo pro praesidio tenebant, ut sequentia indicant ‘hos servant agmine denso’. {{ancora+|451|[[Aeneis/Liber II#450|451.]]}} {{sc|}}Instavrati animi hinc ostenditur, eos superius defecisse: quod supra non dixit. {{ancora+|452|[[Aeneis/Liber II#450|452.]]}} {{sc|}}Levare iuvare. vimque virtutem: ut Sallustius “sed nostra omnis vis in anima et corpore sita est”. victis qui vincebantur, ut et “qua vectus Abas”. victis hoc est, sine vincendi spe laborantibus. {{ancora+|453|[[Aeneis/Liber II#450|453.]]}} {{sc|}}Limen erat contra illud, obsessis foribus quemadmodum ingressus sit: et dicit per posticum, quod generis est neutri, ut Horatius “atria servantem postico falle clientem”. nam si generis feminini legeris ‘postica’, augurale est, ut ‘antica’, ‘postica’. caecae non omnibus notae. usus verbum iuris: ‘via’ actus, usus. pervius usus] hoc Graeci andronas appellant. {{ancora+|454|[[Aeneis/Liber II#450|454.]]}} {{sc|}}tectorum inter se priami per quod iter ad utramque domum Priami commeabatur, ut appareat duas domos fuisse, alteram regiam Priami, alteram Hectoris, inter quas illi aditus. postesque relicti aut relictum spatium cum domus aedificaretur, ubi ostium fieret; aut relicti ab hostibus, id est quos hostes non obsederant. {{ancora+|455|[[Aeneis/Liber II#455|455.]]}} {{sc|}}Infelix non cum regna manebant, sed ad praesens rettulit tempus ‘infelix’. dum regna manebant ‘dum’ donec: et absolutus est sensus. alii tamen ‘cum’ legunt: sed ‘cum manebant’ quomodo dicimus, cum constet ‘manebant’ modum esse indicativum? hoc ergo sciendum est, quia, quando coniunctivus modus est, necesse est aliquid iungi aut subaudiri, ut ‘cum venirem, vidi illum’. si autem ‘cum veniebam’ dicamus, aut modus pro modo est, hoc est indicativus pro coniunctivo: aut ‘cum’ non erit coniunctio, sed adverbium temporis, et significat ‘tempore quo veniebam’. {{ancora+|456|[[Aeneis/Liber II#455|456.]]}} {{sc|}}andRomache notum est omnibus, hanc de gente Eetionis fuisse, uxorem Hectoris, matrem Astyanactis, de qua plenius omnia in tertio libro narrantur. ferre incomitata ut et ad soceros iret saepius et non quaereret obsequia famulorum. {{ancora+|457|[[Aeneis/Liber II#455|457.]]}} {{sc|}}Ad soceros quare ‘ad soceros’, cum ‘socer’ et ‘socrus’ dicantur? sed meliori sexui respondit, id est masculino. astyanacta hunc quidam ab Vlixe, alii a Menelao, absente Pyrrho, raptum et praecipitem datum ferunt; fatis enim praedictum fuerat puerum si supervixisset ultorem patriae et parentum futurum. trahebat quasi puerum, ut “parvumque nepotem ipse trahit”. {{ancora+|458|[[Aeneis/Liber II#455|458.]]}} {{sc|}}Evado ‘e’ vacat, ut ‘emortuus’. sane minus est ‘hac’, id est ‘hac evado’. {{ancora+|459|[[Aeneis/Liber II#455|459.]]}} {{sc|}}Iactabant spargebant, quasi nihil profutura. {{ancora+|460|[[Aeneis/Liber II#460|460.]]}} {{sc|}}In praecipiti in alto, unde quis potest praeceps dari: sequitur enim ‘sub astra eductam’. eductam extructam. {{ancora+|462|[[Aeneis/Liber II#460|462.]]}} {{sc|}}Solitae naves participium sine verbi origine: ‘soleo’ enim neutrale est, quod caret praeterito. achaica castra videtur alios Danaos, alios Achaeos dixisse. castra ubi exercitus sit ‘castra’ dicuntur: unde est “nos castra movemus et velorum pandimus alas”. {{ancora+|463|[[Aeneis/Liber II#460|463.]]}} {{sc|}}Summa extrema, ut ‘supremum’ summum dicimus: ut “pro supreme Iuppiter”. labantes faciles ad resolutionem. et est ordo ‘turrim convellimus inpulimusque’. {{ancora+|464|[[Aeneis/Liber II#460|464.]]}} {{sc|}}tabulata dabant quidam ‘dabant’ pro ‘faciebant’ intellegunt, ut “et intentem lato dedit ore fenestram”. olim sane domus de tabulis fiebant, unde hodieque in aedificiis surgentibus primum et secundum tabulatum dicimus. summum autem est quod tectum sustinet. {{ancora+|465|[[Aeneis/Liber II#465|465.]]}} {{sc|}}inpulimusque quidam notant, quod non sit expressum, ubi stantes summum tectum inpulerunt. repente ne provideri et vitari possit. {{ancora+|467|[[Aeneis/Liber II#465|467.]]}} {{sc|}}ast alii subeunt hic ostendit, priores perisse. {{ancora+|468|[[Aeneis/Liber II#465|468.]]}} {{sc|}}Telorum interea cessat genus bene addidit ‘genus’. telum enim dicitur secundum Graecam etymologiam ἀπὸ τοῦ τηλόθεν quicquid longe iaci potest: quamquam legerimus de gladio “at non hoc telum mea quod vi dextera versat” et sequitur “dixit et sublatum consurgit in ensem”. telum autem illo loco dictum a longitudine, unde et mustelam dicimus. {{ancora+|469|[[Aeneis/Liber II#465|469.]]}} {{sc|}}Vestibulum ‘vestibulum’ est prima ianuae pars. dictum autem vestibulum vel quod ianuam vestiat, ut videmus cameram duabus sustentatam columnis: vel quoniam Vestae consecratum est. unde nubentes puellae limen non tangunt. Lucanus “translata vitat contingere limina planta” (2.359). singula enim domus sacrata sunt diis: ut culina penatibus, maceries, quae ambit domum, Herceo Iovi. sane videtur vestibulum et limen pro una re dixisse. pyrrhus a colore comae dictus, qui Latine burrus dicitur. ita et Sallustius ‘Crispus’. {{ancora+|470|[[Aeneis/Liber II#470|470.]]}} {{sc|}}luce coruscus aena pro luce aeni, ut “saxea procubet umbra”. {{ancora+|471|[[Aeneis/Liber II#470|471.]]}} {{sc|}}in lucem coluber deest ‘processit’. sed colubrum non nulli promiscuum nomen tradunt, quod ut sonantius fieret, finxit masculinum, ut diceret ‘coluber’. mala gramina pastus venenatis herbis, BEBRWKW\S KAKA\ FA/RMAKA , hoc est pro malis graminibus. legimus et “silva pastus harundinea”: nam illud aliud est “pascuntur vero silvas et summa Lycaei horrentesque rubos”: sed sciendum est, quia, licet hoc in usu sit, rarum tamen est apud antiquos. ‘pastus’ autem pro ‘qui pascebatur’, quia, ut supra diximus, in hoc Latinitas deficit. {{ancora+|472|[[Aeneis/Liber II#470|472.]]}} {{sc|}}tumidum qui semper irascatur. bruma id est hiemps. dicta autem ‘bruma’ quasi βραχὺ ἦμαρ , id est brevis dies. est autem, ut hic locus indicat, generis feminini, numeri singularis. {{ancora+|473|[[Aeneis/Liber II#470|473.]]}} {{sc|}}exuviis bene corium quo serpens exuitur exuvias dixit. nitidusque ivventa novus; constat enim serpentes innovari virtute, pelle deposita. {{ancora+|474|[[Aeneis/Liber II#470|474.]]}} {{sc|}}Lubrica terga lubricum dicitur et quod labitur, dum tenetur, ut piscis, serpens; et locus in quo labimur, ut “et sese opposuit Salio per lubrica surgens”. {{ancora+|476|[[Aeneis/Liber II#475|476.]]}} {{sc|}}Periphas ultima accentum non habet, ne femininum sit; nec tertia a fine, quia novissima longa est; ergo ‘ri’ habebit accentum. agitator auriga secundum usum communem. {{ancora+|477|[[Aeneis/Liber II#475|477.]]}} {{sc|}}Armiger automedon Pyrrhi armiger: nam Achillis auriga fuit. scyria pubes a Scyro insula, una de Cycladibus, in qua Lycomedes fuit, pater Deidamiae: quam Achilles commendatus ibi a matre Thetide vitiat, unde Pyrrhus natus est. quamvis alii volente Lycomede Deidamiam Achilli datam in matrimonium dicunt. {{ancora+|478|[[Aeneis/Liber II#475|478.]]}} {{sc|}}Succedunt tecto pro ‘sub tectum cedunt’. et est figura, quia mutatus est casus. {{ancora+|479|[[Aeneis/Liber II#475|479.]]}} {{sc|}}dura valida limina, id est firmiter clausa: ideo non aperit, sed ‘perrumpit’. bipenni ecce nomen, quod reservavit antiquitatem, quia veteres ‘pennas’ dicebant, non ‘pinnas’. {{ancora+|480|[[Aeneis/Liber II#480|480.]]}} {{sc|}}Vellit non ‘deiecit’; nam sequitur paulo post ‘labat ariete crebro’; sed ‘movet’, ut “Cynthius aurem vellit, et admonuit”. vel certe ‘vellere vult’, ut “ipsumque trahunt in moenia regem”. nam quare facit fenestram? {{ancora+|482|[[Aeneis/Liber II#480|482.]]}} {{sc|}}Ingentem fenestram epitheto, ut solet, auxit tapinosin †in dicendo ‘lato ore’. ‘dedit’ autem, id est fecit, ut Terentius “quas turbas dedit”. {{ancora+|483|[[Aeneis/Liber II#480|483.]]}} {{sc|}}patescunt aperiuntur ac per hoc videntur. {{ancora+|484|[[Aeneis/Liber II#480|484.]]}} {{sc|}}penetralia id est domorum secreta, dicta penetralia aut ab eo quod est ‘penitus’, aut a penatibus. {{ancora+|485|[[Aeneis/Liber II#485|485.]]}} {{sc|}}Armatosque vident stantes unde supra “strictis mucronibus imas obsedere fores”. sic enim datur virtus ubique Troianis. {{ancora+|486|[[Aeneis/Liber II#485|486.]]}} {{sc|}}At domus interior de Albano excidio translatus est locus. tumultu tumultus dictus quasi timor multus: unde Italica bella dicta sunt tumultus. bene autem addidit ‘misero’, quia est etiam terribilis. {{ancora+|487|[[Aeneis/Liber II#485|487.]]}} {{sc|}}Miscetur perturbatur, ut “nec quisquam aeratas acies ex agmine tanto misceri putet”. cavae aedes tecta camerata. ‘aedem’ autem numero singulari de templo tantum dicimus, plurali et de domibus et de templis. si aliter dictum inveneris, usurpatum est, ut ‘mella’ ‘hordea’ ‘aera’. {{ancora+|488|[[Aeneis/Liber II#485|488.]]}} {{sc|}}Ferit clamor secundum philosophos physicos, qui dicunt, vocem corpus esse: bene ergo ‘ferit’; nam et fluvius habet mugitum, res incorporalis. avrea sidera multi ad laquearia referunt, quod stultum est. {{ancora+|489|[[Aeneis/Liber II#485|489.]]}} {{sc|}}Pavidae pro ‘paventes’. ‘pavidus’ est semper timens, ‘pavens’ ex causa, ut supra ‘furiatus’ et ‘furiosus’. matres honoris nomen. errant †confusio, consilio. {{ancora+|490|[[Aeneis/Liber II#490|490.]]}} {{sc|}}Amplexaeque tenent postes atque oscula figunt Apollonii locus, in quo inducitur Medea †patrem salutasse, et domum relinquens. {{ancora+|491|[[Aeneis/Liber II#490|491.]]}} {{sc|}}Vi patria secundum fidem generis sui, ut “stirpis Achilleae fastus”. item de Hercule “salve vera Iovis proles”. {{ancora+|493|[[Aeneis/Liber II#490|493.]]}} {{sc|}}Cardine a cardine. primos quos dixit supra ‘strictis mucronibus’. {{ancora+|496|[[Aeneis/Liber II#495|496.]]}} {{sc|}}Non sic aggeribus ruptis vult ostendere, gravius vastatam Troiam, quam agri fluviorum eruptione vastantur. et sciendum, comparationes aut pares esse, aut maiores, aut minores, aut similes, aut contra in similitudine comparatio ultro negatur, ut hoc loco, vel illic “non tam praecipites”. contrarium est “si parva licet componere magnis”. spumeus spumosus. {{ancora+|497|[[Aeneis/Liber II#495|497.]]}} {{sc|}}Exiit dicimus et ‘exivit’. sed ‘v’ subtrahit Vergilius, ut brevem faciat sequente vocali. et proprie plena flumina cum extra alveum suum crescunt ‘exire’ dicuntur, ut “praesertim incertis si mensibus amnis abundans exit”. {{ancora+|498|[[Aeneis/Liber II#495|498.]]}} {{sc|}}Cumulo augmento: exuberante fluctu, ut “cumulo praeruptus aquae mons”. {{ancora+|499|[[Aeneis/Liber II#495|499.]]}} {{sc|}}Vidi ipse furentem ut “quaeque ipse miserrima vidi”. et hic ‘vidi’ pro admiratione posuit; at vero ‘vidi Hecubam’ pro miseratione. sane ‘vidi ipse’ hac particula addita miseriorem se ostendit, cuius ante oculos casus patriae suorumque fortuna constituerat. {{ancora+|500|[[Aeneis/Liber II#500|500.]]}} {{sc|}}geminosque in limine atridas potest subaudiri ‘furentes’. geminos more suo ‘fratres’. ‘gemini’ enim sunt non duo, sed simul nati. {{ancora+|501|[[Aeneis/Liber II#500|501.]]}} {{sc|}}Centumque nurus aut finitus est numerus pro infinito ὑπερβολικῶς : aut certe ideo ‘centum’, quia barbarorum fuerat non singulas coniuges habere, sed plures. aut illud dicit ‘plures feminas’, ut Lucanus “cultus gestare decoros vix nuribus rapuere mares” (1.164), hoc est feminis. aut ‘navas nuptas’, ut aetatis hoc nomen sit, non adfinitatis. aut ‘centum per aras’, licet incongruum sit, quia sequitur “haec ara tuebitur omnes”, et unus per centum aras occidi non poterat. est autem haec plena adfectu et dolore repetitio. {{ancora+|502|[[Aeneis/Liber II#500|502.]]}} {{sc|}}Quos ipse sacraverat ignes ut “et religiosa deorum limina”: per quod ostenditur latenter, nihil prodesse religionem. foedantem autem est cruentantem. Sallustius in I. “cum arae et alia diis sacrata supplicum sanguine foedarentur”. et Terentius in eunucho “pro deum fidem, facinus foedum, o infelicem adulescentem”. {{ancora+|503|[[Aeneis/Liber II#500|503.]]}} {{sc|}}Quinquaginta illi thalami ‘illi’ celebrati ab Homero. et bene de thalamis verum expressit numerum; potest enim unus thalamus plures habere coniuges. et est zeugma ‘quinquaginta thalami procubuere, et postes superbi’. {{ancora+|504|[[Aeneis/Liber II#500|504.]]}} {{sc|}}Auro barbarico id est aut multo; aut cultu barbaro, quia barbari copiae magis quam elegantiae student; aut a barbaris capto; aut vere barbaro, id est Phrygio, quia πᾶς μὴ Ἕλλην βάρβαρος . nam et Homerus Phrygas barbaros appellat, et Vergilius “barbara tegmina crurum”. spes tanta nepotum aut nepotes significat qui essent futuri magnae spei, aut conubia, de quibus sperabantur tanti nepotes, ut “modo namque gemellos spem gregis”. spoliisque superbi hoc enim fuit moris antiqui, ut ipse in septimo “captivi pendent currus curvaeque secures”. {{ancora+|505|[[Aeneis/Liber II#505|505.]]}} {{sc|}}teneant danai qua deficit i. ignis potuit deficere, Danai non potuerunt. {{ancora+|506|[[Aeneis/Liber II#505|506.]]}} {{sc|}}Forsitan et priami fuerint quae fata requiras bene de Priamo obtulit narrationem, quia leviter strinxerat ‘Priamumque per aras sanguine foedantem quos ipse sacraverat ignes’. et bono usus est ordine, ut ante rei publicae, post regis, inde privati, hoc est sua fata narraret. hoc est illud “multa super Priamo rogitans, super Hectore multa”. de morte autem Priami varie lectum est. alii dicunt, quod a Pyrrho in domo quidem sua captus est, sed ad tumulum Achillis tractus occisusque est iuxta Sigeum promunturium: nam in Rhoeteo Aiax sepultus est: tunc eius caput conto fixum circumtulit. alii vero quod iuxta Hercei Iovis aram extinctus sit, dicunt: unde Lucanus “Herceas, monstrator ait, non respicis aras?” (9.979) et hanc opinionem plene Vergilius sequitur: licet etiam illam praelibet, ut suo indicabimus loco. {{ancora+|507|[[Aeneis/Liber II#505|507.]]}} {{sc|}}urbis uti captae casum bene omnia collegit, et captam, et dirutam, et incensam. {{ancora+|508|[[Aeneis/Liber II#505|508.]]}} {{sc|}}Medium in penetralibus hostem hypallage est, hoc est in mediis aedibus. si autem ‘mediis’ legeris, non stat versus, nisi excluso ‘s’, ut “inter se coisse viros et decernere ferro”. et bene Priamum non nisi in extremis armat periculis, ut magis inritet hostem in necem suam, qua possit captivitatem vitare, quam ut defendat aliquid. sane ‘penetralia’ proprie deorum dicuntur, non numquam etiam imae et interiores partes privatarum domorum vocantur, unde et penum dicimus locum, ubi conduntur quae ad vitam sunt necessaria. hic autem videtur opportunius penetralia de domo regis dixisse, quoniam reges prope suggestum imitantur deorum. {{ancora+|509|[[Aeneis/Liber II#505|509.]]}} {{sc|}}arma desveta ab hominis consuetudine: sensum ad arma transtulit. arma desveta] id est quae iam pugnare desierant. trementibus aevo non timore. {{ancora+|510|[[Aeneis/Liber II#510|510.]]}} {{sc|}}Circumdat non apte sibi cohaerere facit, sed potius oneri sumit. inutile ferrum ipse inutilis. ‘ferrum’ enim de his est, quae a coniunctis sumunt epitheta, ut ‘venenum’. {{ancora+|512|[[Aeneis/Liber II#510|512.]]}} {{sc|}}aedibus in mediis omne aedificium ‘aedes’ dicuntur. Varro locum quattuor angulis conclusum aedem docet appellari debere. idem rerum divinarum libro sexto intulit, “ideo loca sacra civitates habere voluisse, ne per continua aedificia incendia prolaberentur, et ut esset, quo confugerent plerique cum familia sua in periculis”; quod etiam in comoediis a servis timentibus legimus factum. hoc totum Vergilius hoc loco subtiliter tangit, cum dicit ‘aedibus in mediis nudoque sub aetheris axe ingens ara fuit iuxtaque veterrima laurus, incumbens arae atque umbra conplexa penates’. ex nomine enim penatium et arae intellegitur sacri loci veneratio, ut non immerito illuc confugerit regina cum suis; nam subiunxit ‘hic Hecuba et natae nequiquam altaria circum praecipites atra ceu tempestate columbae, condensae et divom amplexae simulacra sedebant’: unde apparet, et veram consuetudinem fuisse fugiendi [a] periclitantibus ad ararum praesidium. nudoque sub axe hoc est sub divo, quod inpluvium dicitur. ‘axis’ autem est aut plaustrum septentrionale, aut pars septentrionis, aut spiritus, quo mundus movetur, ut “axem umero torquet stellis ardentibus aptum”: sicut docet et Lucanus. {{ancora+|513|[[Aeneis/Liber II#510|513.]]}} {{sc|}}Veterrima usurpatum est. ergo, ut supra diximus, hoc tantum uti si necesse sit licet. veterrima] hoc nomen comparativum non habet, sicut ‘deterior’ positivum. lavrus Daphne, filia Ladonis, fluvii Arcadiae, et Terrae fuit, quae aspernata viro iungi semper venatibus operam dabat. hanc cum Apollo adamasset, et eam ut conprimeret, insequeretur, illa a Terra matre petit auxilium: quae recepta ‹a› matre est, nec multo post †in locum eius arborem lauri nasci. {{ancora+|514|[[Aeneis/Liber II#510|514.]]}} {{sc|}}Conplexa penates ‘penates’ sunt omnes dii, qui domi coluntur. {{ancora+|515|[[Aeneis/Liber II#515|515.]]}} {{sc|}}Nequiquam aut secundum Epicureos, qui dicunt deos nihil curare; aut propter vim bellicam. altaria superorum et ‘arae’ sunt et ‘altaria’, inferorum tantum ‘arae’; ‘ara’ autem dicitur a precibus, quas Graeci ἀρὰς dicunt; unde contra inprecatio κατάρα dicitur. {{ancora+|516|[[Aeneis/Liber II#515|516.]]}} {{sc|}}Praecipites festinae, propter tempestatem: et bene ‘atra’ addidit, quia est et clara, ut “unde haec tam clara repente tempestas”. {{ancora+|519|[[Aeneis/Liber II#515|519.]]}} {{sc|}}Dira modo proprie: ‘dira’ enim est deorum ira. ergo ‘quae mens infusa ex deorum ira?’ {{ancora+|520|[[Aeneis/Liber II#520|520.]]}} {{sc|}}telis armis. rvis aut festinas, aut incedis seniliter. {{ancora+|522|[[Aeneis/Liber II#520|522.]]}} {{sc|}}Non si ipse meus mire ‘meus’, ut matris exprimeretur adfectio. et subaudis ‘posset defendere’. {{ancora+|524|[[Aeneis/Liber II#520|524.]]}} {{sc|}}aut moriere simul ut religio aut pariter omnes servet, aut simul moriantur omnes. ore effata abundat ‘ore’. est autem figura pleonasmos. {{ancora+|528|[[Aeneis/Liber II#525|528.]]}} {{sc|}}Vacva ‘vacua’ magna, quae difficile conplentur. an ‘vacua’, quia in unum ad aram confugerant? an ‘vacua’ iam sine defensoribus? {{ancora+|529|[[Aeneis/Liber II#525|529.]]}} {{sc|}}Infesto vulnere bonum schema: ‘vulnus’ pro telo. infesto vulnere] an ‘vulnus’ quod inflixit, an quod infligeret? {{ancora+|530|[[Aeneis/Liber II#530|530.]]}} {{sc|}}premit urget, ut “apri cursum clamore prementem”: alibi ‘premit’ interficit, vel opprimit, ut “armigerumque Remi premit”. {{ancora+|531|[[Aeneis/Liber II#530|531.]]}} {{sc|}}ut tandem ante oculos hoc ideo describitur, ut et contra propositum Priamus incitetur. evasit pervenit: ut “quam timeo, quorsum evadat”. {{ancora+|532|[[Aeneis/Liber II#530|532.]]}} {{sc|}}Vitam cum sanguine fudit modo eos sequitur qui sanguinem sedem vitae volunt, alibi eos qui ipsum sanguinem vitam volunt: ut “purpuream vomit ille animam”. potest [tamen] κατὰ τὸ σιωπώμενον intellegi iterum vulneratum Politen. {{ancora+|533|[[Aeneis/Liber II#530|533.]]}} {{sc|}}Hic id est ‘tunc’. media autem manifesta. aut certe [potest] secundum consuetudinem dictum; neque enim est mors prima, media, postrema. et potest referri vel ad Priamum, vel ad Politen. {{ancora+|534|[[Aeneis/Liber II#530|534.]]}} {{sc|}}non tamen abstinvit n. v. i. q. p. bene Priamo animositatem regiam dedit, ut mori honeste velit. {{ancora+|535|[[Aeneis/Liber II#535|535.]]}} {{sc|}}at tibi pro scelere exclamat ordo est ‘atque dii persolvant grates dignas’. avsis quidam praesumptum tradunt, nec posse in prosa dici. {{ancora+|536|[[Aeneis/Liber II#535|536.]]}} {{sc|}}Siqua est vel secundum Epicureos, vel desperat, quia inpune ante aras conspicit caedes. curet ulciscatur. {{ancora+|537|[[Aeneis/Liber II#535|537.]]}} {{sc|}}Grates prout res fuerit, vel in bonis vel in malis dicuntur, sicut praemia. {{ancora+|538|[[Aeneis/Liber II#535|538.]]}} {{sc|}}Coram modo adverbium [temporis] est, quia verbo cohaeret: ut “coram quem quaeritis adsum”. et ‘coram’ ad personam certam refertur, ‘palam’ ad omnes. me cernere de spectaculo queritur, non de morte, quia iure belli Politen Pyrrhus occiderat. sed cur ante oculos patris?. {{ancora+|539|[[Aeneis/Liber II#535|539.]]}} {{sc|}}foedasti crudeles impiosque fecisti. funere cadavere: ab eo quod praecedit id quod sequitur. ‘funus’ enim est iam ardens cadaver: quod dum portatur, ‘exequias’ dicimus: crematum iam ‘reliquias’: conditum iam ‘sepulcrum’. quidam ‘funere’ pro caede accipiunt. vultus non nulli pro ‘oculos’ volunt. {{ancora+|540|[[Aeneis/Liber II#540|540.]]}} {{sc|}}et non ille s. q. t. m. a. tribus generibus parentes obicimus filiis: cum bonis eos negamus aequales, ut hoc loco; cum malos obicimus, ut “Laomedontiadae”; item cum non solum bonos adimimus, sed insuper malos obicimus, ut “nec tibi diva parens, generis nec Dardanus auctor, perfide, sed duris genuit te cautibus h. c. H. a. u. t”. {{ancora+|541|[[Aeneis/Liber II#540|541.]]}} {{sc|}}In hoste priamo aut archaismos est, aut ‘in hoste’, id est cum hostem gereret, cum ipse hostis esset. hic ‘Priamo’ nomen positum sensum validiorem facit, hoc est Priamo, qui tunc fui, quasi iam esse desierit: scilicet quem operae pretium fuit occidere. ivra fidemque supplicis ervbvit quia, quod Homerus mutat, dicitur Priamus duce Mercurio ingressus Achillis tentoria excitatum rogasse, quem dormientem posset occidere. ‘iura’ vero, quod a rege rogabatur. fidem, quia supplex. quidam ‘iura fidemque’ ita intellegunt: ‘iura’, quod Hectorem reddidit, ‘fidem’, quod me in mea regna remisit. {{ancora+|542|[[Aeneis/Liber II#540|542.]]}} {{sc|}}sepulcro pro ‘ad sepulcrum’. {{ancora+|543|[[Aeneis/Liber II#540|543.]]}} {{sc|}}Remisit comitatus usque ad Troiam est. et mire ‘in mea regna remisit’, cum potuisset per me regna mea capere. {{ancora+|544|[[Aeneis/Liber II#540|544.]]}} {{sc|}}Inbelle ipse inbellis, ut “inutile ferrum”. {{ancora+|545|[[Aeneis/Liber II#545|545.]]}} {{sc|}}rauco aere ad scutum rettulit. protinus aere repulsum statim prohibitum. {{ancora+|546|[[Aeneis/Liber II#545|546.]]}} {{sc|}}Nequiquam ‘non’. sic Persius “nequiquam fundo suspiret nummus in imo”. sane quidam ‘nequiquam umbone pependit’ hunc sensum volunt, telum repulsum ne summatim quidem haerere potuit, ut penderet. alii unam eandemque rem bis dictam volunt, et superfluum putant ‘et summo clipei nequiquam umbone pependit’, cum praecessisset ‘rauco quod protinus aere repulsum’, quod idem est ‘et summo clipei nequiquam umbone pependit’, et nihil attinuisse dici putant ‘summo clipei nequiquam umbone pependit’, tamquam non omnino necesse esset, ut de summo clipei penderet, et potuisse dici, nec de clipeo pependit. sed duplicationem narrationis per ἐπεξεργασίαν excusant. {{ancora+|547|[[Aeneis/Liber II#545|547.]]}} {{sc|}}Referes ergo haec sarcasmos est, iocus cum amaritudine, ut “en agros et quam bello, Troiane, petisti Hesperiam metire iacens”. astismos autem est urbanitas sine iracundia, ut “atque idem iungat vulpes et mulgeat hircos”. {{ancora+|549|[[Aeneis/Liber II#545|549.]]}} {{sc|}}Degenerem non respondentem moribus patris. {{ancora+|550|[[Aeneis/Liber II#550|550.]]}} {{sc|}}hoc dicens ostendit, simul dum diceret fecisse. altaria ad ipsa unde sperabat auxilium. aut quia Achilles in templo occisus est, ut ex similitudine vindicta sumeretur. trementem non formidine sed aetate. {{ancora+|552|[[Aeneis/Liber II#550|552.]]}} {{sc|}}Dextraque coruscum extulit ‘coruscum’ si ornatum gemmis caput regis acceperis, sensus talis est: sublato capite gladium in vaginam recondit, quae lateri semper cohaeret. si vero ‘coruscum gladium’ vis intellegere, lateri Priami infixum accipe, et κατὰ τὸ σιωπώμενον , postea caput esse sublatum. {{ancora+|554|[[Aeneis/Liber II#550|554.]]}} {{sc|}}Haec finis ut ‘dies’, si tempus longum significat, generis feminini est. et omnia Latina nomina inanima, simplicia, a verbo non venientia, ‘nis’ syllaba terminata masculina sunt: inanima propter ‘canis’: simplicia propter ‘bipennis’: a verbo non venientia propter ‘finis’. ergo ‘clunis’ Iuvenalis bene dixit “tremulo descendant clune puellae”. Horatius male “quod pulchrae clunes”. hic talis: ut “hunc ego te, Euryale, aspicio?” sorte fatali necessitate. vel ‘sorte’ fortuna, ut “utere sorte tua”. et quidam ‘exitus sorte’ pro ‘sortis’ tradunt, ablativum pro genetivo. {{ancora+|555|[[Aeneis/Liber II#555|555.]]}} {{sc|}}Troiam incensam pro ‘Ilium’. {{ancora+|556|[[Aeneis/Liber II#555|556.]]}} {{sc|}}Pergama proprie Troianae arces sunt: unde κατ’ ἐξοχὴν arces omnes ‘pergama’ dicuntur, ut poetam dicimus, et intellegimus Vergilium. superbum modo nobilem. {{ancora+|557|[[Aeneis/Liber II#555|557.]]}} {{sc|}}Regnatorem asiae quia imperaverat et Phrygiae et Mygdoniae. iacet ingens litore truncus Pompei tangit historiam, cum ‘ingens’ dicit, non ‘magnus’. quod autem dicit ‘litore’, illud, ut supra diximus, respicit, quod in Pacuvii tragoedia continetur. quod autem Donatus dicit, ‘litus’ locum esse ante aras, a litando dictum; vel quod lituo illud spatium designatur, ratione caret: nam a litando ‘li’ brevis est, et stare non potest versus. litore] quod Priami corpus ad litus tractum. aut ‘litus’ pro solo accipiamus, ut “litoraque et latos populos”. aut ideo ‘litore’, ut ostendat litus iam esse, ubi fuerat Troia, ut “et campos ubi Troia fuit”. {{ancora+|558|[[Aeneis/Liber II#555|558.]]}} {{sc|}}avulsumque umeris caput hoc est quod κατὰ τὸ σιωπώμενον accipi debet; hoc enim claris et fortibus viris fieri solebat, ut “quin ipsa arrectis, visu mirabile, in hastis praefigunt capita”. sine nomine sine agnitione, aut sine dignitate. aut simpliciter ‘sine nomine’; a capite enim quis nomen ducit?. {{ancora+|559|[[Aeneis/Liber II#555|559.]]}} {{sc|}}at me me autem. saevus horror quia est et bonus: ut “laetusque per artus horror iit”. est et amoris, ut Terentius “totus Parmeno, tremo horreoque, postquam aspexi hanc”. {{ancora+|561|[[Aeneis/Liber II#560|561.]]}} {{sc|}}aequaevum amabiliter locutus est; plus enim est ‘aequaevum’, quam ‘longaevum’. {{ancora+|562|[[Aeneis/Liber II#560|562.]]}} {{sc|}}Vitam exhalantem secundum eos, qui animam ventum volunt: ut “atque in ventos vita recessit”. direpta diripienda: participium pro participio. {{ancora+|563|[[Aeneis/Liber II#560|563.]]}} {{sc|}}casus aut interitus, aut captivitas. {{ancora+|564|[[Aeneis/Liber II#560|564.]]}} {{sc|}}Copia notandum de exercitu numero eum dixisse singulari, ut Sallustius †”com Sertorios neque rumperet an levi copiam avibus”, cum copias de exercitu numero plurali dicamus. ‘copia’ vero aliarum rerum est. {{ancora+|565|[[Aeneis/Liber II#565|565.]]}} {{sc|}}deservere omnes defessi doloris vox, non accusationis; sic enim se purgat, ut alios non culpet. dicendo autem ‘defessi’ etiam illos excusat, a quibus desertus est. {{ancora+|566|[[Aeneis/Liber II#565|566.]]}} {{sc|}}ignibus aegra dedere post hunc versum hi versus fuerunt, qui a Tucca et Vario obliti sunt. {{ancora+|589|[[Aeneis/Liber II#585|589.]]}} {{sc|}}Cum mihi se ordo est, cum mihi se videndam oculis obtulit non ante tam clara. {{ancora+|590|[[Aeneis/Liber II#590|590.]]}} {{sc|}}In luce in nimbo, qui cum numinibus semper est. {{ancora+|591|[[Aeneis/Liber II#590|591.]]}} {{sc|}}confessa deam divino habitu; quia in primo venatricis habitu se obtulerat. qualisque et quanta qualitas et quantitas hoc loco ad pulchritudinem pertinet. {{ancora+|592|[[Aeneis/Liber II#590|592.]]}} {{sc|}}Dextraque prehensum ea corporis parte qua Helenae ictum minabatur, quae in templo Vestae stabat ornata. ut enim in primo diximus, aliquos hinc versus constat esse sublatos, nec inmerito. nam et turpe est viro forti contra feminam irasci, et contrarium est Helenam in domo Priami fuisse illi rei, quae in sexto dicitur, quia in domo est inventa Deiphobi, postquam ex summa arce vocaverat Graecos. hinc autem versus esse sublatos, Veneris verba declarant dicentis ‘non tibi Tyndaridis facies invisa Lacaenae’. {{ancora+|593|[[Aeneis/Liber II#590|593.]]}} {{sc|}}Roseo pulchro. perpetuum epitheton Veneris. quidam reprehendunt, non convenisse in ruina et exitio civitatis Venerem roseo ore loqui cum filio, ignorantes hoc epitheton Veneri esse perpetuum. insuper super, quod continuerat eum. {{ancora+|594|[[Aeneis/Liber II#590|594.]]}} {{sc|}}Indomitas magnas nunc. et ‘quis’ non nulli admirantis volunt esse, non interrogantis. {{ancora+|595|[[Aeneis/Liber II#595|595.]]}} {{sc|}}Quid furis aut quia furor est virum fortem ruere in mulieris interitum: aut ‘quid furis’, cum extinctos socios videas, velle pugnare. et bono verbo usus est, virum fortem a proelio revocans. nostri cura et hoc loco, ut solet, unam se de Aeneae familia facit: ut “unius ob iram prodimur”. ‘nostri’ autem et ‘vestri’ genetivus pluralis est antiquus et ex Graeco veniens, sicut singularis est ‘mis’ et ‘tis’. non est autem possessivum, sed ab eo quod est ‘nos’, et hoc est unde dicimus ‘nostri causa facit’, hoc est ‘nostrum’. {{ancora+|597|[[Aeneis/Liber II#595|597.]]}} {{sc|}}Superet supervivat, supersit. {{ancora+|598|[[Aeneis/Liber II#595|598.]]}} {{sc|}}Ascanivsque puer filius, ut “tuque puerque tuus”. Horatius “puerosque Ledae”. et est Graecum, nam παῖδας dicunt. interdum tamen etiam ad aetatem refertur. {{ancora+|599|[[Aeneis/Liber II#595|599.]]}} {{sc|}}circum errant mire, quasi quaerentes: tamquam prope sint, et adhuc sua opera †sua non avertant. {{ancora+|600|[[Aeneis/Liber II#600|600.]]}} {{sc|}}Havserit ensis aut percusserit, ut “latus haurit apertum;” aut voraverit. {{ancora+|601|[[Aeneis/Liber II#600|601.]]}} {{sc|}}Tyndaridis atqui Iovis est, non Tyndarei filia; sed sic dicimus ‘Tyndaridis’ de Helena, ut de Hercule Amphitryoniades. nam de Iove et Leda nati sunt Pollux et Helena, de Tyndareo et Leda Castor, qui solus mortalis fuit: unde Vergilius “si fratrem Pollux alterna morte redemit”, qui inmortalitatem suam cum fratre partitus est. Helenam vero inmortalem fuisse indicat tempus. nam constat fratres eius cum Argonautis fuisse: Argonautarum filii cum Thebanis bello dimicaverunt. item illorum filii contra Troiam bella gesserunt. ergo si inmortalis Helena non fuisset, tot sine dubio saeculis durare non posset. hanc autem legimus prius a Theseo raptam et in Aegypto commendatam Proteo. licet alia fabula a Paride raptam et, cum ad Aegyptum cum ea isset, a Proteo, cognito raptu, subtractam Paridi dicat. facies invisa pulchritudo Helenae odiosa, id est Helena. et est Graecum, ut ‘vis Herculea’, hoc est Hercules. ostendit autem naturae culpam non esse hominibus adscribendam. sane quidam ‘invisa’ figurata dictum putant; adserunt enim ad Troiam Helenam non venisse, id est non visam a Troianis, quia cum eam Paris rapuit, ad Aegyptum profectus dicitur, mutato itineris cursu, ne a Graecis forte insequentibus comprehenderetur. ibi a Proteo receptus hospitio. sed cum Helena Proteo suam narrasset iniuriam, ab eo retenta est. tum sine ea Paris venit ad Troiam. Graeci autem putantes quod occultaretur a Troianis et nollent sibi eam reddere, deleverunt Troiam frustra, cum Troiani vere dicerent se Helenam non vidisse. alii dicunt a Proteo quidem Helenam Paridi sublatam et quibusdam disciplinis phantasma in similitudinem Helenae Paridi datum, quam imaginem ille ad Troiam dicitur pertulisse: quod etiam Homerum volunt tetigisse subtiliter, ubi Aeneas a Neptuno opposita nube liberatur. ἀμφὶ δ’ ἄρ’ εἰδώλῳ Τρῶες καὶ διοῖ Ἀχαιοί . lacaenae a provincia Laconica. et notandum, derivationem minorem esse a principalitate, quod rarum est. {{ancora+|602|[[Aeneis/Liber II#600|602.]]}} {{sc|}}Culpatusve paris criminosus, reus. divum inclementia latenter hic Venus suam purgat invidiam dicendo, Troiam deorum conspiratione subverti; poterat enim ei obici, quod nisi ipsa rapiendi Helenam Paridi auctor fuisset, Troia non fuisset eversa. {{ancora+|604|[[Aeneis/Liber II#600|604.]]}} {{sc|}}Aspice de Homero tractum, qui inducit Minervam praestantem ista Diomedi. et bene subdistinguit, quia non solum dicitur, sed etiam manu significatur. namque omnem ordo est: omnem tibi nubem eripiam, quae umida circum caligat et mortales hebetat visus tuenti. dicitur enim nebula orta de terris obesse nostris obtutibus: unde aquila, quia supra nebulam est, plus videt. est etiam theologica ratio, quia ignorantes usum Venerium videre dicuntur et numina: unde nunc merito post Veneris abscessum numina vidisse dicitur Aeneas. obducta superducta. tuenti modo ‘videnti’, alias ‘defendenti’. {{ancora+|606|[[Aeneis/Liber II#605|606.]]}} {{sc|}}Nequa parentis ivssa time pro ‘ne’. et ‘ne’ particula imperativo iungitur modo: sed interdum praesenti tempori, interdum futuro, prout aliquid volumus aut ad praesens, aut ad futurum fieri. tu nequa p. i. t.] potest sane hoc praeceptum et ad generalitatem et ad specialitatem referri. ivssa time veretur enim ne imperanti sibi fugam non obtemperet. {{ancora+|608|[[Aeneis/Liber II#605|608.]]}} {{sc|}}saxis saxa dicendo ‘saxis saxa’ renovavit narrandi magni- tudinem. {{ancora+|609|[[Aeneis/Liber II#605|609.]]}} {{sc|}}undantem aut ‘abundantem’, aut quia in modum undarum attollitur, ut “qua plurimus undam fumus agit”. {{ancora+|610|[[Aeneis/Liber II#610|610.]]}} {{sc|}}Neptunus muros hoc quidem habet fabula, quod Neptunus cum Apolline Troiae fabricati sunt muros. sed constat Laomedontem supradictis diis certam vovisse pecuniam ad sacra facienda: quam inminentibus Mysiis transtulit ad murorum fabricam. unde dii et fecisse muros, et offensi esse dicuntur. simul notandum quod deos facit opera sua evertere: ut portas Iunonem, quarum dea est; nam portam luminis nascentibus praebet, ut “Iuno lucina fer opem”: arces Minervam; legimus enim “Pallas quas condidit arces”: Neptunum muros; ipsi enim fundamenta sunt consecrata, cuius et moventur arbitrio: unde ἐνοσίχθων dicitur, hoc est terram movens aquae concussione, sicut terrae motus continent opiniones. neptvnus m. e. t. q.] [ergo] cum Neptunus infestus indicatur, Apollo tamen etiam post piaculum Troianis favet, quia eum propter Chrysis sacerdotis filiam offenderant Graeci. tridenti omnia in ‘ns’. exeuntia aut participia sunt, aut nomina. sed si participia sunt, ablativum et in ‘i’ et in ‘e’ mittunt pro nostro arbitrio: Iuvenalis “nec ardenti decoxit aeno”, contra “semperque ardente camino”: si vero nomina fuerint, omni modo in ‘e’ exeunt. si autem eadem sint et nomina et participia, ut ‘amans’, cum nomina fuerint, omni modo in ‘e’ mittunt; cum participia, licenter utimur. ergo quia ‘tridens’ nomen est, ‘tridente’ debuit dicere: sed novitatem adfectavit, nulla cogente necessitate. sane in nominibus, quae et propria esse possunt et appellativa, ut ‘liberalis’ ‘felix’ ‘iuvenalis’, ablativus a proprio in ‘e’ exit, ab appellativo in ‘i’. {{ancora+|611|[[Aeneis/Liber II#610|611.]]}} {{sc|}}quatit concutit, conmovet. {{ancora+|612|[[Aeneis/Liber II#610|612.]]}} {{sc|}}ivno scaeas saevissima portas quidam ideo Iunonem has portas tenuisse accipiunt, quia eam fatorum arbitrium volunt, et fatum fuit ad exitium Troiae per has portas equum introduci. scaeas priscas. saevissima quae et fugam vetabat. {{ancora+|613|[[Aeneis/Liber II#610|613.]]}} {{sc|}}Socium sibi devotum. furens irascens. {{ancora+|614|[[Aeneis/Liber II#610|614.]]}} {{sc|}}accincta id est armata, quia ipsa est Curitis, et sub hoc nomine interest bellis; nam ideo “hic illius arma hic currus fuit”. ‘accincta’ enim ‘ferro armata’, ut “cingitur ipse furens certatim in proelia Turnus”. {{ancora+|615|[[Aeneis/Liber II#615|615.]]}} {{sc|}}iam praeterea, ut “iam quae seminibus iactis se sustulit arbos”. arces ordinem tenuit: primum ‘muros’, deinde ‘portas’, post ‘arces’; a muris enim in arcem convertendus est totus impetus; ob hoc autem ‘arces’ Minervae dantur, quod ipsa sit inventrix aedifi- ciorum, ut “Pallas quas condidit arces”, et quia summa quaeque possidet sapientia. praeterea in capite esse dicitur; idcirco creditur patris Iovis capite generata. tritonia pallas notandum duo antonomasiva sunt sine proprio nomine. et est nimiae iracundiae cum dicitur, quamquam irata sit Graecis, nequaquam tamen Troianis parcere; licet in historia lectum sit, vehementius iratam Minervam, quod post victoriam ei sacrificare noluerint, ut Horatius “cum Pallas usto vertit iram ab Ilio in inpiam Aiacis ratem”. respice dicendo ‘respice’ ostendit, vere iam caliginem ab oculis eius esse sublatam. {{ancora+|616|[[Aeneis/Liber II#615|616.]]}} {{sc|}}insedit adeo irata, ut ante sacerdotem ibi Cassandram defenderet. nimbo effulgens nube divina. est [enim] fulgidum lumen, quo deorum capita cinguntur. sic etiam pingi solet. alii ‘nimbum’ clavum transversum in veste existimant. alii ‘limbo’ legunt, ut “Sidoniam picto chlamydem circumdata limbo”. et est pars vestis extrema, quae instita dicitur, ut Horatius “quarum subsuta talos tegit instita veste”. gorgone saeva aut etiam per saevam Gorgonem fulgens; aut ipsa saeva terrore Gorgonis. sane Gorgones tres fuisse dicuntur, Stheno, Euryale, Medusa, quarum aspectus intuentes vertebat in lapides. hae autem mirae pulchritudinis fuisse dicuntur, et quisquis eas vidisset stupore defigebatur. ideo fictum est, quod in lapides mutarentur. sed alia fabula refert, Medusam mirae parsimoniae virginem fuisse, et ob hoc acceptam Minervae. quae compressa a Neptuno Pegasum equum dicitur edidisse: quod posteaquam Minerva cognovit, eius caput dicitur amputasse et suo adfixisse pectori, eique tribuisse vim, ut quidquid vidisset mutaret in saxum. {{ancora+|617|[[Aeneis/Liber II#615|617.]]}} {{sc|}}Ipse pater qui omnibus unus esse consuevit: ut “rex Iuppiter omnibus idem”. et bene honesta Aeneae causa fugiendi est. viresque secundas quia fuerunt et in Troianis, sed non prosperae. {{ancora+|618|[[Aeneis/Liber II#615|618.]]}} {{sc|}}sufficit subministrat, suggerit. {{ancora+|619|[[Aeneis/Liber II#615|619.]]}} {{sc|}}Eripe accelera, raptim fac. vel ‘eripe te fuga’. {{ancora+|620|[[Aeneis/Liber II#620|620.]]}} {{sc|}}Nusquam abero bona oeconomia. nam si tenent Danai qua deficit ignis, necessarium est praesidium numinis: ut Horatius “nec deus intersit, nisi dignus vindice nodus inciderit”. limine sistam in limine, ut “silvis te, Tyrrhene, feras agitare putasti”. {{ancora+|621|[[Aeneis/Liber II#620|621.]]}} {{sc|}}spissis ‹noctis se condidit umbris›densis. abscessu enim plerumque numina demonstrantur fuisse, cum subito apparere desierint. {{ancora+|622|[[Aeneis/Liber II#620|622.]]}} {{sc|}}Apparent dirae facies secundum mathesin post abscessum Veneris dira dicit apparuisse numina, cuius praesentis radii intervenientes anaereticos temperant. apparent dirae facies] [vel] quia ‘dirae’ appellantur quae sunt in ministerio Iovis, quando morbos aut letum aut bellum hominibus molitur, quia in XII. ait “dicuntur geminae pestes cognomine Dirae”. {{ancora+|623|[[Aeneis/Liber II#620|623.]]}} {{sc|}}numina magna quia Iovem Iunonem Neptunum et Minervam dixerat. {{ancora+|624|[[Aeneis/Liber II#620|624.]]}} {{sc|}}Tum vero quia ante et ab Hectore audierat, et per se viderat everti Troiam, sed non omnem; singulas enim res viderat, ut “iam proximus Ucalegon”. vel ‘tum vero’, quando et dii visi sunt saevientes. {{ancora+|625|[[Aeneis/Liber II#625|625.]]}} {{sc|}}et ex imo verti quia superiori excidio, quando ab Hercule expugnata est, nec omne Ilium conciderat, nec ex imo fuerat Troia subversa. per haec ergo fit certior causa fugiendi. {{ancora+|626|[[Aeneis/Liber II#625|626.]]}} {{sc|}}ornum †p . . . Oceani filia, a Sarpedone, Ilii filio, adamata est. quem cum [veni] sprevisset, faciente Venere, Iasonem tunc ad Colchos euntem inefficaciter adamavit. quo absente †ad luchi conficeretur, in hanc arborem dicitur commutata. {{ancora+|627|[[Aeneis/Liber II#625|627.]]}} {{sc|}}ferro et bipennibus] ἓν διὰ δυοῖν . ferro et bipennibus tautologia est. {{ancora+|628|[[Aeneis/Liber II#625|628.]]}} {{sc|}}Ervere pro deicere et est acyrologia. usque tam diu. minatur aut ‘eminet’, ut “minaeque murorum”: aut ‘movetur’. {{ancora+|629|[[Aeneis/Liber II#625|629.]]}} {{sc|}}Tremefacta comam solita figura. ‘comam’ autem pro ramis, per illam metaphoram “tondentur cytisi”. {{ancora+|630|[[Aeneis/Liber II#630|630.]]}} {{sc|}}vulneribus pro ictibus. ivgis cacuminibus montium. rvinam aliarum scilicet arborum. {{ancora+|632|[[Aeneis/Liber II#630|632.]]}} {{sc|}}Ac ducente deo secundum eos qui dicunt, utriusque sexus participationem habere numina. nam ait Calvus “pollentemque deum Venerem”. item Vergilius “nec dextrae erranti deus afuit”, cum aut Iuno fuerit, aut Allecto. est etiam in Cypro simulacrum barbatae Veneris, corpore et veste muliebri, cum sceptro et natura virili, quod ‘)Αφρόδιτον vocant, cui viri in veste muliebri, mulieres in virili veste sacrificant. ducente deo] [quamquam] veteres ‘deum’ pro magno numine dicebant. Sallustius “ut tanta mutatio non sine deo videretur”. {{ancora+|633|[[Aeneis/Liber II#630|633.]]}} {{sc|}}dant tela locum f. r. illi reddidit ‘flammam inter et hostes expedior’. hic est hiatus. {{ancora+|635|[[Aeneis/Liber II#635|635.]]}} {{sc|}}Antiquasque domos ‘caras’. et aliud pendet ex alio; nihil enim interest, utrum carum dicas, an caritatis causam. sane ‘domos’ ambitiose dixit. {{ancora+|636|[[Aeneis/Liber II#635|636.]]}} {{sc|}}Primum praecipuum. vel ‘primum’ ante filium et uxorem. sed Varro rerum humanarum ait permissum a Graecis Aeneae, ut evaderet et quod carum putaret auferret; illum patrem liberasse, cum illi quibus similis optio esset data, aurum et argentum abstulissent. sed Aeneae propter admirationem iterum a Graecis concessum, ut quod vellet auferret; illum, ut simile, quod laudatum fuerat, faceret, deos penates abstulisse. tunc ei a Graecis concessum, ut et quos vellet secum et sua omnia liberaret: quod poeta Veneris praesidio praestitum dicit Aeneae. petebam pro appetebam et optabam. {{ancora+|637|[[Aeneis/Liber II#635|637.]]}} {{sc|}}vitam producere figurate, pro ‘vitam producturum’. {{ancora+|638|[[Aeneis/Liber II#635|638.]]}} {{sc|}}exilium dictum quasi extra solum. vos o obliqua oratio est. nam aperte quidem hoc agit, ut relinquatur, latenter vero aliud: [id est voluntatem fugiendi] per quod nimia Aeneae ostenditur pietas, qui nec iustis causis movetur, ut patrem relinquat. sane rhetorica suasio est; deliberatur enim de ipsa re, utrum fugiendum sit. et eius partes ita ponuntur, ut †si qui dissuadent, an supervivendum patriae. quod ideo aperte non dixit, ne ceteros a fuga dehortari videretur, sed ait ‘vos fugite, qui potestis’: a tempore ‘satis una superque’, ab invitis diis ‘iam pridem invisus diis et inutilis annos demoror’. sic quidem et illud colligitur, an debilis patriae superare debeat. {{ancora+|639|[[Aeneis/Liber II#635|639.]]}} {{sc|}}Integer aevi sanguis plenam aetatem significat ex sanguine, qui non est integer nisi in iuvenibus. nam dicunt physici minui sanguinem per aetatem: unde et in senibus tremor est. sane ‘aevum’ hic ad annos referre debemus, cum alibi tempus significet, ut “aevoque sequenti”. et “tantum aevi longinqua valet mutare vetustas”. svo robore sine alterius auxilio, quo eget Anchises. et duas res dicit: et iuvenes estis, et sani, quorum utrumque mihi deest. stant perstant solidaeque sunt. {{ancora+|640|[[Aeneis/Liber II#640|640.]]}} {{sc|}}agitate disponite, cogitate. Sallustius “traditur fugam in oceani longinqua agitavisse”. {{ancora+|641|[[Aeneis/Liber II#640|641.]]}} {{sc|}}Caelicolae ad quos nostra pertinet vita, ut “haud credo invisus caelestibus auras vitales carpis” et “nos iuvenem exanimum et nil iam caelestibus ullis debentem” et “igneus est illis vigor et caelestis origo”. anima enim caeli pars est, corpus nostrum, umbra inferorum. ideo ergo non posuit generale nomen deorum, et addidit caelestibus, ne crederentur inferni dii, qui datores vitae non sunt. {{ancora+|642|[[Aeneis/Liber II#640|642.]]}} {{sc|}}Satis superque ad augmentum ‘superque’ addidit. est autem tmesis. sane sciendum est esse aliqua, quae augmentum non recipiunt, ne minus significent, ut [’satis’,] ‘perfectus’: nam quaeritur, utrum ‘perfectior’ possit facere, ne incipiat [’satis’] ‘perfectus’ minus significare. {{ancora+|643|[[Aeneis/Liber II#640|643.]]}} {{sc|}}Una excidia sub Laomedonte ab Hercule. sed ἐμφατικῶς dixit ‘excidia’. superavimus superviximus. Sic o sic positum adfati discedite corpus sensus talis est: praestate mihi vos funebre solatium, id est adfamini me, ut dici mortuis solet ‘vale, vale, vale’: nam ideo et ‘positum’ et ‘corpus’ dixit: mortem autem ego manu hostis inveniam; nam hic ordo est. ‘miserebitur’ vero dixit adfectu eius qui cupiebat interimi, ut eum hostis quasi miseratus occideret. sic in nono mater Euryali “aut tu, summe pater divum, miserere, tuoque invisum hoc detrude caput sub Tartara telo, quando aliter nequeo crudelem abrumpere vitam”. et “vos o potius miserescite venti”. alii sic exponunt: [et] ‘miserebitur’ id est quod illi hostili animo fecerint ego misericordiae loco ducam. {{ancora+|646|[[Aeneis/Liber II#645|646.]]}} {{sc|}}Exuviasque petet quasi obiectio ‘sed spoliatum linquet cadaver’, et responsio ‘facilis iactura sepulcri’: aut secundum Epicureos, qui dicunt nihil superesse post mortem; aut hoc dicit, facilis sepulturae iactura est, quam potest ruina praestare. facilis contemptibilis et levis sapienti viro, ut sit ‘iactura’ dispendium. {{ancora+|647|[[Aeneis/Liber II#645|647.]]}} {{sc|}}inutilis ideo, quia debilis fuisse dicitur post fulmen. annos demoror quasi festinantes diu vivendo detineo. {{ancora+|649|[[Aeneis/Liber II#645|649.]]}} {{sc|}}Fulminis adflavit ventis et contigit igni tria sunt fulminum genera: est quod adflat, quod incendit, quod findit: de hoc autem siluit. fulminatus autem est Anchises, quia se cum Venere concubuisse iactabat. sane afflati tactique dicuntur capti membris, ut “tactus etiam ille, qui hanc urbem condidit, Romulus”. afflavit ventis bene dixit, quia scit, non iaci fulmina, nisi cum flatu ventorum, ut in VIII “tris imbris torti radios, tris nubis aquosae addiderant”. sane de fulminibus hoc scriptum in reconditis invenitur “quod si quem principem civitatis vel regem fulmen afflaverit, et supervixerit, posteros eius nobiles futuros et aeternae gloriae”. Fabula sane talis est: cum inter aequales epularetur Anchises, gloriatus traditur de concubitu Veneris. quod cum Iovi Venus questa esset, emeruit, ut in Anchisem fulmina mitterentur; sed Venus cum eum fulmine posse vidisset interimi, miserata iuvenem in aliam partem fulmen detorsit, Anchises tamen afflatus igne caelesti semper debilis vixit. {{ancora+|651|[[Aeneis/Liber II#650|651.]]}} {{sc|}}Nos contra praepositiones vel adverbia in ‘a’ exeuntia modo producunt ultimam litteram, excepto ‘puta’ et ‘ita’, apud Ennium et Pacuvium brevia sunt. hinc est quod etiam numerorum nomina indeclinabilia producuntur, ut “triginta magnos”. ea vero quae declinantur brevia sunt secundum rationem nominum in ‘a’ exeuntium. effusi lacrimis pro effusi in lacrimas. {{ancora+|652|[[Aeneis/Liber II#650|652.]]}} {{sc|}}Omnisque domus modo familiam, alias domicilium, interdum re vera domum. {{ancora+|653|[[Aeneis/Liber II#650|653.]]}} {{sc|}}fatoque vrgenti ‹incvmbere› simile est ut ‘currentem incitare’, ‘praecipitantem impellere’. {{ancora+|655|[[Aeneis/Liber II#655|655.]]}} {{sc|}}rursus in arma feror quasi quodam doloris impetu, quod pater liberari non acquiesceret. mortem opto contra fatorum vim et matris auxilium. {{ancora+|656|[[Aeneis/Liber II#655|656.]]}} {{sc|}}nam quod consilium quasi vetuerit regina audito ‘mortemque miserrimus opto’, sic respondet Aeneas ‘nam quod consilium aut quae iam fortuna dabatur’? {{ancora+|657|[[Aeneis/Liber II#655|657.]]}} {{sc|}}Mene probatae pietatis filium. nam pronomina habent vim suam, nonnumquam et emphasin, ut “cantando tu illum?” sane ‘mene efferre pedem genitor’ et cetera rhetorice per deliberationem tractatur, an Aeneae relicto patre fugiendum sit. posse plus est quam velle. {{ancora+|658|[[Aeneis/Liber II#655|658.]]}} {{sc|}}nefas scelus. excidit bene excusat patrem dicendo ‘excidit’, et ipsam temperat obiurgationem. {{ancora+|660|[[Aeneis/Liber II#660|660.]]}} {{sc|}}periturae bene ‘periturae’ dixit, non ‘perditae’, quia adhuc posse videatur evadere per suam et Anchisae fugam; ideo autem ‘addere’, tamquam magnam portionem exitio Troiae genus Anchisae coniungeret. {{ancora+|661|[[Aeneis/Liber II#660|661.]]}} {{sc|}}ivvat delectat, quasi malum illi voluptati sit. patet isti apocope est pro ‘istic’. pronomen enim esse non potest, quia non praecedit nomen. {{ancora+|662|[[Aeneis/Liber II#660|662.]]}} {{sc|}}multo priami de sanguine quasi bis sanguinem fuderit Priamus, quia et filium eius Pyrrhus occiderit. {{ancora+|663|[[Aeneis/Liber II#660|663.]]}} {{sc|}}Natum ante ora patris his rebus terret eum, qui non potest mortem timere. obtruncat obtruncare consuevit. {{ancora+|664|[[Aeneis/Liber II#660|664.]]}} {{sc|}}hoc ideo. quod propter quod. {{ancora+|668|[[Aeneis/Liber II#665|668.]]}} {{sc|}}Arma, viri, ferte arma notant hoc critici, quia saepius armari aliquos dicit, cum exarmatos nusquam ostendat: qui nesciunt, non omnia a poeta, ut supra diximus, dici debere. nam et diem describit, nocte non praemissa. superfluo enim dicuntur ea quae necesse est fieri. quis enim domum ingressus, non arma deponat? vel quia ad auferendum patrem arma deposuerat; vel quia armis Graecorum fuerat armatus. vocat lux vltima victos id est victis moriendum est. {{ancora+|669|[[Aeneis/Liber II#665|669.]]}} {{sc|}}Reddite me danais vel quibus me sustulit mater; vel tamquam quaerentibus et invenire cupientibus. et bene ‘reddite’, quasi retineatur; nam ideo ait ‘sinite’. instavrata renovata; quod verbum et de feriis et de scaenis solebat apud veteres usurpari. {{ancora+|670|[[Aeneis/Liber II#670|670.]]}} {{sc|}}numquam pro non, ut “numquam hodie effugies”. {{ancora+|672|[[Aeneis/Liber II#670|672.]]}} {{sc|}}insertabam cunctationem ostendit hoc verbo eius, qui nec ire ad proelium velit, nec domum relinquere. sic et ‘ferebam’ dixit. {{ancora+|674|[[Aeneis/Liber II#670|674.]]}} {{sc|}}patri melius ‘patri’, quam ‘mihi’. tendebat offerebat, sed manibus eum gestans. {{ancora+|675|[[Aeneis/Liber II#675|675.]]}} {{sc|}}Si periturus abis argumentum dilemma, id est conplexio, quae adversarium ab utraque parte concludit. {{ancora+|676|[[Aeneis/Liber II#675|676.]]}} {{sc|}}expertus quidam participium praeteriti temporis [sed] vim praesentis habere volunt, quia praesens deficit. {{ancora+|677|[[Aeneis/Liber II#675|677.]]}} {{sc|}}tutare domum hoc est cui defensori relinquimur, si tu deseris? cui parvus ivlus interrogantis est. et simul epitheto commendat aetatem. {{ancora+|678|[[Aeneis/Liber II#675|678.]]}} {{sc|}}Conivnx quondam ‘quondam’ aut aliquando significat, quasi nunc uxor non sit quae relinquitur. aut certe ‘quondam’ ‘semper’ significat, ut in georgicis “ut quondam in stipulis magnus sine viribus ignis”, et est, quam semper coniugem nominasti. haberi enim quaevis poterat, nominari non nisi nobilis. et bene [ex ductu litterarum] quod eventurum timet, quasi iam contigerit, deflet; se autem ideo ultimam facit, quod ipsa loquitur. diversam autem aetatem pueri, senis et feminae ad miserationem commovendam videtur obicere. {{ancora+|680|[[Aeneis/Liber II#680|680.]]}} {{sc|}}subitum pro ‘subito’. adverbium est temporis secundum veteres. oritur oriuntur divina, ut Sol: ideo et †quia dicuntur oritur. {{ancora+|681|[[Aeneis/Liber II#680|681.]]}} {{sc|}}Manus inter mutavit accentum praepositio postposita. sane ‘inter’ plerumque pro ‘per’ ponitur, sed raro apud Vergilium, ut “hunc inter fluvio Tiberinus amoeno”. bona autem oeconomia ad Iulum venit, dicens eum fuisse inter manus parentum. ‘inter manus’ autem, hoc est inter amplexus. non enim possumus eum illo tempore portatum dicere, quem et mox pedibus patris comitem fuisse, et post septem annos legimus et venatum isse et bella tractasse. mirabile monstrum τῶν μέσων est: dictum a monstrando, id est monendo. et refertur ad praesens eius significatio. ‘prodigium’ autem est quod in longum tempus dirigit significationem. {{ancora+|682|[[Aeneis/Liber II#680|682.]]}} {{sc|}}levis pro leviter. {{ancora+|683|[[Aeneis/Liber II#680|683.]]}} {{sc|}}Fundere lumen apex ‘apex’ proprie dicitur in summo flaminis pilleo virga lanata, hoc est in cuius extremitate modica lana est: quod primum constat apud Albam Ascanium statuisse. modo autem summitatem pillei intellegimus. tangit autem, ut frequenter diximus, latenter historiam. item hoc quoque de igni ad Servium Tullium pertinet. nam cum Tarquinius cepisset Vericulanam civitatem, ex captiva quadam in domo eius natus est Servius Tullius. qui cum obdormisset, caput eius subito flamma corripuit: quam cum vellent restinguere, Tanaquil, regis uxor, auguriorum perita, intellegens augurium, prohibuit. flamma puerum cum somno deseruit: unde intellexit, eum clarum fore usque ad ultimam vitam. perite sane lucem dixit, non ut in septimo “tum fumida lumine fulvo”: nam et illic splendor quidem est, sed cum fumo, qui semper causa lacrimarum est. in Ascanio autem solus ostenditur splendor. Suetonius tria genera pilleorum dixit, quibus sacerdotes utuntur, apicem, tutulum, galerum: sed apicem pilleum sutile circa medium virga eminente, tutulum pilleum lanatum metae figura, galerum pilleum ex pelle hostiae caesae. {{ancora+|684|[[Aeneis/Liber II#680|684.]]}} {{sc|}}Circum tempora pasci crescere: ut “sacrum tibi pascere crinem”. sunt autem hic infiniti pro indicativis ‘fundere’, ‘lambere’, ‘pasci’. {{ancora+|686|[[Aeneis/Liber II#685|686.]]}} {{sc|}}Sacros restingvere fontibus ignes religiosos. non quos tunc ‘sacros’ sciebant, sed quos mox probarunt. sanctos restingvere fontibus ignes] [et] bene ‘fontibus’, non aquis. ‘sanctos’ vero, ut venerabilius fieret. sane ‘sanctum’ est interdum non idem quod ‘sacrum’, neque idem quod ‘religiosum’; interdum non aliud quam ‘sacrum’. hic ergo ‘sanctos’ sacros accipiemus, quippe quo loco auspicia fierent, sicut ex Anchisae persona ostenditur, cum dicit ‘oculos ad sidera laetus extulit’ et ‘da deinde auxilium pater atque haec omnia firma’. aliter ‘sanctum’ accipi per singula loca dicitur. {{ancora+|687|[[Aeneis/Liber II#685|687.]]}} {{sc|}}at pater Anchises et hic et alibi Anchisen divinandi peritum inducit. oculos ad sidera contra opinionem Theocriti, qui eum fulmine caecatum fuisse commemorat. {{ancora+|688|[[Aeneis/Liber II#685|688.]]}} {{sc|}}et caelo palmas cum voce tetendit fugae defensio est, ut videatur non solum utilis et necessaria, sed et honesta, quoniam divina suadebant. nam et ideo inducitur noluisse, ut quod vincitur et consentit argumentum voluntatis divinae sit. {{ancora+|689|[[Aeneis/Liber II#685|689.]]}} {{sc|}}Si flecteris aut secundum Stoicos locutus est, qui fati adserunt necessitatem: aut secundum Epicureos, qui dicunt deos non curare mortalia. {{ancora+|690|[[Aeneis/Liber II#690|690.]]}} {{sc|}}Aspice nos quia intuentes dii iuvant: unde est “atque oculos Rutulorum reicit arvis”, et contra “diva solo fixos oculos aversa tenebat”. aspice nos] ‹quia intuentes dii iuvant:› nam de Iove in primo libro “et Libyae defixit lumina regnis”. aut secundum mathematicos, quod quidquid Iuppiter irradiaverit felix facit. {{ancora+|691|[[Aeneis/Liber II#690|691.]]}} {{sc|}}Atque haec omina firma secundum Romanum morem petit, ut visa firmentur. non enim unum augurium vidisse sufficit, nisi confirmetur ex simili. nam si dissimilia sint posteriora, solvuntur priora: unde est “quantum Chaonias aquila veniente columbas”. nam aquila sine dubio columbis plus potest. {{ancora+|692|[[Aeneis/Liber II#690|692.]]}} {{sc|}}fatus erat proprietatem disciplinae secutus, quod augurum ‘effata’ dicuntur. {{ancora+|693|[[Aeneis/Liber II#690|693.]]}} {{sc|}}Intonvit laevum sinistrum, prosperum, quia caeleste est; quae enim nobis laeva sunt ‹caelestibus› dextra sunt, ut diximus supra. ‘sinistrum’ autem a sinendo dictum, quantum ad auguria pertinet, quod nos agere aliquid sinat, unde alibi “siquem numina laeva sinunt”. sed hoc loco pontificalis inducitur disciplina. nam ostendit Anchisen, cum vellet fugam filii sequi, omine quod de Ascanii †pro capite auspicii se obtulit, a diis commotum petisse de caelo confirmationem; subiungit enim ‘vix ea fatus erat senior, subitoque fragore intonuit laevum’. prosperum, quia sereno caelo sive audita, sive visa fuerint: quod hic utrumque ostendit ‘subitoque fragore intonuit laevum’, quod ad auditum scilicet pertinet. iterum adiunxit quod ad visum pertinet ‘et de caelo lapsa per umbras stella facem ducens multa cum luce cucurrit’. hoc autem auspicium cum de caelo sit, verbo augurum maximum appellatur. sinistras autem partes septentrionales esse augurum disciplina consentit, et ideo ex ipsa parte significatiora esse fulmina, quoniam altiora et viciniora domicilio Iovis. {{ancora+|694|[[Aeneis/Liber II#690|694.]]}} {{sc|}}Multa cum luce cucurrit nunc theologicam rationem sequitur, quae adserit, flammarum quos cernimus tractus nimbum esse descendentis numinis; alibi physicam, ut “vento inpendente videbis, flammarum longos a tergo albescere tractus”. facem ducens lumen, quod utique ex facibus nascitur. {{ancora+|695|[[Aeneis/Liber II#695|695.]]}} {{sc|}}super labentem quidam hoc verbum unam partem orationis esse tradunt. {{ancora+|696|[[Aeneis/Liber II#695|696.]]}} {{sc|}}Idaea clarum se condere silva stellae huius cursus ita significat Troianos conglobatos ad domum Aeneae Idam petere. quod dicit ‘multa cum luce’ ostendit claros; quod ‘signantem vias’ scintillas quasdam dicit relictas, quae ostendunt remansuros in diversis partibus socios; quod ‘longo limite’, ostendit errorem; quod ‘sulcum’ dicit, significat longum ‘maris aequor arandum’; quod ait ‘sulphure fumant’ divini ignis odor ostenditur; fulgura enim odor sulphuris sequitur; ex fumo autem mors Anchisae, sicut eius oratio sequens indicat. ‘cedo equidem’, quasi dicat, licet sciam me esse moriturum. et bene quamdiu vivit Anchises, totum ei conceditur. quidam fumo bellum, quod in Italia futurum erat, significari tradunt. {{ancora+|699|[[Aeneis/Liber II#695|699.]]}} {{sc|}}Victus genitor quasi pertinax et a pristino proposito recedens. se tollit ad avras verbum augurum, qui visis auspiciis surgebant e templo: unde est ‘extemplo’. {{ancora+|700|[[Aeneis/Liber II#700|700.]]}} {{sc|}}Adfaturque deos agit diis gratias. vel certe invocat. {{ancora+|701|[[Aeneis/Liber II#700|701.]]}} {{sc|}}iam iam nulla mora est et ‘cedo equidem’ ostendit eum Aeneae dictis consensisse. {{ancora+|702|[[Aeneis/Liber II#700|702.]]}} {{sc|}}dii patrii servate domum servate nepotem: vestrum hoc avgurium hic ostendit, Anchisen ea quae optabat per impetrationem augurii meruisse: augurium enim est exquisita deorum voluntas per consultationem avium aut signorum. perite ergo signum de caelo ‘augurium’ dixit. ideo et adiecit ‘servate domum’, id est genus, familiam: ‘servate nepotem’, a quo certum erat Romanam prolem propagatum iri. {{ancora+|703|[[Aeneis/Liber II#700|703.]]}} {{sc|}}Vestroque in numine Troia est in vobis habeo Troiam: propter illud “has mihi servassent sedes”. alii ita exponunt: augurium numenque vestrum efficiat, ne putem Troiam perisse. {{ancora+|704|[[Aeneis/Liber II#700|704.]]}} {{sc|}}cedo cedere proprie dicitur qui contra sententiam suam alteri consentit, ut “cedamus Phoebo”. comes ire recuso tantum ad solatium itineris, quippe moriturus, ut in sexto Aeneas “ille meum comitatus iter”. vult enim Vergilius etiam Aeneae concedere patris peritiam. {{ancora+|705|[[Aeneis/Liber II#705|705.]]}} {{sc|}}Dixerat ille hic distinguendum. alii ‘ille’ et ‘ignis’, sed male. et iam dum negat, dum ostenduntur auspicia. {{ancora+|706|[[Aeneis/Liber II#705|706.]]}} {{sc|}}Propivsque [quamvis secreta domus sit.] propter illud “arboribusque obtecta recessit”. et est ordo: incendia propius volvunt aestus, id est calorem. unde etiam ‘aestas’ dicitur. {{ancora+|707|[[Aeneis/Liber II#705|707.]]}} {{sc|}}Ergo age quia consensisti, et ignis propinquat. ‘age’ autem non est modo verbum imperantis, sed hortantis adverbium, adeo ut plerumque ‘age facite’ dicamus et singularem numerum copulemus plurali. cervici ‘cervix’ cum numero singulari dicitur, collum significat; si plurali utamur, superbiam ostendimus, ut in Verrinis “frange cervices”. {{ancora+|710|[[Aeneis/Liber II#710|710.]]}} {{sc|}}Ambobus erit et ad filium et ad patrem potest referri; sed melius ad patrem, quia de Ascanio post loquitur. {{ancora+|711|[[Aeneis/Liber II#710|711.]]}} {{sc|}}Et longe ‘longe’ valde, ut “Tiberinaque longe ostia”. nam ‘longe’ non potest, quia sequitur ‘pone subit coniunx’. et bene ire singulos facit: scit enim multitudinem facile posse deprehendi. vel ‘longe’ ideo, ut sit prooeconomia, quod errare potuerit. servet autem custodiat, ut “et tantas servabat filia sedes vel servantem ripas”. {{ancora+|712|[[Aeneis/Liber II#710|712.]]}} {{sc|}}famuli unde familia. {{ancora+|713|[[Aeneis/Liber II#710|713.]]}} {{sc|}}Urbe egressis hic ablativo iunxit, ut Horatius “egressum magna me accepit Aricia Roma”. Sallustius accusativo, ut “raro egressa fines suos”. ergo utrumque dicimus. tumulus modo terra tumens, alias sepulcrum. prudenter autem circa turbatos pluribus utitur praeceptis, [diversa signa dat] quia scit, timoris comitem esse oblivionem. templumque vetustum desertae cereris bene Cereris fanum ante urbem ‹esse facit›, quae dea rusticorum est. et librate Aeneas et Cereris templum et vetustum elegit, ad quod nec viris erat aditus, sicut hostes putabant: nam Aeneas scit, ante esse profanatum: nec praedae spe Graeci poterant duci. {{ancora+|714|[[Aeneis/Liber II#710|714.]]}} {{sc|}}Desertae cereris utrum a sacerdote, qui in sexto extinctus inducitur, ut “Cererique sacrum Polyboeten”: an ‘desertae’ belli tempore propter decennalem obsidionem? an ‘desertae’ a filia, ut “nec repetita sequi curet Proserpina matrem”. antiqua cupressus ad vetustatem rettulit. cupressum autem, funebrem arborem, bene ante templum deae lugentis esse confirmat. {{ancora+|715|[[Aeneis/Liber II#715|715.]]}} {{sc|}}Religione patrum timore: et est reciprocum. sic Terentius “nam mihi nihil esse, religio est dicere”, id est metus; item Vergilius contra “multosque metu servata per annos:” conexa enim sunt timor et religio, ut Statius “primus in orbe deos fecit timor”. {{ancora+|716|[[Aeneis/Liber II#715|716.]]}} {{sc|}}ex diverso ut non sit suspicio Graecis. {{ancora+|717|[[Aeneis/Liber II#715|717.]]}} {{sc|}}Cape sacra manu non est dantis, sed hortantis, ut tollat, quia sequitur ‘me bello e tanto digressum et caede recenti attrectare nefas’: scit enim Graecos ex pollutione Palladii piaculum commisisse. {{ancora+|719|[[Aeneis/Liber II#715|719.]]}} {{sc|}}flumine vivo perenni, quia iugiter aqua fluens viva vocatur. flumine vivo semper fluenti, id est naturali, ut “vivoque sedilia saxo”. est autem augurale verbum. {{ancora+|720|[[Aeneis/Liber II#720|720.]]}} {{sc|}}ablvero pro abluam. {{ancora+|721|[[Aeneis/Liber II#720|721.]]}} {{sc|}}Latos umeros aut more heroum se laudat: aut certe sternendo latos facit. vel ‘latos’ sufficientes; vult enim ostendere, totum se ad onus praebuisse: et ideo ‘umeros’, non ‘umerum’. {{ancora+|722|[[Aeneis/Liber II#720|722.]]}} {{sc|}}insternor eleganter tamquam onus laturus, ut de animalibus. {{ancora+|723|[[Aeneis/Liber II#720|723.]]}} {{sc|}}Succedoque oneri figura est, ut “succedunt muro et flammas ad culmina iactant”. {{ancora+|724|[[Aeneis/Liber II#720|724.]]}} {{sc|}}Inplicvit puerilem expressit timorem, ne manu excidat patris. sequiturque patrem non passibus aequis bene de praesente puero, qui, ut putabatur, inter manus reginae erat positus, expressit adfectum. {{ancora+|725|[[Aeneis/Liber II#725|725.]]}} {{sc|}}Pone ‘post’, sed loco tantum, non et tempori adiungitur. et adverbium est, atque ideo ultima syllaba habet accentum. subit sequitur. opaca locorum quia dixit “arboribusque obtecta recessit”. est autem elocutio, ut “strata viarum”. alii ‘per opaca’, per crassa accipiendum putant; vel ‘opaca’ obscura. alibi ‘opacum’ amoenum. {{ancora+|726|[[Aeneis/Liber II#725|726.]]}} {{sc|}}Et me quem dudum naturalia plus timet. quasi et vir fortis et pius non timet bellicum timorem, sed naturalem, propterea quia sequitur ‘comitique onerique timentem’. {{ancora+|727|[[Aeneis/Liber II#725|727.]]}} {{sc|}}Glomerati ex agmine propter illud ‘undique collecti invadunt’. {{ancora+|728|[[Aeneis/Liber II#725|728.]]}} {{sc|}}nunc omnes terrent avrae hic ostendit, etiam fortes viros pro ratione temporis et causarum et debere et decere metuere. sonus excitat omnis consternat. {{ancora+|729|[[Aeneis/Liber II#725|729.]]}} {{sc|}}suspensum sollicitum. comitique quidam ‘comiti’ pro comitibus accipi volunt; nam et pro Creusa eum timere putant intellegi, et singulariter dictum, ut ‘equitem’ et ‘peditem’ de multitudine dicimus. {{ancora+|731|[[Aeneis/Liber II#730|731.]]}} {{sc|}}Subito cum hysterologia est. nate haec singula pronuntianda sunt, quia perturbatis iugis non datur sermo, nec gaudentibus, nec dolentibus. quidam adfectiose distinguunt. {{ancora+|733|[[Aeneis/Liber II#730|733.]]}} {{sc|}}Propinquant non dicit qui, propter sequentem de Corybantibus oeconomiam. cerno non nulli quaerunt, ex cuius persona ‘cerno’ dictum sit. sed altius intuentes ‘cerno’ Aeneae dant, ut ipse hunc versum dixisse videatur. {{ancora+|735|[[Aeneis/Liber II#735|735.]]}} {{sc|}}nescio quod trepido excusatio est coniugis longius derelictae. et bene ‘nescio quod’ ait, quia hoc postea a simulacro uxoris agnoscit. male numen amicum non cum utilitate mea favens uxori, quae in numerum ministrarum matris deum relata est. vel ‘male amicum’ iratum, ut “statio male fida carinis”. {{ancora+|736|[[Aeneis/Liber II#735|736.]]}} {{sc|}}Mentem memoriam, ut paulo post ait “nec prius amissam respexi”. {{ancora+|738|[[Aeneis/Liber II#735|738.]]}} {{sc|}}Fatone erepta crevsa ordo est: fato erepta Creusa substititne, erravitne via. non enim dubitat fato esse sublatam, cum audierit “non haec sine numine divum eveniunt”. {{ancora+|740|[[Aeneis/Liber II#740|740.]]}} {{sc|}}Nec post oculis est reddita nostris constat: nam umbram eius vidit tantummodo. alioquin mentiebatur dicendo: non vidi. {{ancora+|743|[[Aeneis/Liber II#740|743.]]}} {{sc|}}Hic demum ‘hic una defuit’, aliter vitium est. ‘huc’ enim dicere debuit. una id est sola. et videtur improprie de necessaria persona ‘una’ dixisse, quae non sic debet numerari, quasi numero defuerit, sed quasi adfectui dolentis; sola enim de multis intellegitur. {{ancora+|744|[[Aeneis/Liber II#740|744.]]}} {{sc|}}comites utrum natum et virum, an separatim alios, an famulos dixit? natumque qui per aetatem matrem desiderare debuerat. virumque ‹fefellit› videtur excusasse oblivionem suam et culpam ad deos rettulisse. {{ancora+|745|[[Aeneis/Liber II#745|745.]]}} {{sc|}}Deorumque hypermetrus versus est, ideo, ne si ‘deum’ per genetivum pluralem diceret, ὁμοιοτέλευτον faceret. dicendo autem ‘quem non incusavi amens hominumque deumque’ dat sibi amentiam, quia in furore incusavit deos etiam, quod numquam; cum enim dixit ‘quem non’, intellegimus etiam deos. {{ancora+|746|[[Aeneis/Liber II#745|746.]]}} {{sc|}}Vidi crudelius bene se futurus commendat maritus, qui apud feminam sic ostendit priorem se amasse uxorem. {{ancora+|748|[[Aeneis/Liber II#745|748.]]}} {{sc|}}Valle recondo hinc iam ostenditur nimia multitudo. {{ancora+|749|[[Aeneis/Liber II#745|749.]]}} {{sc|}}urbem repeto quidam ‘repeto’ pro ‘repetere ‹statuo›’ accipiunt. fulgentibus armis licet intempestive ‘fulgentibus’ dixerit, tamen potest significasse scutum et galeam, quibus solis caruerat patrem portans et filium ducens. {{ancora+|750|[[Aeneis/Liber II#750|750.]]}} {{sc|}}Stat casus placet, ut “stat quicquid acerbum est, morte pati”. {{ancora+|752|[[Aeneis/Liber II#750|752.]]}} {{sc|}}Obscura limina aut per noctem obscura: aut certe posticum ‘limina’ significat. {{ancora+|753|[[Aeneis/Liber II#750|753.]]}} {{sc|}}qua pro unde. retro observata sequor relego, retro sequor mea vestigia. {{ancora+|754|[[Aeneis/Liber II#750|754.]]}} {{sc|}}Lumine lustro oculos circumfero; non enim facem ferre poterat, quia proderetur. {{ancora+|755|[[Aeneis/Liber II#755|755.]]}} {{sc|}}Ipsa silentia ipsa quae terrere non debent, praecipue inter hostes. sed ut diximus, naturalibus tantum cedit. {{ancora+|756|[[Aeneis/Liber II#755|756.]]}} {{sc|}}Si forte pedem, si forte iteratione auxit dubitationem. inrverant danai quos Venus ante prohibuerat: unde est “et ni mea cura resistat”. {{ancora+|758|[[Aeneis/Liber II#755|758.]]}} {{sc|}}Ilicet confestim. hoc significat [et] ‘ilico’; sed metri ratione variantur. summa ad fastigia vento qui auget flammas, ut “veluti cum flamma furentibus austris”. ‘fastigia’ autem modo de summitate proprie dixit: alibi per contrarium de imo, ut est “forsitan et scrobibus quae sint fastigia quaeras”. inde est et “caelumque profundum”, quasi cuius porro sit fundus, cum de imo ‘fundus’, de summo ‘fastigium’ dicatur. {{ancora+|760|[[Aeneis/Liber II#760|760.]]}} {{sc|}}Priami patris eius. arcem ne vel illuc confugisset? {{ancora+|761|[[Aeneis/Liber II#760|761.]]}} {{sc|}}Vacvis magnis, quippe illic erant omnia. alii ‘vacuis’ pro vacuatis intellegunt, ut sit nomen pro participio; aut ‘vacuis’ a nobis; aut certe ‘vacuis’ latis. ivnonis asylo templo: unde nullus possit ad supplicium extrahi. dictum ‘asylum’ quasi ‘asyrum’. alii ‘asylum’ ideo dictum, quod nullus inde tolleretur, id est quod συλᾶσθαι , hoc est abripi, nullus inde poterat; vel quod fugienti illuc spolia non detraherentur; σῦλα enim Graece aut furta aut spolia dicuntur. hoc autem non est in omnibus templis, nisi quibus consecrationis lege concessum est. primo autem apud Athenienses statutum est ab Herculis filiis, quos insequebantur hi, qui erant a patre oppressi, sicut docet in duodecimo Statius. hoc asylum etiam Romulus imitatus est: unde est “quem Romulus acer asylum rettulit”, non ‘statuit’. quem locum deus †Lucoris, sicut Piso ait, curare dicitur. sunt quidam qui dicunt, ideo Graecos in templo Iunonis, quod asylum erat, praedam convexisse vel captivos conclusisse, quod ibi caedem fieri non liceret: et ideo feminas et pueros clausos, quod imbellis esset aetas et sexus, quibus etiam hostes parcere consueverunt. {{ancora+|762|[[Aeneis/Liber II#760|762.]]}} {{sc|}}Phoenix Achillis magister. {{ancora+|763|[[Aeneis/Liber II#760|763.]]}} {{sc|}}Huc pro illuc. gaza census, Persarum lingua. et est numeri singularis tantum. {{ancora+|764|[[Aeneis/Liber II#760|764.]]}} {{sc|}}Mensaeque deorum postquam ‘excessere omnes adytis’. {{ancora+|765|[[Aeneis/Liber II#765|765.]]}} {{sc|}}crateresque auro solidi qui sunt vel inaurati, vel laminis tecti, vel incrustati. captivaque vestis pro captivorum, et est nota elocutio. {{ancora+|766|[[Aeneis/Liber II#765|766.]]}} {{sc|}}Longo ordine longa multitudine, ut in sexto “unde omnes longo ordine posset”, cum non dicat ‘per ordinem’. non enim ordo erat in multitudine. {{ancora+|768|[[Aeneis/Liber II#765|768.]]}} {{sc|}}avsus quia inter hostes. voces iactare quae contrariae sunt latere cupienti. et inquirendi officium ad vocem transtulit propter noctem. ‘voces’ vero, quia ‘iterumque iterumque vocavi’. avsus q. v. i. p. v.] [et] hic ostendit, et se fato evasisse, et fato coniugem perdidisse. {{ancora+|771|[[Aeneis/Liber II#770|771.]]}} {{sc|}}Tectis per tecta. et est antiptosis. {{ancora+|772|[[Aeneis/Liber II#770|772.]]}} {{sc|}}Infelix simulacrum mihi, non sibi: ut “quae potui infelix?” per ‘simulacrum’ autem apotheosin ostendit, quia simulacra deorum sunt, umbrae inferorum. sic Ulixes in Homero apud inferos umbram Herculis cernit, quia post mortem umbrae inferos, animae caelum petunt. {{ancora+|773|[[Aeneis/Liber II#770|773.]]}} {{sc|}}Maior imago quia umbra maior est corpore. et per hoc mortuam vult ostendere, aut ex homine deam factam. {{ancora+|774|[[Aeneis/Liber II#770|774.]]}} {{sc|}}steteruntque comae prae horrore. {{ancora+|775|[[Aeneis/Liber II#775|775.]]}} {{sc|}}tum sic adfari infinitus modus pro indicativo. et hic versus in plerisque dicitur non fuisse. quid tantum consolatio est; sequitur etiam divinatio, quae animis liberatis corpore conceditur: unde etiam morientibus datur, ut “nec longum laetabere: te quoque fata prospectant paria” Acron Mezentio. {{ancora+|776|[[Aeneis/Liber II#775|776.]]}} {{sc|}}Insano hic sine ratione, aut certe magno, ut “insani feriant sine litora fluctus”. indulgere vel permittere, vel operam dare, ut “indulgent vino”. {{ancora+|777|[[Aeneis/Liber II#775|777.]]}} {{sc|}}Sine numine divum sine fati necessitate: ut enim Statius dicit, fata sunt quae dii fantur. {{ancora+|778|[[Aeneis/Liber II#775|778.]]}} {{sc|}}Eveniunt nec te comitem hinc asportare crevsam hic versus caret scansione: unde multi ei ‘hinc’, multi ‘as’ syllabam detrahunt. si tamen vis fide servata scandere, sit conversio, ut ‘eveniunt, nec te hinc comitem’, et potest scandi per synalipham. aliter nec ecthlipsin, nec hiatum, nec synalipham recipit. crevsam quia Latina declinatio est, erit Latinus accentus. {{ancora+|779|[[Aeneis/Liber II#775|779.]]}} {{sc|}}Fas pro fato; quia sequitur ‘”regnumque et regia coniunx parta tibi”’. ille superfluum hoc loco pronomen. olympi cur in paenultima accentus sit, manifesta est ratio apud Latinos: quamquam Graeci discretionem velint per accentum facere montis et caeli, quod superfluum est. {{ancora+|780|[[Aeneis/Liber II#780|780.]]}} {{sc|}}longa tibi exilia subaudiendum ‘obeunda’. arandum quia legimus “subtrahiturque solum”, non inmerito dixit nunc ‘arandum’. hesperiam sequenti epitheto Italiam ab Hispania segregavit, quae et ipsa Hesperia dicitur. et videtur per derivationem etiam errori finem dedisse. {{ancora+|781|[[Aeneis/Liber II#780|781.]]}} {{sc|}}lydius thybris] quia per Tusciam fluit. Tusci enim a Lydis originem ducunt. lydius thybris Tuscus, dictus ‘Lydius’ a fratre Tyrrheni. nam Lydus et Tyrrhenus duo fratres, cum eos provincia una non ferret, in sortem miserunt, ut divisis copiis proficisceretur unus ad novas sedes quaerendas. profectus Tyrrhenus est, qui ex suo nomine Tuscos Tyrrhenos vocavit. Lydia autem dicta est, in qua frater remanserat. unde nunc traxit, ut ‘Lydium’ diceret. Tusci autem a frequentia sacrificii dicti sunt, hoc est ἀπὸ τοῦ θύειν . constat namque, illic a Tage aruspicinam repertam, ut Lucanus meminit “sed conditor artis finxerit ista Tages” (1.634). apud Tuscos etiam togae usus est; nam hoc habitu in Lydia Iovis simulacrum fuisse dicitur. {{ancora+|782|[[Aeneis/Liber II#780|782.]]}} {{sc|}}Leni agmine leni impetu, vel fluore: et multis rebus hoc nomen adiungitur. {{ancora+|783|[[Aeneis/Liber II#780|783.]]}} {{sc|}}regnumque et regia cur ergo Aeneas horum non meminit, et considit in Thracia et aliis locis? {{ancora+|784|[[Aeneis/Liber II#780|784.]]}} {{sc|}}parta an parata, an adquisita armis? lacrimas dilectae pelle crevsae melius ad posteriora referimus, ut dicat: noli flere, nec enim captiva sum. male enim plerique dicunt, quia habes uxorem paratam. {{ancora+|786|[[Aeneis/Liber II#785|786.]]}} {{sc|}}Servitum ut serviam; verbum finitum et modus gerundi est. {{ancora+|787|[[Aeneis/Liber II#785|787.]]}} {{sc|}}Dardanis laus a maioribus. nurus laus a cognatione. sane hunc versum quidam ita supplevit ‘et tua coniunx’. {{ancora+|788|[[Aeneis/Liber II#785|788.]]}} {{sc|}}His oris in quibus colitur plus, quam in Creta. {{ancora+|789|[[Aeneis/Liber II#785|789.]]}} {{sc|}}Iamque vale recedentis significatio est: unde et mortuis dicitur, ut “salve maxime Palla aeternumque vale”. nati serva communis amorem quasi mater sollicita, quod dixerat, eum aliam habiturum uxorem. bene ergo propter futuram novercam commendatur Ascanius. {{ancora+|793|[[Aeneis/Liber II#790|793.]]}} {{sc|}}Manus effugit imago quasi imago, quae non tenetur. naturale enim est, ut non possit teneri. nam in sexto quod ait “da dextram misero”, auxilium significat. {{ancora+|794|[[Aeneis/Liber II#790|794.]]}} {{sc|}}par levibus ventis puris et non vehementibus. simillima somno sic Cicero “simillimum deo iudico”. nam genetivo debuit iungi. {{ancora+|795|[[Aeneis/Liber II#795|795.]]}} {{sc|}}Sic demum novissime. {{ancora+|797|[[Aeneis/Liber II#795|797.]]}} {{sc|}}Invenio admirans cum invenissem, admiratus sum. vel admiratus sum, tantos evadere potuisse. sane adamat poeta ea quae legit diverso modo proferre. Naevius belli Punici primo de Anchisa et Aenea fugientibus haec ait “eorum sectam sequuntur multi mortales”, ecce hoc est ‘invenio admirans numerum’: “multi alii e Troia strenue viri”, ecce hi sunt ‘animis parati’: “ubi foras cum auro illic exibant”, ecce et ‘opibus instructi’. {{ancora+|798|[[Aeneis/Liber II#795|798.]]}} {{sc|}}Exilio ad exilium alii. Donatus contra metrum sensit, dicens ‘ex Ilio’, quasi de Ilio: nam longa est. miserabile vulgus magnum est quod addidit ‘vulgus’. sic Statius “unde hoc examen, et una tot miserae”. {{ancora+|799|[[Aeneis/Liber II#795|799.]]}} {{sc|}}undique convenere videtur hoc loco tamquam omnium consensu regnum ad Aeneam esse delatum. animis opibusque et volebant et poterant: vel fortes pariter et divites. {{ancora+|800|[[Aeneis/Liber II#800|800.]]}} {{sc|}}deducere terras iuxta morem Romanum deduci coloniae dicebantur. bene ergo de Aenea dixit ‘deducere’, quod eis civitatem conditurus erat. {{ancora+|801|[[Aeneis/Liber II#800|801.]]}} {{sc|}}Lucifer idae ut Troianis videtur. sic alibi “tibi deserit Hesperus Oetam” secundum persuasionem eorum, qui circa montes habitant; illinc enim oriri vel occidere putantur sidera, unde videri vel incipiunt, vel desinunt. hoc est autem quod ei Venus promisit “numquam abero”. Varro enim ait hanc stellam Luciferi, quae Veneris dicitur, ab Aenea, donec ad Laurentem agrum veniret, semper visam, et postquam pervenit, videri desiisse: unde et pervenisse se agnovit. bene autem poeta diligentia sua dierum horis hic quae aguntur accommodat; ut hoc loco, quod de patria cum patre et filio discedit Aeneas, ait ‘surgebat’. {{ancora+|802|[[Aeneis/Liber II#800|802.]]}} {{sc|}}Ducebatque diem quia Lucifer lucis est praevius. {{ancora+|803|[[Aeneis/Liber II#800|803.]]}} {{sc|}}Opis ferendi auxilii; vel ad ceteros liberandos, qui non fuissent occisi; vel ad eruendam de captivitate patriam, quia dicit ‘Danaique obsessa tenebant limina portarum’. {{ancora+|804|[[Aeneis/Liber II#800|804.]]}} {{sc|}}Cessi deest ‘igitur’. cessi hoc est tantis difficultatibus vel malis. et proprie cedere dicuntur qui patriam relinquunt. montem ut ostendit in nono Idam significat. sublato geni- tore ubique inventa opportunitate pietatem suam erga patrem vult ostendere. {{Liber |Ante = Commentarius I |AnteNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum primum commentarius |Post = Commentarius III |PostNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum tertium commentarius }} 3ij2ktb1rx7kf41gy99wj6x60pm47b3 0 39666 265114 134173 2026-05-09T13:20:19Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum undecimum commentarius]] ad [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber XI]] 134173 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos librum XI commentarius }} ==IN VERGILII AENEIDOS LIBRVM UNDECIMVM COMMENTARIVS.== Ad v. 1 Oceanum interea surgens aurora reliquit more suo praetermisit noctis descriptionem, quam transisse indicat praesens ortus diei. et hoc est unde ait Horatius "nec verbum verbo curabis reddere fidus interpres": quae enim naturalia sunt omnibus patent. 'surgens' autem quae surrexit, ἀναστᾶσα . Ad v. 2 Aeneas quamquam et sociis dare tempus hvmandis p. c. consuetudo Romana fuit ut polluti funere minime sacrificarent. si tamen contingeret ut uno eodemque tempore et funestaretur quis et cogeretur operam dare sacrificiis, elaborabat ut ante sacra compleret quam funus agnosceret: unde etiam Horatius Pulvillus in Capitolii dedicatione cum ab inimicis ei filius nuntiaretur extinctus, ut quidam putant falso, ut alii, pro vero, ait 'cadaver sit', nec voluit funus agnoscere, donec templa dedicaret. secundum quem ritum etiam Aeneas inducitur ante operam dare sacrificiis, et sic ad sociorum et Pallantis sepulturam reverti. Ad v. 3 Praecipitant curae urgent: longam enim dilationem sepultura non patitur. sane cum 'quamquam' praemisisset, non intulit 'tamen', ut alibi "libertas quae sera tamen respexit inertem" cum 'tamen' dixerit, non praemisit 'quamquam'. 'dare' vero 'tempus' relinquere, id est ut breve: et habet emphasin propter multitudinem negotiorum. turbataque funere mens est funere Pallantis κατ' ἐξοχήν : nam est haec consuetudo apud poetas, ut a plebe segregent duces. sic paulo post ait "interea socios inhumataque corpora terrae mandemus" et intulit segregans "maestamque Euandri primus ad urbem mittatur Pallas". sic dictum est "reliquias Danaum atque inmitis Achilli", item "forsitan et Priami fuerint quae fata requiras". Ad v. 4 Primo victor solvebat eoo antequam luctum subiret et funestaretur. 'primo' autem 'Eoo' subaudimus 'tempore'; nam Graece ἠώς dicitur quam nos auroram vocamus: Homerus ait ῥοδοδάκτυλος ἠώς . quod nomen Latini traxerunt per derivationem, ut dicerent "et laetus eois Eurus equis", item "eoasque acies". sane ut etiam supra diximus, in hoc sermone prima syllaba naturaliter longa est, sed cum opus fuerit, corripitur, aut licentia nominis proprii, aut quia eam vocalis sequitur. Ad v. 6 Constitvit tumulo in colle, quia tropaea non figebantur nisi in eminentioribus locis: Sallustius de Pompeio ait "devictis Hispanis tropaea in Pyrenaei iugis constituit". ex quo more in urbibus tropaea figuntur arcubus exaedificatis. ideo autem nunc tropaeum ponit Aeneas, quia nondum plenam est victoriam consecutus, sed occiso Mezentio fugavit exercitum: plenae enim victoriae, ut supra diximus, triumphus debetur. et persolvit vota vel propter tanti ducis interitum, vel quia fas erat etiam de primitiis belli sacrificare. 'tumulo' autem deest 'in', id est in tumulo. indvit arma ut "indutosque iubet truncos hostilibus armis". Ad v. 7 Tibi magne tropaeum bellipotens videtur interrupta descriptio. hoc per parenthesin dictum est et prosphonesin. [et post reddita.] 'magne' autem 'bellipotens' antonomasia per duo epitheta sine nomine. Ad v. 8 Aptat apte locat et congrue ponit vel figit, ut "aptatque superbis postibus". Ad v. 9 Telaque trunca viri id est praefracta; ita enim in tropaeis poni consueverunt: Iuvenalis "et fracta de casside buccula pendens et curtum temone iugum victaeque triremis aplustre". vel 'trunca tela' quae de suo clipeo legerat: ideo enim 'trunca', quod in evellendo praefracta. et bis sex thoraca petitum perfossvmque locis duodecim vulneribus adpetitum: quia, ut supra diximus, totius Tusciae populus in duodecim partes fuit divisus, ut "gens illi triplex, populi sub gente quaterni", qui singulis lucumonibus parebant. moris autem fuit ut interemptos duces omnis vulneraret exercitus, sicut etiam de Hectore Homerus commemorat. unde est "quae circum plurima muros accepit patrios". non ergo ab Aenea, sed ab his qui "uni odiisque viro telisque frequentibus instant": quod ostendit Mezentius, cum sub Aeneae telis iaceret "scio acerba meorum circumstare odia": neque enim hoc in illo momento periculi meminisset, nisi eos cerneret inminere. Ad v. 10 Clipevmque ex aere figuratius, quam si 'aereum' diceret, ut alibi "cui pharetra ex auro". Ad v. 11 Ensem collo suspendit eburnum vaginam eburneam. sane 'ebur eboris' facit, non 'eburis', sicut 'murmur murmuris': unde quia in principalitatis declinatione varietas invenitur, etiam derivatio varia est: nam 'eburnus' facit ab eo quod est 'ebur', 'eboreus' ab eo quod est 'eboris'. 'collo' autem, id est de collo. paulatim de trunco arboris humanam figuram fecit, ut et sinistram illi det et collum: quod valde quaeritur, an bene. Ad v. 14 Maxima res effecta viri occiso tanto duce: simul etiam tropaei ostenditur causa. et verecunde cum ipsius opus sit, inpersonaliter ait. abesto absit: nam tertia persona est. Ad v. 15 Quod superest id est de reliquo: et est absoluta elocutio, ut "quod superest laeti bene gestis corpora rebus". et de rege superbo primitiae aut hoc dicit: primitiae istae quas fecimus, non de plebe sunt, sed de rege superbissimo, id est Mezentio: aut certe regem superbum Turnum accipiamus — nam de ipso legimus "at Rutulum abscessu iuvenis tum iussa superba miratur" — ut sit sensus: haec spolia et hanc primam belli partem superbo Turno sustulimus. nam hoc epitheton proprium Turni est, quod ei Vergilius pro ingenti scelere dat. apud maiores enim superbia ingens facinus fuit, adeo ut Tarquinius pro multis sceleribus superbi nomen acceperit. Ad v. 16 Mezentius hic est pro 'talis est', ut "hunc ego te Euryale aspicio?" id est talem. et utrum per contemptum an per commendationem hoc pronuntiandum? murosque Latinos bene quasi hoc solum restet. et hoc dicit: iam campestri superavimus proelio, restat ut etiam obsidione vincamus: credit enim quod sibi iam aperte nullus occurrat. nec inaniter: nam et paulo post dicturus est Turnus "furta paro belli", et in duodecimo Latinus "vix urbe tuemur spes Italas". Ad v. 18 Arma parate animis aut hypallage est pro 'armis parate animos': aut certe est mutanda distinctio, ut sit 'animis et spe praesumite bellum'. 'praesumite' vero 'bellum' id est mente praeoccupate, ut supra Turnus "et pugnam sperate parari". bene autem ait 'praesumite', quasi rem iam sui iuris, ut ei deberi videatur certa victoria. Ad v. 19 ne qua mora ordo 'ne qua mora inpediat'. vellere signa adnverint superi ne in mora sitis, cum captatis auguriis ad bellum exire coeperimus. 'vellere' autem proprie dixit, quia Romana signa figebantur in castris, et cum ad bellum eundum fuisset, captatis auguriis avellebantur e terra: nam alibi ea figi non licebat. sed inter auguria etiam hoc habebatur, si avellentem facile sequerentur, adeo ut cum filio in Orodis bello sit Crassus occisus, qui iturus ad proelium avellere signa vix potuit. quod etiam Flaminio contigit, qui cum imperasset signa tolli eaque non possent moveri, effosso solo in quo erant fixa, vi magna extrahi praecepit, et infeliciter apud Trasimennum pugnavit. alii 'vellere' movere accipiunt: Ennius "rex deinde citatus convellit sese", et in sacris 'convelli mensa' dicitur cum tollitur. Ad v. 20 adnverint superi bene in adhortatione nihil se inauspicato vel sine deorum voluntate facturum promittit: ideo non dixit, cum ego iussero, sed cum dii iusserint. Ad v. 22 Interea socios donec tempus obsidionis adveniat. et 'interea socios inhumataque corpora terrae' ἓν διὰ δυοῖν pro 'corpora sociorum'. Ad v. 23 Qui solus honos acheronte sub imo est hoc ideo intulit, quia in sexto de insepultis dixit "centum errant annos volitantque haec litora circum": Palinurus Aeneae "portusque require Velinos sedibus ut saltem placidis in morte quiescam". et bene 'Acheronte sub imo', quia haec res ad umbras tantum pertinet: nam apud prudentes homines nullius momenti sunt ista. Ad v. 24 ite ait vitiose in media oratione 'ait' positum critici notant. egregias animas ingenti arte laudat potius quam miseratur extinctos, ut praesentium animos in bella succendat. quae sanguine nobis hanc patriam eleganter hoc et oratorie ad exhortationem audientium sumptum est: nam laus defunctorum viventium exhortatio est. et bene 'patriam' ait, tamquam fiduciam gerit quasi vicerit. sane cum hortatur socios ut sepeliantur occisi, ipse defunctis velut epitaphion dixit. Ad v. 27 Quem non virtutis egentem Ennii versus est. 'egentem' sane nos ablativo iungimus. Ad v. 28 Funere mersit acerbo 'acerbo' inmaturo: translatio a pomis. Ad v. 31 Qui parrhasio evandro Arcadico a civitate Arcadiae, quam Donatus vult a parra avi dictam: quod procedit, si parra nomen est Graecum; si autem Latinum est, stulte sensit, nam Graecum nomen etymologiam Latinam non recipit. alii Iovis filium Parrhasium dicunt, qui habuit Arcadem filium, ex quo primo Parrhasii, post Arcades dicti sunt. sane Arcadum genera fuerunt quattuor, Parrhasiorum, Maenaliorum, Azanorum, Cynaethorum. alii non Azanos et Cynaethos, sed Azanes et Cynaetheos dicunt. Ad v. 32 felicibus aeque hic non felicitas comparatur, sed ut est illud "di meliora piis": non quia haec bona sunt, sed bona optat. Ad v. 33 Ibat pro 'ierat'. alvmno alumnus est qui Graece τρόφιμος dicitur: quod nomen quia Latinum non est, ut ab eo quod est nutritor, inveniamus eum qui nutritus est, transiit ad nomen aliud et alumnum dixit. Ad v. 35 Iliades crinem de more solutae has Aeneae ancillulas intellegimus: nam omnes matres, hoc est mulieres nobiles, in Sicilia remansisse dixit, excepta Euryali matre, de qua legimus "quae te sola puer multis e matribus ausa persequitur?" 'crinem' autem 'solutae', ut "palmis percussa lacertos". Ad v. 36 Ut vero Aeneas foribus sese intulit altis naturale enim est ut intermissa lamenta repetantur, cum aliquis notus advenerit: sic in Statio ingressis ducibus denuo defletur Archemorus. Ad v. 39 Nivei fultum pallantis late patet hoc epitheton: referri enim potest et ad candorem pristinae pulchritudinis, et ad pallorem ex morte venientem, et ad frigus quod proprium mortuorum est, ut "corpusque lavant frigentis et ungunt". Ad v. 40 Levi in pectore pulchro, puerili, nondum saetoso. Ad v. 42 Tene inquit iteratio est; nam supra ait 'lacrimis ita fatur obortis', sicut in quinto posuit "et fidam sic fatur ad aurem" et paulo post intulit "dic ait". sane sciendum hanc adlocutionem talem esse, qualis illa ubi defletur Euryalus: nam locis omnibus commovet miserationem, ab aetate, a tempore, a vulnere, a spe parentis. cum laeta veniret invidit fortuna mihi ac si diceret: quantum noceret adversa, cum laeta talem intulit casum? videtur autem dolere quod queri non potest de Fortunae crudelitate, quae ei uno eodemque tempore et tanta contulit beneficia, et tale intulit damnum. 'tene' autem 'invidit Fortuna mihi', ut "Liber pampineas invidit collibus umbras". Ad v. 45 Discedens dederam κατὰ τὸ σιωπώμενον hoc intellegimus: nam abscedens nusquam est Euandrum adlocutus Aeneas. Ad v. 48 Cum dura proelia gente subaudimus 'fore'. Ad v. 50 Fors et vota facit forte — utrumque enim dicimus — etiam vota suscipit. potest et unum esse 'forset', id est 'forsitan'. cumulatque altaria donis id est et sacrificat, et suscipit vota. naturaliter autem queritur de errore mentis humanae. Ad v. 51 Nil iam caelestibus vllis debentem vivi enim superorum sunt, mortui ad inferos pertinent, unde in duodecimo "vos o mihi manes este boni, quoniam superis aversa voluntas". superis autem debemus omnia donec vivimus, ideo quia, ut dicunt physici, cum nasci coeperimus, sortimur a Sole spiritum, a Luna corpus, a Marte sanguinem, a Mercurio ingenium, a Iove honorum desiderium, a Venere cupiditates, a Saturno humorem: quae omnia singulis reddere videntur extincti. secundum physicam disciplinam dicit: tradunt enim physici omnia nos mereri a superis, quae rursus extincti reddimus ipsis potestatibus supernis. quod et Plato videtur astruere qui dicit, quod cum de effluxione fontium non aliarum quarumlibet rerum, sed ipsarum stellarum, fuerint animae corporibus commodandae, quicquid de ipsis fontibus stellarum ebullit, hoc intellegi debere stellas. ergo priusquam in corpora ingrediantur animae per haec signa erratica transeuntes, singula supra dicta singulae accipiunt, item exeuntes singula singulis redhibere dicit quae in corpus venientes perceperunt. Ad v. 52 Vano maesti comitamur honore inani, ut supra diximus, quantum ad vivos pertinet. Ad v. 53 infelix nati funus hoc quidam ἀνακόλουθον et vulgare accipiunt; sed eleganter ad exprimendum patris adfectum ad patrem orationem convertit. Ad v. 54 Hi nostri reditus id est tales, ut "manibusque meis Mezentius hic est". expectatique trivmphi modo de se loquitur. Ad v. 55 Haec mea magna fides κατὰ τὸ σιωπώμενον : quam de Pallantis reditu promiserat patri. at non evandre aut mutavit declinationem: nam 'Euander' facit, ut ipse X "Pallas, Euander in ipsis": aut Graecum vocativum fecit ὦ Εὔανδρε . pudendis vvlneribus id est a tergo inlatis: et est consolatio. quid autem 'pudendis' sit, ipse exposuit dicendo 'pulsum aspicies'. Ad v. 56 Nec sospite antiptosis est pro 'sospiti'. et hoc dicit: si fugisset vulneratus a tergo, ipse ei optares interitum. alii: non talem habes, inquit, filium, quo sospite tibi dirum funus optares, quod parentes sibi precari solent ob nequitiam liberorum. alii: non optabis, inquit, sospiti filio mortem. quod magis heroicae personae convenit. et [quero] 'sospite' pro 'sospiti'. Ad v. 59 Haec ubi deflevit hoc est postquam haec cum lacrimis dixit; 'flere' enim est cum voce lacrimare: unde habemus in sexto "continuo auditae voces, vagitus et ingens infantumque animae flentes in limine primo". Ad v. 60 Toto lectos ex agmine Troianos, Tuscos, Arcadas. Ad v. 63 Exigva quamvis enim magna sint, orbitati patris prodesse non possunt; sed tamen exhibenda sunt patri, quia debentur. aut est sensus: non quidem responsura luctui, sed tamen sollemnia: ergo iustitiae potius causa quam solacii. Ad v. 64 Feretrum 'feretrum' locus ubi mortui feruntur. et est Graecum nomen: nam Graece φέρτρον dicitur, unde per diaeresin feretrum fecit, dictum a ferendo: nam latine capulus dicitur: unde ait Plautus "capularis senex", id est vicinus capulo, qui dictus est capulus ab eo quod corpus capiat. Ad v. 65 Vimine querno sunt aliquae durae derivationes; tamen eis sic utimur ut 'quernum vimen', item 'colurnum veru', ut "pinguiaque in veribus torrebimus exta colurnis", 'ficulnum lignum', ut Horatius "olim truncus eram ficulnus, inutile lignum", item 'aprugnum callum'. Ad v. 66 Obtentu frondis inumbrant veluti cameram quandam capulo ramorum extensione fecerunt. Ad v. 67 Agresti sublimem stramine hoc est supra frondes ponunt: nam hic reddit quod omiserat supra dicens 'extructos toros', nec addens unde. Ad v. 68 Demessum participium est, veniens ab eo quod est 'metor'. sane ab eo quod est 'meto' praeteritum perfectum 'messui' facit. Ad v. 69 langventis hyacinthi 'languentis' aut postquam decerptus sit: aut quia non est acuti coloris: aut quando demittit caput. sane Hyacinthus puer fuit Eurotae, vel, ut quidam volunt, Oebali filius. cetera de hoc in bucolicis dicta sunt. Ad v. 70 Sva forma recessit id est propria pulchritudo. Ad v. 72 Auroque ostroque rigentes unum 'que' vacat et est additum hiatus causa. Ad v. 73 Laeta laborum figura est 'laetus illius rei'; nam modo dicimus 'laetus labore', 'laetus ingenio'. Ad v. 74 svis manibus sidonia dido ut "dives quae munera Dido". 'suis' autem 'manibus' ut heroides solebant. Ad v. 75 Discreverat depinxerat. simul et amantis adfectus ostenditur. Ad v. 76 Harum unam 'unam' pro 'alteram', de duobus scilicet et 'horum alterum' et 'horum unum' possumus dicere: nam artigraphi hoc tantum vetant, ne de duobus 'alium' dicamus, quod de multis proprie dicitur. sane figurate dixit 'vestem induit', ut "exuvias indutus Achillis", cum in usu sit 'induit illa re', ut "indutosque iubet truncos hostilibus armis", id est truncos indutos iubet offerri. sane hoc videtur secundum caerimonias flaminum subtiliter dixisse. flamini enim nisi unum mortuum non licet tangere, sed Aeneas plurimos postea occidit. sed aliud est in bello occidere, aliud mortuum tangere. sciendum est tamen, Aeneae omne genus sacerdotii tribui. Ad v. 77 Arsurasque comas obnubit amictu harum unam, id est de duabus vestibus, induit iuveni, altera caput eius velavit: nam supra duas vestes dixit esse prolatas. 'obnubit' autem velavit, translatio a nubibus quibus tegitur caelum: unde et nuptiae dicuntur, quod nubentum capita obnubantur, id est velantur. Ad v. 78 Lavrentis praemia pugnae mittit praemia, quae de praeda Laurentis pugnae sustulerat: nam praeda est quae eripitur, praemium quod offertur. Ad v. 80 Equos et tela quibus spoliaverat hostem vel Pallas, vel Aeneas: nam ambigue positum est. spolia autem cum proprie ea tantum sint quibus hostis spoliari potest, ut lorica vel vestis, abusive iam spolium dicitur quicquid hostibus tollitur: unde est "postquam illum vita victor spoliavit Achilles". alii 'equos et tela, quibus spoliaverat hostem' ad Pallantem volunt tantum pertinere, quia in antiquis disciplinis relatum est, quae quisque virtute ornamenta consecutus esset, ut ea mortuum eum condecorarent: Sallustius "exuant armis equisque". Ad v. 81 Umbris inferias proprie: nam inferiae sunt sacra mortuorum. Ad v. 82 Caeso sanguine pro 'caesorum', ut supra "captivoque rogi perfundat sanguine flammas": nec enim sanguis caeditur. Ad v. 84 Ipsos ferre duces suos scilicet, qui illis mille praeerant. melius tamen est, iubet truncos ferre ipsos duces, id est ducum spolia, ut tropaea duces ipsos dixerit: sic supra "manibusque meis Mezentius hic est" de tropaeo. 'duces' autem, ut Halaesum et eiusmodi, quos occiderat Pallas, duces ipsi portarent; nam ducum fuerat tropaea portare: ut habeat pater solacium de victoria filii et honor funeri accedat. inimicaque nomina figi pro 'inimicorum'. dicit autem adfixos tropaeis titulos cum nominibus occisorum. Ad v. 85 Ducitur infelix acoetes quasi qui consternatus nimio dolore ire non poterat. et bene ex rerum permutatione expressit doloris magnitudinem, dicens ita doluisse Acoeten, ut paene carens humano sensu per se ire non posset, et equum ita sensisse interitum domini, ut in humanum migraret adfectum: nam et lacrimabat et sponte sequebatur cadaver. et bene cum hominis sit 'ire', equi 'duci', de homine ait 'ducitur', de equo 'it lacrimans'. Ad v. 86 Foedans vel cruentans, vel lacerans. Ad v. 87 Terrae id est in terram. et figurate 'sternitur terrae', ut "truncumque reliquit harenae". Ad v. 88 perfusos sanguine currus aut captivos, aut ipsius Pallantis. Ad v. 89 post bellator equus militaris enim disciplinae fuit, ut equus usque ad sepulchrum duceretur, armiger perversa arma gestaret: unde hanc consuetudinem videtur poeta servasse. positis insignibus sine faleris. quod autem equum dicit lacrimare non mirum est, cum Homerus etiam divinantem induxerit. Plinius solum equum praeter hominem lacrimare et doloris adfectum sentire dicit. aethon nomen equi, quo etiam Aurorae equus vocatur. quod autem equus bellator ducitur et phalanx comitatur, iuxta morem Romanum ait, ut dignitas in regii adulescentis servetur exequiis, quia apud Romanos quod erat vivo concessum, mortuo non adimebatur. Ad v. 90 guttis grandibus bene 'grandibus', quia de equo. Ad v. 91 Nam cetera turnus victor habet κατὰ τὸ σιωπώμενον et alia eum sustulisse intellegimus, non tantum balteum, ut legimus supra: nam sola hasta et galea ostenditur remansisse. Ad v. 92 Phalanx phalanx lingua Macedonum legio. quod autem ait 'maesta', Arcadas intellegimus: unde infert 'Teucrique sequuntur Tyrrhenique duces'. et hoc est quod ait supra "et toto lectos ex agmine mittit mille viros". Ad v. 93 Versis arcades armis lugentum more mucronem hastae, non cuspidem contra terram tenentes: quoniam antiqui nostri omnia contraria in funere faciebant: scuta etiam invertentes propter numina illic depicta, ne eorum simulacra cadaveris polluerentur aspectu, sicut habuisse Arcades Bacchylides in dithyrambis dicit: et hoc, ut non nullis frustra placet: nam lugentum mos est prioris habitus inmutatio. alii 'versis armis' in oblicum versis scutis, ne splenderent insignia: arma autem scuta dici ipse declarat, ut "Lausum socii exanimem super arma ferebant". sed potest hoc de armis versis non ad Arcadas solum, sed ad omnes pertinere. an 'versis armis' quod interempto Pallante victos iam se Arcades arbitrabantur. alii dicunt hunc morem fuisse, ut de suo duce numquam voce quereretur exercitus, ne seditio paulatim insurgeret, verum armorum ordinem mutantes scuta supina portarent. ergo vel Aeneas ab Arcadibus arguitur quod Pallas non sit vindicatus, vel Euander quod novi hospitis gratia adulescentem temere in bella proiecerat. Ad v. 94 Comitum potest pro 'comitantum' accipi. Ad v. 95 Gemituque deest 'cum'. Ad v. 96 Nos alias hinc ad lacrimas ad aliam sepulturam, id est ad ceteros sepeliendos, qui eodem proelio ceciderunt. Ad v. 97 Salve aeternum mihi maxime palla aeternumque vale Varro in libris logistoricis dicit, ideo mortuis 'salve' et 'vale' dici, non quod aut valere aut salvi esse possunt, sed quod ab his recedimus, eos numquam visuri. hinc ortum est ut etiam maledicti significationem interdum 'vale' obtineat, ut Terentius "valeant qui inter nos discidium volunt", hoc est ita a nobis discedant, ut numquam ad nostrum revertantur aspectum. ergo cum mortuo dicitur 'vale', non etymologia consideranda est, sed consuetudo, quod nullis 'vale' dicimus nisi a quibus recedimus. Ad v. 100 Oratores legati, a perorando pro republica nominati: quod 'orabant', id est agebant: unde et actores causarum 'oratores' appellantur. urbe Latina pro 'Latini', id est [de] Laurolavinio. Ad v. 101 VeLati ramis oleae non coronati: nec enim lugentes decebat, ut qui pro mortuis precabantur: sed instructi et ornati, id est in manibus olivae ramos ferentes: sic Homerus στέμματ' ἔχων ἐν χερσίν . 'velari' autem ornari et illo loco significat "victori velatum auro vittisque iuvencum", cum vittis non aut velentur aut coronentur victimae, sed ornentur: aut certe 'velati' ab omni iniuria tecti iure gentium. veniamque rogantes beneficium. et iuxta antiquum modum dictum est, hoc est sepulturam suis petentes. Ad v. 102 Ferro quae fusa 'fusa' modo interempta, alias fugata; sed discernuntur epithetis, ut si dicas 'ferro fusus', vel 'metu fusus'. Ad v. 103 Redderet ostendit iam campos in Troianorum esse potestate. Ad v. 104 nullum cum victis certamen deest 'esse oportere'. et aethere cassis id est luce vacuis: unde et retia 'casses' dicimus, et vestimenta araneorum casses dicuntur. hoc autem bene addidit, quod victi possunt innovare certamen. Ad v. 106 bonus Aeneas ideo, quia ab eo facile impetratur. havd aspernanda iusta, non contemnenda: sepulturae enim beneficium generaliter debetur universis. Ad v. 107 venia quam petebant: aut 'venia' humanitate. insvper addit accumulat verbis beneficium, dicens pacem se etiam vivis velle praestare. 'pacem' autem ideo defunctis, quia ait supra "nullum cum victis certamen", et mortuorum pax sepultura est. unde elegit verbum quod utrisque, tam vivis quam mortuis aptum esset. Ad v. 108 Quaenam quanta et qualis: nam mirantis est; nec enim dubitat, cum ipse dicat 'indigna'. ergo potest ἐπεξήγησις esse: quaenam vos fortuna inplicuit, quae est indigna bello. et mira est oratio conciliantis se hostibus suis. Ad v. 109 Inplicvit id est involvit invitos. 'bello' autem incertum dativus an ablativus. Ad v. 110 martis sorte peremptis ad illud "nullum cum victis certamen". Ad v. 112 Nec veni pro 'nec venissem': tempus est pro tempore. et vitavit ὁμοιοτέλευτον . Ad v. 113 Nec bellum cum gente gero subaudiendum 'sed cum Turno': per quod populariter eorum captat favorem, aut seditionem eorum adversum regem invocat. Ad v. 114 hospitia hoc verbum duo significat: ‹et quo ab alio recipimur,]2 et quo aliquem recipimus. Ad v. 115 Hvic morti δεικτικῶς , quasi ostendit iacentes. Ad v. 116 Si bellum finire manu hoc est internecione: potest enim et pace finiri. Ad v. 117 his mecum decvit concurrere telis aut quibus Teucros parat pellere, aut tela sua ostendit, ut armatus in concilio fuerit. Ad v. 118 Vixet pro 'vixisset': et est syncope. deus aut sva dextra dedisset victoria enim, vel vita duplici ratione consistit, aut virtute aut voluntate Fortunae. Ad v. 119 Miseris civibus quasi aliena culpa pereuntibus. et bene commendatur dicentis bonitas, quasi et ipse eorum misereatur. Ad v. 120 Obstipvere silentes id est obstupefacti sunt et silere coeperunt. Ad v. 122 Tum senior cui ab aetate praestabatur auctoritas. odiis et crimine drances infensus ivveni turno aut qui eum odio semper et criminationibus persequebatur: aut propter suum crimen, id est inertiam, quam semper virtuti constat esse contrariam: aut Turni crimine, qui tot viris causa mortis exstiterat. Ad v. 124 Orsa refert coepta verba. o fama ingens ingentior armis frustra ait Donatus, hoc nomen de his esse quae non recipiunt comparationem: nam quia augmentum recipit, et comparatur. alia illa sunt nomina, in quibus est dubitatio utrum comparentur, ut est 'perfectus': quod si velis comparare, incipit 'perfectus' non esse 'perfectus'. Ad v. 125 Caelo te lavdibus aequem pro his qui in caelo sunt, id est diis, ut "caeruleus Thybris caelo gratissimus amnis". et est oratorium, non invenire paria verba virtutibus. 'caelo' autem dativus, 'laudibus' ablativus. Ad v. 126 Ivstitiaene prius mirer belline laborum figura Graeca 'miror illius rei' et 'regno illius rei', ut Τενέδοιό τε ἶφι ἀνάσσεις : inde Horatius ait "et qua pauper aquae Daunus agrestium regnavit populorum" pro 'agrestibus populis'. ita et hic 'iustitiae' 'laborum' genetivum pro ablativo posuit. si autem 'iustitiae' legeris, subaudiendum 'iustitiae laudibus'; si 'iustitia', subaudiendum 'praeditum'. Ad v. 128 Si qua viam dederit fortuna 'viam' rationem. et bene cum exceptione pollicetur dicens, si voluntatem nostram fortuna comitetur. Ad v. 129 Foedera turnus vel coniugii vel amicitiarum. et potest videri deesse 'alia'. Ad v. 130 Fatales moles quia audierat "nec veni, nisi fata locum sedemque dedissent". Ad v. 131 Saxa Troiana ambitiose ait, quasi Troianis fataliter debita. vel 'Troiana' in usum Troianorum. Ad v. 133 Pepigere dies pacti sunt: nam ab eo quod est 'paciscor' et 'pepigi' et 'pactus sum' facit, sicut ab eo quod est 'parco' et 'parsi' et 'peperci' facit. pace sequestra media; namque sequester est aut medius inter duos altercantes, aut apud quem aliquid ad tempus seponitur: dictum autem a sequendo, quod eius qui electus sit, utraque pars fidem sequitur. 'pacem' ergo 'sequestram' indutias dicit, id est pacem temporalem et mediam inter bellum praeteritum et futurum. Ad v. 134 Mixtique inpune Latini apud maiores enim magna erat cura fidei, adeo ut indutiis factis conloqui soliti essent duces populi Romani cum hostium ducibus, summaque severitate vindicaretur, si iniuriam se passos quererentur: denique obsessa urbe a Tarquiniis inter Porsennam et Romanos factis indutiis, cum ludi circenses in urbe celebrarentur, ingressi hostium duces curuli certamine contenderent et victores coronarentur. 'inpune' autem hoc loco sine periculo. Ad v. 135 Ferro bipenni ad epitheton transtulit nomen proprium: nam bipennis per se plenum est et securim significat, ut "crebrisque bipennibus instant". Ad v. 137 Robora modo genus ligni: nam est inter specialia nominatum. Ad v. 138 Plavstris gementibus sub pondere sonantibus. Ad v. 141 Quae modo victorem Latio pallanta ferebat 'Latio' pro 'in Latio'. bene 'modo'; uno enim eodemque die et fortiter fecit et periit, ut "haec te prima dies bello dedit, haec eadem aufert". alii 'modo' paulo ante accipiunt, sed 'modo' ait cum adfectu, ut acerbior luctus de tanta mutatione nasceretur: alii 'modo' paene accipiunt. Ad v. 142 Arcades ad portas rvere eos nunc Arcadas dicit qui intra civitatem sunt. multa tamen exemplaria 'Arcades at portis ruere' habuerunt, ut coniunctio sit, non praepositio, ut "it nigrum campis agmen" pro 'per campos' et "it portis iubare" 'per portas'. 'ruere' autem, id est magna velocitate ferri, ut "excitum ruit ad portus" et "ruuntque effusi carcere currus". et 'ruere' pro 'ruebant', infinitum pro pronuntiativo. de more vetusto quia antea per noctem cadavera funerabantur cum faculis. Ad v. 143 Rapvere faces 'rapuere' raptim et festinanter tulerunt. sed apud Romanos moris fuit ut noctis tempore efferrentur ad funalia — unde etiam funus dictum est — quia in religiosa civitate cavebant, ne aut magistratibus occurrerent aut sacerdotibus, quorum oculos nolebant alieno funere violari. inde etiam qui funeri praeerant a vespera primum vesperones, deinde vespillones dicti videntur. et magis moris Romani ut inpuberes noctu efferrentur ad faces, ne funere inmaturae subolis domus funestaretur: quod praecipue accidebat in eorum qui in magistratu erant filiis. ideo Vergilius Pallantis corpus facit excipi facibus, quia acerbum funus. funera autem alii a funalibus candelis, sebo vel cera circumdatis, dicta ‹tradunt›, quod his praelucentibus noctu efferrentur mortui: alii a fungendo, quod eo supremo in eo qui decessit, officio fungimur, vel quod hi qui mortui sunt 'vita functi' dicuntur. alii tradunt, de filiis qui in potestate patris sint, non putari ius esse funus vocari fierique, quia servi loco sint parenti, et si id fiat, familia funestata sit. ergo hic merito Pallantis funus facibus celebratur, ut filii. alii, sicut Varro et Verrius Flaccus, dicunt: si filius familias extra urbem decessit, liberti amicique obviam procedunt, et sub noctem in urbem infertur cereis facibusque praelucentibus, ad cuius exsequias nemo rogabatur. sane haec corpora sive proici iubebantur, a cadendo, sive quod sepultura carebant 'cadavera' dicta. Ad v. 144 Discriminat id est dividit: unde et discrimen capitis muliebris dicitur, ex eo quod caput auro discernat. Ad v. 146 succedere ut "tumulo sineret succedere terrae". Ad v. 147 Incendunt implent, ut "clamore incendunt caelum Troesque Latinique". Ad v. 148 Vis vlla nec aetatis inbecillitas, nec severitas regia. Ad v. 149 Feretro pallante reposto id est posito Pallantis feretro: nam antiptosis est. Ad v. 152 Non haec o palla dederas promissa parenti cautius v. s. v. t. c. m. duplex expositio est. aut enim hoc dicit: non mihi talia promittebas, ut crederem cautius te dimicaturum; ut intellegamus proficiscentem Pallantem promisisse patri victoriam, caedem hostium, plurima spolia; qui enim haec cogitat, cautelae obliviscitur aviditate vincendi. aut certe 'non' pro 'nempe' accipiamus, ut in Terentio "non tu hunc rus produxisse aiebas?" id est 'nonne', 'nempe', ut nunc sit sensus: nempe haec mihi dederas promissa discedens, quia cautius fueras dimicaturus. alii non 'parenti', sed 'petenti' legunt, ut non iure adfectionis quam filius patri debebat, sed humanitatis eum convenire videatur: petenti mihi, o Palla, fidem dederas te cautius quam fortius dimicaturum: et adfirmant, si 'parenti' legendum esset, potuisse dici 'non haec, o fili, dederas promissa parenti'. alii haec κατὰ τὸ σιωπώμενον dicta accipi volunt. Ad v. 154 In armis apud armatum, cuius consilium cupiditas victoriae plerumque conturbat. Ad v. 155 praedulce decus aut valde dulce, aut quasi inmaturum. Ad v. 156 primitiae rudimenta, quasi Troiani. bellique propinqui vel quod ante maturam aetatem Pallantis venerit: aut 'propinqui' nimium vicini, quo Pallas mitti posset. sane hoc bellum 'antarium' vocari solitum, quod sit ante urbem, quasi ante aras. Ad v. 157 dura misera et infelicia. Ad v. 158 Vota precesque meae supra "fors et vota fecit". tuque o sanctissima conivnx 'sanctum' non semper sacrum, neque religiosum est, ut hic, ubi 'sanctissima' incorruptae castitatis significat: unde et sanctae leges appellantur quae neque corruptae sunt, neque corrumpi possunt. Ad v. 159 Felix morte tua ea re felix, qua ceteri dolent. et bene 'tua', ne, ut ipse, filii morte fieret infelix. Ad v. 160 Vivendo vici mea fata diu vivendo, ut in bucolicis "o Lycida, vivi pervenimus". 'vici' autem 'mea fata', id est naturalem ordinem vita longiore superavi, in hoc tantum, ut superstes essem filio meo: namque hic ordo naturalis est, ut sint parentibus superstites liberi. fata ergo eius generalia dixit, referens se ad naturalem ordinem, non ad fatum proprium; nam fata superare nemo hominum potest. unde multi sic distinguunt 'contra ego vivendo vici' vitam scilicet filii: nam hoc est 'superstes restarem ut genitor': ut 'mea fata' per exclamationem dictum sit. sciendum tamen, etiam inrationabilia dolentibus dari. vivendo vici] id est supervixi: veteres enim 'vivendo vincere' dicebant supervivere, ut "multa virum volvens vivendo saecula vincit": nam et in togatis 'victrices' appellantur, quae viros extulerunt: Plautus in Epidico "quia tibi licuit eum vivendo vincere" (Epid. 177). Ad v. 161 Restarem essem. Ad v. 162 obrverent rutvli telis id est 'me'. et bene etiam sibi irascitur: sic enim natura maerentis exprimitur. dedissem reddidissem. Ad v. 163 Pompa exequialis scilicet. me vehementius pronuntiandum. et bene 'Pallanta' ipsum nomen. Ad v. 164 Nec vos argverim t. exonerat eorum pudorem, ne videantur ei causa orbitatis fuisse, dicens sibi hoc fataliter debitum. 'arguerim' autem alias indicaverim, ut "degeneres animos timor arguit", alias accusaverim, ut nunc: Cicero "arguis fatentem". Ad v. 165 Senectae deest aetati; nam senecta aetas dicitur: Sallustius "senecta iam aetate". per se autem plenum est si 'senectus' dicamus, quod metri causa minus dixit: nam si 'senecta', aut addendum 'aetas', aut intellegendum. Ad v. 166 quod si inmatura manebat magnifice servat decorum, quod se revocat ad heroicam consolationem. Ad v. 168 Ducentem in Latium teucros cecidisse ivvabit lucrum quodammodo putat, inpendisse pro amicorum felicitate filium, qui morti fuerat acerbo funere fataliter debitus. et est a qualitate beneficii solacium. Ad v. 169 Non alio digner te funere palla latenter hic Aeneae ostenditur pietas, qui in amici funus tanta contulit, ut pater amplius praestare non possit. alii 'dignem' legunt iuxta veteres ab eo quod est 'digno': Calvus "hunc tanto munere digna", Pacuvius in Hermione "cum neque me inspicere aequales dignarent meae", ipse Vergilius "coniugio Anchisa Veneris dignate superbo". Ad v. 170 quam pius Aeneas deest 'quo', ut sit 'quam quo'. Ad v. 173 Tu quoque nunc stares inmanis truncus in armis id est in trunco armatus, sicut isti duces, de quibus haec sunt tropaea: nam supra ait "indutosque iubet truncos hostilibus armis ipsos ferre duces". Ad v. 174 Esset par aetas vel mea, vel filii; nam ad utrumque potest referri. Ad v. 175 Teucros quid demoror armis 'ab armis'. et hoc videtur dicere: dimittendi sunt Troiani, ut morte Turni satis fiat doloribus meis: quod etiam posteriora significant. Ad v. 179 Meritis vacat hic tibi solus fortunaeque locus nihil est aliud quod possit vel virtus tua, vel fortuna praestare — nam his rebus victoria contingit — nisi ut occiso Turno et vindices filium et patrem consoleris orbatum. Ad v. 181 Sed gnato manes perferre sub imos ac si diceret hanc solam esse causam, quae eum cogat ad vitae patientiam, ut filio Turni nuntietur interitus. Ad v. 183 Extulerat lucem Asinius Pollio dicit, ubique Vergilium in diei descriptione sermonem aliquem ponere aptum praesentibus rebus, ut hoc loco, quia funerum et sepulturarum res agitur, dicit 'extulerat': item in quarto, quia est navigaturus Aeneas et relicturus Didonem, dicit "Tithoni croceum linquens Aurora cubile". quod licet superfluum sit, in multis tamen locis invenitur necessarium. miseris mortalibus qui sunt subiecti tot casibus: Homerus δειλοῖσι βροτοῖσι , id est miseris mortalibus, non timidis. Ad v. 184 Opera atque labores 'hoc opus' et 'haec opera' tunc dicimus, quando negotium ipsum quod geritur significamus; si autem feminino genere dixerimus 'operas', ipsas personas quae aliquid faciunt significamus; sicut 'custodia' dicitur quae custodit, ut "cernis custodia qualis vestibulo sedeat": nam ut hi qui custodiuntur 'custodiae' dicantur, usurpatum est. unde male est in usu 'custodiae audiuntur'. Ad v. 185 Constitvere pyras 'pyra' est lignorum congeries; 'rogus' cum iam ardere coeperit dicitur; 'bustum' vero iam exustum vocatur. quem ordinem servat poeta, dicens 'constituere pyras', item 'subiectisque ignibus atris ter circum accensos decurrere rogos', item postea 'semustaque servant busta'. Ad v. 186 More tulere patrum quia apud varias gentes diversa fuerunt genera sepulturae, inde est quod alii obruuntur, alii exuruntur, alii proprias remittuntur ad patrias; alii per diem, ut nunc isti, alii per noctem, ut supra Pallas. et perite has varietates Vergilius posuit: namque Heraclitus qui omnia vult ex igne constare, dicit debere corpora in ignem resolvi. Thales vero qui confirmat omnia ex umore creari, dicit obruenda corpora, ut possint in umorem resolvi. ignibus atris atqui ignes atri non sunt; sed epitheton traxit de negotio, ut 'atris' diceret, hoc est funebribus, ut paulo post "maestum funeris ignem", id est funebrem: nam maestus esse non potest ignis. atris cum concipiuntur. Ad v. 187 Conditur in tenebras altum caligine caelum id est aer fumi obscuritate completur. Ad v. 188 Cincti fulgentibus armis id est incincti et instructi. frustra hoc epitheton notant critici, quasi circumeuntes rogos alia arma habere debuerint. cincti instructi. Ad v. 189 Decurrere rogos pro 'circum rogos cucurrere'. bene autem ait 'decurrere', non 'decucurrere': namque verba quae in praeterito perfecto primam syllabam geminant, ut 'curro cucurri', 'tondeo totondi', cum composita fuerint, geminare non possunt: nam 'decurri' et 'detondi' dicimus, non 'decucurri' neque 'detotondi': exceptis tantum duobus. Ad v. 191 spargitur et tellus lacrimis hysterologia est: nam prius est ut arma spargantur lacrimis, quae corpori adhaerent, quam terra. Ad v. 192 it caelo pro 'in caelum'. clangorque tubarum ante enim mortui ad tubam deducebantur: unde Persius "hinc tuba, candelae, tandemque beatulus alto conpositus lecto". Ad v. 193 Hic alii spolia occisis derepta Latinis secundum suae gentis ritum alii hostilia arma, alii peremptorum cremabant. Ad v. 195 Ferventesque rotas nimio scilicet cursu: alibi "volat vi fervidus axis", Horatius "metaque fervidis evitata rotis". et 'ferventes' non 'modo ferventes', sed quae soleant fervere, ut "spumantia frena". Ad v. 196 Non felicia tela quibus se defendere nequiverunt. Ad v. 197 Mactantur corpora morti aut 'in mortem': aut 'Morti' ipsi deae: Statius "in scopulis Mors saeva sedet", Lucanus "ipsamque vocatam quem petat e nobis Mortem tibi coge fateri". circa autem ideo, quia, ut Homerus dicit, in morte Patrocli circa corpus extincti tam homines, quam pecora immolabantur, ut uno igni cremarentur: unde est in sexto "ossaque lecta cado texit Corynaeus aeno". Ad v. 198 Raptas raptim advectas; nam post indutias rapere non poterant: aut certe ante 'raptas', belli scilicet tempore. Ad v. 199 in flammam id est in rogum. Ad v. 201 busta bustum dicitur in quo mortuus conbustus est, ossaque eius ibi iuxta sunt sepulta. alii dicunt, ubi homo combustus est, nisi ibidem humatus fuerit, non esse ibi bustum, sed ustrinum. Ad v. 202 invertit caelum †pater illud quod in promptu est 'invertit caelum', ut ea pars quae noctem haberet, sub terra esset. stellis aptum coniunctum, ἀπὸ τοῦ ἅπτεσθαι . Ad v. 204 Innumeras struxere pyras hoc loco multis rebus ostendit inmensam caedem factam esse Rutulorum. Ad v. 206 Finitimos tollunt in agros qui enim e longinquo venerant, referri non poterant. urbique remittunt deest 'unicuique'. et meminit antiquae consuetudinis: nam ante etiam in civitatibus sepeliebantur, quod postea Duellio consule senatus prohibuit et lege cavit, ne quis in urbe sepeliretur: unde imperatores et virgines Vestae quia legibus non tenentur, in civitate habent sepulchra. denique etiam nocentes virgines Vestae, quia legibus non tenentur, licet vivae, tamen intra urbem in campo scelerato obruebantur. Ad v. 208 Nec honore ideo 'nec honore', quia 'nec numero', quod in numero et ordine honos spectatur: nam aliud verbum pendet ex altero. alii 'nec' pro 'sine' accipiunt. tunc pro 'tum', id est postquam cremare coeperunt. Ad v. 210 tertia lux mos enim erat tertia die ossa crematorum legi. Ad v. 211 maerentes hoc et ad Latinos et ad Troianos potest referri. sane 'maerere' est cum silentio dolere, 'flere' ubertim lacrimas demittere, 'plorare' cum voce flere, 'plangere' cum aliquibus dictis miserabilibus pectus et faciem tundere, 'lugere' etiam cum habitus mutatione. altum cinerem quia dixerat 'innumeras struxere pyras'. confvsa rvebant ossa focis aut quia dixit simul multos crematos: aut si ad honoratorum cadavera referas, ut supra diximus, 'confusa' propter simul animalia concremata. 'ruebant' autem de cineribus eruebant. adnotandum sane quod 'focos' dixerit pyras, cum focus ara sit deorum penatium. an quod focum dicat ubicumque ignis est et fovetur: unde et Varro focum dici vult. Ad v. 212 Tepidoque onerabant aggere terrae hypallage, hoc est 'ossa tepida'. Ad v. 213 Praedivitis more Graeco epitheton incongruum loco posuit. Ad v. 214 Longe pars maxima luctus valde: et hoc est melius, quam quod legatur 'et longi'. Ad v. 215 Hic matres quia scit ad aliquid haec nomina pertinere, non addidit 'deflebant filios aut maritos aut fratres'. cara pectora id est [caros] fratres desiderantium, ut "cari stat cura parentis": et est periphrasis. Ad v. 218 ipsum armis bene repetitum 'ipsum'. ivbent volunt, exposcunt. Ad v. 220 Ingravat maiorem invidiam concitat, id est graviora facit et onerat. vocari provocari. Ad v. 221 Testatur testificatur etiam legatorum fidem, qui cum eo fuerunt. solum et hic bene repetitum 'solum'. Ad v. 222 simul contra variis scilicet ut illi paci faverent, alii Turno. Ad v. 223 Obumbrat subaudis 'Turnum': tuetur, defendit. et est translatio ab arboribus facta, quia nomen nobilium tamquam umbra est pro aliis. hoc autem dicit: amor reginae ad favorem popularem plurimum proderat Turno. Ad v. 224 Meritis sustentat fama tropaeis vel quia multos occiderat, ut etiam ipse dicturus est: vel secundum illud "sunt oppida multa capta manu". Ad v. 226 Ecce super insuper, hoc est ad cumulationem malorum. maesti hoc sermone eos nihil egisse significat. magna diomedis ab urbe legitur et 'magni'. et tanto asperius videtur, quod, cum 'magnus' sit 'Diomedes', non audet adversus Aenean pugnare. Ad v. 227 nihil omnibus actum breviter et laborem et studium comprehendit. Ad v. 228 Nil dona nec avrum ordinem legationis exsequitur dicens, inaniter perfecta esse omnia, quae possent efficaces legati perficere auro, precibus, promissione. Ad v. 230 Pacem Troiano ab rege petendum sicut etiam supra diximus, cum per gerundi modum aliquid dicimus, per accusativum elocutionem formemus necesse est, ut 'petendum mihi est equum': Lucretius "aeternas quoniam poenas in morte timendum", item Sallustius "castra sine vulnere introitum": nam 'castra' accusativus pluralis est, qui multis errorem facit, ut videatur esse nominativus, quia neutra triptota sunt et similis est nominativus accusativo. Ad v. 231 Rex ipse Latinus qui aut consolari debuit, aut defendendae reipublicae aliud inire consilium. Ad v. 232 Fatalem Aenean manifesto numine ferri modo 'fatalem' perniciosum omnibus Aenean, vel exitio futurum omnibus. 'manifesto numine' autem, id est manifesto deorum iudicio, ad Italiam venisse, numinum ira testatur, quam cognoscimus tantorum caede sociorum. et est ordo: fatalem Aenean ferri manifesto numine admonet ira deum. Ad v. 235 Alta intra limina cogit quaeritur cur ad privatam domum convocetur senatus, qui non nisi ad publica et augurato condita loca convenire consuevit. sed scimus domum Latini augurato conditam et eandem tam templum fuisse, quam curiam: namque in superioribus legimus "tectum augustum", id est augurio conditum, item paulo post "hinc sceptra accipere et primos attollere fasces regibus omen erat, hoc illis curia templum". merito ergo ad domum regis, quasi ad locum gentibus publicum, convocatur senatus: nam ait in septimo "tali intus templo divum patriaque Latinus sede sedens". idcirco etiam in Palatii atrio, quod augurato conditum est, apud maiores consulebatur senatus: ubi etiam aries immolabatur, quod, ut in septimo diximus, Vergilius ad Latini transtulit domum. multi dicunt perite Vergilium nec templi nec curiae hoc loco fecisse commemorationem, sed tantum dixisse 'tecta regia', ut ostenderet, consilium quod initur, non esse complendum, quia nec rite est inchoatum: ea enim quae dicit Latinus, effectu carebunt. Ad v. 236 Olli 'illi' secundum Ennium. et intellegendum κατὰ τὸ σιωπώμενον , Turnum quoque venisse, qui in superiore libro a Iunone subtractus pugnae Ardeam pervenerat. flvunt festinanter incedunt. Ad v. 238 Et primus sceptris primus inter sceptriferos. namque apud maiores omnes duces cum sceptris ingrediebantur curiam; postea coeperunt tantum ex consulibus sceptra gestare, et signum erat eos consules fuisse. aut quia et alii eiusdem partis reges erant, ut Turnus. sic Agamemnon dux ‹fuit› totius exercitus, diversae civitates proprios reges habuerunt. Ad v. 239 Aetola ex urbe remissos quam condiderunt hi qui de Aetolia venerunt, Graeciae provincia, unde Diomedes habuit socios de tribus eius civitatibus, quas habet Aetolia, Pleurona, Olenon, Calydona. sic ergo dixit 'Aetola ex urbe', ut "et tandem Euboicis Cumarum adlabitur oris". ideo autem Diomedem Aetolum dicit, quia pater eius Tydeus Aetolus fuit, qui ad Argos fugit, quoniam fratrem patris sui occiderat. Ad v. 240 Et responsa reposcit mire ait 'reposcit': ante enim rex solet a legatis universa cognoscere et sic eos praesente populo iterum omnia iubere narrare. unde est ordine cuncta svo: nam nihil licet praetermittere: unde et superflua narrare consuerunt. Ad v. 243 Vidimus o cives diomedem rhetorice protinus a re coepit; neque enim opus erat principio aliquo legationem referenti. et hic figura est hysteroproteron: natura enim hoc fuit prius dicendum 'atque iter emensi casus superavimus omnis' et tunc 'vidimus Diomedem Argivaque castra'. sed habet consuetudo ut qui tale aliquid nuntiant, protinus admoneant, ut puta 'vidi illum, erat illic, faciebat illud': ideo adiecit 'ille urbem Argyripam patriae cognomine gentis' et reliqua. illud etiam ordine congruo subiunxit ad perliciendum animum priusquam quicquam diceret 'munera praeferimus'. inde ordine 'nomen patriamque docemus, qui bellum intulerint', hoc est qui, unde, contra quos, qua causa. deinde ponitur oratio Diomedis, cuius sunt partes duae: una, qua se excusat; alia, qua etiam illis suadet ut bellum deponant: nam hoc in fine orationis Venulus addit 'et responsa simul quae sint, rex optime regum, audisti'. excusatio Diomedis duplex est: fortes sunt Troiani et felices. fortes breviter ostendit per intermissionem 'mitto ea quae' et reliqua: frigidus enim locus erat, si virtutem eorum timere diceret quos vicit. Secundus locus multa continet: tam felices esse, ut de omnibus vindicarentur, et singula de singulis mire augendo exsequitur. novissimo loco de se dixit, ne ei obiceretur: quid te ista movent, si tu nihil passus es? et auxit quod amisit, et socios adiecit cum exclamatione 'haec adeo ex illo mihi iam speranda fuerunt tempore'. ideo se contra Veneris filium excusat pugnare; nam sequitur 'ne vero, ne me ad tales impellite pugnas'. supererat ut pacem suaderet; ait enim 'munera quae patriis ad me portastis ab oris' et cetera. inde laudem Aeneae ita addidit, ut suam laudem servaret: ibi enim ubi se excusat, non hoc ait, quia fortis est non adero, sed illud 'quicumque Iliacos ferro violavimus agros', quasi hoc fatum fuerit omnium; hic ubi suadet pacem, aperte dicit, pares mihi non estis, et ait 'experto credite, quantus in clipeum adsurgat, quo turbine torqueat hastam', id est ego fatum timeo, vos virtutem timere debetis. nam quod adiecit 'si duo praeterea talis Idaea tulisset', non fuit contentus illum Hectori comparare, nisi adiunxisset 'hic pietate prior: coeant in foedera dextrae', id est quia pius est, bonus amicus erit. statim conclusit, sicut ad singula invenies dictum. quod autem ait 'vidimus, o cives, Diomedem', quasi res magna ei contigerit, qui talem virum viderit. sane aut 'Diomedem' legendum, ut sit Latinus accusativus: et admittitur ecthlipsis, ut "multum ille et terris iactatus et alto": aut si Graecum accusativum facere voluerimus, 'Diomede' legamus, ut possit fieri synalipha, sicut "Euryale infelix, qua te regione reliqui?" si autem 'Diomeden' dixerimus, nec Latinum est, nec Graecum, nec versus ratio consistit: numquam enim ecthlipsis fit per 'n' litteram. tamen melius est ut 'Diomede' legamus, ut sit Graecus accusativus. nomina enim Graeca in ' ης ' exeuntia, quae genetivum in ' εος ' mittunt per plenam elocutionem, cum eundem casum per synaeresin in ' ους ' miserint, accusativum in ' η ' mittant necesse est, ideo quia cum naturam suam servant, accusativum in vocalem mittunt, non in consonantem, et debet synaeresis plenitudinis servare rationem: ut ecce Διομήδης plena declinatio est τοῦ Διομήδεος τῷ Διομήδει τὸν Διομήδεα , per synaeresin autem facit τοῦ Διομήδους τῷ Διομήδει τὸν Διομήδη . ergo hic accusativus ideo in ' η ' exit, non in ' ν ', quia cum integrum est hoc nomen, in ' εος ' exit et crescit eius genetivus: si enim isosyllabus sit nominativo, accusativum in ' ν ' mittit nec habet ' σ ' in genetivo, ut Θουκυδίδης, τοῦ Θουκυδίδου, τὸν Θουκυδίδην : nam Διομήδης ideo in genetivo ' ς ' habet, quia et cum integrum est et Διομήδεος facit, habet ' ς ' consonantem. Ad v. 244 Casus s. omnes itineris scilicet. et bene vilitatem singularum rerum generalitate vitavit, ne diceret flumina, latrones et cetera. mire autem multa congesta, ne possit de legatorum desidia queri. Ad v. 245 contigimusque manum bene, quasi divinam: sic 'vidimus, o cives, Diomedem'. qua concidit ilia tellus ἐμφατικῶς dixit pro 'urbs Ilia': nam terra non concidit, sed civitas, Ilium. Ad v. 246 Argyripam Diomedes fuit de civitate quae Argos Hippion dicitur, de qua Homerus Ἄργεος ἱπποβότοιο , Horatius "aptum dicet equis Argos". hic in Apulia condidit civitatem, quam patriae suae nomine appellavit et Argos Hippion dixit: quod nomen postea vetustate corruptum est, et factum est ut civitas Argyrippa diceretur: quod rursus corruptum Arpos fecit. sane Diomedes multas condidisse per Apuliam dicitur civitates, ut Venusiam, quam in satisfactionem Veneris, quod eius ira sedes patrias invenire non poterat, condidit, quae Aphrodisias dicta est. item Canusium Cynegeticon, quod in eo loco venari solitus erat: nam et Garganum a Phrygiae monte Gargara vocavit. et Beneventum et Venafrum ab eo condita esse dicuntur. Ad v. 247 Gargani condebat iapygis arvis Iapygia pars est Apuliae, in qua est mons Garganus, inminens Sipontinae civitati, qui per Calabriam usque in Adriaticum tenditur pelagus: Lucanus "Apulus Adriacas exit Garganus in undas". 'Gargani' autem 'Iapygis' figura est pro 'Gargani Iapygii'. et haec est Iapygia Apuliae, a qua et Iapyx ventus est nominatus, ad quam Iapyx delatus, unde sic nominatus est: nam Iapydia Venetiae regio est, ab oppido dicta, unde est "tunc sciat aerias Alpes et Norica si quis castella in tumulis et Iapydis arva Timavi". sed in Gargani summitate duo sepulchra esse dicuntur fratrum duorum, quorum cum maior virginem quandam ‹sibi› despondisset et eam minor frater conaretur auferre, armis inter se decertati sunt ibique ad memoriam, invicem se occidentes, sepulti: quae res admirationem habet illam, qua si qui duo inter ipsam silvam agentes iter, uno impetu vel eodem momento saxa adversum sepulchra iecerint, vi nescio qua saxa ipsa separata ad sepulchra singula decidunt. Ad v. 249 munera praeferimus ut illa ante orationem auxilium impetrent. Ad v. 250 qui bellum intulerint quasi nominatis Troianis, quos vicerat, pronior futurus esset ad ferendum auxilium. Ad v. 251 placido sic reddidit ore ut solet, habitum futurae orationis ostendit. Ad v. 252 O fortunatae gentes qui habitatis regna Saturnia, id est o viri semper pace gaudentes! nam legimus "aurea quae perhibent, illo sub rege fuere saecula, sic placida populos in pace regebat". et bene hoc laudat, quod eis persuadere desiderat. Ad v. 253 Antiqui avsonii quia, qui primi Italiam tenuerunt, Ausones dicti sunt. quietos quibus est amor pacis a maioribus traditus propter regnum Saturni. Ad v. 254 Ignota lacessere bella scilicet Troianorum, non omnia generaliter bella: nam legimus "captivi pendent currus curvaeque secures": aut 'ignota' quae ignoraverint, quasi non suscepturi, si scissent. svadet autem 'vobis' subaudis: nam 'vos' a superioribus non potest subaudiri, quia non 'te', sed 'tibi suadeo' dicimus. Ad v. 255 Violavimus quasi sacros: nam violare de religionibus dicimus. et ingenti arte agit, ne aut victoriam suam sileat, aut non procedendo contra eos quos vicit, confiteatur ignaviam, dicens non esse contra eos pugnandum, quos vincere perniciosissimum est. Ad v. 256 mitto ea oratorie, ut etiam sine illis, quae memoraturus est, quae omittit graviora videantur. Ad v. 257 Quos simois premat ille viros id est toto orbe celebris: et 'premat' quasi hostes: alibi "ubi tot Simois correpta sub undis scuta virum galeasque et fortia corpora volvit". alii 'quos' pro 'quantos' accipiunt, ut sit pronomen pro nomine. 'ille' autem mire exsecratur. Ad v. 258 Scelerum poenas expendimus omnes id est luimus omnes poenas, quae sunt statutae sceleribus. alii 'sceleris omnis' legunt: nam 'omnes' non potest ad Graecos referri, quia non omnes pertulere supplicia. sed si 'omnes', mire, ne putes forte factum. et adiuvandum pronuntiatione. Ad v. 259 Vel priamo miseranda manus etiam Priamo, ut "carmina vel caelo possunt deducere lunam". est autem Pacuvii qui ait "si Priamus adesset, et ipse eius commiseresceret": id est ut calamitas eorum qui vicerunt, gravior crederetur miserantibus victis. scit triste minervae sidus fabula hoc habet: propter Cassandrae stuprum Graecis iratam Minervam, vel quod ei victores per superbiam sacrificare noluerunt: unde eos redeuntes gravissima tempestate fatigatos per diversa dispersit: Horatius "cum Pallas usto vertit iram ab Ilio". re vera autem constat Graecos tempestate laborasse aequinoctio vernali, quando manubiae Minervales, id est fulmina, tempestates gravissimas commovent. unde perite dicendo 'sidus' utrumque complexus est: nam sidus et tempestatem significat et re vera sidus. haec autem numina quae inter sidera non videmus, licet sua signa propria non habeant, cum aliis potestate sunt permixta. ut ophiuchus ipse est Aesculapius, gemini Apollinis et Herculis esse dicuntur, sic Minervae aries esse dinoscitur. Ad v. 260 Vltorque caphereus τὸ αὐτὸ est, id est cautes Euboicae: nam Euboea insula est in qua mons Caphereus, circa quem Graeci periere naufragio. 'ultor' autem ideo dixit, quia Nauplius, Palamedis pater, dolens filium suum factione interemptum, ut in secundo memoravimus, cum videret Graecos tempestate laborare, montem Caphereum ascendit et elata facula signum dedit vicini portus, qua re decepti sunt Graeci et inter asperrimos scopulos naufragium pertulerunt. Ad v. 262 Atrides protei menelaus Agamemnon et Menelaus uno quidem fataliter fuerant supplicio destinati. namque Atreus et Thyestes fratres fuerunt in se invicem saevi, adeo ut Thyestes cum Aerope, fratris uxore, concumberet: quod dolens Atreus liberos ei epulandos adposuit. sed cum Thyestes post cognitum facinus requireret ultionem, ei Apollo respondit, posse alio scelere illius facinoris vindicem nasci, scilicet si cum Pelopia, filia sua, concumberet. quo facto natus est Aegisthus, fatalis in Atrei geminam subolem. sed Iuppiter Menelai fata miseratus est propter Helenae iugale consortium, et eum per diversa errare maluit, quam Aegisthi manibus interire. hic errans ad Aegyptum usque pervenit, ubi Proteus, deus marinus, regnaverat, cui aliquando rapta a Theseo Helena dicitur commendata: unde quidam dicunt quod ad eam petendam Menelaus ad Aegyptum profectus sit post bella Troiana. sunt qui volunt nec raptam esse a Paride Helenam, sed aliam causam belli fuisse Troiani, illam scilicet, quod Herculem, quaerentem Hylam, suscipere noluerunt. qui autem volunt eam raptam a Paride, hoc dicunt, quod recepta a Proteo per Theseum ad Menelaum transitum fecerit et sic eam Paris rapuerit: secundum quod, ut supra diximus, Menelaus ad Aegyptum Iovis voluntate pervenit, scilicet ne ab Aegistho posset interimi. quod autem ait 'Protei columnas' ratione non vacat: nam columnas Herculis legimus et in Ponto et in Hispania. hunc autem Proteum fortissimum et invictissimum constat fuisse. novimus autem quod omnes fortes Hercules dicebantur: unde videtur hoc adfectasse Vergilius, ut pro finibus 'Protei columnas' diceret, quas habuit Hercules, ut ostenderet eum etiam Herculem dictum. advsque colvmnas protei usque ad fines Aegypti, hoc est usque ad Pharon, ante insulam, nunc partem Alexandriae: Lucanus "nunc claustrum pelagi cepit Pharon: insula quondam in medio stetit illa mari sub tempore vatis Proteos, at nunc Pellaeis est proxima muris". 'Protei' autem Latinus est genetivus, constrictus per synaeresin. 'adusque' autem sic est dictum quemadmodum "Siculo prospexit abusque Pachyno": nam cum praepositio praepositioni numquam cohaereat, 'abusque' et 'adusque' licenter admissum est. Ad v. 263 Exulat proprie: nam exulare dicuntur qui extra solum eunt. sane sciendum quia quo tempore Menelaus iit ad Aegyptum, perdidit Canobum gubernatorem, a quo vicina civitas nomen accepit, quae hodieque mutata littera Canopos nominatur. vidit mire addidit, ut "quam semel informem vasto vidisse sub antro Scyllam". cyclopas Graecae declinationis accusativus est. unde Graecum habebit accentum: nam latine 'cyclopes' diceret; sed sic versus stare non poterat. Ad v. 264 Regna neoptolemi referam subaudis 'eversa', quod ex posterioribus intellegitur. Pyrrho autem quid contigerit manifestum est: nam, ut in tertio legimus, cum vellet ducere Hermionen, Oresti ante desponsatam, ab eo est inter aras Apollinis interemptus: unde est "scelerum furiis agitatus Orestes excipit incautum patriasque obtruncat ad aras". versosque penates idomenei Idomeneus rex Cretensium fuit: qui cum tempestate laboraret, vovit se sacrificaturum Neptuno de ea re quae ei primum occurrisset. casu ei primus filius occurrit: quem cum, ut alii dicunt, immolasset, ut alii, immolare vellet, ob crudelitatem regno a civibus pulsus est: unde est "fama volat pulsum regnis cessisse paternis Idomenea ducem". alii dicunt quod abscedens cuidam suum commendaverat regnum, qui per eius absentiam occupavit imperium et reversum pepulit. ergo 'versos penates' aut eversos et funditus dirutos accipiendum: aut certe in aliena iura conversos. Ad v. 265 Libycone habitantes litore locros ut etiam in tertio diximus, Locri, socii Aiacis Oilei, fuerunt Epizephyrii et Ozolae; sed hi tempestate divisi sunt adeo, ut Epizephyrii tenerent Bruttios, de quibus ait in tertio "hic et Narycii posuerunt moenia Locri", Ozolae vero deferrentur Pentapolim, de quibus nunc queritur dicens 'Libycone habitantes litore Locros'? quamvis quidam dicant, etiam in ipsis Bruttiis litus Libycum dici. alii hos circa Syrtes posuisse sedes: alii in Libya insulas quasdam inhaerentes occupasse, eosque initio Mesammones, postea corrupte Nasamones appellatos: alii amissa in Syrtibus classe, per mediterranea arietis fortuito ductu iter facientes ad Ammonem pervenisse et oppidum †Aucela inter Nasamones condidisse: alii Africae insulam tenuisse, quae nunc Cercina dicitur. et pronuntiandum, ut longinquitas doceatur exilii. Ad v. 268 Devicta asia subsedit adulter quidam 'sub' pro 'post' accipiunt, ut sit pro 'post possedit'. legitur et 'devictam Asiam': quod si est, ita intellegimus ut 'subsedit' sit dolo possedit — Lucanus "subsidere regnum Chalcidos Euboicae magna spe rapte parabas": unde et subsessores dicuntur, qui in insidiis tauros interimunt, et hostium dolos subsessas vocamus — ut sit sensus: ab Agamemnone devictam Asiam adulter Aegisthus insidiis et factione possedit. melius tamen est ut 'devicta Asia' legamus, secundum quod 'subsedit' erit remansit, ut "extremus galeaque ima subsedit Acestes", ut sit sensus: Asia propter adulterium pertulit bella, quae remanente adultero finita esse nihil profuit, ut cum indignatione sit dictum, dum primum vindicatur adulterium, aliud rursus emersit. sane Clytemestram Orestes filius postea in vindictam patris necavit. quidam dicunt Clytemestram non manu filii, sed iudicum sententia peremptam. alii hunc Orestem filium Menelai et Helenae tradunt; quidam inventam †ingeniam aboetiam uxorem ei volunt fuisse. Ad v. 267 Prima intra limina in ipso limine imperii, id est in litore, quia secundum Homerum Clytemestra Agamemnoni occurrit ad litus et illic eum susceptum cum adultero inter epulas interemit: quod et Iuvenalis tangit dicens "quippe ille deis auctoribus ultor patris erat caesi media inter pocula". alii autem dicunt [Clytemestram dolore pellicatus, quod conperisset Cassandram a marito electam,] quod in ipso regressu, id est prima die qua domus suae limen ingressus est, [blande suscepisse, cumque ille diis penatibus se sacrificare velle dixisset,] consilio Aegisthi ab uxore vestem accepit clauso capite [et manicis,] qua inplicatus adulteri manibus interiit. Ad v. 269 Invidisse deos Stheneli filius Cyllarabus Aegialiam, Diomedis uxorem, cognovit adulterio: quo comperto Diomedes reverti noluit et in Apuliae partibus sibi condidit sedes. quod Veneris dolo dicitur esse perfectum, quam in bello Troiano vulneraverat: unde ait 'invidisse deos'. Ad v. 270 Pulchram calydona viderem unam de supra dictis civitatibus, quibus imperavit. Ad v. 271 Nunc etiam horribili visu p. s. hoc loco nullus dubitat fabulae huius ordinem a Vergilio esse conversum: nam Diomedis socios constat in aves esse conversos post ducis sui interitum, quem extinctum inpatienter dolebant. hae aves hodieque Latine Diomedeae vocantur, Graeci eas ἐρωδιούς dicunt. habitant autem in insula quae est haud longe a Calabria, in conspectu Tarentinae civitatis. quinetiam de his avibus dicitur quod Graecis navibus laetae occurrant, alienas vehementer fugiant, memores et originis suae et quod Diomedes ab Illyriis interemptus est. portenta s. re vera enim portentum est homines in aves esse conversos. Ad v. 272 Et socii amissi legunt non nulli et 'admissis pennis', sed melius est 'amissi'. Ad v. 274 Lacrimosis vocibus dolentes vel suam mutationem, vel regis interitum: namque hoc tangit latenter. Ad v. 275 Speranda pro 'timenda', ut "hunc ego si potui tantum sperare dolorem". Ad v. 276 Caelestia corpora Martis et Veneris, quae numina vulneravit in bello. Ad v. 277 Veneris violavi vulnere dextram artificiose agit: nam sciens ea quae dicuntur in fine, animis inhaerere, suos casus ultimos memorat. perite etiam Venerem tantum vulneratam a se esse dicit, Martis supprimens nomen, quod ei poterat esse gloriosius: ut videatur omnia quae pertulit, odio Veneris pertulisse, contra cuius filium nunc vocatur ad pugnam, ut negans etiam nunc paria formidare videatur. 'dextram' autem secundum Homerum dicit, qui ait ἐπὶ καρπῷ . Ad v. 278 Tales inpellite pugnas quarum est periculosa victoria. Ad v. 279 Nec mihi cum teucris vllum post eruta bellum pergama ne ei obiciatur illa coniuratio quam apud Aulidem Graeci inierunt, dicit in Troiae excidio sacramentum coniurationis esse conpletum; namque in Troiam, non in Troianos coniuraverant Graeci: huc enim spectat quod dicit, nullum se cum Troianis habere bellum post dirutam Troiam. Ad v. 280 Nec veterum memini laetorve malorum nec meminisse volo victoriarum mearum quarum nullus oblivisci consuevit, nec laetor Troianorum malorum pro 'Troianis malis' quae nobis bellantibus pertulerunt: non enim potest de suis malis dicere, cum et mala sua nullus obliviscatur, et ea ipse paulo ante memoraverit. 'laetor' autem 'malorum' figura Graeca est, sicut Horatius "agrestium regnavit populorum" pro 'agrestibus populis'. Ad v. 281 Munera quae patriis ad me portastis ab oris hinc iam suasio est et consilium; nam finita est auxiliorum negatio: unde et paulo post Venulus ita dividit dicens 'et responsa simul quae sint, rex optime, regis audisti et quae sit magno sententia bello', scilicet audisti et quemadmodum negarit auxilia, et quod nobis dederit de pace consilium. Ad v. 282 Stetimus tela aspera contra contulimusque manus id est et comminus, et e longinquo inter nos bella tractavimus. Ad v. 284 Quantus in clipeum adsurgat aut 'quantus' est quotiens in hostem pergens erigit scutum: aut pugnandi exsecutus est genus. qui enim scripserunt de arte militari dicunt summum genus esse dimicandi, quotiens calcato umbone adversarii se in hostilem clipeum erigit miles et ita contra stantis vulnerat terga. vel 'quantus adsurgat', [vel] quanto sit maior. Ad v. 285 Si dvo praeterea hoc est alios duos. Ad v. 287 Dardanus pro 'Dardanius populus'. et posuit principale pro derivativo: sic Homerus τὸν δ' ἔκτανε Δάρδανος ἀνήρ lugeret morem lugendi quidam dicunt Aegyptios invenisse: eos enim primos Liberum, quem Osirim appellant, a fratre Typhone per insidias interemptum atra veste luxisse: inde ceteris gentibus traditum ut post interitum proximorum suorum veste mutata lugerent, ita tamen, ut intra annum finiretur luctus. Ad v. 288 Cessatum est tardatum est: et mire quia non habet quos inputet Troianis triumphos, vult eis excidii tarditatem pro victoria cedere. Ad v. 290 haesit retardata est. vestigia rettulit retro acta est et repulsa, ut "ac retro sublapsa referri". Ad v. 292 Hic pietate prior id in Aenea plus laudat quod Latinis, sicut suadet, pacem petituris est utile, ut eum se credant posse facilius exorare. 'prior' autem praestantior, melior. Ad v. 293 Qua datur qua potest, quacumque ratione permittitur. Ad v. 296 Per ora turbata pro 'per ora turbatorum'. Ad v. 298 Clavso gurgite saxorum obiectione praecluso. Ad v. 299 fremunt ripae antiqui aquae sonitus 'fremitus' dicebant: Ennius "ratibusque fremebat imber Neptuni". Ad v. 301 Praefatus divos more antiquo: nam maiores nullam orationem nisi invocatis numinibus inchoabant, sicut sunt omnes orationes Catonis et Gracchi; nam generale caput in omnibus legimus. unde Cicero per inrisionem ait "si quid ex vetere aliqua oratione 'Iovem ego optimum maximum'". Ad v. 302 Ante equidem summa de re statvisse Latini latenter arguit Turnum, quod sibi non obtemperaverit, ut foedus fieret, in septimo scilicet ubi dixit "te, Turne, nefas, te triste manebit supplicium": nam modo hoc tempus revolvit. vellem statvisse olim est quod volui his malis terminum dare. 'vellem' autem 'statuisse' sic dixit ut 'vellem fecisse': et est conpendiosa elocutio, cum querimur non esse factum quod fieri debuit. Ad v. 303 non tempore tali adiuvandum pronuntiatione: id est post tanta quae pertulimus mala. et oportune deliberandi quidem de hac re existimat intervallum esse, hostili exercitu inminente, et per hoc magis suadet, dum tam infestos probat, ut sibi nec pacem petere permittatur. Ad v. 305 Bellum inportunum concepit gravem iracundiam, et sic in haec verba prorupit. 'inportunum' autem est ubi nullum refugium est, quod caret portu, id est quiete, ubi nullus portus est. nam hoc quodammodo dicit, in naufragium fertur ista contentio, quia supra audierat periculum esse etiam superare Troianos. et enarrat cur 'inportunum', dicens 'cum gente deorum invictisque viris gerimus'. cives ἐκφώνησις . cum gente deorum qui a diis originem ducunt. Ad v. 306 Invictisque viris gerimus atqui supra legimus "bis capti Phryges". sed invictos ideo dicit, quia sequetur 'nec victi possunt absistere ferro'. 'possunt' autem 'absistere' mire ait, ac si diceret: etiam si velint, eos a bellis discedere natura non patitur. Ennius "qui vincit non est victor, nisi victus fatetur". Varro et ceteri invictos dicunt Troianos, quia per insidias oppressi sunt: illos enim 'vinci' adfirmant qui se dedunt hostibus. Ad v. 308 Adscitis evocatis, adiunctis. ergo et gradatim accedit ad desperationem, quae cogit pacem esse poscendam. aetolum in armis †a patri usque adde id Diomedis mentionem intulit. Ad v. 309 ponite deponite. spes sibi quisque subaudis 'sit'. et late patet ista sententia, vel quod alienis egere auxiliis non oporteat, vel quod meminisse singuli spei suae debeant, ut ea sperent tantum, quibus possunt potiri. sed haec quam angusta videtis ut unusquisque in se tantum spem habeat quam sit augustum, videtis. cetera absolute dixit, id est exercitus, auxilia, vires imperii: quae quia sic videtis adflicta, quid restat, nisi ut pacem petamus? Ad v. 311 Ante oculos interque manus sunt omnia vestras ac si diceret, non egent narratione. 'inter manus' autem, quod Graeci πρὸ χειρῶν . Ad v. 312 Nec quemquam incuso excusatio haec ostendit et obliquam esse in Turnum orationem Latini. Ad v. 313 Fuit exhausta et consumpta est. toto certatum est corpore regni id est imperii omnibus viribus bellamus. Ad v. 314 Dubiae menti meae, scilicet cogitanti. Ad v. 315 paucis animos adhibete docebo aut 'paucis docebo', aut 'animos paucis adhibete'. Ad v. 316 Est antiquus ager tusco mihi proximus amni hoc loco Donatus erravit dicens, agrum quem Latinus donare disponit, esse in Campania iuxta Vfentem fluvium, quod etiam Clanarius ait, cuius terras vicinas Tusci aliquando tenuerunt, ut inde dictum sit 'Tusco mihi proximus amni'. agit etiam hoc argumento, quod illic est locus qui hodieque pinetum vocatur. sed constat omnia illa loca esse campestria, nec procedit quod dicitur 'celsi plaga pinea montis'. unde sequenda est potius Livii, Sisennae et Catonis auctoritas: nam paene omnes antiquae historiae scriptores in hoc consentiunt. Cato enim in originibus dicit Troianos a Latino accepisse agrum, qui est inter Laurentum et castra Troiana. hic etiam modum agri commemorat et dicit, eum habuisse iugera iiDCC. sane 'antiquus' potest et nobilis accipi: vel secundum Trebatium qui de religionibus libro septimo ait "luci qui sunt in agris qui concilio capti sunt, hos lucos eadem caerimonia moreque conquiri haberique oportet, ut ceteros lucos qui in antiquo agro sunt". 'antiquum agrum' Romanum cogit intellegi. tusco mihi proximus amni Tiberino. Ad v. 317 Longus in occasum ea parte, qua in occidentem tenditur, longior: potuit ergo usque ad Laurentum et ad Hostiam tendi. fines super usque sicanos usque ad fines Sicanos, quos Siculi aliquando tenuerunt, id est usque ad ea loca in quibus nunc Roma est: haec enim Siculi habitaverunt, unde est "et gentes venere Sicanae saepius". qui a Liguribus pulsi sunt, Ligures a Sacranis, Sacrani ab Aboriginibus. Ad v. 318 Avrunci rutvlique serunt subaudis a superioribus 'mihi': nam et supra ait 'est mihi antiquus ager'. ergo suum agrum pollicetur, aut quem tamquam stipendiarium habebant Rutuli et Aurunci, aut ad quem colendum quasi regi operas dabant: unde superfluum est quod ait Donatus, non potuisse fieri ut praesente Turno ager Rutulorum a Latino donaretur Aeneae. Ad v. 319 Duros exercent colles extenuat agri meritum, quo vile videatur esse quod donat: vel ne grave videatur his, quibus auferendus est. hinc etiam illud est 'atque horum asperrima pascunt', et supra 'Aurunci Rutulique serunt', id est nec operis suis excolitur. asperrima autem pascunt quidam pro 'asperrimas partes', vel 'asperrima pascunt loca' accipi volunt. Ad v. 321 Cedat amicitiae id est in pretium concedat amicitiarum. et bono verbo usus est 'amicitiae', non pro hostibus, hoc est ne quasi victi demus. Ad v. 322 Aequas dicamus leges ut pari inter nos societate versemur, id est ut sit neuter inferior. sociosque in regna vocemus non stipendiarios, ut in quarto "cuique loci leges dedimus". Ad v. 325 Possuntque solo decedere nostro scit eos fataliter ad Italiam venisse: nam audiit et a Fauno "externi venient generi" et ab Ilioneo "sed nos fata deum vestras exquirere terras imperiis egere suis". tamen propter Turnum simulat ignorantiam, ut se etiam circa eum aequum praestare videatur. multum est autem quod ait 'possunt'. Ad v. 326 bis denas italo texamus robore naves quaeritur unde scierit Latinus, viginti naves habuisse Aenean; sed ita absolvitur: potuit speculatione, potuit rumore cognoscere, postremo aestimatione dixit, quae amplius solet conplecti: quia de viginti navibus unam periisse cum Oronte, quattuor in Sicilia concrematas. texamus quidam 'texamus' proprie dictum tradunt, quia loca in quibus naves fiunt, Graece ναυπήγια , latine textrina dici: Ennius dicit "idem campus habet textrinum navibus longis": navalia enim non esse ναυπήγια , sed νεώρια . Ad v. 327 complere valent proprie verbum nauticum: nam Graece πλήρωμα dicitur. iacet omnis ad undam materies hic 'omnis' pro ea quae sufficit. iterum extenuat, ut sine magno negotio posse fieri videatur. materies antique dictum: nam materiam dici debere multi adserunt. Ad v. 328 numerumque modumque eleganter quot et quantae magnitudinis sint. Ad v. 329 manus artifices. navalia demus hoc loco ipsae res navales sunt, id est pix, cera, funes, vela et alia huius modi. 'navalia' dicimus loca ubi naves sunt; sed modo de Graeco transtulit et 'navalia' posuit pro trabibus de quibus naves fiunt: nam Homerus νήιον dicit navale lignum. Ad v. 331 Prima de gente et ex numero et ex nobilitate legatorum intellegitur negotii magnitudo. Ad v. 333 avrique eborisque talenta ad aurum refertur: an et ad ebur? quia et ebur ad pondus venditur. Ad v. 334 Et sellam regni trabeamque insignia nostri bene 'nostri'. Romanorum enim imperatorum insigne fuit sella curulis et trabea: nam diadema, ut aliarum gentium reges, non habebant. et sciendum sellam curulem a curru dictam, quod hi tantum ea utebantur qui triumphali curru invecti fuissent: sicut etiam palmata dicitur toga quam merebantur hi qui reportassent de hostibus palmam. Ad v. 335 In medium in commune, ut "in medium quaerebant". Ad v. 336 tum drances idem videlicet qui supra apud Aenean egerat. Ad v. 337 Obliqua invidia hoc est qui non ex aperto inpugnabat Turnum, sed eum reipublicae simulata defensione lacerabat. Ad v. 338 Largus opum abundans opibus, dives, non qui multa donaret. lingvae melior ut "laetissimus umbrae", Sallustius "frugum pabulique laetus ager". Ad v. 339 Non futtilis auctor non inanis: nam futtile vas quoddam est lato ore, fundo angusto, quo utebantur in sacris Vestae, quia aqua ad sacra Vestae hausta in terra non ponitur, quod si fiat, piaculum est: unde excogitatum vas est, quod stare non posset, sed positum statim effunderetur. inde et homo, commissa non retinens, futtilis dicitur, contra 'non futtilis' bonus in consiliis, non inanis. Ad v. 340 Seditione potens praepotens in movenda, non in conprimenda seditione. superbum pro 'nobile'. Ad v. 341 Incertum de patre ferebat non ignobile, sed penitus ignoratum significat. alii 'incertum' aut ipsum patrem, aut genus tradunt. et bene segni homini paternam non dedit nobilitatem. Ad v. 342 surgit hic reddidit sensum 'tum Drances surgit'. onerat dictis hoc sermone ostendit, eum etiam exhortatione gravatum Latini. iras Turni, an omnium qui bellum detestabantur? Ad v. 343 Rem nulli obscuram callide et oratorie agit et in omnibus adulatorie respondet dictis Latini: supra enim ille dixerat "ante oculos interque manus sunt omnia vestras". sane quasi praedictum oratorem exprimit, quia supra de eo dixit 'et lingua melior'. et 'rem consulis' pro 'de re consulis': Plautus "consulere quiddam est quod tecum volo" (Mos. 1102). sed Drances, sicut dictum est, rhetorice suadet de pace. nam et pacem faciendam hortatur, et accusationem in Turnum dirigit, et quae a Latino indubitanter universa dicta sunt, quae pacem fieri suadeant, Drances eadem omnia respondens, addit etiam de filia danda Aeneae, quod Latinus ante reticuerat, "quin natam egregio genero": quasi non aliter firma erit pax, quam fieri vis: quia sciebat hoc Turnum graviter esse laturum, in invidiam personam eius adducens "dicam equidem, licet arma mihi mortemque minetur". et ne mirum esset, qui sic libere responderet, ante eius et mores et causam praedixit 'lingua melior', 'seditione potens', 'idem infensus, quem gloria' et reliqua. duae tamen hic faciendae pacis praecipue causae sunt, quod victi sunt, et Turnus singulari certamine congredi debeat. vocis egentem genetivo iunxit, ut "cum classis egeret". Ad v. 344 O bone rex bene addidit 'bone', et auxit epitheto dignitatem: 'rex' enim medium est; nam et bonus esse et pessimus potest. alii 'bone rex' exprobratione accipiunt, ut quidam volunt †se bonum dici. Ad v. 345 Mussant modo 'verentur' vel 'timent' significat; alias 'dubitant', ut "mussat rex ipse Latinus quos generos vocet"; interdum 'susurrant', ut de apibus dicit. et proprie 'mussare' est obmurmurare et queribundum tectius velut muto esse vicinum. alias 'tacent', alias 'quiescunt'. Ad v. 346 Flatusque remittat aut ponat superbiam: aut 'nostros flatus remittat', id est nobis respirare concedat. 'remittat' autem nunc pro 'laxet', ut 'remissis artubus' pro 'laxatis'. Ad v. 347 Cuius ob avspicium invidiose Turni auspiciis inputat quod tantus periit exercitus, ac si diceret: si malis et infaustis tuis ominibus non egrederentur, possent forsitan superare virtute. sane sciendum hunc exprimere quicquid verecunde celavit Latinus. moresque sinistros contrarios, quia in principio Latino obtemperare noluit. Ad v. 348 licet arma mihi 'licet' pro 'quamvis'. et est parenthesis. Ad v. 349 Lumina ducum id est proceres, ut "o lux Dardaniae". Ad v. 350 Consedisse urbem luctu in luctum esse demersam. temptat mire 'temptat', non pugnat. Ad v. 351 Fugae fidens illud respicit quod bella deseruit, Iunone faciente: vel quia eius exercitus fugit. 'fugae' autem figurate dixit pro 'fuga fidens'. caelum territat armis dictum quidem Vergilii gravitati non congruit, sed perite Dranci haec data sunt verba, qui tumida uti oratione inducitur: unde ei paulo post Turnus obicit, "quae tuto tibi magna volant", item "proinde tona eloquio", item "ventosa in lingua". deinde diximus Drancem librare se ad orationem Latini: unde nunc dicit 'et caelum territat armis', quia audierat 'bellum inportunum, cives, cum gente deorum', id est contra eos pugnat, qui favore ‹deorum› nituntur. caelum t. a.] quasi vanus et qui ventis minetur. Ad v. 352 etiam hoc loco 'etiam' pro 'adhuc', ut Terentius "hunc ego numquam videram etiam" et mox "unum etiam vos oro, ut me in vestrum recipiatis gregem". mitti dardanidis dicique i. 'mitti' aurum, ebur, sellam et cetera, 'dici' de navibus vel agro. et bene 'Dardanidis' quasi cognatis et ab origine generis propinquis. Ad v. 354 adicias pro 'adice': Terentius "abeas si sapis": quia indecens erat imperative ad regem loqui. et bene hic quod honeste Latinus reticuerat dicit, Laviniam quoque ei offerendam. Ad v. 355 Egregio genero dignisque hymenaeis ergo Turnus videtur indignus. Ad v. 356 Aeterno foedere firmes natae scilicet coniunctione: nam munera et contemni poterant, generis vero coniunctione in aeternum pacis foedera firmabantur. hoc autem dicto latenter etiam Latini pudorem exonerat, qui Turno etiam suam promiserat filiam, dicens causam reipublicae praeponderare debere et propter pacem civium Turno Aenean esse praeferendum. Ad v. 357 Terror 'terror' est proprie qui aliis infertur, ut si dicas 'ille mihi habet terrorem', id est timendus est: unde et terribilis dicitur. 'metus' autem est quem habent timentes. sed nunc usurpative terrorem pro metu posuit, nam hoc dicit: quod si tantum Turnum timemus. et bene involvit quod turpe esset audiente Latino dicere, ut Turnum timeat. Ad v. 358 ipsum invidiose repetitum pronomen. veniamque oremus ab ipso cedat Asper hic distinguit, id est hanc veniam oremus, ut cedat: aut si coniuncte legeris 'cedat ius proprium regi', nova erit elocutio accusativo iunctum 'cedat'. et 'cedat ius proprium ‹regi'›, id est quod proprium regum est, aut 'cedat' Aeneae. quod autem hic dixit 'cedat', mox 'pone animos et pulsus abi'. Ad v. 360 Quid miseros totiens in aperta pericula cives proicis quasi viles et abiciendos. et ingenti pondere universa verba sunt posita. Ad v. 361 Latio non uni civitati. caput principium. et est antiquum: quia qui auctor et princeps rei gestae fuerat, 'caput' a veteribus dicebatur: Terentius "nam si hic mali est quicquam, illic huic rei est caput", Plautus in Asinaria "ego caput huic fui argento inveniendo" (As. 728). Ad v. 362 Nulla salus bello plus est, quam si 'spes' diceret 'nulla'. 'bello' autem per bellum. pacem te poscimus omnes 'te poscimus', qui solus es causa bellorum: nam Aeneas iam pacem promisit. 'omnes' invidiose, ut et Latinus hoc poscere videatur. Ad v. 363 Solum inviolabile pignus id est Laviniam. et hoc est quod ait supra 'pacem hanc aeterno foedere firmes'. Ad v. 364 Invisum quem tu tibi fingis id est inimicum: et bene 'quem tu tibi fingis', ne ei tamquam inimico minime credatur. et hoc dicit: non sum quidem inimicus, sed si velis esse, non recuso: nam hoc est 'et esse nil moror'. Ad v. 366 Fusi fugati. Ad v. 367 Desolavimus agros vel dum occiduntur agri cultores, vel dum coguntur ad militiam: nam legimus "et latos vastant cultoribus agros". Ad v. 369 Dotalis regia cordi est hoc est regnum Latini: sic alibi "non haec dotalis regia Amatae". Ad v. 371 Scilicet ut turno contingat regia conivnx haec cum quadam inrisione dicuntur. et ostendit hoc nec utile nec honestum esse. Ad v. 372 Inhvmata infletaque turba atqui sepulti sunt omnes qui in bello perierant, ut legimus supra. sed hoc factum est Aeneae beneficio, qui sepulturae eorum reddidit socios. ergo quantum ad Turnum pertinet, insepulti sunt: nam campos in sua potestate retinebat Aeneas. Ad v. 373 Etiam tu heia: nam hortantis adverbium est hoc loco: Terentius "etiam responde". alias 'adhuc' significat et est temporis adverbium, ut "etiam currus, etiam arma tenentem". alibi pro coniunctione, ut "vos etiam gemini". ponitur etiam pro 'nondum': Afranius "etiam quidquam egisti". apud maiores 'etiam' consentientis fuerat, quod tamen in his recentibus idoneis non invenitur. non nulli 'etiam tu' pro 'quin tu' tradunt. vis virtus. Ad v. 374 si patrii quid martis habes id est si quid bellicae virtutis habes; neque enim a Marte oriundus est. nam 'patrii' et a patre, et a patria potest dici. Ad v. 377 Imo pectore voces ut qui diu tacuerit, dum audit inimicum. dicendo autem 'imo pectore voces' more suo habitum futurae orationis ostendit. Ad v. 378 Larga quidem semper drance tibi copia fandi tum cum bella manus poscunt sunt multa sua vi optima, quae quoniam per se non possunt vituperari, ab accidentibus vituperantur, ut hoc loco quoniam eloquentia per se est optima, eam culpat ex tempore, dicens: tunc incumbis eloquentiae, cum manus bella deposcunt. et ostendere vult omnem illam orationem Drancis non consilio, sed timiditate prolatam. sane rhetorice responsurus Turnus bene coepit a Drance: ante enim se defendit, tunc de bello sententiam dicit. et primum hoc dicit, quod eloquens et infirmus sententias de bello audeat ferre, dicendo 'larga quidem semper Drance' et cetera, et 'dum distinet hostem' et reliqua. inde pro se agit, per enumerationem ostendens id falsum esse, quod dicatur victus 'Iliaco tumidum qui sanguine Thybrim' et cetera. sed obicitur: in futurum spes nulla est. execratur omen 'capiti cane talia demens Dardanio', et ex adversariorum persona rem adtenuat dicendo 'extollere vires gentis bis victae'. etiam illi rei respondet quam dixerat Drances, vim se timere 'vel cum se pavidum' et reliqua, et 'numquam animam talem' et reliqua. dilata autem de singulari certamine quaestione quasi aliam orationem inchoat 'nunc ad te et tua' et reliqua. sed haec in sequentibus singulatim tractanda sunt. Ad v. 379 Patribusque vocatis primus ades bella penitus ignorans atque formidans, primus es inter senes ad danda consilia. Ad v. 380 replenda est curia verbis emphasis loquacitatis. Ad v. 381 tuto dativus, an adverbium, ut 'falso'? magna volant Homerus ἔπεα πτερόεντα προσηύδα . distinet arcet, repellit, nam 'distinet' est proprie extra tenet. nam 'dis' separantis est, unde et 'diduco' et 'distraho' dicimus. Ad v. 383 proinde 'pro' syllaba metri causa excluditur. tona eloquio non strepitu armorum. meque timoris argve tu drance ut in bucolicis "cantando tu illum"? 'arguo' autem genetivum regit, ut 'arguo te caedis, insidiarum'. et est de Graeco: nam ita dicunt κατηγορῶ σε φόνου . Ad v. 384 Quando siquidem. et per inrisionem in illum suas confert laudes. stragis teucrorum duo genetivi. Ad v. 386 Insignis campos nobilitas, clarificas: nam verbum est 'insignio insignis'. et dicit exauctorari eius debere sententiam, quod de bello iudicat virtutis ignarus. quid vivida virtus id est tua, vel certe mea. Ad v. 389 imus in adversos contra illud "illum aspice contra, qui vocat". Ad v. 390 Istis δεικτικῶς . Ad v. 392 Pulsus ego quia ille dixerat "pone animos et pulsus abi". et agit coniectura: nam hoc vult intellegi, non posse dici merito pulsum eum, qui insequendo hostem bella deseruit. aperte autem hoc dicit: potest merito credi quod pulsus sit is, cuius tot extant tropaea? et rerum commemoratione falsum probat. Ad v. 394 Cum stirpe occiso enim Pallante interiit eius cuncta posteritas. Ad v. 395 exutos arcadas armis aut suis, aut sui ducis: unde per 'Arcadas' etiam Pallantem intellegi quidam volunt. Ad v. 396 Bitias subaudis 'ingens' a consequentibus. mille finitus numerus pro infinito. Ad v. 398 inclusus muris quem pulsum ille iactabat. aggere saeptus sicut supra "vestris, o cives, undique saeptus aggeribus". Ad v. 399 Nulla salus bello capiti cane talia demens dardanio quotiens argumentum non possumus solvere, aut contraria obiectione aut risu aut maledicto, ut hoc loco, adversario respondemus. 'cane' autem pro 'divina'. et bene hic male ominantem canere dicit, ut vatem. quibusdam videtur vulgare convicium, ut est 'tibi et capiti tuo', sed honestatem dicto additam per varietatem. dardanio rebvsque tuis simul eum Aeneae iungendo vult latenter ostendere proditorem. Ad v. 400 Proinde itaque. et est ordo 'nulla salus bello; proinde omnia magno ne cessa turbare metu': cetera per parenthesin dicta sunt, hoc est 'capiti cane talia demens Dardanio' et cetera. Ad v. 401 Extollere vires gentis bis victae contra premere arma latini haec est virtus eloquentiae. 'bis' autem 'victae' ab Hercule et ab Argivis. 'arma' autem 'Latini' invidiose dixit: nam debuit 'mea' dicere. et hoc ad illud quod ille dixerat "ius proprium regi patriaeque remittat". Ad v. 403 Myrmidonum proceres Graecorum principes. dicit autem Patroclum et Achillem: nam licet ipsi aliunde fuerint, tamen Myrmidonibus imperarunt. haec autem ponit inter inpossibilia. et utitur Graeco proverbio ἄνω ποταμοί : sic Horatius "et ante Padus Matina laverit cacumina". et sic est modo dictum, ut in quarto "nunc Lyciae sortes, nunc et Iove missus ab ipso". Ad v. 405 Retro fugit avfidus undas quod est contrarium. Aufidus autem Apuliae fluvius est, iuxta Canusium civitatem cadens in Adriaticum pelagus. Ad v. 406 Vel cum se pavidum contra mea ivrgia fingit contra illud quod ait "det libertatem fandi flatusque remittat". nam hoc dicit: timorem suum naturalem invidiose in meam causam retorquet, ut meae praesentiae, non illius naturae, quod timet esse videatur. hoc est enim quod planius infert, dicens 'et formidine crimen acerbat', id est quam simulat. Ad v. 407 Artificis scelus nam sceleratorum est simulare formidinem. acerbat nomen sine verbi origine: non enim facit 'acerbo'. Ad v. 409 Habitet tecum et sit pectore in isto id est pessima et vilis anima habitet in membris congruis: nam 'talem' vilem et pessimam accipimus, quam nefas est perire ea dextera, quae non inertes, sed quae viros fortes tantum consuevit occidere. et hoc ad illud "licet arma mihi" et cetera. Ad v. 410 Consulta revertor 'consultor' est qui consulit, 'consultus' qui consulitur, 'consultum' vero res ipsa de qua quis consulitur. bene ergo 'consulta' de quibus consulis. Ad v. 411 Si nullam nostris vltra spem ponis in armis insinuatione utitur, id est callido et subtili aditu ad persuadendum: vult enim dicere melius esse interire, quam pacem rogare. quod quia aperte non audet, latenter et paulatim ad hoc serpit. namque inter principium et insinuationem hoc interest, quod principium est aperta rei enuntiatio, insinuatio autem, ut diximus, est callida et subtilis oratio. 'in armis' autem aut meis, aut Latinorum omnium generaliter. vltra modo tempus significat, alias locum. Ad v. 412 Si tam deserti sumus si ita, si valde. et hoc propter Diomedem, qui solus negavit auxilia. ergo 'deserti' ab auxiliis accipiendum. Ad v. 413 Neque habet fortuna regressum omnia quae sibi possunt obici, ponit, sed cum solutionibus suis; nam et fortuna non est inmutabilis, et qui semel pellitur, iterum in proelium potest reverti. et ab auxiliis non sunt penitus destituti, et in ipsorum exercitu est adhuc plurimum spei. est autem syllogismus. Ad v. 414 oremus pacem argumentum ab honesto. dextras tendamus inertis felicitatem rei verbis expressit. Ad v. 415 Quamquam o si solitae quidquam virtutis adesset non se inertiae arguit, sed queritur de virtute omissa per neglegentiam. et videtur voluisse dicere: si solitae quicquam virtutis adesset, numquam ad hoc cogeremur; sed reliquit. 'o' autem dolentis est exclamatio, et intellegimus inmoratam esse illic eius orationem: nam exarsit dolore, quia aperte non potuit dicere moriendum potius esse, quam hostes rogandos: quod tamen dixit, conferens se ad alias personas et laudans eos quibus contigit perire, ne ista conspicerent. et servavit viri fortis personam, ut paenituerit eum dixisse 'oremus pacem'. Ad v. 416 ille mihi ante alios utrum generaliter 'ille' pro 'quicumque occubuit' accipiendum est, an Mezentius? ante alios melior, omnibus praeferendus. fortunatusque laborum sicut "laeta laborum": et est Graecum. Ad v. 417 egregius animi figurate dixit. tale videret vel hostes rogari: vel, quod latenter insinuat, tradi alteri sibi ante desponsatam. ideo et medie dicto, quoniam res eius agebatur, 'ne quid tale videret' posuit: quis enim eum ferret dicentem moriendum potius, quam de nuptiis eius mutandum? Ad v. 418 Semel ore momordit 'semel' cito, confestim, id est qui tota mortis celeritate consumptus est, quasi nihil ultra passurus. vulnerati autem solent vel terram vel arma mordere, ne dolorem eorum indicet gemitus: Lucanus de Pompeio "timuit, ne quas effundere voces vellet et aeternam fletu corrumpere famam". Ad v. 419 adhuc intacta ivventus non quae non pugnavit, sed de qua adhuc delectus habendus est. Ad v. 420 Urbes italae quia Diomedes peregrinus fuerat. nam hoc dicit: habemus robur Italum, non Graecum militem, inertem et dissolutum. supersunt superabundant, adsunt ultra quam bella deposcunt. Ad v. 421 Sin et Troianis cum multo gloria venit sanguine mire agit, post confirmatas partes suas Troianorum integras vires inminuens. quid enim proderat dixisse, quod superessent Latinis auxilia, si etiam Troianorum integrae vires esse probarentur? cum multo gloria venit sanguine ac si diceret: non est iudicanda victoria quae per inmensa detrimenta contingit. et hoc est unde laudat Sallustius duces, qui victoriam "incruento exercitu" reportaverunt. Ad v. 422 Sunt illis sva funera id est Troianis. legitur et 'illi', et aut 'Aeneae' intellegimus, aut adverbium loci est pro 'illic', ut in secundo "patet isti ianua leto" pro 'istic'. parque per omnes tempestas sic alibi "quanta per Idaeos saevis effusa Mycenis tempestas ierit campos": nam bello crebro comparat tempestatem. Ad v. 423 Indecores 'decor' decoris facit, sicut 'auctor' auctoris: 'decus' decoris, sicut 'pecus' pecoris. similiter facit in compositione 'indecor' indecoris, 'indecus' indecoris. ergo in neutro 'co' brevis est, in masculino producitur: unde apparet systolen fecisse Vergilium. nam 'indecores' nominativus est pluralis a masculino, ab eo quod est 'indecor': nam non potest 'hic indecus' facere: neutrum enim 'us' terminatum, masculinum ex se non facit. aut certe dicamus 'indecores' declinationem esse, cuius nominativus singularis non invenitur. in limine primo quasi in ipso initio et aditu infelicitatis: et ad illud respexit quod supra dixerat "et semel agmine verso funditus occidimus". Ad v. 425 Multa dies illi rei vehementer incumbit, quia dixerat "neque habet Fortuna regressum", dicens Fortunam tam labores, quam felicitatem pro temporum qualitate mutare. 'dies' autem tempus. quidam sane non 'dies multa' accipiunt, sed 'multa retulit in melius': et 'varii aevi' non ut ipsum varium sit, sed ut fortuna eius. Ad v. 427 Lusit decepit, ut "quid natum totiens, crudelis tu quoque, falsis ludis imaginibus?" et in solido rvrsus fortuna locavit subaudis 'multos'. et est sensus: in solidum revocavit oppressos et paulo ante derelictos, lusit vero et decepit felices. Ad v. 428 Non erit avxilio nobis aetolus et arpi redit ad rem, quia occurrebat: sed negantur auxilia. Aetolum autem dicendo eius vires ex Graecae gentis commemoratione debilitat, ut ostendat plus esse in Messapo ac Tolumnio, si Diomedes, et infelix et alienus finibus, commemoraretur. Ad v. 429 At messapus erit felixque tolumnius bene duo iunxit quae quaeruntur in bello, fortitudinem et felicitatem: nam de Messapo iam legimus "quem neque fas igni cuiquam, nec sternere ferro". utrumque autem contra Diomedem dixit, quem dicendo Graecum, inertem significavit. infelicitatem vero eius supra dicta legatorum verba testantur. oportune ergo hic 'felix', quod Diomedi nec post victoriam contingit. Ad v. 430 Nec tarda sequetur gloria litotes figura: minus enim dixit quam voluit. nam hoc significat: Latina pubes celerrime victoriam adipiscetur, quam vix Graeci post decennium sunt adepti. Ad v. 432 Est et volscorum egregia de gente camilla ut in septimo, segregem eam a virorum efficit multitudine: et quoniam a sexu non potest, laudat ex gente. et vult ostendere de viris amplius sperandum, si et femina dimicaret: aut ut Dranci exprobraret, puellam non metuere Troianos, quos Diomedes timeret et Drances. Ad v. 434 quod si e. q. s.] quasi falsum sit quod Drances dixerat: supra enim ait "illum aspice contra". quod si me solum teucri in certamina poscunt quia audiit "illum aspice contra qui vocat". etiam utitur ductu: nam oblique promittit se singulari certamine dimicare velle, cum nolit. similiter etiam in duodecimo agit, dicens inrisorie "sedeant spectentque Latini". Ad v. 435 idque placet hinc apparet eum nolle pugnare: si placet, inquit, vobis hoc fieri quod hostis postulat. tantvmque bonis commvnibus obsto et in tantum obsum commodis publicis, ut nisi solus dimicavero, concidat universa res publica. et imputat tamquam †hoc faciat, quod pro omnibus facturus est. Ad v. 436 Non adeo non multum: nam verecunde dicit adsuetam manibus suis esse victoriam. et bene manus per quas fit ipsa victoria. et contra 'manus dare' dicuntur qui dedunt se victi. Ad v. 437 Tanta pro spe ut solus dicar servasse rempublicam: vel spe matrimonii. Ad v. 438 Ibo animis contra ac si diceret, si desunt corporis vires. commendat autem gratiam certaminis, ne invitus videatur adduci. vel etiam. magnum praestet achillem et 'praesto illum', id est melior illo sum, et 'praesto illi' dicimus: Cicero in Caesarianis "tanto ille superiores vicerat gloria, quanto tu omnibus praestitisti". Ad v. 439 Vulcani manibus paria indvat arma bene addidit 'paria', nam etiam Aeneas habuit arma Vulcania: licet possimus dicere quod hoc Turnus ignoret; quod tamen non valde idoneum comprobatur. vulcani e. q. s.] mire, quasi falsum sit Aenean habere arma Vulcani. Ad v. 440 Vobis animam hanc soceroque Latino bene sibi et favorem conciliat populi, et a soceri nominis praeiudicio Latini inplicat voluntatem. Ad v. 441 turnus ego quem Drances contemnit. vlli veterum secvndus dicimus et 'secundus illi' et 'secundus ab illo'. Ad v. 442 solum Aeneas vocat contra illud "illum aspice contra qui vocat". Ad v. 443 Nec drances potius sive est haec ira deorum morte luat sive est virtus et gloria tollat sensus obscure quidem dictus, sed facilis et qui de usu numquam recedat: nam ita irati de inimico dicere consuevimus 'abeat, nec bonis meis nec malis rebus intersit: nolo sit aut meae particeps gloriae, aut in me invidiam ex infelicitatis communione commoveat': sicut nunc de Drance dicit 'sive est haec ira deorum, morte luat', id est, si periturus sum iracundia deorum, nolo invidiam sustinere, si Drances forte pariter moriatur; si vero me virtus et gloria comitabuntur, nolo ignavus felicitatis alienae sit particeps, si, dum meis pugnat auspiciis, forte superarit. alii sic accipiunt: 'sive est haec ira deorum' uter, inquit, eventus ex hac pugna sequetur: vel ira deorum, si vincar, vel gloria, si vicero: mihi potius quam Dranci adscribatur. alii sic: nec Drances potius, si pereundum est, ira deorum pereat; aut, si vincendum est, gloriam consequatur. Ad v. 445 illi haec inter se aut communiter Latini, aut Drances et Turnus. castra Aeneas aciemque movebat id est ducebat exercitum, ut "nos castra movemus": Lucanus "Brundisium decimis iubet hanc attingere castris", decima deductione. Ad v. 453 arma manu nam praeter vocem, gestum etiam flagitantis expressit, nec est superfluum 'manu', ut quidam volunt. fremit arma ivventus expetit: et absolute, id est hoc fremebant 'arma arma'. et militaris vox est. Ad v. 454 Mussant modo 'queruntur'. Ad v. 455 Dissensu vario alii enim Turni dicta, alii Drancis probabant. Ad v. 457 Piscosove amne padusae Padusa pars est Padi: nam Padus licet unus sit fluvius, habet tamen fluenta plurima, e quibus est Padusa, quae quibusdam locis facit paludem, quae plena est cycnorum. alii Padum tribus fontibus nasci dicunt, ex quibus uni sit vocabulum Padusa: qui diffusus in modum stagni in amnem digeritur; nam ideo 'per stagna loquacia'. alii partem fluminis Padi, in quam descenditur fossa: Valgius in elegis "et placidam fossae qua iungunt ora Padusam navigat Alpini flumina magna Padi". ceterum illud incongruum est Padusam feminino genere iuxta veteres Padum dictum: Titinius in Setina "vidistin Tiberim? vidi: qui illam derivet, beaverit agrum Setinum". Ad v. 458 Stagna loquacia hypallage: in quibus habitant cycni loquaces. 'rauci' autem τῶν μέσων est: nam modo canoros significat, alias vocis pessimae: Iuvenalis "rauci Theseide Cordi": sicut 'venenum' et de bono et de malo dicitur, ut 'odor' et bonus et malus vocatur. Ad v. 459 Arrepto tempore hic inventa oportunitate, id est occasione. Ad v. 460 cogite concilium Drancis vitium omnibus exprobrat, quod belli tempore in curiam conveniant, ut "larga quidem semper Drance tibi copia fandi tum cum bella manus poscunt". sedentes pigri, ut "inmunisque sedens aliena ad pabula fucus": vel 'sedentes' invidiose, ut "sedeant spectentque Latini". Ad v. 463 Armari edice figura est, dic ut armentur: verbum verbo iunxit, ut "tu das epulis accumbere divum". 'edice' autem plenus est imperativus; nam ab omnium coniugationum infinito detracta 're' ultima syllaba fit imperativus, ut 'amare ama', 'docere doce', 'legere lege', 'audire audi'. cum autem 'fac' vel 'dic' dicimus, apocopen verba patiuntur ex 'face' 'dice'. conposuit 'edice'. expressa autem festinantis oratio, quia Turnum non praedixit locuturum. maniplis ars quidem exigebat ut 'ma' haberet accentum: 'ni' enim longa quidem est, sed ex muta et liquida: quod quotiens fit, tertia syllaba a fine sortitur accentum, ut 'latebrae' 'tenebrae'. tamen in hoc sermone ut secunda a fine accentum habeat usus obtinuit. maniplis signiferis, qui secundum antiquum morem in legione erant triginta: legio autem habebat decem cohortes, sexaginta centurias, licet in his rebus accessu temporis ducum varietas semper mutaverit militiae disciplinam. Ad v. 464 Equitem messapus in armis et cum fratre coras latis diffvndite campis 'equitem in armis', id est armatum; nam figura est. 'Messapus' autem ut diceret, vitavit ὁμοιοτέλευτον : nam vitiosum erat 'Voluse' 'edice' 'Messape'. ergo 'Messapus' aut antiquus vocativus est, ut "Hesperidum fluvius regnator aquarum", item "socer arma Latinus habeto": aut certe nominativus est pro vocativo. quamquam possit etiam nominativus esse, ut sit 'Messapus et Coras equitem diffundite' pro 'diffundant': melior tamen est sensus superior. Ad v. 465 Cum fratre coras scilicet Catillo, nam legimus "Catillusque acerque Coras, Argiva iuventus". Ad v. 467 Qua ivsso pro 'qua iussero': et est antiquum. Ad v. 468 Ilicet confestim, ilico: quod ne diceret, metri necessitas fecit; nam 'ilico' dicimus. Ad v. 469 Magna incepta quia de pace cogitabat, quae inpleri non potuit. Ad v. 471 Multaque se incusat pro 'multum'. et est Graeca figura. Ad v. 472 Generumque adsciverit urbi id est propter urbem, quantum de praesentibus rebus colligebatur: Lucanus de Catone "urbi pater est, urbique maritus". gener autem ideo dicitur, quia ad augendum genus adhibetur. Ad v. 473 Praefodiunt alii portas id est ante portas fossas faciunt: hoc enim est quod supra dixit "pars aditus urbis firment": quae res nimiam indicat desperationem. Ad v. 474 Bello dat signum rauca crventum bucina bene 'bello dat'; nam bucina insonans sollicitudinem ad bella denuntiat: sic in septimo "qua bucina signum dira dedit". proelium autem tubae indicant, ut "at tuba terribilem sonitum procul aere canoro increpuit". Ad v. 476 matronae nunc feminae. quidam sane arbitrantur inter matronam et matremfamilias hoc interesse, quod matrona dicatur primi pueri mater, materfamilias quae plures peperit. alii hoc putant rectius, matronam dici quae in matrimonium cum viro convenerit et in eo matrimonio manserit, etiam si liberi nondum fuerint: dictam matris nomine, spe atque omine, unde et matrimonium dictum. matrem vero familias eam esse, quae in mariti manu manicipioque, aut in cuius maritus manu mancipioque esset, quoniam in familiam quoque mariti et sui heredis locum venisset. alii matronas virgines nobiles dicunt, matresfamilias vero illas quae in matrimonium per coemptionem convenerunt: nam per quandam iuris solemnitatem in familiam migrant mariti. vocat labor vltimus omnes omnes ad laborem ultima necessitas convocat. alii 'ultimus' hypallagen volunt esse pro 'ultimis'. Ad v. 477 Nec non ad templum secundum Homerum, qui inducit in summa desperatione matres ad templa concurrere, ut victoria, quae non potest viribus, possit deorum favore conquiri. Ad v. 478 Subvehitur proprie: matronae enim pilentis vehebantur ad templa pergentes, ut "pilentis matres in mollibus". magna matrum deest 'cum', non enim caterva subvehitur. Ad v. 479 Dona ferens peplum scilicet, sicut dixit in primo, unde id omisit hoc loco. Ad v. 480 mali tanti pro 'malorum tantorum'. oculos deiecta decoros deorsum habens. et sic ait 'deiecta oculos', sicut "oculos suffusa nitentes". Ad v. 481 succedunt matres pro 'intrant'. et est ordo: succedunt matres templum ture vaporant. Ad v. 482 De limine ad preces festinantium mulierum ostenditur desiderium. Ad v. 483 Armipotens praeses belli tritonia virgo antonomasiva sunt pro proprio. haec autem omnis oratio verbum ad verbum de Homero translata est. 'praeses' autem 'belli', id est quae praeest omnibus bellis, cuius nutu semper bella tractantur. sane qui 'praesens' legunt, quasi praestans in bellis intellegunt; qui 'praeses' sine n littera, quasi quae praesideat rei. sic praesides dii urbis appellantur. cuius genetivus 'praesidis' facit. Ad v. 484 Frange manu telum aut tua manu, aut in eius manu tela confringe: Homerus ἆξον δὴ ἔγχος Διομήδεος . Ad v. 485 Pronum sterne solo Homerus πρηνέα δὸς πεσέειν . portisque effunde sub altis Homerus Σκαιῶν προπάροιθε πυλάων . bene autem sub ipsis portis, quasi ad quas festinabat Aeneas: unde est et illud "praefodiunt alii portas". Ad v. 486 Cingitur ipse furens certatim in proelia turnus oeconomia omnis haec est: nam Turnus ideo cum mora armatur et intecto capite circa arcem incedens admonet singulos, ut et a Lavinia possit videri, et ut sit maior causa dimicandi, dum sponsae placere contendit. alii 'cingitur' propere armatur accipiunt: nam ait et 'surasque incluserat auro', et 'certatim' pro festinanter. 'cingitur' ergo accingitur: nam et Terentius de futura contentione ait "accingere", et 'procinctus' appellatur. 'furens' amore Laviniae, quam videbat: quod etiam sequens indicat comparatio; nam dicturus est "aut ille in pastus armentaque tendit equarum". 'cingitur in proelia' id est ut proeliari posset, ut si dicas 'legor in advocationem', id est ut advocatus esse possim. Ad v. 487 Iamque adeo aut vacat 'adeo': aut certe 'sic' significat, ut sit sensus: 'adeo', sic praeparatur in proelia, ut iam universa praeter galeam arma portaret. thoraca indutus omnia quae in 'ax' exeunt Graeca masculina in obliquis casibus 'a' producunt, ut 'thorax thoracis', 'pinax pinacis': nam feminina corripiunt, ut 'climax climacis', sed ad Latinum non transeunt. phalanx vero et aliter exit, et peregrinum est etiam apud Graecos. Ad v. 489 tempora nudus adhuc quod sine galea. prooeconomia est, quia mox Camillam adloquitur, et ut hortans et incendens ceteros facilius nosceretur. Ad v. 490 Alta decurrens avreus arce illic enim et Amata fuerat, et Lavinia. Ad v. 491 Spe iam praecipit hostem mente praeoccupat hostis adventum, ut "omnia praecepi". Ad v. 492 Qualis ubi abruptis fugit praesepia vinclis etiam haec comparatio Homeri est, verbum ad verbum translata. Ad v. 493 Potitus venit ab eo quod est 'potior potiris': nam "subnixus rapto potitur", venit ab eo quod est 'potior poteris': nam, ut etiam supra diximus, verbum hoc modo tertiae, modo quartae invenitur esse coniugationis. Ad v. 495 aut adsvetus aquae figurate 'aquae adsuetus': aut 'aquae flumine perfundi adsuetus'. Ad v. 496 Arrectisque fremit cervicibus alte 'alte arrectis cervicibus fremit', non 'alte fremit', aut 'alte luxurians'. quidam sane 'cervicibus' plurali numero secundum veteres dictum volunt, et Hortensium primum singulari numero 'cervicem', unde Ciceronem "cerviculam illum iactaturum" tradunt dixisse. Ad v. 500 desilvit hoc ad Turni honorem refertur: quattuor namque erant apud Romanos quae ad honorificentiam pertinebant: equo desilire, caput aperire, via decedere, adsurgere. hoc etiam praecones praeeuntes magistratus clamare dicebantur. cohors pro 'turma': nam equitum turmae, peditum cohortes appellantur. Ad v. 501 Ad terram defluxit dicendo 'defluxit' uno verbo absolvit desilientem equis multitudinem: et vel celeritatem, vel artem et quandam moderationem ac facilitatem descendendi significavit, quae est etiam in ascendendo apud huius rei peritos. Ad v. 502 Svi merito si qua est fiducia forti si unusquisque fortis habet aliquam confidentiam ex conscientia fortitudinis suae, et ego audere non dubito. 'forti' autem bene dixit: nam 'fortis' communis est generis. haec autem hoc vult dicere, non sexum considerandum esse, sed robur. et est ordo 'o Turne, audeo occurrere turmae'. Ad v. 503 Occurrere turmae equitatui: nam partem pro toto posuit. Varro turmam triginta sex equites posuit. Ad v. 506 tu pedes ad muros subsiste bene Camillae gloria augetur, ut, cum eam faciat adversum hostes cuncta promittere quae faciunt viri fortes, etiam Turno murorum custodiam inducat mandantem. Ad v. 507 oculos horrenda in virgine fixus figurate: vel oculos figens, vel fixos habens. 'horrenda' autem pro 'admirabilis'; alioqui hostibus horrenda. Ad v. 508 Quas dicere grates pro 'quantas', pronomen pro nomine. et secundum rhetoricam disciplinam dicit se verba invenire non posse, quibus eius exprimat laudes, cum dixerit 'o decus Italiae, virgo': sic alibi "quibus caelo te laudibus aequem?" cum praemiserit "o fama ingens, ingentior armis vir Troiane". Ad v. 509 Sed nunc ordo est 'sed nunc mecum partire laborem': nam per parenthesin dictum est 'quando iste animus est supra omnia', id est siquidem es magnanima, aut supra omnes grates et supra omne praemium quod referri potest. 'partire' autem ideo, quia illa dixerat 'solaque Tyrrhenos equites ire obvia contra'. Ad v. 511 Aeneas ut fama fidem oeconomia: educuntur hinc duces, ut servata eorum honestate fortitudo virginis possit induci; alioqui indecens fuerat praesentibus Turno et Aenea. Ad v. 513 Quaterent campos ad camporum perturbationem. Ad v. 515 Furta paro belli insidias: Sallustius "gens ad furta belli peridonea". Ad v. 516 Bivias fauces fauces dicuntur itinera inter duos montes locata, angusta et pervia: dicta a faucium similitudine. Ad v. 517 ConLatis excipe signis coniunctis ducibus quos commemoraturus est. sic autem dicebatur a Romanis, quotiens acie dimicatum esset. Ad v. 518 tecum acer messapus erit ingenti honore 'tecum' dixit, hoc est non tu illi adiuncta eris, sed ille tibi. Ad v. 519 Tiburnique manus Catillus et Coras. ducis et tu concipe curam sicut ego: nam non dicit, sicut Messapus aut alii, ne ei facere videatur iniuriam. 'concipe' autem vel simul cum illis sume; vel mecum cape, quia ille dixerat 'mecum partire laborem': 'con' enim coniunctiva particula est: unde et 'convocari' de pluribus dicimus. Ad v. 522 Valles metri necessitate conpellimur ut 'vallis' dicamus: Statius "vallis in amplexu nemorum sedet": nam plenum est 'valles', sicut nunc Vergilius posuit. quod ita esse diminutio indicat: nam 'vallecula' dicitur, sicut 'turrim' dici debere 'turricula' indicat, 'vulpes' 'vulpecula' facit: Horatius "moveat vulpecula risum". ergo in 'es' vel in 'is' quando usurpative, quando naturaliter exeant nomina, sola diminutio indicat. ea autem quae in 'es' exeunt, longa sunt omnia, si in genetivo non crescant, ut 'labes' 'valles' 'vulpes': nam si crescant, brevia sunt, ut 'miles militis'. Ad v. 523 densis frondibus atrum utrum 'densis frondibus urget', an 'densis frontibus atrum'? Ad v. 524 Quo semita ducit legitur et 'qua'. Ad v. 525 Aditusque maligni proprie 'obscuri', ut "sub luce maligna". Ad v. 527 Ignota vel infrequentata; vel 'ignota', scilicet Aeneae: nam de Turno dicturus est 'huc iuvenis nota fertur regione viarum'. tutique receptus male quidam 'recessus' legunt: nam 'receptus' dicitur, quo se tuto exercitus recipit: unde et signa 'receptui canere' dicuntur. Ad v. 528 Sev dextra laevaque velis occurrere pugnae sive per valles, sive per montis radices: incertum est enim qua sit venturus Aeneas. 'velis' autem pro 'si quis velit'. Ad v. 529 instare ivgis ut "turritis puppibus instant". Ad v. 531 Arripvitque locum raptim tenuit. insedit proprie: nam 'insidere' est dolose aliquem exspectare: unde et insidiae nominatae sunt. iniquis intellegendum 'hosti': vel inaequalibus. Ad v. 532 Velocem interea licet 'interea' particula negotia semper praeteritis futura coniungat, tamen abruptus est et vituperabilis transitus. habet autem tales transitus et in superioribus libris et in sequenti praecipue, ubi Iuppiter appellat Iunonem. opim 'Opim' quando dicimus, nympham significamus; si autem dicamus 'opem', auxilium intellegimus: Terentius "Iuno Lucina fer opem; serva me, obsecro"; 'opes' vero numero plurali censum accipimus: nam 'Ops' Terra est, uxor Saturni, quam Graeci Rheam vocant. sane hoc nomen ipsius Dianae fuisse, ab Ephesiis dedicato templo ei inpositum, Alexander Aetolus, poeta, in libro qui inscribitur Musae, refert: quod hoc loco peritissimus antiquitatis poeta sociae eius inposuit. quidam dicunt Opim et Hecaergen primas ex Hyperboreis sacra in insulam Delum occultata in fascibus mergitum pertulisse. alii putant Opim et Hecaergon nutritores Apollinis et Dianae fuisse: hinc itaque Opim ipsam Dianam cognominatam, quod supra dictum est, Apollinem vero Hecaergon; vel quod †proxima luna quae Diana terris facile conspiciat quoniam vita i vocali ecaergas sola ΤΟ ΤΟΥ ΚΑΕΝΙΙΕΣ3ΤΙ ΜΕΚΡΟΜΕΝ hoc e longinquo. alii a latone caeptos non adducatus: et ideo poetam Triviae custodem Opim induxisse. Ad v. 534 Tristes voces habitum futurae orationis ostendit. Ad v. 535 Ore dabat pleonasmos. bellum ad crvdele camilla uno verbo exitum rei docuit. Ad v. 536 o virgo quidam ad Camillam referunt, quia ineptum putant praesenti Opi dicere 'o virgo'. 'o' autem interiectio est. nostris nequiquam cingitvr armis 'nostris' quibus utraque gaudemus: ut etiam ipsa habeat causam doloris et maioris iracundiae. et 'cingitur' nolunt quidam esse passivum: neque enim ab alio cingitur: sed ita, quemadmodum dictum est "fulvique insternor pelle leonis". Ad v. 537 cara mihi ante alias ante omnes cara, omnium carissima, ut "o felix una ante alias". neque enim novus iste dianae venit amor firmiores enim sunt antiquiores amicitiae: Terentius "per amicitiam, quae coepta a parvulis cum aetate adcrevit simul", Iuvenalis "ille excludatur amicus iam senior, cuius barbam tua ianua vidit". Ad v. 539 Pulsus ob invidiam scilicet crudelitatis; nam sequitur "neque ipse manus feritate dedisset". viresque superbas quibus superbe [viribus] utebatur. Ad v. 540 Antiqua nobili urbe; nam 'hoc Privernum' dicitur. metabus nomen sumptum de historia: Metabus enim fuit dux Graeci agminis, qui iuxta Hadriaticum mare urbem Metapontum condidit. Ad v. 543 nomine casmillae Statius Tullianus de vocabulis rerum libro primo ait dixisse Callimachum apud Tuscos Camillum appellari Mercurium, quo vocabulo significant deorum praeministrum, unde Vergilius bene ait Metabum Camillam appellasse filiam, scilicet Dianae ministram: nam et Pacuvius in Medea cum de Medea loqueretur "caelitum camilla exspectata advenis, salve hospita". Romani quoque pueros et puellas nobiles et investes camillos et camillas appellabant, flaminicarum et flaminum praeministros. Ad v. 544 Ivga longa id est longe posita, remotiora: Sallustius "et Metello procul agente, longa spes auxiliorum", id est longe posita. Ad v. 545 Solorum nemorum desertorum: Terentius "venit meditatus aliunde ex solo loco", item ipse "nonne hunc abici oportet in solas terras?" Ad v. 547 Fugae medio dum fugit, inter fugam: nam figuratum est, ut "laurus erat tecti medio". Ad v. 548 imber ruperat impetum pluviae ostendit. Ad v. 550 Caroque oneri timet Anacreon φόρτον Ἔρωτος , id est onus amoris, et "pariter comitique onerique timentem". Ad v. 551 Vix haec sententia sedit ideo 'vix', quia naturale est, ut, quotiens simul multa cogitamus, vix aliquid conprobemus: unde vera distinctio est 'omnia secum versanti subito'. Ad v. 553 Et robore cocto aut antiquam hastam fuisse significat: nam multi temporis aliquid coctum vocatur: Horatius "plerumque recoctus scriba ex quinqueviro corvum deludet hiantem", item Persius "ut ramale vetus vegrandi subere coctum": aut re vera 'cocto robore': hastae enim igni plerumque durari consuerunt, ut facilius corticem demittant. Ad v. 554 Hvic 'huic' scilicet telo 'natam inplicat'. Probus de hoc loco ἀπίθανον πλάσμα . libro liber dicitur interior corticis pars, quae ligno cohaeret: alibi "alta liber aret in ulmo". unde et liber dicitur in quo scribimus, quia ante usum chartae vel membranae de libris arborum volumina fiebant, id est conpaginabantur. Ad v. 557 alma tibi hanc nemorum antomasia: nam tria epitheta sine nomine posita sunt. Ad v. 558 Ipse pater famulam voveo bene 'ipse pater', quia auctoramenti potestatem nisi patres non habent. 'voveo' autem consecro in tuum ministerium: unde et Camilla dicta est, licet supra eam a matre dixerit esse nominatam. sed illud poetice dictum est: nam 'Camilla' quasi ministra dicta est, quod superius expositum est: ministros enim et ministras inpuberes camillos et camillas in sacris vocabant, unde et Mercurius Etrusca lingua Camillus dicitur, quasi minister deorum. in sacris tamen legitur posse etiam opera consecrari ex servis, usque dum solvatur caput hominis, id est liberetur sacrationis nexu †aut enim numen famulae, quam servi significatio condicionis. Ad v. 559 tela tenens ordo est 'tua supplex tela tenens', quibus inligata est. et ingeniose 'tenens', cum inligata sit. Ad v. 562 Sonvere undae distinguendum. Ad v. 563 Infelix camilla mire 'fugit'. 'infelix' autem 'Camilla' non eo tempore quo evasit, sed nunc infelix: plerumque enim epitheta praesentis temporis sunt, licet in peractis negotiis, ut in secundo "infelix qua se, dum regna manebant, saepius Andromache ferre incomitata solebat". Ad v. 565 victor propositi sui et intentionis effectu, ut "mihi victor honorem persolves". Ad v. 566 donum triviae mire 'Triviae', cum ipsa loquatur. et bene 'donum' ait, quoniam pater Dianae servaverit. caespite Probus †aut cespite aut 'caespite' pro campo, scilicet quod caespes gleba sit. Ad v. 567 Non illum tectis vllae non moenibus urbes accepere non mirum a nulla hunc civitate susceptum: nam licet Privernas esset, tamen quia in Tuscorum iure paene omnis Italia fuerat, generaliter in Metabum omnium odia ferebantur. nam pulsus fuerat a gente Volscorum, quae etiam ipsa Etruscorum potestate regebatur: quod Cato plenissime exsecutus est. hinc est "multae illam frustra Tyrrhena per oppida matres optavere nurum": quod non procederet, nisi inter eos essent iura conubii. non moenibus urbes accepere non tectis, non moenibus, hoc est nec in civitatem nec in privatam admissus est domum. et sic ista etiam in primo libro separavit "urbe domo socias". sciendum autem 'moenia' abusive dici omnia publica aedificia, ut "dividimus muros et moenia pandimus urbis": nam proprie 'moenia' sunt tantum muri, dicta quasi 'munia' a munitione civitatis. Ad v. 568 Manus dedisset consensisset. et hoc dicit: etiam si qui eum voluissent suscipere, ille tamen eorum consortia morum feritate fugisset. 'feritate' autem figurate pro 'feritati': an ob feritatem? Ad v. 569 Pastorum et solis exegit montibus aevum et pastorum aevum exegit in montibus solis, id est pastorali usus est vita. Ad v. 571 Armentalis equae indomitae, scilicet, quae inter armenta feturae causa pascatur: unde sequitur 'et lacte ferino'. veteres enim omnes prope quadrupedes feras vocabant, "in latus inque curvam compagibus alvum". equae autem mammis et lacte ferino ἓν διὰ δυοῖν . Ad v. 572 nutribat quidam nove dictum accipiunt. Ad v. 573 Vestigia plantis institerat signa pedum primis plantis expresserat: nam haec sunt vestigia, imagines pedum, ut "semesam praedam et vestigia foeda relinquunt". Ad v. 574 Palmas oneravit onus enim est quicquid teneris inponitur manibus. Ad v. 576 crinali auro quo crines inligantur. pro longae tegmine pallae palla proprie est muliebris vestis deducta usque ad vestigia, unde ait 'longae': sic supra "pallam signis auroque rigentem". Ad v. 577 a vertice pendent tempora variavit: nam de praeterito dicit. Ad v. 580 Strymoniamque grvem Thraciam, a fluvio Strymone. sane sciendum posse dici et 'hic' et 'haec grus', et 'hic' et 'haec gruis'. olorem latine ita dicimus: nam cycni Graece dicuntur. Ad v. 581 Multae illam frustra antequam rem diceret, praeiudicavit; sic Sallustius "falso queritur de natura sua genus humanum"; nam antequam diceret 'queritur', dixit 'falso'. matres inter matrem et matremfamilias hoc interest, quod mater est praeter illam significationem quae est ad aliquid, quae tantum convenit in matrimonium; materfamilias vero illa dicitur quae in matrimonium convenit per coemptionem: nam per quandam iuris sollemnitatem in familiam migrat mariti. et hic ostendit dicendo 'Tyrrhena per oppida' quod etiam Volsci in Tuscorum fuerint potestate. Ad v. 583 Aeternum id est aeterne: nam nomen est pro adverbio. Ad v. 584 intemerata colit inviolata, incorrupta: 'temeratae' enim quibus vis allata est. Ad v. 585 Conata cum conaretur, ut "obsessumque acta testudine limen" et "Caci spem custodita fefellit". hac autem ratione ostendit, quare non suscenseat Troianis. Ad v. 587 Fatis vrgetur acerbis ostendit etiam desideria ex fati necessitate descendere. Ad v. 589 Committitur omine pugna pro 'committetur'. Ad v. 590 Haec cape generaliter dixit arcum, pharetram, ut sequentia indicant: nam dicit 'et ultricem pharetra deprome sagittam'. et neotericum putatur ipsum 'sagittam ultricem'. vltricem nomina omnia in 'x' littera terminata ablativum singularem in 'e' mittunt, genetivum vero pluralem in 'um', exceptis his quae omnis sunt generis, ut 'felix'; nam et 'ab hoc felici' et 'horum felicium' facit: Lucanus "felici non fausta loco tentoria ponens". quod receptum est ideo, quia genetivus pluralis a nominativo plurali minor esse non debet, sed aut par, aut maior una syllaba. et quia a neutro facit 'felicia', 'felicum' dicere non debemus, ne propter alia genera huic praeiudicemus. namque ab eo quod est 'felices' ut 'felicium' dicamus, ratio patitur: una enim crescit syllaba: ab eo quod est 'felicia' ut 'felicum' dicamus non procedit, ne minor sit genetivus a nominativo plurali. similiter et 'ultricium' et 'victricium' dicimus, licet in his neutrum genus in numero singulari non inveniatur. Ad v. 591 Violarit vulnere corpus bene 'violarit', quia dixerat 'sacrum'. et superius dictum est operam sollemni more consecrari, usque dum solvatur caput hominis, id est liberetur sacrationis nexu: quod facilius accidet, si mors intercedat. hic ergo totius rei et praecipue sacrationis aliud agens poeta mentionem inseruit, dicens 'hac quicumque sacrum violarit vulnere corpus, Tros Italusve, mihi pariter det sanguine poenas'. bene ergo, sicut dictum est, 'violarit', quia dixerat 'sacrum'. Ad v. 592 Tros italusve mihi si simpliciter accipiamus, ita intellegamus: sive eam Troianus interemerit, sive aliquis de Aeneae auxiliis: namque alii volunt Arruntem de Turni esse partibus et indignatum, femineum sexum plus in bello potuisse, quam viros. quam rem hic dicunt praestruxisse Vergilium: et re vera sic ubique loquitur, ut incertum sit Arruns de cuius partibus fuerit: unde est et illud "da, pater, hoc nostris aboleri dedecus armis". pariter similiter, uno modo. et est antiquum. Ad v. 593 Miserandae corpus haec in oeconomia praeiudicia nominantur, quotiens negotii futuri exitus tollitur: vult enim nos de Camillae cadavere nihil ulterius expectare: sicut fecit in primo "tu faciem illius noctem non amplius unam falle dolo", quod praemissum sustulit commemorationem, quando vel Cupido discesserit vel Ascanius sit reversus. Ad v. 594 Arma inspoliata aut indetracta, aut ipsius inspoliatae. patriaeque reponam hoc est in patriam. Ad v. 596 Nigro circumdata turbine corpus hoc ideo, quia ad maerorem luctumque descendit. contra in octavo, ubi ad laetitiam descendit Venus, claro eam nimbo circumdatam dicit, ut "at Venus aetherios inter dea candida nimbos". Ad v. 597 at manus interea in tota hac descriptione historicum characterem poetico miscet. Ad v. 598 Etruscique duces Etruria dicta est, quod eius fines tendebantur usque ad ripam Tiberis, quasi ἑτερούρια ; nam ἕτερον est alterum, ὅρος finis vocatur. Roma enim antea unam tantum Tiberis ripam tenebat: Iuvenalis "et quae imperii fines Tiberinum virgo natavit". quidam sane 'Etruri' legunt, ab 'Etruria': trans Tiberim enim Etruriam dicebant, homines Etruros, quos nunc Etruscos. Ad v. 599 Compositi numero id est aequati numero rationabiliter, unde et 'saepenumero' dicimus, id est frequenter et rationabiliter. hinc est "tum vero in numerum", id est in rationem, in rhythmum: unde et metra 'numeros' dicimus, ut "numeros memini, si verba tenerem". sane modo generalis est descriptio equestris certaminis, paulo post descendit ad specialem, sicut fecit in quinto et de cursoribus et de navali certamine. Ad v. 600 pressis cum habenis premeretur. pugnat autem pro 'repugnat'. Ad v. 601 ferreus hastis quaeritur quid sit 'ferreus'? utrum 'ferreus ager horret hastis', an 'ferreus hastis ager horret'. horret ager terribilis est: est autem versus Ennianus, vituperatus a Lucilio dicente per inrisionem, debuisse eum dicere "horret et alget": unde Horatius de Lucilio "non ridet versus Enni gravitate minores?" Ad v. 602 Campique armis sublimibus ardent id est resplendent. Ad v. 603 Celeresque Latini adludit ad militiam Romanam: namque et equites habuit Romulus, ut illo diximus loco "tercentum, scutati omnes, Volscente magistro": quos celeres appellavit vel a celeritate, vel a duce Celere, qui dicitur Remum occidisse, in cuius gratiae vicem a Romulo fieri tribunus equitum meruit. alii hos celeres ideo appellatos dicunt, quod explorationes obirent et quae usus exigeret, velocius facerent. alii a Graeco dictum putant quod est κέλης . Ad v. 604 Ala camillae equitatus. 'alae' autem dicuntur equites, quod alarum vice pedestrem exercitum tegunt. Ad v. 605 hastasque reductis ante oculos posita descriptio. Ad v. 608 Intra iactum teli unde possit hasta emissa in hostem venire. hinc traxit Statius ut diceret "quale quater iaculo spatium ter harundine vincas". et Enniana est omnis haec ambitiosa descriptio. Ad v. 609 subito adverbium est: an 'subito clamore'? et est versus hypermetros. Ad v. 612 continvo adversis hic specialis pugna est. Ad v. 615 perfractaque pectora pectoribus rumpunt pro 'rumpunt praefractaque faciunt'. Ad v. 617 Praecipitat pro 'praecipitatur'. Ad v. 619 Reiciunt parmas et equos ad moenia vertunt 'reiciunt' retro agunt, vel retrorsum ferunt, ut cedentium terga munita sint, ut ipse "bis reiecti armis respectant terga tegentes". sane nunc fugiunt, non timore, sed lege proeliandi: Sallustius "more equestris proelii sumptis tergis ac redditis". 'parma' autem est equestre scutum. Ad v. 622 Mollia domita, domitorum scilicet equorum. Ad v. 625 Superiacit undam super scopulos undam iacit: nam more suo dedit verbo detractam nomini praepositionem. Ad v. 626 extremamque quantum ad mare pertinet: nam terrae prima est. sinu curvatione et flexu undarum. 'extremam' autem ad illud pertinet quod ait supra "penitusque datis referuntur habenis". Ad v. 627 Aestu revoluta resorbens saxa fugit aestus proprie est maris incerta commotio. Ad v. 628 Vado labente hypallage pro 'labens ipse per vadum litus reliquit'. Ad v. 633 gemitus morientum aliquanti 'morientum' genetivum corruptum pro integro accipiunt: facit enim 'morientium'. et sanguine in alto ἐμφατικῶς caedis ostenditur magnitudo. Ad v. 634 armaque corporaque versus πολυσύνδετος . et bene belli faciem demonstravit multa enumerando quae in alto sanguine velut natarent. Ad v. 636 quando ipsum horrebat adire parenthesis. et quaeritur quid sit 'horrebat'. Ad v. 637 Hastam intorsit equo figurate: nam 'intorqueo in equum' dicimus, ut "in latus inque feri curvam conpagibus alvum contorsit". sub avre reliquit ex vulneris genere fugientem eum intellegimus esse percussum. Ad v. 640 Volvitur ille excussus hvmi 'humi volvitur': nam 'excussus' per se plenum est. Ad v. 642 Deicit herminium nomen hoc de historia Romana est: namque cum Coclite contra Tuscos Larcius et Herminius steterunt et pugnaverunt eo tempore, quo pons sublicius rumpebatur; unde et eum plurimum laudat, ac si diceret: talis hic est, qualis ille fuit. Ad v. 644 Tantus in arma patet id est tantum patebat in vulnera, id est in hostilia tela totus patebat. alii 'in arma' pro 'armis' †vel satis tradunt. per armos abusive: nam proprie armi quadrupedum sunt. Ad v. 648 Exultat amazon suspendendum 'exultat', ut 'Amazon' intellegas quasi Amazon; nam Camilla Volsca fuerat: sic in primo "dederatque comam diffundere ventis, venatrix", id est quasi venatrix. Ad v. 649 pharetrata participium a feminino genere derivatum. unum autem exserta latus pro 'exsertum latus habens'. Ad v. 650 denset id est dense, sparse iacit. sane densentur plures res in unum, ut "vos unanimes densete catervas". et declinatur 'denseo denses denset'. Ad v. 651 Indefessa infatigabilis. et omnia ei arma Amazonum tradit, quas Titianus unimammas vocat: nam hoc est Amazon, quasi ἄνευ μαζοῦ , sine mamma. 'bipennis' autem dicitur, quod ex utraque parte habeat aciem, quasi duas pennas quas veteres dicebant. Ad v. 654 Spicula fugientia pro 'ipsa fugiens'. Ad v. 655 At circum lectae comites subaudis 'dimicant', quod etiam sequens Amazonum indicat comparatio, quae inducuntur circa reginam bella tractantes: ne culpetur poeta, quod nullam earum pugnantem induxerit. larinaque virgo nomin Ad v. 657 Italides ut 'Sicelides' 'Atlantides'. †anque saeiarum ducem amazonam dicit velut amazonidas, ut "ducit Amazonidum". et est pulchra derivatio, non tamen vera: nam verum est 'Italae': 'Italis' autem, unde est 'Italides', magis patronymicon est, quam derivativum; sicut 'Belis', unde est 'Belides': et est Graecum. quas ipsa decus et ad delectas, et ad ipsam potest referri. 'decus' autem si ad Camillam, nobilitas, pulchritudo; si ad delectas, ornamentum, quas sibi elegit ornamentum, id est ad ornamentum. dia camilla generosa, εὐγενής ; nam Graecum est. cuius nominis etymologiam plerique volunt venire ἀπὸ τοῦ Διός : quod si est, dicemus dissentire derivationem a principalitate: nam 'dia' 'di' producit, cum Διός corripiat: sicut e contra cum 'lux' 'lu' producat, 'lucerna' 'lu' corripit. Ad v. 658 Pacisque bonae bellique ministras congruum paci epitheton dedit, ut eam bonam diceret, cum bellum e contra sit pessimum: nam sine dubio et 'belli saevi' diceret, si ratio versus admitteret. quidam 'bonum' interdum pro grandi accipiunt. bellique ministras non nulli 'ministras' modo ad bellum tantum referri volunt, ideoque coniunctionem incongrue positam, et ordinem esse 'decus pacis et ministras belli'. poterit et ita 'quas sibi decus delegit ministras bonae pacis et belli'. Ad v. 659 Quales threiciae Tanais fluvius est, qui separat Asiam ab Europa, circa quem antea Amazones habitaverunt; unde se postea ad Thermodonta, fluvium Thraciae, transtulerunt: quod etiam Sallustius testatur, dicens "dein campi Themiscyrei, quos habuere Amazones, ab Tanai flumine, incertum quam ob causam, digressae". has quidam dicunt stato die solitas cum Scythis coire. flumina pro flumine, aut fluenta. thermodontis plenum est 'Thermodoon', sed per synaeresin 'Thermodon' fecit: unde 'don' circumflexum habebit accentum. Graeca enim nomina necesse est ut circumflectantur, quotiens fit synaeresis exigente metri necessitate. ergo si sit 'Thermodoon', 'do' acutum habebit accentum: quod si 'Thermodon' fecerit, et in finalem transfertur, et mutatur accentus: nam circumflexus fit. Ad v. 660 Pulsant Ennius ad musas "quae pedibus pulsatis Olympum". bellantur pro 'bellant': nam solent verba pro verbis poni: unde nunc passivam declinationem sub activa posuit significatione, sicut in georgicis "et placidam paci nutritor olivam" futurum tempus a passivo posuit pro praesenti ab activo: nam 'nutritor' pro 'nutri' posuit. inde est e contra "nox umida caelo praecipitat". Ad v. 661 Hippolyten haec Amazonum fuit regina, cui victae Hercules balteum sustulit. huius filia fuit Antiopa, quam Theseus rapuit, unde Hippolytus. martia aut bellicosa, aut Martis filia. quae ab Achille occisa ac mortua adamata est: ut non nulli vero adserunt, cum Achille concubuit, et ex eo Caystrum filium edidit, ex quo flumen Lydiae ita appellatur. refert autem aut addita est praepositio 're', id est 'fert', aut mutata pro 'infert'. Ad v. 662 vlulante tumultu ululatum veteres etiam vocem, quae redditur initio proelii, dicebant, quam Graeci ὀλολυγήν vocabant. Ad v. 664 Quem telo primum deicis Homericum est interrogationem ad ipsum referre, qui describitur, cum semper sic musae interrogari consueverint, ut "vos o Calliope, precor, adspirate canenti". aspera virgo epitheton ad officium belli respiciens, alias incongrue virginem asperam dicimus. Ad v. 666 Evneum quia Latina est declinatio, ideo 'ne' accipit accentum: nam Statius quia Graece declinavit, graecum accentum posuit dicens "Euneos ante et nunc ante Thoas et Euneon audit". Ad v. 667 Longa abiete hasta abietali: nam arborem pro hasta posuit. Ad v. 671 Suffuso casuro: nam 'suffusi' equi dicuntur quos vulgo incespitatores vocant. alii 'suffosso' legunt, id est praecipiti et iam cadenti. Ad v. 672 Dum subit scilicet, dum se ad sustentationem ruentis inclinat. et vult utrumque tanta celeritate esse percussum, ut unum ictum putares: inde est enim 'praecipites pariterque ruunt'. inertem nudam. an nihil proficientem? Ad v. 673 His addit amastrum adiungit. Ad v. 674 sequitur pro 'persequitur'. Ad v. 678 Armis ignotis novis, inconsuetis: vel ignobilibus, id est non conspicuis. iapyge Apulo. Ad v. 679 Pellis erepta ivvenco id est lorica: nam proprie lorica est tegimen de corio, tamquam de loro factum, quo maiores in bello uti consueverant. Ad v. 680 caput ingens oris hiatus amphibolon; sed melius est 'ingens hiatus'. Ad v. 682 Agrestisque manus armat sparus bene 'agrestis': nam sparus est rusticum telum, in modum pedi recurvum: Sallustius "sparos aut lanceas, alii praeacutas sudes portare". Varro ait "sparum telum missile, a piscibus ducta similitudine, qui spari vocantur". alii 'sparus' a spargendo dici putant. Ad v. 683 Vertitur in mediis id est agit: nam Graece dixit ἀναστρέφεται . toto vertice supra est sic Statius de Capaneo "et totum transcendit corpore bellum". Ad v. 684 Hunc illa exceptum fraude circumventum, ut "aemulus exceptum Triton". agmine verso aut converso impetu suo: aut adversariorum conlato agmine. Ad v. 685 Traicit vis iactus ostenditur. Ad v. 686 Silvis pro 'in silvis': et est archaismos. Ad v. 687 Muliebribus armis usus obtinuit, ut innuptas 'virgines', nuptas 'mulieres' vocemus: nam apud maiores indiscrete virgo dicebatur et mulier. utrumque enim sexum tantum significabat, ut ecce hoc loco dicit 'armis muliebribus', cum Camillam innuptam fuisse manifestum sit. item in bucolicis legimus "a, virgo infelix", cum Pasiphaen constat ex Minoe ante amorem tauri liberos suscepisse: Terentius etiam mulierem post partum virginem vocat. Ad v. 688 Nomen tamen havd leve patrum manibus hoc referes telo cecidisse camillae inrisio est amaritudinis plena: nam si voluerimus simpliciter accipere, ut ita sit dictum quemadmodum supra "Aeneae magni dextra cadis", incipit contrarium esse superioribus. unde melius est, ut perseveremus in sensu et ita sit dictum: magnam re vera gloriam laturus est ad manes parentum, quem feminea tela superarunt. Ad v. 692 Sedentis equitis. sane eum ex vicino intellegimus esse. Ad v. 695 Interior sinisterior, breviore scilicet circulo. Ad v. 698 Congeminat hic distinguendum: nam nemo dicit 'securim vulnus congeminat', sed 'securis'. Ad v. 699 Incidit hvic figurate pro 'in hanc incidit': Terentius "ego in eum incidi infelix locum, ut neque mihi amittendi, neque retinendi sit copia". Ad v. 700 Appenninicolae bellator filius avni quia Liguria maiore parte sui in Appennino est constituta. Ligures autem omnes fallaces sunt, sicut ait Cato in secundo originum libro. filius avni Aunus scilicet: nam, ut supra diximus, cum dictis parentibus filiorum nomina supprimuntur, eos patri cognomines intellegimus, ut "Tiburti Remulo ditissimus olim". Ad v. 703 reginam avertere proprio verbo usus est, ut est mos equestris, id est non sperat fore ut illam averteret. Ad v. 704 Versare dolos ingressus tractare ut "seu versare dolos, seu certae occumbere morti". astu malitia: nam proprie 'astutos' malitiosos vocamus: unde in Terentio postquam de domino dixit servus "astute", ille iratus ait "carnifex quae loquitur?" Cicero "ita fit ut tua ista ratio existimetur astuta, meum hoc consilium necessarium". Ad v. 706 Dimitte fugam id est equi celeritatem, cui fidis, relinque. Ad v. 708 Ventosa ferat cui gloria fravdem haec est vera et antiqua lectio, ut 'fraudem' non 'laudem' legas, ut si 'fraudem' legeris, sit sensus: pedes congredere, iam agnosces cui inanis iactantia adferat poenam: nam 'fraudem' veteres poenam vocabant, ab eo quod praecedit, id quod sequitur, ut "et scelus expendisse merentem Laocoonta ferunt", Cicero in Cornelianis "ne fraudi sit ei qui populum ad contentionem vocarit"; ut etiam in antiquo cognoscitur iure. si autem 'laudem' legerimus, erit sensus: agnosces cui inanis gloria adferat laudem. 'ventosa' autem 'gloria' est quam Graeci κενοδοξίαν vocant. Ad v. 710 Paribusque resistit in armis pedes, sicut etiam illum congressurum putabat. Ad v. 711 Pura parma tunc enim primum in bella descenderat. Ad v. 713 Fugax fugiens; nam nomen est pro participio: non enim fugacem possumus accipere quem supra legimus bellatorem. Ad v. 714 ferrata calce 'calce' genere feminino. Ad v. 715 Vane ligus aut fallax, aut inaniter iactans: nam 'vanos' stultos posteriores dicere coeperunt. inde tractum est etiam in neotericis: Iuvenalis "sic libitum vano, qui nos distinxit, Othoni". quid autem hoc loco 'vane' significet, sequentia demonstrant 'frustraque animis elate superbis'. possumus tamen hic et mendacem verius accipere, quia ait "dum fallere fata sinebant" et "nec fraus te incolumem fallaci perferet Auno": Nigidius de terris "nam et Ligures, qui Appenninum tenuerunt, latrones, insidiosi, fallaces, mendaces", Cato originum cum de Liguribus loqueretur "sed ipsi, unde oriundi sunt, exacta memoria inliterati mendacesque sunt et vera minus meminere". sane subito, ut solet, ad characterem dramaticum transit: neque enim ostendit Camillam loqui coepisse. Ad v. 716 Lubricus mobilis, fallax. Ad v. 718 Pernicibus ignea plantis modo velocibus, alias perseverantibus: nam 'pernix' interdum velox, interdum perseverans significat, ut ipse in georgicis "et inter dura iacet pernix instrato saxa cubili". Ad v. 719 Transit equum cursu nunc hoc incredibile esse videretur, nisi praemisisset in septimo "illa vel intactae segetis per summa volaret gramina nec teneras cursu laesisset aristas". adversa opposita. Ad v. 721 quam similitudinis adverbium est; est et pronomen tam subiunctivum, quam praepositivum; est et coniunctio, ut cum dicimus 'tam hoc, quam illud'. accipiter saxo sacer ales ab alto 'sacer' ideo, quia Marti est consecratus accipiter: aut 'sacer' avibus execrabilis, ut "auri sacra fames": aut, quod verius est, Graecum nomen expressit: nam ἱέραξ dicitur, hoc est sacer: ἱερεύς enim Graece, latine sacerdos vocatur. cur autem Graece ita dictus sit, ratione non caret, quae nota est sacrorum peritis. Ad v. 722 Consequitur pennis nova laus Camillae, siquidem accipiter columbam sequitur, ista hostem praecedit. ipsa etiam avium comparatio sumpta ex contrario est: nam aequius vir accipitri, Camilla compararetur columbae. Ad v. 723 eviscerat ne vulgari verbo ex Graeco uteretur dicens 'exenterat', ait 'pedibusque eviscerat'. Ad v. 724 Tum crvor et vulsae labuntur ab aethere plumae ecbasis poetica, id est excessus. Ad v. 725 Non nullis id est non neglegentibus: nam litotes figura est. vult enim dicere: non leviter Iuppiter intuebatur ista certamina. ideo et adiecit 'observans oculis', id est intente aspiciens: Plautus "observato, quam blande suppalpatur mulieri" (Am. 507). Ad v. 730 Instigat vocibus alas incitat et inritat ad reditum: primum enim est, ut fugere desinant, post ut in hostes impetum faciant. Ad v. 731 Nomine quemque vocans per hoc extrema necessitas indicatur. reficitque id est restituit. Ad v. 732 Quis metus dolentis, non interrogantis: id est qualis, quantus, qui viros etiam feminam timere compellit? unde paulo post 'quae tanta animis ignavia venit? femina palantes agit'. o numquam dolitvri id est stulti: stultus enim est quisquis iniuria non movetur. et bene 'numquam', siquidem antea saevitiam Mezentii pertulerunt nec se ulti sunt, nunc praebent terga mulieri et ne hinc quidem commoventur dolore. non nulli tamen 'dolorem' studii alicuius ardorem et promptam gloriae cupiditatem veterum more dictum tradunt, ut Graeci πόνον appellant. Ad v. 734 Atque haec agmina δεικτικῶς , id est multitudinem tantam, hoc est magnam. Ad v. 735 Inrita id est inertia, quae nos ulcisci minime valent. Ad v. 736 At non in venerem segnes latenter hoc dicit: fugitis mulierem, quia armata est; alias primi ad hunc curritis sexum. nocturnaque bella coitum: alibi "et siquando ad proelia ventum est". Ad v. 737 Curva tibia symphoniacorum. bacchi autem ideo, quia apud veteres ludi theatrales non erant, nisi in honorem Liberi patris. hanc tibiam Graeci πλαγίαυλον vocant, Latini vascam tibiam: et est Dionysia, cum maxime ea saturi utantur. Ad v. 738 Expectate pro 'expectatis', modum pro modo posuit. Ad v. 739 hic amor hoc studium per parenthesin dictum est; nam ordo est 'pocula mensae dum sacra secundus aruspex nuntiet'. secvndus harvspex pro 'secunda sacra', id est prospera: sicut e contrario Homerus μάντι κακῶν , id est malorum divine. Ad v. 740 In altos lucos illic enim epulabantur sacris diebus. mire autem vocet hostia pro 'ut ad hostiam conveniatis'. Ad v. 741 Moriturus et ipse moriturus animo: nam moriturus non est. quod autem ait 'et ipse', aut ad Camillam, aut ad Venulum respicit. Ad v. 742 Turbidus id est terribilis. Ad v. 743 Dereptumque ab equo dextra complectitur hostem hoc de historia tractum est: namque Gaius Iulius Caesar, cum dimicaret in Gallia et ab hoste raptus equo eius portaretur armatus, occurrit quidam ex hostibus, qui eum nosset, et insultans ait 'caesar, caesar', quod Gallorum lingua 'dimitte' significat: et ita factum est ut dimitteretur. hoc autem ipse Caesar in ephemeride sua dicit, ubi propriam commemorat felicitatem. est et alia huius rei historia: Varro enim cum de suo cognomine disputaret, ait eum qui primus Varro sit appellatus, in Illyrico hostem, Varronem nomine, quod rapuerat et ad suos portaverat, ex insigni facto vocabulum meruisse. Ad v. 745 tollitur in caelum clamor rei scilicet admiratione. Ad v. 748 rimatur inquirit, ut "rimanti telum ira facit". Ad v. 750 Exit evitat, ut "atque oculis vigilantibus exit" in quinto. Ad v. 751 Utque volans alte raptum Homerica comparatio. et utrum 'alte volans', an 'alte raptum', an 'alte fert'? Ad v. 756 luctantem rostro magna brevitate rem descripsit. Ad v. 758 Ducis exemplum eventumque secuti et virtutem, et felicitatem: 'exemplum', quod coepit; 'eventum', quod prospere. Ad v. 759 Maeonidae Lydii, ut "o Maeoniae delecta iuventus". Ad v. 760 Arte dolo, ut "arte Pelasga". Ad v. 762 Qua se cumque furens medio tulit agmine virgo, hac arrvns subit ut etiam supra diximus, ita poeta loquitur, ut aliquibus locis det suspicionem, quod Arruns de Turni partibus fuerit: namque et in Camillam impetum facit, et cum ipsa rursus recedit: quod nisi de socio non procedit. Donatus etiam dicit, esse manifestum signum socium ei fuisse, quod Apollinem Soractis invocat montis, de quo Turno auxilia constat venisse: licet possit fieri, ut alterius loci homo alterius loci invocet numen. item ad argumentum vocat "patrias remeabo inglorius urbes": quod etiam de hoste procedit, nam superare feminam nullam constat esse virtutem: aut quia nec gloriari poterat, si Camillam earundem partium occidisset, ut, quod supra dictum est, videatur eam invidia peremisse, quod viris praeripiat gloriam et sola nobiliter pugnet Camilla. Ad v. 763 tacitus hoc est latens. Ad v. 767 Circvitum proprie: nam circumire insidiantum est: unde est "nec gregibus nocturnus obambulat". certam hastam inevitabilem: unde est e contra "et incertam excussit cervice securim", id est infirmam, evitabilem. Ad v. 768 Sacer cybelo nam montem pro numine, quod in eo colitur, posuit. et bona occasio ad mortem Camillae, ut sacerdotem maioris numinis conetur occidere: per quod quasi exauctoratur Dianae favor, interveniente maioris numinis iracundia. olimque sacerdos aut quia vetus sacerdos: aut cuius etiam maiores sacerdotes fuissent, quibus apud veteres in sacra quoque succedebatur. Ad v. 769 longe fulgebat vel 'longe fulgebat', vel 'longe insignis'. Ad v. 770 Quem pellis aenis in plumam squamis auro conserta tegebat catafractum eum fuisse significat. catafracti autem equites dicuntur, qui et ipsi ferro muniti sunt, et equos similiter munitos habent: de quibus Sallustius "equis paria operimenta erant, †quae linteo ferreis laminis in modum plumae adnexuerant", nunc autem pro linteo 'pellem' posuit, et 'aeneas squamas' aereas laminas intellegimus. 'in plumam' vero est in similitudinem plumae, ut "excisum Euboicae latus ingens rupis in antrum", id est in antri similitudinem. sane sciendum quod ipsos equites catafractos dicimus: Sallustius "et sequebantur equites catafracti". in plumam pluma est in armatura ubi lamina in laminam se indit. Ad v. 772 peregrina ferrugine ut Hibera, id est Hispana: nam ipse hoc alibi exposuit "et ferrugine clarus Hibera". quidam purpuram accipiunt, quod eius prima tinctura ferrugineo colore sit. Ad v. 773 Spicula torquebat lycio gortynia cornu Cretenses sagittas Lycio arcu dirigebat: quod etiam, ut supra diximus, ad ornatum poni consuevit. Ad v. 774 vati hic vatem, supra sacerdotem, ut de Heleno utrumque. Ad v. 775 Cassida pro 'cassis': nam accusativum posuit pro nominativo. Ad v. 777 Pictus acu tunicas et barbara tegmina crurum 'pictus tunicas, pictus crurum barbara tegmina', id est habebat vestem phrygionis arte perfectam. sane armorum longa descriptio illuc spectat, ut in eorum cupiditatem merito Camilla videatur esse succensa. Ad v. 782 Femineo inpatienti, inrationabili, ut "femineae ardentem iraeque curaeque coquebant". Ad v. 785 Summe deum ex affectu colentis dicitur: nam Iuppiter summus est. sancti custos soractis apollo Soractis mons est Hirpinorum in Flaminia conlocatus. in hoc autem monte cum aliquando Diti patri sacrum persolveretur — nam diis manibus consecratus est — subito venientes lupi exta de igni rapuerunt. quos cum diu pastores sequerentur, delati sunt ad quandam speluncam, halitum ex se pestiferum emittentem, adeo ut iuxta stantes necaret: et exinde est orta pestilentia, quia fuerant lupos secuti. de qua responsum est, posse eam sedari, si lupos imitarentur, id est rapto viverent. quod postquam factum est, dicti sunt ipsi populi Hirpi Sorani: nam lupi Sabinorum lingua vocantur hirpi. Sorani vero a Dite: nam Ditis pater Soranus vocatur: quasi lupi Ditis patris. unde memor rei Vergilius Arruntem paulo post comparat lupo, quasi Hirpinum Soranum. Ad v. 786 Pineus ardor ignis περίφρασις . acervo pyra, coacervatione lignorum. Ad v. 787 Freti pietate iste quidem hoc dicit; sed Varro, ubique expugnator religionis, ait, cum quoddam medicamentum describeret, "ut solent Hirpini, qui ambulaturi per ignes, medicamento plantas tingunt". Ad v. 788 Multa pruna in pruna. 'pruna' autem quamdiu ardet dicitur: Horatius "praetextam et latum clavum prunaeque batillum": cum autem extincta fuerit, carbo nominatur: Terentius "tam excoctam atque atram reddam, quam carbo est": nam 'pruna' a perurendo dicta est. Ad v. 790 Exuvias pulsaeve tropaeum exuvias occisae, pulsae tropaeum. et proprie: nam, ut supra diximus, de occisis hostibus triumphabant, de pulsis figebant tropaea. Ad v. 795 Partem mente dedit partem volucres dispersit in avras bona moderatio Apollinis inter sacerdotis preces et voluntatem sororis. Ad v. 801 Nihil non. neque avras nec sonitus memor haec est antiqua lectio; namque apud maiores trahebatur interdum a Graeco genetivus singularis. hinc est et 'paterfamilias' et 'materfamilias', quae duo tantum nomina remanserunt: nam nec 'huius auras' dicimus, nec 'huius custodias' secundum Sallustium, qui ait "castella custodias thesaurorum" pro 'custodiae': ita enim etiam Asper intellegit, licet alii 'custodias' accusativum velint. sane 'paterfamilias' et 'materfamilias' quando dicimus, 'familias' indeclinabile est. si autem 'pater familiae' dicere voluerimus, iam non erit nomen, sed locutio, et 'familiae' erit dativus; nam 'pater mihi est' dicimus: Terentius "natura tu illi pater es, consiliis ego". multi tamen volunt in numero plurali nomen utrumque declinari, ut dicamus 'hi patres familiae, horum patrum familiarum'. Ad v. 803 Papillam exertam nudam. sane 'mamilla' est omnis eminentia uberis, 'papilla' vero breve illud, unde lac trahitur. Ad v. 805 Dominam reginam, ut "hi dominam Ditis thalamo deducere adorti". Ad v. 808 Virginis avdet sic fuerat consternatus, ut etiam vulneratam timeret. Ad v. 811 Occiso pastore lupus bene pastori reginam comparat nam reges ipsi pastores vocantur: Homerus ποιμένα λαῶν . Ad v. 812 Cavdam pavitantem quae timorem indicat: pro 'ipse pavitans'. Ad v. 814 Turbidus modo timidus, supra terribilis, ut "Venulo adversum se turbidus infert". Ad v. 817 Mucro hinc apparet mucronem esse cuiuslibet teli acumen. Ad v. 818 Frigida leto alii 'telo' legunt et intellegunt 'vulnere'. et quidam labuntur leto non 'leto frigida', sed 'leto labuntur'. alii 'frigida leto' accipiunt, quia sequitur post 'captum leto posuit caput'. non nulli 'frigida lumina' tradunt, scilicet igni caloris extincto, ut e contrario "ad caelum tendens ardentia lumina". Ad v. 822 Partiri curas subaudis 'consueverat'. haec ita fatur unum abundat: nam supra ait 'adloquitur'. Ad v. 823 Potvi absolute, vel pugnare vel vivere: necessaria enim eclipsis in defectione, quae ex arte non semel posita est. Ad v. 826 Succedat pugnae animus bellatricis ostenditur, quae non se dolet lucem, sed bella deserere, in tantum, ut nihil aliud δαγγερ· ;moriens, quam de re publica tuenda, et bellum mandaret, et solum putaret idoneum Turnum qui in eius vicem succederet. Ad v. 828 Non sponte flvens non ut supra "portisque ab equo regina sub ipsis desiluit, quam tota cohors imitata relictis ad terram defluxit equis". Ad v. 829 PavLatim exsolvit se corpore sic in quarto "teque isto corpore solvo". Ad v. 830 et captum leto posvit caput cum dicit 'caput' ostendit operam consecratam, usque dum solvatur caput hominis, id est liberetur; quod facilius potest morte contingere, sicut supra dictum est. arma relinquens alii 'arma relinquunt' legunt. Probus hypallagen vult esse vel contrarium, ut ipsa relinquat. alii 'arma relinquunt' cum laude dictum accipiunt, id est illa decidebant e manibus Camillae exanimis. Ad v. 831 Vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras servat hoc ubique, ut iuvenum animas a corporibus dicat cum dolore discedere, quod adhuc esse superstites poterant: quod etiam de Turno dicturus est. Ad v. 832 Clamor Troianorum scilicet, qui exultabant, et quorum animi aucti sunt Camilla moriente. Ad v. 833 Crudescit crudelior fit caede multorum. Ad v. 834 omnis copia pro 'totus exercitus', ut "et quae sit me circum copia, lustro". Ad v. 836 At triviae custos vel ministra, vel observatrix. potest et pro comite accipi: vel 'custos' mandatorum Triviae, ne inulta Camilla moriatur. Ad v. 839 mulcatam affectam: 'mulcari' enim proprie verberibus dicimus. Ad v. 842 Conata lacessere teucros propter illud "bellum inportunum cives cum gente deorum". hev autem doloris exclamatio est. crudele luisti supplicium iuris verbo usus est. 'luere' enim debere dicitur qui pecuniam solvit: quod hic usurpatum est in capitis poenam. quidam huius loci longam expositionem tradunt: Volscos a Volscatibus Hylinis originem ducere, †exclytas autem, inter quos Amazones sunt, regionem Illyricam incolere. luisse ergo supplicium Camillam dicunt, quae adversum Troianos arma tulerit, quibus maiores eius auxilium constat tulisse, id est Penthesileam. Ad v. 843 desertae in dumis 'in silvis coluisse', aut 'in dumis desertae', id est soli et sine nobis. colvisse dianam profvit non deam incusat, sed fatorum necessitatem, contra quae nec numinis opitulatur auxilium. Ad v. 846 Sine nomine sine gloria, sine fama, quod fortiter fecit: vel quia dea vindicat. Ad v. 847 Aut famam patieris inultae id est nec invindicatae ignominiam sustinebis: quod etiam Dido dolet, dicens "moriemur inultae, sed moriamur ait". Ad v. 849 Monte sub alto ut "monte sub aerio". apud maiores nobiles aut sub montibus altis, aut in ipsis montibus sepeliebantur; unde natum est ut super cadavera aut pyramides fierent, aut ingentes collocarentur columnae. Ad v. 850 regis dercenni quidam †destercenii, rege Aboriginum, hoc nomen fictum putant. bustum hoc loco sepulchrum. Ad v. 854 Vana tumentem plenum falsae gloriae, quam Graeci κενοδοξίαν dicunt. 'vana' autem 'tumentem', ut "infanda furentem". Ad v. 855 cur inquit diversus abis non quasi audienti dicat, ut "macte nova virtute, puer". 'diversus' autem a pugna diversus: vel 'diversus', quod fugit quam occidit. Ad v. 856 Digna camillae praemia pro poena: sic in secundo "persolvant grates dignas et praemia reddant debita", item alibi "et haec tibi porto dona prius". Ad v. 857 Tune etiam telis moriere dianae cum ingenti amaritudine dictum est: nam ei etiam genus invidet mortis. quod autem ait 'tune etiam' ad Niobes numerosam pertinet subolem. Ad v. 858 volucrem sagittam proprie: quia sagittis pennae adglutinantur. threissa propter Amazonas. et hanc Vergilius non ita finxit, ut Tarpeiam et ceteras, sed proprio nomine videtur induxisse: Graeci enim tradunt ἀμαλλοφόρους ex Hyperboreis, qui et ipsi sunt Thraces, ad Latonam venisse: hanc et Hecaergon Apollinem et Dianam educasse, ut etiam ex cognominibus deorum, cum illa Opis et hic Hecaergos appellatur, agnoscitur: quod supra plenius dictum est. Ad v. 859 Cornuque infensa tetendit 'cornu' accusativus singularis est, ac si diceret 'arcumque infensa tetendit': nam horum dubiorum nominum casus ex similibus vel synonymis conprobantur. Ad v. 860 Coirent inter se capita Homerica est ista descriptio. Ad v. 861 manibus aequis pro aequaliter, vel aequantibus. et licitum poetae, nomen pro adverbiis aut participiis ponere. Ad v. 863 Teli stridorem Homerus ἔκλαγξεν δ' ἄρ' ὀιστός . Ad v. 864 Avdiit una arruns haesitque in corpore ferrum celeritas iaculantis exprimitur: sic Statius cum iam percussum dixisset extinctum, ait "necdum certi tacet arcus Amyntae". multi nolunt in medio distingui propter exprimendam celeritatem. Ad v. 866 obliti non nulli Vergilium secundum vetustatem hoc verbo usum tradunt, ut 'obliti' ἀμελήσαντες , hoc est neglegentes et contemnentes, putent: viderant enim peremptum, sed neglexerunt, ergo scientes liquerunt, ut "oblitus decorisque sui" et "oblitus fatorum". alii 'obliti' ubi reliquerant nescientes: et est sensus 'obliti illum'. ignoto camporum in pulvere linquunt bene Arruns, qui quasi sacrilegus peremptus est, faciente numinis iracundia est relictus, ut nec sepulturam posset mereri. Ad v. 868 levis ala levis armatura scilicet. Ad v. 869 Turbati fugiunt rutvli hoc ad Camillae pertinet laudem, qua amissa turbati fuerunt Rutuli, et inmutantur fata bellorum. acer atinas licet acer, fugit tamen. Ad v. 870 DesoLatique manipli deserti signiferi: quod est nimii discriminis; namque hoc ubique dux praecipit, ut frequentes circa se sint milites, sicut in Sallustio legimus. manipli autem dicti sunt signiferi, quia sub Romulo pauper adhuc Romanus exercitus hastis faeni manipulos inligabant, et hos pro signis gerebant; unde hoc nomen remansit. Ad v. 872 letumque ferentis pro 'inferentis'. Ad v. 874 Laxos arcus non intentos, sed iam solutos. Ad v. 877 pulvis hic corripuit, alibi produxit "versa pulvis inscribitur hasta". Ad v. 878 Femineum clamorem inpatientem: nam iam dixerat 'matres', per quod muliebrem clamorem poteramus accipere. Ad v. 879 qui cursu portas †potanda elocutio, quia consequatur 'hos'. sed intellegendum 'eos qui'. Ad v. 880 inimica pro 'hostilis'. Ad v. 881 Miseram mortem quia sequitur 'limine in ipso'. Ad v. 882 Moenibus in patriis scilicet ubi se iam tutos esse credebant. Ad v. 883 pars clavdere portas pars eorum qui cursu inrupere portas. Ad v. 884 Aperire viam id est dare aditum. et bono locutus est ambitu; nam cum portis via et aperitur et clauditur. Ad v. 885 Oriturque miserrima caedes quoniam defensores moenium dum hostes petunt, suos feriebant: sic in secundo, ubi intulit "armorum facie et Graiarum errore iubarum". Ad v. 886 Defendentum ideo 'defendentum' et 'ruentum', quia ad masculinum retulit, et 'hi defendentes' facit, quod et de feminino dicimus: si autem de neutro loquamur, 'defendentium' dicamus necesse est, quia 'haec defendentia' facit et, ut supra dixi, genetivus pluralis a nominativo plurali minor esse non debet. quod si forte minorem eum aliquando invenerimus, metri necessitate fit, et incipit iam pathos esse, non declinatio. non nulli ergo in his nominibus genetivum corruptum pro integro accipiunt. Ad v. 887 lacrimantum quidam 'lacrimantum' genetivum corruptum pro integro accipiunt, quia facit 'lacrimantium'. Ad v. 888 Praecipites fossas in quas quid potest praecipitari. Ad v. 889 Caeca inrationabilis, quae in clusas portas more arietis ruebat, id est bellici machinamenti. Ad v. 891 Summo certamine in extremo discrimine, ut supra "vocat labor ultimus omnes". Ad v. 892 monstrat amor verus qui apparet in adversis. videre camillam scilicet quae pro aliena patria cecidisse videbatur. sane 'ut videre' non relatam ex pugna, sed ut exemplum virtutis eius viderunt. et quidam 'ut videre' quasi quemadmodum videre; 'ut' enim coniunctio modo, non adverbium temporis est. aut 'ut videre' quemadmodum illam dimicare ‹viderunt; non enim eam› viderant quando interiit. Ad v. 893 Trepidae licet trepidae, tamen oblitae sexus tela iaculabantur. Ad v. 895 Praecipites aut festinae, aut in mortem ruentes. primaeque mori pro moenibus avdent nimii doloris est, ut "me primam absumite ferro". Ad v. 896 Saevissimus implet nuntius ut etiam supra diximus, 'nuntius' est qui nuntiat, 'nuntium' quod nuntiatur, secundum quod nunc nec de femina, nec de re quae nuntiatur, procedit 'nuntius': unde multi volunt alium nuntium intellegi, Accam vero postea venisse. sed melius est, ut 'nuntius' de Acca dictum intellegamus. novimus enim poni aliqua in subauditione quae ex aperto dicere non debemus, ut "nec dextrae erranti deus afuit", cum necesse sit ut aut Iunonem, aut Allecto intellegamus: item Sallustius "prima quae forte venientes exciperet", cum de insidiis loqueretur, quas numeri tantum pluralis esse plus quam manifestum est. Ad v. 897 tumultum perite 'tumultum'; ita enim dicitur bellum, quod differri non potest. Ad v. 898 Deletas vulscorum acies falsum est, tantum enim fugerant; sed vim exprimit nuntii, cuius mos est plus quam habet veritas nuntiare. Ad v. 899 Ingrvere impetum facere, ut "ingruit Aeneas armis". Ad v. 901 Ille furens et saeva iovis sic numina poscunt duplici ratione eum insidias reliquisse commemorat, dolore nimio et numinum voluntate; quod utrumque id egit, ne capi posset Aeneas. 'saeva' autem 'Iovis numina' per parenthesin dictum est. saeva iovis sic numina poscunt Homerus Διὸς δ' ἐτελείετο βουλή . Ad v. 902 obsessos colles quos ipse obsederat, ne ad urbem transitum haberet Aeneas. Ad v. 904 Apertos paulo ante praecedens tempus a Turno relictos, id est vacantes insidiis. Ad v. 906 Ambo ad muros ut tueretur et repugnaret Turnus, ut obsideret Aeneas. Ad v. 908 Fumantes pulvere campos veluti fumantes caligine pulveris: ita enim nebulam excitat pulvis, ut fumus. Ad v. 910 Saevum fortem, ut "saevus ubi Aeacidae telo iacet Hector", item "nec minus interea maternis saevus in armis". an iratum? ut "et saevum ambobus Achillem". Ad v. 912 ineant pugnas pro 'inissent' et 'temptassent'. Ad v. 913 Gurgite hibero oceano occiduo, id est Hispano. Hispaniam autem Hiberiam ab Hibero flumine constat esse nominatam. Ad v. 914 tingvat equos quidam 'tinguat' humiliter dictum accipiunt. Ad v. 915 Considunt castris hoc est in sua quisque castra digressi. ergo aut castra posuerunt: aut ad morem castrorum fecerunt. moenia vallant hinc probatur quia et qui tuentur, et qui obsident vallare dicuntur. mqxjx11mcv58kbsva30nafoxz47w8te 265117 265114 2026-05-09T13:21:25Z Saumache 27923 265117 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos [[Aeneis/Liber XI|librum XI]] commentarius }} {{Liber |Ante = Commentarius X |AnteNomen = ../Liber X |Post = Commentarius XII |PostNomen = ../Liber XII }} {{anchor+|1|Ad v. 1}} Oceanum interea surgens aurora reliquit more suo praetermisit noctis descriptionem, quam transisse indicat praesens ortus diei. et hoc est unde ait Horatius "nec verbum verbo curabis reddere fidus interpres": quae enim naturalia sunt omnibus patent. 'surgens' autem quae surrexit, ἀναστᾶσα . {{anchor+|2|Ad v. 2}} Aeneas quamquam et sociis dare tempus hvmandis p. c. consuetudo Romana fuit ut polluti funere minime sacrificarent. si tamen contingeret ut uno eodemque tempore et funestaretur quis et cogeretur operam dare sacrificiis, elaborabat ut ante sacra compleret quam funus agnosceret: unde etiam Horatius Pulvillus in Capitolii dedicatione cum ab inimicis ei filius nuntiaretur extinctus, ut quidam putant falso, ut alii, pro vero, ait 'cadaver sit', nec voluit funus agnoscere, donec templa dedicaret. secundum quem ritum etiam Aeneas inducitur ante operam dare sacrificiis, et sic ad sociorum et Pallantis sepulturam reverti. {{anchor+|3|Ad v. 3}} Praecipitant curae urgent: longam enim dilationem sepultura non patitur. sane cum 'quamquam' praemisisset, non intulit 'tamen', ut alibi "libertas quae sera tamen respexit inertem" cum 'tamen' dixerit, non praemisit 'quamquam'. 'dare' vero 'tempus' relinquere, id est ut breve: et habet emphasin propter multitudinem negotiorum. turbataque funere mens est funere Pallantis κατ' ἐξοχήν : nam est haec consuetudo apud poetas, ut a plebe segregent duces. sic paulo post ait "interea socios inhumataque corpora terrae mandemus" et intulit segregans "maestamque Euandri primus ad urbem mittatur Pallas". sic dictum est "reliquias Danaum atque inmitis Achilli", item "forsitan et Priami fuerint quae fata requiras". {{anchor+|4|Ad v. 4}} Primo victor solvebat eoo antequam luctum subiret et funestaretur. 'primo' autem 'Eoo' subaudimus 'tempore'; nam Graece ἠώς dicitur quam nos auroram vocamus: Homerus ait ῥοδοδάκτυλος ἠώς . quod nomen Latini traxerunt per derivationem, ut dicerent "et laetus eois Eurus equis", item "eoasque acies". sane ut etiam supra diximus, in hoc sermone prima syllaba naturaliter longa est, sed cum opus fuerit, corripitur, aut licentia nominis proprii, aut quia eam vocalis sequitur. {{anchor+|6|Ad v. 6}} Constitvit tumulo in colle, quia tropaea non figebantur nisi in eminentioribus locis: Sallustius de Pompeio ait "devictis Hispanis tropaea in Pyrenaei iugis constituit". ex quo more in urbibus tropaea figuntur arcubus exaedificatis. ideo autem nunc tropaeum ponit Aeneas, quia nondum plenam est victoriam consecutus, sed occiso Mezentio fugavit exercitum: plenae enim victoriae, ut supra diximus, triumphus debetur. et persolvit vota vel propter tanti ducis interitum, vel quia fas erat etiam de primitiis belli sacrificare. 'tumulo' autem deest 'in', id est in tumulo. indvit arma ut "indutosque iubet truncos hostilibus armis". {{anchor+|7|Ad v. 7}} Tibi magne tropaeum bellipotens videtur interrupta descriptio. hoc per parenthesin dictum est et prosphonesin. [et post reddita.] 'magne' autem 'bellipotens' antonomasia per duo epitheta sine nomine. {{anchor+|8|Ad v. 8}} Aptat apte locat et congrue ponit vel figit, ut "aptatque superbis postibus". {{anchor+|9|Ad v. 9}} Telaque trunca viri id est praefracta; ita enim in tropaeis poni consueverunt: Iuvenalis "et fracta de casside buccula pendens et curtum temone iugum victaeque triremis aplustre". vel 'trunca tela' quae de suo clipeo legerat: ideo enim 'trunca', quod in evellendo praefracta. et bis sex thoraca petitum perfossvmque locis duodecim vulneribus adpetitum: quia, ut supra diximus, totius Tusciae populus in duodecim partes fuit divisus, ut "gens illi triplex, populi sub gente quaterni", qui singulis lucumonibus parebant. moris autem fuit ut interemptos duces omnis vulneraret exercitus, sicut etiam de Hectore Homerus commemorat. unde est "quae circum plurima muros accepit patrios". non ergo ab Aenea, sed ab his qui "uni odiisque viro telisque frequentibus instant": quod ostendit Mezentius, cum sub Aeneae telis iaceret "scio acerba meorum circumstare odia": neque enim hoc in illo momento periculi meminisset, nisi eos cerneret inminere. {{anchor+|10|Ad v. 10}} Clipevmque ex aere figuratius, quam si 'aereum' diceret, ut alibi "cui pharetra ex auro". {{anchor+|11|Ad v. 11}} Ensem collo suspendit eburnum vaginam eburneam. sane 'ebur eboris' facit, non 'eburis', sicut 'murmur murmuris': unde quia in principalitatis declinatione varietas invenitur, etiam derivatio varia est: nam 'eburnus' facit ab eo quod est 'ebur', 'eboreus' ab eo quod est 'eboris'. 'collo' autem, id est de collo. paulatim de trunco arboris humanam figuram fecit, ut et sinistram illi det et collum: quod valde quaeritur, an bene. {{anchor+|14|Ad v. 14}} Maxima res effecta viri occiso tanto duce: simul etiam tropaei ostenditur causa. et verecunde cum ipsius opus sit, inpersonaliter ait. abesto absit: nam tertia persona est. {{anchor+|15|Ad v. 15}} Quod superest id est de reliquo: et est absoluta elocutio, ut "quod superest laeti bene gestis corpora rebus". et de rege superbo primitiae aut hoc dicit: primitiae istae quas fecimus, non de plebe sunt, sed de rege superbissimo, id est Mezentio: aut certe regem superbum Turnum accipiamus — nam de ipso legimus "at Rutulum abscessu iuvenis tum iussa superba miratur" — ut sit sensus: haec spolia et hanc primam belli partem superbo Turno sustulimus. nam hoc epitheton proprium Turni est, quod ei Vergilius pro ingenti scelere dat. apud maiores enim superbia ingens facinus fuit, adeo ut Tarquinius pro multis sceleribus superbi nomen acceperit. {{anchor+|16|Ad v. 16}} Mezentius hic est pro 'talis est', ut "hunc ego te Euryale aspicio?" id est talem. et utrum per contemptum an per commendationem hoc pronuntiandum? murosque Latinos bene quasi hoc solum restet. et hoc dicit: iam campestri superavimus proelio, restat ut etiam obsidione vincamus: credit enim quod sibi iam aperte nullus occurrat. nec inaniter: nam et paulo post dicturus est Turnus "furta paro belli", et in duodecimo Latinus "vix urbe tuemur spes Italas". {{anchor+|18|Ad v. 18}} Arma parate animis aut hypallage est pro 'armis parate animos': aut certe est mutanda distinctio, ut sit 'animis et spe praesumite bellum'. 'praesumite' vero 'bellum' id est mente praeoccupate, ut supra Turnus "et pugnam sperate parari". bene autem ait 'praesumite', quasi rem iam sui iuris, ut ei deberi videatur certa victoria. {{anchor+|19|Ad v. 19}} ne qua mora ordo 'ne qua mora inpediat'. vellere signa adnverint superi ne in mora sitis, cum captatis auguriis ad bellum exire coeperimus. 'vellere' autem proprie dixit, quia Romana signa figebantur in castris, et cum ad bellum eundum fuisset, captatis auguriis avellebantur e terra: nam alibi ea figi non licebat. sed inter auguria etiam hoc habebatur, si avellentem facile sequerentur, adeo ut cum filio in Orodis bello sit Crassus occisus, qui iturus ad proelium avellere signa vix potuit. quod etiam Flaminio contigit, qui cum imperasset signa tolli eaque non possent moveri, effosso solo in quo erant fixa, vi magna extrahi praecepit, et infeliciter apud Trasimennum pugnavit. alii 'vellere' movere accipiunt: Ennius "rex deinde citatus convellit sese", et in sacris 'convelli mensa' dicitur cum tollitur. {{anchor+|20|Ad v. 20}} adnverint superi bene in adhortatione nihil se inauspicato vel sine deorum voluntate facturum promittit: ideo non dixit, cum ego iussero, sed cum dii iusserint. {{anchor+|22|Ad v. 22}} Interea socios donec tempus obsidionis adveniat. et 'interea socios inhumataque corpora terrae' ἓν διὰ δυοῖν pro 'corpora sociorum'. {{anchor+|23|Ad v. 23}} Qui solus honos acheronte sub imo est hoc ideo intulit, quia in sexto de insepultis dixit "centum errant annos volitantque haec litora circum": Palinurus Aeneae "portusque require Velinos sedibus ut saltem placidis in morte quiescam". et bene 'Acheronte sub imo', quia haec res ad umbras tantum pertinet: nam apud prudentes homines nullius momenti sunt ista. {{anchor+|24|Ad v. 24}} ite ait vitiose in media oratione 'ait' positum critici notant. egregias animas ingenti arte laudat potius quam miseratur extinctos, ut praesentium animos in bella succendat. quae sanguine nobis hanc patriam eleganter hoc et oratorie ad exhortationem audientium sumptum est: nam laus defunctorum viventium exhortatio est. et bene 'patriam' ait, tamquam fiduciam gerit quasi vicerit. sane cum hortatur socios ut sepeliantur occisi, ipse defunctis velut epitaphion dixit. {{anchor+|27|Ad v. 27}} Quem non virtutis egentem Ennii versus est. 'egentem' sane nos ablativo iungimus. {{anchor+|28|Ad v. 28}} Funere mersit acerbo 'acerbo' inmaturo: translatio a pomis. {{anchor+|31|Ad v. 31}} Qui parrhasio evandro Arcadico a civitate Arcadiae, quam Donatus vult a parra avi dictam: quod procedit, si parra nomen est Graecum; si autem Latinum est, stulte sensit, nam Graecum nomen etymologiam Latinam non recipit. alii Iovis filium Parrhasium dicunt, qui habuit Arcadem filium, ex quo primo Parrhasii, post Arcades dicti sunt. sane Arcadum genera fuerunt quattuor, Parrhasiorum, Maenaliorum, Azanorum, Cynaethorum. alii non Azanos et Cynaethos, sed Azanes et Cynaetheos dicunt. {{anchor+|32|Ad v. 32}} felicibus aeque hic non felicitas comparatur, sed ut est illud "di meliora piis": non quia haec bona sunt, sed bona optat. {{anchor+|33|Ad v. 33}} Ibat pro 'ierat'. alvmno alumnus est qui Graece τρόφιμος dicitur: quod nomen quia Latinum non est, ut ab eo quod est nutritor, inveniamus eum qui nutritus est, transiit ad nomen aliud et alumnum dixit. {{anchor+|35|Ad v. 35}} Iliades crinem de more solutae has Aeneae ancillulas intellegimus: nam omnes matres, hoc est mulieres nobiles, in Sicilia remansisse dixit, excepta Euryali matre, de qua legimus "quae te sola puer multis e matribus ausa persequitur?" 'crinem' autem 'solutae', ut "palmis percussa lacertos". {{anchor+|36|Ad v. 36}} Ut vero Aeneas foribus sese intulit altis naturale enim est ut intermissa lamenta repetantur, cum aliquis notus advenerit: sic in Statio ingressis ducibus denuo defletur Archemorus. {{anchor+|39|Ad v. 39}} Nivei fultum pallantis late patet hoc epitheton: referri enim potest et ad candorem pristinae pulchritudinis, et ad pallorem ex morte venientem, et ad frigus quod proprium mortuorum est, ut "corpusque lavant frigentis et ungunt". {{anchor+|40|Ad v. 40}} Levi in pectore pulchro, puerili, nondum saetoso. {{anchor+|42|Ad v. 42}} Tene inquit iteratio est; nam supra ait 'lacrimis ita fatur obortis', sicut in quinto posuit "et fidam sic fatur ad aurem" et paulo post intulit "dic ait". sane sciendum hanc adlocutionem talem esse, qualis illa ubi defletur Euryalus: nam locis omnibus commovet miserationem, ab aetate, a tempore, a vulnere, a spe parentis. cum laeta veniret invidit fortuna mihi ac si diceret: quantum noceret adversa, cum laeta talem intulit casum? videtur autem dolere quod queri non potest de Fortunae crudelitate, quae ei uno eodemque tempore et tanta contulit beneficia, et tale intulit damnum. 'tene' autem 'invidit Fortuna mihi', ut "Liber pampineas invidit collibus umbras". {{anchor+|45|Ad v. 45}} Discedens dederam κατὰ τὸ σιωπώμενον hoc intellegimus: nam abscedens nusquam est Euandrum adlocutus Aeneas. {{anchor+|48|Ad v. 48}} Cum dura proelia gente subaudimus 'fore'. {{anchor+|50|Ad v. 50}} Fors et vota facit forte — utrumque enim dicimus — etiam vota suscipit. potest et unum esse 'forset', id est 'forsitan'. cumulatque altaria donis id est et sacrificat, et suscipit vota. naturaliter autem queritur de errore mentis humanae. {{anchor+|51|Ad v. 51}} Nil iam caelestibus vllis debentem vivi enim superorum sunt, mortui ad inferos pertinent, unde in duodecimo "vos o mihi manes este boni, quoniam superis aversa voluntas". superis autem debemus omnia donec vivimus, ideo quia, ut dicunt physici, cum nasci coeperimus, sortimur a Sole spiritum, a Luna corpus, a Marte sanguinem, a Mercurio ingenium, a Iove honorum desiderium, a Venere cupiditates, a Saturno humorem: quae omnia singulis reddere videntur extincti. secundum physicam disciplinam dicit: tradunt enim physici omnia nos mereri a superis, quae rursus extincti reddimus ipsis potestatibus supernis. quod et Plato videtur astruere qui dicit, quod cum de effluxione fontium non aliarum quarumlibet rerum, sed ipsarum stellarum, fuerint animae corporibus commodandae, quicquid de ipsis fontibus stellarum ebullit, hoc intellegi debere stellas. ergo priusquam in corpora ingrediantur animae per haec signa erratica transeuntes, singula supra dicta singulae accipiunt, item exeuntes singula singulis redhibere dicit quae in corpus venientes perceperunt. {{anchor+|52|Ad v. 52}} Vano maesti comitamur honore inani, ut supra diximus, quantum ad vivos pertinet. {{anchor+|53|Ad v. 53}} infelix nati funus hoc quidam ἀνακόλουθον et vulgare accipiunt; sed eleganter ad exprimendum patris adfectum ad patrem orationem convertit. {{anchor+|54|Ad v. 54}} Hi nostri reditus id est tales, ut "manibusque meis Mezentius hic est". expectatique trivmphi modo de se loquitur. {{anchor+|55|Ad v. 55}} Haec mea magna fides κατὰ τὸ σιωπώμενον : quam de Pallantis reditu promiserat patri. at non evandre aut mutavit declinationem: nam 'Euander' facit, ut ipse X "Pallas, Euander in ipsis": aut Graecum vocativum fecit ὦ Εὔανδρε . pudendis vvlneribus id est a tergo inlatis: et est consolatio. quid autem 'pudendis' sit, ipse exposuit dicendo 'pulsum aspicies'. {{anchor+|56|Ad v. 56}} Nec sospite antiptosis est pro 'sospiti'. et hoc dicit: si fugisset vulneratus a tergo, ipse ei optares interitum. alii: non talem habes, inquit, filium, quo sospite tibi dirum funus optares, quod parentes sibi precari solent ob nequitiam liberorum. alii: non optabis, inquit, sospiti filio mortem. quod magis heroicae personae convenit. et [quero] 'sospite' pro 'sospiti'. {{anchor+|59|Ad v. 59}} Haec ubi deflevit hoc est postquam haec cum lacrimis dixit; 'flere' enim est cum voce lacrimare: unde habemus in sexto "continuo auditae voces, vagitus et ingens infantumque animae flentes in limine primo". {{anchor+|60|Ad v. 60}} Toto lectos ex agmine Troianos, Tuscos, Arcadas. {{anchor+|63|Ad v. 63}} Exigva quamvis enim magna sint, orbitati patris prodesse non possunt; sed tamen exhibenda sunt patri, quia debentur. aut est sensus: non quidem responsura luctui, sed tamen sollemnia: ergo iustitiae potius causa quam solacii. {{anchor+|64|Ad v. 64}} Feretrum 'feretrum' locus ubi mortui feruntur. et est Graecum nomen: nam Graece φέρτρον dicitur, unde per diaeresin feretrum fecit, dictum a ferendo: nam latine capulus dicitur: unde ait Plautus "capularis senex", id est vicinus capulo, qui dictus est capulus ab eo quod corpus capiat. {{anchor+|65|Ad v. 65}} Vimine querno sunt aliquae durae derivationes; tamen eis sic utimur ut 'quernum vimen', item 'colurnum veru', ut "pinguiaque in veribus torrebimus exta colurnis", 'ficulnum lignum', ut Horatius "olim truncus eram ficulnus, inutile lignum", item 'aprugnum callum'. {{anchor+|66|Ad v. 66}} Obtentu frondis inumbrant veluti cameram quandam capulo ramorum extensione fecerunt. {{anchor+|67|Ad v. 67}} Agresti sublimem stramine hoc est supra frondes ponunt: nam hic reddit quod omiserat supra dicens 'extructos toros', nec addens unde. {{anchor+|68|Ad v. 68}} Demessum participium est, veniens ab eo quod est 'metor'. sane ab eo quod est 'meto' praeteritum perfectum 'messui' facit. {{anchor+|69|Ad v. 69}} langventis hyacinthi 'languentis' aut postquam decerptus sit: aut quia non est acuti coloris: aut quando demittit caput. sane Hyacinthus puer fuit Eurotae, vel, ut quidam volunt, Oebali filius. cetera de hoc in bucolicis dicta sunt. {{anchor+|70|Ad v. 70}} Sva forma recessit id est propria pulchritudo. {{anchor+|72|Ad v. 72}} Auroque ostroque rigentes unum 'que' vacat et est additum hiatus causa. {{anchor+|73|Ad v. 73}} Laeta laborum figura est 'laetus illius rei'; nam modo dicimus 'laetus labore', 'laetus ingenio'. {{anchor+|74|Ad v. 74}} svis manibus sidonia dido ut "dives quae munera Dido". 'suis' autem 'manibus' ut heroides solebant. {{anchor+|75|Ad v. 75}} Discreverat depinxerat. simul et amantis adfectus ostenditur. {{anchor+|76|Ad v. 76}} Harum unam 'unam' pro 'alteram', de duobus scilicet et 'horum alterum' et 'horum unum' possumus dicere: nam artigraphi hoc tantum vetant, ne de duobus 'alium' dicamus, quod de multis proprie dicitur. sane figurate dixit 'vestem induit', ut "exuvias indutus Achillis", cum in usu sit 'induit illa re', ut "indutosque iubet truncos hostilibus armis", id est truncos indutos iubet offerri. sane hoc videtur secundum caerimonias flaminum subtiliter dixisse. flamini enim nisi unum mortuum non licet tangere, sed Aeneas plurimos postea occidit. sed aliud est in bello occidere, aliud mortuum tangere. sciendum est tamen, Aeneae omne genus sacerdotii tribui. {{anchor+|77|Ad v. 77}} Arsurasque comas obnubit amictu harum unam, id est de duabus vestibus, induit iuveni, altera caput eius velavit: nam supra duas vestes dixit esse prolatas. 'obnubit' autem velavit, translatio a nubibus quibus tegitur caelum: unde et nuptiae dicuntur, quod nubentum capita obnubantur, id est velantur. {{anchor+|78|Ad v. 78}} Lavrentis praemia pugnae mittit praemia, quae de praeda Laurentis pugnae sustulerat: nam praeda est quae eripitur, praemium quod offertur. {{anchor+|80|Ad v. 80}} Equos et tela quibus spoliaverat hostem vel Pallas, vel Aeneas: nam ambigue positum est. spolia autem cum proprie ea tantum sint quibus hostis spoliari potest, ut lorica vel vestis, abusive iam spolium dicitur quicquid hostibus tollitur: unde est "postquam illum vita victor spoliavit Achilles". alii 'equos et tela, quibus spoliaverat hostem' ad Pallantem volunt tantum pertinere, quia in antiquis disciplinis relatum est, quae quisque virtute ornamenta consecutus esset, ut ea mortuum eum condecorarent: Sallustius "exuant armis equisque". {{anchor+|81|Ad v. 81}} Umbris inferias proprie: nam inferiae sunt sacra mortuorum. {{anchor+|82|Ad v. 82}} Caeso sanguine pro 'caesorum', ut supra "captivoque rogi perfundat sanguine flammas": nec enim sanguis caeditur. {{anchor+|84|Ad v. 84}} Ipsos ferre duces suos scilicet, qui illis mille praeerant. melius tamen est, iubet truncos ferre ipsos duces, id est ducum spolia, ut tropaea duces ipsos dixerit: sic supra "manibusque meis Mezentius hic est" de tropaeo. 'duces' autem, ut Halaesum et eiusmodi, quos occiderat Pallas, duces ipsi portarent; nam ducum fuerat tropaea portare: ut habeat pater solacium de victoria filii et honor funeri accedat. inimicaque nomina figi pro 'inimicorum'. dicit autem adfixos tropaeis titulos cum nominibus occisorum. {{anchor+|85|Ad v. 85}} Ducitur infelix acoetes quasi qui consternatus nimio dolore ire non poterat. et bene ex rerum permutatione expressit doloris magnitudinem, dicens ita doluisse Acoeten, ut paene carens humano sensu per se ire non posset, et equum ita sensisse interitum domini, ut in humanum migraret adfectum: nam et lacrimabat et sponte sequebatur cadaver. et bene cum hominis sit 'ire', equi 'duci', de homine ait 'ducitur', de equo 'it lacrimans'. {{anchor+|86|Ad v. 86}} Foedans vel cruentans, vel lacerans. {{anchor+|87|Ad v. 87}} Terrae id est in terram. et figurate 'sternitur terrae', ut "truncumque reliquit harenae". {{anchor+|88|Ad v. 88}} perfusos sanguine currus aut captivos, aut ipsius Pallantis. {{anchor+|89|Ad v. 89}} post bellator equus militaris enim disciplinae fuit, ut equus usque ad sepulchrum duceretur, armiger perversa arma gestaret: unde hanc consuetudinem videtur poeta servasse. positis insignibus sine faleris. quod autem equum dicit lacrimare non mirum est, cum Homerus etiam divinantem induxerit. Plinius solum equum praeter hominem lacrimare et doloris adfectum sentire dicit. aethon nomen equi, quo etiam Aurorae equus vocatur. quod autem equus bellator ducitur et phalanx comitatur, iuxta morem Romanum ait, ut dignitas in regii adulescentis servetur exequiis, quia apud Romanos quod erat vivo concessum, mortuo non adimebatur. {{anchor+|90|Ad v. 90}} guttis grandibus bene 'grandibus', quia de equo. {{anchor+|91|Ad v. 91}} Nam cetera turnus victor habet κατὰ τὸ σιωπώμενον et alia eum sustulisse intellegimus, non tantum balteum, ut legimus supra: nam sola hasta et galea ostenditur remansisse. {{anchor+|92|Ad v. 92}} Phalanx phalanx lingua Macedonum legio. quod autem ait 'maesta', Arcadas intellegimus: unde infert 'Teucrique sequuntur Tyrrhenique duces'. et hoc est quod ait supra "et toto lectos ex agmine mittit mille viros". {{anchor+|93|Ad v. 93}} Versis arcades armis lugentum more mucronem hastae, non cuspidem contra terram tenentes: quoniam antiqui nostri omnia contraria in funere faciebant: scuta etiam invertentes propter numina illic depicta, ne eorum simulacra cadaveris polluerentur aspectu, sicut habuisse Arcades Bacchylides in dithyrambis dicit: et hoc, ut non nullis frustra placet: nam lugentum mos est prioris habitus inmutatio. alii 'versis armis' in oblicum versis scutis, ne splenderent insignia: arma autem scuta dici ipse declarat, ut "Lausum socii exanimem super arma ferebant". sed potest hoc de armis versis non ad Arcadas solum, sed ad omnes pertinere. an 'versis armis' quod interempto Pallante victos iam se Arcades arbitrabantur. alii dicunt hunc morem fuisse, ut de suo duce numquam voce quereretur exercitus, ne seditio paulatim insurgeret, verum armorum ordinem mutantes scuta supina portarent. ergo vel Aeneas ab Arcadibus arguitur quod Pallas non sit vindicatus, vel Euander quod novi hospitis gratia adulescentem temere in bella proiecerat. {{anchor+|94|Ad v. 94}} Comitum potest pro 'comitantum' accipi. {{anchor+|95|Ad v. 95}} Gemituque deest 'cum'. {{anchor+|96|Ad v. 96}} Nos alias hinc ad lacrimas ad aliam sepulturam, id est ad ceteros sepeliendos, qui eodem proelio ceciderunt. {{anchor+|97|Ad v. 97}} Salve aeternum mihi maxime palla aeternumque vale Varro in libris logistoricis dicit, ideo mortuis 'salve' et 'vale' dici, non quod aut valere aut salvi esse possunt, sed quod ab his recedimus, eos numquam visuri. hinc ortum est ut etiam maledicti significationem interdum 'vale' obtineat, ut Terentius "valeant qui inter nos discidium volunt", hoc est ita a nobis discedant, ut numquam ad nostrum revertantur aspectum. ergo cum mortuo dicitur 'vale', non etymologia consideranda est, sed consuetudo, quod nullis 'vale' dicimus nisi a quibus recedimus. {{anchor+|100|Ad v. 100}} Oratores legati, a perorando pro republica nominati: quod 'orabant', id est agebant: unde et actores causarum 'oratores' appellantur. urbe Latina pro 'Latini', id est [de] Laurolavinio. {{anchor+|101|Ad v. 101}} VeLati ramis oleae non coronati: nec enim lugentes decebat, ut qui pro mortuis precabantur: sed instructi et ornati, id est in manibus olivae ramos ferentes: sic Homerus στέμματ' ἔχων ἐν χερσίν . 'velari' autem ornari et illo loco significat "victori velatum auro vittisque iuvencum", cum vittis non aut velentur aut coronentur victimae, sed ornentur: aut certe 'velati' ab omni iniuria tecti iure gentium. veniamque rogantes beneficium. et iuxta antiquum modum dictum est, hoc est sepulturam suis petentes. {{anchor+|102|Ad v. 102}} Ferro quae fusa 'fusa' modo interempta, alias fugata; sed discernuntur epithetis, ut si dicas 'ferro fusus', vel 'metu fusus'. {{anchor+|103|Ad v. 103}} Redderet ostendit iam campos in Troianorum esse potestate. {{anchor+|104|Ad v. 104}} nullum cum victis certamen deest 'esse oportere'. et aethere cassis id est luce vacuis: unde et retia 'casses' dicimus, et vestimenta araneorum casses dicuntur. hoc autem bene addidit, quod victi possunt innovare certamen. {{anchor+|106|Ad v. 106}} bonus Aeneas ideo, quia ab eo facile impetratur. havd aspernanda iusta, non contemnenda: sepulturae enim beneficium generaliter debetur universis. {{anchor+|107|Ad v. 107}} venia quam petebant: aut 'venia' humanitate. insvper addit accumulat verbis beneficium, dicens pacem se etiam vivis velle praestare. 'pacem' autem ideo defunctis, quia ait supra "nullum cum victis certamen", et mortuorum pax sepultura est. unde elegit verbum quod utrisque, tam vivis quam mortuis aptum esset. {{anchor+|108|Ad v. 108}} Quaenam quanta et qualis: nam mirantis est; nec enim dubitat, cum ipse dicat 'indigna'. ergo potest ἐπεξήγησις esse: quaenam vos fortuna inplicuit, quae est indigna bello. et mira est oratio conciliantis se hostibus suis. {{anchor+|109|Ad v. 109}} Inplicvit id est involvit invitos. 'bello' autem incertum dativus an ablativus. {{anchor+|110|Ad v. 110}} martis sorte peremptis ad illud "nullum cum victis certamen". {{anchor+|112|Ad v. 112}} Nec veni pro 'nec venissem': tempus est pro tempore. et vitavit ὁμοιοτέλευτον . {{anchor+|113|Ad v. 113}} Nec bellum cum gente gero subaudiendum 'sed cum Turno': per quod populariter eorum captat favorem, aut seditionem eorum adversum regem invocat. {{anchor+|114|Ad v. 114}} hospitia hoc verbum duo significat: ‹et quo ab alio recipimur,]2 et quo aliquem recipimus. {{anchor+|115|Ad v. 115}} Hvic morti δεικτικῶς , quasi ostendit iacentes. {{anchor+|116|Ad v. 116}} Si bellum finire manu hoc est internecione: potest enim et pace finiri. {{anchor+|117|Ad v. 117}} his mecum decvit concurrere telis aut quibus Teucros parat pellere, aut tela sua ostendit, ut armatus in concilio fuerit. {{anchor+|118|Ad v. 118}} Vixet pro 'vixisset': et est syncope. deus aut sva dextra dedisset victoria enim, vel vita duplici ratione consistit, aut virtute aut voluntate Fortunae. {{anchor+|119|Ad v. 119}} Miseris civibus quasi aliena culpa pereuntibus. et bene commendatur dicentis bonitas, quasi et ipse eorum misereatur. {{anchor+|120|Ad v. 120}} Obstipvere silentes id est obstupefacti sunt et silere coeperunt. {{anchor+|122|Ad v. 122}} Tum senior cui ab aetate praestabatur auctoritas. odiis et crimine drances infensus ivveni turno aut qui eum odio semper et criminationibus persequebatur: aut propter suum crimen, id est inertiam, quam semper virtuti constat esse contrariam: aut Turni crimine, qui tot viris causa mortis exstiterat. {{anchor+|124|Ad v. 124}} Orsa refert coepta verba. o fama ingens ingentior armis frustra ait Donatus, hoc nomen de his esse quae non recipiunt comparationem: nam quia augmentum recipit, et comparatur. alia illa sunt nomina, in quibus est dubitatio utrum comparentur, ut est 'perfectus': quod si velis comparare, incipit 'perfectus' non esse 'perfectus'. {{anchor+|125|Ad v. 125}} Caelo te lavdibus aequem pro his qui in caelo sunt, id est diis, ut "caeruleus Thybris caelo gratissimus amnis". et est oratorium, non invenire paria verba virtutibus. 'caelo' autem dativus, 'laudibus' ablativus. {{anchor+|126|Ad v. 126}} Ivstitiaene prius mirer belline laborum figura Graeca 'miror illius rei' et 'regno illius rei', ut Τενέδοιό τε ἶφι ἀνάσσεις : inde Horatius ait "et qua pauper aquae Daunus agrestium regnavit populorum" pro 'agrestibus populis'. ita et hic 'iustitiae' 'laborum' genetivum pro ablativo posuit. si autem 'iustitiae' legeris, subaudiendum 'iustitiae laudibus'; si 'iustitia', subaudiendum 'praeditum'. {{anchor+|128|Ad v. 128}} Si qua viam dederit fortuna 'viam' rationem. et bene cum exceptione pollicetur dicens, si voluntatem nostram fortuna comitetur. {{anchor+|129|Ad v. 129}} Foedera turnus vel coniugii vel amicitiarum. et potest videri deesse 'alia'. {{anchor+|130|Ad v. 130}} Fatales moles quia audierat "nec veni, nisi fata locum sedemque dedissent". {{anchor+|131|Ad v. 131}} Saxa Troiana ambitiose ait, quasi Troianis fataliter debita. vel 'Troiana' in usum Troianorum. {{anchor+|133|Ad v. 133}} Pepigere dies pacti sunt: nam ab eo quod est 'paciscor' et 'pepigi' et 'pactus sum' facit, sicut ab eo quod est 'parco' et 'parsi' et 'peperci' facit. pace sequestra media; namque sequester est aut medius inter duos altercantes, aut apud quem aliquid ad tempus seponitur: dictum autem a sequendo, quod eius qui electus sit, utraque pars fidem sequitur. 'pacem' ergo 'sequestram' indutias dicit, id est pacem temporalem et mediam inter bellum praeteritum et futurum. {{anchor+|134|Ad v. 134}} Mixtique inpune Latini apud maiores enim magna erat cura fidei, adeo ut indutiis factis conloqui soliti essent duces populi Romani cum hostium ducibus, summaque severitate vindicaretur, si iniuriam se passos quererentur: denique obsessa urbe a Tarquiniis inter Porsennam et Romanos factis indutiis, cum ludi circenses in urbe celebrarentur, ingressi hostium duces curuli certamine contenderent et victores coronarentur. 'inpune' autem hoc loco sine periculo. {{anchor+|135|Ad v. 135}} Ferro bipenni ad epitheton transtulit nomen proprium: nam bipennis per se plenum est et securim significat, ut "crebrisque bipennibus instant". {{anchor+|137|Ad v. 137}} Robora modo genus ligni: nam est inter specialia nominatum. {{anchor+|138|Ad v. 138}} Plavstris gementibus sub pondere sonantibus. {{anchor+|141|Ad v. 141}} Quae modo victorem Latio pallanta ferebat 'Latio' pro 'in Latio'. bene 'modo'; uno enim eodemque die et fortiter fecit et periit, ut "haec te prima dies bello dedit, haec eadem aufert". alii 'modo' paulo ante accipiunt, sed 'modo' ait cum adfectu, ut acerbior luctus de tanta mutatione nasceretur: alii 'modo' paene accipiunt. {{anchor+|142|Ad v. 142}} Arcades ad portas rvere eos nunc Arcadas dicit qui intra civitatem sunt. multa tamen exemplaria 'Arcades at portis ruere' habuerunt, ut coniunctio sit, non praepositio, ut "it nigrum campis agmen" pro 'per campos' et "it portis iubare" 'per portas'. 'ruere' autem, id est magna velocitate ferri, ut "excitum ruit ad portus" et "ruuntque effusi carcere currus". et 'ruere' pro 'ruebant', infinitum pro pronuntiativo. de more vetusto quia antea per noctem cadavera funerabantur cum faculis. {{anchor+|143|Ad v. 143}} Rapvere faces 'rapuere' raptim et festinanter tulerunt. sed apud Romanos moris fuit ut noctis tempore efferrentur ad funalia — unde etiam funus dictum est — quia in religiosa civitate cavebant, ne aut magistratibus occurrerent aut sacerdotibus, quorum oculos nolebant alieno funere violari. inde etiam qui funeri praeerant a vespera primum vesperones, deinde vespillones dicti videntur. et magis moris Romani ut inpuberes noctu efferrentur ad faces, ne funere inmaturae subolis domus funestaretur: quod praecipue accidebat in eorum qui in magistratu erant filiis. ideo Vergilius Pallantis corpus facit excipi facibus, quia acerbum funus. funera autem alii a funalibus candelis, sebo vel cera circumdatis, dicta ‹tradunt›, quod his praelucentibus noctu efferrentur mortui: alii a fungendo, quod eo supremo in eo qui decessit, officio fungimur, vel quod hi qui mortui sunt 'vita functi' dicuntur. alii tradunt, de filiis qui in potestate patris sint, non putari ius esse funus vocari fierique, quia servi loco sint parenti, et si id fiat, familia funestata sit. ergo hic merito Pallantis funus facibus celebratur, ut filii. alii, sicut Varro et Verrius Flaccus, dicunt: si filius familias extra urbem decessit, liberti amicique obviam procedunt, et sub noctem in urbem infertur cereis facibusque praelucentibus, ad cuius exsequias nemo rogabatur. sane haec corpora sive proici iubebantur, a cadendo, sive quod sepultura carebant 'cadavera' dicta. {{anchor+|144|Ad v. 144}} Discriminat id est dividit: unde et discrimen capitis muliebris dicitur, ex eo quod caput auro discernat. {{anchor+|146|Ad v. 146}} succedere ut "tumulo sineret succedere terrae". {{anchor+|147|Ad v. 147}} Incendunt implent, ut "clamore incendunt caelum Troesque Latinique". {{anchor+|148|Ad v. 148}} Vis vlla nec aetatis inbecillitas, nec severitas regia. {{anchor+|149|Ad v. 149}} Feretro pallante reposto id est posito Pallantis feretro: nam antiptosis est. {{anchor+|152|Ad v. 152}} Non haec o palla dederas promissa parenti cautius v. s. v. t. c. m. duplex expositio est. aut enim hoc dicit: non mihi talia promittebas, ut crederem cautius te dimicaturum; ut intellegamus proficiscentem Pallantem promisisse patri victoriam, caedem hostium, plurima spolia; qui enim haec cogitat, cautelae obliviscitur aviditate vincendi. aut certe 'non' pro 'nempe' accipiamus, ut in Terentio "non tu hunc rus produxisse aiebas?" id est 'nonne', 'nempe', ut nunc sit sensus: nempe haec mihi dederas promissa discedens, quia cautius fueras dimicaturus. alii non 'parenti', sed 'petenti' legunt, ut non iure adfectionis quam filius patri debebat, sed humanitatis eum convenire videatur: petenti mihi, o Palla, fidem dederas te cautius quam fortius dimicaturum: et adfirmant, si 'parenti' legendum esset, potuisse dici 'non haec, o fili, dederas promissa parenti'. alii haec κατὰ τὸ σιωπώμενον dicta accipi volunt. {{anchor+|154|Ad v. 154}} In armis apud armatum, cuius consilium cupiditas victoriae plerumque conturbat. {{anchor+|155|Ad v. 155}} praedulce decus aut valde dulce, aut quasi inmaturum. {{anchor+|156|Ad v. 156}} primitiae rudimenta, quasi Troiani. bellique propinqui vel quod ante maturam aetatem Pallantis venerit: aut 'propinqui' nimium vicini, quo Pallas mitti posset. sane hoc bellum 'antarium' vocari solitum, quod sit ante urbem, quasi ante aras. {{anchor+|157|Ad v. 157}} dura misera et infelicia. {{anchor+|158|Ad v. 158}} Vota precesque meae supra "fors et vota fecit". tuque o sanctissima conivnx 'sanctum' non semper sacrum, neque religiosum est, ut hic, ubi 'sanctissima' incorruptae castitatis significat: unde et sanctae leges appellantur quae neque corruptae sunt, neque corrumpi possunt. {{anchor+|159|Ad v. 159}} Felix morte tua ea re felix, qua ceteri dolent. et bene 'tua', ne, ut ipse, filii morte fieret infelix. {{anchor+|160|Ad v. 160}} Vivendo vici mea fata diu vivendo, ut in bucolicis "o Lycida, vivi pervenimus". 'vici' autem 'mea fata', id est naturalem ordinem vita longiore superavi, in hoc tantum, ut superstes essem filio meo: namque hic ordo naturalis est, ut sint parentibus superstites liberi. fata ergo eius generalia dixit, referens se ad naturalem ordinem, non ad fatum proprium; nam fata superare nemo hominum potest. unde multi sic distinguunt 'contra ego vivendo vici' vitam scilicet filii: nam hoc est 'superstes restarem ut genitor': ut 'mea fata' per exclamationem dictum sit. sciendum tamen, etiam inrationabilia dolentibus dari. vivendo vici] id est supervixi: veteres enim 'vivendo vincere' dicebant supervivere, ut "multa virum volvens vivendo saecula vincit": nam et in togatis 'victrices' appellantur, quae viros extulerunt: Plautus in Epidico "quia tibi licuit eum vivendo vincere" (Epid. 177). {{anchor+|161|Ad v. 161}} Restarem essem. {{anchor+|162|Ad v. 162}} obrverent rutvli telis id est 'me'. et bene etiam sibi irascitur: sic enim natura maerentis exprimitur. dedissem reddidissem. {{anchor+|163|Ad v. 163}} Pompa exequialis scilicet. me vehementius pronuntiandum. et bene 'Pallanta' ipsum nomen. {{anchor+|164|Ad v. 164}} Nec vos argverim t. exonerat eorum pudorem, ne videantur ei causa orbitatis fuisse, dicens sibi hoc fataliter debitum. 'arguerim' autem alias indicaverim, ut "degeneres animos timor arguit", alias accusaverim, ut nunc: Cicero "arguis fatentem". {{anchor+|165|Ad v. 165}} Senectae deest aetati; nam senecta aetas dicitur: Sallustius "senecta iam aetate". per se autem plenum est si 'senectus' dicamus, quod metri causa minus dixit: nam si 'senecta', aut addendum 'aetas', aut intellegendum. {{anchor+|166|Ad v. 166}} quod si inmatura manebat magnifice servat decorum, quod se revocat ad heroicam consolationem. {{anchor+|168|Ad v. 168}} Ducentem in Latium teucros cecidisse ivvabit lucrum quodammodo putat, inpendisse pro amicorum felicitate filium, qui morti fuerat acerbo funere fataliter debitus. et est a qualitate beneficii solacium. {{anchor+|169|Ad v. 169}} Non alio digner te funere palla latenter hic Aeneae ostenditur pietas, qui in amici funus tanta contulit, ut pater amplius praestare non possit. alii 'dignem' legunt iuxta veteres ab eo quod est 'digno': Calvus "hunc tanto munere digna", Pacuvius in Hermione "cum neque me inspicere aequales dignarent meae", ipse Vergilius "coniugio Anchisa Veneris dignate superbo". {{anchor+|170|Ad v. 170}} quam pius Aeneas deest 'quo', ut sit 'quam quo'. {{anchor+|173|Ad v. 173}} Tu quoque nunc stares inmanis truncus in armis id est in trunco armatus, sicut isti duces, de quibus haec sunt tropaea: nam supra ait "indutosque iubet truncos hostilibus armis ipsos ferre duces". {{anchor+|174|Ad v. 174}} Esset par aetas vel mea, vel filii; nam ad utrumque potest referri. {{anchor+|175|Ad v. 175}} Teucros quid demoror armis 'ab armis'. et hoc videtur dicere: dimittendi sunt Troiani, ut morte Turni satis fiat doloribus meis: quod etiam posteriora significant. {{anchor+|179|Ad v. 179}} Meritis vacat hic tibi solus fortunaeque locus nihil est aliud quod possit vel virtus tua, vel fortuna praestare — nam his rebus victoria contingit — nisi ut occiso Turno et vindices filium et patrem consoleris orbatum. {{anchor+|181|Ad v. 181}} Sed gnato manes perferre sub imos ac si diceret hanc solam esse causam, quae eum cogat ad vitae patientiam, ut filio Turni nuntietur interitus. {{anchor+|183|Ad v. 183}} Extulerat lucem Asinius Pollio dicit, ubique Vergilium in diei descriptione sermonem aliquem ponere aptum praesentibus rebus, ut hoc loco, quia funerum et sepulturarum res agitur, dicit 'extulerat': item in quarto, quia est navigaturus Aeneas et relicturus Didonem, dicit "Tithoni croceum linquens Aurora cubile". quod licet superfluum sit, in multis tamen locis invenitur necessarium. miseris mortalibus qui sunt subiecti tot casibus: Homerus δειλοῖσι βροτοῖσι , id est miseris mortalibus, non timidis. {{anchor+|184|Ad v. 184}} Opera atque labores 'hoc opus' et 'haec opera' tunc dicimus, quando negotium ipsum quod geritur significamus; si autem feminino genere dixerimus 'operas', ipsas personas quae aliquid faciunt significamus; sicut 'custodia' dicitur quae custodit, ut "cernis custodia qualis vestibulo sedeat": nam ut hi qui custodiuntur 'custodiae' dicantur, usurpatum est. unde male est in usu 'custodiae audiuntur'. {{anchor+|185|Ad v. 185}} Constitvere pyras 'pyra' est lignorum congeries; 'rogus' cum iam ardere coeperit dicitur; 'bustum' vero iam exustum vocatur. quem ordinem servat poeta, dicens 'constituere pyras', item 'subiectisque ignibus atris ter circum accensos decurrere rogos', item postea 'semustaque servant busta'. {{anchor+|186|Ad v. 186}} More tulere patrum quia apud varias gentes diversa fuerunt genera sepulturae, inde est quod alii obruuntur, alii exuruntur, alii proprias remittuntur ad patrias; alii per diem, ut nunc isti, alii per noctem, ut supra Pallas. et perite has varietates Vergilius posuit: namque Heraclitus qui omnia vult ex igne constare, dicit debere corpora in ignem resolvi. Thales vero qui confirmat omnia ex umore creari, dicit obruenda corpora, ut possint in umorem resolvi. ignibus atris atqui ignes atri non sunt; sed epitheton traxit de negotio, ut 'atris' diceret, hoc est funebribus, ut paulo post "maestum funeris ignem", id est funebrem: nam maestus esse non potest ignis. atris cum concipiuntur. {{anchor+|187|Ad v. 187}} Conditur in tenebras altum caligine caelum id est aer fumi obscuritate completur. {{anchor+|188|Ad v. 188}} Cincti fulgentibus armis id est incincti et instructi. frustra hoc epitheton notant critici, quasi circumeuntes rogos alia arma habere debuerint. cincti instructi. {{anchor+|189|Ad v. 189}} Decurrere rogos pro 'circum rogos cucurrere'. bene autem ait 'decurrere', non 'decucurrere': namque verba quae in praeterito perfecto primam syllabam geminant, ut 'curro cucurri', 'tondeo totondi', cum composita fuerint, geminare non possunt: nam 'decurri' et 'detondi' dicimus, non 'decucurri' neque 'detotondi': exceptis tantum duobus. {{anchor+|191|Ad v. 191}} spargitur et tellus lacrimis hysterologia est: nam prius est ut arma spargantur lacrimis, quae corpori adhaerent, quam terra. {{anchor+|192|Ad v. 192}} it caelo pro 'in caelum'. clangorque tubarum ante enim mortui ad tubam deducebantur: unde Persius "hinc tuba, candelae, tandemque beatulus alto conpositus lecto". {{anchor+|193|Ad v. 193}} Hic alii spolia occisis derepta Latinis secundum suae gentis ritum alii hostilia arma, alii peremptorum cremabant. {{anchor+|195|Ad v. 195}} Ferventesque rotas nimio scilicet cursu: alibi "volat vi fervidus axis", Horatius "metaque fervidis evitata rotis". et 'ferventes' non 'modo ferventes', sed quae soleant fervere, ut "spumantia frena". {{anchor+|196|Ad v. 196}} Non felicia tela quibus se defendere nequiverunt. {{anchor+|197|Ad v. 197}} Mactantur corpora morti aut 'in mortem': aut 'Morti' ipsi deae: Statius "in scopulis Mors saeva sedet", Lucanus "ipsamque vocatam quem petat e nobis Mortem tibi coge fateri". circa autem ideo, quia, ut Homerus dicit, in morte Patrocli circa corpus extincti tam homines, quam pecora immolabantur, ut uno igni cremarentur: unde est in sexto "ossaque lecta cado texit Corynaeus aeno". {{anchor+|198|Ad v. 198}} Raptas raptim advectas; nam post indutias rapere non poterant: aut certe ante 'raptas', belli scilicet tempore. {{anchor+|199|Ad v. 199}} in flammam id est in rogum. {{anchor+|201|Ad v. 201}} busta bustum dicitur in quo mortuus conbustus est, ossaque eius ibi iuxta sunt sepulta. alii dicunt, ubi homo combustus est, nisi ibidem humatus fuerit, non esse ibi bustum, sed ustrinum. {{anchor+|202|Ad v. 202}} invertit caelum †pater illud quod in promptu est 'invertit caelum', ut ea pars quae noctem haberet, sub terra esset. stellis aptum coniunctum, ἀπὸ τοῦ ἅπτεσθαι . {{anchor+|204|Ad v. 204}} Innumeras struxere pyras hoc loco multis rebus ostendit inmensam caedem factam esse Rutulorum. {{anchor+|206|Ad v. 206}} Finitimos tollunt in agros qui enim e longinquo venerant, referri non poterant. urbique remittunt deest 'unicuique'. et meminit antiquae consuetudinis: nam ante etiam in civitatibus sepeliebantur, quod postea Duellio consule senatus prohibuit et lege cavit, ne quis in urbe sepeliretur: unde imperatores et virgines Vestae quia legibus non tenentur, in civitate habent sepulchra. denique etiam nocentes virgines Vestae, quia legibus non tenentur, licet vivae, tamen intra urbem in campo scelerato obruebantur. {{anchor+|208|Ad v. 208}} Nec honore ideo 'nec honore', quia 'nec numero', quod in numero et ordine honos spectatur: nam aliud verbum pendet ex altero. alii 'nec' pro 'sine' accipiunt. tunc pro 'tum', id est postquam cremare coeperunt. {{anchor+|210|Ad v. 210}} tertia lux mos enim erat tertia die ossa crematorum legi. {{anchor+|211|Ad v. 211}} maerentes hoc et ad Latinos et ad Troianos potest referri. sane 'maerere' est cum silentio dolere, 'flere' ubertim lacrimas demittere, 'plorare' cum voce flere, 'plangere' cum aliquibus dictis miserabilibus pectus et faciem tundere, 'lugere' etiam cum habitus mutatione. altum cinerem quia dixerat 'innumeras struxere pyras'. confvsa rvebant ossa focis aut quia dixit simul multos crematos: aut si ad honoratorum cadavera referas, ut supra diximus, 'confusa' propter simul animalia concremata. 'ruebant' autem de cineribus eruebant. adnotandum sane quod 'focos' dixerit pyras, cum focus ara sit deorum penatium. an quod focum dicat ubicumque ignis est et fovetur: unde et Varro focum dici vult. {{anchor+|212|Ad v. 212}} Tepidoque onerabant aggere terrae hypallage, hoc est 'ossa tepida'. {{anchor+|213|Ad v. 213}} Praedivitis more Graeco epitheton incongruum loco posuit. {{anchor+|214|Ad v. 214}} Longe pars maxima luctus valde: et hoc est melius, quam quod legatur 'et longi'. {{anchor+|215|Ad v. 215}} Hic matres quia scit ad aliquid haec nomina pertinere, non addidit 'deflebant filios aut maritos aut fratres'. cara pectora id est [caros] fratres desiderantium, ut "cari stat cura parentis": et est periphrasis. {{anchor+|218|Ad v. 218}} ipsum armis bene repetitum 'ipsum'. ivbent volunt, exposcunt. {{anchor+|220|Ad v. 220}} Ingravat maiorem invidiam concitat, id est graviora facit et onerat. vocari provocari. {{anchor+|221|Ad v. 221}} Testatur testificatur etiam legatorum fidem, qui cum eo fuerunt. solum et hic bene repetitum 'solum'. {{anchor+|222|Ad v. 222}} simul contra variis scilicet ut illi paci faverent, alii Turno. {{anchor+|223|Ad v. 223}} Obumbrat subaudis 'Turnum': tuetur, defendit. et est translatio ab arboribus facta, quia nomen nobilium tamquam umbra est pro aliis. hoc autem dicit: amor reginae ad favorem popularem plurimum proderat Turno. {{anchor+|224|Ad v. 224}} Meritis sustentat fama tropaeis vel quia multos occiderat, ut etiam ipse dicturus est: vel secundum illud "sunt oppida multa capta manu". {{anchor+|226|Ad v. 226}} Ecce super insuper, hoc est ad cumulationem malorum. maesti hoc sermone eos nihil egisse significat. magna diomedis ab urbe legitur et 'magni'. et tanto asperius videtur, quod, cum 'magnus' sit 'Diomedes', non audet adversus Aenean pugnare. {{anchor+|227|Ad v. 227}} nihil omnibus actum breviter et laborem et studium comprehendit. {{anchor+|228|Ad v. 228}} Nil dona nec avrum ordinem legationis exsequitur dicens, inaniter perfecta esse omnia, quae possent efficaces legati perficere auro, precibus, promissione. {{anchor+|230|Ad v. 230}} Pacem Troiano ab rege petendum sicut etiam supra diximus, cum per gerundi modum aliquid dicimus, per accusativum elocutionem formemus necesse est, ut 'petendum mihi est equum': Lucretius "aeternas quoniam poenas in morte timendum", item Sallustius "castra sine vulnere introitum": nam 'castra' accusativus pluralis est, qui multis errorem facit, ut videatur esse nominativus, quia neutra triptota sunt et similis est nominativus accusativo. {{anchor+|231|Ad v. 231}} Rex ipse Latinus qui aut consolari debuit, aut defendendae reipublicae aliud inire consilium. {{anchor+|232|Ad v. 232}} Fatalem Aenean manifesto numine ferri modo 'fatalem' perniciosum omnibus Aenean, vel exitio futurum omnibus. 'manifesto numine' autem, id est manifesto deorum iudicio, ad Italiam venisse, numinum ira testatur, quam cognoscimus tantorum caede sociorum. et est ordo: fatalem Aenean ferri manifesto numine admonet ira deum. {{anchor+|235|Ad v. 235}} Alta intra limina cogit quaeritur cur ad privatam domum convocetur senatus, qui non nisi ad publica et augurato condita loca convenire consuevit. sed scimus domum Latini augurato conditam et eandem tam templum fuisse, quam curiam: namque in superioribus legimus "tectum augustum", id est augurio conditum, item paulo post "hinc sceptra accipere et primos attollere fasces regibus omen erat, hoc illis curia templum". merito ergo ad domum regis, quasi ad locum gentibus publicum, convocatur senatus: nam ait in septimo "tali intus templo divum patriaque Latinus sede sedens". idcirco etiam in Palatii atrio, quod augurato conditum est, apud maiores consulebatur senatus: ubi etiam aries immolabatur, quod, ut in septimo diximus, Vergilius ad Latini transtulit domum. multi dicunt perite Vergilium nec templi nec curiae hoc loco fecisse commemorationem, sed tantum dixisse 'tecta regia', ut ostenderet, consilium quod initur, non esse complendum, quia nec rite est inchoatum: ea enim quae dicit Latinus, effectu carebunt. {{anchor+|236|Ad v. 236}} Olli 'illi' secundum Ennium. et intellegendum κατὰ τὸ σιωπώμενον , Turnum quoque venisse, qui in superiore libro a Iunone subtractus pugnae Ardeam pervenerat. flvunt festinanter incedunt. {{anchor+|238|Ad v. 238}} Et primus sceptris primus inter sceptriferos. namque apud maiores omnes duces cum sceptris ingrediebantur curiam; postea coeperunt tantum ex consulibus sceptra gestare, et signum erat eos consules fuisse. aut quia et alii eiusdem partis reges erant, ut Turnus. sic Agamemnon dux ‹fuit› totius exercitus, diversae civitates proprios reges habuerunt. {{anchor+|239|Ad v. 239}} Aetola ex urbe remissos quam condiderunt hi qui de Aetolia venerunt, Graeciae provincia, unde Diomedes habuit socios de tribus eius civitatibus, quas habet Aetolia, Pleurona, Olenon, Calydona. sic ergo dixit 'Aetola ex urbe', ut "et tandem Euboicis Cumarum adlabitur oris". ideo autem Diomedem Aetolum dicit, quia pater eius Tydeus Aetolus fuit, qui ad Argos fugit, quoniam fratrem patris sui occiderat. {{anchor+|240|Ad v. 240}} Et responsa reposcit mire ait 'reposcit': ante enim rex solet a legatis universa cognoscere et sic eos praesente populo iterum omnia iubere narrare. unde est ordine cuncta svo: nam nihil licet praetermittere: unde et superflua narrare consuerunt. {{anchor+|243|Ad v. 243}} Vidimus o cives diomedem rhetorice protinus a re coepit; neque enim opus erat principio aliquo legationem referenti. et hic figura est hysteroproteron: natura enim hoc fuit prius dicendum 'atque iter emensi casus superavimus omnis' et tunc 'vidimus Diomedem Argivaque castra'. sed habet consuetudo ut qui tale aliquid nuntiant, protinus admoneant, ut puta 'vidi illum, erat illic, faciebat illud': ideo adiecit 'ille urbem Argyripam patriae cognomine gentis' et reliqua. illud etiam ordine congruo subiunxit ad perliciendum animum priusquam quicquam diceret 'munera praeferimus'. inde ordine 'nomen patriamque docemus, qui bellum intulerint', hoc est qui, unde, contra quos, qua causa. deinde ponitur oratio Diomedis, cuius sunt partes duae: una, qua se excusat; alia, qua etiam illis suadet ut bellum deponant: nam hoc in fine orationis Venulus addit 'et responsa simul quae sint, rex optime regum, audisti'. excusatio Diomedis duplex est: fortes sunt Troiani et felices. fortes breviter ostendit per intermissionem 'mitto ea quae' et reliqua: frigidus enim locus erat, si virtutem eorum timere diceret quos vicit. Secundus locus multa continet: tam felices esse, ut de omnibus vindicarentur, et singula de singulis mire augendo exsequitur. novissimo loco de se dixit, ne ei obiceretur: quid te ista movent, si tu nihil passus es? et auxit quod amisit, et socios adiecit cum exclamatione 'haec adeo ex illo mihi iam speranda fuerunt tempore'. ideo se contra Veneris filium excusat pugnare; nam sequitur 'ne vero, ne me ad tales impellite pugnas'. supererat ut pacem suaderet; ait enim 'munera quae patriis ad me portastis ab oris' et cetera. inde laudem Aeneae ita addidit, ut suam laudem servaret: ibi enim ubi se excusat, non hoc ait, quia fortis est non adero, sed illud 'quicumque Iliacos ferro violavimus agros', quasi hoc fatum fuerit omnium; hic ubi suadet pacem, aperte dicit, pares mihi non estis, et ait 'experto credite, quantus in clipeum adsurgat, quo turbine torqueat hastam', id est ego fatum timeo, vos virtutem timere debetis. nam quod adiecit 'si duo praeterea talis Idaea tulisset', non fuit contentus illum Hectori comparare, nisi adiunxisset 'hic pietate prior: coeant in foedera dextrae', id est quia pius est, bonus amicus erit. statim conclusit, sicut ad singula invenies dictum. quod autem ait 'vidimus, o cives, Diomedem', quasi res magna ei contigerit, qui talem virum viderit. sane aut 'Diomedem' legendum, ut sit Latinus accusativus: et admittitur ecthlipsis, ut "multum ille et terris iactatus et alto": aut si Graecum accusativum facere voluerimus, 'Diomede' legamus, ut possit fieri synalipha, sicut "Euryale infelix, qua te regione reliqui?" si autem 'Diomeden' dixerimus, nec Latinum est, nec Graecum, nec versus ratio consistit: numquam enim ecthlipsis fit per 'n' litteram. tamen melius est ut 'Diomede' legamus, ut sit Graecus accusativus. nomina enim Graeca in ' ης ' exeuntia, quae genetivum in ' εος ' mittunt per plenam elocutionem, cum eundem casum per synaeresin in ' ους ' miserint, accusativum in ' η ' mittant necesse est, ideo quia cum naturam suam servant, accusativum in vocalem mittunt, non in consonantem, et debet synaeresis plenitudinis servare rationem: ut ecce Διομήδης plena declinatio est τοῦ Διομήδεος τῷ Διομήδει τὸν Διομήδεα , per synaeresin autem facit τοῦ Διομήδους τῷ Διομήδει τὸν Διομήδη . ergo hic accusativus ideo in ' η ' exit, non in ' ν ', quia cum integrum est hoc nomen, in ' εος ' exit et crescit eius genetivus: si enim isosyllabus sit nominativo, accusativum in ' ν ' mittit nec habet ' σ ' in genetivo, ut Θουκυδίδης, τοῦ Θουκυδίδου, τὸν Θουκυδίδην : nam Διομήδης ideo in genetivo ' ς ' habet, quia et cum integrum est et Διομήδεος facit, habet ' ς ' consonantem. {{anchor+|244|Ad v. 244}} Casus s. omnes itineris scilicet. et bene vilitatem singularum rerum generalitate vitavit, ne diceret flumina, latrones et cetera. mire autem multa congesta, ne possit de legatorum desidia queri. {{anchor+|245|Ad v. 245}} contigimusque manum bene, quasi divinam: sic 'vidimus, o cives, Diomedem'. qua concidit ilia tellus ἐμφατικῶς dixit pro 'urbs Ilia': nam terra non concidit, sed civitas, Ilium. {{anchor+|246|Ad v. 246}} Argyripam Diomedes fuit de civitate quae Argos Hippion dicitur, de qua Homerus Ἄργεος ἱπποβότοιο , Horatius "aptum dicet equis Argos". hic in Apulia condidit civitatem, quam patriae suae nomine appellavit et Argos Hippion dixit: quod nomen postea vetustate corruptum est, et factum est ut civitas Argyrippa diceretur: quod rursus corruptum Arpos fecit. sane Diomedes multas condidisse per Apuliam dicitur civitates, ut Venusiam, quam in satisfactionem Veneris, quod eius ira sedes patrias invenire non poterat, condidit, quae Aphrodisias dicta est. item Canusium Cynegeticon, quod in eo loco venari solitus erat: nam et Garganum a Phrygiae monte Gargara vocavit. et Beneventum et Venafrum ab eo condita esse dicuntur. {{anchor+|247|Ad v. 247}} Gargani condebat iapygis arvis Iapygia pars est Apuliae, in qua est mons Garganus, inminens Sipontinae civitati, qui per Calabriam usque in Adriaticum tenditur pelagus: Lucanus "Apulus Adriacas exit Garganus in undas". 'Gargani' autem 'Iapygis' figura est pro 'Gargani Iapygii'. et haec est Iapygia Apuliae, a qua et Iapyx ventus est nominatus, ad quam Iapyx delatus, unde sic nominatus est: nam Iapydia Venetiae regio est, ab oppido dicta, unde est "tunc sciat aerias Alpes et Norica si quis castella in tumulis et Iapydis arva Timavi". sed in Gargani summitate duo sepulchra esse dicuntur fratrum duorum, quorum cum maior virginem quandam ‹sibi› despondisset et eam minor frater conaretur auferre, armis inter se decertati sunt ibique ad memoriam, invicem se occidentes, sepulti: quae res admirationem habet illam, qua si qui duo inter ipsam silvam agentes iter, uno impetu vel eodem momento saxa adversum sepulchra iecerint, vi nescio qua saxa ipsa separata ad sepulchra singula decidunt. {{anchor+|249|Ad v. 249}} munera praeferimus ut illa ante orationem auxilium impetrent. {{anchor+|250|Ad v. 250}} qui bellum intulerint quasi nominatis Troianis, quos vicerat, pronior futurus esset ad ferendum auxilium. {{anchor+|251|Ad v. 251}} placido sic reddidit ore ut solet, habitum futurae orationis ostendit. {{anchor+|252|Ad v. 252}} O fortunatae gentes qui habitatis regna Saturnia, id est o viri semper pace gaudentes! nam legimus "aurea quae perhibent, illo sub rege fuere saecula, sic placida populos in pace regebat". et bene hoc laudat, quod eis persuadere desiderat. {{anchor+|253|Ad v. 253}} Antiqui avsonii quia, qui primi Italiam tenuerunt, Ausones dicti sunt. quietos quibus est amor pacis a maioribus traditus propter regnum Saturni. {{anchor+|254|Ad v. 254}} Ignota lacessere bella scilicet Troianorum, non omnia generaliter bella: nam legimus "captivi pendent currus curvaeque secures": aut 'ignota' quae ignoraverint, quasi non suscepturi, si scissent. svadet autem 'vobis' subaudis: nam 'vos' a superioribus non potest subaudiri, quia non 'te', sed 'tibi suadeo' dicimus. {{anchor+|255|Ad v. 255}} Violavimus quasi sacros: nam violare de religionibus dicimus. et ingenti arte agit, ne aut victoriam suam sileat, aut non procedendo contra eos quos vicit, confiteatur ignaviam, dicens non esse contra eos pugnandum, quos vincere perniciosissimum est. {{anchor+|256|Ad v. 256}} mitto ea oratorie, ut etiam sine illis, quae memoraturus est, quae omittit graviora videantur. {{anchor+|257|Ad v. 257}} Quos simois premat ille viros id est toto orbe celebris: et 'premat' quasi hostes: alibi "ubi tot Simois correpta sub undis scuta virum galeasque et fortia corpora volvit". alii 'quos' pro 'quantos' accipiunt, ut sit pronomen pro nomine. 'ille' autem mire exsecratur. {{anchor+|258|Ad v. 258}} Scelerum poenas expendimus omnes id est luimus omnes poenas, quae sunt statutae sceleribus. alii 'sceleris omnis' legunt: nam 'omnes' non potest ad Graecos referri, quia non omnes pertulere supplicia. sed si 'omnes', mire, ne putes forte factum. et adiuvandum pronuntiatione. {{anchor+|259|Ad v. 259}} Vel priamo miseranda manus etiam Priamo, ut "carmina vel caelo possunt deducere lunam". est autem Pacuvii qui ait "si Priamus adesset, et ipse eius commiseresceret": id est ut calamitas eorum qui vicerunt, gravior crederetur miserantibus victis. scit triste minervae sidus fabula hoc habet: propter Cassandrae stuprum Graecis iratam Minervam, vel quod ei victores per superbiam sacrificare noluerunt: unde eos redeuntes gravissima tempestate fatigatos per diversa dispersit: Horatius "cum Pallas usto vertit iram ab Ilio". re vera autem constat Graecos tempestate laborasse aequinoctio vernali, quando manubiae Minervales, id est fulmina, tempestates gravissimas commovent. unde perite dicendo 'sidus' utrumque complexus est: nam sidus et tempestatem significat et re vera sidus. haec autem numina quae inter sidera non videmus, licet sua signa propria non habeant, cum aliis potestate sunt permixta. ut ophiuchus ipse est Aesculapius, gemini Apollinis et Herculis esse dicuntur, sic Minervae aries esse dinoscitur. {{anchor+|260|Ad v. 260}} Vltorque caphereus τὸ αὐτὸ est, id est cautes Euboicae: nam Euboea insula est in qua mons Caphereus, circa quem Graeci periere naufragio. 'ultor' autem ideo dixit, quia Nauplius, Palamedis pater, dolens filium suum factione interemptum, ut in secundo memoravimus, cum videret Graecos tempestate laborare, montem Caphereum ascendit et elata facula signum dedit vicini portus, qua re decepti sunt Graeci et inter asperrimos scopulos naufragium pertulerunt. {{anchor+|262|Ad v. 262}} Atrides protei menelaus Agamemnon et Menelaus uno quidem fataliter fuerant supplicio destinati. namque Atreus et Thyestes fratres fuerunt in se invicem saevi, adeo ut Thyestes cum Aerope, fratris uxore, concumberet: quod dolens Atreus liberos ei epulandos adposuit. sed cum Thyestes post cognitum facinus requireret ultionem, ei Apollo respondit, posse alio scelere illius facinoris vindicem nasci, scilicet si cum Pelopia, filia sua, concumberet. quo facto natus est Aegisthus, fatalis in Atrei geminam subolem. sed Iuppiter Menelai fata miseratus est propter Helenae iugale consortium, et eum per diversa errare maluit, quam Aegisthi manibus interire. hic errans ad Aegyptum usque pervenit, ubi Proteus, deus marinus, regnaverat, cui aliquando rapta a Theseo Helena dicitur commendata: unde quidam dicunt quod ad eam petendam Menelaus ad Aegyptum profectus sit post bella Troiana. sunt qui volunt nec raptam esse a Paride Helenam, sed aliam causam belli fuisse Troiani, illam scilicet, quod Herculem, quaerentem Hylam, suscipere noluerunt. qui autem volunt eam raptam a Paride, hoc dicunt, quod recepta a Proteo per Theseum ad Menelaum transitum fecerit et sic eam Paris rapuerit: secundum quod, ut supra diximus, Menelaus ad Aegyptum Iovis voluntate pervenit, scilicet ne ab Aegistho posset interimi. quod autem ait 'Protei columnas' ratione non vacat: nam columnas Herculis legimus et in Ponto et in Hispania. hunc autem Proteum fortissimum et invictissimum constat fuisse. novimus autem quod omnes fortes Hercules dicebantur: unde videtur hoc adfectasse Vergilius, ut pro finibus 'Protei columnas' diceret, quas habuit Hercules, ut ostenderet eum etiam Herculem dictum. advsque colvmnas protei usque ad fines Aegypti, hoc est usque ad Pharon, ante insulam, nunc partem Alexandriae: Lucanus "nunc claustrum pelagi cepit Pharon: insula quondam in medio stetit illa mari sub tempore vatis Proteos, at nunc Pellaeis est proxima muris". 'Protei' autem Latinus est genetivus, constrictus per synaeresin. 'adusque' autem sic est dictum quemadmodum "Siculo prospexit abusque Pachyno": nam cum praepositio praepositioni numquam cohaereat, 'abusque' et 'adusque' licenter admissum est. {{anchor+|263|Ad v. 263}} Exulat proprie: nam exulare dicuntur qui extra solum eunt. sane sciendum quia quo tempore Menelaus iit ad Aegyptum, perdidit Canobum gubernatorem, a quo vicina civitas nomen accepit, quae hodieque mutata littera Canopos nominatur. vidit mire addidit, ut "quam semel informem vasto vidisse sub antro Scyllam". cyclopas Graecae declinationis accusativus est. unde Graecum habebit accentum: nam latine 'cyclopes' diceret; sed sic versus stare non poterat. {{anchor+|264|Ad v. 264}} Regna neoptolemi referam subaudis 'eversa', quod ex posterioribus intellegitur. Pyrrho autem quid contigerit manifestum est: nam, ut in tertio legimus, cum vellet ducere Hermionen, Oresti ante desponsatam, ab eo est inter aras Apollinis interemptus: unde est "scelerum furiis agitatus Orestes excipit incautum patriasque obtruncat ad aras". versosque penates idomenei Idomeneus rex Cretensium fuit: qui cum tempestate laboraret, vovit se sacrificaturum Neptuno de ea re quae ei primum occurrisset. casu ei primus filius occurrit: quem cum, ut alii dicunt, immolasset, ut alii, immolare vellet, ob crudelitatem regno a civibus pulsus est: unde est "fama volat pulsum regnis cessisse paternis Idomenea ducem". alii dicunt quod abscedens cuidam suum commendaverat regnum, qui per eius absentiam occupavit imperium et reversum pepulit. ergo 'versos penates' aut eversos et funditus dirutos accipiendum: aut certe in aliena iura conversos. {{anchor+|265|Ad v. 265}} Libycone habitantes litore locros ut etiam in tertio diximus, Locri, socii Aiacis Oilei, fuerunt Epizephyrii et Ozolae; sed hi tempestate divisi sunt adeo, ut Epizephyrii tenerent Bruttios, de quibus ait in tertio "hic et Narycii posuerunt moenia Locri", Ozolae vero deferrentur Pentapolim, de quibus nunc queritur dicens 'Libycone habitantes litore Locros'? quamvis quidam dicant, etiam in ipsis Bruttiis litus Libycum dici. alii hos circa Syrtes posuisse sedes: alii in Libya insulas quasdam inhaerentes occupasse, eosque initio Mesammones, postea corrupte Nasamones appellatos: alii amissa in Syrtibus classe, per mediterranea arietis fortuito ductu iter facientes ad Ammonem pervenisse et oppidum †Aucela inter Nasamones condidisse: alii Africae insulam tenuisse, quae nunc Cercina dicitur. et pronuntiandum, ut longinquitas doceatur exilii. {{anchor+|268|Ad v. 268}} Devicta asia subsedit adulter quidam 'sub' pro 'post' accipiunt, ut sit pro 'post possedit'. legitur et 'devictam Asiam': quod si est, ita intellegimus ut 'subsedit' sit dolo possedit — Lucanus "subsidere regnum Chalcidos Euboicae magna spe rapte parabas": unde et subsessores dicuntur, qui in insidiis tauros interimunt, et hostium dolos subsessas vocamus — ut sit sensus: ab Agamemnone devictam Asiam adulter Aegisthus insidiis et factione possedit. melius tamen est ut 'devicta Asia' legamus, secundum quod 'subsedit' erit remansit, ut "extremus galeaque ima subsedit Acestes", ut sit sensus: Asia propter adulterium pertulit bella, quae remanente adultero finita esse nihil profuit, ut cum indignatione sit dictum, dum primum vindicatur adulterium, aliud rursus emersit. sane Clytemestram Orestes filius postea in vindictam patris necavit. quidam dicunt Clytemestram non manu filii, sed iudicum sententia peremptam. alii hunc Orestem filium Menelai et Helenae tradunt; quidam inventam †ingeniam aboetiam uxorem ei volunt fuisse. {{anchor+|267|Ad v. 267}} Prima intra limina in ipso limine imperii, id est in litore, quia secundum Homerum Clytemestra Agamemnoni occurrit ad litus et illic eum susceptum cum adultero inter epulas interemit: quod et Iuvenalis tangit dicens "quippe ille deis auctoribus ultor patris erat caesi media inter pocula". alii autem dicunt [Clytemestram dolore pellicatus, quod conperisset Cassandram a marito electam,] quod in ipso regressu, id est prima die qua domus suae limen ingressus est, [blande suscepisse, cumque ille diis penatibus se sacrificare velle dixisset,] consilio Aegisthi ab uxore vestem accepit clauso capite [et manicis,] qua inplicatus adulteri manibus interiit. {{anchor+|269|Ad v. 269}} Invidisse deos Stheneli filius Cyllarabus Aegialiam, Diomedis uxorem, cognovit adulterio: quo comperto Diomedes reverti noluit et in Apuliae partibus sibi condidit sedes. quod Veneris dolo dicitur esse perfectum, quam in bello Troiano vulneraverat: unde ait 'invidisse deos'. {{anchor+|270|Ad v. 270}} Pulchram calydona viderem unam de supra dictis civitatibus, quibus imperavit. {{anchor+|271|Ad v. 271}} Nunc etiam horribili visu p. s. hoc loco nullus dubitat fabulae huius ordinem a Vergilio esse conversum: nam Diomedis socios constat in aves esse conversos post ducis sui interitum, quem extinctum inpatienter dolebant. hae aves hodieque Latine Diomedeae vocantur, Graeci eas ἐρωδιούς dicunt. habitant autem in insula quae est haud longe a Calabria, in conspectu Tarentinae civitatis. quinetiam de his avibus dicitur quod Graecis navibus laetae occurrant, alienas vehementer fugiant, memores et originis suae et quod Diomedes ab Illyriis interemptus est. portenta s. re vera enim portentum est homines in aves esse conversos. {{anchor+|272|Ad v. 272}} Et socii amissi legunt non nulli et 'admissis pennis', sed melius est 'amissi'. {{anchor+|274|Ad v. 274}} Lacrimosis vocibus dolentes vel suam mutationem, vel regis interitum: namque hoc tangit latenter. {{anchor+|275|Ad v. 275}} Speranda pro 'timenda', ut "hunc ego si potui tantum sperare dolorem". {{anchor+|276|Ad v. 276}} Caelestia corpora Martis et Veneris, quae numina vulneravit in bello. {{anchor+|277|Ad v. 277}} Veneris violavi vulnere dextram artificiose agit: nam sciens ea quae dicuntur in fine, animis inhaerere, suos casus ultimos memorat. perite etiam Venerem tantum vulneratam a se esse dicit, Martis supprimens nomen, quod ei poterat esse gloriosius: ut videatur omnia quae pertulit, odio Veneris pertulisse, contra cuius filium nunc vocatur ad pugnam, ut negans etiam nunc paria formidare videatur. 'dextram' autem secundum Homerum dicit, qui ait ἐπὶ καρπῷ . {{anchor+|278|Ad v. 278}} Tales inpellite pugnas quarum est periculosa victoria. {{anchor+|279|Ad v. 279}} Nec mihi cum teucris vllum post eruta bellum pergama ne ei obiciatur illa coniuratio quam apud Aulidem Graeci inierunt, dicit in Troiae excidio sacramentum coniurationis esse conpletum; namque in Troiam, non in Troianos coniuraverant Graeci: huc enim spectat quod dicit, nullum se cum Troianis habere bellum post dirutam Troiam. {{anchor+|280|Ad v. 280}} Nec veterum memini laetorve malorum nec meminisse volo victoriarum mearum quarum nullus oblivisci consuevit, nec laetor Troianorum malorum pro 'Troianis malis' quae nobis bellantibus pertulerunt: non enim potest de suis malis dicere, cum et mala sua nullus obliviscatur, et ea ipse paulo ante memoraverit. 'laetor' autem 'malorum' figura Graeca est, sicut Horatius "agrestium regnavit populorum" pro 'agrestibus populis'. {{anchor+|281|Ad v. 281}} Munera quae patriis ad me portastis ab oris hinc iam suasio est et consilium; nam finita est auxiliorum negatio: unde et paulo post Venulus ita dividit dicens 'et responsa simul quae sint, rex optime, regis audisti et quae sit magno sententia bello', scilicet audisti et quemadmodum negarit auxilia, et quod nobis dederit de pace consilium. {{anchor+|282|Ad v. 282}} Stetimus tela aspera contra contulimusque manus id est et comminus, et e longinquo inter nos bella tractavimus. {{anchor+|284|Ad v. 284}} Quantus in clipeum adsurgat aut 'quantus' est quotiens in hostem pergens erigit scutum: aut pugnandi exsecutus est genus. qui enim scripserunt de arte militari dicunt summum genus esse dimicandi, quotiens calcato umbone adversarii se in hostilem clipeum erigit miles et ita contra stantis vulnerat terga. vel 'quantus adsurgat', [vel] quanto sit maior. {{anchor+|285|Ad v. 285}} Si dvo praeterea hoc est alios duos. {{anchor+|287|Ad v. 287}} Dardanus pro 'Dardanius populus'. et posuit principale pro derivativo: sic Homerus τὸν δ' ἔκτανε Δάρδανος ἀνήρ lugeret morem lugendi quidam dicunt Aegyptios invenisse: eos enim primos Liberum, quem Osirim appellant, a fratre Typhone per insidias interemptum atra veste luxisse: inde ceteris gentibus traditum ut post interitum proximorum suorum veste mutata lugerent, ita tamen, ut intra annum finiretur luctus. {{anchor+|288|Ad v. 288}} Cessatum est tardatum est: et mire quia non habet quos inputet Troianis triumphos, vult eis excidii tarditatem pro victoria cedere. {{anchor+|290|Ad v. 290}} haesit retardata est. vestigia rettulit retro acta est et repulsa, ut "ac retro sublapsa referri". {{anchor+|292|Ad v. 292}} Hic pietate prior id in Aenea plus laudat quod Latinis, sicut suadet, pacem petituris est utile, ut eum se credant posse facilius exorare. 'prior' autem praestantior, melior. {{anchor+|293|Ad v. 293}} Qua datur qua potest, quacumque ratione permittitur. {{anchor+|296|Ad v. 296}} Per ora turbata pro 'per ora turbatorum'. {{anchor+|298|Ad v. 298}} Clavso gurgite saxorum obiectione praecluso. {{anchor+|299|Ad v. 299}} fremunt ripae antiqui aquae sonitus 'fremitus' dicebant: Ennius "ratibusque fremebat imber Neptuni". {{anchor+|301|Ad v. 301}} Praefatus divos more antiquo: nam maiores nullam orationem nisi invocatis numinibus inchoabant, sicut sunt omnes orationes Catonis et Gracchi; nam generale caput in omnibus legimus. unde Cicero per inrisionem ait "si quid ex vetere aliqua oratione 'Iovem ego optimum maximum'". {{anchor+|302|Ad v. 302}} Ante equidem summa de re statvisse Latini latenter arguit Turnum, quod sibi non obtemperaverit, ut foedus fieret, in septimo scilicet ubi dixit "te, Turne, nefas, te triste manebit supplicium": nam modo hoc tempus revolvit. vellem statvisse olim est quod volui his malis terminum dare. 'vellem' autem 'statuisse' sic dixit ut 'vellem fecisse': et est conpendiosa elocutio, cum querimur non esse factum quod fieri debuit. {{anchor+|303|Ad v. 303}} non tempore tali adiuvandum pronuntiatione: id est post tanta quae pertulimus mala. et oportune deliberandi quidem de hac re existimat intervallum esse, hostili exercitu inminente, et per hoc magis suadet, dum tam infestos probat, ut sibi nec pacem petere permittatur. {{anchor+|305|Ad v. 305}} Bellum inportunum concepit gravem iracundiam, et sic in haec verba prorupit. 'inportunum' autem est ubi nullum refugium est, quod caret portu, id est quiete, ubi nullus portus est. nam hoc quodammodo dicit, in naufragium fertur ista contentio, quia supra audierat periculum esse etiam superare Troianos. et enarrat cur 'inportunum', dicens 'cum gente deorum invictisque viris gerimus'. cives ἐκφώνησις . cum gente deorum qui a diis originem ducunt. {{anchor+|306|Ad v. 306}} Invictisque viris gerimus atqui supra legimus "bis capti Phryges". sed invictos ideo dicit, quia sequetur 'nec victi possunt absistere ferro'. 'possunt' autem 'absistere' mire ait, ac si diceret: etiam si velint, eos a bellis discedere natura non patitur. Ennius "qui vincit non est victor, nisi victus fatetur". Varro et ceteri invictos dicunt Troianos, quia per insidias oppressi sunt: illos enim 'vinci' adfirmant qui se dedunt hostibus. {{anchor+|308|Ad v. 308}} Adscitis evocatis, adiunctis. ergo et gradatim accedit ad desperationem, quae cogit pacem esse poscendam. aetolum in armis †a patri usque adde id Diomedis mentionem intulit. {{anchor+|309|Ad v. 309}} ponite deponite. spes sibi quisque subaudis 'sit'. et late patet ista sententia, vel quod alienis egere auxiliis non oporteat, vel quod meminisse singuli spei suae debeant, ut ea sperent tantum, quibus possunt potiri. sed haec quam angusta videtis ut unusquisque in se tantum spem habeat quam sit augustum, videtis. cetera absolute dixit, id est exercitus, auxilia, vires imperii: quae quia sic videtis adflicta, quid restat, nisi ut pacem petamus? {{anchor+|311|Ad v. 311}} Ante oculos interque manus sunt omnia vestras ac si diceret, non egent narratione. 'inter manus' autem, quod Graeci πρὸ χειρῶν . {{anchor+|312|Ad v. 312}} Nec quemquam incuso excusatio haec ostendit et obliquam esse in Turnum orationem Latini. {{anchor+|313|Ad v. 313}} Fuit exhausta et consumpta est. toto certatum est corpore regni id est imperii omnibus viribus bellamus. {{anchor+|314|Ad v. 314}} Dubiae menti meae, scilicet cogitanti. {{anchor+|315|Ad v. 315}} paucis animos adhibete docebo aut 'paucis docebo', aut 'animos paucis adhibete'. {{anchor+|316|Ad v. 316}} Est antiquus ager tusco mihi proximus amni hoc loco Donatus erravit dicens, agrum quem Latinus donare disponit, esse in Campania iuxta Vfentem fluvium, quod etiam Clanarius ait, cuius terras vicinas Tusci aliquando tenuerunt, ut inde dictum sit 'Tusco mihi proximus amni'. agit etiam hoc argumento, quod illic est locus qui hodieque pinetum vocatur. sed constat omnia illa loca esse campestria, nec procedit quod dicitur 'celsi plaga pinea montis'. unde sequenda est potius Livii, Sisennae et Catonis auctoritas: nam paene omnes antiquae historiae scriptores in hoc consentiunt. Cato enim in originibus dicit Troianos a Latino accepisse agrum, qui est inter Laurentum et castra Troiana. hic etiam modum agri commemorat et dicit, eum habuisse iugera iiDCC. sane 'antiquus' potest et nobilis accipi: vel secundum Trebatium qui de religionibus libro septimo ait "luci qui sunt in agris qui concilio capti sunt, hos lucos eadem caerimonia moreque conquiri haberique oportet, ut ceteros lucos qui in antiquo agro sunt". 'antiquum agrum' Romanum cogit intellegi. tusco mihi proximus amni Tiberino. {{anchor+|317|Ad v. 317}} Longus in occasum ea parte, qua in occidentem tenditur, longior: potuit ergo usque ad Laurentum et ad Hostiam tendi. fines super usque sicanos usque ad fines Sicanos, quos Siculi aliquando tenuerunt, id est usque ad ea loca in quibus nunc Roma est: haec enim Siculi habitaverunt, unde est "et gentes venere Sicanae saepius". qui a Liguribus pulsi sunt, Ligures a Sacranis, Sacrani ab Aboriginibus. {{anchor+|318|Ad v. 318}} Avrunci rutvlique serunt subaudis a superioribus 'mihi': nam et supra ait 'est mihi antiquus ager'. ergo suum agrum pollicetur, aut quem tamquam stipendiarium habebant Rutuli et Aurunci, aut ad quem colendum quasi regi operas dabant: unde superfluum est quod ait Donatus, non potuisse fieri ut praesente Turno ager Rutulorum a Latino donaretur Aeneae. {{anchor+|319|Ad v. 319}} Duros exercent colles extenuat agri meritum, quo vile videatur esse quod donat: vel ne grave videatur his, quibus auferendus est. hinc etiam illud est 'atque horum asperrima pascunt', et supra 'Aurunci Rutulique serunt', id est nec operis suis excolitur. asperrima autem pascunt quidam pro 'asperrimas partes', vel 'asperrima pascunt loca' accipi volunt. {{anchor+|321|Ad v. 321}} Cedat amicitiae id est in pretium concedat amicitiarum. et bono verbo usus est 'amicitiae', non pro hostibus, hoc est ne quasi victi demus. {{anchor+|322|Ad v. 322}} Aequas dicamus leges ut pari inter nos societate versemur, id est ut sit neuter inferior. sociosque in regna vocemus non stipendiarios, ut in quarto "cuique loci leges dedimus". {{anchor+|325|Ad v. 325}} Possuntque solo decedere nostro scit eos fataliter ad Italiam venisse: nam audiit et a Fauno "externi venient generi" et ab Ilioneo "sed nos fata deum vestras exquirere terras imperiis egere suis". tamen propter Turnum simulat ignorantiam, ut se etiam circa eum aequum praestare videatur. multum est autem quod ait 'possunt'. {{anchor+|326|Ad v. 326}} bis denas italo texamus robore naves quaeritur unde scierit Latinus, viginti naves habuisse Aenean; sed ita absolvitur: potuit speculatione, potuit rumore cognoscere, postremo aestimatione dixit, quae amplius solet conplecti: quia de viginti navibus unam periisse cum Oronte, quattuor in Sicilia concrematas. texamus quidam 'texamus' proprie dictum tradunt, quia loca in quibus naves fiunt, Graece ναυπήγια , latine textrina dici: Ennius dicit "idem campus habet textrinum navibus longis": navalia enim non esse ναυπήγια , sed νεώρια . {{anchor+|327|Ad v. 327}} complere valent proprie verbum nauticum: nam Graece πλήρωμα dicitur. iacet omnis ad undam materies hic 'omnis' pro ea quae sufficit. iterum extenuat, ut sine magno negotio posse fieri videatur. materies antique dictum: nam materiam dici debere multi adserunt. {{anchor+|328|Ad v. 328}} numerumque modumque eleganter quot et quantae magnitudinis sint. {{anchor+|329|Ad v. 329}} manus artifices. navalia demus hoc loco ipsae res navales sunt, id est pix, cera, funes, vela et alia huius modi. 'navalia' dicimus loca ubi naves sunt; sed modo de Graeco transtulit et 'navalia' posuit pro trabibus de quibus naves fiunt: nam Homerus νήιον dicit navale lignum. {{anchor+|331|Ad v. 331}} Prima de gente et ex numero et ex nobilitate legatorum intellegitur negotii magnitudo. {{anchor+|333|Ad v. 333}} avrique eborisque talenta ad aurum refertur: an et ad ebur? quia et ebur ad pondus venditur. {{anchor+|334|Ad v. 334}} Et sellam regni trabeamque insignia nostri bene 'nostri'. Romanorum enim imperatorum insigne fuit sella curulis et trabea: nam diadema, ut aliarum gentium reges, non habebant. et sciendum sellam curulem a curru dictam, quod hi tantum ea utebantur qui triumphali curru invecti fuissent: sicut etiam palmata dicitur toga quam merebantur hi qui reportassent de hostibus palmam. {{anchor+|335|Ad v. 335}} In medium in commune, ut "in medium quaerebant". {{anchor+|336|Ad v. 336}} tum drances idem videlicet qui supra apud Aenean egerat. {{anchor+|337|Ad v. 337}} Obliqua invidia hoc est qui non ex aperto inpugnabat Turnum, sed eum reipublicae simulata defensione lacerabat. {{anchor+|338|Ad v. 338}} Largus opum abundans opibus, dives, non qui multa donaret. lingvae melior ut "laetissimus umbrae", Sallustius "frugum pabulique laetus ager". {{anchor+|339|Ad v. 339}} Non futtilis auctor non inanis: nam futtile vas quoddam est lato ore, fundo angusto, quo utebantur in sacris Vestae, quia aqua ad sacra Vestae hausta in terra non ponitur, quod si fiat, piaculum est: unde excogitatum vas est, quod stare non posset, sed positum statim effunderetur. inde et homo, commissa non retinens, futtilis dicitur, contra 'non futtilis' bonus in consiliis, non inanis. {{anchor+|340|Ad v. 340}} Seditione potens praepotens in movenda, non in conprimenda seditione. superbum pro 'nobile'. {{anchor+|341|Ad v. 341}} Incertum de patre ferebat non ignobile, sed penitus ignoratum significat. alii 'incertum' aut ipsum patrem, aut genus tradunt. et bene segni homini paternam non dedit nobilitatem. {{anchor+|342|Ad v. 342}} surgit hic reddidit sensum 'tum Drances surgit'. onerat dictis hoc sermone ostendit, eum etiam exhortatione gravatum Latini. iras Turni, an omnium qui bellum detestabantur? {{anchor+|343|Ad v. 343}} Rem nulli obscuram callide et oratorie agit et in omnibus adulatorie respondet dictis Latini: supra enim ille dixerat "ante oculos interque manus sunt omnia vestras". sane quasi praedictum oratorem exprimit, quia supra de eo dixit 'et lingua melior'. et 'rem consulis' pro 'de re consulis': Plautus "consulere quiddam est quod tecum volo" (Mos. 1102). sed Drances, sicut dictum est, rhetorice suadet de pace. nam et pacem faciendam hortatur, et accusationem in Turnum dirigit, et quae a Latino indubitanter universa dicta sunt, quae pacem fieri suadeant, Drances eadem omnia respondens, addit etiam de filia danda Aeneae, quod Latinus ante reticuerat, "quin natam egregio genero": quasi non aliter firma erit pax, quam fieri vis: quia sciebat hoc Turnum graviter esse laturum, in invidiam personam eius adducens "dicam equidem, licet arma mihi mortemque minetur". et ne mirum esset, qui sic libere responderet, ante eius et mores et causam praedixit 'lingua melior', 'seditione potens', 'idem infensus, quem gloria' et reliqua. duae tamen hic faciendae pacis praecipue causae sunt, quod victi sunt, et Turnus singulari certamine congredi debeat. vocis egentem genetivo iunxit, ut "cum classis egeret". {{anchor+|344|Ad v. 344}} O bone rex bene addidit 'bone', et auxit epitheto dignitatem: 'rex' enim medium est; nam et bonus esse et pessimus potest. alii 'bone rex' exprobratione accipiunt, ut quidam volunt †se bonum dici. {{anchor+|345|Ad v. 345}} Mussant modo 'verentur' vel 'timent' significat; alias 'dubitant', ut "mussat rex ipse Latinus quos generos vocet"; interdum 'susurrant', ut de apibus dicit. et proprie 'mussare' est obmurmurare et queribundum tectius velut muto esse vicinum. alias 'tacent', alias 'quiescunt'. {{anchor+|346|Ad v. 346}} Flatusque remittat aut ponat superbiam: aut 'nostros flatus remittat', id est nobis respirare concedat. 'remittat' autem nunc pro 'laxet', ut 'remissis artubus' pro 'laxatis'. {{anchor+|347|Ad v. 347}} Cuius ob avspicium invidiose Turni auspiciis inputat quod tantus periit exercitus, ac si diceret: si malis et infaustis tuis ominibus non egrederentur, possent forsitan superare virtute. sane sciendum hunc exprimere quicquid verecunde celavit Latinus. moresque sinistros contrarios, quia in principio Latino obtemperare noluit. {{anchor+|348|Ad v. 348}} licet arma mihi 'licet' pro 'quamvis'. et est parenthesis. {{anchor+|349|Ad v. 349}} Lumina ducum id est proceres, ut "o lux Dardaniae". {{anchor+|350|Ad v. 350}} Consedisse urbem luctu in luctum esse demersam. temptat mire 'temptat', non pugnat. {{anchor+|351|Ad v. 351}} Fugae fidens illud respicit quod bella deseruit, Iunone faciente: vel quia eius exercitus fugit. 'fugae' autem figurate dixit pro 'fuga fidens'. caelum territat armis dictum quidem Vergilii gravitati non congruit, sed perite Dranci haec data sunt verba, qui tumida uti oratione inducitur: unde ei paulo post Turnus obicit, "quae tuto tibi magna volant", item "proinde tona eloquio", item "ventosa in lingua". deinde diximus Drancem librare se ad orationem Latini: unde nunc dicit 'et caelum territat armis', quia audierat 'bellum inportunum, cives, cum gente deorum', id est contra eos pugnat, qui favore ‹deorum› nituntur. caelum t. a.] quasi vanus et qui ventis minetur. {{anchor+|352|Ad v. 352}} etiam hoc loco 'etiam' pro 'adhuc', ut Terentius "hunc ego numquam videram etiam" et mox "unum etiam vos oro, ut me in vestrum recipiatis gregem". mitti dardanidis dicique i. 'mitti' aurum, ebur, sellam et cetera, 'dici' de navibus vel agro. et bene 'Dardanidis' quasi cognatis et ab origine generis propinquis. {{anchor+|354|Ad v. 354}} adicias pro 'adice': Terentius "abeas si sapis": quia indecens erat imperative ad regem loqui. et bene hic quod honeste Latinus reticuerat dicit, Laviniam quoque ei offerendam. {{anchor+|355|Ad v. 355}} Egregio genero dignisque hymenaeis ergo Turnus videtur indignus. {{anchor+|356|Ad v. 356}} Aeterno foedere firmes natae scilicet coniunctione: nam munera et contemni poterant, generis vero coniunctione in aeternum pacis foedera firmabantur. hoc autem dicto latenter etiam Latini pudorem exonerat, qui Turno etiam suam promiserat filiam, dicens causam reipublicae praeponderare debere et propter pacem civium Turno Aenean esse praeferendum. {{anchor+|357|Ad v. 357}} Terror 'terror' est proprie qui aliis infertur, ut si dicas 'ille mihi habet terrorem', id est timendus est: unde et terribilis dicitur. 'metus' autem est quem habent timentes. sed nunc usurpative terrorem pro metu posuit, nam hoc dicit: quod si tantum Turnum timemus. et bene involvit quod turpe esset audiente Latino dicere, ut Turnum timeat. {{anchor+|358|Ad v. 358}} ipsum invidiose repetitum pronomen. veniamque oremus ab ipso cedat Asper hic distinguit, id est hanc veniam oremus, ut cedat: aut si coniuncte legeris 'cedat ius proprium regi', nova erit elocutio accusativo iunctum 'cedat'. et 'cedat ius proprium ‹regi'›, id est quod proprium regum est, aut 'cedat' Aeneae. quod autem hic dixit 'cedat', mox 'pone animos et pulsus abi'. {{anchor+|360|Ad v. 360}} Quid miseros totiens in aperta pericula cives proicis quasi viles et abiciendos. et ingenti pondere universa verba sunt posita. {{anchor+|361|Ad v. 361}} Latio non uni civitati. caput principium. et est antiquum: quia qui auctor et princeps rei gestae fuerat, 'caput' a veteribus dicebatur: Terentius "nam si hic mali est quicquam, illic huic rei est caput", Plautus in Asinaria "ego caput huic fui argento inveniendo" (As. 728). {{anchor+|362|Ad v. 362}} Nulla salus bello plus est, quam si 'spes' diceret 'nulla'. 'bello' autem per bellum. pacem te poscimus omnes 'te poscimus', qui solus es causa bellorum: nam Aeneas iam pacem promisit. 'omnes' invidiose, ut et Latinus hoc poscere videatur. {{anchor+|363|Ad v. 363}} Solum inviolabile pignus id est Laviniam. et hoc est quod ait supra 'pacem hanc aeterno foedere firmes'. {{anchor+|364|Ad v. 364}} Invisum quem tu tibi fingis id est inimicum: et bene 'quem tu tibi fingis', ne ei tamquam inimico minime credatur. et hoc dicit: non sum quidem inimicus, sed si velis esse, non recuso: nam hoc est 'et esse nil moror'. {{anchor+|366|Ad v. 366}} Fusi fugati. {{anchor+|367|Ad v. 367}} Desolavimus agros vel dum occiduntur agri cultores, vel dum coguntur ad militiam: nam legimus "et latos vastant cultoribus agros". {{anchor+|369|Ad v. 369}} Dotalis regia cordi est hoc est regnum Latini: sic alibi "non haec dotalis regia Amatae". {{anchor+|371|Ad v. 371}} Scilicet ut turno contingat regia conivnx haec cum quadam inrisione dicuntur. et ostendit hoc nec utile nec honestum esse. {{anchor+|372|Ad v. 372}} Inhvmata infletaque turba atqui sepulti sunt omnes qui in bello perierant, ut legimus supra. sed hoc factum est Aeneae beneficio, qui sepulturae eorum reddidit socios. ergo quantum ad Turnum pertinet, insepulti sunt: nam campos in sua potestate retinebat Aeneas. {{anchor+|373|Ad v. 373}} Etiam tu heia: nam hortantis adverbium est hoc loco: Terentius "etiam responde". alias 'adhuc' significat et est temporis adverbium, ut "etiam currus, etiam arma tenentem". alibi pro coniunctione, ut "vos etiam gemini". ponitur etiam pro 'nondum': Afranius "etiam quidquam egisti". apud maiores 'etiam' consentientis fuerat, quod tamen in his recentibus idoneis non invenitur. non nulli 'etiam tu' pro 'quin tu' tradunt. vis virtus. {{anchor+|374|Ad v. 374}} si patrii quid martis habes id est si quid bellicae virtutis habes; neque enim a Marte oriundus est. nam 'patrii' et a patre, et a patria potest dici. {{anchor+|377|Ad v. 377}} Imo pectore voces ut qui diu tacuerit, dum audit inimicum. dicendo autem 'imo pectore voces' more suo habitum futurae orationis ostendit. {{anchor+|378|Ad v. 378}} Larga quidem semper drance tibi copia fandi tum cum bella manus poscunt sunt multa sua vi optima, quae quoniam per se non possunt vituperari, ab accidentibus vituperantur, ut hoc loco quoniam eloquentia per se est optima, eam culpat ex tempore, dicens: tunc incumbis eloquentiae, cum manus bella deposcunt. et ostendere vult omnem illam orationem Drancis non consilio, sed timiditate prolatam. sane rhetorice responsurus Turnus bene coepit a Drance: ante enim se defendit, tunc de bello sententiam dicit. et primum hoc dicit, quod eloquens et infirmus sententias de bello audeat ferre, dicendo 'larga quidem semper Drance' et cetera, et 'dum distinet hostem' et reliqua. inde pro se agit, per enumerationem ostendens id falsum esse, quod dicatur victus 'Iliaco tumidum qui sanguine Thybrim' et cetera. sed obicitur: in futurum spes nulla est. execratur omen 'capiti cane talia demens Dardanio', et ex adversariorum persona rem adtenuat dicendo 'extollere vires gentis bis victae'. etiam illi rei respondet quam dixerat Drances, vim se timere 'vel cum se pavidum' et reliqua, et 'numquam animam talem' et reliqua. dilata autem de singulari certamine quaestione quasi aliam orationem inchoat 'nunc ad te et tua' et reliqua. sed haec in sequentibus singulatim tractanda sunt. {{anchor+|379|Ad v. 379}} Patribusque vocatis primus ades bella penitus ignorans atque formidans, primus es inter senes ad danda consilia. {{anchor+|380|Ad v. 380}} replenda est curia verbis emphasis loquacitatis. {{anchor+|381|Ad v. 381}} tuto dativus, an adverbium, ut 'falso'? magna volant Homerus ἔπεα πτερόεντα προσηύδα . distinet arcet, repellit, nam 'distinet' est proprie extra tenet. nam 'dis' separantis est, unde et 'diduco' et 'distraho' dicimus. {{anchor+|383|Ad v. 383}} proinde 'pro' syllaba metri causa excluditur. tona eloquio non strepitu armorum. meque timoris argve tu drance ut in bucolicis "cantando tu illum"? 'arguo' autem genetivum regit, ut 'arguo te caedis, insidiarum'. et est de Graeco: nam ita dicunt κατηγορῶ σε φόνου . {{anchor+|384|Ad v. 384}} Quando siquidem. et per inrisionem in illum suas confert laudes. stragis teucrorum duo genetivi. {{anchor+|386|Ad v. 386}} Insignis campos nobilitas, clarificas: nam verbum est 'insignio insignis'. et dicit exauctorari eius debere sententiam, quod de bello iudicat virtutis ignarus. quid vivida virtus id est tua, vel certe mea. {{anchor+|389|Ad v. 389}} imus in adversos contra illud "illum aspice contra, qui vocat". {{anchor+|390|Ad v. 390}} Istis δεικτικῶς . {{anchor+|392|Ad v. 392}} Pulsus ego quia ille dixerat "pone animos et pulsus abi". et agit coniectura: nam hoc vult intellegi, non posse dici merito pulsum eum, qui insequendo hostem bella deseruit. aperte autem hoc dicit: potest merito credi quod pulsus sit is, cuius tot extant tropaea? et rerum commemoratione falsum probat. {{anchor+|394|Ad v. 394}} Cum stirpe occiso enim Pallante interiit eius cuncta posteritas. {{anchor+|395|Ad v. 395}} exutos arcadas armis aut suis, aut sui ducis: unde per 'Arcadas' etiam Pallantem intellegi quidam volunt. {{anchor+|396|Ad v. 396}} Bitias subaudis 'ingens' a consequentibus. mille finitus numerus pro infinito. {{anchor+|398|Ad v. 398}} inclusus muris quem pulsum ille iactabat. aggere saeptus sicut supra "vestris, o cives, undique saeptus aggeribus". {{anchor+|399|Ad v. 399}} Nulla salus bello capiti cane talia demens dardanio quotiens argumentum non possumus solvere, aut contraria obiectione aut risu aut maledicto, ut hoc loco, adversario respondemus. 'cane' autem pro 'divina'. et bene hic male ominantem canere dicit, ut vatem. quibusdam videtur vulgare convicium, ut est 'tibi et capiti tuo', sed honestatem dicto additam per varietatem. dardanio rebvsque tuis simul eum Aeneae iungendo vult latenter ostendere proditorem. {{anchor+|400|Ad v. 400}} Proinde itaque. et est ordo 'nulla salus bello; proinde omnia magno ne cessa turbare metu': cetera per parenthesin dicta sunt, hoc est 'capiti cane talia demens Dardanio' et cetera. {{anchor+|401|Ad v. 401}} Extollere vires gentis bis victae contra premere arma latini haec est virtus eloquentiae. 'bis' autem 'victae' ab Hercule et ab Argivis. 'arma' autem 'Latini' invidiose dixit: nam debuit 'mea' dicere. et hoc ad illud quod ille dixerat "ius proprium regi patriaeque remittat". {{anchor+|403|Ad v. 403}} Myrmidonum proceres Graecorum principes. dicit autem Patroclum et Achillem: nam licet ipsi aliunde fuerint, tamen Myrmidonibus imperarunt. haec autem ponit inter inpossibilia. et utitur Graeco proverbio ἄνω ποταμοί : sic Horatius "et ante Padus Matina laverit cacumina". et sic est modo dictum, ut in quarto "nunc Lyciae sortes, nunc et Iove missus ab ipso". {{anchor+|405|Ad v. 405}} Retro fugit avfidus undas quod est contrarium. Aufidus autem Apuliae fluvius est, iuxta Canusium civitatem cadens in Adriaticum pelagus. {{anchor+|406|Ad v. 406}} Vel cum se pavidum contra mea ivrgia fingit contra illud quod ait "det libertatem fandi flatusque remittat". nam hoc dicit: timorem suum naturalem invidiose in meam causam retorquet, ut meae praesentiae, non illius naturae, quod timet esse videatur. hoc est enim quod planius infert, dicens 'et formidine crimen acerbat', id est quam simulat. {{anchor+|407|Ad v. 407}} Artificis scelus nam sceleratorum est simulare formidinem. acerbat nomen sine verbi origine: non enim facit 'acerbo'. {{anchor+|409|Ad v. 409}} Habitet tecum et sit pectore in isto id est pessima et vilis anima habitet in membris congruis: nam 'talem' vilem et pessimam accipimus, quam nefas est perire ea dextera, quae non inertes, sed quae viros fortes tantum consuevit occidere. et hoc ad illud "licet arma mihi" et cetera. {{anchor+|410|Ad v. 410}} Consulta revertor 'consultor' est qui consulit, 'consultus' qui consulitur, 'consultum' vero res ipsa de qua quis consulitur. bene ergo 'consulta' de quibus consulis. {{anchor+|411|Ad v. 411}} Si nullam nostris vltra spem ponis in armis insinuatione utitur, id est callido et subtili aditu ad persuadendum: vult enim dicere melius esse interire, quam pacem rogare. quod quia aperte non audet, latenter et paulatim ad hoc serpit. namque inter principium et insinuationem hoc interest, quod principium est aperta rei enuntiatio, insinuatio autem, ut diximus, est callida et subtilis oratio. 'in armis' autem aut meis, aut Latinorum omnium generaliter. vltra modo tempus significat, alias locum. {{anchor+|412|Ad v. 412}} Si tam deserti sumus si ita, si valde. et hoc propter Diomedem, qui solus negavit auxilia. ergo 'deserti' ab auxiliis accipiendum. {{anchor+|413|Ad v. 413}} Neque habet fortuna regressum omnia quae sibi possunt obici, ponit, sed cum solutionibus suis; nam et fortuna non est inmutabilis, et qui semel pellitur, iterum in proelium potest reverti. et ab auxiliis non sunt penitus destituti, et in ipsorum exercitu est adhuc plurimum spei. est autem syllogismus. {{anchor+|414|Ad v. 414}} oremus pacem argumentum ab honesto. dextras tendamus inertis felicitatem rei verbis expressit. {{anchor+|415|Ad v. 415}} Quamquam o si solitae quidquam virtutis adesset non se inertiae arguit, sed queritur de virtute omissa per neglegentiam. et videtur voluisse dicere: si solitae quicquam virtutis adesset, numquam ad hoc cogeremur; sed reliquit. 'o' autem dolentis est exclamatio, et intellegimus inmoratam esse illic eius orationem: nam exarsit dolore, quia aperte non potuit dicere moriendum potius esse, quam hostes rogandos: quod tamen dixit, conferens se ad alias personas et laudans eos quibus contigit perire, ne ista conspicerent. et servavit viri fortis personam, ut paenituerit eum dixisse 'oremus pacem'. {{anchor+|416|Ad v. 416}} ille mihi ante alios utrum generaliter 'ille' pro 'quicumque occubuit' accipiendum est, an Mezentius? ante alios melior, omnibus praeferendus. fortunatusque laborum sicut "laeta laborum": et est Graecum. {{anchor+|417|Ad v. 417}} egregius animi figurate dixit. tale videret vel hostes rogari: vel, quod latenter insinuat, tradi alteri sibi ante desponsatam. ideo et medie dicto, quoniam res eius agebatur, 'ne quid tale videret' posuit: quis enim eum ferret dicentem moriendum potius, quam de nuptiis eius mutandum? {{anchor+|418|Ad v. 418}} Semel ore momordit 'semel' cito, confestim, id est qui tota mortis celeritate consumptus est, quasi nihil ultra passurus. vulnerati autem solent vel terram vel arma mordere, ne dolorem eorum indicet gemitus: Lucanus de Pompeio "timuit, ne quas effundere voces vellet et aeternam fletu corrumpere famam". {{anchor+|419|Ad v. 419}} adhuc intacta ivventus non quae non pugnavit, sed de qua adhuc delectus habendus est. {{anchor+|420|Ad v. 420}} Urbes italae quia Diomedes peregrinus fuerat. nam hoc dicit: habemus robur Italum, non Graecum militem, inertem et dissolutum. supersunt superabundant, adsunt ultra quam bella deposcunt. {{anchor+|421|Ad v. 421}} Sin et Troianis cum multo gloria venit sanguine mire agit, post confirmatas partes suas Troianorum integras vires inminuens. quid enim proderat dixisse, quod superessent Latinis auxilia, si etiam Troianorum integrae vires esse probarentur? cum multo gloria venit sanguine ac si diceret: non est iudicanda victoria quae per inmensa detrimenta contingit. et hoc est unde laudat Sallustius duces, qui victoriam "incruento exercitu" reportaverunt. {{anchor+|422|Ad v. 422}} Sunt illis sva funera id est Troianis. legitur et 'illi', et aut 'Aeneae' intellegimus, aut adverbium loci est pro 'illic', ut in secundo "patet isti ianua leto" pro 'istic'. parque per omnes tempestas sic alibi "quanta per Idaeos saevis effusa Mycenis tempestas ierit campos": nam bello crebro comparat tempestatem. {{anchor+|423|Ad v. 423}} Indecores 'decor' decoris facit, sicut 'auctor' auctoris: 'decus' decoris, sicut 'pecus' pecoris. similiter facit in compositione 'indecor' indecoris, 'indecus' indecoris. ergo in neutro 'co' brevis est, in masculino producitur: unde apparet systolen fecisse Vergilium. nam 'indecores' nominativus est pluralis a masculino, ab eo quod est 'indecor': nam non potest 'hic indecus' facere: neutrum enim 'us' terminatum, masculinum ex se non facit. aut certe dicamus 'indecores' declinationem esse, cuius nominativus singularis non invenitur. in limine primo quasi in ipso initio et aditu infelicitatis: et ad illud respexit quod supra dixerat "et semel agmine verso funditus occidimus". {{anchor+|425|Ad v. 425}} Multa dies illi rei vehementer incumbit, quia dixerat "neque habet Fortuna regressum", dicens Fortunam tam labores, quam felicitatem pro temporum qualitate mutare. 'dies' autem tempus. quidam sane non 'dies multa' accipiunt, sed 'multa retulit in melius': et 'varii aevi' non ut ipsum varium sit, sed ut fortuna eius. {{anchor+|427|Ad v. 427}} Lusit decepit, ut "quid natum totiens, crudelis tu quoque, falsis ludis imaginibus?" et in solido rvrsus fortuna locavit subaudis 'multos'. et est sensus: in solidum revocavit oppressos et paulo ante derelictos, lusit vero et decepit felices. {{anchor+|428|Ad v. 428}} Non erit avxilio nobis aetolus et arpi redit ad rem, quia occurrebat: sed negantur auxilia. Aetolum autem dicendo eius vires ex Graecae gentis commemoratione debilitat, ut ostendat plus esse in Messapo ac Tolumnio, si Diomedes, et infelix et alienus finibus, commemoraretur. {{anchor+|429|Ad v. 429}} At messapus erit felixque tolumnius bene duo iunxit quae quaeruntur in bello, fortitudinem et felicitatem: nam de Messapo iam legimus "quem neque fas igni cuiquam, nec sternere ferro". utrumque autem contra Diomedem dixit, quem dicendo Graecum, inertem significavit. infelicitatem vero eius supra dicta legatorum verba testantur. oportune ergo hic 'felix', quod Diomedi nec post victoriam contingit. {{anchor+|430|Ad v. 430}} Nec tarda sequetur gloria litotes figura: minus enim dixit quam voluit. nam hoc significat: Latina pubes celerrime victoriam adipiscetur, quam vix Graeci post decennium sunt adepti. {{anchor+|432|Ad v. 432}} Est et volscorum egregia de gente camilla ut in septimo, segregem eam a virorum efficit multitudine: et quoniam a sexu non potest, laudat ex gente. et vult ostendere de viris amplius sperandum, si et femina dimicaret: aut ut Dranci exprobraret, puellam non metuere Troianos, quos Diomedes timeret et Drances. {{anchor+|434|Ad v. 434}} quod si e. q. s.] quasi falsum sit quod Drances dixerat: supra enim ait "illum aspice contra". quod si me solum teucri in certamina poscunt quia audiit "illum aspice contra qui vocat". etiam utitur ductu: nam oblique promittit se singulari certamine dimicare velle, cum nolit. similiter etiam in duodecimo agit, dicens inrisorie "sedeant spectentque Latini". {{anchor+|435|Ad v. 435}} idque placet hinc apparet eum nolle pugnare: si placet, inquit, vobis hoc fieri quod hostis postulat. tantvmque bonis commvnibus obsto et in tantum obsum commodis publicis, ut nisi solus dimicavero, concidat universa res publica. et imputat tamquam †hoc faciat, quod pro omnibus facturus est. {{anchor+|436|Ad v. 436}} Non adeo non multum: nam verecunde dicit adsuetam manibus suis esse victoriam. et bene manus per quas fit ipsa victoria. et contra 'manus dare' dicuntur qui dedunt se victi. {{anchor+|437|Ad v. 437}} Tanta pro spe ut solus dicar servasse rempublicam: vel spe matrimonii. {{anchor+|438|Ad v. 438}} Ibo animis contra ac si diceret, si desunt corporis vires. commendat autem gratiam certaminis, ne invitus videatur adduci. vel etiam. magnum praestet achillem et 'praesto illum', id est melior illo sum, et 'praesto illi' dicimus: Cicero in Caesarianis "tanto ille superiores vicerat gloria, quanto tu omnibus praestitisti". {{anchor+|439|Ad v. 439}} Vulcani manibus paria indvat arma bene addidit 'paria', nam etiam Aeneas habuit arma Vulcania: licet possimus dicere quod hoc Turnus ignoret; quod tamen non valde idoneum comprobatur. vulcani e. q. s.] mire, quasi falsum sit Aenean habere arma Vulcani. {{anchor+|440|Ad v. 440}} Vobis animam hanc soceroque Latino bene sibi et favorem conciliat populi, et a soceri nominis praeiudicio Latini inplicat voluntatem. {{anchor+|441|Ad v. 441}} turnus ego quem Drances contemnit. vlli veterum secvndus dicimus et 'secundus illi' et 'secundus ab illo'. {{anchor+|442|Ad v. 442}} solum Aeneas vocat contra illud "illum aspice contra qui vocat". {{anchor+|443|Ad v. 443}} Nec drances potius sive est haec ira deorum morte luat sive est virtus et gloria tollat sensus obscure quidem dictus, sed facilis et qui de usu numquam recedat: nam ita irati de inimico dicere consuevimus 'abeat, nec bonis meis nec malis rebus intersit: nolo sit aut meae particeps gloriae, aut in me invidiam ex infelicitatis communione commoveat': sicut nunc de Drance dicit 'sive est haec ira deorum, morte luat', id est, si periturus sum iracundia deorum, nolo invidiam sustinere, si Drances forte pariter moriatur; si vero me virtus et gloria comitabuntur, nolo ignavus felicitatis alienae sit particeps, si, dum meis pugnat auspiciis, forte superarit. alii sic accipiunt: 'sive est haec ira deorum' uter, inquit, eventus ex hac pugna sequetur: vel ira deorum, si vincar, vel gloria, si vicero: mihi potius quam Dranci adscribatur. alii sic: nec Drances potius, si pereundum est, ira deorum pereat; aut, si vincendum est, gloriam consequatur. {{anchor+|445|Ad v. 445}} illi haec inter se aut communiter Latini, aut Drances et Turnus. castra Aeneas aciemque movebat id est ducebat exercitum, ut "nos castra movemus": Lucanus "Brundisium decimis iubet hanc attingere castris", decima deductione. {{anchor+|453|Ad v. 453}} arma manu nam praeter vocem, gestum etiam flagitantis expressit, nec est superfluum 'manu', ut quidam volunt. fremit arma ivventus expetit: et absolute, id est hoc fremebant 'arma arma'. et militaris vox est. {{anchor+|454|Ad v. 454}} Mussant modo 'queruntur'. {{anchor+|455|Ad v. 455}} Dissensu vario alii enim Turni dicta, alii Drancis probabant. {{anchor+|457|Ad v. 457}} Piscosove amne padusae Padusa pars est Padi: nam Padus licet unus sit fluvius, habet tamen fluenta plurima, e quibus est Padusa, quae quibusdam locis facit paludem, quae plena est cycnorum. alii Padum tribus fontibus nasci dicunt, ex quibus uni sit vocabulum Padusa: qui diffusus in modum stagni in amnem digeritur; nam ideo 'per stagna loquacia'. alii partem fluminis Padi, in quam descenditur fossa: Valgius in elegis "et placidam fossae qua iungunt ora Padusam navigat Alpini flumina magna Padi". ceterum illud incongruum est Padusam feminino genere iuxta veteres Padum dictum: Titinius in Setina "vidistin Tiberim? vidi: qui illam derivet, beaverit agrum Setinum". {{anchor+|458|Ad v. 458}} Stagna loquacia hypallage: in quibus habitant cycni loquaces. 'rauci' autem τῶν μέσων est: nam modo canoros significat, alias vocis pessimae: Iuvenalis "rauci Theseide Cordi": sicut 'venenum' et de bono et de malo dicitur, ut 'odor' et bonus et malus vocatur. {{anchor+|459|Ad v. 459}} Arrepto tempore hic inventa oportunitate, id est occasione. {{anchor+|460|Ad v. 460}} cogite concilium Drancis vitium omnibus exprobrat, quod belli tempore in curiam conveniant, ut "larga quidem semper Drance tibi copia fandi tum cum bella manus poscunt". sedentes pigri, ut "inmunisque sedens aliena ad pabula fucus": vel 'sedentes' invidiose, ut "sedeant spectentque Latini". {{anchor+|463|Ad v. 463}} Armari edice figura est, dic ut armentur: verbum verbo iunxit, ut "tu das epulis accumbere divum". 'edice' autem plenus est imperativus; nam ab omnium coniugationum infinito detracta 're' ultima syllaba fit imperativus, ut 'amare ama', 'docere doce', 'legere lege', 'audire audi'. cum autem 'fac' vel 'dic' dicimus, apocopen verba patiuntur ex 'face' 'dice'. conposuit 'edice'. expressa autem festinantis oratio, quia Turnum non praedixit locuturum. maniplis ars quidem exigebat ut 'ma' haberet accentum: 'ni' enim longa quidem est, sed ex muta et liquida: quod quotiens fit, tertia syllaba a fine sortitur accentum, ut 'latebrae' 'tenebrae'. tamen in hoc sermone ut secunda a fine accentum habeat usus obtinuit. maniplis signiferis, qui secundum antiquum morem in legione erant triginta: legio autem habebat decem cohortes, sexaginta centurias, licet in his rebus accessu temporis ducum varietas semper mutaverit militiae disciplinam. {{anchor+|464|Ad v. 464}} Equitem messapus in armis et cum fratre coras latis diffvndite campis 'equitem in armis', id est armatum; nam figura est. 'Messapus' autem ut diceret, vitavit ὁμοιοτέλευτον : nam vitiosum erat 'Voluse' 'edice' 'Messape'. ergo 'Messapus' aut antiquus vocativus est, ut "Hesperidum fluvius regnator aquarum", item "socer arma Latinus habeto": aut certe nominativus est pro vocativo. quamquam possit etiam nominativus esse, ut sit 'Messapus et Coras equitem diffundite' pro 'diffundant': melior tamen est sensus superior. {{anchor+|465|Ad v. 465}} Cum fratre coras scilicet Catillo, nam legimus "Catillusque acerque Coras, Argiva iuventus". {{anchor+|467|Ad v. 467}} Qua ivsso pro 'qua iussero': et est antiquum. {{anchor+|468|Ad v. 468}} Ilicet confestim, ilico: quod ne diceret, metri necessitas fecit; nam 'ilico' dicimus. {{anchor+|469|Ad v. 469}} Magna incepta quia de pace cogitabat, quae inpleri non potuit. {{anchor+|471|Ad v. 471}} Multaque se incusat pro 'multum'. et est Graeca figura. {{anchor+|472|Ad v. 472}} Generumque adsciverit urbi id est propter urbem, quantum de praesentibus rebus colligebatur: Lucanus de Catone "urbi pater est, urbique maritus". gener autem ideo dicitur, quia ad augendum genus adhibetur. {{anchor+|473|Ad v. 473}} Praefodiunt alii portas id est ante portas fossas faciunt: hoc enim est quod supra dixit "pars aditus urbis firment": quae res nimiam indicat desperationem. {{anchor+|474|Ad v. 474}} Bello dat signum rauca crventum bucina bene 'bello dat'; nam bucina insonans sollicitudinem ad bella denuntiat: sic in septimo "qua bucina signum dira dedit". proelium autem tubae indicant, ut "at tuba terribilem sonitum procul aere canoro increpuit". {{anchor+|476|Ad v. 476}} matronae nunc feminae. quidam sane arbitrantur inter matronam et matremfamilias hoc interesse, quod matrona dicatur primi pueri mater, materfamilias quae plures peperit. alii hoc putant rectius, matronam dici quae in matrimonium cum viro convenerit et in eo matrimonio manserit, etiam si liberi nondum fuerint: dictam matris nomine, spe atque omine, unde et matrimonium dictum. matrem vero familias eam esse, quae in mariti manu manicipioque, aut in cuius maritus manu mancipioque esset, quoniam in familiam quoque mariti et sui heredis locum venisset. alii matronas virgines nobiles dicunt, matresfamilias vero illas quae in matrimonium per coemptionem convenerunt: nam per quandam iuris solemnitatem in familiam migrant mariti. vocat labor vltimus omnes omnes ad laborem ultima necessitas convocat. alii 'ultimus' hypallagen volunt esse pro 'ultimis'. {{anchor+|477|Ad v. 477}} Nec non ad templum secundum Homerum, qui inducit in summa desperatione matres ad templa concurrere, ut victoria, quae non potest viribus, possit deorum favore conquiri. {{anchor+|478|Ad v. 478}} Subvehitur proprie: matronae enim pilentis vehebantur ad templa pergentes, ut "pilentis matres in mollibus". magna matrum deest 'cum', non enim caterva subvehitur. {{anchor+|479|Ad v. 479}} Dona ferens peplum scilicet, sicut dixit in primo, unde id omisit hoc loco. {{anchor+|480|Ad v. 480}} mali tanti pro 'malorum tantorum'. oculos deiecta decoros deorsum habens. et sic ait 'deiecta oculos', sicut "oculos suffusa nitentes". {{anchor+|481|Ad v. 481}} succedunt matres pro 'intrant'. et est ordo: succedunt matres templum ture vaporant. {{anchor+|482|Ad v. 482}} De limine ad preces festinantium mulierum ostenditur desiderium. {{anchor+|483|Ad v. 483}} Armipotens praeses belli tritonia virgo antonomasiva sunt pro proprio. haec autem omnis oratio verbum ad verbum de Homero translata est. 'praeses' autem 'belli', id est quae praeest omnibus bellis, cuius nutu semper bella tractantur. sane qui 'praesens' legunt, quasi praestans in bellis intellegunt; qui 'praeses' sine n littera, quasi quae praesideat rei. sic praesides dii urbis appellantur. cuius genetivus 'praesidis' facit. {{anchor+|484|Ad v. 484}} Frange manu telum aut tua manu, aut in eius manu tela confringe: Homerus ἆξον δὴ ἔγχος Διομήδεος . {{anchor+|485|Ad v. 485}} Pronum sterne solo Homerus πρηνέα δὸς πεσέειν . portisque effunde sub altis Homerus Σκαιῶν προπάροιθε πυλάων . bene autem sub ipsis portis, quasi ad quas festinabat Aeneas: unde est et illud "praefodiunt alii portas". {{anchor+|486|Ad v. 486}} Cingitur ipse furens certatim in proelia turnus oeconomia omnis haec est: nam Turnus ideo cum mora armatur et intecto capite circa arcem incedens admonet singulos, ut et a Lavinia possit videri, et ut sit maior causa dimicandi, dum sponsae placere contendit. alii 'cingitur' propere armatur accipiunt: nam ait et 'surasque incluserat auro', et 'certatim' pro festinanter. 'cingitur' ergo accingitur: nam et Terentius de futura contentione ait "accingere", et 'procinctus' appellatur. 'furens' amore Laviniae, quam videbat: quod etiam sequens indicat comparatio; nam dicturus est "aut ille in pastus armentaque tendit equarum". 'cingitur in proelia' id est ut proeliari posset, ut si dicas 'legor in advocationem', id est ut advocatus esse possim. {{anchor+|487|Ad v. 487}} Iamque adeo aut vacat 'adeo': aut certe 'sic' significat, ut sit sensus: 'adeo', sic praeparatur in proelia, ut iam universa praeter galeam arma portaret. thoraca indutus omnia quae in 'ax' exeunt Graeca masculina in obliquis casibus 'a' producunt, ut 'thorax thoracis', 'pinax pinacis': nam feminina corripiunt, ut 'climax climacis', sed ad Latinum non transeunt. phalanx vero et aliter exit, et peregrinum est etiam apud Graecos. {{anchor+|489|Ad v. 489}} tempora nudus adhuc quod sine galea. prooeconomia est, quia mox Camillam adloquitur, et ut hortans et incendens ceteros facilius nosceretur. {{anchor+|490|Ad v. 490}} Alta decurrens avreus arce illic enim et Amata fuerat, et Lavinia. {{anchor+|491|Ad v. 491}} Spe iam praecipit hostem mente praeoccupat hostis adventum, ut "omnia praecepi". {{anchor+|492|Ad v. 492}} Qualis ubi abruptis fugit praesepia vinclis etiam haec comparatio Homeri est, verbum ad verbum translata. {{anchor+|493|Ad v. 493}} Potitus venit ab eo quod est 'potior potiris': nam "subnixus rapto potitur", venit ab eo quod est 'potior poteris': nam, ut etiam supra diximus, verbum hoc modo tertiae, modo quartae invenitur esse coniugationis. {{anchor+|495|Ad v. 495}} aut adsvetus aquae figurate 'aquae adsuetus': aut 'aquae flumine perfundi adsuetus'. {{anchor+|496|Ad v. 496}} Arrectisque fremit cervicibus alte 'alte arrectis cervicibus fremit', non 'alte fremit', aut 'alte luxurians'. quidam sane 'cervicibus' plurali numero secundum veteres dictum volunt, et Hortensium primum singulari numero 'cervicem', unde Ciceronem "cerviculam illum iactaturum" tradunt dixisse. {{anchor+|500|Ad v. 500}} desilvit hoc ad Turni honorem refertur: quattuor namque erant apud Romanos quae ad honorificentiam pertinebant: equo desilire, caput aperire, via decedere, adsurgere. hoc etiam praecones praeeuntes magistratus clamare dicebantur. cohors pro 'turma': nam equitum turmae, peditum cohortes appellantur. {{anchor+|501|Ad v. 501}} Ad terram defluxit dicendo 'defluxit' uno verbo absolvit desilientem equis multitudinem: et vel celeritatem, vel artem et quandam moderationem ac facilitatem descendendi significavit, quae est etiam in ascendendo apud huius rei peritos. {{anchor+|502|Ad v. 502}} Svi merito si qua est fiducia forti si unusquisque fortis habet aliquam confidentiam ex conscientia fortitudinis suae, et ego audere non dubito. 'forti' autem bene dixit: nam 'fortis' communis est generis. haec autem hoc vult dicere, non sexum considerandum esse, sed robur. et est ordo 'o Turne, audeo occurrere turmae'. {{anchor+|503|Ad v. 503}} Occurrere turmae equitatui: nam partem pro toto posuit. Varro turmam triginta sex equites posuit. {{anchor+|506|Ad v. 506}} tu pedes ad muros subsiste bene Camillae gloria augetur, ut, cum eam faciat adversum hostes cuncta promittere quae faciunt viri fortes, etiam Turno murorum custodiam inducat mandantem. {{anchor+|507|Ad v. 507}} oculos horrenda in virgine fixus figurate: vel oculos figens, vel fixos habens. 'horrenda' autem pro 'admirabilis'; alioqui hostibus horrenda. {{anchor+|508|Ad v. 508}} Quas dicere grates pro 'quantas', pronomen pro nomine. et secundum rhetoricam disciplinam dicit se verba invenire non posse, quibus eius exprimat laudes, cum dixerit 'o decus Italiae, virgo': sic alibi "quibus caelo te laudibus aequem?" cum praemiserit "o fama ingens, ingentior armis vir Troiane". {{anchor+|509|Ad v. 509}} Sed nunc ordo est 'sed nunc mecum partire laborem': nam per parenthesin dictum est 'quando iste animus est supra omnia', id est siquidem es magnanima, aut supra omnes grates et supra omne praemium quod referri potest. 'partire' autem ideo, quia illa dixerat 'solaque Tyrrhenos equites ire obvia contra'. {{anchor+|511|Ad v. 511}} Aeneas ut fama fidem oeconomia: educuntur hinc duces, ut servata eorum honestate fortitudo virginis possit induci; alioqui indecens fuerat praesentibus Turno et Aenea. {{anchor+|513|Ad v. 513}} Quaterent campos ad camporum perturbationem. {{anchor+|515|Ad v. 515}} Furta paro belli insidias: Sallustius "gens ad furta belli peridonea". {{anchor+|516|Ad v. 516}} Bivias fauces fauces dicuntur itinera inter duos montes locata, angusta et pervia: dicta a faucium similitudine. {{anchor+|517|Ad v. 517}} ConLatis excipe signis coniunctis ducibus quos commemoraturus est. sic autem dicebatur a Romanis, quotiens acie dimicatum esset. {{anchor+|518|Ad v. 518}} tecum acer messapus erit ingenti honore 'tecum' dixit, hoc est non tu illi adiuncta eris, sed ille tibi. {{anchor+|519|Ad v. 519}} Tiburnique manus Catillus et Coras. ducis et tu concipe curam sicut ego: nam non dicit, sicut Messapus aut alii, ne ei facere videatur iniuriam. 'concipe' autem vel simul cum illis sume; vel mecum cape, quia ille dixerat 'mecum partire laborem': 'con' enim coniunctiva particula est: unde et 'convocari' de pluribus dicimus. {{anchor+|522|Ad v. 522}} Valles metri necessitate conpellimur ut 'vallis' dicamus: Statius "vallis in amplexu nemorum sedet": nam plenum est 'valles', sicut nunc Vergilius posuit. quod ita esse diminutio indicat: nam 'vallecula' dicitur, sicut 'turrim' dici debere 'turricula' indicat, 'vulpes' 'vulpecula' facit: Horatius "moveat vulpecula risum". ergo in 'es' vel in 'is' quando usurpative, quando naturaliter exeant nomina, sola diminutio indicat. ea autem quae in 'es' exeunt, longa sunt omnia, si in genetivo non crescant, ut 'labes' 'valles' 'vulpes': nam si crescant, brevia sunt, ut 'miles militis'. {{anchor+|523|Ad v. 523}} densis frondibus atrum utrum 'densis frondibus urget', an 'densis frontibus atrum'? {{anchor+|524|Ad v. 524}} Quo semita ducit legitur et 'qua'. {{anchor+|525|Ad v. 525}} Aditusque maligni proprie 'obscuri', ut "sub luce maligna". {{anchor+|527|Ad v. 527}} Ignota vel infrequentata; vel 'ignota', scilicet Aeneae: nam de Turno dicturus est 'huc iuvenis nota fertur regione viarum'. tutique receptus male quidam 'recessus' legunt: nam 'receptus' dicitur, quo se tuto exercitus recipit: unde et signa 'receptui canere' dicuntur. {{anchor+|528|Ad v. 528}} Sev dextra laevaque velis occurrere pugnae sive per valles, sive per montis radices: incertum est enim qua sit venturus Aeneas. 'velis' autem pro 'si quis velit'. {{anchor+|529|Ad v. 529}} instare ivgis ut "turritis puppibus instant". {{anchor+|531|Ad v. 531}} Arripvitque locum raptim tenuit. insedit proprie: nam 'insidere' est dolose aliquem exspectare: unde et insidiae nominatae sunt. iniquis intellegendum 'hosti': vel inaequalibus. {{anchor+|532|Ad v. 532}} Velocem interea licet 'interea' particula negotia semper praeteritis futura coniungat, tamen abruptus est et vituperabilis transitus. habet autem tales transitus et in superioribus libris et in sequenti praecipue, ubi Iuppiter appellat Iunonem. opim 'Opim' quando dicimus, nympham significamus; si autem dicamus 'opem', auxilium intellegimus: Terentius "Iuno Lucina fer opem; serva me, obsecro"; 'opes' vero numero plurali censum accipimus: nam 'Ops' Terra est, uxor Saturni, quam Graeci Rheam vocant. sane hoc nomen ipsius Dianae fuisse, ab Ephesiis dedicato templo ei inpositum, Alexander Aetolus, poeta, in libro qui inscribitur Musae, refert: quod hoc loco peritissimus antiquitatis poeta sociae eius inposuit. quidam dicunt Opim et Hecaergen primas ex Hyperboreis sacra in insulam Delum occultata in fascibus mergitum pertulisse. alii putant Opim et Hecaergon nutritores Apollinis et Dianae fuisse: hinc itaque Opim ipsam Dianam cognominatam, quod supra dictum est, Apollinem vero Hecaergon; vel quod †proxima luna quae Diana terris facile conspiciat quoniam vita i vocali ecaergas sola ΤΟ ΤΟΥ ΚΑΕΝΙΙΕΣ3ΤΙ ΜΕΚΡΟΜΕΝ hoc e longinquo. alii a latone caeptos non adducatus: et ideo poetam Triviae custodem Opim induxisse. {{anchor+|534|Ad v. 534}} Tristes voces habitum futurae orationis ostendit. {{anchor+|535|Ad v. 535}} Ore dabat pleonasmos. bellum ad crvdele camilla uno verbo exitum rei docuit. {{anchor+|536|Ad v. 536}} o virgo quidam ad Camillam referunt, quia ineptum putant praesenti Opi dicere 'o virgo'. 'o' autem interiectio est. nostris nequiquam cingitvr armis 'nostris' quibus utraque gaudemus: ut etiam ipsa habeat causam doloris et maioris iracundiae. et 'cingitur' nolunt quidam esse passivum: neque enim ab alio cingitur: sed ita, quemadmodum dictum est "fulvique insternor pelle leonis". {{anchor+|537|Ad v. 537}} cara mihi ante alias ante omnes cara, omnium carissima, ut "o felix una ante alias". neque enim novus iste dianae venit amor firmiores enim sunt antiquiores amicitiae: Terentius "per amicitiam, quae coepta a parvulis cum aetate adcrevit simul", Iuvenalis "ille excludatur amicus iam senior, cuius barbam tua ianua vidit". {{anchor+|539|Ad v. 539}} Pulsus ob invidiam scilicet crudelitatis; nam sequitur "neque ipse manus feritate dedisset". viresque superbas quibus superbe [viribus] utebatur. {{anchor+|540|Ad v. 540}} Antiqua nobili urbe; nam 'hoc Privernum' dicitur. metabus nomen sumptum de historia: Metabus enim fuit dux Graeci agminis, qui iuxta Hadriaticum mare urbem Metapontum condidit. {{anchor+|543|Ad v. 543}} nomine casmillae Statius Tullianus de vocabulis rerum libro primo ait dixisse Callimachum apud Tuscos Camillum appellari Mercurium, quo vocabulo significant deorum praeministrum, unde Vergilius bene ait Metabum Camillam appellasse filiam, scilicet Dianae ministram: nam et Pacuvius in Medea cum de Medea loqueretur "caelitum camilla exspectata advenis, salve hospita". Romani quoque pueros et puellas nobiles et investes camillos et camillas appellabant, flaminicarum et flaminum praeministros. {{anchor+|544|Ad v. 544}} Ivga longa id est longe posita, remotiora: Sallustius "et Metello procul agente, longa spes auxiliorum", id est longe posita. {{anchor+|545|Ad v. 545}} Solorum nemorum desertorum: Terentius "venit meditatus aliunde ex solo loco", item ipse "nonne hunc abici oportet in solas terras?" {{anchor+|547|Ad v. 547}} Fugae medio dum fugit, inter fugam: nam figuratum est, ut "laurus erat tecti medio". {{anchor+|548|Ad v. 548}} imber ruperat impetum pluviae ostendit. {{anchor+|550|Ad v. 550}} Caroque oneri timet Anacreon φόρτον Ἔρωτος , id est onus amoris, et "pariter comitique onerique timentem". {{anchor+|551|Ad v. 551}} Vix haec sententia sedit ideo 'vix', quia naturale est, ut, quotiens simul multa cogitamus, vix aliquid conprobemus: unde vera distinctio est 'omnia secum versanti subito'. {{anchor+|553|Ad v. 553}} Et robore cocto aut antiquam hastam fuisse significat: nam multi temporis aliquid coctum vocatur: Horatius "plerumque recoctus scriba ex quinqueviro corvum deludet hiantem", item Persius "ut ramale vetus vegrandi subere coctum": aut re vera 'cocto robore': hastae enim igni plerumque durari consuerunt, ut facilius corticem demittant. {{anchor+|554|Ad v. 554}} Hvic 'huic' scilicet telo 'natam inplicat'. Probus de hoc loco ἀπίθανον πλάσμα . libro liber dicitur interior corticis pars, quae ligno cohaeret: alibi "alta liber aret in ulmo". unde et liber dicitur in quo scribimus, quia ante usum chartae vel membranae de libris arborum volumina fiebant, id est conpaginabantur. {{anchor+|557|Ad v. 557}} alma tibi hanc nemorum antomasia: nam tria epitheta sine nomine posita sunt. {{anchor+|558|Ad v. 558}} Ipse pater famulam voveo bene 'ipse pater', quia auctoramenti potestatem nisi patres non habent. 'voveo' autem consecro in tuum ministerium: unde et Camilla dicta est, licet supra eam a matre dixerit esse nominatam. sed illud poetice dictum est: nam 'Camilla' quasi ministra dicta est, quod superius expositum est: ministros enim et ministras inpuberes camillos et camillas in sacris vocabant, unde et Mercurius Etrusca lingua Camillus dicitur, quasi minister deorum. in sacris tamen legitur posse etiam opera consecrari ex servis, usque dum solvatur caput hominis, id est liberetur sacrationis nexu †aut enim numen famulae, quam servi significatio condicionis. {{anchor+|559|Ad v. 559}} tela tenens ordo est 'tua supplex tela tenens', quibus inligata est. et ingeniose 'tenens', cum inligata sit. {{anchor+|562|Ad v. 562}} Sonvere undae distinguendum. {{anchor+|563|Ad v. 563}} Infelix camilla mire 'fugit'. 'infelix' autem 'Camilla' non eo tempore quo evasit, sed nunc infelix: plerumque enim epitheta praesentis temporis sunt, licet in peractis negotiis, ut in secundo "infelix qua se, dum regna manebant, saepius Andromache ferre incomitata solebat". {{anchor+|565|Ad v. 565}} victor propositi sui et intentionis effectu, ut "mihi victor honorem persolves". {{anchor+|566|Ad v. 566}} donum triviae mire 'Triviae', cum ipsa loquatur. et bene 'donum' ait, quoniam pater Dianae servaverit. caespite Probus †aut cespite aut 'caespite' pro campo, scilicet quod caespes gleba sit. {{anchor+|567|Ad v. 567}} Non illum tectis vllae non moenibus urbes accepere non mirum a nulla hunc civitate susceptum: nam licet Privernas esset, tamen quia in Tuscorum iure paene omnis Italia fuerat, generaliter in Metabum omnium odia ferebantur. nam pulsus fuerat a gente Volscorum, quae etiam ipsa Etruscorum potestate regebatur: quod Cato plenissime exsecutus est. hinc est "multae illam frustra Tyrrhena per oppida matres optavere nurum": quod non procederet, nisi inter eos essent iura conubii. non moenibus urbes accepere non tectis, non moenibus, hoc est nec in civitatem nec in privatam admissus est domum. et sic ista etiam in primo libro separavit "urbe domo socias". sciendum autem 'moenia' abusive dici omnia publica aedificia, ut "dividimus muros et moenia pandimus urbis": nam proprie 'moenia' sunt tantum muri, dicta quasi 'munia' a munitione civitatis. {{anchor+|568|Ad v. 568}} Manus dedisset consensisset. et hoc dicit: etiam si qui eum voluissent suscipere, ille tamen eorum consortia morum feritate fugisset. 'feritate' autem figurate pro 'feritati': an ob feritatem? {{anchor+|569|Ad v. 569}} Pastorum et solis exegit montibus aevum et pastorum aevum exegit in montibus solis, id est pastorali usus est vita. {{anchor+|571|Ad v. 571}} Armentalis equae indomitae, scilicet, quae inter armenta feturae causa pascatur: unde sequitur 'et lacte ferino'. veteres enim omnes prope quadrupedes feras vocabant, "in latus inque curvam compagibus alvum". equae autem mammis et lacte ferino ἓν διὰ δυοῖν . {{anchor+|572|Ad v. 572}} nutribat quidam nove dictum accipiunt. {{anchor+|573|Ad v. 573}} Vestigia plantis institerat signa pedum primis plantis expresserat: nam haec sunt vestigia, imagines pedum, ut "semesam praedam et vestigia foeda relinquunt". {{anchor+|574|Ad v. 574}} Palmas oneravit onus enim est quicquid teneris inponitur manibus. {{anchor+|576|Ad v. 576}} crinali auro quo crines inligantur. pro longae tegmine pallae palla proprie est muliebris vestis deducta usque ad vestigia, unde ait 'longae': sic supra "pallam signis auroque rigentem". {{anchor+|577|Ad v. 577}} a vertice pendent tempora variavit: nam de praeterito dicit. {{anchor+|580|Ad v. 580}} Strymoniamque grvem Thraciam, a fluvio Strymone. sane sciendum posse dici et 'hic' et 'haec grus', et 'hic' et 'haec gruis'. olorem latine ita dicimus: nam cycni Graece dicuntur. {{anchor+|581|Ad v. 581}} Multae illam frustra antequam rem diceret, praeiudicavit; sic Sallustius "falso queritur de natura sua genus humanum"; nam antequam diceret 'queritur', dixit 'falso'. matres inter matrem et matremfamilias hoc interest, quod mater est praeter illam significationem quae est ad aliquid, quae tantum convenit in matrimonium; materfamilias vero illa dicitur quae in matrimonium convenit per coemptionem: nam per quandam iuris sollemnitatem in familiam migrat mariti. et hic ostendit dicendo 'Tyrrhena per oppida' quod etiam Volsci in Tuscorum fuerint potestate. {{anchor+|583|Ad v. 583}} Aeternum id est aeterne: nam nomen est pro adverbio. {{anchor+|584|Ad v. 584}} intemerata colit inviolata, incorrupta: 'temeratae' enim quibus vis allata est. {{anchor+|585|Ad v. 585}} Conata cum conaretur, ut "obsessumque acta testudine limen" et "Caci spem custodita fefellit". hac autem ratione ostendit, quare non suscenseat Troianis. {{anchor+|587|Ad v. 587}} Fatis vrgetur acerbis ostendit etiam desideria ex fati necessitate descendere. {{anchor+|589|Ad v. 589}} Committitur omine pugna pro 'committetur'. {{anchor+|590|Ad v. 590}} Haec cape generaliter dixit arcum, pharetram, ut sequentia indicant: nam dicit 'et ultricem pharetra deprome sagittam'. et neotericum putatur ipsum 'sagittam ultricem'. vltricem nomina omnia in 'x' littera terminata ablativum singularem in 'e' mittunt, genetivum vero pluralem in 'um', exceptis his quae omnis sunt generis, ut 'felix'; nam et 'ab hoc felici' et 'horum felicium' facit: Lucanus "felici non fausta loco tentoria ponens". quod receptum est ideo, quia genetivus pluralis a nominativo plurali minor esse non debet, sed aut par, aut maior una syllaba. et quia a neutro facit 'felicia', 'felicum' dicere non debemus, ne propter alia genera huic praeiudicemus. namque ab eo quod est 'felices' ut 'felicium' dicamus, ratio patitur: una enim crescit syllaba: ab eo quod est 'felicia' ut 'felicum' dicamus non procedit, ne minor sit genetivus a nominativo plurali. similiter et 'ultricium' et 'victricium' dicimus, licet in his neutrum genus in numero singulari non inveniatur. {{anchor+|591|Ad v. 591}} Violarit vulnere corpus bene 'violarit', quia dixerat 'sacrum'. et superius dictum est operam sollemni more consecrari, usque dum solvatur caput hominis, id est liberetur sacrationis nexu: quod facilius accidet, si mors intercedat. hic ergo totius rei et praecipue sacrationis aliud agens poeta mentionem inseruit, dicens 'hac quicumque sacrum violarit vulnere corpus, Tros Italusve, mihi pariter det sanguine poenas'. bene ergo, sicut dictum est, 'violarit', quia dixerat 'sacrum'. {{anchor+|592|Ad v. 592}} Tros italusve mihi si simpliciter accipiamus, ita intellegamus: sive eam Troianus interemerit, sive aliquis de Aeneae auxiliis: namque alii volunt Arruntem de Turni esse partibus et indignatum, femineum sexum plus in bello potuisse, quam viros. quam rem hic dicunt praestruxisse Vergilium: et re vera sic ubique loquitur, ut incertum sit Arruns de cuius partibus fuerit: unde est et illud "da, pater, hoc nostris aboleri dedecus armis". pariter similiter, uno modo. et est antiquum. {{anchor+|593|Ad v. 593}} Miserandae corpus haec in oeconomia praeiudicia nominantur, quotiens negotii futuri exitus tollitur: vult enim nos de Camillae cadavere nihil ulterius expectare: sicut fecit in primo "tu faciem illius noctem non amplius unam falle dolo", quod praemissum sustulit commemorationem, quando vel Cupido discesserit vel Ascanius sit reversus. {{anchor+|594|Ad v. 594}} Arma inspoliata aut indetracta, aut ipsius inspoliatae. patriaeque reponam hoc est in patriam. {{anchor+|596|Ad v. 596}} Nigro circumdata turbine corpus hoc ideo, quia ad maerorem luctumque descendit. contra in octavo, ubi ad laetitiam descendit Venus, claro eam nimbo circumdatam dicit, ut "at Venus aetherios inter dea candida nimbos". {{anchor+|597|Ad v. 597}} at manus interea in tota hac descriptione historicum characterem poetico miscet. {{anchor+|598|Ad v. 598}} Etruscique duces Etruria dicta est, quod eius fines tendebantur usque ad ripam Tiberis, quasi ἑτερούρια ; nam ἕτερον est alterum, ὅρος finis vocatur. Roma enim antea unam tantum Tiberis ripam tenebat: Iuvenalis "et quae imperii fines Tiberinum virgo natavit". quidam sane 'Etruri' legunt, ab 'Etruria': trans Tiberim enim Etruriam dicebant, homines Etruros, quos nunc Etruscos. {{anchor+|599|Ad v. 599}} Compositi numero id est aequati numero rationabiliter, unde et 'saepenumero' dicimus, id est frequenter et rationabiliter. hinc est "tum vero in numerum", id est in rationem, in rhythmum: unde et metra 'numeros' dicimus, ut "numeros memini, si verba tenerem". sane modo generalis est descriptio equestris certaminis, paulo post descendit ad specialem, sicut fecit in quinto et de cursoribus et de navali certamine. {{anchor+|600|Ad v. 600}} pressis cum habenis premeretur. pugnat autem pro 'repugnat'. {{anchor+|601|Ad v. 601}} ferreus hastis quaeritur quid sit 'ferreus'? utrum 'ferreus ager horret hastis', an 'ferreus hastis ager horret'. horret ager terribilis est: est autem versus Ennianus, vituperatus a Lucilio dicente per inrisionem, debuisse eum dicere "horret et alget": unde Horatius de Lucilio "non ridet versus Enni gravitate minores?" {{anchor+|602|Ad v. 602}} Campique armis sublimibus ardent id est resplendent. {{anchor+|603|Ad v. 603}} Celeresque Latini adludit ad militiam Romanam: namque et equites habuit Romulus, ut illo diximus loco "tercentum, scutati omnes, Volscente magistro": quos celeres appellavit vel a celeritate, vel a duce Celere, qui dicitur Remum occidisse, in cuius gratiae vicem a Romulo fieri tribunus equitum meruit. alii hos celeres ideo appellatos dicunt, quod explorationes obirent et quae usus exigeret, velocius facerent. alii a Graeco dictum putant quod est κέλης . {{anchor+|604|Ad v. 604}} Ala camillae equitatus. 'alae' autem dicuntur equites, quod alarum vice pedestrem exercitum tegunt. {{anchor+|605|Ad v. 605}} hastasque reductis ante oculos posita descriptio. {{anchor+|608|Ad v. 608}} Intra iactum teli unde possit hasta emissa in hostem venire. hinc traxit Statius ut diceret "quale quater iaculo spatium ter harundine vincas". et Enniana est omnis haec ambitiosa descriptio. {{anchor+|609|Ad v. 609}} subito adverbium est: an 'subito clamore'? et est versus hypermetros. {{anchor+|612|Ad v. 612}} continvo adversis hic specialis pugna est. {{anchor+|615|Ad v. 615}} perfractaque pectora pectoribus rumpunt pro 'rumpunt praefractaque faciunt'. {{anchor+|617|Ad v. 617}} Praecipitat pro 'praecipitatur'. {{anchor+|619|Ad v. 619}} Reiciunt parmas et equos ad moenia vertunt 'reiciunt' retro agunt, vel retrorsum ferunt, ut cedentium terga munita sint, ut ipse "bis reiecti armis respectant terga tegentes". sane nunc fugiunt, non timore, sed lege proeliandi: Sallustius "more equestris proelii sumptis tergis ac redditis". 'parma' autem est equestre scutum. {{anchor+|622|Ad v. 622}} Mollia domita, domitorum scilicet equorum. {{anchor+|625|Ad v. 625}} Superiacit undam super scopulos undam iacit: nam more suo dedit verbo detractam nomini praepositionem. {{anchor+|626|Ad v. 626}} extremamque quantum ad mare pertinet: nam terrae prima est. sinu curvatione et flexu undarum. 'extremam' autem ad illud pertinet quod ait supra "penitusque datis referuntur habenis". {{anchor+|627|Ad v. 627}} Aestu revoluta resorbens saxa fugit aestus proprie est maris incerta commotio. {{anchor+|628|Ad v. 628}} Vado labente hypallage pro 'labens ipse per vadum litus reliquit'. {{anchor+|633|Ad v. 633}} gemitus morientum aliquanti 'morientum' genetivum corruptum pro integro accipiunt: facit enim 'morientium'. et sanguine in alto ἐμφατικῶς caedis ostenditur magnitudo. {{anchor+|634|Ad v. 634}} armaque corporaque versus πολυσύνδετος . et bene belli faciem demonstravit multa enumerando quae in alto sanguine velut natarent. {{anchor+|636|Ad v. 636}} quando ipsum horrebat adire parenthesis. et quaeritur quid sit 'horrebat'. {{anchor+|637|Ad v. 637}} Hastam intorsit equo figurate: nam 'intorqueo in equum' dicimus, ut "in latus inque feri curvam conpagibus alvum contorsit". sub avre reliquit ex vulneris genere fugientem eum intellegimus esse percussum. {{anchor+|640|Ad v. 640}} Volvitur ille excussus hvmi 'humi volvitur': nam 'excussus' per se plenum est. {{anchor+|642|Ad v. 642}} Deicit herminium nomen hoc de historia Romana est: namque cum Coclite contra Tuscos Larcius et Herminius steterunt et pugnaverunt eo tempore, quo pons sublicius rumpebatur; unde et eum plurimum laudat, ac si diceret: talis hic est, qualis ille fuit. {{anchor+|644|Ad v. 644}} Tantus in arma patet id est tantum patebat in vulnera, id est in hostilia tela totus patebat. alii 'in arma' pro 'armis' †vel satis tradunt. per armos abusive: nam proprie armi quadrupedum sunt. {{anchor+|648|Ad v. 648}} Exultat amazon suspendendum 'exultat', ut 'Amazon' intellegas quasi Amazon; nam Camilla Volsca fuerat: sic in primo "dederatque comam diffundere ventis, venatrix", id est quasi venatrix. {{anchor+|649|Ad v. 649}} pharetrata participium a feminino genere derivatum. unum autem exserta latus pro 'exsertum latus habens'. {{anchor+|650|Ad v. 650}} denset id est dense, sparse iacit. sane densentur plures res in unum, ut "vos unanimes densete catervas". et declinatur 'denseo denses denset'. {{anchor+|651|Ad v. 651}} Indefessa infatigabilis. et omnia ei arma Amazonum tradit, quas Titianus unimammas vocat: nam hoc est Amazon, quasi ἄνευ μαζοῦ , sine mamma. 'bipennis' autem dicitur, quod ex utraque parte habeat aciem, quasi duas pennas quas veteres dicebant. {{anchor+|654|Ad v. 654}} Spicula fugientia pro 'ipsa fugiens'. {{anchor+|655|Ad v. 655}} At circum lectae comites subaudis 'dimicant', quod etiam sequens Amazonum indicat comparatio, quae inducuntur circa reginam bella tractantes: ne culpetur poeta, quod nullam earum pugnantem induxerit. larinaque virgo nomin {{anchor+|657|Ad v. 657}} Italides ut 'Sicelides' 'Atlantides'. †anque saeiarum ducem amazonam dicit velut amazonidas, ut "ducit Amazonidum". et est pulchra derivatio, non tamen vera: nam verum est 'Italae': 'Italis' autem, unde est 'Italides', magis patronymicon est, quam derivativum; sicut 'Belis', unde est 'Belides': et est Graecum. quas ipsa decus et ad delectas, et ad ipsam potest referri. 'decus' autem si ad Camillam, nobilitas, pulchritudo; si ad delectas, ornamentum, quas sibi elegit ornamentum, id est ad ornamentum. dia camilla generosa, εὐγενής ; nam Graecum est. cuius nominis etymologiam plerique volunt venire ἀπὸ τοῦ Διός : quod si est, dicemus dissentire derivationem a principalitate: nam 'dia' 'di' producit, cum Διός corripiat: sicut e contra cum 'lux' 'lu' producat, 'lucerna' 'lu' corripit. {{anchor+|658|Ad v. 658}} Pacisque bonae bellique ministras congruum paci epitheton dedit, ut eam bonam diceret, cum bellum e contra sit pessimum: nam sine dubio et 'belli saevi' diceret, si ratio versus admitteret. quidam 'bonum' interdum pro grandi accipiunt. bellique ministras non nulli 'ministras' modo ad bellum tantum referri volunt, ideoque coniunctionem incongrue positam, et ordinem esse 'decus pacis et ministras belli'. poterit et ita 'quas sibi decus delegit ministras bonae pacis et belli'. {{anchor+|659|Ad v. 659}} Quales threiciae Tanais fluvius est, qui separat Asiam ab Europa, circa quem antea Amazones habitaverunt; unde se postea ad Thermodonta, fluvium Thraciae, transtulerunt: quod etiam Sallustius testatur, dicens "dein campi Themiscyrei, quos habuere Amazones, ab Tanai flumine, incertum quam ob causam, digressae". has quidam dicunt stato die solitas cum Scythis coire. flumina pro flumine, aut fluenta. thermodontis plenum est 'Thermodoon', sed per synaeresin 'Thermodon' fecit: unde 'don' circumflexum habebit accentum. Graeca enim nomina necesse est ut circumflectantur, quotiens fit synaeresis exigente metri necessitate. ergo si sit 'Thermodoon', 'do' acutum habebit accentum: quod si 'Thermodon' fecerit, et in finalem transfertur, et mutatur accentus: nam circumflexus fit. {{anchor+|660|Ad v. 660}} Pulsant Ennius ad musas "quae pedibus pulsatis Olympum". bellantur pro 'bellant': nam solent verba pro verbis poni: unde nunc passivam declinationem sub activa posuit significatione, sicut in georgicis "et placidam paci nutritor olivam" futurum tempus a passivo posuit pro praesenti ab activo: nam 'nutritor' pro 'nutri' posuit. inde est e contra "nox umida caelo praecipitat". {{anchor+|661|Ad v. 661}} Hippolyten haec Amazonum fuit regina, cui victae Hercules balteum sustulit. huius filia fuit Antiopa, quam Theseus rapuit, unde Hippolytus. martia aut bellicosa, aut Martis filia. quae ab Achille occisa ac mortua adamata est: ut non nulli vero adserunt, cum Achille concubuit, et ex eo Caystrum filium edidit, ex quo flumen Lydiae ita appellatur. refert autem aut addita est praepositio 're', id est 'fert', aut mutata pro 'infert'. {{anchor+|662|Ad v. 662}} vlulante tumultu ululatum veteres etiam vocem, quae redditur initio proelii, dicebant, quam Graeci ὀλολυγήν vocabant. {{anchor+|664|Ad v. 664}} Quem telo primum deicis Homericum est interrogationem ad ipsum referre, qui describitur, cum semper sic musae interrogari consueverint, ut "vos o Calliope, precor, adspirate canenti". aspera virgo epitheton ad officium belli respiciens, alias incongrue virginem asperam dicimus. {{anchor+|666|Ad v. 666}} Evneum quia Latina est declinatio, ideo 'ne' accipit accentum: nam Statius quia Graece declinavit, graecum accentum posuit dicens "Euneos ante et nunc ante Thoas et Euneon audit". {{anchor+|667|Ad v. 667}} Longa abiete hasta abietali: nam arborem pro hasta posuit. {{anchor+|671|Ad v. 671}} Suffuso casuro: nam 'suffusi' equi dicuntur quos vulgo incespitatores vocant. alii 'suffosso' legunt, id est praecipiti et iam cadenti. {{anchor+|672|Ad v. 672}} Dum subit scilicet, dum se ad sustentationem ruentis inclinat. et vult utrumque tanta celeritate esse percussum, ut unum ictum putares: inde est enim 'praecipites pariterque ruunt'. inertem nudam. an nihil proficientem? {{anchor+|673|Ad v. 673}} His addit amastrum adiungit. {{anchor+|674|Ad v. 674}} sequitur pro 'persequitur'. {{anchor+|678|Ad v. 678}} Armis ignotis novis, inconsuetis: vel ignobilibus, id est non conspicuis. iapyge Apulo. {{anchor+|679|Ad v. 679}} Pellis erepta ivvenco id est lorica: nam proprie lorica est tegimen de corio, tamquam de loro factum, quo maiores in bello uti consueverant. {{anchor+|680|Ad v. 680}} caput ingens oris hiatus amphibolon; sed melius est 'ingens hiatus'. {{anchor+|682|Ad v. 682}} Agrestisque manus armat sparus bene 'agrestis': nam sparus est rusticum telum, in modum pedi recurvum: Sallustius "sparos aut lanceas, alii praeacutas sudes portare". Varro ait "sparum telum missile, a piscibus ducta similitudine, qui spari vocantur". alii 'sparus' a spargendo dici putant. {{anchor+|683|Ad v. 683}} Vertitur in mediis id est agit: nam Graece dixit ἀναστρέφεται . toto vertice supra est sic Statius de Capaneo "et totum transcendit corpore bellum". {{anchor+|684|Ad v. 684}} Hunc illa exceptum fraude circumventum, ut "aemulus exceptum Triton". agmine verso aut converso impetu suo: aut adversariorum conlato agmine. {{anchor+|685|Ad v. 685}} Traicit vis iactus ostenditur. {{anchor+|686|Ad v. 686}} Silvis pro 'in silvis': et est archaismos. {{anchor+|687|Ad v. 687}} Muliebribus armis usus obtinuit, ut innuptas 'virgines', nuptas 'mulieres' vocemus: nam apud maiores indiscrete virgo dicebatur et mulier. utrumque enim sexum tantum significabat, ut ecce hoc loco dicit 'armis muliebribus', cum Camillam innuptam fuisse manifestum sit. item in bucolicis legimus "a, virgo infelix", cum Pasiphaen constat ex Minoe ante amorem tauri liberos suscepisse: Terentius etiam mulierem post partum virginem vocat. {{anchor+|688|Ad v. 688}} Nomen tamen havd leve patrum manibus hoc referes telo cecidisse camillae inrisio est amaritudinis plena: nam si voluerimus simpliciter accipere, ut ita sit dictum quemadmodum supra "Aeneae magni dextra cadis", incipit contrarium esse superioribus. unde melius est, ut perseveremus in sensu et ita sit dictum: magnam re vera gloriam laturus est ad manes parentum, quem feminea tela superarunt. {{anchor+|692|Ad v. 692}} Sedentis equitis. sane eum ex vicino intellegimus esse. {{anchor+|695|Ad v. 695}} Interior sinisterior, breviore scilicet circulo. {{anchor+|698|Ad v. 698}} Congeminat hic distinguendum: nam nemo dicit 'securim vulnus congeminat', sed 'securis'. {{anchor+|699|Ad v. 699}} Incidit hvic figurate pro 'in hanc incidit': Terentius "ego in eum incidi infelix locum, ut neque mihi amittendi, neque retinendi sit copia". {{anchor+|700|Ad v. 700}} Appenninicolae bellator filius avni quia Liguria maiore parte sui in Appennino est constituta. Ligures autem omnes fallaces sunt, sicut ait Cato in secundo originum libro. filius avni Aunus scilicet: nam, ut supra diximus, cum dictis parentibus filiorum nomina supprimuntur, eos patri cognomines intellegimus, ut "Tiburti Remulo ditissimus olim". {{anchor+|703|Ad v. 703}} reginam avertere proprio verbo usus est, ut est mos equestris, id est non sperat fore ut illam averteret. {{anchor+|704|Ad v. 704}} Versare dolos ingressus tractare ut "seu versare dolos, seu certae occumbere morti". astu malitia: nam proprie 'astutos' malitiosos vocamus: unde in Terentio postquam de domino dixit servus "astute", ille iratus ait "carnifex quae loquitur?" Cicero "ita fit ut tua ista ratio existimetur astuta, meum hoc consilium necessarium". {{anchor+|706|Ad v. 706}} Dimitte fugam id est equi celeritatem, cui fidis, relinque. {{anchor+|708|Ad v. 708}} Ventosa ferat cui gloria fravdem haec est vera et antiqua lectio, ut 'fraudem' non 'laudem' legas, ut si 'fraudem' legeris, sit sensus: pedes congredere, iam agnosces cui inanis iactantia adferat poenam: nam 'fraudem' veteres poenam vocabant, ab eo quod praecedit, id quod sequitur, ut "et scelus expendisse merentem Laocoonta ferunt", Cicero in Cornelianis "ne fraudi sit ei qui populum ad contentionem vocarit"; ut etiam in antiquo cognoscitur iure. si autem 'laudem' legerimus, erit sensus: agnosces cui inanis gloria adferat laudem. 'ventosa' autem 'gloria' est quam Graeci κενοδοξίαν vocant. {{anchor+|710|Ad v. 710}} Paribusque resistit in armis pedes, sicut etiam illum congressurum putabat. {{anchor+|711|Ad v. 711}} Pura parma tunc enim primum in bella descenderat. {{anchor+|713|Ad v. 713}} Fugax fugiens; nam nomen est pro participio: non enim fugacem possumus accipere quem supra legimus bellatorem. {{anchor+|714|Ad v. 714}} ferrata calce 'calce' genere feminino. {{anchor+|715|Ad v. 715}} Vane ligus aut fallax, aut inaniter iactans: nam 'vanos' stultos posteriores dicere coeperunt. inde tractum est etiam in neotericis: Iuvenalis "sic libitum vano, qui nos distinxit, Othoni". quid autem hoc loco 'vane' significet, sequentia demonstrant 'frustraque animis elate superbis'. possumus tamen hic et mendacem verius accipere, quia ait "dum fallere fata sinebant" et "nec fraus te incolumem fallaci perferet Auno": Nigidius de terris "nam et Ligures, qui Appenninum tenuerunt, latrones, insidiosi, fallaces, mendaces", Cato originum cum de Liguribus loqueretur "sed ipsi, unde oriundi sunt, exacta memoria inliterati mendacesque sunt et vera minus meminere". sane subito, ut solet, ad characterem dramaticum transit: neque enim ostendit Camillam loqui coepisse. {{anchor+|716|Ad v. 716}} Lubricus mobilis, fallax. {{anchor+|718|Ad v. 718}} Pernicibus ignea plantis modo velocibus, alias perseverantibus: nam 'pernix' interdum velox, interdum perseverans significat, ut ipse in georgicis "et inter dura iacet pernix instrato saxa cubili". {{anchor+|719|Ad v. 719}} Transit equum cursu nunc hoc incredibile esse videretur, nisi praemisisset in septimo "illa vel intactae segetis per summa volaret gramina nec teneras cursu laesisset aristas". adversa opposita. {{anchor+|721|Ad v. 721}} quam similitudinis adverbium est; est et pronomen tam subiunctivum, quam praepositivum; est et coniunctio, ut cum dicimus 'tam hoc, quam illud'. accipiter saxo sacer ales ab alto 'sacer' ideo, quia Marti est consecratus accipiter: aut 'sacer' avibus execrabilis, ut "auri sacra fames": aut, quod verius est, Graecum nomen expressit: nam ἱέραξ dicitur, hoc est sacer: ἱερεύς enim Graece, latine sacerdos vocatur. cur autem Graece ita dictus sit, ratione non caret, quae nota est sacrorum peritis. {{anchor+|722|Ad v. 722}} Consequitur pennis nova laus Camillae, siquidem accipiter columbam sequitur, ista hostem praecedit. ipsa etiam avium comparatio sumpta ex contrario est: nam aequius vir accipitri, Camilla compararetur columbae. {{anchor+|723|Ad v. 723}} eviscerat ne vulgari verbo ex Graeco uteretur dicens 'exenterat', ait 'pedibusque eviscerat'. {{anchor+|724|Ad v. 724}} Tum crvor et vulsae labuntur ab aethere plumae ecbasis poetica, id est excessus. {{anchor+|725|Ad v. 725}} Non nullis id est non neglegentibus: nam litotes figura est. vult enim dicere: non leviter Iuppiter intuebatur ista certamina. ideo et adiecit 'observans oculis', id est intente aspiciens: Plautus "observato, quam blande suppalpatur mulieri" (Am. 507). {{anchor+|730|Ad v. 730}} Instigat vocibus alas incitat et inritat ad reditum: primum enim est, ut fugere desinant, post ut in hostes impetum faciant. {{anchor+|731|Ad v. 731}} Nomine quemque vocans per hoc extrema necessitas indicatur. reficitque id est restituit. {{anchor+|732|Ad v. 732}} Quis metus dolentis, non interrogantis: id est qualis, quantus, qui viros etiam feminam timere compellit? unde paulo post 'quae tanta animis ignavia venit? femina palantes agit'. o numquam dolitvri id est stulti: stultus enim est quisquis iniuria non movetur. et bene 'numquam', siquidem antea saevitiam Mezentii pertulerunt nec se ulti sunt, nunc praebent terga mulieri et ne hinc quidem commoventur dolore. non nulli tamen 'dolorem' studii alicuius ardorem et promptam gloriae cupiditatem veterum more dictum tradunt, ut Graeci πόνον appellant. {{anchor+|734|Ad v. 734}} Atque haec agmina δεικτικῶς , id est multitudinem tantam, hoc est magnam. {{anchor+|735|Ad v. 735}} Inrita id est inertia, quae nos ulcisci minime valent. {{anchor+|736|Ad v. 736}} At non in venerem segnes latenter hoc dicit: fugitis mulierem, quia armata est; alias primi ad hunc curritis sexum. nocturnaque bella coitum: alibi "et siquando ad proelia ventum est". {{anchor+|737|Ad v. 737}} Curva tibia symphoniacorum. bacchi autem ideo, quia apud veteres ludi theatrales non erant, nisi in honorem Liberi patris. hanc tibiam Graeci πλαγίαυλον vocant, Latini vascam tibiam: et est Dionysia, cum maxime ea saturi utantur. {{anchor+|738|Ad v. 738}} Expectate pro 'expectatis', modum pro modo posuit. {{anchor+|739|Ad v. 739}} hic amor hoc studium per parenthesin dictum est; nam ordo est 'pocula mensae dum sacra secundus aruspex nuntiet'. secvndus harvspex pro 'secunda sacra', id est prospera: sicut e contrario Homerus μάντι κακῶν , id est malorum divine. {{anchor+|740|Ad v. 740}} In altos lucos illic enim epulabantur sacris diebus. mire autem vocet hostia pro 'ut ad hostiam conveniatis'. {{anchor+|741|Ad v. 741}} Moriturus et ipse moriturus animo: nam moriturus non est. quod autem ait 'et ipse', aut ad Camillam, aut ad Venulum respicit. {{anchor+|742|Ad v. 742}} Turbidus id est terribilis. {{anchor+|743|Ad v. 743}} Dereptumque ab equo dextra complectitur hostem hoc de historia tractum est: namque Gaius Iulius Caesar, cum dimicaret in Gallia et ab hoste raptus equo eius portaretur armatus, occurrit quidam ex hostibus, qui eum nosset, et insultans ait 'caesar, caesar', quod Gallorum lingua 'dimitte' significat: et ita factum est ut dimitteretur. hoc autem ipse Caesar in ephemeride sua dicit, ubi propriam commemorat felicitatem. est et alia huius rei historia: Varro enim cum de suo cognomine disputaret, ait eum qui primus Varro sit appellatus, in Illyrico hostem, Varronem nomine, quod rapuerat et ad suos portaverat, ex insigni facto vocabulum meruisse. {{anchor+|745|Ad v. 745}} tollitur in caelum clamor rei scilicet admiratione. {{anchor+|748|Ad v. 748}} rimatur inquirit, ut "rimanti telum ira facit". {{anchor+|750|Ad v. 750}} Exit evitat, ut "atque oculis vigilantibus exit" in quinto. {{anchor+|751|Ad v. 751}} Utque volans alte raptum Homerica comparatio. et utrum 'alte volans', an 'alte raptum', an 'alte fert'? {{anchor+|756|Ad v. 756}} luctantem rostro magna brevitate rem descripsit. {{anchor+|758|Ad v. 758}} Ducis exemplum eventumque secuti et virtutem, et felicitatem: 'exemplum', quod coepit; 'eventum', quod prospere. {{anchor+|759|Ad v. 759}} Maeonidae Lydii, ut "o Maeoniae delecta iuventus". {{anchor+|760|Ad v. 760}} Arte dolo, ut "arte Pelasga". {{anchor+|762|Ad v. 762}} Qua se cumque furens medio tulit agmine virgo, hac arrvns subit ut etiam supra diximus, ita poeta loquitur, ut aliquibus locis det suspicionem, quod Arruns de Turni partibus fuerit: namque et in Camillam impetum facit, et cum ipsa rursus recedit: quod nisi de socio non procedit. Donatus etiam dicit, esse manifestum signum socium ei fuisse, quod Apollinem Soractis invocat montis, de quo Turno auxilia constat venisse: licet possit fieri, ut alterius loci homo alterius loci invocet numen. item ad argumentum vocat "patrias remeabo inglorius urbes": quod etiam de hoste procedit, nam superare feminam nullam constat esse virtutem: aut quia nec gloriari poterat, si Camillam earundem partium occidisset, ut, quod supra dictum est, videatur eam invidia peremisse, quod viris praeripiat gloriam et sola nobiliter pugnet Camilla. {{anchor+|763|Ad v. 763}} tacitus hoc est latens. {{anchor+|767|Ad v. 767}} Circvitum proprie: nam circumire insidiantum est: unde est "nec gregibus nocturnus obambulat". certam hastam inevitabilem: unde est e contra "et incertam excussit cervice securim", id est infirmam, evitabilem. {{anchor+|768|Ad v. 768}} Sacer cybelo nam montem pro numine, quod in eo colitur, posuit. et bona occasio ad mortem Camillae, ut sacerdotem maioris numinis conetur occidere: per quod quasi exauctoratur Dianae favor, interveniente maioris numinis iracundia. olimque sacerdos aut quia vetus sacerdos: aut cuius etiam maiores sacerdotes fuissent, quibus apud veteres in sacra quoque succedebatur. {{anchor+|769|Ad v. 769}} longe fulgebat vel 'longe fulgebat', vel 'longe insignis'. {{anchor+|770|Ad v. 770}} Quem pellis aenis in plumam squamis auro conserta tegebat catafractum eum fuisse significat. catafracti autem equites dicuntur, qui et ipsi ferro muniti sunt, et equos similiter munitos habent: de quibus Sallustius "equis paria operimenta erant, †quae linteo ferreis laminis in modum plumae adnexuerant", nunc autem pro linteo 'pellem' posuit, et 'aeneas squamas' aereas laminas intellegimus. 'in plumam' vero est in similitudinem plumae, ut "excisum Euboicae latus ingens rupis in antrum", id est in antri similitudinem. sane sciendum quod ipsos equites catafractos dicimus: Sallustius "et sequebantur equites catafracti". in plumam pluma est in armatura ubi lamina in laminam se indit. {{anchor+|772|Ad v. 772}} peregrina ferrugine ut Hibera, id est Hispana: nam ipse hoc alibi exposuit "et ferrugine clarus Hibera". quidam purpuram accipiunt, quod eius prima tinctura ferrugineo colore sit. {{anchor+|773|Ad v. 773}} Spicula torquebat lycio gortynia cornu Cretenses sagittas Lycio arcu dirigebat: quod etiam, ut supra diximus, ad ornatum poni consuevit. {{anchor+|774|Ad v. 774}} vati hic vatem, supra sacerdotem, ut de Heleno utrumque. {{anchor+|775|Ad v. 775}} Cassida pro 'cassis': nam accusativum posuit pro nominativo. {{anchor+|777|Ad v. 777}} Pictus acu tunicas et barbara tegmina crurum 'pictus tunicas, pictus crurum barbara tegmina', id est habebat vestem phrygionis arte perfectam. sane armorum longa descriptio illuc spectat, ut in eorum cupiditatem merito Camilla videatur esse succensa. {{anchor+|782|Ad v. 782}} Femineo inpatienti, inrationabili, ut "femineae ardentem iraeque curaeque coquebant". {{anchor+|785|Ad v. 785}} Summe deum ex affectu colentis dicitur: nam Iuppiter summus est. sancti custos soractis apollo Soractis mons est Hirpinorum in Flaminia conlocatus. in hoc autem monte cum aliquando Diti patri sacrum persolveretur — nam diis manibus consecratus est — subito venientes lupi exta de igni rapuerunt. quos cum diu pastores sequerentur, delati sunt ad quandam speluncam, halitum ex se pestiferum emittentem, adeo ut iuxta stantes necaret: et exinde est orta pestilentia, quia fuerant lupos secuti. de qua responsum est, posse eam sedari, si lupos imitarentur, id est rapto viverent. quod postquam factum est, dicti sunt ipsi populi Hirpi Sorani: nam lupi Sabinorum lingua vocantur hirpi. Sorani vero a Dite: nam Ditis pater Soranus vocatur: quasi lupi Ditis patris. unde memor rei Vergilius Arruntem paulo post comparat lupo, quasi Hirpinum Soranum. {{anchor+|786|Ad v. 786}} Pineus ardor ignis περίφρασις . acervo pyra, coacervatione lignorum. {{anchor+|787|Ad v. 787}} Freti pietate iste quidem hoc dicit; sed Varro, ubique expugnator religionis, ait, cum quoddam medicamentum describeret, "ut solent Hirpini, qui ambulaturi per ignes, medicamento plantas tingunt". {{anchor+|788|Ad v. 788}} Multa pruna in pruna. 'pruna' autem quamdiu ardet dicitur: Horatius "praetextam et latum clavum prunaeque batillum": cum autem extincta fuerit, carbo nominatur: Terentius "tam excoctam atque atram reddam, quam carbo est": nam 'pruna' a perurendo dicta est. {{anchor+|790|Ad v. 790}} Exuvias pulsaeve tropaeum exuvias occisae, pulsae tropaeum. et proprie: nam, ut supra diximus, de occisis hostibus triumphabant, de pulsis figebant tropaea. {{anchor+|795|Ad v. 795}} Partem mente dedit partem volucres dispersit in avras bona moderatio Apollinis inter sacerdotis preces et voluntatem sororis. {{anchor+|801|Ad v. 801}} Nihil non. neque avras nec sonitus memor haec est antiqua lectio; namque apud maiores trahebatur interdum a Graeco genetivus singularis. hinc est et 'paterfamilias' et 'materfamilias', quae duo tantum nomina remanserunt: nam nec 'huius auras' dicimus, nec 'huius custodias' secundum Sallustium, qui ait "castella custodias thesaurorum" pro 'custodiae': ita enim etiam Asper intellegit, licet alii 'custodias' accusativum velint. sane 'paterfamilias' et 'materfamilias' quando dicimus, 'familias' indeclinabile est. si autem 'pater familiae' dicere voluerimus, iam non erit nomen, sed locutio, et 'familiae' erit dativus; nam 'pater mihi est' dicimus: Terentius "natura tu illi pater es, consiliis ego". multi tamen volunt in numero plurali nomen utrumque declinari, ut dicamus 'hi patres familiae, horum patrum familiarum'. {{anchor+|803|Ad v. 803}} Papillam exertam nudam. sane 'mamilla' est omnis eminentia uberis, 'papilla' vero breve illud, unde lac trahitur. {{anchor+|805|Ad v. 805}} Dominam reginam, ut "hi dominam Ditis thalamo deducere adorti". {{anchor+|808|Ad v. 808}} Virginis avdet sic fuerat consternatus, ut etiam vulneratam timeret. {{anchor+|811|Ad v. 811}} Occiso pastore lupus bene pastori reginam comparat nam reges ipsi pastores vocantur: Homerus ποιμένα λαῶν . {{anchor+|812|Ad v. 812}} Cavdam pavitantem quae timorem indicat: pro 'ipse pavitans'. {{anchor+|814|Ad v. 814}} Turbidus modo timidus, supra terribilis, ut "Venulo adversum se turbidus infert". {{anchor+|817|Ad v. 817}} Mucro hinc apparet mucronem esse cuiuslibet teli acumen. {{anchor+|818|Ad v. 818}} Frigida leto alii 'telo' legunt et intellegunt 'vulnere'. et quidam labuntur leto non 'leto frigida', sed 'leto labuntur'. alii 'frigida leto' accipiunt, quia sequitur post 'captum leto posuit caput'. non nulli 'frigida lumina' tradunt, scilicet igni caloris extincto, ut e contrario "ad caelum tendens ardentia lumina". {{anchor+|822|Ad v. 822}} Partiri curas subaudis 'consueverat'. haec ita fatur unum abundat: nam supra ait 'adloquitur'. {{anchor+|823|Ad v. 823}} Potvi absolute, vel pugnare vel vivere: necessaria enim eclipsis in defectione, quae ex arte non semel posita est. {{anchor+|826|Ad v. 826}} Succedat pugnae animus bellatricis ostenditur, quae non se dolet lucem, sed bella deserere, in tantum, ut nihil aliud δαγγερ· ;moriens, quam de re publica tuenda, et bellum mandaret, et solum putaret idoneum Turnum qui in eius vicem succederet. {{anchor+|828|Ad v. 828}} Non sponte flvens non ut supra "portisque ab equo regina sub ipsis desiluit, quam tota cohors imitata relictis ad terram defluxit equis". {{anchor+|829|Ad v. 829}} PavLatim exsolvit se corpore sic in quarto "teque isto corpore solvo". {{anchor+|830|Ad v. 830}} et captum leto posvit caput cum dicit 'caput' ostendit operam consecratam, usque dum solvatur caput hominis, id est liberetur; quod facilius potest morte contingere, sicut supra dictum est. arma relinquens alii 'arma relinquunt' legunt. Probus hypallagen vult esse vel contrarium, ut ipsa relinquat. alii 'arma relinquunt' cum laude dictum accipiunt, id est illa decidebant e manibus Camillae exanimis. {{anchor+|831|Ad v. 831}} Vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras servat hoc ubique, ut iuvenum animas a corporibus dicat cum dolore discedere, quod adhuc esse superstites poterant: quod etiam de Turno dicturus est. {{anchor+|832|Ad v. 832}} Clamor Troianorum scilicet, qui exultabant, et quorum animi aucti sunt Camilla moriente. {{anchor+|833|Ad v. 833}} Crudescit crudelior fit caede multorum. {{anchor+|834|Ad v. 834}} omnis copia pro 'totus exercitus', ut "et quae sit me circum copia, lustro". {{anchor+|836|Ad v. 836}} At triviae custos vel ministra, vel observatrix. potest et pro comite accipi: vel 'custos' mandatorum Triviae, ne inulta Camilla moriatur. {{anchor+|839|Ad v. 839}} mulcatam affectam: 'mulcari' enim proprie verberibus dicimus. {{anchor+|842|Ad v. 842}} Conata lacessere teucros propter illud "bellum inportunum cives cum gente deorum". hev autem doloris exclamatio est. crudele luisti supplicium iuris verbo usus est. 'luere' enim debere dicitur qui pecuniam solvit: quod hic usurpatum est in capitis poenam. quidam huius loci longam expositionem tradunt: Volscos a Volscatibus Hylinis originem ducere, †exclytas autem, inter quos Amazones sunt, regionem Illyricam incolere. luisse ergo supplicium Camillam dicunt, quae adversum Troianos arma tulerit, quibus maiores eius auxilium constat tulisse, id est Penthesileam. {{anchor+|843|Ad v. 843}} desertae in dumis 'in silvis coluisse', aut 'in dumis desertae', id est soli et sine nobis. colvisse dianam profvit non deam incusat, sed fatorum necessitatem, contra quae nec numinis opitulatur auxilium. {{anchor+|846|Ad v. 846}} Sine nomine sine gloria, sine fama, quod fortiter fecit: vel quia dea vindicat. {{anchor+|847|Ad v. 847}} Aut famam patieris inultae id est nec invindicatae ignominiam sustinebis: quod etiam Dido dolet, dicens "moriemur inultae, sed moriamur ait". {{anchor+|849|Ad v. 849}} Monte sub alto ut "monte sub aerio". apud maiores nobiles aut sub montibus altis, aut in ipsis montibus sepeliebantur; unde natum est ut super cadavera aut pyramides fierent, aut ingentes collocarentur columnae. {{anchor+|850|Ad v. 850}} regis dercenni quidam †destercenii, rege Aboriginum, hoc nomen fictum putant. bustum hoc loco sepulchrum. {{anchor+|854|Ad v. 854}} Vana tumentem plenum falsae gloriae, quam Graeci κενοδοξίαν dicunt. 'vana' autem 'tumentem', ut "infanda furentem". {{anchor+|855|Ad v. 855}} cur inquit diversus abis non quasi audienti dicat, ut "macte nova virtute, puer". 'diversus' autem a pugna diversus: vel 'diversus', quod fugit quam occidit. {{anchor+|856|Ad v. 856}} Digna camillae praemia pro poena: sic in secundo "persolvant grates dignas et praemia reddant debita", item alibi "et haec tibi porto dona prius". {{anchor+|857|Ad v. 857}} Tune etiam telis moriere dianae cum ingenti amaritudine dictum est: nam ei etiam genus invidet mortis. quod autem ait 'tune etiam' ad Niobes numerosam pertinet subolem. {{anchor+|858|Ad v. 858}} volucrem sagittam proprie: quia sagittis pennae adglutinantur. threissa propter Amazonas. et hanc Vergilius non ita finxit, ut Tarpeiam et ceteras, sed proprio nomine videtur induxisse: Graeci enim tradunt ἀμαλλοφόρους ex Hyperboreis, qui et ipsi sunt Thraces, ad Latonam venisse: hanc et Hecaergon Apollinem et Dianam educasse, ut etiam ex cognominibus deorum, cum illa Opis et hic Hecaergos appellatur, agnoscitur: quod supra plenius dictum est. {{anchor+|859|Ad v. 859}} Cornuque infensa tetendit 'cornu' accusativus singularis est, ac si diceret 'arcumque infensa tetendit': nam horum dubiorum nominum casus ex similibus vel synonymis conprobantur. {{anchor+|860|Ad v. 860}} Coirent inter se capita Homerica est ista descriptio. {{anchor+|861|Ad v. 861}} manibus aequis pro aequaliter, vel aequantibus. et licitum poetae, nomen pro adverbiis aut participiis ponere. {{anchor+|863|Ad v. 863}} Teli stridorem Homerus ἔκλαγξεν δ' ἄρ' ὀιστός . {{anchor+|864|Ad v. 864}} Avdiit una arruns haesitque in corpore ferrum celeritas iaculantis exprimitur: sic Statius cum iam percussum dixisset extinctum, ait "necdum certi tacet arcus Amyntae". multi nolunt in medio distingui propter exprimendam celeritatem. {{anchor+|866|Ad v. 866}} obliti non nulli Vergilium secundum vetustatem hoc verbo usum tradunt, ut 'obliti' ἀμελήσαντες , hoc est neglegentes et contemnentes, putent: viderant enim peremptum, sed neglexerunt, ergo scientes liquerunt, ut "oblitus decorisque sui" et "oblitus fatorum". alii 'obliti' ubi reliquerant nescientes: et est sensus 'obliti illum'. ignoto camporum in pulvere linquunt bene Arruns, qui quasi sacrilegus peremptus est, faciente numinis iracundia est relictus, ut nec sepulturam posset mereri. {{anchor+|868|Ad v. 868}} levis ala levis armatura scilicet. {{anchor+|869|Ad v. 869}} Turbati fugiunt rutvli hoc ad Camillae pertinet laudem, qua amissa turbati fuerunt Rutuli, et inmutantur fata bellorum. acer atinas licet acer, fugit tamen. {{anchor+|870|Ad v. 870}} DesoLatique manipli deserti signiferi: quod est nimii discriminis; namque hoc ubique dux praecipit, ut frequentes circa se sint milites, sicut in Sallustio legimus. manipli autem dicti sunt signiferi, quia sub Romulo pauper adhuc Romanus exercitus hastis faeni manipulos inligabant, et hos pro signis gerebant; unde hoc nomen remansit. {{anchor+|872|Ad v. 872}} letumque ferentis pro 'inferentis'. {{anchor+|874|Ad v. 874}} Laxos arcus non intentos, sed iam solutos. {{anchor+|877|Ad v. 877}} pulvis hic corripuit, alibi produxit "versa pulvis inscribitur hasta". {{anchor+|878|Ad v. 878}} Femineum clamorem inpatientem: nam iam dixerat 'matres', per quod muliebrem clamorem poteramus accipere. {{anchor+|879|Ad v. 879}} qui cursu portas †potanda elocutio, quia consequatur 'hos'. sed intellegendum 'eos qui'. {{anchor+|880|Ad v. 880}} inimica pro 'hostilis'. {{anchor+|881|Ad v. 881}} Miseram mortem quia sequitur 'limine in ipso'. {{anchor+|882|Ad v. 882}} Moenibus in patriis scilicet ubi se iam tutos esse credebant. {{anchor+|883|Ad v. 883}} pars clavdere portas pars eorum qui cursu inrupere portas. {{anchor+|884|Ad v. 884}} Aperire viam id est dare aditum. et bono locutus est ambitu; nam cum portis via et aperitur et clauditur. {{anchor+|885|Ad v. 885}} Oriturque miserrima caedes quoniam defensores moenium dum hostes petunt, suos feriebant: sic in secundo, ubi intulit "armorum facie et Graiarum errore iubarum". {{anchor+|886|Ad v. 886}} Defendentum ideo 'defendentum' et 'ruentum', quia ad masculinum retulit, et 'hi defendentes' facit, quod et de feminino dicimus: si autem de neutro loquamur, 'defendentium' dicamus necesse est, quia 'haec defendentia' facit et, ut supra dixi, genetivus pluralis a nominativo plurali minor esse non debet. quod si forte minorem eum aliquando invenerimus, metri necessitate fit, et incipit iam pathos esse, non declinatio. non nulli ergo in his nominibus genetivum corruptum pro integro accipiunt. {{anchor+|887|Ad v. 887}} lacrimantum quidam 'lacrimantum' genetivum corruptum pro integro accipiunt, quia facit 'lacrimantium'. {{anchor+|888|Ad v. 888}} Praecipites fossas in quas quid potest praecipitari. {{anchor+|889|Ad v. 889}} Caeca inrationabilis, quae in clusas portas more arietis ruebat, id est bellici machinamenti. {{anchor+|891|Ad v. 891}} Summo certamine in extremo discrimine, ut supra "vocat labor ultimus omnes". {{anchor+|892|Ad v. 892}} monstrat amor verus qui apparet in adversis. videre camillam scilicet quae pro aliena patria cecidisse videbatur. sane 'ut videre' non relatam ex pugna, sed ut exemplum virtutis eius viderunt. et quidam 'ut videre' quasi quemadmodum videre; 'ut' enim coniunctio modo, non adverbium temporis est. aut 'ut videre' quemadmodum illam dimicare ‹viderunt; non enim eam› viderant quando interiit. {{anchor+|893|Ad v. 893}} Trepidae licet trepidae, tamen oblitae sexus tela iaculabantur. {{anchor+|895|Ad v. 895}} Praecipites aut festinae, aut in mortem ruentes. primaeque mori pro moenibus avdent nimii doloris est, ut "me primam absumite ferro". {{anchor+|896|Ad v. 896}} Saevissimus implet nuntius ut etiam supra diximus, 'nuntius' est qui nuntiat, 'nuntium' quod nuntiatur, secundum quod nunc nec de femina, nec de re quae nuntiatur, procedit 'nuntius': unde multi volunt alium nuntium intellegi, Accam vero postea venisse. sed melius est, ut 'nuntius' de Acca dictum intellegamus. novimus enim poni aliqua in subauditione quae ex aperto dicere non debemus, ut "nec dextrae erranti deus afuit", cum necesse sit ut aut Iunonem, aut Allecto intellegamus: item Sallustius "prima quae forte venientes exciperet", cum de insidiis loqueretur, quas numeri tantum pluralis esse plus quam manifestum est. {{anchor+|897|Ad v. 897}} tumultum perite 'tumultum'; ita enim dicitur bellum, quod differri non potest. {{anchor+|898|Ad v. 898}} Deletas vulscorum acies falsum est, tantum enim fugerant; sed vim exprimit nuntii, cuius mos est plus quam habet veritas nuntiare. {{anchor+|899|Ad v. 899}} Ingrvere impetum facere, ut "ingruit Aeneas armis". {{anchor+|901|Ad v. 901}} Ille furens et saeva iovis sic numina poscunt duplici ratione eum insidias reliquisse commemorat, dolore nimio et numinum voluntate; quod utrumque id egit, ne capi posset Aeneas. 'saeva' autem 'Iovis numina' per parenthesin dictum est. saeva iovis sic numina poscunt Homerus Διὸς δ' ἐτελείετο βουλή . {{anchor+|902|Ad v. 902}} obsessos colles quos ipse obsederat, ne ad urbem transitum haberet Aeneas. {{anchor+|904|Ad v. 904}} Apertos paulo ante praecedens tempus a Turno relictos, id est vacantes insidiis. {{anchor+|906|Ad v. 906}} Ambo ad muros ut tueretur et repugnaret Turnus, ut obsideret Aeneas. {{anchor+|908|Ad v. 908}} Fumantes pulvere campos veluti fumantes caligine pulveris: ita enim nebulam excitat pulvis, ut fumus. {{anchor+|910|Ad v. 910}} Saevum fortem, ut "saevus ubi Aeacidae telo iacet Hector", item "nec minus interea maternis saevus in armis". an iratum? ut "et saevum ambobus Achillem". {{anchor+|912|Ad v. 912}} ineant pugnas pro 'inissent' et 'temptassent'. {{anchor+|913|Ad v. 913}} Gurgite hibero oceano occiduo, id est Hispano. Hispaniam autem Hiberiam ab Hibero flumine constat esse nominatam. {{anchor+|914|Ad v. 914}} tingvat equos quidam 'tinguat' humiliter dictum accipiunt. {{anchor+|915|Ad v. 915}} Considunt castris hoc est in sua quisque castra digressi. ergo aut castra posuerunt: aut ad morem castrorum fecerunt. moenia vallant hinc probatur quia et qui tuentur, et qui obsident vallare dicuntur. {{Liber |Ante = Commentarius X |AnteNomen = ../Liber X |Post = Commentarius XII |PostNomen = ../Liber XII }} jabgc32ev7eeir61pf80e8yvt5docej 265181 265117 2026-05-10T10:44:42Z Saumache 27923 265181 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos [[Aeneis/Liber XI|librum XI]] commentarius |Editio=1884, Lipsiae; [[w:de:Georg Thilo|Georg Thilo]] |Fons=[https://archive.org/details/invergiliicarmin02servuoft/page/476/mode/1up?view=theater archive.org] (partim) }} {{Liber |Ante = Commentarius X |AnteNomen = ../Liber X |Post = Commentarius XII |PostNomen = ../Liber XII }} *[''Inclinatis litteris scripta sunt scholia quae, sine certis dominis, {{wl|Q3384616|Petrus Daniel Aurelianensis}} 1600 anno primum eddidit.'' *''Rotundis uncis inclusa est scriptura scholiarum Daniele additarum ex codice Parisino (1750) quam integram editor istius editionis, cum plerumque ei videretur emendanda, addidit.'' *''Quadratis uncis inclusa sunt illa quae videbantur Danieli ex eodem abicienda.''] {{regula}} {{ancora+|1|[[Aeneis/Liber XI|1.]]}} Oceanum interea surgens aurora reliquit more suo praetermisit noctis descriptionem, quam transisse indicat praesens ortus diei. et hoc est unde ait Horatius "nec verbum verbo curabis reddere fidus interpres": quae enim naturalia sunt omnibus patent. 'surgens' autem quae surrexit, ἀναστᾶσα . {{ancora+|2|[[Aeneis/Liber XI|2.]]}} Aeneas quamquam et sociis dare tempus hvmandis p. c. consuetudo Romana fuit ut polluti funere minime sacrificarent. si tamen contingeret ut uno eodemque tempore et funestaretur quis et cogeretur operam dare sacrificiis, elaborabat ut ante sacra compleret quam funus agnosceret: unde etiam Horatius Pulvillus in Capitolii dedicatione cum ab inimicis ei filius nuntiaretur extinctus, ut quidam putant falso, ut alii, pro vero, ait 'cadaver sit', nec voluit funus agnoscere, donec templa dedicaret. secundum quem ritum etiam Aeneas inducitur ante operam dare sacrificiis, et sic ad sociorum et Pallantis sepulturam reverti. {{ancora+|3|[[Aeneis/Liber XI|3.]]}} Praecipitant curae urgent: longam enim dilationem sepultura non patitur. sane cum 'quamquam' praemisisset, non intulit 'tamen', ut alibi "libertas quae sera tamen respexit inertem" cum 'tamen' dixerit, non praemisit 'quamquam'. 'dare' vero 'tempus' relinquere, id est ut breve: et habet emphasin propter multitudinem negotiorum. turbataque funere mens est funere Pallantis κατ' ἐξοχήν : nam est haec consuetudo apud poetas, ut a plebe segregent duces. sic paulo post ait "interea socios inhumataque corpora terrae mandemus" et intulit segregans "maestamque Euandri primus ad urbem mittatur Pallas". sic dictum est "reliquias Danaum atque inmitis Achilli", item "forsitan et Priami fuerint quae fata requiras". {{ancora+|4|[[Aeneis/Liber XI|4.]]}}Primo victor solvebat eoo antequam luctum subiret et funestaretur. 'primo' autem 'Eoo' subaudimus 'tempore'; nam Graece ἠώς dicitur quam nos auroram vocamus: Homerus ait ῥοδοδάκτυλος ἠώς . quod nomen Latini traxerunt per derivationem, ut dicerent "et laetus eois Eurus equis", item "eoasque acies". sane ut etiam supra diximus, in hoc sermone prima syllaba naturaliter longa est, sed cum opus fuerit, corripitur, aut licentia nominis proprii, aut quia eam vocalis sequitur. {{ancora+|6|[[Aeneis/Liber XI#6|6.]]}} Constitvit tumulo in colle, quia tropaea non figebantur nisi in eminentioribus locis: Sallustius de Pompeio ait "devictis Hispanis tropaea in Pyrenaei iugis constituit". ex quo more in urbibus tropaea figuntur arcubus exaedificatis. ideo autem nunc tropaeum ponit Aeneas, quia nondum plenam est victoriam consecutus, sed occiso Mezentio fugavit exercitum: plenae enim victoriae, ut supra diximus, triumphus debetur. et persolvit vota vel propter tanti ducis interitum, vel quia fas erat etiam de primitiis belli sacrificare. 'tumulo' autem deest 'in', id est in tumulo. indvit arma ut "indutosque iubet truncos hostilibus armis". {{ancora+|7|[[Aeneis/Liber XI#7|7.]]}} Tibi magne tropaeum bellipotens videtur interrupta descriptio. hoc per parenthesin dictum est et prosphonesin. [et post reddita.] 'magne' autem 'bellipotens' antonomasia per duo epitheta sine nomine. {{ancora+|8|[[Aeneis/Liber XI#8|8.]]}} Aptat apte locat et congrue ponit vel figit, ut "aptatque superbis postibus". {{ancora+|9|[[Aeneis/Liber XI#9|9.]]}} Telaque trunca viri id est praefracta; ita enim in tropaeis poni consueverunt: Iuvenalis "et fracta de casside buccula pendens et curtum temone iugum victaeque triremis aplustre". vel 'trunca tela' quae de suo clipeo legerat: ideo enim 'trunca', quod in evellendo praefracta. et bis sex thoraca petitum perfossvmque locis duodecim vulneribus adpetitum: quia, ut supra diximus, totius Tusciae populus in duodecim partes fuit divisus, ut "gens illi triplex, populi sub gente quaterni", qui singulis lucumonibus parebant. moris autem fuit ut interemptos duces omnis vulneraret exercitus, sicut etiam de Hectore Homerus commemorat. unde est "quae circum plurima muros accepit patrios". non ergo ab Aenea, sed ab his qui "uni odiisque viro telisque frequentibus instant": quod ostendit Mezentius, cum sub Aeneae telis iaceret "scio acerba meorum circumstare odia": neque enim hoc in illo momento periculi meminisset, nisi eos cerneret inminere. {{ancora+|10|[[Aeneis/Liber XI#10|10.]]}} Clipevmque ex aere figuratius, quam si 'aereum' diceret, ut alibi "cui pharetra ex auro". {{ancora+|11|[[Aeneis/Liber XI#10|11.]]}} Ensem collo suspendit eburnum vaginam eburneam. sane 'ebur eboris' facit, non 'eburis', sicut 'murmur murmuris': unde quia in principalitatis declinatione varietas invenitur, etiam derivatio varia est: nam 'eburnus' facit ab eo quod est 'ebur', 'eboreus' ab eo quod est 'eboris'. 'collo' autem, id est de collo. paulatim de trunco arboris humanam figuram fecit, ut et sinistram illi det et collum: quod valde quaeritur, an bene. {{ancora+|14|[[Aeneis/Liber XI#10|14.]]}} Maxima res effecta viri occiso tanto duce: simul etiam tropaei ostenditur causa. et verecunde cum ipsius opus sit, inpersonaliter ait. abesto absit: nam tertia persona est. {{ancora+|15|[[Aeneis/Liber XI#15|15.]]}} Quod superest id est de reliquo: et est absoluta elocutio, ut "quod superest laeti bene gestis corpora rebus". et de rege superbo primitiae aut hoc dicit: primitiae istae quas fecimus, non de plebe sunt, sed de rege superbissimo, id est Mezentio: aut certe regem superbum Turnum accipiamus — nam de ipso legimus "at Rutulum abscessu iuvenis tum iussa superba miratur" — ut sit sensus: haec spolia et hanc primam belli partem superbo Turno sustulimus. nam hoc epitheton proprium Turni est, quod ei Vergilius pro ingenti scelere dat. apud maiores enim superbia ingens facinus fuit, adeo ut Tarquinius pro multis sceleribus superbi nomen acceperit. {{ancora+|16|[[Aeneis/Liber XI#15|16.]]}} Mezentius hic est pro 'talis est', ut "hunc ego te Euryale aspicio?" id est talem. et utrum per contemptum an per commendationem hoc pronuntiandum? murosque Latinos bene quasi hoc solum restet. et hoc dicit: iam campestri superavimus proelio, restat ut etiam obsidione vincamus: credit enim quod sibi iam aperte nullus occurrat. nec inaniter: nam et paulo post dicturus est Turnus "furta paro belli", et in duodecimo Latinus "vix urbe tuemur spes Italas". {{ancora+|18|[[Aeneis/Liber XI#15|18.]]}} Arma parate animis aut hypallage est pro 'armis parate animos': aut certe est mutanda distinctio, ut sit 'animis et spe praesumite bellum'. 'praesumite' vero 'bellum' id est mente praeoccupate, ut supra Turnus "et pugnam sperate parari". bene autem ait 'praesumite', quasi rem iam sui iuris, ut ei deberi videatur certa victoria. {{ancora+|19|[[Aeneis/Liber XI#15|19.]]}} ne qua mora ordo 'ne qua mora inpediat'. vellere signa adnverint superi ne in mora sitis, cum captatis auguriis ad bellum exire coeperimus. 'vellere' autem proprie dixit, quia Romana signa figebantur in castris, et cum ad bellum eundum fuisset, captatis auguriis avellebantur e terra: nam alibi ea figi non licebat. sed inter auguria etiam hoc habebatur, si avellentem facile sequerentur, adeo ut cum filio in Orodis bello sit Crassus occisus, qui iturus ad proelium avellere signa vix potuit. quod etiam Flaminio contigit, qui cum imperasset signa tolli eaque non possent moveri, effosso solo in quo erant fixa, vi magna extrahi praecepit, et infeliciter apud Trasimennum pugnavit. alii 'vellere' movere accipiunt: Ennius "rex deinde citatus convellit sese", et in sacris 'convelli mensa' dicitur cum tollitur. {{ancora+|20|[[Aeneis/Liber XI#20|20.]]}} adnverint superi bene in adhortatione nihil se inauspicato vel sine deorum voluntate facturum promittit: ideo non dixit, cum ego iussero, sed cum dii iusserint. {{ancora+|22|[[Aeneis/Liber XI#20|22.]]}} Interea socios donec tempus obsidionis adveniat. et 'interea socios inhumataque corpora terrae' ἓν διὰ δυοῖν pro 'corpora sociorum'. {{ancora+|23|[[Aeneis/Liber XI#20|23.]]}} Qui solus honos acheronte sub imo est hoc ideo intulit, quia in sexto de insepultis dixit "centum errant annos volitantque haec litora circum": Palinurus Aeneae "portusque require Velinos sedibus ut saltem placidis in morte quiescam". et bene 'Acheronte sub imo', quia haec res ad umbras tantum pertinet: nam apud prudentes homines nullius momenti sunt ista. {{ancora+|24|[[Aeneis/Liber XI#20|24.]]}} ite ait vitiose in media oratione 'ait' positum critici notant. egregias animas ingenti arte laudat potius quam miseratur extinctos, ut praesentium animos in bella succendat. quae sanguine nobis hanc patriam eleganter hoc et oratorie ad exhortationem audientium sumptum est: nam laus defunctorum viventium exhortatio est. et bene 'patriam' ait, tamquam fiduciam gerit quasi vicerit. sane cum hortatur socios ut sepeliantur occisi, ipse defunctis velut epitaphion dixit. {{ancora+|27|[[Aeneis/Liber XI#25|27.]]}} Quem non virtutis egentem Ennii versus est. 'egentem' sane nos ablativo iungimus. {{ancora+|28|[[Aeneis/Liber XI#25|28.]]}} Funere mersit acerbo 'acerbo' inmaturo: translatio a pomis. {{ancora+|31|[[Aeneis/Liber XI#30|31.]]}} Qui parrhasio evandro Arcadico a civitate Arcadiae, quam Donatus vult a parra avi dictam: quod procedit, si parra nomen est Graecum; si autem Latinum est, stulte sensit, nam Graecum nomen etymologiam Latinam non recipit. alii Iovis filium Parrhasium dicunt, qui habuit Arcadem filium, ex quo primo Parrhasii, post Arcades dicti sunt. sane Arcadum genera fuerunt quattuor, Parrhasiorum, Maenaliorum, Azanorum, Cynaethorum. alii non Azanos et Cynaethos, sed Azanes et Cynaetheos dicunt. {{ancora+|32|[[Aeneis/Liber XI#30|32.]]}} felicibus aeque hic non felicitas comparatur, sed ut est illud "di meliora piis": non quia haec bona sunt, sed bona optat. {{ancora+|33|[[Aeneis/Liber XI#30|33.]]}} Ibat pro 'ierat'. alvmno alumnus est qui Graece τρόφιμος dicitur: quod nomen quia Latinum non est, ut ab eo quod est nutritor, inveniamus eum qui nutritus est, transiit ad nomen aliud et alumnum dixit. {{ancora+|35|[[Aeneis/Liber XI#35|35.]]}} Iliades crinem de more solutae has Aeneae ancillulas intellegimus: nam omnes matres, hoc est mulieres nobiles, in Sicilia remansisse dixit, excepta Euryali matre, de qua legimus "quae te sola puer multis e matribus ausa persequitur?" 'crinem' autem 'solutae', ut "palmis percussa lacertos". {{ancora+|36|[[Aeneis/Liber XI#35|36.]]}} Ut vero Aeneas foribus sese intulit altis naturale enim est ut intermissa lamenta repetantur, cum aliquis notus advenerit: sic in Statio ingressis ducibus denuo defletur Archemorus. {{ancora+|39|[[Aeneis/Liber XI#35|39.]]}} Nivei fultum pallantis late patet hoc epitheton: referri enim potest et ad candorem pristinae pulchritudinis, et ad pallorem ex morte venientem, et ad frigus quod proprium mortuorum est, ut "corpusque lavant frigentis et ungunt". {{ancora+|40|[[Aeneis/Liber XI#40|40.]]}} Levi in pectore pulchro, puerili, nondum saetoso. {{ancora+|42|[[Aeneis/Liber XI#40|42.]]}} Tene inquit iteratio est; nam supra ait 'lacrimis ita fatur obortis', sicut in quinto posuit "et fidam sic fatur ad aurem" et paulo post intulit "dic ait". sane sciendum hanc adlocutionem talem esse, qualis illa ubi defletur Euryalus: nam locis omnibus commovet miserationem, ab aetate, a tempore, a vulnere, a spe parentis. cum laeta veniret invidit fortuna mihi ac si diceret: quantum noceret adversa, cum laeta talem intulit casum? videtur autem dolere quod queri non potest de Fortunae crudelitate, quae ei uno eodemque tempore et tanta contulit beneficia, et tale intulit damnum. 'tene' autem 'invidit Fortuna mihi', ut "Liber pampineas invidit collibus umbras". {{ancora+|45|[[Aeneis/Liber XI#45|45.]]}} Discedens dederam κατὰ τὸ σιωπώμενον hoc intellegimus: nam abscedens nusquam est Euandrum adlocutus Aeneas. {{ancora+|48|[[Aeneis/Liber XI#45|48.]]}} Cum dura proelia gente subaudimus 'fore'. {{ancora+|50|[[Aeneis/Liber XI#50|50.]]}} Fors et vota facit forte — utrumque enim dicimus — etiam vota suscipit. potest et unum esse 'forset', id est 'forsitan'. cumulatque altaria donis id est et sacrificat, et suscipit vota. naturaliter autem queritur de errore mentis humanae. {{ancora+|51|[[Aeneis/Liber XI#50|51.]]}} Nil iam caelestibus vllis debentem vivi enim superorum sunt, mortui ad inferos pertinent, unde in duodecimo "vos o mihi manes este boni, quoniam superis aversa voluntas". superis autem debemus omnia donec vivimus, ideo quia, ut dicunt physici, cum nasci coeperimus, sortimur a Sole spiritum, a Luna corpus, a Marte sanguinem, a Mercurio ingenium, a Iove honorum desiderium, a Venere cupiditates, a Saturno humorem: quae omnia singulis reddere videntur extincti. secundum physicam disciplinam dicit: tradunt enim physici omnia nos mereri a superis, quae rursus extincti reddimus ipsis potestatibus supernis. quod et Plato videtur astruere qui dicit, quod cum de effluxione fontium non aliarum quarumlibet rerum, sed ipsarum stellarum, fuerint animae corporibus commodandae, quicquid de ipsis fontibus stellarum ebullit, hoc intellegi debere stellas. ergo priusquam in corpora ingrediantur animae per haec signa erratica transeuntes, singula supra dicta singulae accipiunt, item exeuntes singula singulis redhibere dicit quae in corpus venientes perceperunt. {{ancora+|52|[[Aeneis/Liber XI#50|52.]]}} Vano maesti comitamur honore inani, ut supra diximus, quantum ad vivos pertinet. {{ancora+|53|[[Aeneis/Liber XI#50|53.]]}} infelix nati funus hoc quidam ἀνακόλουθον et vulgare accipiunt; sed eleganter ad exprimendum patris adfectum ad patrem orationem convertit. {{ancora+|54|[[Aeneis/Liber XI#50|54.]]}} Hi nostri reditus id est tales, ut "manibusque meis Mezentius hic est". expectatique trivmphi modo de se loquitur. {{ancora+|55|[[Aeneis/Liber XI#55|55.]]}} Haec mea magna fides κατὰ τὸ σιωπώμενον : quam de Pallantis reditu promiserat patri. at non evandre aut mutavit declinationem: nam 'Euander' facit, ut ipse X "Pallas, Euander in ipsis": aut Graecum vocativum fecit ὦ Εὔανδρε . pudendis vvlneribus id est a tergo inlatis: et est consolatio. quid autem 'pudendis' sit, ipse exposuit dicendo 'pulsum aspicies'. {{ancora+|56|[[Aeneis/Liber XI#55|56.]]}} Nec sospite antiptosis est pro 'sospiti'. et hoc dicit: si fugisset vulneratus a tergo, ipse ei optares interitum. alii: non talem habes, inquit, filium, quo sospite tibi dirum funus optares, quod parentes sibi precari solent ob nequitiam liberorum. alii: non optabis, inquit, sospiti filio mortem. quod magis heroicae personae convenit. et [quero] 'sospite' pro 'sospiti'. {{ancora+|59|[[Aeneis/Liber XI#55|59.]]}} Haec ubi deflevit hoc est postquam haec cum lacrimis dixit; 'flere' enim est cum voce lacrimare: unde habemus in sexto "continuo auditae voces, vagitus et ingens infantumque animae flentes in limine primo". {{ancora+|60|[[Aeneis/Liber XI#60|60.]]}} Toto lectos ex agmine Troianos, Tuscos, Arcadas. {{ancora+|63|[[Aeneis/Liber XI#60|63.]]}} Exigva quamvis enim magna sint, orbitati patris prodesse non possunt; sed tamen exhibenda sunt patri, quia debentur. aut est sensus: non quidem responsura luctui, sed tamen sollemnia: ergo iustitiae potius causa quam solacii. {{ancora+|64|[[Aeneis/Liber XI#60|64.]]}} Feretrum 'feretrum' locus ubi mortui feruntur. et est Graecum nomen: nam Graece φέρτρον dicitur, unde per diaeresin feretrum fecit, dictum a ferendo: nam latine capulus dicitur: unde ait Plautus "capularis senex", id est vicinus capulo, qui dictus est capulus ab eo quod corpus capiat. {{ancora+|65|[[Aeneis/Liber XI#65|65.]]}} Vimine querno sunt aliquae durae derivationes; tamen eis sic utimur ut 'quernum vimen', item 'colurnum veru', ut "pinguiaque in veribus torrebimus exta colurnis", 'ficulnum lignum', ut Horatius "olim truncus eram ficulnus, inutile lignum", item 'aprugnum callum'. {{ancora+|66|[[Aeneis/Liber XI#65|66.]]}} Obtentu frondis inumbrant veluti cameram quandam capulo ramorum extensione fecerunt. {{ancora+|67|[[Aeneis/Liber XI#65|67.]]}} Agresti sublimem stramine hoc est supra frondes ponunt: nam hic reddit quod omiserat supra dicens 'extructos toros', nec addens unde. {{ancora+|68|[[Aeneis/Liber XI#65|68.]]}} Demessum participium est, veniens ab eo quod est 'metor'. sane ab eo quod est 'meto' praeteritum perfectum 'messui' facit. {{ancora+|69|[[Aeneis/Liber XI#65|69.]]}} langventis hyacinthi 'languentis' aut postquam decerptus sit: aut quia non est acuti coloris: aut quando demittit caput. sane Hyacinthus puer fuit Eurotae, vel, ut quidam volunt, Oebali filius. cetera de hoc in bucolicis dicta sunt. {{ancora+|70|[[Aeneis/Liber XI#70|70.]]}} Sva forma recessit id est propria pulchritudo. {{ancora+|72|[[Aeneis/Liber XI#70|72.]]}} Auroque ostroque rigentes unum 'que' vacat et est additum hiatus causa. {{ancora+|73|[[Aeneis/Liber XI#70|73.]]}} Laeta laborum figura est 'laetus illius rei'; nam modo dicimus 'laetus labore', 'laetus ingenio'. {{ancora+|74|[[Aeneis/Liber XI#70|74.]]}} svis manibus sidonia dido ut "dives quae munera Dido". 'suis' autem 'manibus' ut heroides solebant. {{ancora+|75|[[Aeneis/Liber XI#75|75.]]}} Discreverat depinxerat. simul et amantis adfectus ostenditur. {{ancora+|76|[[Aeneis/Liber XI#75|76.]]}} Harum unam 'unam' pro 'alteram', de duobus scilicet et 'horum alterum' et 'horum unum' possumus dicere: nam artigraphi hoc tantum vetant, ne de duobus 'alium' dicamus, quod de multis proprie dicitur. sane figurate dixit 'vestem induit', ut "exuvias indutus Achillis", cum in usu sit 'induit illa re', ut "indutosque iubet truncos hostilibus armis", id est truncos indutos iubet offerri. sane hoc videtur secundum caerimonias flaminum subtiliter dixisse. flamini enim nisi unum mortuum non licet tangere, sed Aeneas plurimos postea occidit. sed aliud est in bello occidere, aliud mortuum tangere. sciendum est tamen, Aeneae omne genus sacerdotii tribui. {{ancora+|77|[[Aeneis/Liber XI#75|77.]]}} Arsurasque comas obnubit amictu harum unam, id est de duabus vestibus, induit iuveni, altera caput eius velavit: nam supra duas vestes dixit esse prolatas. 'obnubit' autem velavit, translatio a nubibus quibus tegitur caelum: unde et nuptiae dicuntur, quod nubentum capita obnubantur, id est velantur. {{ancora+|78|[[Aeneis/Liber XI#75|78.]]}} Lavrentis praemia pugnae mittit praemia, quae de praeda Laurentis pugnae sustulerat: nam praeda est quae eripitur, praemium quod offertur. {{ancora+|80|[[Aeneis/Liber XI#80|80.]]}} Equos et tela quibus spoliaverat hostem vel Pallas, vel Aeneas: nam ambigue positum est. spolia autem cum proprie ea tantum sint quibus hostis spoliari potest, ut lorica vel vestis, abusive iam spolium dicitur quicquid hostibus tollitur: unde est "postquam illum vita victor spoliavit Achilles". alii 'equos et tela, quibus spoliaverat hostem' ad Pallantem volunt tantum pertinere, quia in antiquis disciplinis relatum est, quae quisque virtute ornamenta consecutus esset, ut ea mortuum eum condecorarent: Sallustius "exuant armis equisque". {{ancora+|81|[[Aeneis/Liber XI#80|81.]]}} Umbris inferias proprie: nam inferiae sunt sacra mortuorum. {{ancora+|82|[[Aeneis/Liber XI#80|82.]]}} Caeso sanguine pro 'caesorum', ut supra "captivoque rogi perfundat sanguine flammas": nec enim sanguis caeditur. {{ancora+|84|[[Aeneis/Liber XI#80|84.]]}} Ipsos ferre duces suos scilicet, qui illis mille praeerant. melius tamen est, iubet truncos ferre ipsos duces, id est ducum spolia, ut tropaea duces ipsos dixerit: sic supra "manibusque meis Mezentius hic est" de tropaeo. 'duces' autem, ut Halaesum et eiusmodi, quos occiderat Pallas, duces ipsi portarent; nam ducum fuerat tropaea portare: ut habeat pater solacium de victoria filii et honor funeri accedat. inimicaque nomina figi pro 'inimicorum'. dicit autem adfixos tropaeis titulos cum nominibus occisorum. {{ancora+|85|[[Aeneis/Liber XI#85|85.]]}} Ducitur infelix acoetes quasi qui consternatus nimio dolore ire non poterat. et bene ex rerum permutatione expressit doloris magnitudinem, dicens ita doluisse Acoeten, ut paene carens humano sensu per se ire non posset, et equum ita sensisse interitum domini, ut in humanum migraret adfectum: nam et lacrimabat et sponte sequebatur cadaver. et bene cum hominis sit 'ire', equi 'duci', de homine ait 'ducitur', de equo 'it lacrimans'. {{ancora+|86|[[Aeneis/Liber XI#85|86.]]}} Foedans vel cruentans, vel lacerans. {{ancora+|87|[[Aeneis/Liber XI#85|87.]]}} Terrae id est in terram. et figurate 'sternitur terrae', ut "truncumque reliquit harenae". {{ancora+|88|[[Aeneis/Liber XI#85|88.]]}} perfusos sanguine currus aut captivos, aut ipsius Pallantis. {{ancora+|89|[[Aeneis/Liber XI#85|89.]]}} post bellator equus militaris enim disciplinae fuit, ut equus usque ad sepulchrum duceretur, armiger perversa arma gestaret: unde hanc consuetudinem videtur poeta servasse. positis insignibus sine faleris. quod autem equum dicit lacrimare non mirum est, cum Homerus etiam divinantem induxerit. Plinius solum equum praeter hominem lacrimare et doloris adfectum sentire dicit. aethon nomen equi, quo etiam Aurorae equus vocatur. quod autem equus bellator ducitur et phalanx comitatur, iuxta morem Romanum ait, ut dignitas in regii adulescentis servetur exequiis, quia apud Romanos quod erat vivo concessum, mortuo non adimebatur. {{ancora+|90|[[Aeneis/Liber XI#90|90.]]}} guttis grandibus bene 'grandibus', quia de equo. {{ancora+|91|[[Aeneis/Liber XI#90|91.]]}} Nam cetera turnus victor habet κατὰ τὸ σιωπώμενον et alia eum sustulisse intellegimus, non tantum balteum, ut legimus supra: nam sola hasta et galea ostenditur remansisse. {{ancora+|92|[[Aeneis/Liber XI#90|92.]]}} Phalanx phalanx lingua Macedonum legio. quod autem ait 'maesta', Arcadas intellegimus: unde infert 'Teucrique sequuntur Tyrrhenique duces'. et hoc est quod ait supra "et toto lectos ex agmine mittit mille viros". {{ancora+|93|[[Aeneis/Liber XI#90|93.]]}} Versis arcades armis lugentum more mucronem hastae, non cuspidem contra terram tenentes: quoniam antiqui nostri omnia contraria in funere faciebant: scuta etiam invertentes propter numina illic depicta, ne eorum simulacra cadaveris polluerentur aspectu, sicut habuisse Arcades Bacchylides in dithyrambis dicit: et hoc, ut non nullis frustra placet: nam lugentum mos est prioris habitus inmutatio. alii 'versis armis' in oblicum versis scutis, ne splenderent insignia: arma autem scuta dici ipse declarat, ut "Lausum socii exanimem super arma ferebant". sed potest hoc de armis versis non ad Arcadas solum, sed ad omnes pertinere. an 'versis armis' quod interempto Pallante victos iam se Arcades arbitrabantur. alii dicunt hunc morem fuisse, ut de suo duce numquam voce quereretur exercitus, ne seditio paulatim insurgeret, verum armorum ordinem mutantes scuta supina portarent. ergo vel Aeneas ab Arcadibus arguitur quod Pallas non sit vindicatus, vel Euander quod novi hospitis gratia adulescentem temere in bella proiecerat. {{ancora+|94|[[Aeneis/Liber XI#90|94.]]}} Comitum potest pro 'comitantum' accipi. {{ancora+|95|[[Aeneis/Liber XI#95|95.]]}} Gemituque deest 'cum'. {{ancora+|96|[[Aeneis/Liber XI#95|96.]]}} Nos alias hinc ad lacrimas ad aliam sepulturam, id est ad ceteros sepeliendos, qui eodem proelio ceciderunt. {{ancora+|97|[[Aeneis/Liber XI#95|97.]]}} Salve aeternum mihi maxime palla aeternumque vale Varro in libris logistoricis dicit, ideo mortuis 'salve' et 'vale' dici, non quod aut valere aut salvi esse possunt, sed quod ab his recedimus, eos numquam visuri. hinc ortum est ut etiam maledicti significationem interdum 'vale' obtineat, ut Terentius "valeant qui inter nos discidium volunt", hoc est ita a nobis discedant, ut numquam ad nostrum revertantur aspectum. ergo cum mortuo dicitur 'vale', non etymologia consideranda est, sed consuetudo, quod nullis 'vale' dicimus nisi a quibus recedimus. {{ancora+|100|[[Aeneis/Liber XI#100|100.]]}} Oratores legati, a perorando pro republica nominati: quod 'orabant', id est agebant: unde et actores causarum 'oratores' appellantur. urbe Latina pro 'Latini', id est [de] Laurolavinio. {{ancora+|101|[[Aeneis/Liber XI#100|101.]]}} VeLati ramis oleae non coronati: nec enim lugentes decebat, ut qui pro mortuis precabantur: sed instructi et ornati, id est in manibus olivae ramos ferentes: sic Homerus στέμματ' ἔχων ἐν χερσίν . 'velari' autem ornari et illo loco significat "victori velatum auro vittisque iuvencum", cum vittis non aut velentur aut coronentur victimae, sed ornentur: aut certe 'velati' ab omni iniuria tecti iure gentium. veniamque rogantes beneficium. et iuxta antiquum modum dictum est, hoc est sepulturam suis petentes. {{ancora+|102|[[Aeneis/Liber XI#100|102.]]}} Ferro quae fusa 'fusa' modo interempta, alias fugata; sed discernuntur epithetis, ut si dicas 'ferro fusus', vel 'metu fusus'. {{ancora+|103|[[Aeneis/Liber XI#100|103.]]}} Redderet ostendit iam campos in Troianorum esse potestate. {{ancora+|104|[[Aeneis/Liber XI#100|104.]]}} nullum cum victis certamen deest 'esse oportere'. et aethere cassis id est luce vacuis: unde et retia 'casses' dicimus, et vestimenta araneorum casses dicuntur. hoc autem bene addidit, quod victi possunt innovare certamen. {{ancora+|106|[[Aeneis/Liber XI#105|106.]]}} bonus Aeneas ideo, quia ab eo facile impetratur. havd aspernanda iusta, non contemnenda: sepulturae enim beneficium generaliter debetur universis. {{ancora+|107|[[Aeneis/Liber XI#105|107.]]}} venia quam petebant: aut 'venia' humanitate. insvper addit accumulat verbis beneficium, dicens pacem se etiam vivis velle praestare. 'pacem' autem ideo defunctis, quia ait supra "nullum cum victis certamen", et mortuorum pax sepultura est. unde elegit verbum quod utrisque, tam vivis quam mortuis aptum esset. {{ancora+|108|[[Aeneis/Liber XI#105|108.]]}} Quaenam quanta et qualis: nam mirantis est; nec enim dubitat, cum ipse dicat 'indigna'. ergo potest ἐπεξήγησις esse: quaenam vos fortuna inplicuit, quae est indigna bello. et mira est oratio conciliantis se hostibus suis. {{ancora+|109|[[Aeneis/Liber XI#105|109.]]}} Inplicvit id est involvit invitos. 'bello' autem incertum dativus an ablativus. {{ancora+|110|[[Aeneis/Liber XI#110|110.]]}} martis sorte peremptis ad illud "nullum cum victis certamen". {{ancora+|112|[[Aeneis/Liber XI#110|112.]]}} Nec veni pro 'nec venissem': tempus est pro tempore. et vitavit ὁμοιοτέλευτον . {{ancora+|113|[[Aeneis/Liber XI#110|113.]]}} Nec bellum cum gente gero subaudiendum 'sed cum Turno': per quod populariter eorum captat favorem, aut seditionem eorum adversum regem invocat. {{ancora+|114|[[Aeneis/Liber XI#110|114.]]}} hospitia hoc verbum duo significat: ‹et quo ab alio recipimur,]2 et quo aliquem recipimus. {{ancora+|115|[[Aeneis/Liber XI#115|115.]]}} Hvic morti δεικτικῶς , quasi ostendit iacentes. {{ancora+|116|[[Aeneis/Liber XI#115|116.]]}} Si bellum finire manu hoc est internecione: potest enim et pace finiri. {{ancora+|117|[[Aeneis/Liber XI#115|117.]]}} his mecum decvit concurrere telis aut quibus Teucros parat pellere, aut tela sua ostendit, ut armatus in concilio fuerit. {{ancora+|118|[[Aeneis/Liber XI#115|118.]]}} Vixet pro 'vixisset': et est syncope. deus aut sva dextra dedisset victoria enim, vel vita duplici ratione consistit, aut virtute aut voluntate Fortunae. {{ancora+|119|[[Aeneis/Liber XI#115|119.]]}} Miseris civibus quasi aliena culpa pereuntibus. et bene commendatur dicentis bonitas, quasi et ipse eorum misereatur. {{ancora+|120|[[Aeneis/Liber XI#120|120.]]}} Obstipvere silentes id est obstupefacti sunt et silere coeperunt. {{ancora+|122|[[Aeneis/Liber XI#120|122.]]}} Tum senior cui ab aetate praestabatur auctoritas. odiis et crimine drances infensus ivveni turno aut qui eum odio semper et criminationibus persequebatur: aut propter suum crimen, id est inertiam, quam semper virtuti constat esse contrariam: aut Turni crimine, qui tot viris causa mortis exstiterat. {{ancora+|124|[[Aeneis/Liber XI#120|124.]]}} Orsa refert coepta verba. o fama ingens ingentior armis frustra ait Donatus, hoc nomen de his esse quae non recipiunt comparationem: nam quia augmentum recipit, et comparatur. alia illa sunt nomina, in quibus est dubitatio utrum comparentur, ut est 'perfectus': quod si velis comparare, incipit 'perfectus' non esse 'perfectus'. {{ancora+|125|[[Aeneis/Liber XI#125|125.]]}} Caelo te lavdibus aequem pro his qui in caelo sunt, id est diis, ut "caeruleus Thybris caelo gratissimus amnis". et est oratorium, non invenire paria verba virtutibus. 'caelo' autem dativus, 'laudibus' ablativus. {{ancora+|126|[[Aeneis/Liber XI#125|126.]]}} Ivstitiaene prius mirer belline laborum figura Graeca 'miror illius rei' et 'regno illius rei', ut Τενέδοιό τε ἶφι ἀνάσσεις : inde Horatius ait "et qua pauper aquae Daunus agrestium regnavit populorum" pro 'agrestibus populis'. ita et hic 'iustitiae' 'laborum' genetivum pro ablativo posuit. si autem 'iustitiae' legeris, subaudiendum 'iustitiae laudibus'; si 'iustitia', subaudiendum 'praeditum'. {{ancora+|128|[[Aeneis/Liber XI#125|128.]]}} Si qua viam dederit fortuna 'viam' rationem. et bene cum exceptione pollicetur dicens, si voluntatem nostram fortuna comitetur. {{ancora+|129|[[Aeneis/Liber XI#125|129.]]}} Foedera turnus vel coniugii vel amicitiarum. et potest videri deesse 'alia'. {{ancora+|130|[[Aeneis/Liber XI#130|130.]]}} Fatales moles quia audierat "nec veni, nisi fata locum sedemque dedissent". {{ancora+|131|[[Aeneis/Liber XI#130|131.]]}} Saxa Troiana ambitiose ait, quasi Troianis fataliter debita. vel 'Troiana' in usum Troianorum. {{ancora+|133|[[Aeneis/Liber XI#130|133.]]}} Pepigere dies pacti sunt: nam ab eo quod est 'paciscor' et 'pepigi' et 'pactus sum' facit, sicut ab eo quod est 'parco' et 'parsi' et 'peperci' facit. pace sequestra media; namque sequester est aut medius inter duos altercantes, aut apud quem aliquid ad tempus seponitur: dictum autem a sequendo, quod eius qui electus sit, utraque pars fidem sequitur. 'pacem' ergo 'sequestram' indutias dicit, id est pacem temporalem et mediam inter bellum praeteritum et futurum. {{ancora+|134|[[Aeneis/Liber XI#130|134.]]}} Mixtique inpune Latini apud maiores enim magna erat cura fidei, adeo ut indutiis factis conloqui soliti essent duces populi Romani cum hostium ducibus, summaque severitate vindicaretur, si iniuriam se passos quererentur: denique obsessa urbe a Tarquiniis inter Porsennam et Romanos factis indutiis, cum ludi circenses in urbe celebrarentur, ingressi hostium duces curuli certamine contenderent et victores coronarentur. 'inpune' autem hoc loco sine periculo. {{ancora+|135|[[Aeneis/Liber XI#135|135.]]}} Ferro bipenni ad epitheton transtulit nomen proprium: nam bipennis per se plenum est et securim significat, ut "crebrisque bipennibus instant". {{ancora+|137|[[Aeneis/Liber XI#135|137.]]}} Robora modo genus ligni: nam est inter specialia nominatum. {{ancora+|138|[[Aeneis/Liber XI#135|138.]]}} Plavstris gementibus sub pondere sonantibus. {{ancora+|141|[[Aeneis/Liber XI#140|141.]]}} Quae modo victorem Latio pallanta ferebat 'Latio' pro 'in Latio'. bene 'modo'; uno enim eodemque die et fortiter fecit et periit, ut "haec te prima dies bello dedit, haec eadem aufert". alii 'modo' paulo ante accipiunt, sed 'modo' ait cum adfectu, ut acerbior luctus de tanta mutatione nasceretur: alii 'modo' paene accipiunt. {{ancora+|142|[[Aeneis/Liber XI#140|142.]]}} Arcades ad portas rvere eos nunc Arcadas dicit qui intra civitatem sunt. multa tamen exemplaria 'Arcades at portis ruere' habuerunt, ut coniunctio sit, non praepositio, ut "it nigrum campis agmen" pro 'per campos' et "it portis iubare" 'per portas'. 'ruere' autem, id est magna velocitate ferri, ut "excitum ruit ad portus" et "ruuntque effusi carcere currus". et 'ruere' pro 'ruebant', infinitum pro pronuntiativo. de more vetusto quia antea per noctem cadavera funerabantur cum faculis. {{ancora+|143|[[Aeneis/Liber XI#140|143.]]}} Rapvere faces 'rapuere' raptim et festinanter tulerunt. sed apud Romanos moris fuit ut noctis tempore efferrentur ad funalia — unde etiam funus dictum est — quia in religiosa civitate cavebant, ne aut magistratibus occurrerent aut sacerdotibus, quorum oculos nolebant alieno funere violari. inde etiam qui funeri praeerant a vespera primum vesperones, deinde vespillones dicti videntur. et magis moris Romani ut inpuberes noctu efferrentur ad faces, ne funere inmaturae subolis domus funestaretur: quod praecipue accidebat in eorum qui in magistratu erant filiis. ideo Vergilius Pallantis corpus facit excipi facibus, quia acerbum funus. funera autem alii a funalibus candelis, sebo vel cera circumdatis, dicta ‹tradunt›, quod his praelucentibus noctu efferrentur mortui: alii a fungendo, quod eo supremo in eo qui decessit, officio fungimur, vel quod hi qui mortui sunt 'vita functi' dicuntur. alii tradunt, de filiis qui in potestate patris sint, non putari ius esse funus vocari fierique, quia servi loco sint parenti, et si id fiat, familia funestata sit. ergo hic merito Pallantis funus facibus celebratur, ut filii. alii, sicut Varro et Verrius Flaccus, dicunt: si filius familias extra urbem decessit, liberti amicique obviam procedunt, et sub noctem in urbem infertur cereis facibusque praelucentibus, ad cuius exsequias nemo rogabatur. sane haec corpora sive proici iubebantur, a cadendo, sive quod sepultura carebant 'cadavera' dicta. {{ancora+|144|[[Aeneis/Liber XI#140|144.]]}} Discriminat id est dividit: unde et discrimen capitis muliebris dicitur, ex eo quod caput auro discernat. {{ancora+|146|[[Aeneis/Liber XI#145|146.]]}} succedere ut "tumulo sineret succedere terrae". {{ancora+|147|[[Aeneis/Liber XI#145|147.]]}} Incendunt implent, ut "clamore incendunt caelum Troesque Latinique". {{ancora+|148|[[Aeneis/Liber XI#145|148.]]}} Vis vlla nec aetatis inbecillitas, nec severitas regia. {{ancora+|149|[[Aeneis/Liber XI#145|149.]]}} Feretro pallante reposto id est posito Pallantis feretro: nam antiptosis est. {{ancora+|152|[[Aeneis/Liber XI#150|152.]]}} Non haec o palla dederas promissa parenti cautius v. s. v. t. c. m. duplex expositio est. aut enim hoc dicit: non mihi talia promittebas, ut crederem cautius te dimicaturum; ut intellegamus proficiscentem Pallantem promisisse patri victoriam, caedem hostium, plurima spolia; qui enim haec cogitat, cautelae obliviscitur aviditate vincendi. aut certe 'non' pro 'nempe' accipiamus, ut in Terentio "non tu hunc rus produxisse aiebas?" id est 'nonne', 'nempe', ut nunc sit sensus: nempe haec mihi dederas promissa discedens, quia cautius fueras dimicaturus. alii non 'parenti', sed 'petenti' legunt, ut non iure adfectionis quam filius patri debebat, sed humanitatis eum convenire videatur: petenti mihi, o Palla, fidem dederas te cautius quam fortius dimicaturum: et adfirmant, si 'parenti' legendum esset, potuisse dici 'non haec, o fili, dederas promissa parenti'. alii haec κατὰ τὸ σιωπώμενον dicta accipi volunt. {{ancora+|154|[[Aeneis/Liber XI#150|154.]]}} In armis apud armatum, cuius consilium cupiditas victoriae plerumque conturbat. {{ancora+|155|[[Aeneis/Liber XI#155|155.]]}} praedulce decus aut valde dulce, aut quasi inmaturum. {{ancora+|156|[[Aeneis/Liber XI#155|156.]]}} primitiae rudimenta, quasi Troiani. bellique propinqui vel quod ante maturam aetatem Pallantis venerit: aut 'propinqui' nimium vicini, quo Pallas mitti posset. sane hoc bellum 'antarium' vocari solitum, quod sit ante urbem, quasi ante aras. {{ancora+|157|[[Aeneis/Liber XI#155|157.]]}} dura misera et infelicia. {{ancora+|158|[[Aeneis/Liber XI#155|158.]]}} Vota precesque meae supra "fors et vota fecit". tuque o sanctissima conivnx 'sanctum' non semper sacrum, neque religiosum est, ut hic, ubi 'sanctissima' incorruptae castitatis significat: unde et sanctae leges appellantur quae neque corruptae sunt, neque corrumpi possunt. {{ancora+|159|[[Aeneis/Liber XI#155|159.]]}} Felix morte tua ea re felix, qua ceteri dolent. et bene 'tua', ne, ut ipse, filii morte fieret infelix. {{ancora+|160|[[Aeneis/Liber XI#160|160.]]}} Vivendo vici mea fata diu vivendo, ut in bucolicis "o Lycida, vivi pervenimus". 'vici' autem 'mea fata', id est naturalem ordinem vita longiore superavi, in hoc tantum, ut superstes essem filio meo: namque hic ordo naturalis est, ut sint parentibus superstites liberi. fata ergo eius generalia dixit, referens se ad naturalem ordinem, non ad fatum proprium; nam fata superare nemo hominum potest. unde multi sic distinguunt 'contra ego vivendo vici' vitam scilicet filii: nam hoc est 'superstes restarem ut genitor': ut 'mea fata' per exclamationem dictum sit. sciendum tamen, etiam inrationabilia dolentibus dari. vivendo vici] id est supervixi: veteres enim 'vivendo vincere' dicebant supervivere, ut "multa virum volvens vivendo saecula vincit": nam et in togatis 'victrices' appellantur, quae viros extulerunt: Plautus in Epidico "quia tibi licuit eum vivendo vincere" (Epid. 177). {{ancora+|161|[[Aeneis/Liber XI#160|161.]]}} Restarem essem. {{ancora+|162|[[Aeneis/Liber XI#160|162.]]}} obrverent rutvli telis id est 'me'. et bene etiam sibi irascitur: sic enim natura maerentis exprimitur. dedissem reddidissem. {{ancora+|163|[[Aeneis/Liber XI#160|163.]]}} Pompa exequialis scilicet. me vehementius pronuntiandum. et bene 'Pallanta' ipsum nomen. {{ancora+|164|[[Aeneis/Liber XI#160|164.]]}} Nec vos argverim t. exonerat eorum pudorem, ne videantur ei causa orbitatis fuisse, dicens sibi hoc fataliter debitum. 'arguerim' autem alias indicaverim, ut "degeneres animos timor arguit", alias accusaverim, ut nunc: Cicero "arguis fatentem". {{ancora+|165|[[Aeneis/Liber XI#165|165.]]}} Senectae deest aetati; nam senecta aetas dicitur: Sallustius "senecta iam aetate". per se autem plenum est si 'senectus' dicamus, quod metri causa minus dixit: nam si 'senecta', aut addendum 'aetas', aut intellegendum. {{ancora+|166|[[Aeneis/Liber XI#165|166.]]}} quod si inmatura manebat magnifice servat decorum, quod se revocat ad heroicam consolationem. {{ancora+|168|[[Aeneis/Liber XI#165|168.]]}} Ducentem in Latium teucros cecidisse ivvabit lucrum quodammodo putat, inpendisse pro amicorum felicitate filium, qui morti fuerat acerbo funere fataliter debitus. et est a qualitate beneficii solacium. {{ancora+|169|[[Aeneis/Liber XI#165|169.]]}} Non alio digner te funere palla latenter hic Aeneae ostenditur pietas, qui in amici funus tanta contulit, ut pater amplius praestare non possit. alii 'dignem' legunt iuxta veteres ab eo quod est 'digno': Calvus "hunc tanto munere digna", Pacuvius in Hermione "cum neque me inspicere aequales dignarent meae", ipse Vergilius "coniugio Anchisa Veneris dignate superbo". {{ancora+|170|[[Aeneis/Liber XI#170|170.]]}} quam pius Aeneas deest 'quo', ut sit 'quam quo'. {{ancora+|173|[[Aeneis/Liber XI#170|173.]]}} Tu quoque nunc stares inmanis truncus in armis id est in trunco armatus, sicut isti duces, de quibus haec sunt tropaea: nam supra ait "indutosque iubet truncos hostilibus armis ipsos ferre duces". {{ancora+|174|[[Aeneis/Liber XI#170|174.]]}} Esset par aetas vel mea, vel filii; nam ad utrumque potest referri. {{ancora+|175|[[Aeneis/Liber XI#175|175.]]}} Teucros quid demoror armis 'ab armis'. et hoc videtur dicere: dimittendi sunt Troiani, ut morte Turni satis fiat doloribus meis: quod etiam posteriora significant. {{ancora+|179|[[Aeneis/Liber XI#175|179.]]}} Meritis vacat hic tibi solus fortunaeque locus nihil est aliud quod possit vel virtus tua, vel fortuna praestare — nam his rebus victoria contingit — nisi ut occiso Turno et vindices filium et patrem consoleris orbatum. {{ancora+|181|[[Aeneis/Liber XI#180|181.]]}} Sed gnato manes perferre sub imos ac si diceret hanc solam esse causam, quae eum cogat ad vitae patientiam, ut filio Turni nuntietur interitus. {{ancora+|183|[[Aeneis/Liber XI#180|183.]]}} Extulerat lucem Asinius Pollio dicit, ubique Vergilium in diei descriptione sermonem aliquem ponere aptum praesentibus rebus, ut hoc loco, quia funerum et sepulturarum res agitur, dicit 'extulerat': item in quarto, quia est navigaturus Aeneas et relicturus Didonem, dicit "Tithoni croceum linquens Aurora cubile". quod licet superfluum sit, in multis tamen locis invenitur necessarium. miseris mortalibus qui sunt subiecti tot casibus: Homerus δειλοῖσι βροτοῖσι , id est miseris mortalibus, non timidis. {{ancora+|184|[[Aeneis/Liber XI#180|184.]]}} Opera atque labores 'hoc opus' et 'haec opera' tunc dicimus, quando negotium ipsum quod geritur significamus; si autem feminino genere dixerimus 'operas', ipsas personas quae aliquid faciunt significamus; sicut 'custodia' dicitur quae custodit, ut "cernis custodia qualis vestibulo sedeat": nam ut hi qui custodiuntur 'custodiae' dicantur, usurpatum est. unde male est in usu 'custodiae audiuntur'. {{ancora+|185|[[Aeneis/Liber XI#185|185.]]}} Constitvere pyras 'pyra' est lignorum congeries; 'rogus' cum iam ardere coeperit dicitur; 'bustum' vero iam exustum vocatur. quem ordinem servat poeta, dicens 'constituere pyras', item 'subiectisque ignibus atris ter circum accensos decurrere rogos', item postea 'semustaque servant busta'. {{ancora+|186|[[Aeneis/Liber XI#185|186.]]}} More tulere patrum quia apud varias gentes diversa fuerunt genera sepulturae, inde est quod alii obruuntur, alii exuruntur, alii proprias remittuntur ad patrias; alii per diem, ut nunc isti, alii per noctem, ut supra Pallas. et perite has varietates Vergilius posuit: namque Heraclitus qui omnia vult ex igne constare, dicit debere corpora in ignem resolvi. Thales vero qui confirmat omnia ex umore creari, dicit obruenda corpora, ut possint in umorem resolvi. ignibus atris atqui ignes atri non sunt; sed epitheton traxit de negotio, ut 'atris' diceret, hoc est funebribus, ut paulo post "maestum funeris ignem", id est funebrem: nam maestus esse non potest ignis. atris cum concipiuntur. {{ancora+|187|[[Aeneis/Liber XI#185|187.]]}} Conditur in tenebras altum caligine caelum id est aer fumi obscuritate completur. {{ancora+|188|[[Aeneis/Liber XI#185|188.]]}} Cincti fulgentibus armis id est incincti et instructi. frustra hoc epitheton notant critici, quasi circumeuntes rogos alia arma habere debuerint. cincti instructi. {{ancora+|189|[[Aeneis/Liber XI#185|189.]]}} Decurrere rogos pro 'circum rogos cucurrere'. bene autem ait 'decurrere', non 'decucurrere': namque verba quae in praeterito perfecto primam syllabam geminant, ut 'curro cucurri', 'tondeo totondi', cum composita fuerint, geminare non possunt: nam 'decurri' et 'detondi' dicimus, non 'decucurri' neque 'detotondi': exceptis tantum duobus. {{ancora+|191|[[Aeneis/Liber XI#190|191.]]}} spargitur et tellus lacrimis hysterologia est: nam prius est ut arma spargantur lacrimis, quae corpori adhaerent, quam terra. {{ancora+|192|[[Aeneis/Liber XI#190|192.]]}} it caelo pro 'in caelum'. clangorque tubarum ante enim mortui ad tubam deducebantur: unde Persius "hinc tuba, candelae, tandemque beatulus alto conpositus lecto". {{ancora+|193|[[Aeneis/Liber XI#190|193.]]}} Hic alii spolia occisis derepta Latinis secundum suae gentis ritum alii hostilia arma, alii peremptorum cremabant. {{ancora+|195|[[Aeneis/Liber XI#195|195.]]}} Ferventesque rotas nimio scilicet cursu: alibi "volat vi fervidus axis", Horatius "metaque fervidis evitata rotis". et 'ferventes' non 'modo ferventes', sed quae soleant fervere, ut "spumantia frena". {{ancora+|196|[[Aeneis/Liber XI#195|196.]]}} Non felicia tela quibus se defendere nequiverunt. {{ancora+|197|[[Aeneis/Liber XI#195|197.]]}} Mactantur corpora morti aut 'in mortem': aut 'Morti' ipsi deae: Statius "in scopulis Mors saeva sedet", Lucanus "ipsamque vocatam quem petat e nobis Mortem tibi coge fateri". circa autem ideo, quia, ut Homerus dicit, in morte Patrocli circa corpus extincti tam homines, quam pecora immolabantur, ut uno igni cremarentur: unde est in sexto "ossaque lecta cado texit Corynaeus aeno". {{ancora+|198|[[Aeneis/Liber XI#195|198.]]}} Raptas raptim advectas; nam post indutias rapere non poterant: aut certe ante 'raptas', belli scilicet tempore. {{ancora+|199|[[Aeneis/Liber XI#195|199.]]}} in flammam id est in rogum. {{ancora+|201|[[Aeneis/Liber XI#200|201.]]}} busta bustum dicitur in quo mortuus conbustus est, ossaque eius ibi iuxta sunt sepulta. alii dicunt, ubi homo combustus est, nisi ibidem humatus fuerit, non esse ibi bustum, sed ustrinum. {{ancora+|202|[[Aeneis/Liber XI#200|202.]]}} invertit caelum †pater illud quod in promptu est 'invertit caelum', ut ea pars quae noctem haberet, sub terra esset. stellis aptum coniunctum, ἀπὸ τοῦ ἅπτεσθαι . {{ancora+|204|[[Aeneis/Liber XI#200|204.]]}} Innumeras struxere pyras hoc loco multis rebus ostendit inmensam caedem factam esse Rutulorum. {{ancora+|206|[[Aeneis/Liber XI#205|206.]]}} Finitimos tollunt in agros qui enim e longinquo venerant, referri non poterant. urbique remittunt deest 'unicuique'. et meminit antiquae consuetudinis: nam ante etiam in civitatibus sepeliebantur, quod postea Duellio consule senatus prohibuit et lege cavit, ne quis in urbe sepeliretur: unde imperatores et virgines Vestae quia legibus non tenentur, in civitate habent sepulchra. denique etiam nocentes virgines Vestae, quia legibus non tenentur, licet vivae, tamen intra urbem in campo scelerato obruebantur. {{ancora+|208|[[Aeneis/Liber XI#205|208.]]}} Nec honore ideo 'nec honore', quia 'nec numero', quod in numero et ordine honos spectatur: nam aliud verbum pendet ex altero. alii 'nec' pro 'sine' accipiunt. tunc pro 'tum', id est postquam cremare coeperunt. {{ancora+|210|[[Aeneis/Liber XI#210|210.]]}} tertia lux mos enim erat tertia die ossa crematorum legi. {{ancora+|211|[[Aeneis/Liber XI#210|211.]]}} maerentes hoc et ad Latinos et ad Troianos potest referri. sane 'maerere' est cum silentio dolere, 'flere' ubertim lacrimas demittere, 'plorare' cum voce flere, 'plangere' cum aliquibus dictis miserabilibus pectus et faciem tundere, 'lugere' etiam cum habitus mutatione. altum cinerem quia dixerat 'innumeras struxere pyras'. confvsa rvebant ossa focis aut quia dixit simul multos crematos: aut si ad honoratorum cadavera referas, ut supra diximus, 'confusa' propter simul animalia concremata. 'ruebant' autem de cineribus eruebant. adnotandum sane quod 'focos' dixerit pyras, cum focus ara sit deorum penatium. an quod focum dicat ubicumque ignis est et fovetur: unde et Varro focum dici vult. {{ancora+|212|[[Aeneis/Liber XI#210|212.]]}} Tepidoque onerabant aggere terrae hypallage, hoc est 'ossa tepida'. {{ancora+|213|[[Aeneis/Liber XI#210|213.]]}} Praedivitis more Graeco epitheton incongruum loco posuit. {{ancora+|214|[[Aeneis/Liber XI#210|214.]]}} Longe pars maxima luctus valde: et hoc est melius, quam quod legatur 'et longi'. {{ancora+|215|[[Aeneis/Liber XI#215|215.]]}} Hic matres quia scit ad aliquid haec nomina pertinere, non addidit 'deflebant filios aut maritos aut fratres'. cara pectora id est [caros] fratres desiderantium, ut "cari stat cura parentis": et est periphrasis. {{ancora+|218|[[Aeneis/Liber XI#215|218.]]}} ipsum armis bene repetitum 'ipsum'. ivbent volunt, exposcunt. {{ancora+|220|[[Aeneis/Liber XI#220|220.]]}} Ingravat maiorem invidiam concitat, id est graviora facit et onerat. vocari provocari. {{ancora+|221|[[Aeneis/Liber XI#220|221.]]}} Testatur testificatur etiam legatorum fidem, qui cum eo fuerunt. solum et hic bene repetitum 'solum'. {{ancora+|222|[[Aeneis/Liber XI#220|222.]]}} simul contra variis scilicet ut illi paci faverent, alii Turno. {{ancora+|223|[[Aeneis/Liber XI#220|223.]]}} Obumbrat subaudis 'Turnum': tuetur, defendit. et est translatio ab arboribus facta, quia nomen nobilium tamquam umbra est pro aliis. hoc autem dicit: amor reginae ad favorem popularem plurimum proderat Turno. {{ancora+|224|[[Aeneis/Liber XI#220|224.]]}} Meritis sustentat fama tropaeis vel quia multos occiderat, ut etiam ipse dicturus est: vel secundum illud "sunt oppida multa capta manu". {{ancora+|226|[[Aeneis/Liber XI#225|226.]]}} Ecce super insuper, hoc est ad cumulationem malorum. maesti hoc sermone eos nihil egisse significat. magna diomedis ab urbe legitur et 'magni'. et tanto asperius videtur, quod, cum 'magnus' sit 'Diomedes', non audet adversus Aenean pugnare. {{ancora+|227|[[Aeneis/Liber XI#225|227.]]}} nihil omnibus actum breviter et laborem et studium comprehendit. {{ancora+|228|[[Aeneis/Liber XI#225|228.]]}} Nil dona nec avrum ordinem legationis exsequitur dicens, inaniter perfecta esse omnia, quae possent efficaces legati perficere auro, precibus, promissione. {{ancora+|230|[[Aeneis/Liber XI#230|230.]]}} Pacem Troiano ab rege petendum sicut etiam supra diximus, cum per gerundi modum aliquid dicimus, per accusativum elocutionem formemus necesse est, ut 'petendum mihi est equum': Lucretius "aeternas quoniam poenas in morte timendum", item Sallustius "castra sine vulnere introitum": nam 'castra' accusativus pluralis est, qui multis errorem facit, ut videatur esse nominativus, quia neutra triptota sunt et similis est nominativus accusativo. {{ancora+|231|[[Aeneis/Liber XI#230|231.]]}} Rex ipse Latinus qui aut consolari debuit, aut defendendae reipublicae aliud inire consilium. {{ancora+|232|[[Aeneis/Liber XI#230|232.]]}} Fatalem Aenean manifesto numine ferri modo 'fatalem' perniciosum omnibus Aenean, vel exitio futurum omnibus. 'manifesto numine' autem, id est manifesto deorum iudicio, ad Italiam venisse, numinum ira testatur, quam cognoscimus tantorum caede sociorum. et est ordo: fatalem Aenean ferri manifesto numine admonet ira deum. {{ancora+|235|[[Aeneis/Liber XI#235|235.]]}} Alta intra limina cogit quaeritur cur ad privatam domum convocetur senatus, qui non nisi ad publica et augurato condita loca convenire consuevit. sed scimus domum Latini augurato conditam et eandem tam templum fuisse, quam curiam: namque in superioribus legimus "tectum augustum", id est augurio conditum, item paulo post "hinc sceptra accipere et primos attollere fasces regibus omen erat, hoc illis curia templum". merito ergo ad domum regis, quasi ad locum gentibus publicum, convocatur senatus: nam ait in septimo "tali intus templo divum patriaque Latinus sede sedens". idcirco etiam in Palatii atrio, quod augurato conditum est, apud maiores consulebatur senatus: ubi etiam aries immolabatur, quod, ut in septimo diximus, Vergilius ad Latini transtulit domum. multi dicunt perite Vergilium nec templi nec curiae hoc loco fecisse commemorationem, sed tantum dixisse 'tecta regia', ut ostenderet, consilium quod initur, non esse complendum, quia nec rite est inchoatum: ea enim quae dicit Latinus, effectu carebunt. {{ancora+|236|[[Aeneis/Liber XI#235|236.]]}} Olli 'illi' secundum Ennium. et intellegendum κατὰ τὸ σιωπώμενον , Turnum quoque venisse, qui in superiore libro a Iunone subtractus pugnae Ardeam pervenerat. flvunt festinanter incedunt. {{ancora+|238|[[Aeneis/Liber XI#235|238.]]}} Et primus sceptris primus inter sceptriferos. namque apud maiores omnes duces cum sceptris ingrediebantur curiam; postea coeperunt tantum ex consulibus sceptra gestare, et signum erat eos consules fuisse. aut quia et alii eiusdem partis reges erant, ut Turnus. sic Agamemnon dux ‹fuit› totius exercitus, diversae civitates proprios reges habuerunt. {{ancora+|239|[[Aeneis/Liber XI#235|239.]]}} Aetola ex urbe remissos quam condiderunt hi qui de Aetolia venerunt, Graeciae provincia, unde Diomedes habuit socios de tribus eius civitatibus, quas habet Aetolia, Pleurona, Olenon, Calydona. sic ergo dixit 'Aetola ex urbe', ut "et tandem Euboicis Cumarum adlabitur oris". ideo autem Diomedem Aetolum dicit, quia pater eius Tydeus Aetolus fuit, qui ad Argos fugit, quoniam fratrem patris sui occiderat. {{ancora+|240|[[Aeneis/Liber XI#240|240.]]}} Et responsa reposcit mire ait 'reposcit': ante enim rex solet a legatis universa cognoscere et sic eos praesente populo iterum omnia iubere narrare. unde est ordine cuncta svo: nam nihil licet praetermittere: unde et superflua narrare consuerunt. {{ancora+|243|[[Aeneis/Liber XI#240|243.]]}} Vidimus o cives diomedem rhetorice protinus a re coepit; neque enim opus erat principio aliquo legationem referenti. et hic figura est hysteroproteron: natura enim hoc fuit prius dicendum 'atque iter emensi casus superavimus omnis' et tunc 'vidimus Diomedem Argivaque castra'. sed habet consuetudo ut qui tale aliquid nuntiant, protinus admoneant, ut puta 'vidi illum, erat illic, faciebat illud': ideo adiecit 'ille urbem Argyripam patriae cognomine gentis' et reliqua. illud etiam ordine congruo subiunxit ad perliciendum animum priusquam quicquam diceret 'munera praeferimus'. inde ordine 'nomen patriamque docemus, qui bellum intulerint', hoc est qui, unde, contra quos, qua causa. deinde ponitur oratio Diomedis, cuius sunt partes duae: una, qua se excusat; alia, qua etiam illis suadet ut bellum deponant: nam hoc in fine orationis Venulus addit 'et responsa simul quae sint, rex optime regum, audisti'. excusatio Diomedis duplex est: fortes sunt Troiani et felices. fortes breviter ostendit per intermissionem 'mitto ea quae' et reliqua: frigidus enim locus erat, si virtutem eorum timere diceret quos vicit. Secundus locus multa continet: tam felices esse, ut de omnibus vindicarentur, et singula de singulis mire augendo exsequitur. novissimo loco de se dixit, ne ei obiceretur: quid te ista movent, si tu nihil passus es? et auxit quod amisit, et socios adiecit cum exclamatione 'haec adeo ex illo mihi iam speranda fuerunt tempore'. ideo se contra Veneris filium excusat pugnare; nam sequitur 'ne vero, ne me ad tales impellite pugnas'. supererat ut pacem suaderet; ait enim 'munera quae patriis ad me portastis ab oris' et cetera. inde laudem Aeneae ita addidit, ut suam laudem servaret: ibi enim ubi se excusat, non hoc ait, quia fortis est non adero, sed illud 'quicumque Iliacos ferro violavimus agros', quasi hoc fatum fuerit omnium; hic ubi suadet pacem, aperte dicit, pares mihi non estis, et ait 'experto credite, quantus in clipeum adsurgat, quo turbine torqueat hastam', id est ego fatum timeo, vos virtutem timere debetis. nam quod adiecit 'si duo praeterea talis Idaea tulisset', non fuit contentus illum Hectori comparare, nisi adiunxisset 'hic pietate prior: coeant in foedera dextrae', id est quia pius est, bonus amicus erit. statim conclusit, sicut ad singula invenies dictum. quod autem ait 'vidimus, o cives, Diomedem', quasi res magna ei contigerit, qui talem virum viderit. sane aut 'Diomedem' legendum, ut sit Latinus accusativus: et admittitur ecthlipsis, ut "multum ille et terris iactatus et alto": aut si Graecum accusativum facere voluerimus, 'Diomede' legamus, ut possit fieri synalipha, sicut "Euryale infelix, qua te regione reliqui?" si autem 'Diomeden' dixerimus, nec Latinum est, nec Graecum, nec versus ratio consistit: numquam enim ecthlipsis fit per 'n' litteram. tamen melius est ut 'Diomede' legamus, ut sit Graecus accusativus. nomina enim Graeca in ' ης ' exeuntia, quae genetivum in ' εος ' mittunt per plenam elocutionem, cum eundem casum per synaeresin in ' ους ' miserint, accusativum in ' η ' mittant necesse est, ideo quia cum naturam suam servant, accusativum in vocalem mittunt, non in consonantem, et debet synaeresis plenitudinis servare rationem: ut ecce Διομήδης plena declinatio est τοῦ Διομήδεος τῷ Διομήδει τὸν Διομήδεα , per synaeresin autem facit τοῦ Διομήδους τῷ Διομήδει τὸν Διομήδη . ergo hic accusativus ideo in ' η ' exit, non in ' ν ', quia cum integrum est hoc nomen, in ' εος ' exit et crescit eius genetivus: si enim isosyllabus sit nominativo, accusativum in ' ν ' mittit nec habet ' σ ' in genetivo, ut Θουκυδίδης, τοῦ Θουκυδίδου, τὸν Θουκυδίδην : nam Διομήδης ideo in genetivo ' ς ' habet, quia et cum integrum est et Διομήδεος facit, habet ' ς ' consonantem. {{ancora+|244|[[Aeneis/Liber XI#240|244.]]}} Casus s. omnes itineris scilicet. et bene vilitatem singularum rerum generalitate vitavit, ne diceret flumina, latrones et cetera. mire autem multa congesta, ne possit de legatorum desidia queri. {{ancora+|245|[[Aeneis/Liber XI#245|245.]]}} contigimusque manum bene, quasi divinam: sic 'vidimus, o cives, Diomedem'. qua concidit ilia tellus ἐμφατικῶς dixit pro 'urbs Ilia': nam terra non concidit, sed civitas, Ilium. {{ancora+|246|[[Aeneis/Liber XI#245|246.]]}} Argyripam Diomedes fuit de civitate quae Argos Hippion dicitur, de qua Homerus Ἄργεος ἱπποβότοιο , Horatius "aptum dicet equis Argos". hic in Apulia condidit civitatem, quam patriae suae nomine appellavit et Argos Hippion dixit: quod nomen postea vetustate corruptum est, et factum est ut civitas Argyrippa diceretur: quod rursus corruptum Arpos fecit. sane Diomedes multas condidisse per Apuliam dicitur civitates, ut Venusiam, quam in satisfactionem Veneris, quod eius ira sedes patrias invenire non poterat, condidit, quae Aphrodisias dicta est. item Canusium Cynegeticon, quod in eo loco venari solitus erat: nam et Garganum a Phrygiae monte Gargara vocavit. et Beneventum et Venafrum ab eo condita esse dicuntur. {{ancora+|247|[[Aeneis/Liber XI#245|247.]]}} Gargani condebat iapygis arvis Iapygia pars est Apuliae, in qua est mons Garganus, inminens Sipontinae civitati, qui per Calabriam usque in Adriaticum tenditur pelagus: Lucanus "Apulus Adriacas exit Garganus in undas". 'Gargani' autem 'Iapygis' figura est pro 'Gargani Iapygii'. et haec est Iapygia Apuliae, a qua et Iapyx ventus est nominatus, ad quam Iapyx delatus, unde sic nominatus est: nam Iapydia Venetiae regio est, ab oppido dicta, unde est "tunc sciat aerias Alpes et Norica si quis castella in tumulis et Iapydis arva Timavi". sed in Gargani summitate duo sepulchra esse dicuntur fratrum duorum, quorum cum maior virginem quandam ‹sibi› despondisset et eam minor frater conaretur auferre, armis inter se decertati sunt ibique ad memoriam, invicem se occidentes, sepulti: quae res admirationem habet illam, qua si qui duo inter ipsam silvam agentes iter, uno impetu vel eodem momento saxa adversum sepulchra iecerint, vi nescio qua saxa ipsa separata ad sepulchra singula decidunt. {{ancora+|249|[[Aeneis/Liber XI#245|249.]]}} munera praeferimus ut illa ante orationem auxilium impetrent. {{ancora+|250|[[Aeneis/Liber XI#250|250.]]}} qui bellum intulerint quasi nominatis Troianis, quos vicerat, pronior futurus esset ad ferendum auxilium. {{ancora+|251|[[Aeneis/Liber XI#250|251.]]}} placido sic reddidit ore ut solet, habitum futurae orationis ostendit. {{ancora+|252|[[Aeneis/Liber XI#250|252.]]}} O fortunatae gentes qui habitatis regna Saturnia, id est o viri semper pace gaudentes! nam legimus "aurea quae perhibent, illo sub rege fuere saecula, sic placida populos in pace regebat". et bene hoc laudat, quod eis persuadere desiderat. {{ancora+|253|[[Aeneis/Liber XI#250|253.]]}} Antiqui avsonii quia, qui primi Italiam tenuerunt, Ausones dicti sunt. quietos quibus est amor pacis a maioribus traditus propter regnum Saturni. {{ancora+|254|[[Aeneis/Liber XI#250|254.]]}} Ignota lacessere bella scilicet Troianorum, non omnia generaliter bella: nam legimus "captivi pendent currus curvaeque secures": aut 'ignota' quae ignoraverint, quasi non suscepturi, si scissent. svadet autem 'vobis' subaudis: nam 'vos' a superioribus non potest subaudiri, quia non 'te', sed 'tibi suadeo' dicimus. {{ancora+|255|[[Aeneis/Liber XI#255|255.]]}} Violavimus quasi sacros: nam violare de religionibus dicimus. et ingenti arte agit, ne aut victoriam suam sileat, aut non procedendo contra eos quos vicit, confiteatur ignaviam, dicens non esse contra eos pugnandum, quos vincere perniciosissimum est. {{ancora+|256|[[Aeneis/Liber XI#255|256.]]}} mitto ea oratorie, ut etiam sine illis, quae memoraturus est, quae omittit graviora videantur. {{ancora+|257|[[Aeneis/Liber XI#255|257.]]}} Quos simois premat ille viros id est toto orbe celebris: et 'premat' quasi hostes: alibi "ubi tot Simois correpta sub undis scuta virum galeasque et fortia corpora volvit". alii 'quos' pro 'quantos' accipiunt, ut sit pronomen pro nomine. 'ille' autem mire exsecratur. {{ancora+|258|[[Aeneis/Liber XI#255|258.]]}} Scelerum poenas expendimus omnes id est luimus omnes poenas, quae sunt statutae sceleribus. alii 'sceleris omnis' legunt: nam 'omnes' non potest ad Graecos referri, quia non omnes pertulere supplicia. sed si 'omnes', mire, ne putes forte factum. et adiuvandum pronuntiatione. {{ancora+|259|[[Aeneis/Liber XI#255|259.]]}} Vel priamo miseranda manus etiam Priamo, ut "carmina vel caelo possunt deducere lunam". est autem Pacuvii qui ait "si Priamus adesset, et ipse eius commiseresceret": id est ut calamitas eorum qui vicerunt, gravior crederetur miserantibus victis. scit triste minervae sidus fabula hoc habet: propter Cassandrae stuprum Graecis iratam Minervam, vel quod ei victores per superbiam sacrificare noluerunt: unde eos redeuntes gravissima tempestate fatigatos per diversa dispersit: Horatius "cum Pallas usto vertit iram ab Ilio". re vera autem constat Graecos tempestate laborasse aequinoctio vernali, quando manubiae Minervales, id est fulmina, tempestates gravissimas commovent. unde perite dicendo 'sidus' utrumque complexus est: nam sidus et tempestatem significat et re vera sidus. haec autem numina quae inter sidera non videmus, licet sua signa propria non habeant, cum aliis potestate sunt permixta. ut ophiuchus ipse est Aesculapius, gemini Apollinis et Herculis esse dicuntur, sic Minervae aries esse dinoscitur. {{ancora+|260|[[Aeneis/Liber XI#260|260.]]}} Vltorque caphereus τὸ αὐτὸ est, id est cautes Euboicae: nam Euboea insula est in qua mons Caphereus, circa quem Graeci periere naufragio. 'ultor' autem ideo dixit, quia Nauplius, Palamedis pater, dolens filium suum factione interemptum, ut in secundo memoravimus, cum videret Graecos tempestate laborare, montem Caphereum ascendit et elata facula signum dedit vicini portus, qua re decepti sunt Graeci et inter asperrimos scopulos naufragium pertulerunt. {{ancora+|262|[[Aeneis/Liber XI#260|262.]]}} Atrides protei menelaus Agamemnon et Menelaus uno quidem fataliter fuerant supplicio destinati. namque Atreus et Thyestes fratres fuerunt in se invicem saevi, adeo ut Thyestes cum Aerope, fratris uxore, concumberet: quod dolens Atreus liberos ei epulandos adposuit. sed cum Thyestes post cognitum facinus requireret ultionem, ei Apollo respondit, posse alio scelere illius facinoris vindicem nasci, scilicet si cum Pelopia, filia sua, concumberet. quo facto natus est Aegisthus, fatalis in Atrei geminam subolem. sed Iuppiter Menelai fata miseratus est propter Helenae iugale consortium, et eum per diversa errare maluit, quam Aegisthi manibus interire. hic errans ad Aegyptum usque pervenit, ubi Proteus, deus marinus, regnaverat, cui aliquando rapta a Theseo Helena dicitur commendata: unde quidam dicunt quod ad eam petendam Menelaus ad Aegyptum profectus sit post bella Troiana. sunt qui volunt nec raptam esse a Paride Helenam, sed aliam causam belli fuisse Troiani, illam scilicet, quod Herculem, quaerentem Hylam, suscipere noluerunt. qui autem volunt eam raptam a Paride, hoc dicunt, quod recepta a Proteo per Theseum ad Menelaum transitum fecerit et sic eam Paris rapuerit: secundum quod, ut supra diximus, Menelaus ad Aegyptum Iovis voluntate pervenit, scilicet ne ab Aegistho posset interimi. quod autem ait 'Protei columnas' ratione non vacat: nam columnas Herculis legimus et in Ponto et in Hispania. hunc autem Proteum fortissimum et invictissimum constat fuisse. novimus autem quod omnes fortes Hercules dicebantur: unde videtur hoc adfectasse Vergilius, ut pro finibus 'Protei columnas' diceret, quas habuit Hercules, ut ostenderet eum etiam Herculem dictum. advsque colvmnas protei usque ad fines Aegypti, hoc est usque ad Pharon, ante insulam, nunc partem Alexandriae: Lucanus "nunc claustrum pelagi cepit Pharon: insula quondam in medio stetit illa mari sub tempore vatis Proteos, at nunc Pellaeis est proxima muris". 'Protei' autem Latinus est genetivus, constrictus per synaeresin. 'adusque' autem sic est dictum quemadmodum "Siculo prospexit abusque Pachyno": nam cum praepositio praepositioni numquam cohaereat, 'abusque' et 'adusque' licenter admissum est. {{ancora+|263|[[Aeneis/Liber XI#260|263.]]}} Exulat proprie: nam exulare dicuntur qui extra solum eunt. sane sciendum quia quo tempore Menelaus iit ad Aegyptum, perdidit Canobum gubernatorem, a quo vicina civitas nomen accepit, quae hodieque mutata littera Canopos nominatur. vidit mire addidit, ut "quam semel informem vasto vidisse sub antro Scyllam". cyclopas Graecae declinationis accusativus est. unde Graecum habebit accentum: nam latine 'cyclopes' diceret; sed sic versus stare non poterat. {{ancora+|264|[[Aeneis/Liber XI#260|264.]]}} Regna neoptolemi referam subaudis 'eversa', quod ex posterioribus intellegitur. Pyrrho autem quid contigerit manifestum est: nam, ut in tertio legimus, cum vellet ducere Hermionen, Oresti ante desponsatam, ab eo est inter aras Apollinis interemptus: unde est "scelerum furiis agitatus Orestes excipit incautum patriasque obtruncat ad aras". versosque penates idomenei Idomeneus rex Cretensium fuit: qui cum tempestate laboraret, vovit se sacrificaturum Neptuno de ea re quae ei primum occurrisset. casu ei primus filius occurrit: quem cum, ut alii dicunt, immolasset, ut alii, immolare vellet, ob crudelitatem regno a civibus pulsus est: unde est "fama volat pulsum regnis cessisse paternis Idomenea ducem". alii dicunt quod abscedens cuidam suum commendaverat regnum, qui per eius absentiam occupavit imperium et reversum pepulit. ergo 'versos penates' aut eversos et funditus dirutos accipiendum: aut certe in aliena iura conversos. {{ancora+|265|[[Aeneis/Liber XI#265|265.]]}} Libycone habitantes litore locros ut etiam in tertio diximus, Locri, socii Aiacis Oilei, fuerunt Epizephyrii et Ozolae; sed hi tempestate divisi sunt adeo, ut Epizephyrii tenerent Bruttios, de quibus ait in tertio "hic et Narycii posuerunt moenia Locri", Ozolae vero deferrentur Pentapolim, de quibus nunc queritur dicens 'Libycone habitantes litore Locros'? quamvis quidam dicant, etiam in ipsis Bruttiis litus Libycum dici. alii hos circa Syrtes posuisse sedes: alii in Libya insulas quasdam inhaerentes occupasse, eosque initio Mesammones, postea corrupte Nasamones appellatos: alii amissa in Syrtibus classe, per mediterranea arietis fortuito ductu iter facientes ad Ammonem pervenisse et oppidum †Aucela inter Nasamones condidisse: alii Africae insulam tenuisse, quae nunc Cercina dicitur. et pronuntiandum, ut longinquitas doceatur exilii. {{ancora+|268|[[Aeneis/Liber XI#265|268.]]}} Devicta asia subsedit adulter quidam 'sub' pro 'post' accipiunt, ut sit pro 'post possedit'. legitur et 'devictam Asiam': quod si est, ita intellegimus ut 'subsedit' sit dolo possedit — Lucanus "subsidere regnum Chalcidos Euboicae magna spe rapte parabas": unde et subsessores dicuntur, qui in insidiis tauros interimunt, et hostium dolos subsessas vocamus — ut sit sensus: ab Agamemnone devictam Asiam adulter Aegisthus insidiis et factione possedit. melius tamen est ut 'devicta Asia' legamus, secundum quod 'subsedit' erit remansit, ut "extremus galeaque ima subsedit Acestes", ut sit sensus: Asia propter adulterium pertulit bella, quae remanente adultero finita esse nihil profuit, ut cum indignatione sit dictum, dum primum vindicatur adulterium, aliud rursus emersit. sane Clytemestram Orestes filius postea in vindictam patris necavit. quidam dicunt Clytemestram non manu filii, sed iudicum sententia peremptam. alii hunc Orestem filium Menelai et Helenae tradunt; quidam inventam †ingeniam aboetiam uxorem ei volunt fuisse. {{ancora+|267|[[Aeneis/Liber XI#265|267.]]}} Prima intra limina in ipso limine imperii, id est in litore, quia secundum Homerum Clytemestra Agamemnoni occurrit ad litus et illic eum susceptum cum adultero inter epulas interemit: quod et Iuvenalis tangit dicens "quippe ille deis auctoribus ultor patris erat caesi media inter pocula". alii autem dicunt [Clytemestram dolore pellicatus, quod conperisset Cassandram a marito electam,] quod in ipso regressu, id est prima die qua domus suae limen ingressus est, [blande suscepisse, cumque ille diis penatibus se sacrificare velle dixisset,] consilio Aegisthi ab uxore vestem accepit clauso capite [et manicis,] qua inplicatus adulteri manibus interiit. {{ancora+|269|[[Aeneis/Liber XI#265|269.]]}} Invidisse deos Stheneli filius Cyllarabus Aegialiam, Diomedis uxorem, cognovit adulterio: quo comperto Diomedes reverti noluit et in Apuliae partibus sibi condidit sedes. quod Veneris dolo dicitur esse perfectum, quam in bello Troiano vulneraverat: unde ait 'invidisse deos'. {{ancora+|270|[[Aeneis/Liber XI#270|270.]]}} Pulchram calydona viderem unam de supra dictis civitatibus, quibus imperavit. {{ancora+|271|[[Aeneis/Liber XI#270|271.]]}} Nunc etiam horribili visu p. s. hoc loco nullus dubitat fabulae huius ordinem a Vergilio esse conversum: nam Diomedis socios constat in aves esse conversos post ducis sui interitum, quem extinctum inpatienter dolebant. hae aves hodieque Latine Diomedeae vocantur, Graeci eas ἐρωδιούς dicunt. habitant autem in insula quae est haud longe a Calabria, in conspectu Tarentinae civitatis. quinetiam de his avibus dicitur quod Graecis navibus laetae occurrant, alienas vehementer fugiant, memores et originis suae et quod Diomedes ab Illyriis interemptus est. portenta s. re vera enim portentum est homines in aves esse conversos. {{ancora+|272|[[Aeneis/Liber XI#270|272.]]}} Et socii amissi legunt non nulli et 'admissis pennis', sed melius est 'amissi'. {{ancora+|274|[[Aeneis/Liber XI#270|274.]]}} Lacrimosis vocibus dolentes vel suam mutationem, vel regis interitum: namque hoc tangit latenter. {{ancora+|275|[[Aeneis/Liber XI#275|275.]]}} Speranda pro 'timenda', ut "hunc ego si potui tantum sperare dolorem". {{ancora+|276|[[Aeneis/Liber XI#275|276.]]}} Caelestia corpora Martis et Veneris, quae numina vulneravit in bello. {{ancora+|277|[[Aeneis/Liber XI#275|277.]]}} Veneris violavi vulnere dextram artificiose agit: nam sciens ea quae dicuntur in fine, animis inhaerere, suos casus ultimos memorat. perite etiam Venerem tantum vulneratam a se esse dicit, Martis supprimens nomen, quod ei poterat esse gloriosius: ut videatur omnia quae pertulit, odio Veneris pertulisse, contra cuius filium nunc vocatur ad pugnam, ut negans etiam nunc paria formidare videatur. 'dextram' autem secundum Homerum dicit, qui ait ἐπὶ καρπῷ . {{ancora+|278|[[Aeneis/Liber XI#275|278.]]}} Tales inpellite pugnas quarum est periculosa victoria. {{ancora+|279|[[Aeneis/Liber XI#275|279.]]}} Nec mihi cum teucris vllum post eruta bellum pergama ne ei obiciatur illa coniuratio quam apud Aulidem Graeci inierunt, dicit in Troiae excidio sacramentum coniurationis esse conpletum; namque in Troiam, non in Troianos coniuraverant Graeci: huc enim spectat quod dicit, nullum se cum Troianis habere bellum post dirutam Troiam. {{ancora+|280|[[Aeneis/Liber XI#280|280.]]}} Nec veterum memini laetorve malorum nec meminisse volo victoriarum mearum quarum nullus oblivisci consuevit, nec laetor Troianorum malorum pro 'Troianis malis' quae nobis bellantibus pertulerunt: non enim potest de suis malis dicere, cum et mala sua nullus obliviscatur, et ea ipse paulo ante memoraverit. 'laetor' autem 'malorum' figura Graeca est, sicut Horatius "agrestium regnavit populorum" pro 'agrestibus populis'. {{ancora+|281|[[Aeneis/Liber XI#280|281.]]}} Munera quae patriis ad me portastis ab oris hinc iam suasio est et consilium; nam finita est auxiliorum negatio: unde et paulo post Venulus ita dividit dicens 'et responsa simul quae sint, rex optime, regis audisti et quae sit magno sententia bello', scilicet audisti et quemadmodum negarit auxilia, et quod nobis dederit de pace consilium. {{ancora+|282|[[Aeneis/Liber XI#280|282.]]}} Stetimus tela aspera contra contulimusque manus id est et comminus, et e longinquo inter nos bella tractavimus. {{ancora+|284|[[Aeneis/Liber XI#280|284.]]}} Quantus in clipeum adsurgat aut 'quantus' est quotiens in hostem pergens erigit scutum: aut pugnandi exsecutus est genus. qui enim scripserunt de arte militari dicunt summum genus esse dimicandi, quotiens calcato umbone adversarii se in hostilem clipeum erigit miles et ita contra stantis vulnerat terga. vel 'quantus adsurgat', [vel] quanto sit maior. {{ancora+|285|[[Aeneis/Liber XI#285|285.]]}} Si dvo praeterea hoc est alios duos. {{ancora+|287|[[Aeneis/Liber XI#285|287.]]}} Dardanus pro 'Dardanius populus'. et posuit principale pro derivativo: sic Homerus τὸν δ' ἔκτανε Δάρδανος ἀνήρ lugeret morem lugendi quidam dicunt Aegyptios invenisse: eos enim primos Liberum, quem Osirim appellant, a fratre Typhone per insidias interemptum atra veste luxisse: inde ceteris gentibus traditum ut post interitum proximorum suorum veste mutata lugerent, ita tamen, ut intra annum finiretur luctus. {{ancora+|288|[[Aeneis/Liber XI#285|288.]]}} Cessatum est tardatum est: et mire quia non habet quos inputet Troianis triumphos, vult eis excidii tarditatem pro victoria cedere. {{ancora+|290|[[Aeneis/Liber XI#290|290.]]}} haesit retardata est. vestigia rettulit retro acta est et repulsa, ut "ac retro sublapsa referri". {{ancora+|292|[[Aeneis/Liber XI#290|292.]]}} Hic pietate prior id in Aenea plus laudat quod Latinis, sicut suadet, pacem petituris est utile, ut eum se credant posse facilius exorare. 'prior' autem praestantior, melior. {{ancora+|293|[[Aeneis/Liber XI#290|293.]]}} Qua datur qua potest, quacumque ratione permittitur. {{ancora+|296|[[Aeneis/Liber XI#295|296.]]}} Per ora turbata pro 'per ora turbatorum'. {{ancora+|298|[[Aeneis/Liber XI#295|298.]]}} Clavso gurgite saxorum obiectione praecluso. {{ancora+|299|[[Aeneis/Liber XI#295|299.]]}} fremunt ripae antiqui aquae sonitus 'fremitus' dicebant: Ennius "ratibusque fremebat imber Neptuni". {{ancora+|301|[[Aeneis/Liber XI#300|301.]]}} Praefatus divos more antiquo: nam maiores nullam orationem nisi invocatis numinibus inchoabant, sicut sunt omnes orationes Catonis et Gracchi; nam generale caput in omnibus legimus. unde Cicero per inrisionem ait "si quid ex vetere aliqua oratione 'Iovem ego optimum maximum'". {{ancora+|302|[[Aeneis/Liber XI#300|302.]]}} Ante equidem summa de re statvisse Latini latenter arguit Turnum, quod sibi non obtemperaverit, ut foedus fieret, in septimo scilicet ubi dixit "te, Turne, nefas, te triste manebit supplicium": nam modo hoc tempus revolvit. vellem statvisse olim est quod volui his malis terminum dare. 'vellem' autem 'statuisse' sic dixit ut 'vellem fecisse': et est conpendiosa elocutio, cum querimur non esse factum quod fieri debuit. {{ancora+|303|[[Aeneis/Liber XI#300|303.]]}} non tempore tali adiuvandum pronuntiatione: id est post tanta quae pertulimus mala. et oportune deliberandi quidem de hac re existimat intervallum esse, hostili exercitu inminente, et per hoc magis suadet, dum tam infestos probat, ut sibi nec pacem petere permittatur. {{ancora+|305|[[Aeneis/Liber XI#305|305.]]}} Bellum inportunum concepit gravem iracundiam, et sic in haec verba prorupit. 'inportunum' autem est ubi nullum refugium est, quod caret portu, id est quiete, ubi nullus portus est. nam hoc quodammodo dicit, in naufragium fertur ista contentio, quia supra audierat periculum esse etiam superare Troianos. et enarrat cur 'inportunum', dicens 'cum gente deorum invictisque viris gerimus'. cives ἐκφώνησις . cum gente deorum qui a diis originem ducunt. {{ancora+|306|[[Aeneis/Liber XI#305|306.]]}} Invictisque viris gerimus atqui supra legimus "bis capti Phryges". sed invictos ideo dicit, quia sequetur 'nec victi possunt absistere ferro'. 'possunt' autem 'absistere' mire ait, ac si diceret: etiam si velint, eos a bellis discedere natura non patitur. Ennius "qui vincit non est victor, nisi victus fatetur". Varro et ceteri invictos dicunt Troianos, quia per insidias oppressi sunt: illos enim 'vinci' adfirmant qui se dedunt hostibus. {{ancora+|308|[[Aeneis/Liber XI#305|308.]]}} Adscitis evocatis, adiunctis. ergo et gradatim accedit ad desperationem, quae cogit pacem esse poscendam. aetolum in armis †a patri usque adde id Diomedis mentionem intulit. {{ancora+|309|[[Aeneis/Liber XI#305|309.]]}} ponite deponite. spes sibi quisque subaudis 'sit'. et late patet ista sententia, vel quod alienis egere auxiliis non oporteat, vel quod meminisse singuli spei suae debeant, ut ea sperent tantum, quibus possunt potiri. sed haec quam angusta videtis ut unusquisque in se tantum spem habeat quam sit augustum, videtis. cetera absolute dixit, id est exercitus, auxilia, vires imperii: quae quia sic videtis adflicta, quid restat, nisi ut pacem petamus? {{ancora+|311|[[Aeneis/Liber XI#310|311.]]}} Ante oculos interque manus sunt omnia vestras ac si diceret, non egent narratione. 'inter manus' autem, quod Graeci πρὸ χειρῶν . {{ancora+|312|[[Aeneis/Liber XI#310|312.]]}} Nec quemquam incuso excusatio haec ostendit et obliquam esse in Turnum orationem Latini. {{ancora+|313|[[Aeneis/Liber XI#310|313.]]}} Fuit exhausta et consumpta est. toto certatum est corpore regni id est imperii omnibus viribus bellamus. {{ancora+|314|[[Aeneis/Liber XI#310|314.]]}} Dubiae menti meae, scilicet cogitanti. {{ancora+|315|[[Aeneis/Liber XI#315|315.]]}} paucis animos adhibete docebo aut 'paucis docebo', aut 'animos paucis adhibete'. {{ancora+|316|[[Aeneis/Liber XI#315|316.]]}} Est antiquus ager tusco mihi proximus amni hoc loco Donatus erravit dicens, agrum quem Latinus donare disponit, esse in Campania iuxta Vfentem fluvium, quod etiam Clanarius ait, cuius terras vicinas Tusci aliquando tenuerunt, ut inde dictum sit 'Tusco mihi proximus amni'. agit etiam hoc argumento, quod illic est locus qui hodieque pinetum vocatur. sed constat omnia illa loca esse campestria, nec procedit quod dicitur 'celsi plaga pinea montis'. unde sequenda est potius Livii, Sisennae et Catonis auctoritas: nam paene omnes antiquae historiae scriptores in hoc consentiunt. Cato enim in originibus dicit Troianos a Latino accepisse agrum, qui est inter Laurentum et castra Troiana. hic etiam modum agri commemorat et dicit, eum habuisse iugera iiDCC. sane 'antiquus' potest et nobilis accipi: vel secundum Trebatium qui de religionibus libro septimo ait "luci qui sunt in agris qui concilio capti sunt, hos lucos eadem caerimonia moreque conquiri haberique oportet, ut ceteros lucos qui in antiquo agro sunt". 'antiquum agrum' Romanum cogit intellegi. tusco mihi proximus amni Tiberino. {{ancora+|317|[[Aeneis/Liber XI#315|317.]]}} Longus in occasum ea parte, qua in occidentem tenditur, longior: potuit ergo usque ad Laurentum et ad Hostiam tendi. fines super usque sicanos usque ad fines Sicanos, quos Siculi aliquando tenuerunt, id est usque ad ea loca in quibus nunc Roma est: haec enim Siculi habitaverunt, unde est "et gentes venere Sicanae saepius". qui a Liguribus pulsi sunt, Ligures a Sacranis, Sacrani ab Aboriginibus. {{ancora+|318|[[Aeneis/Liber XI#315|318.]]}} Avrunci rutvlique serunt subaudis a superioribus 'mihi': nam et supra ait 'est mihi antiquus ager'. ergo suum agrum pollicetur, aut quem tamquam stipendiarium habebant Rutuli et Aurunci, aut ad quem colendum quasi regi operas dabant: unde superfluum est quod ait Donatus, non potuisse fieri ut praesente Turno ager Rutulorum a Latino donaretur Aeneae. {{ancora+|319|[[Aeneis/Liber XI#315|319.]]}} Duros exercent colles extenuat agri meritum, quo vile videatur esse quod donat: vel ne grave videatur his, quibus auferendus est. hinc etiam illud est 'atque horum asperrima pascunt', et supra 'Aurunci Rutulique serunt', id est nec operis suis excolitur. asperrima autem pascunt quidam pro 'asperrimas partes', vel 'asperrima pascunt loca' accipi volunt. {{ancora+|321|[[Aeneis/Liber XI#320|321.]]}} Cedat amicitiae id est in pretium concedat amicitiarum. et bono verbo usus est 'amicitiae', non pro hostibus, hoc est ne quasi victi demus. {{ancora+|322|[[Aeneis/Liber XI#320|322.]]}} Aequas dicamus leges ut pari inter nos societate versemur, id est ut sit neuter inferior. sociosque in regna vocemus non stipendiarios, ut in quarto "cuique loci leges dedimus". {{ancora+|325|[[Aeneis/Liber XI#325|325.]]}} Possuntque solo decedere nostro scit eos fataliter ad Italiam venisse: nam audiit et a Fauno "externi venient generi" et ab Ilioneo "sed nos fata deum vestras exquirere terras imperiis egere suis". tamen propter Turnum simulat ignorantiam, ut se etiam circa eum aequum praestare videatur. multum est autem quod ait 'possunt'. {{ancora+|326|[[Aeneis/Liber XI#325|326.]]}} bis denas italo texamus robore naves quaeritur unde scierit Latinus, viginti naves habuisse Aenean; sed ita absolvitur: potuit speculatione, potuit rumore cognoscere, postremo aestimatione dixit, quae amplius solet conplecti: quia de viginti navibus unam periisse cum Oronte, quattuor in Sicilia concrematas. texamus quidam 'texamus' proprie dictum tradunt, quia loca in quibus naves fiunt, Graece ναυπήγια , latine textrina dici: Ennius dicit "idem campus habet textrinum navibus longis": navalia enim non esse ναυπήγια , sed νεώρια . {{ancora+|327|[[Aeneis/Liber XI#325|327.]]}} complere valent proprie verbum nauticum: nam Graece πλήρωμα dicitur. iacet omnis ad undam materies hic 'omnis' pro ea quae sufficit. iterum extenuat, ut sine magno negotio posse fieri videatur. materies antique dictum: nam materiam dici debere multi adserunt. {{ancora+|328|[[Aeneis/Liber XI#325|328.]]}} numerumque modumque eleganter quot et quantae magnitudinis sint. {{ancora+|329|[[Aeneis/Liber XI#325|329.]]}} manus artifices. navalia demus hoc loco ipsae res navales sunt, id est pix, cera, funes, vela et alia huius modi. 'navalia' dicimus loca ubi naves sunt; sed modo de Graeco transtulit et 'navalia' posuit pro trabibus de quibus naves fiunt: nam Homerus νήιον dicit navale lignum. {{ancora+|331|[[Aeneis/Liber XI#330|331.]]}} Prima de gente et ex numero et ex nobilitate legatorum intellegitur negotii magnitudo. {{ancora+|333|[[Aeneis/Liber XI#330|333.]]}} avrique eborisque talenta ad aurum refertur: an et ad ebur? quia et ebur ad pondus venditur. {{ancora+|334|[[Aeneis/Liber XI#330|334.]]}} Et sellam regni trabeamque insignia nostri bene 'nostri'. Romanorum enim imperatorum insigne fuit sella curulis et trabea: nam diadema, ut aliarum gentium reges, non habebant. et sciendum sellam curulem a curru dictam, quod hi tantum ea utebantur qui triumphali curru invecti fuissent: sicut etiam palmata dicitur toga quam merebantur hi qui reportassent de hostibus palmam. {{ancora+|335|[[Aeneis/Liber XI#335|335.]]}} In medium in commune, ut "in medium quaerebant". {{ancora+|336|[[Aeneis/Liber XI#335|336.]]}} tum drances idem videlicet qui supra apud Aenean egerat. {{ancora+|337|[[Aeneis/Liber XI#335|337.]]}} Obliqua invidia hoc est qui non ex aperto inpugnabat Turnum, sed eum reipublicae simulata defensione lacerabat. {{ancora+|338|[[Aeneis/Liber XI#335|338.]]}} Largus opum abundans opibus, dives, non qui multa donaret. lingvae melior ut "laetissimus umbrae", Sallustius "frugum pabulique laetus ager". {{ancora+|339|[[Aeneis/Liber XI#335|339.]]}} Non futtilis auctor non inanis: nam futtile vas quoddam est lato ore, fundo angusto, quo utebantur in sacris Vestae, quia aqua ad sacra Vestae hausta in terra non ponitur, quod si fiat, piaculum est: unde excogitatum vas est, quod stare non posset, sed positum statim effunderetur. inde et homo, commissa non retinens, futtilis dicitur, contra 'non futtilis' bonus in consiliis, non inanis. {{ancora+|340|[[Aeneis/Liber XI#340|340.]]}} Seditione potens praepotens in movenda, non in conprimenda seditione. superbum pro 'nobile'. {{ancora+|341|[[Aeneis/Liber XI#340|341.]]}} Incertum de patre ferebat non ignobile, sed penitus ignoratum significat. alii 'incertum' aut ipsum patrem, aut genus tradunt. et bene segni homini paternam non dedit nobilitatem. {{ancora+|342|[[Aeneis/Liber XI#340|342.]]}} surgit hic reddidit sensum 'tum Drances surgit'. onerat dictis hoc sermone ostendit, eum etiam exhortatione gravatum Latini. iras Turni, an omnium qui bellum detestabantur? {{ancora+|343|[[Aeneis/Liber XI#340|343.]]}} Rem nulli obscuram callide et oratorie agit et in omnibus adulatorie respondet dictis Latini: supra enim ille dixerat "ante oculos interque manus sunt omnia vestras". sane quasi praedictum oratorem exprimit, quia supra de eo dixit 'et lingua melior'. et 'rem consulis' pro 'de re consulis': Plautus "consulere quiddam est quod tecum volo" (Mos. 1102). sed Drances, sicut dictum est, rhetorice suadet de pace. nam et pacem faciendam hortatur, et accusationem in Turnum dirigit, et quae a Latino indubitanter universa dicta sunt, quae pacem fieri suadeant, Drances eadem omnia respondens, addit etiam de filia danda Aeneae, quod Latinus ante reticuerat, "quin natam egregio genero": quasi non aliter firma erit pax, quam fieri vis: quia sciebat hoc Turnum graviter esse laturum, in invidiam personam eius adducens "dicam equidem, licet arma mihi mortemque minetur". et ne mirum esset, qui sic libere responderet, ante eius et mores et causam praedixit 'lingua melior', 'seditione potens', 'idem infensus, quem gloria' et reliqua. duae tamen hic faciendae pacis praecipue causae sunt, quod victi sunt, et Turnus singulari certamine congredi debeat. vocis egentem genetivo iunxit, ut "cum classis egeret". {{ancora+|344|[[Aeneis/Liber XI#340|344.]]}} O bone rex bene addidit 'bone', et auxit epitheto dignitatem: 'rex' enim medium est; nam et bonus esse et pessimus potest. alii 'bone rex' exprobratione accipiunt, ut quidam volunt †se bonum dici. {{ancora+|345|[[Aeneis/Liber XI#345|345.]]}} Mussant modo 'verentur' vel 'timent' significat; alias 'dubitant', ut "mussat rex ipse Latinus quos generos vocet"; interdum 'susurrant', ut de apibus dicit. et proprie 'mussare' est obmurmurare et queribundum tectius velut muto esse vicinum. alias 'tacent', alias 'quiescunt'. {{ancora+|346|[[Aeneis/Liber XI#345|346.]]}} Flatusque remittat aut ponat superbiam: aut 'nostros flatus remittat', id est nobis respirare concedat. 'remittat' autem nunc pro 'laxet', ut 'remissis artubus' pro 'laxatis'. {{ancora+|347|[[Aeneis/Liber XI#345|347.]]}} Cuius ob avspicium invidiose Turni auspiciis inputat quod tantus periit exercitus, ac si diceret: si malis et infaustis tuis ominibus non egrederentur, possent forsitan superare virtute. sane sciendum hunc exprimere quicquid verecunde celavit Latinus. moresque sinistros contrarios, quia in principio Latino obtemperare noluit. {{ancora+|348|[[Aeneis/Liber XI#345|348.]]}} licet arma mihi 'licet' pro 'quamvis'. et est parenthesis. {{ancora+|349|[[Aeneis/Liber XI#345|349.]]}} Lumina ducum id est proceres, ut "o lux Dardaniae". {{ancora+|350|[[Aeneis/Liber XI#350|350.]]}} Consedisse urbem luctu in luctum esse demersam. temptat mire 'temptat', non pugnat. {{ancora+|351|[[Aeneis/Liber XI#350|351.]]}} Fugae fidens illud respicit quod bella deseruit, Iunone faciente: vel quia eius exercitus fugit. 'fugae' autem figurate dixit pro 'fuga fidens'. caelum territat armis dictum quidem Vergilii gravitati non congruit, sed perite Dranci haec data sunt verba, qui tumida uti oratione inducitur: unde ei paulo post Turnus obicit, "quae tuto tibi magna volant", item "proinde tona eloquio", item "ventosa in lingua". deinde diximus Drancem librare se ad orationem Latini: unde nunc dicit 'et caelum territat armis', quia audierat 'bellum inportunum, cives, cum gente deorum', id est contra eos pugnat, qui favore ‹deorum› nituntur. caelum t. a.] quasi vanus et qui ventis minetur. {{ancora+|352|[[Aeneis/Liber XI#350|352.]]}} etiam hoc loco 'etiam' pro 'adhuc', ut Terentius "hunc ego numquam videram etiam" et mox "unum etiam vos oro, ut me in vestrum recipiatis gregem". mitti dardanidis dicique i. 'mitti' aurum, ebur, sellam et cetera, 'dici' de navibus vel agro. et bene 'Dardanidis' quasi cognatis et ab origine generis propinquis. {{ancora+|354|[[Aeneis/Liber XI#350|354.]]}} adicias pro 'adice': Terentius "abeas si sapis": quia indecens erat imperative ad regem loqui. et bene hic quod honeste Latinus reticuerat dicit, Laviniam quoque ei offerendam. {{ancora+|355|[[Aeneis/Liber XI#355|355.]]}} Egregio genero dignisque hymenaeis ergo Turnus videtur indignus. {{ancora+|356|[[Aeneis/Liber XI#355|356.]]}} Aeterno foedere firmes natae scilicet coniunctione: nam munera et contemni poterant, generis vero coniunctione in aeternum pacis foedera firmabantur. hoc autem dicto latenter etiam Latini pudorem exonerat, qui Turno etiam suam promiserat filiam, dicens causam reipublicae praeponderare debere et propter pacem civium Turno Aenean esse praeferendum. {{ancora+|357|[[Aeneis/Liber XI#355|357.]]}} Terror 'terror' est proprie qui aliis infertur, ut si dicas 'ille mihi habet terrorem', id est timendus est: unde et terribilis dicitur. 'metus' autem est quem habent timentes. sed nunc usurpative terrorem pro metu posuit, nam hoc dicit: quod si tantum Turnum timemus. et bene involvit quod turpe esset audiente Latino dicere, ut Turnum timeat. {{ancora+|358|[[Aeneis/Liber XI#355|358.]]}} ipsum invidiose repetitum pronomen. veniamque oremus ab ipso cedat Asper hic distinguit, id est hanc veniam oremus, ut cedat: aut si coniuncte legeris 'cedat ius proprium regi', nova erit elocutio accusativo iunctum 'cedat'. et 'cedat ius proprium ‹regi'›, id est quod proprium regum est, aut 'cedat' Aeneae. quod autem hic dixit 'cedat', mox 'pone animos et pulsus abi'. {{ancora+|360|[[Aeneis/Liber XI#360|360.]]}} Quid miseros totiens in aperta pericula cives proicis quasi viles et abiciendos. et ingenti pondere universa verba sunt posita. {{ancora+|361|[[Aeneis/Liber XI#360|361.]]}} Latio non uni civitati. caput principium. et est antiquum: quia qui auctor et princeps rei gestae fuerat, 'caput' a veteribus dicebatur: Terentius "nam si hic mali est quicquam, illic huic rei est caput", Plautus in Asinaria "ego caput huic fui argento inveniendo" (As. 728). {{ancora+|362|[[Aeneis/Liber XI#360|362.]]}} Nulla salus bello plus est, quam si 'spes' diceret 'nulla'. 'bello' autem per bellum. pacem te poscimus omnes 'te poscimus', qui solus es causa bellorum: nam Aeneas iam pacem promisit. 'omnes' invidiose, ut et Latinus hoc poscere videatur. {{ancora+|363|[[Aeneis/Liber XI#360|363.]]}} Solum inviolabile pignus id est Laviniam. et hoc est quod ait supra 'pacem hanc aeterno foedere firmes'. {{ancora+|364|[[Aeneis/Liber XI#360|364.]]}} Invisum quem tu tibi fingis id est inimicum: et bene 'quem tu tibi fingis', ne ei tamquam inimico minime credatur. et hoc dicit: non sum quidem inimicus, sed si velis esse, non recuso: nam hoc est 'et esse nil moror'. {{ancora+|366|[[Aeneis/Liber XI#365|366.]]}} Fusi fugati. {{ancora+|367|[[Aeneis/Liber XI#365|367.]]}} Desolavimus agros vel dum occiduntur agri cultores, vel dum coguntur ad militiam: nam legimus "et latos vastant cultoribus agros". {{ancora+|369|[[Aeneis/Liber XI#365|369.]]}} Dotalis regia cordi est hoc est regnum Latini: sic alibi "non haec dotalis regia Amatae". {{ancora+|371|[[Aeneis/Liber XI#370|371.]]}} Scilicet ut turno contingat regia conivnx haec cum quadam inrisione dicuntur. et ostendit hoc nec utile nec honestum esse. {{ancora+|372|[[Aeneis/Liber XI#370|372.]]}} Inhvmata infletaque turba atqui sepulti sunt omnes qui in bello perierant, ut legimus supra. sed hoc factum est Aeneae beneficio, qui sepulturae eorum reddidit socios. ergo quantum ad Turnum pertinet, insepulti sunt: nam campos in sua potestate retinebat Aeneas. {{ancora+|373|[[Aeneis/Liber XI#370|373.]]}} Etiam tu heia: nam hortantis adverbium est hoc loco: Terentius "etiam responde". alias 'adhuc' significat et est temporis adverbium, ut "etiam currus, etiam arma tenentem". alibi pro coniunctione, ut "vos etiam gemini". ponitur etiam pro 'nondum': Afranius "etiam quidquam egisti". apud maiores 'etiam' consentientis fuerat, quod tamen in his recentibus idoneis non invenitur. non nulli 'etiam tu' pro 'quin tu' tradunt. vis virtus. {{ancora+|374|[[Aeneis/Liber XI#370|374.]]}} si patrii quid martis habes id est si quid bellicae virtutis habes; neque enim a Marte oriundus est. nam 'patrii' et a patre, et a patria potest dici. {{ancora+|377|[[Aeneis/Liber XI#375|377.]]}} Imo pectore voces ut qui diu tacuerit, dum audit inimicum. dicendo autem 'imo pectore voces' more suo habitum futurae orationis ostendit. {{ancora+|378|[[Aeneis/Liber XI#375|378.]]}} Larga quidem semper drance tibi copia fandi tum cum bella manus poscunt sunt multa sua vi optima, quae quoniam per se non possunt vituperari, ab accidentibus vituperantur, ut hoc loco quoniam eloquentia per se est optima, eam culpat ex tempore, dicens: tunc incumbis eloquentiae, cum manus bella deposcunt. et ostendere vult omnem illam orationem Drancis non consilio, sed timiditate prolatam. sane rhetorice responsurus Turnus bene coepit a Drance: ante enim se defendit, tunc de bello sententiam dicit. et primum hoc dicit, quod eloquens et infirmus sententias de bello audeat ferre, dicendo 'larga quidem semper Drance' et cetera, et 'dum distinet hostem' et reliqua. inde pro se agit, per enumerationem ostendens id falsum esse, quod dicatur victus 'Iliaco tumidum qui sanguine Thybrim' et cetera. sed obicitur: in futurum spes nulla est. execratur omen 'capiti cane talia demens Dardanio', et ex adversariorum persona rem adtenuat dicendo 'extollere vires gentis bis victae'. etiam illi rei respondet quam dixerat Drances, vim se timere 'vel cum se pavidum' et reliqua, et 'numquam animam talem' et reliqua. dilata autem de singulari certamine quaestione quasi aliam orationem inchoat 'nunc ad te et tua' et reliqua. sed haec in sequentibus singulatim tractanda sunt. {{ancora+|379|[[Aeneis/Liber XI#375|379.]]}} Patribusque vocatis primus ades bella penitus ignorans atque formidans, primus es inter senes ad danda consilia. {{ancora+|380|[[Aeneis/Liber XI#380|380.]]}} replenda est curia verbis emphasis loquacitatis. {{ancora+|381|[[Aeneis/Liber XI#380|381.]]}} tuto dativus, an adverbium, ut 'falso'? magna volant Homerus ἔπεα πτερόεντα προσηύδα . distinet arcet, repellit, nam 'distinet' est proprie extra tenet. nam 'dis' separantis est, unde et 'diduco' et 'distraho' dicimus. {{ancora+|383|[[Aeneis/Liber XI#380|383.]]}} proinde 'pro' syllaba metri causa excluditur. tona eloquio non strepitu armorum. meque timoris argve tu drance ut in bucolicis "cantando tu illum"? 'arguo' autem genetivum regit, ut 'arguo te caedis, insidiarum'. et est de Graeco: nam ita dicunt κατηγορῶ σε φόνου . {{ancora+|384|[[Aeneis/Liber XI#380|384.]]}} Quando siquidem. et per inrisionem in illum suas confert laudes. stragis teucrorum duo genetivi. {{ancora+|386|[[Aeneis/Liber XI#385|386.]]}} Insignis campos nobilitas, clarificas: nam verbum est 'insignio insignis'. et dicit exauctorari eius debere sententiam, quod de bello iudicat virtutis ignarus. quid vivida virtus id est tua, vel certe mea. {{ancora+|389|[[Aeneis/Liber XI#385|389.]]}} imus in adversos contra illud "illum aspice contra, qui vocat". {{ancora+|390|[[Aeneis/Liber XI#390|390.]]}} Istis δεικτικῶς . {{ancora+|392|[[Aeneis/Liber XI#390|392.]]}} Pulsus ego quia ille dixerat "pone animos et pulsus abi". et agit coniectura: nam hoc vult intellegi, non posse dici merito pulsum eum, qui insequendo hostem bella deseruit. aperte autem hoc dicit: potest merito credi quod pulsus sit is, cuius tot extant tropaea? et rerum commemoratione falsum probat. {{ancora+|394|[[Aeneis/Liber XI#390|394.]]}} Cum stirpe occiso enim Pallante interiit eius cuncta posteritas. {{ancora+|395|[[Aeneis/Liber XI#395|395.]]}} exutos arcadas armis aut suis, aut sui ducis: unde per 'Arcadas' etiam Pallantem intellegi quidam volunt. {{ancora+|396|[[Aeneis/Liber XI#395|396.]]}} Bitias subaudis 'ingens' a consequentibus. mille finitus numerus pro infinito. {{ancora+|398|[[Aeneis/Liber XI#395|398.]]}} inclusus muris quem pulsum ille iactabat. aggere saeptus sicut supra "vestris, o cives, undique saeptus aggeribus". {{ancora+|399|[[Aeneis/Liber XI#395|399.]]}} Nulla salus bello capiti cane talia demens dardanio quotiens argumentum non possumus solvere, aut contraria obiectione aut risu aut maledicto, ut hoc loco, adversario respondemus. 'cane' autem pro 'divina'. et bene hic male ominantem canere dicit, ut vatem. quibusdam videtur vulgare convicium, ut est 'tibi et capiti tuo', sed honestatem dicto additam per varietatem. dardanio rebvsque tuis simul eum Aeneae iungendo vult latenter ostendere proditorem. {{ancora+|400|[[Aeneis/Liber XI#400|400.]]}} Proinde itaque. et est ordo 'nulla salus bello; proinde omnia magno ne cessa turbare metu': cetera per parenthesin dicta sunt, hoc est 'capiti cane talia demens Dardanio' et cetera. {{ancora+|401|[[Aeneis/Liber XI#400|401.]]}} Extollere vires gentis bis victae contra premere arma latini haec est virtus eloquentiae. 'bis' autem 'victae' ab Hercule et ab Argivis. 'arma' autem 'Latini' invidiose dixit: nam debuit 'mea' dicere. et hoc ad illud quod ille dixerat "ius proprium regi patriaeque remittat". {{ancora+|403|[[Aeneis/Liber XI#400|403.]]}} Myrmidonum proceres Graecorum principes. dicit autem Patroclum et Achillem: nam licet ipsi aliunde fuerint, tamen Myrmidonibus imperarunt. haec autem ponit inter inpossibilia. et utitur Graeco proverbio ἄνω ποταμοί : sic Horatius "et ante Padus Matina laverit cacumina". et sic est modo dictum, ut in quarto "nunc Lyciae sortes, nunc et Iove missus ab ipso". {{ancora+|405|[[Aeneis/Liber XI#405|405.]]}} Retro fugit avfidus undas quod est contrarium. Aufidus autem Apuliae fluvius est, iuxta Canusium civitatem cadens in Adriaticum pelagus. {{ancora+|406|[[Aeneis/Liber XI#405|406.]]}} Vel cum se pavidum contra mea ivrgia fingit contra illud quod ait "det libertatem fandi flatusque remittat". nam hoc dicit: timorem suum naturalem invidiose in meam causam retorquet, ut meae praesentiae, non illius naturae, quod timet esse videatur. hoc est enim quod planius infert, dicens 'et formidine crimen acerbat', id est quam simulat. {{ancora+|407|[[Aeneis/Liber XI#405|407.]]}} Artificis scelus nam sceleratorum est simulare formidinem. acerbat nomen sine verbi origine: non enim facit 'acerbo'. {{ancora+|409|[[Aeneis/Liber XI#405|409.]]}} Habitet tecum et sit pectore in isto id est pessima et vilis anima habitet in membris congruis: nam 'talem' vilem et pessimam accipimus, quam nefas est perire ea dextera, quae non inertes, sed quae viros fortes tantum consuevit occidere. et hoc ad illud "licet arma mihi" et cetera. {{ancora+|410|[[Aeneis/Liber XI#410|410.]]}} Consulta revertor 'consultor' est qui consulit, 'consultus' qui consulitur, 'consultum' vero res ipsa de qua quis consulitur. bene ergo 'consulta' de quibus consulis. {{ancora+|411|[[Aeneis/Liber XI#410|411.]]}} Si nullam nostris vltra spem ponis in armis insinuatione utitur, id est callido et subtili aditu ad persuadendum: vult enim dicere melius esse interire, quam pacem rogare. quod quia aperte non audet, latenter et paulatim ad hoc serpit. namque inter principium et insinuationem hoc interest, quod principium est aperta rei enuntiatio, insinuatio autem, ut diximus, est callida et subtilis oratio. 'in armis' autem aut meis, aut Latinorum omnium generaliter. vltra modo tempus significat, alias locum. {{ancora+|412|[[Aeneis/Liber XI#410|412.]]}} Si tam deserti sumus si ita, si valde. et hoc propter Diomedem, qui solus negavit auxilia. ergo 'deserti' ab auxiliis accipiendum. {{ancora+|413|[[Aeneis/Liber XI#410|413.]]}} Neque habet fortuna regressum omnia quae sibi possunt obici, ponit, sed cum solutionibus suis; nam et fortuna non est inmutabilis, et qui semel pellitur, iterum in proelium potest reverti. et ab auxiliis non sunt penitus destituti, et in ipsorum exercitu est adhuc plurimum spei. est autem syllogismus. {{ancora+|414|[[Aeneis/Liber XI#410|414.]]}} oremus pacem argumentum ab honesto. dextras tendamus inertis felicitatem rei verbis expressit. {{ancora+|415|[[Aeneis/Liber XI#415|415.]]}} Quamquam o si solitae quidquam virtutis adesset non se inertiae arguit, sed queritur de virtute omissa per neglegentiam. et videtur voluisse dicere: si solitae quicquam virtutis adesset, numquam ad hoc cogeremur; sed reliquit. 'o' autem dolentis est exclamatio, et intellegimus inmoratam esse illic eius orationem: nam exarsit dolore, quia aperte non potuit dicere moriendum potius esse, quam hostes rogandos: quod tamen dixit, conferens se ad alias personas et laudans eos quibus contigit perire, ne ista conspicerent. et servavit viri fortis personam, ut paenituerit eum dixisse 'oremus pacem'. {{ancora+|416|[[Aeneis/Liber XI#415|416.]]}} ille mihi ante alios utrum generaliter 'ille' pro 'quicumque occubuit' accipiendum est, an Mezentius? ante alios melior, omnibus praeferendus. fortunatusque laborum sicut "laeta laborum": et est Graecum. {{ancora+|417|[[Aeneis/Liber XI#415|417.]]}} egregius animi figurate dixit. tale videret vel hostes rogari: vel, quod latenter insinuat, tradi alteri sibi ante desponsatam. ideo et medie dicto, quoniam res eius agebatur, 'ne quid tale videret' posuit: quis enim eum ferret dicentem moriendum potius, quam de nuptiis eius mutandum? {{ancora+|418|[[Aeneis/Liber XI#415|418.]]}} Semel ore momordit 'semel' cito, confestim, id est qui tota mortis celeritate consumptus est, quasi nihil ultra passurus. vulnerati autem solent vel terram vel arma mordere, ne dolorem eorum indicet gemitus: Lucanus de Pompeio "timuit, ne quas effundere voces vellet et aeternam fletu corrumpere famam". {{ancora+|419|[[Aeneis/Liber XI#415|419.]]}} adhuc intacta ivventus non quae non pugnavit, sed de qua adhuc delectus habendus est. {{ancora+|420|[[Aeneis/Liber XI#420|420.]]}} Urbes italae quia Diomedes peregrinus fuerat. nam hoc dicit: habemus robur Italum, non Graecum militem, inertem et dissolutum. supersunt superabundant, adsunt ultra quam bella deposcunt. {{ancora+|421|[[Aeneis/Liber XI#420|421.]]}} Sin et Troianis cum multo gloria venit sanguine mire agit, post confirmatas partes suas Troianorum integras vires inminuens. quid enim proderat dixisse, quod superessent Latinis auxilia, si etiam Troianorum integrae vires esse probarentur? cum multo gloria venit sanguine ac si diceret: non est iudicanda victoria quae per inmensa detrimenta contingit. et hoc est unde laudat Sallustius duces, qui victoriam "incruento exercitu" reportaverunt. {{ancora+|422|[[Aeneis/Liber XI#420|422.]]}} Sunt illis sva funera id est Troianis. legitur et 'illi', et aut 'Aeneae' intellegimus, aut adverbium loci est pro 'illic', ut in secundo "patet isti ianua leto" pro 'istic'. parque per omnes tempestas sic alibi "quanta per Idaeos saevis effusa Mycenis tempestas ierit campos": nam bello crebro comparat tempestatem. {{ancora+|423|[[Aeneis/Liber XI#420|423.]]}} Indecores 'decor' decoris facit, sicut 'auctor' auctoris: 'decus' decoris, sicut 'pecus' pecoris. similiter facit in compositione 'indecor' indecoris, 'indecus' indecoris. ergo in neutro 'co' brevis est, in masculino producitur: unde apparet systolen fecisse Vergilium. nam 'indecores' nominativus est pluralis a masculino, ab eo quod est 'indecor': nam non potest 'hic indecus' facere: neutrum enim 'us' terminatum, masculinum ex se non facit. aut certe dicamus 'indecores' declinationem esse, cuius nominativus singularis non invenitur. in limine primo quasi in ipso initio et aditu infelicitatis: et ad illud respexit quod supra dixerat "et semel agmine verso funditus occidimus". {{ancora+|425|[[Aeneis/Liber XI#425|425.]]}} Multa dies illi rei vehementer incumbit, quia dixerat "neque habet Fortuna regressum", dicens Fortunam tam labores, quam felicitatem pro temporum qualitate mutare. 'dies' autem tempus. quidam sane non 'dies multa' accipiunt, sed 'multa retulit in melius': et 'varii aevi' non ut ipsum varium sit, sed ut fortuna eius. {{ancora+|427|[[Aeneis/Liber XI#425|427.]]}} Lusit decepit, ut "quid natum totiens, crudelis tu quoque, falsis ludis imaginibus?" et in solido rvrsus fortuna locavit subaudis 'multos'. et est sensus: in solidum revocavit oppressos et paulo ante derelictos, lusit vero et decepit felices. {{ancora+|428|[[Aeneis/Liber XI#425|428.]]}} Non erit avxilio nobis aetolus et arpi redit ad rem, quia occurrebat: sed negantur auxilia. Aetolum autem dicendo eius vires ex Graecae gentis commemoratione debilitat, ut ostendat plus esse in Messapo ac Tolumnio, si Diomedes, et infelix et alienus finibus, commemoraretur. {{ancora+|429|[[Aeneis/Liber XI#425|429.]]}} At messapus erit felixque tolumnius bene duo iunxit quae quaeruntur in bello, fortitudinem et felicitatem: nam de Messapo iam legimus "quem neque fas igni cuiquam, nec sternere ferro". utrumque autem contra Diomedem dixit, quem dicendo Graecum, inertem significavit. infelicitatem vero eius supra dicta legatorum verba testantur. oportune ergo hic 'felix', quod Diomedi nec post victoriam contingit. {{ancora+|430|[[Aeneis/Liber XI#430|430.]]}} Nec tarda sequetur gloria litotes figura: minus enim dixit quam voluit. nam hoc significat: Latina pubes celerrime victoriam adipiscetur, quam vix Graeci post decennium sunt adepti. {{ancora+|432|[[Aeneis/Liber XI#430|432.]]}} Est et volscorum egregia de gente camilla ut in septimo, segregem eam a virorum efficit multitudine: et quoniam a sexu non potest, laudat ex gente. et vult ostendere de viris amplius sperandum, si et femina dimicaret: aut ut Dranci exprobraret, puellam non metuere Troianos, quos Diomedes timeret et Drances. {{ancora+|434|[[Aeneis/Liber XI#430|434.]]}} quod si e. q. s.] quasi falsum sit quod Drances dixerat: supra enim ait "illum aspice contra". quod si me solum teucri in certamina poscunt quia audiit "illum aspice contra qui vocat". etiam utitur ductu: nam oblique promittit se singulari certamine dimicare velle, cum nolit. similiter etiam in duodecimo agit, dicens inrisorie "sedeant spectentque Latini". {{ancora+|435|[[Aeneis/Liber XI#435|435.]]}} idque placet hinc apparet eum nolle pugnare: si placet, inquit, vobis hoc fieri quod hostis postulat. tantvmque bonis commvnibus obsto et in tantum obsum commodis publicis, ut nisi solus dimicavero, concidat universa res publica. et imputat tamquam †hoc faciat, quod pro omnibus facturus est. {{ancora+|436|[[Aeneis/Liber XI#435|436.]]}} Non adeo non multum: nam verecunde dicit adsuetam manibus suis esse victoriam. et bene manus per quas fit ipsa victoria. et contra 'manus dare' dicuntur qui dedunt se victi. {{ancora+|437|[[Aeneis/Liber XI#435|437.]]}} Tanta pro spe ut solus dicar servasse rempublicam: vel spe matrimonii. {{ancora+|438|[[Aeneis/Liber XI#435|438.]]}} Ibo animis contra ac si diceret, si desunt corporis vires. commendat autem gratiam certaminis, ne invitus videatur adduci. vel etiam. magnum praestet achillem et 'praesto illum', id est melior illo sum, et 'praesto illi' dicimus: Cicero in Caesarianis "tanto ille superiores vicerat gloria, quanto tu omnibus praestitisti". {{ancora+|439|[[Aeneis/Liber XI#435|439.]]}} Vulcani manibus paria indvat arma bene addidit 'paria', nam etiam Aeneas habuit arma Vulcania: licet possimus dicere quod hoc Turnus ignoret; quod tamen non valde idoneum comprobatur. vulcani e. q. s.] mire, quasi falsum sit Aenean habere arma Vulcani. {{ancora+|440|[[Aeneis/Liber XI#440|440.]]}} Vobis animam hanc soceroque Latino bene sibi et favorem conciliat populi, et a soceri nominis praeiudicio Latini inplicat voluntatem. {{ancora+|441|[[Aeneis/Liber XI#440|441.]]}} turnus ego quem Drances contemnit. vlli veterum secvndus dicimus et 'secundus illi' et 'secundus ab illo'. {{ancora+|442|[[Aeneis/Liber XI#440|442.]]}} solum Aeneas vocat contra illud "illum aspice contra qui vocat". {{ancora+|443|[[Aeneis/Liber XI#440|443.]]}} Nec drances potius sive est haec ira deorum morte luat sive est virtus et gloria tollat sensus obscure quidem dictus, sed facilis et qui de usu numquam recedat: nam ita irati de inimico dicere consuevimus 'abeat, nec bonis meis nec malis rebus intersit: nolo sit aut meae particeps gloriae, aut in me invidiam ex infelicitatis communione commoveat': sicut nunc de Drance dicit 'sive est haec ira deorum, morte luat', id est, si periturus sum iracundia deorum, nolo invidiam sustinere, si Drances forte pariter moriatur; si vero me virtus et gloria comitabuntur, nolo ignavus felicitatis alienae sit particeps, si, dum meis pugnat auspiciis, forte superarit. alii sic accipiunt: 'sive est haec ira deorum' uter, inquit, eventus ex hac pugna sequetur: vel ira deorum, si vincar, vel gloria, si vicero: mihi potius quam Dranci adscribatur. alii sic: nec Drances potius, si pereundum est, ira deorum pereat; aut, si vincendum est, gloriam consequatur. {{ancora+|445|[[Aeneis/Liber XI#445|445.]]}} illi haec inter se aut communiter Latini, aut Drances et Turnus. castra Aeneas aciemque movebat id est ducebat exercitum, ut "nos castra movemus": Lucanus "Brundisium decimis iubet hanc attingere castris", decima deductione. {{ancora+|453|[[Aeneis/Liber XI#450|453.]]}} arma manu nam praeter vocem, gestum etiam flagitantis expressit, nec est superfluum 'manu', ut quidam volunt. fremit arma ivventus expetit: et absolute, id est hoc fremebant 'arma arma'. et militaris vox est. {{ancora+|454|[[Aeneis/Liber XI#450|454.]]}} Mussant modo 'queruntur'. {{ancora+|455|[[Aeneis/Liber XI#455|455.]]}} Dissensu vario alii enim Turni dicta, alii Drancis probabant. {{ancora+|457|[[Aeneis/Liber XI#455|457.]]}} Piscosove amne padusae Padusa pars est Padi: nam Padus licet unus sit fluvius, habet tamen fluenta plurima, e quibus est Padusa, quae quibusdam locis facit paludem, quae plena est cycnorum. alii Padum tribus fontibus nasci dicunt, ex quibus uni sit vocabulum Padusa: qui diffusus in modum stagni in amnem digeritur; nam ideo 'per stagna loquacia'. alii partem fluminis Padi, in quam descenditur fossa: Valgius in elegis "et placidam fossae qua iungunt ora Padusam navigat Alpini flumina magna Padi". ceterum illud incongruum est Padusam feminino genere iuxta veteres Padum dictum: Titinius in Setina "vidistin Tiberim? vidi: qui illam derivet, beaverit agrum Setinum". {{ancora+|458|[[Aeneis/Liber XI#455|458.]]}} Stagna loquacia hypallage: in quibus habitant cycni loquaces. 'rauci' autem τῶν μέσων est: nam modo canoros significat, alias vocis pessimae: Iuvenalis "rauci Theseide Cordi": sicut 'venenum' et de bono et de malo dicitur, ut 'odor' et bonus et malus vocatur. {{ancora+|459|[[Aeneis/Liber XI#455|459.]]}} Arrepto tempore hic inventa oportunitate, id est occasione. {{ancora+|460|[[Aeneis/Liber XI#460|460.]]}} cogite concilium Drancis vitium omnibus exprobrat, quod belli tempore in curiam conveniant, ut "larga quidem semper Drance tibi copia fandi tum cum bella manus poscunt". sedentes pigri, ut "inmunisque sedens aliena ad pabula fucus": vel 'sedentes' invidiose, ut "sedeant spectentque Latini". {{ancora+|463|[[Aeneis/Liber XI#460|463.]]}} Armari edice figura est, dic ut armentur: verbum verbo iunxit, ut "tu das epulis accumbere divum". 'edice' autem plenus est imperativus; nam ab omnium coniugationum infinito detracta 're' ultima syllaba fit imperativus, ut 'amare ama', 'docere doce', 'legere lege', 'audire audi'. cum autem 'fac' vel 'dic' dicimus, apocopen verba patiuntur ex 'face' 'dice'. conposuit 'edice'. expressa autem festinantis oratio, quia Turnum non praedixit locuturum. maniplis ars quidem exigebat ut 'ma' haberet accentum: 'ni' enim longa quidem est, sed ex muta et liquida: quod quotiens fit, tertia syllaba a fine sortitur accentum, ut 'latebrae' 'tenebrae'. tamen in hoc sermone ut secunda a fine accentum habeat usus obtinuit. maniplis signiferis, qui secundum antiquum morem in legione erant triginta: legio autem habebat decem cohortes, sexaginta centurias, licet in his rebus accessu temporis ducum varietas semper mutaverit militiae disciplinam. {{ancora+|464|[[Aeneis/Liber XI#460|464.]]}} Equitem messapus in armis et cum fratre coras latis diffvndite campis 'equitem in armis', id est armatum; nam figura est. 'Messapus' autem ut diceret, vitavit ὁμοιοτέλευτον : nam vitiosum erat 'Voluse' 'edice' 'Messape'. ergo 'Messapus' aut antiquus vocativus est, ut "Hesperidum fluvius regnator aquarum", item "socer arma Latinus habeto": aut certe nominativus est pro vocativo. quamquam possit etiam nominativus esse, ut sit 'Messapus et Coras equitem diffundite' pro 'diffundant': melior tamen est sensus superior. {{ancora+|465|[[Aeneis/Liber XI#465|465.]]}} Cum fratre coras scilicet Catillo, nam legimus "Catillusque acerque Coras, Argiva iuventus". {{ancora+|467|[[Aeneis/Liber XI#465|467.]]}} Qua ivsso pro 'qua iussero': et est antiquum. {{ancora+|468|[[Aeneis/Liber XI#465|468.]]}} Ilicet confestim, ilico: quod ne diceret, metri necessitas fecit; nam 'ilico' dicimus. {{ancora+|469|[[Aeneis/Liber XI#465|469.]]}} Magna incepta quia de pace cogitabat, quae inpleri non potuit. {{ancora+|471|[[Aeneis/Liber XI#470|471.]]}} Multaque se incusat pro 'multum'. et est Graeca figura. {{ancora+|472|[[Aeneis/Liber XI#470|472.]]}} Generumque adsciverit urbi id est propter urbem, quantum de praesentibus rebus colligebatur: Lucanus de Catone "urbi pater est, urbique maritus". gener autem ideo dicitur, quia ad augendum genus adhibetur. {{ancora+|473|[[Aeneis/Liber XI#470|473.]]}} Praefodiunt alii portas id est ante portas fossas faciunt: hoc enim est quod supra dixit "pars aditus urbis firment": quae res nimiam indicat desperationem. {{ancora+|474|[[Aeneis/Liber XI#470|474.]]}} Bello dat signum rauca crventum bucina bene 'bello dat'; nam bucina insonans sollicitudinem ad bella denuntiat: sic in septimo "qua bucina signum dira dedit". proelium autem tubae indicant, ut "at tuba terribilem sonitum procul aere canoro increpuit". {{ancora+|476|[[Aeneis/Liber XI#475|476.]]}} matronae nunc feminae. quidam sane arbitrantur inter matronam et matremfamilias hoc interesse, quod matrona dicatur primi pueri mater, materfamilias quae plures peperit. alii hoc putant rectius, matronam dici quae in matrimonium cum viro convenerit et in eo matrimonio manserit, etiam si liberi nondum fuerint: dictam matris nomine, spe atque omine, unde et matrimonium dictum. matrem vero familias eam esse, quae in mariti manu manicipioque, aut in cuius maritus manu mancipioque esset, quoniam in familiam quoque mariti et sui heredis locum venisset. alii matronas virgines nobiles dicunt, matresfamilias vero illas quae in matrimonium per coemptionem convenerunt: nam per quandam iuris solemnitatem in familiam migrant mariti. vocat labor vltimus omnes omnes ad laborem ultima necessitas convocat. alii 'ultimus' hypallagen volunt esse pro 'ultimis'. {{ancora+|477|[[Aeneis/Liber XI#475|477.]]}} Nec non ad templum secundum Homerum, qui inducit in summa desperatione matres ad templa concurrere, ut victoria, quae non potest viribus, possit deorum favore conquiri. {{ancora+|478|[[Aeneis/Liber XI#475|478.]]}} Subvehitur proprie: matronae enim pilentis vehebantur ad templa pergentes, ut "pilentis matres in mollibus". magna matrum deest 'cum', non enim caterva subvehitur. {{ancora+|479|[[Aeneis/Liber XI#475|479.]]}} Dona ferens peplum scilicet, sicut dixit in primo, unde id omisit hoc loco. {{ancora+|480|[[Aeneis/Liber XI#480|480.]]}} mali tanti pro 'malorum tantorum'. oculos deiecta decoros deorsum habens. et sic ait 'deiecta oculos', sicut "oculos suffusa nitentes". {{ancora+|481|[[Aeneis/Liber XI#480|481.]]}} succedunt matres pro 'intrant'. et est ordo: succedunt matres templum ture vaporant. {{ancora+|482|[[Aeneis/Liber XI#480|482.]]}} De limine ad preces festinantium mulierum ostenditur desiderium. {{ancora+|483|[[Aeneis/Liber XI#480|483.]]}} Armipotens praeses belli tritonia virgo antonomasiva sunt pro proprio. haec autem omnis oratio verbum ad verbum de Homero translata est. 'praeses' autem 'belli', id est quae praeest omnibus bellis, cuius nutu semper bella tractantur. sane qui 'praesens' legunt, quasi praestans in bellis intellegunt; qui 'praeses' sine n littera, quasi quae praesideat rei. sic praesides dii urbis appellantur. cuius genetivus 'praesidis' facit. {{ancora+|484|[[Aeneis/Liber XI#480|484.]]}} Frange manu telum aut tua manu, aut in eius manu tela confringe: Homerus ἆξον δὴ ἔγχος Διομήδεος . {{ancora+|485|[[Aeneis/Liber XI#485|485.]]}} Pronum sterne solo Homerus πρηνέα δὸς πεσέειν . portisque effunde sub altis Homerus Σκαιῶν προπάροιθε πυλάων . bene autem sub ipsis portis, quasi ad quas festinabat Aeneas: unde est et illud "praefodiunt alii portas". {{ancora+|486|[[Aeneis/Liber XI#485|486.]]}} Cingitur ipse furens certatim in proelia turnus oeconomia omnis haec est: nam Turnus ideo cum mora armatur et intecto capite circa arcem incedens admonet singulos, ut et a Lavinia possit videri, et ut sit maior causa dimicandi, dum sponsae placere contendit. alii 'cingitur' propere armatur accipiunt: nam ait et 'surasque incluserat auro', et 'certatim' pro festinanter. 'cingitur' ergo accingitur: nam et Terentius de futura contentione ait "accingere", et 'procinctus' appellatur. 'furens' amore Laviniae, quam videbat: quod etiam sequens indicat comparatio; nam dicturus est "aut ille in pastus armentaque tendit equarum". 'cingitur in proelia' id est ut proeliari posset, ut si dicas 'legor in advocationem', id est ut advocatus esse possim. {{ancora+|487|[[Aeneis/Liber XI#485|487.]]}} Iamque adeo aut vacat 'adeo': aut certe 'sic' significat, ut sit sensus: 'adeo', sic praeparatur in proelia, ut iam universa praeter galeam arma portaret. thoraca indutus omnia quae in 'ax' exeunt Graeca masculina in obliquis casibus 'a' producunt, ut 'thorax thoracis', 'pinax pinacis': nam feminina corripiunt, ut 'climax climacis', sed ad Latinum non transeunt. phalanx vero et aliter exit, et peregrinum est etiam apud Graecos. {{ancora+|489|[[Aeneis/Liber XI#485|489.]]}} tempora nudus adhuc quod sine galea. prooeconomia est, quia mox Camillam adloquitur, et ut hortans et incendens ceteros facilius nosceretur. {{ancora+|490|[[Aeneis/Liber XI#490|490.]]}} Alta decurrens avreus arce illic enim et Amata fuerat, et Lavinia. {{ancora+|491|[[Aeneis/Liber XI#490|491.]]}} Spe iam praecipit hostem mente praeoccupat hostis adventum, ut "omnia praecepi". {{ancora+|492|[[Aeneis/Liber XI#490|492.]]}} Qualis ubi abruptis fugit praesepia vinclis etiam haec comparatio Homeri est, verbum ad verbum translata. {{ancora+|493|[[Aeneis/Liber XI#490|493.]]}} Potitus venit ab eo quod est 'potior potiris': nam "subnixus rapto potitur", venit ab eo quod est 'potior poteris': nam, ut etiam supra diximus, verbum hoc modo tertiae, modo quartae invenitur esse coniugationis. {{ancora+|495|[[Aeneis/Liber XI#495|495.]]}} aut adsvetus aquae figurate 'aquae adsuetus': aut 'aquae flumine perfundi adsuetus'. {{ancora+|496|[[Aeneis/Liber XI#495|496.]]}} Arrectisque fremit cervicibus alte 'alte arrectis cervicibus fremit', non 'alte fremit', aut 'alte luxurians'. quidam sane 'cervicibus' plurali numero secundum veteres dictum volunt, et Hortensium primum singulari numero 'cervicem', unde Ciceronem "cerviculam illum iactaturum" tradunt dixisse. {{ancora+|500|[[Aeneis/Liber XI#500|500.]]}} desilvit hoc ad Turni honorem refertur: quattuor namque erant apud Romanos quae ad honorificentiam pertinebant: equo desilire, caput aperire, via decedere, adsurgere. hoc etiam praecones praeeuntes magistratus clamare dicebantur. cohors pro 'turma': nam equitum turmae, peditum cohortes appellantur. {{ancora+|501|[[Aeneis/Liber XI#500|501.]]}} Ad terram defluxit dicendo 'defluxit' uno verbo absolvit desilientem equis multitudinem: et vel celeritatem, vel artem et quandam moderationem ac facilitatem descendendi significavit, quae est etiam in ascendendo apud huius rei peritos. {{ancora+|502|[[Aeneis/Liber XI#500|502.]]}} Svi merito si qua est fiducia forti si unusquisque fortis habet aliquam confidentiam ex conscientia fortitudinis suae, et ego audere non dubito. 'forti' autem bene dixit: nam 'fortis' communis est generis. haec autem hoc vult dicere, non sexum considerandum esse, sed robur. et est ordo 'o Turne, audeo occurrere turmae'. {{ancora+|503|[[Aeneis/Liber XI#500|503.]]}} Occurrere turmae equitatui: nam partem pro toto posuit. Varro turmam triginta sex equites posuit. {{ancora+|506|[[Aeneis/Liber XI#505|506.]]}} tu pedes ad muros subsiste bene Camillae gloria augetur, ut, cum eam faciat adversum hostes cuncta promittere quae faciunt viri fortes, etiam Turno murorum custodiam inducat mandantem. {{ancora+|507|[[Aeneis/Liber XI#505|507.]]}} oculos horrenda in virgine fixus figurate: vel oculos figens, vel fixos habens. 'horrenda' autem pro 'admirabilis'; alioqui hostibus horrenda. {{ancora+|508|[[Aeneis/Liber XI#505|508.]]}} Quas dicere grates pro 'quantas', pronomen pro nomine. et secundum rhetoricam disciplinam dicit se verba invenire non posse, quibus eius exprimat laudes, cum dixerit 'o decus Italiae, virgo': sic alibi "quibus caelo te laudibus aequem?" cum praemiserit "o fama ingens, ingentior armis vir Troiane". {{ancora+|509|[[Aeneis/Liber XI#505|509.]]}} Sed nunc ordo est 'sed nunc mecum partire laborem': nam per parenthesin dictum est 'quando iste animus est supra omnia', id est siquidem es magnanima, aut supra omnes grates et supra omne praemium quod referri potest. 'partire' autem ideo, quia illa dixerat 'solaque Tyrrhenos equites ire obvia contra'. {{ancora+|511|[[Aeneis/Liber XI#510|511.]]}} Aeneas ut fama fidem oeconomia: educuntur hinc duces, ut servata eorum honestate fortitudo virginis possit induci; alioqui indecens fuerat praesentibus Turno et Aenea. {{ancora+|513|[[Aeneis/Liber XI#510|513.]]}} Quaterent campos ad camporum perturbationem. {{ancora+|515|[[Aeneis/Liber XI#515|515.]]}} Furta paro belli insidias: Sallustius "gens ad furta belli peridonea". {{ancora+|516|[[Aeneis/Liber XI#515|516.]]}} Bivias fauces fauces dicuntur itinera inter duos montes locata, angusta et pervia: dicta a faucium similitudine. {{ancora+|517|[[Aeneis/Liber XI#515|517.]]}} ConLatis excipe signis coniunctis ducibus quos commemoraturus est. sic autem dicebatur a Romanis, quotiens acie dimicatum esset. {{ancora+|518|[[Aeneis/Liber XI#515|518.]]}} tecum acer messapus erit ingenti honore 'tecum' dixit, hoc est non tu illi adiuncta eris, sed ille tibi. {{ancora+|519|[[Aeneis/Liber XI#515|519.]]}} Tiburnique manus Catillus et Coras. ducis et tu concipe curam sicut ego: nam non dicit, sicut Messapus aut alii, ne ei facere videatur iniuriam. 'concipe' autem vel simul cum illis sume; vel mecum cape, quia ille dixerat 'mecum partire laborem': 'con' enim coniunctiva particula est: unde et 'convocari' de pluribus dicimus. {{ancora+|522|[[Aeneis/Liber XI#520|522.]]}} Valles metri necessitate conpellimur ut 'vallis' dicamus: Statius "vallis in amplexu nemorum sedet": nam plenum est 'valles', sicut nunc Vergilius posuit. quod ita esse diminutio indicat: nam 'vallecula' dicitur, sicut 'turrim' dici debere 'turricula' indicat, 'vulpes' 'vulpecula' facit: Horatius "moveat vulpecula risum". ergo in 'es' vel in 'is' quando usurpative, quando naturaliter exeant nomina, sola diminutio indicat. ea autem quae in 'es' exeunt, longa sunt omnia, si in genetivo non crescant, ut 'labes' 'valles' 'vulpes': nam si crescant, brevia sunt, ut 'miles militis'. {{ancora+|523|[[Aeneis/Liber XI#520|523.]]}} densis frondibus atrum utrum 'densis frondibus urget', an 'densis frontibus atrum'? {{ancora+|524|[[Aeneis/Liber XI#520|524.]]}} Quo semita ducit legitur et 'qua'. {{ancora+|525|[[Aeneis/Liber XI#525|525.]]}} Aditusque maligni proprie 'obscuri', ut "sub luce maligna". {{ancora+|527|[[Aeneis/Liber XI#525|527.]]}} Ignota vel infrequentata; vel 'ignota', scilicet Aeneae: nam de Turno dicturus est 'huc iuvenis nota fertur regione viarum'. tutique receptus male quidam 'recessus' legunt: nam 'receptus' dicitur, quo se tuto exercitus recipit: unde et signa 'receptui canere' dicuntur. {{ancora+|528|[[Aeneis/Liber XI#525|528.]]}} Sev dextra laevaque velis occurrere pugnae sive per valles, sive per montis radices: incertum est enim qua sit venturus Aeneas. 'velis' autem pro 'si quis velit'. {{ancora+|529|[[Aeneis/Liber XI#525|529.]]}} instare ivgis ut "turritis puppibus instant". {{ancora+|531|[[Aeneis/Liber XI#530|531.]]}} Arripvitque locum raptim tenuit. insedit proprie: nam 'insidere' est dolose aliquem exspectare: unde et insidiae nominatae sunt. iniquis intellegendum 'hosti': vel inaequalibus. {{ancora+|532|[[Aeneis/Liber XI#530|532.]]}} Velocem interea licet 'interea' particula negotia semper praeteritis futura coniungat, tamen abruptus est et vituperabilis transitus. habet autem tales transitus et in superioribus libris et in sequenti praecipue, ubi Iuppiter appellat Iunonem. opim 'Opim' quando dicimus, nympham significamus; si autem dicamus 'opem', auxilium intellegimus: Terentius "Iuno Lucina fer opem; serva me, obsecro"; 'opes' vero numero plurali censum accipimus: nam 'Ops' Terra est, uxor Saturni, quam Graeci Rheam vocant. sane hoc nomen ipsius Dianae fuisse, ab Ephesiis dedicato templo ei inpositum, Alexander Aetolus, poeta, in libro qui inscribitur Musae, refert: quod hoc loco peritissimus antiquitatis poeta sociae eius inposuit. quidam dicunt Opim et Hecaergen primas ex Hyperboreis sacra in insulam Delum occultata in fascibus mergitum pertulisse. alii putant Opim et Hecaergon nutritores Apollinis et Dianae fuisse: hinc itaque Opim ipsam Dianam cognominatam, quod supra dictum est, Apollinem vero Hecaergon; vel quod †proxima luna quae Diana terris facile conspiciat quoniam vita i vocali ecaergas sola ΤΟ ΤΟΥ ΚΑΕΝΙΙΕΣ3ΤΙ ΜΕΚΡΟΜΕΝ hoc e longinquo. alii a latone caeptos non adducatus: et ideo poetam Triviae custodem Opim induxisse. {{ancora+|534|[[Aeneis/Liber XI#530|534.]]}} Tristes voces habitum futurae orationis ostendit. {{ancora+|535|[[Aeneis/Liber XI#535|535.]]}} Ore dabat pleonasmos. bellum ad crvdele camilla uno verbo exitum rei docuit. {{ancora+|536|[[Aeneis/Liber XI#535|536.]]}} o virgo quidam ad Camillam referunt, quia ineptum putant praesenti Opi dicere 'o virgo'. 'o' autem interiectio est. nostris nequiquam cingitvr armis 'nostris' quibus utraque gaudemus: ut etiam ipsa habeat causam doloris et maioris iracundiae. et 'cingitur' nolunt quidam esse passivum: neque enim ab alio cingitur: sed ita, quemadmodum dictum est "fulvique insternor pelle leonis". {{ancora+|537|[[Aeneis/Liber XI#535|537.]]}} cara mihi ante alias ante omnes cara, omnium carissima, ut "o felix una ante alias". neque enim novus iste dianae venit amor firmiores enim sunt antiquiores amicitiae: Terentius "per amicitiam, quae coepta a parvulis cum aetate adcrevit simul", Iuvenalis "ille excludatur amicus iam senior, cuius barbam tua ianua vidit". {{ancora+|539|[[Aeneis/Liber XI#535|539.]]}} Pulsus ob invidiam scilicet crudelitatis; nam sequitur "neque ipse manus feritate dedisset". viresque superbas quibus superbe [viribus] utebatur. {{ancora+|540|[[Aeneis/Liber XI#540|540.]]}} Antiqua nobili urbe; nam 'hoc Privernum' dicitur. metabus nomen sumptum de historia: Metabus enim fuit dux Graeci agminis, qui iuxta Hadriaticum mare urbem Metapontum condidit. {{ancora+|543|[[Aeneis/Liber XI#540|543.]]}} nomine casmillae Statius Tullianus de vocabulis rerum libro primo ait dixisse Callimachum apud Tuscos Camillum appellari Mercurium, quo vocabulo significant deorum praeministrum, unde Vergilius bene ait Metabum Camillam appellasse filiam, scilicet Dianae ministram: nam et Pacuvius in Medea cum de Medea loqueretur "caelitum camilla exspectata advenis, salve hospita". Romani quoque pueros et puellas nobiles et investes camillos et camillas appellabant, flaminicarum et flaminum praeministros. {{ancora+|544|[[Aeneis/Liber XI#540|544.]]}} Ivga longa id est longe posita, remotiora: Sallustius "et Metello procul agente, longa spes auxiliorum", id est longe posita. {{ancora+|545|[[Aeneis/Liber XI#545|545.]]}} Solorum nemorum desertorum: Terentius "venit meditatus aliunde ex solo loco", item ipse "nonne hunc abici oportet in solas terras?" {{ancora+|547|[[Aeneis/Liber XI#545|547.]]}} Fugae medio dum fugit, inter fugam: nam figuratum est, ut "laurus erat tecti medio". {{ancora+|548|[[Aeneis/Liber XI#545|548.]]}} imber ruperat impetum pluviae ostendit. {{ancora+|550|[[Aeneis/Liber XI#550|550.]]}} Caroque oneri timet Anacreon φόρτον Ἔρωτος , id est onus amoris, et "pariter comitique onerique timentem". {{ancora+|551|[[Aeneis/Liber XI#550|551.]]}} Vix haec sententia sedit ideo 'vix', quia naturale est, ut, quotiens simul multa cogitamus, vix aliquid conprobemus: unde vera distinctio est 'omnia secum versanti subito'. {{ancora+|553|[[Aeneis/Liber XI#550|553.]]}} Et robore cocto aut antiquam hastam fuisse significat: nam multi temporis aliquid coctum vocatur: Horatius "plerumque recoctus scriba ex quinqueviro corvum deludet hiantem", item Persius "ut ramale vetus vegrandi subere coctum": aut re vera 'cocto robore': hastae enim igni plerumque durari consuerunt, ut facilius corticem demittant. {{ancora+|554|[[Aeneis/Liber XI#550|554.]]}} Hvic 'huic' scilicet telo 'natam inplicat'. Probus de hoc loco ἀπίθανον πλάσμα . libro liber dicitur interior corticis pars, quae ligno cohaeret: alibi "alta liber aret in ulmo". unde et liber dicitur in quo scribimus, quia ante usum chartae vel membranae de libris arborum volumina fiebant, id est conpaginabantur. {{ancora+|557|[[Aeneis/Liber XI#555|557.]]}} alma tibi hanc nemorum antomasia: nam tria epitheta sine nomine posita sunt. {{ancora+|558|[[Aeneis/Liber XI#555|558.]]}} Ipse pater famulam voveo bene 'ipse pater', quia auctoramenti potestatem nisi patres non habent. 'voveo' autem consecro in tuum ministerium: unde et Camilla dicta est, licet supra eam a matre dixerit esse nominatam. sed illud poetice dictum est: nam 'Camilla' quasi ministra dicta est, quod superius expositum est: ministros enim et ministras inpuberes camillos et camillas in sacris vocabant, unde et Mercurius Etrusca lingua Camillus dicitur, quasi minister deorum. in sacris tamen legitur posse etiam opera consecrari ex servis, usque dum solvatur caput hominis, id est liberetur sacrationis nexu †aut enim numen famulae, quam servi significatio condicionis. {{ancora+|559|[[Aeneis/Liber XI#555|559.]]}} tela tenens ordo est 'tua supplex tela tenens', quibus inligata est. et ingeniose 'tenens', cum inligata sit. {{ancora+|562|[[Aeneis/Liber XI#560|562.]]}} Sonvere undae distinguendum. {{ancora+|563|[[Aeneis/Liber XI#560|563.]]}} Infelix camilla mire 'fugit'. 'infelix' autem 'Camilla' non eo tempore quo evasit, sed nunc infelix: plerumque enim epitheta praesentis temporis sunt, licet in peractis negotiis, ut in secundo "infelix qua se, dum regna manebant, saepius Andromache ferre incomitata solebat". {{ancora+|565|[[Aeneis/Liber XI#565|565.]]}} victor propositi sui et intentionis effectu, ut "mihi victor honorem persolves". {{ancora+|566|[[Aeneis/Liber XI#565|566.]]}} donum triviae mire 'Triviae', cum ipsa loquatur. et bene 'donum' ait, quoniam pater Dianae servaverit. caespite Probus †aut cespite aut 'caespite' pro campo, scilicet quod caespes gleba sit. {{ancora+|567|[[Aeneis/Liber XI#565|567.]]}} Non illum tectis vllae non moenibus urbes accepere non mirum a nulla hunc civitate susceptum: nam licet Privernas esset, tamen quia in Tuscorum iure paene omnis Italia fuerat, generaliter in Metabum omnium odia ferebantur. nam pulsus fuerat a gente Volscorum, quae etiam ipsa Etruscorum potestate regebatur: quod Cato plenissime exsecutus est. hinc est "multae illam frustra Tyrrhena per oppida matres optavere nurum": quod non procederet, nisi inter eos essent iura conubii. non moenibus urbes accepere non tectis, non moenibus, hoc est nec in civitatem nec in privatam admissus est domum. et sic ista etiam in primo libro separavit "urbe domo socias". sciendum autem 'moenia' abusive dici omnia publica aedificia, ut "dividimus muros et moenia pandimus urbis": nam proprie 'moenia' sunt tantum muri, dicta quasi 'munia' a munitione civitatis. {{ancora+|568|[[Aeneis/Liber XI#565|568.]]}} Manus dedisset consensisset. et hoc dicit: etiam si qui eum voluissent suscipere, ille tamen eorum consortia morum feritate fugisset. 'feritate' autem figurate pro 'feritati': an ob feritatem? {{ancora+|569|[[Aeneis/Liber XI#565|569.]]}} Pastorum et solis exegit montibus aevum et pastorum aevum exegit in montibus solis, id est pastorali usus est vita. {{ancora+|571|[[Aeneis/Liber XI#570|571.]]}} Armentalis equae indomitae, scilicet, quae inter armenta feturae causa pascatur: unde sequitur 'et lacte ferino'. veteres enim omnes prope quadrupedes feras vocabant, "in latus inque curvam compagibus alvum". equae autem mammis et lacte ferino ἓν διὰ δυοῖν . {{ancora+|572|[[Aeneis/Liber XI#570|572.]]}} nutribat quidam nove dictum accipiunt. {{ancora+|573|[[Aeneis/Liber XI#570|573.]]}} Vestigia plantis institerat signa pedum primis plantis expresserat: nam haec sunt vestigia, imagines pedum, ut "semesam praedam et vestigia foeda relinquunt". {{ancora+|574|[[Aeneis/Liber XI#570|574.]]}} Palmas oneravit onus enim est quicquid teneris inponitur manibus. {{ancora+|576|[[Aeneis/Liber XI#575|576.]]}} crinali auro quo crines inligantur. pro longae tegmine pallae palla proprie est muliebris vestis deducta usque ad vestigia, unde ait 'longae': sic supra "pallam signis auroque rigentem". {{ancora+|577|[[Aeneis/Liber XI#575|577.]]}} a vertice pendent tempora variavit: nam de praeterito dicit. {{ancora+|580|[[Aeneis/Liber XI#580|580.]]}} Strymoniamque grvem Thraciam, a fluvio Strymone. sane sciendum posse dici et 'hic' et 'haec grus', et 'hic' et 'haec gruis'. olorem latine ita dicimus: nam cycni Graece dicuntur. {{ancora+|581|[[Aeneis/Liber XI#580|581.]]}} Multae illam frustra antequam rem diceret, praeiudicavit; sic Sallustius "falso queritur de natura sua genus humanum"; nam antequam diceret 'queritur', dixit 'falso'. matres inter matrem et matremfamilias hoc interest, quod mater est praeter illam significationem quae est ad aliquid, quae tantum convenit in matrimonium; materfamilias vero illa dicitur quae in matrimonium convenit per coemptionem: nam per quandam iuris sollemnitatem in familiam migrat mariti. et hic ostendit dicendo 'Tyrrhena per oppida' quod etiam Volsci in Tuscorum fuerint potestate. {{ancora+|583|[[Aeneis/Liber XI#580|583.]]}} Aeternum id est aeterne: nam nomen est pro adverbio. {{ancora+|584|[[Aeneis/Liber XI#580|584.]]}} intemerata colit inviolata, incorrupta: 'temeratae' enim quibus vis allata est. {{ancora+|585|[[Aeneis/Liber XI#585|585.]]}} Conata cum conaretur, ut "obsessumque acta testudine limen" et "Caci spem custodita fefellit". hac autem ratione ostendit, quare non suscenseat Troianis. {{ancora+|587|[[Aeneis/Liber XI#585|587.]]}} Fatis vrgetur acerbis ostendit etiam desideria ex fati necessitate descendere. {{ancora+|589|[[Aeneis/Liber XI#585|589.]]}} Committitur omine pugna pro 'committetur'. {{ancora+|590|[[Aeneis/Liber XI#590|590.]]}} Haec cape generaliter dixit arcum, pharetram, ut sequentia indicant: nam dicit 'et ultricem pharetra deprome sagittam'. et neotericum putatur ipsum 'sagittam ultricem'. vltricem nomina omnia in 'x' littera terminata ablativum singularem in 'e' mittunt, genetivum vero pluralem in 'um', exceptis his quae omnis sunt generis, ut 'felix'; nam et 'ab hoc felici' et 'horum felicium' facit: Lucanus "felici non fausta loco tentoria ponens". quod receptum est ideo, quia genetivus pluralis a nominativo plurali minor esse non debet, sed aut par, aut maior una syllaba. et quia a neutro facit 'felicia', 'felicum' dicere non debemus, ne propter alia genera huic praeiudicemus. namque ab eo quod est 'felices' ut 'felicium' dicamus, ratio patitur: una enim crescit syllaba: ab eo quod est 'felicia' ut 'felicum' dicamus non procedit, ne minor sit genetivus a nominativo plurali. similiter et 'ultricium' et 'victricium' dicimus, licet in his neutrum genus in numero singulari non inveniatur. {{ancora+|591|[[Aeneis/Liber XI#590|591.]]}} Violarit vulnere corpus bene 'violarit', quia dixerat 'sacrum'. et superius dictum est operam sollemni more consecrari, usque dum solvatur caput hominis, id est liberetur sacrationis nexu: quod facilius accidet, si mors intercedat. hic ergo totius rei et praecipue sacrationis aliud agens poeta mentionem inseruit, dicens 'hac quicumque sacrum violarit vulnere corpus, Tros Italusve, mihi pariter det sanguine poenas'. bene ergo, sicut dictum est, 'violarit', quia dixerat 'sacrum'. {{ancora+|592|[[Aeneis/Liber XI#590|592.]]}} Tros italusve mihi si simpliciter accipiamus, ita intellegamus: sive eam Troianus interemerit, sive aliquis de Aeneae auxiliis: namque alii volunt Arruntem de Turni esse partibus et indignatum, femineum sexum plus in bello potuisse, quam viros. quam rem hic dicunt praestruxisse Vergilium: et re vera sic ubique loquitur, ut incertum sit Arruns de cuius partibus fuerit: unde est et illud "da, pater, hoc nostris aboleri dedecus armis". pariter similiter, uno modo. et est antiquum. {{ancora+|593|[[Aeneis/Liber XI#590|593.]]}} Miserandae corpus haec in oeconomia praeiudicia nominantur, quotiens negotii futuri exitus tollitur: vult enim nos de Camillae cadavere nihil ulterius expectare: sicut fecit in primo "tu faciem illius noctem non amplius unam falle dolo", quod praemissum sustulit commemorationem, quando vel Cupido discesserit vel Ascanius sit reversus. {{ancora+|594|[[Aeneis/Liber XI#590|594.]]}} Arma inspoliata aut indetracta, aut ipsius inspoliatae. patriaeque reponam hoc est in patriam. {{ancora+|596|[[Aeneis/Liber XI#595|596.]]}} Nigro circumdata turbine corpus hoc ideo, quia ad maerorem luctumque descendit. contra in octavo, ubi ad laetitiam descendit Venus, claro eam nimbo circumdatam dicit, ut "at Venus aetherios inter dea candida nimbos". {{ancora+|597|[[Aeneis/Liber XI#595|597.]]}} at manus interea in tota hac descriptione historicum characterem poetico miscet. {{ancora+|598|[[Aeneis/Liber XI#595|598.]]}} Etruscique duces Etruria dicta est, quod eius fines tendebantur usque ad ripam Tiberis, quasi ἑτερούρια ; nam ἕτερον est alterum, ὅρος finis vocatur. Roma enim antea unam tantum Tiberis ripam tenebat: Iuvenalis "et quae imperii fines Tiberinum virgo natavit". quidam sane 'Etruri' legunt, ab 'Etruria': trans Tiberim enim Etruriam dicebant, homines Etruros, quos nunc Etruscos. {{ancora+|599|[[Aeneis/Liber XI#595|599.]]}} Compositi numero id est aequati numero rationabiliter, unde et 'saepenumero' dicimus, id est frequenter et rationabiliter. hinc est "tum vero in numerum", id est in rationem, in rhythmum: unde et metra 'numeros' dicimus, ut "numeros memini, si verba tenerem". sane modo generalis est descriptio equestris certaminis, paulo post descendit ad specialem, sicut fecit in quinto et de cursoribus et de navali certamine. {{ancora+|600|[[Aeneis/Liber XI#600|600.]]}} pressis cum habenis premeretur. pugnat autem pro 'repugnat'. {{ancora+|601|[[Aeneis/Liber XI#600|601.]]}} ferreus hastis quaeritur quid sit 'ferreus'? utrum 'ferreus ager horret hastis', an 'ferreus hastis ager horret'. horret ager terribilis est: est autem versus Ennianus, vituperatus a Lucilio dicente per inrisionem, debuisse eum dicere "horret et alget": unde Horatius de Lucilio "non ridet versus Enni gravitate minores?" {{ancora+|602|[[Aeneis/Liber XI#600|602.]]}} Campique armis sublimibus ardent id est resplendent. {{ancora+|603|[[Aeneis/Liber XI#600|603.]]}} Celeresque Latini adludit ad militiam Romanam: namque et equites habuit Romulus, ut illo diximus loco "tercentum, scutati omnes, Volscente magistro": quos celeres appellavit vel a celeritate, vel a duce Celere, qui dicitur Remum occidisse, in cuius gratiae vicem a Romulo fieri tribunus equitum meruit. alii hos celeres ideo appellatos dicunt, quod explorationes obirent et quae usus exigeret, velocius facerent. alii a Graeco dictum putant quod est κέλης . {{ancora+|604|[[Aeneis/Liber XI#600|604.]]}} Ala camillae equitatus. 'alae' autem dicuntur equites, quod alarum vice pedestrem exercitum tegunt. {{ancora+|605|[[Aeneis/Liber XI#605|605.]]}} hastasque reductis ante oculos posita descriptio. {{ancora+|608|[[Aeneis/Liber XI#605|608.]]}} Intra iactum teli unde possit hasta emissa in hostem venire. hinc traxit Statius ut diceret "quale quater iaculo spatium ter harundine vincas". et Enniana est omnis haec ambitiosa descriptio. {{ancora+|609|[[Aeneis/Liber XI#605|609.]]}} subito adverbium est: an 'subito clamore'? et est versus hypermetros. {{ancora+|612|[[Aeneis/Liber XI#610|612.]]}} continvo adversis hic specialis pugna est. {{ancora+|615|[[Aeneis/Liber XI#615|615.]]}} perfractaque pectora pectoribus rumpunt pro 'rumpunt praefractaque faciunt'. {{ancora+|617|[[Aeneis/Liber XI#615|617.]]}} Praecipitat pro 'praecipitatur'. {{ancora+|619|[[Aeneis/Liber XI#615|619.]]}} Reiciunt parmas et equos ad moenia vertunt 'reiciunt' retro agunt, vel retrorsum ferunt, ut cedentium terga munita sint, ut ipse "bis reiecti armis respectant terga tegentes". sane nunc fugiunt, non timore, sed lege proeliandi: Sallustius "more equestris proelii sumptis tergis ac redditis". 'parma' autem est equestre scutum. {{ancora+|622|[[Aeneis/Liber XI#620|622.]]}} Mollia domita, domitorum scilicet equorum. {{ancora+|625|[[Aeneis/Liber XI#625|625.]]}} Superiacit undam super scopulos undam iacit: nam more suo dedit verbo detractam nomini praepositionem. {{ancora+|626|[[Aeneis/Liber XI#625|626.]]}} extremamque quantum ad mare pertinet: nam terrae prima est. sinu curvatione et flexu undarum. 'extremam' autem ad illud pertinet quod ait supra "penitusque datis referuntur habenis". {{ancora+|627|[[Aeneis/Liber XI#625|627.]]}} Aestu revoluta resorbens saxa fugit aestus proprie est maris incerta commotio. {{ancora+|628|[[Aeneis/Liber XI#625|628.]]}} Vado labente hypallage pro 'labens ipse per vadum litus reliquit'. {{ancora+|633|[[Aeneis/Liber XI#630|633.]]}} gemitus morientum aliquanti 'morientum' genetivum corruptum pro integro accipiunt: facit enim 'morientium'. et sanguine in alto ἐμφατικῶς caedis ostenditur magnitudo. {{ancora+|634|[[Aeneis/Liber XI#630|634.]]}} armaque corporaque versus πολυσύνδετος . et bene belli faciem demonstravit multa enumerando quae in alto sanguine velut natarent. {{ancora+|636|[[Aeneis/Liber XI#635|636.]]}} quando ipsum horrebat adire parenthesis. et quaeritur quid sit 'horrebat'. {{ancora+|637|[[Aeneis/Liber XI#635|637.]]}} Hastam intorsit equo figurate: nam 'intorqueo in equum' dicimus, ut "in latus inque feri curvam conpagibus alvum contorsit". sub avre reliquit ex vulneris genere fugientem eum intellegimus esse percussum. {{ancora+|640|[[Aeneis/Liber XI#640|640.]]}} Volvitur ille excussus hvmi 'humi volvitur': nam 'excussus' per se plenum est. {{ancora+|642|[[Aeneis/Liber XI#640|642.]]}} Deicit herminium nomen hoc de historia Romana est: namque cum Coclite contra Tuscos Larcius et Herminius steterunt et pugnaverunt eo tempore, quo pons sublicius rumpebatur; unde et eum plurimum laudat, ac si diceret: talis hic est, qualis ille fuit. {{ancora+|644|[[Aeneis/Liber XI#640|644.]]}} Tantus in arma patet id est tantum patebat in vulnera, id est in hostilia tela totus patebat. alii 'in arma' pro 'armis' †vel satis tradunt. per armos abusive: nam proprie armi quadrupedum sunt. {{ancora+|648|[[Aeneis/Liber XI#645|648.]]}} Exultat amazon suspendendum 'exultat', ut 'Amazon' intellegas quasi Amazon; nam Camilla Volsca fuerat: sic in primo "dederatque comam diffundere ventis, venatrix", id est quasi venatrix. {{ancora+|649|[[Aeneis/Liber XI#645|649.]]}} pharetrata participium a feminino genere derivatum. unum autem exserta latus pro 'exsertum latus habens'. {{ancora+|650|[[Aeneis/Liber XI#650|650.]]}} denset id est dense, sparse iacit. sane densentur plures res in unum, ut "vos unanimes densete catervas". et declinatur 'denseo denses denset'. {{ancora+|651|[[Aeneis/Liber XI#650|651.]]}} Indefessa infatigabilis. et omnia ei arma Amazonum tradit, quas Titianus unimammas vocat: nam hoc est Amazon, quasi ἄνευ μαζοῦ , sine mamma. 'bipennis' autem dicitur, quod ex utraque parte habeat aciem, quasi duas pennas quas veteres dicebant. {{ancora+|654|[[Aeneis/Liber XI#650|654.]]}} Spicula fugientia pro 'ipsa fugiens'. {{ancora+|655|[[Aeneis/Liber XI#655|655.]]}} At circum lectae comites subaudis 'dimicant', quod etiam sequens Amazonum indicat comparatio, quae inducuntur circa reginam bella tractantes: ne culpetur poeta, quod nullam earum pugnantem induxerit. larinaque virgo nomin {{ancora+|657|[[Aeneis/Liber XI#655|657.]]}} Italides ut 'Sicelides' 'Atlantides'. †anque saeiarum ducem amazonam dicit velut amazonidas, ut "ducit Amazonidum". et est pulchra derivatio, non tamen vera: nam verum est 'Italae': 'Italis' autem, unde est 'Italides', magis patronymicon est, quam derivativum; sicut 'Belis', unde est 'Belides': et est Graecum. quas ipsa decus et ad delectas, et ad ipsam potest referri. 'decus' autem si ad Camillam, nobilitas, pulchritudo; si ad delectas, ornamentum, quas sibi elegit ornamentum, id est ad ornamentum. dia camilla generosa, εὐγενής ; nam Graecum est. cuius nominis etymologiam plerique volunt venire ἀπὸ τοῦ Διός : quod si est, dicemus dissentire derivationem a principalitate: nam 'dia' 'di' producit, cum Διός corripiat: sicut e contra cum 'lux' 'lu' producat, 'lucerna' 'lu' corripit. {{ancora+|658|[[Aeneis/Liber XI#655|658.]]}} Pacisque bonae bellique ministras congruum paci epitheton dedit, ut eam bonam diceret, cum bellum e contra sit pessimum: nam sine dubio et 'belli saevi' diceret, si ratio versus admitteret. quidam 'bonum' interdum pro grandi accipiunt. bellique ministras non nulli 'ministras' modo ad bellum tantum referri volunt, ideoque coniunctionem incongrue positam, et ordinem esse 'decus pacis et ministras belli'. poterit et ita 'quas sibi decus delegit ministras bonae pacis et belli'. {{ancora+|659|[[Aeneis/Liber XI#655|659.]]}} Quales threiciae Tanais fluvius est, qui separat Asiam ab Europa, circa quem antea Amazones habitaverunt; unde se postea ad Thermodonta, fluvium Thraciae, transtulerunt: quod etiam Sallustius testatur, dicens "dein campi Themiscyrei, quos habuere Amazones, ab Tanai flumine, incertum quam ob causam, digressae". has quidam dicunt stato die solitas cum Scythis coire. flumina pro flumine, aut fluenta. thermodontis plenum est 'Thermodoon', sed per synaeresin 'Thermodon' fecit: unde 'don' circumflexum habebit accentum. Graeca enim nomina necesse est ut circumflectantur, quotiens fit synaeresis exigente metri necessitate. ergo si sit 'Thermodoon', 'do' acutum habebit accentum: quod si 'Thermodon' fecerit, et in finalem transfertur, et mutatur accentus: nam circumflexus fit. {{ancora+|660|[[Aeneis/Liber XI#660|660.]]}} Pulsant Ennius ad musas "quae pedibus pulsatis Olympum". bellantur pro 'bellant': nam solent verba pro verbis poni: unde nunc passivam declinationem sub activa posuit significatione, sicut in georgicis "et placidam paci nutritor olivam" futurum tempus a passivo posuit pro praesenti ab activo: nam 'nutritor' pro 'nutri' posuit. inde est e contra "nox umida caelo praecipitat". {{ancora+|661|[[Aeneis/Liber XI#660|661.]]}} Hippolyten haec Amazonum fuit regina, cui victae Hercules balteum sustulit. huius filia fuit Antiopa, quam Theseus rapuit, unde Hippolytus. martia aut bellicosa, aut Martis filia. quae ab Achille occisa ac mortua adamata est: ut non nulli vero adserunt, cum Achille concubuit, et ex eo Caystrum filium edidit, ex quo flumen Lydiae ita appellatur. refert autem aut addita est praepositio 're', id est 'fert', aut mutata pro 'infert'. {{ancora+|662|[[Aeneis/Liber XI#660|662.]]}} vlulante tumultu ululatum veteres etiam vocem, quae redditur initio proelii, dicebant, quam Graeci ὀλολυγήν vocabant. {{ancora+|664|[[Aeneis/Liber XI#660|664.]]}} Quem telo primum deicis Homericum est interrogationem ad ipsum referre, qui describitur, cum semper sic musae interrogari consueverint, ut "vos o Calliope, precor, adspirate canenti". aspera virgo epitheton ad officium belli respiciens, alias incongrue virginem asperam dicimus. {{ancora+|666|[[Aeneis/Liber XI#665|666.]]}} Evneum quia Latina est declinatio, ideo 'ne' accipit accentum: nam Statius quia Graece declinavit, graecum accentum posuit dicens "Euneos ante et nunc ante Thoas et Euneon audit". {{ancora+|667|[[Aeneis/Liber XI#665|667.]]}} Longa abiete hasta abietali: nam arborem pro hasta posuit. {{ancora+|671|[[Aeneis/Liber XI#670|671.]]}} Suffuso casuro: nam 'suffusi' equi dicuntur quos vulgo incespitatores vocant. alii 'suffosso' legunt, id est praecipiti et iam cadenti. {{ancora+|672|[[Aeneis/Liber XI#670|672.]]}} Dum subit scilicet, dum se ad sustentationem ruentis inclinat. et vult utrumque tanta celeritate esse percussum, ut unum ictum putares: inde est enim 'praecipites pariterque ruunt'. inertem nudam. an nihil proficientem? {{ancora+|673|[[Aeneis/Liber XI#670|673.]]}} His addit amastrum adiungit. {{ancora+|674|[[Aeneis/Liber XI#670|674.]]}} sequitur pro 'persequitur'. {{ancora+|678|[[Aeneis/Liber XI#675|678.]]}} Armis ignotis novis, inconsuetis: vel ignobilibus, id est non conspicuis. iapyge Apulo. {{ancora+|679|[[Aeneis/Liber XI#675|679.]]}} Pellis erepta ivvenco id est lorica: nam proprie lorica est tegimen de corio, tamquam de loro factum, quo maiores in bello uti consueverant. {{ancora+|680|[[Aeneis/Liber XI#680|680.]]}} caput ingens oris hiatus amphibolon; sed melius est 'ingens hiatus'. {{ancora+|682|[[Aeneis/Liber XI#680|682.]]}} Agrestisque manus armat sparus bene 'agrestis': nam sparus est rusticum telum, in modum pedi recurvum: Sallustius "sparos aut lanceas, alii praeacutas sudes portare". Varro ait "sparum telum missile, a piscibus ducta similitudine, qui spari vocantur". alii 'sparus' a spargendo dici putant. {{ancora+|683|[[Aeneis/Liber XI#680|683.]]}} Vertitur in mediis id est agit: nam Graece dixit ἀναστρέφεται . toto vertice supra est sic Statius de Capaneo "et totum transcendit corpore bellum". {{ancora+|684|[[Aeneis/Liber XI#680|684.]]}} Hunc illa exceptum fraude circumventum, ut "aemulus exceptum Triton". agmine verso aut converso impetu suo: aut adversariorum conlato agmine. {{ancora+|685|[[Aeneis/Liber XI#685|685.]]}} Traicit vis iactus ostenditur. {{ancora+|686|[[Aeneis/Liber XI#685|686.]]}} Silvis pro 'in silvis': et est archaismos. {{ancora+|687|[[Aeneis/Liber XI#685|687.]]}} Muliebribus armis usus obtinuit, ut innuptas 'virgines', nuptas 'mulieres' vocemus: nam apud maiores indiscrete virgo dicebatur et mulier. utrumque enim sexum tantum significabat, ut ecce hoc loco dicit 'armis muliebribus', cum Camillam innuptam fuisse manifestum sit. item in bucolicis legimus "a, virgo infelix", cum Pasiphaen constat ex Minoe ante amorem tauri liberos suscepisse: Terentius etiam mulierem post partum virginem vocat. {{ancora+|688|[[Aeneis/Liber XI#685|688.]]}} Nomen tamen havd leve patrum manibus hoc referes telo cecidisse camillae inrisio est amaritudinis plena: nam si voluerimus simpliciter accipere, ut ita sit dictum quemadmodum supra "Aeneae magni dextra cadis", incipit contrarium esse superioribus. unde melius est, ut perseveremus in sensu et ita sit dictum: magnam re vera gloriam laturus est ad manes parentum, quem feminea tela superarunt. {{ancora+|692|[[Aeneis/Liber XI#690|692.]]}} Sedentis equitis. sane eum ex vicino intellegimus esse. {{ancora+|695|[[Aeneis/Liber XI#695|695.]]}} Interior sinisterior, breviore scilicet circulo. {{ancora+|698|[[Aeneis/Liber XI#695|698.]]}} Congeminat hic distinguendum: nam nemo dicit 'securim vulnus congeminat', sed 'securis'. {{ancora+|699|[[Aeneis/Liber XI#695|699.]]}} Incidit hvic figurate pro 'in hanc incidit': Terentius "ego in eum incidi infelix locum, ut neque mihi amittendi, neque retinendi sit copia". {{ancora+|700|[[Aeneis/Liber XI#700|700.]]}} Appenninicolae bellator filius avni quia Liguria maiore parte sui in Appennino est constituta. Ligures autem omnes fallaces sunt, sicut ait Cato in secundo originum libro. filius avni Aunus scilicet: nam, ut supra diximus, cum dictis parentibus filiorum nomina supprimuntur, eos patri cognomines intellegimus, ut "Tiburti Remulo ditissimus olim". {{ancora+|703|[[Aeneis/Liber XI#700|703.]]}} reginam avertere proprio verbo usus est, ut est mos equestris, id est non sperat fore ut illam averteret. {{ancora+|704|[[Aeneis/Liber XI#700|704.]]}} Versare dolos ingressus tractare ut "seu versare dolos, seu certae occumbere morti". astu malitia: nam proprie 'astutos' malitiosos vocamus: unde in Terentio postquam de domino dixit servus "astute", ille iratus ait "carnifex quae loquitur?" Cicero "ita fit ut tua ista ratio existimetur astuta, meum hoc consilium necessarium". {{ancora+|706|[[Aeneis/Liber XI#705|706.]]}} Dimitte fugam id est equi celeritatem, cui fidis, relinque. {{ancora+|708|[[Aeneis/Liber XI#705|708.]]}} Ventosa ferat cui gloria fravdem haec est vera et antiqua lectio, ut 'fraudem' non 'laudem' legas, ut si 'fraudem' legeris, sit sensus: pedes congredere, iam agnosces cui inanis iactantia adferat poenam: nam 'fraudem' veteres poenam vocabant, ab eo quod praecedit, id quod sequitur, ut "et scelus expendisse merentem Laocoonta ferunt", Cicero in Cornelianis "ne fraudi sit ei qui populum ad contentionem vocarit"; ut etiam in antiquo cognoscitur iure. si autem 'laudem' legerimus, erit sensus: agnosces cui inanis gloria adferat laudem. 'ventosa' autem 'gloria' est quam Graeci κενοδοξίαν vocant. {{ancora+|710|[[Aeneis/Liber XI#710|710.]]}} Paribusque resistit in armis pedes, sicut etiam illum congressurum putabat. {{ancora+|711|[[Aeneis/Liber XI#710|711.]]}} Pura parma tunc enim primum in bella descenderat. {{ancora+|713|[[Aeneis/Liber XI#710|713.]]}} Fugax fugiens; nam nomen est pro participio: non enim fugacem possumus accipere quem supra legimus bellatorem. {{ancora+|714|[[Aeneis/Liber XI#710|714.]]}} ferrata calce 'calce' genere feminino. {{ancora+|715|[[Aeneis/Liber XI#715|715.]]}} Vane ligus aut fallax, aut inaniter iactans: nam 'vanos' stultos posteriores dicere coeperunt. inde tractum est etiam in neotericis: Iuvenalis "sic libitum vano, qui nos distinxit, Othoni". quid autem hoc loco 'vane' significet, sequentia demonstrant 'frustraque animis elate superbis'. possumus tamen hic et mendacem verius accipere, quia ait "dum fallere fata sinebant" et "nec fraus te incolumem fallaci perferet Auno": Nigidius de terris "nam et Ligures, qui Appenninum tenuerunt, latrones, insidiosi, fallaces, mendaces", Cato originum cum de Liguribus loqueretur "sed ipsi, unde oriundi sunt, exacta memoria inliterati mendacesque sunt et vera minus meminere". sane subito, ut solet, ad characterem dramaticum transit: neque enim ostendit Camillam loqui coepisse. {{ancora+|716|[[Aeneis/Liber XI#715|716.]]}} Lubricus mobilis, fallax. {{ancora+|718|[[Aeneis/Liber XI#715|718.]]}} Pernicibus ignea plantis modo velocibus, alias perseverantibus: nam 'pernix' interdum velox, interdum perseverans significat, ut ipse in georgicis "et inter dura iacet pernix instrato saxa cubili". {{ancora+|719|[[Aeneis/Liber XI#715|719.]]}} Transit equum cursu nunc hoc incredibile esse videretur, nisi praemisisset in septimo "illa vel intactae segetis per summa volaret gramina nec teneras cursu laesisset aristas". adversa opposita. {{ancora+|721|[[Aeneis/Liber XI#720|721.]]}} quam similitudinis adverbium est; est et pronomen tam subiunctivum, quam praepositivum; est et coniunctio, ut cum dicimus 'tam hoc, quam illud'. accipiter saxo sacer ales ab alto 'sacer' ideo, quia Marti est consecratus accipiter: aut 'sacer' avibus execrabilis, ut "auri sacra fames": aut, quod verius est, Graecum nomen expressit: nam ἱέραξ dicitur, hoc est sacer: ἱερεύς enim Graece, latine sacerdos vocatur. cur autem Graece ita dictus sit, ratione non caret, quae nota est sacrorum peritis. {{ancora+|722|[[Aeneis/Liber XI#720|722.]]}} Consequitur pennis nova laus Camillae, siquidem accipiter columbam sequitur, ista hostem praecedit. ipsa etiam avium comparatio sumpta ex contrario est: nam aequius vir accipitri, Camilla compararetur columbae. {{ancora+|723|[[Aeneis/Liber XI#720|723.]]}} eviscerat ne vulgari verbo ex Graeco uteretur dicens 'exenterat', ait 'pedibusque eviscerat'. {{ancora+|724|[[Aeneis/Liber XI#720|724.]]}} Tum crvor et vulsae labuntur ab aethere plumae ecbasis poetica, id est excessus. {{ancora+|725|[[Aeneis/Liber XI#725|725.]]}} Non nullis id est non neglegentibus: nam litotes figura est. vult enim dicere: non leviter Iuppiter intuebatur ista certamina. ideo et adiecit 'observans oculis', id est intente aspiciens: Plautus "observato, quam blande suppalpatur mulieri" (Am. 507). {{ancora+|730|[[Aeneis/Liber XI#730|730.]]}} Instigat vocibus alas incitat et inritat ad reditum: primum enim est, ut fugere desinant, post ut in hostes impetum faciant. {{ancora+|731|[[Aeneis/Liber XI#730|731.]]}} Nomine quemque vocans per hoc extrema necessitas indicatur. reficitque id est restituit. {{ancora+|732|[[Aeneis/Liber XI#730|732.]]}} Quis metus dolentis, non interrogantis: id est qualis, quantus, qui viros etiam feminam timere compellit? unde paulo post 'quae tanta animis ignavia venit? femina palantes agit'. o numquam dolitvri id est stulti: stultus enim est quisquis iniuria non movetur. et bene 'numquam', siquidem antea saevitiam Mezentii pertulerunt nec se ulti sunt, nunc praebent terga mulieri et ne hinc quidem commoventur dolore. non nulli tamen 'dolorem' studii alicuius ardorem et promptam gloriae cupiditatem veterum more dictum tradunt, ut Graeci πόνον appellant. {{ancora+|734|[[Aeneis/Liber XI#730|734.]]}} Atque haec agmina δεικτικῶς , id est multitudinem tantam, hoc est magnam. {{ancora+|735|[[Aeneis/Liber XI#735|735.]]}} Inrita id est inertia, quae nos ulcisci minime valent. {{ancora+|736|[[Aeneis/Liber XI#735|736.]]}} At non in venerem segnes latenter hoc dicit: fugitis mulierem, quia armata est; alias primi ad hunc curritis sexum. nocturnaque bella coitum: alibi "et siquando ad proelia ventum est". {{ancora+|737|[[Aeneis/Liber XI#735|737.]]}} Curva tibia symphoniacorum. bacchi autem ideo, quia apud veteres ludi theatrales non erant, nisi in honorem Liberi patris. hanc tibiam Graeci πλαγίαυλον vocant, Latini vascam tibiam: et est Dionysia, cum maxime ea saturi utantur. {{ancora+|738|[[Aeneis/Liber XI#735|738.]]}} Expectate pro 'expectatis', modum pro modo posuit. {{ancora+|739|[[Aeneis/Liber XI#735|739.]]}} hic amor hoc studium per parenthesin dictum est; nam ordo est 'pocula mensae dum sacra secundus aruspex nuntiet'. secvndus harvspex pro 'secunda sacra', id est prospera: sicut e contrario Homerus μάντι κακῶν , id est malorum divine. {{ancora+|740|[[Aeneis/Liber XI#740|740.]]}} In altos lucos illic enim epulabantur sacris diebus. mire autem vocet hostia pro 'ut ad hostiam conveniatis'. {{ancora+|741|[[Aeneis/Liber XI#740|741.]]}} Moriturus et ipse moriturus animo: nam moriturus non est. quod autem ait 'et ipse', aut ad Camillam, aut ad Venulum respicit. {{ancora+|742|[[Aeneis/Liber XI#740|742.]]}} Turbidus id est terribilis. {{ancora+|743|[[Aeneis/Liber XI#740|743.]]}} Dereptumque ab equo dextra complectitur hostem hoc de historia tractum est: namque Gaius Iulius Caesar, cum dimicaret in Gallia et ab hoste raptus equo eius portaretur armatus, occurrit quidam ex hostibus, qui eum nosset, et insultans ait 'caesar, caesar', quod Gallorum lingua 'dimitte' significat: et ita factum est ut dimitteretur. hoc autem ipse Caesar in ephemeride sua dicit, ubi propriam commemorat felicitatem. est et alia huius rei historia: Varro enim cum de suo cognomine disputaret, ait eum qui primus Varro sit appellatus, in Illyrico hostem, Varronem nomine, quod rapuerat et ad suos portaverat, ex insigni facto vocabulum meruisse. {{ancora+|745|[[Aeneis/Liber XI#745|745.]]}} tollitur in caelum clamor rei scilicet admiratione. {{ancora+|748|[[Aeneis/Liber XI#745|748.]]}} rimatur inquirit, ut "rimanti telum ira facit". {{ancora+|750|[[Aeneis/Liber XI#750|750.]]}} Exit evitat, ut "atque oculis vigilantibus exit" in quinto. {{ancora+|751|[[Aeneis/Liber XI#750|751.]]}} Utque volans alte raptum Homerica comparatio. et utrum 'alte volans', an 'alte raptum', an 'alte fert'? {{ancora+|756|[[Aeneis/Liber XI#755|756.]]}} luctantem rostro magna brevitate rem descripsit. {{ancora+|758|[[Aeneis/Liber XI#755|758.]]}} Ducis exemplum eventumque secuti et virtutem, et felicitatem: 'exemplum', quod coepit; 'eventum', quod prospere. {{ancora+|759|[[Aeneis/Liber XI#755|759.]]}} Maeonidae Lydii, ut "o Maeoniae delecta iuventus". {{ancora+|760|[[Aeneis/Liber XI#760|760.]]}} Arte dolo, ut "arte Pelasga". {{ancora+|762|[[Aeneis/Liber XI#760|762.]]}} Qua se cumque furens medio tulit agmine virgo, hac arrvns subit ut etiam supra diximus, ita poeta loquitur, ut aliquibus locis det suspicionem, quod Arruns de Turni partibus fuerit: namque et in Camillam impetum facit, et cum ipsa rursus recedit: quod nisi de socio non procedit. Donatus etiam dicit, esse manifestum signum socium ei fuisse, quod Apollinem Soractis invocat montis, de quo Turno auxilia constat venisse: licet possit fieri, ut alterius loci homo alterius loci invocet numen. item ad argumentum vocat "patrias remeabo inglorius urbes": quod etiam de hoste procedit, nam superare feminam nullam constat esse virtutem: aut quia nec gloriari poterat, si Camillam earundem partium occidisset, ut, quod supra dictum est, videatur eam invidia peremisse, quod viris praeripiat gloriam et sola nobiliter pugnet Camilla. {{ancora+|763|[[Aeneis/Liber XI#760|763.]]}} tacitus hoc est latens. {{ancora+|767|[[Aeneis/Liber XI#765|767.]]}} Circvitum proprie: nam circumire insidiantum est: unde est "nec gregibus nocturnus obambulat". certam hastam inevitabilem: unde est e contra "et incertam excussit cervice securim", id est infirmam, evitabilem. {{ancora+|768|[[Aeneis/Liber XI#765|768.]]}} Sacer cybelo nam montem pro numine, quod in eo colitur, posuit. et bona occasio ad mortem Camillae, ut sacerdotem maioris numinis conetur occidere: per quod quasi exauctoratur Dianae favor, interveniente maioris numinis iracundia. olimque sacerdos aut quia vetus sacerdos: aut cuius etiam maiores sacerdotes fuissent, quibus apud veteres in sacra quoque succedebatur. {{ancora+|769|[[Aeneis/Liber XI#765|769.]]}} longe fulgebat vel 'longe fulgebat', vel 'longe insignis'. {{ancora+|770|[[Aeneis/Liber XI#770|770.]]}} Quem pellis aenis in plumam squamis auro conserta tegebat catafractum eum fuisse significat. catafracti autem equites dicuntur, qui et ipsi ferro muniti sunt, et equos similiter munitos habent: de quibus Sallustius "equis paria operimenta erant, †quae linteo ferreis laminis in modum plumae adnexuerant", nunc autem pro linteo 'pellem' posuit, et 'aeneas squamas' aereas laminas intellegimus. 'in plumam' vero est in similitudinem plumae, ut "excisum Euboicae latus ingens rupis in antrum", id est in antri similitudinem. sane sciendum quod ipsos equites catafractos dicimus: Sallustius "et sequebantur equites catafracti". in plumam pluma est in armatura ubi lamina in laminam se indit. {{ancora+|772|[[Aeneis/Liber XI#770|772.]]}} peregrina ferrugine ut Hibera, id est Hispana: nam ipse hoc alibi exposuit "et ferrugine clarus Hibera". quidam purpuram accipiunt, quod eius prima tinctura ferrugineo colore sit. {{ancora+|773|[[Aeneis/Liber XI#770|773.]]}} Spicula torquebat lycio gortynia cornu Cretenses sagittas Lycio arcu dirigebat: quod etiam, ut supra diximus, ad ornatum poni consuevit. {{ancora+|774|[[Aeneis/Liber XI#770|774.]]}} vati hic vatem, supra sacerdotem, ut de Heleno utrumque. {{ancora+|775|[[Aeneis/Liber XI#775|775.]]}} Cassida pro 'cassis': nam accusativum posuit pro nominativo. {{ancora+|777|[[Aeneis/Liber XI#775|777.]]}} Pictus acu tunicas et barbara tegmina crurum 'pictus tunicas, pictus crurum barbara tegmina', id est habebat vestem phrygionis arte perfectam. sane armorum longa descriptio illuc spectat, ut in eorum cupiditatem merito Camilla videatur esse succensa. {{ancora+|782|[[Aeneis/Liber XI#780|782.]]}} Femineo inpatienti, inrationabili, ut "femineae ardentem iraeque curaeque coquebant". {{ancora+|785|[[Aeneis/Liber XI#785|785.]]}} Summe deum ex affectu colentis dicitur: nam Iuppiter summus est. sancti custos soractis apollo Soractis mons est Hirpinorum in Flaminia conlocatus. in hoc autem monte cum aliquando Diti patri sacrum persolveretur — nam diis manibus consecratus est — subito venientes lupi exta de igni rapuerunt. quos cum diu pastores sequerentur, delati sunt ad quandam speluncam, halitum ex se pestiferum emittentem, adeo ut iuxta stantes necaret: et exinde est orta pestilentia, quia fuerant lupos secuti. de qua responsum est, posse eam sedari, si lupos imitarentur, id est rapto viverent. quod postquam factum est, dicti sunt ipsi populi Hirpi Sorani: nam lupi Sabinorum lingua vocantur hirpi. Sorani vero a Dite: nam Ditis pater Soranus vocatur: quasi lupi Ditis patris. unde memor rei Vergilius Arruntem paulo post comparat lupo, quasi Hirpinum Soranum. {{ancora+|786|[[Aeneis/Liber XI#785|786.]]}} Pineus ardor ignis περίφρασις . acervo pyra, coacervatione lignorum. {{ancora+|787|[[Aeneis/Liber XI#785|787.]]}} Freti pietate iste quidem hoc dicit; sed Varro, ubique expugnator religionis, ait, cum quoddam medicamentum describeret, "ut solent Hirpini, qui ambulaturi per ignes, medicamento plantas tingunt". {{ancora+|788|[[Aeneis/Liber XI#785|788.]]}} Multa pruna in pruna. 'pruna' autem quamdiu ardet dicitur: Horatius "praetextam et latum clavum prunaeque batillum": cum autem extincta fuerit, carbo nominatur: Terentius "tam excoctam atque atram reddam, quam carbo est": nam 'pruna' a perurendo dicta est. {{ancora+|790|[[Aeneis/Liber XI#790|790.]]}} Exuvias pulsaeve tropaeum exuvias occisae, pulsae tropaeum. et proprie: nam, ut supra diximus, de occisis hostibus triumphabant, de pulsis figebant tropaea. {{ancora+|795|[[Aeneis/Liber XI#795|795.]]}} Partem mente dedit partem volucres dispersit in avras bona moderatio Apollinis inter sacerdotis preces et voluntatem sororis. {{ancora+|801|[[Aeneis/Liber XI#800|801.]]}} Nihil non. neque avras nec sonitus memor haec est antiqua lectio; namque apud maiores trahebatur interdum a Graeco genetivus singularis. hinc est et 'paterfamilias' et 'materfamilias', quae duo tantum nomina remanserunt: nam nec 'huius auras' dicimus, nec 'huius custodias' secundum Sallustium, qui ait "castella custodias thesaurorum" pro 'custodiae': ita enim etiam Asper intellegit, licet alii 'custodias' accusativum velint. sane 'paterfamilias' et 'materfamilias' quando dicimus, 'familias' indeclinabile est. si autem 'pater familiae' dicere voluerimus, iam non erit nomen, sed locutio, et 'familiae' erit dativus; nam 'pater mihi est' dicimus: Terentius "natura tu illi pater es, consiliis ego". multi tamen volunt in numero plurali nomen utrumque declinari, ut dicamus 'hi patres familiae, horum patrum familiarum'. {{ancora+|803|[[Aeneis/Liber XI#800|803.]]}} Papillam exertam nudam. sane 'mamilla' est omnis eminentia uberis, 'papilla' vero breve illud, unde lac trahitur. {{ancora+|805|[[Aeneis/Liber XI#805|805.]]}} Dominam reginam, ut "hi dominam Ditis thalamo deducere adorti". {{ancora+|808|[[Aeneis/Liber XI#805|808.]]}} Virginis avdet sic fuerat consternatus, ut etiam vulneratam timeret. {{ancora+|811|[[Aeneis/Liber XI#810|811.]]}} Occiso pastore lupus bene pastori reginam comparat nam reges ipsi pastores vocantur: Homerus ποιμένα λαῶν . {{ancora+|812|[[Aeneis/Liber XI#810|812.]]}} Cavdam pavitantem quae timorem indicat: pro 'ipse pavitans'. {{ancora+|814|[[Aeneis/Liber XI#810|814.]]}} Turbidus modo timidus, supra terribilis, ut "Venulo adversum se turbidus infert". {{ancora+|817|[[Aeneis/Liber XI#815|817.]]}} Mucro hinc apparet mucronem esse cuiuslibet teli acumen. {{ancora+|818|[[Aeneis/Liber XI#815|818.]]}} Frigida leto alii 'telo' legunt et intellegunt 'vulnere'. et quidam labuntur leto non 'leto frigida', sed 'leto labuntur'. alii 'frigida leto' accipiunt, quia sequitur post 'captum leto posuit caput'. non nulli 'frigida lumina' tradunt, scilicet igni caloris extincto, ut e contrario "ad caelum tendens ardentia lumina". {{ancora+|822|[[Aeneis/Liber XI#820|822.]]}} Partiri curas subaudis 'consueverat'. haec ita fatur unum abundat: nam supra ait 'adloquitur'. {{ancora+|823|[[Aeneis/Liber XI#820|823.]]}} Potvi absolute, vel pugnare vel vivere: necessaria enim eclipsis in defectione, quae ex arte non semel posita est. {{ancora+|826|[[Aeneis/Liber XI#825|826.]]}} Succedat pugnae animus bellatricis ostenditur, quae non se dolet lucem, sed bella deserere, in tantum, ut nihil aliud δαγγερ· ;moriens, quam de re publica tuenda, et bellum mandaret, et solum putaret idoneum Turnum qui in eius vicem succederet. {{ancora+|828|[[Aeneis/Liber XI#825|828.]]}} Non sponte flvens non ut supra "portisque ab equo regina sub ipsis desiluit, quam tota cohors imitata relictis ad terram defluxit equis". {{ancora+|829|[[Aeneis/Liber XI#825|829.]]}} PavLatim exsolvit se corpore sic in quarto "teque isto corpore solvo". {{ancora+|830|[[Aeneis/Liber XI#830|830.]]}} et captum leto posvit caput cum dicit 'caput' ostendit operam consecratam, usque dum solvatur caput hominis, id est liberetur; quod facilius potest morte contingere, sicut supra dictum est. arma relinquens alii 'arma relinquunt' legunt. Probus hypallagen vult esse vel contrarium, ut ipsa relinquat. alii 'arma relinquunt' cum laude dictum accipiunt, id est illa decidebant e manibus Camillae exanimis. {{ancora+|831|[[Aeneis/Liber XI#830|831.]]}} Vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras servat hoc ubique, ut iuvenum animas a corporibus dicat cum dolore discedere, quod adhuc esse superstites poterant: quod etiam de Turno dicturus est. {{ancora+|832|[[Aeneis/Liber XI#830|832.]]}} Clamor Troianorum scilicet, qui exultabant, et quorum animi aucti sunt Camilla moriente. {{ancora+|833|[[Aeneis/Liber XI#830|833.]]}} Crudescit crudelior fit caede multorum. {{ancora+|834|[[Aeneis/Liber XI#830|834.]]}} omnis copia pro 'totus exercitus', ut "et quae sit me circum copia, lustro". {{ancora+|836|[[Aeneis/Liber XI#835|836.]]}} At triviae custos vel ministra, vel observatrix. potest et pro comite accipi: vel 'custos' mandatorum Triviae, ne inulta Camilla moriatur. {{ancora+|839|[[Aeneis/Liber XI#835|839.]]}} mulcatam affectam: 'mulcari' enim proprie verberibus dicimus. {{ancora+|842|[[Aeneis/Liber XI#840|842.]]}} Conata lacessere teucros propter illud "bellum inportunum cives cum gente deorum". hev autem doloris exclamatio est. crudele luisti supplicium iuris verbo usus est. 'luere' enim debere dicitur qui pecuniam solvit: quod hic usurpatum est in capitis poenam. quidam huius loci longam expositionem tradunt: Volscos a Volscatibus Hylinis originem ducere, †exclytas autem, inter quos Amazones sunt, regionem Illyricam incolere. luisse ergo supplicium Camillam dicunt, quae adversum Troianos arma tulerit, quibus maiores eius auxilium constat tulisse, id est Penthesileam. {{ancora+|843|[[Aeneis/Liber XI#840|843.]]}} desertae in dumis 'in silvis coluisse', aut 'in dumis desertae', id est soli et sine nobis. colvisse dianam profvit non deam incusat, sed fatorum necessitatem, contra quae nec numinis opitulatur auxilium. {{ancora+|846|[[Aeneis/Liber XI#845|846.]]}} Sine nomine sine gloria, sine fama, quod fortiter fecit: vel quia dea vindicat. {{ancora+|847|[[Aeneis/Liber XI#845|847.]]}} Aut famam patieris inultae id est nec invindicatae ignominiam sustinebis: quod etiam Dido dolet, dicens "moriemur inultae, sed moriamur ait". {{ancora+|849|[[Aeneis/Liber XI#845|849.]]}} Monte sub alto ut "monte sub aerio". apud maiores nobiles aut sub montibus altis, aut in ipsis montibus sepeliebantur; unde natum est ut super cadavera aut pyramides fierent, aut ingentes collocarentur columnae. {{ancora+|850|[[Aeneis/Liber XI#850|850.]]}} regis dercenni quidam †destercenii, rege Aboriginum, hoc nomen fictum putant. bustum hoc loco sepulchrum. {{ancora+|854|[[Aeneis/Liber XI#850|854.]]}} Vana tumentem plenum falsae gloriae, quam Graeci κενοδοξίαν dicunt. 'vana' autem 'tumentem', ut "infanda furentem". {{ancora+|855|[[Aeneis/Liber XI#855|855.]]}} cur inquit diversus abis non quasi audienti dicat, ut "macte nova virtute, puer". 'diversus' autem a pugna diversus: vel 'diversus', quod fugit quam occidit. {{ancora+|856|[[Aeneis/Liber XI#855|856.]]}} Digna camillae praemia pro poena: sic in secundo "persolvant grates dignas et praemia reddant debita", item alibi "et haec tibi porto dona prius". {{ancora+|857|[[Aeneis/Liber XI#855|857.]]}} Tune etiam telis moriere dianae cum ingenti amaritudine dictum est: nam ei etiam genus invidet mortis. quod autem ait 'tune etiam' ad Niobes numerosam pertinet subolem. {{ancora+|858|[[Aeneis/Liber XI#855|858.]]}} volucrem sagittam proprie: quia sagittis pennae adglutinantur. threissa propter Amazonas. et hanc Vergilius non ita finxit, ut Tarpeiam et ceteras, sed proprio nomine videtur induxisse: Graeci enim tradunt ἀμαλλοφόρους ex Hyperboreis, qui et ipsi sunt Thraces, ad Latonam venisse: hanc et Hecaergon Apollinem et Dianam educasse, ut etiam ex cognominibus deorum, cum illa Opis et hic Hecaergos appellatur, agnoscitur: quod supra plenius dictum est. {{ancora+|859|[[Aeneis/Liber XI#855|859.]]}} Cornuque infensa tetendit 'cornu' accusativus singularis est, ac si diceret 'arcumque infensa tetendit': nam horum dubiorum nominum casus ex similibus vel synonymis conprobantur. {{ancora+|860|[[Aeneis/Liber XI#860|860.]]}} Coirent inter se capita Homerica est ista descriptio. {{ancora+|861|[[Aeneis/Liber XI#860|861.]]}} manibus aequis pro aequaliter, vel aequantibus. et licitum poetae, nomen pro adverbiis aut participiis ponere. {{ancora+|863|[[Aeneis/Liber XI#860|863.]]}} Teli stridorem Homerus ἔκλαγξεν δ' ἄρ' ὀιστός . {{ancora+|864|[[Aeneis/Liber XI#860|864.]]}} Avdiit una arruns haesitque in corpore ferrum celeritas iaculantis exprimitur: sic Statius cum iam percussum dixisset extinctum, ait "necdum certi tacet arcus Amyntae". multi nolunt in medio distingui propter exprimendam celeritatem. {{ancora+|866|[[Aeneis/Liber XI#865|866.]]}} obliti non nulli Vergilium secundum vetustatem hoc verbo usum tradunt, ut 'obliti' ἀμελήσαντες , hoc est neglegentes et contemnentes, putent: viderant enim peremptum, sed neglexerunt, ergo scientes liquerunt, ut "oblitus decorisque sui" et "oblitus fatorum". alii 'obliti' ubi reliquerant nescientes: et est sensus 'obliti illum'. ignoto camporum in pulvere linquunt bene Arruns, qui quasi sacrilegus peremptus est, faciente numinis iracundia est relictus, ut nec sepulturam posset mereri. {{ancora+|868|[[Aeneis/Liber XI#865|868.]]}} levis ala levis armatura scilicet. {{ancora+|869|[[Aeneis/Liber XI#865|869.]]}} Turbati fugiunt rutvli hoc ad Camillae pertinet laudem, qua amissa turbati fuerunt Rutuli, et inmutantur fata bellorum. acer atinas licet acer, fugit tamen. {{ancora+|870|[[Aeneis/Liber XI#870|870.]]}} DesoLatique manipli deserti signiferi: quod est nimii discriminis; namque hoc ubique dux praecipit, ut frequentes circa se sint milites, sicut in Sallustio legimus. manipli autem dicti sunt signiferi, quia sub Romulo pauper adhuc Romanus exercitus hastis faeni manipulos inligabant, et hos pro signis gerebant; unde hoc nomen remansit. {{ancora+|872|[[Aeneis/Liber XI#870|872.]]}} letumque ferentis pro 'inferentis'. {{ancora+|874|[[Aeneis/Liber XI#870|874.]]}} Laxos arcus non intentos, sed iam solutos. {{ancora+|877|[[Aeneis/Liber XI#875|877.]]}} pulvis hic corripuit, alibi produxit "versa pulvis inscribitur hasta". {{ancora+|878|[[Aeneis/Liber XI#875|878.]]}} Femineum clamorem inpatientem: nam iam dixerat 'matres', per quod muliebrem clamorem poteramus accipere. {{ancora+|879|[[Aeneis/Liber XI#875|879.]]}} qui cursu portas †potanda elocutio, quia consequatur 'hos'. sed intellegendum 'eos qui'. {{ancora+|880|[[Aeneis/Liber XI#880|880.]]}} inimica pro 'hostilis'. {{ancora+|881|[[Aeneis/Liber XI#880|881.]]}} Miseram mortem quia sequitur 'limine in ipso'. {{ancora+|882|[[Aeneis/Liber XI#880|882.]]}} Moenibus in patriis scilicet ubi se iam tutos esse credebant. {{ancora+|883|[[Aeneis/Liber XI#880|883.]]}} pars clavdere portas pars eorum qui cursu inrupere portas. {{ancora+|884|[[Aeneis/Liber XI#880|884.]]}} Aperire viam id est dare aditum. et bono locutus est ambitu; nam cum portis via et aperitur et clauditur. {{ancora+|885|[[Aeneis/Liber XI#885|885.]]}} Oriturque miserrima caedes quoniam defensores moenium dum hostes petunt, suos feriebant: sic in secundo, ubi intulit "armorum facie et Graiarum errore iubarum". {{ancora+|886|[[Aeneis/Liber XI#885|886.]]}} Defendentum ideo 'defendentum' et 'ruentum', quia ad masculinum retulit, et 'hi defendentes' facit, quod et de feminino dicimus: si autem de neutro loquamur, 'defendentium' dicamus necesse est, quia 'haec defendentia' facit et, ut supra dixi, genetivus pluralis a nominativo plurali minor esse non debet. quod si forte minorem eum aliquando invenerimus, metri necessitate fit, et incipit iam pathos esse, non declinatio. non nulli ergo in his nominibus genetivum corruptum pro integro accipiunt. {{ancora+|887|[[Aeneis/Liber XI#885|887.]]}} lacrimantum quidam 'lacrimantum' genetivum corruptum pro integro accipiunt, quia facit 'lacrimantium'. {{ancora+|888|[[Aeneis/Liber XI#885|888.]]}} Praecipites fossas in quas quid potest praecipitari. {{ancora+|889|[[Aeneis/Liber XI#885|889.]]}} Caeca inrationabilis, quae in clusas portas more arietis ruebat, id est bellici machinamenti. {{ancora+|891|[[Aeneis/Liber XI#890|891.]]}} Summo certamine in extremo discrimine, ut supra "vocat labor ultimus omnes". {{ancora+|892|[[Aeneis/Liber XI#890|892.]]}} monstrat amor verus qui apparet in adversis. videre camillam scilicet quae pro aliena patria cecidisse videbatur. sane 'ut videre' non relatam ex pugna, sed ut exemplum virtutis eius viderunt. et quidam 'ut videre' quasi quemadmodum videre; 'ut' enim coniunctio modo, non adverbium temporis est. aut 'ut videre' quemadmodum illam dimicare ‹viderunt; non enim eam› viderant quando interiit. {{ancora+|893|[[Aeneis/Liber XI#890|893.]]}} Trepidae licet trepidae, tamen oblitae sexus tela iaculabantur. {{ancora+|895|[[Aeneis/Liber XI#895|895.]]}} Praecipites aut festinae, aut in mortem ruentes. primaeque mori pro moenibus avdent nimii doloris est, ut "me primam absumite ferro". {{ancora+|896|[[Aeneis/Liber XI#895|896.]]}} Saevissimus implet nuntius ut etiam supra diximus, 'nuntius' est qui nuntiat, 'nuntium' quod nuntiatur, secundum quod nunc nec de femina, nec de re quae nuntiatur, procedit 'nuntius': unde multi volunt alium nuntium intellegi, Accam vero postea venisse. sed melius est, ut 'nuntius' de Acca dictum intellegamus. novimus enim poni aliqua in subauditione quae ex aperto dicere non debemus, ut "nec dextrae erranti deus afuit", cum necesse sit ut aut Iunonem, aut Allecto intellegamus: item Sallustius "prima quae forte venientes exciperet", cum de insidiis loqueretur, quas numeri tantum pluralis esse plus quam manifestum est. {{ancora+|897|[[Aeneis/Liber XI#895|897.]]}} tumultum perite 'tumultum'; ita enim dicitur bellum, quod differri non potest. {{ancora+|898|[[Aeneis/Liber XI#895|898.]]}} Deletas vulscorum acies falsum est, tantum enim fugerant; sed vim exprimit nuntii, cuius mos est plus quam habet veritas nuntiare. {{ancora+|899|[[Aeneis/Liber XI#895|899.]]}} Ingrvere impetum facere, ut "ingruit Aeneas armis". {{ancora+|901|[[Aeneis/Liber XI#900|901.]]}} Ille furens et saeva iovis sic numina poscunt duplici ratione eum insidias reliquisse commemorat, dolore nimio et numinum voluntate; quod utrumque id egit, ne capi posset Aeneas. 'saeva' autem 'Iovis numina' per parenthesin dictum est. saeva iovis sic numina poscunt Homerus Διὸς δ' ἐτελείετο βουλή . {{ancora+|902|[[Aeneis/Liber XI#900|902.]]}} obsessos colles quos ipse obsederat, ne ad urbem transitum haberet Aeneas. {{ancora+|904|[[Aeneis/Liber XI#900|904.]]}} Apertos paulo ante praecedens tempus a Turno relictos, id est vacantes insidiis. {{ancora+|906|[[Aeneis/Liber XI#905|906.]]}} Ambo ad muros ut tueretur et repugnaret Turnus, ut obsideret Aeneas. {{ancora+|908|[[Aeneis/Liber XI#905|908.]]}} Fumantes pulvere campos veluti fumantes caligine pulveris: ita enim nebulam excitat pulvis, ut fumus. {{ancora+|910|[[Aeneis/Liber XI#910|910.]]}} Saevum fortem, ut "saevus ubi Aeacidae telo iacet Hector", item "nec minus interea maternis saevus in armis". an iratum? ut "et saevum ambobus Achillem". {{ancora+|912|[[Aeneis/Liber XI#910|912.]]}} ineant pugnas pro 'inissent' et 'temptassent'. {{ancora+|913|[[Aeneis/Liber XI#910|913.]]}} Gurgite hibero oceano occiduo, id est Hispano. Hispaniam autem Hiberiam ab Hibero flumine constat esse nominatam. {{ancora+|914|[[Aeneis/Liber XI#910|914.]]}} tingvat equos quidam 'tinguat' humiliter dictum accipiunt. {{ancora+|915|[[Aeneis/Liber XI#915|915.]]}} Considunt castris hoc est in sua quisque castra digressi. ergo aut castra posuerunt: aut ad morem castrorum fecerunt. moenia vallant hinc probatur quia et qui tuentur, et qui obsident vallare dicuntur. {{Liber |Ante = Commentarius X |AnteNomen = ../Liber X |Post = Commentarius XII |PostNomen = ../Liber XII }} amamtwj431tdirwnnqcepn14blqt329 265182 265181 2026-05-10T10:48:28Z Saumache 27923 265182 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos [[Aeneis/Liber XI|librum XI]] commentarius |Editio=1884, Lipsiae; [[w:de:Georg Thilo|Georg Thilo]] |Fons=[https://archive.org/details/invergiliicarmin02servuoft/page/476/mode/1up?view=theater archive.org] (partim) }} {{Liber |Ante = Commentarius X |AnteNomen = ../Liber X |Post = Commentarius XII |PostNomen = ../Liber XII }} *[''Inclinatis litteris scripta sunt scholia quae, sine certis dominis, {{wl|Q3384616|Petrus Daniel Aurelianensis}} 1600 anno primum eddidit.'' *''Rotundis uncis inclusa est scriptura scholiarum Daniele additarum ex codice Parisino (1750) quam integram editor istius editionis, cum plerumque ei videretur emendanda, addidit.'' *''Quadratis uncis inclusa sunt illa quae videbantur Danieli ex eodem abicienda.''] {{regula}} {{ancora+|1|[[Aeneis/Liber XI|1.]]}} {{sc|}}Oceanum interea surgens aurora reliquit more suo praetermisit noctis descriptionem, quam transisse indicat praesens ortus diei. et hoc est unde ait Horatius “nec verbum verbo curabis reddere fidus interpres”: quae enim naturalia sunt omnibus patent. ‘surgens’ autem quae surrexit, ἀναστᾶσα. {{ancora+|2|[[Aeneis/Liber XI|2.]]}} {{sc|}}Aeneas quamquam et sociis dare tempus hvmandis p. c. consuetudo Romana fuit ut polluti funere minime sacrificarent. si tamen contingeret ut uno eodemque tempore et funestaretur quis et cogeretur operam dare sacrificiis, elaborabat ut ante sacra compleret quam funus agnosceret: unde etiam Horatius Pulvillus in Capitolii dedicatione cum ab inimicis ei filius nuntiaretur extinctus, ut quidam putant falso, ut alii, pro vero, ait ‘cadaver sit’, nec voluit funus agnoscere, donec templa dedicaret. secundum quem ritum etiam Aeneas inducitur ante operam dare sacrificiis, et sic ad sociorum et Pallantis sepulturam reverti. {{ancora+|3|[[Aeneis/Liber XI|3.]]}} {{sc|}}Praecipitant curae urgent: longam enim dilationem sepultura non patitur. sane cum ‘quamquam’ praemisisset, non intulit ‘tamen’, ut alibi “libertas quae sera tamen respexit inertem” cum ‘tamen’ dixerit, non praemisit ‘quamquam’. ‘dare’ vero ‘tempus’ relinquere, id est ut breve: et habet emphasin propter multitudinem negotiorum. turbataque funere mens est funere Pallantis κατ’ ἐξοχήν : nam est haec consuetudo apud poetas, ut a plebe segregent duces. sic paulo post ait “interea socios inhumataque corpora terrae mandemus” et intulit segregans “maestamque Euandri primus ad urbem mittatur Pallas”. sic dictum est “reliquias Danaum atque inmitis Achilli”, item “forsitan et Priami fuerint quae fata requiras”. {{ancora+|4|[[Aeneis/Liber XI|4.]]}}Primo victor solvebat eoo antequam luctum subiret et funestaretur. ‘primo’ autem ‘Eoo’ subaudimus ‘tempore’; nam Graece ἠώς dicitur quam nos auroram vocamus: Homerus ait ῥοδοδάκτυλος ἠώς . quod nomen Latini traxerunt per derivationem, ut dicerent “et laetus eois Eurus equis”, item “eoasque acies”. sane ut etiam supra diximus, in hoc sermone prima syllaba naturaliter longa est, sed cum opus fuerit, corripitur, aut licentia nominis proprii, aut quia eam vocalis sequitur. {{ancora+|6|[[Aeneis/Liber XI#6|6.]]}} {{sc|}}Constitvit tumulo in colle, quia tropaea non figebantur nisi in eminentioribus locis: Sallustius de Pompeio ait “devictis Hispanis tropaea in Pyrenaei iugis constituit”. ex quo more in urbibus tropaea figuntur arcubus exaedificatis. ideo autem nunc tropaeum ponit Aeneas, quia nondum plenam est victoriam consecutus, sed occiso Mezentio fugavit exercitum: plenae enim victoriae, ut supra diximus, triumphus debetur. et persolvit vota vel propter tanti ducis interitum, vel quia fas erat etiam de primitiis belli sacrificare. ‘tumulo’ autem deest ‘in’, id est in tumulo. indvit arma ut “indutosque iubet truncos hostilibus armis”. {{ancora+|7|[[Aeneis/Liber XI#7|7.]]}} {{sc|}}Tibi magne tropaeum bellipotens videtur interrupta descriptio. hoc per parenthesin dictum est et prosphonesin. [et post reddita.] ‘magne’ autem ‘bellipotens’ antonomasia per duo epitheta sine nomine. {{ancora+|8|[[Aeneis/Liber XI#8|8.]]}} {{sc|}}Aptat apte locat et congrue ponit vel figit, ut “aptatque superbis postibus”. {{ancora+|9|[[Aeneis/Liber XI#9|9.]]}} {{sc|}}Telaque trunca viri id est praefracta; ita enim in tropaeis poni consueverunt: Iuvenalis “et fracta de casside buccula pendens et curtum temone iugum victaeque triremis aplustre”. vel ‘trunca tela’ quae de suo clipeo legerat: ideo enim ‘trunca’, quod in evellendo praefracta. et bis sex thoraca petitum perfossvmque locis duodecim vulneribus adpetitum: quia, ut supra diximus, totius Tusciae populus in duodecim partes fuit divisus, ut “gens illi triplex, populi sub gente quaterni”, qui singulis lucumonibus parebant. moris autem fuit ut interemptos duces omnis vulneraret exercitus, sicut etiam de Hectore Homerus commemorat. unde est “quae circum plurima muros accepit patrios”. non ergo ab Aenea, sed ab his qui “uni odiisque viro telisque frequentibus instant”: quod ostendit Mezentius, cum sub Aeneae telis iaceret “scio acerba meorum circumstare odia”: neque enim hoc in illo momento periculi meminisset, nisi eos cerneret inminere. {{ancora+|10|[[Aeneis/Liber XI#10|10.]]}} {{sc|}}Clipevmque ex aere figuratius, quam si ‘aereum’ diceret, ut alibi “cui pharetra ex auro”. {{ancora+|11|[[Aeneis/Liber XI#10|11.]]}} {{sc|}}Ensem collo suspendit eburnum vaginam eburneam. sane ‘ebur eboris’ facit, non ‘eburis’, sicut ‘murmur murmuris’: unde quia in principalitatis declinatione varietas invenitur, etiam derivatio varia est: nam ‘eburnus’ facit ab eo quod est ‘ebur’, ‘eboreus’ ab eo quod est ‘eboris’. ‘collo’ autem, id est de collo. paulatim de trunco arboris humanam figuram fecit, ut et sinistram illi det et collum: quod valde quaeritur, an bene. {{ancora+|14|[[Aeneis/Liber XI#10|14.]]}} {{sc|}}Maxima res effecta viri occiso tanto duce: simul etiam tropaei ostenditur causa. et verecunde cum ipsius opus sit, inpersonaliter ait. abesto absit: nam tertia persona est. {{ancora+|15|[[Aeneis/Liber XI#15|15.]]}} {{sc|}}Quod superest id est de reliquo: et est absoluta elocutio, ut “quod superest laeti bene gestis corpora rebus”. et de rege superbo primitiae aut hoc dicit: primitiae istae quas fecimus, non de plebe sunt, sed de rege superbissimo, id est Mezentio: aut certe regem superbum Turnum accipiamus — nam de ipso legimus “at Rutulum abscessu iuvenis tum iussa superba miratur” — ut sit sensus: haec spolia et hanc primam belli partem superbo Turno sustulimus. nam hoc epitheton proprium Turni est, quod ei Vergilius pro ingenti scelere dat. apud maiores enim superbia ingens facinus fuit, adeo ut Tarquinius pro multis sceleribus superbi nomen acceperit. {{ancora+|16|[[Aeneis/Liber XI#15|16.]]}} {{sc|}}Mezentius hic est pro ‘talis est’, ut “hunc ego te Euryale aspicio?” id est talem. et utrum per contemptum an per commendationem hoc pronuntiandum? murosque Latinos bene quasi hoc solum restet. et hoc dicit: iam campestri superavimus proelio, restat ut etiam obsidione vincamus: credit enim quod sibi iam aperte nullus occurrat. nec inaniter: nam et paulo post dicturus est Turnus “furta paro belli”, et in duodecimo Latinus “vix urbe tuemur spes Italas”. {{ancora+|18|[[Aeneis/Liber XI#15|18.]]}} {{sc|}}Arma parate animis aut hypallage est pro ‘armis parate animos’: aut certe est mutanda distinctio, ut sit ‘animis et spe praesumite bellum’. ‘praesumite’ vero ‘bellum’ id est mente praeoccupate, ut supra Turnus “et pugnam sperate parari”. bene autem ait ‘praesumite’, quasi rem iam sui iuris, ut ei deberi videatur certa victoria. {{ancora+|19|[[Aeneis/Liber XI#15|19.]]}} {{sc|}}ne qua mora ordo ‘ne qua mora inpediat’. vellere signa adnverint superi ne in mora sitis, cum captatis auguriis ad bellum exire coeperimus. ‘vellere’ autem proprie dixit, quia Romana signa figebantur in castris, et cum ad bellum eundum fuisset, captatis auguriis avellebantur e terra: nam alibi ea figi non licebat. sed inter auguria etiam hoc habebatur, si avellentem facile sequerentur, adeo ut cum filio in Orodis bello sit Crassus occisus, qui iturus ad proelium avellere signa vix potuit. quod etiam Flaminio contigit, qui cum imperasset signa tolli eaque non possent moveri, effosso solo in quo erant fixa, vi magna extrahi praecepit, et infeliciter apud Trasimennum pugnavit. alii ‘vellere’ movere accipiunt: Ennius “rex deinde citatus convellit sese”, et in sacris ‘convelli mensa’ dicitur cum tollitur. {{ancora+|20|[[Aeneis/Liber XI#20|20.]]}} {{sc|}}adnverint superi bene in adhortatione nihil se inauspicato vel sine deorum voluntate facturum promittit: ideo non dixit, cum ego iussero, sed cum dii iusserint. {{ancora+|22|[[Aeneis/Liber XI#20|22.]]}} {{sc|}}Interea socios donec tempus obsidionis adveniat. et ‘interea socios inhumataque corpora terrae’ ἓν διὰ δυοῖν pro ‘corpora sociorum’. {{ancora+|23|[[Aeneis/Liber XI#20|23.]]}} {{sc|}}Qui solus honos acheronte sub imo est hoc ideo intulit, quia in sexto de insepultis dixit “centum errant annos volitantque haec litora circum”: Palinurus Aeneae “portusque require Velinos sedibus ut saltem placidis in morte quiescam”. et bene ‘Acheronte sub imo’, quia haec res ad umbras tantum pertinet: nam apud prudentes homines nullius momenti sunt ista. {{ancora+|24|[[Aeneis/Liber XI#20|24.]]}} {{sc|}}ite ait vitiose in media oratione ‘ait’ positum critici notant. egregias animas ingenti arte laudat potius quam miseratur extinctos, ut praesentium animos in bella succendat. quae sanguine nobis hanc patriam eleganter hoc et oratorie ad exhortationem audientium sumptum est: nam laus defunctorum viventium exhortatio est. et bene ‘patriam’ ait, tamquam fiduciam gerit quasi vicerit. sane cum hortatur socios ut sepeliantur occisi, ipse defunctis velut epitaphion dixit. {{ancora+|27|[[Aeneis/Liber XI#25|27.]]}} {{sc|}}Quem non virtutis egentem Ennii versus est. ‘egentem’ sane nos ablativo iungimus. {{ancora+|28|[[Aeneis/Liber XI#25|28.]]}} {{sc|}}Funere mersit acerbo ‘acerbo’ inmaturo: translatio a pomis. {{ancora+|31|[[Aeneis/Liber XI#30|31.]]}} {{sc|}}Qui parrhasio evandro Arcadico a civitate Arcadiae, quam Donatus vult a parra avi dictam: quod procedit, si parra nomen est Graecum; si autem Latinum est, stulte sensit, nam Graecum nomen etymologiam Latinam non recipit. alii Iovis filium Parrhasium dicunt, qui habuit Arcadem filium, ex quo primo Parrhasii, post Arcades dicti sunt. sane Arcadum genera fuerunt quattuor, Parrhasiorum, Maenaliorum, Azanorum, Cynaethorum. alii non Azanos et Cynaethos, sed Azanes et Cynaetheos dicunt. {{ancora+|32|[[Aeneis/Liber XI#30|32.]]}} {{sc|}}felicibus aeque hic non felicitas comparatur, sed ut est illud “di meliora piis”: non quia haec bona sunt, sed bona optat. {{ancora+|33|[[Aeneis/Liber XI#30|33.]]}} {{sc|}}Ibat pro ‘ierat’. alvmno alumnus est qui Graece τρόφιμος dicitur: quod nomen quia Latinum non est, ut ab eo quod est nutritor, inveniamus eum qui nutritus est, transiit ad nomen aliud et alumnum dixit. {{ancora+|35|[[Aeneis/Liber XI#35|35.]]}} {{sc|}}Iliades crinem de more solutae has Aeneae ancillulas intellegimus: nam omnes matres, hoc est mulieres nobiles, in Sicilia remansisse dixit, excepta Euryali matre, de qua legimus “quae te sola puer multis e matribus ausa persequitur?” ‘crinem’ autem ‘solutae’, ut “palmis percussa lacertos”. {{ancora+|36|[[Aeneis/Liber XI#35|36.]]}} {{sc|}}Ut vero Aeneas foribus sese intulit altis naturale enim est ut intermissa lamenta repetantur, cum aliquis notus advenerit: sic in Statio ingressis ducibus denuo defletur Archemorus. {{ancora+|39|[[Aeneis/Liber XI#35|39.]]}} {{sc|}}Nivei fultum pallantis late patet hoc epitheton: referri enim potest et ad candorem pristinae pulchritudinis, et ad pallorem ex morte venientem, et ad frigus quod proprium mortuorum est, ut “corpusque lavant frigentis et ungunt”. {{ancora+|40|[[Aeneis/Liber XI#40|40.]]}} {{sc|}}Levi in pectore pulchro, puerili, nondum saetoso. {{ancora+|42|[[Aeneis/Liber XI#40|42.]]}} {{sc|}}Tene inquit iteratio est; nam supra ait ‘lacrimis ita fatur obortis’, sicut in quinto posuit “et fidam sic fatur ad aurem” et paulo post intulit “dic ait”. sane sciendum hanc adlocutionem talem esse, qualis illa ubi defletur Euryalus: nam locis omnibus commovet miserationem, ab aetate, a tempore, a vulnere, a spe parentis. cum laeta veniret invidit fortuna mihi ac si diceret: quantum noceret adversa, cum laeta talem intulit casum? videtur autem dolere quod queri non potest de Fortunae crudelitate, quae ei uno eodemque tempore et tanta contulit beneficia, et tale intulit damnum. ‘tene’ autem ‘invidit Fortuna mihi’, ut “Liber pampineas invidit collibus umbras”. {{ancora+|45|[[Aeneis/Liber XI#45|45.]]}} {{sc|}}Discedens dederam κατὰ τὸ σιωπώμενον hoc intellegimus: nam abscedens nusquam est Euandrum adlocutus Aeneas. {{ancora+|48|[[Aeneis/Liber XI#45|48.]]}} {{sc|}}Cum dura proelia gente subaudimus ‘fore’. {{ancora+|50|[[Aeneis/Liber XI#50|50.]]}} {{sc|}}Fors et vota facit forte — utrumque enim dicimus — etiam vota suscipit. potest et unum esse ‘forset’, id est ‘forsitan’. cumulatque altaria donis id est et sacrificat, et suscipit vota. naturaliter autem queritur de errore mentis humanae. {{ancora+|51|[[Aeneis/Liber XI#50|51.]]}} {{sc|}}Nil iam caelestibus vllis debentem vivi enim superorum sunt, mortui ad inferos pertinent, unde in duodecimo “vos o mihi manes este boni, quoniam superis aversa voluntas”. superis autem debemus omnia donec vivimus, ideo quia, ut dicunt physici, cum nasci coeperimus, sortimur a Sole spiritum, a Luna corpus, a Marte sanguinem, a Mercurio ingenium, a Iove honorum desiderium, a Venere cupiditates, a Saturno humorem: quae omnia singulis reddere videntur extincti. secundum physicam disciplinam dicit: tradunt enim physici omnia nos mereri a superis, quae rursus extincti reddimus ipsis potestatibus supernis. quod et Plato videtur astruere qui dicit, quod cum de effluxione fontium non aliarum quarumlibet rerum, sed ipsarum stellarum, fuerint animae corporibus commodandae, quicquid de ipsis fontibus stellarum ebullit, hoc intellegi debere stellas. ergo priusquam in corpora ingrediantur animae per haec signa erratica transeuntes, singula supra dicta singulae accipiunt, item exeuntes singula singulis redhibere dicit quae in corpus venientes perceperunt. {{ancora+|52|[[Aeneis/Liber XI#50|52.]]}} {{sc|}}Vano maesti comitamur honore inani, ut supra diximus, quantum ad vivos pertinet. {{ancora+|53|[[Aeneis/Liber XI#50|53.]]}} {{sc|}}infelix nati funus hoc quidam ἀνακόλουθον et vulgare accipiunt; sed eleganter ad exprimendum patris adfectum ad patrem orationem convertit. {{ancora+|54|[[Aeneis/Liber XI#50|54.]]}} {{sc|}}Hi nostri reditus id est tales, ut “manibusque meis Mezentius hic est”. expectatique trivmphi modo de se loquitur. {{ancora+|55|[[Aeneis/Liber XI#55|55.]]}} {{sc|}}Haec mea magna fides κατὰ τὸ σιωπώμενον : quam de Pallantis reditu promiserat patri. at non evandre aut mutavit declinationem: nam ‘Euander’ facit, ut ipse X “Pallas, Euander in ipsis”: aut Graecum vocativum fecit ὦ Εὔανδρε . pudendis vvlneribus id est a tergo inlatis: et est consolatio. quid autem ‘pudendis’ sit, ipse exposuit dicendo ‘pulsum aspicies’. {{ancora+|56|[[Aeneis/Liber XI#55|56.]]}} {{sc|}}Nec sospite antiptosis est pro ‘sospiti’. et hoc dicit: si fugisset vulneratus a tergo, ipse ei optares interitum. alii: non talem habes, inquit, filium, quo sospite tibi dirum funus optares, quod parentes sibi precari solent ob nequitiam liberorum. alii: non optabis, inquit, sospiti filio mortem. quod magis heroicae personae convenit. et [quero] ‘sospite’ pro ‘sospiti’. {{ancora+|59|[[Aeneis/Liber XI#55|59.]]}} {{sc|}}Haec ubi deflevit hoc est postquam haec cum lacrimis dixit; ‘flere’ enim est cum voce lacrimare: unde habemus in sexto “continuo auditae voces, vagitus et ingens infantumque animae flentes in limine primo”. {{ancora+|60|[[Aeneis/Liber XI#60|60.]]}} {{sc|}}Toto lectos ex agmine Troianos, Tuscos, Arcadas. {{ancora+|63|[[Aeneis/Liber XI#60|63.]]}} {{sc|}}Exigva quamvis enim magna sint, orbitati patris prodesse non possunt; sed tamen exhibenda sunt patri, quia debentur. aut est sensus: non quidem responsura luctui, sed tamen sollemnia: ergo iustitiae potius causa quam solacii. {{ancora+|64|[[Aeneis/Liber XI#60|64.]]}} {{sc|}}Feretrum ‘feretrum’ locus ubi mortui feruntur. et est Graecum nomen: nam Graece φέρτρον dicitur, unde per diaeresin feretrum fecit, dictum a ferendo: nam latine capulus dicitur: unde ait Plautus “capularis senex”, id est vicinus capulo, qui dictus est capulus ab eo quod corpus capiat. {{ancora+|65|[[Aeneis/Liber XI#65|65.]]}} {{sc|}}Vimine querno sunt aliquae durae derivationes; tamen eis sic utimur ut ‘quernum vimen’, item ‘colurnum veru’, ut “pinguiaque in veribus torrebimus exta colurnis”, ‘ficulnum lignum’, ut Horatius “olim truncus eram ficulnus, inutile lignum”, item ‘aprugnum callum’. {{ancora+|66|[[Aeneis/Liber XI#65|66.]]}} {{sc|}}Obtentu frondis inumbrant veluti cameram quandam capulo ramorum extensione fecerunt. {{ancora+|67|[[Aeneis/Liber XI#65|67.]]}} {{sc|}}Agresti sublimem stramine hoc est supra frondes ponunt: nam hic reddit quod omiserat supra dicens ‘extructos toros’, nec addens unde. {{ancora+|68|[[Aeneis/Liber XI#65|68.]]}} {{sc|}}Demessum participium est, veniens ab eo quod est ‘metor’. sane ab eo quod est ‘meto’ praeteritum perfectum ‘messui’ facit. {{ancora+|69|[[Aeneis/Liber XI#65|69.]]}} {{sc|}}langventis hyacinthi ‘languentis’ aut postquam decerptus sit: aut quia non est acuti coloris: aut quando demittit caput. sane Hyacinthus puer fuit Eurotae, vel, ut quidam volunt, Oebali filius. cetera de hoc in bucolicis dicta sunt. {{ancora+|70|[[Aeneis/Liber XI#70|70.]]}} {{sc|}}Sva forma recessit id est propria pulchritudo. {{ancora+|72|[[Aeneis/Liber XI#70|72.]]}} {{sc|}}Auroque ostroque rigentes unum ‘que’ vacat et est additum hiatus causa. {{ancora+|73|[[Aeneis/Liber XI#70|73.]]}} {{sc|}}Laeta laborum figura est ‘laetus illius rei’; nam modo dicimus ‘laetus labore’, ‘laetus ingenio’. {{ancora+|74|[[Aeneis/Liber XI#70|74.]]}} {{sc|}}svis manibus sidonia dido ut “dives quae munera Dido”. ‘suis’ autem ‘manibus’ ut heroides solebant. {{ancora+|75|[[Aeneis/Liber XI#75|75.]]}} {{sc|}}Discreverat depinxerat. simul et amantis adfectus ostenditur. {{ancora+|76|[[Aeneis/Liber XI#75|76.]]}} {{sc|}}Harum unam ‘unam’ pro ‘alteram’, de duobus scilicet et ‘horum alterum’ et ‘horum unum’ possumus dicere: nam artigraphi hoc tantum vetant, ne de duobus ‘alium’ dicamus, quod de multis proprie dicitur. sane figurate dixit ‘vestem induit’, ut “exuvias indutus Achillis”, cum in usu sit ‘induit illa re’, ut “indutosque iubet truncos hostilibus armis”, id est truncos indutos iubet offerri. sane hoc videtur secundum caerimonias flaminum subtiliter dixisse. flamini enim nisi unum mortuum non licet tangere, sed Aeneas plurimos postea occidit. sed aliud est in bello occidere, aliud mortuum tangere. sciendum est tamen, Aeneae omne genus sacerdotii tribui. {{ancora+|77|[[Aeneis/Liber XI#75|77.]]}} {{sc|}}Arsurasque comas obnubit amictu harum unam, id est de duabus vestibus, induit iuveni, altera caput eius velavit: nam supra duas vestes dixit esse prolatas. ‘obnubit’ autem velavit, translatio a nubibus quibus tegitur caelum: unde et nuptiae dicuntur, quod nubentum capita obnubantur, id est velantur. {{ancora+|78|[[Aeneis/Liber XI#75|78.]]}} {{sc|}}Lavrentis praemia pugnae mittit praemia, quae de praeda Laurentis pugnae sustulerat: nam praeda est quae eripitur, praemium quod offertur. {{ancora+|80|[[Aeneis/Liber XI#80|80.]]}} {{sc|}}Equos et tela quibus spoliaverat hostem vel Pallas, vel Aeneas: nam ambigue positum est. spolia autem cum proprie ea tantum sint quibus hostis spoliari potest, ut lorica vel vestis, abusive iam spolium dicitur quicquid hostibus tollitur: unde est “postquam illum vita victor spoliavit Achilles”. alii ‘equos et tela, quibus spoliaverat hostem’ ad Pallantem volunt tantum pertinere, quia in antiquis disciplinis relatum est, quae quisque virtute ornamenta consecutus esset, ut ea mortuum eum condecorarent: Sallustius “exuant armis equisque”. {{ancora+|81|[[Aeneis/Liber XI#80|81.]]}} {{sc|}}Umbris inferias proprie: nam inferiae sunt sacra mortuorum. {{ancora+|82|[[Aeneis/Liber XI#80|82.]]}} {{sc|}}Caeso sanguine pro ‘caesorum’, ut supra “captivoque rogi perfundat sanguine flammas”: nec enim sanguis caeditur. {{ancora+|84|[[Aeneis/Liber XI#80|84.]]}} {{sc|}}Ipsos ferre duces suos scilicet, qui illis mille praeerant. melius tamen est, iubet truncos ferre ipsos duces, id est ducum spolia, ut tropaea duces ipsos dixerit: sic supra “manibusque meis Mezentius hic est” de tropaeo. ‘duces’ autem, ut Halaesum et eiusmodi, quos occiderat Pallas, duces ipsi portarent; nam ducum fuerat tropaea portare: ut habeat pater solacium de victoria filii et honor funeri accedat. inimicaque nomina figi pro ‘inimicorum’. dicit autem adfixos tropaeis titulos cum nominibus occisorum. {{ancora+|85|[[Aeneis/Liber XI#85|85.]]}} {{sc|}}Ducitur infelix acoetes quasi qui consternatus nimio dolore ire non poterat. et bene ex rerum permutatione expressit doloris magnitudinem, dicens ita doluisse Acoeten, ut paene carens humano sensu per se ire non posset, et equum ita sensisse interitum domini, ut in humanum migraret adfectum: nam et lacrimabat et sponte sequebatur cadaver. et bene cum hominis sit ‘ire’, equi ‘duci’, de homine ait ‘ducitur’, de equo ‘it lacrimans’. {{ancora+|86|[[Aeneis/Liber XI#85|86.]]}} {{sc|}}Foedans vel cruentans, vel lacerans. {{ancora+|87|[[Aeneis/Liber XI#85|87.]]}} {{sc|}}Terrae id est in terram. et figurate ‘sternitur terrae’, ut “truncumque reliquit harenae”. {{ancora+|88|[[Aeneis/Liber XI#85|88.]]}} {{sc|}}perfusos sanguine currus aut captivos, aut ipsius Pallantis. {{ancora+|89|[[Aeneis/Liber XI#85|89.]]}} {{sc|}}post bellator equus militaris enim disciplinae fuit, ut equus usque ad sepulchrum duceretur, armiger perversa arma gestaret: unde hanc consuetudinem videtur poeta servasse. positis insignibus sine faleris. quod autem equum dicit lacrimare non mirum est, cum Homerus etiam divinantem induxerit. Plinius solum equum praeter hominem lacrimare et doloris adfectum sentire dicit. aethon nomen equi, quo etiam Aurorae equus vocatur. quod autem equus bellator ducitur et phalanx comitatur, iuxta morem Romanum ait, ut dignitas in regii adulescentis servetur exequiis, quia apud Romanos quod erat vivo concessum, mortuo non adimebatur. {{ancora+|90|[[Aeneis/Liber XI#90|90.]]}} {{sc|}}guttis grandibus bene ‘grandibus’, quia de equo. {{ancora+|91|[[Aeneis/Liber XI#90|91.]]}} {{sc|}}Nam cetera turnus victor habet κατὰ τὸ σιωπώμενον et alia eum sustulisse intellegimus, non tantum balteum, ut legimus supra: nam sola hasta et galea ostenditur remansisse. {{ancora+|92|[[Aeneis/Liber XI#90|92.]]}} {{sc|}}Phalanx phalanx lingua Macedonum legio. quod autem ait ‘maesta’, Arcadas intellegimus: unde infert ‘Teucrique sequuntur Tyrrhenique duces’. et hoc est quod ait supra “et toto lectos ex agmine mittit mille viros”. {{ancora+|93|[[Aeneis/Liber XI#90|93.]]}} {{sc|}}Versis arcades armis lugentum more mucronem hastae, non cuspidem contra terram tenentes: quoniam antiqui nostri omnia contraria in funere faciebant: scuta etiam invertentes propter numina illic depicta, ne eorum simulacra cadaveris polluerentur aspectu, sicut habuisse Arcades Bacchylides in dithyrambis dicit: et hoc, ut non nullis frustra placet: nam lugentum mos est prioris habitus inmutatio. alii ‘versis armis’ in oblicum versis scutis, ne splenderent insignia: arma autem scuta dici ipse declarat, ut “Lausum socii exanimem super arma ferebant”. sed potest hoc de armis versis non ad Arcadas solum, sed ad omnes pertinere. an ‘versis armis’ quod interempto Pallante victos iam se Arcades arbitrabantur. alii dicunt hunc morem fuisse, ut de suo duce numquam voce quereretur exercitus, ne seditio paulatim insurgeret, verum armorum ordinem mutantes scuta supina portarent. ergo vel Aeneas ab Arcadibus arguitur quod Pallas non sit vindicatus, vel Euander quod novi hospitis gratia adulescentem temere in bella proiecerat. {{ancora+|94|[[Aeneis/Liber XI#90|94.]]}} {{sc|}}Comitum potest pro ‘comitantum’ accipi. {{ancora+|95|[[Aeneis/Liber XI#95|95.]]}} {{sc|}}Gemituque deest ‘cum’. {{ancora+|96|[[Aeneis/Liber XI#95|96.]]}} {{sc|}}Nos alias hinc ad lacrimas ad aliam sepulturam, id est ad ceteros sepeliendos, qui eodem proelio ceciderunt. {{ancora+|97|[[Aeneis/Liber XI#95|97.]]}} {{sc|}}Salve aeternum mihi maxime palla aeternumque vale Varro in libris logistoricis dicit, ideo mortuis ‘salve’ et ‘vale’ dici, non quod aut valere aut salvi esse possunt, sed quod ab his recedimus, eos numquam visuri. hinc ortum est ut etiam maledicti significationem interdum ‘vale’ obtineat, ut Terentius “valeant qui inter nos discidium volunt”, hoc est ita a nobis discedant, ut numquam ad nostrum revertantur aspectum. ergo cum mortuo dicitur ‘vale’, non etymologia consideranda est, sed consuetudo, quod nullis ‘vale’ dicimus nisi a quibus recedimus. {{ancora+|100|[[Aeneis/Liber XI#100|100.]]}} {{sc|}}Oratores legati, a perorando pro republica nominati: quod ‘orabant’, id est agebant: unde et actores causarum ‘oratores’ appellantur. urbe Latina pro ‘Latini’, id est [de] Laurolavinio. {{ancora+|101|[[Aeneis/Liber XI#100|101.]]}} {{sc|}}VeLati ramis oleae non coronati: nec enim lugentes decebat, ut qui pro mortuis precabantur: sed instructi et ornati, id est in manibus olivae ramos ferentes: sic Homerus στέμματ’ ἔχων ἐν χερσίν . ‘velari’ autem ornari et illo loco significat “victori velatum auro vittisque iuvencum”, cum vittis non aut velentur aut coronentur victimae, sed ornentur: aut certe ‘velati’ ab omni iniuria tecti iure gentium. veniamque rogantes beneficium. et iuxta antiquum modum dictum est, hoc est sepulturam suis petentes. {{ancora+|102|[[Aeneis/Liber XI#100|102.]]}} {{sc|}}Ferro quae fusa ‘fusa’ modo interempta, alias fugata; sed discernuntur epithetis, ut si dicas ‘ferro fusus’, vel ‘metu fusus’. {{ancora+|103|[[Aeneis/Liber XI#100|103.]]}} {{sc|}}Redderet ostendit iam campos in Troianorum esse potestate. {{ancora+|104|[[Aeneis/Liber XI#100|104.]]}} {{sc|}}nullum cum victis certamen deest ‘esse oportere’. et aethere cassis id est luce vacuis: unde et retia ‘casses’ dicimus, et vestimenta araneorum casses dicuntur. hoc autem bene addidit, quod victi possunt innovare certamen. {{ancora+|106|[[Aeneis/Liber XI#105|106.]]}} {{sc|}}bonus Aeneas ideo, quia ab eo facile impetratur. havd aspernanda iusta, non contemnenda: sepulturae enim beneficium generaliter debetur universis. {{ancora+|107|[[Aeneis/Liber XI#105|107.]]}} {{sc|}}venia quam petebant: aut ‘venia’ humanitate. insvper addit accumulat verbis beneficium, dicens pacem se etiam vivis velle praestare. ‘pacem’ autem ideo defunctis, quia ait supra “nullum cum victis certamen”, et mortuorum pax sepultura est. unde elegit verbum quod utrisque, tam vivis quam mortuis aptum esset. {{ancora+|108|[[Aeneis/Liber XI#105|108.]]}} {{sc|}}Quaenam quanta et qualis: nam mirantis est; nec enim dubitat, cum ipse dicat ‘indigna’. ergo potest ἐπεξήγησις esse: quaenam vos fortuna inplicuit, quae est indigna bello. et mira est oratio conciliantis se hostibus suis. {{ancora+|109|[[Aeneis/Liber XI#105|109.]]}} {{sc|}}Inplicvit id est involvit invitos. ‘bello’ autem incertum dativus an ablativus. {{ancora+|110|[[Aeneis/Liber XI#110|110.]]}} {{sc|}}martis sorte peremptis ad illud “nullum cum victis certamen”. {{ancora+|112|[[Aeneis/Liber XI#110|112.]]}} {{sc|}}Nec veni pro ‘nec venissem’: tempus est pro tempore. et vitavit ὁμοιοτέλευτον . {{ancora+|113|[[Aeneis/Liber XI#110|113.]]}} {{sc|}}Nec bellum cum gente gero subaudiendum ‘sed cum Turno’: per quod populariter eorum captat favorem, aut seditionem eorum adversum regem invocat. {{ancora+|114|[[Aeneis/Liber XI#110|114.]]}} {{sc|}}hospitia hoc verbum duo significat: ‹et quo ab alio recipimur,]2 et quo aliquem recipimus. {{ancora+|115|[[Aeneis/Liber XI#115|115.]]}} {{sc|}}Hvic morti δεικτικῶς , quasi ostendit iacentes. {{ancora+|116|[[Aeneis/Liber XI#115|116.]]}} {{sc|}}Si bellum finire manu hoc est internecione: potest enim et pace finiri. {{ancora+|117|[[Aeneis/Liber XI#115|117.]]}} {{sc|}}his mecum decvit concurrere telis aut quibus Teucros parat pellere, aut tela sua ostendit, ut armatus in concilio fuerit. {{ancora+|118|[[Aeneis/Liber XI#115|118.]]}} {{sc|}}Vixet pro ‘vixisset’: et est syncope. deus aut sva dextra dedisset victoria enim, vel vita duplici ratione consistit, aut virtute aut voluntate Fortunae. {{ancora+|119|[[Aeneis/Liber XI#115|119.]]}} {{sc|}}Miseris civibus quasi aliena culpa pereuntibus. et bene commendatur dicentis bonitas, quasi et ipse eorum misereatur. {{ancora+|120|[[Aeneis/Liber XI#120|120.]]}} {{sc|}}Obstipvere silentes id est obstupefacti sunt et silere coeperunt. {{ancora+|122|[[Aeneis/Liber XI#120|122.]]}} {{sc|}}Tum senior cui ab aetate praestabatur auctoritas. odiis et crimine drances infensus ivveni turno aut qui eum odio semper et criminationibus persequebatur: aut propter suum crimen, id est inertiam, quam semper virtuti constat esse contrariam: aut Turni crimine, qui tot viris causa mortis exstiterat. {{ancora+|124|[[Aeneis/Liber XI#120|124.]]}} {{sc|}}Orsa refert coepta verba. o fama ingens ingentior armis frustra ait Donatus, hoc nomen de his esse quae non recipiunt comparationem: nam quia augmentum recipit, et comparatur. alia illa sunt nomina, in quibus est dubitatio utrum comparentur, ut est ‘perfectus’: quod si velis comparare, incipit ‘perfectus’ non esse ‘perfectus’. {{ancora+|125|[[Aeneis/Liber XI#125|125.]]}} {{sc|}}Caelo te lavdibus aequem pro his qui in caelo sunt, id est diis, ut “caeruleus Thybris caelo gratissimus amnis”. et est oratorium, non invenire paria verba virtutibus. ‘caelo’ autem dativus, ‘laudibus’ ablativus. {{ancora+|126|[[Aeneis/Liber XI#125|126.]]}} {{sc|}}Ivstitiaene prius mirer belline laborum figura Graeca ‘miror illius rei’ et ‘regno illius rei’, ut Τενέδοιό τε ἶφι ἀνάσσεις : inde Horatius ait “et qua pauper aquae Daunus agrestium regnavit populorum” pro ‘agrestibus populis’. ita et hic ‘iustitiae’ ‘laborum’ genetivum pro ablativo posuit. si autem ‘iustitiae’ legeris, subaudiendum ‘iustitiae laudibus’; si ‘iustitia’, subaudiendum ‘praeditum’. {{ancora+|128|[[Aeneis/Liber XI#125|128.]]}} {{sc|}}Si qua viam dederit fortuna ‘viam’ rationem. et bene cum exceptione pollicetur dicens, si voluntatem nostram fortuna comitetur. {{ancora+|129|[[Aeneis/Liber XI#125|129.]]}} {{sc|}}Foedera turnus vel coniugii vel amicitiarum. et potest videri deesse ‘alia’. {{ancora+|130|[[Aeneis/Liber XI#130|130.]]}} {{sc|}}Fatales moles quia audierat “nec veni, nisi fata locum sedemque dedissent”. {{ancora+|131|[[Aeneis/Liber XI#130|131.]]}} {{sc|}}Saxa Troiana ambitiose ait, quasi Troianis fataliter debita. vel ‘Troiana’ in usum Troianorum. {{ancora+|133|[[Aeneis/Liber XI#130|133.]]}} {{sc|}}Pepigere dies pacti sunt: nam ab eo quod est ‘paciscor’ et ‘pepigi’ et ‘pactus sum’ facit, sicut ab eo quod est ‘parco’ et ‘parsi’ et ‘peperci’ facit. pace sequestra media; namque sequester est aut medius inter duos altercantes, aut apud quem aliquid ad tempus seponitur: dictum autem a sequendo, quod eius qui electus sit, utraque pars fidem sequitur. ‘pacem’ ergo ‘sequestram’ indutias dicit, id est pacem temporalem et mediam inter bellum praeteritum et futurum. {{ancora+|134|[[Aeneis/Liber XI#130|134.]]}} {{sc|}}Mixtique inpune Latini apud maiores enim magna erat cura fidei, adeo ut indutiis factis conloqui soliti essent duces populi Romani cum hostium ducibus, summaque severitate vindicaretur, si iniuriam se passos quererentur: denique obsessa urbe a Tarquiniis inter Porsennam et Romanos factis indutiis, cum ludi circenses in urbe celebrarentur, ingressi hostium duces curuli certamine contenderent et victores coronarentur. ‘inpune’ autem hoc loco sine periculo. {{ancora+|135|[[Aeneis/Liber XI#135|135.]]}} {{sc|}}Ferro bipenni ad epitheton transtulit nomen proprium: nam bipennis per se plenum est et securim significat, ut “crebrisque bipennibus instant”. {{ancora+|137|[[Aeneis/Liber XI#135|137.]]}} {{sc|}}Robora modo genus ligni: nam est inter specialia nominatum. {{ancora+|138|[[Aeneis/Liber XI#135|138.]]}} {{sc|}}Plavstris gementibus sub pondere sonantibus. {{ancora+|141|[[Aeneis/Liber XI#140|141.]]}} {{sc|}}Quae modo victorem Latio pallanta ferebat ‘Latio’ pro ‘in Latio’. bene ‘modo’; uno enim eodemque die et fortiter fecit et periit, ut “haec te prima dies bello dedit, haec eadem aufert”. alii ‘modo’ paulo ante accipiunt, sed ‘modo’ ait cum adfectu, ut acerbior luctus de tanta mutatione nasceretur: alii ‘modo’ paene accipiunt. {{ancora+|142|[[Aeneis/Liber XI#140|142.]]}} {{sc|}}Arcades ad portas rvere eos nunc Arcadas dicit qui intra civitatem sunt. multa tamen exemplaria ‘Arcades at portis ruere’ habuerunt, ut coniunctio sit, non praepositio, ut “it nigrum campis agmen” pro ‘per campos’ et “it portis iubare” ‘per portas’. ‘ruere’ autem, id est magna velocitate ferri, ut “excitum ruit ad portus” et “ruuntque effusi carcere currus”. et ‘ruere’ pro ‘ruebant’, infinitum pro pronuntiativo. de more vetusto quia antea per noctem cadavera funerabantur cum faculis. {{ancora+|143|[[Aeneis/Liber XI#140|143.]]}} {{sc|}}Rapvere faces ‘rapuere’ raptim et festinanter tulerunt. sed apud Romanos moris fuit ut noctis tempore efferrentur ad funalia — unde etiam funus dictum est — quia in religiosa civitate cavebant, ne aut magistratibus occurrerent aut sacerdotibus, quorum oculos nolebant alieno funere violari. inde etiam qui funeri praeerant a vespera primum vesperones, deinde vespillones dicti videntur. et magis moris Romani ut inpuberes noctu efferrentur ad faces, ne funere inmaturae subolis domus funestaretur: quod praecipue accidebat in eorum qui in magistratu erant filiis. ideo Vergilius Pallantis corpus facit excipi facibus, quia acerbum funus. funera autem alii a funalibus candelis, sebo vel cera circumdatis, dicta ‹tradunt›, quod his praelucentibus noctu efferrentur mortui: alii a fungendo, quod eo supremo in eo qui decessit, officio fungimur, vel quod hi qui mortui sunt ‘vita functi’ dicuntur. alii tradunt, de filiis qui in potestate patris sint, non putari ius esse funus vocari fierique, quia servi loco sint parenti, et si id fiat, familia funestata sit. ergo hic merito Pallantis funus facibus celebratur, ut filii. alii, sicut Varro et Verrius Flaccus, dicunt: si filius familias extra urbem decessit, liberti amicique obviam procedunt, et sub noctem in urbem infertur cereis facibusque praelucentibus, ad cuius exsequias nemo rogabatur. sane haec corpora sive proici iubebantur, a cadendo, sive quod sepultura carebant ‘cadavera’ dicta. {{ancora+|144|[[Aeneis/Liber XI#140|144.]]}} {{sc|}}Discriminat id est dividit: unde et discrimen capitis muliebris dicitur, ex eo quod caput auro discernat. {{ancora+|146|[[Aeneis/Liber XI#145|146.]]}} {{sc|}}succedere ut “tumulo sineret succedere terrae”. {{ancora+|147|[[Aeneis/Liber XI#145|147.]]}} {{sc|}}Incendunt implent, ut “clamore incendunt caelum Troesque Latinique”. {{ancora+|148|[[Aeneis/Liber XI#145|148.]]}} {{sc|}}Vis vlla nec aetatis inbecillitas, nec severitas regia. {{ancora+|149|[[Aeneis/Liber XI#145|149.]]}} {{sc|}}Feretro pallante reposto id est posito Pallantis feretro: nam antiptosis est. {{ancora+|152|[[Aeneis/Liber XI#150|152.]]}} {{sc|}}Non haec o palla dederas promissa parenti cautius v. s. v. t. c. m. duplex expositio est. aut enim hoc dicit: non mihi talia promittebas, ut crederem cautius te dimicaturum; ut intellegamus proficiscentem Pallantem promisisse patri victoriam, caedem hostium, plurima spolia; qui enim haec cogitat, cautelae obliviscitur aviditate vincendi. aut certe ‘non’ pro ‘nempe’ accipiamus, ut in Terentio “non tu hunc rus produxisse aiebas?” id est ‘nonne’, ‘nempe’, ut nunc sit sensus: nempe haec mihi dederas promissa discedens, quia cautius fueras dimicaturus. alii non ‘parenti’, sed ‘petenti’ legunt, ut non iure adfectionis quam filius patri debebat, sed humanitatis eum convenire videatur: petenti mihi, o Palla, fidem dederas te cautius quam fortius dimicaturum: et adfirmant, si ‘parenti’ legendum esset, potuisse dici ‘non haec, o fili, dederas promissa parenti’. alii haec κατὰ τὸ σιωπώμενον dicta accipi volunt. {{ancora+|154|[[Aeneis/Liber XI#150|154.]]}} {{sc|}}In armis apud armatum, cuius consilium cupiditas victoriae plerumque conturbat. {{ancora+|155|[[Aeneis/Liber XI#155|155.]]}} {{sc|}}praedulce decus aut valde dulce, aut quasi inmaturum. {{ancora+|156|[[Aeneis/Liber XI#155|156.]]}} {{sc|}}primitiae rudimenta, quasi Troiani. bellique propinqui vel quod ante maturam aetatem Pallantis venerit: aut ‘propinqui’ nimium vicini, quo Pallas mitti posset. sane hoc bellum ‘antarium’ vocari solitum, quod sit ante urbem, quasi ante aras. {{ancora+|157|[[Aeneis/Liber XI#155|157.]]}} {{sc|}}dura misera et infelicia. {{ancora+|158|[[Aeneis/Liber XI#155|158.]]}} {{sc|}}Vota precesque meae supra “fors et vota fecit”. tuque o sanctissima conivnx ‘sanctum’ non semper sacrum, neque religiosum est, ut hic, ubi ‘sanctissima’ incorruptae castitatis significat: unde et sanctae leges appellantur quae neque corruptae sunt, neque corrumpi possunt. {{ancora+|159|[[Aeneis/Liber XI#155|159.]]}} {{sc|}}Felix morte tua ea re felix, qua ceteri dolent. et bene ‘tua’, ne, ut ipse, filii morte fieret infelix. {{ancora+|160|[[Aeneis/Liber XI#160|160.]]}} {{sc|}}Vivendo vici mea fata diu vivendo, ut in bucolicis “o Lycida, vivi pervenimus”. ‘vici’ autem ‘mea fata’, id est naturalem ordinem vita longiore superavi, in hoc tantum, ut superstes essem filio meo: namque hic ordo naturalis est, ut sint parentibus superstites liberi. fata ergo eius generalia dixit, referens se ad naturalem ordinem, non ad fatum proprium; nam fata superare nemo hominum potest. unde multi sic distinguunt ‘contra ego vivendo vici’ vitam scilicet filii: nam hoc est ‘superstes restarem ut genitor’: ut ‘mea fata’ per exclamationem dictum sit. sciendum tamen, etiam inrationabilia dolentibus dari. vivendo vici] id est supervixi: veteres enim ‘vivendo vincere’ dicebant supervivere, ut “multa virum volvens vivendo saecula vincit”: nam et in togatis ‘victrices’ appellantur, quae viros extulerunt: Plautus in Epidico “quia tibi licuit eum vivendo vincere” (Epid. 177). {{ancora+|161|[[Aeneis/Liber XI#160|161.]]}} {{sc|}}Restarem essem. {{ancora+|162|[[Aeneis/Liber XI#160|162.]]}} {{sc|}}obrverent rutvli telis id est ‘me’. et bene etiam sibi irascitur: sic enim natura maerentis exprimitur. dedissem reddidissem. {{ancora+|163|[[Aeneis/Liber XI#160|163.]]}} {{sc|}}Pompa exequialis scilicet. me vehementius pronuntiandum. et bene ‘Pallanta’ ipsum nomen. {{ancora+|164|[[Aeneis/Liber XI#160|164.]]}} {{sc|}}Nec vos argverim t. exonerat eorum pudorem, ne videantur ei causa orbitatis fuisse, dicens sibi hoc fataliter debitum. ‘arguerim’ autem alias indicaverim, ut “degeneres animos timor arguit”, alias accusaverim, ut nunc: Cicero “arguis fatentem”. {{ancora+|165|[[Aeneis/Liber XI#165|165.]]}} {{sc|}}Senectae deest aetati; nam senecta aetas dicitur: Sallustius “senecta iam aetate”. per se autem plenum est si ‘senectus’ dicamus, quod metri causa minus dixit: nam si ‘senecta’, aut addendum ‘aetas’, aut intellegendum. {{ancora+|166|[[Aeneis/Liber XI#165|166.]]}} {{sc|}}quod si inmatura manebat magnifice servat decorum, quod se revocat ad heroicam consolationem. {{ancora+|168|[[Aeneis/Liber XI#165|168.]]}} {{sc|}}Ducentem in Latium teucros cecidisse ivvabit lucrum quodammodo putat, inpendisse pro amicorum felicitate filium, qui morti fuerat acerbo funere fataliter debitus. et est a qualitate beneficii solacium. {{ancora+|169|[[Aeneis/Liber XI#165|169.]]}} {{sc|}}Non alio digner te funere palla latenter hic Aeneae ostenditur pietas, qui in amici funus tanta contulit, ut pater amplius praestare non possit. alii ‘dignem’ legunt iuxta veteres ab eo quod est ‘digno’: Calvus “hunc tanto munere digna”, Pacuvius in Hermione “cum neque me inspicere aequales dignarent meae”, ipse Vergilius “coniugio Anchisa Veneris dignate superbo”. {{ancora+|170|[[Aeneis/Liber XI#170|170.]]}} {{sc|}}quam pius Aeneas deest ‘quo’, ut sit ‘quam quo’. {{ancora+|173|[[Aeneis/Liber XI#170|173.]]}} {{sc|}}Tu quoque nunc stares inmanis truncus in armis id est in trunco armatus, sicut isti duces, de quibus haec sunt tropaea: nam supra ait “indutosque iubet truncos hostilibus armis ipsos ferre duces”. {{ancora+|174|[[Aeneis/Liber XI#170|174.]]}} {{sc|}}Esset par aetas vel mea, vel filii; nam ad utrumque potest referri. {{ancora+|175|[[Aeneis/Liber XI#175|175.]]}} {{sc|}}Teucros quid demoror armis ‘ab armis’. et hoc videtur dicere: dimittendi sunt Troiani, ut morte Turni satis fiat doloribus meis: quod etiam posteriora significant. {{ancora+|179|[[Aeneis/Liber XI#175|179.]]}} {{sc|}}Meritis vacat hic tibi solus fortunaeque locus nihil est aliud quod possit vel virtus tua, vel fortuna praestare — nam his rebus victoria contingit — nisi ut occiso Turno et vindices filium et patrem consoleris orbatum. {{ancora+|181|[[Aeneis/Liber XI#180|181.]]}} {{sc|}}Sed gnato manes perferre sub imos ac si diceret hanc solam esse causam, quae eum cogat ad vitae patientiam, ut filio Turni nuntietur interitus. {{ancora+|183|[[Aeneis/Liber XI#180|183.]]}} {{sc|}}Extulerat lucem Asinius Pollio dicit, ubique Vergilium in diei descriptione sermonem aliquem ponere aptum praesentibus rebus, ut hoc loco, quia funerum et sepulturarum res agitur, dicit ‘extulerat’: item in quarto, quia est navigaturus Aeneas et relicturus Didonem, dicit “Tithoni croceum linquens Aurora cubile”. quod licet superfluum sit, in multis tamen locis invenitur necessarium. miseris mortalibus qui sunt subiecti tot casibus: Homerus δειλοῖσι βροτοῖσι , id est miseris mortalibus, non timidis. {{ancora+|184|[[Aeneis/Liber XI#180|184.]]}} {{sc|}}Opera atque labores ‘hoc opus’ et ‘haec opera’ tunc dicimus, quando negotium ipsum quod geritur significamus; si autem feminino genere dixerimus ‘operas’, ipsas personas quae aliquid faciunt significamus; sicut ‘custodia’ dicitur quae custodit, ut “cernis custodia qualis vestibulo sedeat”: nam ut hi qui custodiuntur ‘custodiae’ dicantur, usurpatum est. unde male est in usu ‘custodiae audiuntur’. {{ancora+|185|[[Aeneis/Liber XI#185|185.]]}} {{sc|}}Constitvere pyras ‘pyra’ est lignorum congeries; ‘rogus’ cum iam ardere coeperit dicitur; ‘bustum’ vero iam exustum vocatur. quem ordinem servat poeta, dicens ‘constituere pyras’, item ‘subiectisque ignibus atris ter circum accensos decurrere rogos’, item postea ‘semustaque servant busta’. {{ancora+|186|[[Aeneis/Liber XI#185|186.]]}} {{sc|}}More tulere patrum quia apud varias gentes diversa fuerunt genera sepulturae, inde est quod alii obruuntur, alii exuruntur, alii proprias remittuntur ad patrias; alii per diem, ut nunc isti, alii per noctem, ut supra Pallas. et perite has varietates Vergilius posuit: namque Heraclitus qui omnia vult ex igne constare, dicit debere corpora in ignem resolvi. Thales vero qui confirmat omnia ex umore creari, dicit obruenda corpora, ut possint in umorem resolvi. ignibus atris atqui ignes atri non sunt; sed epitheton traxit de negotio, ut ‘atris’ diceret, hoc est funebribus, ut paulo post “maestum funeris ignem”, id est funebrem: nam maestus esse non potest ignis. atris cum concipiuntur. {{ancora+|187|[[Aeneis/Liber XI#185|187.]]}} {{sc|}}Conditur in tenebras altum caligine caelum id est aer fumi obscuritate completur. {{ancora+|188|[[Aeneis/Liber XI#185|188.]]}} {{sc|}}Cincti fulgentibus armis id est incincti et instructi. frustra hoc epitheton notant critici, quasi circumeuntes rogos alia arma habere debuerint. cincti instructi. {{ancora+|189|[[Aeneis/Liber XI#185|189.]]}} {{sc|}}Decurrere rogos pro ‘circum rogos cucurrere’. bene autem ait ‘decurrere’, non ‘decucurrere’: namque verba quae in praeterito perfecto primam syllabam geminant, ut ‘curro cucurri’, ‘tondeo totondi’, cum composita fuerint, geminare non possunt: nam ‘decurri’ et ‘detondi’ dicimus, non ‘decucurri’ neque ‘detotondi’: exceptis tantum duobus. {{ancora+|191|[[Aeneis/Liber XI#190|191.]]}} {{sc|}}spargitur et tellus lacrimis hysterologia est: nam prius est ut arma spargantur lacrimis, quae corpori adhaerent, quam terra. {{ancora+|192|[[Aeneis/Liber XI#190|192.]]}} {{sc|}}it caelo pro ‘in caelum’. clangorque tubarum ante enim mortui ad tubam deducebantur: unde Persius “hinc tuba, candelae, tandemque beatulus alto conpositus lecto”. {{ancora+|193|[[Aeneis/Liber XI#190|193.]]}} {{sc|}}Hic alii spolia occisis derepta Latinis secundum suae gentis ritum alii hostilia arma, alii peremptorum cremabant. {{ancora+|195|[[Aeneis/Liber XI#195|195.]]}} {{sc|}}Ferventesque rotas nimio scilicet cursu: alibi “volat vi fervidus axis”, Horatius “metaque fervidis evitata rotis”. et ‘ferventes’ non ‘modo ferventes’, sed quae soleant fervere, ut “spumantia frena”. {{ancora+|196|[[Aeneis/Liber XI#195|196.]]}} {{sc|}}Non felicia tela quibus se defendere nequiverunt. {{ancora+|197|[[Aeneis/Liber XI#195|197.]]}} {{sc|}}Mactantur corpora morti aut ‘in mortem’: aut ‘Morti’ ipsi deae: Statius “in scopulis Mors saeva sedet”, Lucanus “ipsamque vocatam quem petat e nobis Mortem tibi coge fateri”. circa autem ideo, quia, ut Homerus dicit, in morte Patrocli circa corpus extincti tam homines, quam pecora immolabantur, ut uno igni cremarentur: unde est in sexto “ossaque lecta cado texit Corynaeus aeno”. {{ancora+|198|[[Aeneis/Liber XI#195|198.]]}} {{sc|}}Raptas raptim advectas; nam post indutias rapere non poterant: aut certe ante ‘raptas’, belli scilicet tempore. {{ancora+|199|[[Aeneis/Liber XI#195|199.]]}} {{sc|}}in flammam id est in rogum. {{ancora+|201|[[Aeneis/Liber XI#200|201.]]}} {{sc|}}busta bustum dicitur in quo mortuus conbustus est, ossaque eius ibi iuxta sunt sepulta. alii dicunt, ubi homo combustus est, nisi ibidem humatus fuerit, non esse ibi bustum, sed ustrinum. {{ancora+|202|[[Aeneis/Liber XI#200|202.]]}} {{sc|}}invertit caelum †pater illud quod in promptu est ‘invertit caelum’, ut ea pars quae noctem haberet, sub terra esset. stellis aptum coniunctum, ἀπὸ τοῦ ἅπτεσθαι . {{ancora+|204|[[Aeneis/Liber XI#200|204.]]}} {{sc|}}Innumeras struxere pyras hoc loco multis rebus ostendit inmensam caedem factam esse Rutulorum. {{ancora+|206|[[Aeneis/Liber XI#205|206.]]}} {{sc|}}Finitimos tollunt in agros qui enim e longinquo venerant, referri non poterant. urbique remittunt deest ‘unicuique’. et meminit antiquae consuetudinis: nam ante etiam in civitatibus sepeliebantur, quod postea Duellio consule senatus prohibuit et lege cavit, ne quis in urbe sepeliretur: unde imperatores et virgines Vestae quia legibus non tenentur, in civitate habent sepulchra. denique etiam nocentes virgines Vestae, quia legibus non tenentur, licet vivae, tamen intra urbem in campo scelerato obruebantur. {{ancora+|208|[[Aeneis/Liber XI#205|208.]]}} {{sc|}}Nec honore ideo ‘nec honore’, quia ‘nec numero’, quod in numero et ordine honos spectatur: nam aliud verbum pendet ex altero. alii ‘nec’ pro ‘sine’ accipiunt. tunc pro ‘tum’, id est postquam cremare coeperunt. {{ancora+|210|[[Aeneis/Liber XI#210|210.]]}} {{sc|}}tertia lux mos enim erat tertia die ossa crematorum legi. {{ancora+|211|[[Aeneis/Liber XI#210|211.]]}} {{sc|}}maerentes hoc et ad Latinos et ad Troianos potest referri. sane ‘maerere’ est cum silentio dolere, ‘flere’ ubertim lacrimas demittere, ‘plorare’ cum voce flere, ‘plangere’ cum aliquibus dictis miserabilibus pectus et faciem tundere, ‘lugere’ etiam cum habitus mutatione. altum cinerem quia dixerat ‘innumeras struxere pyras’. confvsa rvebant ossa focis aut quia dixit simul multos crematos: aut si ad honoratorum cadavera referas, ut supra diximus, ‘confusa’ propter simul animalia concremata. ‘ruebant’ autem de cineribus eruebant. adnotandum sane quod ‘focos’ dixerit pyras, cum focus ara sit deorum penatium. an quod focum dicat ubicumque ignis est et fovetur: unde et Varro focum dici vult. {{ancora+|212|[[Aeneis/Liber XI#210|212.]]}} {{sc|}}Tepidoque onerabant aggere terrae hypallage, hoc est ‘ossa tepida’. {{ancora+|213|[[Aeneis/Liber XI#210|213.]]}} {{sc|}}Praedivitis more Graeco epitheton incongruum loco posuit. {{ancora+|214|[[Aeneis/Liber XI#210|214.]]}} {{sc|}}Longe pars maxima luctus valde: et hoc est melius, quam quod legatur ‘et longi’. {{ancora+|215|[[Aeneis/Liber XI#215|215.]]}} {{sc|}}Hic matres quia scit ad aliquid haec nomina pertinere, non addidit ‘deflebant filios aut maritos aut fratres’. cara pectora id est [caros] fratres desiderantium, ut “cari stat cura parentis”: et est periphrasis. {{ancora+|218|[[Aeneis/Liber XI#215|218.]]}} {{sc|}}ipsum armis bene repetitum ‘ipsum’. ivbent volunt, exposcunt. {{ancora+|220|[[Aeneis/Liber XI#220|220.]]}} {{sc|}}Ingravat maiorem invidiam concitat, id est graviora facit et onerat. vocari provocari. {{ancora+|221|[[Aeneis/Liber XI#220|221.]]}} {{sc|}}Testatur testificatur etiam legatorum fidem, qui cum eo fuerunt. solum et hic bene repetitum ‘solum’. {{ancora+|222|[[Aeneis/Liber XI#220|222.]]}} {{sc|}}simul contra variis scilicet ut illi paci faverent, alii Turno. {{ancora+|223|[[Aeneis/Liber XI#220|223.]]}} {{sc|}}Obumbrat subaudis ‘Turnum’: tuetur, defendit. et est translatio ab arboribus facta, quia nomen nobilium tamquam umbra est pro aliis. hoc autem dicit: amor reginae ad favorem popularem plurimum proderat Turno. {{ancora+|224|[[Aeneis/Liber XI#220|224.]]}} {{sc|}}Meritis sustentat fama tropaeis vel quia multos occiderat, ut etiam ipse dicturus est: vel secundum illud “sunt oppida multa capta manu”. {{ancora+|226|[[Aeneis/Liber XI#225|226.]]}} {{sc|}}Ecce super insuper, hoc est ad cumulationem malorum. maesti hoc sermone eos nihil egisse significat. magna diomedis ab urbe legitur et ‘magni’. et tanto asperius videtur, quod, cum ‘magnus’ sit ‘Diomedes’, non audet adversus Aenean pugnare. {{ancora+|227|[[Aeneis/Liber XI#225|227.]]}} {{sc|}}nihil omnibus actum breviter et laborem et studium comprehendit. {{ancora+|228|[[Aeneis/Liber XI#225|228.]]}} {{sc|}}Nil dona nec avrum ordinem legationis exsequitur dicens, inaniter perfecta esse omnia, quae possent efficaces legati perficere auro, precibus, promissione. {{ancora+|230|[[Aeneis/Liber XI#230|230.]]}} {{sc|}}Pacem Troiano ab rege petendum sicut etiam supra diximus, cum per gerundi modum aliquid dicimus, per accusativum elocutionem formemus necesse est, ut ‘petendum mihi est equum’: Lucretius “aeternas quoniam poenas in morte timendum”, item Sallustius “castra sine vulnere introitum”: nam ‘castra’ accusativus pluralis est, qui multis errorem facit, ut videatur esse nominativus, quia neutra triptota sunt et similis est nominativus accusativo. {{ancora+|231|[[Aeneis/Liber XI#230|231.]]}} {{sc|}}Rex ipse Latinus qui aut consolari debuit, aut defendendae reipublicae aliud inire consilium. {{ancora+|232|[[Aeneis/Liber XI#230|232.]]}} {{sc|}}Fatalem Aenean manifesto numine ferri modo ‘fatalem’ perniciosum omnibus Aenean, vel exitio futurum omnibus. ‘manifesto numine’ autem, id est manifesto deorum iudicio, ad Italiam venisse, numinum ira testatur, quam cognoscimus tantorum caede sociorum. et est ordo: fatalem Aenean ferri manifesto numine admonet ira deum. {{ancora+|235|[[Aeneis/Liber XI#235|235.]]}} {{sc|}}Alta intra limina cogit quaeritur cur ad privatam domum convocetur senatus, qui non nisi ad publica et augurato condita loca convenire consuevit. sed scimus domum Latini augurato conditam et eandem tam templum fuisse, quam curiam: namque in superioribus legimus “tectum augustum”, id est augurio conditum, item paulo post “hinc sceptra accipere et primos attollere fasces regibus omen erat, hoc illis curia templum”. merito ergo ad domum regis, quasi ad locum gentibus publicum, convocatur senatus: nam ait in septimo “tali intus templo divum patriaque Latinus sede sedens”. idcirco etiam in Palatii atrio, quod augurato conditum est, apud maiores consulebatur senatus: ubi etiam aries immolabatur, quod, ut in septimo diximus, Vergilius ad Latini transtulit domum. multi dicunt perite Vergilium nec templi nec curiae hoc loco fecisse commemorationem, sed tantum dixisse ‘tecta regia’, ut ostenderet, consilium quod initur, non esse complendum, quia nec rite est inchoatum: ea enim quae dicit Latinus, effectu carebunt. {{ancora+|236|[[Aeneis/Liber XI#235|236.]]}} {{sc|}}Olli ‘illi’ secundum Ennium. et intellegendum κατὰ τὸ σιωπώμενον , Turnum quoque venisse, qui in superiore libro a Iunone subtractus pugnae Ardeam pervenerat. flvunt festinanter incedunt. {{ancora+|238|[[Aeneis/Liber XI#235|238.]]}} {{sc|}}Et primus sceptris primus inter sceptriferos. namque apud maiores omnes duces cum sceptris ingrediebantur curiam; postea coeperunt tantum ex consulibus sceptra gestare, et signum erat eos consules fuisse. aut quia et alii eiusdem partis reges erant, ut Turnus. sic Agamemnon dux ‹fuit› totius exercitus, diversae civitates proprios reges habuerunt. {{ancora+|239|[[Aeneis/Liber XI#235|239.]]}} {{sc|}}Aetola ex urbe remissos quam condiderunt hi qui de Aetolia venerunt, Graeciae provincia, unde Diomedes habuit socios de tribus eius civitatibus, quas habet Aetolia, Pleurona, Olenon, Calydona. sic ergo dixit ‘Aetola ex urbe’, ut “et tandem Euboicis Cumarum adlabitur oris”. ideo autem Diomedem Aetolum dicit, quia pater eius Tydeus Aetolus fuit, qui ad Argos fugit, quoniam fratrem patris sui occiderat. {{ancora+|240|[[Aeneis/Liber XI#240|240.]]}} {{sc|}}Et responsa reposcit mire ait ‘reposcit’: ante enim rex solet a legatis universa cognoscere et sic eos praesente populo iterum omnia iubere narrare. unde est ordine cuncta svo: nam nihil licet praetermittere: unde et superflua narrare consuerunt. {{ancora+|243|[[Aeneis/Liber XI#240|243.]]}} {{sc|}}Vidimus o cives diomedem rhetorice protinus a re coepit; neque enim opus erat principio aliquo legationem referenti. et hic figura est hysteroproteron: natura enim hoc fuit prius dicendum ‘atque iter emensi casus superavimus omnis’ et tunc ‘vidimus Diomedem Argivaque castra’. sed habet consuetudo ut qui tale aliquid nuntiant, protinus admoneant, ut puta ‘vidi illum, erat illic, faciebat illud’: ideo adiecit ‘ille urbem Argyripam patriae cognomine gentis’ et reliqua. illud etiam ordine congruo subiunxit ad perliciendum animum priusquam quicquam diceret ‘munera praeferimus’. inde ordine ‘nomen patriamque docemus, qui bellum intulerint’, hoc est qui, unde, contra quos, qua causa. deinde ponitur oratio Diomedis, cuius sunt partes duae: una, qua se excusat; alia, qua etiam illis suadet ut bellum deponant: nam hoc in fine orationis Venulus addit ‘et responsa simul quae sint, rex optime regum, audisti’. excusatio Diomedis duplex est: fortes sunt Troiani et felices. fortes breviter ostendit per intermissionem ‘mitto ea quae’ et reliqua: frigidus enim locus erat, si virtutem eorum timere diceret quos vicit. Secundus locus multa continet: tam felices esse, ut de omnibus vindicarentur, et singula de singulis mire augendo exsequitur. novissimo loco de se dixit, ne ei obiceretur: quid te ista movent, si tu nihil passus es? et auxit quod amisit, et socios adiecit cum exclamatione ‘haec adeo ex illo mihi iam speranda fuerunt tempore’. ideo se contra Veneris filium excusat pugnare; nam sequitur ‘ne vero, ne me ad tales impellite pugnas’. supererat ut pacem suaderet; ait enim ‘munera quae patriis ad me portastis ab oris’ et cetera. inde laudem Aeneae ita addidit, ut suam laudem servaret: ibi enim ubi se excusat, non hoc ait, quia fortis est non adero, sed illud ‘quicumque Iliacos ferro violavimus agros’, quasi hoc fatum fuerit omnium; hic ubi suadet pacem, aperte dicit, pares mihi non estis, et ait ‘experto credite, quantus in clipeum adsurgat, quo turbine torqueat hastam’, id est ego fatum timeo, vos virtutem timere debetis. nam quod adiecit ‘si duo praeterea talis Idaea tulisset’, non fuit contentus illum Hectori comparare, nisi adiunxisset ‘hic pietate prior: coeant in foedera dextrae’, id est quia pius est, bonus amicus erit. statim conclusit, sicut ad singula invenies dictum. quod autem ait ‘vidimus, o cives, Diomedem’, quasi res magna ei contigerit, qui talem virum viderit. sane aut ‘Diomedem’ legendum, ut sit Latinus accusativus: et admittitur ecthlipsis, ut “multum ille et terris iactatus et alto”: aut si Graecum accusativum facere voluerimus, ‘Diomede’ legamus, ut possit fieri synalipha, sicut “Euryale infelix, qua te regione reliqui?” si autem ‘Diomeden’ dixerimus, nec Latinum est, nec Graecum, nec versus ratio consistit: numquam enim ecthlipsis fit per ‘n’ litteram. tamen melius est ut ‘Diomede’ legamus, ut sit Graecus accusativus. nomina enim Graeca in ‘ ης ‘ exeuntia, quae genetivum in ‘ εος ‘ mittunt per plenam elocutionem, cum eundem casum per synaeresin in ‘ ους ‘ miserint, accusativum in ‘ η ‘ mittant necesse est, ideo quia cum naturam suam servant, accusativum in vocalem mittunt, non in consonantem, et debet synaeresis plenitudinis servare rationem: ut ecce Διομήδης plena declinatio est τοῦ Διομήδεος τῷ Διομήδει τὸν Διομήδεα , per synaeresin autem facit τοῦ Διομήδους τῷ Διομήδει τὸν Διομήδη . ergo hic accusativus ideo in ‘ η ‘ exit, non in ‘ ν ‘, quia cum integrum est hoc nomen, in ‘ εος ‘ exit et crescit eius genetivus: si enim isosyllabus sit nominativo, accusativum in ‘ ν ‘ mittit nec habet ‘ σ ‘ in genetivo, ut Θουκυδίδης, τοῦ Θουκυδίδου, τὸν Θουκυδίδην : nam Διομήδης ideo in genetivo ‘ ς ‘ habet, quia et cum integrum est et Διομήδεος facit, habet ‘ ς ‘ consonantem. {{ancora+|244|[[Aeneis/Liber XI#240|244.]]}} {{sc|}}Casus s. omnes itineris scilicet. et bene vilitatem singularum rerum generalitate vitavit, ne diceret flumina, latrones et cetera. mire autem multa congesta, ne possit de legatorum desidia queri. {{ancora+|245|[[Aeneis/Liber XI#245|245.]]}} {{sc|}}contigimusque manum bene, quasi divinam: sic ‘vidimus, o cives, Diomedem’. qua concidit ilia tellus ἐμφατικῶς dixit pro ‘urbs Ilia’: nam terra non concidit, sed civitas, Ilium. {{ancora+|246|[[Aeneis/Liber XI#245|246.]]}} {{sc|}}Argyripam Diomedes fuit de civitate quae Argos Hippion dicitur, de qua Homerus Ἄργεος ἱπποβότοιο , Horatius “aptum dicet equis Argos”. hic in Apulia condidit civitatem, quam patriae suae nomine appellavit et Argos Hippion dixit: quod nomen postea vetustate corruptum est, et factum est ut civitas Argyrippa diceretur: quod rursus corruptum Arpos fecit. sane Diomedes multas condidisse per Apuliam dicitur civitates, ut Venusiam, quam in satisfactionem Veneris, quod eius ira sedes patrias invenire non poterat, condidit, quae Aphrodisias dicta est. item Canusium Cynegeticon, quod in eo loco venari solitus erat: nam et Garganum a Phrygiae monte Gargara vocavit. et Beneventum et Venafrum ab eo condita esse dicuntur. {{ancora+|247|[[Aeneis/Liber XI#245|247.]]}} {{sc|}}Gargani condebat iapygis arvis Iapygia pars est Apuliae, in qua est mons Garganus, inminens Sipontinae civitati, qui per Calabriam usque in Adriaticum tenditur pelagus: Lucanus “Apulus Adriacas exit Garganus in undas”. ‘Gargani’ autem ‘Iapygis’ figura est pro ‘Gargani Iapygii’. et haec est Iapygia Apuliae, a qua et Iapyx ventus est nominatus, ad quam Iapyx delatus, unde sic nominatus est: nam Iapydia Venetiae regio est, ab oppido dicta, unde est “tunc sciat aerias Alpes et Norica si quis castella in tumulis et Iapydis arva Timavi”. sed in Gargani summitate duo sepulchra esse dicuntur fratrum duorum, quorum cum maior virginem quandam ‹sibi› despondisset et eam minor frater conaretur auferre, armis inter se decertati sunt ibique ad memoriam, invicem se occidentes, sepulti: quae res admirationem habet illam, qua si qui duo inter ipsam silvam agentes iter, uno impetu vel eodem momento saxa adversum sepulchra iecerint, vi nescio qua saxa ipsa separata ad sepulchra singula decidunt. {{ancora+|249|[[Aeneis/Liber XI#245|249.]]}} {{sc|}}munera praeferimus ut illa ante orationem auxilium impetrent. {{ancora+|250|[[Aeneis/Liber XI#250|250.]]}} {{sc|}}qui bellum intulerint quasi nominatis Troianis, quos vicerat, pronior futurus esset ad ferendum auxilium. {{ancora+|251|[[Aeneis/Liber XI#250|251.]]}} {{sc|}}placido sic reddidit ore ut solet, habitum futurae orationis ostendit. {{ancora+|252|[[Aeneis/Liber XI#250|252.]]}} {{sc|}}O fortunatae gentes qui habitatis regna Saturnia, id est o viri semper pace gaudentes! nam legimus “aurea quae perhibent, illo sub rege fuere saecula, sic placida populos in pace regebat”. et bene hoc laudat, quod eis persuadere desiderat. {{ancora+|253|[[Aeneis/Liber XI#250|253.]]}} {{sc|}}Antiqui avsonii quia, qui primi Italiam tenuerunt, Ausones dicti sunt. quietos quibus est amor pacis a maioribus traditus propter regnum Saturni. {{ancora+|254|[[Aeneis/Liber XI#250|254.]]}} {{sc|}}Ignota lacessere bella scilicet Troianorum, non omnia generaliter bella: nam legimus “captivi pendent currus curvaeque secures”: aut ‘ignota’ quae ignoraverint, quasi non suscepturi, si scissent. svadet autem ‘vobis’ subaudis: nam ‘vos’ a superioribus non potest subaudiri, quia non ‘te’, sed ‘tibi suadeo’ dicimus. {{ancora+|255|[[Aeneis/Liber XI#255|255.]]}} {{sc|}}Violavimus quasi sacros: nam violare de religionibus dicimus. et ingenti arte agit, ne aut victoriam suam sileat, aut non procedendo contra eos quos vicit, confiteatur ignaviam, dicens non esse contra eos pugnandum, quos vincere perniciosissimum est. {{ancora+|256|[[Aeneis/Liber XI#255|256.]]}} {{sc|}}mitto ea oratorie, ut etiam sine illis, quae memoraturus est, quae omittit graviora videantur. {{ancora+|257|[[Aeneis/Liber XI#255|257.]]}} {{sc|}}Quos simois premat ille viros id est toto orbe celebris: et ‘premat’ quasi hostes: alibi “ubi tot Simois correpta sub undis scuta virum galeasque et fortia corpora volvit”. alii ‘quos’ pro ‘quantos’ accipiunt, ut sit pronomen pro nomine. ‘ille’ autem mire exsecratur. {{ancora+|258|[[Aeneis/Liber XI#255|258.]]}} {{sc|}}Scelerum poenas expendimus omnes id est luimus omnes poenas, quae sunt statutae sceleribus. alii ‘sceleris omnis’ legunt: nam ‘omnes’ non potest ad Graecos referri, quia non omnes pertulere supplicia. sed si ‘omnes’, mire, ne putes forte factum. et adiuvandum pronuntiatione. {{ancora+|259|[[Aeneis/Liber XI#255|259.]]}} {{sc|}}Vel priamo miseranda manus etiam Priamo, ut “carmina vel caelo possunt deducere lunam”. est autem Pacuvii qui ait “si Priamus adesset, et ipse eius commiseresceret”: id est ut calamitas eorum qui vicerunt, gravior crederetur miserantibus victis. scit triste minervae sidus fabula hoc habet: propter Cassandrae stuprum Graecis iratam Minervam, vel quod ei victores per superbiam sacrificare noluerunt: unde eos redeuntes gravissima tempestate fatigatos per diversa dispersit: Horatius “cum Pallas usto vertit iram ab Ilio”. re vera autem constat Graecos tempestate laborasse aequinoctio vernali, quando manubiae Minervales, id est fulmina, tempestates gravissimas commovent. unde perite dicendo ‘sidus’ utrumque complexus est: nam sidus et tempestatem significat et re vera sidus. haec autem numina quae inter sidera non videmus, licet sua signa propria non habeant, cum aliis potestate sunt permixta. ut ophiuchus ipse est Aesculapius, gemini Apollinis et Herculis esse dicuntur, sic Minervae aries esse dinoscitur. {{ancora+|260|[[Aeneis/Liber XI#260|260.]]}} {{sc|}}Vltorque caphereus τὸ αὐτὸ est, id est cautes Euboicae: nam Euboea insula est in qua mons Caphereus, circa quem Graeci periere naufragio. ‘ultor’ autem ideo dixit, quia Nauplius, Palamedis pater, dolens filium suum factione interemptum, ut in secundo memoravimus, cum videret Graecos tempestate laborare, montem Caphereum ascendit et elata facula signum dedit vicini portus, qua re decepti sunt Graeci et inter asperrimos scopulos naufragium pertulerunt. {{ancora+|262|[[Aeneis/Liber XI#260|262.]]}} {{sc|}}Atrides protei menelaus Agamemnon et Menelaus uno quidem fataliter fuerant supplicio destinati. namque Atreus et Thyestes fratres fuerunt in se invicem saevi, adeo ut Thyestes cum Aerope, fratris uxore, concumberet: quod dolens Atreus liberos ei epulandos adposuit. sed cum Thyestes post cognitum facinus requireret ultionem, ei Apollo respondit, posse alio scelere illius facinoris vindicem nasci, scilicet si cum Pelopia, filia sua, concumberet. quo facto natus est Aegisthus, fatalis in Atrei geminam subolem. sed Iuppiter Menelai fata miseratus est propter Helenae iugale consortium, et eum per diversa errare maluit, quam Aegisthi manibus interire. hic errans ad Aegyptum usque pervenit, ubi Proteus, deus marinus, regnaverat, cui aliquando rapta a Theseo Helena dicitur commendata: unde quidam dicunt quod ad eam petendam Menelaus ad Aegyptum profectus sit post bella Troiana. sunt qui volunt nec raptam esse a Paride Helenam, sed aliam causam belli fuisse Troiani, illam scilicet, quod Herculem, quaerentem Hylam, suscipere noluerunt. qui autem volunt eam raptam a Paride, hoc dicunt, quod recepta a Proteo per Theseum ad Menelaum transitum fecerit et sic eam Paris rapuerit: secundum quod, ut supra diximus, Menelaus ad Aegyptum Iovis voluntate pervenit, scilicet ne ab Aegistho posset interimi. quod autem ait ‘Protei columnas’ ratione non vacat: nam columnas Herculis legimus et in Ponto et in Hispania. hunc autem Proteum fortissimum et invictissimum constat fuisse. novimus autem quod omnes fortes Hercules dicebantur: unde videtur hoc adfectasse Vergilius, ut pro finibus ‘Protei columnas’ diceret, quas habuit Hercules, ut ostenderet eum etiam Herculem dictum. advsque colvmnas protei usque ad fines Aegypti, hoc est usque ad Pharon, ante insulam, nunc partem Alexandriae: Lucanus “nunc claustrum pelagi cepit Pharon: insula quondam in medio stetit illa mari sub tempore vatis Proteos, at nunc Pellaeis est proxima muris”. ‘Protei’ autem Latinus est genetivus, constrictus per synaeresin. ‘adusque’ autem sic est dictum quemadmodum “Siculo prospexit abusque Pachyno”: nam cum praepositio praepositioni numquam cohaereat, ‘abusque’ et ‘adusque’ licenter admissum est. {{ancora+|263|[[Aeneis/Liber XI#260|263.]]}} {{sc|}}Exulat proprie: nam exulare dicuntur qui extra solum eunt. sane sciendum quia quo tempore Menelaus iit ad Aegyptum, perdidit Canobum gubernatorem, a quo vicina civitas nomen accepit, quae hodieque mutata littera Canopos nominatur. vidit mire addidit, ut “quam semel informem vasto vidisse sub antro Scyllam”. cyclopas Graecae declinationis accusativus est. unde Graecum habebit accentum: nam latine ‘cyclopes’ diceret; sed sic versus stare non poterat. {{ancora+|264|[[Aeneis/Liber XI#260|264.]]}} {{sc|}}Regna neoptolemi referam subaudis ‘eversa’, quod ex posterioribus intellegitur. Pyrrho autem quid contigerit manifestum est: nam, ut in tertio legimus, cum vellet ducere Hermionen, Oresti ante desponsatam, ab eo est inter aras Apollinis interemptus: unde est “scelerum furiis agitatus Orestes excipit incautum patriasque obtruncat ad aras”. versosque penates idomenei Idomeneus rex Cretensium fuit: qui cum tempestate laboraret, vovit se sacrificaturum Neptuno de ea re quae ei primum occurrisset. casu ei primus filius occurrit: quem cum, ut alii dicunt, immolasset, ut alii, immolare vellet, ob crudelitatem regno a civibus pulsus est: unde est “fama volat pulsum regnis cessisse paternis Idomenea ducem”. alii dicunt quod abscedens cuidam suum commendaverat regnum, qui per eius absentiam occupavit imperium et reversum pepulit. ergo ‘versos penates’ aut eversos et funditus dirutos accipiendum: aut certe in aliena iura conversos. {{ancora+|265|[[Aeneis/Liber XI#265|265.]]}} {{sc|}}Libycone habitantes litore locros ut etiam in tertio diximus, Locri, socii Aiacis Oilei, fuerunt Epizephyrii et Ozolae; sed hi tempestate divisi sunt adeo, ut Epizephyrii tenerent Bruttios, de quibus ait in tertio “hic et Narycii posuerunt moenia Locri”, Ozolae vero deferrentur Pentapolim, de quibus nunc queritur dicens ‘Libycone habitantes litore Locros’? quamvis quidam dicant, etiam in ipsis Bruttiis litus Libycum dici. alii hos circa Syrtes posuisse sedes: alii in Libya insulas quasdam inhaerentes occupasse, eosque initio Mesammones, postea corrupte Nasamones appellatos: alii amissa in Syrtibus classe, per mediterranea arietis fortuito ductu iter facientes ad Ammonem pervenisse et oppidum †Aucela inter Nasamones condidisse: alii Africae insulam tenuisse, quae nunc Cercina dicitur. et pronuntiandum, ut longinquitas doceatur exilii. {{ancora+|268|[[Aeneis/Liber XI#265|268.]]}} {{sc|}}Devicta asia subsedit adulter quidam ‘sub’ pro ‘post’ accipiunt, ut sit pro ‘post possedit’. legitur et ‘devictam Asiam’: quod si est, ita intellegimus ut ‘subsedit’ sit dolo possedit — Lucanus “subsidere regnum Chalcidos Euboicae magna spe rapte parabas”: unde et subsessores dicuntur, qui in insidiis tauros interimunt, et hostium dolos subsessas vocamus — ut sit sensus: ab Agamemnone devictam Asiam adulter Aegisthus insidiis et factione possedit. melius tamen est ut ‘devicta Asia’ legamus, secundum quod ‘subsedit’ erit remansit, ut “extremus galeaque ima subsedit Acestes”, ut sit sensus: Asia propter adulterium pertulit bella, quae remanente adultero finita esse nihil profuit, ut cum indignatione sit dictum, dum primum vindicatur adulterium, aliud rursus emersit. sane Clytemestram Orestes filius postea in vindictam patris necavit. quidam dicunt Clytemestram non manu filii, sed iudicum sententia peremptam. alii hunc Orestem filium Menelai et Helenae tradunt; quidam inventam †ingeniam aboetiam uxorem ei volunt fuisse. {{ancora+|267|[[Aeneis/Liber XI#265|267.]]}} {{sc|}}Prima intra limina in ipso limine imperii, id est in litore, quia secundum Homerum Clytemestra Agamemnoni occurrit ad litus et illic eum susceptum cum adultero inter epulas interemit: quod et Iuvenalis tangit dicens “quippe ille deis auctoribus ultor patris erat caesi media inter pocula”. alii autem dicunt [Clytemestram dolore pellicatus, quod conperisset Cassandram a marito electam,] quod in ipso regressu, id est prima die qua domus suae limen ingressus est, [blande suscepisse, cumque ille diis penatibus se sacrificare velle dixisset,] consilio Aegisthi ab uxore vestem accepit clauso capite [et manicis,] qua inplicatus adulteri manibus interiit. {{ancora+|269|[[Aeneis/Liber XI#265|269.]]}} {{sc|}}Invidisse deos Stheneli filius Cyllarabus Aegialiam, Diomedis uxorem, cognovit adulterio: quo comperto Diomedes reverti noluit et in Apuliae partibus sibi condidit sedes. quod Veneris dolo dicitur esse perfectum, quam in bello Troiano vulneraverat: unde ait ‘invidisse deos’. {{ancora+|270|[[Aeneis/Liber XI#270|270.]]}} {{sc|}}Pulchram calydona viderem unam de supra dictis civitatibus, quibus imperavit. {{ancora+|271|[[Aeneis/Liber XI#270|271.]]}} {{sc|}}Nunc etiam horribili visu p. s. hoc loco nullus dubitat fabulae huius ordinem a Vergilio esse conversum: nam Diomedis socios constat in aves esse conversos post ducis sui interitum, quem extinctum inpatienter dolebant. hae aves hodieque Latine Diomedeae vocantur, Graeci eas ἐρωδιούς dicunt. habitant autem in insula quae est haud longe a Calabria, in conspectu Tarentinae civitatis. quinetiam de his avibus dicitur quod Graecis navibus laetae occurrant, alienas vehementer fugiant, memores et originis suae et quod Diomedes ab Illyriis interemptus est. portenta s. re vera enim portentum est homines in aves esse conversos. {{ancora+|272|[[Aeneis/Liber XI#270|272.]]}} {{sc|}}Et socii amissi legunt non nulli et ‘admissis pennis’, sed melius est ‘amissi’. {{ancora+|274|[[Aeneis/Liber XI#270|274.]]}} {{sc|}}Lacrimosis vocibus dolentes vel suam mutationem, vel regis interitum: namque hoc tangit latenter. {{ancora+|275|[[Aeneis/Liber XI#275|275.]]}} {{sc|}}Speranda pro ‘timenda’, ut “hunc ego si potui tantum sperare dolorem”. {{ancora+|276|[[Aeneis/Liber XI#275|276.]]}} {{sc|}}Caelestia corpora Martis et Veneris, quae numina vulneravit in bello. {{ancora+|277|[[Aeneis/Liber XI#275|277.]]}} {{sc|}}Veneris violavi vulnere dextram artificiose agit: nam sciens ea quae dicuntur in fine, animis inhaerere, suos casus ultimos memorat. perite etiam Venerem tantum vulneratam a se esse dicit, Martis supprimens nomen, quod ei poterat esse gloriosius: ut videatur omnia quae pertulit, odio Veneris pertulisse, contra cuius filium nunc vocatur ad pugnam, ut negans etiam nunc paria formidare videatur. ‘dextram’ autem secundum Homerum dicit, qui ait ἐπὶ καρπῷ . {{ancora+|278|[[Aeneis/Liber XI#275|278.]]}} {{sc|}}Tales inpellite pugnas quarum est periculosa victoria. {{ancora+|279|[[Aeneis/Liber XI#275|279.]]}} {{sc|}}Nec mihi cum teucris vllum post eruta bellum pergama ne ei obiciatur illa coniuratio quam apud Aulidem Graeci inierunt, dicit in Troiae excidio sacramentum coniurationis esse conpletum; namque in Troiam, non in Troianos coniuraverant Graeci: huc enim spectat quod dicit, nullum se cum Troianis habere bellum post dirutam Troiam. {{ancora+|280|[[Aeneis/Liber XI#280|280.]]}} {{sc|}}Nec veterum memini laetorve malorum nec meminisse volo victoriarum mearum quarum nullus oblivisci consuevit, nec laetor Troianorum malorum pro ‘Troianis malis’ quae nobis bellantibus pertulerunt: non enim potest de suis malis dicere, cum et mala sua nullus obliviscatur, et ea ipse paulo ante memoraverit. ‘laetor’ autem ‘malorum’ figura Graeca est, sicut Horatius “agrestium regnavit populorum” pro ‘agrestibus populis’. {{ancora+|281|[[Aeneis/Liber XI#280|281.]]}} {{sc|}}Munera quae patriis ad me portastis ab oris hinc iam suasio est et consilium; nam finita est auxiliorum negatio: unde et paulo post Venulus ita dividit dicens ‘et responsa simul quae sint, rex optime, regis audisti et quae sit magno sententia bello’, scilicet audisti et quemadmodum negarit auxilia, et quod nobis dederit de pace consilium. {{ancora+|282|[[Aeneis/Liber XI#280|282.]]}} {{sc|}}Stetimus tela aspera contra contulimusque manus id est et comminus, et e longinquo inter nos bella tractavimus. {{ancora+|284|[[Aeneis/Liber XI#280|284.]]}} {{sc|}}Quantus in clipeum adsurgat aut ‘quantus’ est quotiens in hostem pergens erigit scutum: aut pugnandi exsecutus est genus. qui enim scripserunt de arte militari dicunt summum genus esse dimicandi, quotiens calcato umbone adversarii se in hostilem clipeum erigit miles et ita contra stantis vulnerat terga. vel ‘quantus adsurgat’, [vel] quanto sit maior. {{ancora+|285|[[Aeneis/Liber XI#285|285.]]}} {{sc|}}Si dvo praeterea hoc est alios duos. {{ancora+|287|[[Aeneis/Liber XI#285|287.]]}} {{sc|}}Dardanus pro ‘Dardanius populus’. et posuit principale pro derivativo: sic Homerus τὸν δ’ ἔκτανε Δάρδανος ἀνήρ lugeret morem lugendi quidam dicunt Aegyptios invenisse: eos enim primos Liberum, quem Osirim appellant, a fratre Typhone per insidias interemptum atra veste luxisse: inde ceteris gentibus traditum ut post interitum proximorum suorum veste mutata lugerent, ita tamen, ut intra annum finiretur luctus. {{ancora+|288|[[Aeneis/Liber XI#285|288.]]}} {{sc|}}Cessatum est tardatum est: et mire quia non habet quos inputet Troianis triumphos, vult eis excidii tarditatem pro victoria cedere. {{ancora+|290|[[Aeneis/Liber XI#290|290.]]}} {{sc|}}haesit retardata est. vestigia rettulit retro acta est et repulsa, ut “ac retro sublapsa referri”. {{ancora+|292|[[Aeneis/Liber XI#290|292.]]}} {{sc|}}Hic pietate prior id in Aenea plus laudat quod Latinis, sicut suadet, pacem petituris est utile, ut eum se credant posse facilius exorare. ‘prior’ autem praestantior, melior. {{ancora+|293|[[Aeneis/Liber XI#290|293.]]}} {{sc|}}Qua datur qua potest, quacumque ratione permittitur. {{ancora+|296|[[Aeneis/Liber XI#295|296.]]}} {{sc|}}Per ora turbata pro ‘per ora turbatorum’. {{ancora+|298|[[Aeneis/Liber XI#295|298.]]}} {{sc|}}Clavso gurgite saxorum obiectione praecluso. {{ancora+|299|[[Aeneis/Liber XI#295|299.]]}} {{sc|}}fremunt ripae antiqui aquae sonitus ‘fremitus’ dicebant: Ennius “ratibusque fremebat imber Neptuni”. {{ancora+|301|[[Aeneis/Liber XI#300|301.]]}} {{sc|}}Praefatus divos more antiquo: nam maiores nullam orationem nisi invocatis numinibus inchoabant, sicut sunt omnes orationes Catonis et Gracchi; nam generale caput in omnibus legimus. unde Cicero per inrisionem ait “si quid ex vetere aliqua oratione ‘Iovem ego optimum maximum’”. {{ancora+|302|[[Aeneis/Liber XI#300|302.]]}} {{sc|}}Ante equidem summa de re statvisse Latini latenter arguit Turnum, quod sibi non obtemperaverit, ut foedus fieret, in septimo scilicet ubi dixit “te, Turne, nefas, te triste manebit supplicium”: nam modo hoc tempus revolvit. vellem statvisse olim est quod volui his malis terminum dare. ‘vellem’ autem ‘statuisse’ sic dixit ut ‘vellem fecisse’: et est conpendiosa elocutio, cum querimur non esse factum quod fieri debuit. {{ancora+|303|[[Aeneis/Liber XI#300|303.]]}} {{sc|}}non tempore tali adiuvandum pronuntiatione: id est post tanta quae pertulimus mala. et oportune deliberandi quidem de hac re existimat intervallum esse, hostili exercitu inminente, et per hoc magis suadet, dum tam infestos probat, ut sibi nec pacem petere permittatur. {{ancora+|305|[[Aeneis/Liber XI#305|305.]]}} {{sc|}}Bellum inportunum concepit gravem iracundiam, et sic in haec verba prorupit. ‘inportunum’ autem est ubi nullum refugium est, quod caret portu, id est quiete, ubi nullus portus est. nam hoc quodammodo dicit, in naufragium fertur ista contentio, quia supra audierat periculum esse etiam superare Troianos. et enarrat cur ‘inportunum’, dicens ‘cum gente deorum invictisque viris gerimus’. cives ἐκφώνησις . cum gente deorum qui a diis originem ducunt. {{ancora+|306|[[Aeneis/Liber XI#305|306.]]}} {{sc|}}Invictisque viris gerimus atqui supra legimus “bis capti Phryges”. sed invictos ideo dicit, quia sequetur ‘nec victi possunt absistere ferro’. ‘possunt’ autem ‘absistere’ mire ait, ac si diceret: etiam si velint, eos a bellis discedere natura non patitur. Ennius “qui vincit non est victor, nisi victus fatetur”. Varro et ceteri invictos dicunt Troianos, quia per insidias oppressi sunt: illos enim ‘vinci’ adfirmant qui se dedunt hostibus. {{ancora+|308|[[Aeneis/Liber XI#305|308.]]}} {{sc|}}Adscitis evocatis, adiunctis. ergo et gradatim accedit ad desperationem, quae cogit pacem esse poscendam. aetolum in armis †a patri usque adde id Diomedis mentionem intulit. {{ancora+|309|[[Aeneis/Liber XI#305|309.]]}} {{sc|}}ponite deponite. spes sibi quisque subaudis ‘sit’. et late patet ista sententia, vel quod alienis egere auxiliis non oporteat, vel quod meminisse singuli spei suae debeant, ut ea sperent tantum, quibus possunt potiri. sed haec quam angusta videtis ut unusquisque in se tantum spem habeat quam sit augustum, videtis. cetera absolute dixit, id est exercitus, auxilia, vires imperii: quae quia sic videtis adflicta, quid restat, nisi ut pacem petamus? {{ancora+|311|[[Aeneis/Liber XI#310|311.]]}} {{sc|}}Ante oculos interque manus sunt omnia vestras ac si diceret, non egent narratione. ‘inter manus’ autem, quod Graeci πρὸ χειρῶν . {{ancora+|312|[[Aeneis/Liber XI#310|312.]]}} {{sc|}}Nec quemquam incuso excusatio haec ostendit et obliquam esse in Turnum orationem Latini. {{ancora+|313|[[Aeneis/Liber XI#310|313.]]}} {{sc|}}Fuit exhausta et consumpta est. toto certatum est corpore regni id est imperii omnibus viribus bellamus. {{ancora+|314|[[Aeneis/Liber XI#310|314.]]}} {{sc|}}Dubiae menti meae, scilicet cogitanti. {{ancora+|315|[[Aeneis/Liber XI#315|315.]]}} {{sc|}}paucis animos adhibete docebo aut ‘paucis docebo’, aut ‘animos paucis adhibete’. {{ancora+|316|[[Aeneis/Liber XI#315|316.]]}} {{sc|}}Est antiquus ager tusco mihi proximus amni hoc loco Donatus erravit dicens, agrum quem Latinus donare disponit, esse in Campania iuxta Vfentem fluvium, quod etiam Clanarius ait, cuius terras vicinas Tusci aliquando tenuerunt, ut inde dictum sit ‘Tusco mihi proximus amni’. agit etiam hoc argumento, quod illic est locus qui hodieque pinetum vocatur. sed constat omnia illa loca esse campestria, nec procedit quod dicitur ‘celsi plaga pinea montis’. unde sequenda est potius Livii, Sisennae et Catonis auctoritas: nam paene omnes antiquae historiae scriptores in hoc consentiunt. Cato enim in originibus dicit Troianos a Latino accepisse agrum, qui est inter Laurentum et castra Troiana. hic etiam modum agri commemorat et dicit, eum habuisse iugera iiDCC. sane ‘antiquus’ potest et nobilis accipi: vel secundum Trebatium qui de religionibus libro septimo ait “luci qui sunt in agris qui concilio capti sunt, hos lucos eadem caerimonia moreque conquiri haberique oportet, ut ceteros lucos qui in antiquo agro sunt”. ‘antiquum agrum’ Romanum cogit intellegi. tusco mihi proximus amni Tiberino. {{ancora+|317|[[Aeneis/Liber XI#315|317.]]}} {{sc|}}Longus in occasum ea parte, qua in occidentem tenditur, longior: potuit ergo usque ad Laurentum et ad Hostiam tendi. fines super usque sicanos usque ad fines Sicanos, quos Siculi aliquando tenuerunt, id est usque ad ea loca in quibus nunc Roma est: haec enim Siculi habitaverunt, unde est “et gentes venere Sicanae saepius”. qui a Liguribus pulsi sunt, Ligures a Sacranis, Sacrani ab Aboriginibus. {{ancora+|318|[[Aeneis/Liber XI#315|318.]]}} {{sc|}}Avrunci rutvlique serunt subaudis a superioribus ‘mihi’: nam et supra ait ‘est mihi antiquus ager’. ergo suum agrum pollicetur, aut quem tamquam stipendiarium habebant Rutuli et Aurunci, aut ad quem colendum quasi regi operas dabant: unde superfluum est quod ait Donatus, non potuisse fieri ut praesente Turno ager Rutulorum a Latino donaretur Aeneae. {{ancora+|319|[[Aeneis/Liber XI#315|319.]]}} {{sc|}}Duros exercent colles extenuat agri meritum, quo vile videatur esse quod donat: vel ne grave videatur his, quibus auferendus est. hinc etiam illud est ‘atque horum asperrima pascunt’, et supra ‘Aurunci Rutulique serunt’, id est nec operis suis excolitur. asperrima autem pascunt quidam pro ‘asperrimas partes’, vel ‘asperrima pascunt loca’ accipi volunt. {{ancora+|321|[[Aeneis/Liber XI#320|321.]]}} {{sc|}}Cedat amicitiae id est in pretium concedat amicitiarum. et bono verbo usus est ‘amicitiae’, non pro hostibus, hoc est ne quasi victi demus. {{ancora+|322|[[Aeneis/Liber XI#320|322.]]}} {{sc|}}Aequas dicamus leges ut pari inter nos societate versemur, id est ut sit neuter inferior. sociosque in regna vocemus non stipendiarios, ut in quarto “cuique loci leges dedimus”. {{ancora+|325|[[Aeneis/Liber XI#325|325.]]}} {{sc|}}Possuntque solo decedere nostro scit eos fataliter ad Italiam venisse: nam audiit et a Fauno “externi venient generi” et ab Ilioneo “sed nos fata deum vestras exquirere terras imperiis egere suis”. tamen propter Turnum simulat ignorantiam, ut se etiam circa eum aequum praestare videatur. multum est autem quod ait ‘possunt’. {{ancora+|326|[[Aeneis/Liber XI#325|326.]]}} {{sc|}}bis denas italo texamus robore naves quaeritur unde scierit Latinus, viginti naves habuisse Aenean; sed ita absolvitur: potuit speculatione, potuit rumore cognoscere, postremo aestimatione dixit, quae amplius solet conplecti: quia de viginti navibus unam periisse cum Oronte, quattuor in Sicilia concrematas. texamus quidam ‘texamus’ proprie dictum tradunt, quia loca in quibus naves fiunt, Graece ναυπήγια , latine textrina dici: Ennius dicit “idem campus habet textrinum navibus longis”: navalia enim non esse ναυπήγια , sed νεώρια . {{ancora+|327|[[Aeneis/Liber XI#325|327.]]}} {{sc|}}complere valent proprie verbum nauticum: nam Graece πλήρωμα dicitur. iacet omnis ad undam materies hic ‘omnis’ pro ea quae sufficit. iterum extenuat, ut sine magno negotio posse fieri videatur. materies antique dictum: nam materiam dici debere multi adserunt. {{ancora+|328|[[Aeneis/Liber XI#325|328.]]}} {{sc|}}numerumque modumque eleganter quot et quantae magnitudinis sint. {{ancora+|329|[[Aeneis/Liber XI#325|329.]]}} {{sc|}}manus artifices. navalia demus hoc loco ipsae res navales sunt, id est pix, cera, funes, vela et alia huius modi. ‘navalia’ dicimus loca ubi naves sunt; sed modo de Graeco transtulit et ‘navalia’ posuit pro trabibus de quibus naves fiunt: nam Homerus νήιον dicit navale lignum. {{ancora+|331|[[Aeneis/Liber XI#330|331.]]}} {{sc|}}Prima de gente et ex numero et ex nobilitate legatorum intellegitur negotii magnitudo. {{ancora+|333|[[Aeneis/Liber XI#330|333.]]}} {{sc|}}avrique eborisque talenta ad aurum refertur: an et ad ebur? quia et ebur ad pondus venditur. {{ancora+|334|[[Aeneis/Liber XI#330|334.]]}} {{sc|}}Et sellam regni trabeamque insignia nostri bene ‘nostri’. Romanorum enim imperatorum insigne fuit sella curulis et trabea: nam diadema, ut aliarum gentium reges, non habebant. et sciendum sellam curulem a curru dictam, quod hi tantum ea utebantur qui triumphali curru invecti fuissent: sicut etiam palmata dicitur toga quam merebantur hi qui reportassent de hostibus palmam. {{ancora+|335|[[Aeneis/Liber XI#335|335.]]}} {{sc|}}In medium in commune, ut “in medium quaerebant”. {{ancora+|336|[[Aeneis/Liber XI#335|336.]]}} {{sc|}}tum drances idem videlicet qui supra apud Aenean egerat. {{ancora+|337|[[Aeneis/Liber XI#335|337.]]}} {{sc|}}Obliqua invidia hoc est qui non ex aperto inpugnabat Turnum, sed eum reipublicae simulata defensione lacerabat. {{ancora+|338|[[Aeneis/Liber XI#335|338.]]}} {{sc|}}Largus opum abundans opibus, dives, non qui multa donaret. lingvae melior ut “laetissimus umbrae”, Sallustius “frugum pabulique laetus ager”. {{ancora+|339|[[Aeneis/Liber XI#335|339.]]}} {{sc|}}Non futtilis auctor non inanis: nam futtile vas quoddam est lato ore, fundo angusto, quo utebantur in sacris Vestae, quia aqua ad sacra Vestae hausta in terra non ponitur, quod si fiat, piaculum est: unde excogitatum vas est, quod stare non posset, sed positum statim effunderetur. inde et homo, commissa non retinens, futtilis dicitur, contra ‘non futtilis’ bonus in consiliis, non inanis. {{ancora+|340|[[Aeneis/Liber XI#340|340.]]}} {{sc|}}Seditione potens praepotens in movenda, non in conprimenda seditione. superbum pro ‘nobile’. {{ancora+|341|[[Aeneis/Liber XI#340|341.]]}} {{sc|}}Incertum de patre ferebat non ignobile, sed penitus ignoratum significat. alii ‘incertum’ aut ipsum patrem, aut genus tradunt. et bene segni homini paternam non dedit nobilitatem. {{ancora+|342|[[Aeneis/Liber XI#340|342.]]}} {{sc|}}surgit hic reddidit sensum ‘tum Drances surgit’. onerat dictis hoc sermone ostendit, eum etiam exhortatione gravatum Latini. iras Turni, an omnium qui bellum detestabantur? {{ancora+|343|[[Aeneis/Liber XI#340|343.]]}} {{sc|}}Rem nulli obscuram callide et oratorie agit et in omnibus adulatorie respondet dictis Latini: supra enim ille dixerat “ante oculos interque manus sunt omnia vestras”. sane quasi praedictum oratorem exprimit, quia supra de eo dixit ‘et lingua melior’. et ‘rem consulis’ pro ‘de re consulis’: Plautus “consulere quiddam est quod tecum volo” (Mos. 1102). sed Drances, sicut dictum est, rhetorice suadet de pace. nam et pacem faciendam hortatur, et accusationem in Turnum dirigit, et quae a Latino indubitanter universa dicta sunt, quae pacem fieri suadeant, Drances eadem omnia respondens, addit etiam de filia danda Aeneae, quod Latinus ante reticuerat, “quin natam egregio genero”: quasi non aliter firma erit pax, quam fieri vis: quia sciebat hoc Turnum graviter esse laturum, in invidiam personam eius adducens “dicam equidem, licet arma mihi mortemque minetur”. et ne mirum esset, qui sic libere responderet, ante eius et mores et causam praedixit ‘lingua melior’, ‘seditione potens’, ‘idem infensus, quem gloria’ et reliqua. duae tamen hic faciendae pacis praecipue causae sunt, quod victi sunt, et Turnus singulari certamine congredi debeat. vocis egentem genetivo iunxit, ut “cum classis egeret”. {{ancora+|344|[[Aeneis/Liber XI#340|344.]]}} {{sc|}}O bone rex bene addidit ‘bone’, et auxit epitheto dignitatem: ‘rex’ enim medium est; nam et bonus esse et pessimus potest. alii ‘bone rex’ exprobratione accipiunt, ut quidam volunt †se bonum dici. {{ancora+|345|[[Aeneis/Liber XI#345|345.]]}} {{sc|}}Mussant modo ‘verentur’ vel ‘timent’ significat; alias ‘dubitant’, ut “mussat rex ipse Latinus quos generos vocet”; interdum ‘susurrant’, ut de apibus dicit. et proprie ‘mussare’ est obmurmurare et queribundum tectius velut muto esse vicinum. alias ‘tacent’, alias ‘quiescunt’. {{ancora+|346|[[Aeneis/Liber XI#345|346.]]}} {{sc|}}Flatusque remittat aut ponat superbiam: aut ‘nostros flatus remittat’, id est nobis respirare concedat. ‘remittat’ autem nunc pro ‘laxet’, ut ‘remissis artubus’ pro ‘laxatis’. {{ancora+|347|[[Aeneis/Liber XI#345|347.]]}} {{sc|}}Cuius ob avspicium invidiose Turni auspiciis inputat quod tantus periit exercitus, ac si diceret: si malis et infaustis tuis ominibus non egrederentur, possent forsitan superare virtute. sane sciendum hunc exprimere quicquid verecunde celavit Latinus. moresque sinistros contrarios, quia in principio Latino obtemperare noluit. {{ancora+|348|[[Aeneis/Liber XI#345|348.]]}} {{sc|}}licet arma mihi ‘licet’ pro ‘quamvis’. et est parenthesis. {{ancora+|349|[[Aeneis/Liber XI#345|349.]]}} {{sc|}}Lumina ducum id est proceres, ut “o lux Dardaniae”. {{ancora+|350|[[Aeneis/Liber XI#350|350.]]}} {{sc|}}Consedisse urbem luctu in luctum esse demersam. temptat mire ‘temptat’, non pugnat. {{ancora+|351|[[Aeneis/Liber XI#350|351.]]}} {{sc|}}Fugae fidens illud respicit quod bella deseruit, Iunone faciente: vel quia eius exercitus fugit. ‘fugae’ autem figurate dixit pro ‘fuga fidens’. caelum territat armis dictum quidem Vergilii gravitati non congruit, sed perite Dranci haec data sunt verba, qui tumida uti oratione inducitur: unde ei paulo post Turnus obicit, “quae tuto tibi magna volant”, item “proinde tona eloquio”, item “ventosa in lingua”. deinde diximus Drancem librare se ad orationem Latini: unde nunc dicit ‘et caelum territat armis’, quia audierat ‘bellum inportunum, cives, cum gente deorum’, id est contra eos pugnat, qui favore ‹deorum› nituntur. caelum t. a.] quasi vanus et qui ventis minetur. {{ancora+|352|[[Aeneis/Liber XI#350|352.]]}} {{sc|}}etiam hoc loco ‘etiam’ pro ‘adhuc’, ut Terentius “hunc ego numquam videram etiam” et mox “unum etiam vos oro, ut me in vestrum recipiatis gregem”. mitti dardanidis dicique i. ‘mitti’ aurum, ebur, sellam et cetera, ‘dici’ de navibus vel agro. et bene ‘Dardanidis’ quasi cognatis et ab origine generis propinquis. {{ancora+|354|[[Aeneis/Liber XI#350|354.]]}} {{sc|}}adicias pro ‘adice’: Terentius “abeas si sapis”: quia indecens erat imperative ad regem loqui. et bene hic quod honeste Latinus reticuerat dicit, Laviniam quoque ei offerendam. {{ancora+|355|[[Aeneis/Liber XI#355|355.]]}} {{sc|}}Egregio genero dignisque hymenaeis ergo Turnus videtur indignus. {{ancora+|356|[[Aeneis/Liber XI#355|356.]]}} {{sc|}}Aeterno foedere firmes natae scilicet coniunctione: nam munera et contemni poterant, generis vero coniunctione in aeternum pacis foedera firmabantur. hoc autem dicto latenter etiam Latini pudorem exonerat, qui Turno etiam suam promiserat filiam, dicens causam reipublicae praeponderare debere et propter pacem civium Turno Aenean esse praeferendum. {{ancora+|357|[[Aeneis/Liber XI#355|357.]]}} {{sc|}}Terror ‘terror’ est proprie qui aliis infertur, ut si dicas ‘ille mihi habet terrorem’, id est timendus est: unde et terribilis dicitur. ‘metus’ autem est quem habent timentes. sed nunc usurpative terrorem pro metu posuit, nam hoc dicit: quod si tantum Turnum timemus. et bene involvit quod turpe esset audiente Latino dicere, ut Turnum timeat. {{ancora+|358|[[Aeneis/Liber XI#355|358.]]}} {{sc|}}ipsum invidiose repetitum pronomen. veniamque oremus ab ipso cedat Asper hic distinguit, id est hanc veniam oremus, ut cedat: aut si coniuncte legeris ‘cedat ius proprium regi’, nova erit elocutio accusativo iunctum ‘cedat’. et ‘cedat ius proprium ‹regi’›, id est quod proprium regum est, aut ‘cedat’ Aeneae. quod autem hic dixit ‘cedat’, mox ‘pone animos et pulsus abi’. {{ancora+|360|[[Aeneis/Liber XI#360|360.]]}} {{sc|}}Quid miseros totiens in aperta pericula cives proicis quasi viles et abiciendos. et ingenti pondere universa verba sunt posita. {{ancora+|361|[[Aeneis/Liber XI#360|361.]]}} {{sc|}}Latio non uni civitati. caput principium. et est antiquum: quia qui auctor et princeps rei gestae fuerat, ‘caput’ a veteribus dicebatur: Terentius “nam si hic mali est quicquam, illic huic rei est caput”, Plautus in Asinaria “ego caput huic fui argento inveniendo” (As. 728). {{ancora+|362|[[Aeneis/Liber XI#360|362.]]}} {{sc|}}Nulla salus bello plus est, quam si ‘spes’ diceret ‘nulla’. ‘bello’ autem per bellum. pacem te poscimus omnes ‘te poscimus’, qui solus es causa bellorum: nam Aeneas iam pacem promisit. ‘omnes’ invidiose, ut et Latinus hoc poscere videatur. {{ancora+|363|[[Aeneis/Liber XI#360|363.]]}} {{sc|}}Solum inviolabile pignus id est Laviniam. et hoc est quod ait supra ‘pacem hanc aeterno foedere firmes’. {{ancora+|364|[[Aeneis/Liber XI#360|364.]]}} {{sc|}}Invisum quem tu tibi fingis id est inimicum: et bene ‘quem tu tibi fingis’, ne ei tamquam inimico minime credatur. et hoc dicit: non sum quidem inimicus, sed si velis esse, non recuso: nam hoc est ‘et esse nil moror’. {{ancora+|366|[[Aeneis/Liber XI#365|366.]]}} {{sc|}}Fusi fugati. {{ancora+|367|[[Aeneis/Liber XI#365|367.]]}} {{sc|}}Desolavimus agros vel dum occiduntur agri cultores, vel dum coguntur ad militiam: nam legimus “et latos vastant cultoribus agros”. {{ancora+|369|[[Aeneis/Liber XI#365|369.]]}} {{sc|}}Dotalis regia cordi est hoc est regnum Latini: sic alibi “non haec dotalis regia Amatae”. {{ancora+|371|[[Aeneis/Liber XI#370|371.]]}} {{sc|}}Scilicet ut turno contingat regia conivnx haec cum quadam inrisione dicuntur. et ostendit hoc nec utile nec honestum esse. {{ancora+|372|[[Aeneis/Liber XI#370|372.]]}} {{sc|}}Inhvmata infletaque turba atqui sepulti sunt omnes qui in bello perierant, ut legimus supra. sed hoc factum est Aeneae beneficio, qui sepulturae eorum reddidit socios. ergo quantum ad Turnum pertinet, insepulti sunt: nam campos in sua potestate retinebat Aeneas. {{ancora+|373|[[Aeneis/Liber XI#370|373.]]}} {{sc|}}Etiam tu heia: nam hortantis adverbium est hoc loco: Terentius “etiam responde”. alias ‘adhuc’ significat et est temporis adverbium, ut “etiam currus, etiam arma tenentem”. alibi pro coniunctione, ut “vos etiam gemini”. ponitur etiam pro ‘nondum’: Afranius “etiam quidquam egisti”. apud maiores ‘etiam’ consentientis fuerat, quod tamen in his recentibus idoneis non invenitur. non nulli ‘etiam tu’ pro ‘quin tu’ tradunt. vis virtus. {{ancora+|374|[[Aeneis/Liber XI#370|374.]]}} {{sc|}}si patrii quid martis habes id est si quid bellicae virtutis habes; neque enim a Marte oriundus est. nam ‘patrii’ et a patre, et a patria potest dici. {{ancora+|377|[[Aeneis/Liber XI#375|377.]]}} {{sc|}}Imo pectore voces ut qui diu tacuerit, dum audit inimicum. dicendo autem ‘imo pectore voces’ more suo habitum futurae orationis ostendit. {{ancora+|378|[[Aeneis/Liber XI#375|378.]]}} {{sc|}}Larga quidem semper drance tibi copia fandi tum cum bella manus poscunt sunt multa sua vi optima, quae quoniam per se non possunt vituperari, ab accidentibus vituperantur, ut hoc loco quoniam eloquentia per se est optima, eam culpat ex tempore, dicens: tunc incumbis eloquentiae, cum manus bella deposcunt. et ostendere vult omnem illam orationem Drancis non consilio, sed timiditate prolatam. sane rhetorice responsurus Turnus bene coepit a Drance: ante enim se defendit, tunc de bello sententiam dicit. et primum hoc dicit, quod eloquens et infirmus sententias de bello audeat ferre, dicendo ‘larga quidem semper Drance’ et cetera, et ‘dum distinet hostem’ et reliqua. inde pro se agit, per enumerationem ostendens id falsum esse, quod dicatur victus ‘Iliaco tumidum qui sanguine Thybrim’ et cetera. sed obicitur: in futurum spes nulla est. execratur omen ‘capiti cane talia demens Dardanio’, et ex adversariorum persona rem adtenuat dicendo ‘extollere vires gentis bis victae’. etiam illi rei respondet quam dixerat Drances, vim se timere ‘vel cum se pavidum’ et reliqua, et ‘numquam animam talem’ et reliqua. dilata autem de singulari certamine quaestione quasi aliam orationem inchoat ‘nunc ad te et tua’ et reliqua. sed haec in sequentibus singulatim tractanda sunt. {{ancora+|379|[[Aeneis/Liber XI#375|379.]]}} {{sc|}}Patribusque vocatis primus ades bella penitus ignorans atque formidans, primus es inter senes ad danda consilia. {{ancora+|380|[[Aeneis/Liber XI#380|380.]]}} {{sc|}}replenda est curia verbis emphasis loquacitatis. {{ancora+|381|[[Aeneis/Liber XI#380|381.]]}} {{sc|}}tuto dativus, an adverbium, ut ‘falso’? magna volant Homerus ἔπεα πτερόεντα προσηύδα . distinet arcet, repellit, nam ‘distinet’ est proprie extra tenet. nam ‘dis’ separantis est, unde et ‘diduco’ et ‘distraho’ dicimus. {{ancora+|383|[[Aeneis/Liber XI#380|383.]]}} {{sc|}}proinde ‘pro’ syllaba metri causa excluditur. tona eloquio non strepitu armorum. meque timoris argve tu drance ut in bucolicis “cantando tu illum”? ‘arguo’ autem genetivum regit, ut ‘arguo te caedis, insidiarum’. et est de Graeco: nam ita dicunt κατηγορῶ σε φόνου . {{ancora+|384|[[Aeneis/Liber XI#380|384.]]}} {{sc|}}Quando siquidem. et per inrisionem in illum suas confert laudes. stragis teucrorum duo genetivi. {{ancora+|386|[[Aeneis/Liber XI#385|386.]]}} {{sc|}}Insignis campos nobilitas, clarificas: nam verbum est ‘insignio insignis’. et dicit exauctorari eius debere sententiam, quod de bello iudicat virtutis ignarus. quid vivida virtus id est tua, vel certe mea. {{ancora+|389|[[Aeneis/Liber XI#385|389.]]}} {{sc|}}imus in adversos contra illud “illum aspice contra, qui vocat”. {{ancora+|390|[[Aeneis/Liber XI#390|390.]]}} {{sc|}}Istis δεικτικῶς . {{ancora+|392|[[Aeneis/Liber XI#390|392.]]}} {{sc|}}Pulsus ego quia ille dixerat “pone animos et pulsus abi”. et agit coniectura: nam hoc vult intellegi, non posse dici merito pulsum eum, qui insequendo hostem bella deseruit. aperte autem hoc dicit: potest merito credi quod pulsus sit is, cuius tot extant tropaea? et rerum commemoratione falsum probat. {{ancora+|394|[[Aeneis/Liber XI#390|394.]]}} {{sc|}}Cum stirpe occiso enim Pallante interiit eius cuncta posteritas. {{ancora+|395|[[Aeneis/Liber XI#395|395.]]}} {{sc|}}exutos arcadas armis aut suis, aut sui ducis: unde per ‘Arcadas’ etiam Pallantem intellegi quidam volunt. {{ancora+|396|[[Aeneis/Liber XI#395|396.]]}} {{sc|}}Bitias subaudis ‘ingens’ a consequentibus. mille finitus numerus pro infinito. {{ancora+|398|[[Aeneis/Liber XI#395|398.]]}} {{sc|}}inclusus muris quem pulsum ille iactabat. aggere saeptus sicut supra “vestris, o cives, undique saeptus aggeribus”. {{ancora+|399|[[Aeneis/Liber XI#395|399.]]}} {{sc|}}Nulla salus bello capiti cane talia demens dardanio quotiens argumentum non possumus solvere, aut contraria obiectione aut risu aut maledicto, ut hoc loco, adversario respondemus. ‘cane’ autem pro ‘divina’. et bene hic male ominantem canere dicit, ut vatem. quibusdam videtur vulgare convicium, ut est ‘tibi et capiti tuo’, sed honestatem dicto additam per varietatem. dardanio rebvsque tuis simul eum Aeneae iungendo vult latenter ostendere proditorem. {{ancora+|400|[[Aeneis/Liber XI#400|400.]]}} {{sc|}}Proinde itaque. et est ordo ‘nulla salus bello; proinde omnia magno ne cessa turbare metu’: cetera per parenthesin dicta sunt, hoc est ‘capiti cane talia demens Dardanio’ et cetera. {{ancora+|401|[[Aeneis/Liber XI#400|401.]]}} {{sc|}}Extollere vires gentis bis victae contra premere arma latini haec est virtus eloquentiae. ‘bis’ autem ‘victae’ ab Hercule et ab Argivis. ‘arma’ autem ‘Latini’ invidiose dixit: nam debuit ‘mea’ dicere. et hoc ad illud quod ille dixerat “ius proprium regi patriaeque remittat”. {{ancora+|403|[[Aeneis/Liber XI#400|403.]]}} {{sc|}}Myrmidonum proceres Graecorum principes. dicit autem Patroclum et Achillem: nam licet ipsi aliunde fuerint, tamen Myrmidonibus imperarunt. haec autem ponit inter inpossibilia. et utitur Graeco proverbio ἄνω ποταμοί : sic Horatius “et ante Padus Matina laverit cacumina”. et sic est modo dictum, ut in quarto “nunc Lyciae sortes, nunc et Iove missus ab ipso”. {{ancora+|405|[[Aeneis/Liber XI#405|405.]]}} {{sc|}}Retro fugit avfidus undas quod est contrarium. Aufidus autem Apuliae fluvius est, iuxta Canusium civitatem cadens in Adriaticum pelagus. {{ancora+|406|[[Aeneis/Liber XI#405|406.]]}} {{sc|}}Vel cum se pavidum contra mea ivrgia fingit contra illud quod ait “det libertatem fandi flatusque remittat”. nam hoc dicit: timorem suum naturalem invidiose in meam causam retorquet, ut meae praesentiae, non illius naturae, quod timet esse videatur. hoc est enim quod planius infert, dicens ‘et formidine crimen acerbat’, id est quam simulat. {{ancora+|407|[[Aeneis/Liber XI#405|407.]]}} {{sc|}}Artificis scelus nam sceleratorum est simulare formidinem. acerbat nomen sine verbi origine: non enim facit ‘acerbo’. {{ancora+|409|[[Aeneis/Liber XI#405|409.]]}} {{sc|}}Habitet tecum et sit pectore in isto id est pessima et vilis anima habitet in membris congruis: nam ‘talem’ vilem et pessimam accipimus, quam nefas est perire ea dextera, quae non inertes, sed quae viros fortes tantum consuevit occidere. et hoc ad illud “licet arma mihi” et cetera. {{ancora+|410|[[Aeneis/Liber XI#410|410.]]}} {{sc|}}Consulta revertor ‘consultor’ est qui consulit, ‘consultus’ qui consulitur, ‘consultum’ vero res ipsa de qua quis consulitur. bene ergo ‘consulta’ de quibus consulis. {{ancora+|411|[[Aeneis/Liber XI#410|411.]]}} {{sc|}}Si nullam nostris vltra spem ponis in armis insinuatione utitur, id est callido et subtili aditu ad persuadendum: vult enim dicere melius esse interire, quam pacem rogare. quod quia aperte non audet, latenter et paulatim ad hoc serpit. namque inter principium et insinuationem hoc interest, quod principium est aperta rei enuntiatio, insinuatio autem, ut diximus, est callida et subtilis oratio. ‘in armis’ autem aut meis, aut Latinorum omnium generaliter. vltra modo tempus significat, alias locum. {{ancora+|412|[[Aeneis/Liber XI#410|412.]]}} {{sc|}}Si tam deserti sumus si ita, si valde. et hoc propter Diomedem, qui solus negavit auxilia. ergo ‘deserti’ ab auxiliis accipiendum. {{ancora+|413|[[Aeneis/Liber XI#410|413.]]}} {{sc|}}Neque habet fortuna regressum omnia quae sibi possunt obici, ponit, sed cum solutionibus suis; nam et fortuna non est inmutabilis, et qui semel pellitur, iterum in proelium potest reverti. et ab auxiliis non sunt penitus destituti, et in ipsorum exercitu est adhuc plurimum spei. est autem syllogismus. {{ancora+|414|[[Aeneis/Liber XI#410|414.]]}} {{sc|}}oremus pacem argumentum ab honesto. dextras tendamus inertis felicitatem rei verbis expressit. {{ancora+|415|[[Aeneis/Liber XI#415|415.]]}} {{sc|}}Quamquam o si solitae quidquam virtutis adesset non se inertiae arguit, sed queritur de virtute omissa per neglegentiam. et videtur voluisse dicere: si solitae quicquam virtutis adesset, numquam ad hoc cogeremur; sed reliquit. ‘o’ autem dolentis est exclamatio, et intellegimus inmoratam esse illic eius orationem: nam exarsit dolore, quia aperte non potuit dicere moriendum potius esse, quam hostes rogandos: quod tamen dixit, conferens se ad alias personas et laudans eos quibus contigit perire, ne ista conspicerent. et servavit viri fortis personam, ut paenituerit eum dixisse ‘oremus pacem’. {{ancora+|416|[[Aeneis/Liber XI#415|416.]]}} {{sc|}}ille mihi ante alios utrum generaliter ‘ille’ pro ‘quicumque occubuit’ accipiendum est, an Mezentius? ante alios melior, omnibus praeferendus. fortunatusque laborum sicut “laeta laborum”: et est Graecum. {{ancora+|417|[[Aeneis/Liber XI#415|417.]]}} {{sc|}}egregius animi figurate dixit. tale videret vel hostes rogari: vel, quod latenter insinuat, tradi alteri sibi ante desponsatam. ideo et medie dicto, quoniam res eius agebatur, ‘ne quid tale videret’ posuit: quis enim eum ferret dicentem moriendum potius, quam de nuptiis eius mutandum? {{ancora+|418|[[Aeneis/Liber XI#415|418.]]}} {{sc|}}Semel ore momordit ‘semel’ cito, confestim, id est qui tota mortis celeritate consumptus est, quasi nihil ultra passurus. vulnerati autem solent vel terram vel arma mordere, ne dolorem eorum indicet gemitus: Lucanus de Pompeio “timuit, ne quas effundere voces vellet et aeternam fletu corrumpere famam”. {{ancora+|419|[[Aeneis/Liber XI#415|419.]]}} {{sc|}}adhuc intacta ivventus non quae non pugnavit, sed de qua adhuc delectus habendus est. {{ancora+|420|[[Aeneis/Liber XI#420|420.]]}} {{sc|}}Urbes italae quia Diomedes peregrinus fuerat. nam hoc dicit: habemus robur Italum, non Graecum militem, inertem et dissolutum. supersunt superabundant, adsunt ultra quam bella deposcunt. {{ancora+|421|[[Aeneis/Liber XI#420|421.]]}} {{sc|}}Sin et Troianis cum multo gloria venit sanguine mire agit, post confirmatas partes suas Troianorum integras vires inminuens. quid enim proderat dixisse, quod superessent Latinis auxilia, si etiam Troianorum integrae vires esse probarentur? cum multo gloria venit sanguine ac si diceret: non est iudicanda victoria quae per inmensa detrimenta contingit. et hoc est unde laudat Sallustius duces, qui victoriam “incruento exercitu” reportaverunt. {{ancora+|422|[[Aeneis/Liber XI#420|422.]]}} {{sc|}}Sunt illis sva funera id est Troianis. legitur et ‘illi’, et aut ‘Aeneae’ intellegimus, aut adverbium loci est pro ‘illic’, ut in secundo “patet isti ianua leto” pro ‘istic’. parque per omnes tempestas sic alibi “quanta per Idaeos saevis effusa Mycenis tempestas ierit campos”: nam bello crebro comparat tempestatem. {{ancora+|423|[[Aeneis/Liber XI#420|423.]]}} {{sc|}}Indecores ‘decor’ decoris facit, sicut ‘auctor’ auctoris: ‘decus’ decoris, sicut ‘pecus’ pecoris. similiter facit in compositione ‘indecor’ indecoris, ‘indecus’ indecoris. ergo in neutro ‘co’ brevis est, in masculino producitur: unde apparet systolen fecisse Vergilium. nam ‘indecores’ nominativus est pluralis a masculino, ab eo quod est ‘indecor’: nam non potest ‘hic indecus’ facere: neutrum enim ‘us’ terminatum, masculinum ex se non facit. aut certe dicamus ‘indecores’ declinationem esse, cuius nominativus singularis non invenitur. in limine primo quasi in ipso initio et aditu infelicitatis: et ad illud respexit quod supra dixerat “et semel agmine verso funditus occidimus”. {{ancora+|425|[[Aeneis/Liber XI#425|425.]]}} {{sc|}}Multa dies illi rei vehementer incumbit, quia dixerat “neque habet Fortuna regressum”, dicens Fortunam tam labores, quam felicitatem pro temporum qualitate mutare. ‘dies’ autem tempus. quidam sane non ‘dies multa’ accipiunt, sed ‘multa retulit in melius’: et ‘varii aevi’ non ut ipsum varium sit, sed ut fortuna eius. {{ancora+|427|[[Aeneis/Liber XI#425|427.]]}} {{sc|}}Lusit decepit, ut “quid natum totiens, crudelis tu quoque, falsis ludis imaginibus?” et in solido rvrsus fortuna locavit subaudis ‘multos’. et est sensus: in solidum revocavit oppressos et paulo ante derelictos, lusit vero et decepit felices. {{ancora+|428|[[Aeneis/Liber XI#425|428.]]}} {{sc|}}Non erit avxilio nobis aetolus et arpi redit ad rem, quia occurrebat: sed negantur auxilia. Aetolum autem dicendo eius vires ex Graecae gentis commemoratione debilitat, ut ostendat plus esse in Messapo ac Tolumnio, si Diomedes, et infelix et alienus finibus, commemoraretur. {{ancora+|429|[[Aeneis/Liber XI#425|429.]]}} {{sc|}}At messapus erit felixque tolumnius bene duo iunxit quae quaeruntur in bello, fortitudinem et felicitatem: nam de Messapo iam legimus “quem neque fas igni cuiquam, nec sternere ferro”. utrumque autem contra Diomedem dixit, quem dicendo Graecum, inertem significavit. infelicitatem vero eius supra dicta legatorum verba testantur. oportune ergo hic ‘felix’, quod Diomedi nec post victoriam contingit. {{ancora+|430|[[Aeneis/Liber XI#430|430.]]}} {{sc|}}Nec tarda sequetur gloria litotes figura: minus enim dixit quam voluit. nam hoc significat: Latina pubes celerrime victoriam adipiscetur, quam vix Graeci post decennium sunt adepti. {{ancora+|432|[[Aeneis/Liber XI#430|432.]]}} {{sc|}}Est et volscorum egregia de gente camilla ut in septimo, segregem eam a virorum efficit multitudine: et quoniam a sexu non potest, laudat ex gente. et vult ostendere de viris amplius sperandum, si et femina dimicaret: aut ut Dranci exprobraret, puellam non metuere Troianos, quos Diomedes timeret et Drances. {{ancora+|434|[[Aeneis/Liber XI#430|434.]]}} {{sc|}}quod si e. q. s.] quasi falsum sit quod Drances dixerat: supra enim ait “illum aspice contra”. quod si me solum teucri in certamina poscunt quia audiit “illum aspice contra qui vocat”. etiam utitur ductu: nam oblique promittit se singulari certamine dimicare velle, cum nolit. similiter etiam in duodecimo agit, dicens inrisorie “sedeant spectentque Latini”. {{ancora+|435|[[Aeneis/Liber XI#435|435.]]}} {{sc|}}idque placet hinc apparet eum nolle pugnare: si placet, inquit, vobis hoc fieri quod hostis postulat. tantvmque bonis commvnibus obsto et in tantum obsum commodis publicis, ut nisi solus dimicavero, concidat universa res publica. et imputat tamquam †hoc faciat, quod pro omnibus facturus est. {{ancora+|436|[[Aeneis/Liber XI#435|436.]]}} {{sc|}}Non adeo non multum: nam verecunde dicit adsuetam manibus suis esse victoriam. et bene manus per quas fit ipsa victoria. et contra ‘manus dare’ dicuntur qui dedunt se victi. {{ancora+|437|[[Aeneis/Liber XI#435|437.]]}} {{sc|}}Tanta pro spe ut solus dicar servasse rempublicam: vel spe matrimonii. {{ancora+|438|[[Aeneis/Liber XI#435|438.]]}} {{sc|}}Ibo animis contra ac si diceret, si desunt corporis vires. commendat autem gratiam certaminis, ne invitus videatur adduci. vel etiam. magnum praestet achillem et ‘praesto illum’, id est melior illo sum, et ‘praesto illi’ dicimus: Cicero in Caesarianis “tanto ille superiores vicerat gloria, quanto tu omnibus praestitisti”. {{ancora+|439|[[Aeneis/Liber XI#435|439.]]}} {{sc|}}Vulcani manibus paria indvat arma bene addidit ‘paria’, nam etiam Aeneas habuit arma Vulcania: licet possimus dicere quod hoc Turnus ignoret; quod tamen non valde idoneum comprobatur. vulcani e. q. s.] mire, quasi falsum sit Aenean habere arma Vulcani. {{ancora+|440|[[Aeneis/Liber XI#440|440.]]}} {{sc|}}Vobis animam hanc soceroque Latino bene sibi et favorem conciliat populi, et a soceri nominis praeiudicio Latini inplicat voluntatem. {{ancora+|441|[[Aeneis/Liber XI#440|441.]]}} {{sc|}}turnus ego quem Drances contemnit. vlli veterum secvndus dicimus et ‘secundus illi’ et ‘secundus ab illo’. {{ancora+|442|[[Aeneis/Liber XI#440|442.]]}} {{sc|}}solum Aeneas vocat contra illud “illum aspice contra qui vocat”. {{ancora+|443|[[Aeneis/Liber XI#440|443.]]}} {{sc|}}Nec drances potius sive est haec ira deorum morte luat sive est virtus et gloria tollat sensus obscure quidem dictus, sed facilis et qui de usu numquam recedat: nam ita irati de inimico dicere consuevimus ‘abeat, nec bonis meis nec malis rebus intersit: nolo sit aut meae particeps gloriae, aut in me invidiam ex infelicitatis communione commoveat’: sicut nunc de Drance dicit ‘sive est haec ira deorum, morte luat’, id est, si periturus sum iracundia deorum, nolo invidiam sustinere, si Drances forte pariter moriatur; si vero me virtus et gloria comitabuntur, nolo ignavus felicitatis alienae sit particeps, si, dum meis pugnat auspiciis, forte superarit. alii sic accipiunt: ‘sive est haec ira deorum’ uter, inquit, eventus ex hac pugna sequetur: vel ira deorum, si vincar, vel gloria, si vicero: mihi potius quam Dranci adscribatur. alii sic: nec Drances potius, si pereundum est, ira deorum pereat; aut, si vincendum est, gloriam consequatur. {{ancora+|445|[[Aeneis/Liber XI#445|445.]]}} {{sc|}}illi haec inter se aut communiter Latini, aut Drances et Turnus. castra Aeneas aciemque movebat id est ducebat exercitum, ut “nos castra movemus”: Lucanus “Brundisium decimis iubet hanc attingere castris”, decima deductione. {{ancora+|453|[[Aeneis/Liber XI#450|453.]]}} {{sc|}}arma manu nam praeter vocem, gestum etiam flagitantis expressit, nec est superfluum ‘manu’, ut quidam volunt. fremit arma ivventus expetit: et absolute, id est hoc fremebant ‘arma arma’. et militaris vox est. {{ancora+|454|[[Aeneis/Liber XI#450|454.]]}} {{sc|}}Mussant modo ‘queruntur’. {{ancora+|455|[[Aeneis/Liber XI#455|455.]]}} {{sc|}}Dissensu vario alii enim Turni dicta, alii Drancis probabant. {{ancora+|457|[[Aeneis/Liber XI#455|457.]]}} {{sc|}}Piscosove amne padusae Padusa pars est Padi: nam Padus licet unus sit fluvius, habet tamen fluenta plurima, e quibus est Padusa, quae quibusdam locis facit paludem, quae plena est cycnorum. alii Padum tribus fontibus nasci dicunt, ex quibus uni sit vocabulum Padusa: qui diffusus in modum stagni in amnem digeritur; nam ideo ‘per stagna loquacia’. alii partem fluminis Padi, in quam descenditur fossa: Valgius in elegis “et placidam fossae qua iungunt ora Padusam navigat Alpini flumina magna Padi”. ceterum illud incongruum est Padusam feminino genere iuxta veteres Padum dictum: Titinius in Setina “vidistin Tiberim? vidi: qui illam derivet, beaverit agrum Setinum”. {{ancora+|458|[[Aeneis/Liber XI#455|458.]]}} {{sc|}}Stagna loquacia hypallage: in quibus habitant cycni loquaces. ‘rauci’ autem τῶν μέσων est: nam modo canoros significat, alias vocis pessimae: Iuvenalis “rauci Theseide Cordi”: sicut ‘venenum’ et de bono et de malo dicitur, ut ‘odor’ et bonus et malus vocatur. {{ancora+|459|[[Aeneis/Liber XI#455|459.]]}} {{sc|}}Arrepto tempore hic inventa oportunitate, id est occasione. {{ancora+|460|[[Aeneis/Liber XI#460|460.]]}} {{sc|}}cogite concilium Drancis vitium omnibus exprobrat, quod belli tempore in curiam conveniant, ut “larga quidem semper Drance tibi copia fandi tum cum bella manus poscunt”. sedentes pigri, ut “inmunisque sedens aliena ad pabula fucus”: vel ‘sedentes’ invidiose, ut “sedeant spectentque Latini”. {{ancora+|463|[[Aeneis/Liber XI#460|463.]]}} {{sc|}}Armari edice figura est, dic ut armentur: verbum verbo iunxit, ut “tu das epulis accumbere divum”. ‘edice’ autem plenus est imperativus; nam ab omnium coniugationum infinito detracta ‘re’ ultima syllaba fit imperativus, ut ‘amare ama’, ‘docere doce’, ‘legere lege’, ‘audire audi’. cum autem ‘fac’ vel ‘dic’ dicimus, apocopen verba patiuntur ex ‘face’ ‘dice’. conposuit ‘edice’. expressa autem festinantis oratio, quia Turnum non praedixit locuturum. maniplis ars quidem exigebat ut ‘ma’ haberet accentum: ‘ni’ enim longa quidem est, sed ex muta et liquida: quod quotiens fit, tertia syllaba a fine sortitur accentum, ut ‘latebrae’ ‘tenebrae’. tamen in hoc sermone ut secunda a fine accentum habeat usus obtinuit. maniplis signiferis, qui secundum antiquum morem in legione erant triginta: legio autem habebat decem cohortes, sexaginta centurias, licet in his rebus accessu temporis ducum varietas semper mutaverit militiae disciplinam. {{ancora+|464|[[Aeneis/Liber XI#460|464.]]}} {{sc|}}Equitem messapus in armis et cum fratre coras latis diffvndite campis ‘equitem in armis’, id est armatum; nam figura est. ‘Messapus’ autem ut diceret, vitavit ὁμοιοτέλευτον : nam vitiosum erat ‘Voluse’ ‘edice’ ‘Messape’. ergo ‘Messapus’ aut antiquus vocativus est, ut “Hesperidum fluvius regnator aquarum”, item “socer arma Latinus habeto”: aut certe nominativus est pro vocativo. quamquam possit etiam nominativus esse, ut sit ‘Messapus et Coras equitem diffundite’ pro ‘diffundant’: melior tamen est sensus superior. {{ancora+|465|[[Aeneis/Liber XI#465|465.]]}} {{sc|}}Cum fratre coras scilicet Catillo, nam legimus “Catillusque acerque Coras, Argiva iuventus”. {{ancora+|467|[[Aeneis/Liber XI#465|467.]]}} {{sc|}}Qua ivsso pro ‘qua iussero’: et est antiquum. {{ancora+|468|[[Aeneis/Liber XI#465|468.]]}} {{sc|}}Ilicet confestim, ilico: quod ne diceret, metri necessitas fecit; nam ‘ilico’ dicimus. {{ancora+|469|[[Aeneis/Liber XI#465|469.]]}} {{sc|}}Magna incepta quia de pace cogitabat, quae inpleri non potuit. {{ancora+|471|[[Aeneis/Liber XI#470|471.]]}} {{sc|}}Multaque se incusat pro ‘multum’. et est Graeca figura. {{ancora+|472|[[Aeneis/Liber XI#470|472.]]}} {{sc|}}Generumque adsciverit urbi id est propter urbem, quantum de praesentibus rebus colligebatur: Lucanus de Catone “urbi pater est, urbique maritus”. gener autem ideo dicitur, quia ad augendum genus adhibetur. {{ancora+|473|[[Aeneis/Liber XI#470|473.]]}} {{sc|}}Praefodiunt alii portas id est ante portas fossas faciunt: hoc enim est quod supra dixit “pars aditus urbis firment”: quae res nimiam indicat desperationem. {{ancora+|474|[[Aeneis/Liber XI#470|474.]]}} {{sc|}}Bello dat signum rauca crventum bucina bene ‘bello dat’; nam bucina insonans sollicitudinem ad bella denuntiat: sic in septimo “qua bucina signum dira dedit”. proelium autem tubae indicant, ut “at tuba terribilem sonitum procul aere canoro increpuit”. {{ancora+|476|[[Aeneis/Liber XI#475|476.]]}} {{sc|}}matronae nunc feminae. quidam sane arbitrantur inter matronam et matremfamilias hoc interesse, quod matrona dicatur primi pueri mater, materfamilias quae plures peperit. alii hoc putant rectius, matronam dici quae in matrimonium cum viro convenerit et in eo matrimonio manserit, etiam si liberi nondum fuerint: dictam matris nomine, spe atque omine, unde et matrimonium dictum. matrem vero familias eam esse, quae in mariti manu manicipioque, aut in cuius maritus manu mancipioque esset, quoniam in familiam quoque mariti et sui heredis locum venisset. alii matronas virgines nobiles dicunt, matresfamilias vero illas quae in matrimonium per coemptionem convenerunt: nam per quandam iuris solemnitatem in familiam migrant mariti. vocat labor vltimus omnes omnes ad laborem ultima necessitas convocat. alii ‘ultimus’ hypallagen volunt esse pro ‘ultimis’. {{ancora+|477|[[Aeneis/Liber XI#475|477.]]}} {{sc|}}Nec non ad templum secundum Homerum, qui inducit in summa desperatione matres ad templa concurrere, ut victoria, quae non potest viribus, possit deorum favore conquiri. {{ancora+|478|[[Aeneis/Liber XI#475|478.]]}} {{sc|}}Subvehitur proprie: matronae enim pilentis vehebantur ad templa pergentes, ut “pilentis matres in mollibus”. magna matrum deest ‘cum’, non enim caterva subvehitur. {{ancora+|479|[[Aeneis/Liber XI#475|479.]]}} {{sc|}}Dona ferens peplum scilicet, sicut dixit in primo, unde id omisit hoc loco. {{ancora+|480|[[Aeneis/Liber XI#480|480.]]}} {{sc|}}mali tanti pro ‘malorum tantorum’. oculos deiecta decoros deorsum habens. et sic ait ‘deiecta oculos’, sicut “oculos suffusa nitentes”. {{ancora+|481|[[Aeneis/Liber XI#480|481.]]}} {{sc|}}succedunt matres pro ‘intrant’. et est ordo: succedunt matres templum ture vaporant. {{ancora+|482|[[Aeneis/Liber XI#480|482.]]}} {{sc|}}De limine ad preces festinantium mulierum ostenditur desiderium. {{ancora+|483|[[Aeneis/Liber XI#480|483.]]}} {{sc|}}Armipotens praeses belli tritonia virgo antonomasiva sunt pro proprio. haec autem omnis oratio verbum ad verbum de Homero translata est. ‘praeses’ autem ‘belli’, id est quae praeest omnibus bellis, cuius nutu semper bella tractantur. sane qui ‘praesens’ legunt, quasi praestans in bellis intellegunt; qui ‘praeses’ sine n littera, quasi quae praesideat rei. sic praesides dii urbis appellantur. cuius genetivus ‘praesidis’ facit. {{ancora+|484|[[Aeneis/Liber XI#480|484.]]}} {{sc|}}Frange manu telum aut tua manu, aut in eius manu tela confringe: Homerus ἆξον δὴ ἔγχος Διομήδεος . {{ancora+|485|[[Aeneis/Liber XI#485|485.]]}} {{sc|}}Pronum sterne solo Homerus πρηνέα δὸς πεσέειν . portisque effunde sub altis Homerus Σκαιῶν προπάροιθε πυλάων . bene autem sub ipsis portis, quasi ad quas festinabat Aeneas: unde est et illud “praefodiunt alii portas”. {{ancora+|486|[[Aeneis/Liber XI#485|486.]]}} {{sc|}}Cingitur ipse furens certatim in proelia turnus oeconomia omnis haec est: nam Turnus ideo cum mora armatur et intecto capite circa arcem incedens admonet singulos, ut et a Lavinia possit videri, et ut sit maior causa dimicandi, dum sponsae placere contendit. alii ‘cingitur’ propere armatur accipiunt: nam ait et ‘surasque incluserat auro’, et ‘certatim’ pro festinanter. ‘cingitur’ ergo accingitur: nam et Terentius de futura contentione ait “accingere”, et ‘procinctus’ appellatur. ‘furens’ amore Laviniae, quam videbat: quod etiam sequens indicat comparatio; nam dicturus est “aut ille in pastus armentaque tendit equarum”. ‘cingitur in proelia’ id est ut proeliari posset, ut si dicas ‘legor in advocationem’, id est ut advocatus esse possim. {{ancora+|487|[[Aeneis/Liber XI#485|487.]]}} {{sc|}}Iamque adeo aut vacat ‘adeo’: aut certe ‘sic’ significat, ut sit sensus: ‘adeo’, sic praeparatur in proelia, ut iam universa praeter galeam arma portaret. thoraca indutus omnia quae in ‘ax’ exeunt Graeca masculina in obliquis casibus ‘a’ producunt, ut ‘thorax thoracis’, ‘pinax pinacis’: nam feminina corripiunt, ut ‘climax climacis’, sed ad Latinum non transeunt. phalanx vero et aliter exit, et peregrinum est etiam apud Graecos. {{ancora+|489|[[Aeneis/Liber XI#485|489.]]}} {{sc|}}tempora nudus adhuc quod sine galea. prooeconomia est, quia mox Camillam adloquitur, et ut hortans et incendens ceteros facilius nosceretur. {{ancora+|490|[[Aeneis/Liber XI#490|490.]]}} {{sc|}}Alta decurrens avreus arce illic enim et Amata fuerat, et Lavinia. {{ancora+|491|[[Aeneis/Liber XI#490|491.]]}} {{sc|}}Spe iam praecipit hostem mente praeoccupat hostis adventum, ut “omnia praecepi”. {{ancora+|492|[[Aeneis/Liber XI#490|492.]]}} {{sc|}}Qualis ubi abruptis fugit praesepia vinclis etiam haec comparatio Homeri est, verbum ad verbum translata. {{ancora+|493|[[Aeneis/Liber XI#490|493.]]}} {{sc|}}Potitus venit ab eo quod est ‘potior potiris’: nam “subnixus rapto potitur”, venit ab eo quod est ‘potior poteris’: nam, ut etiam supra diximus, verbum hoc modo tertiae, modo quartae invenitur esse coniugationis. {{ancora+|495|[[Aeneis/Liber XI#495|495.]]}} {{sc|}}aut adsvetus aquae figurate ‘aquae adsuetus’: aut ‘aquae flumine perfundi adsuetus’. {{ancora+|496|[[Aeneis/Liber XI#495|496.]]}} {{sc|}}Arrectisque fremit cervicibus alte ‘alte arrectis cervicibus fremit’, non ‘alte fremit’, aut ‘alte luxurians’. quidam sane ‘cervicibus’ plurali numero secundum veteres dictum volunt, et Hortensium primum singulari numero ‘cervicem’, unde Ciceronem “cerviculam illum iactaturum” tradunt dixisse. {{ancora+|500|[[Aeneis/Liber XI#500|500.]]}} {{sc|}}desilvit hoc ad Turni honorem refertur: quattuor namque erant apud Romanos quae ad honorificentiam pertinebant: equo desilire, caput aperire, via decedere, adsurgere. hoc etiam praecones praeeuntes magistratus clamare dicebantur. cohors pro ‘turma’: nam equitum turmae, peditum cohortes appellantur. {{ancora+|501|[[Aeneis/Liber XI#500|501.]]}} {{sc|}}Ad terram defluxit dicendo ‘defluxit’ uno verbo absolvit desilientem equis multitudinem: et vel celeritatem, vel artem et quandam moderationem ac facilitatem descendendi significavit, quae est etiam in ascendendo apud huius rei peritos. {{ancora+|502|[[Aeneis/Liber XI#500|502.]]}} {{sc|}}Svi merito si qua est fiducia forti si unusquisque fortis habet aliquam confidentiam ex conscientia fortitudinis suae, et ego audere non dubito. ‘forti’ autem bene dixit: nam ‘fortis’ communis est generis. haec autem hoc vult dicere, non sexum considerandum esse, sed robur. et est ordo ‘o Turne, audeo occurrere turmae’. {{ancora+|503|[[Aeneis/Liber XI#500|503.]]}} {{sc|}}Occurrere turmae equitatui: nam partem pro toto posuit. Varro turmam triginta sex equites posuit. {{ancora+|506|[[Aeneis/Liber XI#505|506.]]}} {{sc|}}tu pedes ad muros subsiste bene Camillae gloria augetur, ut, cum eam faciat adversum hostes cuncta promittere quae faciunt viri fortes, etiam Turno murorum custodiam inducat mandantem. {{ancora+|507|[[Aeneis/Liber XI#505|507.]]}} {{sc|}}oculos horrenda in virgine fixus figurate: vel oculos figens, vel fixos habens. ‘horrenda’ autem pro ‘admirabilis’; alioqui hostibus horrenda. {{ancora+|508|[[Aeneis/Liber XI#505|508.]]}} {{sc|}}Quas dicere grates pro ‘quantas’, pronomen pro nomine. et secundum rhetoricam disciplinam dicit se verba invenire non posse, quibus eius exprimat laudes, cum dixerit ‘o decus Italiae, virgo’: sic alibi “quibus caelo te laudibus aequem?” cum praemiserit “o fama ingens, ingentior armis vir Troiane”. {{ancora+|509|[[Aeneis/Liber XI#505|509.]]}} {{sc|}}Sed nunc ordo est ‘sed nunc mecum partire laborem’: nam per parenthesin dictum est ‘quando iste animus est supra omnia’, id est siquidem es magnanima, aut supra omnes grates et supra omne praemium quod referri potest. ‘partire’ autem ideo, quia illa dixerat ‘solaque Tyrrhenos equites ire obvia contra’. {{ancora+|511|[[Aeneis/Liber XI#510|511.]]}} {{sc|}}Aeneas ut fama fidem oeconomia: educuntur hinc duces, ut servata eorum honestate fortitudo virginis possit induci; alioqui indecens fuerat praesentibus Turno et Aenea. {{ancora+|513|[[Aeneis/Liber XI#510|513.]]}} {{sc|}}Quaterent campos ad camporum perturbationem. {{ancora+|515|[[Aeneis/Liber XI#515|515.]]}} {{sc|}}Furta paro belli insidias: Sallustius “gens ad furta belli peridonea”. {{ancora+|516|[[Aeneis/Liber XI#515|516.]]}} {{sc|}}Bivias fauces fauces dicuntur itinera inter duos montes locata, angusta et pervia: dicta a faucium similitudine. {{ancora+|517|[[Aeneis/Liber XI#515|517.]]}} {{sc|}}ConLatis excipe signis coniunctis ducibus quos commemoraturus est. sic autem dicebatur a Romanis, quotiens acie dimicatum esset. {{ancora+|518|[[Aeneis/Liber XI#515|518.]]}} {{sc|}}tecum acer messapus erit ingenti honore ‘tecum’ dixit, hoc est non tu illi adiuncta eris, sed ille tibi. {{ancora+|519|[[Aeneis/Liber XI#515|519.]]}} {{sc|}}Tiburnique manus Catillus et Coras. ducis et tu concipe curam sicut ego: nam non dicit, sicut Messapus aut alii, ne ei facere videatur iniuriam. ‘concipe’ autem vel simul cum illis sume; vel mecum cape, quia ille dixerat ‘mecum partire laborem’: ‘con’ enim coniunctiva particula est: unde et ‘convocari’ de pluribus dicimus. {{ancora+|522|[[Aeneis/Liber XI#520|522.]]}} {{sc|}}Valles metri necessitate conpellimur ut ‘vallis’ dicamus: Statius “vallis in amplexu nemorum sedet”: nam plenum est ‘valles’, sicut nunc Vergilius posuit. quod ita esse diminutio indicat: nam ‘vallecula’ dicitur, sicut ‘turrim’ dici debere ‘turricula’ indicat, ‘vulpes’ ‘vulpecula’ facit: Horatius “moveat vulpecula risum”. ergo in ‘es’ vel in ‘is’ quando usurpative, quando naturaliter exeant nomina, sola diminutio indicat. ea autem quae in ‘es’ exeunt, longa sunt omnia, si in genetivo non crescant, ut ‘labes’ ‘valles’ ‘vulpes’: nam si crescant, brevia sunt, ut ‘miles militis’. {{ancora+|523|[[Aeneis/Liber XI#520|523.]]}} {{sc|}}densis frondibus atrum utrum ‘densis frondibus urget’, an ‘densis frontibus atrum’? {{ancora+|524|[[Aeneis/Liber XI#520|524.]]}} {{sc|}}Quo semita ducit legitur et ‘qua’. {{ancora+|525|[[Aeneis/Liber XI#525|525.]]}} {{sc|}}Aditusque maligni proprie ‘obscuri’, ut “sub luce maligna”. {{ancora+|527|[[Aeneis/Liber XI#525|527.]]}} {{sc|}}Ignota vel infrequentata; vel ‘ignota’, scilicet Aeneae: nam de Turno dicturus est ‘huc iuvenis nota fertur regione viarum’. tutique receptus male quidam ‘recessus’ legunt: nam ‘receptus’ dicitur, quo se tuto exercitus recipit: unde et signa ‘receptui canere’ dicuntur. {{ancora+|528|[[Aeneis/Liber XI#525|528.]]}} {{sc|}}Sev dextra laevaque velis occurrere pugnae sive per valles, sive per montis radices: incertum est enim qua sit venturus Aeneas. ‘velis’ autem pro ‘si quis velit’. {{ancora+|529|[[Aeneis/Liber XI#525|529.]]}} {{sc|}}instare ivgis ut “turritis puppibus instant”. {{ancora+|531|[[Aeneis/Liber XI#530|531.]]}} {{sc|}}Arripvitque locum raptim tenuit. insedit proprie: nam ‘insidere’ est dolose aliquem exspectare: unde et insidiae nominatae sunt. iniquis intellegendum ‘hosti’: vel inaequalibus. {{ancora+|532|[[Aeneis/Liber XI#530|532.]]}} {{sc|}}Velocem interea licet ‘interea’ particula negotia semper praeteritis futura coniungat, tamen abruptus est et vituperabilis transitus. habet autem tales transitus et in superioribus libris et in sequenti praecipue, ubi Iuppiter appellat Iunonem. opim ‘Opim’ quando dicimus, nympham significamus; si autem dicamus ‘opem’, auxilium intellegimus: Terentius “Iuno Lucina fer opem; serva me, obsecro”; ‘opes’ vero numero plurali censum accipimus: nam ‘Ops’ Terra est, uxor Saturni, quam Graeci Rheam vocant. sane hoc nomen ipsius Dianae fuisse, ab Ephesiis dedicato templo ei inpositum, Alexander Aetolus, poeta, in libro qui inscribitur Musae, refert: quod hoc loco peritissimus antiquitatis poeta sociae eius inposuit. quidam dicunt Opim et Hecaergen primas ex Hyperboreis sacra in insulam Delum occultata in fascibus mergitum pertulisse. alii putant Opim et Hecaergon nutritores Apollinis et Dianae fuisse: hinc itaque Opim ipsam Dianam cognominatam, quod supra dictum est, Apollinem vero Hecaergon; vel quod †proxima luna quae Diana terris facile conspiciat quoniam vita i vocali ecaergas sola ΤΟ ΤΟΥ ΚΑΕΝΙΙΕΣ3ΤΙ ΜΕΚΡΟΜΕΝ hoc e longinquo. alii a latone caeptos non adducatus: et ideo poetam Triviae custodem Opim induxisse. {{ancora+|534|[[Aeneis/Liber XI#530|534.]]}} {{sc|}}Tristes voces habitum futurae orationis ostendit. {{ancora+|535|[[Aeneis/Liber XI#535|535.]]}} {{sc|}}Ore dabat pleonasmos. bellum ad crvdele camilla uno verbo exitum rei docuit. {{ancora+|536|[[Aeneis/Liber XI#535|536.]]}} {{sc|}}o virgo quidam ad Camillam referunt, quia ineptum putant praesenti Opi dicere ‘o virgo’. ‘o’ autem interiectio est. nostris nequiquam cingitvr armis ‘nostris’ quibus utraque gaudemus: ut etiam ipsa habeat causam doloris et maioris iracundiae. et ‘cingitur’ nolunt quidam esse passivum: neque enim ab alio cingitur: sed ita, quemadmodum dictum est “fulvique insternor pelle leonis”. {{ancora+|537|[[Aeneis/Liber XI#535|537.]]}} {{sc|}}cara mihi ante alias ante omnes cara, omnium carissima, ut “o felix una ante alias”. neque enim novus iste dianae venit amor firmiores enim sunt antiquiores amicitiae: Terentius “per amicitiam, quae coepta a parvulis cum aetate adcrevit simul”, Iuvenalis “ille excludatur amicus iam senior, cuius barbam tua ianua vidit”. {{ancora+|539|[[Aeneis/Liber XI#535|539.]]}} {{sc|}}Pulsus ob invidiam scilicet crudelitatis; nam sequitur “neque ipse manus feritate dedisset”. viresque superbas quibus superbe [viribus] utebatur. {{ancora+|540|[[Aeneis/Liber XI#540|540.]]}} {{sc|}}Antiqua nobili urbe; nam ‘hoc Privernum’ dicitur. metabus nomen sumptum de historia: Metabus enim fuit dux Graeci agminis, qui iuxta Hadriaticum mare urbem Metapontum condidit. {{ancora+|543|[[Aeneis/Liber XI#540|543.]]}} {{sc|}}nomine casmillae Statius Tullianus de vocabulis rerum libro primo ait dixisse Callimachum apud Tuscos Camillum appellari Mercurium, quo vocabulo significant deorum praeministrum, unde Vergilius bene ait Metabum Camillam appellasse filiam, scilicet Dianae ministram: nam et Pacuvius in Medea cum de Medea loqueretur “caelitum camilla exspectata advenis, salve hospita”. Romani quoque pueros et puellas nobiles et investes camillos et camillas appellabant, flaminicarum et flaminum praeministros. {{ancora+|544|[[Aeneis/Liber XI#540|544.]]}} {{sc|}}Ivga longa id est longe posita, remotiora: Sallustius “et Metello procul agente, longa spes auxiliorum”, id est longe posita. {{ancora+|545|[[Aeneis/Liber XI#545|545.]]}} {{sc|}}Solorum nemorum desertorum: Terentius “venit meditatus aliunde ex solo loco”, item ipse “nonne hunc abici oportet in solas terras?” {{ancora+|547|[[Aeneis/Liber XI#545|547.]]}} {{sc|}}Fugae medio dum fugit, inter fugam: nam figuratum est, ut “laurus erat tecti medio”. {{ancora+|548|[[Aeneis/Liber XI#545|548.]]}} {{sc|}}imber ruperat impetum pluviae ostendit. {{ancora+|550|[[Aeneis/Liber XI#550|550.]]}} {{sc|}}Caroque oneri timet Anacreon φόρτον Ἔρωτος , id est onus amoris, et “pariter comitique onerique timentem”. {{ancora+|551|[[Aeneis/Liber XI#550|551.]]}} {{sc|}}Vix haec sententia sedit ideo ‘vix’, quia naturale est, ut, quotiens simul multa cogitamus, vix aliquid conprobemus: unde vera distinctio est ‘omnia secum versanti subito’. {{ancora+|553|[[Aeneis/Liber XI#550|553.]]}} {{sc|}}Et robore cocto aut antiquam hastam fuisse significat: nam multi temporis aliquid coctum vocatur: Horatius “plerumque recoctus scriba ex quinqueviro corvum deludet hiantem”, item Persius “ut ramale vetus vegrandi subere coctum”: aut re vera ‘cocto robore’: hastae enim igni plerumque durari consuerunt, ut facilius corticem demittant. {{ancora+|554|[[Aeneis/Liber XI#550|554.]]}} {{sc|}}Hvic ‘huic’ scilicet telo ‘natam inplicat’. Probus de hoc loco ἀπίθανον πλάσμα . libro liber dicitur interior corticis pars, quae ligno cohaeret: alibi “alta liber aret in ulmo”. unde et liber dicitur in quo scribimus, quia ante usum chartae vel membranae de libris arborum volumina fiebant, id est conpaginabantur. {{ancora+|557|[[Aeneis/Liber XI#555|557.]]}} {{sc|}}alma tibi hanc nemorum antomasia: nam tria epitheta sine nomine posita sunt. {{ancora+|558|[[Aeneis/Liber XI#555|558.]]}} {{sc|}}Ipse pater famulam voveo bene ‘ipse pater’, quia auctoramenti potestatem nisi patres non habent. ‘voveo’ autem consecro in tuum ministerium: unde et Camilla dicta est, licet supra eam a matre dixerit esse nominatam. sed illud poetice dictum est: nam ‘Camilla’ quasi ministra dicta est, quod superius expositum est: ministros enim et ministras inpuberes camillos et camillas in sacris vocabant, unde et Mercurius Etrusca lingua Camillus dicitur, quasi minister deorum. in sacris tamen legitur posse etiam opera consecrari ex servis, usque dum solvatur caput hominis, id est liberetur sacrationis nexu †aut enim numen famulae, quam servi significatio condicionis. {{ancora+|559|[[Aeneis/Liber XI#555|559.]]}} {{sc|}}tela tenens ordo est ‘tua supplex tela tenens’, quibus inligata est. et ingeniose ‘tenens’, cum inligata sit. {{ancora+|562|[[Aeneis/Liber XI#560|562.]]}} {{sc|}}Sonvere undae distinguendum. {{ancora+|563|[[Aeneis/Liber XI#560|563.]]}} {{sc|}}Infelix camilla mire ‘fugit’. ‘infelix’ autem ‘Camilla’ non eo tempore quo evasit, sed nunc infelix: plerumque enim epitheta praesentis temporis sunt, licet in peractis negotiis, ut in secundo “infelix qua se, dum regna manebant, saepius Andromache ferre incomitata solebat”. {{ancora+|565|[[Aeneis/Liber XI#565|565.]]}} {{sc|}}victor propositi sui et intentionis effectu, ut “mihi victor honorem persolves”. {{ancora+|566|[[Aeneis/Liber XI#565|566.]]}} {{sc|}}donum triviae mire ‘Triviae’, cum ipsa loquatur. et bene ‘donum’ ait, quoniam pater Dianae servaverit. caespite Probus †aut cespite aut ‘caespite’ pro campo, scilicet quod caespes gleba sit. {{ancora+|567|[[Aeneis/Liber XI#565|567.]]}} {{sc|}}Non illum tectis vllae non moenibus urbes accepere non mirum a nulla hunc civitate susceptum: nam licet Privernas esset, tamen quia in Tuscorum iure paene omnis Italia fuerat, generaliter in Metabum omnium odia ferebantur. nam pulsus fuerat a gente Volscorum, quae etiam ipsa Etruscorum potestate regebatur: quod Cato plenissime exsecutus est. hinc est “multae illam frustra Tyrrhena per oppida matres optavere nurum”: quod non procederet, nisi inter eos essent iura conubii. non moenibus urbes accepere non tectis, non moenibus, hoc est nec in civitatem nec in privatam admissus est domum. et sic ista etiam in primo libro separavit “urbe domo socias”. sciendum autem ‘moenia’ abusive dici omnia publica aedificia, ut “dividimus muros et moenia pandimus urbis”: nam proprie ‘moenia’ sunt tantum muri, dicta quasi ‘munia’ a munitione civitatis. {{ancora+|568|[[Aeneis/Liber XI#565|568.]]}} {{sc|}}Manus dedisset consensisset. et hoc dicit: etiam si qui eum voluissent suscipere, ille tamen eorum consortia morum feritate fugisset. ‘feritate’ autem figurate pro ‘feritati’: an ob feritatem? {{ancora+|569|[[Aeneis/Liber XI#565|569.]]}} {{sc|}}Pastorum et solis exegit montibus aevum et pastorum aevum exegit in montibus solis, id est pastorali usus est vita. {{ancora+|571|[[Aeneis/Liber XI#570|571.]]}} {{sc|}}Armentalis equae indomitae, scilicet, quae inter armenta feturae causa pascatur: unde sequitur ‘et lacte ferino’. veteres enim omnes prope quadrupedes feras vocabant, “in latus inque curvam compagibus alvum”. equae autem mammis et lacte ferino ἓν διὰ δυοῖν . {{ancora+|572|[[Aeneis/Liber XI#570|572.]]}} {{sc|}}nutribat quidam nove dictum accipiunt. {{ancora+|573|[[Aeneis/Liber XI#570|573.]]}} {{sc|}}Vestigia plantis institerat signa pedum primis plantis expresserat: nam haec sunt vestigia, imagines pedum, ut “semesam praedam et vestigia foeda relinquunt”. {{ancora+|574|[[Aeneis/Liber XI#570|574.]]}} {{sc|}}Palmas oneravit onus enim est quicquid teneris inponitur manibus. {{ancora+|576|[[Aeneis/Liber XI#575|576.]]}} {{sc|}}crinali auro quo crines inligantur. pro longae tegmine pallae palla proprie est muliebris vestis deducta usque ad vestigia, unde ait ‘longae’: sic supra “pallam signis auroque rigentem”. {{ancora+|577|[[Aeneis/Liber XI#575|577.]]}} {{sc|}}a vertice pendent tempora variavit: nam de praeterito dicit. {{ancora+|580|[[Aeneis/Liber XI#580|580.]]}} {{sc|}}Strymoniamque grvem Thraciam, a fluvio Strymone. sane sciendum posse dici et ‘hic’ et ‘haec grus’, et ‘hic’ et ‘haec gruis’. olorem latine ita dicimus: nam cycni Graece dicuntur. {{ancora+|581|[[Aeneis/Liber XI#580|581.]]}} {{sc|}}Multae illam frustra antequam rem diceret, praeiudicavit; sic Sallustius “falso queritur de natura sua genus humanum”; nam antequam diceret ‘queritur’, dixit ‘falso’. matres inter matrem et matremfamilias hoc interest, quod mater est praeter illam significationem quae est ad aliquid, quae tantum convenit in matrimonium; materfamilias vero illa dicitur quae in matrimonium convenit per coemptionem: nam per quandam iuris sollemnitatem in familiam migrat mariti. et hic ostendit dicendo ‘Tyrrhena per oppida’ quod etiam Volsci in Tuscorum fuerint potestate. {{ancora+|583|[[Aeneis/Liber XI#580|583.]]}} {{sc|}}Aeternum id est aeterne: nam nomen est pro adverbio. {{ancora+|584|[[Aeneis/Liber XI#580|584.]]}} {{sc|}}intemerata colit inviolata, incorrupta: ‘temeratae’ enim quibus vis allata est. {{ancora+|585|[[Aeneis/Liber XI#585|585.]]}} {{sc|}}Conata cum conaretur, ut “obsessumque acta testudine limen” et “Caci spem custodita fefellit”. hac autem ratione ostendit, quare non suscenseat Troianis. {{ancora+|587|[[Aeneis/Liber XI#585|587.]]}} {{sc|}}Fatis vrgetur acerbis ostendit etiam desideria ex fati necessitate descendere. {{ancora+|589|[[Aeneis/Liber XI#585|589.]]}} {{sc|}}Committitur omine pugna pro ‘committetur’. {{ancora+|590|[[Aeneis/Liber XI#590|590.]]}} {{sc|}}Haec cape generaliter dixit arcum, pharetram, ut sequentia indicant: nam dicit ‘et ultricem pharetra deprome sagittam’. et neotericum putatur ipsum ‘sagittam ultricem’. vltricem nomina omnia in ‘x’ littera terminata ablativum singularem in ‘e’ mittunt, genetivum vero pluralem in ‘um’, exceptis his quae omnis sunt generis, ut ‘felix’; nam et ‘ab hoc felici’ et ‘horum felicium’ facit: Lucanus “felici non fausta loco tentoria ponens”. quod receptum est ideo, quia genetivus pluralis a nominativo plurali minor esse non debet, sed aut par, aut maior una syllaba. et quia a neutro facit ‘felicia’, ‘felicum’ dicere non debemus, ne propter alia genera huic praeiudicemus. namque ab eo quod est ‘felices’ ut ‘felicium’ dicamus, ratio patitur: una enim crescit syllaba: ab eo quod est ‘felicia’ ut ‘felicum’ dicamus non procedit, ne minor sit genetivus a nominativo plurali. similiter et ‘ultricium’ et ‘victricium’ dicimus, licet in his neutrum genus in numero singulari non inveniatur. {{ancora+|591|[[Aeneis/Liber XI#590|591.]]}} {{sc|}}Violarit vulnere corpus bene ‘violarit’, quia dixerat ‘sacrum’. et superius dictum est operam sollemni more consecrari, usque dum solvatur caput hominis, id est liberetur sacrationis nexu: quod facilius accidet, si mors intercedat. hic ergo totius rei et praecipue sacrationis aliud agens poeta mentionem inseruit, dicens ‘hac quicumque sacrum violarit vulnere corpus, Tros Italusve, mihi pariter det sanguine poenas’. bene ergo, sicut dictum est, ‘violarit’, quia dixerat ‘sacrum’. {{ancora+|592|[[Aeneis/Liber XI#590|592.]]}} {{sc|}}Tros italusve mihi si simpliciter accipiamus, ita intellegamus: sive eam Troianus interemerit, sive aliquis de Aeneae auxiliis: namque alii volunt Arruntem de Turni esse partibus et indignatum, femineum sexum plus in bello potuisse, quam viros. quam rem hic dicunt praestruxisse Vergilium: et re vera sic ubique loquitur, ut incertum sit Arruns de cuius partibus fuerit: unde est et illud “da, pater, hoc nostris aboleri dedecus armis”. pariter similiter, uno modo. et est antiquum. {{ancora+|593|[[Aeneis/Liber XI#590|593.]]}} {{sc|}}Miserandae corpus haec in oeconomia praeiudicia nominantur, quotiens negotii futuri exitus tollitur: vult enim nos de Camillae cadavere nihil ulterius expectare: sicut fecit in primo “tu faciem illius noctem non amplius unam falle dolo”, quod praemissum sustulit commemorationem, quando vel Cupido discesserit vel Ascanius sit reversus. {{ancora+|594|[[Aeneis/Liber XI#590|594.]]}} {{sc|}}Arma inspoliata aut indetracta, aut ipsius inspoliatae. patriaeque reponam hoc est in patriam. {{ancora+|596|[[Aeneis/Liber XI#595|596.]]}} {{sc|}}Nigro circumdata turbine corpus hoc ideo, quia ad maerorem luctumque descendit. contra in octavo, ubi ad laetitiam descendit Venus, claro eam nimbo circumdatam dicit, ut “at Venus aetherios inter dea candida nimbos”. {{ancora+|597|[[Aeneis/Liber XI#595|597.]]}} {{sc|}}at manus interea in tota hac descriptione historicum characterem poetico miscet. {{ancora+|598|[[Aeneis/Liber XI#595|598.]]}} {{sc|}}Etruscique duces Etruria dicta est, quod eius fines tendebantur usque ad ripam Tiberis, quasi ἑτερούρια ; nam ἕτερον est alterum, ὅρος finis vocatur. Roma enim antea unam tantum Tiberis ripam tenebat: Iuvenalis “et quae imperii fines Tiberinum virgo natavit”. quidam sane ‘Etruri’ legunt, ab ‘Etruria’: trans Tiberim enim Etruriam dicebant, homines Etruros, quos nunc Etruscos. {{ancora+|599|[[Aeneis/Liber XI#595|599.]]}} {{sc|}}Compositi numero id est aequati numero rationabiliter, unde et ‘saepenumero’ dicimus, id est frequenter et rationabiliter. hinc est “tum vero in numerum”, id est in rationem, in rhythmum: unde et metra ‘numeros’ dicimus, ut “numeros memini, si verba tenerem”. sane modo generalis est descriptio equestris certaminis, paulo post descendit ad specialem, sicut fecit in quinto et de cursoribus et de navali certamine. {{ancora+|600|[[Aeneis/Liber XI#600|600.]]}} {{sc|}}pressis cum habenis premeretur. pugnat autem pro ‘repugnat’. {{ancora+|601|[[Aeneis/Liber XI#600|601.]]}} {{sc|}}ferreus hastis quaeritur quid sit ‘ferreus’? utrum ‘ferreus ager horret hastis’, an ‘ferreus hastis ager horret’. horret ager terribilis est: est autem versus Ennianus, vituperatus a Lucilio dicente per inrisionem, debuisse eum dicere “horret et alget”: unde Horatius de Lucilio “non ridet versus Enni gravitate minores?” {{ancora+|602|[[Aeneis/Liber XI#600|602.]]}} {{sc|}}Campique armis sublimibus ardent id est resplendent. {{ancora+|603|[[Aeneis/Liber XI#600|603.]]}} {{sc|}}Celeresque Latini adludit ad militiam Romanam: namque et equites habuit Romulus, ut illo diximus loco “tercentum, scutati omnes, Volscente magistro”: quos celeres appellavit vel a celeritate, vel a duce Celere, qui dicitur Remum occidisse, in cuius gratiae vicem a Romulo fieri tribunus equitum meruit. alii hos celeres ideo appellatos dicunt, quod explorationes obirent et quae usus exigeret, velocius facerent. alii a Graeco dictum putant quod est κέλης . {{ancora+|604|[[Aeneis/Liber XI#600|604.]]}} {{sc|}}Ala camillae equitatus. ‘alae’ autem dicuntur equites, quod alarum vice pedestrem exercitum tegunt. {{ancora+|605|[[Aeneis/Liber XI#605|605.]]}} {{sc|}}hastasque reductis ante oculos posita descriptio. {{ancora+|608|[[Aeneis/Liber XI#605|608.]]}} {{sc|}}Intra iactum teli unde possit hasta emissa in hostem venire. hinc traxit Statius ut diceret “quale quater iaculo spatium ter harundine vincas”. et Enniana est omnis haec ambitiosa descriptio. {{ancora+|609|[[Aeneis/Liber XI#605|609.]]}} {{sc|}}subito adverbium est: an ‘subito clamore’? et est versus hypermetros. {{ancora+|612|[[Aeneis/Liber XI#610|612.]]}} {{sc|}}continvo adversis hic specialis pugna est. {{ancora+|615|[[Aeneis/Liber XI#615|615.]]}} {{sc|}}perfractaque pectora pectoribus rumpunt pro ‘rumpunt praefractaque faciunt’. {{ancora+|617|[[Aeneis/Liber XI#615|617.]]}} {{sc|}}Praecipitat pro ‘praecipitatur’. {{ancora+|619|[[Aeneis/Liber XI#615|619.]]}} {{sc|}}Reiciunt parmas et equos ad moenia vertunt ‘reiciunt’ retro agunt, vel retrorsum ferunt, ut cedentium terga munita sint, ut ipse “bis reiecti armis respectant terga tegentes”. sane nunc fugiunt, non timore, sed lege proeliandi: Sallustius “more equestris proelii sumptis tergis ac redditis”. ‘parma’ autem est equestre scutum. {{ancora+|622|[[Aeneis/Liber XI#620|622.]]}} {{sc|}}Mollia domita, domitorum scilicet equorum. {{ancora+|625|[[Aeneis/Liber XI#625|625.]]}} {{sc|}}Superiacit undam super scopulos undam iacit: nam more suo dedit verbo detractam nomini praepositionem. {{ancora+|626|[[Aeneis/Liber XI#625|626.]]}} {{sc|}}extremamque quantum ad mare pertinet: nam terrae prima est. sinu curvatione et flexu undarum. ‘extremam’ autem ad illud pertinet quod ait supra “penitusque datis referuntur habenis”. {{ancora+|627|[[Aeneis/Liber XI#625|627.]]}} {{sc|}}Aestu revoluta resorbens saxa fugit aestus proprie est maris incerta commotio. {{ancora+|628|[[Aeneis/Liber XI#625|628.]]}} {{sc|}}Vado labente hypallage pro ‘labens ipse per vadum litus reliquit’. {{ancora+|633|[[Aeneis/Liber XI#630|633.]]}} {{sc|}}gemitus morientum aliquanti ‘morientum’ genetivum corruptum pro integro accipiunt: facit enim ‘morientium’. et sanguine in alto ἐμφατικῶς caedis ostenditur magnitudo. {{ancora+|634|[[Aeneis/Liber XI#630|634.]]}} {{sc|}}armaque corporaque versus πολυσύνδετος . et bene belli faciem demonstravit multa enumerando quae in alto sanguine velut natarent. {{ancora+|636|[[Aeneis/Liber XI#635|636.]]}} {{sc|}}quando ipsum horrebat adire parenthesis. et quaeritur quid sit ‘horrebat’. {{ancora+|637|[[Aeneis/Liber XI#635|637.]]}} {{sc|}}Hastam intorsit equo figurate: nam ‘intorqueo in equum’ dicimus, ut “in latus inque feri curvam conpagibus alvum contorsit”. sub avre reliquit ex vulneris genere fugientem eum intellegimus esse percussum. {{ancora+|640|[[Aeneis/Liber XI#640|640.]]}} {{sc|}}Volvitur ille excussus hvmi ‘humi volvitur’: nam ‘excussus’ per se plenum est. {{ancora+|642|[[Aeneis/Liber XI#640|642.]]}} {{sc|}}Deicit herminium nomen hoc de historia Romana est: namque cum Coclite contra Tuscos Larcius et Herminius steterunt et pugnaverunt eo tempore, quo pons sublicius rumpebatur; unde et eum plurimum laudat, ac si diceret: talis hic est, qualis ille fuit. {{ancora+|644|[[Aeneis/Liber XI#640|644.]]}} {{sc|}}Tantus in arma patet id est tantum patebat in vulnera, id est in hostilia tela totus patebat. alii ‘in arma’ pro ‘armis’ †vel satis tradunt. per armos abusive: nam proprie armi quadrupedum sunt. {{ancora+|648|[[Aeneis/Liber XI#645|648.]]}} {{sc|}}Exultat amazon suspendendum ‘exultat’, ut ‘Amazon’ intellegas quasi Amazon; nam Camilla Volsca fuerat: sic in primo “dederatque comam diffundere ventis, venatrix”, id est quasi venatrix. {{ancora+|649|[[Aeneis/Liber XI#645|649.]]}} {{sc|}}pharetrata participium a feminino genere derivatum. unum autem exserta latus pro ‘exsertum latus habens’. {{ancora+|650|[[Aeneis/Liber XI#650|650.]]}} {{sc|}}denset id est dense, sparse iacit. sane densentur plures res in unum, ut “vos unanimes densete catervas”. et declinatur ‘denseo denses denset’. {{ancora+|651|[[Aeneis/Liber XI#650|651.]]}} {{sc|}}Indefessa infatigabilis. et omnia ei arma Amazonum tradit, quas Titianus unimammas vocat: nam hoc est Amazon, quasi ἄνευ μαζοῦ , sine mamma. ‘bipennis’ autem dicitur, quod ex utraque parte habeat aciem, quasi duas pennas quas veteres dicebant. {{ancora+|654|[[Aeneis/Liber XI#650|654.]]}} {{sc|}}Spicula fugientia pro ‘ipsa fugiens’. {{ancora+|655|[[Aeneis/Liber XI#655|655.]]}} {{sc|}}At circum lectae comites subaudis ‘dimicant’, quod etiam sequens Amazonum indicat comparatio, quae inducuntur circa reginam bella tractantes: ne culpetur poeta, quod nullam earum pugnantem induxerit. larinaque virgo nomin {{ancora+|657|[[Aeneis/Liber XI#655|657.]]}} {{sc|}}Italides ut ‘Sicelides’ ‘Atlantides’. †anque saeiarum ducem amazonam dicit velut amazonidas, ut “ducit Amazonidum”. et est pulchra derivatio, non tamen vera: nam verum est ‘Italae’: ‘Italis’ autem, unde est ‘Italides’, magis patronymicon est, quam derivativum; sicut ‘Belis’, unde est ‘Belides’: et est Graecum. quas ipsa decus et ad delectas, et ad ipsam potest referri. ‘decus’ autem si ad Camillam, nobilitas, pulchritudo; si ad delectas, ornamentum, quas sibi elegit ornamentum, id est ad ornamentum. dia camilla generosa, εὐγενής ; nam Graecum est. cuius nominis etymologiam plerique volunt venire ἀπὸ τοῦ Διός : quod si est, dicemus dissentire derivationem a principalitate: nam ‘dia’ ‘di’ producit, cum Διός corripiat: sicut e contra cum ‘lux’ ‘lu’ producat, ‘lucerna’ ‘lu’ corripit. {{ancora+|658|[[Aeneis/Liber XI#655|658.]]}} {{sc|}}Pacisque bonae bellique ministras congruum paci epitheton dedit, ut eam bonam diceret, cum bellum e contra sit pessimum: nam sine dubio et ‘belli saevi’ diceret, si ratio versus admitteret. quidam ‘bonum’ interdum pro grandi accipiunt. bellique ministras non nulli ‘ministras’ modo ad bellum tantum referri volunt, ideoque coniunctionem incongrue positam, et ordinem esse ‘decus pacis et ministras belli’. poterit et ita ‘quas sibi decus delegit ministras bonae pacis et belli’. {{ancora+|659|[[Aeneis/Liber XI#655|659.]]}} {{sc|}}Quales threiciae Tanais fluvius est, qui separat Asiam ab Europa, circa quem antea Amazones habitaverunt; unde se postea ad Thermodonta, fluvium Thraciae, transtulerunt: quod etiam Sallustius testatur, dicens “dein campi Themiscyrei, quos habuere Amazones, ab Tanai flumine, incertum quam ob causam, digressae”. has quidam dicunt stato die solitas cum Scythis coire. flumina pro flumine, aut fluenta. thermodontis plenum est ‘Thermodoon’, sed per synaeresin ‘Thermodon’ fecit: unde ‘don’ circumflexum habebit accentum. Graeca enim nomina necesse est ut circumflectantur, quotiens fit synaeresis exigente metri necessitate. ergo si sit ‘Thermodoon’, ‘do’ acutum habebit accentum: quod si ‘Thermodon’ fecerit, et in finalem transfertur, et mutatur accentus: nam circumflexus fit. {{ancora+|660|[[Aeneis/Liber XI#660|660.]]}} {{sc|}}Pulsant Ennius ad musas “quae pedibus pulsatis Olympum”. bellantur pro ‘bellant’: nam solent verba pro verbis poni: unde nunc passivam declinationem sub activa posuit significatione, sicut in georgicis “et placidam paci nutritor olivam” futurum tempus a passivo posuit pro praesenti ab activo: nam ‘nutritor’ pro ‘nutri’ posuit. inde est e contra “nox umida caelo praecipitat”. {{ancora+|661|[[Aeneis/Liber XI#660|661.]]}} {{sc|}}Hippolyten haec Amazonum fuit regina, cui victae Hercules balteum sustulit. huius filia fuit Antiopa, quam Theseus rapuit, unde Hippolytus. martia aut bellicosa, aut Martis filia. quae ab Achille occisa ac mortua adamata est: ut non nulli vero adserunt, cum Achille concubuit, et ex eo Caystrum filium edidit, ex quo flumen Lydiae ita appellatur. refert autem aut addita est praepositio ‘re’, id est ‘fert’, aut mutata pro ‘infert’. {{ancora+|662|[[Aeneis/Liber XI#660|662.]]}} {{sc|}}vlulante tumultu ululatum veteres etiam vocem, quae redditur initio proelii, dicebant, quam Graeci ὀλολυγήν vocabant. {{ancora+|664|[[Aeneis/Liber XI#660|664.]]}} {{sc|}}Quem telo primum deicis Homericum est interrogationem ad ipsum referre, qui describitur, cum semper sic musae interrogari consueverint, ut “vos o Calliope, precor, adspirate canenti”. aspera virgo epitheton ad officium belli respiciens, alias incongrue virginem asperam dicimus. {{ancora+|666|[[Aeneis/Liber XI#665|666.]]}} {{sc|}}Evneum quia Latina est declinatio, ideo ‘ne’ accipit accentum: nam Statius quia Graece declinavit, graecum accentum posuit dicens “Euneos ante et nunc ante Thoas et Euneon audit”. {{ancora+|667|[[Aeneis/Liber XI#665|667.]]}} {{sc|}}Longa abiete hasta abietali: nam arborem pro hasta posuit. {{ancora+|671|[[Aeneis/Liber XI#670|671.]]}} {{sc|}}Suffuso casuro: nam ‘suffusi’ equi dicuntur quos vulgo incespitatores vocant. alii ‘suffosso’ legunt, id est praecipiti et iam cadenti. {{ancora+|672|[[Aeneis/Liber XI#670|672.]]}} {{sc|}}Dum subit scilicet, dum se ad sustentationem ruentis inclinat. et vult utrumque tanta celeritate esse percussum, ut unum ictum putares: inde est enim ‘praecipites pariterque ruunt’. inertem nudam. an nihil proficientem? {{ancora+|673|[[Aeneis/Liber XI#670|673.]]}} {{sc|}}His addit amastrum adiungit. {{ancora+|674|[[Aeneis/Liber XI#670|674.]]}} {{sc|}}sequitur pro ‘persequitur’. {{ancora+|678|[[Aeneis/Liber XI#675|678.]]}} {{sc|}}Armis ignotis novis, inconsuetis: vel ignobilibus, id est non conspicuis. iapyge Apulo. {{ancora+|679|[[Aeneis/Liber XI#675|679.]]}} {{sc|}}Pellis erepta ivvenco id est lorica: nam proprie lorica est tegimen de corio, tamquam de loro factum, quo maiores in bello uti consueverant. {{ancora+|680|[[Aeneis/Liber XI#680|680.]]}} {{sc|}}caput ingens oris hiatus amphibolon; sed melius est ‘ingens hiatus’. {{ancora+|682|[[Aeneis/Liber XI#680|682.]]}} {{sc|}}Agrestisque manus armat sparus bene ‘agrestis’: nam sparus est rusticum telum, in modum pedi recurvum: Sallustius “sparos aut lanceas, alii praeacutas sudes portare”. Varro ait “sparum telum missile, a piscibus ducta similitudine, qui spari vocantur”. alii ‘sparus’ a spargendo dici putant. {{ancora+|683|[[Aeneis/Liber XI#680|683.]]}} {{sc|}}Vertitur in mediis id est agit: nam Graece dixit ἀναστρέφεται . toto vertice supra est sic Statius de Capaneo “et totum transcendit corpore bellum”. {{ancora+|684|[[Aeneis/Liber XI#680|684.]]}} {{sc|}}Hunc illa exceptum fraude circumventum, ut “aemulus exceptum Triton”. agmine verso aut converso impetu suo: aut adversariorum conlato agmine. {{ancora+|685|[[Aeneis/Liber XI#685|685.]]}} {{sc|}}Traicit vis iactus ostenditur. {{ancora+|686|[[Aeneis/Liber XI#685|686.]]}} {{sc|}}Silvis pro ‘in silvis’: et est archaismos. {{ancora+|687|[[Aeneis/Liber XI#685|687.]]}} {{sc|}}Muliebribus armis usus obtinuit, ut innuptas ‘virgines’, nuptas ‘mulieres’ vocemus: nam apud maiores indiscrete virgo dicebatur et mulier. utrumque enim sexum tantum significabat, ut ecce hoc loco dicit ‘armis muliebribus’, cum Camillam innuptam fuisse manifestum sit. item in bucolicis legimus “a, virgo infelix”, cum Pasiphaen constat ex Minoe ante amorem tauri liberos suscepisse: Terentius etiam mulierem post partum virginem vocat. {{ancora+|688|[[Aeneis/Liber XI#685|688.]]}} {{sc|}}Nomen tamen havd leve patrum manibus hoc referes telo cecidisse camillae inrisio est amaritudinis plena: nam si voluerimus simpliciter accipere, ut ita sit dictum quemadmodum supra “Aeneae magni dextra cadis”, incipit contrarium esse superioribus. unde melius est, ut perseveremus in sensu et ita sit dictum: magnam re vera gloriam laturus est ad manes parentum, quem feminea tela superarunt. {{ancora+|692|[[Aeneis/Liber XI#690|692.]]}} {{sc|}}Sedentis equitis. sane eum ex vicino intellegimus esse. {{ancora+|695|[[Aeneis/Liber XI#695|695.]]}} {{sc|}}Interior sinisterior, breviore scilicet circulo. {{ancora+|698|[[Aeneis/Liber XI#695|698.]]}} {{sc|}}Congeminat hic distinguendum: nam nemo dicit ‘securim vulnus congeminat’, sed ‘securis’. {{ancora+|699|[[Aeneis/Liber XI#695|699.]]}} {{sc|}}Incidit hvic figurate pro ‘in hanc incidit’: Terentius “ego in eum incidi infelix locum, ut neque mihi amittendi, neque retinendi sit copia”. {{ancora+|700|[[Aeneis/Liber XI#700|700.]]}} {{sc|}}Appenninicolae bellator filius avni quia Liguria maiore parte sui in Appennino est constituta. Ligures autem omnes fallaces sunt, sicut ait Cato in secundo originum libro. filius avni Aunus scilicet: nam, ut supra diximus, cum dictis parentibus filiorum nomina supprimuntur, eos patri cognomines intellegimus, ut “Tiburti Remulo ditissimus olim”. {{ancora+|703|[[Aeneis/Liber XI#700|703.]]}} {{sc|}}reginam avertere proprio verbo usus est, ut est mos equestris, id est non sperat fore ut illam averteret. {{ancora+|704|[[Aeneis/Liber XI#700|704.]]}} {{sc|}}Versare dolos ingressus tractare ut “seu versare dolos, seu certae occumbere morti”. astu malitia: nam proprie ‘astutos’ malitiosos vocamus: unde in Terentio postquam de domino dixit servus “astute”, ille iratus ait “carnifex quae loquitur?” Cicero “ita fit ut tua ista ratio existimetur astuta, meum hoc consilium necessarium”. {{ancora+|706|[[Aeneis/Liber XI#705|706.]]}} {{sc|}}Dimitte fugam id est equi celeritatem, cui fidis, relinque. {{ancora+|708|[[Aeneis/Liber XI#705|708.]]}} {{sc|}}Ventosa ferat cui gloria fravdem haec est vera et antiqua lectio, ut ‘fraudem’ non ‘laudem’ legas, ut si ‘fraudem’ legeris, sit sensus: pedes congredere, iam agnosces cui inanis iactantia adferat poenam: nam ‘fraudem’ veteres poenam vocabant, ab eo quod praecedit, id quod sequitur, ut “et scelus expendisse merentem Laocoonta ferunt”, Cicero in Cornelianis “ne fraudi sit ei qui populum ad contentionem vocarit”; ut etiam in antiquo cognoscitur iure. si autem ‘laudem’ legerimus, erit sensus: agnosces cui inanis gloria adferat laudem. ‘ventosa’ autem ‘gloria’ est quam Graeci κενοδοξίαν vocant. {{ancora+|710|[[Aeneis/Liber XI#710|710.]]}} {{sc|}}Paribusque resistit in armis pedes, sicut etiam illum congressurum putabat. {{ancora+|711|[[Aeneis/Liber XI#710|711.]]}} {{sc|}}Pura parma tunc enim primum in bella descenderat. {{ancora+|713|[[Aeneis/Liber XI#710|713.]]}} {{sc|}}Fugax fugiens; nam nomen est pro participio: non enim fugacem possumus accipere quem supra legimus bellatorem. {{ancora+|714|[[Aeneis/Liber XI#710|714.]]}} {{sc|}}ferrata calce ‘calce’ genere feminino. {{ancora+|715|[[Aeneis/Liber XI#715|715.]]}} {{sc|}}Vane ligus aut fallax, aut inaniter iactans: nam ‘vanos’ stultos posteriores dicere coeperunt. inde tractum est etiam in neotericis: Iuvenalis “sic libitum vano, qui nos distinxit, Othoni”. quid autem hoc loco ‘vane’ significet, sequentia demonstrant ‘frustraque animis elate superbis’. possumus tamen hic et mendacem verius accipere, quia ait “dum fallere fata sinebant” et “nec fraus te incolumem fallaci perferet Auno”: Nigidius de terris “nam et Ligures, qui Appenninum tenuerunt, latrones, insidiosi, fallaces, mendaces”, Cato originum cum de Liguribus loqueretur “sed ipsi, unde oriundi sunt, exacta memoria inliterati mendacesque sunt et vera minus meminere”. sane subito, ut solet, ad characterem dramaticum transit: neque enim ostendit Camillam loqui coepisse. {{ancora+|716|[[Aeneis/Liber XI#715|716.]]}} {{sc|}}Lubricus mobilis, fallax. {{ancora+|718|[[Aeneis/Liber XI#715|718.]]}} {{sc|}}Pernicibus ignea plantis modo velocibus, alias perseverantibus: nam ‘pernix’ interdum velox, interdum perseverans significat, ut ipse in georgicis “et inter dura iacet pernix instrato saxa cubili”. {{ancora+|719|[[Aeneis/Liber XI#715|719.]]}} {{sc|}}Transit equum cursu nunc hoc incredibile esse videretur, nisi praemisisset in septimo “illa vel intactae segetis per summa volaret gramina nec teneras cursu laesisset aristas”. adversa opposita. {{ancora+|721|[[Aeneis/Liber XI#720|721.]]}} {{sc|}}quam similitudinis adverbium est; est et pronomen tam subiunctivum, quam praepositivum; est et coniunctio, ut cum dicimus ‘tam hoc, quam illud’. accipiter saxo sacer ales ab alto ‘sacer’ ideo, quia Marti est consecratus accipiter: aut ‘sacer’ avibus execrabilis, ut “auri sacra fames”: aut, quod verius est, Graecum nomen expressit: nam ἱέραξ dicitur, hoc est sacer: ἱερεύς enim Graece, latine sacerdos vocatur. cur autem Graece ita dictus sit, ratione non caret, quae nota est sacrorum peritis. {{ancora+|722|[[Aeneis/Liber XI#720|722.]]}} {{sc|}}Consequitur pennis nova laus Camillae, siquidem accipiter columbam sequitur, ista hostem praecedit. ipsa etiam avium comparatio sumpta ex contrario est: nam aequius vir accipitri, Camilla compararetur columbae. {{ancora+|723|[[Aeneis/Liber XI#720|723.]]}} {{sc|}}eviscerat ne vulgari verbo ex Graeco uteretur dicens ‘exenterat’, ait ‘pedibusque eviscerat’. {{ancora+|724|[[Aeneis/Liber XI#720|724.]]}} {{sc|}}Tum crvor et vulsae labuntur ab aethere plumae ecbasis poetica, id est excessus. {{ancora+|725|[[Aeneis/Liber XI#725|725.]]}} {{sc|}}Non nullis id est non neglegentibus: nam litotes figura est. vult enim dicere: non leviter Iuppiter intuebatur ista certamina. ideo et adiecit ‘observans oculis’, id est intente aspiciens: Plautus “observato, quam blande suppalpatur mulieri” (Am. 507). {{ancora+|730|[[Aeneis/Liber XI#730|730.]]}} {{sc|}}Instigat vocibus alas incitat et inritat ad reditum: primum enim est, ut fugere desinant, post ut in hostes impetum faciant. {{ancora+|731|[[Aeneis/Liber XI#730|731.]]}} {{sc|}}Nomine quemque vocans per hoc extrema necessitas indicatur. reficitque id est restituit. {{ancora+|732|[[Aeneis/Liber XI#730|732.]]}} {{sc|}}Quis metus dolentis, non interrogantis: id est qualis, quantus, qui viros etiam feminam timere compellit? unde paulo post ‘quae tanta animis ignavia venit? femina palantes agit’. o numquam dolitvri id est stulti: stultus enim est quisquis iniuria non movetur. et bene ‘numquam’, siquidem antea saevitiam Mezentii pertulerunt nec se ulti sunt, nunc praebent terga mulieri et ne hinc quidem commoventur dolore. non nulli tamen ‘dolorem’ studii alicuius ardorem et promptam gloriae cupiditatem veterum more dictum tradunt, ut Graeci πόνον appellant. {{ancora+|734|[[Aeneis/Liber XI#730|734.]]}} {{sc|}}Atque haec agmina δεικτικῶς , id est multitudinem tantam, hoc est magnam. {{ancora+|735|[[Aeneis/Liber XI#735|735.]]}} {{sc|}}Inrita id est inertia, quae nos ulcisci minime valent. {{ancora+|736|[[Aeneis/Liber XI#735|736.]]}} {{sc|}}At non in venerem segnes latenter hoc dicit: fugitis mulierem, quia armata est; alias primi ad hunc curritis sexum. nocturnaque bella coitum: alibi “et siquando ad proelia ventum est”. {{ancora+|737|[[Aeneis/Liber XI#735|737.]]}} {{sc|}}Curva tibia symphoniacorum. bacchi autem ideo, quia apud veteres ludi theatrales non erant, nisi in honorem Liberi patris. hanc tibiam Graeci πλαγίαυλον vocant, Latini vascam tibiam: et est Dionysia, cum maxime ea saturi utantur. {{ancora+|738|[[Aeneis/Liber XI#735|738.]]}} {{sc|}}Expectate pro ‘expectatis’, modum pro modo posuit. {{ancora+|739|[[Aeneis/Liber XI#735|739.]]}} {{sc|}}hic amor hoc studium per parenthesin dictum est; nam ordo est ‘pocula mensae dum sacra secundus aruspex nuntiet’. secvndus harvspex pro ‘secunda sacra’, id est prospera: sicut e contrario Homerus μάντι κακῶν , id est malorum divine. {{ancora+|740|[[Aeneis/Liber XI#740|740.]]}} {{sc|}}In altos lucos illic enim epulabantur sacris diebus. mire autem vocet hostia pro ‘ut ad hostiam conveniatis’. {{ancora+|741|[[Aeneis/Liber XI#740|741.]]}} {{sc|}}Moriturus et ipse moriturus animo: nam moriturus non est. quod autem ait ‘et ipse’, aut ad Camillam, aut ad Venulum respicit. {{ancora+|742|[[Aeneis/Liber XI#740|742.]]}} {{sc|}}Turbidus id est terribilis. {{ancora+|743|[[Aeneis/Liber XI#740|743.]]}} {{sc|}}Dereptumque ab equo dextra complectitur hostem hoc de historia tractum est: namque Gaius Iulius Caesar, cum dimicaret in Gallia et ab hoste raptus equo eius portaretur armatus, occurrit quidam ex hostibus, qui eum nosset, et insultans ait ‘caesar, caesar’, quod Gallorum lingua ‘dimitte’ significat: et ita factum est ut dimitteretur. hoc autem ipse Caesar in ephemeride sua dicit, ubi propriam commemorat felicitatem. est et alia huius rei historia: Varro enim cum de suo cognomine disputaret, ait eum qui primus Varro sit appellatus, in Illyrico hostem, Varronem nomine, quod rapuerat et ad suos portaverat, ex insigni facto vocabulum meruisse. {{ancora+|745|[[Aeneis/Liber XI#745|745.]]}} {{sc|}}tollitur in caelum clamor rei scilicet admiratione. {{ancora+|748|[[Aeneis/Liber XI#745|748.]]}} {{sc|}}rimatur inquirit, ut “rimanti telum ira facit”. {{ancora+|750|[[Aeneis/Liber XI#750|750.]]}} {{sc|}}Exit evitat, ut “atque oculis vigilantibus exit” in quinto. {{ancora+|751|[[Aeneis/Liber XI#750|751.]]}} {{sc|}}Utque volans alte raptum Homerica comparatio. et utrum ‘alte volans’, an ‘alte raptum’, an ‘alte fert’? {{ancora+|756|[[Aeneis/Liber XI#755|756.]]}} {{sc|}}luctantem rostro magna brevitate rem descripsit. {{ancora+|758|[[Aeneis/Liber XI#755|758.]]}} {{sc|}}Ducis exemplum eventumque secuti et virtutem, et felicitatem: ‘exemplum’, quod coepit; ‘eventum’, quod prospere. {{ancora+|759|[[Aeneis/Liber XI#755|759.]]}} {{sc|}}Maeonidae Lydii, ut “o Maeoniae delecta iuventus”. {{ancora+|760|[[Aeneis/Liber XI#760|760.]]}} {{sc|}}Arte dolo, ut “arte Pelasga”. {{ancora+|762|[[Aeneis/Liber XI#760|762.]]}} {{sc|}}Qua se cumque furens medio tulit agmine virgo, hac arrvns subit ut etiam supra diximus, ita poeta loquitur, ut aliquibus locis det suspicionem, quod Arruns de Turni partibus fuerit: namque et in Camillam impetum facit, et cum ipsa rursus recedit: quod nisi de socio non procedit. Donatus etiam dicit, esse manifestum signum socium ei fuisse, quod Apollinem Soractis invocat montis, de quo Turno auxilia constat venisse: licet possit fieri, ut alterius loci homo alterius loci invocet numen. item ad argumentum vocat “patrias remeabo inglorius urbes”: quod etiam de hoste procedit, nam superare feminam nullam constat esse virtutem: aut quia nec gloriari poterat, si Camillam earundem partium occidisset, ut, quod supra dictum est, videatur eam invidia peremisse, quod viris praeripiat gloriam et sola nobiliter pugnet Camilla. {{ancora+|763|[[Aeneis/Liber XI#760|763.]]}} {{sc|}}tacitus hoc est latens. {{ancora+|767|[[Aeneis/Liber XI#765|767.]]}} {{sc|}}Circvitum proprie: nam circumire insidiantum est: unde est “nec gregibus nocturnus obambulat”. certam hastam inevitabilem: unde est e contra “et incertam excussit cervice securim”, id est infirmam, evitabilem. {{ancora+|768|[[Aeneis/Liber XI#765|768.]]}} {{sc|}}Sacer cybelo nam montem pro numine, quod in eo colitur, posuit. et bona occasio ad mortem Camillae, ut sacerdotem maioris numinis conetur occidere: per quod quasi exauctoratur Dianae favor, interveniente maioris numinis iracundia. olimque sacerdos aut quia vetus sacerdos: aut cuius etiam maiores sacerdotes fuissent, quibus apud veteres in sacra quoque succedebatur. {{ancora+|769|[[Aeneis/Liber XI#765|769.]]}} {{sc|}}longe fulgebat vel ‘longe fulgebat’, vel ‘longe insignis’. {{ancora+|770|[[Aeneis/Liber XI#770|770.]]}} {{sc|}}Quem pellis aenis in plumam squamis auro conserta tegebat catafractum eum fuisse significat. catafracti autem equites dicuntur, qui et ipsi ferro muniti sunt, et equos similiter munitos habent: de quibus Sallustius “equis paria operimenta erant, †quae linteo ferreis laminis in modum plumae adnexuerant”, nunc autem pro linteo ‘pellem’ posuit, et ‘aeneas squamas’ aereas laminas intellegimus. ‘in plumam’ vero est in similitudinem plumae, ut “excisum Euboicae latus ingens rupis in antrum”, id est in antri similitudinem. sane sciendum quod ipsos equites catafractos dicimus: Sallustius “et sequebantur equites catafracti”. in plumam pluma est in armatura ubi lamina in laminam se indit. {{ancora+|772|[[Aeneis/Liber XI#770|772.]]}} {{sc|}}peregrina ferrugine ut Hibera, id est Hispana: nam ipse hoc alibi exposuit “et ferrugine clarus Hibera”. quidam purpuram accipiunt, quod eius prima tinctura ferrugineo colore sit. {{ancora+|773|[[Aeneis/Liber XI#770|773.]]}} {{sc|}}Spicula torquebat lycio gortynia cornu Cretenses sagittas Lycio arcu dirigebat: quod etiam, ut supra diximus, ad ornatum poni consuevit. {{ancora+|774|[[Aeneis/Liber XI#770|774.]]}} {{sc|}}vati hic vatem, supra sacerdotem, ut de Heleno utrumque. {{ancora+|775|[[Aeneis/Liber XI#775|775.]]}} {{sc|}}Cassida pro ‘cassis’: nam accusativum posuit pro nominativo. {{ancora+|777|[[Aeneis/Liber XI#775|777.]]}} {{sc|}}Pictus acu tunicas et barbara tegmina crurum ‘pictus tunicas, pictus crurum barbara tegmina’, id est habebat vestem phrygionis arte perfectam. sane armorum longa descriptio illuc spectat, ut in eorum cupiditatem merito Camilla videatur esse succensa. {{ancora+|782|[[Aeneis/Liber XI#780|782.]]}} {{sc|}}Femineo inpatienti, inrationabili, ut “femineae ardentem iraeque curaeque coquebant”. {{ancora+|785|[[Aeneis/Liber XI#785|785.]]}} {{sc|}}Summe deum ex affectu colentis dicitur: nam Iuppiter summus est. sancti custos soractis apollo Soractis mons est Hirpinorum in Flaminia conlocatus. in hoc autem monte cum aliquando Diti patri sacrum persolveretur — nam diis manibus consecratus est — subito venientes lupi exta de igni rapuerunt. quos cum diu pastores sequerentur, delati sunt ad quandam speluncam, halitum ex se pestiferum emittentem, adeo ut iuxta stantes necaret: et exinde est orta pestilentia, quia fuerant lupos secuti. de qua responsum est, posse eam sedari, si lupos imitarentur, id est rapto viverent. quod postquam factum est, dicti sunt ipsi populi Hirpi Sorani: nam lupi Sabinorum lingua vocantur hirpi. Sorani vero a Dite: nam Ditis pater Soranus vocatur: quasi lupi Ditis patris. unde memor rei Vergilius Arruntem paulo post comparat lupo, quasi Hirpinum Soranum. {{ancora+|786|[[Aeneis/Liber XI#785|786.]]}} {{sc|}}Pineus ardor ignis περίφρασις . acervo pyra, coacervatione lignorum. {{ancora+|787|[[Aeneis/Liber XI#785|787.]]}} {{sc|}}Freti pietate iste quidem hoc dicit; sed Varro, ubique expugnator religionis, ait, cum quoddam medicamentum describeret, “ut solent Hirpini, qui ambulaturi per ignes, medicamento plantas tingunt”. {{ancora+|788|[[Aeneis/Liber XI#785|788.]]}} {{sc|}}Multa pruna in pruna. ‘pruna’ autem quamdiu ardet dicitur: Horatius “praetextam et latum clavum prunaeque batillum”: cum autem extincta fuerit, carbo nominatur: Terentius “tam excoctam atque atram reddam, quam carbo est”: nam ‘pruna’ a perurendo dicta est. {{ancora+|790|[[Aeneis/Liber XI#790|790.]]}} {{sc|}}Exuvias pulsaeve tropaeum exuvias occisae, pulsae tropaeum. et proprie: nam, ut supra diximus, de occisis hostibus triumphabant, de pulsis figebant tropaea. {{ancora+|795|[[Aeneis/Liber XI#795|795.]]}} {{sc|}}Partem mente dedit partem volucres dispersit in avras bona moderatio Apollinis inter sacerdotis preces et voluntatem sororis. {{ancora+|801|[[Aeneis/Liber XI#800|801.]]}} {{sc|}}Nihil non. neque avras nec sonitus memor haec est antiqua lectio; namque apud maiores trahebatur interdum a Graeco genetivus singularis. hinc est et ‘paterfamilias’ et ‘materfamilias’, quae duo tantum nomina remanserunt: nam nec ‘huius auras’ dicimus, nec ‘huius custodias’ secundum Sallustium, qui ait “castella custodias thesaurorum” pro ‘custodiae’: ita enim etiam Asper intellegit, licet alii ‘custodias’ accusativum velint. sane ‘paterfamilias’ et ‘materfamilias’ quando dicimus, ‘familias’ indeclinabile est. si autem ‘pater familiae’ dicere voluerimus, iam non erit nomen, sed locutio, et ‘familiae’ erit dativus; nam ‘pater mihi est’ dicimus: Terentius “natura tu illi pater es, consiliis ego”. multi tamen volunt in numero plurali nomen utrumque declinari, ut dicamus ‘hi patres familiae, horum patrum familiarum’. {{ancora+|803|[[Aeneis/Liber XI#800|803.]]}} {{sc|}}Papillam exertam nudam. sane ‘mamilla’ est omnis eminentia uberis, ‘papilla’ vero breve illud, unde lac trahitur. {{ancora+|805|[[Aeneis/Liber XI#805|805.]]}} {{sc|}}Dominam reginam, ut “hi dominam Ditis thalamo deducere adorti”. {{ancora+|808|[[Aeneis/Liber XI#805|808.]]}} {{sc|}}Virginis avdet sic fuerat consternatus, ut etiam vulneratam timeret. {{ancora+|811|[[Aeneis/Liber XI#810|811.]]}} {{sc|}}Occiso pastore lupus bene pastori reginam comparat nam reges ipsi pastores vocantur: Homerus ποιμένα λαῶν . {{ancora+|812|[[Aeneis/Liber XI#810|812.]]}} {{sc|}}Cavdam pavitantem quae timorem indicat: pro ‘ipse pavitans’. {{ancora+|814|[[Aeneis/Liber XI#810|814.]]}} {{sc|}}Turbidus modo timidus, supra terribilis, ut “Venulo adversum se turbidus infert”. {{ancora+|817|[[Aeneis/Liber XI#815|817.]]}} {{sc|}}Mucro hinc apparet mucronem esse cuiuslibet teli acumen. {{ancora+|818|[[Aeneis/Liber XI#815|818.]]}} {{sc|}}Frigida leto alii ‘telo’ legunt et intellegunt ‘vulnere’. et quidam labuntur leto non ‘leto frigida’, sed ‘leto labuntur’. alii ‘frigida leto’ accipiunt, quia sequitur post ‘captum leto posuit caput’. non nulli ‘frigida lumina’ tradunt, scilicet igni caloris extincto, ut e contrario “ad caelum tendens ardentia lumina”. {{ancora+|822|[[Aeneis/Liber XI#820|822.]]}} {{sc|}}Partiri curas subaudis ‘consueverat’. haec ita fatur unum abundat: nam supra ait ‘adloquitur’. {{ancora+|823|[[Aeneis/Liber XI#820|823.]]}} {{sc|}}Potvi absolute, vel pugnare vel vivere: necessaria enim eclipsis in defectione, quae ex arte non semel posita est. {{ancora+|826|[[Aeneis/Liber XI#825|826.]]}} {{sc|}}Succedat pugnae animus bellatricis ostenditur, quae non se dolet lucem, sed bella deserere, in tantum, ut nihil aliud δαγγερ· ;moriens, quam de re publica tuenda, et bellum mandaret, et solum putaret idoneum Turnum qui in eius vicem succederet. {{ancora+|828|[[Aeneis/Liber XI#825|828.]]}} {{sc|}}Non sponte flvens non ut supra “portisque ab equo regina sub ipsis desiluit, quam tota cohors imitata relictis ad terram defluxit equis”. {{ancora+|829|[[Aeneis/Liber XI#825|829.]]}} {{sc|}}PavLatim exsolvit se corpore sic in quarto “teque isto corpore solvo”. {{ancora+|830|[[Aeneis/Liber XI#830|830.]]}} {{sc|}}et captum leto posvit caput cum dicit ‘caput’ ostendit operam consecratam, usque dum solvatur caput hominis, id est liberetur; quod facilius potest morte contingere, sicut supra dictum est. arma relinquens alii ‘arma relinquunt’ legunt. Probus hypallagen vult esse vel contrarium, ut ipsa relinquat. alii ‘arma relinquunt’ cum laude dictum accipiunt, id est illa decidebant e manibus Camillae exanimis. {{ancora+|831|[[Aeneis/Liber XI#830|831.]]}} {{sc|}}Vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras servat hoc ubique, ut iuvenum animas a corporibus dicat cum dolore discedere, quod adhuc esse superstites poterant: quod etiam de Turno dicturus est. {{ancora+|832|[[Aeneis/Liber XI#830|832.]]}} {{sc|}}Clamor Troianorum scilicet, qui exultabant, et quorum animi aucti sunt Camilla moriente. {{ancora+|833|[[Aeneis/Liber XI#830|833.]]}} {{sc|}}Crudescit crudelior fit caede multorum. {{ancora+|834|[[Aeneis/Liber XI#830|834.]]}} {{sc|}}omnis copia pro ‘totus exercitus’, ut “et quae sit me circum copia, lustro”. {{ancora+|836|[[Aeneis/Liber XI#835|836.]]}} {{sc|}}At triviae custos vel ministra, vel observatrix. potest et pro comite accipi: vel ‘custos’ mandatorum Triviae, ne inulta Camilla moriatur. {{ancora+|839|[[Aeneis/Liber XI#835|839.]]}} {{sc|}}mulcatam affectam: ‘mulcari’ enim proprie verberibus dicimus. {{ancora+|842|[[Aeneis/Liber XI#840|842.]]}} {{sc|}}Conata lacessere teucros propter illud “bellum inportunum cives cum gente deorum”. hev autem doloris exclamatio est. crudele luisti supplicium iuris verbo usus est. ‘luere’ enim debere dicitur qui pecuniam solvit: quod hic usurpatum est in capitis poenam. quidam huius loci longam expositionem tradunt: Volscos a Volscatibus Hylinis originem ducere, †exclytas autem, inter quos Amazones sunt, regionem Illyricam incolere. luisse ergo supplicium Camillam dicunt, quae adversum Troianos arma tulerit, quibus maiores eius auxilium constat tulisse, id est Penthesileam. {{ancora+|843|[[Aeneis/Liber XI#840|843.]]}} {{sc|}}desertae in dumis ‘in silvis coluisse’, aut ‘in dumis desertae’, id est soli et sine nobis. colvisse dianam profvit non deam incusat, sed fatorum necessitatem, contra quae nec numinis opitulatur auxilium. {{ancora+|846|[[Aeneis/Liber XI#845|846.]]}} {{sc|}}Sine nomine sine gloria, sine fama, quod fortiter fecit: vel quia dea vindicat. {{ancora+|847|[[Aeneis/Liber XI#845|847.]]}} {{sc|}}Aut famam patieris inultae id est nec invindicatae ignominiam sustinebis: quod etiam Dido dolet, dicens “moriemur inultae, sed moriamur ait”. {{ancora+|849|[[Aeneis/Liber XI#845|849.]]}} {{sc|}}Monte sub alto ut “monte sub aerio”. apud maiores nobiles aut sub montibus altis, aut in ipsis montibus sepeliebantur; unde natum est ut super cadavera aut pyramides fierent, aut ingentes collocarentur columnae. {{ancora+|850|[[Aeneis/Liber XI#850|850.]]}} {{sc|}}regis dercenni quidam †destercenii, rege Aboriginum, hoc nomen fictum putant. bustum hoc loco sepulchrum. {{ancora+|854|[[Aeneis/Liber XI#850|854.]]}} {{sc|}}Vana tumentem plenum falsae gloriae, quam Graeci κενοδοξίαν dicunt. ‘vana’ autem ‘tumentem’, ut “infanda furentem”. {{ancora+|855|[[Aeneis/Liber XI#855|855.]]}} {{sc|}}cur inquit diversus abis non quasi audienti dicat, ut “macte nova virtute, puer”. ‘diversus’ autem a pugna diversus: vel ‘diversus’, quod fugit quam occidit. {{ancora+|856|[[Aeneis/Liber XI#855|856.]]}} {{sc|}}Digna camillae praemia pro poena: sic in secundo “persolvant grates dignas et praemia reddant debita”, item alibi “et haec tibi porto dona prius”. {{ancora+|857|[[Aeneis/Liber XI#855|857.]]}} {{sc|}}Tune etiam telis moriere dianae cum ingenti amaritudine dictum est: nam ei etiam genus invidet mortis. quod autem ait ‘tune etiam’ ad Niobes numerosam pertinet subolem. {{ancora+|858|[[Aeneis/Liber XI#855|858.]]}} {{sc|}}volucrem sagittam proprie: quia sagittis pennae adglutinantur. threissa propter Amazonas. et hanc Vergilius non ita finxit, ut Tarpeiam et ceteras, sed proprio nomine videtur induxisse: Graeci enim tradunt ἀμαλλοφόρους ex Hyperboreis, qui et ipsi sunt Thraces, ad Latonam venisse: hanc et Hecaergon Apollinem et Dianam educasse, ut etiam ex cognominibus deorum, cum illa Opis et hic Hecaergos appellatur, agnoscitur: quod supra plenius dictum est. {{ancora+|859|[[Aeneis/Liber XI#855|859.]]}} {{sc|}}Cornuque infensa tetendit ‘cornu’ accusativus singularis est, ac si diceret ‘arcumque infensa tetendit’: nam horum dubiorum nominum casus ex similibus vel synonymis conprobantur. {{ancora+|860|[[Aeneis/Liber XI#860|860.]]}} {{sc|}}Coirent inter se capita Homerica est ista descriptio. {{ancora+|861|[[Aeneis/Liber XI#860|861.]]}} {{sc|}}manibus aequis pro aequaliter, vel aequantibus. et licitum poetae, nomen pro adverbiis aut participiis ponere. {{ancora+|863|[[Aeneis/Liber XI#860|863.]]}} {{sc|}}Teli stridorem Homerus ἔκλαγξεν δ’ ἄρ’ ὀιστός . {{ancora+|864|[[Aeneis/Liber XI#860|864.]]}} {{sc|}}Avdiit una arruns haesitque in corpore ferrum celeritas iaculantis exprimitur: sic Statius cum iam percussum dixisset extinctum, ait “necdum certi tacet arcus Amyntae”. multi nolunt in medio distingui propter exprimendam celeritatem. {{ancora+|866|[[Aeneis/Liber XI#865|866.]]}} {{sc|}}obliti non nulli Vergilium secundum vetustatem hoc verbo usum tradunt, ut ‘obliti’ ἀμελήσαντες , hoc est neglegentes et contemnentes, putent: viderant enim peremptum, sed neglexerunt, ergo scientes liquerunt, ut “oblitus decorisque sui” et “oblitus fatorum”. alii ‘obliti’ ubi reliquerant nescientes: et est sensus ‘obliti illum’. ignoto camporum in pulvere linquunt bene Arruns, qui quasi sacrilegus peremptus est, faciente numinis iracundia est relictus, ut nec sepulturam posset mereri. {{ancora+|868|[[Aeneis/Liber XI#865|868.]]}} {{sc|}}levis ala levis armatura scilicet. {{ancora+|869|[[Aeneis/Liber XI#865|869.]]}} {{sc|}}Turbati fugiunt rutvli hoc ad Camillae pertinet laudem, qua amissa turbati fuerunt Rutuli, et inmutantur fata bellorum. acer atinas licet acer, fugit tamen. {{ancora+|870|[[Aeneis/Liber XI#870|870.]]}} {{sc|}}DesoLatique manipli deserti signiferi: quod est nimii discriminis; namque hoc ubique dux praecipit, ut frequentes circa se sint milites, sicut in Sallustio legimus. manipli autem dicti sunt signiferi, quia sub Romulo pauper adhuc Romanus exercitus hastis faeni manipulos inligabant, et hos pro signis gerebant; unde hoc nomen remansit. {{ancora+|872|[[Aeneis/Liber XI#870|872.]]}} {{sc|}}letumque ferentis pro ‘inferentis’. {{ancora+|874|[[Aeneis/Liber XI#870|874.]]}} {{sc|}}Laxos arcus non intentos, sed iam solutos. {{ancora+|877|[[Aeneis/Liber XI#875|877.]]}} {{sc|}}pulvis hic corripuit, alibi produxit “versa pulvis inscribitur hasta”. {{ancora+|878|[[Aeneis/Liber XI#875|878.]]}} {{sc|}}Femineum clamorem inpatientem: nam iam dixerat ‘matres’, per quod muliebrem clamorem poteramus accipere. {{ancora+|879|[[Aeneis/Liber XI#875|879.]]}} {{sc|}}qui cursu portas †potanda elocutio, quia consequatur ‘hos’. sed intellegendum ‘eos qui’. {{ancora+|880|[[Aeneis/Liber XI#880|880.]]}} {{sc|}}inimica pro ‘hostilis’. {{ancora+|881|[[Aeneis/Liber XI#880|881.]]}} {{sc|}}Miseram mortem quia sequitur ‘limine in ipso’. {{ancora+|882|[[Aeneis/Liber XI#880|882.]]}} {{sc|}}Moenibus in patriis scilicet ubi se iam tutos esse credebant. {{ancora+|883|[[Aeneis/Liber XI#880|883.]]}} {{sc|}}pars clavdere portas pars eorum qui cursu inrupere portas. {{ancora+|884|[[Aeneis/Liber XI#880|884.]]}} {{sc|}}Aperire viam id est dare aditum. et bono locutus est ambitu; nam cum portis via et aperitur et clauditur. {{ancora+|885|[[Aeneis/Liber XI#885|885.]]}} {{sc|}}Oriturque miserrima caedes quoniam defensores moenium dum hostes petunt, suos feriebant: sic in secundo, ubi intulit “armorum facie et Graiarum errore iubarum”. {{ancora+|886|[[Aeneis/Liber XI#885|886.]]}} {{sc|}}Defendentum ideo ‘defendentum’ et ‘ruentum’, quia ad masculinum retulit, et ‘hi defendentes’ facit, quod et de feminino dicimus: si autem de neutro loquamur, ‘defendentium’ dicamus necesse est, quia ‘haec defendentia’ facit et, ut supra dixi, genetivus pluralis a nominativo plurali minor esse non debet. quod si forte minorem eum aliquando invenerimus, metri necessitate fit, et incipit iam pathos esse, non declinatio. non nulli ergo in his nominibus genetivum corruptum pro integro accipiunt. {{ancora+|887|[[Aeneis/Liber XI#885|887.]]}} {{sc|}}lacrimantum quidam ‘lacrimantum’ genetivum corruptum pro integro accipiunt, quia facit ‘lacrimantium’. {{ancora+|888|[[Aeneis/Liber XI#885|888.]]}} {{sc|}}Praecipites fossas in quas quid potest praecipitari. {{ancora+|889|[[Aeneis/Liber XI#885|889.]]}} {{sc|}}Caeca inrationabilis, quae in clusas portas more arietis ruebat, id est bellici machinamenti. {{ancora+|891|[[Aeneis/Liber XI#890|891.]]}} {{sc|}}Summo certamine in extremo discrimine, ut supra “vocat labor ultimus omnes”. {{ancora+|892|[[Aeneis/Liber XI#890|892.]]}} {{sc|}}monstrat amor verus qui apparet in adversis. videre camillam scilicet quae pro aliena patria cecidisse videbatur. sane ‘ut videre’ non relatam ex pugna, sed ut exemplum virtutis eius viderunt. et quidam ‘ut videre’ quasi quemadmodum videre; ‘ut’ enim coniunctio modo, non adverbium temporis est. aut ‘ut videre’ quemadmodum illam dimicare ‹viderunt; non enim eam› viderant quando interiit. {{ancora+|893|[[Aeneis/Liber XI#890|893.]]}} {{sc|}}Trepidae licet trepidae, tamen oblitae sexus tela iaculabantur. {{ancora+|895|[[Aeneis/Liber XI#895|895.]]}} {{sc|}}Praecipites aut festinae, aut in mortem ruentes. primaeque mori pro moenibus avdent nimii doloris est, ut “me primam absumite ferro”. {{ancora+|896|[[Aeneis/Liber XI#895|896.]]}} {{sc|}}Saevissimus implet nuntius ut etiam supra diximus, ‘nuntius’ est qui nuntiat, ‘nuntium’ quod nuntiatur, secundum quod nunc nec de femina, nec de re quae nuntiatur, procedit ‘nuntius’: unde multi volunt alium nuntium intellegi, Accam vero postea venisse. sed melius est, ut ‘nuntius’ de Acca dictum intellegamus. novimus enim poni aliqua in subauditione quae ex aperto dicere non debemus, ut “nec dextrae erranti deus afuit”, cum necesse sit ut aut Iunonem, aut Allecto intellegamus: item Sallustius “prima quae forte venientes exciperet”, cum de insidiis loqueretur, quas numeri tantum pluralis esse plus quam manifestum est. {{ancora+|897|[[Aeneis/Liber XI#895|897.]]}} {{sc|}}tumultum perite ‘tumultum’; ita enim dicitur bellum, quod differri non potest. {{ancora+|898|[[Aeneis/Liber XI#895|898.]]}} {{sc|}}Deletas vulscorum acies falsum est, tantum enim fugerant; sed vim exprimit nuntii, cuius mos est plus quam habet veritas nuntiare. {{ancora+|899|[[Aeneis/Liber XI#895|899.]]}} {{sc|}}Ingrvere impetum facere, ut “ingruit Aeneas armis”. {{ancora+|901|[[Aeneis/Liber XI#900|901.]]}} {{sc|}}Ille furens et saeva iovis sic numina poscunt duplici ratione eum insidias reliquisse commemorat, dolore nimio et numinum voluntate; quod utrumque id egit, ne capi posset Aeneas. ‘saeva’ autem ‘Iovis numina’ per parenthesin dictum est. saeva iovis sic numina poscunt Homerus Διὸς δ’ ἐτελείετο βουλή . {{ancora+|902|[[Aeneis/Liber XI#900|902.]]}} {{sc|}}obsessos colles quos ipse obsederat, ne ad urbem transitum haberet Aeneas. {{ancora+|904|[[Aeneis/Liber XI#900|904.]]}} {{sc|}}Apertos paulo ante praecedens tempus a Turno relictos, id est vacantes insidiis. {{ancora+|906|[[Aeneis/Liber XI#905|906.]]}} {{sc|}}Ambo ad muros ut tueretur et repugnaret Turnus, ut obsideret Aeneas. {{ancora+|908|[[Aeneis/Liber XI#905|908.]]}} {{sc|}}Fumantes pulvere campos veluti fumantes caligine pulveris: ita enim nebulam excitat pulvis, ut fumus. {{ancora+|910|[[Aeneis/Liber XI#910|910.]]}} {{sc|}}Saevum fortem, ut “saevus ubi Aeacidae telo iacet Hector”, item “nec minus interea maternis saevus in armis”. an iratum? ut “et saevum ambobus Achillem”. {{ancora+|912|[[Aeneis/Liber XI#910|912.]]}} {{sc|}}ineant pugnas pro ‘inissent’ et ‘temptassent’. {{ancora+|913|[[Aeneis/Liber XI#910|913.]]}} {{sc|}}Gurgite hibero oceano occiduo, id est Hispano. Hispaniam autem Hiberiam ab Hibero flumine constat esse nominatam. {{ancora+|914|[[Aeneis/Liber XI#910|914.]]}} {{sc|}}tingvat equos quidam ‘tinguat’ humiliter dictum accipiunt. {{ancora+|915|[[Aeneis/Liber XI#915|915.]]}} {{sc|}}Considunt castris hoc est in sua quisque castra digressi. ergo aut castra posuerunt: aut ad morem castrorum fecerunt. moenia vallant hinc probatur quia et qui tuentur, et qui obsident vallare dicuntur. {{Liber |Ante = Commentarius X |AnteNomen = ../Liber X |Post = Commentarius XII |PostNomen = ../Liber XII }} 1pbd96l8ie8nlm3y8g99i8mm16dvisb 265183 265182 2026-05-10T10:54:00Z Saumache 27923 265183 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos [[Aeneis/Liber XI|librum XI]] commentarius |Editio=1884, Lipsiae; [[w:de:Georg Thilo|Georg Thilo]] |Fons=[https://archive.org/details/invergiliicarmin02servuoft/page/476/mode/1up?view=theater archive.org] (partim) }} {{Liber |Ante = Commentarius X |AnteNomen = ../Liber X |Post = Commentarius XII |PostNomen = ../Liber XII }} *[''Inclinatis litteris scripta sunt scholia quae, sine certis dominis, {{wl|Q3384616|Petrus Daniel Aurelianensis}} 1600 anno primum eddidit.'' *''Rotundis uncis inclusa est scriptura scholiarum Daniele additarum ex codice Parisino (1750) quam integram editor istius editionis, cum plerumque ei videretur emendanda, addidit.'' *''Quadratis uncis inclusa sunt illa quae videbantur Danieli ex eodem abicienda.''] {{regula}} {{ancora+|1|[[Aeneis/Liber XI|1.]]}} {{sc|}}Oceanum interea surgens aurora reliquit more suo praetermisit noctis descriptionem, quam transisse indicat praesens ortus diei. et hoc est unde ait Horatius “nec verbum verbo curabis reddere fidus interpres”: quae enim naturalia sunt omnibus patent. ‘surgens’ autem quae surrexit, ἀναστᾶσα. {{ancora+|2|[[Aeneis/Liber XI|2.]]}} {{sc|}}Aeneas quamquam et sociis dare tempus hvmandis p. c. consuetudo Romana fuit ut polluti funere minime sacrificarent. si tamen contingeret ut uno eodemque tempore et funestaretur quis et cogeretur operam dare sacrificiis, elaborabat ut ante sacra compleret quam funus agnosceret: unde etiam Horatius Pulvillus in Capitolii dedicatione cum ab inimicis ei filius nuntiaretur extinctus, ut quidam putant falso, ut alii, pro vero, ait ‘cadaver sit’, nec voluit funus agnoscere, donec templa dedicaret. secundum quem ritum etiam Aeneas inducitur ante operam dare sacrificiis, et sic ad sociorum et Pallantis sepulturam reverti. {{ancora+|3|[[Aeneis/Liber XI|3.]]}} {{sc|}}Praecipitant curae urgent: longam enim dilationem sepultura non patitur. sane cum ‘quamquam’ praemisisset, non intulit ‘tamen’, ut alibi “libertas quae sera tamen respexit inertem” cum ‘tamen’ dixerit, non praemisit ‘quamquam’. ‘dare’ vero ‘tempus’ relinquere, id est ut breve: et habet emphasin propter multitudinem negotiorum. turbataque funere mens est funere Pallantis κατ’ ἐξοχήν : nam est haec consuetudo apud poetas, ut a plebe segregent duces. sic paulo post ait “interea socios inhumataque corpora terrae mandemus” et intulit segregans “maestamque Euandri primus ad urbem mittatur Pallas”. sic dictum est “reliquias Danaum atque inmitis Achilli”, item “forsitan et Priami fuerint quae fata requiras”. {{ancora+|4|[[Aeneis/Liber XI|4.]]}}Primo victor solvebat eoo antequam luctum subiret et funestaretur. ‘primo’ autem ‘Eoo’ subaudimus ‘tempore’; nam Graece ἠώς dicitur quam nos auroram vocamus: Homerus ait ῥοδοδάκτυλος ἠώς . quod nomen Latini traxerunt per derivationem, ut dicerent “et laetus eois Eurus equis”, item “eoasque acies”. sane ut etiam supra diximus, in hoc sermone prima syllaba naturaliter longa est, sed cum opus fuerit, corripitur, aut licentia nominis proprii, aut quia eam vocalis sequitur. {{ancora+|6|[[Aeneis/Liber XI#5|6.]]}} {{sc|}}Constitvit tumulo in colle, quia tropaea non figebantur nisi in eminentioribus locis: Sallustius de Pompeio ait “devictis Hispanis tropaea in Pyrenaei iugis constituit”. ex quo more in urbibus tropaea figuntur arcubus exaedificatis. ideo autem nunc tropaeum ponit Aeneas, quia nondum plenam est victoriam consecutus, sed occiso Mezentio fugavit exercitum: plenae enim victoriae, ut supra diximus, triumphus debetur. et persolvit vota vel propter tanti ducis interitum, vel quia fas erat etiam de primitiis belli sacrificare. ‘tumulo’ autem deest ‘in’, id est in tumulo. indvit arma ut “indutosque iubet truncos hostilibus armis”. {{ancora+|7|[[Aeneis/Liber XI#5|7.]]}} {{sc|}}Tibi magne tropaeum bellipotens videtur interrupta descriptio. hoc per parenthesin dictum est et prosphonesin. [et post reddita.] ‘magne’ autem ‘bellipotens’ antonomasia per duo epitheta sine nomine. {{ancora+|8|[[Aeneis/Liber XI#5|8.]]}} {{sc|}}Aptat apte locat et congrue ponit vel figit, ut “aptatque superbis postibus”. {{ancora+|9|[[Aeneis/Liber XI#5|9.]]}} {{sc|}}Telaque trunca viri id est praefracta; ita enim in tropaeis poni consueverunt: Iuvenalis “et fracta de casside buccula pendens et curtum temone iugum victaeque triremis aplustre”. vel ‘trunca tela’ quae de suo clipeo legerat: ideo enim ‘trunca’, quod in evellendo praefracta. et bis sex thoraca petitum perfossvmque locis duodecim vulneribus adpetitum: quia, ut supra diximus, totius Tusciae populus in duodecim partes fuit divisus, ut “gens illi triplex, populi sub gente quaterni”, qui singulis lucumonibus parebant. moris autem fuit ut interemptos duces omnis vulneraret exercitus, sicut etiam de Hectore Homerus commemorat. unde est “quae circum plurima muros accepit patrios”. non ergo ab Aenea, sed ab his qui “uni odiisque viro telisque frequentibus instant”: quod ostendit Mezentius, cum sub Aeneae telis iaceret “scio acerba meorum circumstare odia”: neque enim hoc in illo momento periculi meminisset, nisi eos cerneret inminere. {{ancora+|10|[[Aeneis/Liber XI#10|10.]]}} {{sc|}}Clipevmque ex aere figuratius, quam si ‘aereum’ diceret, ut alibi “cui pharetra ex auro”. {{ancora+|11|[[Aeneis/Liber XI#10|11.]]}} {{sc|}}Ensem collo suspendit eburnum vaginam eburneam. sane ‘ebur eboris’ facit, non ‘eburis’, sicut ‘murmur murmuris’: unde quia in principalitatis declinatione varietas invenitur, etiam derivatio varia est: nam ‘eburnus’ facit ab eo quod est ‘ebur’, ‘eboreus’ ab eo quod est ‘eboris’. ‘collo’ autem, id est de collo. paulatim de trunco arboris humanam figuram fecit, ut et sinistram illi det et collum: quod valde quaeritur, an bene. {{ancora+|14|[[Aeneis/Liber XI#10|14.]]}} {{sc|}}Maxima res effecta viri occiso tanto duce: simul etiam tropaei ostenditur causa. et verecunde cum ipsius opus sit, inpersonaliter ait. abesto absit: nam tertia persona est. {{ancora+|15|[[Aeneis/Liber XI#15|15.]]}} {{sc|}}Quod superest id est de reliquo: et est absoluta elocutio, ut “quod superest laeti bene gestis corpora rebus”. et de rege superbo primitiae aut hoc dicit: primitiae istae quas fecimus, non de plebe sunt, sed de rege superbissimo, id est Mezentio: aut certe regem superbum Turnum accipiamus — nam de ipso legimus “at Rutulum abscessu iuvenis tum iussa superba miratur” — ut sit sensus: haec spolia et hanc primam belli partem superbo Turno sustulimus. nam hoc epitheton proprium Turni est, quod ei Vergilius pro ingenti scelere dat. apud maiores enim superbia ingens facinus fuit, adeo ut Tarquinius pro multis sceleribus superbi nomen acceperit. {{ancora+|16|[[Aeneis/Liber XI#15|16.]]}} {{sc|}}Mezentius hic est pro ‘talis est’, ut “hunc ego te Euryale aspicio?” id est talem. et utrum per contemptum an per commendationem hoc pronuntiandum? murosque Latinos bene quasi hoc solum restet. et hoc dicit: iam campestri superavimus proelio, restat ut etiam obsidione vincamus: credit enim quod sibi iam aperte nullus occurrat. nec inaniter: nam et paulo post dicturus est Turnus “furta paro belli”, et in duodecimo Latinus “vix urbe tuemur spes Italas”. {{ancora+|18|[[Aeneis/Liber XI#15|18.]]}} {{sc|}}Arma parate animis aut hypallage est pro ‘armis parate animos’: aut certe est mutanda distinctio, ut sit ‘animis et spe praesumite bellum’. ‘praesumite’ vero ‘bellum’ id est mente praeoccupate, ut supra Turnus “et pugnam sperate parari”. bene autem ait ‘praesumite’, quasi rem iam sui iuris, ut ei deberi videatur certa victoria. {{ancora+|19|[[Aeneis/Liber XI#15|19.]]}} {{sc|}}ne qua mora ordo ‘ne qua mora inpediat’. vellere signa adnverint superi ne in mora sitis, cum captatis auguriis ad bellum exire coeperimus. ‘vellere’ autem proprie dixit, quia Romana signa figebantur in castris, et cum ad bellum eundum fuisset, captatis auguriis avellebantur e terra: nam alibi ea figi non licebat. sed inter auguria etiam hoc habebatur, si avellentem facile sequerentur, adeo ut cum filio in Orodis bello sit Crassus occisus, qui iturus ad proelium avellere signa vix potuit. quod etiam Flaminio contigit, qui cum imperasset signa tolli eaque non possent moveri, effosso solo in quo erant fixa, vi magna extrahi praecepit, et infeliciter apud Trasimennum pugnavit. alii ‘vellere’ movere accipiunt: Ennius “rex deinde citatus convellit sese”, et in sacris ‘convelli mensa’ dicitur cum tollitur. {{ancora+|20|[[Aeneis/Liber XI#20|20.]]}} {{sc|}}adnverint superi bene in adhortatione nihil se inauspicato vel sine deorum voluntate facturum promittit: ideo non dixit, cum ego iussero, sed cum dii iusserint. {{ancora+|22|[[Aeneis/Liber XI#20|22.]]}} {{sc|}}Interea socios donec tempus obsidionis adveniat. et ‘interea socios inhumataque corpora terrae’ ἓν διὰ δυοῖν pro ‘corpora sociorum’. {{ancora+|23|[[Aeneis/Liber XI#20|23.]]}} {{sc|}}Qui solus honos acheronte sub imo est hoc ideo intulit, quia in sexto de insepultis dixit “centum errant annos volitantque haec litora circum”: Palinurus Aeneae “portusque require Velinos sedibus ut saltem placidis in morte quiescam”. et bene ‘Acheronte sub imo’, quia haec res ad umbras tantum pertinet: nam apud prudentes homines nullius momenti sunt ista. {{ancora+|24|[[Aeneis/Liber XI#20|24.]]}} {{sc|}}ite ait vitiose in media oratione ‘ait’ positum critici notant. egregias animas ingenti arte laudat potius quam miseratur extinctos, ut praesentium animos in bella succendat. quae sanguine nobis hanc patriam eleganter hoc et oratorie ad exhortationem audientium sumptum est: nam laus defunctorum viventium exhortatio est. et bene ‘patriam’ ait, tamquam fiduciam gerit quasi vicerit. sane cum hortatur socios ut sepeliantur occisi, ipse defunctis velut epitaphion dixit. {{ancora+|27|[[Aeneis/Liber XI#25|27.]]}} {{sc|}}Quem non virtutis egentem Ennii versus est. ‘egentem’ sane nos ablativo iungimus. {{ancora+|28|[[Aeneis/Liber XI#25|28.]]}} {{sc|}}Funere mersit acerbo ‘acerbo’ inmaturo: translatio a pomis. {{ancora+|31|[[Aeneis/Liber XI#30|31.]]}} {{sc|}}Qui parrhasio evandro Arcadico a civitate Arcadiae, quam Donatus vult a parra avi dictam: quod procedit, si parra nomen est Graecum; si autem Latinum est, stulte sensit, nam Graecum nomen etymologiam Latinam non recipit. alii Iovis filium Parrhasium dicunt, qui habuit Arcadem filium, ex quo primo Parrhasii, post Arcades dicti sunt. sane Arcadum genera fuerunt quattuor, Parrhasiorum, Maenaliorum, Azanorum, Cynaethorum. alii non Azanos et Cynaethos, sed Azanes et Cynaetheos dicunt. {{ancora+|32|[[Aeneis/Liber XI#30|32.]]}} {{sc|}}felicibus aeque hic non felicitas comparatur, sed ut est illud “di meliora piis”: non quia haec bona sunt, sed bona optat. {{ancora+|33|[[Aeneis/Liber XI#30|33.]]}} {{sc|}}Ibat pro ‘ierat’. alvmno alumnus est qui Graece τρόφιμος dicitur: quod nomen quia Latinum non est, ut ab eo quod est nutritor, inveniamus eum qui nutritus est, transiit ad nomen aliud et alumnum dixit. {{ancora+|35|[[Aeneis/Liber XI#35|35.]]}} {{sc|}}Iliades crinem de more solutae has Aeneae ancillulas intellegimus: nam omnes matres, hoc est mulieres nobiles, in Sicilia remansisse dixit, excepta Euryali matre, de qua legimus “quae te sola puer multis e matribus ausa persequitur?” ‘crinem’ autem ‘solutae’, ut “palmis percussa lacertos”. {{ancora+|36|[[Aeneis/Liber XI#35|36.]]}} {{sc|}}Ut vero Aeneas foribus sese intulit altis naturale enim est ut intermissa lamenta repetantur, cum aliquis notus advenerit: sic in Statio ingressis ducibus denuo defletur Archemorus. {{ancora+|39|[[Aeneis/Liber XI#35|39.]]}} {{sc|}}Nivei fultum pallantis late patet hoc epitheton: referri enim potest et ad candorem pristinae pulchritudinis, et ad pallorem ex morte venientem, et ad frigus quod proprium mortuorum est, ut “corpusque lavant frigentis et ungunt”. {{ancora+|40|[[Aeneis/Liber XI#40|40.]]}} {{sc|}}Levi in pectore pulchro, puerili, nondum saetoso. {{ancora+|42|[[Aeneis/Liber XI#40|42.]]}} {{sc|}}Tene inquit iteratio est; nam supra ait ‘lacrimis ita fatur obortis’, sicut in quinto posuit “et fidam sic fatur ad aurem” et paulo post intulit “dic ait”. sane sciendum hanc adlocutionem talem esse, qualis illa ubi defletur Euryalus: nam locis omnibus commovet miserationem, ab aetate, a tempore, a vulnere, a spe parentis. cum laeta veniret invidit fortuna mihi ac si diceret: quantum noceret adversa, cum laeta talem intulit casum? videtur autem dolere quod queri non potest de Fortunae crudelitate, quae ei uno eodemque tempore et tanta contulit beneficia, et tale intulit damnum. ‘tene’ autem ‘invidit Fortuna mihi’, ut “Liber pampineas invidit collibus umbras”. {{ancora+|45|[[Aeneis/Liber XI#45|45.]]}} {{sc|}}Discedens dederam κατὰ τὸ σιωπώμενον hoc intellegimus: nam abscedens nusquam est Euandrum adlocutus Aeneas. {{ancora+|48|[[Aeneis/Liber XI#45|48.]]}} {{sc|}}Cum dura proelia gente subaudimus ‘fore’. {{ancora+|50|[[Aeneis/Liber XI#50|50.]]}} {{sc|}}Fors et vota facit forte — utrumque enim dicimus — etiam vota suscipit. potest et unum esse ‘forset’, id est ‘forsitan’. cumulatque altaria donis id est et sacrificat, et suscipit vota. naturaliter autem queritur de errore mentis humanae. {{ancora+|51|[[Aeneis/Liber XI#50|51.]]}} {{sc|}}Nil iam caelestibus vllis debentem vivi enim superorum sunt, mortui ad inferos pertinent, unde in duodecimo “vos o mihi manes este boni, quoniam superis aversa voluntas”. superis autem debemus omnia donec vivimus, ideo quia, ut dicunt physici, cum nasci coeperimus, sortimur a Sole spiritum, a Luna corpus, a Marte sanguinem, a Mercurio ingenium, a Iove honorum desiderium, a Venere cupiditates, a Saturno humorem: quae omnia singulis reddere videntur extincti. secundum physicam disciplinam dicit: tradunt enim physici omnia nos mereri a superis, quae rursus extincti reddimus ipsis potestatibus supernis. quod et Plato videtur astruere qui dicit, quod cum de effluxione fontium non aliarum quarumlibet rerum, sed ipsarum stellarum, fuerint animae corporibus commodandae, quicquid de ipsis fontibus stellarum ebullit, hoc intellegi debere stellas. ergo priusquam in corpora ingrediantur animae per haec signa erratica transeuntes, singula supra dicta singulae accipiunt, item exeuntes singula singulis redhibere dicit quae in corpus venientes perceperunt. {{ancora+|52|[[Aeneis/Liber XI#50|52.]]}} {{sc|}}Vano maesti comitamur honore inani, ut supra diximus, quantum ad vivos pertinet. {{ancora+|53|[[Aeneis/Liber XI#50|53.]]}} {{sc|}}infelix nati funus hoc quidam ἀνακόλουθον et vulgare accipiunt; sed eleganter ad exprimendum patris adfectum ad patrem orationem convertit. {{ancora+|54|[[Aeneis/Liber XI#50|54.]]}} {{sc|}}Hi nostri reditus id est tales, ut “manibusque meis Mezentius hic est”. expectatique trivmphi modo de se loquitur. {{ancora+|55|[[Aeneis/Liber XI#55|55.]]}} {{sc|}}Haec mea magna fides κατὰ τὸ σιωπώμενον : quam de Pallantis reditu promiserat patri. at non evandre aut mutavit declinationem: nam ‘Euander’ facit, ut ipse X “Pallas, Euander in ipsis”: aut Graecum vocativum fecit ὦ Εὔανδρε . pudendis vvlneribus id est a tergo inlatis: et est consolatio. quid autem ‘pudendis’ sit, ipse exposuit dicendo ‘pulsum aspicies’. {{ancora+|56|[[Aeneis/Liber XI#55|56.]]}} {{sc|}}Nec sospite antiptosis est pro ‘sospiti’. et hoc dicit: si fugisset vulneratus a tergo, ipse ei optares interitum. alii: non talem habes, inquit, filium, quo sospite tibi dirum funus optares, quod parentes sibi precari solent ob nequitiam liberorum. alii: non optabis, inquit, sospiti filio mortem. quod magis heroicae personae convenit. et [quero] ‘sospite’ pro ‘sospiti’. {{ancora+|59|[[Aeneis/Liber XI#55|59.]]}} {{sc|}}Haec ubi deflevit hoc est postquam haec cum lacrimis dixit; ‘flere’ enim est cum voce lacrimare: unde habemus in sexto “continuo auditae voces, vagitus et ingens infantumque animae flentes in limine primo”. {{ancora+|60|[[Aeneis/Liber XI#60|60.]]}} {{sc|}}Toto lectos ex agmine Troianos, Tuscos, Arcadas. {{ancora+|63|[[Aeneis/Liber XI#60|63.]]}} {{sc|}}Exigva quamvis enim magna sint, orbitati patris prodesse non possunt; sed tamen exhibenda sunt patri, quia debentur. aut est sensus: non quidem responsura luctui, sed tamen sollemnia: ergo iustitiae potius causa quam solacii. {{ancora+|64|[[Aeneis/Liber XI#60|64.]]}} {{sc|}}Feretrum ‘feretrum’ locus ubi mortui feruntur. et est Graecum nomen: nam Graece φέρτρον dicitur, unde per diaeresin feretrum fecit, dictum a ferendo: nam latine capulus dicitur: unde ait Plautus “capularis senex”, id est vicinus capulo, qui dictus est capulus ab eo quod corpus capiat. {{ancora+|65|[[Aeneis/Liber XI#65|65.]]}} {{sc|}}Vimine querno sunt aliquae durae derivationes; tamen eis sic utimur ut ‘quernum vimen’, item ‘colurnum veru’, ut “pinguiaque in veribus torrebimus exta colurnis”, ‘ficulnum lignum’, ut Horatius “olim truncus eram ficulnus, inutile lignum”, item ‘aprugnum callum’. {{ancora+|66|[[Aeneis/Liber XI#65|66.]]}} {{sc|}}Obtentu frondis inumbrant veluti cameram quandam capulo ramorum extensione fecerunt. {{ancora+|67|[[Aeneis/Liber XI#65|67.]]}} {{sc|}}Agresti sublimem stramine hoc est supra frondes ponunt: nam hic reddit quod omiserat supra dicens ‘extructos toros’, nec addens unde. {{ancora+|68|[[Aeneis/Liber XI#65|68.]]}} {{sc|}}Demessum participium est, veniens ab eo quod est ‘metor’. sane ab eo quod est ‘meto’ praeteritum perfectum ‘messui’ facit. {{ancora+|69|[[Aeneis/Liber XI#65|69.]]}} {{sc|}}langventis hyacinthi ‘languentis’ aut postquam decerptus sit: aut quia non est acuti coloris: aut quando demittit caput. sane Hyacinthus puer fuit Eurotae, vel, ut quidam volunt, Oebali filius. cetera de hoc in bucolicis dicta sunt. {{ancora+|70|[[Aeneis/Liber XI#70|70.]]}} {{sc|}}Sva forma recessit id est propria pulchritudo. {{ancora+|72|[[Aeneis/Liber XI#70|72.]]}} {{sc|}}Auroque ostroque rigentes unum ‘que’ vacat et est additum hiatus causa. {{ancora+|73|[[Aeneis/Liber XI#70|73.]]}} {{sc|}}Laeta laborum figura est ‘laetus illius rei’; nam modo dicimus ‘laetus labore’, ‘laetus ingenio’. {{ancora+|74|[[Aeneis/Liber XI#70|74.]]}} {{sc|}}svis manibus sidonia dido ut “dives quae munera Dido”. ‘suis’ autem ‘manibus’ ut heroides solebant. {{ancora+|75|[[Aeneis/Liber XI#75|75.]]}} {{sc|}}Discreverat depinxerat. simul et amantis adfectus ostenditur. {{ancora+|76|[[Aeneis/Liber XI#75|76.]]}} {{sc|}}Harum unam ‘unam’ pro ‘alteram’, de duobus scilicet et ‘horum alterum’ et ‘horum unum’ possumus dicere: nam artigraphi hoc tantum vetant, ne de duobus ‘alium’ dicamus, quod de multis proprie dicitur. sane figurate dixit ‘vestem induit’, ut “exuvias indutus Achillis”, cum in usu sit ‘induit illa re’, ut “indutosque iubet truncos hostilibus armis”, id est truncos indutos iubet offerri. sane hoc videtur secundum caerimonias flaminum subtiliter dixisse. flamini enim nisi unum mortuum non licet tangere, sed Aeneas plurimos postea occidit. sed aliud est in bello occidere, aliud mortuum tangere. sciendum est tamen, Aeneae omne genus sacerdotii tribui. {{ancora+|77|[[Aeneis/Liber XI#75|77.]]}} {{sc|}}Arsurasque comas obnubit amictu harum unam, id est de duabus vestibus, induit iuveni, altera caput eius velavit: nam supra duas vestes dixit esse prolatas. ‘obnubit’ autem velavit, translatio a nubibus quibus tegitur caelum: unde et nuptiae dicuntur, quod nubentum capita obnubantur, id est velantur. {{ancora+|78|[[Aeneis/Liber XI#75|78.]]}} {{sc|}}Lavrentis praemia pugnae mittit praemia, quae de praeda Laurentis pugnae sustulerat: nam praeda est quae eripitur, praemium quod offertur. {{ancora+|80|[[Aeneis/Liber XI#80|80.]]}} {{sc|}}Equos et tela quibus spoliaverat hostem vel Pallas, vel Aeneas: nam ambigue positum est. spolia autem cum proprie ea tantum sint quibus hostis spoliari potest, ut lorica vel vestis, abusive iam spolium dicitur quicquid hostibus tollitur: unde est “postquam illum vita victor spoliavit Achilles”. alii ‘equos et tela, quibus spoliaverat hostem’ ad Pallantem volunt tantum pertinere, quia in antiquis disciplinis relatum est, quae quisque virtute ornamenta consecutus esset, ut ea mortuum eum condecorarent: Sallustius “exuant armis equisque”. {{ancora+|81|[[Aeneis/Liber XI#80|81.]]}} {{sc|}}Umbris inferias proprie: nam inferiae sunt sacra mortuorum. {{ancora+|82|[[Aeneis/Liber XI#80|82.]]}} {{sc|}}Caeso sanguine pro ‘caesorum’, ut supra “captivoque rogi perfundat sanguine flammas”: nec enim sanguis caeditur. {{ancora+|84|[[Aeneis/Liber XI#80|84.]]}} {{sc|}}Ipsos ferre duces suos scilicet, qui illis mille praeerant. melius tamen est, iubet truncos ferre ipsos duces, id est ducum spolia, ut tropaea duces ipsos dixerit: sic supra “manibusque meis Mezentius hic est” de tropaeo. ‘duces’ autem, ut Halaesum et eiusmodi, quos occiderat Pallas, duces ipsi portarent; nam ducum fuerat tropaea portare: ut habeat pater solacium de victoria filii et honor funeri accedat. inimicaque nomina figi pro ‘inimicorum’. dicit autem adfixos tropaeis titulos cum nominibus occisorum. {{ancora+|85|[[Aeneis/Liber XI#85|85.]]}} {{sc|}}Ducitur infelix acoetes quasi qui consternatus nimio dolore ire non poterat. et bene ex rerum permutatione expressit doloris magnitudinem, dicens ita doluisse Acoeten, ut paene carens humano sensu per se ire non posset, et equum ita sensisse interitum domini, ut in humanum migraret adfectum: nam et lacrimabat et sponte sequebatur cadaver. et bene cum hominis sit ‘ire’, equi ‘duci’, de homine ait ‘ducitur’, de equo ‘it lacrimans’. {{ancora+|86|[[Aeneis/Liber XI#85|86.]]}} {{sc|}}Foedans vel cruentans, vel lacerans. {{ancora+|87|[[Aeneis/Liber XI#85|87.]]}} {{sc|}}Terrae id est in terram. et figurate ‘sternitur terrae’, ut “truncumque reliquit harenae”. {{ancora+|88|[[Aeneis/Liber XI#85|88.]]}} {{sc|}}perfusos sanguine currus aut captivos, aut ipsius Pallantis. {{ancora+|89|[[Aeneis/Liber XI#85|89.]]}} {{sc|}}post bellator equus militaris enim disciplinae fuit, ut equus usque ad sepulchrum duceretur, armiger perversa arma gestaret: unde hanc consuetudinem videtur poeta servasse. positis insignibus sine faleris. quod autem equum dicit lacrimare non mirum est, cum Homerus etiam divinantem induxerit. Plinius solum equum praeter hominem lacrimare et doloris adfectum sentire dicit. aethon nomen equi, quo etiam Aurorae equus vocatur. quod autem equus bellator ducitur et phalanx comitatur, iuxta morem Romanum ait, ut dignitas in regii adulescentis servetur exequiis, quia apud Romanos quod erat vivo concessum, mortuo non adimebatur. {{ancora+|90|[[Aeneis/Liber XI#90|90.]]}} {{sc|}}guttis grandibus bene ‘grandibus’, quia de equo. {{ancora+|91|[[Aeneis/Liber XI#90|91.]]}} {{sc|}}Nam cetera turnus victor habet κατὰ τὸ σιωπώμενον et alia eum sustulisse intellegimus, non tantum balteum, ut legimus supra: nam sola hasta et galea ostenditur remansisse. {{ancora+|92|[[Aeneis/Liber XI#90|92.]]}} {{sc|}}Phalanx phalanx lingua Macedonum legio. quod autem ait ‘maesta’, Arcadas intellegimus: unde infert ‘Teucrique sequuntur Tyrrhenique duces’. et hoc est quod ait supra “et toto lectos ex agmine mittit mille viros”. {{ancora+|93|[[Aeneis/Liber XI#90|93.]]}} {{sc|}}Versis arcades armis lugentum more mucronem hastae, non cuspidem contra terram tenentes: quoniam antiqui nostri omnia contraria in funere faciebant: scuta etiam invertentes propter numina illic depicta, ne eorum simulacra cadaveris polluerentur aspectu, sicut habuisse Arcades Bacchylides in dithyrambis dicit: et hoc, ut non nullis frustra placet: nam lugentum mos est prioris habitus inmutatio. alii ‘versis armis’ in oblicum versis scutis, ne splenderent insignia: arma autem scuta dici ipse declarat, ut “Lausum socii exanimem super arma ferebant”. sed potest hoc de armis versis non ad Arcadas solum, sed ad omnes pertinere. an ‘versis armis’ quod interempto Pallante victos iam se Arcades arbitrabantur. alii dicunt hunc morem fuisse, ut de suo duce numquam voce quereretur exercitus, ne seditio paulatim insurgeret, verum armorum ordinem mutantes scuta supina portarent. ergo vel Aeneas ab Arcadibus arguitur quod Pallas non sit vindicatus, vel Euander quod novi hospitis gratia adulescentem temere in bella proiecerat. {{ancora+|94|[[Aeneis/Liber XI#90|94.]]}} {{sc|}}Comitum potest pro ‘comitantum’ accipi. {{ancora+|95|[[Aeneis/Liber XI#95|95.]]}} {{sc|}}Gemituque deest ‘cum’. {{ancora+|96|[[Aeneis/Liber XI#95|96.]]}} {{sc|}}Nos alias hinc ad lacrimas ad aliam sepulturam, id est ad ceteros sepeliendos, qui eodem proelio ceciderunt. {{ancora+|97|[[Aeneis/Liber XI#95|97.]]}} {{sc|}}Salve aeternum mihi maxime palla aeternumque vale Varro in libris logistoricis dicit, ideo mortuis ‘salve’ et ‘vale’ dici, non quod aut valere aut salvi esse possunt, sed quod ab his recedimus, eos numquam visuri. hinc ortum est ut etiam maledicti significationem interdum ‘vale’ obtineat, ut Terentius “valeant qui inter nos discidium volunt”, hoc est ita a nobis discedant, ut numquam ad nostrum revertantur aspectum. ergo cum mortuo dicitur ‘vale’, non etymologia consideranda est, sed consuetudo, quod nullis ‘vale’ dicimus nisi a quibus recedimus. {{ancora+|100|[[Aeneis/Liber XI#100|100.]]}} {{sc|}}Oratores legati, a perorando pro republica nominati: quod ‘orabant’, id est agebant: unde et actores causarum ‘oratores’ appellantur. urbe Latina pro ‘Latini’, id est [de] Laurolavinio. {{ancora+|101|[[Aeneis/Liber XI#100|101.]]}} {{sc|}}VeLati ramis oleae non coronati: nec enim lugentes decebat, ut qui pro mortuis precabantur: sed instructi et ornati, id est in manibus olivae ramos ferentes: sic Homerus στέμματ’ ἔχων ἐν χερσίν . ‘velari’ autem ornari et illo loco significat “victori velatum auro vittisque iuvencum”, cum vittis non aut velentur aut coronentur victimae, sed ornentur: aut certe ‘velati’ ab omni iniuria tecti iure gentium. veniamque rogantes beneficium. et iuxta antiquum modum dictum est, hoc est sepulturam suis petentes. {{ancora+|102|[[Aeneis/Liber XI#100|102.]]}} {{sc|}}Ferro quae fusa ‘fusa’ modo interempta, alias fugata; sed discernuntur epithetis, ut si dicas ‘ferro fusus’, vel ‘metu fusus’. {{ancora+|103|[[Aeneis/Liber XI#100|103.]]}} {{sc|}}Redderet ostendit iam campos in Troianorum esse potestate. {{ancora+|104|[[Aeneis/Liber XI#100|104.]]}} {{sc|}}nullum cum victis certamen deest ‘esse oportere’. et aethere cassis id est luce vacuis: unde et retia ‘casses’ dicimus, et vestimenta araneorum casses dicuntur. hoc autem bene addidit, quod victi possunt innovare certamen. {{ancora+|106|[[Aeneis/Liber XI#105|106.]]}} {{sc|}}bonus Aeneas ideo, quia ab eo facile impetratur. havd aspernanda iusta, non contemnenda: sepulturae enim beneficium generaliter debetur universis. {{ancora+|107|[[Aeneis/Liber XI#105|107.]]}} {{sc|}}venia quam petebant: aut ‘venia’ humanitate. insvper addit accumulat verbis beneficium, dicens pacem se etiam vivis velle praestare. ‘pacem’ autem ideo defunctis, quia ait supra “nullum cum victis certamen”, et mortuorum pax sepultura est. unde elegit verbum quod utrisque, tam vivis quam mortuis aptum esset. {{ancora+|108|[[Aeneis/Liber XI#105|108.]]}} {{sc|}}Quaenam quanta et qualis: nam mirantis est; nec enim dubitat, cum ipse dicat ‘indigna’. ergo potest ἐπεξήγησις esse: quaenam vos fortuna inplicuit, quae est indigna bello. et mira est oratio conciliantis se hostibus suis. {{ancora+|109|[[Aeneis/Liber XI#105|109.]]}} {{sc|}}Inplicvit id est involvit invitos. ‘bello’ autem incertum dativus an ablativus. {{ancora+|110|[[Aeneis/Liber XI#110|110.]]}} {{sc|}}martis sorte peremptis ad illud “nullum cum victis certamen”. {{ancora+|112|[[Aeneis/Liber XI#110|112.]]}} {{sc|}}Nec veni pro ‘nec venissem’: tempus est pro tempore. et vitavit ὁμοιοτέλευτον . {{ancora+|113|[[Aeneis/Liber XI#110|113.]]}} {{sc|}}Nec bellum cum gente gero subaudiendum ‘sed cum Turno’: per quod populariter eorum captat favorem, aut seditionem eorum adversum regem invocat. {{ancora+|114|[[Aeneis/Liber XI#110|114.]]}} {{sc|}}hospitia hoc verbum duo significat: ‹et quo ab alio recipimur,]2 et quo aliquem recipimus. {{ancora+|115|[[Aeneis/Liber XI#115|115.]]}} {{sc|}}Hvic morti δεικτικῶς , quasi ostendit iacentes. {{ancora+|116|[[Aeneis/Liber XI#115|116.]]}} {{sc|}}Si bellum finire manu hoc est internecione: potest enim et pace finiri. {{ancora+|117|[[Aeneis/Liber XI#115|117.]]}} {{sc|}}his mecum decvit concurrere telis aut quibus Teucros parat pellere, aut tela sua ostendit, ut armatus in concilio fuerit. {{ancora+|118|[[Aeneis/Liber XI#115|118.]]}} {{sc|}}Vixet pro ‘vixisset’: et est syncope. deus aut sva dextra dedisset victoria enim, vel vita duplici ratione consistit, aut virtute aut voluntate Fortunae. {{ancora+|119|[[Aeneis/Liber XI#115|119.]]}} {{sc|}}Miseris civibus quasi aliena culpa pereuntibus. et bene commendatur dicentis bonitas, quasi et ipse eorum misereatur. {{ancora+|120|[[Aeneis/Liber XI#120|120.]]}} {{sc|}}Obstipvere silentes id est obstupefacti sunt et silere coeperunt. {{ancora+|122|[[Aeneis/Liber XI#120|122.]]}} {{sc|}}Tum senior cui ab aetate praestabatur auctoritas. odiis et crimine drances infensus ivveni turno aut qui eum odio semper et criminationibus persequebatur: aut propter suum crimen, id est inertiam, quam semper virtuti constat esse contrariam: aut Turni crimine, qui tot viris causa mortis exstiterat. {{ancora+|124|[[Aeneis/Liber XI#120|124.]]}} {{sc|}}Orsa refert coepta verba. o fama ingens ingentior armis frustra ait Donatus, hoc nomen de his esse quae non recipiunt comparationem: nam quia augmentum recipit, et comparatur. alia illa sunt nomina, in quibus est dubitatio utrum comparentur, ut est ‘perfectus’: quod si velis comparare, incipit ‘perfectus’ non esse ‘perfectus’. {{ancora+|125|[[Aeneis/Liber XI#125|125.]]}} {{sc|}}Caelo te lavdibus aequem pro his qui in caelo sunt, id est diis, ut “caeruleus Thybris caelo gratissimus amnis”. et est oratorium, non invenire paria verba virtutibus. ‘caelo’ autem dativus, ‘laudibus’ ablativus. {{ancora+|126|[[Aeneis/Liber XI#125|126.]]}} {{sc|}}Ivstitiaene prius mirer belline laborum figura Graeca ‘miror illius rei’ et ‘regno illius rei’, ut Τενέδοιό τε ἶφι ἀνάσσεις : inde Horatius ait “et qua pauper aquae Daunus agrestium regnavit populorum” pro ‘agrestibus populis’. ita et hic ‘iustitiae’ ‘laborum’ genetivum pro ablativo posuit. si autem ‘iustitiae’ legeris, subaudiendum ‘iustitiae laudibus’; si ‘iustitia’, subaudiendum ‘praeditum’. {{ancora+|128|[[Aeneis/Liber XI#125|128.]]}} {{sc|}}Si qua viam dederit fortuna ‘viam’ rationem. et bene cum exceptione pollicetur dicens, si voluntatem nostram fortuna comitetur. {{ancora+|129|[[Aeneis/Liber XI#125|129.]]}} {{sc|}}Foedera turnus vel coniugii vel amicitiarum. et potest videri deesse ‘alia’. {{ancora+|130|[[Aeneis/Liber XI#130|130.]]}} {{sc|}}Fatales moles quia audierat “nec veni, nisi fata locum sedemque dedissent”. {{ancora+|131|[[Aeneis/Liber XI#130|131.]]}} {{sc|}}Saxa Troiana ambitiose ait, quasi Troianis fataliter debita. vel ‘Troiana’ in usum Troianorum. {{ancora+|133|[[Aeneis/Liber XI#130|133.]]}} {{sc|}}Pepigere dies pacti sunt: nam ab eo quod est ‘paciscor’ et ‘pepigi’ et ‘pactus sum’ facit, sicut ab eo quod est ‘parco’ et ‘parsi’ et ‘peperci’ facit. pace sequestra media; namque sequester est aut medius inter duos altercantes, aut apud quem aliquid ad tempus seponitur: dictum autem a sequendo, quod eius qui electus sit, utraque pars fidem sequitur. ‘pacem’ ergo ‘sequestram’ indutias dicit, id est pacem temporalem et mediam inter bellum praeteritum et futurum. {{ancora+|134|[[Aeneis/Liber XI#130|134.]]}} {{sc|}}Mixtique inpune Latini apud maiores enim magna erat cura fidei, adeo ut indutiis factis conloqui soliti essent duces populi Romani cum hostium ducibus, summaque severitate vindicaretur, si iniuriam se passos quererentur: denique obsessa urbe a Tarquiniis inter Porsennam et Romanos factis indutiis, cum ludi circenses in urbe celebrarentur, ingressi hostium duces curuli certamine contenderent et victores coronarentur. ‘inpune’ autem hoc loco sine periculo. {{ancora+|135|[[Aeneis/Liber XI#135|135.]]}} {{sc|}}Ferro bipenni ad epitheton transtulit nomen proprium: nam bipennis per se plenum est et securim significat, ut “crebrisque bipennibus instant”. {{ancora+|137|[[Aeneis/Liber XI#135|137.]]}} {{sc|}}Robora modo genus ligni: nam est inter specialia nominatum. {{ancora+|138|[[Aeneis/Liber XI#135|138.]]}} {{sc|}}Plavstris gementibus sub pondere sonantibus. {{ancora+|141|[[Aeneis/Liber XI#140|141.]]}} {{sc|}}Quae modo victorem Latio pallanta ferebat ‘Latio’ pro ‘in Latio’. bene ‘modo’; uno enim eodemque die et fortiter fecit et periit, ut “haec te prima dies bello dedit, haec eadem aufert”. alii ‘modo’ paulo ante accipiunt, sed ‘modo’ ait cum adfectu, ut acerbior luctus de tanta mutatione nasceretur: alii ‘modo’ paene accipiunt. {{ancora+|142|[[Aeneis/Liber XI#140|142.]]}} {{sc|}}Arcades ad portas rvere eos nunc Arcadas dicit qui intra civitatem sunt. multa tamen exemplaria ‘Arcades at portis ruere’ habuerunt, ut coniunctio sit, non praepositio, ut “it nigrum campis agmen” pro ‘per campos’ et “it portis iubare” ‘per portas’. ‘ruere’ autem, id est magna velocitate ferri, ut “excitum ruit ad portus” et “ruuntque effusi carcere currus”. et ‘ruere’ pro ‘ruebant’, infinitum pro pronuntiativo. de more vetusto quia antea per noctem cadavera funerabantur cum faculis. {{ancora+|143|[[Aeneis/Liber XI#140|143.]]}} {{sc|}}Rapvere faces ‘rapuere’ raptim et festinanter tulerunt. sed apud Romanos moris fuit ut noctis tempore efferrentur ad funalia — unde etiam funus dictum est — quia in religiosa civitate cavebant, ne aut magistratibus occurrerent aut sacerdotibus, quorum oculos nolebant alieno funere violari. inde etiam qui funeri praeerant a vespera primum vesperones, deinde vespillones dicti videntur. et magis moris Romani ut inpuberes noctu efferrentur ad faces, ne funere inmaturae subolis domus funestaretur: quod praecipue accidebat in eorum qui in magistratu erant filiis. ideo Vergilius Pallantis corpus facit excipi facibus, quia acerbum funus. funera autem alii a funalibus candelis, sebo vel cera circumdatis, dicta ‹tradunt›, quod his praelucentibus noctu efferrentur mortui: alii a fungendo, quod eo supremo in eo qui decessit, officio fungimur, vel quod hi qui mortui sunt ‘vita functi’ dicuntur. alii tradunt, de filiis qui in potestate patris sint, non putari ius esse funus vocari fierique, quia servi loco sint parenti, et si id fiat, familia funestata sit. ergo hic merito Pallantis funus facibus celebratur, ut filii. alii, sicut Varro et Verrius Flaccus, dicunt: si filius familias extra urbem decessit, liberti amicique obviam procedunt, et sub noctem in urbem infertur cereis facibusque praelucentibus, ad cuius exsequias nemo rogabatur. sane haec corpora sive proici iubebantur, a cadendo, sive quod sepultura carebant ‘cadavera’ dicta. {{ancora+|144|[[Aeneis/Liber XI#140|144.]]}} {{sc|}}Discriminat id est dividit: unde et discrimen capitis muliebris dicitur, ex eo quod caput auro discernat. {{ancora+|146|[[Aeneis/Liber XI#145|146.]]}} {{sc|}}succedere ut “tumulo sineret succedere terrae”. {{ancora+|147|[[Aeneis/Liber XI#145|147.]]}} {{sc|}}Incendunt implent, ut “clamore incendunt caelum Troesque Latinique”. {{ancora+|148|[[Aeneis/Liber XI#145|148.]]}} {{sc|}}Vis vlla nec aetatis inbecillitas, nec severitas regia. {{ancora+|149|[[Aeneis/Liber XI#145|149.]]}} {{sc|}}Feretro pallante reposto id est posito Pallantis feretro: nam antiptosis est. {{ancora+|152|[[Aeneis/Liber XI#150|152.]]}} {{sc|}}Non haec o palla dederas promissa parenti cautius v. s. v. t. c. m. duplex expositio est. aut enim hoc dicit: non mihi talia promittebas, ut crederem cautius te dimicaturum; ut intellegamus proficiscentem Pallantem promisisse patri victoriam, caedem hostium, plurima spolia; qui enim haec cogitat, cautelae obliviscitur aviditate vincendi. aut certe ‘non’ pro ‘nempe’ accipiamus, ut in Terentio “non tu hunc rus produxisse aiebas?” id est ‘nonne’, ‘nempe’, ut nunc sit sensus: nempe haec mihi dederas promissa discedens, quia cautius fueras dimicaturus. alii non ‘parenti’, sed ‘petenti’ legunt, ut non iure adfectionis quam filius patri debebat, sed humanitatis eum convenire videatur: petenti mihi, o Palla, fidem dederas te cautius quam fortius dimicaturum: et adfirmant, si ‘parenti’ legendum esset, potuisse dici ‘non haec, o fili, dederas promissa parenti’. alii haec κατὰ τὸ σιωπώμενον dicta accipi volunt. {{ancora+|154|[[Aeneis/Liber XI#150|154.]]}} {{sc|}}In armis apud armatum, cuius consilium cupiditas victoriae plerumque conturbat. {{ancora+|155|[[Aeneis/Liber XI#155|155.]]}} {{sc|}}praedulce decus aut valde dulce, aut quasi inmaturum. {{ancora+|156|[[Aeneis/Liber XI#155|156.]]}} {{sc|}}primitiae rudimenta, quasi Troiani. bellique propinqui vel quod ante maturam aetatem Pallantis venerit: aut ‘propinqui’ nimium vicini, quo Pallas mitti posset. sane hoc bellum ‘antarium’ vocari solitum, quod sit ante urbem, quasi ante aras. {{ancora+|157|[[Aeneis/Liber XI#155|157.]]}} {{sc|}}dura misera et infelicia. {{ancora+|158|[[Aeneis/Liber XI#155|158.]]}} {{sc|}}Vota precesque meae supra “fors et vota fecit”. tuque o sanctissima conivnx ‘sanctum’ non semper sacrum, neque religiosum est, ut hic, ubi ‘sanctissima’ incorruptae castitatis significat: unde et sanctae leges appellantur quae neque corruptae sunt, neque corrumpi possunt. {{ancora+|159|[[Aeneis/Liber XI#155|159.]]}} {{sc|}}Felix morte tua ea re felix, qua ceteri dolent. et bene ‘tua’, ne, ut ipse, filii morte fieret infelix. {{ancora+|160|[[Aeneis/Liber XI#160|160.]]}} {{sc|}}Vivendo vici mea fata diu vivendo, ut in bucolicis “o Lycida, vivi pervenimus”. ‘vici’ autem ‘mea fata’, id est naturalem ordinem vita longiore superavi, in hoc tantum, ut superstes essem filio meo: namque hic ordo naturalis est, ut sint parentibus superstites liberi. fata ergo eius generalia dixit, referens se ad naturalem ordinem, non ad fatum proprium; nam fata superare nemo hominum potest. unde multi sic distinguunt ‘contra ego vivendo vici’ vitam scilicet filii: nam hoc est ‘superstes restarem ut genitor’: ut ‘mea fata’ per exclamationem dictum sit. sciendum tamen, etiam inrationabilia dolentibus dari. vivendo vici] id est supervixi: veteres enim ‘vivendo vincere’ dicebant supervivere, ut “multa virum volvens vivendo saecula vincit”: nam et in togatis ‘victrices’ appellantur, quae viros extulerunt: Plautus in Epidico “quia tibi licuit eum vivendo vincere” (Epid. 177). {{ancora+|161|[[Aeneis/Liber XI#160|161.]]}} {{sc|}}Restarem essem. {{ancora+|162|[[Aeneis/Liber XI#160|162.]]}} {{sc|}}obrverent rutvli telis id est ‘me’. et bene etiam sibi irascitur: sic enim natura maerentis exprimitur. dedissem reddidissem. {{ancora+|163|[[Aeneis/Liber XI#160|163.]]}} {{sc|}}Pompa exequialis scilicet. me vehementius pronuntiandum. et bene ‘Pallanta’ ipsum nomen. {{ancora+|164|[[Aeneis/Liber XI#160|164.]]}} {{sc|}}Nec vos argverim t. exonerat eorum pudorem, ne videantur ei causa orbitatis fuisse, dicens sibi hoc fataliter debitum. ‘arguerim’ autem alias indicaverim, ut “degeneres animos timor arguit”, alias accusaverim, ut nunc: Cicero “arguis fatentem”. {{ancora+|165|[[Aeneis/Liber XI#165|165.]]}} {{sc|}}Senectae deest aetati; nam senecta aetas dicitur: Sallustius “senecta iam aetate”. per se autem plenum est si ‘senectus’ dicamus, quod metri causa minus dixit: nam si ‘senecta’, aut addendum ‘aetas’, aut intellegendum. {{ancora+|166|[[Aeneis/Liber XI#165|166.]]}} {{sc|}}quod si inmatura manebat magnifice servat decorum, quod se revocat ad heroicam consolationem. {{ancora+|168|[[Aeneis/Liber XI#165|168.]]}} {{sc|}}Ducentem in Latium teucros cecidisse ivvabit lucrum quodammodo putat, inpendisse pro amicorum felicitate filium, qui morti fuerat acerbo funere fataliter debitus. et est a qualitate beneficii solacium. {{ancora+|169|[[Aeneis/Liber XI#165|169.]]}} {{sc|}}Non alio digner te funere palla latenter hic Aeneae ostenditur pietas, qui in amici funus tanta contulit, ut pater amplius praestare non possit. alii ‘dignem’ legunt iuxta veteres ab eo quod est ‘digno’: Calvus “hunc tanto munere digna”, Pacuvius in Hermione “cum neque me inspicere aequales dignarent meae”, ipse Vergilius “coniugio Anchisa Veneris dignate superbo”. {{ancora+|170|[[Aeneis/Liber XI#170|170.]]}} {{sc|}}quam pius Aeneas deest ‘quo’, ut sit ‘quam quo’. {{ancora+|173|[[Aeneis/Liber XI#170|173.]]}} {{sc|}}Tu quoque nunc stares inmanis truncus in armis id est in trunco armatus, sicut isti duces, de quibus haec sunt tropaea: nam supra ait “indutosque iubet truncos hostilibus armis ipsos ferre duces”. {{ancora+|174|[[Aeneis/Liber XI#170|174.]]}} {{sc|}}Esset par aetas vel mea, vel filii; nam ad utrumque potest referri. {{ancora+|175|[[Aeneis/Liber XI#175|175.]]}} {{sc|}}Teucros quid demoror armis ‘ab armis’. et hoc videtur dicere: dimittendi sunt Troiani, ut morte Turni satis fiat doloribus meis: quod etiam posteriora significant. {{ancora+|179|[[Aeneis/Liber XI#175|179.]]}} {{sc|}}Meritis vacat hic tibi solus fortunaeque locus nihil est aliud quod possit vel virtus tua, vel fortuna praestare — nam his rebus victoria contingit — nisi ut occiso Turno et vindices filium et patrem consoleris orbatum. {{ancora+|181|[[Aeneis/Liber XI#180|181.]]}} {{sc|}}Sed gnato manes perferre sub imos ac si diceret hanc solam esse causam, quae eum cogat ad vitae patientiam, ut filio Turni nuntietur interitus. {{ancora+|183|[[Aeneis/Liber XI#180|183.]]}} {{sc|}}Extulerat lucem Asinius Pollio dicit, ubique Vergilium in diei descriptione sermonem aliquem ponere aptum praesentibus rebus, ut hoc loco, quia funerum et sepulturarum res agitur, dicit ‘extulerat’: item in quarto, quia est navigaturus Aeneas et relicturus Didonem, dicit “Tithoni croceum linquens Aurora cubile”. quod licet superfluum sit, in multis tamen locis invenitur necessarium. miseris mortalibus qui sunt subiecti tot casibus: Homerus δειλοῖσι βροτοῖσι , id est miseris mortalibus, non timidis. {{ancora+|184|[[Aeneis/Liber XI#180|184.]]}} {{sc|}}Opera atque labores ‘hoc opus’ et ‘haec opera’ tunc dicimus, quando negotium ipsum quod geritur significamus; si autem feminino genere dixerimus ‘operas’, ipsas personas quae aliquid faciunt significamus; sicut ‘custodia’ dicitur quae custodit, ut “cernis custodia qualis vestibulo sedeat”: nam ut hi qui custodiuntur ‘custodiae’ dicantur, usurpatum est. unde male est in usu ‘custodiae audiuntur’. {{ancora+|185|[[Aeneis/Liber XI#185|185.]]}} {{sc|}}Constitvere pyras ‘pyra’ est lignorum congeries; ‘rogus’ cum iam ardere coeperit dicitur; ‘bustum’ vero iam exustum vocatur. quem ordinem servat poeta, dicens ‘constituere pyras’, item ‘subiectisque ignibus atris ter circum accensos decurrere rogos’, item postea ‘semustaque servant busta’. {{ancora+|186|[[Aeneis/Liber XI#185|186.]]}} {{sc|}}More tulere patrum quia apud varias gentes diversa fuerunt genera sepulturae, inde est quod alii obruuntur, alii exuruntur, alii proprias remittuntur ad patrias; alii per diem, ut nunc isti, alii per noctem, ut supra Pallas. et perite has varietates Vergilius posuit: namque Heraclitus qui omnia vult ex igne constare, dicit debere corpora in ignem resolvi. Thales vero qui confirmat omnia ex umore creari, dicit obruenda corpora, ut possint in umorem resolvi. ignibus atris atqui ignes atri non sunt; sed epitheton traxit de negotio, ut ‘atris’ diceret, hoc est funebribus, ut paulo post “maestum funeris ignem”, id est funebrem: nam maestus esse non potest ignis. atris cum concipiuntur. {{ancora+|187|[[Aeneis/Liber XI#185|187.]]}} {{sc|}}Conditur in tenebras altum caligine caelum id est aer fumi obscuritate completur. {{ancora+|188|[[Aeneis/Liber XI#185|188.]]}} {{sc|}}Cincti fulgentibus armis id est incincti et instructi. frustra hoc epitheton notant critici, quasi circumeuntes rogos alia arma habere debuerint. cincti instructi. {{ancora+|189|[[Aeneis/Liber XI#185|189.]]}} {{sc|}}Decurrere rogos pro ‘circum rogos cucurrere’. bene autem ait ‘decurrere’, non ‘decucurrere’: namque verba quae in praeterito perfecto primam syllabam geminant, ut ‘curro cucurri’, ‘tondeo totondi’, cum composita fuerint, geminare non possunt: nam ‘decurri’ et ‘detondi’ dicimus, non ‘decucurri’ neque ‘detotondi’: exceptis tantum duobus. {{ancora+|191|[[Aeneis/Liber XI#190|191.]]}} {{sc|}}spargitur et tellus lacrimis hysterologia est: nam prius est ut arma spargantur lacrimis, quae corpori adhaerent, quam terra. {{ancora+|192|[[Aeneis/Liber XI#190|192.]]}} {{sc|}}it caelo pro ‘in caelum’. clangorque tubarum ante enim mortui ad tubam deducebantur: unde Persius “hinc tuba, candelae, tandemque beatulus alto conpositus lecto”. {{ancora+|193|[[Aeneis/Liber XI#190|193.]]}} {{sc|}}Hic alii spolia occisis derepta Latinis secundum suae gentis ritum alii hostilia arma, alii peremptorum cremabant. {{ancora+|195|[[Aeneis/Liber XI#195|195.]]}} {{sc|}}Ferventesque rotas nimio scilicet cursu: alibi “volat vi fervidus axis”, Horatius “metaque fervidis evitata rotis”. et ‘ferventes’ non ‘modo ferventes’, sed quae soleant fervere, ut “spumantia frena”. {{ancora+|196|[[Aeneis/Liber XI#195|196.]]}} {{sc|}}Non felicia tela quibus se defendere nequiverunt. {{ancora+|197|[[Aeneis/Liber XI#195|197.]]}} {{sc|}}Mactantur corpora morti aut ‘in mortem’: aut ‘Morti’ ipsi deae: Statius “in scopulis Mors saeva sedet”, Lucanus “ipsamque vocatam quem petat e nobis Mortem tibi coge fateri”. circa autem ideo, quia, ut Homerus dicit, in morte Patrocli circa corpus extincti tam homines, quam pecora immolabantur, ut uno igni cremarentur: unde est in sexto “ossaque lecta cado texit Corynaeus aeno”. {{ancora+|198|[[Aeneis/Liber XI#195|198.]]}} {{sc|}}Raptas raptim advectas; nam post indutias rapere non poterant: aut certe ante ‘raptas’, belli scilicet tempore. {{ancora+|199|[[Aeneis/Liber XI#195|199.]]}} {{sc|}}in flammam id est in rogum. {{ancora+|201|[[Aeneis/Liber XI#200|201.]]}} {{sc|}}busta bustum dicitur in quo mortuus conbustus est, ossaque eius ibi iuxta sunt sepulta. alii dicunt, ubi homo combustus est, nisi ibidem humatus fuerit, non esse ibi bustum, sed ustrinum. {{ancora+|202|[[Aeneis/Liber XI#200|202.]]}} {{sc|}}invertit caelum †pater illud quod in promptu est ‘invertit caelum’, ut ea pars quae noctem haberet, sub terra esset. stellis aptum coniunctum, ἀπὸ τοῦ ἅπτεσθαι . {{ancora+|204|[[Aeneis/Liber XI#200|204.]]}} {{sc|}}Innumeras struxere pyras hoc loco multis rebus ostendit inmensam caedem factam esse Rutulorum. {{ancora+|206|[[Aeneis/Liber XI#205|206.]]}} {{sc|}}Finitimos tollunt in agros qui enim e longinquo venerant, referri non poterant. urbique remittunt deest ‘unicuique’. et meminit antiquae consuetudinis: nam ante etiam in civitatibus sepeliebantur, quod postea Duellio consule senatus prohibuit et lege cavit, ne quis in urbe sepeliretur: unde imperatores et virgines Vestae quia legibus non tenentur, in civitate habent sepulchra. denique etiam nocentes virgines Vestae, quia legibus non tenentur, licet vivae, tamen intra urbem in campo scelerato obruebantur. {{ancora+|208|[[Aeneis/Liber XI#205|208.]]}} {{sc|}}Nec honore ideo ‘nec honore’, quia ‘nec numero’, quod in numero et ordine honos spectatur: nam aliud verbum pendet ex altero. alii ‘nec’ pro ‘sine’ accipiunt. tunc pro ‘tum’, id est postquam cremare coeperunt. {{ancora+|210|[[Aeneis/Liber XI#210|210.]]}} {{sc|}}tertia lux mos enim erat tertia die ossa crematorum legi. {{ancora+|211|[[Aeneis/Liber XI#210|211.]]}} {{sc|}}maerentes hoc et ad Latinos et ad Troianos potest referri. sane ‘maerere’ est cum silentio dolere, ‘flere’ ubertim lacrimas demittere, ‘plorare’ cum voce flere, ‘plangere’ cum aliquibus dictis miserabilibus pectus et faciem tundere, ‘lugere’ etiam cum habitus mutatione. altum cinerem quia dixerat ‘innumeras struxere pyras’. confvsa rvebant ossa focis aut quia dixit simul multos crematos: aut si ad honoratorum cadavera referas, ut supra diximus, ‘confusa’ propter simul animalia concremata. ‘ruebant’ autem de cineribus eruebant. adnotandum sane quod ‘focos’ dixerit pyras, cum focus ara sit deorum penatium. an quod focum dicat ubicumque ignis est et fovetur: unde et Varro focum dici vult. {{ancora+|212|[[Aeneis/Liber XI#210|212.]]}} {{sc|}}Tepidoque onerabant aggere terrae hypallage, hoc est ‘ossa tepida’. {{ancora+|213|[[Aeneis/Liber XI#210|213.]]}} {{sc|}}Praedivitis more Graeco epitheton incongruum loco posuit. {{ancora+|214|[[Aeneis/Liber XI#210|214.]]}} {{sc|}}Longe pars maxima luctus valde: et hoc est melius, quam quod legatur ‘et longi’. {{ancora+|215|[[Aeneis/Liber XI#215|215.]]}} {{sc|}}Hic matres quia scit ad aliquid haec nomina pertinere, non addidit ‘deflebant filios aut maritos aut fratres’. cara pectora id est [caros] fratres desiderantium, ut “cari stat cura parentis”: et est periphrasis. {{ancora+|218|[[Aeneis/Liber XI#215|218.]]}} {{sc|}}ipsum armis bene repetitum ‘ipsum’. ivbent volunt, exposcunt. {{ancora+|220|[[Aeneis/Liber XI#220|220.]]}} {{sc|}}Ingravat maiorem invidiam concitat, id est graviora facit et onerat. vocari provocari. {{ancora+|221|[[Aeneis/Liber XI#220|221.]]}} {{sc|}}Testatur testificatur etiam legatorum fidem, qui cum eo fuerunt. solum et hic bene repetitum ‘solum’. {{ancora+|222|[[Aeneis/Liber XI#220|222.]]}} {{sc|}}simul contra variis scilicet ut illi paci faverent, alii Turno. {{ancora+|223|[[Aeneis/Liber XI#220|223.]]}} {{sc|}}Obumbrat subaudis ‘Turnum’: tuetur, defendit. et est translatio ab arboribus facta, quia nomen nobilium tamquam umbra est pro aliis. hoc autem dicit: amor reginae ad favorem popularem plurimum proderat Turno. {{ancora+|224|[[Aeneis/Liber XI#220|224.]]}} {{sc|}}Meritis sustentat fama tropaeis vel quia multos occiderat, ut etiam ipse dicturus est: vel secundum illud “sunt oppida multa capta manu”. {{ancora+|226|[[Aeneis/Liber XI#225|226.]]}} {{sc|}}Ecce super insuper, hoc est ad cumulationem malorum. maesti hoc sermone eos nihil egisse significat. magna diomedis ab urbe legitur et ‘magni’. et tanto asperius videtur, quod, cum ‘magnus’ sit ‘Diomedes’, non audet adversus Aenean pugnare. {{ancora+|227|[[Aeneis/Liber XI#225|227.]]}} {{sc|}}nihil omnibus actum breviter et laborem et studium comprehendit. {{ancora+|228|[[Aeneis/Liber XI#225|228.]]}} {{sc|}}Nil dona nec avrum ordinem legationis exsequitur dicens, inaniter perfecta esse omnia, quae possent efficaces legati perficere auro, precibus, promissione. {{ancora+|230|[[Aeneis/Liber XI#230|230.]]}} {{sc|}}Pacem Troiano ab rege petendum sicut etiam supra diximus, cum per gerundi modum aliquid dicimus, per accusativum elocutionem formemus necesse est, ut ‘petendum mihi est equum’: Lucretius “aeternas quoniam poenas in morte timendum”, item Sallustius “castra sine vulnere introitum”: nam ‘castra’ accusativus pluralis est, qui multis errorem facit, ut videatur esse nominativus, quia neutra triptota sunt et similis est nominativus accusativo. {{ancora+|231|[[Aeneis/Liber XI#230|231.]]}} {{sc|}}Rex ipse Latinus qui aut consolari debuit, aut defendendae reipublicae aliud inire consilium. {{ancora+|232|[[Aeneis/Liber XI#230|232.]]}} {{sc|}}Fatalem Aenean manifesto numine ferri modo ‘fatalem’ perniciosum omnibus Aenean, vel exitio futurum omnibus. ‘manifesto numine’ autem, id est manifesto deorum iudicio, ad Italiam venisse, numinum ira testatur, quam cognoscimus tantorum caede sociorum. et est ordo: fatalem Aenean ferri manifesto numine admonet ira deum. {{ancora+|235|[[Aeneis/Liber XI#235|235.]]}} {{sc|}}Alta intra limina cogit quaeritur cur ad privatam domum convocetur senatus, qui non nisi ad publica et augurato condita loca convenire consuevit. sed scimus domum Latini augurato conditam et eandem tam templum fuisse, quam curiam: namque in superioribus legimus “tectum augustum”, id est augurio conditum, item paulo post “hinc sceptra accipere et primos attollere fasces regibus omen erat, hoc illis curia templum”. merito ergo ad domum regis, quasi ad locum gentibus publicum, convocatur senatus: nam ait in septimo “tali intus templo divum patriaque Latinus sede sedens”. idcirco etiam in Palatii atrio, quod augurato conditum est, apud maiores consulebatur senatus: ubi etiam aries immolabatur, quod, ut in septimo diximus, Vergilius ad Latini transtulit domum. multi dicunt perite Vergilium nec templi nec curiae hoc loco fecisse commemorationem, sed tantum dixisse ‘tecta regia’, ut ostenderet, consilium quod initur, non esse complendum, quia nec rite est inchoatum: ea enim quae dicit Latinus, effectu carebunt. {{ancora+|236|[[Aeneis/Liber XI#235|236.]]}} {{sc|}}Olli ‘illi’ secundum Ennium. et intellegendum κατὰ τὸ σιωπώμενον , Turnum quoque venisse, qui in superiore libro a Iunone subtractus pugnae Ardeam pervenerat. flvunt festinanter incedunt. {{ancora+|238|[[Aeneis/Liber XI#235|238.]]}} {{sc|}}Et primus sceptris primus inter sceptriferos. namque apud maiores omnes duces cum sceptris ingrediebantur curiam; postea coeperunt tantum ex consulibus sceptra gestare, et signum erat eos consules fuisse. aut quia et alii eiusdem partis reges erant, ut Turnus. sic Agamemnon dux ‹fuit› totius exercitus, diversae civitates proprios reges habuerunt. {{ancora+|239|[[Aeneis/Liber XI#235|239.]]}} {{sc|}}Aetola ex urbe remissos quam condiderunt hi qui de Aetolia venerunt, Graeciae provincia, unde Diomedes habuit socios de tribus eius civitatibus, quas habet Aetolia, Pleurona, Olenon, Calydona. sic ergo dixit ‘Aetola ex urbe’, ut “et tandem Euboicis Cumarum adlabitur oris”. ideo autem Diomedem Aetolum dicit, quia pater eius Tydeus Aetolus fuit, qui ad Argos fugit, quoniam fratrem patris sui occiderat. {{ancora+|240|[[Aeneis/Liber XI#240|240.]]}} {{sc|}}Et responsa reposcit mire ait ‘reposcit’: ante enim rex solet a legatis universa cognoscere et sic eos praesente populo iterum omnia iubere narrare. unde est ordine cuncta svo: nam nihil licet praetermittere: unde et superflua narrare consuerunt. {{ancora+|243|[[Aeneis/Liber XI#240|243.]]}} {{sc|}}Vidimus o cives diomedem rhetorice protinus a re coepit; neque enim opus erat principio aliquo legationem referenti. et hic figura est hysteroproteron: natura enim hoc fuit prius dicendum ‘atque iter emensi casus superavimus omnis’ et tunc ‘vidimus Diomedem Argivaque castra’. sed habet consuetudo ut qui tale aliquid nuntiant, protinus admoneant, ut puta ‘vidi illum, erat illic, faciebat illud’: ideo adiecit ‘ille urbem Argyripam patriae cognomine gentis’ et reliqua. illud etiam ordine congruo subiunxit ad perliciendum animum priusquam quicquam diceret ‘munera praeferimus’. inde ordine ‘nomen patriamque docemus, qui bellum intulerint’, hoc est qui, unde, contra quos, qua causa. deinde ponitur oratio Diomedis, cuius sunt partes duae: una, qua se excusat; alia, qua etiam illis suadet ut bellum deponant: nam hoc in fine orationis Venulus addit ‘et responsa simul quae sint, rex optime regum, audisti’. excusatio Diomedis duplex est: fortes sunt Troiani et felices. fortes breviter ostendit per intermissionem ‘mitto ea quae’ et reliqua: frigidus enim locus erat, si virtutem eorum timere diceret quos vicit. Secundus locus multa continet: tam felices esse, ut de omnibus vindicarentur, et singula de singulis mire augendo exsequitur. novissimo loco de se dixit, ne ei obiceretur: quid te ista movent, si tu nihil passus es? et auxit quod amisit, et socios adiecit cum exclamatione ‘haec adeo ex illo mihi iam speranda fuerunt tempore’. ideo se contra Veneris filium excusat pugnare; nam sequitur ‘ne vero, ne me ad tales impellite pugnas’. supererat ut pacem suaderet; ait enim ‘munera quae patriis ad me portastis ab oris’ et cetera. inde laudem Aeneae ita addidit, ut suam laudem servaret: ibi enim ubi se excusat, non hoc ait, quia fortis est non adero, sed illud ‘quicumque Iliacos ferro violavimus agros’, quasi hoc fatum fuerit omnium; hic ubi suadet pacem, aperte dicit, pares mihi non estis, et ait ‘experto credite, quantus in clipeum adsurgat, quo turbine torqueat hastam’, id est ego fatum timeo, vos virtutem timere debetis. nam quod adiecit ‘si duo praeterea talis Idaea tulisset’, non fuit contentus illum Hectori comparare, nisi adiunxisset ‘hic pietate prior: coeant in foedera dextrae’, id est quia pius est, bonus amicus erit. statim conclusit, sicut ad singula invenies dictum. quod autem ait ‘vidimus, o cives, Diomedem’, quasi res magna ei contigerit, qui talem virum viderit. sane aut ‘Diomedem’ legendum, ut sit Latinus accusativus: et admittitur ecthlipsis, ut “multum ille et terris iactatus et alto”: aut si Graecum accusativum facere voluerimus, ‘Diomede’ legamus, ut possit fieri synalipha, sicut “Euryale infelix, qua te regione reliqui?” si autem ‘Diomeden’ dixerimus, nec Latinum est, nec Graecum, nec versus ratio consistit: numquam enim ecthlipsis fit per ‘n’ litteram. tamen melius est ut ‘Diomede’ legamus, ut sit Graecus accusativus. nomina enim Graeca in ‘ ης ‘ exeuntia, quae genetivum in ‘ εος ‘ mittunt per plenam elocutionem, cum eundem casum per synaeresin in ‘ ους ‘ miserint, accusativum in ‘ η ‘ mittant necesse est, ideo quia cum naturam suam servant, accusativum in vocalem mittunt, non in consonantem, et debet synaeresis plenitudinis servare rationem: ut ecce Διομήδης plena declinatio est τοῦ Διομήδεος τῷ Διομήδει τὸν Διομήδεα , per synaeresin autem facit τοῦ Διομήδους τῷ Διομήδει τὸν Διομήδη . ergo hic accusativus ideo in ‘ η ‘ exit, non in ‘ ν ‘, quia cum integrum est hoc nomen, in ‘ εος ‘ exit et crescit eius genetivus: si enim isosyllabus sit nominativo, accusativum in ‘ ν ‘ mittit nec habet ‘ σ ‘ in genetivo, ut Θουκυδίδης, τοῦ Θουκυδίδου, τὸν Θουκυδίδην : nam Διομήδης ideo in genetivo ‘ ς ‘ habet, quia et cum integrum est et Διομήδεος facit, habet ‘ ς ‘ consonantem. {{ancora+|244|[[Aeneis/Liber XI#240|244.]]}} {{sc|}}Casus s. omnes itineris scilicet. et bene vilitatem singularum rerum generalitate vitavit, ne diceret flumina, latrones et cetera. mire autem multa congesta, ne possit de legatorum desidia queri. {{ancora+|245|[[Aeneis/Liber XI#245|245.]]}} {{sc|}}contigimusque manum bene, quasi divinam: sic ‘vidimus, o cives, Diomedem’. qua concidit ilia tellus ἐμφατικῶς dixit pro ‘urbs Ilia’: nam terra non concidit, sed civitas, Ilium. {{ancora+|246|[[Aeneis/Liber XI#245|246.]]}} {{sc|}}Argyripam Diomedes fuit de civitate quae Argos Hippion dicitur, de qua Homerus Ἄργεος ἱπποβότοιο , Horatius “aptum dicet equis Argos”. hic in Apulia condidit civitatem, quam patriae suae nomine appellavit et Argos Hippion dixit: quod nomen postea vetustate corruptum est, et factum est ut civitas Argyrippa diceretur: quod rursus corruptum Arpos fecit. sane Diomedes multas condidisse per Apuliam dicitur civitates, ut Venusiam, quam in satisfactionem Veneris, quod eius ira sedes patrias invenire non poterat, condidit, quae Aphrodisias dicta est. item Canusium Cynegeticon, quod in eo loco venari solitus erat: nam et Garganum a Phrygiae monte Gargara vocavit. et Beneventum et Venafrum ab eo condita esse dicuntur. {{ancora+|247|[[Aeneis/Liber XI#245|247.]]}} {{sc|}}Gargani condebat iapygis arvis Iapygia pars est Apuliae, in qua est mons Garganus, inminens Sipontinae civitati, qui per Calabriam usque in Adriaticum tenditur pelagus: Lucanus “Apulus Adriacas exit Garganus in undas”. ‘Gargani’ autem ‘Iapygis’ figura est pro ‘Gargani Iapygii’. et haec est Iapygia Apuliae, a qua et Iapyx ventus est nominatus, ad quam Iapyx delatus, unde sic nominatus est: nam Iapydia Venetiae regio est, ab oppido dicta, unde est “tunc sciat aerias Alpes et Norica si quis castella in tumulis et Iapydis arva Timavi”. sed in Gargani summitate duo sepulchra esse dicuntur fratrum duorum, quorum cum maior virginem quandam ‹sibi› despondisset et eam minor frater conaretur auferre, armis inter se decertati sunt ibique ad memoriam, invicem se occidentes, sepulti: quae res admirationem habet illam, qua si qui duo inter ipsam silvam agentes iter, uno impetu vel eodem momento saxa adversum sepulchra iecerint, vi nescio qua saxa ipsa separata ad sepulchra singula decidunt. {{ancora+|249|[[Aeneis/Liber XI#245|249.]]}} {{sc|}}munera praeferimus ut illa ante orationem auxilium impetrent. {{ancora+|250|[[Aeneis/Liber XI#250|250.]]}} {{sc|}}qui bellum intulerint quasi nominatis Troianis, quos vicerat, pronior futurus esset ad ferendum auxilium. {{ancora+|251|[[Aeneis/Liber XI#250|251.]]}} {{sc|}}placido sic reddidit ore ut solet, habitum futurae orationis ostendit. {{ancora+|252|[[Aeneis/Liber XI#250|252.]]}} {{sc|}}O fortunatae gentes qui habitatis regna Saturnia, id est o viri semper pace gaudentes! nam legimus “aurea quae perhibent, illo sub rege fuere saecula, sic placida populos in pace regebat”. et bene hoc laudat, quod eis persuadere desiderat. {{ancora+|253|[[Aeneis/Liber XI#250|253.]]}} {{sc|}}Antiqui avsonii quia, qui primi Italiam tenuerunt, Ausones dicti sunt. quietos quibus est amor pacis a maioribus traditus propter regnum Saturni. {{ancora+|254|[[Aeneis/Liber XI#250|254.]]}} {{sc|}}Ignota lacessere bella scilicet Troianorum, non omnia generaliter bella: nam legimus “captivi pendent currus curvaeque secures”: aut ‘ignota’ quae ignoraverint, quasi non suscepturi, si scissent. svadet autem ‘vobis’ subaudis: nam ‘vos’ a superioribus non potest subaudiri, quia non ‘te’, sed ‘tibi suadeo’ dicimus. {{ancora+|255|[[Aeneis/Liber XI#255|255.]]}} {{sc|}}Violavimus quasi sacros: nam violare de religionibus dicimus. et ingenti arte agit, ne aut victoriam suam sileat, aut non procedendo contra eos quos vicit, confiteatur ignaviam, dicens non esse contra eos pugnandum, quos vincere perniciosissimum est. {{ancora+|256|[[Aeneis/Liber XI#255|256.]]}} {{sc|}}mitto ea oratorie, ut etiam sine illis, quae memoraturus est, quae omittit graviora videantur. {{ancora+|257|[[Aeneis/Liber XI#255|257.]]}} {{sc|}}Quos simois premat ille viros id est toto orbe celebris: et ‘premat’ quasi hostes: alibi “ubi tot Simois correpta sub undis scuta virum galeasque et fortia corpora volvit”. alii ‘quos’ pro ‘quantos’ accipiunt, ut sit pronomen pro nomine. ‘ille’ autem mire exsecratur. {{ancora+|258|[[Aeneis/Liber XI#255|258.]]}} {{sc|}}Scelerum poenas expendimus omnes id est luimus omnes poenas, quae sunt statutae sceleribus. alii ‘sceleris omnis’ legunt: nam ‘omnes’ non potest ad Graecos referri, quia non omnes pertulere supplicia. sed si ‘omnes’, mire, ne putes forte factum. et adiuvandum pronuntiatione. {{ancora+|259|[[Aeneis/Liber XI#255|259.]]}} {{sc|}}Vel priamo miseranda manus etiam Priamo, ut “carmina vel caelo possunt deducere lunam”. est autem Pacuvii qui ait “si Priamus adesset, et ipse eius commiseresceret”: id est ut calamitas eorum qui vicerunt, gravior crederetur miserantibus victis. scit triste minervae sidus fabula hoc habet: propter Cassandrae stuprum Graecis iratam Minervam, vel quod ei victores per superbiam sacrificare noluerunt: unde eos redeuntes gravissima tempestate fatigatos per diversa dispersit: Horatius “cum Pallas usto vertit iram ab Ilio”. re vera autem constat Graecos tempestate laborasse aequinoctio vernali, quando manubiae Minervales, id est fulmina, tempestates gravissimas commovent. unde perite dicendo ‘sidus’ utrumque complexus est: nam sidus et tempestatem significat et re vera sidus. haec autem numina quae inter sidera non videmus, licet sua signa propria non habeant, cum aliis potestate sunt permixta. ut ophiuchus ipse est Aesculapius, gemini Apollinis et Herculis esse dicuntur, sic Minervae aries esse dinoscitur. {{ancora+|260|[[Aeneis/Liber XI#260|260.]]}} {{sc|}}Vltorque caphereus τὸ αὐτὸ est, id est cautes Euboicae: nam Euboea insula est in qua mons Caphereus, circa quem Graeci periere naufragio. ‘ultor’ autem ideo dixit, quia Nauplius, Palamedis pater, dolens filium suum factione interemptum, ut in secundo memoravimus, cum videret Graecos tempestate laborare, montem Caphereum ascendit et elata facula signum dedit vicini portus, qua re decepti sunt Graeci et inter asperrimos scopulos naufragium pertulerunt. {{ancora+|262|[[Aeneis/Liber XI#260|262.]]}} {{sc|}}Atrides protei menelaus Agamemnon et Menelaus uno quidem fataliter fuerant supplicio destinati. namque Atreus et Thyestes fratres fuerunt in se invicem saevi, adeo ut Thyestes cum Aerope, fratris uxore, concumberet: quod dolens Atreus liberos ei epulandos adposuit. sed cum Thyestes post cognitum facinus requireret ultionem, ei Apollo respondit, posse alio scelere illius facinoris vindicem nasci, scilicet si cum Pelopia, filia sua, concumberet. quo facto natus est Aegisthus, fatalis in Atrei geminam subolem. sed Iuppiter Menelai fata miseratus est propter Helenae iugale consortium, et eum per diversa errare maluit, quam Aegisthi manibus interire. hic errans ad Aegyptum usque pervenit, ubi Proteus, deus marinus, regnaverat, cui aliquando rapta a Theseo Helena dicitur commendata: unde quidam dicunt quod ad eam petendam Menelaus ad Aegyptum profectus sit post bella Troiana. sunt qui volunt nec raptam esse a Paride Helenam, sed aliam causam belli fuisse Troiani, illam scilicet, quod Herculem, quaerentem Hylam, suscipere noluerunt. qui autem volunt eam raptam a Paride, hoc dicunt, quod recepta a Proteo per Theseum ad Menelaum transitum fecerit et sic eam Paris rapuerit: secundum quod, ut supra diximus, Menelaus ad Aegyptum Iovis voluntate pervenit, scilicet ne ab Aegistho posset interimi. quod autem ait ‘Protei columnas’ ratione non vacat: nam columnas Herculis legimus et in Ponto et in Hispania. hunc autem Proteum fortissimum et invictissimum constat fuisse. novimus autem quod omnes fortes Hercules dicebantur: unde videtur hoc adfectasse Vergilius, ut pro finibus ‘Protei columnas’ diceret, quas habuit Hercules, ut ostenderet eum etiam Herculem dictum. advsque colvmnas protei usque ad fines Aegypti, hoc est usque ad Pharon, ante insulam, nunc partem Alexandriae: Lucanus “nunc claustrum pelagi cepit Pharon: insula quondam in medio stetit illa mari sub tempore vatis Proteos, at nunc Pellaeis est proxima muris”. ‘Protei’ autem Latinus est genetivus, constrictus per synaeresin. ‘adusque’ autem sic est dictum quemadmodum “Siculo prospexit abusque Pachyno”: nam cum praepositio praepositioni numquam cohaereat, ‘abusque’ et ‘adusque’ licenter admissum est. {{ancora+|263|[[Aeneis/Liber XI#260|263.]]}} {{sc|}}Exulat proprie: nam exulare dicuntur qui extra solum eunt. sane sciendum quia quo tempore Menelaus iit ad Aegyptum, perdidit Canobum gubernatorem, a quo vicina civitas nomen accepit, quae hodieque mutata littera Canopos nominatur. vidit mire addidit, ut “quam semel informem vasto vidisse sub antro Scyllam”. cyclopas Graecae declinationis accusativus est. unde Graecum habebit accentum: nam latine ‘cyclopes’ diceret; sed sic versus stare non poterat. {{ancora+|264|[[Aeneis/Liber XI#260|264.]]}} {{sc|}}Regna neoptolemi referam subaudis ‘eversa’, quod ex posterioribus intellegitur. Pyrrho autem quid contigerit manifestum est: nam, ut in tertio legimus, cum vellet ducere Hermionen, Oresti ante desponsatam, ab eo est inter aras Apollinis interemptus: unde est “scelerum furiis agitatus Orestes excipit incautum patriasque obtruncat ad aras”. versosque penates idomenei Idomeneus rex Cretensium fuit: qui cum tempestate laboraret, vovit se sacrificaturum Neptuno de ea re quae ei primum occurrisset. casu ei primus filius occurrit: quem cum, ut alii dicunt, immolasset, ut alii, immolare vellet, ob crudelitatem regno a civibus pulsus est: unde est “fama volat pulsum regnis cessisse paternis Idomenea ducem”. alii dicunt quod abscedens cuidam suum commendaverat regnum, qui per eius absentiam occupavit imperium et reversum pepulit. ergo ‘versos penates’ aut eversos et funditus dirutos accipiendum: aut certe in aliena iura conversos. {{ancora+|265|[[Aeneis/Liber XI#265|265.]]}} {{sc|}}Libycone habitantes litore locros ut etiam in tertio diximus, Locri, socii Aiacis Oilei, fuerunt Epizephyrii et Ozolae; sed hi tempestate divisi sunt adeo, ut Epizephyrii tenerent Bruttios, de quibus ait in tertio “hic et Narycii posuerunt moenia Locri”, Ozolae vero deferrentur Pentapolim, de quibus nunc queritur dicens ‘Libycone habitantes litore Locros’? quamvis quidam dicant, etiam in ipsis Bruttiis litus Libycum dici. alii hos circa Syrtes posuisse sedes: alii in Libya insulas quasdam inhaerentes occupasse, eosque initio Mesammones, postea corrupte Nasamones appellatos: alii amissa in Syrtibus classe, per mediterranea arietis fortuito ductu iter facientes ad Ammonem pervenisse et oppidum †Aucela inter Nasamones condidisse: alii Africae insulam tenuisse, quae nunc Cercina dicitur. et pronuntiandum, ut longinquitas doceatur exilii. {{ancora+|268|[[Aeneis/Liber XI#265|268.]]}} {{sc|}}Devicta asia subsedit adulter quidam ‘sub’ pro ‘post’ accipiunt, ut sit pro ‘post possedit’. legitur et ‘devictam Asiam’: quod si est, ita intellegimus ut ‘subsedit’ sit dolo possedit — Lucanus “subsidere regnum Chalcidos Euboicae magna spe rapte parabas”: unde et subsessores dicuntur, qui in insidiis tauros interimunt, et hostium dolos subsessas vocamus — ut sit sensus: ab Agamemnone devictam Asiam adulter Aegisthus insidiis et factione possedit. melius tamen est ut ‘devicta Asia’ legamus, secundum quod ‘subsedit’ erit remansit, ut “extremus galeaque ima subsedit Acestes”, ut sit sensus: Asia propter adulterium pertulit bella, quae remanente adultero finita esse nihil profuit, ut cum indignatione sit dictum, dum primum vindicatur adulterium, aliud rursus emersit. sane Clytemestram Orestes filius postea in vindictam patris necavit. quidam dicunt Clytemestram non manu filii, sed iudicum sententia peremptam. alii hunc Orestem filium Menelai et Helenae tradunt; quidam inventam †ingeniam aboetiam uxorem ei volunt fuisse. {{ancora+|267|[[Aeneis/Liber XI#265|267.]]}} {{sc|}}Prima intra limina in ipso limine imperii, id est in litore, quia secundum Homerum Clytemestra Agamemnoni occurrit ad litus et illic eum susceptum cum adultero inter epulas interemit: quod et Iuvenalis tangit dicens “quippe ille deis auctoribus ultor patris erat caesi media inter pocula”. alii autem dicunt [Clytemestram dolore pellicatus, quod conperisset Cassandram a marito electam,] quod in ipso regressu, id est prima die qua domus suae limen ingressus est, [blande suscepisse, cumque ille diis penatibus se sacrificare velle dixisset,] consilio Aegisthi ab uxore vestem accepit clauso capite [et manicis,] qua inplicatus adulteri manibus interiit. {{ancora+|269|[[Aeneis/Liber XI#265|269.]]}} {{sc|}}Invidisse deos Stheneli filius Cyllarabus Aegialiam, Diomedis uxorem, cognovit adulterio: quo comperto Diomedes reverti noluit et in Apuliae partibus sibi condidit sedes. quod Veneris dolo dicitur esse perfectum, quam in bello Troiano vulneraverat: unde ait ‘invidisse deos’. {{ancora+|270|[[Aeneis/Liber XI#270|270.]]}} {{sc|}}Pulchram calydona viderem unam de supra dictis civitatibus, quibus imperavit. {{ancora+|271|[[Aeneis/Liber XI#270|271.]]}} {{sc|}}Nunc etiam horribili visu p. s. hoc loco nullus dubitat fabulae huius ordinem a Vergilio esse conversum: nam Diomedis socios constat in aves esse conversos post ducis sui interitum, quem extinctum inpatienter dolebant. hae aves hodieque Latine Diomedeae vocantur, Graeci eas ἐρωδιούς dicunt. habitant autem in insula quae est haud longe a Calabria, in conspectu Tarentinae civitatis. quinetiam de his avibus dicitur quod Graecis navibus laetae occurrant, alienas vehementer fugiant, memores et originis suae et quod Diomedes ab Illyriis interemptus est. portenta s. re vera enim portentum est homines in aves esse conversos. {{ancora+|272|[[Aeneis/Liber XI#270|272.]]}} {{sc|}}Et socii amissi legunt non nulli et ‘admissis pennis’, sed melius est ‘amissi’. {{ancora+|274|[[Aeneis/Liber XI#270|274.]]}} {{sc|}}Lacrimosis vocibus dolentes vel suam mutationem, vel regis interitum: namque hoc tangit latenter. {{ancora+|275|[[Aeneis/Liber XI#275|275.]]}} {{sc|}}Speranda pro ‘timenda’, ut “hunc ego si potui tantum sperare dolorem”. {{ancora+|276|[[Aeneis/Liber XI#275|276.]]}} {{sc|}}Caelestia corpora Martis et Veneris, quae numina vulneravit in bello. {{ancora+|277|[[Aeneis/Liber XI#275|277.]]}} {{sc|}}Veneris violavi vulnere dextram artificiose agit: nam sciens ea quae dicuntur in fine, animis inhaerere, suos casus ultimos memorat. perite etiam Venerem tantum vulneratam a se esse dicit, Martis supprimens nomen, quod ei poterat esse gloriosius: ut videatur omnia quae pertulit, odio Veneris pertulisse, contra cuius filium nunc vocatur ad pugnam, ut negans etiam nunc paria formidare videatur. ‘dextram’ autem secundum Homerum dicit, qui ait ἐπὶ καρπῷ . {{ancora+|278|[[Aeneis/Liber XI#275|278.]]}} {{sc|}}Tales inpellite pugnas quarum est periculosa victoria. {{ancora+|279|[[Aeneis/Liber XI#275|279.]]}} {{sc|}}Nec mihi cum teucris vllum post eruta bellum pergama ne ei obiciatur illa coniuratio quam apud Aulidem Graeci inierunt, dicit in Troiae excidio sacramentum coniurationis esse conpletum; namque in Troiam, non in Troianos coniuraverant Graeci: huc enim spectat quod dicit, nullum se cum Troianis habere bellum post dirutam Troiam. {{ancora+|280|[[Aeneis/Liber XI#280|280.]]}} {{sc|}}Nec veterum memini laetorve malorum nec meminisse volo victoriarum mearum quarum nullus oblivisci consuevit, nec laetor Troianorum malorum pro ‘Troianis malis’ quae nobis bellantibus pertulerunt: non enim potest de suis malis dicere, cum et mala sua nullus obliviscatur, et ea ipse paulo ante memoraverit. ‘laetor’ autem ‘malorum’ figura Graeca est, sicut Horatius “agrestium regnavit populorum” pro ‘agrestibus populis’. {{ancora+|281|[[Aeneis/Liber XI#280|281.]]}} {{sc|}}Munera quae patriis ad me portastis ab oris hinc iam suasio est et consilium; nam finita est auxiliorum negatio: unde et paulo post Venulus ita dividit dicens ‘et responsa simul quae sint, rex optime, regis audisti et quae sit magno sententia bello’, scilicet audisti et quemadmodum negarit auxilia, et quod nobis dederit de pace consilium. {{ancora+|282|[[Aeneis/Liber XI#280|282.]]}} {{sc|}}Stetimus tela aspera contra contulimusque manus id est et comminus, et e longinquo inter nos bella tractavimus. {{ancora+|284|[[Aeneis/Liber XI#280|284.]]}} {{sc|}}Quantus in clipeum adsurgat aut ‘quantus’ est quotiens in hostem pergens erigit scutum: aut pugnandi exsecutus est genus. qui enim scripserunt de arte militari dicunt summum genus esse dimicandi, quotiens calcato umbone adversarii se in hostilem clipeum erigit miles et ita contra stantis vulnerat terga. vel ‘quantus adsurgat’, [vel] quanto sit maior. {{ancora+|285|[[Aeneis/Liber XI#285|285.]]}} {{sc|}}Si dvo praeterea hoc est alios duos. {{ancora+|287|[[Aeneis/Liber XI#285|287.]]}} {{sc|}}Dardanus pro ‘Dardanius populus’. et posuit principale pro derivativo: sic Homerus τὸν δ’ ἔκτανε Δάρδανος ἀνήρ lugeret morem lugendi quidam dicunt Aegyptios invenisse: eos enim primos Liberum, quem Osirim appellant, a fratre Typhone per insidias interemptum atra veste luxisse: inde ceteris gentibus traditum ut post interitum proximorum suorum veste mutata lugerent, ita tamen, ut intra annum finiretur luctus. {{ancora+|288|[[Aeneis/Liber XI#285|288.]]}} {{sc|}}Cessatum est tardatum est: et mire quia non habet quos inputet Troianis triumphos, vult eis excidii tarditatem pro victoria cedere. {{ancora+|290|[[Aeneis/Liber XI#290|290.]]}} {{sc|}}haesit retardata est. vestigia rettulit retro acta est et repulsa, ut “ac retro sublapsa referri”. {{ancora+|292|[[Aeneis/Liber XI#290|292.]]}} {{sc|}}Hic pietate prior id in Aenea plus laudat quod Latinis, sicut suadet, pacem petituris est utile, ut eum se credant posse facilius exorare. ‘prior’ autem praestantior, melior. {{ancora+|293|[[Aeneis/Liber XI#290|293.]]}} {{sc|}}Qua datur qua potest, quacumque ratione permittitur. {{ancora+|296|[[Aeneis/Liber XI#295|296.]]}} {{sc|}}Per ora turbata pro ‘per ora turbatorum’. {{ancora+|298|[[Aeneis/Liber XI#295|298.]]}} {{sc|}}Clavso gurgite saxorum obiectione praecluso. {{ancora+|299|[[Aeneis/Liber XI#295|299.]]}} {{sc|}}fremunt ripae antiqui aquae sonitus ‘fremitus’ dicebant: Ennius “ratibusque fremebat imber Neptuni”. {{ancora+|301|[[Aeneis/Liber XI#300|301.]]}} {{sc|}}Praefatus divos more antiquo: nam maiores nullam orationem nisi invocatis numinibus inchoabant, sicut sunt omnes orationes Catonis et Gracchi; nam generale caput in omnibus legimus. unde Cicero per inrisionem ait “si quid ex vetere aliqua oratione ‘Iovem ego optimum maximum’”. {{ancora+|302|[[Aeneis/Liber XI#300|302.]]}} {{sc|}}Ante equidem summa de re statvisse Latini latenter arguit Turnum, quod sibi non obtemperaverit, ut foedus fieret, in septimo scilicet ubi dixit “te, Turne, nefas, te triste manebit supplicium”: nam modo hoc tempus revolvit. vellem statvisse olim est quod volui his malis terminum dare. ‘vellem’ autem ‘statuisse’ sic dixit ut ‘vellem fecisse’: et est conpendiosa elocutio, cum querimur non esse factum quod fieri debuit. {{ancora+|303|[[Aeneis/Liber XI#300|303.]]}} {{sc|}}non tempore tali adiuvandum pronuntiatione: id est post tanta quae pertulimus mala. et oportune deliberandi quidem de hac re existimat intervallum esse, hostili exercitu inminente, et per hoc magis suadet, dum tam infestos probat, ut sibi nec pacem petere permittatur. {{ancora+|305|[[Aeneis/Liber XI#305|305.]]}} {{sc|}}Bellum inportunum concepit gravem iracundiam, et sic in haec verba prorupit. ‘inportunum’ autem est ubi nullum refugium est, quod caret portu, id est quiete, ubi nullus portus est. nam hoc quodammodo dicit, in naufragium fertur ista contentio, quia supra audierat periculum esse etiam superare Troianos. et enarrat cur ‘inportunum’, dicens ‘cum gente deorum invictisque viris gerimus’. cives ἐκφώνησις . cum gente deorum qui a diis originem ducunt. {{ancora+|306|[[Aeneis/Liber XI#305|306.]]}} {{sc|}}Invictisque viris gerimus atqui supra legimus “bis capti Phryges”. sed invictos ideo dicit, quia sequetur ‘nec victi possunt absistere ferro’. ‘possunt’ autem ‘absistere’ mire ait, ac si diceret: etiam si velint, eos a bellis discedere natura non patitur. Ennius “qui vincit non est victor, nisi victus fatetur”. Varro et ceteri invictos dicunt Troianos, quia per insidias oppressi sunt: illos enim ‘vinci’ adfirmant qui se dedunt hostibus. {{ancora+|308|[[Aeneis/Liber XI#305|308.]]}} {{sc|}}Adscitis evocatis, adiunctis. ergo et gradatim accedit ad desperationem, quae cogit pacem esse poscendam. aetolum in armis †a patri usque adde id Diomedis mentionem intulit. {{ancora+|309|[[Aeneis/Liber XI#305|309.]]}} {{sc|}}ponite deponite. spes sibi quisque subaudis ‘sit’. et late patet ista sententia, vel quod alienis egere auxiliis non oporteat, vel quod meminisse singuli spei suae debeant, ut ea sperent tantum, quibus possunt potiri. sed haec quam angusta videtis ut unusquisque in se tantum spem habeat quam sit augustum, videtis. cetera absolute dixit, id est exercitus, auxilia, vires imperii: quae quia sic videtis adflicta, quid restat, nisi ut pacem petamus? {{ancora+|311|[[Aeneis/Liber XI#310|311.]]}} {{sc|}}Ante oculos interque manus sunt omnia vestras ac si diceret, non egent narratione. ‘inter manus’ autem, quod Graeci πρὸ χειρῶν . {{ancora+|312|[[Aeneis/Liber XI#310|312.]]}} {{sc|}}Nec quemquam incuso excusatio haec ostendit et obliquam esse in Turnum orationem Latini. {{ancora+|313|[[Aeneis/Liber XI#310|313.]]}} {{sc|}}Fuit exhausta et consumpta est. toto certatum est corpore regni id est imperii omnibus viribus bellamus. {{ancora+|314|[[Aeneis/Liber XI#310|314.]]}} {{sc|}}Dubiae menti meae, scilicet cogitanti. {{ancora+|315|[[Aeneis/Liber XI#315|315.]]}} {{sc|}}paucis animos adhibete docebo aut ‘paucis docebo’, aut ‘animos paucis adhibete’. {{ancora+|316|[[Aeneis/Liber XI#315|316.]]}} {{sc|}}Est antiquus ager tusco mihi proximus amni hoc loco Donatus erravit dicens, agrum quem Latinus donare disponit, esse in Campania iuxta Vfentem fluvium, quod etiam Clanarius ait, cuius terras vicinas Tusci aliquando tenuerunt, ut inde dictum sit ‘Tusco mihi proximus amni’. agit etiam hoc argumento, quod illic est locus qui hodieque pinetum vocatur. sed constat omnia illa loca esse campestria, nec procedit quod dicitur ‘celsi plaga pinea montis’. unde sequenda est potius Livii, Sisennae et Catonis auctoritas: nam paene omnes antiquae historiae scriptores in hoc consentiunt. Cato enim in originibus dicit Troianos a Latino accepisse agrum, qui est inter Laurentum et castra Troiana. hic etiam modum agri commemorat et dicit, eum habuisse iugera iiDCC. sane ‘antiquus’ potest et nobilis accipi: vel secundum Trebatium qui de religionibus libro septimo ait “luci qui sunt in agris qui concilio capti sunt, hos lucos eadem caerimonia moreque conquiri haberique oportet, ut ceteros lucos qui in antiquo agro sunt”. ‘antiquum agrum’ Romanum cogit intellegi. tusco mihi proximus amni Tiberino. {{ancora+|317|[[Aeneis/Liber XI#315|317.]]}} {{sc|}}Longus in occasum ea parte, qua in occidentem tenditur, longior: potuit ergo usque ad Laurentum et ad Hostiam tendi. fines super usque sicanos usque ad fines Sicanos, quos Siculi aliquando tenuerunt, id est usque ad ea loca in quibus nunc Roma est: haec enim Siculi habitaverunt, unde est “et gentes venere Sicanae saepius”. qui a Liguribus pulsi sunt, Ligures a Sacranis, Sacrani ab Aboriginibus. {{ancora+|318|[[Aeneis/Liber XI#315|318.]]}} {{sc|}}Avrunci rutvlique serunt subaudis a superioribus ‘mihi’: nam et supra ait ‘est mihi antiquus ager’. ergo suum agrum pollicetur, aut quem tamquam stipendiarium habebant Rutuli et Aurunci, aut ad quem colendum quasi regi operas dabant: unde superfluum est quod ait Donatus, non potuisse fieri ut praesente Turno ager Rutulorum a Latino donaretur Aeneae. {{ancora+|319|[[Aeneis/Liber XI#315|319.]]}} {{sc|}}Duros exercent colles extenuat agri meritum, quo vile videatur esse quod donat: vel ne grave videatur his, quibus auferendus est. hinc etiam illud est ‘atque horum asperrima pascunt’, et supra ‘Aurunci Rutulique serunt’, id est nec operis suis excolitur. asperrima autem pascunt quidam pro ‘asperrimas partes’, vel ‘asperrima pascunt loca’ accipi volunt. {{ancora+|321|[[Aeneis/Liber XI#320|321.]]}} {{sc|}}Cedat amicitiae id est in pretium concedat amicitiarum. et bono verbo usus est ‘amicitiae’, non pro hostibus, hoc est ne quasi victi demus. {{ancora+|322|[[Aeneis/Liber XI#320|322.]]}} {{sc|}}Aequas dicamus leges ut pari inter nos societate versemur, id est ut sit neuter inferior. sociosque in regna vocemus non stipendiarios, ut in quarto “cuique loci leges dedimus”. {{ancora+|325|[[Aeneis/Liber XI#325|325.]]}} {{sc|}}Possuntque solo decedere nostro scit eos fataliter ad Italiam venisse: nam audiit et a Fauno “externi venient generi” et ab Ilioneo “sed nos fata deum vestras exquirere terras imperiis egere suis”. tamen propter Turnum simulat ignorantiam, ut se etiam circa eum aequum praestare videatur. multum est autem quod ait ‘possunt’. {{ancora+|326|[[Aeneis/Liber XI#325|326.]]}} {{sc|}}bis denas italo texamus robore naves quaeritur unde scierit Latinus, viginti naves habuisse Aenean; sed ita absolvitur: potuit speculatione, potuit rumore cognoscere, postremo aestimatione dixit, quae amplius solet conplecti: quia de viginti navibus unam periisse cum Oronte, quattuor in Sicilia concrematas. texamus quidam ‘texamus’ proprie dictum tradunt, quia loca in quibus naves fiunt, Graece ναυπήγια , latine textrina dici: Ennius dicit “idem campus habet textrinum navibus longis”: navalia enim non esse ναυπήγια , sed νεώρια . {{ancora+|327|[[Aeneis/Liber XI#325|327.]]}} {{sc|}}complere valent proprie verbum nauticum: nam Graece πλήρωμα dicitur. iacet omnis ad undam materies hic ‘omnis’ pro ea quae sufficit. iterum extenuat, ut sine magno negotio posse fieri videatur. materies antique dictum: nam materiam dici debere multi adserunt. {{ancora+|328|[[Aeneis/Liber XI#325|328.]]}} {{sc|}}numerumque modumque eleganter quot et quantae magnitudinis sint. {{ancora+|329|[[Aeneis/Liber XI#325|329.]]}} {{sc|}}manus artifices. navalia demus hoc loco ipsae res navales sunt, id est pix, cera, funes, vela et alia huius modi. ‘navalia’ dicimus loca ubi naves sunt; sed modo de Graeco transtulit et ‘navalia’ posuit pro trabibus de quibus naves fiunt: nam Homerus νήιον dicit navale lignum. {{ancora+|331|[[Aeneis/Liber XI#330|331.]]}} {{sc|}}Prima de gente et ex numero et ex nobilitate legatorum intellegitur negotii magnitudo. {{ancora+|333|[[Aeneis/Liber XI#330|333.]]}} {{sc|}}avrique eborisque talenta ad aurum refertur: an et ad ebur? quia et ebur ad pondus venditur. {{ancora+|334|[[Aeneis/Liber XI#330|334.]]}} {{sc|}}Et sellam regni trabeamque insignia nostri bene ‘nostri’. Romanorum enim imperatorum insigne fuit sella curulis et trabea: nam diadema, ut aliarum gentium reges, non habebant. et sciendum sellam curulem a curru dictam, quod hi tantum ea utebantur qui triumphali curru invecti fuissent: sicut etiam palmata dicitur toga quam merebantur hi qui reportassent de hostibus palmam. {{ancora+|335|[[Aeneis/Liber XI#335|335.]]}} {{sc|}}In medium in commune, ut “in medium quaerebant”. {{ancora+|336|[[Aeneis/Liber XI#335|336.]]}} {{sc|}}tum drances idem videlicet qui supra apud Aenean egerat. {{ancora+|337|[[Aeneis/Liber XI#335|337.]]}} {{sc|}}Obliqua invidia hoc est qui non ex aperto inpugnabat Turnum, sed eum reipublicae simulata defensione lacerabat. {{ancora+|338|[[Aeneis/Liber XI#335|338.]]}} {{sc|}}Largus opum abundans opibus, dives, non qui multa donaret. lingvae melior ut “laetissimus umbrae”, Sallustius “frugum pabulique laetus ager”. {{ancora+|339|[[Aeneis/Liber XI#335|339.]]}} {{sc|}}Non futtilis auctor non inanis: nam futtile vas quoddam est lato ore, fundo angusto, quo utebantur in sacris Vestae, quia aqua ad sacra Vestae hausta in terra non ponitur, quod si fiat, piaculum est: unde excogitatum vas est, quod stare non posset, sed positum statim effunderetur. inde et homo, commissa non retinens, futtilis dicitur, contra ‘non futtilis’ bonus in consiliis, non inanis. {{ancora+|340|[[Aeneis/Liber XI#340|340.]]}} {{sc|}}Seditione potens praepotens in movenda, non in conprimenda seditione. superbum pro ‘nobile’. {{ancora+|341|[[Aeneis/Liber XI#340|341.]]}} {{sc|}}Incertum de patre ferebat non ignobile, sed penitus ignoratum significat. alii ‘incertum’ aut ipsum patrem, aut genus tradunt. et bene segni homini paternam non dedit nobilitatem. {{ancora+|342|[[Aeneis/Liber XI#340|342.]]}} {{sc|}}surgit hic reddidit sensum ‘tum Drances surgit’. onerat dictis hoc sermone ostendit, eum etiam exhortatione gravatum Latini. iras Turni, an omnium qui bellum detestabantur? {{ancora+|343|[[Aeneis/Liber XI#340|343.]]}} {{sc|}}Rem nulli obscuram callide et oratorie agit et in omnibus adulatorie respondet dictis Latini: supra enim ille dixerat “ante oculos interque manus sunt omnia vestras”. sane quasi praedictum oratorem exprimit, quia supra de eo dixit ‘et lingua melior’. et ‘rem consulis’ pro ‘de re consulis’: Plautus “consulere quiddam est quod tecum volo” (Mos. 1102). sed Drances, sicut dictum est, rhetorice suadet de pace. nam et pacem faciendam hortatur, et accusationem in Turnum dirigit, et quae a Latino indubitanter universa dicta sunt, quae pacem fieri suadeant, Drances eadem omnia respondens, addit etiam de filia danda Aeneae, quod Latinus ante reticuerat, “quin natam egregio genero”: quasi non aliter firma erit pax, quam fieri vis: quia sciebat hoc Turnum graviter esse laturum, in invidiam personam eius adducens “dicam equidem, licet arma mihi mortemque minetur”. et ne mirum esset, qui sic libere responderet, ante eius et mores et causam praedixit ‘lingua melior’, ‘seditione potens’, ‘idem infensus, quem gloria’ et reliqua. duae tamen hic faciendae pacis praecipue causae sunt, quod victi sunt, et Turnus singulari certamine congredi debeat. vocis egentem genetivo iunxit, ut “cum classis egeret”. {{ancora+|344|[[Aeneis/Liber XI#340|344.]]}} {{sc|}}O bone rex bene addidit ‘bone’, et auxit epitheto dignitatem: ‘rex’ enim medium est; nam et bonus esse et pessimus potest. alii ‘bone rex’ exprobratione accipiunt, ut quidam volunt †se bonum dici. {{ancora+|345|[[Aeneis/Liber XI#345|345.]]}} {{sc|}}Mussant modo ‘verentur’ vel ‘timent’ significat; alias ‘dubitant’, ut “mussat rex ipse Latinus quos generos vocet”; interdum ‘susurrant’, ut de apibus dicit. et proprie ‘mussare’ est obmurmurare et queribundum tectius velut muto esse vicinum. alias ‘tacent’, alias ‘quiescunt’. {{ancora+|346|[[Aeneis/Liber XI#345|346.]]}} {{sc|}}Flatusque remittat aut ponat superbiam: aut ‘nostros flatus remittat’, id est nobis respirare concedat. ‘remittat’ autem nunc pro ‘laxet’, ut ‘remissis artubus’ pro ‘laxatis’. {{ancora+|347|[[Aeneis/Liber XI#345|347.]]}} {{sc|}}Cuius ob avspicium invidiose Turni auspiciis inputat quod tantus periit exercitus, ac si diceret: si malis et infaustis tuis ominibus non egrederentur, possent forsitan superare virtute. sane sciendum hunc exprimere quicquid verecunde celavit Latinus. moresque sinistros contrarios, quia in principio Latino obtemperare noluit. {{ancora+|348|[[Aeneis/Liber XI#345|348.]]}} {{sc|}}licet arma mihi ‘licet’ pro ‘quamvis’. et est parenthesis. {{ancora+|349|[[Aeneis/Liber XI#345|349.]]}} {{sc|}}Lumina ducum id est proceres, ut “o lux Dardaniae”. {{ancora+|350|[[Aeneis/Liber XI#350|350.]]}} {{sc|}}Consedisse urbem luctu in luctum esse demersam. temptat mire ‘temptat’, non pugnat. {{ancora+|351|[[Aeneis/Liber XI#350|351.]]}} {{sc|}}Fugae fidens illud respicit quod bella deseruit, Iunone faciente: vel quia eius exercitus fugit. ‘fugae’ autem figurate dixit pro ‘fuga fidens’. caelum territat armis dictum quidem Vergilii gravitati non congruit, sed perite Dranci haec data sunt verba, qui tumida uti oratione inducitur: unde ei paulo post Turnus obicit, “quae tuto tibi magna volant”, item “proinde tona eloquio”, item “ventosa in lingua”. deinde diximus Drancem librare se ad orationem Latini: unde nunc dicit ‘et caelum territat armis’, quia audierat ‘bellum inportunum, cives, cum gente deorum’, id est contra eos pugnat, qui favore ‹deorum› nituntur. caelum t. a.] quasi vanus et qui ventis minetur. {{ancora+|352|[[Aeneis/Liber XI#350|352.]]}} {{sc|}}etiam hoc loco ‘etiam’ pro ‘adhuc’, ut Terentius “hunc ego numquam videram etiam” et mox “unum etiam vos oro, ut me in vestrum recipiatis gregem”. mitti dardanidis dicique i. ‘mitti’ aurum, ebur, sellam et cetera, ‘dici’ de navibus vel agro. et bene ‘Dardanidis’ quasi cognatis et ab origine generis propinquis. {{ancora+|354|[[Aeneis/Liber XI#350|354.]]}} {{sc|}}adicias pro ‘adice’: Terentius “abeas si sapis”: quia indecens erat imperative ad regem loqui. et bene hic quod honeste Latinus reticuerat dicit, Laviniam quoque ei offerendam. {{ancora+|355|[[Aeneis/Liber XI#355|355.]]}} {{sc|}}Egregio genero dignisque hymenaeis ergo Turnus videtur indignus. {{ancora+|356|[[Aeneis/Liber XI#355|356.]]}} {{sc|}}Aeterno foedere firmes natae scilicet coniunctione: nam munera et contemni poterant, generis vero coniunctione in aeternum pacis foedera firmabantur. hoc autem dicto latenter etiam Latini pudorem exonerat, qui Turno etiam suam promiserat filiam, dicens causam reipublicae praeponderare debere et propter pacem civium Turno Aenean esse praeferendum. {{ancora+|357|[[Aeneis/Liber XI#355|357.]]}} {{sc|}}Terror ‘terror’ est proprie qui aliis infertur, ut si dicas ‘ille mihi habet terrorem’, id est timendus est: unde et terribilis dicitur. ‘metus’ autem est quem habent timentes. sed nunc usurpative terrorem pro metu posuit, nam hoc dicit: quod si tantum Turnum timemus. et bene involvit quod turpe esset audiente Latino dicere, ut Turnum timeat. {{ancora+|358|[[Aeneis/Liber XI#355|358.]]}} {{sc|}}ipsum invidiose repetitum pronomen. veniamque oremus ab ipso cedat Asper hic distinguit, id est hanc veniam oremus, ut cedat: aut si coniuncte legeris ‘cedat ius proprium regi’, nova erit elocutio accusativo iunctum ‘cedat’. et ‘cedat ius proprium ‹regi’›, id est quod proprium regum est, aut ‘cedat’ Aeneae. quod autem hic dixit ‘cedat’, mox ‘pone animos et pulsus abi’. {{ancora+|360|[[Aeneis/Liber XI#360|360.]]}} {{sc|}}Quid miseros totiens in aperta pericula cives proicis quasi viles et abiciendos. et ingenti pondere universa verba sunt posita. {{ancora+|361|[[Aeneis/Liber XI#360|361.]]}} {{sc|}}Latio non uni civitati. caput principium. et est antiquum: quia qui auctor et princeps rei gestae fuerat, ‘caput’ a veteribus dicebatur: Terentius “nam si hic mali est quicquam, illic huic rei est caput”, Plautus in Asinaria “ego caput huic fui argento inveniendo” (As. 728). {{ancora+|362|[[Aeneis/Liber XI#360|362.]]}} {{sc|}}Nulla salus bello plus est, quam si ‘spes’ diceret ‘nulla’. ‘bello’ autem per bellum. pacem te poscimus omnes ‘te poscimus’, qui solus es causa bellorum: nam Aeneas iam pacem promisit. ‘omnes’ invidiose, ut et Latinus hoc poscere videatur. {{ancora+|363|[[Aeneis/Liber XI#360|363.]]}} {{sc|}}Solum inviolabile pignus id est Laviniam. et hoc est quod ait supra ‘pacem hanc aeterno foedere firmes’. {{ancora+|364|[[Aeneis/Liber XI#360|364.]]}} {{sc|}}Invisum quem tu tibi fingis id est inimicum: et bene ‘quem tu tibi fingis’, ne ei tamquam inimico minime credatur. et hoc dicit: non sum quidem inimicus, sed si velis esse, non recuso: nam hoc est ‘et esse nil moror’. {{ancora+|366|[[Aeneis/Liber XI#365|366.]]}} {{sc|}}Fusi fugati. {{ancora+|367|[[Aeneis/Liber XI#365|367.]]}} {{sc|}}Desolavimus agros vel dum occiduntur agri cultores, vel dum coguntur ad militiam: nam legimus “et latos vastant cultoribus agros”. {{ancora+|369|[[Aeneis/Liber XI#365|369.]]}} {{sc|}}Dotalis regia cordi est hoc est regnum Latini: sic alibi “non haec dotalis regia Amatae”. {{ancora+|371|[[Aeneis/Liber XI#370|371.]]}} {{sc|}}Scilicet ut turno contingat regia conivnx haec cum quadam inrisione dicuntur. et ostendit hoc nec utile nec honestum esse. {{ancora+|372|[[Aeneis/Liber XI#370|372.]]}} {{sc|}}Inhvmata infletaque turba atqui sepulti sunt omnes qui in bello perierant, ut legimus supra. sed hoc factum est Aeneae beneficio, qui sepulturae eorum reddidit socios. ergo quantum ad Turnum pertinet, insepulti sunt: nam campos in sua potestate retinebat Aeneas. {{ancora+|373|[[Aeneis/Liber XI#370|373.]]}} {{sc|}}Etiam tu heia: nam hortantis adverbium est hoc loco: Terentius “etiam responde”. alias ‘adhuc’ significat et est temporis adverbium, ut “etiam currus, etiam arma tenentem”. alibi pro coniunctione, ut “vos etiam gemini”. ponitur etiam pro ‘nondum’: Afranius “etiam quidquam egisti”. apud maiores ‘etiam’ consentientis fuerat, quod tamen in his recentibus idoneis non invenitur. non nulli ‘etiam tu’ pro ‘quin tu’ tradunt. vis virtus. {{ancora+|374|[[Aeneis/Liber XI#370|374.]]}} {{sc|}}si patrii quid martis habes id est si quid bellicae virtutis habes; neque enim a Marte oriundus est. nam ‘patrii’ et a patre, et a patria potest dici. {{ancora+|377|[[Aeneis/Liber XI#375|377.]]}} {{sc|}}Imo pectore voces ut qui diu tacuerit, dum audit inimicum. dicendo autem ‘imo pectore voces’ more suo habitum futurae orationis ostendit. {{ancora+|378|[[Aeneis/Liber XI#375|378.]]}} {{sc|}}Larga quidem semper drance tibi copia fandi tum cum bella manus poscunt sunt multa sua vi optima, quae quoniam per se non possunt vituperari, ab accidentibus vituperantur, ut hoc loco quoniam eloquentia per se est optima, eam culpat ex tempore, dicens: tunc incumbis eloquentiae, cum manus bella deposcunt. et ostendere vult omnem illam orationem Drancis non consilio, sed timiditate prolatam. sane rhetorice responsurus Turnus bene coepit a Drance: ante enim se defendit, tunc de bello sententiam dicit. et primum hoc dicit, quod eloquens et infirmus sententias de bello audeat ferre, dicendo ‘larga quidem semper Drance’ et cetera, et ‘dum distinet hostem’ et reliqua. inde pro se agit, per enumerationem ostendens id falsum esse, quod dicatur victus ‘Iliaco tumidum qui sanguine Thybrim’ et cetera. sed obicitur: in futurum spes nulla est. execratur omen ‘capiti cane talia demens Dardanio’, et ex adversariorum persona rem adtenuat dicendo ‘extollere vires gentis bis victae’. etiam illi rei respondet quam dixerat Drances, vim se timere ‘vel cum se pavidum’ et reliqua, et ‘numquam animam talem’ et reliqua. dilata autem de singulari certamine quaestione quasi aliam orationem inchoat ‘nunc ad te et tua’ et reliqua. sed haec in sequentibus singulatim tractanda sunt. {{ancora+|379|[[Aeneis/Liber XI#375|379.]]}} {{sc|}}Patribusque vocatis primus ades bella penitus ignorans atque formidans, primus es inter senes ad danda consilia. {{ancora+|380|[[Aeneis/Liber XI#380|380.]]}} {{sc|}}replenda est curia verbis emphasis loquacitatis. {{ancora+|381|[[Aeneis/Liber XI#380|381.]]}} {{sc|}}tuto dativus, an adverbium, ut ‘falso’? magna volant Homerus ἔπεα πτερόεντα προσηύδα . distinet arcet, repellit, nam ‘distinet’ est proprie extra tenet. nam ‘dis’ separantis est, unde et ‘diduco’ et ‘distraho’ dicimus. {{ancora+|383|[[Aeneis/Liber XI#380|383.]]}} {{sc|}}proinde ‘pro’ syllaba metri causa excluditur. tona eloquio non strepitu armorum. meque timoris argve tu drance ut in bucolicis “cantando tu illum”? ‘arguo’ autem genetivum regit, ut ‘arguo te caedis, insidiarum’. et est de Graeco: nam ita dicunt κατηγορῶ σε φόνου . {{ancora+|384|[[Aeneis/Liber XI#380|384.]]}} {{sc|}}Quando siquidem. et per inrisionem in illum suas confert laudes. stragis teucrorum duo genetivi. {{ancora+|386|[[Aeneis/Liber XI#385|386.]]}} {{sc|}}Insignis campos nobilitas, clarificas: nam verbum est ‘insignio insignis’. et dicit exauctorari eius debere sententiam, quod de bello iudicat virtutis ignarus. quid vivida virtus id est tua, vel certe mea. {{ancora+|389|[[Aeneis/Liber XI#385|389.]]}} {{sc|}}imus in adversos contra illud “illum aspice contra, qui vocat”. {{ancora+|390|[[Aeneis/Liber XI#390|390.]]}} {{sc|}}Istis δεικτικῶς . {{ancora+|392|[[Aeneis/Liber XI#390|392.]]}} {{sc|}}Pulsus ego quia ille dixerat “pone animos et pulsus abi”. et agit coniectura: nam hoc vult intellegi, non posse dici merito pulsum eum, qui insequendo hostem bella deseruit. aperte autem hoc dicit: potest merito credi quod pulsus sit is, cuius tot extant tropaea? et rerum commemoratione falsum probat. {{ancora+|394|[[Aeneis/Liber XI#390|394.]]}} {{sc|}}Cum stirpe occiso enim Pallante interiit eius cuncta posteritas. {{ancora+|395|[[Aeneis/Liber XI#395|395.]]}} {{sc|}}exutos arcadas armis aut suis, aut sui ducis: unde per ‘Arcadas’ etiam Pallantem intellegi quidam volunt. {{ancora+|396|[[Aeneis/Liber XI#395|396.]]}} {{sc|}}Bitias subaudis ‘ingens’ a consequentibus. mille finitus numerus pro infinito. {{ancora+|398|[[Aeneis/Liber XI#395|398.]]}} {{sc|}}inclusus muris quem pulsum ille iactabat. aggere saeptus sicut supra “vestris, o cives, undique saeptus aggeribus”. {{ancora+|399|[[Aeneis/Liber XI#395|399.]]}} {{sc|}}Nulla salus bello capiti cane talia demens dardanio quotiens argumentum non possumus solvere, aut contraria obiectione aut risu aut maledicto, ut hoc loco, adversario respondemus. ‘cane’ autem pro ‘divina’. et bene hic male ominantem canere dicit, ut vatem. quibusdam videtur vulgare convicium, ut est ‘tibi et capiti tuo’, sed honestatem dicto additam per varietatem. dardanio rebvsque tuis simul eum Aeneae iungendo vult latenter ostendere proditorem. {{ancora+|400|[[Aeneis/Liber XI#400|400.]]}} {{sc|}}Proinde itaque. et est ordo ‘nulla salus bello; proinde omnia magno ne cessa turbare metu’: cetera per parenthesin dicta sunt, hoc est ‘capiti cane talia demens Dardanio’ et cetera. {{ancora+|401|[[Aeneis/Liber XI#400|401.]]}} {{sc|}}Extollere vires gentis bis victae contra premere arma latini haec est virtus eloquentiae. ‘bis’ autem ‘victae’ ab Hercule et ab Argivis. ‘arma’ autem ‘Latini’ invidiose dixit: nam debuit ‘mea’ dicere. et hoc ad illud quod ille dixerat “ius proprium regi patriaeque remittat”. {{ancora+|403|[[Aeneis/Liber XI#400|403.]]}} {{sc|}}Myrmidonum proceres Graecorum principes. dicit autem Patroclum et Achillem: nam licet ipsi aliunde fuerint, tamen Myrmidonibus imperarunt. haec autem ponit inter inpossibilia. et utitur Graeco proverbio ἄνω ποταμοί : sic Horatius “et ante Padus Matina laverit cacumina”. et sic est modo dictum, ut in quarto “nunc Lyciae sortes, nunc et Iove missus ab ipso”. {{ancora+|405|[[Aeneis/Liber XI#405|405.]]}} {{sc|}}Retro fugit avfidus undas quod est contrarium. Aufidus autem Apuliae fluvius est, iuxta Canusium civitatem cadens in Adriaticum pelagus. {{ancora+|406|[[Aeneis/Liber XI#405|406.]]}} {{sc|}}Vel cum se pavidum contra mea ivrgia fingit contra illud quod ait “det libertatem fandi flatusque remittat”. nam hoc dicit: timorem suum naturalem invidiose in meam causam retorquet, ut meae praesentiae, non illius naturae, quod timet esse videatur. hoc est enim quod planius infert, dicens ‘et formidine crimen acerbat’, id est quam simulat. {{ancora+|407|[[Aeneis/Liber XI#405|407.]]}} {{sc|}}Artificis scelus nam sceleratorum est simulare formidinem. acerbat nomen sine verbi origine: non enim facit ‘acerbo’. {{ancora+|409|[[Aeneis/Liber XI#405|409.]]}} {{sc|}}Habitet tecum et sit pectore in isto id est pessima et vilis anima habitet in membris congruis: nam ‘talem’ vilem et pessimam accipimus, quam nefas est perire ea dextera, quae non inertes, sed quae viros fortes tantum consuevit occidere. et hoc ad illud “licet arma mihi” et cetera. {{ancora+|410|[[Aeneis/Liber XI#410|410.]]}} {{sc|}}Consulta revertor ‘consultor’ est qui consulit, ‘consultus’ qui consulitur, ‘consultum’ vero res ipsa de qua quis consulitur. bene ergo ‘consulta’ de quibus consulis. {{ancora+|411|[[Aeneis/Liber XI#410|411.]]}} {{sc|}}Si nullam nostris vltra spem ponis in armis insinuatione utitur, id est callido et subtili aditu ad persuadendum: vult enim dicere melius esse interire, quam pacem rogare. quod quia aperte non audet, latenter et paulatim ad hoc serpit. namque inter principium et insinuationem hoc interest, quod principium est aperta rei enuntiatio, insinuatio autem, ut diximus, est callida et subtilis oratio. ‘in armis’ autem aut meis, aut Latinorum omnium generaliter. vltra modo tempus significat, alias locum. {{ancora+|412|[[Aeneis/Liber XI#410|412.]]}} {{sc|}}Si tam deserti sumus si ita, si valde. et hoc propter Diomedem, qui solus negavit auxilia. ergo ‘deserti’ ab auxiliis accipiendum. {{ancora+|413|[[Aeneis/Liber XI#410|413.]]}} {{sc|}}Neque habet fortuna regressum omnia quae sibi possunt obici, ponit, sed cum solutionibus suis; nam et fortuna non est inmutabilis, et qui semel pellitur, iterum in proelium potest reverti. et ab auxiliis non sunt penitus destituti, et in ipsorum exercitu est adhuc plurimum spei. est autem syllogismus. {{ancora+|414|[[Aeneis/Liber XI#410|414.]]}} {{sc|}}oremus pacem argumentum ab honesto. dextras tendamus inertis felicitatem rei verbis expressit. {{ancora+|415|[[Aeneis/Liber XI#415|415.]]}} {{sc|}}Quamquam o si solitae quidquam virtutis adesset non se inertiae arguit, sed queritur de virtute omissa per neglegentiam. et videtur voluisse dicere: si solitae quicquam virtutis adesset, numquam ad hoc cogeremur; sed reliquit. ‘o’ autem dolentis est exclamatio, et intellegimus inmoratam esse illic eius orationem: nam exarsit dolore, quia aperte non potuit dicere moriendum potius esse, quam hostes rogandos: quod tamen dixit, conferens se ad alias personas et laudans eos quibus contigit perire, ne ista conspicerent. et servavit viri fortis personam, ut paenituerit eum dixisse ‘oremus pacem’. {{ancora+|416|[[Aeneis/Liber XI#415|416.]]}} {{sc|}}ille mihi ante alios utrum generaliter ‘ille’ pro ‘quicumque occubuit’ accipiendum est, an Mezentius? ante alios melior, omnibus praeferendus. fortunatusque laborum sicut “laeta laborum”: et est Graecum. {{ancora+|417|[[Aeneis/Liber XI#415|417.]]}} {{sc|}}egregius animi figurate dixit. tale videret vel hostes rogari: vel, quod latenter insinuat, tradi alteri sibi ante desponsatam. ideo et medie dicto, quoniam res eius agebatur, ‘ne quid tale videret’ posuit: quis enim eum ferret dicentem moriendum potius, quam de nuptiis eius mutandum? {{ancora+|418|[[Aeneis/Liber XI#415|418.]]}} {{sc|}}Semel ore momordit ‘semel’ cito, confestim, id est qui tota mortis celeritate consumptus est, quasi nihil ultra passurus. vulnerati autem solent vel terram vel arma mordere, ne dolorem eorum indicet gemitus: Lucanus de Pompeio “timuit, ne quas effundere voces vellet et aeternam fletu corrumpere famam”. {{ancora+|419|[[Aeneis/Liber XI#415|419.]]}} {{sc|}}adhuc intacta ivventus non quae non pugnavit, sed de qua adhuc delectus habendus est. {{ancora+|420|[[Aeneis/Liber XI#420|420.]]}} {{sc|}}Urbes italae quia Diomedes peregrinus fuerat. nam hoc dicit: habemus robur Italum, non Graecum militem, inertem et dissolutum. supersunt superabundant, adsunt ultra quam bella deposcunt. {{ancora+|421|[[Aeneis/Liber XI#420|421.]]}} {{sc|}}Sin et Troianis cum multo gloria venit sanguine mire agit, post confirmatas partes suas Troianorum integras vires inminuens. quid enim proderat dixisse, quod superessent Latinis auxilia, si etiam Troianorum integrae vires esse probarentur? cum multo gloria venit sanguine ac si diceret: non est iudicanda victoria quae per inmensa detrimenta contingit. et hoc est unde laudat Sallustius duces, qui victoriam “incruento exercitu” reportaverunt. {{ancora+|422|[[Aeneis/Liber XI#420|422.]]}} {{sc|}}Sunt illis sva funera id est Troianis. legitur et ‘illi’, et aut ‘Aeneae’ intellegimus, aut adverbium loci est pro ‘illic’, ut in secundo “patet isti ianua leto” pro ‘istic’. parque per omnes tempestas sic alibi “quanta per Idaeos saevis effusa Mycenis tempestas ierit campos”: nam bello crebro comparat tempestatem. {{ancora+|423|[[Aeneis/Liber XI#420|423.]]}} {{sc|}}Indecores ‘decor’ decoris facit, sicut ‘auctor’ auctoris: ‘decus’ decoris, sicut ‘pecus’ pecoris. similiter facit in compositione ‘indecor’ indecoris, ‘indecus’ indecoris. ergo in neutro ‘co’ brevis est, in masculino producitur: unde apparet systolen fecisse Vergilium. nam ‘indecores’ nominativus est pluralis a masculino, ab eo quod est ‘indecor’: nam non potest ‘hic indecus’ facere: neutrum enim ‘us’ terminatum, masculinum ex se non facit. aut certe dicamus ‘indecores’ declinationem esse, cuius nominativus singularis non invenitur. in limine primo quasi in ipso initio et aditu infelicitatis: et ad illud respexit quod supra dixerat “et semel agmine verso funditus occidimus”. {{ancora+|425|[[Aeneis/Liber XI#425|425.]]}} {{sc|}}Multa dies illi rei vehementer incumbit, quia dixerat “neque habet Fortuna regressum”, dicens Fortunam tam labores, quam felicitatem pro temporum qualitate mutare. ‘dies’ autem tempus. quidam sane non ‘dies multa’ accipiunt, sed ‘multa retulit in melius’: et ‘varii aevi’ non ut ipsum varium sit, sed ut fortuna eius. {{ancora+|427|[[Aeneis/Liber XI#425|427.]]}} {{sc|}}Lusit decepit, ut “quid natum totiens, crudelis tu quoque, falsis ludis imaginibus?” et in solido rvrsus fortuna locavit subaudis ‘multos’. et est sensus: in solidum revocavit oppressos et paulo ante derelictos, lusit vero et decepit felices. {{ancora+|428|[[Aeneis/Liber XI#425|428.]]}} {{sc|}}Non erit avxilio nobis aetolus et arpi redit ad rem, quia occurrebat: sed negantur auxilia. Aetolum autem dicendo eius vires ex Graecae gentis commemoratione debilitat, ut ostendat plus esse in Messapo ac Tolumnio, si Diomedes, et infelix et alienus finibus, commemoraretur. {{ancora+|429|[[Aeneis/Liber XI#425|429.]]}} {{sc|}}At messapus erit felixque tolumnius bene duo iunxit quae quaeruntur in bello, fortitudinem et felicitatem: nam de Messapo iam legimus “quem neque fas igni cuiquam, nec sternere ferro”. utrumque autem contra Diomedem dixit, quem dicendo Graecum, inertem significavit. infelicitatem vero eius supra dicta legatorum verba testantur. oportune ergo hic ‘felix’, quod Diomedi nec post victoriam contingit. {{ancora+|430|[[Aeneis/Liber XI#430|430.]]}} {{sc|}}Nec tarda sequetur gloria litotes figura: minus enim dixit quam voluit. nam hoc significat: Latina pubes celerrime victoriam adipiscetur, quam vix Graeci post decennium sunt adepti. {{ancora+|432|[[Aeneis/Liber XI#430|432.]]}} {{sc|}}Est et volscorum egregia de gente camilla ut in septimo, segregem eam a virorum efficit multitudine: et quoniam a sexu non potest, laudat ex gente. et vult ostendere de viris amplius sperandum, si et femina dimicaret: aut ut Dranci exprobraret, puellam non metuere Troianos, quos Diomedes timeret et Drances. {{ancora+|434|[[Aeneis/Liber XI#430|434.]]}} {{sc|}}quod si e. q. s.] quasi falsum sit quod Drances dixerat: supra enim ait “illum aspice contra”. quod si me solum teucri in certamina poscunt quia audiit “illum aspice contra qui vocat”. etiam utitur ductu: nam oblique promittit se singulari certamine dimicare velle, cum nolit. similiter etiam in duodecimo agit, dicens inrisorie “sedeant spectentque Latini”. {{ancora+|435|[[Aeneis/Liber XI#435|435.]]}} {{sc|}}idque placet hinc apparet eum nolle pugnare: si placet, inquit, vobis hoc fieri quod hostis postulat. tantvmque bonis commvnibus obsto et in tantum obsum commodis publicis, ut nisi solus dimicavero, concidat universa res publica. et imputat tamquam †hoc faciat, quod pro omnibus facturus est. {{ancora+|436|[[Aeneis/Liber XI#435|436.]]}} {{sc|}}Non adeo non multum: nam verecunde dicit adsuetam manibus suis esse victoriam. et bene manus per quas fit ipsa victoria. et contra ‘manus dare’ dicuntur qui dedunt se victi. {{ancora+|437|[[Aeneis/Liber XI#435|437.]]}} {{sc|}}Tanta pro spe ut solus dicar servasse rempublicam: vel spe matrimonii. {{ancora+|438|[[Aeneis/Liber XI#435|438.]]}} {{sc|}}Ibo animis contra ac si diceret, si desunt corporis vires. commendat autem gratiam certaminis, ne invitus videatur adduci. vel etiam. magnum praestet achillem et ‘praesto illum’, id est melior illo sum, et ‘praesto illi’ dicimus: Cicero in Caesarianis “tanto ille superiores vicerat gloria, quanto tu omnibus praestitisti”. {{ancora+|439|[[Aeneis/Liber XI#435|439.]]}} {{sc|}}Vulcani manibus paria indvat arma bene addidit ‘paria’, nam etiam Aeneas habuit arma Vulcania: licet possimus dicere quod hoc Turnus ignoret; quod tamen non valde idoneum comprobatur. vulcani e. q. s.] mire, quasi falsum sit Aenean habere arma Vulcani. {{ancora+|440|[[Aeneis/Liber XI#440|440.]]}} {{sc|}}Vobis animam hanc soceroque Latino bene sibi et favorem conciliat populi, et a soceri nominis praeiudicio Latini inplicat voluntatem. {{ancora+|441|[[Aeneis/Liber XI#440|441.]]}} {{sc|}}turnus ego quem Drances contemnit. vlli veterum secvndus dicimus et ‘secundus illi’ et ‘secundus ab illo’. {{ancora+|442|[[Aeneis/Liber XI#440|442.]]}} {{sc|}}solum Aeneas vocat contra illud “illum aspice contra qui vocat”. {{ancora+|443|[[Aeneis/Liber XI#440|443.]]}} {{sc|}}Nec drances potius sive est haec ira deorum morte luat sive est virtus et gloria tollat sensus obscure quidem dictus, sed facilis et qui de usu numquam recedat: nam ita irati de inimico dicere consuevimus ‘abeat, nec bonis meis nec malis rebus intersit: nolo sit aut meae particeps gloriae, aut in me invidiam ex infelicitatis communione commoveat’: sicut nunc de Drance dicit ‘sive est haec ira deorum, morte luat’, id est, si periturus sum iracundia deorum, nolo invidiam sustinere, si Drances forte pariter moriatur; si vero me virtus et gloria comitabuntur, nolo ignavus felicitatis alienae sit particeps, si, dum meis pugnat auspiciis, forte superarit. alii sic accipiunt: ‘sive est haec ira deorum’ uter, inquit, eventus ex hac pugna sequetur: vel ira deorum, si vincar, vel gloria, si vicero: mihi potius quam Dranci adscribatur. alii sic: nec Drances potius, si pereundum est, ira deorum pereat; aut, si vincendum est, gloriam consequatur. {{ancora+|445|[[Aeneis/Liber XI#445|445.]]}} {{sc|}}illi haec inter se aut communiter Latini, aut Drances et Turnus. castra Aeneas aciemque movebat id est ducebat exercitum, ut “nos castra movemus”: Lucanus “Brundisium decimis iubet hanc attingere castris”, decima deductione. {{ancora+|453|[[Aeneis/Liber XI#450|453.]]}} {{sc|}}arma manu nam praeter vocem, gestum etiam flagitantis expressit, nec est superfluum ‘manu’, ut quidam volunt. fremit arma ivventus expetit: et absolute, id est hoc fremebant ‘arma arma’. et militaris vox est. {{ancora+|454|[[Aeneis/Liber XI#450|454.]]}} {{sc|}}Mussant modo ‘queruntur’. {{ancora+|455|[[Aeneis/Liber XI#455|455.]]}} {{sc|}}Dissensu vario alii enim Turni dicta, alii Drancis probabant. {{ancora+|457|[[Aeneis/Liber XI#455|457.]]}} {{sc|}}Piscosove amne padusae Padusa pars est Padi: nam Padus licet unus sit fluvius, habet tamen fluenta plurima, e quibus est Padusa, quae quibusdam locis facit paludem, quae plena est cycnorum. alii Padum tribus fontibus nasci dicunt, ex quibus uni sit vocabulum Padusa: qui diffusus in modum stagni in amnem digeritur; nam ideo ‘per stagna loquacia’. alii partem fluminis Padi, in quam descenditur fossa: Valgius in elegis “et placidam fossae qua iungunt ora Padusam navigat Alpini flumina magna Padi”. ceterum illud incongruum est Padusam feminino genere iuxta veteres Padum dictum: Titinius in Setina “vidistin Tiberim? vidi: qui illam derivet, beaverit agrum Setinum”. {{ancora+|458|[[Aeneis/Liber XI#455|458.]]}} {{sc|}}Stagna loquacia hypallage: in quibus habitant cycni loquaces. ‘rauci’ autem τῶν μέσων est: nam modo canoros significat, alias vocis pessimae: Iuvenalis “rauci Theseide Cordi”: sicut ‘venenum’ et de bono et de malo dicitur, ut ‘odor’ et bonus et malus vocatur. {{ancora+|459|[[Aeneis/Liber XI#455|459.]]}} {{sc|}}Arrepto tempore hic inventa oportunitate, id est occasione. {{ancora+|460|[[Aeneis/Liber XI#460|460.]]}} {{sc|}}cogite concilium Drancis vitium omnibus exprobrat, quod belli tempore in curiam conveniant, ut “larga quidem semper Drance tibi copia fandi tum cum bella manus poscunt”. sedentes pigri, ut “inmunisque sedens aliena ad pabula fucus”: vel ‘sedentes’ invidiose, ut “sedeant spectentque Latini”. {{ancora+|463|[[Aeneis/Liber XI#460|463.]]}} {{sc|}}Armari edice figura est, dic ut armentur: verbum verbo iunxit, ut “tu das epulis accumbere divum”. ‘edice’ autem plenus est imperativus; nam ab omnium coniugationum infinito detracta ‘re’ ultima syllaba fit imperativus, ut ‘amare ama’, ‘docere doce’, ‘legere lege’, ‘audire audi’. cum autem ‘fac’ vel ‘dic’ dicimus, apocopen verba patiuntur ex ‘face’ ‘dice’. conposuit ‘edice’. expressa autem festinantis oratio, quia Turnum non praedixit locuturum. maniplis ars quidem exigebat ut ‘ma’ haberet accentum: ‘ni’ enim longa quidem est, sed ex muta et liquida: quod quotiens fit, tertia syllaba a fine sortitur accentum, ut ‘latebrae’ ‘tenebrae’. tamen in hoc sermone ut secunda a fine accentum habeat usus obtinuit. maniplis signiferis, qui secundum antiquum morem in legione erant triginta: legio autem habebat decem cohortes, sexaginta centurias, licet in his rebus accessu temporis ducum varietas semper mutaverit militiae disciplinam. {{ancora+|464|[[Aeneis/Liber XI#460|464.]]}} {{sc|}}Equitem messapus in armis et cum fratre coras latis diffvndite campis ‘equitem in armis’, id est armatum; nam figura est. ‘Messapus’ autem ut diceret, vitavit ὁμοιοτέλευτον : nam vitiosum erat ‘Voluse’ ‘edice’ ‘Messape’. ergo ‘Messapus’ aut antiquus vocativus est, ut “Hesperidum fluvius regnator aquarum”, item “socer arma Latinus habeto”: aut certe nominativus est pro vocativo. quamquam possit etiam nominativus esse, ut sit ‘Messapus et Coras equitem diffundite’ pro ‘diffundant’: melior tamen est sensus superior. {{ancora+|465|[[Aeneis/Liber XI#465|465.]]}} {{sc|}}Cum fratre coras scilicet Catillo, nam legimus “Catillusque acerque Coras, Argiva iuventus”. {{ancora+|467|[[Aeneis/Liber XI#465|467.]]}} {{sc|}}Qua ivsso pro ‘qua iussero’: et est antiquum. {{ancora+|468|[[Aeneis/Liber XI#465|468.]]}} {{sc|}}Ilicet confestim, ilico: quod ne diceret, metri necessitas fecit; nam ‘ilico’ dicimus. {{ancora+|469|[[Aeneis/Liber XI#465|469.]]}} {{sc|}}Magna incepta quia de pace cogitabat, quae inpleri non potuit. {{ancora+|471|[[Aeneis/Liber XI#470|471.]]}} {{sc|}}Multaque se incusat pro ‘multum’. et est Graeca figura. {{ancora+|472|[[Aeneis/Liber XI#470|472.]]}} {{sc|}}Generumque adsciverit urbi id est propter urbem, quantum de praesentibus rebus colligebatur: Lucanus de Catone “urbi pater est, urbique maritus”. gener autem ideo dicitur, quia ad augendum genus adhibetur. {{ancora+|473|[[Aeneis/Liber XI#470|473.]]}} {{sc|}}Praefodiunt alii portas id est ante portas fossas faciunt: hoc enim est quod supra dixit “pars aditus urbis firment”: quae res nimiam indicat desperationem. {{ancora+|474|[[Aeneis/Liber XI#470|474.]]}} {{sc|}}Bello dat signum rauca crventum bucina bene ‘bello dat’; nam bucina insonans sollicitudinem ad bella denuntiat: sic in septimo “qua bucina signum dira dedit”. proelium autem tubae indicant, ut “at tuba terribilem sonitum procul aere canoro increpuit”. {{ancora+|476|[[Aeneis/Liber XI#475|476.]]}} {{sc|}}matronae nunc feminae. quidam sane arbitrantur inter matronam et matremfamilias hoc interesse, quod matrona dicatur primi pueri mater, materfamilias quae plures peperit. alii hoc putant rectius, matronam dici quae in matrimonium cum viro convenerit et in eo matrimonio manserit, etiam si liberi nondum fuerint: dictam matris nomine, spe atque omine, unde et matrimonium dictum. matrem vero familias eam esse, quae in mariti manu manicipioque, aut in cuius maritus manu mancipioque esset, quoniam in familiam quoque mariti et sui heredis locum venisset. alii matronas virgines nobiles dicunt, matresfamilias vero illas quae in matrimonium per coemptionem convenerunt: nam per quandam iuris solemnitatem in familiam migrant mariti. vocat labor vltimus omnes omnes ad laborem ultima necessitas convocat. alii ‘ultimus’ hypallagen volunt esse pro ‘ultimis’. {{ancora+|477|[[Aeneis/Liber XI#475|477.]]}} {{sc|}}Nec non ad templum secundum Homerum, qui inducit in summa desperatione matres ad templa concurrere, ut victoria, quae non potest viribus, possit deorum favore conquiri. {{ancora+|478|[[Aeneis/Liber XI#475|478.]]}} {{sc|}}Subvehitur proprie: matronae enim pilentis vehebantur ad templa pergentes, ut “pilentis matres in mollibus”. magna matrum deest ‘cum’, non enim caterva subvehitur. {{ancora+|479|[[Aeneis/Liber XI#475|479.]]}} {{sc|}}Dona ferens peplum scilicet, sicut dixit in primo, unde id omisit hoc loco. {{ancora+|480|[[Aeneis/Liber XI#480|480.]]}} {{sc|}}mali tanti pro ‘malorum tantorum’. oculos deiecta decoros deorsum habens. et sic ait ‘deiecta oculos’, sicut “oculos suffusa nitentes”. {{ancora+|481|[[Aeneis/Liber XI#480|481.]]}} {{sc|}}succedunt matres pro ‘intrant’. et est ordo: succedunt matres templum ture vaporant. {{ancora+|482|[[Aeneis/Liber XI#480|482.]]}} {{sc|}}De limine ad preces festinantium mulierum ostenditur desiderium. {{ancora+|483|[[Aeneis/Liber XI#480|483.]]}} {{sc|}}Armipotens praeses belli tritonia virgo antonomasiva sunt pro proprio. haec autem omnis oratio verbum ad verbum de Homero translata est. ‘praeses’ autem ‘belli’, id est quae praeest omnibus bellis, cuius nutu semper bella tractantur. sane qui ‘praesens’ legunt, quasi praestans in bellis intellegunt; qui ‘praeses’ sine n littera, quasi quae praesideat rei. sic praesides dii urbis appellantur. cuius genetivus ‘praesidis’ facit. {{ancora+|484|[[Aeneis/Liber XI#480|484.]]}} {{sc|}}Frange manu telum aut tua manu, aut in eius manu tela confringe: Homerus ἆξον δὴ ἔγχος Διομήδεος . {{ancora+|485|[[Aeneis/Liber XI#485|485.]]}} {{sc|}}Pronum sterne solo Homerus πρηνέα δὸς πεσέειν . portisque effunde sub altis Homerus Σκαιῶν προπάροιθε πυλάων . bene autem sub ipsis portis, quasi ad quas festinabat Aeneas: unde est et illud “praefodiunt alii portas”. {{ancora+|486|[[Aeneis/Liber XI#485|486.]]}} {{sc|}}Cingitur ipse furens certatim in proelia turnus oeconomia omnis haec est: nam Turnus ideo cum mora armatur et intecto capite circa arcem incedens admonet singulos, ut et a Lavinia possit videri, et ut sit maior causa dimicandi, dum sponsae placere contendit. alii ‘cingitur’ propere armatur accipiunt: nam ait et ‘surasque incluserat auro’, et ‘certatim’ pro festinanter. ‘cingitur’ ergo accingitur: nam et Terentius de futura contentione ait “accingere”, et ‘procinctus’ appellatur. ‘furens’ amore Laviniae, quam videbat: quod etiam sequens indicat comparatio; nam dicturus est “aut ille in pastus armentaque tendit equarum”. ‘cingitur in proelia’ id est ut proeliari posset, ut si dicas ‘legor in advocationem’, id est ut advocatus esse possim. {{ancora+|487|[[Aeneis/Liber XI#485|487.]]}} {{sc|}}Iamque adeo aut vacat ‘adeo’: aut certe ‘sic’ significat, ut sit sensus: ‘adeo’, sic praeparatur in proelia, ut iam universa praeter galeam arma portaret. thoraca indutus omnia quae in ‘ax’ exeunt Graeca masculina in obliquis casibus ‘a’ producunt, ut ‘thorax thoracis’, ‘pinax pinacis’: nam feminina corripiunt, ut ‘climax climacis’, sed ad Latinum non transeunt. phalanx vero et aliter exit, et peregrinum est etiam apud Graecos. {{ancora+|489|[[Aeneis/Liber XI#485|489.]]}} {{sc|}}tempora nudus adhuc quod sine galea. prooeconomia est, quia mox Camillam adloquitur, et ut hortans et incendens ceteros facilius nosceretur. {{ancora+|490|[[Aeneis/Liber XI#490|490.]]}} {{sc|}}Alta decurrens avreus arce illic enim et Amata fuerat, et Lavinia. {{ancora+|491|[[Aeneis/Liber XI#490|491.]]}} {{sc|}}Spe iam praecipit hostem mente praeoccupat hostis adventum, ut “omnia praecepi”. {{ancora+|492|[[Aeneis/Liber XI#490|492.]]}} {{sc|}}Qualis ubi abruptis fugit praesepia vinclis etiam haec comparatio Homeri est, verbum ad verbum translata. {{ancora+|493|[[Aeneis/Liber XI#490|493.]]}} {{sc|}}Potitus venit ab eo quod est ‘potior potiris’: nam “subnixus rapto potitur”, venit ab eo quod est ‘potior poteris’: nam, ut etiam supra diximus, verbum hoc modo tertiae, modo quartae invenitur esse coniugationis. {{ancora+|495|[[Aeneis/Liber XI#495|495.]]}} {{sc|}}aut adsvetus aquae figurate ‘aquae adsuetus’: aut ‘aquae flumine perfundi adsuetus’. {{ancora+|496|[[Aeneis/Liber XI#495|496.]]}} {{sc|}}Arrectisque fremit cervicibus alte ‘alte arrectis cervicibus fremit’, non ‘alte fremit’, aut ‘alte luxurians’. quidam sane ‘cervicibus’ plurali numero secundum veteres dictum volunt, et Hortensium primum singulari numero ‘cervicem’, unde Ciceronem “cerviculam illum iactaturum” tradunt dixisse. {{ancora+|500|[[Aeneis/Liber XI#500|500.]]}} {{sc|}}desilvit hoc ad Turni honorem refertur: quattuor namque erant apud Romanos quae ad honorificentiam pertinebant: equo desilire, caput aperire, via decedere, adsurgere. hoc etiam praecones praeeuntes magistratus clamare dicebantur. cohors pro ‘turma’: nam equitum turmae, peditum cohortes appellantur. {{ancora+|501|[[Aeneis/Liber XI#500|501.]]}} {{sc|}}Ad terram defluxit dicendo ‘defluxit’ uno verbo absolvit desilientem equis multitudinem: et vel celeritatem, vel artem et quandam moderationem ac facilitatem descendendi significavit, quae est etiam in ascendendo apud huius rei peritos. {{ancora+|502|[[Aeneis/Liber XI#500|502.]]}} {{sc|}}Svi merito si qua est fiducia forti si unusquisque fortis habet aliquam confidentiam ex conscientia fortitudinis suae, et ego audere non dubito. ‘forti’ autem bene dixit: nam ‘fortis’ communis est generis. haec autem hoc vult dicere, non sexum considerandum esse, sed robur. et est ordo ‘o Turne, audeo occurrere turmae’. {{ancora+|503|[[Aeneis/Liber XI#500|503.]]}} {{sc|}}Occurrere turmae equitatui: nam partem pro toto posuit. Varro turmam triginta sex equites posuit. {{ancora+|506|[[Aeneis/Liber XI#505|506.]]}} {{sc|}}tu pedes ad muros subsiste bene Camillae gloria augetur, ut, cum eam faciat adversum hostes cuncta promittere quae faciunt viri fortes, etiam Turno murorum custodiam inducat mandantem. {{ancora+|507|[[Aeneis/Liber XI#505|507.]]}} {{sc|}}oculos horrenda in virgine fixus figurate: vel oculos figens, vel fixos habens. ‘horrenda’ autem pro ‘admirabilis’; alioqui hostibus horrenda. {{ancora+|508|[[Aeneis/Liber XI#505|508.]]}} {{sc|}}Quas dicere grates pro ‘quantas’, pronomen pro nomine. et secundum rhetoricam disciplinam dicit se verba invenire non posse, quibus eius exprimat laudes, cum dixerit ‘o decus Italiae, virgo’: sic alibi “quibus caelo te laudibus aequem?” cum praemiserit “o fama ingens, ingentior armis vir Troiane”. {{ancora+|509|[[Aeneis/Liber XI#505|509.]]}} {{sc|}}Sed nunc ordo est ‘sed nunc mecum partire laborem’: nam per parenthesin dictum est ‘quando iste animus est supra omnia’, id est siquidem es magnanima, aut supra omnes grates et supra omne praemium quod referri potest. ‘partire’ autem ideo, quia illa dixerat ‘solaque Tyrrhenos equites ire obvia contra’. {{ancora+|511|[[Aeneis/Liber XI#510|511.]]}} {{sc|}}Aeneas ut fama fidem oeconomia: educuntur hinc duces, ut servata eorum honestate fortitudo virginis possit induci; alioqui indecens fuerat praesentibus Turno et Aenea. {{ancora+|513|[[Aeneis/Liber XI#510|513.]]}} {{sc|}}Quaterent campos ad camporum perturbationem. {{ancora+|515|[[Aeneis/Liber XI#515|515.]]}} {{sc|}}Furta paro belli insidias: Sallustius “gens ad furta belli peridonea”. {{ancora+|516|[[Aeneis/Liber XI#515|516.]]}} {{sc|}}Bivias fauces fauces dicuntur itinera inter duos montes locata, angusta et pervia: dicta a faucium similitudine. {{ancora+|517|[[Aeneis/Liber XI#515|517.]]}} {{sc|}}ConLatis excipe signis coniunctis ducibus quos commemoraturus est. sic autem dicebatur a Romanis, quotiens acie dimicatum esset. {{ancora+|518|[[Aeneis/Liber XI#515|518.]]}} {{sc|}}tecum acer messapus erit ingenti honore ‘tecum’ dixit, hoc est non tu illi adiuncta eris, sed ille tibi. {{ancora+|519|[[Aeneis/Liber XI#515|519.]]}} {{sc|}}Tiburnique manus Catillus et Coras. ducis et tu concipe curam sicut ego: nam non dicit, sicut Messapus aut alii, ne ei facere videatur iniuriam. ‘concipe’ autem vel simul cum illis sume; vel mecum cape, quia ille dixerat ‘mecum partire laborem’: ‘con’ enim coniunctiva particula est: unde et ‘convocari’ de pluribus dicimus. {{ancora+|522|[[Aeneis/Liber XI#520|522.]]}} {{sc|}}Valles metri necessitate conpellimur ut ‘vallis’ dicamus: Statius “vallis in amplexu nemorum sedet”: nam plenum est ‘valles’, sicut nunc Vergilius posuit. quod ita esse diminutio indicat: nam ‘vallecula’ dicitur, sicut ‘turrim’ dici debere ‘turricula’ indicat, ‘vulpes’ ‘vulpecula’ facit: Horatius “moveat vulpecula risum”. ergo in ‘es’ vel in ‘is’ quando usurpative, quando naturaliter exeant nomina, sola diminutio indicat. ea autem quae in ‘es’ exeunt, longa sunt omnia, si in genetivo non crescant, ut ‘labes’ ‘valles’ ‘vulpes’: nam si crescant, brevia sunt, ut ‘miles militis’. {{ancora+|523|[[Aeneis/Liber XI#520|523.]]}} {{sc|}}densis frondibus atrum utrum ‘densis frondibus urget’, an ‘densis frontibus atrum’? {{ancora+|524|[[Aeneis/Liber XI#520|524.]]}} {{sc|}}Quo semita ducit legitur et ‘qua’. {{ancora+|525|[[Aeneis/Liber XI#525|525.]]}} {{sc|}}Aditusque maligni proprie ‘obscuri’, ut “sub luce maligna”. {{ancora+|527|[[Aeneis/Liber XI#525|527.]]}} {{sc|}}Ignota vel infrequentata; vel ‘ignota’, scilicet Aeneae: nam de Turno dicturus est ‘huc iuvenis nota fertur regione viarum’. tutique receptus male quidam ‘recessus’ legunt: nam ‘receptus’ dicitur, quo se tuto exercitus recipit: unde et signa ‘receptui canere’ dicuntur. {{ancora+|528|[[Aeneis/Liber XI#525|528.]]}} {{sc|}}Sev dextra laevaque velis occurrere pugnae sive per valles, sive per montis radices: incertum est enim qua sit venturus Aeneas. ‘velis’ autem pro ‘si quis velit’. {{ancora+|529|[[Aeneis/Liber XI#525|529.]]}} {{sc|}}instare ivgis ut “turritis puppibus instant”. {{ancora+|531|[[Aeneis/Liber XI#530|531.]]}} {{sc|}}Arripvitque locum raptim tenuit. insedit proprie: nam ‘insidere’ est dolose aliquem exspectare: unde et insidiae nominatae sunt. iniquis intellegendum ‘hosti’: vel inaequalibus. {{ancora+|532|[[Aeneis/Liber XI#530|532.]]}} {{sc|}}Velocem interea licet ‘interea’ particula negotia semper praeteritis futura coniungat, tamen abruptus est et vituperabilis transitus. habet autem tales transitus et in superioribus libris et in sequenti praecipue, ubi Iuppiter appellat Iunonem. opim ‘Opim’ quando dicimus, nympham significamus; si autem dicamus ‘opem’, auxilium intellegimus: Terentius “Iuno Lucina fer opem; serva me, obsecro”; ‘opes’ vero numero plurali censum accipimus: nam ‘Ops’ Terra est, uxor Saturni, quam Graeci Rheam vocant. sane hoc nomen ipsius Dianae fuisse, ab Ephesiis dedicato templo ei inpositum, Alexander Aetolus, poeta, in libro qui inscribitur Musae, refert: quod hoc loco peritissimus antiquitatis poeta sociae eius inposuit. quidam dicunt Opim et Hecaergen primas ex Hyperboreis sacra in insulam Delum occultata in fascibus mergitum pertulisse. alii putant Opim et Hecaergon nutritores Apollinis et Dianae fuisse: hinc itaque Opim ipsam Dianam cognominatam, quod supra dictum est, Apollinem vero Hecaergon; vel quod †proxima luna quae Diana terris facile conspiciat quoniam vita i vocali ecaergas sola ΤΟ ΤΟΥ ΚΑΕΝΙΙΕΣ3ΤΙ ΜΕΚΡΟΜΕΝ hoc e longinquo. alii a latone caeptos non adducatus: et ideo poetam Triviae custodem Opim induxisse. {{ancora+|534|[[Aeneis/Liber XI#530|534.]]}} {{sc|}}Tristes voces habitum futurae orationis ostendit. {{ancora+|535|[[Aeneis/Liber XI#535|535.]]}} {{sc|}}Ore dabat pleonasmos. bellum ad crvdele camilla uno verbo exitum rei docuit. {{ancora+|536|[[Aeneis/Liber XI#535|536.]]}} {{sc|}}o virgo quidam ad Camillam referunt, quia ineptum putant praesenti Opi dicere ‘o virgo’. ‘o’ autem interiectio est. nostris nequiquam cingitvr armis ‘nostris’ quibus utraque gaudemus: ut etiam ipsa habeat causam doloris et maioris iracundiae. et ‘cingitur’ nolunt quidam esse passivum: neque enim ab alio cingitur: sed ita, quemadmodum dictum est “fulvique insternor pelle leonis”. {{ancora+|537|[[Aeneis/Liber XI#535|537.]]}} {{sc|}}cara mihi ante alias ante omnes cara, omnium carissima, ut “o felix una ante alias”. neque enim novus iste dianae venit amor firmiores enim sunt antiquiores amicitiae: Terentius “per amicitiam, quae coepta a parvulis cum aetate adcrevit simul”, Iuvenalis “ille excludatur amicus iam senior, cuius barbam tua ianua vidit”. {{ancora+|539|[[Aeneis/Liber XI#535|539.]]}} {{sc|}}Pulsus ob invidiam scilicet crudelitatis; nam sequitur “neque ipse manus feritate dedisset”. viresque superbas quibus superbe [viribus] utebatur. {{ancora+|540|[[Aeneis/Liber XI#540|540.]]}} {{sc|}}Antiqua nobili urbe; nam ‘hoc Privernum’ dicitur. metabus nomen sumptum de historia: Metabus enim fuit dux Graeci agminis, qui iuxta Hadriaticum mare urbem Metapontum condidit. {{ancora+|543|[[Aeneis/Liber XI#540|543.]]}} {{sc|}}nomine casmillae Statius Tullianus de vocabulis rerum libro primo ait dixisse Callimachum apud Tuscos Camillum appellari Mercurium, quo vocabulo significant deorum praeministrum, unde Vergilius bene ait Metabum Camillam appellasse filiam, scilicet Dianae ministram: nam et Pacuvius in Medea cum de Medea loqueretur “caelitum camilla exspectata advenis, salve hospita”. Romani quoque pueros et puellas nobiles et investes camillos et camillas appellabant, flaminicarum et flaminum praeministros. {{ancora+|544|[[Aeneis/Liber XI#540|544.]]}} {{sc|}}Ivga longa id est longe posita, remotiora: Sallustius “et Metello procul agente, longa spes auxiliorum”, id est longe posita. {{ancora+|545|[[Aeneis/Liber XI#545|545.]]}} {{sc|}}Solorum nemorum desertorum: Terentius “venit meditatus aliunde ex solo loco”, item ipse “nonne hunc abici oportet in solas terras?” {{ancora+|547|[[Aeneis/Liber XI#545|547.]]}} {{sc|}}Fugae medio dum fugit, inter fugam: nam figuratum est, ut “laurus erat tecti medio”. {{ancora+|548|[[Aeneis/Liber XI#545|548.]]}} {{sc|}}imber ruperat impetum pluviae ostendit. {{ancora+|550|[[Aeneis/Liber XI#550|550.]]}} {{sc|}}Caroque oneri timet Anacreon φόρτον Ἔρωτος , id est onus amoris, et “pariter comitique onerique timentem”. {{ancora+|551|[[Aeneis/Liber XI#550|551.]]}} {{sc|}}Vix haec sententia sedit ideo ‘vix’, quia naturale est, ut, quotiens simul multa cogitamus, vix aliquid conprobemus: unde vera distinctio est ‘omnia secum versanti subito’. {{ancora+|553|[[Aeneis/Liber XI#550|553.]]}} {{sc|}}Et robore cocto aut antiquam hastam fuisse significat: nam multi temporis aliquid coctum vocatur: Horatius “plerumque recoctus scriba ex quinqueviro corvum deludet hiantem”, item Persius “ut ramale vetus vegrandi subere coctum”: aut re vera ‘cocto robore’: hastae enim igni plerumque durari consuerunt, ut facilius corticem demittant. {{ancora+|554|[[Aeneis/Liber XI#550|554.]]}} {{sc|}}Hvic ‘huic’ scilicet telo ‘natam inplicat’. Probus de hoc loco ἀπίθανον πλάσμα . libro liber dicitur interior corticis pars, quae ligno cohaeret: alibi “alta liber aret in ulmo”. unde et liber dicitur in quo scribimus, quia ante usum chartae vel membranae de libris arborum volumina fiebant, id est conpaginabantur. {{ancora+|557|[[Aeneis/Liber XI#555|557.]]}} {{sc|}}alma tibi hanc nemorum antomasia: nam tria epitheta sine nomine posita sunt. {{ancora+|558|[[Aeneis/Liber XI#555|558.]]}} {{sc|}}Ipse pater famulam voveo bene ‘ipse pater’, quia auctoramenti potestatem nisi patres non habent. ‘voveo’ autem consecro in tuum ministerium: unde et Camilla dicta est, licet supra eam a matre dixerit esse nominatam. sed illud poetice dictum est: nam ‘Camilla’ quasi ministra dicta est, quod superius expositum est: ministros enim et ministras inpuberes camillos et camillas in sacris vocabant, unde et Mercurius Etrusca lingua Camillus dicitur, quasi minister deorum. in sacris tamen legitur posse etiam opera consecrari ex servis, usque dum solvatur caput hominis, id est liberetur sacrationis nexu †aut enim numen famulae, quam servi significatio condicionis. {{ancora+|559|[[Aeneis/Liber XI#555|559.]]}} {{sc|}}tela tenens ordo est ‘tua supplex tela tenens’, quibus inligata est. et ingeniose ‘tenens’, cum inligata sit. {{ancora+|562|[[Aeneis/Liber XI#560|562.]]}} {{sc|}}Sonvere undae distinguendum. {{ancora+|563|[[Aeneis/Liber XI#560|563.]]}} {{sc|}}Infelix camilla mire ‘fugit’. ‘infelix’ autem ‘Camilla’ non eo tempore quo evasit, sed nunc infelix: plerumque enim epitheta praesentis temporis sunt, licet in peractis negotiis, ut in secundo “infelix qua se, dum regna manebant, saepius Andromache ferre incomitata solebat”. {{ancora+|565|[[Aeneis/Liber XI#565|565.]]}} {{sc|}}victor propositi sui et intentionis effectu, ut “mihi victor honorem persolves”. {{ancora+|566|[[Aeneis/Liber XI#565|566.]]}} {{sc|}}donum triviae mire ‘Triviae’, cum ipsa loquatur. et bene ‘donum’ ait, quoniam pater Dianae servaverit. caespite Probus †aut cespite aut ‘caespite’ pro campo, scilicet quod caespes gleba sit. {{ancora+|567|[[Aeneis/Liber XI#565|567.]]}} {{sc|}}Non illum tectis vllae non moenibus urbes accepere non mirum a nulla hunc civitate susceptum: nam licet Privernas esset, tamen quia in Tuscorum iure paene omnis Italia fuerat, generaliter in Metabum omnium odia ferebantur. nam pulsus fuerat a gente Volscorum, quae etiam ipsa Etruscorum potestate regebatur: quod Cato plenissime exsecutus est. hinc est “multae illam frustra Tyrrhena per oppida matres optavere nurum”: quod non procederet, nisi inter eos essent iura conubii. non moenibus urbes accepere non tectis, non moenibus, hoc est nec in civitatem nec in privatam admissus est domum. et sic ista etiam in primo libro separavit “urbe domo socias”. sciendum autem ‘moenia’ abusive dici omnia publica aedificia, ut “dividimus muros et moenia pandimus urbis”: nam proprie ‘moenia’ sunt tantum muri, dicta quasi ‘munia’ a munitione civitatis. {{ancora+|568|[[Aeneis/Liber XI#565|568.]]}} {{sc|}}Manus dedisset consensisset. et hoc dicit: etiam si qui eum voluissent suscipere, ille tamen eorum consortia morum feritate fugisset. ‘feritate’ autem figurate pro ‘feritati’: an ob feritatem? {{ancora+|569|[[Aeneis/Liber XI#565|569.]]}} {{sc|}}Pastorum et solis exegit montibus aevum et pastorum aevum exegit in montibus solis, id est pastorali usus est vita. {{ancora+|571|[[Aeneis/Liber XI#570|571.]]}} {{sc|}}Armentalis equae indomitae, scilicet, quae inter armenta feturae causa pascatur: unde sequitur ‘et lacte ferino’. veteres enim omnes prope quadrupedes feras vocabant, “in latus inque curvam compagibus alvum”. equae autem mammis et lacte ferino ἓν διὰ δυοῖν . {{ancora+|572|[[Aeneis/Liber XI#570|572.]]}} {{sc|}}nutribat quidam nove dictum accipiunt. {{ancora+|573|[[Aeneis/Liber XI#570|573.]]}} {{sc|}}Vestigia plantis institerat signa pedum primis plantis expresserat: nam haec sunt vestigia, imagines pedum, ut “semesam praedam et vestigia foeda relinquunt”. {{ancora+|574|[[Aeneis/Liber XI#570|574.]]}} {{sc|}}Palmas oneravit onus enim est quicquid teneris inponitur manibus. {{ancora+|576|[[Aeneis/Liber XI#575|576.]]}} {{sc|}}crinali auro quo crines inligantur. pro longae tegmine pallae palla proprie est muliebris vestis deducta usque ad vestigia, unde ait ‘longae’: sic supra “pallam signis auroque rigentem”. {{ancora+|577|[[Aeneis/Liber XI#575|577.]]}} {{sc|}}a vertice pendent tempora variavit: nam de praeterito dicit. {{ancora+|580|[[Aeneis/Liber XI#580|580.]]}} {{sc|}}Strymoniamque grvem Thraciam, a fluvio Strymone. sane sciendum posse dici et ‘hic’ et ‘haec grus’, et ‘hic’ et ‘haec gruis’. olorem latine ita dicimus: nam cycni Graece dicuntur. {{ancora+|581|[[Aeneis/Liber XI#580|581.]]}} {{sc|}}Multae illam frustra antequam rem diceret, praeiudicavit; sic Sallustius “falso queritur de natura sua genus humanum”; nam antequam diceret ‘queritur’, dixit ‘falso’. matres inter matrem et matremfamilias hoc interest, quod mater est praeter illam significationem quae est ad aliquid, quae tantum convenit in matrimonium; materfamilias vero illa dicitur quae in matrimonium convenit per coemptionem: nam per quandam iuris sollemnitatem in familiam migrat mariti. et hic ostendit dicendo ‘Tyrrhena per oppida’ quod etiam Volsci in Tuscorum fuerint potestate. {{ancora+|583|[[Aeneis/Liber XI#580|583.]]}} {{sc|}}Aeternum id est aeterne: nam nomen est pro adverbio. {{ancora+|584|[[Aeneis/Liber XI#580|584.]]}} {{sc|}}intemerata colit inviolata, incorrupta: ‘temeratae’ enim quibus vis allata est. {{ancora+|585|[[Aeneis/Liber XI#585|585.]]}} {{sc|}}Conata cum conaretur, ut “obsessumque acta testudine limen” et “Caci spem custodita fefellit”. hac autem ratione ostendit, quare non suscenseat Troianis. {{ancora+|587|[[Aeneis/Liber XI#585|587.]]}} {{sc|}}Fatis vrgetur acerbis ostendit etiam desideria ex fati necessitate descendere. {{ancora+|589|[[Aeneis/Liber XI#585|589.]]}} {{sc|}}Committitur omine pugna pro ‘committetur’. {{ancora+|590|[[Aeneis/Liber XI#590|590.]]}} {{sc|}}Haec cape generaliter dixit arcum, pharetram, ut sequentia indicant: nam dicit ‘et ultricem pharetra deprome sagittam’. et neotericum putatur ipsum ‘sagittam ultricem’. vltricem nomina omnia in ‘x’ littera terminata ablativum singularem in ‘e’ mittunt, genetivum vero pluralem in ‘um’, exceptis his quae omnis sunt generis, ut ‘felix’; nam et ‘ab hoc felici’ et ‘horum felicium’ facit: Lucanus “felici non fausta loco tentoria ponens”. quod receptum est ideo, quia genetivus pluralis a nominativo plurali minor esse non debet, sed aut par, aut maior una syllaba. et quia a neutro facit ‘felicia’, ‘felicum’ dicere non debemus, ne propter alia genera huic praeiudicemus. namque ab eo quod est ‘felices’ ut ‘felicium’ dicamus, ratio patitur: una enim crescit syllaba: ab eo quod est ‘felicia’ ut ‘felicum’ dicamus non procedit, ne minor sit genetivus a nominativo plurali. similiter et ‘ultricium’ et ‘victricium’ dicimus, licet in his neutrum genus in numero singulari non inveniatur. {{ancora+|591|[[Aeneis/Liber XI#590|591.]]}} {{sc|}}Violarit vulnere corpus bene ‘violarit’, quia dixerat ‘sacrum’. et superius dictum est operam sollemni more consecrari, usque dum solvatur caput hominis, id est liberetur sacrationis nexu: quod facilius accidet, si mors intercedat. hic ergo totius rei et praecipue sacrationis aliud agens poeta mentionem inseruit, dicens ‘hac quicumque sacrum violarit vulnere corpus, Tros Italusve, mihi pariter det sanguine poenas’. bene ergo, sicut dictum est, ‘violarit’, quia dixerat ‘sacrum’. {{ancora+|592|[[Aeneis/Liber XI#590|592.]]}} {{sc|}}Tros italusve mihi si simpliciter accipiamus, ita intellegamus: sive eam Troianus interemerit, sive aliquis de Aeneae auxiliis: namque alii volunt Arruntem de Turni esse partibus et indignatum, femineum sexum plus in bello potuisse, quam viros. quam rem hic dicunt praestruxisse Vergilium: et re vera sic ubique loquitur, ut incertum sit Arruns de cuius partibus fuerit: unde est et illud “da, pater, hoc nostris aboleri dedecus armis”. pariter similiter, uno modo. et est antiquum. {{ancora+|593|[[Aeneis/Liber XI#590|593.]]}} {{sc|}}Miserandae corpus haec in oeconomia praeiudicia nominantur, quotiens negotii futuri exitus tollitur: vult enim nos de Camillae cadavere nihil ulterius expectare: sicut fecit in primo “tu faciem illius noctem non amplius unam falle dolo”, quod praemissum sustulit commemorationem, quando vel Cupido discesserit vel Ascanius sit reversus. {{ancora+|594|[[Aeneis/Liber XI#590|594.]]}} {{sc|}}Arma inspoliata aut indetracta, aut ipsius inspoliatae. patriaeque reponam hoc est in patriam. {{ancora+|596|[[Aeneis/Liber XI#595|596.]]}} {{sc|}}Nigro circumdata turbine corpus hoc ideo, quia ad maerorem luctumque descendit. contra in octavo, ubi ad laetitiam descendit Venus, claro eam nimbo circumdatam dicit, ut “at Venus aetherios inter dea candida nimbos”. {{ancora+|597|[[Aeneis/Liber XI#595|597.]]}} {{sc|}}at manus interea in tota hac descriptione historicum characterem poetico miscet. {{ancora+|598|[[Aeneis/Liber XI#595|598.]]}} {{sc|}}Etruscique duces Etruria dicta est, quod eius fines tendebantur usque ad ripam Tiberis, quasi ἑτερούρια ; nam ἕτερον est alterum, ὅρος finis vocatur. Roma enim antea unam tantum Tiberis ripam tenebat: Iuvenalis “et quae imperii fines Tiberinum virgo natavit”. quidam sane ‘Etruri’ legunt, ab ‘Etruria’: trans Tiberim enim Etruriam dicebant, homines Etruros, quos nunc Etruscos. {{ancora+|599|[[Aeneis/Liber XI#595|599.]]}} {{sc|}}Compositi numero id est aequati numero rationabiliter, unde et ‘saepenumero’ dicimus, id est frequenter et rationabiliter. hinc est “tum vero in numerum”, id est in rationem, in rhythmum: unde et metra ‘numeros’ dicimus, ut “numeros memini, si verba tenerem”. sane modo generalis est descriptio equestris certaminis, paulo post descendit ad specialem, sicut fecit in quinto et de cursoribus et de navali certamine. {{ancora+|600|[[Aeneis/Liber XI#600|600.]]}} {{sc|}}pressis cum habenis premeretur. pugnat autem pro ‘repugnat’. {{ancora+|601|[[Aeneis/Liber XI#600|601.]]}} {{sc|}}ferreus hastis quaeritur quid sit ‘ferreus’? utrum ‘ferreus ager horret hastis’, an ‘ferreus hastis ager horret’. horret ager terribilis est: est autem versus Ennianus, vituperatus a Lucilio dicente per inrisionem, debuisse eum dicere “horret et alget”: unde Horatius de Lucilio “non ridet versus Enni gravitate minores?” {{ancora+|602|[[Aeneis/Liber XI#600|602.]]}} {{sc|}}Campique armis sublimibus ardent id est resplendent. {{ancora+|603|[[Aeneis/Liber XI#600|603.]]}} {{sc|}}Celeresque Latini adludit ad militiam Romanam: namque et equites habuit Romulus, ut illo diximus loco “tercentum, scutati omnes, Volscente magistro”: quos celeres appellavit vel a celeritate, vel a duce Celere, qui dicitur Remum occidisse, in cuius gratiae vicem a Romulo fieri tribunus equitum meruit. alii hos celeres ideo appellatos dicunt, quod explorationes obirent et quae usus exigeret, velocius facerent. alii a Graeco dictum putant quod est κέλης . {{ancora+|604|[[Aeneis/Liber XI#600|604.]]}} {{sc|}}Ala camillae equitatus. ‘alae’ autem dicuntur equites, quod alarum vice pedestrem exercitum tegunt. {{ancora+|605|[[Aeneis/Liber XI#605|605.]]}} {{sc|}}hastasque reductis ante oculos posita descriptio. {{ancora+|608|[[Aeneis/Liber XI#605|608.]]}} {{sc|}}Intra iactum teli unde possit hasta emissa in hostem venire. hinc traxit Statius ut diceret “quale quater iaculo spatium ter harundine vincas”. et Enniana est omnis haec ambitiosa descriptio. {{ancora+|609|[[Aeneis/Liber XI#605|609.]]}} {{sc|}}subito adverbium est: an ‘subito clamore’? et est versus hypermetros. {{ancora+|612|[[Aeneis/Liber XI#610|612.]]}} {{sc|}}continvo adversis hic specialis pugna est. {{ancora+|615|[[Aeneis/Liber XI#615|615.]]}} {{sc|}}perfractaque pectora pectoribus rumpunt pro ‘rumpunt praefractaque faciunt’. {{ancora+|617|[[Aeneis/Liber XI#615|617.]]}} {{sc|}}Praecipitat pro ‘praecipitatur’. {{ancora+|619|[[Aeneis/Liber XI#615|619.]]}} {{sc|}}Reiciunt parmas et equos ad moenia vertunt ‘reiciunt’ retro agunt, vel retrorsum ferunt, ut cedentium terga munita sint, ut ipse “bis reiecti armis respectant terga tegentes”. sane nunc fugiunt, non timore, sed lege proeliandi: Sallustius “more equestris proelii sumptis tergis ac redditis”. ‘parma’ autem est equestre scutum. {{ancora+|622|[[Aeneis/Liber XI#620|622.]]}} {{sc|}}Mollia domita, domitorum scilicet equorum. {{ancora+|625|[[Aeneis/Liber XI#625|625.]]}} {{sc|}}Superiacit undam super scopulos undam iacit: nam more suo dedit verbo detractam nomini praepositionem. {{ancora+|626|[[Aeneis/Liber XI#625|626.]]}} {{sc|}}extremamque quantum ad mare pertinet: nam terrae prima est. sinu curvatione et flexu undarum. ‘extremam’ autem ad illud pertinet quod ait supra “penitusque datis referuntur habenis”. {{ancora+|627|[[Aeneis/Liber XI#625|627.]]}} {{sc|}}Aestu revoluta resorbens saxa fugit aestus proprie est maris incerta commotio. {{ancora+|628|[[Aeneis/Liber XI#625|628.]]}} {{sc|}}Vado labente hypallage pro ‘labens ipse per vadum litus reliquit’. {{ancora+|633|[[Aeneis/Liber XI#630|633.]]}} {{sc|}}gemitus morientum aliquanti ‘morientum’ genetivum corruptum pro integro accipiunt: facit enim ‘morientium’. et sanguine in alto ἐμφατικῶς caedis ostenditur magnitudo. {{ancora+|634|[[Aeneis/Liber XI#630|634.]]}} {{sc|}}armaque corporaque versus πολυσύνδετος . et bene belli faciem demonstravit multa enumerando quae in alto sanguine velut natarent. {{ancora+|636|[[Aeneis/Liber XI#635|636.]]}} {{sc|}}quando ipsum horrebat adire parenthesis. et quaeritur quid sit ‘horrebat’. {{ancora+|637|[[Aeneis/Liber XI#635|637.]]}} {{sc|}}Hastam intorsit equo figurate: nam ‘intorqueo in equum’ dicimus, ut “in latus inque feri curvam conpagibus alvum contorsit”. sub avre reliquit ex vulneris genere fugientem eum intellegimus esse percussum. {{ancora+|640|[[Aeneis/Liber XI#640|640.]]}} {{sc|}}Volvitur ille excussus hvmi ‘humi volvitur’: nam ‘excussus’ per se plenum est. {{ancora+|642|[[Aeneis/Liber XI#640|642.]]}} {{sc|}}Deicit herminium nomen hoc de historia Romana est: namque cum Coclite contra Tuscos Larcius et Herminius steterunt et pugnaverunt eo tempore, quo pons sublicius rumpebatur; unde et eum plurimum laudat, ac si diceret: talis hic est, qualis ille fuit. {{ancora+|644|[[Aeneis/Liber XI#640|644.]]}} {{sc|}}Tantus in arma patet id est tantum patebat in vulnera, id est in hostilia tela totus patebat. alii ‘in arma’ pro ‘armis’ †vel satis tradunt. per armos abusive: nam proprie armi quadrupedum sunt. {{ancora+|648|[[Aeneis/Liber XI#645|648.]]}} {{sc|}}Exultat amazon suspendendum ‘exultat’, ut ‘Amazon’ intellegas quasi Amazon; nam Camilla Volsca fuerat: sic in primo “dederatque comam diffundere ventis, venatrix”, id est quasi venatrix. {{ancora+|649|[[Aeneis/Liber XI#645|649.]]}} {{sc|}}pharetrata participium a feminino genere derivatum. unum autem exserta latus pro ‘exsertum latus habens’. {{ancora+|650|[[Aeneis/Liber XI#650|650.]]}} {{sc|}}denset id est dense, sparse iacit. sane densentur plures res in unum, ut “vos unanimes densete catervas”. et declinatur ‘denseo denses denset’. {{ancora+|651|[[Aeneis/Liber XI#650|651.]]}} {{sc|}}Indefessa infatigabilis. et omnia ei arma Amazonum tradit, quas Titianus unimammas vocat: nam hoc est Amazon, quasi ἄνευ μαζοῦ , sine mamma. ‘bipennis’ autem dicitur, quod ex utraque parte habeat aciem, quasi duas pennas quas veteres dicebant. {{ancora+|654|[[Aeneis/Liber XI#650|654.]]}} {{sc|}}Spicula fugientia pro ‘ipsa fugiens’. {{ancora+|655|[[Aeneis/Liber XI#655|655.]]}} {{sc|}}At circum lectae comites subaudis ‘dimicant’, quod etiam sequens Amazonum indicat comparatio, quae inducuntur circa reginam bella tractantes: ne culpetur poeta, quod nullam earum pugnantem induxerit. larinaque virgo nomin {{ancora+|657|[[Aeneis/Liber XI#655|657.]]}} {{sc|}}Italides ut ‘Sicelides’ ‘Atlantides’. †anque saeiarum ducem amazonam dicit velut amazonidas, ut “ducit Amazonidum”. et est pulchra derivatio, non tamen vera: nam verum est ‘Italae’: ‘Italis’ autem, unde est ‘Italides’, magis patronymicon est, quam derivativum; sicut ‘Belis’, unde est ‘Belides’: et est Graecum. quas ipsa decus et ad delectas, et ad ipsam potest referri. ‘decus’ autem si ad Camillam, nobilitas, pulchritudo; si ad delectas, ornamentum, quas sibi elegit ornamentum, id est ad ornamentum. dia camilla generosa, εὐγενής ; nam Graecum est. cuius nominis etymologiam plerique volunt venire ἀπὸ τοῦ Διός : quod si est, dicemus dissentire derivationem a principalitate: nam ‘dia’ ‘di’ producit, cum Διός corripiat: sicut e contra cum ‘lux’ ‘lu’ producat, ‘lucerna’ ‘lu’ corripit. {{ancora+|658|[[Aeneis/Liber XI#655|658.]]}} {{sc|}}Pacisque bonae bellique ministras congruum paci epitheton dedit, ut eam bonam diceret, cum bellum e contra sit pessimum: nam sine dubio et ‘belli saevi’ diceret, si ratio versus admitteret. quidam ‘bonum’ interdum pro grandi accipiunt. bellique ministras non nulli ‘ministras’ modo ad bellum tantum referri volunt, ideoque coniunctionem incongrue positam, et ordinem esse ‘decus pacis et ministras belli’. poterit et ita ‘quas sibi decus delegit ministras bonae pacis et belli’. {{ancora+|659|[[Aeneis/Liber XI#655|659.]]}} {{sc|}}Quales threiciae Tanais fluvius est, qui separat Asiam ab Europa, circa quem antea Amazones habitaverunt; unde se postea ad Thermodonta, fluvium Thraciae, transtulerunt: quod etiam Sallustius testatur, dicens “dein campi Themiscyrei, quos habuere Amazones, ab Tanai flumine, incertum quam ob causam, digressae”. has quidam dicunt stato die solitas cum Scythis coire. flumina pro flumine, aut fluenta. thermodontis plenum est ‘Thermodoon’, sed per synaeresin ‘Thermodon’ fecit: unde ‘don’ circumflexum habebit accentum. Graeca enim nomina necesse est ut circumflectantur, quotiens fit synaeresis exigente metri necessitate. ergo si sit ‘Thermodoon’, ‘do’ acutum habebit accentum: quod si ‘Thermodon’ fecerit, et in finalem transfertur, et mutatur accentus: nam circumflexus fit. {{ancora+|660|[[Aeneis/Liber XI#660|660.]]}} {{sc|}}Pulsant Ennius ad musas “quae pedibus pulsatis Olympum”. bellantur pro ‘bellant’: nam solent verba pro verbis poni: unde nunc passivam declinationem sub activa posuit significatione, sicut in georgicis “et placidam paci nutritor olivam” futurum tempus a passivo posuit pro praesenti ab activo: nam ‘nutritor’ pro ‘nutri’ posuit. inde est e contra “nox umida caelo praecipitat”. {{ancora+|661|[[Aeneis/Liber XI#660|661.]]}} {{sc|}}Hippolyten haec Amazonum fuit regina, cui victae Hercules balteum sustulit. huius filia fuit Antiopa, quam Theseus rapuit, unde Hippolytus. martia aut bellicosa, aut Martis filia. quae ab Achille occisa ac mortua adamata est: ut non nulli vero adserunt, cum Achille concubuit, et ex eo Caystrum filium edidit, ex quo flumen Lydiae ita appellatur. refert autem aut addita est praepositio ‘re’, id est ‘fert’, aut mutata pro ‘infert’. {{ancora+|662|[[Aeneis/Liber XI#660|662.]]}} {{sc|}}vlulante tumultu ululatum veteres etiam vocem, quae redditur initio proelii, dicebant, quam Graeci ὀλολυγήν vocabant. {{ancora+|664|[[Aeneis/Liber XI#660|664.]]}} {{sc|}}Quem telo primum deicis Homericum est interrogationem ad ipsum referre, qui describitur, cum semper sic musae interrogari consueverint, ut “vos o Calliope, precor, adspirate canenti”. aspera virgo epitheton ad officium belli respiciens, alias incongrue virginem asperam dicimus. {{ancora+|666|[[Aeneis/Liber XI#665|666.]]}} {{sc|}}Evneum quia Latina est declinatio, ideo ‘ne’ accipit accentum: nam Statius quia Graece declinavit, graecum accentum posuit dicens “Euneos ante et nunc ante Thoas et Euneon audit”. {{ancora+|667|[[Aeneis/Liber XI#665|667.]]}} {{sc|}}Longa abiete hasta abietali: nam arborem pro hasta posuit. {{ancora+|671|[[Aeneis/Liber XI#670|671.]]}} {{sc|}}Suffuso casuro: nam ‘suffusi’ equi dicuntur quos vulgo incespitatores vocant. alii ‘suffosso’ legunt, id est praecipiti et iam cadenti. {{ancora+|672|[[Aeneis/Liber XI#670|672.]]}} {{sc|}}Dum subit scilicet, dum se ad sustentationem ruentis inclinat. et vult utrumque tanta celeritate esse percussum, ut unum ictum putares: inde est enim ‘praecipites pariterque ruunt’. inertem nudam. an nihil proficientem? {{ancora+|673|[[Aeneis/Liber XI#670|673.]]}} {{sc|}}His addit amastrum adiungit. {{ancora+|674|[[Aeneis/Liber XI#670|674.]]}} {{sc|}}sequitur pro ‘persequitur’. {{ancora+|678|[[Aeneis/Liber XI#675|678.]]}} {{sc|}}Armis ignotis novis, inconsuetis: vel ignobilibus, id est non conspicuis. iapyge Apulo. {{ancora+|679|[[Aeneis/Liber XI#675|679.]]}} {{sc|}}Pellis erepta ivvenco id est lorica: nam proprie lorica est tegimen de corio, tamquam de loro factum, quo maiores in bello uti consueverant. {{ancora+|680|[[Aeneis/Liber XI#680|680.]]}} {{sc|}}caput ingens oris hiatus amphibolon; sed melius est ‘ingens hiatus’. {{ancora+|682|[[Aeneis/Liber XI#680|682.]]}} {{sc|}}Agrestisque manus armat sparus bene ‘agrestis’: nam sparus est rusticum telum, in modum pedi recurvum: Sallustius “sparos aut lanceas, alii praeacutas sudes portare”. Varro ait “sparum telum missile, a piscibus ducta similitudine, qui spari vocantur”. alii ‘sparus’ a spargendo dici putant. {{ancora+|683|[[Aeneis/Liber XI#680|683.]]}} {{sc|}}Vertitur in mediis id est agit: nam Graece dixit ἀναστρέφεται . toto vertice supra est sic Statius de Capaneo “et totum transcendit corpore bellum”. {{ancora+|684|[[Aeneis/Liber XI#680|684.]]}} {{sc|}}Hunc illa exceptum fraude circumventum, ut “aemulus exceptum Triton”. agmine verso aut converso impetu suo: aut adversariorum conlato agmine. {{ancora+|685|[[Aeneis/Liber XI#685|685.]]}} {{sc|}}Traicit vis iactus ostenditur. {{ancora+|686|[[Aeneis/Liber XI#685|686.]]}} {{sc|}}Silvis pro ‘in silvis’: et est archaismos. {{ancora+|687|[[Aeneis/Liber XI#685|687.]]}} {{sc|}}Muliebribus armis usus obtinuit, ut innuptas ‘virgines’, nuptas ‘mulieres’ vocemus: nam apud maiores indiscrete virgo dicebatur et mulier. utrumque enim sexum tantum significabat, ut ecce hoc loco dicit ‘armis muliebribus’, cum Camillam innuptam fuisse manifestum sit. item in bucolicis legimus “a, virgo infelix”, cum Pasiphaen constat ex Minoe ante amorem tauri liberos suscepisse: Terentius etiam mulierem post partum virginem vocat. {{ancora+|688|[[Aeneis/Liber XI#685|688.]]}} {{sc|}}Nomen tamen havd leve patrum manibus hoc referes telo cecidisse camillae inrisio est amaritudinis plena: nam si voluerimus simpliciter accipere, ut ita sit dictum quemadmodum supra “Aeneae magni dextra cadis”, incipit contrarium esse superioribus. unde melius est, ut perseveremus in sensu et ita sit dictum: magnam re vera gloriam laturus est ad manes parentum, quem feminea tela superarunt. {{ancora+|692|[[Aeneis/Liber XI#690|692.]]}} {{sc|}}Sedentis equitis. sane eum ex vicino intellegimus esse. {{ancora+|695|[[Aeneis/Liber XI#695|695.]]}} {{sc|}}Interior sinisterior, breviore scilicet circulo. {{ancora+|698|[[Aeneis/Liber XI#695|698.]]}} {{sc|}}Congeminat hic distinguendum: nam nemo dicit ‘securim vulnus congeminat’, sed ‘securis’. {{ancora+|699|[[Aeneis/Liber XI#695|699.]]}} {{sc|}}Incidit hvic figurate pro ‘in hanc incidit’: Terentius “ego in eum incidi infelix locum, ut neque mihi amittendi, neque retinendi sit copia”. {{ancora+|700|[[Aeneis/Liber XI#700|700.]]}} {{sc|}}Appenninicolae bellator filius avni quia Liguria maiore parte sui in Appennino est constituta. Ligures autem omnes fallaces sunt, sicut ait Cato in secundo originum libro. filius avni Aunus scilicet: nam, ut supra diximus, cum dictis parentibus filiorum nomina supprimuntur, eos patri cognomines intellegimus, ut “Tiburti Remulo ditissimus olim”. {{ancora+|703|[[Aeneis/Liber XI#700|703.]]}} {{sc|}}reginam avertere proprio verbo usus est, ut est mos equestris, id est non sperat fore ut illam averteret. {{ancora+|704|[[Aeneis/Liber XI#700|704.]]}} {{sc|}}Versare dolos ingressus tractare ut “seu versare dolos, seu certae occumbere morti”. astu malitia: nam proprie ‘astutos’ malitiosos vocamus: unde in Terentio postquam de domino dixit servus “astute”, ille iratus ait “carnifex quae loquitur?” Cicero “ita fit ut tua ista ratio existimetur astuta, meum hoc consilium necessarium”. {{ancora+|706|[[Aeneis/Liber XI#705|706.]]}} {{sc|}}Dimitte fugam id est equi celeritatem, cui fidis, relinque. {{ancora+|708|[[Aeneis/Liber XI#705|708.]]}} {{sc|}}Ventosa ferat cui gloria fravdem haec est vera et antiqua lectio, ut ‘fraudem’ non ‘laudem’ legas, ut si ‘fraudem’ legeris, sit sensus: pedes congredere, iam agnosces cui inanis iactantia adferat poenam: nam ‘fraudem’ veteres poenam vocabant, ab eo quod praecedit, id quod sequitur, ut “et scelus expendisse merentem Laocoonta ferunt”, Cicero in Cornelianis “ne fraudi sit ei qui populum ad contentionem vocarit”; ut etiam in antiquo cognoscitur iure. si autem ‘laudem’ legerimus, erit sensus: agnosces cui inanis gloria adferat laudem. ‘ventosa’ autem ‘gloria’ est quam Graeci κενοδοξίαν vocant. {{ancora+|710|[[Aeneis/Liber XI#710|710.]]}} {{sc|}}Paribusque resistit in armis pedes, sicut etiam illum congressurum putabat. {{ancora+|711|[[Aeneis/Liber XI#710|711.]]}} {{sc|}}Pura parma tunc enim primum in bella descenderat. {{ancora+|713|[[Aeneis/Liber XI#710|713.]]}} {{sc|}}Fugax fugiens; nam nomen est pro participio: non enim fugacem possumus accipere quem supra legimus bellatorem. {{ancora+|714|[[Aeneis/Liber XI#710|714.]]}} {{sc|}}ferrata calce ‘calce’ genere feminino. {{ancora+|715|[[Aeneis/Liber XI#715|715.]]}} {{sc|}}Vane ligus aut fallax, aut inaniter iactans: nam ‘vanos’ stultos posteriores dicere coeperunt. inde tractum est etiam in neotericis: Iuvenalis “sic libitum vano, qui nos distinxit, Othoni”. quid autem hoc loco ‘vane’ significet, sequentia demonstrant ‘frustraque animis elate superbis’. possumus tamen hic et mendacem verius accipere, quia ait “dum fallere fata sinebant” et “nec fraus te incolumem fallaci perferet Auno”: Nigidius de terris “nam et Ligures, qui Appenninum tenuerunt, latrones, insidiosi, fallaces, mendaces”, Cato originum cum de Liguribus loqueretur “sed ipsi, unde oriundi sunt, exacta memoria inliterati mendacesque sunt et vera minus meminere”. sane subito, ut solet, ad characterem dramaticum transit: neque enim ostendit Camillam loqui coepisse. {{ancora+|716|[[Aeneis/Liber XI#715|716.]]}} {{sc|}}Lubricus mobilis, fallax. {{ancora+|718|[[Aeneis/Liber XI#715|718.]]}} {{sc|}}Pernicibus ignea plantis modo velocibus, alias perseverantibus: nam ‘pernix’ interdum velox, interdum perseverans significat, ut ipse in georgicis “et inter dura iacet pernix instrato saxa cubili”. {{ancora+|719|[[Aeneis/Liber XI#715|719.]]}} {{sc|}}Transit equum cursu nunc hoc incredibile esse videretur, nisi praemisisset in septimo “illa vel intactae segetis per summa volaret gramina nec teneras cursu laesisset aristas”. adversa opposita. {{ancora+|721|[[Aeneis/Liber XI#720|721.]]}} {{sc|}}quam similitudinis adverbium est; est et pronomen tam subiunctivum, quam praepositivum; est et coniunctio, ut cum dicimus ‘tam hoc, quam illud’. accipiter saxo sacer ales ab alto ‘sacer’ ideo, quia Marti est consecratus accipiter: aut ‘sacer’ avibus execrabilis, ut “auri sacra fames”: aut, quod verius est, Graecum nomen expressit: nam ἱέραξ dicitur, hoc est sacer: ἱερεύς enim Graece, latine sacerdos vocatur. cur autem Graece ita dictus sit, ratione non caret, quae nota est sacrorum peritis. {{ancora+|722|[[Aeneis/Liber XI#720|722.]]}} {{sc|}}Consequitur pennis nova laus Camillae, siquidem accipiter columbam sequitur, ista hostem praecedit. ipsa etiam avium comparatio sumpta ex contrario est: nam aequius vir accipitri, Camilla compararetur columbae. {{ancora+|723|[[Aeneis/Liber XI#720|723.]]}} {{sc|}}eviscerat ne vulgari verbo ex Graeco uteretur dicens ‘exenterat’, ait ‘pedibusque eviscerat’. {{ancora+|724|[[Aeneis/Liber XI#720|724.]]}} {{sc|}}Tum crvor et vulsae labuntur ab aethere plumae ecbasis poetica, id est excessus. {{ancora+|725|[[Aeneis/Liber XI#725|725.]]}} {{sc|}}Non nullis id est non neglegentibus: nam litotes figura est. vult enim dicere: non leviter Iuppiter intuebatur ista certamina. ideo et adiecit ‘observans oculis’, id est intente aspiciens: Plautus “observato, quam blande suppalpatur mulieri” (Am. 507). {{ancora+|730|[[Aeneis/Liber XI#730|730.]]}} {{sc|}}Instigat vocibus alas incitat et inritat ad reditum: primum enim est, ut fugere desinant, post ut in hostes impetum faciant. {{ancora+|731|[[Aeneis/Liber XI#730|731.]]}} {{sc|}}Nomine quemque vocans per hoc extrema necessitas indicatur. reficitque id est restituit. {{ancora+|732|[[Aeneis/Liber XI#730|732.]]}} {{sc|}}Quis metus dolentis, non interrogantis: id est qualis, quantus, qui viros etiam feminam timere compellit? unde paulo post ‘quae tanta animis ignavia venit? femina palantes agit’. o numquam dolitvri id est stulti: stultus enim est quisquis iniuria non movetur. et bene ‘numquam’, siquidem antea saevitiam Mezentii pertulerunt nec se ulti sunt, nunc praebent terga mulieri et ne hinc quidem commoventur dolore. non nulli tamen ‘dolorem’ studii alicuius ardorem et promptam gloriae cupiditatem veterum more dictum tradunt, ut Graeci πόνον appellant. {{ancora+|734|[[Aeneis/Liber XI#730|734.]]}} {{sc|}}Atque haec agmina δεικτικῶς , id est multitudinem tantam, hoc est magnam. {{ancora+|735|[[Aeneis/Liber XI#735|735.]]}} {{sc|}}Inrita id est inertia, quae nos ulcisci minime valent. {{ancora+|736|[[Aeneis/Liber XI#735|736.]]}} {{sc|}}At non in venerem segnes latenter hoc dicit: fugitis mulierem, quia armata est; alias primi ad hunc curritis sexum. nocturnaque bella coitum: alibi “et siquando ad proelia ventum est”. {{ancora+|737|[[Aeneis/Liber XI#735|737.]]}} {{sc|}}Curva tibia symphoniacorum. bacchi autem ideo, quia apud veteres ludi theatrales non erant, nisi in honorem Liberi patris. hanc tibiam Graeci πλαγίαυλον vocant, Latini vascam tibiam: et est Dionysia, cum maxime ea saturi utantur. {{ancora+|738|[[Aeneis/Liber XI#735|738.]]}} {{sc|}}Expectate pro ‘expectatis’, modum pro modo posuit. {{ancora+|739|[[Aeneis/Liber XI#735|739.]]}} {{sc|}}hic amor hoc studium per parenthesin dictum est; nam ordo est ‘pocula mensae dum sacra secundus aruspex nuntiet’. secvndus harvspex pro ‘secunda sacra’, id est prospera: sicut e contrario Homerus μάντι κακῶν , id est malorum divine. {{ancora+|740|[[Aeneis/Liber XI#740|740.]]}} {{sc|}}In altos lucos illic enim epulabantur sacris diebus. mire autem vocet hostia pro ‘ut ad hostiam conveniatis’. {{ancora+|741|[[Aeneis/Liber XI#740|741.]]}} {{sc|}}Moriturus et ipse moriturus animo: nam moriturus non est. quod autem ait ‘et ipse’, aut ad Camillam, aut ad Venulum respicit. {{ancora+|742|[[Aeneis/Liber XI#740|742.]]}} {{sc|}}Turbidus id est terribilis. {{ancora+|743|[[Aeneis/Liber XI#740|743.]]}} {{sc|}}Dereptumque ab equo dextra complectitur hostem hoc de historia tractum est: namque Gaius Iulius Caesar, cum dimicaret in Gallia et ab hoste raptus equo eius portaretur armatus, occurrit quidam ex hostibus, qui eum nosset, et insultans ait ‘caesar, caesar’, quod Gallorum lingua ‘dimitte’ significat: et ita factum est ut dimitteretur. hoc autem ipse Caesar in ephemeride sua dicit, ubi propriam commemorat felicitatem. est et alia huius rei historia: Varro enim cum de suo cognomine disputaret, ait eum qui primus Varro sit appellatus, in Illyrico hostem, Varronem nomine, quod rapuerat et ad suos portaverat, ex insigni facto vocabulum meruisse. {{ancora+|745|[[Aeneis/Liber XI#745|745.]]}} {{sc|}}tollitur in caelum clamor rei scilicet admiratione. {{ancora+|748|[[Aeneis/Liber XI#745|748.]]}} {{sc|}}rimatur inquirit, ut “rimanti telum ira facit”. {{ancora+|750|[[Aeneis/Liber XI#750|750.]]}} {{sc|}}Exit evitat, ut “atque oculis vigilantibus exit” in quinto. {{ancora+|751|[[Aeneis/Liber XI#750|751.]]}} {{sc|}}Utque volans alte raptum Homerica comparatio. et utrum ‘alte volans’, an ‘alte raptum’, an ‘alte fert’? {{ancora+|756|[[Aeneis/Liber XI#755|756.]]}} {{sc|}}luctantem rostro magna brevitate rem descripsit. {{ancora+|758|[[Aeneis/Liber XI#755|758.]]}} {{sc|}}Ducis exemplum eventumque secuti et virtutem, et felicitatem: ‘exemplum’, quod coepit; ‘eventum’, quod prospere. {{ancora+|759|[[Aeneis/Liber XI#755|759.]]}} {{sc|}}Maeonidae Lydii, ut “o Maeoniae delecta iuventus”. {{ancora+|760|[[Aeneis/Liber XI#760|760.]]}} {{sc|}}Arte dolo, ut “arte Pelasga”. {{ancora+|762|[[Aeneis/Liber XI#760|762.]]}} {{sc|}}Qua se cumque furens medio tulit agmine virgo, hac arrvns subit ut etiam supra diximus, ita poeta loquitur, ut aliquibus locis det suspicionem, quod Arruns de Turni partibus fuerit: namque et in Camillam impetum facit, et cum ipsa rursus recedit: quod nisi de socio non procedit. Donatus etiam dicit, esse manifestum signum socium ei fuisse, quod Apollinem Soractis invocat montis, de quo Turno auxilia constat venisse: licet possit fieri, ut alterius loci homo alterius loci invocet numen. item ad argumentum vocat “patrias remeabo inglorius urbes”: quod etiam de hoste procedit, nam superare feminam nullam constat esse virtutem: aut quia nec gloriari poterat, si Camillam earundem partium occidisset, ut, quod supra dictum est, videatur eam invidia peremisse, quod viris praeripiat gloriam et sola nobiliter pugnet Camilla. {{ancora+|763|[[Aeneis/Liber XI#760|763.]]}} {{sc|}}tacitus hoc est latens. {{ancora+|767|[[Aeneis/Liber XI#765|767.]]}} {{sc|}}Circvitum proprie: nam circumire insidiantum est: unde est “nec gregibus nocturnus obambulat”. certam hastam inevitabilem: unde est e contra “et incertam excussit cervice securim”, id est infirmam, evitabilem. {{ancora+|768|[[Aeneis/Liber XI#765|768.]]}} {{sc|}}Sacer cybelo nam montem pro numine, quod in eo colitur, posuit. et bona occasio ad mortem Camillae, ut sacerdotem maioris numinis conetur occidere: per quod quasi exauctoratur Dianae favor, interveniente maioris numinis iracundia. olimque sacerdos aut quia vetus sacerdos: aut cuius etiam maiores sacerdotes fuissent, quibus apud veteres in sacra quoque succedebatur. {{ancora+|769|[[Aeneis/Liber XI#765|769.]]}} {{sc|}}longe fulgebat vel ‘longe fulgebat’, vel ‘longe insignis’. {{ancora+|770|[[Aeneis/Liber XI#770|770.]]}} {{sc|}}Quem pellis aenis in plumam squamis auro conserta tegebat catafractum eum fuisse significat. catafracti autem equites dicuntur, qui et ipsi ferro muniti sunt, et equos similiter munitos habent: de quibus Sallustius “equis paria operimenta erant, †quae linteo ferreis laminis in modum plumae adnexuerant”, nunc autem pro linteo ‘pellem’ posuit, et ‘aeneas squamas’ aereas laminas intellegimus. ‘in plumam’ vero est in similitudinem plumae, ut “excisum Euboicae latus ingens rupis in antrum”, id est in antri similitudinem. sane sciendum quod ipsos equites catafractos dicimus: Sallustius “et sequebantur equites catafracti”. in plumam pluma est in armatura ubi lamina in laminam se indit. {{ancora+|772|[[Aeneis/Liber XI#770|772.]]}} {{sc|}}peregrina ferrugine ut Hibera, id est Hispana: nam ipse hoc alibi exposuit “et ferrugine clarus Hibera”. quidam purpuram accipiunt, quod eius prima tinctura ferrugineo colore sit. {{ancora+|773|[[Aeneis/Liber XI#770|773.]]}} {{sc|}}Spicula torquebat lycio gortynia cornu Cretenses sagittas Lycio arcu dirigebat: quod etiam, ut supra diximus, ad ornatum poni consuevit. {{ancora+|774|[[Aeneis/Liber XI#770|774.]]}} {{sc|}}vati hic vatem, supra sacerdotem, ut de Heleno utrumque. {{ancora+|775|[[Aeneis/Liber XI#775|775.]]}} {{sc|}}Cassida pro ‘cassis’: nam accusativum posuit pro nominativo. {{ancora+|777|[[Aeneis/Liber XI#775|777.]]}} {{sc|}}Pictus acu tunicas et barbara tegmina crurum ‘pictus tunicas, pictus crurum barbara tegmina’, id est habebat vestem phrygionis arte perfectam. sane armorum longa descriptio illuc spectat, ut in eorum cupiditatem merito Camilla videatur esse succensa. {{ancora+|782|[[Aeneis/Liber XI#780|782.]]}} {{sc|}}Femineo inpatienti, inrationabili, ut “femineae ardentem iraeque curaeque coquebant”. {{ancora+|785|[[Aeneis/Liber XI#785|785.]]}} {{sc|}}Summe deum ex affectu colentis dicitur: nam Iuppiter summus est. sancti custos soractis apollo Soractis mons est Hirpinorum in Flaminia conlocatus. in hoc autem monte cum aliquando Diti patri sacrum persolveretur — nam diis manibus consecratus est — subito venientes lupi exta de igni rapuerunt. quos cum diu pastores sequerentur, delati sunt ad quandam speluncam, halitum ex se pestiferum emittentem, adeo ut iuxta stantes necaret: et exinde est orta pestilentia, quia fuerant lupos secuti. de qua responsum est, posse eam sedari, si lupos imitarentur, id est rapto viverent. quod postquam factum est, dicti sunt ipsi populi Hirpi Sorani: nam lupi Sabinorum lingua vocantur hirpi. Sorani vero a Dite: nam Ditis pater Soranus vocatur: quasi lupi Ditis patris. unde memor rei Vergilius Arruntem paulo post comparat lupo, quasi Hirpinum Soranum. {{ancora+|786|[[Aeneis/Liber XI#785|786.]]}} {{sc|}}Pineus ardor ignis περίφρασις . acervo pyra, coacervatione lignorum. {{ancora+|787|[[Aeneis/Liber XI#785|787.]]}} {{sc|}}Freti pietate iste quidem hoc dicit; sed Varro, ubique expugnator religionis, ait, cum quoddam medicamentum describeret, “ut solent Hirpini, qui ambulaturi per ignes, medicamento plantas tingunt”. {{ancora+|788|[[Aeneis/Liber XI#785|788.]]}} {{sc|}}Multa pruna in pruna. ‘pruna’ autem quamdiu ardet dicitur: Horatius “praetextam et latum clavum prunaeque batillum”: cum autem extincta fuerit, carbo nominatur: Terentius “tam excoctam atque atram reddam, quam carbo est”: nam ‘pruna’ a perurendo dicta est. {{ancora+|790|[[Aeneis/Liber XI#790|790.]]}} {{sc|}}Exuvias pulsaeve tropaeum exuvias occisae, pulsae tropaeum. et proprie: nam, ut supra diximus, de occisis hostibus triumphabant, de pulsis figebant tropaea. {{ancora+|795|[[Aeneis/Liber XI#795|795.]]}} {{sc|}}Partem mente dedit partem volucres dispersit in avras bona moderatio Apollinis inter sacerdotis preces et voluntatem sororis. {{ancora+|801|[[Aeneis/Liber XI#800|801.]]}} {{sc|}}Nihil non. neque avras nec sonitus memor haec est antiqua lectio; namque apud maiores trahebatur interdum a Graeco genetivus singularis. hinc est et ‘paterfamilias’ et ‘materfamilias’, quae duo tantum nomina remanserunt: nam nec ‘huius auras’ dicimus, nec ‘huius custodias’ secundum Sallustium, qui ait “castella custodias thesaurorum” pro ‘custodiae’: ita enim etiam Asper intellegit, licet alii ‘custodias’ accusativum velint. sane ‘paterfamilias’ et ‘materfamilias’ quando dicimus, ‘familias’ indeclinabile est. si autem ‘pater familiae’ dicere voluerimus, iam non erit nomen, sed locutio, et ‘familiae’ erit dativus; nam ‘pater mihi est’ dicimus: Terentius “natura tu illi pater es, consiliis ego”. multi tamen volunt in numero plurali nomen utrumque declinari, ut dicamus ‘hi patres familiae, horum patrum familiarum’. {{ancora+|803|[[Aeneis/Liber XI#800|803.]]}} {{sc|}}Papillam exertam nudam. sane ‘mamilla’ est omnis eminentia uberis, ‘papilla’ vero breve illud, unde lac trahitur. {{ancora+|805|[[Aeneis/Liber XI#805|805.]]}} {{sc|}}Dominam reginam, ut “hi dominam Ditis thalamo deducere adorti”. {{ancora+|808|[[Aeneis/Liber XI#805|808.]]}} {{sc|}}Virginis avdet sic fuerat consternatus, ut etiam vulneratam timeret. {{ancora+|811|[[Aeneis/Liber XI#810|811.]]}} {{sc|}}Occiso pastore lupus bene pastori reginam comparat nam reges ipsi pastores vocantur: Homerus ποιμένα λαῶν . {{ancora+|812|[[Aeneis/Liber XI#810|812.]]}} {{sc|}}Cavdam pavitantem quae timorem indicat: pro ‘ipse pavitans’. {{ancora+|814|[[Aeneis/Liber XI#810|814.]]}} {{sc|}}Turbidus modo timidus, supra terribilis, ut “Venulo adversum se turbidus infert”. {{ancora+|817|[[Aeneis/Liber XI#815|817.]]}} {{sc|}}Mucro hinc apparet mucronem esse cuiuslibet teli acumen. {{ancora+|818|[[Aeneis/Liber XI#815|818.]]}} {{sc|}}Frigida leto alii ‘telo’ legunt et intellegunt ‘vulnere’. et quidam labuntur leto non ‘leto frigida’, sed ‘leto labuntur’. alii ‘frigida leto’ accipiunt, quia sequitur post ‘captum leto posuit caput’. non nulli ‘frigida lumina’ tradunt, scilicet igni caloris extincto, ut e contrario “ad caelum tendens ardentia lumina”. {{ancora+|822|[[Aeneis/Liber XI#820|822.]]}} {{sc|}}Partiri curas subaudis ‘consueverat’. haec ita fatur unum abundat: nam supra ait ‘adloquitur’. {{ancora+|823|[[Aeneis/Liber XI#820|823.]]}} {{sc|}}Potvi absolute, vel pugnare vel vivere: necessaria enim eclipsis in defectione, quae ex arte non semel posita est. {{ancora+|826|[[Aeneis/Liber XI#825|826.]]}} {{sc|}}Succedat pugnae animus bellatricis ostenditur, quae non se dolet lucem, sed bella deserere, in tantum, ut nihil aliud δαγγερ· ;moriens, quam de re publica tuenda, et bellum mandaret, et solum putaret idoneum Turnum qui in eius vicem succederet. {{ancora+|828|[[Aeneis/Liber XI#825|828.]]}} {{sc|}}Non sponte flvens non ut supra “portisque ab equo regina sub ipsis desiluit, quam tota cohors imitata relictis ad terram defluxit equis”. {{ancora+|829|[[Aeneis/Liber XI#825|829.]]}} {{sc|}}PavLatim exsolvit se corpore sic in quarto “teque isto corpore solvo”. {{ancora+|830|[[Aeneis/Liber XI#830|830.]]}} {{sc|}}et captum leto posvit caput cum dicit ‘caput’ ostendit operam consecratam, usque dum solvatur caput hominis, id est liberetur; quod facilius potest morte contingere, sicut supra dictum est. arma relinquens alii ‘arma relinquunt’ legunt. Probus hypallagen vult esse vel contrarium, ut ipsa relinquat. alii ‘arma relinquunt’ cum laude dictum accipiunt, id est illa decidebant e manibus Camillae exanimis. {{ancora+|831|[[Aeneis/Liber XI#830|831.]]}} {{sc|}}Vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras servat hoc ubique, ut iuvenum animas a corporibus dicat cum dolore discedere, quod adhuc esse superstites poterant: quod etiam de Turno dicturus est. {{ancora+|832|[[Aeneis/Liber XI#830|832.]]}} {{sc|}}Clamor Troianorum scilicet, qui exultabant, et quorum animi aucti sunt Camilla moriente. {{ancora+|833|[[Aeneis/Liber XI#830|833.]]}} {{sc|}}Crudescit crudelior fit caede multorum. {{ancora+|834|[[Aeneis/Liber XI#830|834.]]}} {{sc|}}omnis copia pro ‘totus exercitus’, ut “et quae sit me circum copia, lustro”. {{ancora+|836|[[Aeneis/Liber XI#835|836.]]}} {{sc|}}At triviae custos vel ministra, vel observatrix. potest et pro comite accipi: vel ‘custos’ mandatorum Triviae, ne inulta Camilla moriatur. {{ancora+|839|[[Aeneis/Liber XI#835|839.]]}} {{sc|}}mulcatam affectam: ‘mulcari’ enim proprie verberibus dicimus. {{ancora+|842|[[Aeneis/Liber XI#840|842.]]}} {{sc|}}Conata lacessere teucros propter illud “bellum inportunum cives cum gente deorum”. hev autem doloris exclamatio est. crudele luisti supplicium iuris verbo usus est. ‘luere’ enim debere dicitur qui pecuniam solvit: quod hic usurpatum est in capitis poenam. quidam huius loci longam expositionem tradunt: Volscos a Volscatibus Hylinis originem ducere, †exclytas autem, inter quos Amazones sunt, regionem Illyricam incolere. luisse ergo supplicium Camillam dicunt, quae adversum Troianos arma tulerit, quibus maiores eius auxilium constat tulisse, id est Penthesileam. {{ancora+|843|[[Aeneis/Liber XI#840|843.]]}} {{sc|}}desertae in dumis ‘in silvis coluisse’, aut ‘in dumis desertae’, id est soli et sine nobis. colvisse dianam profvit non deam incusat, sed fatorum necessitatem, contra quae nec numinis opitulatur auxilium. {{ancora+|846|[[Aeneis/Liber XI#845|846.]]}} {{sc|}}Sine nomine sine gloria, sine fama, quod fortiter fecit: vel quia dea vindicat. {{ancora+|847|[[Aeneis/Liber XI#845|847.]]}} {{sc|}}Aut famam patieris inultae id est nec invindicatae ignominiam sustinebis: quod etiam Dido dolet, dicens “moriemur inultae, sed moriamur ait”. {{ancora+|849|[[Aeneis/Liber XI#845|849.]]}} {{sc|}}Monte sub alto ut “monte sub aerio”. apud maiores nobiles aut sub montibus altis, aut in ipsis montibus sepeliebantur; unde natum est ut super cadavera aut pyramides fierent, aut ingentes collocarentur columnae. {{ancora+|850|[[Aeneis/Liber XI#850|850.]]}} {{sc|}}regis dercenni quidam †destercenii, rege Aboriginum, hoc nomen fictum putant. bustum hoc loco sepulchrum. {{ancora+|854|[[Aeneis/Liber XI#850|854.]]}} {{sc|}}Vana tumentem plenum falsae gloriae, quam Graeci κενοδοξίαν dicunt. ‘vana’ autem ‘tumentem’, ut “infanda furentem”. {{ancora+|855|[[Aeneis/Liber XI#855|855.]]}} {{sc|}}cur inquit diversus abis non quasi audienti dicat, ut “macte nova virtute, puer”. ‘diversus’ autem a pugna diversus: vel ‘diversus’, quod fugit quam occidit. {{ancora+|856|[[Aeneis/Liber XI#855|856.]]}} {{sc|}}Digna camillae praemia pro poena: sic in secundo “persolvant grates dignas et praemia reddant debita”, item alibi “et haec tibi porto dona prius”. {{ancora+|857|[[Aeneis/Liber XI#855|857.]]}} {{sc|}}Tune etiam telis moriere dianae cum ingenti amaritudine dictum est: nam ei etiam genus invidet mortis. quod autem ait ‘tune etiam’ ad Niobes numerosam pertinet subolem. {{ancora+|858|[[Aeneis/Liber XI#855|858.]]}} {{sc|}}volucrem sagittam proprie: quia sagittis pennae adglutinantur. threissa propter Amazonas. et hanc Vergilius non ita finxit, ut Tarpeiam et ceteras, sed proprio nomine videtur induxisse: Graeci enim tradunt ἀμαλλοφόρους ex Hyperboreis, qui et ipsi sunt Thraces, ad Latonam venisse: hanc et Hecaergon Apollinem et Dianam educasse, ut etiam ex cognominibus deorum, cum illa Opis et hic Hecaergos appellatur, agnoscitur: quod supra plenius dictum est. {{ancora+|859|[[Aeneis/Liber XI#855|859.]]}} {{sc|}}Cornuque infensa tetendit ‘cornu’ accusativus singularis est, ac si diceret ‘arcumque infensa tetendit’: nam horum dubiorum nominum casus ex similibus vel synonymis conprobantur. {{ancora+|860|[[Aeneis/Liber XI#860|860.]]}} {{sc|}}Coirent inter se capita Homerica est ista descriptio. {{ancora+|861|[[Aeneis/Liber XI#860|861.]]}} {{sc|}}manibus aequis pro aequaliter, vel aequantibus. et licitum poetae, nomen pro adverbiis aut participiis ponere. {{ancora+|863|[[Aeneis/Liber XI#860|863.]]}} {{sc|}}Teli stridorem Homerus ἔκλαγξεν δ’ ἄρ’ ὀιστός . {{ancora+|864|[[Aeneis/Liber XI#860|864.]]}} {{sc|}}Avdiit una arruns haesitque in corpore ferrum celeritas iaculantis exprimitur: sic Statius cum iam percussum dixisset extinctum, ait “necdum certi tacet arcus Amyntae”. multi nolunt in medio distingui propter exprimendam celeritatem. {{ancora+|866|[[Aeneis/Liber XI#865|866.]]}} {{sc|}}obliti non nulli Vergilium secundum vetustatem hoc verbo usum tradunt, ut ‘obliti’ ἀμελήσαντες , hoc est neglegentes et contemnentes, putent: viderant enim peremptum, sed neglexerunt, ergo scientes liquerunt, ut “oblitus decorisque sui” et “oblitus fatorum”. alii ‘obliti’ ubi reliquerant nescientes: et est sensus ‘obliti illum’. ignoto camporum in pulvere linquunt bene Arruns, qui quasi sacrilegus peremptus est, faciente numinis iracundia est relictus, ut nec sepulturam posset mereri. {{ancora+|868|[[Aeneis/Liber XI#865|868.]]}} {{sc|}}levis ala levis armatura scilicet. {{ancora+|869|[[Aeneis/Liber XI#865|869.]]}} {{sc|}}Turbati fugiunt rutvli hoc ad Camillae pertinet laudem, qua amissa turbati fuerunt Rutuli, et inmutantur fata bellorum. acer atinas licet acer, fugit tamen. {{ancora+|870|[[Aeneis/Liber XI#870|870.]]}} {{sc|}}DesoLatique manipli deserti signiferi: quod est nimii discriminis; namque hoc ubique dux praecipit, ut frequentes circa se sint milites, sicut in Sallustio legimus. manipli autem dicti sunt signiferi, quia sub Romulo pauper adhuc Romanus exercitus hastis faeni manipulos inligabant, et hos pro signis gerebant; unde hoc nomen remansit. {{ancora+|872|[[Aeneis/Liber XI#870|872.]]}} {{sc|}}letumque ferentis pro ‘inferentis’. {{ancora+|874|[[Aeneis/Liber XI#870|874.]]}} {{sc|}}Laxos arcus non intentos, sed iam solutos. {{ancora+|877|[[Aeneis/Liber XI#875|877.]]}} {{sc|}}pulvis hic corripuit, alibi produxit “versa pulvis inscribitur hasta”. {{ancora+|878|[[Aeneis/Liber XI#875|878.]]}} {{sc|}}Femineum clamorem inpatientem: nam iam dixerat ‘matres’, per quod muliebrem clamorem poteramus accipere. {{ancora+|879|[[Aeneis/Liber XI#875|879.]]}} {{sc|}}qui cursu portas †potanda elocutio, quia consequatur ‘hos’. sed intellegendum ‘eos qui’. {{ancora+|880|[[Aeneis/Liber XI#880|880.]]}} {{sc|}}inimica pro ‘hostilis’. {{ancora+|881|[[Aeneis/Liber XI#880|881.]]}} {{sc|}}Miseram mortem quia sequitur ‘limine in ipso’. {{ancora+|882|[[Aeneis/Liber XI#880|882.]]}} {{sc|}}Moenibus in patriis scilicet ubi se iam tutos esse credebant. {{ancora+|883|[[Aeneis/Liber XI#880|883.]]}} {{sc|}}pars clavdere portas pars eorum qui cursu inrupere portas. {{ancora+|884|[[Aeneis/Liber XI#880|884.]]}} {{sc|}}Aperire viam id est dare aditum. et bono locutus est ambitu; nam cum portis via et aperitur et clauditur. {{ancora+|885|[[Aeneis/Liber XI#885|885.]]}} {{sc|}}Oriturque miserrima caedes quoniam defensores moenium dum hostes petunt, suos feriebant: sic in secundo, ubi intulit “armorum facie et Graiarum errore iubarum”. {{ancora+|886|[[Aeneis/Liber XI#885|886.]]}} {{sc|}}Defendentum ideo ‘defendentum’ et ‘ruentum’, quia ad masculinum retulit, et ‘hi defendentes’ facit, quod et de feminino dicimus: si autem de neutro loquamur, ‘defendentium’ dicamus necesse est, quia ‘haec defendentia’ facit et, ut supra dixi, genetivus pluralis a nominativo plurali minor esse non debet. quod si forte minorem eum aliquando invenerimus, metri necessitate fit, et incipit iam pathos esse, non declinatio. non nulli ergo in his nominibus genetivum corruptum pro integro accipiunt. {{ancora+|887|[[Aeneis/Liber XI#885|887.]]}} {{sc|}}lacrimantum quidam ‘lacrimantum’ genetivum corruptum pro integro accipiunt, quia facit ‘lacrimantium’. {{ancora+|888|[[Aeneis/Liber XI#885|888.]]}} {{sc|}}Praecipites fossas in quas quid potest praecipitari. {{ancora+|889|[[Aeneis/Liber XI#885|889.]]}} {{sc|}}Caeca inrationabilis, quae in clusas portas more arietis ruebat, id est bellici machinamenti. {{ancora+|891|[[Aeneis/Liber XI#890|891.]]}} {{sc|}}Summo certamine in extremo discrimine, ut supra “vocat labor ultimus omnes”. {{ancora+|892|[[Aeneis/Liber XI#890|892.]]}} {{sc|}}monstrat amor verus qui apparet in adversis. videre camillam scilicet quae pro aliena patria cecidisse videbatur. sane ‘ut videre’ non relatam ex pugna, sed ut exemplum virtutis eius viderunt. et quidam ‘ut videre’ quasi quemadmodum videre; ‘ut’ enim coniunctio modo, non adverbium temporis est. aut ‘ut videre’ quemadmodum illam dimicare ‹viderunt; non enim eam› viderant quando interiit. {{ancora+|893|[[Aeneis/Liber XI#890|893.]]}} {{sc|}}Trepidae licet trepidae, tamen oblitae sexus tela iaculabantur. {{ancora+|895|[[Aeneis/Liber XI#895|895.]]}} {{sc|}}Praecipites aut festinae, aut in mortem ruentes. primaeque mori pro moenibus avdent nimii doloris est, ut “me primam absumite ferro”. {{ancora+|896|[[Aeneis/Liber XI#895|896.]]}} {{sc|}}Saevissimus implet nuntius ut etiam supra diximus, ‘nuntius’ est qui nuntiat, ‘nuntium’ quod nuntiatur, secundum quod nunc nec de femina, nec de re quae nuntiatur, procedit ‘nuntius’: unde multi volunt alium nuntium intellegi, Accam vero postea venisse. sed melius est, ut ‘nuntius’ de Acca dictum intellegamus. novimus enim poni aliqua in subauditione quae ex aperto dicere non debemus, ut “nec dextrae erranti deus afuit”, cum necesse sit ut aut Iunonem, aut Allecto intellegamus: item Sallustius “prima quae forte venientes exciperet”, cum de insidiis loqueretur, quas numeri tantum pluralis esse plus quam manifestum est. {{ancora+|897|[[Aeneis/Liber XI#895|897.]]}} {{sc|}}tumultum perite ‘tumultum’; ita enim dicitur bellum, quod differri non potest. {{ancora+|898|[[Aeneis/Liber XI#895|898.]]}} {{sc|}}Deletas vulscorum acies falsum est, tantum enim fugerant; sed vim exprimit nuntii, cuius mos est plus quam habet veritas nuntiare. {{ancora+|899|[[Aeneis/Liber XI#895|899.]]}} {{sc|}}Ingrvere impetum facere, ut “ingruit Aeneas armis”. {{ancora+|901|[[Aeneis/Liber XI#900|901.]]}} {{sc|}}Ille furens et saeva iovis sic numina poscunt duplici ratione eum insidias reliquisse commemorat, dolore nimio et numinum voluntate; quod utrumque id egit, ne capi posset Aeneas. ‘saeva’ autem ‘Iovis numina’ per parenthesin dictum est. saeva iovis sic numina poscunt Homerus Διὸς δ’ ἐτελείετο βουλή . {{ancora+|902|[[Aeneis/Liber XI#900|902.]]}} {{sc|}}obsessos colles quos ipse obsederat, ne ad urbem transitum haberet Aeneas. {{ancora+|904|[[Aeneis/Liber XI#900|904.]]}} {{sc|}}Apertos paulo ante praecedens tempus a Turno relictos, id est vacantes insidiis. {{ancora+|906|[[Aeneis/Liber XI#905|906.]]}} {{sc|}}Ambo ad muros ut tueretur et repugnaret Turnus, ut obsideret Aeneas. {{ancora+|908|[[Aeneis/Liber XI#905|908.]]}} {{sc|}}Fumantes pulvere campos veluti fumantes caligine pulveris: ita enim nebulam excitat pulvis, ut fumus. {{ancora+|910|[[Aeneis/Liber XI#910|910.]]}} {{sc|}}Saevum fortem, ut “saevus ubi Aeacidae telo iacet Hector”, item “nec minus interea maternis saevus in armis”. an iratum? ut “et saevum ambobus Achillem”. {{ancora+|912|[[Aeneis/Liber XI#910|912.]]}} {{sc|}}ineant pugnas pro ‘inissent’ et ‘temptassent’. {{ancora+|913|[[Aeneis/Liber XI#910|913.]]}} {{sc|}}Gurgite hibero oceano occiduo, id est Hispano. Hispaniam autem Hiberiam ab Hibero flumine constat esse nominatam. {{ancora+|914|[[Aeneis/Liber XI#910|914.]]}} {{sc|}}tingvat equos quidam ‘tinguat’ humiliter dictum accipiunt. {{ancora+|915|[[Aeneis/Liber XI#915|915.]]}} {{sc|}}Considunt castris hoc est in sua quisque castra digressi. ergo aut castra posuerunt: aut ad morem castrorum fecerunt. moenia vallant hinc probatur quia et qui tuentur, et qui obsident vallare dicuntur. {{Liber |Ante = Commentarius X |AnteNomen = ../Liber X |Post = Commentarius XII |PostNomen = ../Liber XII }} ghifukxg84hpp93h5l8b1ss5vogta1j 265211 265183 2026-05-10T11:55:31Z Saumache 27923 265211 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos [[Aeneis/Liber XI|librum XI]] commentarius |Editio=1884, Lipsiae; [[w:de:Georg Thilo|Georg Thilo]] |Fons=[https://archive.org/details/invergiliicarmin02servuoft/page/476/mode/1up?view=theater archive.org] (partim) }} {{Liber |Ante = Commentarius X |AnteNomen = ../Liber X |Post = Commentarius XII |PostNomen = ../Liber XII }} *[''Inclinatis litteris scripta sunt scholia quae, sine certis dominis, {{wl|Q3384616|Petrus Daniel Aurelianensis}} 1600 anno primum eddidit.'' *''Rotundis uncis inclusa est scriptura scholiarum Daniele additarum ex codice Parisino (1750) quam integram editor istius editionis, cum plerumque ei videretur emendanda, addidit.'' *''Quadratis uncis inclusa sunt illa quae videbantur Danieli ex eodem abicienda.''] {{regula}} {{ancora+|1|[[Aeneis/Liber XI#1|1.]]}} {{sc|}}Oceanum interea surgens aurora reliquit more suo praetermisit noctis descriptionem, quam transisse indicat praesens ortus diei. et hoc est unde ait Horatius “nec verbum verbo curabis reddere fidus interpres”: quae enim naturalia sunt omnibus patent. ‘surgens’ autem quae surrexit, ἀναστᾶσα. {{ancora+|2|[[Aeneis/Liber XI#1|2.]]}} {{sc|}}Aeneas quamquam et sociis dare tempus hvmandis p. c. consuetudo Romana fuit ut polluti funere minime sacrificarent. si tamen contingeret ut uno eodemque tempore et funestaretur quis et cogeretur operam dare sacrificiis, elaborabat ut ante sacra compleret quam funus agnosceret: unde etiam Horatius Pulvillus in Capitolii dedicatione cum ab inimicis ei filius nuntiaretur extinctus, ut quidam putant falso, ut alii, pro vero, ait ‘cadaver sit’, nec voluit funus agnoscere, donec templa dedicaret. secundum quem ritum etiam Aeneas inducitur ante operam dare sacrificiis, et sic ad sociorum et Pallantis sepulturam reverti. {{ancora+|3|[[Aeneis/Liber XI#1|3.]]}} {{sc|}}Praecipitant curae urgent: longam enim dilationem sepultura non patitur. sane cum ‘quamquam’ praemisisset, non intulit ‘tamen’, ut alibi “libertas quae sera tamen respexit inertem” cum ‘tamen’ dixerit, non praemisit ‘quamquam’. ‘dare’ vero ‘tempus’ relinquere, id est ut breve: et habet emphasin propter multitudinem negotiorum. turbataque funere mens est funere Pallantis κατ’ ἐξοχήν : nam est haec consuetudo apud poetas, ut a plebe segregent duces. sic paulo post ait “interea socios inhumataque corpora terrae mandemus” et intulit segregans “maestamque Euandri primus ad urbem mittatur Pallas”. sic dictum est “reliquias Danaum atque inmitis Achilli”, item “forsitan et Priami fuerint quae fata requiras”. {{ancora+|4|[[Aeneis/Liber XI#1|4.]]}}Primo victor solvebat eoo antequam luctum subiret et funestaretur. ‘primo’ autem ‘Eoo’ subaudimus ‘tempore’; nam Graece ἠώς dicitur quam nos auroram vocamus: Homerus ait ῥοδοδάκτυλος ἠώς . quod nomen Latini traxerunt per derivationem, ut dicerent “et laetus eois Eurus equis”, item “eoasque acies”. sane ut etiam supra diximus, in hoc sermone prima syllaba naturaliter longa est, sed cum opus fuerit, corripitur, aut licentia nominis proprii, aut quia eam vocalis sequitur. {{ancora+|6|[[Aeneis/Liber XI#5|6.]]}} {{sc|}}Constitvit tumulo in colle, quia tropaea non figebantur nisi in eminentioribus locis: Sallustius de Pompeio ait “devictis Hispanis tropaea in Pyrenaei iugis constituit”. ex quo more in urbibus tropaea figuntur arcubus exaedificatis. ideo autem nunc tropaeum ponit Aeneas, quia nondum plenam est victoriam consecutus, sed occiso Mezentio fugavit exercitum: plenae enim victoriae, ut supra diximus, triumphus debetur. et persolvit vota vel propter tanti ducis interitum, vel quia fas erat etiam de primitiis belli sacrificare. ‘tumulo’ autem deest ‘in’, id est in tumulo. indvit arma ut “indutosque iubet truncos hostilibus armis”. {{ancora+|7|[[Aeneis/Liber XI#5|7.]]}} {{sc|}}Tibi magne tropaeum bellipotens videtur interrupta descriptio. hoc per parenthesin dictum est et prosphonesin. [et post reddita.] ‘magne’ autem ‘bellipotens’ antonomasia per duo epitheta sine nomine. {{ancora+|8|[[Aeneis/Liber XI#5|8.]]}} {{sc|}}Aptat apte locat et congrue ponit vel figit, ut “aptatque superbis postibus”. {{ancora+|9|[[Aeneis/Liber XI#5|9.]]}} {{sc|}}Telaque trunca viri id est praefracta; ita enim in tropaeis poni consueverunt: Iuvenalis “et fracta de casside buccula pendens et curtum temone iugum victaeque triremis aplustre”. vel ‘trunca tela’ quae de suo clipeo legerat: ideo enim ‘trunca’, quod in evellendo praefracta. et bis sex thoraca petitum perfossvmque locis duodecim vulneribus adpetitum: quia, ut supra diximus, totius Tusciae populus in duodecim partes fuit divisus, ut “gens illi triplex, populi sub gente quaterni”, qui singulis lucumonibus parebant. moris autem fuit ut interemptos duces omnis vulneraret exercitus, sicut etiam de Hectore Homerus commemorat. unde est “quae circum plurima muros accepit patrios”. non ergo ab Aenea, sed ab his qui “uni odiisque viro telisque frequentibus instant”: quod ostendit Mezentius, cum sub Aeneae telis iaceret “scio acerba meorum circumstare odia”: neque enim hoc in illo momento periculi meminisset, nisi eos cerneret inminere. {{ancora+|10|[[Aeneis/Liber XI#10|10.]]}} {{sc|}}Clipevmque ex aere figuratius, quam si ‘aereum’ diceret, ut alibi “cui pharetra ex auro”. {{ancora+|11|[[Aeneis/Liber XI#10|11.]]}} {{sc|}}Ensem collo suspendit eburnum vaginam eburneam. sane ‘ebur eboris’ facit, non ‘eburis’, sicut ‘murmur murmuris’: unde quia in principalitatis declinatione varietas invenitur, etiam derivatio varia est: nam ‘eburnus’ facit ab eo quod est ‘ebur’, ‘eboreus’ ab eo quod est ‘eboris’. ‘collo’ autem, id est de collo. paulatim de trunco arboris humanam figuram fecit, ut et sinistram illi det et collum: quod valde quaeritur, an bene. {{ancora+|14|[[Aeneis/Liber XI#10|14.]]}} {{sc|}}Maxima res effecta viri occiso tanto duce: simul etiam tropaei ostenditur causa. et verecunde cum ipsius opus sit, inpersonaliter ait. abesto absit: nam tertia persona est. {{ancora+|15|[[Aeneis/Liber XI#15|15.]]}} {{sc|}}Quod superest id est de reliquo: et est absoluta elocutio, ut “quod superest laeti bene gestis corpora rebus”. et de rege superbo primitiae aut hoc dicit: primitiae istae quas fecimus, non de plebe sunt, sed de rege superbissimo, id est Mezentio: aut certe regem superbum Turnum accipiamus — nam de ipso legimus “at Rutulum abscessu iuvenis tum iussa superba miratur” — ut sit sensus: haec spolia et hanc primam belli partem superbo Turno sustulimus. nam hoc epitheton proprium Turni est, quod ei Vergilius pro ingenti scelere dat. apud maiores enim superbia ingens facinus fuit, adeo ut Tarquinius pro multis sceleribus superbi nomen acceperit. {{ancora+|16|[[Aeneis/Liber XI#15|16.]]}} {{sc|}}Mezentius hic est pro ‘talis est’, ut “hunc ego te Euryale aspicio?” id est talem. et utrum per contemptum an per commendationem hoc pronuntiandum? murosque Latinos bene quasi hoc solum restet. et hoc dicit: iam campestri superavimus proelio, restat ut etiam obsidione vincamus: credit enim quod sibi iam aperte nullus occurrat. nec inaniter: nam et paulo post dicturus est Turnus “furta paro belli”, et in duodecimo Latinus “vix urbe tuemur spes Italas”. {{ancora+|18|[[Aeneis/Liber XI#15|18.]]}} {{sc|}}Arma parate animis aut hypallage est pro ‘armis parate animos’: aut certe est mutanda distinctio, ut sit ‘animis et spe praesumite bellum’. ‘praesumite’ vero ‘bellum’ id est mente praeoccupate, ut supra Turnus “et pugnam sperate parari”. bene autem ait ‘praesumite’, quasi rem iam sui iuris, ut ei deberi videatur certa victoria. {{ancora+|19|[[Aeneis/Liber XI#15|19.]]}} {{sc|}}ne qua mora ordo ‘ne qua mora inpediat’. vellere signa adnverint superi ne in mora sitis, cum captatis auguriis ad bellum exire coeperimus. ‘vellere’ autem proprie dixit, quia Romana signa figebantur in castris, et cum ad bellum eundum fuisset, captatis auguriis avellebantur e terra: nam alibi ea figi non licebat. sed inter auguria etiam hoc habebatur, si avellentem facile sequerentur, adeo ut cum filio in Orodis bello sit Crassus occisus, qui iturus ad proelium avellere signa vix potuit. quod etiam Flaminio contigit, qui cum imperasset signa tolli eaque non possent moveri, effosso solo in quo erant fixa, vi magna extrahi praecepit, et infeliciter apud Trasimennum pugnavit. alii ‘vellere’ movere accipiunt: Ennius “rex deinde citatus convellit sese”, et in sacris ‘convelli mensa’ dicitur cum tollitur. {{ancora+|20|[[Aeneis/Liber XI#20|20.]]}} {{sc|}}adnverint superi bene in adhortatione nihil se inauspicato vel sine deorum voluntate facturum promittit: ideo non dixit, cum ego iussero, sed cum dii iusserint. {{ancora+|22|[[Aeneis/Liber XI#20|22.]]}} {{sc|}}Interea socios donec tempus obsidionis adveniat. et ‘interea socios inhumataque corpora terrae’ ἓν διὰ δυοῖν pro ‘corpora sociorum’. {{ancora+|23|[[Aeneis/Liber XI#20|23.]]}} {{sc|}}Qui solus honos acheronte sub imo est hoc ideo intulit, quia in sexto de insepultis dixit “centum errant annos volitantque haec litora circum”: Palinurus Aeneae “portusque require Velinos sedibus ut saltem placidis in morte quiescam”. et bene ‘Acheronte sub imo’, quia haec res ad umbras tantum pertinet: nam apud prudentes homines nullius momenti sunt ista. {{ancora+|24|[[Aeneis/Liber XI#20|24.]]}} {{sc|}}ite ait vitiose in media oratione ‘ait’ positum critici notant. egregias animas ingenti arte laudat potius quam miseratur extinctos, ut praesentium animos in bella succendat. quae sanguine nobis hanc patriam eleganter hoc et oratorie ad exhortationem audientium sumptum est: nam laus defunctorum viventium exhortatio est. et bene ‘patriam’ ait, tamquam fiduciam gerit quasi vicerit. sane cum hortatur socios ut sepeliantur occisi, ipse defunctis velut epitaphion dixit. {{ancora+|27|[[Aeneis/Liber XI#25|27.]]}} {{sc|}}Quem non virtutis egentem Ennii versus est. ‘egentem’ sane nos ablativo iungimus. {{ancora+|28|[[Aeneis/Liber XI#25|28.]]}} {{sc|}}Funere mersit acerbo ‘acerbo’ inmaturo: translatio a pomis. {{ancora+|31|[[Aeneis/Liber XI#30|31.]]}} {{sc|}}Qui parrhasio evandro Arcadico a civitate Arcadiae, quam Donatus vult a parra avi dictam: quod procedit, si parra nomen est Graecum; si autem Latinum est, stulte sensit, nam Graecum nomen etymologiam Latinam non recipit. alii Iovis filium Parrhasium dicunt, qui habuit Arcadem filium, ex quo primo Parrhasii, post Arcades dicti sunt. sane Arcadum genera fuerunt quattuor, Parrhasiorum, Maenaliorum, Azanorum, Cynaethorum. alii non Azanos et Cynaethos, sed Azanes et Cynaetheos dicunt. {{ancora+|32|[[Aeneis/Liber XI#30|32.]]}} {{sc|}}felicibus aeque hic non felicitas comparatur, sed ut est illud “di meliora piis”: non quia haec bona sunt, sed bona optat. {{ancora+|33|[[Aeneis/Liber XI#30|33.]]}} {{sc|}}Ibat pro ‘ierat’. alvmno alumnus est qui Graece τρόφιμος dicitur: quod nomen quia Latinum non est, ut ab eo quod est nutritor, inveniamus eum qui nutritus est, transiit ad nomen aliud et alumnum dixit. {{ancora+|35|[[Aeneis/Liber XI#35|35.]]}} {{sc|}}Iliades crinem de more solutae has Aeneae ancillulas intellegimus: nam omnes matres, hoc est mulieres nobiles, in Sicilia remansisse dixit, excepta Euryali matre, de qua legimus “quae te sola puer multis e matribus ausa persequitur?” ‘crinem’ autem ‘solutae’, ut “palmis percussa lacertos”. {{ancora+|36|[[Aeneis/Liber XI#35|36.]]}} {{sc|}}Ut vero Aeneas foribus sese intulit altis naturale enim est ut intermissa lamenta repetantur, cum aliquis notus advenerit: sic in Statio ingressis ducibus denuo defletur Archemorus. {{ancora+|39|[[Aeneis/Liber XI#35|39.]]}} {{sc|}}Nivei fultum pallantis late patet hoc epitheton: referri enim potest et ad candorem pristinae pulchritudinis, et ad pallorem ex morte venientem, et ad frigus quod proprium mortuorum est, ut “corpusque lavant frigentis et ungunt”. {{ancora+|40|[[Aeneis/Liber XI#40|40.]]}} {{sc|}}Levi in pectore pulchro, puerili, nondum saetoso. {{ancora+|42|[[Aeneis/Liber XI#40|42.]]}} {{sc|}}Tene inquit iteratio est; nam supra ait ‘lacrimis ita fatur obortis’, sicut in quinto posuit “et fidam sic fatur ad aurem” et paulo post intulit “dic ait”. sane sciendum hanc adlocutionem talem esse, qualis illa ubi defletur Euryalus: nam locis omnibus commovet miserationem, ab aetate, a tempore, a vulnere, a spe parentis. cum laeta veniret invidit fortuna mihi ac si diceret: quantum noceret adversa, cum laeta talem intulit casum? videtur autem dolere quod queri non potest de Fortunae crudelitate, quae ei uno eodemque tempore et tanta contulit beneficia, et tale intulit damnum. ‘tene’ autem ‘invidit Fortuna mihi’, ut “Liber pampineas invidit collibus umbras”. {{ancora+|45|[[Aeneis/Liber XI#45|45.]]}} {{sc|}}Discedens dederam κατὰ τὸ σιωπώμενον hoc intellegimus: nam abscedens nusquam est Euandrum adlocutus Aeneas. {{ancora+|48|[[Aeneis/Liber XI#45|48.]]}} {{sc|}}Cum dura proelia gente subaudimus ‘fore’. {{ancora+|50|[[Aeneis/Liber XI#50|50.]]}} {{sc|}}Fors et vota facit forte — utrumque enim dicimus — etiam vota suscipit. potest et unum esse ‘forset’, id est ‘forsitan’. cumulatque altaria donis id est et sacrificat, et suscipit vota. naturaliter autem queritur de errore mentis humanae. {{ancora+|51|[[Aeneis/Liber XI#50|51.]]}} {{sc|}}Nil iam caelestibus vllis debentem vivi enim superorum sunt, mortui ad inferos pertinent, unde in duodecimo “vos o mihi manes este boni, quoniam superis aversa voluntas”. superis autem debemus omnia donec vivimus, ideo quia, ut dicunt physici, cum nasci coeperimus, sortimur a Sole spiritum, a Luna corpus, a Marte sanguinem, a Mercurio ingenium, a Iove honorum desiderium, a Venere cupiditates, a Saturno humorem: quae omnia singulis reddere videntur extincti. secundum physicam disciplinam dicit: tradunt enim physici omnia nos mereri a superis, quae rursus extincti reddimus ipsis potestatibus supernis. quod et Plato videtur astruere qui dicit, quod cum de effluxione fontium non aliarum quarumlibet rerum, sed ipsarum stellarum, fuerint animae corporibus commodandae, quicquid de ipsis fontibus stellarum ebullit, hoc intellegi debere stellas. ergo priusquam in corpora ingrediantur animae per haec signa erratica transeuntes, singula supra dicta singulae accipiunt, item exeuntes singula singulis redhibere dicit quae in corpus venientes perceperunt. {{ancora+|52|[[Aeneis/Liber XI#50|52.]]}} {{sc|}}Vano maesti comitamur honore inani, ut supra diximus, quantum ad vivos pertinet. {{ancora+|53|[[Aeneis/Liber XI#50|53.]]}} {{sc|}}infelix nati funus hoc quidam ἀνακόλουθον et vulgare accipiunt; sed eleganter ad exprimendum patris adfectum ad patrem orationem convertit. {{ancora+|54|[[Aeneis/Liber XI#50|54.]]}} {{sc|}}Hi nostri reditus id est tales, ut “manibusque meis Mezentius hic est”. expectatique trivmphi modo de se loquitur. {{ancora+|55|[[Aeneis/Liber XI#55|55.]]}} {{sc|}}Haec mea magna fides κατὰ τὸ σιωπώμενον : quam de Pallantis reditu promiserat patri. at non evandre aut mutavit declinationem: nam ‘Euander’ facit, ut ipse X “Pallas, Euander in ipsis”: aut Graecum vocativum fecit ὦ Εὔανδρε . pudendis vvlneribus id est a tergo inlatis: et est consolatio. quid autem ‘pudendis’ sit, ipse exposuit dicendo ‘pulsum aspicies’. {{ancora+|56|[[Aeneis/Liber XI#55|56.]]}} {{sc|}}Nec sospite antiptosis est pro ‘sospiti’. et hoc dicit: si fugisset vulneratus a tergo, ipse ei optares interitum. alii: non talem habes, inquit, filium, quo sospite tibi dirum funus optares, quod parentes sibi precari solent ob nequitiam liberorum. alii: non optabis, inquit, sospiti filio mortem. quod magis heroicae personae convenit. et [quero] ‘sospite’ pro ‘sospiti’. {{ancora+|59|[[Aeneis/Liber XI#55|59.]]}} {{sc|}}Haec ubi deflevit hoc est postquam haec cum lacrimis dixit; ‘flere’ enim est cum voce lacrimare: unde habemus in sexto “continuo auditae voces, vagitus et ingens infantumque animae flentes in limine primo”. {{ancora+|60|[[Aeneis/Liber XI#60|60.]]}} {{sc|}}Toto lectos ex agmine Troianos, Tuscos, Arcadas. {{ancora+|63|[[Aeneis/Liber XI#60|63.]]}} {{sc|}}Exigva quamvis enim magna sint, orbitati patris prodesse non possunt; sed tamen exhibenda sunt patri, quia debentur. aut est sensus: non quidem responsura luctui, sed tamen sollemnia: ergo iustitiae potius causa quam solacii. {{ancora+|64|[[Aeneis/Liber XI#60|64.]]}} {{sc|}}Feretrum ‘feretrum’ locus ubi mortui feruntur. et est Graecum nomen: nam Graece φέρτρον dicitur, unde per diaeresin feretrum fecit, dictum a ferendo: nam latine capulus dicitur: unde ait Plautus “capularis senex”, id est vicinus capulo, qui dictus est capulus ab eo quod corpus capiat. {{ancora+|65|[[Aeneis/Liber XI#65|65.]]}} {{sc|}}Vimine querno sunt aliquae durae derivationes; tamen eis sic utimur ut ‘quernum vimen’, item ‘colurnum veru’, ut “pinguiaque in veribus torrebimus exta colurnis”, ‘ficulnum lignum’, ut Horatius “olim truncus eram ficulnus, inutile lignum”, item ‘aprugnum callum’. {{ancora+|66|[[Aeneis/Liber XI#65|66.]]}} {{sc|}}Obtentu frondis inumbrant veluti cameram quandam capulo ramorum extensione fecerunt. {{ancora+|67|[[Aeneis/Liber XI#65|67.]]}} {{sc|}}Agresti sublimem stramine hoc est supra frondes ponunt: nam hic reddit quod omiserat supra dicens ‘extructos toros’, nec addens unde. {{ancora+|68|[[Aeneis/Liber XI#65|68.]]}} {{sc|}}Demessum participium est, veniens ab eo quod est ‘metor’. sane ab eo quod est ‘meto’ praeteritum perfectum ‘messui’ facit. {{ancora+|69|[[Aeneis/Liber XI#65|69.]]}} {{sc|}}langventis hyacinthi ‘languentis’ aut postquam decerptus sit: aut quia non est acuti coloris: aut quando demittit caput. sane Hyacinthus puer fuit Eurotae, vel, ut quidam volunt, Oebali filius. cetera de hoc in bucolicis dicta sunt. {{ancora+|70|[[Aeneis/Liber XI#70|70.]]}} {{sc|}}Sva forma recessit id est propria pulchritudo. {{ancora+|72|[[Aeneis/Liber XI#70|72.]]}} {{sc|}}Auroque ostroque rigentes unum ‘que’ vacat et est additum hiatus causa. {{ancora+|73|[[Aeneis/Liber XI#70|73.]]}} {{sc|}}Laeta laborum figura est ‘laetus illius rei’; nam modo dicimus ‘laetus labore’, ‘laetus ingenio’. {{ancora+|74|[[Aeneis/Liber XI#70|74.]]}} {{sc|}}svis manibus sidonia dido ut “dives quae munera Dido”. ‘suis’ autem ‘manibus’ ut heroides solebant. {{ancora+|75|[[Aeneis/Liber XI#75|75.]]}} {{sc|}}Discreverat depinxerat. simul et amantis adfectus ostenditur. {{ancora+|76|[[Aeneis/Liber XI#75|76.]]}} {{sc|}}Harum unam ‘unam’ pro ‘alteram’, de duobus scilicet et ‘horum alterum’ et ‘horum unum’ possumus dicere: nam artigraphi hoc tantum vetant, ne de duobus ‘alium’ dicamus, quod de multis proprie dicitur. sane figurate dixit ‘vestem induit’, ut “exuvias indutus Achillis”, cum in usu sit ‘induit illa re’, ut “indutosque iubet truncos hostilibus armis”, id est truncos indutos iubet offerri. sane hoc videtur secundum caerimonias flaminum subtiliter dixisse. flamini enim nisi unum mortuum non licet tangere, sed Aeneas plurimos postea occidit. sed aliud est in bello occidere, aliud mortuum tangere. sciendum est tamen, Aeneae omne genus sacerdotii tribui. {{ancora+|77|[[Aeneis/Liber XI#75|77.]]}} {{sc|}}Arsurasque comas obnubit amictu harum unam, id est de duabus vestibus, induit iuveni, altera caput eius velavit: nam supra duas vestes dixit esse prolatas. ‘obnubit’ autem velavit, translatio a nubibus quibus tegitur caelum: unde et nuptiae dicuntur, quod nubentum capita obnubantur, id est velantur. {{ancora+|78|[[Aeneis/Liber XI#75|78.]]}} {{sc|}}Lavrentis praemia pugnae mittit praemia, quae de praeda Laurentis pugnae sustulerat: nam praeda est quae eripitur, praemium quod offertur. {{ancora+|80|[[Aeneis/Liber XI#80|80.]]}} {{sc|}}Equos et tela quibus spoliaverat hostem vel Pallas, vel Aeneas: nam ambigue positum est. spolia autem cum proprie ea tantum sint quibus hostis spoliari potest, ut lorica vel vestis, abusive iam spolium dicitur quicquid hostibus tollitur: unde est “postquam illum vita victor spoliavit Achilles”. alii ‘equos et tela, quibus spoliaverat hostem’ ad Pallantem volunt tantum pertinere, quia in antiquis disciplinis relatum est, quae quisque virtute ornamenta consecutus esset, ut ea mortuum eum condecorarent: Sallustius “exuant armis equisque”. {{ancora+|81|[[Aeneis/Liber XI#80|81.]]}} {{sc|}}Umbris inferias proprie: nam inferiae sunt sacra mortuorum. {{ancora+|82|[[Aeneis/Liber XI#80|82.]]}} {{sc|}}Caeso sanguine pro ‘caesorum’, ut supra “captivoque rogi perfundat sanguine flammas”: nec enim sanguis caeditur. {{ancora+|84|[[Aeneis/Liber XI#80|84.]]}} {{sc|}}Ipsos ferre duces suos scilicet, qui illis mille praeerant. melius tamen est, iubet truncos ferre ipsos duces, id est ducum spolia, ut tropaea duces ipsos dixerit: sic supra “manibusque meis Mezentius hic est” de tropaeo. ‘duces’ autem, ut Halaesum et eiusmodi, quos occiderat Pallas, duces ipsi portarent; nam ducum fuerat tropaea portare: ut habeat pater solacium de victoria filii et honor funeri accedat. inimicaque nomina figi pro ‘inimicorum’. dicit autem adfixos tropaeis titulos cum nominibus occisorum. {{ancora+|85|[[Aeneis/Liber XI#85|85.]]}} {{sc|}}Ducitur infelix acoetes quasi qui consternatus nimio dolore ire non poterat. et bene ex rerum permutatione expressit doloris magnitudinem, dicens ita doluisse Acoeten, ut paene carens humano sensu per se ire non posset, et equum ita sensisse interitum domini, ut in humanum migraret adfectum: nam et lacrimabat et sponte sequebatur cadaver. et bene cum hominis sit ‘ire’, equi ‘duci’, de homine ait ‘ducitur’, de equo ‘it lacrimans’. {{ancora+|86|[[Aeneis/Liber XI#85|86.]]}} {{sc|}}Foedans vel cruentans, vel lacerans. {{ancora+|87|[[Aeneis/Liber XI#85|87.]]}} {{sc|}}Terrae id est in terram. et figurate ‘sternitur terrae’, ut “truncumque reliquit harenae”. {{ancora+|88|[[Aeneis/Liber XI#85|88.]]}} {{sc|}}perfusos sanguine currus aut captivos, aut ipsius Pallantis. {{ancora+|89|[[Aeneis/Liber XI#85|89.]]}} {{sc|}}post bellator equus militaris enim disciplinae fuit, ut equus usque ad sepulchrum duceretur, armiger perversa arma gestaret: unde hanc consuetudinem videtur poeta servasse. positis insignibus sine faleris. quod autem equum dicit lacrimare non mirum est, cum Homerus etiam divinantem induxerit. Plinius solum equum praeter hominem lacrimare et doloris adfectum sentire dicit. aethon nomen equi, quo etiam Aurorae equus vocatur. quod autem equus bellator ducitur et phalanx comitatur, iuxta morem Romanum ait, ut dignitas in regii adulescentis servetur exequiis, quia apud Romanos quod erat vivo concessum, mortuo non adimebatur. {{ancora+|90|[[Aeneis/Liber XI#90|90.]]}} {{sc|}}guttis grandibus bene ‘grandibus’, quia de equo. {{ancora+|91|[[Aeneis/Liber XI#90|91.]]}} {{sc|}}Nam cetera turnus victor habet κατὰ τὸ σιωπώμενον et alia eum sustulisse intellegimus, non tantum balteum, ut legimus supra: nam sola hasta et galea ostenditur remansisse. {{ancora+|92|[[Aeneis/Liber XI#90|92.]]}} {{sc|}}Phalanx phalanx lingua Macedonum legio. quod autem ait ‘maesta’, Arcadas intellegimus: unde infert ‘Teucrique sequuntur Tyrrhenique duces’. et hoc est quod ait supra “et toto lectos ex agmine mittit mille viros”. {{ancora+|93|[[Aeneis/Liber XI#90|93.]]}} {{sc|}}Versis arcades armis lugentum more mucronem hastae, non cuspidem contra terram tenentes: quoniam antiqui nostri omnia contraria in funere faciebant: scuta etiam invertentes propter numina illic depicta, ne eorum simulacra cadaveris polluerentur aspectu, sicut habuisse Arcades Bacchylides in dithyrambis dicit: et hoc, ut non nullis frustra placet: nam lugentum mos est prioris habitus inmutatio. alii ‘versis armis’ in oblicum versis scutis, ne splenderent insignia: arma autem scuta dici ipse declarat, ut “Lausum socii exanimem super arma ferebant”. sed potest hoc de armis versis non ad Arcadas solum, sed ad omnes pertinere. an ‘versis armis’ quod interempto Pallante victos iam se Arcades arbitrabantur. alii dicunt hunc morem fuisse, ut de suo duce numquam voce quereretur exercitus, ne seditio paulatim insurgeret, verum armorum ordinem mutantes scuta supina portarent. ergo vel Aeneas ab Arcadibus arguitur quod Pallas non sit vindicatus, vel Euander quod novi hospitis gratia adulescentem temere in bella proiecerat. {{ancora+|94|[[Aeneis/Liber XI#90|94.]]}} {{sc|}}Comitum potest pro ‘comitantum’ accipi. {{ancora+|95|[[Aeneis/Liber XI#95|95.]]}} {{sc|}}Gemituque deest ‘cum’. {{ancora+|96|[[Aeneis/Liber XI#95|96.]]}} {{sc|}}Nos alias hinc ad lacrimas ad aliam sepulturam, id est ad ceteros sepeliendos, qui eodem proelio ceciderunt. {{ancora+|97|[[Aeneis/Liber XI#95|97.]]}} {{sc|}}Salve aeternum mihi maxime palla aeternumque vale Varro in libris logistoricis dicit, ideo mortuis ‘salve’ et ‘vale’ dici, non quod aut valere aut salvi esse possunt, sed quod ab his recedimus, eos numquam visuri. hinc ortum est ut etiam maledicti significationem interdum ‘vale’ obtineat, ut Terentius “valeant qui inter nos discidium volunt”, hoc est ita a nobis discedant, ut numquam ad nostrum revertantur aspectum. ergo cum mortuo dicitur ‘vale’, non etymologia consideranda est, sed consuetudo, quod nullis ‘vale’ dicimus nisi a quibus recedimus. {{ancora+|100|[[Aeneis/Liber XI#100|100.]]}} {{sc|}}Oratores legati, a perorando pro republica nominati: quod ‘orabant’, id est agebant: unde et actores causarum ‘oratores’ appellantur. urbe Latina pro ‘Latini’, id est [de] Laurolavinio. {{ancora+|101|[[Aeneis/Liber XI#100|101.]]}} {{sc|}}VeLati ramis oleae non coronati: nec enim lugentes decebat, ut qui pro mortuis precabantur: sed instructi et ornati, id est in manibus olivae ramos ferentes: sic Homerus στέμματ’ ἔχων ἐν χερσίν . ‘velari’ autem ornari et illo loco significat “victori velatum auro vittisque iuvencum”, cum vittis non aut velentur aut coronentur victimae, sed ornentur: aut certe ‘velati’ ab omni iniuria tecti iure gentium. veniamque rogantes beneficium. et iuxta antiquum modum dictum est, hoc est sepulturam suis petentes. {{ancora+|102|[[Aeneis/Liber XI#100|102.]]}} {{sc|}}Ferro quae fusa ‘fusa’ modo interempta, alias fugata; sed discernuntur epithetis, ut si dicas ‘ferro fusus’, vel ‘metu fusus’. {{ancora+|103|[[Aeneis/Liber XI#100|103.]]}} {{sc|}}Redderet ostendit iam campos in Troianorum esse potestate. {{ancora+|104|[[Aeneis/Liber XI#100|104.]]}} {{sc|}}nullum cum victis certamen deest ‘esse oportere’. et aethere cassis id est luce vacuis: unde et retia ‘casses’ dicimus, et vestimenta araneorum casses dicuntur. hoc autem bene addidit, quod victi possunt innovare certamen. {{ancora+|106|[[Aeneis/Liber XI#105|106.]]}} {{sc|}}bonus Aeneas ideo, quia ab eo facile impetratur. havd aspernanda iusta, non contemnenda: sepulturae enim beneficium generaliter debetur universis. {{ancora+|107|[[Aeneis/Liber XI#105|107.]]}} {{sc|}}venia quam petebant: aut ‘venia’ humanitate. insvper addit accumulat verbis beneficium, dicens pacem se etiam vivis velle praestare. ‘pacem’ autem ideo defunctis, quia ait supra “nullum cum victis certamen”, et mortuorum pax sepultura est. unde elegit verbum quod utrisque, tam vivis quam mortuis aptum esset. {{ancora+|108|[[Aeneis/Liber XI#105|108.]]}} {{sc|}}Quaenam quanta et qualis: nam mirantis est; nec enim dubitat, cum ipse dicat ‘indigna’. ergo potest ἐπεξήγησις esse: quaenam vos fortuna inplicuit, quae est indigna bello. et mira est oratio conciliantis se hostibus suis. {{ancora+|109|[[Aeneis/Liber XI#105|109.]]}} {{sc|}}Inplicvit id est involvit invitos. ‘bello’ autem incertum dativus an ablativus. {{ancora+|110|[[Aeneis/Liber XI#110|110.]]}} {{sc|}}martis sorte peremptis ad illud “nullum cum victis certamen”. {{ancora+|112|[[Aeneis/Liber XI#110|112.]]}} {{sc|}}Nec veni pro ‘nec venissem’: tempus est pro tempore. et vitavit ὁμοιοτέλευτον . {{ancora+|113|[[Aeneis/Liber XI#110|113.]]}} {{sc|}}Nec bellum cum gente gero subaudiendum ‘sed cum Turno’: per quod populariter eorum captat favorem, aut seditionem eorum adversum regem invocat. {{ancora+|114|[[Aeneis/Liber XI#110|114.]]}} {{sc|}}hospitia hoc verbum duo significat: ‹et quo ab alio recipimur,]2 et quo aliquem recipimus. {{ancora+|115|[[Aeneis/Liber XI#115|115.]]}} {{sc|}}Hvic morti δεικτικῶς , quasi ostendit iacentes. {{ancora+|116|[[Aeneis/Liber XI#115|116.]]}} {{sc|}}Si bellum finire manu hoc est internecione: potest enim et pace finiri. {{ancora+|117|[[Aeneis/Liber XI#115|117.]]}} {{sc|}}his mecum decvit concurrere telis aut quibus Teucros parat pellere, aut tela sua ostendit, ut armatus in concilio fuerit. {{ancora+|118|[[Aeneis/Liber XI#115|118.]]}} {{sc|}}Vixet pro ‘vixisset’: et est syncope. deus aut sva dextra dedisset victoria enim, vel vita duplici ratione consistit, aut virtute aut voluntate Fortunae. {{ancora+|119|[[Aeneis/Liber XI#115|119.]]}} {{sc|}}Miseris civibus quasi aliena culpa pereuntibus. et bene commendatur dicentis bonitas, quasi et ipse eorum misereatur. {{ancora+|120|[[Aeneis/Liber XI#120|120.]]}} {{sc|}}Obstipvere silentes id est obstupefacti sunt et silere coeperunt. {{ancora+|122|[[Aeneis/Liber XI#120|122.]]}} {{sc|}}Tum senior cui ab aetate praestabatur auctoritas. odiis et crimine drances infensus ivveni turno aut qui eum odio semper et criminationibus persequebatur: aut propter suum crimen, id est inertiam, quam semper virtuti constat esse contrariam: aut Turni crimine, qui tot viris causa mortis exstiterat. {{ancora+|124|[[Aeneis/Liber XI#120|124.]]}} {{sc|}}Orsa refert coepta verba. o fama ingens ingentior armis frustra ait Donatus, hoc nomen de his esse quae non recipiunt comparationem: nam quia augmentum recipit, et comparatur. alia illa sunt nomina, in quibus est dubitatio utrum comparentur, ut est ‘perfectus’: quod si velis comparare, incipit ‘perfectus’ non esse ‘perfectus’. {{ancora+|125|[[Aeneis/Liber XI#125|125.]]}} {{sc|}}Caelo te lavdibus aequem pro his qui in caelo sunt, id est diis, ut “caeruleus Thybris caelo gratissimus amnis”. et est oratorium, non invenire paria verba virtutibus. ‘caelo’ autem dativus, ‘laudibus’ ablativus. {{ancora+|126|[[Aeneis/Liber XI#125|126.]]}} {{sc|}}Ivstitiaene prius mirer belline laborum figura Graeca ‘miror illius rei’ et ‘regno illius rei’, ut Τενέδοιό τε ἶφι ἀνάσσεις : inde Horatius ait “et qua pauper aquae Daunus agrestium regnavit populorum” pro ‘agrestibus populis’. ita et hic ‘iustitiae’ ‘laborum’ genetivum pro ablativo posuit. si autem ‘iustitiae’ legeris, subaudiendum ‘iustitiae laudibus’; si ‘iustitia’, subaudiendum ‘praeditum’. {{ancora+|128|[[Aeneis/Liber XI#125|128.]]}} {{sc|}}Si qua viam dederit fortuna ‘viam’ rationem. et bene cum exceptione pollicetur dicens, si voluntatem nostram fortuna comitetur. {{ancora+|129|[[Aeneis/Liber XI#125|129.]]}} {{sc|}}Foedera turnus vel coniugii vel amicitiarum. et potest videri deesse ‘alia’. {{ancora+|130|[[Aeneis/Liber XI#130|130.]]}} {{sc|}}Fatales moles quia audierat “nec veni, nisi fata locum sedemque dedissent”. {{ancora+|131|[[Aeneis/Liber XI#130|131.]]}} {{sc|}}Saxa Troiana ambitiose ait, quasi Troianis fataliter debita. vel ‘Troiana’ in usum Troianorum. {{ancora+|133|[[Aeneis/Liber XI#130|133.]]}} {{sc|}}Pepigere dies pacti sunt: nam ab eo quod est ‘paciscor’ et ‘pepigi’ et ‘pactus sum’ facit, sicut ab eo quod est ‘parco’ et ‘parsi’ et ‘peperci’ facit. pace sequestra media; namque sequester est aut medius inter duos altercantes, aut apud quem aliquid ad tempus seponitur: dictum autem a sequendo, quod eius qui electus sit, utraque pars fidem sequitur. ‘pacem’ ergo ‘sequestram’ indutias dicit, id est pacem temporalem et mediam inter bellum praeteritum et futurum. {{ancora+|134|[[Aeneis/Liber XI#130|134.]]}} {{sc|}}Mixtique inpune Latini apud maiores enim magna erat cura fidei, adeo ut indutiis factis conloqui soliti essent duces populi Romani cum hostium ducibus, summaque severitate vindicaretur, si iniuriam se passos quererentur: denique obsessa urbe a Tarquiniis inter Porsennam et Romanos factis indutiis, cum ludi circenses in urbe celebrarentur, ingressi hostium duces curuli certamine contenderent et victores coronarentur. ‘inpune’ autem hoc loco sine periculo. {{ancora+|135|[[Aeneis/Liber XI#135|135.]]}} {{sc|}}Ferro bipenni ad epitheton transtulit nomen proprium: nam bipennis per se plenum est et securim significat, ut “crebrisque bipennibus instant”. {{ancora+|137|[[Aeneis/Liber XI#135|137.]]}} {{sc|}}Robora modo genus ligni: nam est inter specialia nominatum. {{ancora+|138|[[Aeneis/Liber XI#135|138.]]}} {{sc|}}Plavstris gementibus sub pondere sonantibus. {{ancora+|141|[[Aeneis/Liber XI#140|141.]]}} {{sc|}}Quae modo victorem Latio pallanta ferebat ‘Latio’ pro ‘in Latio’. bene ‘modo’; uno enim eodemque die et fortiter fecit et periit, ut “haec te prima dies bello dedit, haec eadem aufert”. alii ‘modo’ paulo ante accipiunt, sed ‘modo’ ait cum adfectu, ut acerbior luctus de tanta mutatione nasceretur: alii ‘modo’ paene accipiunt. {{ancora+|142|[[Aeneis/Liber XI#140|142.]]}} {{sc|}}Arcades ad portas rvere eos nunc Arcadas dicit qui intra civitatem sunt. multa tamen exemplaria ‘Arcades at portis ruere’ habuerunt, ut coniunctio sit, non praepositio, ut “it nigrum campis agmen” pro ‘per campos’ et “it portis iubare” ‘per portas’. ‘ruere’ autem, id est magna velocitate ferri, ut “excitum ruit ad portus” et “ruuntque effusi carcere currus”. et ‘ruere’ pro ‘ruebant’, infinitum pro pronuntiativo. de more vetusto quia antea per noctem cadavera funerabantur cum faculis. {{ancora+|143|[[Aeneis/Liber XI#140|143.]]}} {{sc|}}Rapvere faces ‘rapuere’ raptim et festinanter tulerunt. sed apud Romanos moris fuit ut noctis tempore efferrentur ad funalia — unde etiam funus dictum est — quia in religiosa civitate cavebant, ne aut magistratibus occurrerent aut sacerdotibus, quorum oculos nolebant alieno funere violari. inde etiam qui funeri praeerant a vespera primum vesperones, deinde vespillones dicti videntur. et magis moris Romani ut inpuberes noctu efferrentur ad faces, ne funere inmaturae subolis domus funestaretur: quod praecipue accidebat in eorum qui in magistratu erant filiis. ideo Vergilius Pallantis corpus facit excipi facibus, quia acerbum funus. funera autem alii a funalibus candelis, sebo vel cera circumdatis, dicta ‹tradunt›, quod his praelucentibus noctu efferrentur mortui: alii a fungendo, quod eo supremo in eo qui decessit, officio fungimur, vel quod hi qui mortui sunt ‘vita functi’ dicuntur. alii tradunt, de filiis qui in potestate patris sint, non putari ius esse funus vocari fierique, quia servi loco sint parenti, et si id fiat, familia funestata sit. ergo hic merito Pallantis funus facibus celebratur, ut filii. alii, sicut Varro et Verrius Flaccus, dicunt: si filius familias extra urbem decessit, liberti amicique obviam procedunt, et sub noctem in urbem infertur cereis facibusque praelucentibus, ad cuius exsequias nemo rogabatur. sane haec corpora sive proici iubebantur, a cadendo, sive quod sepultura carebant ‘cadavera’ dicta. {{ancora+|144|[[Aeneis/Liber XI#140|144.]]}} {{sc|}}Discriminat id est dividit: unde et discrimen capitis muliebris dicitur, ex eo quod caput auro discernat. {{ancora+|146|[[Aeneis/Liber XI#145|146.]]}} {{sc|}}succedere ut “tumulo sineret succedere terrae”. {{ancora+|147|[[Aeneis/Liber XI#145|147.]]}} {{sc|}}Incendunt implent, ut “clamore incendunt caelum Troesque Latinique”. {{ancora+|148|[[Aeneis/Liber XI#145|148.]]}} {{sc|}}Vis vlla nec aetatis inbecillitas, nec severitas regia. {{ancora+|149|[[Aeneis/Liber XI#145|149.]]}} {{sc|}}Feretro pallante reposto id est posito Pallantis feretro: nam antiptosis est. {{ancora+|152|[[Aeneis/Liber XI#150|152.]]}} {{sc|}}Non haec o palla dederas promissa parenti cautius v. s. v. t. c. m. duplex expositio est. aut enim hoc dicit: non mihi talia promittebas, ut crederem cautius te dimicaturum; ut intellegamus proficiscentem Pallantem promisisse patri victoriam, caedem hostium, plurima spolia; qui enim haec cogitat, cautelae obliviscitur aviditate vincendi. aut certe ‘non’ pro ‘nempe’ accipiamus, ut in Terentio “non tu hunc rus produxisse aiebas?” id est ‘nonne’, ‘nempe’, ut nunc sit sensus: nempe haec mihi dederas promissa discedens, quia cautius fueras dimicaturus. alii non ‘parenti’, sed ‘petenti’ legunt, ut non iure adfectionis quam filius patri debebat, sed humanitatis eum convenire videatur: petenti mihi, o Palla, fidem dederas te cautius quam fortius dimicaturum: et adfirmant, si ‘parenti’ legendum esset, potuisse dici ‘non haec, o fili, dederas promissa parenti’. alii haec κατὰ τὸ σιωπώμενον dicta accipi volunt. {{ancora+|154|[[Aeneis/Liber XI#150|154.]]}} {{sc|}}In armis apud armatum, cuius consilium cupiditas victoriae plerumque conturbat. {{ancora+|155|[[Aeneis/Liber XI#155|155.]]}} {{sc|}}praedulce decus aut valde dulce, aut quasi inmaturum. {{ancora+|156|[[Aeneis/Liber XI#155|156.]]}} {{sc|}}primitiae rudimenta, quasi Troiani. bellique propinqui vel quod ante maturam aetatem Pallantis venerit: aut ‘propinqui’ nimium vicini, quo Pallas mitti posset. sane hoc bellum ‘antarium’ vocari solitum, quod sit ante urbem, quasi ante aras. {{ancora+|157|[[Aeneis/Liber XI#155|157.]]}} {{sc|}}dura misera et infelicia. {{ancora+|158|[[Aeneis/Liber XI#155|158.]]}} {{sc|}}Vota precesque meae supra “fors et vota fecit”. tuque o sanctissima conivnx ‘sanctum’ non semper sacrum, neque religiosum est, ut hic, ubi ‘sanctissima’ incorruptae castitatis significat: unde et sanctae leges appellantur quae neque corruptae sunt, neque corrumpi possunt. {{ancora+|159|[[Aeneis/Liber XI#155|159.]]}} {{sc|}}Felix morte tua ea re felix, qua ceteri dolent. et bene ‘tua’, ne, ut ipse, filii morte fieret infelix. {{ancora+|160|[[Aeneis/Liber XI#160|160.]]}} {{sc|}}Vivendo vici mea fata diu vivendo, ut in bucolicis “o Lycida, vivi pervenimus”. ‘vici’ autem ‘mea fata’, id est naturalem ordinem vita longiore superavi, in hoc tantum, ut superstes essem filio meo: namque hic ordo naturalis est, ut sint parentibus superstites liberi. fata ergo eius generalia dixit, referens se ad naturalem ordinem, non ad fatum proprium; nam fata superare nemo hominum potest. unde multi sic distinguunt ‘contra ego vivendo vici’ vitam scilicet filii: nam hoc est ‘superstes restarem ut genitor’: ut ‘mea fata’ per exclamationem dictum sit. sciendum tamen, etiam inrationabilia dolentibus dari. vivendo vici] id est supervixi: veteres enim ‘vivendo vincere’ dicebant supervivere, ut “multa virum volvens vivendo saecula vincit”: nam et in togatis ‘victrices’ appellantur, quae viros extulerunt: Plautus in Epidico “quia tibi licuit eum vivendo vincere” (Epid. 177). {{ancora+|161|[[Aeneis/Liber XI#160|161.]]}} {{sc|}}Restarem essem. {{ancora+|162|[[Aeneis/Liber XI#160|162.]]}} {{sc|}}obrverent rutvli telis id est ‘me’. et bene etiam sibi irascitur: sic enim natura maerentis exprimitur. dedissem reddidissem. {{ancora+|163|[[Aeneis/Liber XI#160|163.]]}} {{sc|}}Pompa exequialis scilicet. me vehementius pronuntiandum. et bene ‘Pallanta’ ipsum nomen. {{ancora+|164|[[Aeneis/Liber XI#160|164.]]}} {{sc|}}Nec vos argverim t. exonerat eorum pudorem, ne videantur ei causa orbitatis fuisse, dicens sibi hoc fataliter debitum. ‘arguerim’ autem alias indicaverim, ut “degeneres animos timor arguit”, alias accusaverim, ut nunc: Cicero “arguis fatentem”. {{ancora+|165|[[Aeneis/Liber XI#165|165.]]}} {{sc|}}Senectae deest aetati; nam senecta aetas dicitur: Sallustius “senecta iam aetate”. per se autem plenum est si ‘senectus’ dicamus, quod metri causa minus dixit: nam si ‘senecta’, aut addendum ‘aetas’, aut intellegendum. {{ancora+|166|[[Aeneis/Liber XI#165|166.]]}} {{sc|}}quod si inmatura manebat magnifice servat decorum, quod se revocat ad heroicam consolationem. {{ancora+|168|[[Aeneis/Liber XI#165|168.]]}} {{sc|}}Ducentem in Latium teucros cecidisse ivvabit lucrum quodammodo putat, inpendisse pro amicorum felicitate filium, qui morti fuerat acerbo funere fataliter debitus. et est a qualitate beneficii solacium. {{ancora+|169|[[Aeneis/Liber XI#165|169.]]}} {{sc|}}Non alio digner te funere palla latenter hic Aeneae ostenditur pietas, qui in amici funus tanta contulit, ut pater amplius praestare non possit. alii ‘dignem’ legunt iuxta veteres ab eo quod est ‘digno’: Calvus “hunc tanto munere digna”, Pacuvius in Hermione “cum neque me inspicere aequales dignarent meae”, ipse Vergilius “coniugio Anchisa Veneris dignate superbo”. {{ancora+|170|[[Aeneis/Liber XI#170|170.]]}} {{sc|}}quam pius Aeneas deest ‘quo’, ut sit ‘quam quo’. {{ancora+|173|[[Aeneis/Liber XI#170|173.]]}} {{sc|}}Tu quoque nunc stares inmanis truncus in armis id est in trunco armatus, sicut isti duces, de quibus haec sunt tropaea: nam supra ait “indutosque iubet truncos hostilibus armis ipsos ferre duces”. {{ancora+|174|[[Aeneis/Liber XI#170|174.]]}} {{sc|}}Esset par aetas vel mea, vel filii; nam ad utrumque potest referri. {{ancora+|175|[[Aeneis/Liber XI#175|175.]]}} {{sc|}}Teucros quid demoror armis ‘ab armis’. et hoc videtur dicere: dimittendi sunt Troiani, ut morte Turni satis fiat doloribus meis: quod etiam posteriora significant. {{ancora+|179|[[Aeneis/Liber XI#175|179.]]}} {{sc|}}Meritis vacat hic tibi solus fortunaeque locus nihil est aliud quod possit vel virtus tua, vel fortuna praestare — nam his rebus victoria contingit — nisi ut occiso Turno et vindices filium et patrem consoleris orbatum. {{ancora+|181|[[Aeneis/Liber XI#180|181.]]}} {{sc|}}Sed gnato manes perferre sub imos ac si diceret hanc solam esse causam, quae eum cogat ad vitae patientiam, ut filio Turni nuntietur interitus. {{ancora+|183|[[Aeneis/Liber XI#180|183.]]}} {{sc|}}Extulerat lucem Asinius Pollio dicit, ubique Vergilium in diei descriptione sermonem aliquem ponere aptum praesentibus rebus, ut hoc loco, quia funerum et sepulturarum res agitur, dicit ‘extulerat’: item in quarto, quia est navigaturus Aeneas et relicturus Didonem, dicit “Tithoni croceum linquens Aurora cubile”. quod licet superfluum sit, in multis tamen locis invenitur necessarium. miseris mortalibus qui sunt subiecti tot casibus: Homerus δειλοῖσι βροτοῖσι , id est miseris mortalibus, non timidis. {{ancora+|184|[[Aeneis/Liber XI#180|184.]]}} {{sc|}}Opera atque labores ‘hoc opus’ et ‘haec opera’ tunc dicimus, quando negotium ipsum quod geritur significamus; si autem feminino genere dixerimus ‘operas’, ipsas personas quae aliquid faciunt significamus; sicut ‘custodia’ dicitur quae custodit, ut “cernis custodia qualis vestibulo sedeat”: nam ut hi qui custodiuntur ‘custodiae’ dicantur, usurpatum est. unde male est in usu ‘custodiae audiuntur’. {{ancora+|185|[[Aeneis/Liber XI#185|185.]]}} {{sc|}}Constitvere pyras ‘pyra’ est lignorum congeries; ‘rogus’ cum iam ardere coeperit dicitur; ‘bustum’ vero iam exustum vocatur. quem ordinem servat poeta, dicens ‘constituere pyras’, item ‘subiectisque ignibus atris ter circum accensos decurrere rogos’, item postea ‘semustaque servant busta’. {{ancora+|186|[[Aeneis/Liber XI#185|186.]]}} {{sc|}}More tulere patrum quia apud varias gentes diversa fuerunt genera sepulturae, inde est quod alii obruuntur, alii exuruntur, alii proprias remittuntur ad patrias; alii per diem, ut nunc isti, alii per noctem, ut supra Pallas. et perite has varietates Vergilius posuit: namque Heraclitus qui omnia vult ex igne constare, dicit debere corpora in ignem resolvi. Thales vero qui confirmat omnia ex umore creari, dicit obruenda corpora, ut possint in umorem resolvi. ignibus atris atqui ignes atri non sunt; sed epitheton traxit de negotio, ut ‘atris’ diceret, hoc est funebribus, ut paulo post “maestum funeris ignem”, id est funebrem: nam maestus esse non potest ignis. atris cum concipiuntur. {{ancora+|187|[[Aeneis/Liber XI#185|187.]]}} {{sc|}}Conditur in tenebras altum caligine caelum id est aer fumi obscuritate completur. {{ancora+|188|[[Aeneis/Liber XI#185|188.]]}} {{sc|}}Cincti fulgentibus armis id est incincti et instructi. frustra hoc epitheton notant critici, quasi circumeuntes rogos alia arma habere debuerint. cincti instructi. {{ancora+|189|[[Aeneis/Liber XI#185|189.]]}} {{sc|}}Decurrere rogos pro ‘circum rogos cucurrere’. bene autem ait ‘decurrere’, non ‘decucurrere’: namque verba quae in praeterito perfecto primam syllabam geminant, ut ‘curro cucurri’, ‘tondeo totondi’, cum composita fuerint, geminare non possunt: nam ‘decurri’ et ‘detondi’ dicimus, non ‘decucurri’ neque ‘detotondi’: exceptis tantum duobus. {{ancora+|191|[[Aeneis/Liber XI#190|191.]]}} {{sc|}}spargitur et tellus lacrimis hysterologia est: nam prius est ut arma spargantur lacrimis, quae corpori adhaerent, quam terra. {{ancora+|192|[[Aeneis/Liber XI#190|192.]]}} {{sc|}}it caelo pro ‘in caelum’. clangorque tubarum ante enim mortui ad tubam deducebantur: unde Persius “hinc tuba, candelae, tandemque beatulus alto conpositus lecto”. {{ancora+|193|[[Aeneis/Liber XI#190|193.]]}} {{sc|}}Hic alii spolia occisis derepta Latinis secundum suae gentis ritum alii hostilia arma, alii peremptorum cremabant. {{ancora+|195|[[Aeneis/Liber XI#195|195.]]}} {{sc|}}Ferventesque rotas nimio scilicet cursu: alibi “volat vi fervidus axis”, Horatius “metaque fervidis evitata rotis”. et ‘ferventes’ non ‘modo ferventes’, sed quae soleant fervere, ut “spumantia frena”. {{ancora+|196|[[Aeneis/Liber XI#195|196.]]}} {{sc|}}Non felicia tela quibus se defendere nequiverunt. {{ancora+|197|[[Aeneis/Liber XI#195|197.]]}} {{sc|}}Mactantur corpora morti aut ‘in mortem’: aut ‘Morti’ ipsi deae: Statius “in scopulis Mors saeva sedet”, Lucanus “ipsamque vocatam quem petat e nobis Mortem tibi coge fateri”. circa autem ideo, quia, ut Homerus dicit, in morte Patrocli circa corpus extincti tam homines, quam pecora immolabantur, ut uno igni cremarentur: unde est in sexto “ossaque lecta cado texit Corynaeus aeno”. {{ancora+|198|[[Aeneis/Liber XI#195|198.]]}} {{sc|}}Raptas raptim advectas; nam post indutias rapere non poterant: aut certe ante ‘raptas’, belli scilicet tempore. {{ancora+|199|[[Aeneis/Liber XI#195|199.]]}} {{sc|}}in flammam id est in rogum. {{ancora+|201|[[Aeneis/Liber XI#200|201.]]}} {{sc|}}busta bustum dicitur in quo mortuus conbustus est, ossaque eius ibi iuxta sunt sepulta. alii dicunt, ubi homo combustus est, nisi ibidem humatus fuerit, non esse ibi bustum, sed ustrinum. {{ancora+|202|[[Aeneis/Liber XI#200|202.]]}} {{sc|}}invertit caelum †pater illud quod in promptu est ‘invertit caelum’, ut ea pars quae noctem haberet, sub terra esset. stellis aptum coniunctum, ἀπὸ τοῦ ἅπτεσθαι . {{ancora+|204|[[Aeneis/Liber XI#200|204.]]}} {{sc|}}Innumeras struxere pyras hoc loco multis rebus ostendit inmensam caedem factam esse Rutulorum. {{ancora+|206|[[Aeneis/Liber XI#205|206.]]}} {{sc|}}Finitimos tollunt in agros qui enim e longinquo venerant, referri non poterant. urbique remittunt deest ‘unicuique’. et meminit antiquae consuetudinis: nam ante etiam in civitatibus sepeliebantur, quod postea Duellio consule senatus prohibuit et lege cavit, ne quis in urbe sepeliretur: unde imperatores et virgines Vestae quia legibus non tenentur, in civitate habent sepulchra. denique etiam nocentes virgines Vestae, quia legibus non tenentur, licet vivae, tamen intra urbem in campo scelerato obruebantur. {{ancora+|208|[[Aeneis/Liber XI#205|208.]]}} {{sc|}}Nec honore ideo ‘nec honore’, quia ‘nec numero’, quod in numero et ordine honos spectatur: nam aliud verbum pendet ex altero. alii ‘nec’ pro ‘sine’ accipiunt. tunc pro ‘tum’, id est postquam cremare coeperunt. {{ancora+|210|[[Aeneis/Liber XI#210|210.]]}} {{sc|}}tertia lux mos enim erat tertia die ossa crematorum legi. {{ancora+|211|[[Aeneis/Liber XI#210|211.]]}} {{sc|}}maerentes hoc et ad Latinos et ad Troianos potest referri. sane ‘maerere’ est cum silentio dolere, ‘flere’ ubertim lacrimas demittere, ‘plorare’ cum voce flere, ‘plangere’ cum aliquibus dictis miserabilibus pectus et faciem tundere, ‘lugere’ etiam cum habitus mutatione. altum cinerem quia dixerat ‘innumeras struxere pyras’. confvsa rvebant ossa focis aut quia dixit simul multos crematos: aut si ad honoratorum cadavera referas, ut supra diximus, ‘confusa’ propter simul animalia concremata. ‘ruebant’ autem de cineribus eruebant. adnotandum sane quod ‘focos’ dixerit pyras, cum focus ara sit deorum penatium. an quod focum dicat ubicumque ignis est et fovetur: unde et Varro focum dici vult. {{ancora+|212|[[Aeneis/Liber XI#210|212.]]}} {{sc|}}Tepidoque onerabant aggere terrae hypallage, hoc est ‘ossa tepida’. {{ancora+|213|[[Aeneis/Liber XI#210|213.]]}} {{sc|}}Praedivitis more Graeco epitheton incongruum loco posuit. {{ancora+|214|[[Aeneis/Liber XI#210|214.]]}} {{sc|}}Longe pars maxima luctus valde: et hoc est melius, quam quod legatur ‘et longi’. {{ancora+|215|[[Aeneis/Liber XI#215|215.]]}} {{sc|}}Hic matres quia scit ad aliquid haec nomina pertinere, non addidit ‘deflebant filios aut maritos aut fratres’. cara pectora id est [caros] fratres desiderantium, ut “cari stat cura parentis”: et est periphrasis. {{ancora+|218|[[Aeneis/Liber XI#215|218.]]}} {{sc|}}ipsum armis bene repetitum ‘ipsum’. ivbent volunt, exposcunt. {{ancora+|220|[[Aeneis/Liber XI#220|220.]]}} {{sc|}}Ingravat maiorem invidiam concitat, id est graviora facit et onerat. vocari provocari. {{ancora+|221|[[Aeneis/Liber XI#220|221.]]}} {{sc|}}Testatur testificatur etiam legatorum fidem, qui cum eo fuerunt. solum et hic bene repetitum ‘solum’. {{ancora+|222|[[Aeneis/Liber XI#220|222.]]}} {{sc|}}simul contra variis scilicet ut illi paci faverent, alii Turno. {{ancora+|223|[[Aeneis/Liber XI#220|223.]]}} {{sc|}}Obumbrat subaudis ‘Turnum’: tuetur, defendit. et est translatio ab arboribus facta, quia nomen nobilium tamquam umbra est pro aliis. hoc autem dicit: amor reginae ad favorem popularem plurimum proderat Turno. {{ancora+|224|[[Aeneis/Liber XI#220|224.]]}} {{sc|}}Meritis sustentat fama tropaeis vel quia multos occiderat, ut etiam ipse dicturus est: vel secundum illud “sunt oppida multa capta manu”. {{ancora+|226|[[Aeneis/Liber XI#225|226.]]}} {{sc|}}Ecce super insuper, hoc est ad cumulationem malorum. maesti hoc sermone eos nihil egisse significat. magna diomedis ab urbe legitur et ‘magni’. et tanto asperius videtur, quod, cum ‘magnus’ sit ‘Diomedes’, non audet adversus Aenean pugnare. {{ancora+|227|[[Aeneis/Liber XI#225|227.]]}} {{sc|}}nihil omnibus actum breviter et laborem et studium comprehendit. {{ancora+|228|[[Aeneis/Liber XI#225|228.]]}} {{sc|}}Nil dona nec avrum ordinem legationis exsequitur dicens, inaniter perfecta esse omnia, quae possent efficaces legati perficere auro, precibus, promissione. {{ancora+|230|[[Aeneis/Liber XI#230|230.]]}} {{sc|}}Pacem Troiano ab rege petendum sicut etiam supra diximus, cum per gerundi modum aliquid dicimus, per accusativum elocutionem formemus necesse est, ut ‘petendum mihi est equum’: Lucretius “aeternas quoniam poenas in morte timendum”, item Sallustius “castra sine vulnere introitum”: nam ‘castra’ accusativus pluralis est, qui multis errorem facit, ut videatur esse nominativus, quia neutra triptota sunt et similis est nominativus accusativo. {{ancora+|231|[[Aeneis/Liber XI#230|231.]]}} {{sc|}}Rex ipse Latinus qui aut consolari debuit, aut defendendae reipublicae aliud inire consilium. {{ancora+|232|[[Aeneis/Liber XI#230|232.]]}} {{sc|}}Fatalem Aenean manifesto numine ferri modo ‘fatalem’ perniciosum omnibus Aenean, vel exitio futurum omnibus. ‘manifesto numine’ autem, id est manifesto deorum iudicio, ad Italiam venisse, numinum ira testatur, quam cognoscimus tantorum caede sociorum. et est ordo: fatalem Aenean ferri manifesto numine admonet ira deum. {{ancora+|235|[[Aeneis/Liber XI#235|235.]]}} {{sc|}}Alta intra limina cogit quaeritur cur ad privatam domum convocetur senatus, qui non nisi ad publica et augurato condita loca convenire consuevit. sed scimus domum Latini augurato conditam et eandem tam templum fuisse, quam curiam: namque in superioribus legimus “tectum augustum”, id est augurio conditum, item paulo post “hinc sceptra accipere et primos attollere fasces regibus omen erat, hoc illis curia templum”. merito ergo ad domum regis, quasi ad locum gentibus publicum, convocatur senatus: nam ait in septimo “tali intus templo divum patriaque Latinus sede sedens”. idcirco etiam in Palatii atrio, quod augurato conditum est, apud maiores consulebatur senatus: ubi etiam aries immolabatur, quod, ut in septimo diximus, Vergilius ad Latini transtulit domum. multi dicunt perite Vergilium nec templi nec curiae hoc loco fecisse commemorationem, sed tantum dixisse ‘tecta regia’, ut ostenderet, consilium quod initur, non esse complendum, quia nec rite est inchoatum: ea enim quae dicit Latinus, effectu carebunt. {{ancora+|236|[[Aeneis/Liber XI#235|236.]]}} {{sc|}}Olli ‘illi’ secundum Ennium. et intellegendum κατὰ τὸ σιωπώμενον , Turnum quoque venisse, qui in superiore libro a Iunone subtractus pugnae Ardeam pervenerat. flvunt festinanter incedunt. {{ancora+|238|[[Aeneis/Liber XI#235|238.]]}} {{sc|}}Et primus sceptris primus inter sceptriferos. namque apud maiores omnes duces cum sceptris ingrediebantur curiam; postea coeperunt tantum ex consulibus sceptra gestare, et signum erat eos consules fuisse. aut quia et alii eiusdem partis reges erant, ut Turnus. sic Agamemnon dux ‹fuit› totius exercitus, diversae civitates proprios reges habuerunt. {{ancora+|239|[[Aeneis/Liber XI#235|239.]]}} {{sc|}}Aetola ex urbe remissos quam condiderunt hi qui de Aetolia venerunt, Graeciae provincia, unde Diomedes habuit socios de tribus eius civitatibus, quas habet Aetolia, Pleurona, Olenon, Calydona. sic ergo dixit ‘Aetola ex urbe’, ut “et tandem Euboicis Cumarum adlabitur oris”. ideo autem Diomedem Aetolum dicit, quia pater eius Tydeus Aetolus fuit, qui ad Argos fugit, quoniam fratrem patris sui occiderat. {{ancora+|240|[[Aeneis/Liber XI#240|240.]]}} {{sc|}}Et responsa reposcit mire ait ‘reposcit’: ante enim rex solet a legatis universa cognoscere et sic eos praesente populo iterum omnia iubere narrare. unde est ordine cuncta svo: nam nihil licet praetermittere: unde et superflua narrare consuerunt. {{ancora+|243|[[Aeneis/Liber XI#240|243.]]}} {{sc|}}Vidimus o cives diomedem rhetorice protinus a re coepit; neque enim opus erat principio aliquo legationem referenti. et hic figura est hysteroproteron: natura enim hoc fuit prius dicendum ‘atque iter emensi casus superavimus omnis’ et tunc ‘vidimus Diomedem Argivaque castra’. sed habet consuetudo ut qui tale aliquid nuntiant, protinus admoneant, ut puta ‘vidi illum, erat illic, faciebat illud’: ideo adiecit ‘ille urbem Argyripam patriae cognomine gentis’ et reliqua. illud etiam ordine congruo subiunxit ad perliciendum animum priusquam quicquam diceret ‘munera praeferimus’. inde ordine ‘nomen patriamque docemus, qui bellum intulerint’, hoc est qui, unde, contra quos, qua causa. deinde ponitur oratio Diomedis, cuius sunt partes duae: una, qua se excusat; alia, qua etiam illis suadet ut bellum deponant: nam hoc in fine orationis Venulus addit ‘et responsa simul quae sint, rex optime regum, audisti’. excusatio Diomedis duplex est: fortes sunt Troiani et felices. fortes breviter ostendit per intermissionem ‘mitto ea quae’ et reliqua: frigidus enim locus erat, si virtutem eorum timere diceret quos vicit. Secundus locus multa continet: tam felices esse, ut de omnibus vindicarentur, et singula de singulis mire augendo exsequitur. novissimo loco de se dixit, ne ei obiceretur: quid te ista movent, si tu nihil passus es? et auxit quod amisit, et socios adiecit cum exclamatione ‘haec adeo ex illo mihi iam speranda fuerunt tempore’. ideo se contra Veneris filium excusat pugnare; nam sequitur ‘ne vero, ne me ad tales impellite pugnas’. supererat ut pacem suaderet; ait enim ‘munera quae patriis ad me portastis ab oris’ et cetera. inde laudem Aeneae ita addidit, ut suam laudem servaret: ibi enim ubi se excusat, non hoc ait, quia fortis est non adero, sed illud ‘quicumque Iliacos ferro violavimus agros’, quasi hoc fatum fuerit omnium; hic ubi suadet pacem, aperte dicit, pares mihi non estis, et ait ‘experto credite, quantus in clipeum adsurgat, quo turbine torqueat hastam’, id est ego fatum timeo, vos virtutem timere debetis. nam quod adiecit ‘si duo praeterea talis Idaea tulisset’, non fuit contentus illum Hectori comparare, nisi adiunxisset ‘hic pietate prior: coeant in foedera dextrae’, id est quia pius est, bonus amicus erit. statim conclusit, sicut ad singula invenies dictum. quod autem ait ‘vidimus, o cives, Diomedem’, quasi res magna ei contigerit, qui talem virum viderit. sane aut ‘Diomedem’ legendum, ut sit Latinus accusativus: et admittitur ecthlipsis, ut “multum ille et terris iactatus et alto”: aut si Graecum accusativum facere voluerimus, ‘Diomede’ legamus, ut possit fieri synalipha, sicut “Euryale infelix, qua te regione reliqui?” si autem ‘Diomeden’ dixerimus, nec Latinum est, nec Graecum, nec versus ratio consistit: numquam enim ecthlipsis fit per ‘n’ litteram. tamen melius est ut ‘Diomede’ legamus, ut sit Graecus accusativus. nomina enim Graeca in ‘ ης ‘ exeuntia, quae genetivum in ‘ εος ‘ mittunt per plenam elocutionem, cum eundem casum per synaeresin in ‘ ους ‘ miserint, accusativum in ‘ η ‘ mittant necesse est, ideo quia cum naturam suam servant, accusativum in vocalem mittunt, non in consonantem, et debet synaeresis plenitudinis servare rationem: ut ecce Διομήδης plena declinatio est τοῦ Διομήδεος τῷ Διομήδει τὸν Διομήδεα , per synaeresin autem facit τοῦ Διομήδους τῷ Διομήδει τὸν Διομήδη . ergo hic accusativus ideo in ‘ η ‘ exit, non in ‘ ν ‘, quia cum integrum est hoc nomen, in ‘ εος ‘ exit et crescit eius genetivus: si enim isosyllabus sit nominativo, accusativum in ‘ ν ‘ mittit nec habet ‘ σ ‘ in genetivo, ut Θουκυδίδης, τοῦ Θουκυδίδου, τὸν Θουκυδίδην : nam Διομήδης ideo in genetivo ‘ ς ‘ habet, quia et cum integrum est et Διομήδεος facit, habet ‘ ς ‘ consonantem. {{ancora+|244|[[Aeneis/Liber XI#240|244.]]}} {{sc|}}Casus s. omnes itineris scilicet. et bene vilitatem singularum rerum generalitate vitavit, ne diceret flumina, latrones et cetera. mire autem multa congesta, ne possit de legatorum desidia queri. {{ancora+|245|[[Aeneis/Liber XI#245|245.]]}} {{sc|}}contigimusque manum bene, quasi divinam: sic ‘vidimus, o cives, Diomedem’. qua concidit ilia tellus ἐμφατικῶς dixit pro ‘urbs Ilia’: nam terra non concidit, sed civitas, Ilium. {{ancora+|246|[[Aeneis/Liber XI#245|246.]]}} {{sc|}}Argyripam Diomedes fuit de civitate quae Argos Hippion dicitur, de qua Homerus Ἄργεος ἱπποβότοιο , Horatius “aptum dicet equis Argos”. hic in Apulia condidit civitatem, quam patriae suae nomine appellavit et Argos Hippion dixit: quod nomen postea vetustate corruptum est, et factum est ut civitas Argyrippa diceretur: quod rursus corruptum Arpos fecit. sane Diomedes multas condidisse per Apuliam dicitur civitates, ut Venusiam, quam in satisfactionem Veneris, quod eius ira sedes patrias invenire non poterat, condidit, quae Aphrodisias dicta est. item Canusium Cynegeticon, quod in eo loco venari solitus erat: nam et Garganum a Phrygiae monte Gargara vocavit. et Beneventum et Venafrum ab eo condita esse dicuntur. {{ancora+|247|[[Aeneis/Liber XI#245|247.]]}} {{sc|}}Gargani condebat iapygis arvis Iapygia pars est Apuliae, in qua est mons Garganus, inminens Sipontinae civitati, qui per Calabriam usque in Adriaticum tenditur pelagus: Lucanus “Apulus Adriacas exit Garganus in undas”. ‘Gargani’ autem ‘Iapygis’ figura est pro ‘Gargani Iapygii’. et haec est Iapygia Apuliae, a qua et Iapyx ventus est nominatus, ad quam Iapyx delatus, unde sic nominatus est: nam Iapydia Venetiae regio est, ab oppido dicta, unde est “tunc sciat aerias Alpes et Norica si quis castella in tumulis et Iapydis arva Timavi”. sed in Gargani summitate duo sepulchra esse dicuntur fratrum duorum, quorum cum maior virginem quandam ‹sibi› despondisset et eam minor frater conaretur auferre, armis inter se decertati sunt ibique ad memoriam, invicem se occidentes, sepulti: quae res admirationem habet illam, qua si qui duo inter ipsam silvam agentes iter, uno impetu vel eodem momento saxa adversum sepulchra iecerint, vi nescio qua saxa ipsa separata ad sepulchra singula decidunt. {{ancora+|249|[[Aeneis/Liber XI#245|249.]]}} {{sc|}}munera praeferimus ut illa ante orationem auxilium impetrent. {{ancora+|250|[[Aeneis/Liber XI#250|250.]]}} {{sc|}}qui bellum intulerint quasi nominatis Troianis, quos vicerat, pronior futurus esset ad ferendum auxilium. {{ancora+|251|[[Aeneis/Liber XI#250|251.]]}} {{sc|}}placido sic reddidit ore ut solet, habitum futurae orationis ostendit. {{ancora+|252|[[Aeneis/Liber XI#250|252.]]}} {{sc|}}O fortunatae gentes qui habitatis regna Saturnia, id est o viri semper pace gaudentes! nam legimus “aurea quae perhibent, illo sub rege fuere saecula, sic placida populos in pace regebat”. et bene hoc laudat, quod eis persuadere desiderat. {{ancora+|253|[[Aeneis/Liber XI#250|253.]]}} {{sc|}}Antiqui avsonii quia, qui primi Italiam tenuerunt, Ausones dicti sunt. quietos quibus est amor pacis a maioribus traditus propter regnum Saturni. {{ancora+|254|[[Aeneis/Liber XI#250|254.]]}} {{sc|}}Ignota lacessere bella scilicet Troianorum, non omnia generaliter bella: nam legimus “captivi pendent currus curvaeque secures”: aut ‘ignota’ quae ignoraverint, quasi non suscepturi, si scissent. svadet autem ‘vobis’ subaudis: nam ‘vos’ a superioribus non potest subaudiri, quia non ‘te’, sed ‘tibi suadeo’ dicimus. {{ancora+|255|[[Aeneis/Liber XI#255|255.]]}} {{sc|}}Violavimus quasi sacros: nam violare de religionibus dicimus. et ingenti arte agit, ne aut victoriam suam sileat, aut non procedendo contra eos quos vicit, confiteatur ignaviam, dicens non esse contra eos pugnandum, quos vincere perniciosissimum est. {{ancora+|256|[[Aeneis/Liber XI#255|256.]]}} {{sc|}}mitto ea oratorie, ut etiam sine illis, quae memoraturus est, quae omittit graviora videantur. {{ancora+|257|[[Aeneis/Liber XI#255|257.]]}} {{sc|}}Quos simois premat ille viros id est toto orbe celebris: et ‘premat’ quasi hostes: alibi “ubi tot Simois correpta sub undis scuta virum galeasque et fortia corpora volvit”. alii ‘quos’ pro ‘quantos’ accipiunt, ut sit pronomen pro nomine. ‘ille’ autem mire exsecratur. {{ancora+|258|[[Aeneis/Liber XI#255|258.]]}} {{sc|}}Scelerum poenas expendimus omnes id est luimus omnes poenas, quae sunt statutae sceleribus. alii ‘sceleris omnis’ legunt: nam ‘omnes’ non potest ad Graecos referri, quia non omnes pertulere supplicia. sed si ‘omnes’, mire, ne putes forte factum. et adiuvandum pronuntiatione. {{ancora+|259|[[Aeneis/Liber XI#255|259.]]}} {{sc|}}Vel priamo miseranda manus etiam Priamo, ut “carmina vel caelo possunt deducere lunam”. est autem Pacuvii qui ait “si Priamus adesset, et ipse eius commiseresceret”: id est ut calamitas eorum qui vicerunt, gravior crederetur miserantibus victis. scit triste minervae sidus fabula hoc habet: propter Cassandrae stuprum Graecis iratam Minervam, vel quod ei victores per superbiam sacrificare noluerunt: unde eos redeuntes gravissima tempestate fatigatos per diversa dispersit: Horatius “cum Pallas usto vertit iram ab Ilio”. re vera autem constat Graecos tempestate laborasse aequinoctio vernali, quando manubiae Minervales, id est fulmina, tempestates gravissimas commovent. unde perite dicendo ‘sidus’ utrumque complexus est: nam sidus et tempestatem significat et re vera sidus. haec autem numina quae inter sidera non videmus, licet sua signa propria non habeant, cum aliis potestate sunt permixta. ut ophiuchus ipse est Aesculapius, gemini Apollinis et Herculis esse dicuntur, sic Minervae aries esse dinoscitur. {{ancora+|260|[[Aeneis/Liber XI#260|260.]]}} {{sc|}}Vltorque caphereus τὸ αὐτὸ est, id est cautes Euboicae: nam Euboea insula est in qua mons Caphereus, circa quem Graeci periere naufragio. ‘ultor’ autem ideo dixit, quia Nauplius, Palamedis pater, dolens filium suum factione interemptum, ut in secundo memoravimus, cum videret Graecos tempestate laborare, montem Caphereum ascendit et elata facula signum dedit vicini portus, qua re decepti sunt Graeci et inter asperrimos scopulos naufragium pertulerunt. {{ancora+|262|[[Aeneis/Liber XI#260|262.]]}} {{sc|}}Atrides protei menelaus Agamemnon et Menelaus uno quidem fataliter fuerant supplicio destinati. namque Atreus et Thyestes fratres fuerunt in se invicem saevi, adeo ut Thyestes cum Aerope, fratris uxore, concumberet: quod dolens Atreus liberos ei epulandos adposuit. sed cum Thyestes post cognitum facinus requireret ultionem, ei Apollo respondit, posse alio scelere illius facinoris vindicem nasci, scilicet si cum Pelopia, filia sua, concumberet. quo facto natus est Aegisthus, fatalis in Atrei geminam subolem. sed Iuppiter Menelai fata miseratus est propter Helenae iugale consortium, et eum per diversa errare maluit, quam Aegisthi manibus interire. hic errans ad Aegyptum usque pervenit, ubi Proteus, deus marinus, regnaverat, cui aliquando rapta a Theseo Helena dicitur commendata: unde quidam dicunt quod ad eam petendam Menelaus ad Aegyptum profectus sit post bella Troiana. sunt qui volunt nec raptam esse a Paride Helenam, sed aliam causam belli fuisse Troiani, illam scilicet, quod Herculem, quaerentem Hylam, suscipere noluerunt. qui autem volunt eam raptam a Paride, hoc dicunt, quod recepta a Proteo per Theseum ad Menelaum transitum fecerit et sic eam Paris rapuerit: secundum quod, ut supra diximus, Menelaus ad Aegyptum Iovis voluntate pervenit, scilicet ne ab Aegistho posset interimi. quod autem ait ‘Protei columnas’ ratione non vacat: nam columnas Herculis legimus et in Ponto et in Hispania. hunc autem Proteum fortissimum et invictissimum constat fuisse. novimus autem quod omnes fortes Hercules dicebantur: unde videtur hoc adfectasse Vergilius, ut pro finibus ‘Protei columnas’ diceret, quas habuit Hercules, ut ostenderet eum etiam Herculem dictum. advsque colvmnas protei usque ad fines Aegypti, hoc est usque ad Pharon, ante insulam, nunc partem Alexandriae: Lucanus “nunc claustrum pelagi cepit Pharon: insula quondam in medio stetit illa mari sub tempore vatis Proteos, at nunc Pellaeis est proxima muris”. ‘Protei’ autem Latinus est genetivus, constrictus per synaeresin. ‘adusque’ autem sic est dictum quemadmodum “Siculo prospexit abusque Pachyno”: nam cum praepositio praepositioni numquam cohaereat, ‘abusque’ et ‘adusque’ licenter admissum est. {{ancora+|263|[[Aeneis/Liber XI#260|263.]]}} {{sc|}}Exulat proprie: nam exulare dicuntur qui extra solum eunt. sane sciendum quia quo tempore Menelaus iit ad Aegyptum, perdidit Canobum gubernatorem, a quo vicina civitas nomen accepit, quae hodieque mutata littera Canopos nominatur. vidit mire addidit, ut “quam semel informem vasto vidisse sub antro Scyllam”. cyclopas Graecae declinationis accusativus est. unde Graecum habebit accentum: nam latine ‘cyclopes’ diceret; sed sic versus stare non poterat. {{ancora+|264|[[Aeneis/Liber XI#260|264.]]}} {{sc|}}Regna neoptolemi referam subaudis ‘eversa’, quod ex posterioribus intellegitur. Pyrrho autem quid contigerit manifestum est: nam, ut in tertio legimus, cum vellet ducere Hermionen, Oresti ante desponsatam, ab eo est inter aras Apollinis interemptus: unde est “scelerum furiis agitatus Orestes excipit incautum patriasque obtruncat ad aras”. versosque penates idomenei Idomeneus rex Cretensium fuit: qui cum tempestate laboraret, vovit se sacrificaturum Neptuno de ea re quae ei primum occurrisset. casu ei primus filius occurrit: quem cum, ut alii dicunt, immolasset, ut alii, immolare vellet, ob crudelitatem regno a civibus pulsus est: unde est “fama volat pulsum regnis cessisse paternis Idomenea ducem”. alii dicunt quod abscedens cuidam suum commendaverat regnum, qui per eius absentiam occupavit imperium et reversum pepulit. ergo ‘versos penates’ aut eversos et funditus dirutos accipiendum: aut certe in aliena iura conversos. {{ancora+|265|[[Aeneis/Liber XI#265|265.]]}} {{sc|}}Libycone habitantes litore locros ut etiam in tertio diximus, Locri, socii Aiacis Oilei, fuerunt Epizephyrii et Ozolae; sed hi tempestate divisi sunt adeo, ut Epizephyrii tenerent Bruttios, de quibus ait in tertio “hic et Narycii posuerunt moenia Locri”, Ozolae vero deferrentur Pentapolim, de quibus nunc queritur dicens ‘Libycone habitantes litore Locros’? quamvis quidam dicant, etiam in ipsis Bruttiis litus Libycum dici. alii hos circa Syrtes posuisse sedes: alii in Libya insulas quasdam inhaerentes occupasse, eosque initio Mesammones, postea corrupte Nasamones appellatos: alii amissa in Syrtibus classe, per mediterranea arietis fortuito ductu iter facientes ad Ammonem pervenisse et oppidum †Aucela inter Nasamones condidisse: alii Africae insulam tenuisse, quae nunc Cercina dicitur. et pronuntiandum, ut longinquitas doceatur exilii. {{ancora+|268|[[Aeneis/Liber XI#265|268.]]}} {{sc|}}Devicta asia subsedit adulter quidam ‘sub’ pro ‘post’ accipiunt, ut sit pro ‘post possedit’. legitur et ‘devictam Asiam’: quod si est, ita intellegimus ut ‘subsedit’ sit dolo possedit — Lucanus “subsidere regnum Chalcidos Euboicae magna spe rapte parabas”: unde et subsessores dicuntur, qui in insidiis tauros interimunt, et hostium dolos subsessas vocamus — ut sit sensus: ab Agamemnone devictam Asiam adulter Aegisthus insidiis et factione possedit. melius tamen est ut ‘devicta Asia’ legamus, secundum quod ‘subsedit’ erit remansit, ut “extremus galeaque ima subsedit Acestes”, ut sit sensus: Asia propter adulterium pertulit bella, quae remanente adultero finita esse nihil profuit, ut cum indignatione sit dictum, dum primum vindicatur adulterium, aliud rursus emersit. sane Clytemestram Orestes filius postea in vindictam patris necavit. quidam dicunt Clytemestram non manu filii, sed iudicum sententia peremptam. alii hunc Orestem filium Menelai et Helenae tradunt; quidam inventam †ingeniam aboetiam uxorem ei volunt fuisse. {{ancora+|267|[[Aeneis/Liber XI#265|267.]]}} {{sc|}}Prima intra limina in ipso limine imperii, id est in litore, quia secundum Homerum Clytemestra Agamemnoni occurrit ad litus et illic eum susceptum cum adultero inter epulas interemit: quod et Iuvenalis tangit dicens “quippe ille deis auctoribus ultor patris erat caesi media inter pocula”. alii autem dicunt [Clytemestram dolore pellicatus, quod conperisset Cassandram a marito electam,] quod in ipso regressu, id est prima die qua domus suae limen ingressus est, [blande suscepisse, cumque ille diis penatibus se sacrificare velle dixisset,] consilio Aegisthi ab uxore vestem accepit clauso capite [et manicis,] qua inplicatus adulteri manibus interiit. {{ancora+|269|[[Aeneis/Liber XI#265|269.]]}} {{sc|}}Invidisse deos Stheneli filius Cyllarabus Aegialiam, Diomedis uxorem, cognovit adulterio: quo comperto Diomedes reverti noluit et in Apuliae partibus sibi condidit sedes. quod Veneris dolo dicitur esse perfectum, quam in bello Troiano vulneraverat: unde ait ‘invidisse deos’. {{ancora+|270|[[Aeneis/Liber XI#270|270.]]}} {{sc|}}Pulchram calydona viderem unam de supra dictis civitatibus, quibus imperavit. {{ancora+|271|[[Aeneis/Liber XI#270|271.]]}} {{sc|}}Nunc etiam horribili visu p. s. hoc loco nullus dubitat fabulae huius ordinem a Vergilio esse conversum: nam Diomedis socios constat in aves esse conversos post ducis sui interitum, quem extinctum inpatienter dolebant. hae aves hodieque Latine Diomedeae vocantur, Graeci eas ἐρωδιούς dicunt. habitant autem in insula quae est haud longe a Calabria, in conspectu Tarentinae civitatis. quinetiam de his avibus dicitur quod Graecis navibus laetae occurrant, alienas vehementer fugiant, memores et originis suae et quod Diomedes ab Illyriis interemptus est. portenta s. re vera enim portentum est homines in aves esse conversos. {{ancora+|272|[[Aeneis/Liber XI#270|272.]]}} {{sc|}}Et socii amissi legunt non nulli et ‘admissis pennis’, sed melius est ‘amissi’. {{ancora+|274|[[Aeneis/Liber XI#270|274.]]}} {{sc|}}Lacrimosis vocibus dolentes vel suam mutationem, vel regis interitum: namque hoc tangit latenter. {{ancora+|275|[[Aeneis/Liber XI#275|275.]]}} {{sc|}}Speranda pro ‘timenda’, ut “hunc ego si potui tantum sperare dolorem”. {{ancora+|276|[[Aeneis/Liber XI#275|276.]]}} {{sc|}}Caelestia corpora Martis et Veneris, quae numina vulneravit in bello. {{ancora+|277|[[Aeneis/Liber XI#275|277.]]}} {{sc|}}Veneris violavi vulnere dextram artificiose agit: nam sciens ea quae dicuntur in fine, animis inhaerere, suos casus ultimos memorat. perite etiam Venerem tantum vulneratam a se esse dicit, Martis supprimens nomen, quod ei poterat esse gloriosius: ut videatur omnia quae pertulit, odio Veneris pertulisse, contra cuius filium nunc vocatur ad pugnam, ut negans etiam nunc paria formidare videatur. ‘dextram’ autem secundum Homerum dicit, qui ait ἐπὶ καρπῷ . {{ancora+|278|[[Aeneis/Liber XI#275|278.]]}} {{sc|}}Tales inpellite pugnas quarum est periculosa victoria. {{ancora+|279|[[Aeneis/Liber XI#275|279.]]}} {{sc|}}Nec mihi cum teucris vllum post eruta bellum pergama ne ei obiciatur illa coniuratio quam apud Aulidem Graeci inierunt, dicit in Troiae excidio sacramentum coniurationis esse conpletum; namque in Troiam, non in Troianos coniuraverant Graeci: huc enim spectat quod dicit, nullum se cum Troianis habere bellum post dirutam Troiam. {{ancora+|280|[[Aeneis/Liber XI#280|280.]]}} {{sc|}}Nec veterum memini laetorve malorum nec meminisse volo victoriarum mearum quarum nullus oblivisci consuevit, nec laetor Troianorum malorum pro ‘Troianis malis’ quae nobis bellantibus pertulerunt: non enim potest de suis malis dicere, cum et mala sua nullus obliviscatur, et ea ipse paulo ante memoraverit. ‘laetor’ autem ‘malorum’ figura Graeca est, sicut Horatius “agrestium regnavit populorum” pro ‘agrestibus populis’. {{ancora+|281|[[Aeneis/Liber XI#280|281.]]}} {{sc|}}Munera quae patriis ad me portastis ab oris hinc iam suasio est et consilium; nam finita est auxiliorum negatio: unde et paulo post Venulus ita dividit dicens ‘et responsa simul quae sint, rex optime, regis audisti et quae sit magno sententia bello’, scilicet audisti et quemadmodum negarit auxilia, et quod nobis dederit de pace consilium. {{ancora+|282|[[Aeneis/Liber XI#280|282.]]}} {{sc|}}Stetimus tela aspera contra contulimusque manus id est et comminus, et e longinquo inter nos bella tractavimus. {{ancora+|284|[[Aeneis/Liber XI#280|284.]]}} {{sc|}}Quantus in clipeum adsurgat aut ‘quantus’ est quotiens in hostem pergens erigit scutum: aut pugnandi exsecutus est genus. qui enim scripserunt de arte militari dicunt summum genus esse dimicandi, quotiens calcato umbone adversarii se in hostilem clipeum erigit miles et ita contra stantis vulnerat terga. vel ‘quantus adsurgat’, [vel] quanto sit maior. {{ancora+|285|[[Aeneis/Liber XI#285|285.]]}} {{sc|}}Si dvo praeterea hoc est alios duos. {{ancora+|287|[[Aeneis/Liber XI#285|287.]]}} {{sc|}}Dardanus pro ‘Dardanius populus’. et posuit principale pro derivativo: sic Homerus τὸν δ’ ἔκτανε Δάρδανος ἀνήρ lugeret morem lugendi quidam dicunt Aegyptios invenisse: eos enim primos Liberum, quem Osirim appellant, a fratre Typhone per insidias interemptum atra veste luxisse: inde ceteris gentibus traditum ut post interitum proximorum suorum veste mutata lugerent, ita tamen, ut intra annum finiretur luctus. {{ancora+|288|[[Aeneis/Liber XI#285|288.]]}} {{sc|}}Cessatum est tardatum est: et mire quia non habet quos inputet Troianis triumphos, vult eis excidii tarditatem pro victoria cedere. {{ancora+|290|[[Aeneis/Liber XI#290|290.]]}} {{sc|}}haesit retardata est. vestigia rettulit retro acta est et repulsa, ut “ac retro sublapsa referri”. {{ancora+|292|[[Aeneis/Liber XI#290|292.]]}} {{sc|}}Hic pietate prior id in Aenea plus laudat quod Latinis, sicut suadet, pacem petituris est utile, ut eum se credant posse facilius exorare. ‘prior’ autem praestantior, melior. {{ancora+|293|[[Aeneis/Liber XI#290|293.]]}} {{sc|}}Qua datur qua potest, quacumque ratione permittitur. {{ancora+|296|[[Aeneis/Liber XI#295|296.]]}} {{sc|}}Per ora turbata pro ‘per ora turbatorum’. {{ancora+|298|[[Aeneis/Liber XI#295|298.]]}} {{sc|}}Clavso gurgite saxorum obiectione praecluso. {{ancora+|299|[[Aeneis/Liber XI#295|299.]]}} {{sc|}}fremunt ripae antiqui aquae sonitus ‘fremitus’ dicebant: Ennius “ratibusque fremebat imber Neptuni”. {{ancora+|301|[[Aeneis/Liber XI#300|301.]]}} {{sc|}}Praefatus divos more antiquo: nam maiores nullam orationem nisi invocatis numinibus inchoabant, sicut sunt omnes orationes Catonis et Gracchi; nam generale caput in omnibus legimus. unde Cicero per inrisionem ait “si quid ex vetere aliqua oratione ‘Iovem ego optimum maximum’”. {{ancora+|302|[[Aeneis/Liber XI#300|302.]]}} {{sc|}}Ante equidem summa de re statvisse Latini latenter arguit Turnum, quod sibi non obtemperaverit, ut foedus fieret, in septimo scilicet ubi dixit “te, Turne, nefas, te triste manebit supplicium”: nam modo hoc tempus revolvit. vellem statvisse olim est quod volui his malis terminum dare. ‘vellem’ autem ‘statuisse’ sic dixit ut ‘vellem fecisse’: et est conpendiosa elocutio, cum querimur non esse factum quod fieri debuit. {{ancora+|303|[[Aeneis/Liber XI#300|303.]]}} {{sc|}}non tempore tali adiuvandum pronuntiatione: id est post tanta quae pertulimus mala. et oportune deliberandi quidem de hac re existimat intervallum esse, hostili exercitu inminente, et per hoc magis suadet, dum tam infestos probat, ut sibi nec pacem petere permittatur. {{ancora+|305|[[Aeneis/Liber XI#305|305.]]}} {{sc|}}Bellum inportunum concepit gravem iracundiam, et sic in haec verba prorupit. ‘inportunum’ autem est ubi nullum refugium est, quod caret portu, id est quiete, ubi nullus portus est. nam hoc quodammodo dicit, in naufragium fertur ista contentio, quia supra audierat periculum esse etiam superare Troianos. et enarrat cur ‘inportunum’, dicens ‘cum gente deorum invictisque viris gerimus’. cives ἐκφώνησις . cum gente deorum qui a diis originem ducunt. {{ancora+|306|[[Aeneis/Liber XI#305|306.]]}} {{sc|}}Invictisque viris gerimus atqui supra legimus “bis capti Phryges”. sed invictos ideo dicit, quia sequetur ‘nec victi possunt absistere ferro’. ‘possunt’ autem ‘absistere’ mire ait, ac si diceret: etiam si velint, eos a bellis discedere natura non patitur. Ennius “qui vincit non est victor, nisi victus fatetur”. Varro et ceteri invictos dicunt Troianos, quia per insidias oppressi sunt: illos enim ‘vinci’ adfirmant qui se dedunt hostibus. {{ancora+|308|[[Aeneis/Liber XI#305|308.]]}} {{sc|}}Adscitis evocatis, adiunctis. ergo et gradatim accedit ad desperationem, quae cogit pacem esse poscendam. aetolum in armis †a patri usque adde id Diomedis mentionem intulit. {{ancora+|309|[[Aeneis/Liber XI#305|309.]]}} {{sc|}}ponite deponite. spes sibi quisque subaudis ‘sit’. et late patet ista sententia, vel quod alienis egere auxiliis non oporteat, vel quod meminisse singuli spei suae debeant, ut ea sperent tantum, quibus possunt potiri. sed haec quam angusta videtis ut unusquisque in se tantum spem habeat quam sit augustum, videtis. cetera absolute dixit, id est exercitus, auxilia, vires imperii: quae quia sic videtis adflicta, quid restat, nisi ut pacem petamus? {{ancora+|311|[[Aeneis/Liber XI#310|311.]]}} {{sc|}}Ante oculos interque manus sunt omnia vestras ac si diceret, non egent narratione. ‘inter manus’ autem, quod Graeci πρὸ χειρῶν . {{ancora+|312|[[Aeneis/Liber XI#310|312.]]}} {{sc|}}Nec quemquam incuso excusatio haec ostendit et obliquam esse in Turnum orationem Latini. {{ancora+|313|[[Aeneis/Liber XI#310|313.]]}} {{sc|}}Fuit exhausta et consumpta est. toto certatum est corpore regni id est imperii omnibus viribus bellamus. {{ancora+|314|[[Aeneis/Liber XI#310|314.]]}} {{sc|}}Dubiae menti meae, scilicet cogitanti. {{ancora+|315|[[Aeneis/Liber XI#315|315.]]}} {{sc|}}paucis animos adhibete docebo aut ‘paucis docebo’, aut ‘animos paucis adhibete’. {{ancora+|316|[[Aeneis/Liber XI#315|316.]]}} {{sc|}}Est antiquus ager tusco mihi proximus amni hoc loco Donatus erravit dicens, agrum quem Latinus donare disponit, esse in Campania iuxta Vfentem fluvium, quod etiam Clanarius ait, cuius terras vicinas Tusci aliquando tenuerunt, ut inde dictum sit ‘Tusco mihi proximus amni’. agit etiam hoc argumento, quod illic est locus qui hodieque pinetum vocatur. sed constat omnia illa loca esse campestria, nec procedit quod dicitur ‘celsi plaga pinea montis’. unde sequenda est potius Livii, Sisennae et Catonis auctoritas: nam paene omnes antiquae historiae scriptores in hoc consentiunt. Cato enim in originibus dicit Troianos a Latino accepisse agrum, qui est inter Laurentum et castra Troiana. hic etiam modum agri commemorat et dicit, eum habuisse iugera iiDCC. sane ‘antiquus’ potest et nobilis accipi: vel secundum Trebatium qui de religionibus libro septimo ait “luci qui sunt in agris qui concilio capti sunt, hos lucos eadem caerimonia moreque conquiri haberique oportet, ut ceteros lucos qui in antiquo agro sunt”. ‘antiquum agrum’ Romanum cogit intellegi. tusco mihi proximus amni Tiberino. {{ancora+|317|[[Aeneis/Liber XI#315|317.]]}} {{sc|}}Longus in occasum ea parte, qua in occidentem tenditur, longior: potuit ergo usque ad Laurentum et ad Hostiam tendi. fines super usque sicanos usque ad fines Sicanos, quos Siculi aliquando tenuerunt, id est usque ad ea loca in quibus nunc Roma est: haec enim Siculi habitaverunt, unde est “et gentes venere Sicanae saepius”. qui a Liguribus pulsi sunt, Ligures a Sacranis, Sacrani ab Aboriginibus. {{ancora+|318|[[Aeneis/Liber XI#315|318.]]}} {{sc|}}Avrunci rutvlique serunt subaudis a superioribus ‘mihi’: nam et supra ait ‘est mihi antiquus ager’. ergo suum agrum pollicetur, aut quem tamquam stipendiarium habebant Rutuli et Aurunci, aut ad quem colendum quasi regi operas dabant: unde superfluum est quod ait Donatus, non potuisse fieri ut praesente Turno ager Rutulorum a Latino donaretur Aeneae. {{ancora+|319|[[Aeneis/Liber XI#315|319.]]}} {{sc|}}Duros exercent colles extenuat agri meritum, quo vile videatur esse quod donat: vel ne grave videatur his, quibus auferendus est. hinc etiam illud est ‘atque horum asperrima pascunt’, et supra ‘Aurunci Rutulique serunt’, id est nec operis suis excolitur. asperrima autem pascunt quidam pro ‘asperrimas partes’, vel ‘asperrima pascunt loca’ accipi volunt. {{ancora+|321|[[Aeneis/Liber XI#320|321.]]}} {{sc|}}Cedat amicitiae id est in pretium concedat amicitiarum. et bono verbo usus est ‘amicitiae’, non pro hostibus, hoc est ne quasi victi demus. {{ancora+|322|[[Aeneis/Liber XI#320|322.]]}} {{sc|}}Aequas dicamus leges ut pari inter nos societate versemur, id est ut sit neuter inferior. sociosque in regna vocemus non stipendiarios, ut in quarto “cuique loci leges dedimus”. {{ancora+|325|[[Aeneis/Liber XI#325|325.]]}} {{sc|}}Possuntque solo decedere nostro scit eos fataliter ad Italiam venisse: nam audiit et a Fauno “externi venient generi” et ab Ilioneo “sed nos fata deum vestras exquirere terras imperiis egere suis”. tamen propter Turnum simulat ignorantiam, ut se etiam circa eum aequum praestare videatur. multum est autem quod ait ‘possunt’. {{ancora+|326|[[Aeneis/Liber XI#325|326.]]}} {{sc|}}bis denas italo texamus robore naves quaeritur unde scierit Latinus, viginti naves habuisse Aenean; sed ita absolvitur: potuit speculatione, potuit rumore cognoscere, postremo aestimatione dixit, quae amplius solet conplecti: quia de viginti navibus unam periisse cum Oronte, quattuor in Sicilia concrematas. texamus quidam ‘texamus’ proprie dictum tradunt, quia loca in quibus naves fiunt, Graece ναυπήγια , latine textrina dici: Ennius dicit “idem campus habet textrinum navibus longis”: navalia enim non esse ναυπήγια , sed νεώρια . {{ancora+|327|[[Aeneis/Liber XI#325|327.]]}} {{sc|}}complere valent proprie verbum nauticum: nam Graece πλήρωμα dicitur. iacet omnis ad undam materies hic ‘omnis’ pro ea quae sufficit. iterum extenuat, ut sine magno negotio posse fieri videatur. materies antique dictum: nam materiam dici debere multi adserunt. {{ancora+|328|[[Aeneis/Liber XI#325|328.]]}} {{sc|}}numerumque modumque eleganter quot et quantae magnitudinis sint. {{ancora+|329|[[Aeneis/Liber XI#325|329.]]}} {{sc|}}manus artifices. navalia demus hoc loco ipsae res navales sunt, id est pix, cera, funes, vela et alia huius modi. ‘navalia’ dicimus loca ubi naves sunt; sed modo de Graeco transtulit et ‘navalia’ posuit pro trabibus de quibus naves fiunt: nam Homerus νήιον dicit navale lignum. {{ancora+|331|[[Aeneis/Liber XI#330|331.]]}} {{sc|}}Prima de gente et ex numero et ex nobilitate legatorum intellegitur negotii magnitudo. {{ancora+|333|[[Aeneis/Liber XI#330|333.]]}} {{sc|}}avrique eborisque talenta ad aurum refertur: an et ad ebur? quia et ebur ad pondus venditur. {{ancora+|334|[[Aeneis/Liber XI#330|334.]]}} {{sc|}}Et sellam regni trabeamque insignia nostri bene ‘nostri’. Romanorum enim imperatorum insigne fuit sella curulis et trabea: nam diadema, ut aliarum gentium reges, non habebant. et sciendum sellam curulem a curru dictam, quod hi tantum ea utebantur qui triumphali curru invecti fuissent: sicut etiam palmata dicitur toga quam merebantur hi qui reportassent de hostibus palmam. {{ancora+|335|[[Aeneis/Liber XI#335|335.]]}} {{sc|}}In medium in commune, ut “in medium quaerebant”. {{ancora+|336|[[Aeneis/Liber XI#335|336.]]}} {{sc|}}tum drances idem videlicet qui supra apud Aenean egerat. {{ancora+|337|[[Aeneis/Liber XI#335|337.]]}} {{sc|}}Obliqua invidia hoc est qui non ex aperto inpugnabat Turnum, sed eum reipublicae simulata defensione lacerabat. {{ancora+|338|[[Aeneis/Liber XI#335|338.]]}} {{sc|}}Largus opum abundans opibus, dives, non qui multa donaret. lingvae melior ut “laetissimus umbrae”, Sallustius “frugum pabulique laetus ager”. {{ancora+|339|[[Aeneis/Liber XI#335|339.]]}} {{sc|}}Non futtilis auctor non inanis: nam futtile vas quoddam est lato ore, fundo angusto, quo utebantur in sacris Vestae, quia aqua ad sacra Vestae hausta in terra non ponitur, quod si fiat, piaculum est: unde excogitatum vas est, quod stare non posset, sed positum statim effunderetur. inde et homo, commissa non retinens, futtilis dicitur, contra ‘non futtilis’ bonus in consiliis, non inanis. {{ancora+|340|[[Aeneis/Liber XI#340|340.]]}} {{sc|}}Seditione potens praepotens in movenda, non in conprimenda seditione. superbum pro ‘nobile’. {{ancora+|341|[[Aeneis/Liber XI#340|341.]]}} {{sc|}}Incertum de patre ferebat non ignobile, sed penitus ignoratum significat. alii ‘incertum’ aut ipsum patrem, aut genus tradunt. et bene segni homini paternam non dedit nobilitatem. {{ancora+|342|[[Aeneis/Liber XI#340|342.]]}} {{sc|}}surgit hic reddidit sensum ‘tum Drances surgit’. onerat dictis hoc sermone ostendit, eum etiam exhortatione gravatum Latini. iras Turni, an omnium qui bellum detestabantur? {{ancora+|343|[[Aeneis/Liber XI#340|343.]]}} {{sc|}}Rem nulli obscuram callide et oratorie agit et in omnibus adulatorie respondet dictis Latini: supra enim ille dixerat “ante oculos interque manus sunt omnia vestras”. sane quasi praedictum oratorem exprimit, quia supra de eo dixit ‘et lingua melior’. et ‘rem consulis’ pro ‘de re consulis’: Plautus “consulere quiddam est quod tecum volo” (Mos. 1102). sed Drances, sicut dictum est, rhetorice suadet de pace. nam et pacem faciendam hortatur, et accusationem in Turnum dirigit, et quae a Latino indubitanter universa dicta sunt, quae pacem fieri suadeant, Drances eadem omnia respondens, addit etiam de filia danda Aeneae, quod Latinus ante reticuerat, “quin natam egregio genero”: quasi non aliter firma erit pax, quam fieri vis: quia sciebat hoc Turnum graviter esse laturum, in invidiam personam eius adducens “dicam equidem, licet arma mihi mortemque minetur”. et ne mirum esset, qui sic libere responderet, ante eius et mores et causam praedixit ‘lingua melior’, ‘seditione potens’, ‘idem infensus, quem gloria’ et reliqua. duae tamen hic faciendae pacis praecipue causae sunt, quod victi sunt, et Turnus singulari certamine congredi debeat. vocis egentem genetivo iunxit, ut “cum classis egeret”. {{ancora+|344|[[Aeneis/Liber XI#340|344.]]}} {{sc|}}O bone rex bene addidit ‘bone’, et auxit epitheto dignitatem: ‘rex’ enim medium est; nam et bonus esse et pessimus potest. alii ‘bone rex’ exprobratione accipiunt, ut quidam volunt †se bonum dici. {{ancora+|345|[[Aeneis/Liber XI#345|345.]]}} {{sc|}}Mussant modo ‘verentur’ vel ‘timent’ significat; alias ‘dubitant’, ut “mussat rex ipse Latinus quos generos vocet”; interdum ‘susurrant’, ut de apibus dicit. et proprie ‘mussare’ est obmurmurare et queribundum tectius velut muto esse vicinum. alias ‘tacent’, alias ‘quiescunt’. {{ancora+|346|[[Aeneis/Liber XI#345|346.]]}} {{sc|}}Flatusque remittat aut ponat superbiam: aut ‘nostros flatus remittat’, id est nobis respirare concedat. ‘remittat’ autem nunc pro ‘laxet’, ut ‘remissis artubus’ pro ‘laxatis’. {{ancora+|347|[[Aeneis/Liber XI#345|347.]]}} {{sc|}}Cuius ob avspicium invidiose Turni auspiciis inputat quod tantus periit exercitus, ac si diceret: si malis et infaustis tuis ominibus non egrederentur, possent forsitan superare virtute. sane sciendum hunc exprimere quicquid verecunde celavit Latinus. moresque sinistros contrarios, quia in principio Latino obtemperare noluit. {{ancora+|348|[[Aeneis/Liber XI#345|348.]]}} {{sc|}}licet arma mihi ‘licet’ pro ‘quamvis’. et est parenthesis. {{ancora+|349|[[Aeneis/Liber XI#345|349.]]}} {{sc|}}Lumina ducum id est proceres, ut “o lux Dardaniae”. {{ancora+|350|[[Aeneis/Liber XI#350|350.]]}} {{sc|}}Consedisse urbem luctu in luctum esse demersam. temptat mire ‘temptat’, non pugnat. {{ancora+|351|[[Aeneis/Liber XI#350|351.]]}} {{sc|}}Fugae fidens illud respicit quod bella deseruit, Iunone faciente: vel quia eius exercitus fugit. ‘fugae’ autem figurate dixit pro ‘fuga fidens’. caelum territat armis dictum quidem Vergilii gravitati non congruit, sed perite Dranci haec data sunt verba, qui tumida uti oratione inducitur: unde ei paulo post Turnus obicit, “quae tuto tibi magna volant”, item “proinde tona eloquio”, item “ventosa in lingua”. deinde diximus Drancem librare se ad orationem Latini: unde nunc dicit ‘et caelum territat armis’, quia audierat ‘bellum inportunum, cives, cum gente deorum’, id est contra eos pugnat, qui favore ‹deorum› nituntur. caelum t. a.] quasi vanus et qui ventis minetur. {{ancora+|352|[[Aeneis/Liber XI#350|352.]]}} {{sc|}}etiam hoc loco ‘etiam’ pro ‘adhuc’, ut Terentius “hunc ego numquam videram etiam” et mox “unum etiam vos oro, ut me in vestrum recipiatis gregem”. mitti dardanidis dicique i. ‘mitti’ aurum, ebur, sellam et cetera, ‘dici’ de navibus vel agro. et bene ‘Dardanidis’ quasi cognatis et ab origine generis propinquis. {{ancora+|354|[[Aeneis/Liber XI#350|354.]]}} {{sc|}}adicias pro ‘adice’: Terentius “abeas si sapis”: quia indecens erat imperative ad regem loqui. et bene hic quod honeste Latinus reticuerat dicit, Laviniam quoque ei offerendam. {{ancora+|355|[[Aeneis/Liber XI#355|355.]]}} {{sc|}}Egregio genero dignisque hymenaeis ergo Turnus videtur indignus. {{ancora+|356|[[Aeneis/Liber XI#355|356.]]}} {{sc|}}Aeterno foedere firmes natae scilicet coniunctione: nam munera et contemni poterant, generis vero coniunctione in aeternum pacis foedera firmabantur. hoc autem dicto latenter etiam Latini pudorem exonerat, qui Turno etiam suam promiserat filiam, dicens causam reipublicae praeponderare debere et propter pacem civium Turno Aenean esse praeferendum. {{ancora+|357|[[Aeneis/Liber XI#355|357.]]}} {{sc|}}Terror ‘terror’ est proprie qui aliis infertur, ut si dicas ‘ille mihi habet terrorem’, id est timendus est: unde et terribilis dicitur. ‘metus’ autem est quem habent timentes. sed nunc usurpative terrorem pro metu posuit, nam hoc dicit: quod si tantum Turnum timemus. et bene involvit quod turpe esset audiente Latino dicere, ut Turnum timeat. {{ancora+|358|[[Aeneis/Liber XI#355|358.]]}} {{sc|}}ipsum invidiose repetitum pronomen. veniamque oremus ab ipso cedat Asper hic distinguit, id est hanc veniam oremus, ut cedat: aut si coniuncte legeris ‘cedat ius proprium regi’, nova erit elocutio accusativo iunctum ‘cedat’. et ‘cedat ius proprium ‹regi’›, id est quod proprium regum est, aut ‘cedat’ Aeneae. quod autem hic dixit ‘cedat’, mox ‘pone animos et pulsus abi’. {{ancora+|360|[[Aeneis/Liber XI#360|360.]]}} {{sc|}}Quid miseros totiens in aperta pericula cives proicis quasi viles et abiciendos. et ingenti pondere universa verba sunt posita. {{ancora+|361|[[Aeneis/Liber XI#360|361.]]}} {{sc|}}Latio non uni civitati. caput principium. et est antiquum: quia qui auctor et princeps rei gestae fuerat, ‘caput’ a veteribus dicebatur: Terentius “nam si hic mali est quicquam, illic huic rei est caput”, Plautus in Asinaria “ego caput huic fui argento inveniendo” (As. 728). {{ancora+|362|[[Aeneis/Liber XI#360|362.]]}} {{sc|}}Nulla salus bello plus est, quam si ‘spes’ diceret ‘nulla’. ‘bello’ autem per bellum. pacem te poscimus omnes ‘te poscimus’, qui solus es causa bellorum: nam Aeneas iam pacem promisit. ‘omnes’ invidiose, ut et Latinus hoc poscere videatur. {{ancora+|363|[[Aeneis/Liber XI#360|363.]]}} {{sc|}}Solum inviolabile pignus id est Laviniam. et hoc est quod ait supra ‘pacem hanc aeterno foedere firmes’. {{ancora+|364|[[Aeneis/Liber XI#360|364.]]}} {{sc|}}Invisum quem tu tibi fingis id est inimicum: et bene ‘quem tu tibi fingis’, ne ei tamquam inimico minime credatur. et hoc dicit: non sum quidem inimicus, sed si velis esse, non recuso: nam hoc est ‘et esse nil moror’. {{ancora+|366|[[Aeneis/Liber XI#365|366.]]}} {{sc|}}Fusi fugati. {{ancora+|367|[[Aeneis/Liber XI#365|367.]]}} {{sc|}}Desolavimus agros vel dum occiduntur agri cultores, vel dum coguntur ad militiam: nam legimus “et latos vastant cultoribus agros”. {{ancora+|369|[[Aeneis/Liber XI#365|369.]]}} {{sc|}}Dotalis regia cordi est hoc est regnum Latini: sic alibi “non haec dotalis regia Amatae”. {{ancora+|371|[[Aeneis/Liber XI#370|371.]]}} {{sc|}}Scilicet ut turno contingat regia conivnx haec cum quadam inrisione dicuntur. et ostendit hoc nec utile nec honestum esse. {{ancora+|372|[[Aeneis/Liber XI#370|372.]]}} {{sc|}}Inhvmata infletaque turba atqui sepulti sunt omnes qui in bello perierant, ut legimus supra. sed hoc factum est Aeneae beneficio, qui sepulturae eorum reddidit socios. ergo quantum ad Turnum pertinet, insepulti sunt: nam campos in sua potestate retinebat Aeneas. {{ancora+|373|[[Aeneis/Liber XI#370|373.]]}} {{sc|}}Etiam tu heia: nam hortantis adverbium est hoc loco: Terentius “etiam responde”. alias ‘adhuc’ significat et est temporis adverbium, ut “etiam currus, etiam arma tenentem”. alibi pro coniunctione, ut “vos etiam gemini”. ponitur etiam pro ‘nondum’: Afranius “etiam quidquam egisti”. apud maiores ‘etiam’ consentientis fuerat, quod tamen in his recentibus idoneis non invenitur. non nulli ‘etiam tu’ pro ‘quin tu’ tradunt. vis virtus. {{ancora+|374|[[Aeneis/Liber XI#370|374.]]}} {{sc|}}si patrii quid martis habes id est si quid bellicae virtutis habes; neque enim a Marte oriundus est. nam ‘patrii’ et a patre, et a patria potest dici. {{ancora+|377|[[Aeneis/Liber XI#375|377.]]}} {{sc|}}Imo pectore voces ut qui diu tacuerit, dum audit inimicum. dicendo autem ‘imo pectore voces’ more suo habitum futurae orationis ostendit. {{ancora+|378|[[Aeneis/Liber XI#375|378.]]}} {{sc|}}Larga quidem semper drance tibi copia fandi tum cum bella manus poscunt sunt multa sua vi optima, quae quoniam per se non possunt vituperari, ab accidentibus vituperantur, ut hoc loco quoniam eloquentia per se est optima, eam culpat ex tempore, dicens: tunc incumbis eloquentiae, cum manus bella deposcunt. et ostendere vult omnem illam orationem Drancis non consilio, sed timiditate prolatam. sane rhetorice responsurus Turnus bene coepit a Drance: ante enim se defendit, tunc de bello sententiam dicit. et primum hoc dicit, quod eloquens et infirmus sententias de bello audeat ferre, dicendo ‘larga quidem semper Drance’ et cetera, et ‘dum distinet hostem’ et reliqua. inde pro se agit, per enumerationem ostendens id falsum esse, quod dicatur victus ‘Iliaco tumidum qui sanguine Thybrim’ et cetera. sed obicitur: in futurum spes nulla est. execratur omen ‘capiti cane talia demens Dardanio’, et ex adversariorum persona rem adtenuat dicendo ‘extollere vires gentis bis victae’. etiam illi rei respondet quam dixerat Drances, vim se timere ‘vel cum se pavidum’ et reliqua, et ‘numquam animam talem’ et reliqua. dilata autem de singulari certamine quaestione quasi aliam orationem inchoat ‘nunc ad te et tua’ et reliqua. sed haec in sequentibus singulatim tractanda sunt. {{ancora+|379|[[Aeneis/Liber XI#375|379.]]}} {{sc|}}Patribusque vocatis primus ades bella penitus ignorans atque formidans, primus es inter senes ad danda consilia. {{ancora+|380|[[Aeneis/Liber XI#380|380.]]}} {{sc|}}replenda est curia verbis emphasis loquacitatis. {{ancora+|381|[[Aeneis/Liber XI#380|381.]]}} {{sc|}}tuto dativus, an adverbium, ut ‘falso’? magna volant Homerus ἔπεα πτερόεντα προσηύδα . distinet arcet, repellit, nam ‘distinet’ est proprie extra tenet. nam ‘dis’ separantis est, unde et ‘diduco’ et ‘distraho’ dicimus. {{ancora+|383|[[Aeneis/Liber XI#380|383.]]}} {{sc|}}proinde ‘pro’ syllaba metri causa excluditur. tona eloquio non strepitu armorum. meque timoris argve tu drance ut in bucolicis “cantando tu illum”? ‘arguo’ autem genetivum regit, ut ‘arguo te caedis, insidiarum’. et est de Graeco: nam ita dicunt κατηγορῶ σε φόνου . {{ancora+|384|[[Aeneis/Liber XI#380|384.]]}} {{sc|}}Quando siquidem. et per inrisionem in illum suas confert laudes. stragis teucrorum duo genetivi. {{ancora+|386|[[Aeneis/Liber XI#385|386.]]}} {{sc|}}Insignis campos nobilitas, clarificas: nam verbum est ‘insignio insignis’. et dicit exauctorari eius debere sententiam, quod de bello iudicat virtutis ignarus. quid vivida virtus id est tua, vel certe mea. {{ancora+|389|[[Aeneis/Liber XI#385|389.]]}} {{sc|}}imus in adversos contra illud “illum aspice contra, qui vocat”. {{ancora+|390|[[Aeneis/Liber XI#390|390.]]}} {{sc|}}Istis δεικτικῶς . {{ancora+|392|[[Aeneis/Liber XI#390|392.]]}} {{sc|}}Pulsus ego quia ille dixerat “pone animos et pulsus abi”. et agit coniectura: nam hoc vult intellegi, non posse dici merito pulsum eum, qui insequendo hostem bella deseruit. aperte autem hoc dicit: potest merito credi quod pulsus sit is, cuius tot extant tropaea? et rerum commemoratione falsum probat. {{ancora+|394|[[Aeneis/Liber XI#390|394.]]}} {{sc|}}Cum stirpe occiso enim Pallante interiit eius cuncta posteritas. {{ancora+|395|[[Aeneis/Liber XI#395|395.]]}} {{sc|}}exutos arcadas armis aut suis, aut sui ducis: unde per ‘Arcadas’ etiam Pallantem intellegi quidam volunt. {{ancora+|396|[[Aeneis/Liber XI#395|396.]]}} {{sc|}}Bitias subaudis ‘ingens’ a consequentibus. mille finitus numerus pro infinito. {{ancora+|398|[[Aeneis/Liber XI#395|398.]]}} {{sc|}}inclusus muris quem pulsum ille iactabat. aggere saeptus sicut supra “vestris, o cives, undique saeptus aggeribus”. {{ancora+|399|[[Aeneis/Liber XI#395|399.]]}} {{sc|}}Nulla salus bello capiti cane talia demens dardanio quotiens argumentum non possumus solvere, aut contraria obiectione aut risu aut maledicto, ut hoc loco, adversario respondemus. ‘cane’ autem pro ‘divina’. et bene hic male ominantem canere dicit, ut vatem. quibusdam videtur vulgare convicium, ut est ‘tibi et capiti tuo’, sed honestatem dicto additam per varietatem. dardanio rebvsque tuis simul eum Aeneae iungendo vult latenter ostendere proditorem. {{ancora+|400|[[Aeneis/Liber XI#400|400.]]}} {{sc|}}Proinde itaque. et est ordo ‘nulla salus bello; proinde omnia magno ne cessa turbare metu’: cetera per parenthesin dicta sunt, hoc est ‘capiti cane talia demens Dardanio’ et cetera. {{ancora+|401|[[Aeneis/Liber XI#400|401.]]}} {{sc|}}Extollere vires gentis bis victae contra premere arma latini haec est virtus eloquentiae. ‘bis’ autem ‘victae’ ab Hercule et ab Argivis. ‘arma’ autem ‘Latini’ invidiose dixit: nam debuit ‘mea’ dicere. et hoc ad illud quod ille dixerat “ius proprium regi patriaeque remittat”. {{ancora+|403|[[Aeneis/Liber XI#400|403.]]}} {{sc|}}Myrmidonum proceres Graecorum principes. dicit autem Patroclum et Achillem: nam licet ipsi aliunde fuerint, tamen Myrmidonibus imperarunt. haec autem ponit inter inpossibilia. et utitur Graeco proverbio ἄνω ποταμοί : sic Horatius “et ante Padus Matina laverit cacumina”. et sic est modo dictum, ut in quarto “nunc Lyciae sortes, nunc et Iove missus ab ipso”. {{ancora+|405|[[Aeneis/Liber XI#405|405.]]}} {{sc|}}Retro fugit avfidus undas quod est contrarium. Aufidus autem Apuliae fluvius est, iuxta Canusium civitatem cadens in Adriaticum pelagus. {{ancora+|406|[[Aeneis/Liber XI#405|406.]]}} {{sc|}}Vel cum se pavidum contra mea ivrgia fingit contra illud quod ait “det libertatem fandi flatusque remittat”. nam hoc dicit: timorem suum naturalem invidiose in meam causam retorquet, ut meae praesentiae, non illius naturae, quod timet esse videatur. hoc est enim quod planius infert, dicens ‘et formidine crimen acerbat’, id est quam simulat. {{ancora+|407|[[Aeneis/Liber XI#405|407.]]}} {{sc|}}Artificis scelus nam sceleratorum est simulare formidinem. acerbat nomen sine verbi origine: non enim facit ‘acerbo’. {{ancora+|409|[[Aeneis/Liber XI#405|409.]]}} {{sc|}}Habitet tecum et sit pectore in isto id est pessima et vilis anima habitet in membris congruis: nam ‘talem’ vilem et pessimam accipimus, quam nefas est perire ea dextera, quae non inertes, sed quae viros fortes tantum consuevit occidere. et hoc ad illud “licet arma mihi” et cetera. {{ancora+|410|[[Aeneis/Liber XI#410|410.]]}} {{sc|}}Consulta revertor ‘consultor’ est qui consulit, ‘consultus’ qui consulitur, ‘consultum’ vero res ipsa de qua quis consulitur. bene ergo ‘consulta’ de quibus consulis. {{ancora+|411|[[Aeneis/Liber XI#410|411.]]}} {{sc|}}Si nullam nostris vltra spem ponis in armis insinuatione utitur, id est callido et subtili aditu ad persuadendum: vult enim dicere melius esse interire, quam pacem rogare. quod quia aperte non audet, latenter et paulatim ad hoc serpit. namque inter principium et insinuationem hoc interest, quod principium est aperta rei enuntiatio, insinuatio autem, ut diximus, est callida et subtilis oratio. ‘in armis’ autem aut meis, aut Latinorum omnium generaliter. vltra modo tempus significat, alias locum. {{ancora+|412|[[Aeneis/Liber XI#410|412.]]}} {{sc|}}Si tam deserti sumus si ita, si valde. et hoc propter Diomedem, qui solus negavit auxilia. ergo ‘deserti’ ab auxiliis accipiendum. {{ancora+|413|[[Aeneis/Liber XI#410|413.]]}} {{sc|}}Neque habet fortuna regressum omnia quae sibi possunt obici, ponit, sed cum solutionibus suis; nam et fortuna non est inmutabilis, et qui semel pellitur, iterum in proelium potest reverti. et ab auxiliis non sunt penitus destituti, et in ipsorum exercitu est adhuc plurimum spei. est autem syllogismus. {{ancora+|414|[[Aeneis/Liber XI#410|414.]]}} {{sc|}}oremus pacem argumentum ab honesto. dextras tendamus inertis felicitatem rei verbis expressit. {{ancora+|415|[[Aeneis/Liber XI#415|415.]]}} {{sc|}}Quamquam o si solitae quidquam virtutis adesset non se inertiae arguit, sed queritur de virtute omissa per neglegentiam. et videtur voluisse dicere: si solitae quicquam virtutis adesset, numquam ad hoc cogeremur; sed reliquit. ‘o’ autem dolentis est exclamatio, et intellegimus inmoratam esse illic eius orationem: nam exarsit dolore, quia aperte non potuit dicere moriendum potius esse, quam hostes rogandos: quod tamen dixit, conferens se ad alias personas et laudans eos quibus contigit perire, ne ista conspicerent. et servavit viri fortis personam, ut paenituerit eum dixisse ‘oremus pacem’. {{ancora+|416|[[Aeneis/Liber XI#415|416.]]}} {{sc|}}ille mihi ante alios utrum generaliter ‘ille’ pro ‘quicumque occubuit’ accipiendum est, an Mezentius? ante alios melior, omnibus praeferendus. fortunatusque laborum sicut “laeta laborum”: et est Graecum. {{ancora+|417|[[Aeneis/Liber XI#415|417.]]}} {{sc|}}egregius animi figurate dixit. tale videret vel hostes rogari: vel, quod latenter insinuat, tradi alteri sibi ante desponsatam. ideo et medie dicto, quoniam res eius agebatur, ‘ne quid tale videret’ posuit: quis enim eum ferret dicentem moriendum potius, quam de nuptiis eius mutandum? {{ancora+|418|[[Aeneis/Liber XI#415|418.]]}} {{sc|}}Semel ore momordit ‘semel’ cito, confestim, id est qui tota mortis celeritate consumptus est, quasi nihil ultra passurus. vulnerati autem solent vel terram vel arma mordere, ne dolorem eorum indicet gemitus: Lucanus de Pompeio “timuit, ne quas effundere voces vellet et aeternam fletu corrumpere famam”. {{ancora+|419|[[Aeneis/Liber XI#415|419.]]}} {{sc|}}adhuc intacta ivventus non quae non pugnavit, sed de qua adhuc delectus habendus est. {{ancora+|420|[[Aeneis/Liber XI#420|420.]]}} {{sc|}}Urbes italae quia Diomedes peregrinus fuerat. nam hoc dicit: habemus robur Italum, non Graecum militem, inertem et dissolutum. supersunt superabundant, adsunt ultra quam bella deposcunt. {{ancora+|421|[[Aeneis/Liber XI#420|421.]]}} {{sc|}}Sin et Troianis cum multo gloria venit sanguine mire agit, post confirmatas partes suas Troianorum integras vires inminuens. quid enim proderat dixisse, quod superessent Latinis auxilia, si etiam Troianorum integrae vires esse probarentur? cum multo gloria venit sanguine ac si diceret: non est iudicanda victoria quae per inmensa detrimenta contingit. et hoc est unde laudat Sallustius duces, qui victoriam “incruento exercitu” reportaverunt. {{ancora+|422|[[Aeneis/Liber XI#420|422.]]}} {{sc|}}Sunt illis sva funera id est Troianis. legitur et ‘illi’, et aut ‘Aeneae’ intellegimus, aut adverbium loci est pro ‘illic’, ut in secundo “patet isti ianua leto” pro ‘istic’. parque per omnes tempestas sic alibi “quanta per Idaeos saevis effusa Mycenis tempestas ierit campos”: nam bello crebro comparat tempestatem. {{ancora+|423|[[Aeneis/Liber XI#420|423.]]}} {{sc|}}Indecores ‘decor’ decoris facit, sicut ‘auctor’ auctoris: ‘decus’ decoris, sicut ‘pecus’ pecoris. similiter facit in compositione ‘indecor’ indecoris, ‘indecus’ indecoris. ergo in neutro ‘co’ brevis est, in masculino producitur: unde apparet systolen fecisse Vergilium. nam ‘indecores’ nominativus est pluralis a masculino, ab eo quod est ‘indecor’: nam non potest ‘hic indecus’ facere: neutrum enim ‘us’ terminatum, masculinum ex se non facit. aut certe dicamus ‘indecores’ declinationem esse, cuius nominativus singularis non invenitur. in limine primo quasi in ipso initio et aditu infelicitatis: et ad illud respexit quod supra dixerat “et semel agmine verso funditus occidimus”. {{ancora+|425|[[Aeneis/Liber XI#425|425.]]}} {{sc|}}Multa dies illi rei vehementer incumbit, quia dixerat “neque habet Fortuna regressum”, dicens Fortunam tam labores, quam felicitatem pro temporum qualitate mutare. ‘dies’ autem tempus. quidam sane non ‘dies multa’ accipiunt, sed ‘multa retulit in melius’: et ‘varii aevi’ non ut ipsum varium sit, sed ut fortuna eius. {{ancora+|427|[[Aeneis/Liber XI#425|427.]]}} {{sc|}}Lusit decepit, ut “quid natum totiens, crudelis tu quoque, falsis ludis imaginibus?” et in solido rvrsus fortuna locavit subaudis ‘multos’. et est sensus: in solidum revocavit oppressos et paulo ante derelictos, lusit vero et decepit felices. {{ancora+|428|[[Aeneis/Liber XI#425|428.]]}} {{sc|}}Non erit avxilio nobis aetolus et arpi redit ad rem, quia occurrebat: sed negantur auxilia. Aetolum autem dicendo eius vires ex Graecae gentis commemoratione debilitat, ut ostendat plus esse in Messapo ac Tolumnio, si Diomedes, et infelix et alienus finibus, commemoraretur. {{ancora+|429|[[Aeneis/Liber XI#425|429.]]}} {{sc|}}At messapus erit felixque tolumnius bene duo iunxit quae quaeruntur in bello, fortitudinem et felicitatem: nam de Messapo iam legimus “quem neque fas igni cuiquam, nec sternere ferro”. utrumque autem contra Diomedem dixit, quem dicendo Graecum, inertem significavit. infelicitatem vero eius supra dicta legatorum verba testantur. oportune ergo hic ‘felix’, quod Diomedi nec post victoriam contingit. {{ancora+|430|[[Aeneis/Liber XI#430|430.]]}} {{sc|}}Nec tarda sequetur gloria litotes figura: minus enim dixit quam voluit. nam hoc significat: Latina pubes celerrime victoriam adipiscetur, quam vix Graeci post decennium sunt adepti. {{ancora+|432|[[Aeneis/Liber XI#430|432.]]}} {{sc|}}Est et volscorum egregia de gente camilla ut in septimo, segregem eam a virorum efficit multitudine: et quoniam a sexu non potest, laudat ex gente. et vult ostendere de viris amplius sperandum, si et femina dimicaret: aut ut Dranci exprobraret, puellam non metuere Troianos, quos Diomedes timeret et Drances. {{ancora+|434|[[Aeneis/Liber XI#430|434.]]}} {{sc|}}quod si e. q. s.] quasi falsum sit quod Drances dixerat: supra enim ait “illum aspice contra”. quod si me solum teucri in certamina poscunt quia audiit “illum aspice contra qui vocat”. etiam utitur ductu: nam oblique promittit se singulari certamine dimicare velle, cum nolit. similiter etiam in duodecimo agit, dicens inrisorie “sedeant spectentque Latini”. {{ancora+|435|[[Aeneis/Liber XI#435|435.]]}} {{sc|}}idque placet hinc apparet eum nolle pugnare: si placet, inquit, vobis hoc fieri quod hostis postulat. tantvmque bonis commvnibus obsto et in tantum obsum commodis publicis, ut nisi solus dimicavero, concidat universa res publica. et imputat tamquam †hoc faciat, quod pro omnibus facturus est. {{ancora+|436|[[Aeneis/Liber XI#435|436.]]}} {{sc|}}Non adeo non multum: nam verecunde dicit adsuetam manibus suis esse victoriam. et bene manus per quas fit ipsa victoria. et contra ‘manus dare’ dicuntur qui dedunt se victi. {{ancora+|437|[[Aeneis/Liber XI#435|437.]]}} {{sc|}}Tanta pro spe ut solus dicar servasse rempublicam: vel spe matrimonii. {{ancora+|438|[[Aeneis/Liber XI#435|438.]]}} {{sc|}}Ibo animis contra ac si diceret, si desunt corporis vires. commendat autem gratiam certaminis, ne invitus videatur adduci. vel etiam. magnum praestet achillem et ‘praesto illum’, id est melior illo sum, et ‘praesto illi’ dicimus: Cicero in Caesarianis “tanto ille superiores vicerat gloria, quanto tu omnibus praestitisti”. {{ancora+|439|[[Aeneis/Liber XI#435|439.]]}} {{sc|}}Vulcani manibus paria indvat arma bene addidit ‘paria’, nam etiam Aeneas habuit arma Vulcania: licet possimus dicere quod hoc Turnus ignoret; quod tamen non valde idoneum comprobatur. vulcani e. q. s.] mire, quasi falsum sit Aenean habere arma Vulcani. {{ancora+|440|[[Aeneis/Liber XI#440|440.]]}} {{sc|}}Vobis animam hanc soceroque Latino bene sibi et favorem conciliat populi, et a soceri nominis praeiudicio Latini inplicat voluntatem. {{ancora+|441|[[Aeneis/Liber XI#440|441.]]}} {{sc|}}turnus ego quem Drances contemnit. vlli veterum secvndus dicimus et ‘secundus illi’ et ‘secundus ab illo’. {{ancora+|442|[[Aeneis/Liber XI#440|442.]]}} {{sc|}}solum Aeneas vocat contra illud “illum aspice contra qui vocat”. {{ancora+|443|[[Aeneis/Liber XI#440|443.]]}} {{sc|}}Nec drances potius sive est haec ira deorum morte luat sive est virtus et gloria tollat sensus obscure quidem dictus, sed facilis et qui de usu numquam recedat: nam ita irati de inimico dicere consuevimus ‘abeat, nec bonis meis nec malis rebus intersit: nolo sit aut meae particeps gloriae, aut in me invidiam ex infelicitatis communione commoveat’: sicut nunc de Drance dicit ‘sive est haec ira deorum, morte luat’, id est, si periturus sum iracundia deorum, nolo invidiam sustinere, si Drances forte pariter moriatur; si vero me virtus et gloria comitabuntur, nolo ignavus felicitatis alienae sit particeps, si, dum meis pugnat auspiciis, forte superarit. alii sic accipiunt: ‘sive est haec ira deorum’ uter, inquit, eventus ex hac pugna sequetur: vel ira deorum, si vincar, vel gloria, si vicero: mihi potius quam Dranci adscribatur. alii sic: nec Drances potius, si pereundum est, ira deorum pereat; aut, si vincendum est, gloriam consequatur. {{ancora+|445|[[Aeneis/Liber XI#445|445.]]}} {{sc|}}illi haec inter se aut communiter Latini, aut Drances et Turnus. castra Aeneas aciemque movebat id est ducebat exercitum, ut “nos castra movemus”: Lucanus “Brundisium decimis iubet hanc attingere castris”, decima deductione. {{ancora+|453|[[Aeneis/Liber XI#450|453.]]}} {{sc|}}arma manu nam praeter vocem, gestum etiam flagitantis expressit, nec est superfluum ‘manu’, ut quidam volunt. fremit arma ivventus expetit: et absolute, id est hoc fremebant ‘arma arma’. et militaris vox est. {{ancora+|454|[[Aeneis/Liber XI#450|454.]]}} {{sc|}}Mussant modo ‘queruntur’. {{ancora+|455|[[Aeneis/Liber XI#455|455.]]}} {{sc|}}Dissensu vario alii enim Turni dicta, alii Drancis probabant. {{ancora+|457|[[Aeneis/Liber XI#455|457.]]}} {{sc|}}Piscosove amne padusae Padusa pars est Padi: nam Padus licet unus sit fluvius, habet tamen fluenta plurima, e quibus est Padusa, quae quibusdam locis facit paludem, quae plena est cycnorum. alii Padum tribus fontibus nasci dicunt, ex quibus uni sit vocabulum Padusa: qui diffusus in modum stagni in amnem digeritur; nam ideo ‘per stagna loquacia’. alii partem fluminis Padi, in quam descenditur fossa: Valgius in elegis “et placidam fossae qua iungunt ora Padusam navigat Alpini flumina magna Padi”. ceterum illud incongruum est Padusam feminino genere iuxta veteres Padum dictum: Titinius in Setina “vidistin Tiberim? vidi: qui illam derivet, beaverit agrum Setinum”. {{ancora+|458|[[Aeneis/Liber XI#455|458.]]}} {{sc|}}Stagna loquacia hypallage: in quibus habitant cycni loquaces. ‘rauci’ autem τῶν μέσων est: nam modo canoros significat, alias vocis pessimae: Iuvenalis “rauci Theseide Cordi”: sicut ‘venenum’ et de bono et de malo dicitur, ut ‘odor’ et bonus et malus vocatur. {{ancora+|459|[[Aeneis/Liber XI#455|459.]]}} {{sc|}}Arrepto tempore hic inventa oportunitate, id est occasione. {{ancora+|460|[[Aeneis/Liber XI#460|460.]]}} {{sc|}}cogite concilium Drancis vitium omnibus exprobrat, quod belli tempore in curiam conveniant, ut “larga quidem semper Drance tibi copia fandi tum cum bella manus poscunt”. sedentes pigri, ut “inmunisque sedens aliena ad pabula fucus”: vel ‘sedentes’ invidiose, ut “sedeant spectentque Latini”. {{ancora+|463|[[Aeneis/Liber XI#460|463.]]}} {{sc|}}Armari edice figura est, dic ut armentur: verbum verbo iunxit, ut “tu das epulis accumbere divum”. ‘edice’ autem plenus est imperativus; nam ab omnium coniugationum infinito detracta ‘re’ ultima syllaba fit imperativus, ut ‘amare ama’, ‘docere doce’, ‘legere lege’, ‘audire audi’. cum autem ‘fac’ vel ‘dic’ dicimus, apocopen verba patiuntur ex ‘face’ ‘dice’. conposuit ‘edice’. expressa autem festinantis oratio, quia Turnum non praedixit locuturum. maniplis ars quidem exigebat ut ‘ma’ haberet accentum: ‘ni’ enim longa quidem est, sed ex muta et liquida: quod quotiens fit, tertia syllaba a fine sortitur accentum, ut ‘latebrae’ ‘tenebrae’. tamen in hoc sermone ut secunda a fine accentum habeat usus obtinuit. maniplis signiferis, qui secundum antiquum morem in legione erant triginta: legio autem habebat decem cohortes, sexaginta centurias, licet in his rebus accessu temporis ducum varietas semper mutaverit militiae disciplinam. {{ancora+|464|[[Aeneis/Liber XI#460|464.]]}} {{sc|}}Equitem messapus in armis et cum fratre coras latis diffvndite campis ‘equitem in armis’, id est armatum; nam figura est. ‘Messapus’ autem ut diceret, vitavit ὁμοιοτέλευτον : nam vitiosum erat ‘Voluse’ ‘edice’ ‘Messape’. ergo ‘Messapus’ aut antiquus vocativus est, ut “Hesperidum fluvius regnator aquarum”, item “socer arma Latinus habeto”: aut certe nominativus est pro vocativo. quamquam possit etiam nominativus esse, ut sit ‘Messapus et Coras equitem diffundite’ pro ‘diffundant’: melior tamen est sensus superior. {{ancora+|465|[[Aeneis/Liber XI#465|465.]]}} {{sc|}}Cum fratre coras scilicet Catillo, nam legimus “Catillusque acerque Coras, Argiva iuventus”. {{ancora+|467|[[Aeneis/Liber XI#465|467.]]}} {{sc|}}Qua ivsso pro ‘qua iussero’: et est antiquum. {{ancora+|468|[[Aeneis/Liber XI#465|468.]]}} {{sc|}}Ilicet confestim, ilico: quod ne diceret, metri necessitas fecit; nam ‘ilico’ dicimus. {{ancora+|469|[[Aeneis/Liber XI#465|469.]]}} {{sc|}}Magna incepta quia de pace cogitabat, quae inpleri non potuit. {{ancora+|471|[[Aeneis/Liber XI#470|471.]]}} {{sc|}}Multaque se incusat pro ‘multum’. et est Graeca figura. {{ancora+|472|[[Aeneis/Liber XI#470|472.]]}} {{sc|}}Generumque adsciverit urbi id est propter urbem, quantum de praesentibus rebus colligebatur: Lucanus de Catone “urbi pater est, urbique maritus”. gener autem ideo dicitur, quia ad augendum genus adhibetur. {{ancora+|473|[[Aeneis/Liber XI#470|473.]]}} {{sc|}}Praefodiunt alii portas id est ante portas fossas faciunt: hoc enim est quod supra dixit “pars aditus urbis firment”: quae res nimiam indicat desperationem. {{ancora+|474|[[Aeneis/Liber XI#470|474.]]}} {{sc|}}Bello dat signum rauca crventum bucina bene ‘bello dat’; nam bucina insonans sollicitudinem ad bella denuntiat: sic in septimo “qua bucina signum dira dedit”. proelium autem tubae indicant, ut “at tuba terribilem sonitum procul aere canoro increpuit”. {{ancora+|476|[[Aeneis/Liber XI#475|476.]]}} {{sc|}}matronae nunc feminae. quidam sane arbitrantur inter matronam et matremfamilias hoc interesse, quod matrona dicatur primi pueri mater, materfamilias quae plures peperit. alii hoc putant rectius, matronam dici quae in matrimonium cum viro convenerit et in eo matrimonio manserit, etiam si liberi nondum fuerint: dictam matris nomine, spe atque omine, unde et matrimonium dictum. matrem vero familias eam esse, quae in mariti manu manicipioque, aut in cuius maritus manu mancipioque esset, quoniam in familiam quoque mariti et sui heredis locum venisset. alii matronas virgines nobiles dicunt, matresfamilias vero illas quae in matrimonium per coemptionem convenerunt: nam per quandam iuris solemnitatem in familiam migrant mariti. vocat labor vltimus omnes omnes ad laborem ultima necessitas convocat. alii ‘ultimus’ hypallagen volunt esse pro ‘ultimis’. {{ancora+|477|[[Aeneis/Liber XI#475|477.]]}} {{sc|}}Nec non ad templum secundum Homerum, qui inducit in summa desperatione matres ad templa concurrere, ut victoria, quae non potest viribus, possit deorum favore conquiri. {{ancora+|478|[[Aeneis/Liber XI#475|478.]]}} {{sc|}}Subvehitur proprie: matronae enim pilentis vehebantur ad templa pergentes, ut “pilentis matres in mollibus”. magna matrum deest ‘cum’, non enim caterva subvehitur. {{ancora+|479|[[Aeneis/Liber XI#475|479.]]}} {{sc|}}Dona ferens peplum scilicet, sicut dixit in primo, unde id omisit hoc loco. {{ancora+|480|[[Aeneis/Liber XI#480|480.]]}} {{sc|}}mali tanti pro ‘malorum tantorum’. oculos deiecta decoros deorsum habens. et sic ait ‘deiecta oculos’, sicut “oculos suffusa nitentes”. {{ancora+|481|[[Aeneis/Liber XI#480|481.]]}} {{sc|}}succedunt matres pro ‘intrant’. et est ordo: succedunt matres templum ture vaporant. {{ancora+|482|[[Aeneis/Liber XI#480|482.]]}} {{sc|}}De limine ad preces festinantium mulierum ostenditur desiderium. {{ancora+|483|[[Aeneis/Liber XI#480|483.]]}} {{sc|}}Armipotens praeses belli tritonia virgo antonomasiva sunt pro proprio. haec autem omnis oratio verbum ad verbum de Homero translata est. ‘praeses’ autem ‘belli’, id est quae praeest omnibus bellis, cuius nutu semper bella tractantur. sane qui ‘praesens’ legunt, quasi praestans in bellis intellegunt; qui ‘praeses’ sine n littera, quasi quae praesideat rei. sic praesides dii urbis appellantur. cuius genetivus ‘praesidis’ facit. {{ancora+|484|[[Aeneis/Liber XI#480|484.]]}} {{sc|}}Frange manu telum aut tua manu, aut in eius manu tela confringe: Homerus ἆξον δὴ ἔγχος Διομήδεος . {{ancora+|485|[[Aeneis/Liber XI#485|485.]]}} {{sc|}}Pronum sterne solo Homerus πρηνέα δὸς πεσέειν . portisque effunde sub altis Homerus Σκαιῶν προπάροιθε πυλάων . bene autem sub ipsis portis, quasi ad quas festinabat Aeneas: unde est et illud “praefodiunt alii portas”. {{ancora+|486|[[Aeneis/Liber XI#485|486.]]}} {{sc|}}Cingitur ipse furens certatim in proelia turnus oeconomia omnis haec est: nam Turnus ideo cum mora armatur et intecto capite circa arcem incedens admonet singulos, ut et a Lavinia possit videri, et ut sit maior causa dimicandi, dum sponsae placere contendit. alii ‘cingitur’ propere armatur accipiunt: nam ait et ‘surasque incluserat auro’, et ‘certatim’ pro festinanter. ‘cingitur’ ergo accingitur: nam et Terentius de futura contentione ait “accingere”, et ‘procinctus’ appellatur. ‘furens’ amore Laviniae, quam videbat: quod etiam sequens indicat comparatio; nam dicturus est “aut ille in pastus armentaque tendit equarum”. ‘cingitur in proelia’ id est ut proeliari posset, ut si dicas ‘legor in advocationem’, id est ut advocatus esse possim. {{ancora+|487|[[Aeneis/Liber XI#485|487.]]}} {{sc|}}Iamque adeo aut vacat ‘adeo’: aut certe ‘sic’ significat, ut sit sensus: ‘adeo’, sic praeparatur in proelia, ut iam universa praeter galeam arma portaret. thoraca indutus omnia quae in ‘ax’ exeunt Graeca masculina in obliquis casibus ‘a’ producunt, ut ‘thorax thoracis’, ‘pinax pinacis’: nam feminina corripiunt, ut ‘climax climacis’, sed ad Latinum non transeunt. phalanx vero et aliter exit, et peregrinum est etiam apud Graecos. {{ancora+|489|[[Aeneis/Liber XI#485|489.]]}} {{sc|}}tempora nudus adhuc quod sine galea. prooeconomia est, quia mox Camillam adloquitur, et ut hortans et incendens ceteros facilius nosceretur. {{ancora+|490|[[Aeneis/Liber XI#490|490.]]}} {{sc|}}Alta decurrens avreus arce illic enim et Amata fuerat, et Lavinia. {{ancora+|491|[[Aeneis/Liber XI#490|491.]]}} {{sc|}}Spe iam praecipit hostem mente praeoccupat hostis adventum, ut “omnia praecepi”. {{ancora+|492|[[Aeneis/Liber XI#490|492.]]}} {{sc|}}Qualis ubi abruptis fugit praesepia vinclis etiam haec comparatio Homeri est, verbum ad verbum translata. {{ancora+|493|[[Aeneis/Liber XI#490|493.]]}} {{sc|}}Potitus venit ab eo quod est ‘potior potiris’: nam “subnixus rapto potitur”, venit ab eo quod est ‘potior poteris’: nam, ut etiam supra diximus, verbum hoc modo tertiae, modo quartae invenitur esse coniugationis. {{ancora+|495|[[Aeneis/Liber XI#495|495.]]}} {{sc|}}aut adsvetus aquae figurate ‘aquae adsuetus’: aut ‘aquae flumine perfundi adsuetus’. {{ancora+|496|[[Aeneis/Liber XI#495|496.]]}} {{sc|}}Arrectisque fremit cervicibus alte ‘alte arrectis cervicibus fremit’, non ‘alte fremit’, aut ‘alte luxurians’. quidam sane ‘cervicibus’ plurali numero secundum veteres dictum volunt, et Hortensium primum singulari numero ‘cervicem’, unde Ciceronem “cerviculam illum iactaturum” tradunt dixisse. {{ancora+|500|[[Aeneis/Liber XI#500|500.]]}} {{sc|}}desilvit hoc ad Turni honorem refertur: quattuor namque erant apud Romanos quae ad honorificentiam pertinebant: equo desilire, caput aperire, via decedere, adsurgere. hoc etiam praecones praeeuntes magistratus clamare dicebantur. cohors pro ‘turma’: nam equitum turmae, peditum cohortes appellantur. {{ancora+|501|[[Aeneis/Liber XI#500|501.]]}} {{sc|}}Ad terram defluxit dicendo ‘defluxit’ uno verbo absolvit desilientem equis multitudinem: et vel celeritatem, vel artem et quandam moderationem ac facilitatem descendendi significavit, quae est etiam in ascendendo apud huius rei peritos. {{ancora+|502|[[Aeneis/Liber XI#500|502.]]}} {{sc|}}Svi merito si qua est fiducia forti si unusquisque fortis habet aliquam confidentiam ex conscientia fortitudinis suae, et ego audere non dubito. ‘forti’ autem bene dixit: nam ‘fortis’ communis est generis. haec autem hoc vult dicere, non sexum considerandum esse, sed robur. et est ordo ‘o Turne, audeo occurrere turmae’. {{ancora+|503|[[Aeneis/Liber XI#500|503.]]}} {{sc|}}Occurrere turmae equitatui: nam partem pro toto posuit. Varro turmam triginta sex equites posuit. {{ancora+|506|[[Aeneis/Liber XI#505|506.]]}} {{sc|}}tu pedes ad muros subsiste bene Camillae gloria augetur, ut, cum eam faciat adversum hostes cuncta promittere quae faciunt viri fortes, etiam Turno murorum custodiam inducat mandantem. {{ancora+|507|[[Aeneis/Liber XI#505|507.]]}} {{sc|}}oculos horrenda in virgine fixus figurate: vel oculos figens, vel fixos habens. ‘horrenda’ autem pro ‘admirabilis’; alioqui hostibus horrenda. {{ancora+|508|[[Aeneis/Liber XI#505|508.]]}} {{sc|}}Quas dicere grates pro ‘quantas’, pronomen pro nomine. et secundum rhetoricam disciplinam dicit se verba invenire non posse, quibus eius exprimat laudes, cum dixerit ‘o decus Italiae, virgo’: sic alibi “quibus caelo te laudibus aequem?” cum praemiserit “o fama ingens, ingentior armis vir Troiane”. {{ancora+|509|[[Aeneis/Liber XI#505|509.]]}} {{sc|}}Sed nunc ordo est ‘sed nunc mecum partire laborem’: nam per parenthesin dictum est ‘quando iste animus est supra omnia’, id est siquidem es magnanima, aut supra omnes grates et supra omne praemium quod referri potest. ‘partire’ autem ideo, quia illa dixerat ‘solaque Tyrrhenos equites ire obvia contra’. {{ancora+|511|[[Aeneis/Liber XI#510|511.]]}} {{sc|}}Aeneas ut fama fidem oeconomia: educuntur hinc duces, ut servata eorum honestate fortitudo virginis possit induci; alioqui indecens fuerat praesentibus Turno et Aenea. {{ancora+|513|[[Aeneis/Liber XI#510|513.]]}} {{sc|}}Quaterent campos ad camporum perturbationem. {{ancora+|515|[[Aeneis/Liber XI#515|515.]]}} {{sc|}}Furta paro belli insidias: Sallustius “gens ad furta belli peridonea”. {{ancora+|516|[[Aeneis/Liber XI#515|516.]]}} {{sc|}}Bivias fauces fauces dicuntur itinera inter duos montes locata, angusta et pervia: dicta a faucium similitudine. {{ancora+|517|[[Aeneis/Liber XI#515|517.]]}} {{sc|}}ConLatis excipe signis coniunctis ducibus quos commemoraturus est. sic autem dicebatur a Romanis, quotiens acie dimicatum esset. {{ancora+|518|[[Aeneis/Liber XI#515|518.]]}} {{sc|}}tecum acer messapus erit ingenti honore ‘tecum’ dixit, hoc est non tu illi adiuncta eris, sed ille tibi. {{ancora+|519|[[Aeneis/Liber XI#515|519.]]}} {{sc|}}Tiburnique manus Catillus et Coras. ducis et tu concipe curam sicut ego: nam non dicit, sicut Messapus aut alii, ne ei facere videatur iniuriam. ‘concipe’ autem vel simul cum illis sume; vel mecum cape, quia ille dixerat ‘mecum partire laborem’: ‘con’ enim coniunctiva particula est: unde et ‘convocari’ de pluribus dicimus. {{ancora+|522|[[Aeneis/Liber XI#520|522.]]}} {{sc|}}Valles metri necessitate conpellimur ut ‘vallis’ dicamus: Statius “vallis in amplexu nemorum sedet”: nam plenum est ‘valles’, sicut nunc Vergilius posuit. quod ita esse diminutio indicat: nam ‘vallecula’ dicitur, sicut ‘turrim’ dici debere ‘turricula’ indicat, ‘vulpes’ ‘vulpecula’ facit: Horatius “moveat vulpecula risum”. ergo in ‘es’ vel in ‘is’ quando usurpative, quando naturaliter exeant nomina, sola diminutio indicat. ea autem quae in ‘es’ exeunt, longa sunt omnia, si in genetivo non crescant, ut ‘labes’ ‘valles’ ‘vulpes’: nam si crescant, brevia sunt, ut ‘miles militis’. {{ancora+|523|[[Aeneis/Liber XI#520|523.]]}} {{sc|}}densis frondibus atrum utrum ‘densis frondibus urget’, an ‘densis frontibus atrum’? {{ancora+|524|[[Aeneis/Liber XI#520|524.]]}} {{sc|}}Quo semita ducit legitur et ‘qua’. {{ancora+|525|[[Aeneis/Liber XI#525|525.]]}} {{sc|}}Aditusque maligni proprie ‘obscuri’, ut “sub luce maligna”. {{ancora+|527|[[Aeneis/Liber XI#525|527.]]}} {{sc|}}Ignota vel infrequentata; vel ‘ignota’, scilicet Aeneae: nam de Turno dicturus est ‘huc iuvenis nota fertur regione viarum’. tutique receptus male quidam ‘recessus’ legunt: nam ‘receptus’ dicitur, quo se tuto exercitus recipit: unde et signa ‘receptui canere’ dicuntur. {{ancora+|528|[[Aeneis/Liber XI#525|528.]]}} {{sc|}}Sev dextra laevaque velis occurrere pugnae sive per valles, sive per montis radices: incertum est enim qua sit venturus Aeneas. ‘velis’ autem pro ‘si quis velit’. {{ancora+|529|[[Aeneis/Liber XI#525|529.]]}} {{sc|}}instare ivgis ut “turritis puppibus instant”. {{ancora+|531|[[Aeneis/Liber XI#530|531.]]}} {{sc|}}Arripvitque locum raptim tenuit. insedit proprie: nam ‘insidere’ est dolose aliquem exspectare: unde et insidiae nominatae sunt. iniquis intellegendum ‘hosti’: vel inaequalibus. {{ancora+|532|[[Aeneis/Liber XI#530|532.]]}} {{sc|}}Velocem interea licet ‘interea’ particula negotia semper praeteritis futura coniungat, tamen abruptus est et vituperabilis transitus. habet autem tales transitus et in superioribus libris et in sequenti praecipue, ubi Iuppiter appellat Iunonem. opim ‘Opim’ quando dicimus, nympham significamus; si autem dicamus ‘opem’, auxilium intellegimus: Terentius “Iuno Lucina fer opem; serva me, obsecro”; ‘opes’ vero numero plurali censum accipimus: nam ‘Ops’ Terra est, uxor Saturni, quam Graeci Rheam vocant. sane hoc nomen ipsius Dianae fuisse, ab Ephesiis dedicato templo ei inpositum, Alexander Aetolus, poeta, in libro qui inscribitur Musae, refert: quod hoc loco peritissimus antiquitatis poeta sociae eius inposuit. quidam dicunt Opim et Hecaergen primas ex Hyperboreis sacra in insulam Delum occultata in fascibus mergitum pertulisse. alii putant Opim et Hecaergon nutritores Apollinis et Dianae fuisse: hinc itaque Opim ipsam Dianam cognominatam, quod supra dictum est, Apollinem vero Hecaergon; vel quod †proxima luna quae Diana terris facile conspiciat quoniam vita i vocali ecaergas sola ΤΟ ΤΟΥ ΚΑΕΝΙΙΕΣ3ΤΙ ΜΕΚΡΟΜΕΝ hoc e longinquo. alii a latone caeptos non adducatus: et ideo poetam Triviae custodem Opim induxisse. {{ancora+|534|[[Aeneis/Liber XI#530|534.]]}} {{sc|}}Tristes voces habitum futurae orationis ostendit. {{ancora+|535|[[Aeneis/Liber XI#535|535.]]}} {{sc|}}Ore dabat pleonasmos. bellum ad crvdele camilla uno verbo exitum rei docuit. {{ancora+|536|[[Aeneis/Liber XI#535|536.]]}} {{sc|}}o virgo quidam ad Camillam referunt, quia ineptum putant praesenti Opi dicere ‘o virgo’. ‘o’ autem interiectio est. nostris nequiquam cingitvr armis ‘nostris’ quibus utraque gaudemus: ut etiam ipsa habeat causam doloris et maioris iracundiae. et ‘cingitur’ nolunt quidam esse passivum: neque enim ab alio cingitur: sed ita, quemadmodum dictum est “fulvique insternor pelle leonis”. {{ancora+|537|[[Aeneis/Liber XI#535|537.]]}} {{sc|}}cara mihi ante alias ante omnes cara, omnium carissima, ut “o felix una ante alias”. neque enim novus iste dianae venit amor firmiores enim sunt antiquiores amicitiae: Terentius “per amicitiam, quae coepta a parvulis cum aetate adcrevit simul”, Iuvenalis “ille excludatur amicus iam senior, cuius barbam tua ianua vidit”. {{ancora+|539|[[Aeneis/Liber XI#535|539.]]}} {{sc|}}Pulsus ob invidiam scilicet crudelitatis; nam sequitur “neque ipse manus feritate dedisset”. viresque superbas quibus superbe [viribus] utebatur. {{ancora+|540|[[Aeneis/Liber XI#540|540.]]}} {{sc|}}Antiqua nobili urbe; nam ‘hoc Privernum’ dicitur. metabus nomen sumptum de historia: Metabus enim fuit dux Graeci agminis, qui iuxta Hadriaticum mare urbem Metapontum condidit. {{ancora+|543|[[Aeneis/Liber XI#540|543.]]}} {{sc|}}nomine casmillae Statius Tullianus de vocabulis rerum libro primo ait dixisse Callimachum apud Tuscos Camillum appellari Mercurium, quo vocabulo significant deorum praeministrum, unde Vergilius bene ait Metabum Camillam appellasse filiam, scilicet Dianae ministram: nam et Pacuvius in Medea cum de Medea loqueretur “caelitum camilla exspectata advenis, salve hospita”. Romani quoque pueros et puellas nobiles et investes camillos et camillas appellabant, flaminicarum et flaminum praeministros. {{ancora+|544|[[Aeneis/Liber XI#540|544.]]}} {{sc|}}Ivga longa id est longe posita, remotiora: Sallustius “et Metello procul agente, longa spes auxiliorum”, id est longe posita. {{ancora+|545|[[Aeneis/Liber XI#545|545.]]}} {{sc|}}Solorum nemorum desertorum: Terentius “venit meditatus aliunde ex solo loco”, item ipse “nonne hunc abici oportet in solas terras?” {{ancora+|547|[[Aeneis/Liber XI#545|547.]]}} {{sc|}}Fugae medio dum fugit, inter fugam: nam figuratum est, ut “laurus erat tecti medio”. {{ancora+|548|[[Aeneis/Liber XI#545|548.]]}} {{sc|}}imber ruperat impetum pluviae ostendit. {{ancora+|550|[[Aeneis/Liber XI#550|550.]]}} {{sc|}}Caroque oneri timet Anacreon φόρτον Ἔρωτος , id est onus amoris, et “pariter comitique onerique timentem”. {{ancora+|551|[[Aeneis/Liber XI#550|551.]]}} {{sc|}}Vix haec sententia sedit ideo ‘vix’, quia naturale est, ut, quotiens simul multa cogitamus, vix aliquid conprobemus: unde vera distinctio est ‘omnia secum versanti subito’. {{ancora+|553|[[Aeneis/Liber XI#550|553.]]}} {{sc|}}Et robore cocto aut antiquam hastam fuisse significat: nam multi temporis aliquid coctum vocatur: Horatius “plerumque recoctus scriba ex quinqueviro corvum deludet hiantem”, item Persius “ut ramale vetus vegrandi subere coctum”: aut re vera ‘cocto robore’: hastae enim igni plerumque durari consuerunt, ut facilius corticem demittant. {{ancora+|554|[[Aeneis/Liber XI#550|554.]]}} {{sc|}}Hvic ‘huic’ scilicet telo ‘natam inplicat’. Probus de hoc loco ἀπίθανον πλάσμα . libro liber dicitur interior corticis pars, quae ligno cohaeret: alibi “alta liber aret in ulmo”. unde et liber dicitur in quo scribimus, quia ante usum chartae vel membranae de libris arborum volumina fiebant, id est conpaginabantur. {{ancora+|557|[[Aeneis/Liber XI#555|557.]]}} {{sc|}}alma tibi hanc nemorum antomasia: nam tria epitheta sine nomine posita sunt. {{ancora+|558|[[Aeneis/Liber XI#555|558.]]}} {{sc|}}Ipse pater famulam voveo bene ‘ipse pater’, quia auctoramenti potestatem nisi patres non habent. ‘voveo’ autem consecro in tuum ministerium: unde et Camilla dicta est, licet supra eam a matre dixerit esse nominatam. sed illud poetice dictum est: nam ‘Camilla’ quasi ministra dicta est, quod superius expositum est: ministros enim et ministras inpuberes camillos et camillas in sacris vocabant, unde et Mercurius Etrusca lingua Camillus dicitur, quasi minister deorum. in sacris tamen legitur posse etiam opera consecrari ex servis, usque dum solvatur caput hominis, id est liberetur sacrationis nexu †aut enim numen famulae, quam servi significatio condicionis. {{ancora+|559|[[Aeneis/Liber XI#555|559.]]}} {{sc|}}tela tenens ordo est ‘tua supplex tela tenens’, quibus inligata est. et ingeniose ‘tenens’, cum inligata sit. {{ancora+|562|[[Aeneis/Liber XI#560|562.]]}} {{sc|}}Sonvere undae distinguendum. {{ancora+|563|[[Aeneis/Liber XI#560|563.]]}} {{sc|}}Infelix camilla mire ‘fugit’. ‘infelix’ autem ‘Camilla’ non eo tempore quo evasit, sed nunc infelix: plerumque enim epitheta praesentis temporis sunt, licet in peractis negotiis, ut in secundo “infelix qua se, dum regna manebant, saepius Andromache ferre incomitata solebat”. {{ancora+|565|[[Aeneis/Liber XI#565|565.]]}} {{sc|}}victor propositi sui et intentionis effectu, ut “mihi victor honorem persolves”. {{ancora+|566|[[Aeneis/Liber XI#565|566.]]}} {{sc|}}donum triviae mire ‘Triviae’, cum ipsa loquatur. et bene ‘donum’ ait, quoniam pater Dianae servaverit. caespite Probus †aut cespite aut ‘caespite’ pro campo, scilicet quod caespes gleba sit. {{ancora+|567|[[Aeneis/Liber XI#565|567.]]}} {{sc|}}Non illum tectis vllae non moenibus urbes accepere non mirum a nulla hunc civitate susceptum: nam licet Privernas esset, tamen quia in Tuscorum iure paene omnis Italia fuerat, generaliter in Metabum omnium odia ferebantur. nam pulsus fuerat a gente Volscorum, quae etiam ipsa Etruscorum potestate regebatur: quod Cato plenissime exsecutus est. hinc est “multae illam frustra Tyrrhena per oppida matres optavere nurum”: quod non procederet, nisi inter eos essent iura conubii. non moenibus urbes accepere non tectis, non moenibus, hoc est nec in civitatem nec in privatam admissus est domum. et sic ista etiam in primo libro separavit “urbe domo socias”. sciendum autem ‘moenia’ abusive dici omnia publica aedificia, ut “dividimus muros et moenia pandimus urbis”: nam proprie ‘moenia’ sunt tantum muri, dicta quasi ‘munia’ a munitione civitatis. {{ancora+|568|[[Aeneis/Liber XI#565|568.]]}} {{sc|}}Manus dedisset consensisset. et hoc dicit: etiam si qui eum voluissent suscipere, ille tamen eorum consortia morum feritate fugisset. ‘feritate’ autem figurate pro ‘feritati’: an ob feritatem? {{ancora+|569|[[Aeneis/Liber XI#565|569.]]}} {{sc|}}Pastorum et solis exegit montibus aevum et pastorum aevum exegit in montibus solis, id est pastorali usus est vita. {{ancora+|571|[[Aeneis/Liber XI#570|571.]]}} {{sc|}}Armentalis equae indomitae, scilicet, quae inter armenta feturae causa pascatur: unde sequitur ‘et lacte ferino’. veteres enim omnes prope quadrupedes feras vocabant, “in latus inque curvam compagibus alvum”. equae autem mammis et lacte ferino ἓν διὰ δυοῖν . {{ancora+|572|[[Aeneis/Liber XI#570|572.]]}} {{sc|}}nutribat quidam nove dictum accipiunt. {{ancora+|573|[[Aeneis/Liber XI#570|573.]]}} {{sc|}}Vestigia plantis institerat signa pedum primis plantis expresserat: nam haec sunt vestigia, imagines pedum, ut “semesam praedam et vestigia foeda relinquunt”. {{ancora+|574|[[Aeneis/Liber XI#570|574.]]}} {{sc|}}Palmas oneravit onus enim est quicquid teneris inponitur manibus. {{ancora+|576|[[Aeneis/Liber XI#575|576.]]}} {{sc|}}crinali auro quo crines inligantur. pro longae tegmine pallae palla proprie est muliebris vestis deducta usque ad vestigia, unde ait ‘longae’: sic supra “pallam signis auroque rigentem”. {{ancora+|577|[[Aeneis/Liber XI#575|577.]]}} {{sc|}}a vertice pendent tempora variavit: nam de praeterito dicit. {{ancora+|580|[[Aeneis/Liber XI#580|580.]]}} {{sc|}}Strymoniamque grvem Thraciam, a fluvio Strymone. sane sciendum posse dici et ‘hic’ et ‘haec grus’, et ‘hic’ et ‘haec gruis’. olorem latine ita dicimus: nam cycni Graece dicuntur. {{ancora+|581|[[Aeneis/Liber XI#580|581.]]}} {{sc|}}Multae illam frustra antequam rem diceret, praeiudicavit; sic Sallustius “falso queritur de natura sua genus humanum”; nam antequam diceret ‘queritur’, dixit ‘falso’. matres inter matrem et matremfamilias hoc interest, quod mater est praeter illam significationem quae est ad aliquid, quae tantum convenit in matrimonium; materfamilias vero illa dicitur quae in matrimonium convenit per coemptionem: nam per quandam iuris sollemnitatem in familiam migrat mariti. et hic ostendit dicendo ‘Tyrrhena per oppida’ quod etiam Volsci in Tuscorum fuerint potestate. {{ancora+|583|[[Aeneis/Liber XI#580|583.]]}} {{sc|}}Aeternum id est aeterne: nam nomen est pro adverbio. {{ancora+|584|[[Aeneis/Liber XI#580|584.]]}} {{sc|}}intemerata colit inviolata, incorrupta: ‘temeratae’ enim quibus vis allata est. {{ancora+|585|[[Aeneis/Liber XI#585|585.]]}} {{sc|}}Conata cum conaretur, ut “obsessumque acta testudine limen” et “Caci spem custodita fefellit”. hac autem ratione ostendit, quare non suscenseat Troianis. {{ancora+|587|[[Aeneis/Liber XI#585|587.]]}} {{sc|}}Fatis vrgetur acerbis ostendit etiam desideria ex fati necessitate descendere. {{ancora+|589|[[Aeneis/Liber XI#585|589.]]}} {{sc|}}Committitur omine pugna pro ‘committetur’. {{ancora+|590|[[Aeneis/Liber XI#590|590.]]}} {{sc|}}Haec cape generaliter dixit arcum, pharetram, ut sequentia indicant: nam dicit ‘et ultricem pharetra deprome sagittam’. et neotericum putatur ipsum ‘sagittam ultricem’. vltricem nomina omnia in ‘x’ littera terminata ablativum singularem in ‘e’ mittunt, genetivum vero pluralem in ‘um’, exceptis his quae omnis sunt generis, ut ‘felix’; nam et ‘ab hoc felici’ et ‘horum felicium’ facit: Lucanus “felici non fausta loco tentoria ponens”. quod receptum est ideo, quia genetivus pluralis a nominativo plurali minor esse non debet, sed aut par, aut maior una syllaba. et quia a neutro facit ‘felicia’, ‘felicum’ dicere non debemus, ne propter alia genera huic praeiudicemus. namque ab eo quod est ‘felices’ ut ‘felicium’ dicamus, ratio patitur: una enim crescit syllaba: ab eo quod est ‘felicia’ ut ‘felicum’ dicamus non procedit, ne minor sit genetivus a nominativo plurali. similiter et ‘ultricium’ et ‘victricium’ dicimus, licet in his neutrum genus in numero singulari non inveniatur. {{ancora+|591|[[Aeneis/Liber XI#590|591.]]}} {{sc|}}Violarit vulnere corpus bene ‘violarit’, quia dixerat ‘sacrum’. et superius dictum est operam sollemni more consecrari, usque dum solvatur caput hominis, id est liberetur sacrationis nexu: quod facilius accidet, si mors intercedat. hic ergo totius rei et praecipue sacrationis aliud agens poeta mentionem inseruit, dicens ‘hac quicumque sacrum violarit vulnere corpus, Tros Italusve, mihi pariter det sanguine poenas’. bene ergo, sicut dictum est, ‘violarit’, quia dixerat ‘sacrum’. {{ancora+|592|[[Aeneis/Liber XI#590|592.]]}} {{sc|}}Tros italusve mihi si simpliciter accipiamus, ita intellegamus: sive eam Troianus interemerit, sive aliquis de Aeneae auxiliis: namque alii volunt Arruntem de Turni esse partibus et indignatum, femineum sexum plus in bello potuisse, quam viros. quam rem hic dicunt praestruxisse Vergilium: et re vera sic ubique loquitur, ut incertum sit Arruns de cuius partibus fuerit: unde est et illud “da, pater, hoc nostris aboleri dedecus armis”. pariter similiter, uno modo. et est antiquum. {{ancora+|593|[[Aeneis/Liber XI#590|593.]]}} {{sc|}}Miserandae corpus haec in oeconomia praeiudicia nominantur, quotiens negotii futuri exitus tollitur: vult enim nos de Camillae cadavere nihil ulterius expectare: sicut fecit in primo “tu faciem illius noctem non amplius unam falle dolo”, quod praemissum sustulit commemorationem, quando vel Cupido discesserit vel Ascanius sit reversus. {{ancora+|594|[[Aeneis/Liber XI#590|594.]]}} {{sc|}}Arma inspoliata aut indetracta, aut ipsius inspoliatae. patriaeque reponam hoc est in patriam. {{ancora+|596|[[Aeneis/Liber XI#595|596.]]}} {{sc|}}Nigro circumdata turbine corpus hoc ideo, quia ad maerorem luctumque descendit. contra in octavo, ubi ad laetitiam descendit Venus, claro eam nimbo circumdatam dicit, ut “at Venus aetherios inter dea candida nimbos”. {{ancora+|597|[[Aeneis/Liber XI#595|597.]]}} {{sc|}}at manus interea in tota hac descriptione historicum characterem poetico miscet. {{ancora+|598|[[Aeneis/Liber XI#595|598.]]}} {{sc|}}Etruscique duces Etruria dicta est, quod eius fines tendebantur usque ad ripam Tiberis, quasi ἑτερούρια ; nam ἕτερον est alterum, ὅρος finis vocatur. Roma enim antea unam tantum Tiberis ripam tenebat: Iuvenalis “et quae imperii fines Tiberinum virgo natavit”. quidam sane ‘Etruri’ legunt, ab ‘Etruria’: trans Tiberim enim Etruriam dicebant, homines Etruros, quos nunc Etruscos. {{ancora+|599|[[Aeneis/Liber XI#595|599.]]}} {{sc|}}Compositi numero id est aequati numero rationabiliter, unde et ‘saepenumero’ dicimus, id est frequenter et rationabiliter. hinc est “tum vero in numerum”, id est in rationem, in rhythmum: unde et metra ‘numeros’ dicimus, ut “numeros memini, si verba tenerem”. sane modo generalis est descriptio equestris certaminis, paulo post descendit ad specialem, sicut fecit in quinto et de cursoribus et de navali certamine. {{ancora+|600|[[Aeneis/Liber XI#600|600.]]}} {{sc|}}pressis cum habenis premeretur. pugnat autem pro ‘repugnat’. {{ancora+|601|[[Aeneis/Liber XI#600|601.]]}} {{sc|}}ferreus hastis quaeritur quid sit ‘ferreus’? utrum ‘ferreus ager horret hastis’, an ‘ferreus hastis ager horret’. horret ager terribilis est: est autem versus Ennianus, vituperatus a Lucilio dicente per inrisionem, debuisse eum dicere “horret et alget”: unde Horatius de Lucilio “non ridet versus Enni gravitate minores?” {{ancora+|602|[[Aeneis/Liber XI#600|602.]]}} {{sc|}}Campique armis sublimibus ardent id est resplendent. {{ancora+|603|[[Aeneis/Liber XI#600|603.]]}} {{sc|}}Celeresque Latini adludit ad militiam Romanam: namque et equites habuit Romulus, ut illo diximus loco “tercentum, scutati omnes, Volscente magistro”: quos celeres appellavit vel a celeritate, vel a duce Celere, qui dicitur Remum occidisse, in cuius gratiae vicem a Romulo fieri tribunus equitum meruit. alii hos celeres ideo appellatos dicunt, quod explorationes obirent et quae usus exigeret, velocius facerent. alii a Graeco dictum putant quod est κέλης . {{ancora+|604|[[Aeneis/Liber XI#600|604.]]}} {{sc|}}Ala camillae equitatus. ‘alae’ autem dicuntur equites, quod alarum vice pedestrem exercitum tegunt. {{ancora+|605|[[Aeneis/Liber XI#605|605.]]}} {{sc|}}hastasque reductis ante oculos posita descriptio. {{ancora+|608|[[Aeneis/Liber XI#605|608.]]}} {{sc|}}Intra iactum teli unde possit hasta emissa in hostem venire. hinc traxit Statius ut diceret “quale quater iaculo spatium ter harundine vincas”. et Enniana est omnis haec ambitiosa descriptio. {{ancora+|609|[[Aeneis/Liber XI#605|609.]]}} {{sc|}}subito adverbium est: an ‘subito clamore’? et est versus hypermetros. {{ancora+|612|[[Aeneis/Liber XI#610|612.]]}} {{sc|}}continvo adversis hic specialis pugna est. {{ancora+|615|[[Aeneis/Liber XI#615|615.]]}} {{sc|}}perfractaque pectora pectoribus rumpunt pro ‘rumpunt praefractaque faciunt’. {{ancora+|617|[[Aeneis/Liber XI#615|617.]]}} {{sc|}}Praecipitat pro ‘praecipitatur’. {{ancora+|619|[[Aeneis/Liber XI#615|619.]]}} {{sc|}}Reiciunt parmas et equos ad moenia vertunt ‘reiciunt’ retro agunt, vel retrorsum ferunt, ut cedentium terga munita sint, ut ipse “bis reiecti armis respectant terga tegentes”. sane nunc fugiunt, non timore, sed lege proeliandi: Sallustius “more equestris proelii sumptis tergis ac redditis”. ‘parma’ autem est equestre scutum. {{ancora+|622|[[Aeneis/Liber XI#620|622.]]}} {{sc|}}Mollia domita, domitorum scilicet equorum. {{ancora+|625|[[Aeneis/Liber XI#625|625.]]}} {{sc|}}Superiacit undam super scopulos undam iacit: nam more suo dedit verbo detractam nomini praepositionem. {{ancora+|626|[[Aeneis/Liber XI#625|626.]]}} {{sc|}}extremamque quantum ad mare pertinet: nam terrae prima est. sinu curvatione et flexu undarum. ‘extremam’ autem ad illud pertinet quod ait supra “penitusque datis referuntur habenis”. {{ancora+|627|[[Aeneis/Liber XI#625|627.]]}} {{sc|}}Aestu revoluta resorbens saxa fugit aestus proprie est maris incerta commotio. {{ancora+|628|[[Aeneis/Liber XI#625|628.]]}} {{sc|}}Vado labente hypallage pro ‘labens ipse per vadum litus reliquit’. {{ancora+|633|[[Aeneis/Liber XI#630|633.]]}} {{sc|}}gemitus morientum aliquanti ‘morientum’ genetivum corruptum pro integro accipiunt: facit enim ‘morientium’. et sanguine in alto ἐμφατικῶς caedis ostenditur magnitudo. {{ancora+|634|[[Aeneis/Liber XI#630|634.]]}} {{sc|}}armaque corporaque versus πολυσύνδετος . et bene belli faciem demonstravit multa enumerando quae in alto sanguine velut natarent. {{ancora+|636|[[Aeneis/Liber XI#635|636.]]}} {{sc|}}quando ipsum horrebat adire parenthesis. et quaeritur quid sit ‘horrebat’. {{ancora+|637|[[Aeneis/Liber XI#635|637.]]}} {{sc|}}Hastam intorsit equo figurate: nam ‘intorqueo in equum’ dicimus, ut “in latus inque feri curvam conpagibus alvum contorsit”. sub avre reliquit ex vulneris genere fugientem eum intellegimus esse percussum. {{ancora+|640|[[Aeneis/Liber XI#640|640.]]}} {{sc|}}Volvitur ille excussus hvmi ‘humi volvitur’: nam ‘excussus’ per se plenum est. {{ancora+|642|[[Aeneis/Liber XI#640|642.]]}} {{sc|}}Deicit herminium nomen hoc de historia Romana est: namque cum Coclite contra Tuscos Larcius et Herminius steterunt et pugnaverunt eo tempore, quo pons sublicius rumpebatur; unde et eum plurimum laudat, ac si diceret: talis hic est, qualis ille fuit. {{ancora+|644|[[Aeneis/Liber XI#640|644.]]}} {{sc|}}Tantus in arma patet id est tantum patebat in vulnera, id est in hostilia tela totus patebat. alii ‘in arma’ pro ‘armis’ †vel satis tradunt. per armos abusive: nam proprie armi quadrupedum sunt. {{ancora+|648|[[Aeneis/Liber XI#645|648.]]}} {{sc|}}Exultat amazon suspendendum ‘exultat’, ut ‘Amazon’ intellegas quasi Amazon; nam Camilla Volsca fuerat: sic in primo “dederatque comam diffundere ventis, venatrix”, id est quasi venatrix. {{ancora+|649|[[Aeneis/Liber XI#645|649.]]}} {{sc|}}pharetrata participium a feminino genere derivatum. unum autem exserta latus pro ‘exsertum latus habens’. {{ancora+|650|[[Aeneis/Liber XI#650|650.]]}} {{sc|}}denset id est dense, sparse iacit. sane densentur plures res in unum, ut “vos unanimes densete catervas”. et declinatur ‘denseo denses denset’. {{ancora+|651|[[Aeneis/Liber XI#650|651.]]}} {{sc|}}Indefessa infatigabilis. et omnia ei arma Amazonum tradit, quas Titianus unimammas vocat: nam hoc est Amazon, quasi ἄνευ μαζοῦ , sine mamma. ‘bipennis’ autem dicitur, quod ex utraque parte habeat aciem, quasi duas pennas quas veteres dicebant. {{ancora+|654|[[Aeneis/Liber XI#650|654.]]}} {{sc|}}Spicula fugientia pro ‘ipsa fugiens’. {{ancora+|655|[[Aeneis/Liber XI#655|655.]]}} {{sc|}}At circum lectae comites subaudis ‘dimicant’, quod etiam sequens Amazonum indicat comparatio, quae inducuntur circa reginam bella tractantes: ne culpetur poeta, quod nullam earum pugnantem induxerit. larinaque virgo nomin {{ancora+|657|[[Aeneis/Liber XI#655|657.]]}} {{sc|}}Italides ut ‘Sicelides’ ‘Atlantides’. †anque saeiarum ducem amazonam dicit velut amazonidas, ut “ducit Amazonidum”. et est pulchra derivatio, non tamen vera: nam verum est ‘Italae’: ‘Italis’ autem, unde est ‘Italides’, magis patronymicon est, quam derivativum; sicut ‘Belis’, unde est ‘Belides’: et est Graecum. quas ipsa decus et ad delectas, et ad ipsam potest referri. ‘decus’ autem si ad Camillam, nobilitas, pulchritudo; si ad delectas, ornamentum, quas sibi elegit ornamentum, id est ad ornamentum. dia camilla generosa, εὐγενής ; nam Graecum est. cuius nominis etymologiam plerique volunt venire ἀπὸ τοῦ Διός : quod si est, dicemus dissentire derivationem a principalitate: nam ‘dia’ ‘di’ producit, cum Διός corripiat: sicut e contra cum ‘lux’ ‘lu’ producat, ‘lucerna’ ‘lu’ corripit. {{ancora+|658|[[Aeneis/Liber XI#655|658.]]}} {{sc|}}Pacisque bonae bellique ministras congruum paci epitheton dedit, ut eam bonam diceret, cum bellum e contra sit pessimum: nam sine dubio et ‘belli saevi’ diceret, si ratio versus admitteret. quidam ‘bonum’ interdum pro grandi accipiunt. bellique ministras non nulli ‘ministras’ modo ad bellum tantum referri volunt, ideoque coniunctionem incongrue positam, et ordinem esse ‘decus pacis et ministras belli’. poterit et ita ‘quas sibi decus delegit ministras bonae pacis et belli’. {{ancora+|659|[[Aeneis/Liber XI#655|659.]]}} {{sc|}}Quales threiciae Tanais fluvius est, qui separat Asiam ab Europa, circa quem antea Amazones habitaverunt; unde se postea ad Thermodonta, fluvium Thraciae, transtulerunt: quod etiam Sallustius testatur, dicens “dein campi Themiscyrei, quos habuere Amazones, ab Tanai flumine, incertum quam ob causam, digressae”. has quidam dicunt stato die solitas cum Scythis coire. flumina pro flumine, aut fluenta. thermodontis plenum est ‘Thermodoon’, sed per synaeresin ‘Thermodon’ fecit: unde ‘don’ circumflexum habebit accentum. Graeca enim nomina necesse est ut circumflectantur, quotiens fit synaeresis exigente metri necessitate. ergo si sit ‘Thermodoon’, ‘do’ acutum habebit accentum: quod si ‘Thermodon’ fecerit, et in finalem transfertur, et mutatur accentus: nam circumflexus fit. {{ancora+|660|[[Aeneis/Liber XI#660|660.]]}} {{sc|}}Pulsant Ennius ad musas “quae pedibus pulsatis Olympum”. bellantur pro ‘bellant’: nam solent verba pro verbis poni: unde nunc passivam declinationem sub activa posuit significatione, sicut in georgicis “et placidam paci nutritor olivam” futurum tempus a passivo posuit pro praesenti ab activo: nam ‘nutritor’ pro ‘nutri’ posuit. inde est e contra “nox umida caelo praecipitat”. {{ancora+|661|[[Aeneis/Liber XI#660|661.]]}} {{sc|}}Hippolyten haec Amazonum fuit regina, cui victae Hercules balteum sustulit. huius filia fuit Antiopa, quam Theseus rapuit, unde Hippolytus. martia aut bellicosa, aut Martis filia. quae ab Achille occisa ac mortua adamata est: ut non nulli vero adserunt, cum Achille concubuit, et ex eo Caystrum filium edidit, ex quo flumen Lydiae ita appellatur. refert autem aut addita est praepositio ‘re’, id est ‘fert’, aut mutata pro ‘infert’. {{ancora+|662|[[Aeneis/Liber XI#660|662.]]}} {{sc|}}vlulante tumultu ululatum veteres etiam vocem, quae redditur initio proelii, dicebant, quam Graeci ὀλολυγήν vocabant. {{ancora+|664|[[Aeneis/Liber XI#660|664.]]}} {{sc|}}Quem telo primum deicis Homericum est interrogationem ad ipsum referre, qui describitur, cum semper sic musae interrogari consueverint, ut “vos o Calliope, precor, adspirate canenti”. aspera virgo epitheton ad officium belli respiciens, alias incongrue virginem asperam dicimus. {{ancora+|666|[[Aeneis/Liber XI#665|666.]]}} {{sc|}}Evneum quia Latina est declinatio, ideo ‘ne’ accipit accentum: nam Statius quia Graece declinavit, graecum accentum posuit dicens “Euneos ante et nunc ante Thoas et Euneon audit”. {{ancora+|667|[[Aeneis/Liber XI#665|667.]]}} {{sc|}}Longa abiete hasta abietali: nam arborem pro hasta posuit. {{ancora+|671|[[Aeneis/Liber XI#670|671.]]}} {{sc|}}Suffuso casuro: nam ‘suffusi’ equi dicuntur quos vulgo incespitatores vocant. alii ‘suffosso’ legunt, id est praecipiti et iam cadenti. {{ancora+|672|[[Aeneis/Liber XI#670|672.]]}} {{sc|}}Dum subit scilicet, dum se ad sustentationem ruentis inclinat. et vult utrumque tanta celeritate esse percussum, ut unum ictum putares: inde est enim ‘praecipites pariterque ruunt’. inertem nudam. an nihil proficientem? {{ancora+|673|[[Aeneis/Liber XI#670|673.]]}} {{sc|}}His addit amastrum adiungit. {{ancora+|674|[[Aeneis/Liber XI#670|674.]]}} {{sc|}}sequitur pro ‘persequitur’. {{ancora+|678|[[Aeneis/Liber XI#675|678.]]}} {{sc|}}Armis ignotis novis, inconsuetis: vel ignobilibus, id est non conspicuis. iapyge Apulo. {{ancora+|679|[[Aeneis/Liber XI#675|679.]]}} {{sc|}}Pellis erepta ivvenco id est lorica: nam proprie lorica est tegimen de corio, tamquam de loro factum, quo maiores in bello uti consueverant. {{ancora+|680|[[Aeneis/Liber XI#680|680.]]}} {{sc|}}caput ingens oris hiatus amphibolon; sed melius est ‘ingens hiatus’. {{ancora+|682|[[Aeneis/Liber XI#680|682.]]}} {{sc|}}Agrestisque manus armat sparus bene ‘agrestis’: nam sparus est rusticum telum, in modum pedi recurvum: Sallustius “sparos aut lanceas, alii praeacutas sudes portare”. Varro ait “sparum telum missile, a piscibus ducta similitudine, qui spari vocantur”. alii ‘sparus’ a spargendo dici putant. {{ancora+|683|[[Aeneis/Liber XI#680|683.]]}} {{sc|}}Vertitur in mediis id est agit: nam Graece dixit ἀναστρέφεται . toto vertice supra est sic Statius de Capaneo “et totum transcendit corpore bellum”. {{ancora+|684|[[Aeneis/Liber XI#680|684.]]}} {{sc|}}Hunc illa exceptum fraude circumventum, ut “aemulus exceptum Triton”. agmine verso aut converso impetu suo: aut adversariorum conlato agmine. {{ancora+|685|[[Aeneis/Liber XI#685|685.]]}} {{sc|}}Traicit vis iactus ostenditur. {{ancora+|686|[[Aeneis/Liber XI#685|686.]]}} {{sc|}}Silvis pro ‘in silvis’: et est archaismos. {{ancora+|687|[[Aeneis/Liber XI#685|687.]]}} {{sc|}}Muliebribus armis usus obtinuit, ut innuptas ‘virgines’, nuptas ‘mulieres’ vocemus: nam apud maiores indiscrete virgo dicebatur et mulier. utrumque enim sexum tantum significabat, ut ecce hoc loco dicit ‘armis muliebribus’, cum Camillam innuptam fuisse manifestum sit. item in bucolicis legimus “a, virgo infelix”, cum Pasiphaen constat ex Minoe ante amorem tauri liberos suscepisse: Terentius etiam mulierem post partum virginem vocat. {{ancora+|688|[[Aeneis/Liber XI#685|688.]]}} {{sc|}}Nomen tamen havd leve patrum manibus hoc referes telo cecidisse camillae inrisio est amaritudinis plena: nam si voluerimus simpliciter accipere, ut ita sit dictum quemadmodum supra “Aeneae magni dextra cadis”, incipit contrarium esse superioribus. unde melius est, ut perseveremus in sensu et ita sit dictum: magnam re vera gloriam laturus est ad manes parentum, quem feminea tela superarunt. {{ancora+|692|[[Aeneis/Liber XI#690|692.]]}} {{sc|}}Sedentis equitis. sane eum ex vicino intellegimus esse. {{ancora+|695|[[Aeneis/Liber XI#695|695.]]}} {{sc|}}Interior sinisterior, breviore scilicet circulo. {{ancora+|698|[[Aeneis/Liber XI#695|698.]]}} {{sc|}}Congeminat hic distinguendum: nam nemo dicit ‘securim vulnus congeminat’, sed ‘securis’. {{ancora+|699|[[Aeneis/Liber XI#695|699.]]}} {{sc|}}Incidit hvic figurate pro ‘in hanc incidit’: Terentius “ego in eum incidi infelix locum, ut neque mihi amittendi, neque retinendi sit copia”. {{ancora+|700|[[Aeneis/Liber XI#700|700.]]}} {{sc|}}Appenninicolae bellator filius avni quia Liguria maiore parte sui in Appennino est constituta. Ligures autem omnes fallaces sunt, sicut ait Cato in secundo originum libro. filius avni Aunus scilicet: nam, ut supra diximus, cum dictis parentibus filiorum nomina supprimuntur, eos patri cognomines intellegimus, ut “Tiburti Remulo ditissimus olim”. {{ancora+|703|[[Aeneis/Liber XI#700|703.]]}} {{sc|}}reginam avertere proprio verbo usus est, ut est mos equestris, id est non sperat fore ut illam averteret. {{ancora+|704|[[Aeneis/Liber XI#700|704.]]}} {{sc|}}Versare dolos ingressus tractare ut “seu versare dolos, seu certae occumbere morti”. astu malitia: nam proprie ‘astutos’ malitiosos vocamus: unde in Terentio postquam de domino dixit servus “astute”, ille iratus ait “carnifex quae loquitur?” Cicero “ita fit ut tua ista ratio existimetur astuta, meum hoc consilium necessarium”. {{ancora+|706|[[Aeneis/Liber XI#705|706.]]}} {{sc|}}Dimitte fugam id est equi celeritatem, cui fidis, relinque. {{ancora+|708|[[Aeneis/Liber XI#705|708.]]}} {{sc|}}Ventosa ferat cui gloria fravdem haec est vera et antiqua lectio, ut ‘fraudem’ non ‘laudem’ legas, ut si ‘fraudem’ legeris, sit sensus: pedes congredere, iam agnosces cui inanis iactantia adferat poenam: nam ‘fraudem’ veteres poenam vocabant, ab eo quod praecedit, id quod sequitur, ut “et scelus expendisse merentem Laocoonta ferunt”, Cicero in Cornelianis “ne fraudi sit ei qui populum ad contentionem vocarit”; ut etiam in antiquo cognoscitur iure. si autem ‘laudem’ legerimus, erit sensus: agnosces cui inanis gloria adferat laudem. ‘ventosa’ autem ‘gloria’ est quam Graeci κενοδοξίαν vocant. {{ancora+|710|[[Aeneis/Liber XI#710|710.]]}} {{sc|}}Paribusque resistit in armis pedes, sicut etiam illum congressurum putabat. {{ancora+|711|[[Aeneis/Liber XI#710|711.]]}} {{sc|}}Pura parma tunc enim primum in bella descenderat. {{ancora+|713|[[Aeneis/Liber XI#710|713.]]}} {{sc|}}Fugax fugiens; nam nomen est pro participio: non enim fugacem possumus accipere quem supra legimus bellatorem. {{ancora+|714|[[Aeneis/Liber XI#710|714.]]}} {{sc|}}ferrata calce ‘calce’ genere feminino. {{ancora+|715|[[Aeneis/Liber XI#715|715.]]}} {{sc|}}Vane ligus aut fallax, aut inaniter iactans: nam ‘vanos’ stultos posteriores dicere coeperunt. inde tractum est etiam in neotericis: Iuvenalis “sic libitum vano, qui nos distinxit, Othoni”. quid autem hoc loco ‘vane’ significet, sequentia demonstrant ‘frustraque animis elate superbis’. possumus tamen hic et mendacem verius accipere, quia ait “dum fallere fata sinebant” et “nec fraus te incolumem fallaci perferet Auno”: Nigidius de terris “nam et Ligures, qui Appenninum tenuerunt, latrones, insidiosi, fallaces, mendaces”, Cato originum cum de Liguribus loqueretur “sed ipsi, unde oriundi sunt, exacta memoria inliterati mendacesque sunt et vera minus meminere”. sane subito, ut solet, ad characterem dramaticum transit: neque enim ostendit Camillam loqui coepisse. {{ancora+|716|[[Aeneis/Liber XI#715|716.]]}} {{sc|}}Lubricus mobilis, fallax. {{ancora+|718|[[Aeneis/Liber XI#715|718.]]}} {{sc|}}Pernicibus ignea plantis modo velocibus, alias perseverantibus: nam ‘pernix’ interdum velox, interdum perseverans significat, ut ipse in georgicis “et inter dura iacet pernix instrato saxa cubili”. {{ancora+|719|[[Aeneis/Liber XI#715|719.]]}} {{sc|}}Transit equum cursu nunc hoc incredibile esse videretur, nisi praemisisset in septimo “illa vel intactae segetis per summa volaret gramina nec teneras cursu laesisset aristas”. adversa opposita. {{ancora+|721|[[Aeneis/Liber XI#720|721.]]}} {{sc|}}quam similitudinis adverbium est; est et pronomen tam subiunctivum, quam praepositivum; est et coniunctio, ut cum dicimus ‘tam hoc, quam illud’. accipiter saxo sacer ales ab alto ‘sacer’ ideo, quia Marti est consecratus accipiter: aut ‘sacer’ avibus execrabilis, ut “auri sacra fames”: aut, quod verius est, Graecum nomen expressit: nam ἱέραξ dicitur, hoc est sacer: ἱερεύς enim Graece, latine sacerdos vocatur. cur autem Graece ita dictus sit, ratione non caret, quae nota est sacrorum peritis. {{ancora+|722|[[Aeneis/Liber XI#720|722.]]}} {{sc|}}Consequitur pennis nova laus Camillae, siquidem accipiter columbam sequitur, ista hostem praecedit. ipsa etiam avium comparatio sumpta ex contrario est: nam aequius vir accipitri, Camilla compararetur columbae. {{ancora+|723|[[Aeneis/Liber XI#720|723.]]}} {{sc|}}eviscerat ne vulgari verbo ex Graeco uteretur dicens ‘exenterat’, ait ‘pedibusque eviscerat’. {{ancora+|724|[[Aeneis/Liber XI#720|724.]]}} {{sc|}}Tum crvor et vulsae labuntur ab aethere plumae ecbasis poetica, id est excessus. {{ancora+|725|[[Aeneis/Liber XI#725|725.]]}} {{sc|}}Non nullis id est non neglegentibus: nam litotes figura est. vult enim dicere: non leviter Iuppiter intuebatur ista certamina. ideo et adiecit ‘observans oculis’, id est intente aspiciens: Plautus “observato, quam blande suppalpatur mulieri” (Am. 507). {{ancora+|730|[[Aeneis/Liber XI#730|730.]]}} {{sc|}}Instigat vocibus alas incitat et inritat ad reditum: primum enim est, ut fugere desinant, post ut in hostes impetum faciant. {{ancora+|731|[[Aeneis/Liber XI#730|731.]]}} {{sc|}}Nomine quemque vocans per hoc extrema necessitas indicatur. reficitque id est restituit. {{ancora+|732|[[Aeneis/Liber XI#730|732.]]}} {{sc|}}Quis metus dolentis, non interrogantis: id est qualis, quantus, qui viros etiam feminam timere compellit? unde paulo post ‘quae tanta animis ignavia venit? femina palantes agit’. o numquam dolitvri id est stulti: stultus enim est quisquis iniuria non movetur. et bene ‘numquam’, siquidem antea saevitiam Mezentii pertulerunt nec se ulti sunt, nunc praebent terga mulieri et ne hinc quidem commoventur dolore. non nulli tamen ‘dolorem’ studii alicuius ardorem et promptam gloriae cupiditatem veterum more dictum tradunt, ut Graeci πόνον appellant. {{ancora+|734|[[Aeneis/Liber XI#730|734.]]}} {{sc|}}Atque haec agmina δεικτικῶς , id est multitudinem tantam, hoc est magnam. {{ancora+|735|[[Aeneis/Liber XI#735|735.]]}} {{sc|}}Inrita id est inertia, quae nos ulcisci minime valent. {{ancora+|736|[[Aeneis/Liber XI#735|736.]]}} {{sc|}}At non in venerem segnes latenter hoc dicit: fugitis mulierem, quia armata est; alias primi ad hunc curritis sexum. nocturnaque bella coitum: alibi “et siquando ad proelia ventum est”. {{ancora+|737|[[Aeneis/Liber XI#735|737.]]}} {{sc|}}Curva tibia symphoniacorum. bacchi autem ideo, quia apud veteres ludi theatrales non erant, nisi in honorem Liberi patris. hanc tibiam Graeci πλαγίαυλον vocant, Latini vascam tibiam: et est Dionysia, cum maxime ea saturi utantur. {{ancora+|738|[[Aeneis/Liber XI#735|738.]]}} {{sc|}}Expectate pro ‘expectatis’, modum pro modo posuit. {{ancora+|739|[[Aeneis/Liber XI#735|739.]]}} {{sc|}}hic amor hoc studium per parenthesin dictum est; nam ordo est ‘pocula mensae dum sacra secundus aruspex nuntiet’. secvndus harvspex pro ‘secunda sacra’, id est prospera: sicut e contrario Homerus μάντι κακῶν , id est malorum divine. {{ancora+|740|[[Aeneis/Liber XI#740|740.]]}} {{sc|}}In altos lucos illic enim epulabantur sacris diebus. mire autem vocet hostia pro ‘ut ad hostiam conveniatis’. {{ancora+|741|[[Aeneis/Liber XI#740|741.]]}} {{sc|}}Moriturus et ipse moriturus animo: nam moriturus non est. quod autem ait ‘et ipse’, aut ad Camillam, aut ad Venulum respicit. {{ancora+|742|[[Aeneis/Liber XI#740|742.]]}} {{sc|}}Turbidus id est terribilis. {{ancora+|743|[[Aeneis/Liber XI#740|743.]]}} {{sc|}}Dereptumque ab equo dextra complectitur hostem hoc de historia tractum est: namque Gaius Iulius Caesar, cum dimicaret in Gallia et ab hoste raptus equo eius portaretur armatus, occurrit quidam ex hostibus, qui eum nosset, et insultans ait ‘caesar, caesar’, quod Gallorum lingua ‘dimitte’ significat: et ita factum est ut dimitteretur. hoc autem ipse Caesar in ephemeride sua dicit, ubi propriam commemorat felicitatem. est et alia huius rei historia: Varro enim cum de suo cognomine disputaret, ait eum qui primus Varro sit appellatus, in Illyrico hostem, Varronem nomine, quod rapuerat et ad suos portaverat, ex insigni facto vocabulum meruisse. {{ancora+|745|[[Aeneis/Liber XI#745|745.]]}} {{sc|}}tollitur in caelum clamor rei scilicet admiratione. {{ancora+|748|[[Aeneis/Liber XI#745|748.]]}} {{sc|}}rimatur inquirit, ut “rimanti telum ira facit”. {{ancora+|750|[[Aeneis/Liber XI#750|750.]]}} {{sc|}}Exit evitat, ut “atque oculis vigilantibus exit” in quinto. {{ancora+|751|[[Aeneis/Liber XI#750|751.]]}} {{sc|}}Utque volans alte raptum Homerica comparatio. et utrum ‘alte volans’, an ‘alte raptum’, an ‘alte fert’? {{ancora+|756|[[Aeneis/Liber XI#755|756.]]}} {{sc|}}luctantem rostro magna brevitate rem descripsit. {{ancora+|758|[[Aeneis/Liber XI#755|758.]]}} {{sc|}}Ducis exemplum eventumque secuti et virtutem, et felicitatem: ‘exemplum’, quod coepit; ‘eventum’, quod prospere. {{ancora+|759|[[Aeneis/Liber XI#755|759.]]}} {{sc|}}Maeonidae Lydii, ut “o Maeoniae delecta iuventus”. {{ancora+|760|[[Aeneis/Liber XI#760|760.]]}} {{sc|}}Arte dolo, ut “arte Pelasga”. {{ancora+|762|[[Aeneis/Liber XI#760|762.]]}} {{sc|}}Qua se cumque furens medio tulit agmine virgo, hac arrvns subit ut etiam supra diximus, ita poeta loquitur, ut aliquibus locis det suspicionem, quod Arruns de Turni partibus fuerit: namque et in Camillam impetum facit, et cum ipsa rursus recedit: quod nisi de socio non procedit. Donatus etiam dicit, esse manifestum signum socium ei fuisse, quod Apollinem Soractis invocat montis, de quo Turno auxilia constat venisse: licet possit fieri, ut alterius loci homo alterius loci invocet numen. item ad argumentum vocat “patrias remeabo inglorius urbes”: quod etiam de hoste procedit, nam superare feminam nullam constat esse virtutem: aut quia nec gloriari poterat, si Camillam earundem partium occidisset, ut, quod supra dictum est, videatur eam invidia peremisse, quod viris praeripiat gloriam et sola nobiliter pugnet Camilla. {{ancora+|763|[[Aeneis/Liber XI#760|763.]]}} {{sc|}}tacitus hoc est latens. {{ancora+|767|[[Aeneis/Liber XI#765|767.]]}} {{sc|}}Circvitum proprie: nam circumire insidiantum est: unde est “nec gregibus nocturnus obambulat”. certam hastam inevitabilem: unde est e contra “et incertam excussit cervice securim”, id est infirmam, evitabilem. {{ancora+|768|[[Aeneis/Liber XI#765|768.]]}} {{sc|}}Sacer cybelo nam montem pro numine, quod in eo colitur, posuit. et bona occasio ad mortem Camillae, ut sacerdotem maioris numinis conetur occidere: per quod quasi exauctoratur Dianae favor, interveniente maioris numinis iracundia. olimque sacerdos aut quia vetus sacerdos: aut cuius etiam maiores sacerdotes fuissent, quibus apud veteres in sacra quoque succedebatur. {{ancora+|769|[[Aeneis/Liber XI#765|769.]]}} {{sc|}}longe fulgebat vel ‘longe fulgebat’, vel ‘longe insignis’. {{ancora+|770|[[Aeneis/Liber XI#770|770.]]}} {{sc|}}Quem pellis aenis in plumam squamis auro conserta tegebat catafractum eum fuisse significat. catafracti autem equites dicuntur, qui et ipsi ferro muniti sunt, et equos similiter munitos habent: de quibus Sallustius “equis paria operimenta erant, †quae linteo ferreis laminis in modum plumae adnexuerant”, nunc autem pro linteo ‘pellem’ posuit, et ‘aeneas squamas’ aereas laminas intellegimus. ‘in plumam’ vero est in similitudinem plumae, ut “excisum Euboicae latus ingens rupis in antrum”, id est in antri similitudinem. sane sciendum quod ipsos equites catafractos dicimus: Sallustius “et sequebantur equites catafracti”. in plumam pluma est in armatura ubi lamina in laminam se indit. {{ancora+|772|[[Aeneis/Liber XI#770|772.]]}} {{sc|}}peregrina ferrugine ut Hibera, id est Hispana: nam ipse hoc alibi exposuit “et ferrugine clarus Hibera”. quidam purpuram accipiunt, quod eius prima tinctura ferrugineo colore sit. {{ancora+|773|[[Aeneis/Liber XI#770|773.]]}} {{sc|}}Spicula torquebat lycio gortynia cornu Cretenses sagittas Lycio arcu dirigebat: quod etiam, ut supra diximus, ad ornatum poni consuevit. {{ancora+|774|[[Aeneis/Liber XI#770|774.]]}} {{sc|}}vati hic vatem, supra sacerdotem, ut de Heleno utrumque. {{ancora+|775|[[Aeneis/Liber XI#775|775.]]}} {{sc|}}Cassida pro ‘cassis’: nam accusativum posuit pro nominativo. {{ancora+|777|[[Aeneis/Liber XI#775|777.]]}} {{sc|}}Pictus acu tunicas et barbara tegmina crurum ‘pictus tunicas, pictus crurum barbara tegmina’, id est habebat vestem phrygionis arte perfectam. sane armorum longa descriptio illuc spectat, ut in eorum cupiditatem merito Camilla videatur esse succensa. {{ancora+|782|[[Aeneis/Liber XI#780|782.]]}} {{sc|}}Femineo inpatienti, inrationabili, ut “femineae ardentem iraeque curaeque coquebant”. {{ancora+|785|[[Aeneis/Liber XI#785|785.]]}} {{sc|}}Summe deum ex affectu colentis dicitur: nam Iuppiter summus est. sancti custos soractis apollo Soractis mons est Hirpinorum in Flaminia conlocatus. in hoc autem monte cum aliquando Diti patri sacrum persolveretur — nam diis manibus consecratus est — subito venientes lupi exta de igni rapuerunt. quos cum diu pastores sequerentur, delati sunt ad quandam speluncam, halitum ex se pestiferum emittentem, adeo ut iuxta stantes necaret: et exinde est orta pestilentia, quia fuerant lupos secuti. de qua responsum est, posse eam sedari, si lupos imitarentur, id est rapto viverent. quod postquam factum est, dicti sunt ipsi populi Hirpi Sorani: nam lupi Sabinorum lingua vocantur hirpi. Sorani vero a Dite: nam Ditis pater Soranus vocatur: quasi lupi Ditis patris. unde memor rei Vergilius Arruntem paulo post comparat lupo, quasi Hirpinum Soranum. {{ancora+|786|[[Aeneis/Liber XI#785|786.]]}} {{sc|}}Pineus ardor ignis περίφρασις . acervo pyra, coacervatione lignorum. {{ancora+|787|[[Aeneis/Liber XI#785|787.]]}} {{sc|}}Freti pietate iste quidem hoc dicit; sed Varro, ubique expugnator religionis, ait, cum quoddam medicamentum describeret, “ut solent Hirpini, qui ambulaturi per ignes, medicamento plantas tingunt”. {{ancora+|788|[[Aeneis/Liber XI#785|788.]]}} {{sc|}}Multa pruna in pruna. ‘pruna’ autem quamdiu ardet dicitur: Horatius “praetextam et latum clavum prunaeque batillum”: cum autem extincta fuerit, carbo nominatur: Terentius “tam excoctam atque atram reddam, quam carbo est”: nam ‘pruna’ a perurendo dicta est. {{ancora+|790|[[Aeneis/Liber XI#790|790.]]}} {{sc|}}Exuvias pulsaeve tropaeum exuvias occisae, pulsae tropaeum. et proprie: nam, ut supra diximus, de occisis hostibus triumphabant, de pulsis figebant tropaea. {{ancora+|795|[[Aeneis/Liber XI#795|795.]]}} {{sc|}}Partem mente dedit partem volucres dispersit in avras bona moderatio Apollinis inter sacerdotis preces et voluntatem sororis. {{ancora+|801|[[Aeneis/Liber XI#800|801.]]}} {{sc|}}Nihil non. neque avras nec sonitus memor haec est antiqua lectio; namque apud maiores trahebatur interdum a Graeco genetivus singularis. hinc est et ‘paterfamilias’ et ‘materfamilias’, quae duo tantum nomina remanserunt: nam nec ‘huius auras’ dicimus, nec ‘huius custodias’ secundum Sallustium, qui ait “castella custodias thesaurorum” pro ‘custodiae’: ita enim etiam Asper intellegit, licet alii ‘custodias’ accusativum velint. sane ‘paterfamilias’ et ‘materfamilias’ quando dicimus, ‘familias’ indeclinabile est. si autem ‘pater familiae’ dicere voluerimus, iam non erit nomen, sed locutio, et ‘familiae’ erit dativus; nam ‘pater mihi est’ dicimus: Terentius “natura tu illi pater es, consiliis ego”. multi tamen volunt in numero plurali nomen utrumque declinari, ut dicamus ‘hi patres familiae, horum patrum familiarum’. {{ancora+|803|[[Aeneis/Liber XI#800|803.]]}} {{sc|}}Papillam exertam nudam. sane ‘mamilla’ est omnis eminentia uberis, ‘papilla’ vero breve illud, unde lac trahitur. {{ancora+|805|[[Aeneis/Liber XI#805|805.]]}} {{sc|}}Dominam reginam, ut “hi dominam Ditis thalamo deducere adorti”. {{ancora+|808|[[Aeneis/Liber XI#805|808.]]}} {{sc|}}Virginis avdet sic fuerat consternatus, ut etiam vulneratam timeret. {{ancora+|811|[[Aeneis/Liber XI#810|811.]]}} {{sc|}}Occiso pastore lupus bene pastori reginam comparat nam reges ipsi pastores vocantur: Homerus ποιμένα λαῶν . {{ancora+|812|[[Aeneis/Liber XI#810|812.]]}} {{sc|}}Cavdam pavitantem quae timorem indicat: pro ‘ipse pavitans’. {{ancora+|814|[[Aeneis/Liber XI#810|814.]]}} {{sc|}}Turbidus modo timidus, supra terribilis, ut “Venulo adversum se turbidus infert”. {{ancora+|817|[[Aeneis/Liber XI#815|817.]]}} {{sc|}}Mucro hinc apparet mucronem esse cuiuslibet teli acumen. {{ancora+|818|[[Aeneis/Liber XI#815|818.]]}} {{sc|}}Frigida leto alii ‘telo’ legunt et intellegunt ‘vulnere’. et quidam labuntur leto non ‘leto frigida’, sed ‘leto labuntur’. alii ‘frigida leto’ accipiunt, quia sequitur post ‘captum leto posuit caput’. non nulli ‘frigida lumina’ tradunt, scilicet igni caloris extincto, ut e contrario “ad caelum tendens ardentia lumina”. {{ancora+|822|[[Aeneis/Liber XI#820|822.]]}} {{sc|}}Partiri curas subaudis ‘consueverat’. haec ita fatur unum abundat: nam supra ait ‘adloquitur’. {{ancora+|823|[[Aeneis/Liber XI#820|823.]]}} {{sc|}}Potvi absolute, vel pugnare vel vivere: necessaria enim eclipsis in defectione, quae ex arte non semel posita est. {{ancora+|826|[[Aeneis/Liber XI#825|826.]]}} {{sc|}}Succedat pugnae animus bellatricis ostenditur, quae non se dolet lucem, sed bella deserere, in tantum, ut nihil aliud δαγγερ· ;moriens, quam de re publica tuenda, et bellum mandaret, et solum putaret idoneum Turnum qui in eius vicem succederet. {{ancora+|828|[[Aeneis/Liber XI#825|828.]]}} {{sc|}}Non sponte flvens non ut supra “portisque ab equo regina sub ipsis desiluit, quam tota cohors imitata relictis ad terram defluxit equis”. {{ancora+|829|[[Aeneis/Liber XI#825|829.]]}} {{sc|}}PavLatim exsolvit se corpore sic in quarto “teque isto corpore solvo”. {{ancora+|830|[[Aeneis/Liber XI#830|830.]]}} {{sc|}}et captum leto posvit caput cum dicit ‘caput’ ostendit operam consecratam, usque dum solvatur caput hominis, id est liberetur; quod facilius potest morte contingere, sicut supra dictum est. arma relinquens alii ‘arma relinquunt’ legunt. Probus hypallagen vult esse vel contrarium, ut ipsa relinquat. alii ‘arma relinquunt’ cum laude dictum accipiunt, id est illa decidebant e manibus Camillae exanimis. {{ancora+|831|[[Aeneis/Liber XI#830|831.]]}} {{sc|}}Vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras servat hoc ubique, ut iuvenum animas a corporibus dicat cum dolore discedere, quod adhuc esse superstites poterant: quod etiam de Turno dicturus est. {{ancora+|832|[[Aeneis/Liber XI#830|832.]]}} {{sc|}}Clamor Troianorum scilicet, qui exultabant, et quorum animi aucti sunt Camilla moriente. {{ancora+|833|[[Aeneis/Liber XI#830|833.]]}} {{sc|}}Crudescit crudelior fit caede multorum. {{ancora+|834|[[Aeneis/Liber XI#830|834.]]}} {{sc|}}omnis copia pro ‘totus exercitus’, ut “et quae sit me circum copia, lustro”. {{ancora+|836|[[Aeneis/Liber XI#835|836.]]}} {{sc|}}At triviae custos vel ministra, vel observatrix. potest et pro comite accipi: vel ‘custos’ mandatorum Triviae, ne inulta Camilla moriatur. {{ancora+|839|[[Aeneis/Liber XI#835|839.]]}} {{sc|}}mulcatam affectam: ‘mulcari’ enim proprie verberibus dicimus. {{ancora+|842|[[Aeneis/Liber XI#840|842.]]}} {{sc|}}Conata lacessere teucros propter illud “bellum inportunum cives cum gente deorum”. hev autem doloris exclamatio est. crudele luisti supplicium iuris verbo usus est. ‘luere’ enim debere dicitur qui pecuniam solvit: quod hic usurpatum est in capitis poenam. quidam huius loci longam expositionem tradunt: Volscos a Volscatibus Hylinis originem ducere, †exclytas autem, inter quos Amazones sunt, regionem Illyricam incolere. luisse ergo supplicium Camillam dicunt, quae adversum Troianos arma tulerit, quibus maiores eius auxilium constat tulisse, id est Penthesileam. {{ancora+|843|[[Aeneis/Liber XI#840|843.]]}} {{sc|}}desertae in dumis ‘in silvis coluisse’, aut ‘in dumis desertae’, id est soli et sine nobis. colvisse dianam profvit non deam incusat, sed fatorum necessitatem, contra quae nec numinis opitulatur auxilium. {{ancora+|846|[[Aeneis/Liber XI#845|846.]]}} {{sc|}}Sine nomine sine gloria, sine fama, quod fortiter fecit: vel quia dea vindicat. {{ancora+|847|[[Aeneis/Liber XI#845|847.]]}} {{sc|}}Aut famam patieris inultae id est nec invindicatae ignominiam sustinebis: quod etiam Dido dolet, dicens “moriemur inultae, sed moriamur ait”. {{ancora+|849|[[Aeneis/Liber XI#845|849.]]}} {{sc|}}Monte sub alto ut “monte sub aerio”. apud maiores nobiles aut sub montibus altis, aut in ipsis montibus sepeliebantur; unde natum est ut super cadavera aut pyramides fierent, aut ingentes collocarentur columnae. {{ancora+|850|[[Aeneis/Liber XI#850|850.]]}} {{sc|}}regis dercenni quidam †destercenii, rege Aboriginum, hoc nomen fictum putant. bustum hoc loco sepulchrum. {{ancora+|854|[[Aeneis/Liber XI#850|854.]]}} {{sc|}}Vana tumentem plenum falsae gloriae, quam Graeci κενοδοξίαν dicunt. ‘vana’ autem ‘tumentem’, ut “infanda furentem”. {{ancora+|855|[[Aeneis/Liber XI#855|855.]]}} {{sc|}}cur inquit diversus abis non quasi audienti dicat, ut “macte nova virtute, puer”. ‘diversus’ autem a pugna diversus: vel ‘diversus’, quod fugit quam occidit. {{ancora+|856|[[Aeneis/Liber XI#855|856.]]}} {{sc|}}Digna camillae praemia pro poena: sic in secundo “persolvant grates dignas et praemia reddant debita”, item alibi “et haec tibi porto dona prius”. {{ancora+|857|[[Aeneis/Liber XI#855|857.]]}} {{sc|}}Tune etiam telis moriere dianae cum ingenti amaritudine dictum est: nam ei etiam genus invidet mortis. quod autem ait ‘tune etiam’ ad Niobes numerosam pertinet subolem. {{ancora+|858|[[Aeneis/Liber XI#855|858.]]}} {{sc|}}volucrem sagittam proprie: quia sagittis pennae adglutinantur. threissa propter Amazonas. et hanc Vergilius non ita finxit, ut Tarpeiam et ceteras, sed proprio nomine videtur induxisse: Graeci enim tradunt ἀμαλλοφόρους ex Hyperboreis, qui et ipsi sunt Thraces, ad Latonam venisse: hanc et Hecaergon Apollinem et Dianam educasse, ut etiam ex cognominibus deorum, cum illa Opis et hic Hecaergos appellatur, agnoscitur: quod supra plenius dictum est. {{ancora+|859|[[Aeneis/Liber XI#855|859.]]}} {{sc|}}Cornuque infensa tetendit ‘cornu’ accusativus singularis est, ac si diceret ‘arcumque infensa tetendit’: nam horum dubiorum nominum casus ex similibus vel synonymis conprobantur. {{ancora+|860|[[Aeneis/Liber XI#860|860.]]}} {{sc|}}Coirent inter se capita Homerica est ista descriptio. {{ancora+|861|[[Aeneis/Liber XI#860|861.]]}} {{sc|}}manibus aequis pro aequaliter, vel aequantibus. et licitum poetae, nomen pro adverbiis aut participiis ponere. {{ancora+|863|[[Aeneis/Liber XI#860|863.]]}} {{sc|}}Teli stridorem Homerus ἔκλαγξεν δ’ ἄρ’ ὀιστός . {{ancora+|864|[[Aeneis/Liber XI#860|864.]]}} {{sc|}}Avdiit una arruns haesitque in corpore ferrum celeritas iaculantis exprimitur: sic Statius cum iam percussum dixisset extinctum, ait “necdum certi tacet arcus Amyntae”. multi nolunt in medio distingui propter exprimendam celeritatem. {{ancora+|866|[[Aeneis/Liber XI#865|866.]]}} {{sc|}}obliti non nulli Vergilium secundum vetustatem hoc verbo usum tradunt, ut ‘obliti’ ἀμελήσαντες , hoc est neglegentes et contemnentes, putent: viderant enim peremptum, sed neglexerunt, ergo scientes liquerunt, ut “oblitus decorisque sui” et “oblitus fatorum”. alii ‘obliti’ ubi reliquerant nescientes: et est sensus ‘obliti illum’. ignoto camporum in pulvere linquunt bene Arruns, qui quasi sacrilegus peremptus est, faciente numinis iracundia est relictus, ut nec sepulturam posset mereri. {{ancora+|868|[[Aeneis/Liber XI#865|868.]]}} {{sc|}}levis ala levis armatura scilicet. {{ancora+|869|[[Aeneis/Liber XI#865|869.]]}} {{sc|}}Turbati fugiunt rutvli hoc ad Camillae pertinet laudem, qua amissa turbati fuerunt Rutuli, et inmutantur fata bellorum. acer atinas licet acer, fugit tamen. {{ancora+|870|[[Aeneis/Liber XI#870|870.]]}} {{sc|}}DesoLatique manipli deserti signiferi: quod est nimii discriminis; namque hoc ubique dux praecipit, ut frequentes circa se sint milites, sicut in Sallustio legimus. manipli autem dicti sunt signiferi, quia sub Romulo pauper adhuc Romanus exercitus hastis faeni manipulos inligabant, et hos pro signis gerebant; unde hoc nomen remansit. {{ancora+|872|[[Aeneis/Liber XI#870|872.]]}} {{sc|}}letumque ferentis pro ‘inferentis’. {{ancora+|874|[[Aeneis/Liber XI#870|874.]]}} {{sc|}}Laxos arcus non intentos, sed iam solutos. {{ancora+|877|[[Aeneis/Liber XI#875|877.]]}} {{sc|}}pulvis hic corripuit, alibi produxit “versa pulvis inscribitur hasta”. {{ancora+|878|[[Aeneis/Liber XI#875|878.]]}} {{sc|}}Femineum clamorem inpatientem: nam iam dixerat ‘matres’, per quod muliebrem clamorem poteramus accipere. {{ancora+|879|[[Aeneis/Liber XI#875|879.]]}} {{sc|}}qui cursu portas †potanda elocutio, quia consequatur ‘hos’. sed intellegendum ‘eos qui’. {{ancora+|880|[[Aeneis/Liber XI#880|880.]]}} {{sc|}}inimica pro ‘hostilis’. {{ancora+|881|[[Aeneis/Liber XI#880|881.]]}} {{sc|}}Miseram mortem quia sequitur ‘limine in ipso’. {{ancora+|882|[[Aeneis/Liber XI#880|882.]]}} {{sc|}}Moenibus in patriis scilicet ubi se iam tutos esse credebant. {{ancora+|883|[[Aeneis/Liber XI#880|883.]]}} {{sc|}}pars clavdere portas pars eorum qui cursu inrupere portas. {{ancora+|884|[[Aeneis/Liber XI#880|884.]]}} {{sc|}}Aperire viam id est dare aditum. et bono locutus est ambitu; nam cum portis via et aperitur et clauditur. {{ancora+|885|[[Aeneis/Liber XI#885|885.]]}} {{sc|}}Oriturque miserrima caedes quoniam defensores moenium dum hostes petunt, suos feriebant: sic in secundo, ubi intulit “armorum facie et Graiarum errore iubarum”. {{ancora+|886|[[Aeneis/Liber XI#885|886.]]}} {{sc|}}Defendentum ideo ‘defendentum’ et ‘ruentum’, quia ad masculinum retulit, et ‘hi defendentes’ facit, quod et de feminino dicimus: si autem de neutro loquamur, ‘defendentium’ dicamus necesse est, quia ‘haec defendentia’ facit et, ut supra dixi, genetivus pluralis a nominativo plurali minor esse non debet. quod si forte minorem eum aliquando invenerimus, metri necessitate fit, et incipit iam pathos esse, non declinatio. non nulli ergo in his nominibus genetivum corruptum pro integro accipiunt. {{ancora+|887|[[Aeneis/Liber XI#885|887.]]}} {{sc|}}lacrimantum quidam ‘lacrimantum’ genetivum corruptum pro integro accipiunt, quia facit ‘lacrimantium’. {{ancora+|888|[[Aeneis/Liber XI#885|888.]]}} {{sc|}}Praecipites fossas in quas quid potest praecipitari. {{ancora+|889|[[Aeneis/Liber XI#885|889.]]}} {{sc|}}Caeca inrationabilis, quae in clusas portas more arietis ruebat, id est bellici machinamenti. {{ancora+|891|[[Aeneis/Liber XI#890|891.]]}} {{sc|}}Summo certamine in extremo discrimine, ut supra “vocat labor ultimus omnes”. {{ancora+|892|[[Aeneis/Liber XI#890|892.]]}} {{sc|}}monstrat amor verus qui apparet in adversis. videre camillam scilicet quae pro aliena patria cecidisse videbatur. sane ‘ut videre’ non relatam ex pugna, sed ut exemplum virtutis eius viderunt. et quidam ‘ut videre’ quasi quemadmodum videre; ‘ut’ enim coniunctio modo, non adverbium temporis est. aut ‘ut videre’ quemadmodum illam dimicare ‹viderunt; non enim eam› viderant quando interiit. {{ancora+|893|[[Aeneis/Liber XI#890|893.]]}} {{sc|}}Trepidae licet trepidae, tamen oblitae sexus tela iaculabantur. {{ancora+|895|[[Aeneis/Liber XI#895|895.]]}} {{sc|}}Praecipites aut festinae, aut in mortem ruentes. primaeque mori pro moenibus avdent nimii doloris est, ut “me primam absumite ferro”. {{ancora+|896|[[Aeneis/Liber XI#895|896.]]}} {{sc|}}Saevissimus implet nuntius ut etiam supra diximus, ‘nuntius’ est qui nuntiat, ‘nuntium’ quod nuntiatur, secundum quod nunc nec de femina, nec de re quae nuntiatur, procedit ‘nuntius’: unde multi volunt alium nuntium intellegi, Accam vero postea venisse. sed melius est, ut ‘nuntius’ de Acca dictum intellegamus. novimus enim poni aliqua in subauditione quae ex aperto dicere non debemus, ut “nec dextrae erranti deus afuit”, cum necesse sit ut aut Iunonem, aut Allecto intellegamus: item Sallustius “prima quae forte venientes exciperet”, cum de insidiis loqueretur, quas numeri tantum pluralis esse plus quam manifestum est. {{ancora+|897|[[Aeneis/Liber XI#895|897.]]}} {{sc|}}tumultum perite ‘tumultum’; ita enim dicitur bellum, quod differri non potest. {{ancora+|898|[[Aeneis/Liber XI#895|898.]]}} {{sc|}}Deletas vulscorum acies falsum est, tantum enim fugerant; sed vim exprimit nuntii, cuius mos est plus quam habet veritas nuntiare. {{ancora+|899|[[Aeneis/Liber XI#895|899.]]}} {{sc|}}Ingrvere impetum facere, ut “ingruit Aeneas armis”. {{ancora+|901|[[Aeneis/Liber XI#900|901.]]}} {{sc|}}Ille furens et saeva iovis sic numina poscunt duplici ratione eum insidias reliquisse commemorat, dolore nimio et numinum voluntate; quod utrumque id egit, ne capi posset Aeneas. ‘saeva’ autem ‘Iovis numina’ per parenthesin dictum est. saeva iovis sic numina poscunt Homerus Διὸς δ’ ἐτελείετο βουλή . {{ancora+|902|[[Aeneis/Liber XI#900|902.]]}} {{sc|}}obsessos colles quos ipse obsederat, ne ad urbem transitum haberet Aeneas. {{ancora+|904|[[Aeneis/Liber XI#900|904.]]}} {{sc|}}Apertos paulo ante praecedens tempus a Turno relictos, id est vacantes insidiis. {{ancora+|906|[[Aeneis/Liber XI#905|906.]]}} {{sc|}}Ambo ad muros ut tueretur et repugnaret Turnus, ut obsideret Aeneas. {{ancora+|908|[[Aeneis/Liber XI#905|908.]]}} {{sc|}}Fumantes pulvere campos veluti fumantes caligine pulveris: ita enim nebulam excitat pulvis, ut fumus. {{ancora+|910|[[Aeneis/Liber XI#910|910.]]}} {{sc|}}Saevum fortem, ut “saevus ubi Aeacidae telo iacet Hector”, item “nec minus interea maternis saevus in armis”. an iratum? ut “et saevum ambobus Achillem”. {{ancora+|912|[[Aeneis/Liber XI#910|912.]]}} {{sc|}}ineant pugnas pro ‘inissent’ et ‘temptassent’. {{ancora+|913|[[Aeneis/Liber XI#910|913.]]}} {{sc|}}Gurgite hibero oceano occiduo, id est Hispano. Hispaniam autem Hiberiam ab Hibero flumine constat esse nominatam. {{ancora+|914|[[Aeneis/Liber XI#910|914.]]}} {{sc|}}tingvat equos quidam ‘tinguat’ humiliter dictum accipiunt. {{ancora+|915|[[Aeneis/Liber XI#915|915.]]}} {{sc|}}Considunt castris hoc est in sua quisque castra digressi. ergo aut castra posuerunt: aut ad morem castrorum fecerunt. moenia vallant hinc probatur quia et qui tuentur, et qui obsident vallare dicuntur. {{Liber |Ante = Commentarius X |AnteNomen = ../Liber X |Post = Commentarius XII |PostNomen = ../Liber XII }} ifxqq95c0qt4z514vdx8gi6687zwocv 0 39667 265079 134171 2026-05-09T12:51:10Z Saumache 27923 265079 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos librum X commentarius }} ==IN VERGILII AENEIDOS LIBRVM DECIMVM COMMENTARIVS.== {{anchor+|1|{{anchor+|1|Ad v. 1}}}} Panditur interea domus omnipotentis olympi secundum poeticum morem hoc dicit 'factus est dies', quia poetae dicunt matutino tempore aperiri caelum, noctu vero claudi — unde est illud "ante diem clauso conponet Vesper Olympo" — nam et paulo post descripturus est noctem, ut "iamque dies caelo concesserat", ut intellegamus alium diem esse consumptum, et nunc eum more solito noctis praetermisisse descriptionem. quamquam 'panditur caelum' etiam simpliciter possimus accipere, quovis tempore, scilicet ad numina convocanda: quod et melius est, quia ait 'interea', id est dum haec geruntur: nam 'interea' particula praeterita negotia coniungit futuris. olympi caeli, quasi ololampi, ideo quia totum lucet. {{anchor+|2|Ad v. 2}} divum pater pro 'divorum', sicut 'Argivum' 'Danaum' 'Teucrum'. videtur accusativi singularis specie pro genetivo plurali usus. {{anchor+|3|Ad v. 3}} Sideream in sedem in astriferum circulum: non enim omnes circuli astriferi sunt, sed solus superior. aut 'sideream' lucidam dixit. unde ardvus omnes ut alibi "et iam finis erat, cum Iuppiter aethere summo despiciens mare velivolum". {{anchor+|4|Ad v. 4}} Castraque dardanidum spectat post generalitatem intulit speciem; consequens enim est, ut omnes terras videns, cernat etiam castra Troiana. non nulli sane 'Dardanidum' pro 'Dardanidarum' adserunt, ut sit genetivus generis masculini specie feminina. {{anchor+|5|Ad v. 5}} Bipatentibus physice dixit: nam caelum patet ab ortu et occasu. est autem sermo Ennianus, tractus ab ostiis, quae ex utraque parte aperiuntur: unde et modo 'bipatentibus' apertis intellegimus. bipatentibus] quod intrantibus et exeuntibus pateant. {{anchor+|6|Ad v. 6}} Caelicolae magni orationis istius intentio hoc agit, ut ab odiis Troianorum Iuno revocetur. quianam cur, quare: Ennianus sermo est "quianam legiones caedimus ferro". {{anchor+|7|Ad v. 7}} Versa retro mutata, ut "quae te genitor sententia vertit?" quidam 'versa retro' intellegunt, quod rursus ad discordias videntur redisse. alii 'versa retro' pro 'inversum acta', quasi quae prius rectum iter pergebat, derivata. certatis aut contra vos, aut contra meam sententiam. {{anchor+|8|Ad v. 8}} Abnveram bello Italiam concurrere teucris id est prohibueram Italiam contra Troianos bella suscipere. atqui dixit in primo "bellum ingens geret Italia". quod ita solvitur: aut quia cum uno deo vel dea aliter loquitur — unde est in primo "hic tibi, fabor enim, quando haec te cura remordet" — , aliter vero cum omnibus diis utilitatis causa propter removendam eorum contentionem et dissensionem: aut certe quia ait in primo "ternaque transierint Rutulis hiberna subactis". illic enim dixit Aenean in Italia contra Rutulos tantum esse pugnaturum, nunc autem omnis est Italia in bella commota Iunonis instinctu, quod et Allecto promisit, ut "finitimas in bella feram rumoribus urbes", et Iuno pollicita est se magis esse facturam, ut "ego, siqua super fortuna laborum est, ipsa regam". 'abnueram' autem prohibueram, ut contra 'adnuit' promittit et consentit significat. abnveram b. i. c. t.] quo modo 'abnueram', cum ipse in primo dixerit "bellum ingens geret Italia?" sed secundum sapientes quosdam alia est necessitas fati, alia voluntas deorum, vis nulla est: quod ipse manifestius in quinto ostendit his versibus "vel quae portenderet ira magna deum vel quae fatorum posceret ordo": nam et in primo de ira Iunonis ait "acti fatis maria omnia circum", et iterum in primo fatorum arcana se dixit moturum, non suam voluntatem ostensurum. sed ibi secreto filiae dicit, hic alter idem invidiose diis omnibus praesentibus videtur loqui propter removendam eorum dissensionem. {{anchor+|9|Ad v. 9}} Quae contra vetitum discordia vetationem, prohibitionem meam. et sic dixit 'vetitum', ut 'aequum', unde est "et servantissimus aequi". sane sub comminatione omnium deorum maxime solam tangit Iunonem, cuius odia insequebantur hoc etiam bello Troianos: quod etiam sequentes Iovis allocutiones manifestius indicant. {{anchor+|10|Ad v. 10}} Ferrumque lacessere pro 'ferro se lacessere'. ordo autem 'quis metus suasit aut hos arma sequi ferrumque lacessere'; non est enim, 'hos suasit', ne fiat σολοικοειδές : quamvis inveniatur huius modi figura, ut "Iuturnam misero, fateor, succurrere fratri suasi", et Ennius "quis te persuasit?" {{anchor+|11|Ad v. 11}} Ne arcessite, tempus nolite bellorum tempora praeoccupare. et bene satis facit uxori cum prohibitione. significat autem bellum Punicum secundum, quo Hannibal ingressus Italiam cum plurimis locis vicerit, praecipue apud Cannas, vicum Apuliae, omnem populi Romani delevit exercitum. {{anchor+|12|Ad v. 12}} Olim quandoque. {{anchor+|13|Ad v. 13}} Alpes inmittet apertas emphasis est; non enim dixit 'per Alpes inmittet exercitum; sed 'ipsas Alpes', quas patefecit non sibi tantum sed omnibus gentibus, quae secundum Catonem et Livium muri vice tuebantur Italiam: quas Hannibal post bella Hispaniae, quae XVII annis confecit, ante exustas aceto infuso rupit: Iuvenalis "et montem rupit aceto". denique loca ipsa quae rupit, Poeninae Alpes vocantur. quamvis legatur a Poenina dea, quae ibi colitur, Alpes ipsas vocari. sane omnes altitudines montium licet a Gallis Alpes vocentur, proprie tamen iuga montium Gallicorum sunt. quas quinque viis Varro dicit transiri posse: una, quae est iuxta mare per Ligures; altera, qua Hannibal transiit; tertia, qua Pompeius ad Hispaniense bellum profectus est; quarta, qua Hasdrubal de Gallia in Italiam venit; quinta, quae quondam a Graecis possessa est, quae exinde Alpes Graiae appellantur. {{anchor+|14|Ad v. 14}} res rapvisse] veteres laedere 'res rapere' dicebant, etiamsi rapinae nullum crimen existeret; similiter satis facere 'res reddere' dicebant. res rapvisse licebit clarigationem exercere, hoc est per fetiales bellum indicere: nam Ancus Marcius cum videret populum Romanum, ardentem amore bellorum, et plerumque inferre bella gentibus nulla iusta extante ratione, et exinde pericula creari, misit ad gentem Aequiculanam et accepit iura fetialia, per quae bellum indicebatur hoc modo, sicut etiam de Albanis retulit Livius. nam siquando homines vel animalia ab aliqua gente rapta essent populo Romano, cum fetialibus, id est sacerdotibus qui faciendis praesunt foederibus, proficiscebatur etiam pater patratus et ante fines stans clara voce dicebat belli causam, et nolentibus res raptas restituere vel auctores iniuriae tradere, iaciebat hastam, quae res erat pugnae principium, et iam sic licebat more belli res rapere. clarigatio autem dicta est aut a clara voce, qua utebatur pater patratus, aut a κλήρῳ , hoc est sorte: nam per bellicam sortem invadebant agros hostium: unde et κληρονόμοι dicuntur Graece qui iure sortiuntur bona defuncti. {{anchor+|15|Ad v. 15}} Placitum aut mihi scilicet, aut fatis: aut quod velim vobis placere. {{anchor+|16|Ad v. 16}} Ivppiter haec paucis habet personarum considerationem, ut superioribus personis det breviloquium, e contra inferiori potestati prolixam orationem, unde ait de Venere 'at non Venus aurea contra pauca refert': quia Veneri causam necesse est reddere, ideo non pauca refert, aut quia mater dolens, aut quia inferior. item Dido quasi regina paucis locuta est, ut "tum breviter Dido". {{anchor+|18|Ad v. 18}} O pater o hominum et Titianus et Calvus, qui themata omnia de Vergilio elicuerunt et deformarunt ad dicendi usum, in exemplo controversiarum has duas posuerunt adlocutiones, dicentes Venerem agere statu absolutivo, cum dicit Iunoni 'causa fuisti periculorum his quibus Italiam fata concesserant'; Iunonem vero niti statu relativo, per quem ostendit Troianos non sua causa laborare, sed Veneris. o pater generaliter 'pater' accipe, non tantum Veneris: nam supra ait 'divum pater atque hominum rex'. et bene in principiis favorem sibi arte conciliat. hominum divvmque aeterna potestas hunc locum Probus quaerit; sed dicit unam rem secundum physicos, alteram secundum mathematicos. nam divum potestas est, quia ipse est aether, qui elementorum possidet principatum; hominum vero ideo, quia bona Iovis inradiatio honores hominibus tribuit. 'aeterna' autem 'potestas' adiecit propter aliorum numinum discretionem: nam legimus et Apollinem deposuisse divinam potestatem, et Herculem vel Liberum patrem non semper deos fuisse. sicut autem hominum, et rerum potestas est: an quemadmodum pro rege vel magistratu potestas solet dici? {{anchor+|19|Ad v. 19}} Namque alivd quid sit ac si diceret, cum paene omnes dii in favorem Iunonis concesserint: 'namque' enim coniunctio ostendit eam hanc habuisse cogitationem. est autem parenthesis. implorare implorare est auxilium cum miseratione deposcere, qua ratione bene dicimus 'imploro te ut misero feras auxilium'; contra 'imploro te ad diem festum' non procedit. {{anchor+|20|Ad v. 20}} Cernis ad augendam invidiam ait 'cernis', ac si diceret, non est opus narratione, cum Troianorum miserias ipse conspicias. insultent rutvli propter illud "interea Rutuli portis circum omnibus instant". insultare autem est inimicis irridere per cavillationem, exultare vero gloriari et laetum esse. {{anchor+|21|Ad v. 21}} Per medios suos scilicet. insignis equis propter illud "viginti lectis equitum comitatus": nam castra non eques irruperat. et ambiguum, utrum 'equis insignis', an 'equis feratur'. secundo marte ad illud respicit "hic Mars armipotens animum viresque Latinis addidit". {{anchor+|22|Ad v. 22}} Rvat inruat. clavsa moenia ad quae in extremis solent adflicti confugere. magna invidia: scimus enim ultimum esse praesidium in castra confugere et hostilem impetum plerumque differre, sicut factum est in bello Troiano. modo ergo dicit ademptam esse etiam hanc aram misericordiae, siquidem intra muros hostis insultat. {{anchor+|23|Ad v. 23}} Quin quinetiam. ipsis in ipsis. 'aggeribus' autem munitionibus, sed abusive. et in muris ideo, quia supra dixit "ignaros deinde in muris Martemque cientes". {{anchor+|24|Ad v. 24}} Aggeribus agger proprie dicitur terra illa quae vallo facto propius ponitur, sed abusive et muros et munimenta omnia aggerem dicimus, sicut modo 'aggeribus moerorum' pro munimentis. moerorum pro 'murorum' antique: nam veteres pleraque eorum quae nos per 'u' dicimus, per 'oe' diphthongon pronuntiabant. hinc est 'moerorum' pro 'murorum' et e contra 'punio' pro 'poenio', quod verbum a poena venit, hinc est et "Punica regna vides", cum Poenos ubique legerimus. hoc autem facit orthographia Graeca: nam quam nos 'u' habemus, illi diphthongon habent ' ου ': et ideo putarunt posse pro hac littera, licet non eandem, diphthongon poni. inundant implent et inundare faciunt. {{anchor+|25|Ad v. 25}} Aeneas ignarus abest ne merito videatur pati: neque enim potest videri fecisse bellum qui factum esse ignorat: aut hoc ipso miserabilis, quia ignarus †excessus. levari obsidione sines liberari: et oblique per Iovem invidiam commovet Iunoni. {{anchor+|27|Ad v. 27}} nascentis Troiae invidiose: quia iam ruinis periclitatur quae modo nascitur. {{anchor+|28|Ad v. 28}} Aetolis surgit ab arpis atqui non est venturus: unde accipiamus Venerem non quasi deam loqui, sed quasi unam de Troianis — ut in primo "unius ob iram prodimur", item "caeli quibus adnuis arcem" — , ne futura ignorare videatur. 'Aetolis' autem 'Arpis' sic dixit, ut Cumas Euboicas: nam de Aetolia Diomedes venit, qui Arpos in Apulia collocavit. {{anchor+|29|Ad v. 29}} Mea vulnera restant ut possim iterum vulnerari. {{anchor+|30|Ad v. 30}} Demoror expecto, sustineo. mortalia d. a.] id est ut dea mortalium armis intersim et ipsa depugnem. et sic dixit 'mortalia arma', ut in duodecimo "vulnus mortale". {{anchor+|31|Ad v. 31}} Si sine pace tua si sine tua benevolentia, ut "orantes pacem", "veniamque precantes", item "exorat pacem divum": ergo 'pace' benevolentia, suffragio. dicendo autem, si ad Italiam sine deorum voluntate venerunt, dent poenas, ostendit statum esse absolutum. sine pace tua sine voluntate tua, sine tua concessione, ut solet dici 'pace illius dixerim'. invito numine troes syllepsis per genus est. {{anchor+|32|Ad v. 32}} Luant peccata 'luant' id est absolvant. dicimus autem et 'luo poenam' et 'luo peccatum'; nam peccatum solvitur poena. qui enim crimine tenetur obnoxius, poena eum a pristina liberat obligatione. contra 'luo poenam' si dixeris, non procedit qua re poena solvatur: tamen auctoritas licenter ista confundit more, quo solet poni vel a sequenti quod praecedit, vel a praecedenti quod sequitur. {{anchor+|33|Ad v. 33}} Neque illos ivveris avxilio concessivus est iste modus secundum Probum; namque in artibus non invenitur. fit autem quotiens taedio contentionis quasi videmur concedere quod tamen nolumus fieri: nam id agit Venus hoc loco, ut Iuppiter magis praestet auxilium. responsa secuti hoc est si non solum prohibiti non sunt, sed eis etiam concessum est. {{anchor+|34|Ad v. 34}} Superi ut Apollo. manes ut Creusa et Anchises, vel Hector. quisquam verecunde: quia apud maritum contra uxorem agit. {{anchor+|35|Ad v. 35}} nova condere fata quasi adversus illa quae tu statuisti. {{anchor+|36|Ad v. 36}} Exustas erycino in litore classes nunc per ἀντικατη γορίαν ad accusationem alterius transit: argumentum est enim, utrum habeat voluntatem nocendi quae nocuit. 'Erycino' autem 'in litore' secundum opinionem suam dixit; nam alii apud Caietam dicunt exusta navigia, unde et Caieta dicta est ἀπὸ τοῦ καῆναι . quamvis quattuor naves exustae sunt, haec tamen exaggerat. {{anchor+|37|Ad v. 37}} quid tempestatum regem ubique 'repetam' subaudiendum. {{anchor+|38|Ad v. 38}} Actam nubibus irim inpulsam, scilicet ut persuaderet matribus incendium navium: ut secundum artem rhetoricam rem unam in duas diviserit, ut latius pateret rei acerbitas interposito alio crimine: nam per Irim naves exustae sunt. sed melius est, ut non sit iteratio, ad Turnum missam Irim intellegere: nec nos moveat ordo conversus, solent enim graviora in principiis et in fine secundum artem rhetoricam poni. nubibus per nubes. {{anchor+|40|Ad v. 40}} Sors rerum id est regnum: nam per sortem inter se fratres, Iuppiter Neptunus et Pluton, mundi regna diviserunt, quae Iuno praeter inferos in Troianorum perniciem moverat. superis inmissa ac si diceret, non iam Troianis, sed diis. respexit autem ad illud "et caeli convexa per auras". {{anchor+|41|Ad v. 41}} Bacchata per urbes non vagata, sed 'bacchata', id est perfuruit: et bene 'bacchata per urbes', quia per simulationem sacrorum Liberi patris matres egerat in furorem. {{anchor+|42|Ad v. 42}} Super imperio id est de imperio, ut "multa super Priamo rogitans". et quasi de salute sua se dicit laborare. est autem verecunda petitio et obliqua, per quam magna Iovi invidia commovetur, qui imperium Troianis promiserat. speravimus ista absolute dixit. {{anchor+|44|Ad v. 44}} Conivnx dura hic distinguendum, ne incipiant esse duo epitheta 'dura fumantia excidia': quod contra artem fit, nulla interposita coniunctione. 'dura' autem debere distingui, ipse ex persona Iunonis ostendit "quae dura potentia nostra egit?" et mire 'coniunx', quasi vitium mariti sit. nulla autem regio invidiose dixit, ut supra "cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis", cum a sola arceantur Italia. {{anchor+|45|Ad v. 45}} Per eversae genitor fumantia Troiae cum dicimus 'rogo te per deos', hoc videmur dicere: memineris religionis curae esse petitionem meam, sicut in primo expressit "at sperate deos memores fandi atque nefandi"; cum autem dicimus 'rogo te per miserias meas', videmur dicere: memineris ab eo te rogari qui miserias pertulit, ut qui rogatur ad misericordiam miseriarum commemoratione flectatur, sicut est nunc in Veneris petitione: nam ideo sic rogat, ut commemoratione infelicitatis Troianae impetret misericordiam. alias stultum est cum adiuratur Iuppiter per excidia Troianorum. Sallustius in primo "postremo ipsos colonos per miserias et incerta humani generis orare". 'fumantia' autem 'quae fumaverunt', non enim fumant iam. {{anchor+|47|Ad v. 47}} Incolumem ascanium ideo Venus pro Aenea non petit hoc loco, non quia pro eo non movetur, sed aut quia scit eum celerius esse moriturum, aut quia soli Ascanio debetur imperium, ut "cui regnum Italiae Romanaque tellus debentur". {{anchor+|48|Ad v. 48}} Aeneas sane quidam 'sane' pro valde accipiunt, ut Cicero pro Quinctio "sane ceterarum rerum pater familias et prudens et attentus". {{anchor+|51|Ad v. 51}} Amathus et paphos Cypri insulae civitates sunt, Veneri consecratae. est amathus 'Amathus' ab Amathonte. celsa paphos antiqua Paphos, quae nunc Palaepaphos dicitur, in excelso fuit posita, ex quo loco aedificia, permittente pace, in planum litoris deducta sunt. cythera insula est contra Laconicam, Veneri consecrata. dicimus autem 'haec Cythera', sicut haec Solyma, haec Artaxata, haec Megara. {{anchor+|52|Ad v. 52}} idaliaeque domus Idalium civitas Cypri est. et hic Idaliam dixit, cum ipse dixerit "aut super Idalium". {{anchor+|53|Ad v. 53}} aevum hic vitam, alias aetatem. inglorius sine triumphis, inmemor gloriae. Cicero in Tusculanis "quae de vita inhonorata et ingloria dici solent". {{anchor+|54|Ad v. 54}} Inde id est ab Ascanio Tyrii nihil timebunt. et verum est; nam Scipio vastaturus est Africam. {{anchor+|55|Ad v. 55}} Quid pestem evadere belli ivvit in fine iam agit miserabiliter, sicut egit et in principiis: nam hoc praecipit ars rhetorica, ut epilogi et principia pari argumentatione tractentur. 'pestem' autem incendium significat, ut "et toto descendit corpore pestis", cum de navibus loqueretur incensis. {{anchor+|56|Ad v. 56}} Fugisse per ignes exprimit quid sit 'pestem belli evadere'. {{anchor+|58|Ad v. 58}} Recidivaque pergama renascentia. tractus autem sermo est ab arboribus, quae taleis sectis pullulant. ergo illud solum recidivum dicimus, quod postea nascitur: unde modo recidiva Pergama dixit, quae renovantur ab his, qui sunt superstites Troianis periclis. {{anchor+|59|Ad v. 59}} non satius deest 'fuit'. cineres patriae insedisse propter illud "dulcisque meorum reliquias colerem". {{anchor+|60|Ad v. 60}} Atque solum quo Troia fuit sic in tertio "et campos ubi Troia fuit". xanthum et simoenta redde oro miseris ambiguum est utrum dicat, redde nobis re vera Troiam antiquam, an, redde nobis terras in Italia ad similitudinem Troiae: novimus enim hanc fuisse consuetudinem, ut advenae patriae suae imaginem sibi redderent, ut "effigiem Xanthi Troiamque videtis". bene ergo Venus medio usa est genere loquendi, ut utrumque significaret, et antiquae reditum Troiae et imperium Italiae, quod Troianis Iuppiter ad similitudinem Troiae fore promiserat. et magis hoc est quod latenter desiderat atque petit. {{anchor+|62|Ad v. 62}} casus da pater iliacos reddantur nobis errores pristini, dummodo praesentia bella vitemus. iterumque revolvere casus si ad Troiam vis referre, sic dic: da nobis Troiam per naufragia et pericula, id est patiamur denuo quae pertulimus, dumtaxat nobis Troia reddatur. si vero ad Italiam vis referre, sic intellege: redde nobis Italiam, et libenter repetimus ea quae in Troia pertulimus. {{anchor+|63|Ad v. 63}} Alta silentia Iuno ubique silens inducitur, unde ei oratio nisi ex nimia necessitate non datur: hinc est 'acta furore gravi': Statius "Iunonem tacitam furibunda silentia torquent". et notandum quia singillatim dicta Veneris hac oratione solvuntur. silentia cogis rumpere silentium rumpere est non tacere: unde apparet usurpative dictum esse "conposito rumpit vocem", id est loquitur: nam vocem rumpere silere est, silentium rumpere loqui. {{anchor+|64|Ad v. 64}} Obductum dolorem celatum et diuturna iam cicatrice coopertum: nam obduci dicuntur vulnera, quae cicatrice clauduntur. {{anchor+|65|Ad v. 65}} Aenean hominum quisquam divumque s. ad illud "quae superi manesque dabant". et celans quae facta sunt ea quae non sunt facta, commemorat: nam non Aeneas, sed Turnus Iunonis instinctu bella commovit. utitur autem replicatione rerum obiectarum; post enim sequitur resolutio. sequi autem 'petere', ut "sidera voce sequentem". {{anchor+|67|Ad v. 67}} Esto modo adverbium est concedentis: nam Graecum est: illo autem loco verbum est "esto nunc Sol testis". fatis auctoribus num hic 'responsis'? quia hoc sequitur * * * {{anchor+|68|Ad v. 68}} Cassandrae impulsus furiis bene 'furiis' plurali numero, quod de vaticinantibus non dicitur, ut videantur merito esse decepti qui Cassandrae insanienti crediderunt: quod falso dicitur a Iunone, sicut ex verbis probamus Anchisae, qui ait "aut quem tum vates Cassandra moveret?" num linquere castra illa ait 'abest', haec ait 'reliquit', ut ipsi adsignet culpam. et est status finitivus non tam dicendo 'abesse', quam 'reliquisse'. {{anchor+|69|Ad v. 69}} Vitam committere ventis non quia enavigavit, hoc dixit; sed 'ventis', id est incertis et inanibus rebus. {{anchor+|70|Ad v. 70}} Num puero summam belli quod Venus ad miserationem, haec ad indignationem posuit. exaggeratio est ab aetate. {{anchor+|71|Ad v. 71}} Tyrrhenamque fidem 'fidem' auxilium petens; an 'fidem' sacramentum, quod adhibetur ad belli societatem? 'agitare' autem ad gentes pertinere melius est. ergo 'Tyrrhenam fidem' extrinsecus accipiendum 'invocare' aut 'petere'. Tyrrhenamque fidem inire societatem cum inimicis gentibus Turno: aut certe disrumpere foedera, quae Turnus cum Tyrrhenis inierat. sciendum sane Turnum auxiliorum causa ad Mezentium confugisse. gentes quietas nam licet vellent in bella prorumpere, tamen erant quietae propter illud oraculum "externos optate duces". {{anchor+|72|Ad v. 72}} Quis deus in fravdem interrogatio. 'in fraudem' autem in periculum: ita enim in iure lectum est "fraudi erit illa res", id est periculo. dura potentia nostra ad illud respicit "si nulla est regio Teucris quam det tua coniunx dura". {{anchor+|73|Ad v. 73}} ubi hic ivno melius quam si dixisset 'ego', ut "degeneremque Neoptolemum narrare memento". nubibus iris propter illud "aut actam nubibus Irim". {{anchor+|74|Ad v. 74}} Indignum est italos Troiam circumdare flammis rhetoricum est: nam quotiens aliqua non possumus solvere, paria opponimus. quod nunc Iuno facit: nam negare non potest nec solvere quia obsidentur Troiani: unde dicit, hoc indignum est, Troianos obsideri, aliena eos matrimonia praeripere dignum est. sic in bucolicis "dic, quibus in terris et eris mihi magnus Apollo, tris pateat caeli spatium non amplius ulnas": quod quia non potuit solvere, et ipse obiecit "dic, quibus in terris inscripti nomina regum nascantur flores". {{anchor+|75|Ad v. 75}} nascentem ὑπόκρισις . {{anchor+|76|Ad v. 76}} Pilumnus avus comparat genus Turni cum Aeneae, dicens etiam avum eius deum esse. Varro Pilumnum et Pitumnum infantium deos esse ait eisque pro puerpera lectum in atrio sterni, dum exploretur an vitalis sit qui natus est: Piso Pilumnum dictum, quia pellat mala infantiae. sed Pilumnus idem Stercutius, ut quidam dicunt, qui propter pilum inventum, quo fruges confici solent, ita appellatus est. si ergo proavus Latini est, non Turni avus: nam Stercutii Picus, Pici Faunus, Fauni Latinus est filius. sed in his nominibus abutitur poeta. diva venilia mater hoc ad Veneris obtrectationem dicit 'cui diva Venilia mater': nam Venilia nympha est. Pilumnum autem avum Turni ideo dicit, ut a vicino nobilis genere esse videatur, sicut est Aeneas: nam paulo post dictura est ipsa Iuno "Pilumnusque illi quartus pater". sane hanc Veniliam quidam Salaciam accipiunt, Neptuni uxorem: Salaciam a salo, Veniliam quod veniam det †negentibus. {{anchor+|77|Ad v. 77}} Atra face saevo bello. et est belli definitio: non enim facibus Troiani pugnaverant, sed ferro, id est bello. {{anchor+|78|Ad v. 78}} Avertere praedas invidiose: ceterum nihil rapuerant. {{anchor+|79|Ad v. 79}} Legere furari: unde et sacrilegi dicuntur, quia sacra legunt, hoc est furantur: alibi "vel quae sublegi tacitus tibi carmina nuper". gremiis abducere pactas id est sponsas: nam ante usum tabularum matrimonii cautiones sibi invicem emittebant, in quibus spondebant se consentire in iura matrimonii, et fideiussores dabant: unde admissum est ut sponsum dicamus virum a spondendo, et sponsam promissam. ceterum proprie sponderi puellae est: ergo sponsus non quia promittitur, sed quia spondet et sponsores dat. sane exaggeratio est nimia in eo quod ait 'gremiis abducere', tamquam iam uxores. {{anchor+|80|Ad v. 80}} Praefigere puppibus arma propter illud "scuta virum fluvio pictasque innare carinas", scilicet quando ad petenda navigavit auxilia. pacem autem orare propter "centum oratores augusta ad moenia regis ire iubet". {{anchor+|82|Ad v. 82}} Proque viro nebulam ad obprobrium pro viro dixit, non pro filio, rem inanem obpositam. dicit autem quando eum Venus a Diomede liberavit, vel Neptunus ab Achille: quod Veneri inputatur, quia in eius gratiam factum est. ventos inanes vacuos. et est nebulae definitio. {{anchor+|83|Ad v. 83}} Et potes in totidem classem convertere nymphas licet hoc mater deum fecerit, tamen hoc Veneri inputatur, quia eius gratia factum est, ut illo loco "quas illi Philomela dapes", cum Procne fecerit, sed propter Philomelam: aut certe quia Venerem dicunt esse matrem deum. {{anchor+|84|Ad v. 84}} nos aliquid rutvlos contra ivvisse nefandum est verecunda confessio est: non enim negat se iuvisse, sed adtenuat dicendo 'aliquid'. {{anchor+|85|Ad v. 85}} Aeneas ignarus abest ea quae solvere non possumus, inridemus, ut hoc loco. sic in bucolicis praemisit "divini opus Alcimedontis", postea per inrisionem ait "et nobis idem Alcimedon duo pocula fecit". {{anchor+|87|Ad v. 87}} Gravidam bellis urbem alibi "populosque feroces contundet". 'urbem' autem provinciam dicit, quo modo "Italiam quaero patriam". {{anchor+|88|Ad v. 88}} Nosne tibi fluxas status relativus, per quem ostendit Venerem magis Troianis causam fuisse periculorum. fluxas molles, quae possent etiam sine inimicis perire. 'res' ergo 'fluxas' fluxam rempublicam dicit: vel 'fluxas' labefactatas. {{anchor+|89|Ad v. 89}} Qui troas achivis atqui de Venere loquitur: sed quia dei ἀρσενοθήλεις sunt, ut diximus supra, ideo sic dixit: nam in subauditione ponuntur ea quae non possumus dicere aperte. {{anchor+|90|Ad v. 90}} consurgere in arma pro 'consurgendi': infinitus modus verbi pro participato. {{anchor+|91|Ad v. 91}} Foedera solvere furto legitur in historiis quod Troiani cum Graecis foedus habuerunt. tunc etiam Paris est susceptus hospitio et sic commisit adulterium. ergo 'foedera solvere furto' amicitias adulterio dissipare: nam furtum est adulterium, unde est "et dulcia furta". et eversi Ilii haec est vera causa: nam foedera quae inter Graecos et Troianos fuerunt, ita soluta sunt. Hercules cum expugnato Ilio filiam Laomedontis Hesionam, Priami sororem, Telamoni dedisset, profecti sunt legati cum Priamo et eam minime repetere potuerunt, illis dicentibus se eam habere iure bellorum. unde commotus Priamus misit Paridem cum exercitu, ut aliquid tale abduceret, aut uxorem regis, aut filiam. qui expugnata Sparta Helenam rapuit. hinc ergo Vergilius utrumque tangit, et istam historiam quam modo diximus, et propter iudicium Paridis: quamvis fabula sit illa res et a poetis composita. foedera solvere furto] an quod Paridem victum a Menelao subripuit morti? an quod Pandarus dissipavit, ut sit 'per furtum'? {{anchor+|92|Ad v. 92}} Dardanius non praeter iniuriam Aeneae hoc posuit, quia Dardanus dicitur: nam perite dubium nomen elegit, quod contumeliam communicaret Aeneae. spartam expugnavit hoc de historia est, ut diximus: nam cum sollicitata Helena Parin sequi noluisset, egressus ille civitatem obsedit. qua eversa Helenam rapuit: unde et recipi meruit a marito. {{anchor+|93|Ad v. 93}} Tela dedi aut amori Alexandri, aut bello. cupidine eo scilicet, quo in amorem Paridis Helena conpulsa est. {{anchor+|94|Ad v. 94}} Decvit metvisse optima est elocutio, nam utrumque praeteriti est temporis. si enim dixeris 'decet metuisse', incongruum est, quia 'decet' praesentis est, 'metuisse' praeteriti. sera pro 'sero', "ut nec sera comantem narcissum". {{anchor+|95|Ad v. 95}} inrita vana, substantiam non habentia. iactas ventilas. {{anchor+|96|Ad v. 96}} Orabat loquebatur: unde et oratores dicimus. nam 'rogabat' si dixeris, non procedit, quia magis conviciabatur. {{anchor+|97|Ad v. 97}} Assensu vario quia pars Veneri favebat, pars Iunoni. {{anchor+|98|Ad v. 98}} deprensa fremunt silvis non subito deprensa, sed aut in silvis detenta, aut intellecta. cev flamina prima c. d. f. s. et caeca volvtant murmvra non tempestatis facit comparationem, sed signi tempestatis futurae: quadam enim arcana ratione fit ut sit murmur in silvis ante ventorum adventum: unde ait 'caeca murmura', quorum ratio non apparet, ut "caecique in nubibus ignes terrificant animos". sic in georgicis "continuo ventis surgentibus aut freta ponti incipiunt agitata tumescere et aridus altis montibus audiri fragor". {{anchor+|102|Ad v. 102}} Tremefacta solo tellus loquente Iove stupor elementorum omnium ostenditur per naturae mutationem: nam et quicquid in aeterno motu est, quievit, et contra terra mota est, semper immobilis, unde Horatius "et bruta tellus". {{anchor+|103|Ad v. 103}} zephyri posvere Sallustius "iam repente visus lenire Tagus". premit placida id est premendo reddit placida. {{anchor+|104|Ad v. 104}} Accipite ergo animis totus hic locus de primo Lucilii translatus est libro, ubi inducuntur dii habere concilium et agere primo de interitu Lupi cuiusdam ducis in republica, postea sententias dicere. sed hoc quia indignum erat heroo carmine, mutavit et induxit primo loquentem Iovem de interruptis foederibus, cuius orationem interrupit Venus, post secuta Iunonis verba sunt quibus redarguit Venerem: unde nunc Iuppiter illud quod omiserat, reddit, dicens: ergo quoniam pacem esse non sinitis, ea quae sum dicturus accipite. et hoc significant versus, qui subsequuntur. {{anchor+|105|Ad v. 105}} Quandoquidem bene sententiae dicendae ordinem servat: nam sicut et in Sallustio et in Philippicis legimus, ante quam dicatur sententia, eius praemittitur ratio: quod hodieque in usu est. {{anchor+|106|Ad v. 106}} Havd licitum est et 'licuit' dicimus et 'licitum est', sicut et 'placuit' et 'placitum est': Terentius "ubi sunt cognitae, placitae sunt". {{anchor+|107|Ad v. 107}} Quae cuique est fortuna hodie specialiter Iuppiter pro Troianis agit, sed hac arte, ut videatur totum pro Iunone loqui. et re vera verba pro Iunone sunt, sed altius intuens deprehendit Troianorum favorem: nam dicendo 'nulli favebo' et in eo statu fore res in quo sunt hodie, significat se favere Troianis, quorum ducis adventu statim victoria consequitur. et vult nihil valere ea quae aut Venus conquesta fuerat de absentia Aeneae, aut Iuno de Turni parentibus dixerat, in eius scilicet commendationem. secat sequitur, tenet, habet, ut "ille viam secat ad naves": unde et sectas dicimus habitus animorum et instituta philosophiae circa disciplinam. {{anchor+|108|Ad v. 108}} Fuat id est 'fuerit': futuri temporis est verbum defectivum. {{anchor+|109|Ad v. 109}} Sev fatis italum castra obsidione tenentur sive [malo] fato Italorum obsidentur castra Troiana, sive Troiani malo errore et sinistris monitis ad Italiam venerunt, neminem absolvo: unde propter amphiboliam distingue 'Italum' et infer 'castra obsidione tenentur', scilicet Troianorum; ipsi enim obsidentur, non Itali. {{anchor+|110|Ad v. 110}} nec rutvlos hoc et de Troianis accipe. solvo absolvo: nam aphaeresin pertulit 'solvo'. monitis autem sinistris propter "Cassandrae inpulsus furiis". {{anchor+|111|Ad v. 111}} Exorsa rerum initia, actus hodierni diei: id est secundum sua coepta habebit eventum. laborem fortunamque periculum et felicitatem. {{anchor+|113|Ad v. 113}} Fata viam invenient scit enim hoc esse fatale, ut Aeneas imperet in Italia. et videtur hic ostendisse, aliud esse fata, aliud Iovem. stygii per flumina fratris hypallage est 'per Stygia fratris flumina'. et bene etiam iure iurando dicta confirmat, ut rem inmobilem necessitate constituat. {{anchor+|115|Ad v. 115}} Totum nutu tremefecit olympum hoc Homeri est. {{anchor+|117|Ad v. 117}} caelicolae medium poetice mores hominum ad deos refert: ut magistratum deducunt. {{anchor+|118|Ad v. 118}} Portis circum omnibus instant instant portis omnibus circum, id est circumcirca fusi: nam modo 'circum' adverbium loci est. {{anchor+|120|Ad v. 120}} ast legio prolepsis: nam legionis nomen Troiani temporis non fuit. vallis intra vallos, id est fustes fossarum, qui valli vocantur: nam munitio ipsa vallum dicitur neutraliter. et hoc dicit: tenebantur Troiani intra vallos quos ipsi posuerant, ne eorum castra facile inrumperent Rutuli. vallum enim modo non obsidentium, sed obsessorum debemus accipere. {{anchor+|121|Ad v. 121}} Nec spes vlla fugae fuga miserrimum et ultimum praesidium est, tamen etiam hoc carebant. {{anchor+|123|Ad v. 123}} Imbrasides Imbrasi filius. hicetaonius Hicetaonis filius. et bene ex varietate syllabarum quaesivit ornatum: nam patronymica aut in 'des' aut in 'ius' exeunt, quibus et uti possumus. quae enim 'on' terminantur, ad nos transire non possunt. {{anchor+|124|Ad v. 124}} Senior cum castore thybris possumus et solum Thybrin senem accipere: possumus et Castorem, si legamus 'et senior cum Castore Thybris': nam amphibolia est. {{anchor+|125|Ad v. 125}} Prima acies hoc est magni viri: et est definitio eorum qui in prima acie fuerunt: unde laudis magis est quod dixit 'prima acies': ordinis enim esse non potest, quia res in muro agitur. germani sarpedonis aut inter se germani filii Sarpedonis, aut Sarpedonis fratres ex eadem matre. {{anchor+|126|Ad v. 126}} Alta nobili. lycia comitantur ab alta] quos comitantur qui sunt Lycia ab alta. {{anchor+|127|Ad v. 127}} fert ingens toto quidam sine effectu ferentem saxum inproprie inductum accipiunt; sed hoc ita resolvunt, quod qui iactum saxum refert, unius tantum rei eventum ostendit, qui ferentem dicit, longum actum notat. {{anchor+|128|Ad v. 128}} Lyrnesius id est Phryx: Lyrnesos enim civitas est Phrygiae, unde fuit Briseis, quam civitatem Achilles expugnavit. Acmon ergo et Menestheus filii Clytii. {{anchor+|129|Ad v. 129}} Menestheo non 'Mnestheo', de quo paulo post dicturus est, legendum est, ne versus non stet, sed 'Menestheo', ita tamen ut meminerimus in ultima syllaba esse synaeresin propter rectam scansionem. {{anchor+|130|Ad v. 130}} Hi iaculis Rutuli scilicet. illi certant defendere saxis id est Troiani. {{anchor+|131|Ad v. 131}} molirique ignem quid est moliri? num inicere, an temptare iacere? et subaudiendum 'alii atque alii'. {{anchor+|132|Ad v. 132}} Veneris ivstissima cura de quo merito curet: quia illi debebatur imperium. {{anchor+|133|Ad v. 133}} Caput detectus sine galea, quasi non pugnaturus; nam audierat "cetera parce puer bello". erat autem inter duces quasi dux. ecce pro admiratione et demonstratione. honestum pulchrum: Terentius "ita me di bene ament, honestus est". {{anchor+|134|Ad v. 134}} Micat scilicet Ascanius fulget qualiter gemma. {{anchor+|135|Ad v. 135}} Aut collo aut capiti figurate: nam 'colli vel capitis' erat commune. {{anchor+|136|Ad v. 136}} Oricia terebintho Oricos civitas est Epiri, iuxta quam nascitur terebinthus, nigrum lignum habens, folia in buxi speciem. retulit autem comparationem ad candidum vultum, qui erat nigris crinibus cinctus. {{anchor+|137|Ad v. 137}} cui melius quam si dixisset 'cuius'. {{anchor+|139|Ad v. 139}} Magnanimae 'gentes' scilicet. magnanimae gentes hic est ordo, aliter non stat versus: est autem prosphonesis. ismare modo nomen est proprium: nam 'Ismarius' facit appellativum a monte Ismaro Thraciae. {{anchor+|140|Ad v. 140}} vulnera dirigere pro 'dirigentem': 'vulnera' autem 'dirigere', id est sagittas quibus fiunt vulnera: est autem hysteroproteron. vvlnera dirigere aut vulnus pro sagitta posuit, ut "insequitur infesto vulnere Pyrrhus": aut acerrime expressit inevitabiles sagittas, dicens eum vulnera, non tela dirigere. {{anchor+|141|Ad v. 141}} Maeonia Lydia, quae ante Maeonia vocabatur. ergo ideo 'generose', quod Lydius. pingvia culta aut figuratum est, quae exercendo culta faciunt: aut 'culta' pro arvis. {{anchor+|142|Ad v. 142}} Pactolusque inrigat auro Pactolus et Hermus Lydiae flumina sunt, aurum sicut Tagus trahentia. sed Pactoli fabula talis est: Mida rex cum ibi regnaret, Silenus captus ab eius sociis et vinctus est. miseratione vel prudentia eum et resolvi fecit et omni adfabilitate fovit. quibus rebus ille gratiam rependens, praestitit Midae, ut quicquid tetigisset, in aurum verteretur; sed cum ille quaecumque contigisset in aurum convertens, fame periclitaretur, ex praecepto in Pactolum fluvium abluendi gratia se mittere iussus est. in quem se cum iecisset, ferendi auri naturam flumini dedit, ipse destitit in aurum quae contingebat mutare. 'inrigat' autem 'auro' mire, cum ramenta quaedam auri inveniri dicantur. {{anchor+|145|Ad v. 145}} Et capys hinc nomen campanae ducitur urbi iste quidem dicit a Capy dictam Campaniam. sed Livius vult a locis campestribus dictam, in quibus sita est. sed constat eam a Tuscis conditam viso falconis augurio, qui Tusca lingua capys dicitur, unde est Campania nominata. Tuscos autem omnem paene Italiam subiugasse manifestum est. hinc nomen campanae ducitur urbi iste quidem hoc dicit, sicut Ovidius, qui Capyn de Troianis esse commemorat "ille dedit Capyi repetita vocabula Troiae", Coeliusque Troianum Capyn condidisse Capuam tradidit eumque Aeneae fuisse sobrinum. alii Campum Samnitem condidisse Capuam confirmant. sed Capuam vult Livius a locis campestribus dictam, in quibus sita est. alii a Capy Atyis filio, Capeti patre, tradunt. alii hunc Capyn filium Capeti volunt esse, Tiberini avum, ex quo fluvius Tiberis appellatus est, eumque Capuae conditorem produnt. constat tamen eam a Tuscis conditam de viso falconis augurio, qui Tusca lingua capys dicitur: unde est Capua nominata. Tuscos autem aliquando omnem Italiam subiugasse manifestum est. alii a Tuscis quidem retentam et prius Vulturnum vocatam: Tuscos a Samnitibus exactos Capuam vocasse ob hoc quod hanc quidam Falco condidisset, cui pollices pedum curvi fuerunt quem ad modum falcones aves habent, quos viros Tusci capyas vocarunt. Varro dicit propter caeli temperiem et caespitis fecunditatem campum eundem Capuanum cratera dictum quasi sinum salutis et fructuum. {{anchor+|147|Ad v. 147}} Contulerant nocte interveniente peregerunt. et est explanatio rerum, quas Aeneas gessit postquam est profectus ab Euandro ad petenda auxilia, dum inter suos et Turnum bella gerebantur: rem enim ante omissam breviter exsequitur. media aeneas freta nocte secabat aut 'media nocte', aut 'freta media'. {{anchor+|149|Ad v. 149}} regem adit instanti tempore adit. {{anchor+|150|Ad v. 150}} Quidve petat scilicet auxilium. quidve ipse ferat vicissitudinem auxilii, ut supra Euandro "accipe daque fidem". multi autem 'quidque petat quidque ipse ferat' dicunt oportuisse dici, sed mutatam coniunctionem: neque enim ex alterius persona exponitur, sed totum ex Aeneae, et ideo 'que' coniunctione opus fuisse; 've' enim proprie 'vel' significat, ut sic "nec patris Anchisae cineres manesve revelli". mezentius arma quae sibi conciliet inicit latenter timorem, ne forte possit collectis auxiliis Mezentius in regna remeare, a quibus fuerat ante depulsus. {{anchor+|151|Ad v. 151}} Violentaque pectora turni superba, ut est illud "quos illi bello profugos egere superbo", id est violento. {{anchor+|152|Ad v. 152}} Hvmanis quae sit fiducia rebus latenter hoc dicit: nolite putare fixam esse et stabilem felicitatem, magna est enim rerum varietas: invicem accipietis auxilia. {{anchor+|153|Ad v. 153}} Admonet inmiscetque preces partim rogat, partim admonet hoc solacium esse vitae humanae tutissimum, si vel mutua dentur auxilia, vel in prosperis positi etiam subiecta considerent. et est superioris versus expressio: nam edocet, quae peterent et quod eum sollicitabat. 'admonet' vero vel causa Mezentii, vel quia instabilis est et vaga fortuna. tarchon hoc nomen ubique Graece ponit, excepto uno in loco, ut est "haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni": quod metri causa fecit. {{anchor+|154|Ad v. 154}} ferit facit, ex more Romano, propter porcum qui de lapide feritur. libera fatis exempta fatali necessitate, qua pugnare non poterant propter illud "externos optate duces". {{anchor+|155|Ad v. 155}} gens lydia per derivationem 'Lydia gens': nam 'Lydia' provincia proprium est. {{anchor+|157|Ad v. 157}} Prima tenet more viri fortis in principiis est: alibi "princeps ante omnes densum Palinurus agebat agmen". rostro phrygios subivncta leones pro 'subiunctos leones habens'. vult pro iugo rostrum navis fuisse, leones autem singulos in singulis navis partibus fuisse depictos. sane notatur a criticis Vergilius hoc loco, quemadmodum sic cito dixit potuisse naves Aeneae fieri: quod excusat pictura, quam solam mutatam debemus accipere. ergo hanc navem Aeneae ab Etruscis datam intellegamus. quidam volunt hanc navem ex his esse quibus Aeneas ad Euandrum erat evectus, et ad Etruriam terra esse portatam. {{anchor+|158|Ad v. 158}} Gratissima propter illinc facta navigia. {{anchor+|160|Ad v. 160}} Eventus belli varios licet haberet fortissimum militem, cogitabat tamen incerta bellorum. {{anchor+|161|Ad v. 161}} iam quaerit sidera deest 'de Aenea'. et 'quaerit sidera' num de sideribus quaerit, an ipsa sidera, id est percenset. aut num causa quaerendi quod cupiat lucem. {{anchor+|162|Ad v. 162}} Noctis iter aut per quae nox decurrit: aut quae intuentes nautae iter peragunt noctibus. iam modo, ut "iamque hos cursu, iam praeterit illos". quae passus terraque marique num quia audiendo res gestas Aeneae incendatur et ipse ad imitandi cupiditatem? {{anchor+|163|Ad v. 163}} Pandite nunc helicona deae Parnasus mons est Thessaliae iuxta Boeotiam, quem locum aliquando Aones tenuerunt, qui in duo finditur iuga, Cithaeronem Liberi et Heliconem Apollinis et Musarum. ex quo fons manare dicitur, quem Pegasi ungula protulisse fertur, qui vocatur Hippocrene. {{anchor+|164|Ad v. 164}} tuscis Tusci a frequenti sacrificio sunt dicti ἀπὸ τοῦ θύειν : unde Tuscos populos bene dicimus. Tusciam vero non debemus dicere, quia nequaquam in idoneis auctoribus legitur, sed aut Etruria dicenda est ab Etrusco principe, aut Lydia a Lydo, aut Tyrrhenia ab eius fratre, qui, ut supra diximus, cum parte populi de Maeonia venit ad Italiam. quod ergo hic dicit Vergilius 'Tuscis comitetur ab oris', de Tuscorum finibus intellegendum est. {{anchor+|166|Ad v. 166}} Massicus aerata princeps secat aequora tigri inter auxilia accipiendum: nam Aeneae prima est navis. et licet sit catalogus in quo enumerantur hi qui venerunt de Tuscia, invenit tamen aliquam varietatem, quod hos navibus venisse commemorat, cum in septimo Turni praesidia per terram venisse memoraverit. sane sciendum amare Vergilium Italis ducibus dare nomina vel fluviorum vel montium. ut ergo supra Almonem et Aventinum commemoravit, sic nunc Massicum dicit: nam Massicus mons est, unde et vinum Massicum dicitur. plerique tamen Massicum nolunt proprium esse nomen, sed appellativum, dicentes Osinium esse Massicum regem: nam paulo post dicturus est "qua rex Clusinis advectus Osinius oris", et nunc dicit 'qui moenia Clusi'. multi alium Massicum, alium Osinium esse volunt. 'tigri aerata' cuius rostrum erat in similitudem tigridis; namque solent naves vocabula accipere a pictura tutelarum. hinc est "hunc vehit inmanis Triton", item "et aurato fulgebat Apolline puppis". 'tigri' autem secundum regulam dixit: nam Graeca nomina quae genetivum singularem in 'dis' mittunt, in eo tantum et in dativo crescunt, in accusativo et ablativo paria sunt nominativo, ut 'tigris tigridis tigridi tigrin tigris a tigri', 'Isis Isidis Isidi Isin Isis Isi': si aliter invenerimus, abusive dictum est, ut in Lucano "ocior et caeli flammis et tigride feta". {{anchor+|167|Ad v. 167}} Moenia clusi pro 'Clusii': nam Clusium dicitur: et est dictum per synizesin, sicut "nec cura peculi" pro 'peculii'. Clusium autem est oppidum iuxta Massicum, quod in Etruria condidit Clusius Tyrrheni, sive Telemachus Vlixis filius. {{anchor+|168|Ad v. 168}} Cosas civitas Tusciae, quae numero dicitur singulari secundum Sallustium: unde apparet esse usurpationem. {{anchor+|169|Ad v. 169}} Corytique coryti proprie sunt arcuum thecae; dicuntur tamen etiam sagittarum, quas et pharetras nominamus. {{anchor+|170|Ad v. 170}} una ad totam classem refert. torvus pro forti et aspero: vel terribilis. {{anchor+|171|Ad v. 171}} Fulgebat scilicet puppis Apolline, armis exercitus. {{anchor+|172|Ad v. 172}} Populonia est civitas Tusciae. matrem autem eorum qui venerant, patriam dixit, ut alibi "insignem quem mater Aricia misit". quidam Populoniam post XII. populos in Etruria constitutos populum ex insula Corsica in Italiam venisse et condidisse dicunt: alii Populoniam Volaterranorum coloniam tradunt. alii Volaterranos Corsis eripuisse Populoniam dicunt. {{anchor+|173|Ad v. 173}} Expertos belli peritos: nam 'expertes' sunt ignari. 'belli' autem potest pro 'in bello' accipi. ilva quidam Ilvam Ithacen dictam volunt; est autem insula adiacens Tusciae, in conspectu Populoniae. Probus 'trecentos' subdistingui vult, ut 'insula' sequentibus iungatur. {{anchor+|174|Ad v. 174}} In exhavstis chalybum generosa metallis quanto exhausta fuerit, tanto generosior, hoc est πολύγονος ~ . ergo 'in exhaustis' non est una pars orationis: namque Plinius Secundus dicit, cum in aliis regionibus effossis metallis terrae sint vacuae, apud Ilvam hoc esse mirum quod sublata renascuntur et rursum de isdem locis effodiuntur. Varro et aliud dicit, nasci quidem illic ferrum, sed in stricturam non posse cogi nisi transvectum in Populoniam Tusciae civitatem, ipsi insulae vicinam. {{anchor+|175|Ad v. 175}} Interpres hominum divumque 'interpres' medium est: nam et deorum interpretator, et hominum, quibus divinas indicat mentes, interpres vocatur. et notandum quod ait Nigidius Figulus, has artes ita inter sese esse coniunctas, ut alterum sine altero esse non possit: unde his quos perfectos vult probare Vergilius, omnium divinandi artium praestat scientiam, ut hoc loco, item supra Heleno, de quo ait "Troiugena, interpres divum, qui numina Phoebi, qui tripodas, Clarii lauros, qui sidera sentis". Nigidius autem solus est post Varronem, licet Varro praecellat in theologia, hic in communibus litteris: nam uterque utrumque scripserunt. {{anchor+|176|Ad v. 176}} Fibrae fibrae sunt iecoris extremitates. parent autem est 'peritissime agnoscuntur': quod ad omnia referendum est, fibras, sidera, voces avium et fulmina: nam si 'videntur' tantum accipias, cuiuis possunt videri, nec tamen intellegi. item voces avium non videntur, sed agnoscuntur auditae. nec 'parent' obtemperant procedit. nam quomodo sidera vel fibrae vel aves vel fulgura possunt obtemperare? parent apparent ac patent, quasi nihil ei absconditum vel abstrusum sit. an hyperbolice tantam illi scientiam siderum vel ceterarum quas dixit rerum esse, ut ei parere videantur, sicut dicimus artes quibusdam esse subiectas? {{anchor+|177|Ad v. 177}} praesagi fulminis ignes 'praesagi' futura denuntiantis, ut "de caelo tactas memini praedicere quercus". est enim †Iovi filius fulmen, de quo tantum futura noscuntur, ut in octavo plenius de fulminis generibus dictum est. alii non ipsum fulmen praesagum accipiunt, sed eos praesagos, qui inde futura praedicunt. {{anchor+|178|Ad v. 178}} Rapit raptim ducit. densos acie in acie constrictos et coniunctos. {{anchor+|179|Ad v. 179}} Alpheae ab origine pisae Alpheus fluvius est inter Pisas et Elidem, civitates Arcadiae, ubi est templum Iovis Olympici: ex quibus locis venerunt qui Pisas in Italia condiderunt, dictas a civitate pristina, unde nunc addidit 'urbs Etrusca solo', cum praemisisset 'Alpheae ab Origine Pisae'. sane Pisas antiquitus conditas a Peloponneso profectis, vel ab his qui cum Pelope in Elidem venerunt. alii Pisum, Celtarum regem, fuisse Apollinis Hyperborei filium et cum Samnitibus bellum gessisse, a quorum regina, quae post coniugis mortem imperio successerat, receptum, in Etruria oppidum suo nomine condidisse. alii †locum ex deo privigno genitum, iuvenem viribus magnis, Pisas condidisse aiunt. Cato originum qui Pisas tenuerint ante adventum Etruscorum, negat sibi conpertum; sed inveniri Tarchonem, Tyrrheno oriundum, postquam eorundem sermonem ceperit, Pisas condidisse, cum ante regionem eandem Teutanes quidam, Graece loquentes, possederint. alii ubi modo Pisae sunt, Phocida oppidum fuisse aiunt, quod nobis indicio est ex Peloponneso originem id oppidum trahere. alii incolas eius oppidi Teutas fuisse, et ipsum oppidum Teutam nominatum, quod postea †Pisas Lydia lingua sua singularem portum significare dixerunt; quare huic urbi a portu lane nomen inpositum. alii ab Epeo, Troiani equi fabricatore, conditum tradunt, qui cum aliis Graecis in hanc regionem reiectus est: ubi postquam Troianae captivae metu dominarum, ad quas deducebantur, naves incenderunt, desperatione reditus remansit, urbemque condidit et ab ea, quae est in Peloponneso, Pisas cognominavit. {{anchor+|181|Ad v. 181}} Equo fidens id est eques optimus. quidam 'Astur' pro 'Astures' accipiunt, apud quos equi et equites optimi perhibentur. versicoloribus armis depictis: per quod bellicosus ostenditur. {{anchor+|182|Ad v. 182}} Tercentum adiciunt accedunt et consentiunt eius voluntati: unde ait 'mens omnibus una sequendi', id est coniurati sunt. Probus 'adiciunt' adiacent et quasi iuxta sunt tradit. {{anchor+|183|Ad v. 183}} Qui caerete domo ac si diceret 'qui sunt domo Carthagine'. Caere autem, ut et supra diximus, etiam Agylla dicitur, ἀπο τοῦ χαίρειν , quod verbum salutandi gratia apud Graecos dici solet. hanc Pelasgi condiderunt, qui cum sitim passi nec usquam aquam invenientes, casu quodam fontem invenissent, in eodem loco oppidum condiderunt. nec videatur contrarium, quod ait "ducit Agyllina nequiquam ex urbe secutos", quasi et Turno et Aeneae praestet auxilium: nam illi Lausum fugientem secuti sunt, hi vero communi odio et consilio totius civitatis in Mezentium arma commoverunt. minionis fluvius est Minio Tusciae, ultra Centumcellas. {{anchor+|184|Ad v. 184}} Pyrgi veteres hoc castellum nobilissimum fuit eo tempore quo Tusci piraticam exercuerunt; nam illic metropolis fuit: quod postea expugnatum a Dionysio tyranno Siciliae dicitur, de quo Lucilius "scorta Pyrgensia". intempestaeque graviscae Graviscanum oppidum alii intempestum dicunt ventis et tempestatibus carens: quod nulla potest ratione contingere. intempestas ergo Graviscas accipimus pestilentes secundum Plinium in naturali historia et Catonem in originibus, ut intempestas intellegas sine temperie, id est tranquillitate: nam ut ait Cato, ideo Graviscae dictae sunt, quod gravem aerem sustinent. {{anchor+|185|Ad v. 185}} ligurum ductor nam Liguria post Tusciam est, circa Gallos. {{anchor+|186|Ad v. 186}} cunare quidam duci nomen datum tradunt a Cunaro monte, qui in Piceno est. cupavo o Cupavo: et declinatur 'Cupavo', sicut 'Cicero' 'Cato'. {{anchor+|189|Ad v. 189}} Namque ferunt luctu cycnum phaethontis amati Phaethon Clymenes et Solis filius fuit. qui cum doleret obiectum sibi ab Epapho, rege Aegypti, quod esset non de Sole, sed de adulterio procreatus, duce matre venit ad Solem et poposcit, ut si vere esset eius filius, petenda praestaret. quod cum Sol iurasset per Stygem paludem se esse facturum, petit ille ut eius currus agitaret. Sol post iusiurandum negare non potuit. acceptis itaque curribus Phaethon, cum orbitam solis exisset, et coepisset mundus ardere, a Iove fulminatus in Eridanum cecidit, qui et Padus vocatur. huius interitum flentes sorores, Phaethusa et Lampetusa, deorum miseratione in arbores commutatae sunt, ut hic dicit, in populos, ut in bucolicis, in alnos. fuit etiam quidam Ligus, Cycnus nomine, dulcedine cantus ab Apolline donatus, amator Phaethontis. qui cum eum fleret extinctum, longo luctu in avem sui nominis conversus est. qui postea ab Apolline inter sidera conlocatus est. cuius nunc filium Cupavonem dicit habere cycni pennas in galea ad formae paternae insigne monstrandum. crimen amor vestrum Phaethontem amatum a Cycno aut pie aut turpiter, accipiamus necesse est. si turpiter, talis est sensus: crimen vestrum est, o Cycne et Phaethon, quod sic amastis; hoc vobis tantum potest obici. alii 'vestrum' pro 'tuum' accipiunt, et ad solum Cycnum referunt, ut "vos, o Calliope, precor". si pie amavit, secundum Asprum 'crimen' erit 'causa', ut alibi "et crimine ab uno disce omnes", ut sit sensus: o Phaethontiades sorores et o Cycne, causa vestrum, id est vestrae mutationis, amor est, quia sic Phaethontem amastis, ut periretis. {{anchor+|190|Ad v. 190}} Umbramque sororum ambitiose dictum pro 'inter arbores de sororibus factas'. et est unum de his, quae habet Vergilius inimitabilia et sua propria: tale est illud "sinuatque alterna volumina crurum", item "cum primum sulcos aequant sata". {{anchor+|191|Ad v. 191}} Musa carmine, cithara, cantilena. {{anchor+|192|Ad v. 192}} Canentem senectam qui canentem senectam mollibus transegit in plumis. canentem senectam pro albo colore neoterice dictum putant. {{anchor+|193|Ad v. 193}} Sidera voce sequentem cum cantu caelum petentem: vel quod est re vera relatus in sidera, sicut videmus in sphaera. {{anchor+|194|Ad v. 194}} filius deest 'eius'. aequales comitatus classe catervas aut per naves aequaliter habens distributas catervas: aut ipsi duci pares virtute. {{anchor+|195|Ad v. 195}} centaurum aut nomen navis; aut qui erat in navi pictus. {{anchor+|198|Ad v. 198}} Ocnus iste est Ocnus, quem in bucolicis Bianorem dicit, ut "namque sepulchrum incipit apparere Bianoris". hic Mantuam dicitur condidisse, quam a matris nomine appellavit: nam fuit filius Tiberis et Mantus, Tiresiae Thebani vatis filiae, quae post patris interitum ad Italiam venit. alii Manto, filiam Herculis, vatem fuisse dicunt. hunc Ocnum alii Aulestis filium, alii fratrem, qui Perusiam condidit, referunt: et ne cum fratre contenderet, in agro Gallico Felsinam, quae nunc Bononia dicitur, condidisse: permisisse etiam exercitui suo ut castella munirent, in quorum numero Mantua fuit. alii a Tarchone Tyrrheni fratre conditam dicunt: Mantuam autem ideo nominatam, quod Etrusca lingua Mantum Ditem patrem appellant, cui cum ceteris urbibus et hanc consecravit. mantus genetivus Graecus est: nam si latine declinaveris 'Mantonis' facit, sicut in Plauto legimus "Ionis". {{anchor+|201|Ad v. 201}} Dives avis maioribus praepotens. et bene 'dives avis', quia non ab Ocno, sed ab aliis quoque condita fuit: primum namque a Thebanis, deinde a Tuscis, novissime a Gallis, vel, ut alii dicunt, a Sarsinatibus, qui Perusiae consederant. sed non genus omnibus unum quia origo Mantuanorum et a Tuscis venit, qui in Mantua regnabant, et a Venetis: nam in Venetia posita est, quae et Gallia cisalpina dicitur. {{anchor+|202|Ad v. 202}} Gens illi triplex populi sub gente quaterni quia Mantua tres habuit populi tribus, quae in quaternas curias dividebantur: et singulis singuli lucumones imperabant, quos tota in Tuscia duodecim fuisse manifestum est, ex quibus unus omnibus praeerat. hi autem totius Tusciae divisas habebant quasi praefecturas, sed omnium populorum principatum Mantua possidebat: unde est 'ipsa caput populis'. ergo Vergilius miscet novam et veterem Etruriam, ut utriusque principatum patriae suae adsignet, cum alioquin Mantua ad haec auxilia pertinere non debeat, quia Aeneas nulla a transpadanis auxilia postulaverit, cum omnis exercitus adversum Mezentium uno loco consederit. et propterea putatur poeta in favorem patriae suae hoc locutus, ut de hac sola trans Padum pro Aenea adversum Mezentium auxilia faciat venisse, quod nec populorum nomina, nec lucumonum rettulerit. {{anchor+|203|Ad v. 203}} Tusco de sanguine vires quia robur totum a lucumonibus habuit. {{anchor+|204|Ad v. 204}} In se armat id est odio sui in arma compellit. {{anchor+|205|Ad v. 205}} Patre benaco velatus harvndine glauca mincius i. d. i. a. pinu Benacus lacus est Venetiae, de quo fluvius nascitur Mincius. iure ergo dux Venetus fluvium provinciae suae depinxit in navi: quem Benaci filium, quia ex ipso habet originem, dicit. {{anchor+|207|Ad v. 207}} Gravis fortis, ut "ferit ense gravem Thymbraeus Osirim": vel 'gravis' aut animo, aut aetate, aut 'gravis' propter navem, nam sequitur 'centenaque arbore fluctum verberat assurgens'. centenaque arbore non ait remis, sed arboribus, ad exprimendam navis magnitudinem, quae plures habuit remorum ordines: unde ait Lucanus "et summis longe ferit aequora remis". {{anchor+|208|Ad v. 208}} Marmore mari. {{anchor+|209|Ad v. 209}} triton pictus in navis prora: et sic ait quasi de vero Tritone, ut "galea alta Chimaeram sustinet, Aetnaeos efflantem faucibus ignes". caerula 'caerula freta', non 'caerula concha', nam versus non stat. {{anchor+|210|Ad v. 210}} laterum tenus ut "crurum tenus", ἄχρι τῶν πλευρῶν . hispida horrida, saetosa. {{anchor+|211|Ad v. 211}} Frons hominem praefert modo frontem primam partem hominis intellegere debemus; nam hoc dicit: a capite usque ad ima latera hominis monstrabatur effigies. {{anchor+|212|Ad v. 212}} spumea semifero incertum, utrum pictus, an ex aere factus. {{anchor+|213|Ad v. 213}} tot lecti proceres quare Tarchonem praeteriit: an quia illi omnes sub imperio eius fuerunt? ter denis triginta accipiamus naves fuisse, non, ut quidam volunt, singulos duces tricenas naves habuisse: nam enumeratorum militum non convenit numerus, praesertim cum sequatur 'subsidio Troiae', id est parvo auxilio: nam apud maiores bella non ambitu, sed virtute constabant. Troiae aut castra Aeneae dixit: aut 'Troiae' pro Troianis. {{anchor+|215|Ad v. 215}} iamque dies caelo concesserat non dicit diem intervenisse; nam supra ait "media Aeneas freta nocte secabat". et 'caelo concesserat' pro 'in caelo', et deest 'nocti'. {{anchor+|216|Ad v. 216}} noctivago nomen mire conpositum. phoebe luna, sicut sol 'Phoebus', item 'Titan' sol, et 'Titanis' luna. describit autem noctem mediam et dicit finitum diem secundum Romanum ritum, qui a media nocte diem numerant, et noctem similiter a medio die. nec lunae fit sine causa commemoratio: nam aliter nymphae videri non poterant. {{anchor+|217|Ad v. 217}} neque enim m. d. c. q. parenthesis est. {{anchor+|218|Ad v. 218}} clavumque regit pro 'clavo navem regit'. clavvmque regit iam ei et in quinto libro dedit gubernandi peritiam. velisque ministrat 'velis' quidam dativum volunt, non ablativum, ut si dicamus aliquem ministrare convivis. {{anchor+|219|Ad v. 219}} Medio in spatio inter navigandum. chorus comitum nymphae de navibus factae. et mire 'comitum', quia cum eo venerant. {{anchor+|220|Ad v. 220}} alma cybebe a Cybebo Phryge, qui primus ei sacrum instituit. cybebe alma mater deum, dicta Cybele vel ἀπο τοῦ κυβί- σαι τὴν κεφαλήν , id est capitis rotatione, quod semper Galli, per furorem motu capitis comam rotantes, ululatu futura praenuntiabant: Lucanus "crinemque rotantes sanguinei populis ulularunt tristia Galli". 'Cybebe' autem bacchius est; nam 'Cybele', anapaestus est, ut "hic mater cultrix Cybele", vel a Cybelo sacerdote †dici vel a Cybele. {{anchor+|222|Ad v. 222}} innabant pariter quia de navibus versae. {{anchor+|223|Ad v. 223}} Quot prius id est 'quantae'; ad numerum retulit: ergo subtraxit 'tot'. {{anchor+|224|Ad v. 224}} lustrantque circumdant et circumeunt. {{anchor+|225|Ad v. 225}} Doctissima cymodocea poetice, sicut etiam mutatio ipsa confingitur: ergo 'doctissima' quae divinitus hanc doctrinam fuerit consecuta: nam stultissimum est, quod ait quidam: ideo 'doctissima', quia Ilionei navis fuit. {{anchor+|226|Ad v. 226}} pone sequens hoc quidam ideo dictum tradunt, quod adversae videri nolunt: unde est "transque caput iace, ne respexeris". dorso eminet peritia natandi ostenditur. {{anchor+|227|Ad v. 227}} tacitis aut ipsa tacita; aut pro 'tacite et leniter'. subremigat subnatat. {{anchor+|228|Ad v. 228}} ignarum adloquitur aut praesentiae suae ignarum, aut quod e navibus nymphae factae sunt. vigilasne deum gens Aenea vigila verba sunt sacrorum; nam virgines Vestae certa die ibant ad regem sacrorum et dicebant 'vigilasne rex? vigila'. quod Vergilius iure dat Aeneae, quasi et regi et quem ubique et pontificem et sacrorum inducit peritum. et bene primo interrogat, deinde quod vigilat, approbat. 'deum' autem 'gens' propter "dis genite" et "geniture deos". {{anchor+|229|Ad v. 229}} velis inmitte rudentes hoc est rudentibus vela inmitte, id est laxa, ut est illud "notas odor attulit auras". inmitti autem dicuntur rudentes cum vela laxantur. {{anchor+|230|Ad v. 230}} sacro de vertice argute 'sacro', ne miretur Aeneas deas factas. pinus hoc loco secundum quartam dixit declinationem, in bucolicis iuxta secundam, "ut Maenalus argutumque nemus pinosque loquentes semper habet". nos sumus loquitur per definitiones. sane declamatorie hos versus explicuit. {{anchor+|231|Ad v. 231}} Perfidus qui post foedus bella commovit: hinc Latinus "ipsi has sacrilego pendetis sanguine poenas". alii e communi sermone perfidum Rutulum dici volunt, quia ipsa Troiana est. ut autem pro 'quoniam': Plautus in Pseudulo "ut lassus veni de via, me volo curare" (Ps. 661), et in Mostellaria "eundem animum mihi oportet esse gratum ut impetravi" (Mos. 220) pro 'quoniam'. {{anchor+|232|Ad v. 232}} praecipites nomen pro adverbio, 'praecipitanter'. {{anchor+|233|Ad v. 233}} rumpimus propter illud "continuo puppes abrumpunt vincula ripis". invitae ac si diceret: malueramus tibi potius servire, quam in nympharum numina commutari. teque per aequor quaerimus id est haec nobis vagandi est causa, ut te invenire possimus. {{anchor+|234|Ad v. 234}} Refecit aut 're' vacat: aut quia ante in ipsis forma fuerat navium. ergo alteram fecit. {{anchor+|235|Ad v. 235}} Dedit esse deas Graeca figura, ut "donat habere viro". aevum inmortalitatem. agitare διάγειν , hoc est agere. {{anchor+|238|Ad v. 238}} Iam loca ivssa tenent ut et supra diximus, hoc κατὰ τὸ σιωπώμενον accipiendum est; nam intellegimus, eum equites misisse per terram. {{anchor+|240|Ad v. 240}} Ne castris ivngant aut 'se' subaudis: aut 'iungant' pro 'iungantur'. {{anchor+|241|Ad v. 241}} socios veniente vocari antiquo verbo militiae usus est: viros enim 'vocari' significat eos, qui necessitate in bellum, non voluntate conveniunt. {{anchor+|244|Ad v. 244}} crastina lux deest 'veniat', hoc est crastina lux veniat tantum. [et crastina lux] si ad Aeneam referas 'spectabis' et 'non inrita dicta putaris', 'crastina lux' subaudiendum 'cum venerit'. si autem ad lucem 'spectabit' legas, 'crastina lux' suspendendum. quidam crastina lux mea si non inrita dicta putaris ingentes rvtvlae spectabit caedis acervos 'spectabit' est vera lectio, et ordo est 'si mea dicta inrita non putaris, crastina lux ingentes acervos caedis videbit': nam male quidam 'spectabis' legunt et ad lucem referunt. quod non procedit; nullus enim sic loquitur: o Aenea, nisi quae dico minime credis, o lux crastina ingentes caedis acervos videbis. alii more antiquo 'lux' pro 'luce' accipiunt: Lucilius in tertio "hinc media remis Palinurum pervenio nox" pro 'nocte'. Longus ait "deest 'venerit'": unde et ipse 'spectabis' legit. {{anchor+|246|Ad v. 246}} dextra discedens inpulit mire 'discedens': adiuvatur enim pulsus recedente eo qui inpulerit. {{anchor+|247|Ad v. 247}} Havd ignara modi inpulit navem libramenti peritia et moderationis: quippe quae fuerat navis. fugit pro 'velociter' posuit. {{anchor+|248|Ad v. 248}} ocior et iaculo breviter tribus comparavit, quoniam et sagittam ventis aequavit. {{anchor+|249|Ad v. 249}} Inde aliae celerant cursus hoc est, inde aliae nymphae aliarum navium cursus celeriores efficiunt, sicut fecerat Cymodocea. an 'aliae' naves? inscius id est rerum quas audierat; nam credere ex aperto non poterat. {{anchor+|250|Ad v. 250}} Omine augurio promissae victoriae. {{anchor+|251|Ad v. 251}} convexa hic 'convexa' epitheton est, quia ait 'supera convexa': alibi solum 'convexa' principale est. {{anchor+|252|Ad v. 252}} Alma parens idaea deum alma proprie est tellus ab eo quod nos alat, abusive tamen etiam aliis numinibus hoc epitheton datur. terram autem ipsam constat esse matrem deum: unde et simulacrum eius cum clavi pingitur; nam terra aperitur verno, hiemali clauditur tempore. dindyma mons Phrygiae. {{anchor+|253|Ad v. 253}} Turrigeraeque urbes civitates turritae, quas terra gerit; unde et cum corona turrita mater pingitur deum. ad frena leones ideo hoc fingitur, quod omnis feritas maternae subiacet adfectioni et subiugata est. figurate autem 'leones ad frena cordi', id est frenati leones. {{anchor+|254|Ad v. 254}} Propinques familiare efficias, prosperes, matures, propitium facias, ut "et propius res aspice nostras". {{anchor+|255|Ad v. 255}} Phrygibusque adsis ac si diceret, et cultoribus tuis. {{anchor+|256|Ad v. 256}} Tantum effatus breviter, ut supra ait, propter lucem iam maturam, id est plenam; nam non crepusculum, sed lux iam matura describitur. revoluta id est aperta, sicut contra involutum dicimus esse quod clausum est. rvebat autem non occidebat, sed oriebatur, cum impetu veniebat, quia per orbem: ut "et ruit Oceano nox". et est in sensu hysteroproteron: prius enim nox fugatur, sic dies oritur. {{anchor+|257|Ad v. 257}} matura multa, quasi tempestiva et quam iam esse oportebat: aut satis plena et clara. {{anchor+|258|Ad v. 258}} Sociis edicit secundum dicta nymphae. †signa sequantur numquid literarum figura faciunt pervolutam? signa sequantur vel tesserae vel tubarum, vel re vera signa militaria. {{anchor+|264|Ad v. 264}} Quales sub nubibus atris altis modo. {{anchor+|265|Ad v. 265}} Strymoniae vero grves a fluvio Thraciae Strymone, iuxta quem habitant. haec autem comparatio non ad telorum pertinet iactum, sed ad Troianorum clamorem. {{anchor+|266|Ad v. 266}} Fugiuntque notos aut quosvis ventos frigidos: nam etiam grues significant tempestatem futuram, ut in georgicis legimus "aut illum surgentem vallibus imis aeriae fugere grues": aut re vera 'notos'; horum enim calorem fugiunt cum revertuntur in Thraciam ex Aegypto. secundo num laeto? Troianorum clamor ex gaudio. {{anchor+|269|Ad v. 269}} Adlabi classibus aequor cum classibus labi; aut aequore classem labi. quidam ita exponunt, ut hoc ad phantasiam Rutulorum referant, quoniam admirantibus his unde tanta fiducia animos Troianorum incessisset, repentina facies multarum navium adpropinquantium perinde visa est, atque si ipsum aequor cum classibus allaberetur. {{anchor+|270|Ad v. 270}} Ardet apex capiti ex sequentibus intellegimus Aeneae armorum fieri descriptionem; nam dicturus est 'at non audaci Turno fiducia cessit', quamvis talia arma conspiceret. si tamen primam respicias conexionem, quasi de Turno videtur dicere: quod non procedit. 'apex' coni altitudo hoc loco. est autem Homeri et locus et comparatio. hoc autem iste violentius posuit, quod ille stellae tantum facit comparationem, hic etiam stellae pestiferae, respiciens quas clades Rutulis sit inlaturus Aeneas. possumus tamen 'apex capiti' accipere utrumque eum fuisse conplexum cum dicit 'ardet apex capiti cristisque a vertice flamma funditur', et sacerdotis per apicem et viri fortis facere mentionem. dicitur autem apex virga, quae in summo pilleo flaminum lana circumdata et filo conligata erat, unde etiam flamines vocabantur. hoc autem nomen a veteribus tractum est: apere enim veteres ritu flaminum adligare dicebant; unde apicem dictum volunt. {{anchor+|272|Ad v. 272}} Cometae sanguinei lugubre rubent pro 'lugubriter'. cometae autem latine crinitae appellantur. et stoici dicunt has stellas esse ultra XXXII. quarum nomina et effectus Avienus, qui iambis scripsit Vergilii fabulas, memorat. Plinius etiam Secundus dicit, cometas stellas esse naturales, quae apparent certis temporibus. item hoc quoque commemorat, cometas fieri de planetis quinque, unde interdum bonum, interdum pessima significant. nam si de Venere aut Iove fiant, optima praenuntiant; si de Marte aut Saturno, deteriora: nam Mercurialis semper talis est, qualis ille cui cohaeret; unde et minister deorum fingitur. hinc est ergo quod modo ait 'cometae sanguinei lugubre rubent', id est noxii. hanc stellam Electram dicunt, cum qua Iuppiter concubuit. quae cum Troiam ardentem videret, capillum lacerabat atque ita in astra est recepta. sane Avienus cometarum has differentias dicit: stella, quae obliquam facem post se trahens quasi crinem facit, Hippius vocatur. ista si ab occasu solis in ortum veniat, mala Persidi et Syriae ostendit; si ad meridiem attenderit, Africam et Aegyptum a malis relevat, solis pecoribus pestem denuntians; si septemtrionem respexerit, Aegyptum bellis et miseriis premit; si occidentem attenderit, gravat Italiam et quicquid ab Italia usque ad Hispanias tenditur; si a meridie in septemtrionem ierit, a bellis quidem externis securitatem denuntiat, sed seditiones domesticas significat. alter cometes est, cui ex gladio nomen est, nam Graece ξιφίας appellatur. cuius tractus est longior et pallidus color, neque comas habere dicitur, et hebetior eius flamma est. qui si orientem attenderit, regem Persidis dolis significat appetendum, denuntiat et bella; etiam Syrios pari conditione involvit; et Libyam atque Aegyptum fraude et insidiis nuntiat posse laborare. quod si occidentem attenderit, foedera nocua regionis eius regi significat, quae dicit per puellam conrogatam in nuptias posse dissolvi. alter cometes est, qui lampas appellatur et quasi fax lucet. hic cum orientem attenderit, omnes illas orientis partes dicit nebulis posse laborare frugesque eorum caliginoso aere corrumpi; si meridiem attenderit, Africam dicit siccitate et serpentibus posse laborare; si occidentem spectaverit, Italiam dicit adsiduis fluminum inundationibus laborare; si septemtrionem viderit, famem gentibus septemtrionalibus significat. est etiam alter cometes, qui vere cometes appellatur; nam comis hinc inde cingitur. hic blandus esse dicitur. qui si orientem attenderit, laetas res ipsi parti significat; si meridiem, Africae aut Aegypto gaudia; si occidentem inspexerit, terra Italia voti sui compos erit. hic dicitur apparuisse eo tempore quo est Augustus sortitus imperium; tunc denique gaudia omnibus gentibus futura sunt nuntiata. si septemtrionem attenderit, prospera universa significat. est alter cometes in tympani modum, qui nec valde lucet, et electri colorem habet, quem disceum vocant. iste quoniam ex uno loco non solet gigni, orbi terrarum caedes, rapinas, bella et cetera mala significat. sextum cometen appellari ex regis Typhonis nomine Typhonem dicunt, qui semel in Aegypto sit visus, qui non igneo, sed sanguineo rubore fuisse narratur; globus ei modicus dicitur et tumens, crinem eius tenui lumine apparere ferunt, qui in septentrionis parte aliquando fuisse dicitur. hunc Aethiopes dicuntur et Persae vidisse et omnium malorum et famis necessitates pertulisse. quarum †ple vel inpleniores differentias, vel in Campestro vel in Petosiri, siquem delectaverit, quaerat. {{anchor+|273|Ad v. 273}} Sirius ardor Sirius stella est in ore canis, quae, ut in tertio diximus, quantum in ipsa est, pestifera est, sed pro qualitate adiacentium aut vincitur aut maioribus utitur viribus: hinc est quod, cum certo tempore semper oriatur, non semper est noxia. sed secundum physiologicos, idcirco ‹canis› caloris sidus putatur, quod id animal igneam vim habet: nam quod natura inimicum umorem habeat, propterea fieri ut aegre aquam hauriat ad restinguendam sitim: nam ideo eos, qui rabidi canis morsu continguntur, aquam refugere et, ni cito subveniatur, perire siti, quia †nifus eius animalis, quod contrarium umori sit, similiter in corpore humano saeviat. {{anchor+|275|Ad v. 275}} Laevo noxio hic, ut "si mens non laeva fuisset": alibi pro bono, ut "siquem numina laeva sinunt". an potius 'laevo' notio, quia canis circa austrum est et astrologi notia quae sunt in caelo sinistra vocant? quod autem ait 'contristat lumine', cum de stella loqueretur, quam armis splendentibus comparavit, bene hoc Statius ad ipsa arma transtulit, dicens "armaque in auro tristia". {{anchor+|277|Ad v. 277}} praecipere pro 'praecipiendi et depellendi'. {{anchor+|279|Ad v. 279}} Quod votis optastis adest magna ars persuadentis est, ut quod cupit fieri, in praeiudicium trahat. sic hoc loco quia vult Turnus, ut optent pugnam eius socii, hanc eos semper dicit optasse. perfringere dextra fortiter facere. et bene verbo usus est militari. {{anchor+|280|Ad v. 280}} In manibus non iam in votis, sed in manibus res est. esto pro 'sit': tertia namque persona est. 'referto' autem pro 'referat'. {{anchor+|281|Ad v. 281}} Referto facta patrum alii hic distinguunt, ut sit, referat modo unusquisque facta patrum et laudes. et secutus Sallustium hoc dixit, qui ait, Hispanorum fuisse, ut in bella euntibus iuvenibus parentum facta memorarentur a matribus. alii distinguunt 'nunc magna referto facta', ut duas res dixerit: nunc unusquisque et suorum factorum meminerit, et laudis parentum. {{anchor+|283|Ad v. 283}} egressique si 'egressi', figurate dictum est. {{anchor+|284|Ad v. 284}} avdentes fortuna ivvat Terentianum "fortes fortuna adiuvat". et potest haec sententia et superioribus adplicari et per se separatim intellegi. {{anchor+|285|Ad v. 285}} Versat quos ducere contra cogitat quidem, sed non facit, ne diviso exercitu utrobique vincatur: quod sequentia indicant, nam paulo post dicturus est 'et rapit acer totam aciem in Teucros'. {{anchor+|286|Ad v. 286}} Concredere 'con' vacat. {{anchor+|287|Ad v. 287}} Altis 'puppibus', non 'pontibus'. {{anchor+|288|Ad v. 288}} Pontibus transtris, scalis navium. servare pro 'servaverunt'. {{anchor+|289|Ad v. 289}} Langventis tranquilli. brevibus vadis. se credere pro 'crediderunt'. {{anchor+|290|Ad v. 290}} Per remos id est scaphis. et deest 'descendunt'. {{anchor+|291|Ad v. 291}} Non spirant legitur et 'sperat', quod et melius est: nam dum vada esse non sperat, incidit in ea. non sperat] quia 'fracta non remurmurat unda, sed mare inoffensum crescenti adlabitur aestu'. {{anchor+|293|Ad v. 293}} precatur modo cum precibus hortatur. {{anchor+|295|Ad v. 295}} Tollite ferte ad celeritatem nimiam dictum est. findite rostris militari felle dictum est, ut etiam terra ipsa quodam modo sentiat hostis adventum. {{anchor+|297|Ad v. 297}} Statione statio est portus temporalis; nam portus est ubi hiematur. sed modo statio siccum litus significat: hoc enim dicit: potiar terra, et navem frangere non recuso. {{anchor+|302|Ad v. 302}} Innocvae innocuus est cui non nocetur, innoxius qui non novit nocere; sed hoc poetae plerumque confundunt. 'innocuae' quibus non sit nocitum; alibi "litus innocuum", quod non noceat. sed non puppis tua ἐπιδιόρθωσις et προσφώνησις . {{anchor+|303|Ad v. 303}} Dorso iniquo dorsum est durior harena, quae remeantibus fluctibus et euntibus plerumque densetur et in modum saxi durescit, quod a nautis pulvinus vocatur, a Graecis θῖν : Homerus παρὰ θῖνα πολυφλοίσβοιο θαλάσσης . Probus 'vadi dorso' pro 'vado' dictum putat, ut in georgicis "dorso nemoris". iniquo sibi nocenti. {{anchor+|304|Ad v. 304}} sustentata non ab alio, ut "fratremque ruentem sustentat dextra", sed quasi ἀνακωχεύουσα : vel 'sustentata' cum sustentaretur. Melissus 'sustentata' pro suspensa accipit: nam ideo et 'anceps' est, cum huc atque illuc nutaret. fluctusque fatigat subaudis 'eam': nam 'fluctus' nominativus est singularis. {{anchor+|305|Ad v. 305}} Exponit in undis ideo 'in undis', non 'in undas', quia in ipso loco res agitur, nec est mutatio. {{anchor+|306|Ad v. 306}} fragmina antique dictum: nam 'fragmenta' dici debere non nulli adserunt. {{anchor+|311|Ad v. 311}} Omen pugnae Sallustius "pugnam illam pro omine bello futuram". ideo ergo 'omen', quia, sicut nunc, sic ubique vincet Aeneas. invasit agrestes quia dixit "et latos vastant cultoribus agros". {{anchor+|312|Ad v. 312}} Therone hoc nomen in Pindaro lectum est tantum. et bene in honorem victoris victum laudat. {{anchor+|314|Ad v. 314}} Tunicam squalentem splendentem loricam. 'squalentem auro' splendentem auro. et significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti: squalere enim dictum a squamarum crebritate atque asperitate, quae in serpentum pisciumve coriis visuntur: alibi "quem pellis aenis in plumam squamis auro conserta tegebat", et alibi "iamque adeo rutilum thoraca indutus aenis horrebat squamis". quidquid igitur inculcatum obsitumque aliqua re erat squalere dicebatur. havrit 'ferit' modo significat, sed non nudum latus, sed quod aperuerat: et putatur hysteroproteron. quidam militarem elocutionem putant: cum enim a latere quis aliquem adortus gladio occidit, 'haurit illum' dicunt. {{anchor+|316|Ad v. 316}} Et tibi phoebe sacrum omnes qui secto matris ventre procreantur, ideo sunt Apollini consecrati, quia deus est medicinae, per quam lucem sortiuntur: unde Aesculapius eius fingitur filius; ita enim eum procreatum supra diximus. Caesarum etiam familia ideo sacra retinebat Apollinis, quia qui primus de eorum familia fuit, exsecto matris ventre natus est, unde etiam Caesar dictus est: licet varia de etymologia huius nominis dicantur, ut diximus supra. {{anchor+|317|Ad v. 317}} Quod licvit parvo legitur et 'cui licuit'. et respexit ad illud, quod ferrum nunc iuvenis vitare non potuit, quod parvus evasit. nec longe pro 'nec multo post', adverbium loci pro temporis antique. {{anchor+|320|Ad v. 320}} ivvere manus id est suae. {{anchor+|321|Ad v. 321}} Usque tamdiu, donec. dum terra donec [in] terra. labores praebvit nove dixit, cum bona praeberi dicantur. an ideo 'praebuit', quod haec Herculi profuerunt, ut ad inmortalitatem per ista perveniret. {{anchor+|322|Ad v. 322}} Ecce pharon legitur et 'Pharo', ut "it clamor caelo", ut sit dativus ab eo, quod est 'hic Pharus'. si autem 'Pharon' legeris, figuratum est; nam de nominativo transit ad dativum, dicens 'clamanti'. inertes aut quod alii inertiam obiecerint: aut quia, ubi pugnari oportet, loqui inertis est. {{anchor+|324|Ad v. 324}} Flaventem malas flaventes malas habentem, primae aetatis. et est ordo: tu quoque Cydon miserande iaceres, dum sequeris Clytium flaventem prima lanugine malas, id est dum adulescentem sectaris, cuius amore flagrabas: qui iuvenum tibi semper erant. {{anchor+|325|Ad v. 325}} Infelix nova gavdia cydon de Cretensibus accipimus quod in amores puerorum intemperantes fuerunt: quod postea in Laconas et in totam Graeciam translatum est, adeo ut et Cicero dicat in libris de re publica, obprobrio fuisse adulescentibus si amatores non haberent. propter quod poeta Cydonem inducit amatorem. novimus autem Cydonas Cretenses dici. sane 'Cydon' quando nomen est proprium, 'Cy' naturaliter producit; si appellativum, corripit 'Cy', ut "Parthus sive Cydon, telum inmedicabile torsit". tamen Statius etiam in proprio corripuit, ut "haec regi promissa Cydon haec Lampe dabamus": quod fecit, abutens licentia qua utimur in propriis nominibus. nova gavdia quem tunc primum amare coeperat. {{anchor+|326|Ad v. 326}} Stratus id est paene. securus amorum hoc loco 'oblitus': aliter "securus amorum germanae", id est contemnens, non curans. {{anchor+|327|Ad v. 327}} Miserande pro 'miserandus'; nam pro nominativo vocativum posuit, ut contra "socer arma Latinus habeto": licet illic possit accipi 'socer arma Latinus habeat': nam 'habeto' et secunda et tertia persona est. tamen etiam et alibi nominativum pro vocativo posuit, ut "corniger Hesperidum fluvius regnator aquarum". {{anchor+|328|Ad v. 328}} Stipata cohors id est unanimiter veniens. {{anchor+|329|Ad v. 329}} septem numero hoc est pro 'septem': et deest 'quia': veteres enim ita enuntiabant: Lucilius in IV. "hi prae se portant ingentes munere pisces triginta numero". an potius proprie? credibile est enim ut saepius iecerint. septenaque tela more suo pro 'septem', ut 'bina' pro duobus: "frenaque bina". {{anchor+|331|Ad v. 331}} stringentia corpus quidam ἐμφατικώτερον putant, id est iam stringentia. alii participium praesens pro futuro accipiunt, id est quae nisi essent deflexa, stringere habuerant. deflexit partim s. c. alma venus male ait Donatus, hoc loco ante dictorum oblitum esse Vergilium, quod post Iovis prohibitionem bellis facit numina interesse, non respiciens, Iovem magis deos hortatum esse in foedera, quam a bellis prohibuisse: nam et paulo post tam Iuno, quam Iuturna bellis intererunt. {{anchor+|332|Ad v. 332}} Achaten omnia nomina quae in 'tes' exeunt, vocativum in 'a' mittunt, ut 'Achates Achata', 'Thymoetes Thymoeta'. {{anchor+|333|Ad v. 333}} Suggere tela mihi ordo est: suggere tela mihi, quae in campis Iliacis in Graecorum stetere corporibus: nullum enim dextera mea in Rutulos sine causa iaculabitur telum eorum, quae iam sunt caede hostium comprobata. qui vero 'steteruntque in corpore Graium' per coniunctionem, non per pronomen legunt, hi non 'que' sed 'autem' debuisse dici putant, et mutatam a poeta coniunctionem. alii 'que' coniunctionem pro 'enim' ponunt, ut "primaque oriens erepta iuventa est". {{anchor+|336|Ad v. 336}} Transverberat scindit. {{anchor+|338|Ad v. 338}} hvic frater subit 'huic subit' id est prope venit. {{anchor+|339|Ad v. 339}} Traiecto missa lacerto quae fuerat missa retro acto lacerto. {{anchor+|340|Ad v. 340}} Protinus iugiter, continue. tenorem currendi modum, id est eodem impetu fertur. {{anchor+|341|Ad v. 341}} Moribunda morienti similis. quod ita esse etiam Sallustius comprobat et ostendit, qui ait "quasi vitabundus per tramites et saltuosa loca exercitum ductare": nam Iugurtha non vitabat legatum, sed se eum vitare simulabat. nam quia nomen est, ideo significat similitudinem, non passionem. quod si participialiter diceretur, a passivo veniret: omnia enim a passivo participia in 'dus' exeunt. moribunda similis morienti: non enim participialiter aliquid significat, sed nominis habet significationem. nominis autem significatio similitudinem habet, non passionem. quando dico 'moriturus est', vere moriturus est; moribundus autem non vere, sed similis morienti est: unde et Sallustius dixit "quasi vitabundus". nervis aut necessarie additur 'nervis', aut 'nervis' tantum 'pependit'. {{anchor+|342|Ad v. 342}} Fratris de corpore rapto si diceret 'fratrum de corpore', speciosius esset: quod ideo omisit, quia hasta Alcanoris tantum vulneraverat manum, in Maeonis vero haeserat corpore. {{anchor+|344|Ad v. 344}} est licitum quoniam non contra dixerat. femur 'femur' dicimus, quia legitur et declinatur 'huius femoris'; illius vero ablativi non invenitur nominativus "laetus eripit a femine", licet Caper in libris enucleati sermonis dicat 'femen'; sed non ponit exemplum. ergo aut 'hoc femur', aut 'hoc femen': nam 'femus' non dicimus penitus. {{anchor+|345|Ad v. 345}} Hic curibus hoc est 'tunc'. et est ordo: tunc fidens primaevo corpore advenit Clausus Curibus, qui erat de Curibus, ut "Verres Romulia": aut 'fidens Curibus', id est multitudine, ut "ecce Sabinorum prisco de sanguine magnum agmen agens Clausus". {{anchor+|346|Ad v. 346}} Rigida id est tenens eam, non vibrans et iaciens. {{anchor+|350|Ad v. 350}} Boreae de gente suprema aut originem ducentes a Zetho et Calai, qui filii Boreae et Orithyiae nymphae fuerunt, ut 'de gente' de genere accipiamus: aut certe in hyperboreis montibus natos, unde est origo venti Boreae. 'suprema' autem pro 'supremi Boreae'. si autem, ut quidam volunt, Boream principium generis accipiamus, erit 'suprema' dictum pro 'summa': quod si ventum intellegimus, 'suprema' ultima modo: sicut ‹enim› dictum est, initium flandi Boreas concipit ‹ab hyperboreis montibus›. ismara Thraciae civitas a monte Ismaro dicta. hic autem feminino 'Ismara', quia patriam dixit, ibi neutro "iuvat Ismara Baccho conserere". {{anchor+|354|Ad v. 354}} Expellere tendunt hoc est loco se invicem movere contendunt. {{anchor+|355|Ad v. 355}} Limine decenter dictum, id est in litore. {{anchor+|356|Ad v. 356}} Magno aethere id est aere in magno; nam venti in aethere non sunt, sed in aere: sic supra "atque aethera tranant cum sonitu" pro 'aerem'. {{anchor+|359|Ad v. 359}} Obnixa omnia contra mare mari, nubes nubibus, venti ventis. legitur et 'obnixi', ut referatur ad ventos. {{anchor+|361|Ad v. 361}} Haeret pede pes pro 'pedi'; nam antiptosis est. et est Homeri versiculus. {{anchor+|362|Ad v. 362}} rotantia ut "Eleusinae matris volventia plaustra": 'rotantia' ergo quae rotantur. {{anchor+|363|Ad v. 363}} torrens non Tiberis, sed quicumque alius fluvius ad tempus crescens. {{anchor+|364|Ad v. 364}} insvetos acies inferre pedestres quia saxis, quae torrens intulerat, inpediti Arcades, omissis equis pedestrem pugnam insueti inierant et a Latinis pellebantur. arcadas accusativus est pluralis, cuius ultima syllaba ideo brevis est, quia nominativus pluralis 'es' terminatur, ut 'hi Arcades', ut 'delphines delphinas'. {{anchor+|365|Ad v. 365}} Latio sequaci metonymia pro 'Latinis', ut alibi "invadunt urbem somno vinoque sepultam". {{anchor+|366|Ad v. 366}} Dimittere quando 'quando' siquidem. et est Romanae militiae: nam in locis inpeditis equos comitibus dabant et pedestri certamine confligebant. {{anchor+|369|Ad v. 369}} Quo fugitis hoc amare dictum est. et iam preces sequuntur. per vos et fortia facta adiurat eos per ipsorum facta, quoniam non habet puer proprios titulos: nam est ei prima militia. {{anchor+|370|Ad v. 370}} per ducis evandri melius 'ducis', quam si dixisset 'regis': hoc enim nomen exprimit ducentem in proelia: Sallustius "quo cupidius in ore ducis se quisque bonum et strenuum ostentantes" non dixit 'proconsulis'. devictaque bella finita, exhausta: nam hostis vincitur, non bellum. {{anchor+|371|Ad v. 371}} subit succedit, ut "cui deinde subibit". lavdi ut solet, virtuti: potest et proprie intellegi. {{anchor+|372|Ad v. 372}} Fidite ne pedibus dativus est 'pedibus': nam 'fido tibi' dicimus. {{anchor+|374|Ad v. 374}} Hac vos et pallanta ducem patria alta reposcit hoc vult patria, ut per caedes hostium revertamur. {{anchor+|375|Ad v. 375}} Numina nulla premunt argumentatur a facili, dicens, non contra deos, sed contra mortales bella tractamus. {{anchor+|377|Ad v. 377}} Ecce maris quod est efficax, in fine posuit: nam dicit eos quo fugiant non habere, cum terra teneatur ab hostibus, mare autem pedibus transire non possint. castra vero ingredi turpissimum est: aut certe etiam hoc inpossibile, si ab hostibus obsidentur, ut quidam volunt, intellegentes 'et rapit acer totam aciem in Teucros' scilicet suam, quam ducebat, ceteris relictis. magna clavdit nos obice pontus periphrasis, id est mari claudimur. et modo usus habet, ut 'hic obex' dicamus, unde quidam 'magno obice' legunt. antiqui etiam 'haec obex' dicebant, secundum quod est 'magna obice'. hinc est quod non nulli vitant generis dubietatem et legunt 'magni', scilicet 'maris'. Caper tamen in libris dubii generis probat dici et 'hic obex' et 'haec obex', quod, ut diximus, hodie de usu recessit. {{anchor+|378|Ad v. 378}} Troiam id est castra Troianorum. {{anchor+|379|Ad v. 379}} densos prorumpit in hostes ut eos hortaretur exemplo. {{anchor+|380|Ad v. 380}} Fatis iniquis exitum praeoccupavit futurum. {{anchor+|381|Ad v. 381}} Magno pondere hoc est magni ponderis, ut "aere cavo clipeum" pro 'aeris cavi'. {{anchor+|383|Ad v. 383}} Receptat ideo frequentativo usus est, quia haerentem hastam ossibus avellere facile non poterat. et expressit moram quandam et molitionem extrahentis. ergo 'receptat' est frequenti concussione divellit. tale est et illud "clipeoque sinistram insertabam aptans". {{anchor+|384|Ad v. 384}} quem non super occupat 'quem super' Lagum, subauditur 'stantem'. super occupat quem non desuper occupat: ideo autem 'desuper', quia Pallas ad evellendam hastam fuerat inclinatus. {{anchor+|385|Ad v. 385}} Nam pallas ante rventem dum furit ordo est: nam eundem Pallas ante excipit, id est dolo interimit; ille enim incautus fuerat, furens propter crudelem mortem sodalis, unde et incautus fuerat. {{anchor+|387|Ad v. 387}} Tumido in pulmone et naturaliter tumido, et quia furebat. 'in pulmone' autem 'recondit' archaismos est pro 'in pulmonem'. {{anchor+|388|Ad v. 388}} hinc sthenium petit pro 'tunc', loci adverbium pro temporis. rhoeti de gente vetusta anchemolum haec fabula in Latinis nusquam invenitur auctoribus. Avienus tamen, qui totum Livium iambis scripsit, hanc commemorat, dicens Graecam esse. Rhoetus ergo Marrubiorum rex fuerat in Italia, qui Anchemolo filio Casperiam superduxit novercam: hanc privignus stupravit. quo cognito cum eum pater persequeretur et ad poenam vocaret, fugiens ille se ad Turnum contulit: ad Daunum. merito ergo in bello Turni Dauni filio Anchemolus gratiam reddit. 'gente' autem 'vetusta' ideo, quia a Phorco, deo marino, originem ducere legitur. hoc totum Alexander Polyhistor tradit, quem Lucius Sulla civitate donavit. {{anchor+|390|Ad v. 390}} vos etiam gemini ut supra "tu quoque flaventem prima lanugine malas". {{anchor+|392|Ad v. 392}} Svis etiam suis: Lucanus "et amissum fratrem lugentibus offert". et est absolutum, suis omnibus, non suis parentibus tantum. {{anchor+|393|Ad v. 393}} Discrimina differentias. {{anchor+|394|Ad v. 394}} Thymbre pro 'Thymber', metri causa metaplasmum fecit: ipse enim superius 'Thymber' dixit. evandrius possessivum est modo, non patronymicon. {{anchor+|395|Ad v. 395}} decisa svum mire 'suum', tamquam dominum, a quo fuerat separata. {{anchor+|396|Ad v. 396}} Semianimesque micant digiti ferrumque retractant Ennii est, ut "oscitat in campis caput a cervice revulsum, semianimesque micant oculi lucemque requirunt": quem versum ita ut fuit, transtulit ad suum carmen Varro Atacinus. {{anchor+|397|Ad v. 397}} Tuentes modo videntes, alibi defendentes significat. {{anchor+|398|Ad v. 398}} Dolor et pudor sic de Mezentio "aestuat ingens uno in corde pudor mixtoque insania luctu". alii dolorem alicuius studii ardorem et promptam gloriae cupiditatem veterum more dictum volunt, ut Graeci πόνον appellant: Lucilius in quinto "nam omnibus unus dolor est captus labosque". {{anchor+|399|Ad v. 399}} Fugientem rhoetea praeter id est praeterfugientem. {{anchor+|400|Ad v. 400}} tantumque morae fuit ilo subaudis: ad mortem Ili hoc spatium fuit tantum, et haec sola mora, quo minus Ilus periret. de cuius morte cum nihil dicat, intellegendum est. {{anchor+|402|Ad v. 402}} intercipit quia intercipi aliena dicuntur. tevthra ab eo quod est 'hic Teuthras huius Teuthrae', quomodo 'Aeneas Aeneae'. {{anchor+|403|Ad v. 403}} Tyren ab eo quod est 'hic Tyres'. {{anchor+|404|Ad v. 404}} semianimis potest et 'semianimis' ab eo quod est 'semianimus' legi. {{anchor+|405|Ad v. 405}} Optato id est ex voto: per aestatem enim venti frequenter optantur et quasi contingere videntur ex voto, quia †difficuli aestate validiores sunt. {{anchor+|406|Ad v. 406}} dispersa ex diversis locis. {{anchor+|407|Ad v. 407}} mediis absolute dixit. extenditur una sicut duces diversis locis commissa proelia continuaverant. {{anchor+|408|Ad v. 408}} Acies vulcania ideo abusus est, quia comparatio ad bellum pertinet: nam de igne aciem dicere satis incongruum est: ergo 'acies Vulcania' vis ignis, quae late per campos effunditur. {{anchor+|409|Ad v. 409}} ille sedens non quasi Pallas, pugnantibus suis, nihil agat, sed comparatur illius securitati huius voluntas. victor cui vota processerunt, voti compos, ἐπιτυχών . ovantes abusio est, non proprietas. {{anchor+|410|Ad v. 410}} Coit omnis in unum id est conpellitur: unanimiter omnes fortiter faciunt. {{anchor+|411|Ad v. 411}} Sed bellis acer 'sed' modo inceptiva particula est, ut in Sallustio saepius, sicut 'at' interdum: nam non est coniunctio ratiocinantis. {{anchor+|412|Ad v. 412}} In sva colligit arma post scutum se clausit, alibi "et se collegit in arma". {{anchor+|415|Ad v. 415}} Elatam in ivgulum iugulo suo vulnus minantem. {{anchor+|417|Ad v. 417}} Fata canens quasi divinus. alii 'cavens' legunt; secundum quod non statim et divinus: nam et ab aliis audita cavere potuerat. {{anchor+|418|Ad v. 418}} Canentia lumina aut hypallage est pro 'ipse canens': aut physicam rem dixit; dicuntur enim pupillae mortis tempore albescere. {{anchor+|419|Ad v. 419}} Iniecere manum parcae traxerunt debitum sibi. et sermone usus est iuris: nam manus iniectio dicitur quotiens, nulla iudicis auctoritate expectata, rem nobis debitam vindicamus. telisque sacrarunt evandri multis experimentis ostenditur Vergilium subtiliter et aliud agentem ritum vetustissimorum sacrorum referre. hic ergo cum dicit 'telisque sacrarunt Euandri' docet, quidquid destinatum fuerit diis, id sacrum appellari. perveniri autem ad deos non posse, nisi libera ab onere corporis fuerit anima: quod nisi morte fieri non potest. oportune ergo his sacratum Halesum loquitur, cum inminebat interitus. {{anchor+|421|Ad v. 421}} Da nunc thybri pater vicinum invocat numen, circa cuius ripas bella tractantur: sic supra "tu dea, tu praesens nostro succurre labori". {{anchor+|422|Ad v. 422}} duri aut fortis, aut asperi et crudelis in hostes. {{anchor+|423|Ad v. 423}} Tua quercus in tuis ripis creata. sane superius de speciebus stativi augurii dictum est, in quibus capillorem esse diximus, quod hoc loco tangit. capillor autem dicitur cum auspicato arbor capitur et consecratur Iovi Fulguri: dicit enim his versibus 'da nunc, Thybri pater, ferro, quod missile libro, fortunam' et reliqua, 'haec arma exuviasque viri tua quercus habebit': hic ergo cum arborem nominat, videtur veteris ritus inducere mentionem. {{anchor+|424|Ad v. 424}} Avdiit modo exaudiit et ad effectum deduxit, paulo post tantum audiit, ut "audiit Alcides iuvenem". dum texit dum spoliat; nam tempus praesens est, non praeteritum ab eo quod est 'tego': sic Plautus "ego hunc hominem hodie texam pallio". et 'tegit' 'te' primam syllabam corripit, ut tantum positione longa sit. {{anchor+|425|Ad v. 425}} inermum et 'inermem' dicimus et 'inermum'. {{anchor+|426|Ad v. 426}} At non caede viri tanta perterrita sinit agmina subaudis 'esse'. {{anchor+|427|Ad v. 427}} primus abantem ideo 'primus', quia comites eius exemplum secuti sunt; nam infert 'sternitur Arcadiae proles sternuntur Etrusci' et 'agmina concurrunt ducibusque et viribus aequis'. {{anchor+|428|Ad v. 428}} oppositum obstantem, fortiter pugnantem. et quidam dubium volunt, utrum 'pugnae oppositum', an 'nodum pugnae', quod est melius. nodumque moramque bene addidit 'moram', ne 'nodum' aliud acciperemus: nam 'nodus' proprie est densa peditum multitudo, sicut 'turma' equitum, ut lectum est in disciplina militari. 'nodum' ergo pro difficultate accipe, quae vix possit resolvi. {{anchor+|430|Ad v. 430}} Grais inperdita corpora teucri quos Graeci perdere nequiverunt. Teucros autem accipimus quos secum duxit Aeneas; nam ait "quorum de numero qui sese in bella sequantur praestantes virtute legit". aliter non procedit: nam paulo post erupturi sunt qui obsidentur in castris. 'inperdita' autem quis ante hunc? {{anchor+|432|Ad v. 432}} Extremi addensent acies Lucanus "quantum pede prima relato constringit gyros acies". 'denseo' autem secundae coniugationis est. nec turba moveri tela manvsque sinit Lucanus "gladiosque suos conpressa timebat". quidam sane 'turbam' multitudinem accipiunt; nam plurali numero 'turbas' perturbationes dixerunt et strepitus: unde et Terentium "turbas lampadas" propter strepitum volunt dixisse, cum parcus senex ‹nec]2 puerperam per publicum duci suadeat nec strepitum per turbas adhiberi. {{anchor+|438|Ad v. 438}} Maiore sub hoste sub hostilitate: nam sub diversis hostibus pereunt. {{anchor+|439|Ad v. 439}} monet succedere lavso expositio talis est: monitus a sorore continuo secat agmen, atque ut vidit socios. {{anchor+|442|Ad v. 442}} feror pro 'ferri debeo', id est ire debeo. {{anchor+|443|Ad v. 443}} cuperem ipse parens spectator adesset aspere et amare dictum: multa enim mala graviora videntur si ante oculos nostros eveniant, quam si audiantur. tale est et in secundo de Polite "qui nati coram me cernere letum fecisti": non enim obicit Pyrrho, quod occiderit, quia hoc ius belli exigebat, sed quare vidente patre: et his similia, ut "inpositique rogis iuvenes ante ora parentum" et "an fratris miseri letum ut crudele videres?" et "vidi oculos ante ipse meos" et "victum tendere palmas Ausonii videre". {{anchor+|444|Ad v. 444}} Aequore ivsso pro 'ipsi iussi'. et est usurpatum participium: nam 'iubeor' non dicimus, unde potest venire 'iussus'. sic ergo hic participium usurpavit, ut Horatius verbum, dicens "haec ego procurare et idoneus imperor et non invitus". ergo satis licenter dictum est, adeo ut huic loco Probus [hic corruptum] alogum adposuerit. {{anchor+|445|Ad v. 445}} Tum deinde. {{anchor+|446|Ad v. 446}} stupet in turno id est in Turnum intuens. {{anchor+|447|Ad v. 447}} omnia quae omnia? an circa Turni arma et corpus? {{anchor+|448|Ad v. 448}} Tyranni regis superbi. {{anchor+|449|Ad v. 449}} Aut spoliis ego iam raptis lavdabor opimis aut leto insigni dilemma argumentum, quod est ab utraque parte firmissimum et concludit adversarium. spoliis opimis quae dux duci detrahit, ut diximus supra, sunt spolia opima. {{anchor+|450|Ad v. 450}} sorti pater aequus utrique est 'sorti' pro 'casui' et 'fortunae'. aequus hoc est aequo animo feret, si cecidero: quia dixerat Turnus 'cuperem ipse parens spectator adesset'. {{anchor+|452|Ad v. 452}} Frigidus arcadibus coit in praecordia sanguis praesagio mortis futurae. {{anchor+|453|Ad v. 453}} pedes apparat ire ne videatur pugnae iniquitate vicisse. {{anchor+|454|Ad v. 454}} Specula cum vidit ab alta hoc ad currus altitudinem spectat, leo ad Turni violentiam atque feritatem. et est ordo: utque leo advolat, talis est Turni imago venientis. {{anchor+|457|Ad v. 457}} Contigvum postquam vidit eum venisse intra iactum teli, scilicet ut posset feriri. {{anchor+|458|Ad v. 458}} Ire prior pallas subaudis 'voluit'. alii 'ire' pro 'it' legunt, ut sit infinitivus pro indicativo. si qua si quo modo. fors fortuna. et dictum est propter illud "audentes fortuna iuvat". avsum num pro 'audentem'? {{anchor+|460|Ad v. 460}} per patris hospitium deest 'mei'. {{anchor+|461|Ad v. 461}} Te precor alcide supra contra inferiorem hostem fluminis imploravit auxilium: nunc contra hostem maiorem viribus deum invocat virtute praestantem. {{anchor+|462|Ad v. 462}} Cernat semineci ad illud quod ait Turnus 'cuperem ipse parens spectator adesset' hic dicit 'ipse suum cernat interitum'. {{anchor+|463|Ad v. 463}} Victoremque ferant morientia lumina turni Donatus dicit 'meminerint', sed melius est 'sustineant', quasi pondus et poenam: nec enim meminisse possunt oculi. {{anchor+|465|Ad v. 465}} Lacrimasque effundit inanes hic ostendit eventum futurum. {{anchor+|467|Ad v. 467}} Stat sva cuique dies sectis philosophorum poetae pro qualitate negotiorum semper utuntur, nec se umquam ad unam alligant nisi quorum hoc propositum est, ut fecit Lucretius, qui Epicureos tantum secutus est. scimus autem inter se sectas esse contrarias: unde fit ut in uno poeta aliqua contraria inveniamus, non ex ipsius vitio, sed ex varietate sectarum. illud namque quod ait in quarto "sed misera ante diem", Epicureorum est, qui casibus cuncta concedunt: nunc quod dicit 'stat sua cuique dies', stoicorum est, qui dicunt fatorum statuta servari. sane prudenter fecit ut fluxam et vagam opinionem Epicureorum daret homini, id est sibi, — nam illud ex persona poetae dictum — hanc autem validam daret Iovi: nam stoici et nimiae virtutis sunt et cultores deorum. 'stat' autem fixa est. 'dies' vero tempus vitae; nam feminino usus est genere: cum enim masculino utimur, re vera diem significamus. sane prudenter negaturus a causa coepit, quia qui rogat, dum suspensus expectatione est, potest audire causam, cur sibi postea negatum sit; ceterum si statim neges, non admittit excusationem: ideo negaturus Iuppiter sic coepit. breve tempus vitae quia quandoque finitur: ipse paulo post "Rhaebe diu, res si qua diu mortalibus ulla est, viximus", item Cicero "quid est enim hoc ipsum diu, in quo est aliquid extremum?" {{anchor+|468|Ad v. 468}} Omnibus est magna consolatio, quae ostendit non esse dolenda communia. quis enim indignetur, contingere eum quod omnium est? sed famam extendere factis contra illud quod occurrebat, vitanda esse ardua, si communis omnibus mors esset, vita brevis, dicit ideo amandas esse virtutes, ut vitae brevitas fama et gloriae meritis possit augeri. {{anchor+|469|Ad v. 469}} Opus officium. {{anchor+|470|Ad v. 470}} Gnati deum ut Achilles Thetidis, Memnon Aurorae, Ascalaphus Martis. {{anchor+|471|Ad v. 471}} Sarpedon secundum Vergilii declinationem, ut "nothum Sarpedonis alti", paenultima habebit accentum in nominativo; secundum Homerum, qui et Sarpedontos et Sarpedonos facit, et ultima et paenultima syllaba habet accentum. etiam sva turnum multi 'et iam' legunt, ut sit 'ecce'. et pertinet ad consolationem si cito periturus est ille qui vincit. {{anchor+|472|Ad v. 472}} Metas fines, ut "his ego nec metas rerum nec tempora pono". pervenit bene ad exprimendum celerem mortis adventum praeterito usus est tempore. {{anchor+|473|Ad v. 473}} Rutvlorum reicit arvis respiciendo fecit partem feliciorem, ut "aspice nos hoc tantum": quicquid enim Iuppiter videt, admodum iuvat. reicit 're' naturaliter brevis est et eam pro longa posuit: sic alibi "reice, ne maculis infuscet vellera pullis": quod licet possit excusari, quia cum facit 'reieci', 'i' inter duas vocales posita, producit superiorem, ut dicamus longam eam esse spe, quia per declinationem longa futura est: tamen quia in hac re argumentum magis est quam ratio, dicamus ectasin factam, quae poetis plerumque conceditur. {{anchor+|475|Ad v. 475}} Fulgentem diripit ensem ne iacto telo inermis esset. {{anchor+|477|Ad v. 477}} Viam molita hoc est cum difficultate quaesivit: per quod et soliditas clipei, et minus firmus hastae iactus ostenditur. {{anchor+|478|Ad v. 478}} strinxit tactu modico praeteriit: ita enim ab antiquis dicebatur: et est significatio levis vulneris. {{anchor+|479|Ad v. 479}} ferro praefixum robur periphrasis hastae. {{anchor+|481|Ad v. 481}} Nunc mage sit legitur et 'nunc magis est', unus tamen sensus est. sed si 'mage' legamus, propter metrum dictum est pro 'magis', sicut etiam 'pote' pro 'potis': Persius "qui pote? vis dicam? nugaris, cum tibi, calve": quod adeo in usum venit, ut etiam in prosa inveniatur: Cicero in frumentaria "mage condemnatum hominem in iudicium adducere non posse". penetrabile pro 'penetrale' dicitur: nam quod penetrat 'penetrale' dicitur, quod autem penetratur 'penetrabile'. {{anchor+|482|Ad v. 482}} tot ferri terga non dicit quot terga, sed multa. {{anchor+|483|Ad v. 483}} cum pellis quidam 'pellis' humiliter dictum accipiunt. {{anchor+|484|Ad v. 484}} Cuspis ingens ita accipiendum est, ne incongruum sit, de puero si dixeris 'ingens pectus'. sane cuspidem abusive pro hastae mucrone posuit. {{anchor+|485|Ad v. 485}} Et pectus perforat hic subdistinguendum, ut 'ingens', sicut diximus, ad superiora possit referri. {{anchor+|487|Ad v. 487}} Animusque sequvntur 'animus' pro anima: nam animus consilii est, anima vitae. quidam secundum Epicureos animam per totum corpus divisam esse volunt, et exinde posse fieri ut quis amputata parte corporis vivat: animum vero esse τὸ ἡγεμονικὸν animae, sine quo vivere non possumus: ergo secundum sectam sibi notam poetam locutum. {{anchor+|488|Ad v. 488}} sonitum super arma dedere Homeri est ἀράβησε δὲ τεύχε' ἐπ' αὐτῷ . {{anchor+|491|Ad v. 491}} Referte evandro potest et hic distingui, potest et supra 'referte', ut sit 'Euandro remitto qualem meruit filium'. {{anchor+|493|Ad v. 493}} quidquid pro 'quodcumque': Plautus in Bacchidibus "quidquid est nomen sibi" (Bac. 25). solamen hvmandi est solacium dolentis scilicet patris: quia hoc solacium est viventium, humare defunctos. {{anchor+|494|Ad v. 494}} Stabunt constabunt. hoc ergo dicit: non illi parvo, non parvo periculo, constabunt Aeneae hospitia. et est proverbialis sensus. {{anchor+|496|Ad v. 496}} Baltei potest et synaeresis esse 'baltei', potest et hypermetrus versus; nam sequens a vocali inchoat. balteus autem a numero singulari masculini est tantum generis: Iuvenalis "balteus et tunicae et cristae": in numero vero plurali et neutri: idem Iuvenalis "quotiens rumoribus ulciscuntur baltea". {{anchor+|497|Ad v. 497}} Inpressumque nefas insculptum Danaidum nefas. Donatus tamen 'inpressum' dicit coactum, quod a patre conpulsae sunt facere. sane fabula talis est. Aegyptus et Danaus fratres fuere. sed cum inter eos contentio de Memphidis imperio fuisset, multis saepe †aduotus contumeliis Danaus fratri Aegypto cessit imperio et relicta ‹patria› ad Peloponnesum perrexit. cuius cives ibi rex factus a suo nomine Danaos appellavit. quod cum Aegyptum momordisset, veritus, ne Danaus de filiabus per generos et nepotes auxilia conquireret, fraude concepta, filiis suis quinquaginta fratris filias in matrimonium postulavit. quas Danaus, dolorem exilii retinens, mox promisit. sed cum factae essent nuptiae, sponsae omnes sponsos suos, monente patre Danao, nuptiali nocte necaverunt: sola Hypermestra servato Lynceo fugam dedit, qui post adeptus patruum Danaum interemit. hae Danaides apud inferos hanc poenam habuisse dicuntur, ut in dolium pertusum aquam mittant. nefas declinatione caret. sub nocte pro 'in nocte'. {{anchor+|499|Ad v. 499}} Clonus evrytides laus ab artifice, ut "mira quem fecerat arte Lycaon", item "divini opus Alcimedontis". caelaverat auro non auro caelaverat, sed in auro. {{anchor+|500|Ad v. 500}} ovat iactat, gloriatur. et est ordo, quo spolio potitus ovat gaudetque. {{anchor+|501|Ad v. 501}} Nescia mens hominum hoc ad Turnum pertinet: quia propter hunc periturus est balteum, quem nunc se sustulisse laetatur. {{anchor+|502|Ad v. 502}} servare modum num quia 'nescia', ideo 'nec servare modum'? sublata elata. {{anchor+|503|Ad v. 503}} Magno cum optaverit emptum 'magno emptum', scilicet pretio: sci et alibi "et magno mercentur Atridae". et est sensus talis: erit tempus quo Turnus optabit quovis pretio redimere, ne ipse Pallantem occidisse videatur. {{anchor+|505|Ad v. 505}} Multo gemitu cum multo gemitu. multo gemitu lacrimis: minus est hic 'cum'. {{anchor+|507|Ad v. 507}} O dolor hos duos versus plerique a poeta dictos volunt, alii a sociis qui reportant cadaver. 'dolor' autem propter illud 'haec te prima dies bello dedit, haec eadem aufert', 'decus' propter illud 'cum tamen ingentes Rutulorum linquis acervos'. {{anchor+|510|Ad v. 510}} mali tanti de morte Pallantis scilicet, ut postea inferantur quae praeterea addit. certior auctor id est nuntius verus. {{anchor+|511|Ad v. 511}} Tenvi discrimine leti modico mortis interstitio: per quod magna Pallantis virtus ostenditur, quo interempto omnis est in fugam conversus exercitus. {{anchor+|512|Ad v. 512}} Versis fugatis. {{anchor+|513|Ad v. 513}} latumque per agmen 'latum limitem ardens agit per agmen', id est facit: sic melius, quam si dicas 'latum per agmen'. ergo sic intellegamus, aut per ordinem, aut per hypallagen; nam et supra sic ait "haec ego vasta dabo et lato te limite ducam". {{anchor+|515|Ad v. 515}} Pallas evander in ipsis omnia sunt oculis erat rectum: Pallas, Euander, mensae quas advena primas tunc adiit, dextraeque datae, in ipsis omnia sunt oculis. sed perite scissa est narratio, per quam animus Aeneae perturbatus exprimitur. {{anchor+|517|Ad v. 517}} tunc adiit quidam 'tunc' pro 'quondam' accipiunt. {{anchor+|518|Ad v. 518}} quattvor hic ivvenes emphasis virtutis quod multos, quod iuvenes, quod armatos, quod rapit: minus enim fuerat si dixisset 'capit': unde in XI. "vinxerat et post terga manus, quos mitteret umbris inferias". {{anchor+|519|Ad v. 519}} Inferias quos immolet umbris inferiae sunt sacra mortuorum, quod inferis solvuntur. sane mos erat in sepulchris virorum fortium captivos necari: quod postquam crudele visum est, placuit gladiatores ante sepulchra dimicare, qui a bustis bustuarii appellati sunt. {{anchor+|520|Ad v. 520}} Captivo sanguine pro 'captivorum', ut "captivi pendent currus", item "captivaque vestis congeritur": et est, ut diximus, speciosus ornatus. {{anchor+|521|Ad v. 521}} Mago dativus est, ut supra "Ilo namque procul". contenderat adversum iecerat. {{anchor+|522|Ad v. 522}} ille astu 'astu' pro scientia bellica. subit subsidit. {{anchor+|524|Ad v. 524}} Per patrios manes et spes surgentis ivli per eas personas rogat, propter quas precatur. et bene, ut in belli calore, breviter omnes locos ad impetrandam veniam conplectitur. {{anchor+|526|Ad v. 526}} Penitus defossa talenta multi enim divitias suas obruebant: unde Horatius "quid iuvat inmensum te argenti pondus et auri furtim defossa timidum deponere terra?" sane melius 'infossa' diceret, quam 'defossa', ad quod est metri necessitate conpulsus: nam fugit dubiam syllabam. et quidam volunt, tria genera argenti vel auri poetam conplexum, signatum, factum, infectum: signatum, quod in vasis et signis, ut 'caelati argenti'; infectum quod in massis, ut 'infectique mihi'. atqui talentum non ad numerum solet, sed ad pondus referri; nisi forte usum temporis sui heroicis temporibus poeta voluerit applicare. {{anchor+|528|Ad v. 528}} Non hic victoria teucrum vertitur in meo scilicet interitu. Lucanus "non pondera rerum, nec momenta sumus". {{anchor+|529|Ad v. 529}} dabit discrimina 'dabit' aut conpensabit, aut faciet, ut "quas turbas dedit". 'discrimina' autem differentiam circa eventum et victoriam. {{anchor+|532|Ad v. 532}} Gnatis parce tuis 'talenta parce' per accusativum Plautine dictum, qui ait in Milite "parce vocem" (Mil. 1220). sane qui in Vergilium scripsit declamationes, de hoc loco hoc ait ex persona Aeneae: 'inprobus es, qui aut regi dones, aut filios exheredes'. 'parce' autem est secundum antiquos 'serva', ut apud Lucilium et Ennium invenitur. quod autem dicit 'gnatis parce tuis', cum supra dixerit 'gnatoque patrique', non est contrarium: nam 'liberos' etiam unum dicimus filium, adeo ut Terentius etiam filiam 'liberos' dixerit, ut in Hecyra "qui illum dignum decreverunt, suos cui liberos committerent", ubi pater de filio ad uxorem loquitur. ergo usurpavit, respiciens ad 'liberos', ut gnatos de uno diceret. commercia vicissitudines et ignoscendi facultatem; vel captivorum redemptionem. {{anchor+|533|Ad v. 533}} iam tum pallante perempto pro 'iam tum cum Pallantem peremit'. {{anchor+|534|Ad v. 534}} hoc patris Anchisae manes idem sentire et patrem et filium dicit, quasi hoc commodum ad illos pertineat. {{anchor+|537|Ad v. 537}} Nec procul haemonides hoc nomen licet possit esse patronymicon, quia in 'des' exit, ut dicamus Haemonis filius, tamen melius est ut id proprium esse dicamus, quia nusquam aliud nomen eius aut praemissum est aut secutum: ergo simile est patronymico, ut sit 'Haemonides' sicut Thucydides. {{anchor+|538|Ad v. 538}} Infula fascia in modum diadematis, a qua vittae ab utraque parte dependent: quae plerumque lata est, plerumque tortilis de albo et cocco. {{anchor+|539|Ad v. 539}} Insignibus armis Asper sic legit et utitur Sallustii exemplo, qui ait "equo atque armis insignibus": Probus vero 'insignibus albis' dicit legendum, ut vestes albas accipiamus, quae sunt sacerdotibus congruae, sicut Statius de Amphiarao dicit. {{anchor+|540|Ad v. 540}} agit campo insequitur per campum. {{anchor+|541|Ad v. 541}} Immolat quasi victimam, ut ille consueverat: nam hoc verbo ad sacerdotis nomen adlusit. sane immolari proprie dicuntur hostiae, non cum caeduntur, sed cum accipiunt molam salsam: Cato in originibus ita ait "Lavini boves immolatos, prius quam caederentur profugisse in †siciliam". ingentique umbra tegit aut magnitudine corporis sui, aut clipei obumbrat eius cadaver: aut 'ingenti umbra', id est morte tegit, ut "in aeternam clauduntur lumina noctem": aut 'ingenti umbra tegit' secundum usum accipiendum, id est insultatione eum opprimit et adumbrat, ut superatos dicimus adumbratos: aut 'ingenti umbra tegit' †aut inferior tegat adversum hostes a fortiore quod institutum vivunt causa spoliorum detrahendorum: sequitur enim 'arma Serestus lecta refert humeris'. serestus Serestos duos intellegamus, unum in castris et unum cum Aenea: nam Troiani nondum erupere de castris, ut intellegamus eum quem supra dixit. ergo duo sunt; nec mirum, cum et ipse dixerit, quod exemplo esse possit "Assaracique duo". {{anchor+|542|Ad v. 542}} Lecta refert proprie dixit: nam spolia quae aptantur tropaeis, legi dicuntur, id est eligi. tibi rex gradive ut "tibi, Phoebe, sacravit". tropaeum declinatio latina est, unde paenultima habebit accentum; in numero vero plurali quia tropaea dicimus, sicut Graeci, nec aliquid inde mutilamus, erit in antepaenultima accentus, sicut apud Graecos. {{anchor+|543|Ad v. 543}} Instavrant acies κατὰ τὸ σιωπώμενον ante fusas accipimus ex eo quod dixit 'instaurant'. vulcani stirpe creatus notandum stirpem de patre dictam, cum semper de longa generis significatione dicatur. {{anchor+|544|Ad v. 544}} veniens pro 'qui venerat'. {{anchor+|545|Ad v. 545}} Dardanides patronymicon a maioribus. anxyris ense sinistram quidam ex hoc volunt intellegi etiam Umbronem occisum: constat enim vere ab Aenea occisum, sicut ipse in catalogo ait "sed non Dardaniae medicari cuspidis ictum evaluit". {{anchor+|546|Ad v. 546}} deiecerat plusquamperfecto usus est ad exprimendam celeritatem, ut "suras incluserat auro". {{anchor+|547|Ad v. 547}} Dixerat ille aliquid proverbialiter dictum est, ac si diceret, non mirum sic occisum esse eum qui sibi plurimum adrogabat. Cornutus ut sordidum inprobat. {{anchor+|548|Ad v. 548}} Caeloque animum fortasse ferebat forte se exaequaverat caelo, ut de Aenea Drances "quibus caelo te laudibus aequem": aut 'ferebat' elevabat, quod solus esset maiore senectute victurus, debellatis omnibus, id est Aenea cum suis. {{anchor+|549|Ad v. 549}} longos pro 'multos'. {{anchor+|551|Ad v. 551}} Silvicolae favno dryope quem nympha crearat Faunus hoc loco quidam rusticus intellegendus est, non deus, sicut supra Anxyr, quem legimus Iovem. alii Fauni filium, sed antequam Faunus in deorum numero reciperetur. non nulli etiam nympham non deam volunt, sed Graece sponsam dictam, vel quae recens nupta sit, ne incredibile sit ex duobus numinibus procreatum esse mortalem: quamquam haec numina secundum Aristotelem aliquando moriantur: nam et Eryx, Veneris et Neptuni filius, ab Hercule occisus est. {{anchor+|552|Ad v. 552}} Ille reducta id est longa, ut "interea videt Aeneas in valle reducta". et intellegimus protenta hasta Tarquiti arma esse inpedita. alii 'reducta' retro acta dicunt, quod non procedit. {{anchor+|553|Ad v. 553}} inpedit non permisit usui esse ad protegendum Tarquitum. {{anchor+|555|Ad v. 555}} deturbat terrae hoc est in terram. {{anchor+|556|Ad v. 556}} super haec inimico pectore fatur quaeritur quid tantum iste commiserat, ut sic saeviret Aeneas? sed ubique de morte Pallantis obicitur dolor. {{anchor+|557|Ad v. 557}} Istic nunc sarcasmos est, id est hostilis inrisio. 'istic' autem pro 'hic'. non te optima mater utrum vere mater, an terra patria? {{anchor+|558|Ad v. 558}} Patrio sepulchro aut etiam hinc apparet, Faunum hominem fuisse: aut, ut quidam volunt, potest hoc ad matrem referri, ut dicat Aeneas quod mater eum sepelire non possit in sui patris monumentis, id est in avi eius materni. {{anchor+|559|Ad v. 559}} alitibus feris σαρκοφάγοις οἰωνοῖς : Plautus "avi me ferae similem faciam, ut praedicas" (Capt. 123). {{anchor+|560|Ad v. 560}} Inpasti ita avidi, ut semper credantur inpasti, sicut de harpyiis dixit "et pallida semper ora fame", quasi fame. {{anchor+|561|Ad v. 561}} prima agmina qui agminis erant primi. {{anchor+|562|Ad v. 562}} fortemque numam fuluvmque camertem fulvum ξανθόν . horum in catalogo meminit. {{anchor+|564|Ad v. 564}} Avsonidum pro 'Ausonidarum', sicut 'deum' pro 'deorum': nam 'Ausonidum' a genere feminino venit ut 'haec Ausonis' et 'hae Ausonides'. 'Ausonidarum' vero venit ab eo quod est 'hic Ausonida huius Ausonidae'. tacitis regnavit amyclis inter Caietam et Terracinam oppidum constitutum est a Laconibus, qui comites Castoris et Pollucis fuerunt — cum Glauco, filio Minois, in Italiam venerunt et misti cum Ausonis — et ab Amyclis, provinciae Laconicae civitate, ei inditum nomen est. Lacones itaque isti cum secundum Pythagoream sectam a caede omnium animalium abstinerent — unde Iuvenalis "cunctis animalibus abstinuit qui tamquam homine" — et ex vicinis paludibus natas serpentes occidere nefas putarent, ab iisdem interempti sunt: unde Amyclas tacitas dicit, id est Pythagoreas: nam Pythagorica virtus est quinquennale silentium. Cicero propter nimiam modestiam perisse illos ait, dum a finitimis accipiunt iniurias et tacent eas. est et alia expositio: cum frequenter falso nuntiarentur hostes et inani terrore civitas quassaretur, lata lege cautum est ne quis umquam hostis nuntiaret adventum. postea cum vere hostis veniret, nullo nuntiante, ex inproviso civitas capta est: unde tacitae Amyclae dictae sunt, quod periere silentio. hinc est quod ait Lucilius "mihi necesse est loqui: nam scio Amyclas tacendo perisse". vel 'tacitis' de quibus taceatur, id est ignobiles et non dignae aliqua opinione: vel hypallage est pro 'ipse tacitus'. {{anchor+|565|Ad v. 565}} Aegaeon qualis ipse est qui et Briareus dicitur, Caeli et Terrae filius. alii hunc ex Terra et Ponto natum dicunt, qui habuit Cottum et Gygen fratres. hic contra Titanas Iovi adfuisse dicitur, vel, ut quidam volunt, Saturno. ignem pectoribus arsisse Asper dicit, ignem hunc animae intellegendum calorem, venientem ex ferocia, ut sit 'cum vim suae crudelitatis efflaret', ut in georgicis "spirantem naribus ignem" de equo. alii ignem hunc fulminis volunt, ut sit dictum quemadmodum in primo "illum expirantem transfixo pectore flammas". sane notandum 'ignem arsisse', cum igni alia res ardeat. {{anchor+|567|Ad v. 567}} iovis cum fulmina contra quia dicitur flammam emisisse oribus suis contra Iovis fulmen. Homerus nihil dicit aliud, quam centum manus eum habuisse et auxilio eum Iovi adversus Neptunum, Iunonem et Minervam fuisse. et forte aut suum ignem, aut Iovis, acceptum spirasse pro eo, ut sit 'contra' non adversus Iovem, sed similiter, a pari, ut Terentius in Adelphis in capite comoediae "ille ut item contra me habeat facio sedulo". {{anchor+|568|Ad v. 568}} paribus id est inter se paribus. {{anchor+|569|Ad v. 569}} Sic ut non unam manum putares: namque ad hoc pertinet comparatio, ut intellegamus, eum multitudinis vice dimicasse. desaevit autem hic valde saevit, alias saevire desinit. {{anchor+|570|Ad v. 570}} Intepvit mucro nimia scilicet caede. {{anchor+|571|Ad v. 571}} Quadriivges propter homoeoteleuton noluit dicere 'quadriiugos', et contulit se ad aliam declinationem: nam et 'quadriiuges' et 'quadriiugos' dicimus, sicut 'inermis' et 'inermus', 'exanimis' et 'exanimus'. {{anchor+|572|Ad v. 572}} Atque illi equi scilicet, nam ad superiora retulit: quod sciendum est esse vitiosum; interposuit enim 'adversaque pectora'. longe gradientem longis gradibus incedentem: et est militaris incessus. aut e longinquo. {{anchor+|574|Ad v. 574}} effunduntque ducem et hoc loco omisit occisum, ut supra "Dardanides contra furit". {{anchor+|575|Ad v. 575}} Biivgis erit nominativus 'hic biiugus': nam alias biiugibus faceret, si esset tertiae formae ab eo quod est 'hic biiugis, huius biiugis'. {{anchor+|579|Ad v. 579}} adversaque ingens hoc est adversus ipse cum hasta apparuit. et bene 'ingens' visus, cum adversa hasta minaretur. {{anchor+|581|Ad v. 581}} Non diomedis equos nec currum cernis achillis duos obicit a quibus est victus Aeneas, nec tamen usquequaque: nam eorum impetus evitavit. {{anchor+|583|Ad v. 583}} vesano hic poeta adfectionem suam accommodavit dicendo 'vesano'. {{anchor+|585|Ad v. 585}} Dicta parat potest legi et 'dicta parat contra'. {{anchor+|586|Ad v. 586}} Pronus pendens 'pronus' nomen est, nam et comparatur, ut 'pronior'. si autem participium esset, fieret vitiosa elocutio sine interpositione coniunctionis. {{anchor+|587|Ad v. 587}} admonvit praeterito praesenti. proiecto extento, ut "proiectaque saxa Pachyni". proiecto] id est ante iacto. {{anchor+|592|Ad v. 592}} Lucage nulla tuos currus fuga segnis equorum prodidit a. v. v. e. h. v. haec adlocutio contraria est superiori, hoc enim continet: obiecisti mihi quod sim et a Diomede et ab Achille conversus in fugam; te vero, o Lucage, nec equorum tarditas prodidit, quod mihi contigit cum a Diomede occisus est Pandarus qui in eodem curru dimicabat, nec aliqua umbra equi tui sunt territi, quod factum saepius in Homero legitur, sicut et paulo post Turnum agit imago bella deserere. potest tamen et ad illud referri quo tempore eum ab Achille nube cava Neptunus eripuit, ut in quinto commemoratur. potest et ad aliud referri, quod Niphaeus paulo ante ab equis suis proditus est. {{anchor+|594|Ad v. 594}} Ipse rotis saliens sarcasmos est; nam per inrisionem dictum est, qui non morte deiectus es: ille enim vulneratus ceciderat. 'rotis' autem curru, a parte totum. {{anchor+|598|Ad v. 598}} Sine permitte, relinque, patere, id est συγχώρησον . {{anchor+|601|Ad v. 601}} Latebras animae pectus definitio est pectoris, id est in quo anima latet et continetur. {{anchor+|602|Ad v. 602}} Edebat quasi ad spectaculum: unde et munerum editores vocantur. funera caedes, ut "quis funera fando explicet". {{anchor+|603|Ad v. 603}} torrentis aquae notandum quod 'aquae' addiderit, cum absolute 'torrens' dicatur. {{anchor+|604|Ad v. 604}} more furens exposuit superiora epitheta. tandem erumpunt solutam obsidionem ostendit. {{anchor+|605|Ad v. 605}} ascanius puer syllepsis. est ordo: Ascanius et iuventus; nam 'obsessa' et ad Ascanium pertinet. {{anchor+|608|Ad v. 608}} Ut rebare ut arbitrabaris, verum est quod Troiani Veneris virtute nituntur. et dictum est per ironiam: nam superfluo quidam hanc orationem simpliciter dictam volunt, ut re vera dicat Iuppiter per se nihil posse Troianos. quod falsum est, adeo ut Iunonis oratio ad ironiam, non ad simplicia verba respondeat. nec te sententia fallit hoc per parenthesin dictum est. {{anchor+|609|Ad v. 609}} Vivida id est fortis, ut "sed bello vivida virtus". {{anchor+|611|Ad v. 611}} Cui ivno summissa humilis. et quia intellexit obliqua Troianorum accusatione inpugnari suum pudorem, etiam ipsa respondet oblique. {{anchor+|612|Ad v. 612}} Tristia vel quae tristem faciant: vel quae severa: Terentius "tristis veritas inest in vultu atque in verbis fides", item contra Vergilius "furias amnemque severum", id est tristem. {{anchor+|615|Ad v. 615}} Quin ut non: nam confirmativa particula est. quidam hunc ordinem esse volunt: namque si mihi, quae quondam fuerat, vis in amore foret, non hoc mihi negares, quin possem pugnae subducere Turnum. alii hoc genus elocutionis accipiunt, ut per ea quae per parenthesin posita sunt, reliquo sensui occurratur, non his quae primo posita sunt: hic enim ad illud quod insertum est 'non hoc mihi namque negares omnipotens' 'quin et pugnae subducere Turnum et Dauno possem incolumem servare parenti'. alioquin dempta hac parenthesi, non congruit primum cum postremo, si ita dicas 'si mihi quae quondam fuerat quamque esse decebat, vis in amore ‹foret›, quin et pugnae abducere Turnum et Dauno incolumem possem servare parenti': Plautus in Cistellaria "is servus, sed abhinc annos factum est XVI., cum conspicatus est primo crepusculo puellam exponi" (Cas. 39-41, non Cist.). {{anchor+|617|Ad v. 617}} Nunc pereat teucrisque pio det sanguine poenas ductus est; nam non agit ut pereat, sed magis favet eius saluti: nam statim subicitur, cur indigne fiat 'ille tamen nostra deducit origine nomen', ut in secundo "iamdudum sumite poenas, hoc Ithacus velit et magno mercentur Atridae". quod autem dicit 'pio sanguine', Aeneae eum latenter exaequat, qui ubique inducitur cultor deorum. {{anchor+|618|Ad v. 618}} Ille tamen quamquam moriturus est, tamen a diis originem ducit. nostra divina, id est aut Iovis, aut Iunonis, aut omnium deorum. {{anchor+|619|Ad v. 619}} Quartus pater abavus: nec est contrarium illud, quod ait supra "cui Pilumnus avus": potuit enim fieri ut et avus eius et abavus a Pilumno Pilumni nominarentur. ergo per patris appellationem ostendit cognationem. {{anchor+|621|Ad v. 621}} rex aetherii breviter sic fatur ubique reges breviter loquentes ostendit "Iuppiter haec paucis" et "tum breviter Dido vultum demissa profatur". {{anchor+|622|Ad v. 622}} Si mora praesentis leti ex Iovis concessione quali arte egerit Iuno, cognoscitur, scilicet ut Turnus posset evadere. caduco morituro. {{anchor+|623|Ad v. 623}} Ponere facere, vel, ut quidam volunt, constituere et decernere: alii 'ponere' pro 'dare', ut "haec pro virginitate reponit?" sane 'ponere' facere, sicut Lucilius Homerum secutus, qui ait ἄλγε' ἔθηκε id est fecit. alii 'ponere' putare, ut solet dici 'pone me hoc fecisse'. {{anchor+|625|Ad v. 625}} Hactenus indulsisse vacat id est sufficit. ingenti arte locutus est: nam dicendo 'vacat' ostendit, supra hoc breve spatium ulterius bonam stellarum inradiationem Turni fata differre non posse: unde non ait 'indulsisse libet', sed 'vacat', ac si diceret: iam undique in mortem truditur Turnus, hoc tantum vacat spatium, id est intervallum temporis, quasi hoc spatium, hic locus est ut parumper differatur. hinc est quod et supra ait "metasque dati pervenit ad aevi". {{anchor+|626|Ad v. 626}} Venia vlla beneficium, quod te speras mereri. et duas habet significationes: quod petitur, ut hic, et quod conceditur, ut "si qua est victis venia hostibus, oro". {{anchor+|627|Ad v. 627}} mutarive deest 'posse'. an mutatum iri? {{anchor+|628|Ad v. 628}} Quae voce gravaris quae negas fato; vox enim Iovis fatum est: Statius "et vocem fata secuntur". hoc autem dicit: utinam quae negas voce, id est fato, mente praestares. nam si Iovis vox fatum est, potest aliud fando fati ordinem commutare. 'gravaris' autem negas, graviter fers. et hac elocutione non nisi per accusativum utimur, ut si dicas 'gravor adventum tuum', id est graviter fero, gravor praesentiam tuam: nam et ipse sic dixit 'quae gravaris'. aliter non dicimus in hac significatione. similiter etiam accusativo casu utimur, cum volumus absolutam facere elocutionem et per gerundi modum aliquid dicere, ut 'petendum mihi est equum, codicem, byrrum' — hinc Vergilius "aut pacem Troiano ab rege petendum", sic Sallustius "castra sine vulnere introitum" — nam si dixeris 'petendus est codex', iam non per gerundi modum agis, sed participialiter loqueris. {{anchor+|629|Ad v. 629}} Rata firma, perpetua. {{anchor+|631|Ad v. 631}} Veri vana feror id est sum veritatis ignara. {{anchor+|632|Ad v. 632}} orsa pro dictis et fatis. {{anchor+|634|Ad v. 634}} Nimbo succincta id est nubibus, quia praemisit 'agens hiemem': quod nisi esset, splendorem acciperemus, qui est circa corpus deorum. {{anchor+|636|Ad v. 636}} tum dea potest sensu integro 'dea' detrahi. nube cava erit nominativus 'haec nubes'; nam 'nubs' non dicimus, quod ait Livius Andronicus, qui primus edidit fabulam [Latinam] apud nos. {{anchor+|638|Ad v. 638}} Ivbasque propter equinam caudam, quae esse solebat in galeis, ut "cristaque hirsutus equina". {{anchor+|639|Ad v. 639}} Divini adsimulat capitis hoc ex persona poetae dictum est de Aenea, intuentis futura: nam post mortem in numerum referetur deorum. inania nec a membris, nec a mente venientia. {{anchor+|641|Ad v. 641}} Obita morte sumpta, suscepta et conpleta: obiri enim supremus dies dicitur. {{anchor+|642|Ad v. 642}} aut quae sopitos d. s. s. 'quae somnia' pro 'qualia insomnia', quae per somnum videmus. {{anchor+|643|Ad v. 643}} Exultat 'exultare' est gaudere, et per se plenum est: nam 'insultare' est irridere inimicos. et dicimus 'insulto tibi', licet Sallustius dixerit "multos ab adulescentia bonos insultaverat": quamvis possit illic alia esse significatio, id est in multos bonos insultaverat, hoc est impetum fecerat. {{anchor+|644|Ad v. 644}} Inritatque virum telis ideo hac arte agit Iuno et imagine decipit Turnum, quia si ei ex aperto fugam suaderet, more viri fortis ille fugae praeponeret mortem, cum praesertim ipse in sequentibus dicat "usque adeone mori miserum est?" {{anchor+|648|Ad v. 648}} Turbidus elatus adrogantia, tumens. {{anchor+|649|Ad v. 649}} pactos nunc passivum, ut 'pacta puella'. {{anchor+|650|Ad v. 650}} Tellus quaesita per undas sic alibi "en agros et quam bello, Troiane, petisti Hesperiam metire iacens". {{anchor+|651|Ad v. 651}} Vociferans sequitur sequens clamabat, non ante dixit et sic est secutus. {{anchor+|652|Ad v. 652}} Nec ferre videt sva gavdia ventos proverbium est 'venti ferunt gaudia', id est laetatur incassum: sic supra "sed aurae omnia discerpunt", item "partem mente dedit, partem volucres dispersit in auras". {{anchor+|653|Ad v. 653}} Forte ratis descriptio per parecbasin facta, non enim a superioribus pendet, sed ante dictis adiungitur, ut "insula Sicanium iuxta latus". has autem descriptiones esse aptas et raras convenit, sicut etiam Horatius docet in arte poetica, dicens "purpureus late qui splendeat unus et alter adsuitur pannus": sunt enim ornatui. crepidine saxi crepido est abrupti saxi altitudo. crepidines etiam templorum dici ipsos suggestus, in quibus aedes sunt conlocatae: et crepidines viarum, id est ipsae eminentiae dextrae sinistraeque. sane hoc loco antiptosis facta est propter metrum: 'coniuncta' ergo 'crepidine' pro 'crepidini', sicut "haeret pede pes" pro 'pedi'. est autem ablativus pro dativo. {{anchor+|655|Ad v. 655}} Osinius ipse est quem supra Massicum dixit. ergo, ut diximus, [si] Osinius proprium est, Massicus appellativum: licet possit fieri ut duo nomina unius sint, ut Numa Pompilius, Alexander Magnus, Numanus Romulus. alii volunt non eundem esse Massicum, quem Osinium; nam duas civitates supra commemorat, Clusium et Cosam: et tradunt potuisse fieri ut hic Osinius rex quidem unius de memoratis fuerit civitatibus, sed sub imperio Massici egerit: nam et Rhamnetem et Romulum, quos in ducum ordinem non numeravit, reges fuisse dixit. alii hunc postea κατὰ τὸ σιωπώμενον volunt venisse, quia in catalogo eius non meminit. clusinis oris Tusciae civitate. {{anchor+|658|Ad v. 658}} Transilit hoc sermone festinantis celeritas indicatur. {{anchor+|659|Ad v. 659}} vix proram asyndeton: sic enim melius. rvmpit satvrnia funem debuit dici 'cum rumpit Saturnia funem', ut "vix e conspectu Siculae telluris, cum Iuno aeternum servans". ideo autem 'rumpit', ne deprehenso dolo Turnus ad bellum rediret. {{anchor+|660|Ad v. 660}} revoluta per aequora navem hypallage est pro 'revolutam navem'. {{anchor+|661|Ad v. 661}} Illum autem Aeneas absentem in proelia poscit sic melius, quam sicut non nulli volunt — Urbanus namque sic legit — 'ille autem Aenean absentem in proelia poscit', ut 'obvia multa virum dat corpora morti' de nautis in navi inventis intellegamus. quod non procedit; nam absens dicitur qui recedit: quod nunc Turno congruit, non Aeneae qui interest proeliis. 'ille autem Aenean' legunt, †quo si ita est quia Aeneas 'multa virum demittit corpora morti'. {{anchor+|665|Ad v. 665}} Medio ad medium. turbo vis venti. {{anchor+|666|Ad v. 666}} Ignarus rerum id est artis per quam evaserat: hoc est nesciens hoc pro salute sua factum, ideoque et 'ingratus', nam et queritur. {{anchor+|668|Ad v. 668}} Omnipotens genitor duo antonomasiva pro uno proprio, ut "Tritonia Pallas". tanton pro 'tantone'. et constat mutilatas partes orationis accentum in eodem loco habere, in quo etiam integrae habuerunt: nam moria, id est minores particulae, ut 'que, ne, ve, ce', quotiens iunguntur aliis partibus, ante se accentum faciunt, qualislibet sit syllaba quae praecedit, sive brevis sive longa, ut 'musaque, huiusve, illucce, tantone', adduce, deduce: et haec mutilata similiter proferuntur, scilicet sub eodem accentu. {{anchor+|670|Ad v. 670}} quo feror? unde abii? bene variavit adverbia et pronomina. quemve reducit?? 'quem' qualem, ut "hunc ego te Euryale aspicio?" et quasi nescius sui est in tanta rerum permutatione. {{anchor+|671|Ad v. 671}} Lavrentisne iterum m. quasi deliberatio est. {{anchor+|672|Ad v. 672}} Quid manus illa virum?? syllepsis per genus: nam a manu, id est multitudine, ad viros, a feminino ad masculinum, transitum fecit. ergo figuratum et per genus et per numerum. est autem mira defectio, id est quid dicunt? {{anchor+|673|Ad v. 673}} quosve nefas Asper 'quosne' legit et adnotavit 'ne' pro 've', quasi expletiva particula. {{anchor+|674|Ad v. 674}} Palantes video intellegimus eum non longe a terra fuisse: nam quod ait supra 'medio fert aequore', ut diximus, 'ad medium' accipiendum est. aut quia medium dicitur omne quod est inter finem et initium, ut "interea medium Aeneas iam classe tenebat". gemitumque cadentum accipio hinc apparet de Aenea dictum 'obvia multa virum demittit corpora morti'. {{anchor+|675|Ad v. 675}} Ima terra dolet sibi etiam infelicium vota sublata: siquidem in mari constitutus optare sibi hiatum non potest terrae. imam autem terram prudenter dixit, quae sustinet et continet maria. {{anchor+|676|Ad v. 676}} Miserescite venti pro petentis qualitate nonnumquam etiam mors videtur esse miseratio, ut hoc loco, item supra "figite me, si qua est pietas". 'miserescite' autem quis ante hunc? ab eo quod est 'miseresco' et 'miserescimus'. {{anchor+|677|Ad v. 677}} turnus adoro id est iuxta veteres, qui 'adorare' adloqui dicebant: nam ideo et adorea laus bellica, quod omnes eum cum gratulatione adloquebantur, qui in bello fortiter fecit. adoro 'ad' vacat, et est metri causa additum. {{anchor+|678|Ad v. 678}} Syrtis ubi harenosa sunt loca syrtes vocantur: ergo 'inmittite me ad saeva vada syrtium' aut ad harenosa loca, aut re vera ad syrtes, id est ad mundi extrema, quo me nec fama comitetur, id est ubi me nemo sciat desertorem esse. {{anchor+|681|Ad v. 681}} Mucrone indvat aut καταχρηστικῶς dixit 'induat' pro 'feriat': aut hypallage est pro 'mucronem suo induat corpore'. si enim 'induere' est vestire, non mucrone corpus induitur, sed induitur mucro corpore, id est tegitur et vestitur. {{anchor+|682|Ad v. 682}} Crudum crudelem, cruentum. exigat aviditas mori cupientis ostenditur. {{anchor+|686|Ad v. 686}} Animi miserata pro 'animo miserata': nam figurate locutus est, sicut "o praestans animi iuvenis" pro 'animo', id est illa re. {{anchor+|688|Ad v. 688}} Ad urbem Ardeam. et ideo sic longe, ne ex propinquo statim rediret, et ut eum adfectus retineret parentis. {{anchor+|689|Ad v. 689}} At iovis interea monitis novimus sacrilegum esse Mezentium, novimus quoque Iovem etiam adhortatum esse alios deos, ut a bello desisterent, et dixisse "rex Iuppiter omnibus idem". quomodo ergo procedit 'at Iovis interea monitis'? dicimus primum, Iovem iustitiae favere, non partibus: quod si est, iure Mezentium in Turni locum facit venire, ut iustum proelium inveniatur, ne una penitus sit pars a ducibus destituta. quod autem dicitur, sacrilegum Iuppiter admonere non debuit, non admonet, ut vincat, sed ut possit perire. illud etiam frustra quaeritur, quemadmodum numini sacrilegus obtemperare potuerit, cum Mezentium non aperte Iuppiter moneat, sed ei iniciat tale desiderium: unde est "dine hunc ardorem mentibus addunt, Euryale? an sua cuique deus fit dira cupido?" monitis ab eo quod est 'haec monita' hic venit dativus; nam et 'hos monitus' dicimus, ut Persius "hos pueris monitus patres infundere lippos". sed a quarta declinatione nec singulari dativo utimur nec plurali: nam unum nomen est de his, quae licet duplicem habeant declinationem, tamen aliquibus eorum casibus propter asperitatem non utimur, ut 'laurui lauribus', cum et 'huius laurus' et 'ab hac lauru' dicamus. {{anchor+|691|Ad v. 691}} Concurrunt Tyrrhenae acies quae specialiter odio Mezentii in bellum ruebant. {{anchor+|692|Ad v. 692}} uni odiisque bene repetitur 'uni', ut ostendat conspirationem Etruscorum olim Mezentio incumbere. {{anchor+|693|Ad v. 693}} Prodit in aequor extenditur: hinc Iuvenalis "quae pelago occurrunt medio longeque relinquunt Italiam". {{anchor+|694|Ad v. 694}} Ponto contra pelagus: nam dativus est. {{anchor+|695|Ad v. 695}} vim cunctam id est violentiam, impetum. caelique marisque sicut Mezentius odiorum et telorum totius exercitus. {{anchor+|697|Ad v. 697}} Fugacem velocem modo, vel fugientem. {{anchor+|698|Ad v. 698}} Latagum occupat os pro 'Latagi os occupat'. et est Graeca figura, in Homero frequens, ut si dicas ἔκρουσεν Ἀχιλλέα τὸν πόδα , id est Achillem percussit pedem pro percussit Achillis pedem. {{anchor+|699|Ad v. 699}} Poplite palmum ea parte, qua plurimum poterat. {{anchor+|700|Ad v. 700}} segnem sinit qui vulneratus nihil iam efficere potuit. {{anchor+|701|Ad v. 701}} Donat habere Graeca figura, ut "argenti magnum dat ferre talentum". {{anchor+|703|Ad v. 703}} theano mater Mimantis. {{anchor+|705|Ad v. 705}} Cisseis Hecuba filia Cissei secundum Euripidem, nam secundum alios Dymantis est. quod autem ait 'face praegnas', haec ratio est, quia antequam pareret, facem se peperisse vidit in somnis. parin creat plus est, quam si diceret 'face praegnas †incendit paret'. urbe paterna occubat subaudis 'Paris': quod ut non diceret, metri est necessitate conpulsus: nam deest 'qui', ut sit 'qui urbe paterna'. {{anchor+|706|Ad v. 706}} Ignarum lavrens habet ora mimanta scilicet casus sui; vera tamen est lectio 'ignarum', id est ignoratum, qui nesciretur: et est supina significatio, sicut in quarto "liquitque volatile ferrum nescius" pro 'qui nesciebatur'. alii hypallagen volunt esse, ut sit 'Mimas in Laurenti ora ignota iacet'. {{anchor+|707|Ad v. 707}} ac velut ille antiqui 'ille' vel magnitudini vel nobilitati adsignabant, ut "multum ille et terris" et "Poenorum qualis in arvis saucius ille gravi". {{anchor+|708|Ad v. 708}} Actus coactus in retia. {{anchor+|709|Ad v. 709}} Defendit texit, ut "hic mihi dum teneras defendo a frigore myrtos". vesulus mons Liguriae est iuxta Alpes. Liguria autem cohaeret Tusciae, de qua fuerat Mezentius: unde satis est congrua comparatio. sane de hoc Vesulo quidam duo flumina, Rhodanum et Padum, nasci dicunt, quorum unus, id est Rhodanus, in Tyrrhenum mare, alter, id est Padus, in Adriaticum fluit. multosque pro 'multosve': non enim vicina est palus Laurentia monti Vesulo, ut possit unus idemque aper intellegi. sane lavrentia pro 'Laurens': nam vera et recta derivatio haec est. {{anchor+|710|Ad v. 710}} Pastus pro 'pastum', nam supra ait 'quem': ergo antiptosis est. {{anchor+|711|Ad v. 711}} Inhorrvit armos id est armis inhorruit: aut certe in armos horruit et erexit saetas. {{anchor+|712|Ad v. 712}} irasci deest 'est'. {{anchor+|713|Ad v. 713}} Tutis clamoribus praeter periculum: id est ipsi tuti. {{anchor+|714|Ad v. 714}} Ivstae irae quibus quasi odium est propter illud "mortua quin etiam iungebat corpora vivis componens manibusque manus atque oribus ora". {{anchor+|717|Ad v. 717}} Cunctatur disponit se per omnes partes. tergo scuto, ut "et venit adversi in tergum Sulmonis". {{anchor+|719|Ad v. 719}} Corythi de finibus Corythus est et civitas Tusciae, et mons, et rex, pater Dardani: unde nunc ad quodvis potest referri 'de finibus Corythi'. {{anchor+|720|Ad v. 720}} Graius homo oriundo quidem Graecus, sed qui nunc de Tuscia venisset ad bellum. {{anchor+|721|Ad v. 721}} Miscentem perturbantem. {{anchor+|722|Ad v. 722}} Purpureum pennis galeam significat purpureas cristas habentem; aut certe 'purpureum pinnis' pulchrum, bene galeatum, ut "purpurei cristis iuvenes", id est pulchri. pactae conivgis hic ordo est: conciliata primo, dein conventa, dein pacta, dein sponsa. {{anchor+|724|Ad v. 724}} Vaesana fames alibi "et malesuada Fames". fugacem velocem. {{anchor+|725|Ad v. 725}} Surgentem in cornva id est crescentem, cornibus eminentem. {{anchor+|726|Ad v. 726}} Comasque arrexit naturale enim est, ut irati leones erigant iubas. {{anchor+|727|Ad v. 727}} Lavit ab eo quod est 'lavo lavis': nam hoc verbum et primae est coniugationis et tertiae, a qua nunc ait 'lavit', item Horatius "lavit amne crines", item alibi "neque dulci mala vino lavere". ergo 'lavitum' et 'lavit', sicut Plautus in Pseudolo "easque lacrimis lavis" (Ps. 10), id est umectas. {{anchor+|731|Ad v. 731}} Infracta aut valde fracta: aut re vera infracta. {{anchor+|732|Ad v. 732}} Oroden istum Oroden, virum fortem, intellegimus in fugam necessitate esse conversum: nam ipse paulo post dicturus est ad hortandos socios 'pars belli haud temnenda viri, iacet altus Orodes'. {{anchor+|733|Ad v. 733}} nec iacta caecum unum sensum per duos extulit. 'caecum vulnus' autem, quod averso infigitur. {{anchor+|735|Ad v. 735}} Furto insidiis. {{anchor+|736|Ad v. 736}} pede nixus et hasta deest 'ait'. {{anchor+|737|Ad v. 737}} Havd temnenda viri Asper 'viris' legit, ut sit, aliis haud temnenda: alioqui ipse ait 'fugientem haud est dignatus Orodem sternere'. altus magnus, ut "sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo". {{anchor+|738|Ad v. 738}} Paeana secuti paean proprie Apollinis laus est, sed abusive etiam aliorum dicitur; unde Pindarus opus suum, quod et hominum et deorum continet laudes, paeanas vocavit. quamvis quidam alium Paeana esse, alium Apollinem velint, sed vere 'Paean' Apollo. tamen paeana carmen esse victoriae Aeschylus docet, quod ideo Apollini dicatum est, quia malorum avertendorum potens est: unde et ab Homero ultricem inmittens pestilentiam inducitur. {{anchor+|740|Ad v. 740}} Nec longum laetabere duo dixit: nec diu laetaberis, nec diu me indefenso. Homeri autem more morienti dedit scientiam futurorum. longum autem pro 'longe': nomen pro adverbio posuit. {{anchor+|742|Ad v. 742}} Subridens per iracundiam ridens loquitur: unde et illud per inrisionem dictum accipitur 'ast de me divum pater atque hominum rex viderit', id est viderit utrum Mezentio possit nocere ille quem vos deorum et hominum creditis esse rectorem. {{anchor+|744|Ad v. 744}} Eduxit corpore telum quo facilius posset perire: Lucanus "non eget ingestis, sed vulsis pectore telis". {{anchor+|745|Ad v. 745}} Dura quies blandae contraria: sic dictum est et 'somnus ferreus'. {{anchor+|747|Ad v. 747}} Caedicus alcathoum hoc loco est confusio in aliquibus nominibus: nam quis sit Troianus, quis sit Rutulus, ignoratur. {{anchor+|748|Ad v. 748}} Rapo Rapon dicitur, sicut Tarchon; sed metri causa 'n' detraxit, ut possit synaliphe fieri, sicut supra "haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni tuta tenebant". {{anchor+|750|Ad v. 750}} Infrenis casu equi asperrimi, qui frenorum sperneret regimen. infrenos autem etiam homines dicimus, ut "hinc Numidae infreni cingunt". dicimus autem et infrenus et infrenis, sicut inermus et inermis. {{anchor+|751|Ad v. 751}} Processerat agis scilicet contra Messapum dimicaturus: quod nequivit efficere, nam a Valero ante quam ad Messapum perveniret, occisus est. {{anchor+|752|Ad v. 752}} Havd expers non ignarus virtutis parentum. {{anchor+|754|Ad v. 754}} Iaculo et longe fallente sagitta iactu longe fallentis sagittae: nam ἓν διὰ δυοῖν dixit, ut "hamis auroque trilicem", item "molemque et montes insuper altos". an 'longe' valde? {{anchor+|755|Ad v. 755}} mavors fortuna bellica. {{anchor+|756|Ad v. 756}} funera mortes. caedebant legitur et 'cedebant', id est terga vertebant, secundum quod 'ruebant' insequebantur significat. si autem 'caedebant', id est occidebant, 'ruebant' id est cadebant. {{anchor+|758|Ad v. 758}} Iram miserantur inanem generaliter dicit omnem iram bellicam: ubi enim tam inanis iracundia est, quam in bello, ubi ut pereamus irascimur? aut quia nulla causa tam iusta est, ut propter eam bellum geri debeat: nam ideo ait 'et tantos mortalibus esse labores'. an 'inanem' non iuste conceptam? sic "inanis fletus" Aristaei, ut qui scilicet tanti non fuerint, propter quos ille sic lamentaretur. {{anchor+|759|Ad v. 759}} amborum pro 'utrorumque'. {{anchor+|761|Ad v. 761}} Pallida tisiphone non ipsa dea, sed effectus furiae, id est furialis ardor, hoc est insania. {{anchor+|763|Ad v. 763}} Orion cum pedes incedit medii per maxima nerei stagna Orion, ut etiam in primo diximus, Oenopionis regis filius fuit, ei concessus a Iove, Mercurio Neptunoque, susceptis hospitio. hic venator inmensi corporis fuit, qui quodam tempore susceptus a rege Oenopione, cum vellet eius filiam vitiare, ille iratus opem Liberi patris, cuius erat filius, inploravit. is satyros misit, qui soporem infunderent Orioni et sic velut vinctum Oenopioni traderent arbitrio eius puniendum. tum ille Oenopion sopito ei oculos sustulit. caecus itaque Orion cum consuleret quemadmodum oculos posset recipere, responsum est ei, posse lumina restitui, si per pelagus ita contra orientem pergeret, ut loca luminum radiis solis semper offerret. quod ille efficere ita potuit: nam cum audisset strepitum cyclopum Iovi fulmina fabricantum, sono ad eos ductus, unum de his suis humeris superposuit et eo duce oraculi praecepta conplevit. non autem incongrue fingitur ire potuisse per medium pelagus, quasi filius pro parte Neptuni. haec autem comparatio pertinet ad solam corporis proceritatem. alii hunc Orionem tantae magnitudinis dicunt fuisse, ut nulla eum altitudo maris ingredientem potuerit morari, unde inter sidera receptus. sane 'incedit' pro 'incessit', praesens pro praeterito. per maxima autem nerei stagna epitheto elevavit tapinosin more suo. {{anchor+|766|Ad v. 766}} referens pro 'ferens' more antiquo: nam 're' abundat. {{anchor+|770|Ad v. 770}} Inperterritus prima est conpositio, non secunda: nam hoc est 'perterritus' quod et 'territus', et tunc est vera conpositio, cum sermonis natura corrumpitur. sane 'inperterritus' quis ante hunc? {{anchor+|771|Ad v. 771}} mole sva stat hoc est in sua mole, ut dicitur 'in vestigio'. {{anchor+|772|Ad v. 772}} Spatium emensus quantum satis hastae speciosa elocutio. {{anchor+|773|Ad v. 773}} dextra mihi deus sic dictum est, ut "in manibus Mars ipse viri", ut non alium sibi putet deum esse sacrilegus, quam dextram et fortitudinem. {{anchor+|774|Ad v. 774}} Voveo consecro et dico. praedonis praedones sunt qui populandam alienam invadunt provinciam, ut alibi "perfidus alta petens abrepta virgine praedo". {{anchor+|775|Ad v. 775}} Tropaeum tropaeum dictum est ἀπὸ τοῦ τρέπεσθαι , id est ab hostium conversione: unde qui hostem fugasset, merebatur tropaeum, qui autem occidisset, triumphum, ἀπὸ τοῦ θριαμβεύειν , id est ab exultatione. sciendum sane Lauso propriam ideo nihil profuisse pietatem, quod in eum pater mente sacrilega munera transferebat deorum et ei occisorum spolia devovebat. {{anchor+|778|Ad v. 778}} Antorem erit nominativus 'hic Antores', quomodo 'Diores': nam si 'Antor' fuerit nominativus singularis numeri, metri ratio non procedit: omnia enim Graeca nomina 'or' terminata, in obliquis casibus corripiuntur, ut 'Hector Hectoris', 'Nestor Nestoris', 'Castor Castoris'. {{anchor+|779|Ad v. 779}} missus ab argis profectus, ut "missus in imperium magnum". {{anchor+|781|Ad v. 781}} Alieno vulnere telo quod in Aenean fuerat destinatum. caelumque aspicit ut "alto quaesivit caelo lucem" item "hausit caelum mentemque recepit": naturaliter enim morientes cupiunt satiari extremo lucis aspectu. {{anchor+|782|Ad v. 782}} Dulces moriens reminiscitur argos inter physica signa moriturorum etiam hoc legitur, patriae aspectum desiderare perituros, ut "et Tyrios deserta quaerere terra". an ex facti paenitentia? qui ad patriam redire contempserat. {{anchor+|784|Ad v. 784}} Linea terga lino enim tegebantur scuta, ut posset inhaerere pictura. {{anchor+|785|Ad v. 785}} intextum tavris opus pro tergis: Plautus "ubi vivos homines mortui incursant boves" (As. 35). imaque sedit ingvine hypallage est 'ima hasta' pro 'in imo inguine'. {{anchor+|788|Ad v. 788}} A femine ut etiam supra diximus, secundum Caprum erit nominativus 'hoc femen', licet nusquam lectum sit, ut etiam ipse commemorat. {{anchor+|790|Ad v. 790}} Lacrimaeque per ora volutae non viri fortis, sed filii est considerata persona. {{anchor+|791|Ad v. 791}} Optima facta alii legunt 'optime': est autem prosphonesis. hic in hoc loco, vel in hoc bello: nam adverbium est. {{anchor+|792|Ad v. 792}} Si qua fidem tanto est operi l. v. 'si qua' pro 'si', ut "Anthea si quem": aut pro 'si quam fidem'. et quaeritur 'si qua fides' a praeterito, an de futuro dicat. 'tanto' autem 'operi' non de suis carminibus dicit — nec enim sibi adrogaret — sed 'tanto operi', id est pietati et virtuti tuae: nam hic est sensus: ego quidem facta tua, o Lause, et mortem ex pietate venientem non silebo, si tamen credet vetustas ex scelerato homine pium filium fuisse procreatum. {{anchor+|794|Ad v. 794}} inutilis pro 'vulnere debilitatus'. inque ligatus pro 'inligatusque': et est tmesis cum hysterologia. {{anchor+|795|Ad v. 795}} Inimicum hastile cuiusdam quasi picturae pompa describitur. {{anchor+|797|Ad v. 797}} Iamque adsurgentis dextrae ordo est: iamque subiit mucronem Aeneae dextrae adsurgentis et plagam ferentis. 'subiit' autem 'mucronem' iuxta usum praesentem accusativo iunxit, cum alibi antique dativo iunxerit, ut "muroque subibant": quod suis locis plenius dictum est. {{anchor+|798|Ad v. 798}} Morando sustinvit moram iniciendo eius impetum lusit. {{anchor+|800|Ad v. 800}} Dum genitor nati parma p. a. de historia est: nam Scipio Africanus cum esset vix annorum decem et septem, patrem suum defendit in bello, nec cessit viginti et septem confossus vulneribus. {{anchor+|802|Ad v. 802}} furit Aeneas dolore scilicet, quod sibi Mezentius esset ereptus. et est integrum: quamquam furit, tenet se tamen. {{anchor+|803|Ad v. 803}} effusa si quando grandine praeteritum pro instanti posuit. {{anchor+|804|Ad v. 804}} Praecipitant praecipitantur. {{anchor+|805|Ad v. 805}} tuta latet arte quod scilicet se perite a tempestate defendunt. 'tuta' autem 'arte' quae tuetur. {{anchor+|806|Ad v. 806}} alti fornice saxi concameratione, caverna. {{anchor+|807|Ad v. 807}} Dum pluit hic distinguendum: nam si iunxeris 'dum pluit in terris', erit archaismos; debuit enim dicere 'in terras'. tamen sciendum est hemistichium hoc Lucretii esse, quod ita ut invenit Vergilius ad suum transtulit carmen. in terris ut possint et viator et rusticus, quibus opera sunt in terris. {{anchor+|808|Ad v. 808}} Exercere diem hypallage est pro 'ipsi per diem exerceri'. {{anchor+|809|Ad v. 809}} Nubem belli dum detonet bellantum impetum sustinet, donec deferveat. et bene translationem fecit a vicina conparatione. {{anchor+|812|Ad v. 812}} Fallit te incautum pietas tua quod credis idcirco me pium tibi veniam posse concedere, quia et ipse pietatis intuitu dimicas pro patris salute. 'tua' autem 'pietas' prudenter est additum, quasi non a parente descendens. {{anchor+|815|Ad v. 815}} Fila legunt proprium fuerat 'rumpunt'; tamen 'legunt' aut colligunt est, aut transeunt, ut "litoraque Epiri legimus". exigit ensem per medium et cetera. poetica descriptio est: nam re vera fieri non potuit, ut gladius et transiret per medium corpus iuvenis, et in corpore iuvenis absconderetur: nam 'exigit' est 'ex eo agit trans corpus'. {{anchor+|817|Ad v. 817}} Parmam id est levia arma, non clipeum. 'minacis' autem non Lausi; non enim ipse minatus fuerat. ergo ordo est 'mucro minacis', Aeneae scilicet. aut si ad Lausum referas 'minacis', num audacis et fortis? {{anchor+|819|Ad v. 819}} implevitque sinum sanguis mire expressus est sinus tunicae sanguinem excipiens nec tramittens. vita per avras concessit maesta ad manes vita, id est anima. et abusive dictum est; nam ad inferos simulacrum pergit, non anima. {{anchor+|820|Ad v. 820}} corpusque reliquit potuit sine hoc sensus esse. {{anchor+|825|Ad v. 825}} Pro lavdibus istis quia et contra fortiorem et pro patris salute dimicare conatus est: ideo enim et pluraliter 'laudibus' dixit. alii 'laudibus' pro virtutibus, ut solet poeta, dictum tradunt. {{anchor+|826|Ad v. 826}} Pius Aeneas tanta dabit indole dignum propter vitandam adrogantiam tertia persona usus est, ut "et quisquam numen Iunonis adoret?". 'indoles' autem est proprie imago quaedam virtutis futurae. {{anchor+|827|Ad v. 827}} Quibus laetatus habe tua moris enim fuerat ut cum his rebus homines sepelirentur quas dilexerant vivi. {{anchor+|828|Ad v. 828}} Si qua est ea cura remitto aut more illo dixit quo solet sepultura ad ipsa cadavera non pertinere — licet umbris, sicut in sexto legimus, prosit — ut "si qua est ea gloria signant", item de Pallante "vano maesti comitamur honore": aut certe, si qua est ea cura Mezentio, id est patri sacrilego, qui superos inferosque contemnit. an de tota hac re dubitat? {{anchor+|830|Ad v. 830}} Aeneae magni dextra cadis sic alibi "nomen tamen haud leve patrum manibus hoc referes, telo cecidisse Camillae". {{anchor+|832|Ad v. 832}} sanguine turpantem non ipsum turpantem, sed ut accidit, ita dixit. comptos de more capillos antiquo scilicet more, quo viri sicut mulieres componebant capillos: quod verum esse et statuae non nullae antiquorum docent, et personae quas in tragoedis videmus similes in utroque sexu, quantum ad ornatum pertinet capitis. {{anchor+|833|Ad v. 833}} Interea dum haec geruntur. et omnino sic est apud poetas 'interea', sicut apud Sallustium 'eodem tempore'. {{anchor+|834|Ad v. 834}} Vulnera siccabat lymphis siccabat aqua. sed et nove et physice locutus est; nam cum aqua omnia infundantur, hic ait siccari vulnus aqua. et ratio vera est; fluxus enim sanguinis aquarum frigore continetur. levabat inclinatione recreabat. {{anchor+|835|Ad v. 835}} adclinis quis ante hunc? procul modo 'iuxta' significat, ut "serta procul, tantum capiti delapsa, iacebant". {{anchor+|836|Ad v. 836}} Gravia arma quiescunt cur illa pendeant, haec in terra sint, docuit dicendo 'gravia arma': unde et 'quiescunt' dixit. bene 'gravia', ut et galeam arma, sed levia intellegamus. et talis est figura, sicut illa Sallustii "leonem atque alias feras", ergo et leo fera est. 'quiescunt' autem quasi in terra posita, quoniam galea, quae pendebat, poterat et moveri. {{anchor+|838|Ad v. 838}} Colla fovet sustinens se arboris trunco. fusus propexam in pectore barbam barbam in pectus infusam habens. archaismos autem est quod ait 'in pectore' pro 'in pectus', sicut alibi "mediis effusus in undis" pro 'in medias undas'. 'propexam' autem quis ante hunc? {{anchor+|839|Ad v. 839}} Multa pro 'multum', sicut "et pede terram crebra ferit" pro 'crebro'. multumque remittit hoc pro 'saepe'. {{anchor+|841|Ad v. 841}} Super arma ferebant supra scutum, sicut supra "inpositum scuto referunt Pallanta frequentes". {{anchor+|842|Ad v. 842}} ingentem atque ingenti vulnere Homeri dictum κεῖτο μέγας μεγαλωστί . {{anchor+|845|Ad v. 845}} Ad caelum tendit palmas increpans deos, quasi sacrilegus. et sciendum uno eodemque tempore non eum potuisse et inhaerere corpori et manus ad caelum levare, licet poeta ista coniunxerit. corpore inhaeret aut inhaeret Lauso suo corpore: aut certe hysterologia est, ut sit 'haeret in corpore': melius tamen est ut sit antiptosis pro 'corpori', ut "haeret pede pes" pro 'pedi'. {{anchor+|848|Ad v. 848}} Per vulnera servor aut re vera 'per vulnera', quia per totum eius corpus mucro transierat: aut invidiose 'vulnera' ait pro 'vulnus', sicut Terentius "non perpeti meretricum contumelias", cum de Thaide loqueretur. {{anchor+|850|Ad v. 850}} Nunc demum exilium infelix nunc alte vulnus adactum solacio enim viventis filii utrumque fuerat ante tolerabile. {{anchor+|851|Ad v. 851}} Idem ego qui nunc causa tuae mortis fui, feci ut et exulis et sacrilegi filius esse dicereris. {{anchor+|852|Ad v. 852}} Pulsus ob invidiam excusat, ne merito expulsus esse videatur. {{anchor+|854|Ad v. 854}} Omnes per mortes per omnia mortis genera, nam una mors est: aut 'per mortes omnes', id est per diversa supplicia: aut quasi non una tantum morte dignus. {{anchor+|857|Ad v. 857}} Vis alto vulnere tardat alti vulneris violentia. {{anchor+|858|Ad v. 858}} havd deiectus non deiectus animo. {{anchor+|860|Ad v. 860}} Adloquitur maerentem tristem. haec enim animalia secundum Homerum, cum sint tristia, indicant dominorum mortem futuram. et proprie 'adloquitur' dixit: est enim 'adloqui' consolari. {{anchor+|861|Ad v. 861}} Rhaebe div res si qua div mortalibus vlla est hoc loco notant Vergilium critici, quod homini sacrilego dedit prudentem sententiam: quam rem ratio naturalis excusat. ea enim quae per naturam movent animos, in quamvis personam cadunt, illa vero tantum sunt prudentium, quae non nisi consilio et ratione deprehenduntur: unde et Terentius servis dat plerumque sententias prudentissimas quidem, sed quae se per naturam offerunt cunctis, ut "ne quid nimis". {{anchor+|862|Ad v. 862}} Spolia illa crventa arma Aeneae, Lausi cruore perfusa — inde intulit 'et caput Aeneae', per quod etiam spolia Aeneae intellegimus — nam Lauso nihil detraxerat; dixit enim 'arma, quibus laetatus, habe tua'. si autem 'cruenti', intellexeris scilicet crudelis: sic enim convenit personae loquentis. {{anchor+|863|Ad v. 863}} lavsique dolorum num 'Lausi dolorum' ut "lacrimas dilectae pelle Creusae"? {{anchor+|864|Ad v. 864}} Aut aperit si nulla viam vis aut si nullam ostendit fortitudo rationem. 'aperit' autem praesens pro futuro. {{anchor+|865|Ad v. 865}} Neque enim fortissime credo quod dignaberis habere dominos Teucros, scilicet ignavos: nam hoc intellegimus ex eo quod dixit equo 'fortissime'. plerumque enim ex alterius personae vituperatione vel laude, quid de alia dicatur, agnoscimus, ut hoc loco Troianos vituperatos ex equi laude cognoscimus. item alibi e contra "et nunc ille Paris", scilicet adulter: nam illo loco ex persona Paridis vituperatur Aeneas. {{anchor+|867|Ad v. 867}} Exceptus tergo equo se praebente susceptus: quod fieri plerumque conspicimus. {{anchor+|868|Ad v. 868}} Iaculis oneravit a. aviditas saevientis exprimitur, ut saepius. {{anchor+|869|Ad v. 869}} aere caput fulgens quia supra "procul aerea ramis dependet galea". {{anchor+|871|Ad v. 871}} uno in corde pudor 'uno' autem pro eodem. tribus vero adfectibus conturbatum significat, pudore, ira, dolore, quae potentia sunt singula. {{anchor+|875|Ad v. 875}} sic pater ille deum faciat bene in perniciem contemptoris deorum deos invocat. sic altus apollo aut venerabilis; aut quia in excelso loco consecratus est. {{anchor+|876|Ad v. 876}} incipias deest 'ut'. infesta hasta in vulnus parata, id est protenta. {{anchor+|879|Ad v. 879}} Qua perdere posses deest 'me': nam hoc dicit, nisi extincto filio nulla se ratione potuisse superari. {{anchor+|880|Ad v. 880}} Nec divum parcimus vlli hoc ideo, quia Aeneas invocaverat deos, ut 'sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo'. {{anchor+|881|Ad v. 881}} Desine scilicet mortem minari: quoniam libenter moriturus advenit. {{anchor+|883|Ad v. 883}} inde alivd id est iacit telum. {{anchor+|884|Ad v. 884}} Umbo scutum: nam a parte totum intellegimus. {{anchor+|885|Ad v. 885}} ter circum enarravit quid esset 'ingenti gyro'. laevos equitavit in orbes secundum artem militiae: nam eques stans facillime superatur a pedite. in laevam autem partem ideo circuibat, ut Aeneae dexteram partem circumveniret, quae utique nuda erat. {{anchor+|888|Ad v. 888}} tot spicula taedet hic ostendit quid sit 'figitque volatque'. {{anchor+|889|Ad v. 889}} Pugna iniqua pedes contra equitem. {{anchor+|890|Ad v. 890}} Multa movens utrum in ipsum, an in equum tela torqueret, quo vulnerato Mezentius carebat effugio. inter tempora id est in frontem. {{anchor+|891|Ad v. 891}} Bellatoris equi per quem bellum geritur. aliter hominem dicimus bellatorem, qui bellum gerit. {{anchor+|894|Ad v. 894}} Inplicat inpedit. cernvus cernuus equus dicitur qui cadit in faciem, quasi in eam partem cadens qua cernimus: unde et pueri quos in ludis videmus ea parte, qua cernunt, stantes, cernuli vocantur, ut etiam Varro in ludis theatralibus docet. {{anchor+|895|Ad v. 895}} Clamore incendunt caelum implent. et abusive dixit. troesque hoc est Troiani gaudio. Latinique scilicet dolore. {{anchor+|896|Ad v. 896}} advolat Aeneas multi haec nolunt distingui, quasi simul fiant. {{anchor+|899|Ad v. 899}} Havsit caelum m. r. hoc est aerem: Lucretius "in hoc caelo, qui dicitur aer". et hoc dicit: postquam respiravit et mentem recepit post perturbationem ex equi venientem ruina. {{anchor+|900|Ad v. 900}} Hostis amare aspere. et hoc Homeri est de telo dictum, quod hic ad hominem transtulit: ille enim ait πικρὸν ὀιστόν . {{anchor+|901|Ad v. 901}} Nullum in caede nefas mori viro forti nefas non est, nec ego sic ut vincerem veni, hoc est cum voluntate procumbo. ergo aut nihil acerbi in morte se passurum ait; aut nihil nefandum Aenean commissurum, si se volentem interfecerit, quia mori decreverit, si mortem filii non potuisset ulcisci. nec sic ad proelia veni hoc est ut vincerem, aut victus mortem deprecarer: ergo libenter occumbo. {{anchor+|902|Ad v. 902}} Nec tecum meus haec pepigit mihi foedera lavsus hoc est non cum hoc pacto a te Lausus recessit, ut ego vitam requiram. 'foedera' autem 'pepigit' per translationem dixit, id est non sic pugnavit Lausus, ut ullum mihi vitae relinqueret desiderium. {{anchor+|903|Ad v. 903}} Venia beneficium, ut "orantes veniam". {{anchor+|904|Ad v. 904}} acerba meorum quasi hoc de Aenea non senserit. {{anchor+|905|Ad v. 905}} Hunc oro defende furorem inimicorum iram et post fata saevire cupientem. 'defende' autem est prohibe, ut "dum teneras defendo a frigore myrtos". et bene petit ab Aenea sepulturam, quod scit eum ultro concedere, ut probavit in filio: petit autem non de eius pietate dubitans, sed timens iram suorum. {{anchor+|907|Ad v. 907}} Havd inscius litotes figura: non enim dicit 'non ignarus', sed expectans omnibus votis, ut "munera nec sperno", id est libenter accipio. in hac autem figura plus cogitatur, quam dicitur. {{anchor+|908|Ad v. 908}} Undantique animam diffundit in arma crvore ordo est 'in arma undanti cruore animam diffundit', cuius sedem plerique sanguinem volunt esse. et sic est dictum hoc, ut "una eademque via sanguis animusque sequuntur". fojqcmmqve9qrg2n0ieni1rs8p4igfq 265080 265079 2026-05-09T12:53:48Z Saumache 27923 265080 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos librum X commentarius }} {{Liber |Ante = Commentarius IX |AnteNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum nonum commentarius |Post = Commentarius XI |PostNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum undecimum commentarius }} ==IN VERGILII AENEIDOS LIBRVM DECIMVM COMMENTARIVS.== {{anchor+|1|{{anchor+|1|Ad v. 1}}}} Panditur interea domus omnipotentis olympi secundum poeticum morem hoc dicit 'factus est dies', quia poetae dicunt matutino tempore aperiri caelum, noctu vero claudi — unde est illud "ante diem clauso conponet Vesper Olympo" — nam et paulo post descripturus est noctem, ut "iamque dies caelo concesserat", ut intellegamus alium diem esse consumptum, et nunc eum more solito noctis praetermisisse descriptionem. quamquam 'panditur caelum' etiam simpliciter possimus accipere, quovis tempore, scilicet ad numina convocanda: quod et melius est, quia ait 'interea', id est dum haec geruntur: nam 'interea' particula praeterita negotia coniungit futuris. olympi caeli, quasi ololampi, ideo quia totum lucet. {{anchor+|2|Ad v. 2}} divum pater pro 'divorum', sicut 'Argivum' 'Danaum' 'Teucrum'. videtur accusativi singularis specie pro genetivo plurali usus. {{anchor+|3|Ad v. 3}} Sideream in sedem in astriferum circulum: non enim omnes circuli astriferi sunt, sed solus superior. aut 'sideream' lucidam dixit. unde ardvus omnes ut alibi "et iam finis erat, cum Iuppiter aethere summo despiciens mare velivolum". {{anchor+|4|Ad v. 4}} Castraque dardanidum spectat post generalitatem intulit speciem; consequens enim est, ut omnes terras videns, cernat etiam castra Troiana. non nulli sane 'Dardanidum' pro 'Dardanidarum' adserunt, ut sit genetivus generis masculini specie feminina. {{anchor+|5|Ad v. 5}} Bipatentibus physice dixit: nam caelum patet ab ortu et occasu. est autem sermo Ennianus, tractus ab ostiis, quae ex utraque parte aperiuntur: unde et modo 'bipatentibus' apertis intellegimus. bipatentibus] quod intrantibus et exeuntibus pateant. {{anchor+|6|Ad v. 6}} Caelicolae magni orationis istius intentio hoc agit, ut ab odiis Troianorum Iuno revocetur. quianam cur, quare: Ennianus sermo est "quianam legiones caedimus ferro". {{anchor+|7|Ad v. 7}} Versa retro mutata, ut "quae te genitor sententia vertit?" quidam 'versa retro' intellegunt, quod rursus ad discordias videntur redisse. alii 'versa retro' pro 'inversum acta', quasi quae prius rectum iter pergebat, derivata. certatis aut contra vos, aut contra meam sententiam. {{anchor+|8|Ad v. 8}} Abnveram bello Italiam concurrere teucris id est prohibueram Italiam contra Troianos bella suscipere. atqui dixit in primo "bellum ingens geret Italia". quod ita solvitur: aut quia cum uno deo vel dea aliter loquitur — unde est in primo "hic tibi, fabor enim, quando haec te cura remordet" — , aliter vero cum omnibus diis utilitatis causa propter removendam eorum contentionem et dissensionem: aut certe quia ait in primo "ternaque transierint Rutulis hiberna subactis". illic enim dixit Aenean in Italia contra Rutulos tantum esse pugnaturum, nunc autem omnis est Italia in bella commota Iunonis instinctu, quod et Allecto promisit, ut "finitimas in bella feram rumoribus urbes", et Iuno pollicita est se magis esse facturam, ut "ego, siqua super fortuna laborum est, ipsa regam". 'abnueram' autem prohibueram, ut contra 'adnuit' promittit et consentit significat. abnveram b. i. c. t.] quo modo 'abnueram', cum ipse in primo dixerit "bellum ingens geret Italia?" sed secundum sapientes quosdam alia est necessitas fati, alia voluntas deorum, vis nulla est: quod ipse manifestius in quinto ostendit his versibus "vel quae portenderet ira magna deum vel quae fatorum posceret ordo": nam et in primo de ira Iunonis ait "acti fatis maria omnia circum", et iterum in primo fatorum arcana se dixit moturum, non suam voluntatem ostensurum. sed ibi secreto filiae dicit, hic alter idem invidiose diis omnibus praesentibus videtur loqui propter removendam eorum dissensionem. {{anchor+|9|Ad v. 9}} Quae contra vetitum discordia vetationem, prohibitionem meam. et sic dixit 'vetitum', ut 'aequum', unde est "et servantissimus aequi". sane sub comminatione omnium deorum maxime solam tangit Iunonem, cuius odia insequebantur hoc etiam bello Troianos: quod etiam sequentes Iovis allocutiones manifestius indicant. {{anchor+|10|Ad v. 10}} Ferrumque lacessere pro 'ferro se lacessere'. ordo autem 'quis metus suasit aut hos arma sequi ferrumque lacessere'; non est enim, 'hos suasit', ne fiat σολοικοειδές : quamvis inveniatur huius modi figura, ut "Iuturnam misero, fateor, succurrere fratri suasi", et Ennius "quis te persuasit?" {{anchor+|11|Ad v. 11}} Ne arcessite, tempus nolite bellorum tempora praeoccupare. et bene satis facit uxori cum prohibitione. significat autem bellum Punicum secundum, quo Hannibal ingressus Italiam cum plurimis locis vicerit, praecipue apud Cannas, vicum Apuliae, omnem populi Romani delevit exercitum. {{anchor+|12|Ad v. 12}} Olim quandoque. {{anchor+|13|Ad v. 13}} Alpes inmittet apertas emphasis est; non enim dixit 'per Alpes inmittet exercitum; sed 'ipsas Alpes', quas patefecit non sibi tantum sed omnibus gentibus, quae secundum Catonem et Livium muri vice tuebantur Italiam: quas Hannibal post bella Hispaniae, quae XVII annis confecit, ante exustas aceto infuso rupit: Iuvenalis "et montem rupit aceto". denique loca ipsa quae rupit, Poeninae Alpes vocantur. quamvis legatur a Poenina dea, quae ibi colitur, Alpes ipsas vocari. sane omnes altitudines montium licet a Gallis Alpes vocentur, proprie tamen iuga montium Gallicorum sunt. quas quinque viis Varro dicit transiri posse: una, quae est iuxta mare per Ligures; altera, qua Hannibal transiit; tertia, qua Pompeius ad Hispaniense bellum profectus est; quarta, qua Hasdrubal de Gallia in Italiam venit; quinta, quae quondam a Graecis possessa est, quae exinde Alpes Graiae appellantur. {{anchor+|14|Ad v. 14}} res rapvisse] veteres laedere 'res rapere' dicebant, etiamsi rapinae nullum crimen existeret; similiter satis facere 'res reddere' dicebant. res rapvisse licebit clarigationem exercere, hoc est per fetiales bellum indicere: nam Ancus Marcius cum videret populum Romanum, ardentem amore bellorum, et plerumque inferre bella gentibus nulla iusta extante ratione, et exinde pericula creari, misit ad gentem Aequiculanam et accepit iura fetialia, per quae bellum indicebatur hoc modo, sicut etiam de Albanis retulit Livius. nam siquando homines vel animalia ab aliqua gente rapta essent populo Romano, cum fetialibus, id est sacerdotibus qui faciendis praesunt foederibus, proficiscebatur etiam pater patratus et ante fines stans clara voce dicebat belli causam, et nolentibus res raptas restituere vel auctores iniuriae tradere, iaciebat hastam, quae res erat pugnae principium, et iam sic licebat more belli res rapere. clarigatio autem dicta est aut a clara voce, qua utebatur pater patratus, aut a κλήρῳ , hoc est sorte: nam per bellicam sortem invadebant agros hostium: unde et κληρονόμοι dicuntur Graece qui iure sortiuntur bona defuncti. {{anchor+|15|Ad v. 15}} Placitum aut mihi scilicet, aut fatis: aut quod velim vobis placere. {{anchor+|16|Ad v. 16}} Ivppiter haec paucis habet personarum considerationem, ut superioribus personis det breviloquium, e contra inferiori potestati prolixam orationem, unde ait de Venere 'at non Venus aurea contra pauca refert': quia Veneri causam necesse est reddere, ideo non pauca refert, aut quia mater dolens, aut quia inferior. item Dido quasi regina paucis locuta est, ut "tum breviter Dido". {{anchor+|18|Ad v. 18}} O pater o hominum et Titianus et Calvus, qui themata omnia de Vergilio elicuerunt et deformarunt ad dicendi usum, in exemplo controversiarum has duas posuerunt adlocutiones, dicentes Venerem agere statu absolutivo, cum dicit Iunoni 'causa fuisti periculorum his quibus Italiam fata concesserant'; Iunonem vero niti statu relativo, per quem ostendit Troianos non sua causa laborare, sed Veneris. o pater generaliter 'pater' accipe, non tantum Veneris: nam supra ait 'divum pater atque hominum rex'. et bene in principiis favorem sibi arte conciliat. hominum divvmque aeterna potestas hunc locum Probus quaerit; sed dicit unam rem secundum physicos, alteram secundum mathematicos. nam divum potestas est, quia ipse est aether, qui elementorum possidet principatum; hominum vero ideo, quia bona Iovis inradiatio honores hominibus tribuit. 'aeterna' autem 'potestas' adiecit propter aliorum numinum discretionem: nam legimus et Apollinem deposuisse divinam potestatem, et Herculem vel Liberum patrem non semper deos fuisse. sicut autem hominum, et rerum potestas est: an quemadmodum pro rege vel magistratu potestas solet dici? {{anchor+|19|Ad v. 19}} Namque alivd quid sit ac si diceret, cum paene omnes dii in favorem Iunonis concesserint: 'namque' enim coniunctio ostendit eam hanc habuisse cogitationem. est autem parenthesis. implorare implorare est auxilium cum miseratione deposcere, qua ratione bene dicimus 'imploro te ut misero feras auxilium'; contra 'imploro te ad diem festum' non procedit. {{anchor+|20|Ad v. 20}} Cernis ad augendam invidiam ait 'cernis', ac si diceret, non est opus narratione, cum Troianorum miserias ipse conspicias. insultent rutvli propter illud "interea Rutuli portis circum omnibus instant". insultare autem est inimicis irridere per cavillationem, exultare vero gloriari et laetum esse. {{anchor+|21|Ad v. 21}} Per medios suos scilicet. insignis equis propter illud "viginti lectis equitum comitatus": nam castra non eques irruperat. et ambiguum, utrum 'equis insignis', an 'equis feratur'. secundo marte ad illud respicit "hic Mars armipotens animum viresque Latinis addidit". {{anchor+|22|Ad v. 22}} Rvat inruat. clavsa moenia ad quae in extremis solent adflicti confugere. magna invidia: scimus enim ultimum esse praesidium in castra confugere et hostilem impetum plerumque differre, sicut factum est in bello Troiano. modo ergo dicit ademptam esse etiam hanc aram misericordiae, siquidem intra muros hostis insultat. {{anchor+|23|Ad v. 23}} Quin quinetiam. ipsis in ipsis. 'aggeribus' autem munitionibus, sed abusive. et in muris ideo, quia supra dixit "ignaros deinde in muris Martemque cientes". {{anchor+|24|Ad v. 24}} Aggeribus agger proprie dicitur terra illa quae vallo facto propius ponitur, sed abusive et muros et munimenta omnia aggerem dicimus, sicut modo 'aggeribus moerorum' pro munimentis. moerorum pro 'murorum' antique: nam veteres pleraque eorum quae nos per 'u' dicimus, per 'oe' diphthongon pronuntiabant. hinc est 'moerorum' pro 'murorum' et e contra 'punio' pro 'poenio', quod verbum a poena venit, hinc est et "Punica regna vides", cum Poenos ubique legerimus. hoc autem facit orthographia Graeca: nam quam nos 'u' habemus, illi diphthongon habent ' ου ': et ideo putarunt posse pro hac littera, licet non eandem, diphthongon poni. inundant implent et inundare faciunt. {{anchor+|25|Ad v. 25}} Aeneas ignarus abest ne merito videatur pati: neque enim potest videri fecisse bellum qui factum esse ignorat: aut hoc ipso miserabilis, quia ignarus †excessus. levari obsidione sines liberari: et oblique per Iovem invidiam commovet Iunoni. {{anchor+|27|Ad v. 27}} nascentis Troiae invidiose: quia iam ruinis periclitatur quae modo nascitur. {{anchor+|28|Ad v. 28}} Aetolis surgit ab arpis atqui non est venturus: unde accipiamus Venerem non quasi deam loqui, sed quasi unam de Troianis — ut in primo "unius ob iram prodimur", item "caeli quibus adnuis arcem" — , ne futura ignorare videatur. 'Aetolis' autem 'Arpis' sic dixit, ut Cumas Euboicas: nam de Aetolia Diomedes venit, qui Arpos in Apulia collocavit. {{anchor+|29|Ad v. 29}} Mea vulnera restant ut possim iterum vulnerari. {{anchor+|30|Ad v. 30}} Demoror expecto, sustineo. mortalia d. a.] id est ut dea mortalium armis intersim et ipsa depugnem. et sic dixit 'mortalia arma', ut in duodecimo "vulnus mortale". {{anchor+|31|Ad v. 31}} Si sine pace tua si sine tua benevolentia, ut "orantes pacem", "veniamque precantes", item "exorat pacem divum": ergo 'pace' benevolentia, suffragio. dicendo autem, si ad Italiam sine deorum voluntate venerunt, dent poenas, ostendit statum esse absolutum. sine pace tua sine voluntate tua, sine tua concessione, ut solet dici 'pace illius dixerim'. invito numine troes syllepsis per genus est. {{anchor+|32|Ad v. 32}} Luant peccata 'luant' id est absolvant. dicimus autem et 'luo poenam' et 'luo peccatum'; nam peccatum solvitur poena. qui enim crimine tenetur obnoxius, poena eum a pristina liberat obligatione. contra 'luo poenam' si dixeris, non procedit qua re poena solvatur: tamen auctoritas licenter ista confundit more, quo solet poni vel a sequenti quod praecedit, vel a praecedenti quod sequitur. {{anchor+|33|Ad v. 33}} Neque illos ivveris avxilio concessivus est iste modus secundum Probum; namque in artibus non invenitur. fit autem quotiens taedio contentionis quasi videmur concedere quod tamen nolumus fieri: nam id agit Venus hoc loco, ut Iuppiter magis praestet auxilium. responsa secuti hoc est si non solum prohibiti non sunt, sed eis etiam concessum est. {{anchor+|34|Ad v. 34}} Superi ut Apollo. manes ut Creusa et Anchises, vel Hector. quisquam verecunde: quia apud maritum contra uxorem agit. {{anchor+|35|Ad v. 35}} nova condere fata quasi adversus illa quae tu statuisti. {{anchor+|36|Ad v. 36}} Exustas erycino in litore classes nunc per ἀντικατη γορίαν ad accusationem alterius transit: argumentum est enim, utrum habeat voluntatem nocendi quae nocuit. 'Erycino' autem 'in litore' secundum opinionem suam dixit; nam alii apud Caietam dicunt exusta navigia, unde et Caieta dicta est ἀπὸ τοῦ καῆναι . quamvis quattuor naves exustae sunt, haec tamen exaggerat. {{anchor+|37|Ad v. 37}} quid tempestatum regem ubique 'repetam' subaudiendum. {{anchor+|38|Ad v. 38}} Actam nubibus irim inpulsam, scilicet ut persuaderet matribus incendium navium: ut secundum artem rhetoricam rem unam in duas diviserit, ut latius pateret rei acerbitas interposito alio crimine: nam per Irim naves exustae sunt. sed melius est, ut non sit iteratio, ad Turnum missam Irim intellegere: nec nos moveat ordo conversus, solent enim graviora in principiis et in fine secundum artem rhetoricam poni. nubibus per nubes. {{anchor+|40|Ad v. 40}} Sors rerum id est regnum: nam per sortem inter se fratres, Iuppiter Neptunus et Pluton, mundi regna diviserunt, quae Iuno praeter inferos in Troianorum perniciem moverat. superis inmissa ac si diceret, non iam Troianis, sed diis. respexit autem ad illud "et caeli convexa per auras". {{anchor+|41|Ad v. 41}} Bacchata per urbes non vagata, sed 'bacchata', id est perfuruit: et bene 'bacchata per urbes', quia per simulationem sacrorum Liberi patris matres egerat in furorem. {{anchor+|42|Ad v. 42}} Super imperio id est de imperio, ut "multa super Priamo rogitans". et quasi de salute sua se dicit laborare. est autem verecunda petitio et obliqua, per quam magna Iovi invidia commovetur, qui imperium Troianis promiserat. speravimus ista absolute dixit. {{anchor+|44|Ad v. 44}} Conivnx dura hic distinguendum, ne incipiant esse duo epitheta 'dura fumantia excidia': quod contra artem fit, nulla interposita coniunctione. 'dura' autem debere distingui, ipse ex persona Iunonis ostendit "quae dura potentia nostra egit?" et mire 'coniunx', quasi vitium mariti sit. nulla autem regio invidiose dixit, ut supra "cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis", cum a sola arceantur Italia. {{anchor+|45|Ad v. 45}} Per eversae genitor fumantia Troiae cum dicimus 'rogo te per deos', hoc videmur dicere: memineris religionis curae esse petitionem meam, sicut in primo expressit "at sperate deos memores fandi atque nefandi"; cum autem dicimus 'rogo te per miserias meas', videmur dicere: memineris ab eo te rogari qui miserias pertulit, ut qui rogatur ad misericordiam miseriarum commemoratione flectatur, sicut est nunc in Veneris petitione: nam ideo sic rogat, ut commemoratione infelicitatis Troianae impetret misericordiam. alias stultum est cum adiuratur Iuppiter per excidia Troianorum. Sallustius in primo "postremo ipsos colonos per miserias et incerta humani generis orare". 'fumantia' autem 'quae fumaverunt', non enim fumant iam. {{anchor+|47|Ad v. 47}} Incolumem ascanium ideo Venus pro Aenea non petit hoc loco, non quia pro eo non movetur, sed aut quia scit eum celerius esse moriturum, aut quia soli Ascanio debetur imperium, ut "cui regnum Italiae Romanaque tellus debentur". {{anchor+|48|Ad v. 48}} Aeneas sane quidam 'sane' pro valde accipiunt, ut Cicero pro Quinctio "sane ceterarum rerum pater familias et prudens et attentus". {{anchor+|51|Ad v. 51}} Amathus et paphos Cypri insulae civitates sunt, Veneri consecratae. est amathus 'Amathus' ab Amathonte. celsa paphos antiqua Paphos, quae nunc Palaepaphos dicitur, in excelso fuit posita, ex quo loco aedificia, permittente pace, in planum litoris deducta sunt. cythera insula est contra Laconicam, Veneri consecrata. dicimus autem 'haec Cythera', sicut haec Solyma, haec Artaxata, haec Megara. {{anchor+|52|Ad v. 52}} idaliaeque domus Idalium civitas Cypri est. et hic Idaliam dixit, cum ipse dixerit "aut super Idalium". {{anchor+|53|Ad v. 53}} aevum hic vitam, alias aetatem. inglorius sine triumphis, inmemor gloriae. Cicero in Tusculanis "quae de vita inhonorata et ingloria dici solent". {{anchor+|54|Ad v. 54}} Inde id est ab Ascanio Tyrii nihil timebunt. et verum est; nam Scipio vastaturus est Africam. {{anchor+|55|Ad v. 55}} Quid pestem evadere belli ivvit in fine iam agit miserabiliter, sicut egit et in principiis: nam hoc praecipit ars rhetorica, ut epilogi et principia pari argumentatione tractentur. 'pestem' autem incendium significat, ut "et toto descendit corpore pestis", cum de navibus loqueretur incensis. {{anchor+|56|Ad v. 56}} Fugisse per ignes exprimit quid sit 'pestem belli evadere'. {{anchor+|58|Ad v. 58}} Recidivaque pergama renascentia. tractus autem sermo est ab arboribus, quae taleis sectis pullulant. ergo illud solum recidivum dicimus, quod postea nascitur: unde modo recidiva Pergama dixit, quae renovantur ab his, qui sunt superstites Troianis periclis. {{anchor+|59|Ad v. 59}} non satius deest 'fuit'. cineres patriae insedisse propter illud "dulcisque meorum reliquias colerem". {{anchor+|60|Ad v. 60}} Atque solum quo Troia fuit sic in tertio "et campos ubi Troia fuit". xanthum et simoenta redde oro miseris ambiguum est utrum dicat, redde nobis re vera Troiam antiquam, an, redde nobis terras in Italia ad similitudinem Troiae: novimus enim hanc fuisse consuetudinem, ut advenae patriae suae imaginem sibi redderent, ut "effigiem Xanthi Troiamque videtis". bene ergo Venus medio usa est genere loquendi, ut utrumque significaret, et antiquae reditum Troiae et imperium Italiae, quod Troianis Iuppiter ad similitudinem Troiae fore promiserat. et magis hoc est quod latenter desiderat atque petit. {{anchor+|62|Ad v. 62}} casus da pater iliacos reddantur nobis errores pristini, dummodo praesentia bella vitemus. iterumque revolvere casus si ad Troiam vis referre, sic dic: da nobis Troiam per naufragia et pericula, id est patiamur denuo quae pertulimus, dumtaxat nobis Troia reddatur. si vero ad Italiam vis referre, sic intellege: redde nobis Italiam, et libenter repetimus ea quae in Troia pertulimus. {{anchor+|63|Ad v. 63}} Alta silentia Iuno ubique silens inducitur, unde ei oratio nisi ex nimia necessitate non datur: hinc est 'acta furore gravi': Statius "Iunonem tacitam furibunda silentia torquent". et notandum quia singillatim dicta Veneris hac oratione solvuntur. silentia cogis rumpere silentium rumpere est non tacere: unde apparet usurpative dictum esse "conposito rumpit vocem", id est loquitur: nam vocem rumpere silere est, silentium rumpere loqui. {{anchor+|64|Ad v. 64}} Obductum dolorem celatum et diuturna iam cicatrice coopertum: nam obduci dicuntur vulnera, quae cicatrice clauduntur. {{anchor+|65|Ad v. 65}} Aenean hominum quisquam divumque s. ad illud "quae superi manesque dabant". et celans quae facta sunt ea quae non sunt facta, commemorat: nam non Aeneas, sed Turnus Iunonis instinctu bella commovit. utitur autem replicatione rerum obiectarum; post enim sequitur resolutio. sequi autem 'petere', ut "sidera voce sequentem". {{anchor+|67|Ad v. 67}} Esto modo adverbium est concedentis: nam Graecum est: illo autem loco verbum est "esto nunc Sol testis". fatis auctoribus num hic 'responsis'? quia hoc sequitur * * * {{anchor+|68|Ad v. 68}} Cassandrae impulsus furiis bene 'furiis' plurali numero, quod de vaticinantibus non dicitur, ut videantur merito esse decepti qui Cassandrae insanienti crediderunt: quod falso dicitur a Iunone, sicut ex verbis probamus Anchisae, qui ait "aut quem tum vates Cassandra moveret?" num linquere castra illa ait 'abest', haec ait 'reliquit', ut ipsi adsignet culpam. et est status finitivus non tam dicendo 'abesse', quam 'reliquisse'. {{anchor+|69|Ad v. 69}} Vitam committere ventis non quia enavigavit, hoc dixit; sed 'ventis', id est incertis et inanibus rebus. {{anchor+|70|Ad v. 70}} Num puero summam belli quod Venus ad miserationem, haec ad indignationem posuit. exaggeratio est ab aetate. {{anchor+|71|Ad v. 71}} Tyrrhenamque fidem 'fidem' auxilium petens; an 'fidem' sacramentum, quod adhibetur ad belli societatem? 'agitare' autem ad gentes pertinere melius est. ergo 'Tyrrhenam fidem' extrinsecus accipiendum 'invocare' aut 'petere'. Tyrrhenamque fidem inire societatem cum inimicis gentibus Turno: aut certe disrumpere foedera, quae Turnus cum Tyrrhenis inierat. sciendum sane Turnum auxiliorum causa ad Mezentium confugisse. gentes quietas nam licet vellent in bella prorumpere, tamen erant quietae propter illud oraculum "externos optate duces". {{anchor+|72|Ad v. 72}} Quis deus in fravdem interrogatio. 'in fraudem' autem in periculum: ita enim in iure lectum est "fraudi erit illa res", id est periculo. dura potentia nostra ad illud respicit "si nulla est regio Teucris quam det tua coniunx dura". {{anchor+|73|Ad v. 73}} ubi hic ivno melius quam si dixisset 'ego', ut "degeneremque Neoptolemum narrare memento". nubibus iris propter illud "aut actam nubibus Irim". {{anchor+|74|Ad v. 74}} Indignum est italos Troiam circumdare flammis rhetoricum est: nam quotiens aliqua non possumus solvere, paria opponimus. quod nunc Iuno facit: nam negare non potest nec solvere quia obsidentur Troiani: unde dicit, hoc indignum est, Troianos obsideri, aliena eos matrimonia praeripere dignum est. sic in bucolicis "dic, quibus in terris et eris mihi magnus Apollo, tris pateat caeli spatium non amplius ulnas": quod quia non potuit solvere, et ipse obiecit "dic, quibus in terris inscripti nomina regum nascantur flores". {{anchor+|75|Ad v. 75}} nascentem ὑπόκρισις . {{anchor+|76|Ad v. 76}} Pilumnus avus comparat genus Turni cum Aeneae, dicens etiam avum eius deum esse. Varro Pilumnum et Pitumnum infantium deos esse ait eisque pro puerpera lectum in atrio sterni, dum exploretur an vitalis sit qui natus est: Piso Pilumnum dictum, quia pellat mala infantiae. sed Pilumnus idem Stercutius, ut quidam dicunt, qui propter pilum inventum, quo fruges confici solent, ita appellatus est. si ergo proavus Latini est, non Turni avus: nam Stercutii Picus, Pici Faunus, Fauni Latinus est filius. sed in his nominibus abutitur poeta. diva venilia mater hoc ad Veneris obtrectationem dicit 'cui diva Venilia mater': nam Venilia nympha est. Pilumnum autem avum Turni ideo dicit, ut a vicino nobilis genere esse videatur, sicut est Aeneas: nam paulo post dictura est ipsa Iuno "Pilumnusque illi quartus pater". sane hanc Veniliam quidam Salaciam accipiunt, Neptuni uxorem: Salaciam a salo, Veniliam quod veniam det †negentibus. {{anchor+|77|Ad v. 77}} Atra face saevo bello. et est belli definitio: non enim facibus Troiani pugnaverant, sed ferro, id est bello. {{anchor+|78|Ad v. 78}} Avertere praedas invidiose: ceterum nihil rapuerant. {{anchor+|79|Ad v. 79}} Legere furari: unde et sacrilegi dicuntur, quia sacra legunt, hoc est furantur: alibi "vel quae sublegi tacitus tibi carmina nuper". gremiis abducere pactas id est sponsas: nam ante usum tabularum matrimonii cautiones sibi invicem emittebant, in quibus spondebant se consentire in iura matrimonii, et fideiussores dabant: unde admissum est ut sponsum dicamus virum a spondendo, et sponsam promissam. ceterum proprie sponderi puellae est: ergo sponsus non quia promittitur, sed quia spondet et sponsores dat. sane exaggeratio est nimia in eo quod ait 'gremiis abducere', tamquam iam uxores. {{anchor+|80|Ad v. 80}} Praefigere puppibus arma propter illud "scuta virum fluvio pictasque innare carinas", scilicet quando ad petenda navigavit auxilia. pacem autem orare propter "centum oratores augusta ad moenia regis ire iubet". {{anchor+|82|Ad v. 82}} Proque viro nebulam ad obprobrium pro viro dixit, non pro filio, rem inanem obpositam. dicit autem quando eum Venus a Diomede liberavit, vel Neptunus ab Achille: quod Veneri inputatur, quia in eius gratiam factum est. ventos inanes vacuos. et est nebulae definitio. {{anchor+|83|Ad v. 83}} Et potes in totidem classem convertere nymphas licet hoc mater deum fecerit, tamen hoc Veneri inputatur, quia eius gratia factum est, ut illo loco "quas illi Philomela dapes", cum Procne fecerit, sed propter Philomelam: aut certe quia Venerem dicunt esse matrem deum. {{anchor+|84|Ad v. 84}} nos aliquid rutvlos contra ivvisse nefandum est verecunda confessio est: non enim negat se iuvisse, sed adtenuat dicendo 'aliquid'. {{anchor+|85|Ad v. 85}} Aeneas ignarus abest ea quae solvere non possumus, inridemus, ut hoc loco. sic in bucolicis praemisit "divini opus Alcimedontis", postea per inrisionem ait "et nobis idem Alcimedon duo pocula fecit". {{anchor+|87|Ad v. 87}} Gravidam bellis urbem alibi "populosque feroces contundet". 'urbem' autem provinciam dicit, quo modo "Italiam quaero patriam". {{anchor+|88|Ad v. 88}} Nosne tibi fluxas status relativus, per quem ostendit Venerem magis Troianis causam fuisse periculorum. fluxas molles, quae possent etiam sine inimicis perire. 'res' ergo 'fluxas' fluxam rempublicam dicit: vel 'fluxas' labefactatas. {{anchor+|89|Ad v. 89}} Qui troas achivis atqui de Venere loquitur: sed quia dei ἀρσενοθήλεις sunt, ut diximus supra, ideo sic dixit: nam in subauditione ponuntur ea quae non possumus dicere aperte. {{anchor+|90|Ad v. 90}} consurgere in arma pro 'consurgendi': infinitus modus verbi pro participato. {{anchor+|91|Ad v. 91}} Foedera solvere furto legitur in historiis quod Troiani cum Graecis foedus habuerunt. tunc etiam Paris est susceptus hospitio et sic commisit adulterium. ergo 'foedera solvere furto' amicitias adulterio dissipare: nam furtum est adulterium, unde est "et dulcia furta". et eversi Ilii haec est vera causa: nam foedera quae inter Graecos et Troianos fuerunt, ita soluta sunt. Hercules cum expugnato Ilio filiam Laomedontis Hesionam, Priami sororem, Telamoni dedisset, profecti sunt legati cum Priamo et eam minime repetere potuerunt, illis dicentibus se eam habere iure bellorum. unde commotus Priamus misit Paridem cum exercitu, ut aliquid tale abduceret, aut uxorem regis, aut filiam. qui expugnata Sparta Helenam rapuit. hinc ergo Vergilius utrumque tangit, et istam historiam quam modo diximus, et propter iudicium Paridis: quamvis fabula sit illa res et a poetis composita. foedera solvere furto] an quod Paridem victum a Menelao subripuit morti? an quod Pandarus dissipavit, ut sit 'per furtum'? {{anchor+|92|Ad v. 92}} Dardanius non praeter iniuriam Aeneae hoc posuit, quia Dardanus dicitur: nam perite dubium nomen elegit, quod contumeliam communicaret Aeneae. spartam expugnavit hoc de historia est, ut diximus: nam cum sollicitata Helena Parin sequi noluisset, egressus ille civitatem obsedit. qua eversa Helenam rapuit: unde et recipi meruit a marito. {{anchor+|93|Ad v. 93}} Tela dedi aut amori Alexandri, aut bello. cupidine eo scilicet, quo in amorem Paridis Helena conpulsa est. {{anchor+|94|Ad v. 94}} Decvit metvisse optima est elocutio, nam utrumque praeteriti est temporis. si enim dixeris 'decet metuisse', incongruum est, quia 'decet' praesentis est, 'metuisse' praeteriti. sera pro 'sero', "ut nec sera comantem narcissum". {{anchor+|95|Ad v. 95}} inrita vana, substantiam non habentia. iactas ventilas. {{anchor+|96|Ad v. 96}} Orabat loquebatur: unde et oratores dicimus. nam 'rogabat' si dixeris, non procedit, quia magis conviciabatur. {{anchor+|97|Ad v. 97}} Assensu vario quia pars Veneri favebat, pars Iunoni. {{anchor+|98|Ad v. 98}} deprensa fremunt silvis non subito deprensa, sed aut in silvis detenta, aut intellecta. cev flamina prima c. d. f. s. et caeca volvtant murmvra non tempestatis facit comparationem, sed signi tempestatis futurae: quadam enim arcana ratione fit ut sit murmur in silvis ante ventorum adventum: unde ait 'caeca murmura', quorum ratio non apparet, ut "caecique in nubibus ignes terrificant animos". sic in georgicis "continuo ventis surgentibus aut freta ponti incipiunt agitata tumescere et aridus altis montibus audiri fragor". {{anchor+|102|Ad v. 102}} Tremefacta solo tellus loquente Iove stupor elementorum omnium ostenditur per naturae mutationem: nam et quicquid in aeterno motu est, quievit, et contra terra mota est, semper immobilis, unde Horatius "et bruta tellus". {{anchor+|103|Ad v. 103}} zephyri posvere Sallustius "iam repente visus lenire Tagus". premit placida id est premendo reddit placida. {{anchor+|104|Ad v. 104}} Accipite ergo animis totus hic locus de primo Lucilii translatus est libro, ubi inducuntur dii habere concilium et agere primo de interitu Lupi cuiusdam ducis in republica, postea sententias dicere. sed hoc quia indignum erat heroo carmine, mutavit et induxit primo loquentem Iovem de interruptis foederibus, cuius orationem interrupit Venus, post secuta Iunonis verba sunt quibus redarguit Venerem: unde nunc Iuppiter illud quod omiserat, reddit, dicens: ergo quoniam pacem esse non sinitis, ea quae sum dicturus accipite. et hoc significant versus, qui subsequuntur. {{anchor+|105|Ad v. 105}} Quandoquidem bene sententiae dicendae ordinem servat: nam sicut et in Sallustio et in Philippicis legimus, ante quam dicatur sententia, eius praemittitur ratio: quod hodieque in usu est. {{anchor+|106|Ad v. 106}} Havd licitum est et 'licuit' dicimus et 'licitum est', sicut et 'placuit' et 'placitum est': Terentius "ubi sunt cognitae, placitae sunt". {{anchor+|107|Ad v. 107}} Quae cuique est fortuna hodie specialiter Iuppiter pro Troianis agit, sed hac arte, ut videatur totum pro Iunone loqui. et re vera verba pro Iunone sunt, sed altius intuens deprehendit Troianorum favorem: nam dicendo 'nulli favebo' et in eo statu fore res in quo sunt hodie, significat se favere Troianis, quorum ducis adventu statim victoria consequitur. et vult nihil valere ea quae aut Venus conquesta fuerat de absentia Aeneae, aut Iuno de Turni parentibus dixerat, in eius scilicet commendationem. secat sequitur, tenet, habet, ut "ille viam secat ad naves": unde et sectas dicimus habitus animorum et instituta philosophiae circa disciplinam. {{anchor+|108|Ad v. 108}} Fuat id est 'fuerit': futuri temporis est verbum defectivum. {{anchor+|109|Ad v. 109}} Sev fatis italum castra obsidione tenentur sive [malo] fato Italorum obsidentur castra Troiana, sive Troiani malo errore et sinistris monitis ad Italiam venerunt, neminem absolvo: unde propter amphiboliam distingue 'Italum' et infer 'castra obsidione tenentur', scilicet Troianorum; ipsi enim obsidentur, non Itali. {{anchor+|110|Ad v. 110}} nec rutvlos hoc et de Troianis accipe. solvo absolvo: nam aphaeresin pertulit 'solvo'. monitis autem sinistris propter "Cassandrae inpulsus furiis". {{anchor+|111|Ad v. 111}} Exorsa rerum initia, actus hodierni diei: id est secundum sua coepta habebit eventum. laborem fortunamque periculum et felicitatem. {{anchor+|113|Ad v. 113}} Fata viam invenient scit enim hoc esse fatale, ut Aeneas imperet in Italia. et videtur hic ostendisse, aliud esse fata, aliud Iovem. stygii per flumina fratris hypallage est 'per Stygia fratris flumina'. et bene etiam iure iurando dicta confirmat, ut rem inmobilem necessitate constituat. {{anchor+|115|Ad v. 115}} Totum nutu tremefecit olympum hoc Homeri est. {{anchor+|117|Ad v. 117}} caelicolae medium poetice mores hominum ad deos refert: ut magistratum deducunt. {{anchor+|118|Ad v. 118}} Portis circum omnibus instant instant portis omnibus circum, id est circumcirca fusi: nam modo 'circum' adverbium loci est. {{anchor+|120|Ad v. 120}} ast legio prolepsis: nam legionis nomen Troiani temporis non fuit. vallis intra vallos, id est fustes fossarum, qui valli vocantur: nam munitio ipsa vallum dicitur neutraliter. et hoc dicit: tenebantur Troiani intra vallos quos ipsi posuerant, ne eorum castra facile inrumperent Rutuli. vallum enim modo non obsidentium, sed obsessorum debemus accipere. {{anchor+|121|Ad v. 121}} Nec spes vlla fugae fuga miserrimum et ultimum praesidium est, tamen etiam hoc carebant. {{anchor+|123|Ad v. 123}} Imbrasides Imbrasi filius. hicetaonius Hicetaonis filius. et bene ex varietate syllabarum quaesivit ornatum: nam patronymica aut in 'des' aut in 'ius' exeunt, quibus et uti possumus. quae enim 'on' terminantur, ad nos transire non possunt. {{anchor+|124|Ad v. 124}} Senior cum castore thybris possumus et solum Thybrin senem accipere: possumus et Castorem, si legamus 'et senior cum Castore Thybris': nam amphibolia est. {{anchor+|125|Ad v. 125}} Prima acies hoc est magni viri: et est definitio eorum qui in prima acie fuerunt: unde laudis magis est quod dixit 'prima acies': ordinis enim esse non potest, quia res in muro agitur. germani sarpedonis aut inter se germani filii Sarpedonis, aut Sarpedonis fratres ex eadem matre. {{anchor+|126|Ad v. 126}} Alta nobili. lycia comitantur ab alta] quos comitantur qui sunt Lycia ab alta. {{anchor+|127|Ad v. 127}} fert ingens toto quidam sine effectu ferentem saxum inproprie inductum accipiunt; sed hoc ita resolvunt, quod qui iactum saxum refert, unius tantum rei eventum ostendit, qui ferentem dicit, longum actum notat. {{anchor+|128|Ad v. 128}} Lyrnesius id est Phryx: Lyrnesos enim civitas est Phrygiae, unde fuit Briseis, quam civitatem Achilles expugnavit. Acmon ergo et Menestheus filii Clytii. {{anchor+|129|Ad v. 129}} Menestheo non 'Mnestheo', de quo paulo post dicturus est, legendum est, ne versus non stet, sed 'Menestheo', ita tamen ut meminerimus in ultima syllaba esse synaeresin propter rectam scansionem. {{anchor+|130|Ad v. 130}} Hi iaculis Rutuli scilicet. illi certant defendere saxis id est Troiani. {{anchor+|131|Ad v. 131}} molirique ignem quid est moliri? num inicere, an temptare iacere? et subaudiendum 'alii atque alii'. {{anchor+|132|Ad v. 132}} Veneris ivstissima cura de quo merito curet: quia illi debebatur imperium. {{anchor+|133|Ad v. 133}} Caput detectus sine galea, quasi non pugnaturus; nam audierat "cetera parce puer bello". erat autem inter duces quasi dux. ecce pro admiratione et demonstratione. honestum pulchrum: Terentius "ita me di bene ament, honestus est". {{anchor+|134|Ad v. 134}} Micat scilicet Ascanius fulget qualiter gemma. {{anchor+|135|Ad v. 135}} Aut collo aut capiti figurate: nam 'colli vel capitis' erat commune. {{anchor+|136|Ad v. 136}} Oricia terebintho Oricos civitas est Epiri, iuxta quam nascitur terebinthus, nigrum lignum habens, folia in buxi speciem. retulit autem comparationem ad candidum vultum, qui erat nigris crinibus cinctus. {{anchor+|137|Ad v. 137}} cui melius quam si dixisset 'cuius'. {{anchor+|139|Ad v. 139}} Magnanimae 'gentes' scilicet. magnanimae gentes hic est ordo, aliter non stat versus: est autem prosphonesis. ismare modo nomen est proprium: nam 'Ismarius' facit appellativum a monte Ismaro Thraciae. {{anchor+|140|Ad v. 140}} vulnera dirigere pro 'dirigentem': 'vulnera' autem 'dirigere', id est sagittas quibus fiunt vulnera: est autem hysteroproteron. vvlnera dirigere aut vulnus pro sagitta posuit, ut "insequitur infesto vulnere Pyrrhus": aut acerrime expressit inevitabiles sagittas, dicens eum vulnera, non tela dirigere. {{anchor+|141|Ad v. 141}} Maeonia Lydia, quae ante Maeonia vocabatur. ergo ideo 'generose', quod Lydius. pingvia culta aut figuratum est, quae exercendo culta faciunt: aut 'culta' pro arvis. {{anchor+|142|Ad v. 142}} Pactolusque inrigat auro Pactolus et Hermus Lydiae flumina sunt, aurum sicut Tagus trahentia. sed Pactoli fabula talis est: Mida rex cum ibi regnaret, Silenus captus ab eius sociis et vinctus est. miseratione vel prudentia eum et resolvi fecit et omni adfabilitate fovit. quibus rebus ille gratiam rependens, praestitit Midae, ut quicquid tetigisset, in aurum verteretur; sed cum ille quaecumque contigisset in aurum convertens, fame periclitaretur, ex praecepto in Pactolum fluvium abluendi gratia se mittere iussus est. in quem se cum iecisset, ferendi auri naturam flumini dedit, ipse destitit in aurum quae contingebat mutare. 'inrigat' autem 'auro' mire, cum ramenta quaedam auri inveniri dicantur. {{anchor+|145|Ad v. 145}} Et capys hinc nomen campanae ducitur urbi iste quidem dicit a Capy dictam Campaniam. sed Livius vult a locis campestribus dictam, in quibus sita est. sed constat eam a Tuscis conditam viso falconis augurio, qui Tusca lingua capys dicitur, unde est Campania nominata. Tuscos autem omnem paene Italiam subiugasse manifestum est. hinc nomen campanae ducitur urbi iste quidem hoc dicit, sicut Ovidius, qui Capyn de Troianis esse commemorat "ille dedit Capyi repetita vocabula Troiae", Coeliusque Troianum Capyn condidisse Capuam tradidit eumque Aeneae fuisse sobrinum. alii Campum Samnitem condidisse Capuam confirmant. sed Capuam vult Livius a locis campestribus dictam, in quibus sita est. alii a Capy Atyis filio, Capeti patre, tradunt. alii hunc Capyn filium Capeti volunt esse, Tiberini avum, ex quo fluvius Tiberis appellatus est, eumque Capuae conditorem produnt. constat tamen eam a Tuscis conditam de viso falconis augurio, qui Tusca lingua capys dicitur: unde est Capua nominata. Tuscos autem aliquando omnem Italiam subiugasse manifestum est. alii a Tuscis quidem retentam et prius Vulturnum vocatam: Tuscos a Samnitibus exactos Capuam vocasse ob hoc quod hanc quidam Falco condidisset, cui pollices pedum curvi fuerunt quem ad modum falcones aves habent, quos viros Tusci capyas vocarunt. Varro dicit propter caeli temperiem et caespitis fecunditatem campum eundem Capuanum cratera dictum quasi sinum salutis et fructuum. {{anchor+|147|Ad v. 147}} Contulerant nocte interveniente peregerunt. et est explanatio rerum, quas Aeneas gessit postquam est profectus ab Euandro ad petenda auxilia, dum inter suos et Turnum bella gerebantur: rem enim ante omissam breviter exsequitur. media aeneas freta nocte secabat aut 'media nocte', aut 'freta media'. {{anchor+|149|Ad v. 149}} regem adit instanti tempore adit. {{anchor+|150|Ad v. 150}} Quidve petat scilicet auxilium. quidve ipse ferat vicissitudinem auxilii, ut supra Euandro "accipe daque fidem". multi autem 'quidque petat quidque ipse ferat' dicunt oportuisse dici, sed mutatam coniunctionem: neque enim ex alterius persona exponitur, sed totum ex Aeneae, et ideo 'que' coniunctione opus fuisse; 've' enim proprie 'vel' significat, ut sic "nec patris Anchisae cineres manesve revelli". mezentius arma quae sibi conciliet inicit latenter timorem, ne forte possit collectis auxiliis Mezentius in regna remeare, a quibus fuerat ante depulsus. {{anchor+|151|Ad v. 151}} Violentaque pectora turni superba, ut est illud "quos illi bello profugos egere superbo", id est violento. {{anchor+|152|Ad v. 152}} Hvmanis quae sit fiducia rebus latenter hoc dicit: nolite putare fixam esse et stabilem felicitatem, magna est enim rerum varietas: invicem accipietis auxilia. {{anchor+|153|Ad v. 153}} Admonet inmiscetque preces partim rogat, partim admonet hoc solacium esse vitae humanae tutissimum, si vel mutua dentur auxilia, vel in prosperis positi etiam subiecta considerent. et est superioris versus expressio: nam edocet, quae peterent et quod eum sollicitabat. 'admonet' vero vel causa Mezentii, vel quia instabilis est et vaga fortuna. tarchon hoc nomen ubique Graece ponit, excepto uno in loco, ut est "haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni": quod metri causa fecit. {{anchor+|154|Ad v. 154}} ferit facit, ex more Romano, propter porcum qui de lapide feritur. libera fatis exempta fatali necessitate, qua pugnare non poterant propter illud "externos optate duces". {{anchor+|155|Ad v. 155}} gens lydia per derivationem 'Lydia gens': nam 'Lydia' provincia proprium est. {{anchor+|157|Ad v. 157}} Prima tenet more viri fortis in principiis est: alibi "princeps ante omnes densum Palinurus agebat agmen". rostro phrygios subivncta leones pro 'subiunctos leones habens'. vult pro iugo rostrum navis fuisse, leones autem singulos in singulis navis partibus fuisse depictos. sane notatur a criticis Vergilius hoc loco, quemadmodum sic cito dixit potuisse naves Aeneae fieri: quod excusat pictura, quam solam mutatam debemus accipere. ergo hanc navem Aeneae ab Etruscis datam intellegamus. quidam volunt hanc navem ex his esse quibus Aeneas ad Euandrum erat evectus, et ad Etruriam terra esse portatam. {{anchor+|158|Ad v. 158}} Gratissima propter illinc facta navigia. {{anchor+|160|Ad v. 160}} Eventus belli varios licet haberet fortissimum militem, cogitabat tamen incerta bellorum. {{anchor+|161|Ad v. 161}} iam quaerit sidera deest 'de Aenea'. et 'quaerit sidera' num de sideribus quaerit, an ipsa sidera, id est percenset. aut num causa quaerendi quod cupiat lucem. {{anchor+|162|Ad v. 162}} Noctis iter aut per quae nox decurrit: aut quae intuentes nautae iter peragunt noctibus. iam modo, ut "iamque hos cursu, iam praeterit illos". quae passus terraque marique num quia audiendo res gestas Aeneae incendatur et ipse ad imitandi cupiditatem? {{anchor+|163|Ad v. 163}} Pandite nunc helicona deae Parnasus mons est Thessaliae iuxta Boeotiam, quem locum aliquando Aones tenuerunt, qui in duo finditur iuga, Cithaeronem Liberi et Heliconem Apollinis et Musarum. ex quo fons manare dicitur, quem Pegasi ungula protulisse fertur, qui vocatur Hippocrene. {{anchor+|164|Ad v. 164}} tuscis Tusci a frequenti sacrificio sunt dicti ἀπὸ τοῦ θύειν : unde Tuscos populos bene dicimus. Tusciam vero non debemus dicere, quia nequaquam in idoneis auctoribus legitur, sed aut Etruria dicenda est ab Etrusco principe, aut Lydia a Lydo, aut Tyrrhenia ab eius fratre, qui, ut supra diximus, cum parte populi de Maeonia venit ad Italiam. quod ergo hic dicit Vergilius 'Tuscis comitetur ab oris', de Tuscorum finibus intellegendum est. {{anchor+|166|Ad v. 166}} Massicus aerata princeps secat aequora tigri inter auxilia accipiendum: nam Aeneae prima est navis. et licet sit catalogus in quo enumerantur hi qui venerunt de Tuscia, invenit tamen aliquam varietatem, quod hos navibus venisse commemorat, cum in septimo Turni praesidia per terram venisse memoraverit. sane sciendum amare Vergilium Italis ducibus dare nomina vel fluviorum vel montium. ut ergo supra Almonem et Aventinum commemoravit, sic nunc Massicum dicit: nam Massicus mons est, unde et vinum Massicum dicitur. plerique tamen Massicum nolunt proprium esse nomen, sed appellativum, dicentes Osinium esse Massicum regem: nam paulo post dicturus est "qua rex Clusinis advectus Osinius oris", et nunc dicit 'qui moenia Clusi'. multi alium Massicum, alium Osinium esse volunt. 'tigri aerata' cuius rostrum erat in similitudem tigridis; namque solent naves vocabula accipere a pictura tutelarum. hinc est "hunc vehit inmanis Triton", item "et aurato fulgebat Apolline puppis". 'tigri' autem secundum regulam dixit: nam Graeca nomina quae genetivum singularem in 'dis' mittunt, in eo tantum et in dativo crescunt, in accusativo et ablativo paria sunt nominativo, ut 'tigris tigridis tigridi tigrin tigris a tigri', 'Isis Isidis Isidi Isin Isis Isi': si aliter invenerimus, abusive dictum est, ut in Lucano "ocior et caeli flammis et tigride feta". {{anchor+|167|Ad v. 167}} Moenia clusi pro 'Clusii': nam Clusium dicitur: et est dictum per synizesin, sicut "nec cura peculi" pro 'peculii'. Clusium autem est oppidum iuxta Massicum, quod in Etruria condidit Clusius Tyrrheni, sive Telemachus Vlixis filius. {{anchor+|168|Ad v. 168}} Cosas civitas Tusciae, quae numero dicitur singulari secundum Sallustium: unde apparet esse usurpationem. {{anchor+|169|Ad v. 169}} Corytique coryti proprie sunt arcuum thecae; dicuntur tamen etiam sagittarum, quas et pharetras nominamus. {{anchor+|170|Ad v. 170}} una ad totam classem refert. torvus pro forti et aspero: vel terribilis. {{anchor+|171|Ad v. 171}} Fulgebat scilicet puppis Apolline, armis exercitus. {{anchor+|172|Ad v. 172}} Populonia est civitas Tusciae. matrem autem eorum qui venerant, patriam dixit, ut alibi "insignem quem mater Aricia misit". quidam Populoniam post XII. populos in Etruria constitutos populum ex insula Corsica in Italiam venisse et condidisse dicunt: alii Populoniam Volaterranorum coloniam tradunt. alii Volaterranos Corsis eripuisse Populoniam dicunt. {{anchor+|173|Ad v. 173}} Expertos belli peritos: nam 'expertes' sunt ignari. 'belli' autem potest pro 'in bello' accipi. ilva quidam Ilvam Ithacen dictam volunt; est autem insula adiacens Tusciae, in conspectu Populoniae. Probus 'trecentos' subdistingui vult, ut 'insula' sequentibus iungatur. {{anchor+|174|Ad v. 174}} In exhavstis chalybum generosa metallis quanto exhausta fuerit, tanto generosior, hoc est πολύγονος ~ . ergo 'in exhaustis' non est una pars orationis: namque Plinius Secundus dicit, cum in aliis regionibus effossis metallis terrae sint vacuae, apud Ilvam hoc esse mirum quod sublata renascuntur et rursum de isdem locis effodiuntur. Varro et aliud dicit, nasci quidem illic ferrum, sed in stricturam non posse cogi nisi transvectum in Populoniam Tusciae civitatem, ipsi insulae vicinam. {{anchor+|175|Ad v. 175}} Interpres hominum divumque 'interpres' medium est: nam et deorum interpretator, et hominum, quibus divinas indicat mentes, interpres vocatur. et notandum quod ait Nigidius Figulus, has artes ita inter sese esse coniunctas, ut alterum sine altero esse non possit: unde his quos perfectos vult probare Vergilius, omnium divinandi artium praestat scientiam, ut hoc loco, item supra Heleno, de quo ait "Troiugena, interpres divum, qui numina Phoebi, qui tripodas, Clarii lauros, qui sidera sentis". Nigidius autem solus est post Varronem, licet Varro praecellat in theologia, hic in communibus litteris: nam uterque utrumque scripserunt. {{anchor+|176|Ad v. 176}} Fibrae fibrae sunt iecoris extremitates. parent autem est 'peritissime agnoscuntur': quod ad omnia referendum est, fibras, sidera, voces avium et fulmina: nam si 'videntur' tantum accipias, cuiuis possunt videri, nec tamen intellegi. item voces avium non videntur, sed agnoscuntur auditae. nec 'parent' obtemperant procedit. nam quomodo sidera vel fibrae vel aves vel fulgura possunt obtemperare? parent apparent ac patent, quasi nihil ei absconditum vel abstrusum sit. an hyperbolice tantam illi scientiam siderum vel ceterarum quas dixit rerum esse, ut ei parere videantur, sicut dicimus artes quibusdam esse subiectas? {{anchor+|177|Ad v. 177}} praesagi fulminis ignes 'praesagi' futura denuntiantis, ut "de caelo tactas memini praedicere quercus". est enim †Iovi filius fulmen, de quo tantum futura noscuntur, ut in octavo plenius de fulminis generibus dictum est. alii non ipsum fulmen praesagum accipiunt, sed eos praesagos, qui inde futura praedicunt. {{anchor+|178|Ad v. 178}} Rapit raptim ducit. densos acie in acie constrictos et coniunctos. {{anchor+|179|Ad v. 179}} Alpheae ab origine pisae Alpheus fluvius est inter Pisas et Elidem, civitates Arcadiae, ubi est templum Iovis Olympici: ex quibus locis venerunt qui Pisas in Italia condiderunt, dictas a civitate pristina, unde nunc addidit 'urbs Etrusca solo', cum praemisisset 'Alpheae ab Origine Pisae'. sane Pisas antiquitus conditas a Peloponneso profectis, vel ab his qui cum Pelope in Elidem venerunt. alii Pisum, Celtarum regem, fuisse Apollinis Hyperborei filium et cum Samnitibus bellum gessisse, a quorum regina, quae post coniugis mortem imperio successerat, receptum, in Etruria oppidum suo nomine condidisse. alii †locum ex deo privigno genitum, iuvenem viribus magnis, Pisas condidisse aiunt. Cato originum qui Pisas tenuerint ante adventum Etruscorum, negat sibi conpertum; sed inveniri Tarchonem, Tyrrheno oriundum, postquam eorundem sermonem ceperit, Pisas condidisse, cum ante regionem eandem Teutanes quidam, Graece loquentes, possederint. alii ubi modo Pisae sunt, Phocida oppidum fuisse aiunt, quod nobis indicio est ex Peloponneso originem id oppidum trahere. alii incolas eius oppidi Teutas fuisse, et ipsum oppidum Teutam nominatum, quod postea †Pisas Lydia lingua sua singularem portum significare dixerunt; quare huic urbi a portu lane nomen inpositum. alii ab Epeo, Troiani equi fabricatore, conditum tradunt, qui cum aliis Graecis in hanc regionem reiectus est: ubi postquam Troianae captivae metu dominarum, ad quas deducebantur, naves incenderunt, desperatione reditus remansit, urbemque condidit et ab ea, quae est in Peloponneso, Pisas cognominavit. {{anchor+|181|Ad v. 181}} Equo fidens id est eques optimus. quidam 'Astur' pro 'Astures' accipiunt, apud quos equi et equites optimi perhibentur. versicoloribus armis depictis: per quod bellicosus ostenditur. {{anchor+|182|Ad v. 182}} Tercentum adiciunt accedunt et consentiunt eius voluntati: unde ait 'mens omnibus una sequendi', id est coniurati sunt. Probus 'adiciunt' adiacent et quasi iuxta sunt tradit. {{anchor+|183|Ad v. 183}} Qui caerete domo ac si diceret 'qui sunt domo Carthagine'. Caere autem, ut et supra diximus, etiam Agylla dicitur, ἀπο τοῦ χαίρειν , quod verbum salutandi gratia apud Graecos dici solet. hanc Pelasgi condiderunt, qui cum sitim passi nec usquam aquam invenientes, casu quodam fontem invenissent, in eodem loco oppidum condiderunt. nec videatur contrarium, quod ait "ducit Agyllina nequiquam ex urbe secutos", quasi et Turno et Aeneae praestet auxilium: nam illi Lausum fugientem secuti sunt, hi vero communi odio et consilio totius civitatis in Mezentium arma commoverunt. minionis fluvius est Minio Tusciae, ultra Centumcellas. {{anchor+|184|Ad v. 184}} Pyrgi veteres hoc castellum nobilissimum fuit eo tempore quo Tusci piraticam exercuerunt; nam illic metropolis fuit: quod postea expugnatum a Dionysio tyranno Siciliae dicitur, de quo Lucilius "scorta Pyrgensia". intempestaeque graviscae Graviscanum oppidum alii intempestum dicunt ventis et tempestatibus carens: quod nulla potest ratione contingere. intempestas ergo Graviscas accipimus pestilentes secundum Plinium in naturali historia et Catonem in originibus, ut intempestas intellegas sine temperie, id est tranquillitate: nam ut ait Cato, ideo Graviscae dictae sunt, quod gravem aerem sustinent. {{anchor+|185|Ad v. 185}} ligurum ductor nam Liguria post Tusciam est, circa Gallos. {{anchor+|186|Ad v. 186}} cunare quidam duci nomen datum tradunt a Cunaro monte, qui in Piceno est. cupavo o Cupavo: et declinatur 'Cupavo', sicut 'Cicero' 'Cato'. {{anchor+|189|Ad v. 189}} Namque ferunt luctu cycnum phaethontis amati Phaethon Clymenes et Solis filius fuit. qui cum doleret obiectum sibi ab Epapho, rege Aegypti, quod esset non de Sole, sed de adulterio procreatus, duce matre venit ad Solem et poposcit, ut si vere esset eius filius, petenda praestaret. quod cum Sol iurasset per Stygem paludem se esse facturum, petit ille ut eius currus agitaret. Sol post iusiurandum negare non potuit. acceptis itaque curribus Phaethon, cum orbitam solis exisset, et coepisset mundus ardere, a Iove fulminatus in Eridanum cecidit, qui et Padus vocatur. huius interitum flentes sorores, Phaethusa et Lampetusa, deorum miseratione in arbores commutatae sunt, ut hic dicit, in populos, ut in bucolicis, in alnos. fuit etiam quidam Ligus, Cycnus nomine, dulcedine cantus ab Apolline donatus, amator Phaethontis. qui cum eum fleret extinctum, longo luctu in avem sui nominis conversus est. qui postea ab Apolline inter sidera conlocatus est. cuius nunc filium Cupavonem dicit habere cycni pennas in galea ad formae paternae insigne monstrandum. crimen amor vestrum Phaethontem amatum a Cycno aut pie aut turpiter, accipiamus necesse est. si turpiter, talis est sensus: crimen vestrum est, o Cycne et Phaethon, quod sic amastis; hoc vobis tantum potest obici. alii 'vestrum' pro 'tuum' accipiunt, et ad solum Cycnum referunt, ut "vos, o Calliope, precor". si pie amavit, secundum Asprum 'crimen' erit 'causa', ut alibi "et crimine ab uno disce omnes", ut sit sensus: o Phaethontiades sorores et o Cycne, causa vestrum, id est vestrae mutationis, amor est, quia sic Phaethontem amastis, ut periretis. {{anchor+|190|Ad v. 190}} Umbramque sororum ambitiose dictum pro 'inter arbores de sororibus factas'. et est unum de his, quae habet Vergilius inimitabilia et sua propria: tale est illud "sinuatque alterna volumina crurum", item "cum primum sulcos aequant sata". {{anchor+|191|Ad v. 191}} Musa carmine, cithara, cantilena. {{anchor+|192|Ad v. 192}} Canentem senectam qui canentem senectam mollibus transegit in plumis. canentem senectam pro albo colore neoterice dictum putant. {{anchor+|193|Ad v. 193}} Sidera voce sequentem cum cantu caelum petentem: vel quod est re vera relatus in sidera, sicut videmus in sphaera. {{anchor+|194|Ad v. 194}} filius deest 'eius'. aequales comitatus classe catervas aut per naves aequaliter habens distributas catervas: aut ipsi duci pares virtute. {{anchor+|195|Ad v. 195}} centaurum aut nomen navis; aut qui erat in navi pictus. {{anchor+|198|Ad v. 198}} Ocnus iste est Ocnus, quem in bucolicis Bianorem dicit, ut "namque sepulchrum incipit apparere Bianoris". hic Mantuam dicitur condidisse, quam a matris nomine appellavit: nam fuit filius Tiberis et Mantus, Tiresiae Thebani vatis filiae, quae post patris interitum ad Italiam venit. alii Manto, filiam Herculis, vatem fuisse dicunt. hunc Ocnum alii Aulestis filium, alii fratrem, qui Perusiam condidit, referunt: et ne cum fratre contenderet, in agro Gallico Felsinam, quae nunc Bononia dicitur, condidisse: permisisse etiam exercitui suo ut castella munirent, in quorum numero Mantua fuit. alii a Tarchone Tyrrheni fratre conditam dicunt: Mantuam autem ideo nominatam, quod Etrusca lingua Mantum Ditem patrem appellant, cui cum ceteris urbibus et hanc consecravit. mantus genetivus Graecus est: nam si latine declinaveris 'Mantonis' facit, sicut in Plauto legimus "Ionis". {{anchor+|201|Ad v. 201}} Dives avis maioribus praepotens. et bene 'dives avis', quia non ab Ocno, sed ab aliis quoque condita fuit: primum namque a Thebanis, deinde a Tuscis, novissime a Gallis, vel, ut alii dicunt, a Sarsinatibus, qui Perusiae consederant. sed non genus omnibus unum quia origo Mantuanorum et a Tuscis venit, qui in Mantua regnabant, et a Venetis: nam in Venetia posita est, quae et Gallia cisalpina dicitur. {{anchor+|202|Ad v. 202}} Gens illi triplex populi sub gente quaterni quia Mantua tres habuit populi tribus, quae in quaternas curias dividebantur: et singulis singuli lucumones imperabant, quos tota in Tuscia duodecim fuisse manifestum est, ex quibus unus omnibus praeerat. hi autem totius Tusciae divisas habebant quasi praefecturas, sed omnium populorum principatum Mantua possidebat: unde est 'ipsa caput populis'. ergo Vergilius miscet novam et veterem Etruriam, ut utriusque principatum patriae suae adsignet, cum alioquin Mantua ad haec auxilia pertinere non debeat, quia Aeneas nulla a transpadanis auxilia postulaverit, cum omnis exercitus adversum Mezentium uno loco consederit. et propterea putatur poeta in favorem patriae suae hoc locutus, ut de hac sola trans Padum pro Aenea adversum Mezentium auxilia faciat venisse, quod nec populorum nomina, nec lucumonum rettulerit. {{anchor+|203|Ad v. 203}} Tusco de sanguine vires quia robur totum a lucumonibus habuit. {{anchor+|204|Ad v. 204}} In se armat id est odio sui in arma compellit. {{anchor+|205|Ad v. 205}} Patre benaco velatus harvndine glauca mincius i. d. i. a. pinu Benacus lacus est Venetiae, de quo fluvius nascitur Mincius. iure ergo dux Venetus fluvium provinciae suae depinxit in navi: quem Benaci filium, quia ex ipso habet originem, dicit. {{anchor+|207|Ad v. 207}} Gravis fortis, ut "ferit ense gravem Thymbraeus Osirim": vel 'gravis' aut animo, aut aetate, aut 'gravis' propter navem, nam sequitur 'centenaque arbore fluctum verberat assurgens'. centenaque arbore non ait remis, sed arboribus, ad exprimendam navis magnitudinem, quae plures habuit remorum ordines: unde ait Lucanus "et summis longe ferit aequora remis". {{anchor+|208|Ad v. 208}} Marmore mari. {{anchor+|209|Ad v. 209}} triton pictus in navis prora: et sic ait quasi de vero Tritone, ut "galea alta Chimaeram sustinet, Aetnaeos efflantem faucibus ignes". caerula 'caerula freta', non 'caerula concha', nam versus non stat. {{anchor+|210|Ad v. 210}} laterum tenus ut "crurum tenus", ἄχρι τῶν πλευρῶν . hispida horrida, saetosa. {{anchor+|211|Ad v. 211}} Frons hominem praefert modo frontem primam partem hominis intellegere debemus; nam hoc dicit: a capite usque ad ima latera hominis monstrabatur effigies. {{anchor+|212|Ad v. 212}} spumea semifero incertum, utrum pictus, an ex aere factus. {{anchor+|213|Ad v. 213}} tot lecti proceres quare Tarchonem praeteriit: an quia illi omnes sub imperio eius fuerunt? ter denis triginta accipiamus naves fuisse, non, ut quidam volunt, singulos duces tricenas naves habuisse: nam enumeratorum militum non convenit numerus, praesertim cum sequatur 'subsidio Troiae', id est parvo auxilio: nam apud maiores bella non ambitu, sed virtute constabant. Troiae aut castra Aeneae dixit: aut 'Troiae' pro Troianis. {{anchor+|215|Ad v. 215}} iamque dies caelo concesserat non dicit diem intervenisse; nam supra ait "media Aeneas freta nocte secabat". et 'caelo concesserat' pro 'in caelo', et deest 'nocti'. {{anchor+|216|Ad v. 216}} noctivago nomen mire conpositum. phoebe luna, sicut sol 'Phoebus', item 'Titan' sol, et 'Titanis' luna. describit autem noctem mediam et dicit finitum diem secundum Romanum ritum, qui a media nocte diem numerant, et noctem similiter a medio die. nec lunae fit sine causa commemoratio: nam aliter nymphae videri non poterant. {{anchor+|217|Ad v. 217}} neque enim m. d. c. q. parenthesis est. {{anchor+|218|Ad v. 218}} clavumque regit pro 'clavo navem regit'. clavvmque regit iam ei et in quinto libro dedit gubernandi peritiam. velisque ministrat 'velis' quidam dativum volunt, non ablativum, ut si dicamus aliquem ministrare convivis. {{anchor+|219|Ad v. 219}} Medio in spatio inter navigandum. chorus comitum nymphae de navibus factae. et mire 'comitum', quia cum eo venerant. {{anchor+|220|Ad v. 220}} alma cybebe a Cybebo Phryge, qui primus ei sacrum instituit. cybebe alma mater deum, dicta Cybele vel ἀπο τοῦ κυβί- σαι τὴν κεφαλήν , id est capitis rotatione, quod semper Galli, per furorem motu capitis comam rotantes, ululatu futura praenuntiabant: Lucanus "crinemque rotantes sanguinei populis ulularunt tristia Galli". 'Cybebe' autem bacchius est; nam 'Cybele', anapaestus est, ut "hic mater cultrix Cybele", vel a Cybelo sacerdote †dici vel a Cybele. {{anchor+|222|Ad v. 222}} innabant pariter quia de navibus versae. {{anchor+|223|Ad v. 223}} Quot prius id est 'quantae'; ad numerum retulit: ergo subtraxit 'tot'. {{anchor+|224|Ad v. 224}} lustrantque circumdant et circumeunt. {{anchor+|225|Ad v. 225}} Doctissima cymodocea poetice, sicut etiam mutatio ipsa confingitur: ergo 'doctissima' quae divinitus hanc doctrinam fuerit consecuta: nam stultissimum est, quod ait quidam: ideo 'doctissima', quia Ilionei navis fuit. {{anchor+|226|Ad v. 226}} pone sequens hoc quidam ideo dictum tradunt, quod adversae videri nolunt: unde est "transque caput iace, ne respexeris". dorso eminet peritia natandi ostenditur. {{anchor+|227|Ad v. 227}} tacitis aut ipsa tacita; aut pro 'tacite et leniter'. subremigat subnatat. {{anchor+|228|Ad v. 228}} ignarum adloquitur aut praesentiae suae ignarum, aut quod e navibus nymphae factae sunt. vigilasne deum gens Aenea vigila verba sunt sacrorum; nam virgines Vestae certa die ibant ad regem sacrorum et dicebant 'vigilasne rex? vigila'. quod Vergilius iure dat Aeneae, quasi et regi et quem ubique et pontificem et sacrorum inducit peritum. et bene primo interrogat, deinde quod vigilat, approbat. 'deum' autem 'gens' propter "dis genite" et "geniture deos". {{anchor+|229|Ad v. 229}} velis inmitte rudentes hoc est rudentibus vela inmitte, id est laxa, ut est illud "notas odor attulit auras". inmitti autem dicuntur rudentes cum vela laxantur. {{anchor+|230|Ad v. 230}} sacro de vertice argute 'sacro', ne miretur Aeneas deas factas. pinus hoc loco secundum quartam dixit declinationem, in bucolicis iuxta secundam, "ut Maenalus argutumque nemus pinosque loquentes semper habet". nos sumus loquitur per definitiones. sane declamatorie hos versus explicuit. {{anchor+|231|Ad v. 231}} Perfidus qui post foedus bella commovit: hinc Latinus "ipsi has sacrilego pendetis sanguine poenas". alii e communi sermone perfidum Rutulum dici volunt, quia ipsa Troiana est. ut autem pro 'quoniam': Plautus in Pseudulo "ut lassus veni de via, me volo curare" (Ps. 661), et in Mostellaria "eundem animum mihi oportet esse gratum ut impetravi" (Mos. 220) pro 'quoniam'. {{anchor+|232|Ad v. 232}} praecipites nomen pro adverbio, 'praecipitanter'. {{anchor+|233|Ad v. 233}} rumpimus propter illud "continuo puppes abrumpunt vincula ripis". invitae ac si diceret: malueramus tibi potius servire, quam in nympharum numina commutari. teque per aequor quaerimus id est haec nobis vagandi est causa, ut te invenire possimus. {{anchor+|234|Ad v. 234}} Refecit aut 're' vacat: aut quia ante in ipsis forma fuerat navium. ergo alteram fecit. {{anchor+|235|Ad v. 235}} Dedit esse deas Graeca figura, ut "donat habere viro". aevum inmortalitatem. agitare διάγειν , hoc est agere. {{anchor+|238|Ad v. 238}} Iam loca ivssa tenent ut et supra diximus, hoc κατὰ τὸ σιωπώμενον accipiendum est; nam intellegimus, eum equites misisse per terram. {{anchor+|240|Ad v. 240}} Ne castris ivngant aut 'se' subaudis: aut 'iungant' pro 'iungantur'. {{anchor+|241|Ad v. 241}} socios veniente vocari antiquo verbo militiae usus est: viros enim 'vocari' significat eos, qui necessitate in bellum, non voluntate conveniunt. {{anchor+|244|Ad v. 244}} crastina lux deest 'veniat', hoc est crastina lux veniat tantum. [et crastina lux] si ad Aeneam referas 'spectabis' et 'non inrita dicta putaris', 'crastina lux' subaudiendum 'cum venerit'. si autem ad lucem 'spectabit' legas, 'crastina lux' suspendendum. quidam crastina lux mea si non inrita dicta putaris ingentes rvtvlae spectabit caedis acervos 'spectabit' est vera lectio, et ordo est 'si mea dicta inrita non putaris, crastina lux ingentes acervos caedis videbit': nam male quidam 'spectabis' legunt et ad lucem referunt. quod non procedit; nullus enim sic loquitur: o Aenea, nisi quae dico minime credis, o lux crastina ingentes caedis acervos videbis. alii more antiquo 'lux' pro 'luce' accipiunt: Lucilius in tertio "hinc media remis Palinurum pervenio nox" pro 'nocte'. Longus ait "deest 'venerit'": unde et ipse 'spectabis' legit. {{anchor+|246|Ad v. 246}} dextra discedens inpulit mire 'discedens': adiuvatur enim pulsus recedente eo qui inpulerit. {{anchor+|247|Ad v. 247}} Havd ignara modi inpulit navem libramenti peritia et moderationis: quippe quae fuerat navis. fugit pro 'velociter' posuit. {{anchor+|248|Ad v. 248}} ocior et iaculo breviter tribus comparavit, quoniam et sagittam ventis aequavit. {{anchor+|249|Ad v. 249}} Inde aliae celerant cursus hoc est, inde aliae nymphae aliarum navium cursus celeriores efficiunt, sicut fecerat Cymodocea. an 'aliae' naves? inscius id est rerum quas audierat; nam credere ex aperto non poterat. {{anchor+|250|Ad v. 250}} Omine augurio promissae victoriae. {{anchor+|251|Ad v. 251}} convexa hic 'convexa' epitheton est, quia ait 'supera convexa': alibi solum 'convexa' principale est. {{anchor+|252|Ad v. 252}} Alma parens idaea deum alma proprie est tellus ab eo quod nos alat, abusive tamen etiam aliis numinibus hoc epitheton datur. terram autem ipsam constat esse matrem deum: unde et simulacrum eius cum clavi pingitur; nam terra aperitur verno, hiemali clauditur tempore. dindyma mons Phrygiae. {{anchor+|253|Ad v. 253}} Turrigeraeque urbes civitates turritae, quas terra gerit; unde et cum corona turrita mater pingitur deum. ad frena leones ideo hoc fingitur, quod omnis feritas maternae subiacet adfectioni et subiugata est. figurate autem 'leones ad frena cordi', id est frenati leones. {{anchor+|254|Ad v. 254}} Propinques familiare efficias, prosperes, matures, propitium facias, ut "et propius res aspice nostras". {{anchor+|255|Ad v. 255}} Phrygibusque adsis ac si diceret, et cultoribus tuis. {{anchor+|256|Ad v. 256}} Tantum effatus breviter, ut supra ait, propter lucem iam maturam, id est plenam; nam non crepusculum, sed lux iam matura describitur. revoluta id est aperta, sicut contra involutum dicimus esse quod clausum est. rvebat autem non occidebat, sed oriebatur, cum impetu veniebat, quia per orbem: ut "et ruit Oceano nox". et est in sensu hysteroproteron: prius enim nox fugatur, sic dies oritur. {{anchor+|257|Ad v. 257}} matura multa, quasi tempestiva et quam iam esse oportebat: aut satis plena et clara. {{anchor+|258|Ad v. 258}} Sociis edicit secundum dicta nymphae. †signa sequantur numquid literarum figura faciunt pervolutam? signa sequantur vel tesserae vel tubarum, vel re vera signa militaria. {{anchor+|264|Ad v. 264}} Quales sub nubibus atris altis modo. {{anchor+|265|Ad v. 265}} Strymoniae vero grves a fluvio Thraciae Strymone, iuxta quem habitant. haec autem comparatio non ad telorum pertinet iactum, sed ad Troianorum clamorem. {{anchor+|266|Ad v. 266}} Fugiuntque notos aut quosvis ventos frigidos: nam etiam grues significant tempestatem futuram, ut in georgicis legimus "aut illum surgentem vallibus imis aeriae fugere grues": aut re vera 'notos'; horum enim calorem fugiunt cum revertuntur in Thraciam ex Aegypto. secundo num laeto? Troianorum clamor ex gaudio. {{anchor+|269|Ad v. 269}} Adlabi classibus aequor cum classibus labi; aut aequore classem labi. quidam ita exponunt, ut hoc ad phantasiam Rutulorum referant, quoniam admirantibus his unde tanta fiducia animos Troianorum incessisset, repentina facies multarum navium adpropinquantium perinde visa est, atque si ipsum aequor cum classibus allaberetur. {{anchor+|270|Ad v. 270}} Ardet apex capiti ex sequentibus intellegimus Aeneae armorum fieri descriptionem; nam dicturus est 'at non audaci Turno fiducia cessit', quamvis talia arma conspiceret. si tamen primam respicias conexionem, quasi de Turno videtur dicere: quod non procedit. 'apex' coni altitudo hoc loco. est autem Homeri et locus et comparatio. hoc autem iste violentius posuit, quod ille stellae tantum facit comparationem, hic etiam stellae pestiferae, respiciens quas clades Rutulis sit inlaturus Aeneas. possumus tamen 'apex capiti' accipere utrumque eum fuisse conplexum cum dicit 'ardet apex capiti cristisque a vertice flamma funditur', et sacerdotis per apicem et viri fortis facere mentionem. dicitur autem apex virga, quae in summo pilleo flaminum lana circumdata et filo conligata erat, unde etiam flamines vocabantur. hoc autem nomen a veteribus tractum est: apere enim veteres ritu flaminum adligare dicebant; unde apicem dictum volunt. {{anchor+|272|Ad v. 272}} Cometae sanguinei lugubre rubent pro 'lugubriter'. cometae autem latine crinitae appellantur. et stoici dicunt has stellas esse ultra XXXII. quarum nomina et effectus Avienus, qui iambis scripsit Vergilii fabulas, memorat. Plinius etiam Secundus dicit, cometas stellas esse naturales, quae apparent certis temporibus. item hoc quoque commemorat, cometas fieri de planetis quinque, unde interdum bonum, interdum pessima significant. nam si de Venere aut Iove fiant, optima praenuntiant; si de Marte aut Saturno, deteriora: nam Mercurialis semper talis est, qualis ille cui cohaeret; unde et minister deorum fingitur. hinc est ergo quod modo ait 'cometae sanguinei lugubre rubent', id est noxii. hanc stellam Electram dicunt, cum qua Iuppiter concubuit. quae cum Troiam ardentem videret, capillum lacerabat atque ita in astra est recepta. sane Avienus cometarum has differentias dicit: stella, quae obliquam facem post se trahens quasi crinem facit, Hippius vocatur. ista si ab occasu solis in ortum veniat, mala Persidi et Syriae ostendit; si ad meridiem attenderit, Africam et Aegyptum a malis relevat, solis pecoribus pestem denuntians; si septemtrionem respexerit, Aegyptum bellis et miseriis premit; si occidentem attenderit, gravat Italiam et quicquid ab Italia usque ad Hispanias tenditur; si a meridie in septemtrionem ierit, a bellis quidem externis securitatem denuntiat, sed seditiones domesticas significat. alter cometes est, cui ex gladio nomen est, nam Graece ξιφίας appellatur. cuius tractus est longior et pallidus color, neque comas habere dicitur, et hebetior eius flamma est. qui si orientem attenderit, regem Persidis dolis significat appetendum, denuntiat et bella; etiam Syrios pari conditione involvit; et Libyam atque Aegyptum fraude et insidiis nuntiat posse laborare. quod si occidentem attenderit, foedera nocua regionis eius regi significat, quae dicit per puellam conrogatam in nuptias posse dissolvi. alter cometes est, qui lampas appellatur et quasi fax lucet. hic cum orientem attenderit, omnes illas orientis partes dicit nebulis posse laborare frugesque eorum caliginoso aere corrumpi; si meridiem attenderit, Africam dicit siccitate et serpentibus posse laborare; si occidentem spectaverit, Italiam dicit adsiduis fluminum inundationibus laborare; si septemtrionem viderit, famem gentibus septemtrionalibus significat. est etiam alter cometes, qui vere cometes appellatur; nam comis hinc inde cingitur. hic blandus esse dicitur. qui si orientem attenderit, laetas res ipsi parti significat; si meridiem, Africae aut Aegypto gaudia; si occidentem inspexerit, terra Italia voti sui compos erit. hic dicitur apparuisse eo tempore quo est Augustus sortitus imperium; tunc denique gaudia omnibus gentibus futura sunt nuntiata. si septemtrionem attenderit, prospera universa significat. est alter cometes in tympani modum, qui nec valde lucet, et electri colorem habet, quem disceum vocant. iste quoniam ex uno loco non solet gigni, orbi terrarum caedes, rapinas, bella et cetera mala significat. sextum cometen appellari ex regis Typhonis nomine Typhonem dicunt, qui semel in Aegypto sit visus, qui non igneo, sed sanguineo rubore fuisse narratur; globus ei modicus dicitur et tumens, crinem eius tenui lumine apparere ferunt, qui in septentrionis parte aliquando fuisse dicitur. hunc Aethiopes dicuntur et Persae vidisse et omnium malorum et famis necessitates pertulisse. quarum †ple vel inpleniores differentias, vel in Campestro vel in Petosiri, siquem delectaverit, quaerat. {{anchor+|273|Ad v. 273}} Sirius ardor Sirius stella est in ore canis, quae, ut in tertio diximus, quantum in ipsa est, pestifera est, sed pro qualitate adiacentium aut vincitur aut maioribus utitur viribus: hinc est quod, cum certo tempore semper oriatur, non semper est noxia. sed secundum physiologicos, idcirco ‹canis› caloris sidus putatur, quod id animal igneam vim habet: nam quod natura inimicum umorem habeat, propterea fieri ut aegre aquam hauriat ad restinguendam sitim: nam ideo eos, qui rabidi canis morsu continguntur, aquam refugere et, ni cito subveniatur, perire siti, quia †nifus eius animalis, quod contrarium umori sit, similiter in corpore humano saeviat. {{anchor+|275|Ad v. 275}} Laevo noxio hic, ut "si mens non laeva fuisset": alibi pro bono, ut "siquem numina laeva sinunt". an potius 'laevo' notio, quia canis circa austrum est et astrologi notia quae sunt in caelo sinistra vocant? quod autem ait 'contristat lumine', cum de stella loqueretur, quam armis splendentibus comparavit, bene hoc Statius ad ipsa arma transtulit, dicens "armaque in auro tristia". {{anchor+|277|Ad v. 277}} praecipere pro 'praecipiendi et depellendi'. {{anchor+|279|Ad v. 279}} Quod votis optastis adest magna ars persuadentis est, ut quod cupit fieri, in praeiudicium trahat. sic hoc loco quia vult Turnus, ut optent pugnam eius socii, hanc eos semper dicit optasse. perfringere dextra fortiter facere. et bene verbo usus est militari. {{anchor+|280|Ad v. 280}} In manibus non iam in votis, sed in manibus res est. esto pro 'sit': tertia namque persona est. 'referto' autem pro 'referat'. {{anchor+|281|Ad v. 281}} Referto facta patrum alii hic distinguunt, ut sit, referat modo unusquisque facta patrum et laudes. et secutus Sallustium hoc dixit, qui ait, Hispanorum fuisse, ut in bella euntibus iuvenibus parentum facta memorarentur a matribus. alii distinguunt 'nunc magna referto facta', ut duas res dixerit: nunc unusquisque et suorum factorum meminerit, et laudis parentum. {{anchor+|283|Ad v. 283}} egressique si 'egressi', figurate dictum est. {{anchor+|284|Ad v. 284}} avdentes fortuna ivvat Terentianum "fortes fortuna adiuvat". et potest haec sententia et superioribus adplicari et per se separatim intellegi. {{anchor+|285|Ad v. 285}} Versat quos ducere contra cogitat quidem, sed non facit, ne diviso exercitu utrobique vincatur: quod sequentia indicant, nam paulo post dicturus est 'et rapit acer totam aciem in Teucros'. {{anchor+|286|Ad v. 286}} Concredere 'con' vacat. {{anchor+|287|Ad v. 287}} Altis 'puppibus', non 'pontibus'. {{anchor+|288|Ad v. 288}} Pontibus transtris, scalis navium. servare pro 'servaverunt'. {{anchor+|289|Ad v. 289}} Langventis tranquilli. brevibus vadis. se credere pro 'crediderunt'. {{anchor+|290|Ad v. 290}} Per remos id est scaphis. et deest 'descendunt'. {{anchor+|291|Ad v. 291}} Non spirant legitur et 'sperat', quod et melius est: nam dum vada esse non sperat, incidit in ea. non sperat] quia 'fracta non remurmurat unda, sed mare inoffensum crescenti adlabitur aestu'. {{anchor+|293|Ad v. 293}} precatur modo cum precibus hortatur. {{anchor+|295|Ad v. 295}} Tollite ferte ad celeritatem nimiam dictum est. findite rostris militari felle dictum est, ut etiam terra ipsa quodam modo sentiat hostis adventum. {{anchor+|297|Ad v. 297}} Statione statio est portus temporalis; nam portus est ubi hiematur. sed modo statio siccum litus significat: hoc enim dicit: potiar terra, et navem frangere non recuso. {{anchor+|302|Ad v. 302}} Innocvae innocuus est cui non nocetur, innoxius qui non novit nocere; sed hoc poetae plerumque confundunt. 'innocuae' quibus non sit nocitum; alibi "litus innocuum", quod non noceat. sed non puppis tua ἐπιδιόρθωσις et προσφώνησις . {{anchor+|303|Ad v. 303}} Dorso iniquo dorsum est durior harena, quae remeantibus fluctibus et euntibus plerumque densetur et in modum saxi durescit, quod a nautis pulvinus vocatur, a Graecis θῖν : Homerus παρὰ θῖνα πολυφλοίσβοιο θαλάσσης . Probus 'vadi dorso' pro 'vado' dictum putat, ut in georgicis "dorso nemoris". iniquo sibi nocenti. {{anchor+|304|Ad v. 304}} sustentata non ab alio, ut "fratremque ruentem sustentat dextra", sed quasi ἀνακωχεύουσα : vel 'sustentata' cum sustentaretur. Melissus 'sustentata' pro suspensa accipit: nam ideo et 'anceps' est, cum huc atque illuc nutaret. fluctusque fatigat subaudis 'eam': nam 'fluctus' nominativus est singularis. {{anchor+|305|Ad v. 305}} Exponit in undis ideo 'in undis', non 'in undas', quia in ipso loco res agitur, nec est mutatio. {{anchor+|306|Ad v. 306}} fragmina antique dictum: nam 'fragmenta' dici debere non nulli adserunt. {{anchor+|311|Ad v. 311}} Omen pugnae Sallustius "pugnam illam pro omine bello futuram". ideo ergo 'omen', quia, sicut nunc, sic ubique vincet Aeneas. invasit agrestes quia dixit "et latos vastant cultoribus agros". {{anchor+|312|Ad v. 312}} Therone hoc nomen in Pindaro lectum est tantum. et bene in honorem victoris victum laudat. {{anchor+|314|Ad v. 314}} Tunicam squalentem splendentem loricam. 'squalentem auro' splendentem auro. et significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti: squalere enim dictum a squamarum crebritate atque asperitate, quae in serpentum pisciumve coriis visuntur: alibi "quem pellis aenis in plumam squamis auro conserta tegebat", et alibi "iamque adeo rutilum thoraca indutus aenis horrebat squamis". quidquid igitur inculcatum obsitumque aliqua re erat squalere dicebatur. havrit 'ferit' modo significat, sed non nudum latus, sed quod aperuerat: et putatur hysteroproteron. quidam militarem elocutionem putant: cum enim a latere quis aliquem adortus gladio occidit, 'haurit illum' dicunt. {{anchor+|316|Ad v. 316}} Et tibi phoebe sacrum omnes qui secto matris ventre procreantur, ideo sunt Apollini consecrati, quia deus est medicinae, per quam lucem sortiuntur: unde Aesculapius eius fingitur filius; ita enim eum procreatum supra diximus. Caesarum etiam familia ideo sacra retinebat Apollinis, quia qui primus de eorum familia fuit, exsecto matris ventre natus est, unde etiam Caesar dictus est: licet varia de etymologia huius nominis dicantur, ut diximus supra. {{anchor+|317|Ad v. 317}} Quod licvit parvo legitur et 'cui licuit'. et respexit ad illud, quod ferrum nunc iuvenis vitare non potuit, quod parvus evasit. nec longe pro 'nec multo post', adverbium loci pro temporis antique. {{anchor+|320|Ad v. 320}} ivvere manus id est suae. {{anchor+|321|Ad v. 321}} Usque tamdiu, donec. dum terra donec [in] terra. labores praebvit nove dixit, cum bona praeberi dicantur. an ideo 'praebuit', quod haec Herculi profuerunt, ut ad inmortalitatem per ista perveniret. {{anchor+|322|Ad v. 322}} Ecce pharon legitur et 'Pharo', ut "it clamor caelo", ut sit dativus ab eo, quod est 'hic Pharus'. si autem 'Pharon' legeris, figuratum est; nam de nominativo transit ad dativum, dicens 'clamanti'. inertes aut quod alii inertiam obiecerint: aut quia, ubi pugnari oportet, loqui inertis est. {{anchor+|324|Ad v. 324}} Flaventem malas flaventes malas habentem, primae aetatis. et est ordo: tu quoque Cydon miserande iaceres, dum sequeris Clytium flaventem prima lanugine malas, id est dum adulescentem sectaris, cuius amore flagrabas: qui iuvenum tibi semper erant. {{anchor+|325|Ad v. 325}} Infelix nova gavdia cydon de Cretensibus accipimus quod in amores puerorum intemperantes fuerunt: quod postea in Laconas et in totam Graeciam translatum est, adeo ut et Cicero dicat in libris de re publica, obprobrio fuisse adulescentibus si amatores non haberent. propter quod poeta Cydonem inducit amatorem. novimus autem Cydonas Cretenses dici. sane 'Cydon' quando nomen est proprium, 'Cy' naturaliter producit; si appellativum, corripit 'Cy', ut "Parthus sive Cydon, telum inmedicabile torsit". tamen Statius etiam in proprio corripuit, ut "haec regi promissa Cydon haec Lampe dabamus": quod fecit, abutens licentia qua utimur in propriis nominibus. nova gavdia quem tunc primum amare coeperat. {{anchor+|326|Ad v. 326}} Stratus id est paene. securus amorum hoc loco 'oblitus': aliter "securus amorum germanae", id est contemnens, non curans. {{anchor+|327|Ad v. 327}} Miserande pro 'miserandus'; nam pro nominativo vocativum posuit, ut contra "socer arma Latinus habeto": licet illic possit accipi 'socer arma Latinus habeat': nam 'habeto' et secunda et tertia persona est. tamen etiam et alibi nominativum pro vocativo posuit, ut "corniger Hesperidum fluvius regnator aquarum". {{anchor+|328|Ad v. 328}} Stipata cohors id est unanimiter veniens. {{anchor+|329|Ad v. 329}} septem numero hoc est pro 'septem': et deest 'quia': veteres enim ita enuntiabant: Lucilius in IV. "hi prae se portant ingentes munere pisces triginta numero". an potius proprie? credibile est enim ut saepius iecerint. septenaque tela more suo pro 'septem', ut 'bina' pro duobus: "frenaque bina". {{anchor+|331|Ad v. 331}} stringentia corpus quidam ἐμφατικώτερον putant, id est iam stringentia. alii participium praesens pro futuro accipiunt, id est quae nisi essent deflexa, stringere habuerant. deflexit partim s. c. alma venus male ait Donatus, hoc loco ante dictorum oblitum esse Vergilium, quod post Iovis prohibitionem bellis facit numina interesse, non respiciens, Iovem magis deos hortatum esse in foedera, quam a bellis prohibuisse: nam et paulo post tam Iuno, quam Iuturna bellis intererunt. {{anchor+|332|Ad v. 332}} Achaten omnia nomina quae in 'tes' exeunt, vocativum in 'a' mittunt, ut 'Achates Achata', 'Thymoetes Thymoeta'. {{anchor+|333|Ad v. 333}} Suggere tela mihi ordo est: suggere tela mihi, quae in campis Iliacis in Graecorum stetere corporibus: nullum enim dextera mea in Rutulos sine causa iaculabitur telum eorum, quae iam sunt caede hostium comprobata. qui vero 'steteruntque in corpore Graium' per coniunctionem, non per pronomen legunt, hi non 'que' sed 'autem' debuisse dici putant, et mutatam a poeta coniunctionem. alii 'que' coniunctionem pro 'enim' ponunt, ut "primaque oriens erepta iuventa est". {{anchor+|336|Ad v. 336}} Transverberat scindit. {{anchor+|338|Ad v. 338}} hvic frater subit 'huic subit' id est prope venit. {{anchor+|339|Ad v. 339}} Traiecto missa lacerto quae fuerat missa retro acto lacerto. {{anchor+|340|Ad v. 340}} Protinus iugiter, continue. tenorem currendi modum, id est eodem impetu fertur. {{anchor+|341|Ad v. 341}} Moribunda morienti similis. quod ita esse etiam Sallustius comprobat et ostendit, qui ait "quasi vitabundus per tramites et saltuosa loca exercitum ductare": nam Iugurtha non vitabat legatum, sed se eum vitare simulabat. nam quia nomen est, ideo significat similitudinem, non passionem. quod si participialiter diceretur, a passivo veniret: omnia enim a passivo participia in 'dus' exeunt. moribunda similis morienti: non enim participialiter aliquid significat, sed nominis habet significationem. nominis autem significatio similitudinem habet, non passionem. quando dico 'moriturus est', vere moriturus est; moribundus autem non vere, sed similis morienti est: unde et Sallustius dixit "quasi vitabundus". nervis aut necessarie additur 'nervis', aut 'nervis' tantum 'pependit'. {{anchor+|342|Ad v. 342}} Fratris de corpore rapto si diceret 'fratrum de corpore', speciosius esset: quod ideo omisit, quia hasta Alcanoris tantum vulneraverat manum, in Maeonis vero haeserat corpore. {{anchor+|344|Ad v. 344}} est licitum quoniam non contra dixerat. femur 'femur' dicimus, quia legitur et declinatur 'huius femoris'; illius vero ablativi non invenitur nominativus "laetus eripit a femine", licet Caper in libris enucleati sermonis dicat 'femen'; sed non ponit exemplum. ergo aut 'hoc femur', aut 'hoc femen': nam 'femus' non dicimus penitus. {{anchor+|345|Ad v. 345}} Hic curibus hoc est 'tunc'. et est ordo: tunc fidens primaevo corpore advenit Clausus Curibus, qui erat de Curibus, ut "Verres Romulia": aut 'fidens Curibus', id est multitudine, ut "ecce Sabinorum prisco de sanguine magnum agmen agens Clausus". {{anchor+|346|Ad v. 346}} Rigida id est tenens eam, non vibrans et iaciens. {{anchor+|350|Ad v. 350}} Boreae de gente suprema aut originem ducentes a Zetho et Calai, qui filii Boreae et Orithyiae nymphae fuerunt, ut 'de gente' de genere accipiamus: aut certe in hyperboreis montibus natos, unde est origo venti Boreae. 'suprema' autem pro 'supremi Boreae'. si autem, ut quidam volunt, Boream principium generis accipiamus, erit 'suprema' dictum pro 'summa': quod si ventum intellegimus, 'suprema' ultima modo: sicut ‹enim› dictum est, initium flandi Boreas concipit ‹ab hyperboreis montibus›. ismara Thraciae civitas a monte Ismaro dicta. hic autem feminino 'Ismara', quia patriam dixit, ibi neutro "iuvat Ismara Baccho conserere". {{anchor+|354|Ad v. 354}} Expellere tendunt hoc est loco se invicem movere contendunt. {{anchor+|355|Ad v. 355}} Limine decenter dictum, id est in litore. {{anchor+|356|Ad v. 356}} Magno aethere id est aere in magno; nam venti in aethere non sunt, sed in aere: sic supra "atque aethera tranant cum sonitu" pro 'aerem'. {{anchor+|359|Ad v. 359}} Obnixa omnia contra mare mari, nubes nubibus, venti ventis. legitur et 'obnixi', ut referatur ad ventos. {{anchor+|361|Ad v. 361}} Haeret pede pes pro 'pedi'; nam antiptosis est. et est Homeri versiculus. {{anchor+|362|Ad v. 362}} rotantia ut "Eleusinae matris volventia plaustra": 'rotantia' ergo quae rotantur. {{anchor+|363|Ad v. 363}} torrens non Tiberis, sed quicumque alius fluvius ad tempus crescens. {{anchor+|364|Ad v. 364}} insvetos acies inferre pedestres quia saxis, quae torrens intulerat, inpediti Arcades, omissis equis pedestrem pugnam insueti inierant et a Latinis pellebantur. arcadas accusativus est pluralis, cuius ultima syllaba ideo brevis est, quia nominativus pluralis 'es' terminatur, ut 'hi Arcades', ut 'delphines delphinas'. {{anchor+|365|Ad v. 365}} Latio sequaci metonymia pro 'Latinis', ut alibi "invadunt urbem somno vinoque sepultam". {{anchor+|366|Ad v. 366}} Dimittere quando 'quando' siquidem. et est Romanae militiae: nam in locis inpeditis equos comitibus dabant et pedestri certamine confligebant. {{anchor+|369|Ad v. 369}} Quo fugitis hoc amare dictum est. et iam preces sequuntur. per vos et fortia facta adiurat eos per ipsorum facta, quoniam non habet puer proprios titulos: nam est ei prima militia. {{anchor+|370|Ad v. 370}} per ducis evandri melius 'ducis', quam si dixisset 'regis': hoc enim nomen exprimit ducentem in proelia: Sallustius "quo cupidius in ore ducis se quisque bonum et strenuum ostentantes" non dixit 'proconsulis'. devictaque bella finita, exhausta: nam hostis vincitur, non bellum. {{anchor+|371|Ad v. 371}} subit succedit, ut "cui deinde subibit". lavdi ut solet, virtuti: potest et proprie intellegi. {{anchor+|372|Ad v. 372}} Fidite ne pedibus dativus est 'pedibus': nam 'fido tibi' dicimus. {{anchor+|374|Ad v. 374}} Hac vos et pallanta ducem patria alta reposcit hoc vult patria, ut per caedes hostium revertamur. {{anchor+|375|Ad v. 375}} Numina nulla premunt argumentatur a facili, dicens, non contra deos, sed contra mortales bella tractamus. {{anchor+|377|Ad v. 377}} Ecce maris quod est efficax, in fine posuit: nam dicit eos quo fugiant non habere, cum terra teneatur ab hostibus, mare autem pedibus transire non possint. castra vero ingredi turpissimum est: aut certe etiam hoc inpossibile, si ab hostibus obsidentur, ut quidam volunt, intellegentes 'et rapit acer totam aciem in Teucros' scilicet suam, quam ducebat, ceteris relictis. magna clavdit nos obice pontus periphrasis, id est mari claudimur. et modo usus habet, ut 'hic obex' dicamus, unde quidam 'magno obice' legunt. antiqui etiam 'haec obex' dicebant, secundum quod est 'magna obice'. hinc est quod non nulli vitant generis dubietatem et legunt 'magni', scilicet 'maris'. Caper tamen in libris dubii generis probat dici et 'hic obex' et 'haec obex', quod, ut diximus, hodie de usu recessit. {{anchor+|378|Ad v. 378}} Troiam id est castra Troianorum. {{anchor+|379|Ad v. 379}} densos prorumpit in hostes ut eos hortaretur exemplo. {{anchor+|380|Ad v. 380}} Fatis iniquis exitum praeoccupavit futurum. {{anchor+|381|Ad v. 381}} Magno pondere hoc est magni ponderis, ut "aere cavo clipeum" pro 'aeris cavi'. {{anchor+|383|Ad v. 383}} Receptat ideo frequentativo usus est, quia haerentem hastam ossibus avellere facile non poterat. et expressit moram quandam et molitionem extrahentis. ergo 'receptat' est frequenti concussione divellit. tale est et illud "clipeoque sinistram insertabam aptans". {{anchor+|384|Ad v. 384}} quem non super occupat 'quem super' Lagum, subauditur 'stantem'. super occupat quem non desuper occupat: ideo autem 'desuper', quia Pallas ad evellendam hastam fuerat inclinatus. {{anchor+|385|Ad v. 385}} Nam pallas ante rventem dum furit ordo est: nam eundem Pallas ante excipit, id est dolo interimit; ille enim incautus fuerat, furens propter crudelem mortem sodalis, unde et incautus fuerat. {{anchor+|387|Ad v. 387}} Tumido in pulmone et naturaliter tumido, et quia furebat. 'in pulmone' autem 'recondit' archaismos est pro 'in pulmonem'. {{anchor+|388|Ad v. 388}} hinc sthenium petit pro 'tunc', loci adverbium pro temporis. rhoeti de gente vetusta anchemolum haec fabula in Latinis nusquam invenitur auctoribus. Avienus tamen, qui totum Livium iambis scripsit, hanc commemorat, dicens Graecam esse. Rhoetus ergo Marrubiorum rex fuerat in Italia, qui Anchemolo filio Casperiam superduxit novercam: hanc privignus stupravit. quo cognito cum eum pater persequeretur et ad poenam vocaret, fugiens ille se ad Turnum contulit: ad Daunum. merito ergo in bello Turni Dauni filio Anchemolus gratiam reddit. 'gente' autem 'vetusta' ideo, quia a Phorco, deo marino, originem ducere legitur. hoc totum Alexander Polyhistor tradit, quem Lucius Sulla civitate donavit. {{anchor+|390|Ad v. 390}} vos etiam gemini ut supra "tu quoque flaventem prima lanugine malas". {{anchor+|392|Ad v. 392}} Svis etiam suis: Lucanus "et amissum fratrem lugentibus offert". et est absolutum, suis omnibus, non suis parentibus tantum. {{anchor+|393|Ad v. 393}} Discrimina differentias. {{anchor+|394|Ad v. 394}} Thymbre pro 'Thymber', metri causa metaplasmum fecit: ipse enim superius 'Thymber' dixit. evandrius possessivum est modo, non patronymicon. {{anchor+|395|Ad v. 395}} decisa svum mire 'suum', tamquam dominum, a quo fuerat separata. {{anchor+|396|Ad v. 396}} Semianimesque micant digiti ferrumque retractant Ennii est, ut "oscitat in campis caput a cervice revulsum, semianimesque micant oculi lucemque requirunt": quem versum ita ut fuit, transtulit ad suum carmen Varro Atacinus. {{anchor+|397|Ad v. 397}} Tuentes modo videntes, alibi defendentes significat. {{anchor+|398|Ad v. 398}} Dolor et pudor sic de Mezentio "aestuat ingens uno in corde pudor mixtoque insania luctu". alii dolorem alicuius studii ardorem et promptam gloriae cupiditatem veterum more dictum volunt, ut Graeci πόνον appellant: Lucilius in quinto "nam omnibus unus dolor est captus labosque". {{anchor+|399|Ad v. 399}} Fugientem rhoetea praeter id est praeterfugientem. {{anchor+|400|Ad v. 400}} tantumque morae fuit ilo subaudis: ad mortem Ili hoc spatium fuit tantum, et haec sola mora, quo minus Ilus periret. de cuius morte cum nihil dicat, intellegendum est. {{anchor+|402|Ad v. 402}} intercipit quia intercipi aliena dicuntur. tevthra ab eo quod est 'hic Teuthras huius Teuthrae', quomodo 'Aeneas Aeneae'. {{anchor+|403|Ad v. 403}} Tyren ab eo quod est 'hic Tyres'. {{anchor+|404|Ad v. 404}} semianimis potest et 'semianimis' ab eo quod est 'semianimus' legi. {{anchor+|405|Ad v. 405}} Optato id est ex voto: per aestatem enim venti frequenter optantur et quasi contingere videntur ex voto, quia †difficuli aestate validiores sunt. {{anchor+|406|Ad v. 406}} dispersa ex diversis locis. {{anchor+|407|Ad v. 407}} mediis absolute dixit. extenditur una sicut duces diversis locis commissa proelia continuaverant. {{anchor+|408|Ad v. 408}} Acies vulcania ideo abusus est, quia comparatio ad bellum pertinet: nam de igne aciem dicere satis incongruum est: ergo 'acies Vulcania' vis ignis, quae late per campos effunditur. {{anchor+|409|Ad v. 409}} ille sedens non quasi Pallas, pugnantibus suis, nihil agat, sed comparatur illius securitati huius voluntas. victor cui vota processerunt, voti compos, ἐπιτυχών . ovantes abusio est, non proprietas. {{anchor+|410|Ad v. 410}} Coit omnis in unum id est conpellitur: unanimiter omnes fortiter faciunt. {{anchor+|411|Ad v. 411}} Sed bellis acer 'sed' modo inceptiva particula est, ut in Sallustio saepius, sicut 'at' interdum: nam non est coniunctio ratiocinantis. {{anchor+|412|Ad v. 412}} In sva colligit arma post scutum se clausit, alibi "et se collegit in arma". {{anchor+|415|Ad v. 415}} Elatam in ivgulum iugulo suo vulnus minantem. {{anchor+|417|Ad v. 417}} Fata canens quasi divinus. alii 'cavens' legunt; secundum quod non statim et divinus: nam et ab aliis audita cavere potuerat. {{anchor+|418|Ad v. 418}} Canentia lumina aut hypallage est pro 'ipse canens': aut physicam rem dixit; dicuntur enim pupillae mortis tempore albescere. {{anchor+|419|Ad v. 419}} Iniecere manum parcae traxerunt debitum sibi. et sermone usus est iuris: nam manus iniectio dicitur quotiens, nulla iudicis auctoritate expectata, rem nobis debitam vindicamus. telisque sacrarunt evandri multis experimentis ostenditur Vergilium subtiliter et aliud agentem ritum vetustissimorum sacrorum referre. hic ergo cum dicit 'telisque sacrarunt Euandri' docet, quidquid destinatum fuerit diis, id sacrum appellari. perveniri autem ad deos non posse, nisi libera ab onere corporis fuerit anima: quod nisi morte fieri non potest. oportune ergo his sacratum Halesum loquitur, cum inminebat interitus. {{anchor+|421|Ad v. 421}} Da nunc thybri pater vicinum invocat numen, circa cuius ripas bella tractantur: sic supra "tu dea, tu praesens nostro succurre labori". {{anchor+|422|Ad v. 422}} duri aut fortis, aut asperi et crudelis in hostes. {{anchor+|423|Ad v. 423}} Tua quercus in tuis ripis creata. sane superius de speciebus stativi augurii dictum est, in quibus capillorem esse diximus, quod hoc loco tangit. capillor autem dicitur cum auspicato arbor capitur et consecratur Iovi Fulguri: dicit enim his versibus 'da nunc, Thybri pater, ferro, quod missile libro, fortunam' et reliqua, 'haec arma exuviasque viri tua quercus habebit': hic ergo cum arborem nominat, videtur veteris ritus inducere mentionem. {{anchor+|424|Ad v. 424}} Avdiit modo exaudiit et ad effectum deduxit, paulo post tantum audiit, ut "audiit Alcides iuvenem". dum texit dum spoliat; nam tempus praesens est, non praeteritum ab eo quod est 'tego': sic Plautus "ego hunc hominem hodie texam pallio". et 'tegit' 'te' primam syllabam corripit, ut tantum positione longa sit. {{anchor+|425|Ad v. 425}} inermum et 'inermem' dicimus et 'inermum'. {{anchor+|426|Ad v. 426}} At non caede viri tanta perterrita sinit agmina subaudis 'esse'. {{anchor+|427|Ad v. 427}} primus abantem ideo 'primus', quia comites eius exemplum secuti sunt; nam infert 'sternitur Arcadiae proles sternuntur Etrusci' et 'agmina concurrunt ducibusque et viribus aequis'. {{anchor+|428|Ad v. 428}} oppositum obstantem, fortiter pugnantem. et quidam dubium volunt, utrum 'pugnae oppositum', an 'nodum pugnae', quod est melius. nodumque moramque bene addidit 'moram', ne 'nodum' aliud acciperemus: nam 'nodus' proprie est densa peditum multitudo, sicut 'turma' equitum, ut lectum est in disciplina militari. 'nodum' ergo pro difficultate accipe, quae vix possit resolvi. {{anchor+|430|Ad v. 430}} Grais inperdita corpora teucri quos Graeci perdere nequiverunt. Teucros autem accipimus quos secum duxit Aeneas; nam ait "quorum de numero qui sese in bella sequantur praestantes virtute legit". aliter non procedit: nam paulo post erupturi sunt qui obsidentur in castris. 'inperdita' autem quis ante hunc? {{anchor+|432|Ad v. 432}} Extremi addensent acies Lucanus "quantum pede prima relato constringit gyros acies". 'denseo' autem secundae coniugationis est. nec turba moveri tela manvsque sinit Lucanus "gladiosque suos conpressa timebat". quidam sane 'turbam' multitudinem accipiunt; nam plurali numero 'turbas' perturbationes dixerunt et strepitus: unde et Terentium "turbas lampadas" propter strepitum volunt dixisse, cum parcus senex ‹nec]2 puerperam per publicum duci suadeat nec strepitum per turbas adhiberi. {{anchor+|438|Ad v. 438}} Maiore sub hoste sub hostilitate: nam sub diversis hostibus pereunt. {{anchor+|439|Ad v. 439}} monet succedere lavso expositio talis est: monitus a sorore continuo secat agmen, atque ut vidit socios. {{anchor+|442|Ad v. 442}} feror pro 'ferri debeo', id est ire debeo. {{anchor+|443|Ad v. 443}} cuperem ipse parens spectator adesset aspere et amare dictum: multa enim mala graviora videntur si ante oculos nostros eveniant, quam si audiantur. tale est et in secundo de Polite "qui nati coram me cernere letum fecisti": non enim obicit Pyrrho, quod occiderit, quia hoc ius belli exigebat, sed quare vidente patre: et his similia, ut "inpositique rogis iuvenes ante ora parentum" et "an fratris miseri letum ut crudele videres?" et "vidi oculos ante ipse meos" et "victum tendere palmas Ausonii videre". {{anchor+|444|Ad v. 444}} Aequore ivsso pro 'ipsi iussi'. et est usurpatum participium: nam 'iubeor' non dicimus, unde potest venire 'iussus'. sic ergo hic participium usurpavit, ut Horatius verbum, dicens "haec ego procurare et idoneus imperor et non invitus". ergo satis licenter dictum est, adeo ut huic loco Probus [hic corruptum] alogum adposuerit. {{anchor+|445|Ad v. 445}} Tum deinde. {{anchor+|446|Ad v. 446}} stupet in turno id est in Turnum intuens. {{anchor+|447|Ad v. 447}} omnia quae omnia? an circa Turni arma et corpus? {{anchor+|448|Ad v. 448}} Tyranni regis superbi. {{anchor+|449|Ad v. 449}} Aut spoliis ego iam raptis lavdabor opimis aut leto insigni dilemma argumentum, quod est ab utraque parte firmissimum et concludit adversarium. spoliis opimis quae dux duci detrahit, ut diximus supra, sunt spolia opima. {{anchor+|450|Ad v. 450}} sorti pater aequus utrique est 'sorti' pro 'casui' et 'fortunae'. aequus hoc est aequo animo feret, si cecidero: quia dixerat Turnus 'cuperem ipse parens spectator adesset'. {{anchor+|452|Ad v. 452}} Frigidus arcadibus coit in praecordia sanguis praesagio mortis futurae. {{anchor+|453|Ad v. 453}} pedes apparat ire ne videatur pugnae iniquitate vicisse. {{anchor+|454|Ad v. 454}} Specula cum vidit ab alta hoc ad currus altitudinem spectat, leo ad Turni violentiam atque feritatem. et est ordo: utque leo advolat, talis est Turni imago venientis. {{anchor+|457|Ad v. 457}} Contigvum postquam vidit eum venisse intra iactum teli, scilicet ut posset feriri. {{anchor+|458|Ad v. 458}} Ire prior pallas subaudis 'voluit'. alii 'ire' pro 'it' legunt, ut sit infinitivus pro indicativo. si qua si quo modo. fors fortuna. et dictum est propter illud "audentes fortuna iuvat". avsum num pro 'audentem'? {{anchor+|460|Ad v. 460}} per patris hospitium deest 'mei'. {{anchor+|461|Ad v. 461}} Te precor alcide supra contra inferiorem hostem fluminis imploravit auxilium: nunc contra hostem maiorem viribus deum invocat virtute praestantem. {{anchor+|462|Ad v. 462}} Cernat semineci ad illud quod ait Turnus 'cuperem ipse parens spectator adesset' hic dicit 'ipse suum cernat interitum'. {{anchor+|463|Ad v. 463}} Victoremque ferant morientia lumina turni Donatus dicit 'meminerint', sed melius est 'sustineant', quasi pondus et poenam: nec enim meminisse possunt oculi. {{anchor+|465|Ad v. 465}} Lacrimasque effundit inanes hic ostendit eventum futurum. {{anchor+|467|Ad v. 467}} Stat sva cuique dies sectis philosophorum poetae pro qualitate negotiorum semper utuntur, nec se umquam ad unam alligant nisi quorum hoc propositum est, ut fecit Lucretius, qui Epicureos tantum secutus est. scimus autem inter se sectas esse contrarias: unde fit ut in uno poeta aliqua contraria inveniamus, non ex ipsius vitio, sed ex varietate sectarum. illud namque quod ait in quarto "sed misera ante diem", Epicureorum est, qui casibus cuncta concedunt: nunc quod dicit 'stat sua cuique dies', stoicorum est, qui dicunt fatorum statuta servari. sane prudenter fecit ut fluxam et vagam opinionem Epicureorum daret homini, id est sibi, — nam illud ex persona poetae dictum — hanc autem validam daret Iovi: nam stoici et nimiae virtutis sunt et cultores deorum. 'stat' autem fixa est. 'dies' vero tempus vitae; nam feminino usus est genere: cum enim masculino utimur, re vera diem significamus. sane prudenter negaturus a causa coepit, quia qui rogat, dum suspensus expectatione est, potest audire causam, cur sibi postea negatum sit; ceterum si statim neges, non admittit excusationem: ideo negaturus Iuppiter sic coepit. breve tempus vitae quia quandoque finitur: ipse paulo post "Rhaebe diu, res si qua diu mortalibus ulla est, viximus", item Cicero "quid est enim hoc ipsum diu, in quo est aliquid extremum?" {{anchor+|468|Ad v. 468}} Omnibus est magna consolatio, quae ostendit non esse dolenda communia. quis enim indignetur, contingere eum quod omnium est? sed famam extendere factis contra illud quod occurrebat, vitanda esse ardua, si communis omnibus mors esset, vita brevis, dicit ideo amandas esse virtutes, ut vitae brevitas fama et gloriae meritis possit augeri. {{anchor+|469|Ad v. 469}} Opus officium. {{anchor+|470|Ad v. 470}} Gnati deum ut Achilles Thetidis, Memnon Aurorae, Ascalaphus Martis. {{anchor+|471|Ad v. 471}} Sarpedon secundum Vergilii declinationem, ut "nothum Sarpedonis alti", paenultima habebit accentum in nominativo; secundum Homerum, qui et Sarpedontos et Sarpedonos facit, et ultima et paenultima syllaba habet accentum. etiam sva turnum multi 'et iam' legunt, ut sit 'ecce'. et pertinet ad consolationem si cito periturus est ille qui vincit. {{anchor+|472|Ad v. 472}} Metas fines, ut "his ego nec metas rerum nec tempora pono". pervenit bene ad exprimendum celerem mortis adventum praeterito usus est tempore. {{anchor+|473|Ad v. 473}} Rutvlorum reicit arvis respiciendo fecit partem feliciorem, ut "aspice nos hoc tantum": quicquid enim Iuppiter videt, admodum iuvat. reicit 're' naturaliter brevis est et eam pro longa posuit: sic alibi "reice, ne maculis infuscet vellera pullis": quod licet possit excusari, quia cum facit 'reieci', 'i' inter duas vocales posita, producit superiorem, ut dicamus longam eam esse spe, quia per declinationem longa futura est: tamen quia in hac re argumentum magis est quam ratio, dicamus ectasin factam, quae poetis plerumque conceditur. {{anchor+|475|Ad v. 475}} Fulgentem diripit ensem ne iacto telo inermis esset. {{anchor+|477|Ad v. 477}} Viam molita hoc est cum difficultate quaesivit: per quod et soliditas clipei, et minus firmus hastae iactus ostenditur. {{anchor+|478|Ad v. 478}} strinxit tactu modico praeteriit: ita enim ab antiquis dicebatur: et est significatio levis vulneris. {{anchor+|479|Ad v. 479}} ferro praefixum robur periphrasis hastae. {{anchor+|481|Ad v. 481}} Nunc mage sit legitur et 'nunc magis est', unus tamen sensus est. sed si 'mage' legamus, propter metrum dictum est pro 'magis', sicut etiam 'pote' pro 'potis': Persius "qui pote? vis dicam? nugaris, cum tibi, calve": quod adeo in usum venit, ut etiam in prosa inveniatur: Cicero in frumentaria "mage condemnatum hominem in iudicium adducere non posse". penetrabile pro 'penetrale' dicitur: nam quod penetrat 'penetrale' dicitur, quod autem penetratur 'penetrabile'. {{anchor+|482|Ad v. 482}} tot ferri terga non dicit quot terga, sed multa. {{anchor+|483|Ad v. 483}} cum pellis quidam 'pellis' humiliter dictum accipiunt. {{anchor+|484|Ad v. 484}} Cuspis ingens ita accipiendum est, ne incongruum sit, de puero si dixeris 'ingens pectus'. sane cuspidem abusive pro hastae mucrone posuit. {{anchor+|485|Ad v. 485}} Et pectus perforat hic subdistinguendum, ut 'ingens', sicut diximus, ad superiora possit referri. {{anchor+|487|Ad v. 487}} Animusque sequvntur 'animus' pro anima: nam animus consilii est, anima vitae. quidam secundum Epicureos animam per totum corpus divisam esse volunt, et exinde posse fieri ut quis amputata parte corporis vivat: animum vero esse τὸ ἡγεμονικὸν animae, sine quo vivere non possumus: ergo secundum sectam sibi notam poetam locutum. {{anchor+|488|Ad v. 488}} sonitum super arma dedere Homeri est ἀράβησε δὲ τεύχε' ἐπ' αὐτῷ . {{anchor+|491|Ad v. 491}} Referte evandro potest et hic distingui, potest et supra 'referte', ut sit 'Euandro remitto qualem meruit filium'. {{anchor+|493|Ad v. 493}} quidquid pro 'quodcumque': Plautus in Bacchidibus "quidquid est nomen sibi" (Bac. 25). solamen hvmandi est solacium dolentis scilicet patris: quia hoc solacium est viventium, humare defunctos. {{anchor+|494|Ad v. 494}} Stabunt constabunt. hoc ergo dicit: non illi parvo, non parvo periculo, constabunt Aeneae hospitia. et est proverbialis sensus. {{anchor+|496|Ad v. 496}} Baltei potest et synaeresis esse 'baltei', potest et hypermetrus versus; nam sequens a vocali inchoat. balteus autem a numero singulari masculini est tantum generis: Iuvenalis "balteus et tunicae et cristae": in numero vero plurali et neutri: idem Iuvenalis "quotiens rumoribus ulciscuntur baltea". {{anchor+|497|Ad v. 497}} Inpressumque nefas insculptum Danaidum nefas. Donatus tamen 'inpressum' dicit coactum, quod a patre conpulsae sunt facere. sane fabula talis est. Aegyptus et Danaus fratres fuere. sed cum inter eos contentio de Memphidis imperio fuisset, multis saepe †aduotus contumeliis Danaus fratri Aegypto cessit imperio et relicta ‹patria› ad Peloponnesum perrexit. cuius cives ibi rex factus a suo nomine Danaos appellavit. quod cum Aegyptum momordisset, veritus, ne Danaus de filiabus per generos et nepotes auxilia conquireret, fraude concepta, filiis suis quinquaginta fratris filias in matrimonium postulavit. quas Danaus, dolorem exilii retinens, mox promisit. sed cum factae essent nuptiae, sponsae omnes sponsos suos, monente patre Danao, nuptiali nocte necaverunt: sola Hypermestra servato Lynceo fugam dedit, qui post adeptus patruum Danaum interemit. hae Danaides apud inferos hanc poenam habuisse dicuntur, ut in dolium pertusum aquam mittant. nefas declinatione caret. sub nocte pro 'in nocte'. {{anchor+|499|Ad v. 499}} Clonus evrytides laus ab artifice, ut "mira quem fecerat arte Lycaon", item "divini opus Alcimedontis". caelaverat auro non auro caelaverat, sed in auro. {{anchor+|500|Ad v. 500}} ovat iactat, gloriatur. et est ordo, quo spolio potitus ovat gaudetque. {{anchor+|501|Ad v. 501}} Nescia mens hominum hoc ad Turnum pertinet: quia propter hunc periturus est balteum, quem nunc se sustulisse laetatur. {{anchor+|502|Ad v. 502}} servare modum num quia 'nescia', ideo 'nec servare modum'? sublata elata. {{anchor+|503|Ad v. 503}} Magno cum optaverit emptum 'magno emptum', scilicet pretio: sci et alibi "et magno mercentur Atridae". et est sensus talis: erit tempus quo Turnus optabit quovis pretio redimere, ne ipse Pallantem occidisse videatur. {{anchor+|505|Ad v. 505}} Multo gemitu cum multo gemitu. multo gemitu lacrimis: minus est hic 'cum'. {{anchor+|507|Ad v. 507}} O dolor hos duos versus plerique a poeta dictos volunt, alii a sociis qui reportant cadaver. 'dolor' autem propter illud 'haec te prima dies bello dedit, haec eadem aufert', 'decus' propter illud 'cum tamen ingentes Rutulorum linquis acervos'. {{anchor+|510|Ad v. 510}} mali tanti de morte Pallantis scilicet, ut postea inferantur quae praeterea addit. certior auctor id est nuntius verus. {{anchor+|511|Ad v. 511}} Tenvi discrimine leti modico mortis interstitio: per quod magna Pallantis virtus ostenditur, quo interempto omnis est in fugam conversus exercitus. {{anchor+|512|Ad v. 512}} Versis fugatis. {{anchor+|513|Ad v. 513}} latumque per agmen 'latum limitem ardens agit per agmen', id est facit: sic melius, quam si dicas 'latum per agmen'. ergo sic intellegamus, aut per ordinem, aut per hypallagen; nam et supra sic ait "haec ego vasta dabo et lato te limite ducam". {{anchor+|515|Ad v. 515}} Pallas evander in ipsis omnia sunt oculis erat rectum: Pallas, Euander, mensae quas advena primas tunc adiit, dextraeque datae, in ipsis omnia sunt oculis. sed perite scissa est narratio, per quam animus Aeneae perturbatus exprimitur. {{anchor+|517|Ad v. 517}} tunc adiit quidam 'tunc' pro 'quondam' accipiunt. {{anchor+|518|Ad v. 518}} quattvor hic ivvenes emphasis virtutis quod multos, quod iuvenes, quod armatos, quod rapit: minus enim fuerat si dixisset 'capit': unde in XI. "vinxerat et post terga manus, quos mitteret umbris inferias". {{anchor+|519|Ad v. 519}} Inferias quos immolet umbris inferiae sunt sacra mortuorum, quod inferis solvuntur. sane mos erat in sepulchris virorum fortium captivos necari: quod postquam crudele visum est, placuit gladiatores ante sepulchra dimicare, qui a bustis bustuarii appellati sunt. {{anchor+|520|Ad v. 520}} Captivo sanguine pro 'captivorum', ut "captivi pendent currus", item "captivaque vestis congeritur": et est, ut diximus, speciosus ornatus. {{anchor+|521|Ad v. 521}} Mago dativus est, ut supra "Ilo namque procul". contenderat adversum iecerat. {{anchor+|522|Ad v. 522}} ille astu 'astu' pro scientia bellica. subit subsidit. {{anchor+|524|Ad v. 524}} Per patrios manes et spes surgentis ivli per eas personas rogat, propter quas precatur. et bene, ut in belli calore, breviter omnes locos ad impetrandam veniam conplectitur. {{anchor+|526|Ad v. 526}} Penitus defossa talenta multi enim divitias suas obruebant: unde Horatius "quid iuvat inmensum te argenti pondus et auri furtim defossa timidum deponere terra?" sane melius 'infossa' diceret, quam 'defossa', ad quod est metri necessitate conpulsus: nam fugit dubiam syllabam. et quidam volunt, tria genera argenti vel auri poetam conplexum, signatum, factum, infectum: signatum, quod in vasis et signis, ut 'caelati argenti'; infectum quod in massis, ut 'infectique mihi'. atqui talentum non ad numerum solet, sed ad pondus referri; nisi forte usum temporis sui heroicis temporibus poeta voluerit applicare. {{anchor+|528|Ad v. 528}} Non hic victoria teucrum vertitur in meo scilicet interitu. Lucanus "non pondera rerum, nec momenta sumus". {{anchor+|529|Ad v. 529}} dabit discrimina 'dabit' aut conpensabit, aut faciet, ut "quas turbas dedit". 'discrimina' autem differentiam circa eventum et victoriam. {{anchor+|532|Ad v. 532}} Gnatis parce tuis 'talenta parce' per accusativum Plautine dictum, qui ait in Milite "parce vocem" (Mil. 1220). sane qui in Vergilium scripsit declamationes, de hoc loco hoc ait ex persona Aeneae: 'inprobus es, qui aut regi dones, aut filios exheredes'. 'parce' autem est secundum antiquos 'serva', ut apud Lucilium et Ennium invenitur. quod autem dicit 'gnatis parce tuis', cum supra dixerit 'gnatoque patrique', non est contrarium: nam 'liberos' etiam unum dicimus filium, adeo ut Terentius etiam filiam 'liberos' dixerit, ut in Hecyra "qui illum dignum decreverunt, suos cui liberos committerent", ubi pater de filio ad uxorem loquitur. ergo usurpavit, respiciens ad 'liberos', ut gnatos de uno diceret. commercia vicissitudines et ignoscendi facultatem; vel captivorum redemptionem. {{anchor+|533|Ad v. 533}} iam tum pallante perempto pro 'iam tum cum Pallantem peremit'. {{anchor+|534|Ad v. 534}} hoc patris Anchisae manes idem sentire et patrem et filium dicit, quasi hoc commodum ad illos pertineat. {{anchor+|537|Ad v. 537}} Nec procul haemonides hoc nomen licet possit esse patronymicon, quia in 'des' exit, ut dicamus Haemonis filius, tamen melius est ut id proprium esse dicamus, quia nusquam aliud nomen eius aut praemissum est aut secutum: ergo simile est patronymico, ut sit 'Haemonides' sicut Thucydides. {{anchor+|538|Ad v. 538}} Infula fascia in modum diadematis, a qua vittae ab utraque parte dependent: quae plerumque lata est, plerumque tortilis de albo et cocco. {{anchor+|539|Ad v. 539}} Insignibus armis Asper sic legit et utitur Sallustii exemplo, qui ait "equo atque armis insignibus": Probus vero 'insignibus albis' dicit legendum, ut vestes albas accipiamus, quae sunt sacerdotibus congruae, sicut Statius de Amphiarao dicit. {{anchor+|540|Ad v. 540}} agit campo insequitur per campum. {{anchor+|541|Ad v. 541}} Immolat quasi victimam, ut ille consueverat: nam hoc verbo ad sacerdotis nomen adlusit. sane immolari proprie dicuntur hostiae, non cum caeduntur, sed cum accipiunt molam salsam: Cato in originibus ita ait "Lavini boves immolatos, prius quam caederentur profugisse in †siciliam". ingentique umbra tegit aut magnitudine corporis sui, aut clipei obumbrat eius cadaver: aut 'ingenti umbra', id est morte tegit, ut "in aeternam clauduntur lumina noctem": aut 'ingenti umbra tegit' secundum usum accipiendum, id est insultatione eum opprimit et adumbrat, ut superatos dicimus adumbratos: aut 'ingenti umbra tegit' †aut inferior tegat adversum hostes a fortiore quod institutum vivunt causa spoliorum detrahendorum: sequitur enim 'arma Serestus lecta refert humeris'. serestus Serestos duos intellegamus, unum in castris et unum cum Aenea: nam Troiani nondum erupere de castris, ut intellegamus eum quem supra dixit. ergo duo sunt; nec mirum, cum et ipse dixerit, quod exemplo esse possit "Assaracique duo". {{anchor+|542|Ad v. 542}} Lecta refert proprie dixit: nam spolia quae aptantur tropaeis, legi dicuntur, id est eligi. tibi rex gradive ut "tibi, Phoebe, sacravit". tropaeum declinatio latina est, unde paenultima habebit accentum; in numero vero plurali quia tropaea dicimus, sicut Graeci, nec aliquid inde mutilamus, erit in antepaenultima accentus, sicut apud Graecos. {{anchor+|543|Ad v. 543}} Instavrant acies κατὰ τὸ σιωπώμενον ante fusas accipimus ex eo quod dixit 'instaurant'. vulcani stirpe creatus notandum stirpem de patre dictam, cum semper de longa generis significatione dicatur. {{anchor+|544|Ad v. 544}} veniens pro 'qui venerat'. {{anchor+|545|Ad v. 545}} Dardanides patronymicon a maioribus. anxyris ense sinistram quidam ex hoc volunt intellegi etiam Umbronem occisum: constat enim vere ab Aenea occisum, sicut ipse in catalogo ait "sed non Dardaniae medicari cuspidis ictum evaluit". {{anchor+|546|Ad v. 546}} deiecerat plusquamperfecto usus est ad exprimendam celeritatem, ut "suras incluserat auro". {{anchor+|547|Ad v. 547}} Dixerat ille aliquid proverbialiter dictum est, ac si diceret, non mirum sic occisum esse eum qui sibi plurimum adrogabat. Cornutus ut sordidum inprobat. {{anchor+|548|Ad v. 548}} Caeloque animum fortasse ferebat forte se exaequaverat caelo, ut de Aenea Drances "quibus caelo te laudibus aequem": aut 'ferebat' elevabat, quod solus esset maiore senectute victurus, debellatis omnibus, id est Aenea cum suis. {{anchor+|549|Ad v. 549}} longos pro 'multos'. {{anchor+|551|Ad v. 551}} Silvicolae favno dryope quem nympha crearat Faunus hoc loco quidam rusticus intellegendus est, non deus, sicut supra Anxyr, quem legimus Iovem. alii Fauni filium, sed antequam Faunus in deorum numero reciperetur. non nulli etiam nympham non deam volunt, sed Graece sponsam dictam, vel quae recens nupta sit, ne incredibile sit ex duobus numinibus procreatum esse mortalem: quamquam haec numina secundum Aristotelem aliquando moriantur: nam et Eryx, Veneris et Neptuni filius, ab Hercule occisus est. {{anchor+|552|Ad v. 552}} Ille reducta id est longa, ut "interea videt Aeneas in valle reducta". et intellegimus protenta hasta Tarquiti arma esse inpedita. alii 'reducta' retro acta dicunt, quod non procedit. {{anchor+|553|Ad v. 553}} inpedit non permisit usui esse ad protegendum Tarquitum. {{anchor+|555|Ad v. 555}} deturbat terrae hoc est in terram. {{anchor+|556|Ad v. 556}} super haec inimico pectore fatur quaeritur quid tantum iste commiserat, ut sic saeviret Aeneas? sed ubique de morte Pallantis obicitur dolor. {{anchor+|557|Ad v. 557}} Istic nunc sarcasmos est, id est hostilis inrisio. 'istic' autem pro 'hic'. non te optima mater utrum vere mater, an terra patria? {{anchor+|558|Ad v. 558}} Patrio sepulchro aut etiam hinc apparet, Faunum hominem fuisse: aut, ut quidam volunt, potest hoc ad matrem referri, ut dicat Aeneas quod mater eum sepelire non possit in sui patris monumentis, id est in avi eius materni. {{anchor+|559|Ad v. 559}} alitibus feris σαρκοφάγοις οἰωνοῖς : Plautus "avi me ferae similem faciam, ut praedicas" (Capt. 123). {{anchor+|560|Ad v. 560}} Inpasti ita avidi, ut semper credantur inpasti, sicut de harpyiis dixit "et pallida semper ora fame", quasi fame. {{anchor+|561|Ad v. 561}} prima agmina qui agminis erant primi. {{anchor+|562|Ad v. 562}} fortemque numam fuluvmque camertem fulvum ξανθόν . horum in catalogo meminit. {{anchor+|564|Ad v. 564}} Avsonidum pro 'Ausonidarum', sicut 'deum' pro 'deorum': nam 'Ausonidum' a genere feminino venit ut 'haec Ausonis' et 'hae Ausonides'. 'Ausonidarum' vero venit ab eo quod est 'hic Ausonida huius Ausonidae'. tacitis regnavit amyclis inter Caietam et Terracinam oppidum constitutum est a Laconibus, qui comites Castoris et Pollucis fuerunt — cum Glauco, filio Minois, in Italiam venerunt et misti cum Ausonis — et ab Amyclis, provinciae Laconicae civitate, ei inditum nomen est. Lacones itaque isti cum secundum Pythagoream sectam a caede omnium animalium abstinerent — unde Iuvenalis "cunctis animalibus abstinuit qui tamquam homine" — et ex vicinis paludibus natas serpentes occidere nefas putarent, ab iisdem interempti sunt: unde Amyclas tacitas dicit, id est Pythagoreas: nam Pythagorica virtus est quinquennale silentium. Cicero propter nimiam modestiam perisse illos ait, dum a finitimis accipiunt iniurias et tacent eas. est et alia expositio: cum frequenter falso nuntiarentur hostes et inani terrore civitas quassaretur, lata lege cautum est ne quis umquam hostis nuntiaret adventum. postea cum vere hostis veniret, nullo nuntiante, ex inproviso civitas capta est: unde tacitae Amyclae dictae sunt, quod periere silentio. hinc est quod ait Lucilius "mihi necesse est loqui: nam scio Amyclas tacendo perisse". vel 'tacitis' de quibus taceatur, id est ignobiles et non dignae aliqua opinione: vel hypallage est pro 'ipse tacitus'. {{anchor+|565|Ad v. 565}} Aegaeon qualis ipse est qui et Briareus dicitur, Caeli et Terrae filius. alii hunc ex Terra et Ponto natum dicunt, qui habuit Cottum et Gygen fratres. hic contra Titanas Iovi adfuisse dicitur, vel, ut quidam volunt, Saturno. ignem pectoribus arsisse Asper dicit, ignem hunc animae intellegendum calorem, venientem ex ferocia, ut sit 'cum vim suae crudelitatis efflaret', ut in georgicis "spirantem naribus ignem" de equo. alii ignem hunc fulminis volunt, ut sit dictum quemadmodum in primo "illum expirantem transfixo pectore flammas". sane notandum 'ignem arsisse', cum igni alia res ardeat. {{anchor+|567|Ad v. 567}} iovis cum fulmina contra quia dicitur flammam emisisse oribus suis contra Iovis fulmen. Homerus nihil dicit aliud, quam centum manus eum habuisse et auxilio eum Iovi adversus Neptunum, Iunonem et Minervam fuisse. et forte aut suum ignem, aut Iovis, acceptum spirasse pro eo, ut sit 'contra' non adversus Iovem, sed similiter, a pari, ut Terentius in Adelphis in capite comoediae "ille ut item contra me habeat facio sedulo". {{anchor+|568|Ad v. 568}} paribus id est inter se paribus. {{anchor+|569|Ad v. 569}} Sic ut non unam manum putares: namque ad hoc pertinet comparatio, ut intellegamus, eum multitudinis vice dimicasse. desaevit autem hic valde saevit, alias saevire desinit. {{anchor+|570|Ad v. 570}} Intepvit mucro nimia scilicet caede. {{anchor+|571|Ad v. 571}} Quadriivges propter homoeoteleuton noluit dicere 'quadriiugos', et contulit se ad aliam declinationem: nam et 'quadriiuges' et 'quadriiugos' dicimus, sicut 'inermis' et 'inermus', 'exanimis' et 'exanimus'. {{anchor+|572|Ad v. 572}} Atque illi equi scilicet, nam ad superiora retulit: quod sciendum est esse vitiosum; interposuit enim 'adversaque pectora'. longe gradientem longis gradibus incedentem: et est militaris incessus. aut e longinquo. {{anchor+|574|Ad v. 574}} effunduntque ducem et hoc loco omisit occisum, ut supra "Dardanides contra furit". {{anchor+|575|Ad v. 575}} Biivgis erit nominativus 'hic biiugus': nam alias biiugibus faceret, si esset tertiae formae ab eo quod est 'hic biiugis, huius biiugis'. {{anchor+|579|Ad v. 579}} adversaque ingens hoc est adversus ipse cum hasta apparuit. et bene 'ingens' visus, cum adversa hasta minaretur. {{anchor+|581|Ad v. 581}} Non diomedis equos nec currum cernis achillis duos obicit a quibus est victus Aeneas, nec tamen usquequaque: nam eorum impetus evitavit. {{anchor+|583|Ad v. 583}} vesano hic poeta adfectionem suam accommodavit dicendo 'vesano'. {{anchor+|585|Ad v. 585}} Dicta parat potest legi et 'dicta parat contra'. {{anchor+|586|Ad v. 586}} Pronus pendens 'pronus' nomen est, nam et comparatur, ut 'pronior'. si autem participium esset, fieret vitiosa elocutio sine interpositione coniunctionis. {{anchor+|587|Ad v. 587}} admonvit praeterito praesenti. proiecto extento, ut "proiectaque saxa Pachyni". proiecto] id est ante iacto. {{anchor+|592|Ad v. 592}} Lucage nulla tuos currus fuga segnis equorum prodidit a. v. v. e. h. v. haec adlocutio contraria est superiori, hoc enim continet: obiecisti mihi quod sim et a Diomede et ab Achille conversus in fugam; te vero, o Lucage, nec equorum tarditas prodidit, quod mihi contigit cum a Diomede occisus est Pandarus qui in eodem curru dimicabat, nec aliqua umbra equi tui sunt territi, quod factum saepius in Homero legitur, sicut et paulo post Turnum agit imago bella deserere. potest tamen et ad illud referri quo tempore eum ab Achille nube cava Neptunus eripuit, ut in quinto commemoratur. potest et ad aliud referri, quod Niphaeus paulo ante ab equis suis proditus est. {{anchor+|594|Ad v. 594}} Ipse rotis saliens sarcasmos est; nam per inrisionem dictum est, qui non morte deiectus es: ille enim vulneratus ceciderat. 'rotis' autem curru, a parte totum. {{anchor+|598|Ad v. 598}} Sine permitte, relinque, patere, id est συγχώρησον . {{anchor+|601|Ad v. 601}} Latebras animae pectus definitio est pectoris, id est in quo anima latet et continetur. {{anchor+|602|Ad v. 602}} Edebat quasi ad spectaculum: unde et munerum editores vocantur. funera caedes, ut "quis funera fando explicet". {{anchor+|603|Ad v. 603}} torrentis aquae notandum quod 'aquae' addiderit, cum absolute 'torrens' dicatur. {{anchor+|604|Ad v. 604}} more furens exposuit superiora epitheta. tandem erumpunt solutam obsidionem ostendit. {{anchor+|605|Ad v. 605}} ascanius puer syllepsis. est ordo: Ascanius et iuventus; nam 'obsessa' et ad Ascanium pertinet. {{anchor+|608|Ad v. 608}} Ut rebare ut arbitrabaris, verum est quod Troiani Veneris virtute nituntur. et dictum est per ironiam: nam superfluo quidam hanc orationem simpliciter dictam volunt, ut re vera dicat Iuppiter per se nihil posse Troianos. quod falsum est, adeo ut Iunonis oratio ad ironiam, non ad simplicia verba respondeat. nec te sententia fallit hoc per parenthesin dictum est. {{anchor+|609|Ad v. 609}} Vivida id est fortis, ut "sed bello vivida virtus". {{anchor+|611|Ad v. 611}} Cui ivno summissa humilis. et quia intellexit obliqua Troianorum accusatione inpugnari suum pudorem, etiam ipsa respondet oblique. {{anchor+|612|Ad v. 612}} Tristia vel quae tristem faciant: vel quae severa: Terentius "tristis veritas inest in vultu atque in verbis fides", item contra Vergilius "furias amnemque severum", id est tristem. {{anchor+|615|Ad v. 615}} Quin ut non: nam confirmativa particula est. quidam hunc ordinem esse volunt: namque si mihi, quae quondam fuerat, vis in amore foret, non hoc mihi negares, quin possem pugnae subducere Turnum. alii hoc genus elocutionis accipiunt, ut per ea quae per parenthesin posita sunt, reliquo sensui occurratur, non his quae primo posita sunt: hic enim ad illud quod insertum est 'non hoc mihi namque negares omnipotens' 'quin et pugnae subducere Turnum et Dauno possem incolumem servare parenti'. alioquin dempta hac parenthesi, non congruit primum cum postremo, si ita dicas 'si mihi quae quondam fuerat quamque esse decebat, vis in amore ‹foret›, quin et pugnae abducere Turnum et Dauno incolumem possem servare parenti': Plautus in Cistellaria "is servus, sed abhinc annos factum est XVI., cum conspicatus est primo crepusculo puellam exponi" (Cas. 39-41, non Cist.). {{anchor+|617|Ad v. 617}} Nunc pereat teucrisque pio det sanguine poenas ductus est; nam non agit ut pereat, sed magis favet eius saluti: nam statim subicitur, cur indigne fiat 'ille tamen nostra deducit origine nomen', ut in secundo "iamdudum sumite poenas, hoc Ithacus velit et magno mercentur Atridae". quod autem dicit 'pio sanguine', Aeneae eum latenter exaequat, qui ubique inducitur cultor deorum. {{anchor+|618|Ad v. 618}} Ille tamen quamquam moriturus est, tamen a diis originem ducit. nostra divina, id est aut Iovis, aut Iunonis, aut omnium deorum. {{anchor+|619|Ad v. 619}} Quartus pater abavus: nec est contrarium illud, quod ait supra "cui Pilumnus avus": potuit enim fieri ut et avus eius et abavus a Pilumno Pilumni nominarentur. ergo per patris appellationem ostendit cognationem. {{anchor+|621|Ad v. 621}} rex aetherii breviter sic fatur ubique reges breviter loquentes ostendit "Iuppiter haec paucis" et "tum breviter Dido vultum demissa profatur". {{anchor+|622|Ad v. 622}} Si mora praesentis leti ex Iovis concessione quali arte egerit Iuno, cognoscitur, scilicet ut Turnus posset evadere. caduco morituro. {{anchor+|623|Ad v. 623}} Ponere facere, vel, ut quidam volunt, constituere et decernere: alii 'ponere' pro 'dare', ut "haec pro virginitate reponit?" sane 'ponere' facere, sicut Lucilius Homerum secutus, qui ait ἄλγε' ἔθηκε id est fecit. alii 'ponere' putare, ut solet dici 'pone me hoc fecisse'. {{anchor+|625|Ad v. 625}} Hactenus indulsisse vacat id est sufficit. ingenti arte locutus est: nam dicendo 'vacat' ostendit, supra hoc breve spatium ulterius bonam stellarum inradiationem Turni fata differre non posse: unde non ait 'indulsisse libet', sed 'vacat', ac si diceret: iam undique in mortem truditur Turnus, hoc tantum vacat spatium, id est intervallum temporis, quasi hoc spatium, hic locus est ut parumper differatur. hinc est quod et supra ait "metasque dati pervenit ad aevi". {{anchor+|626|Ad v. 626}} Venia vlla beneficium, quod te speras mereri. et duas habet significationes: quod petitur, ut hic, et quod conceditur, ut "si qua est victis venia hostibus, oro". {{anchor+|627|Ad v. 627}} mutarive deest 'posse'. an mutatum iri? {{anchor+|628|Ad v. 628}} Quae voce gravaris quae negas fato; vox enim Iovis fatum est: Statius "et vocem fata secuntur". hoc autem dicit: utinam quae negas voce, id est fato, mente praestares. nam si Iovis vox fatum est, potest aliud fando fati ordinem commutare. 'gravaris' autem negas, graviter fers. et hac elocutione non nisi per accusativum utimur, ut si dicas 'gravor adventum tuum', id est graviter fero, gravor praesentiam tuam: nam et ipse sic dixit 'quae gravaris'. aliter non dicimus in hac significatione. similiter etiam accusativo casu utimur, cum volumus absolutam facere elocutionem et per gerundi modum aliquid dicere, ut 'petendum mihi est equum, codicem, byrrum' — hinc Vergilius "aut pacem Troiano ab rege petendum", sic Sallustius "castra sine vulnere introitum" — nam si dixeris 'petendus est codex', iam non per gerundi modum agis, sed participialiter loqueris. {{anchor+|629|Ad v. 629}} Rata firma, perpetua. {{anchor+|631|Ad v. 631}} Veri vana feror id est sum veritatis ignara. {{anchor+|632|Ad v. 632}} orsa pro dictis et fatis. {{anchor+|634|Ad v. 634}} Nimbo succincta id est nubibus, quia praemisit 'agens hiemem': quod nisi esset, splendorem acciperemus, qui est circa corpus deorum. {{anchor+|636|Ad v. 636}} tum dea potest sensu integro 'dea' detrahi. nube cava erit nominativus 'haec nubes'; nam 'nubs' non dicimus, quod ait Livius Andronicus, qui primus edidit fabulam [Latinam] apud nos. {{anchor+|638|Ad v. 638}} Ivbasque propter equinam caudam, quae esse solebat in galeis, ut "cristaque hirsutus equina". {{anchor+|639|Ad v. 639}} Divini adsimulat capitis hoc ex persona poetae dictum est de Aenea, intuentis futura: nam post mortem in numerum referetur deorum. inania nec a membris, nec a mente venientia. {{anchor+|641|Ad v. 641}} Obita morte sumpta, suscepta et conpleta: obiri enim supremus dies dicitur. {{anchor+|642|Ad v. 642}} aut quae sopitos d. s. s. 'quae somnia' pro 'qualia insomnia', quae per somnum videmus. {{anchor+|643|Ad v. 643}} Exultat 'exultare' est gaudere, et per se plenum est: nam 'insultare' est irridere inimicos. et dicimus 'insulto tibi', licet Sallustius dixerit "multos ab adulescentia bonos insultaverat": quamvis possit illic alia esse significatio, id est in multos bonos insultaverat, hoc est impetum fecerat. {{anchor+|644|Ad v. 644}} Inritatque virum telis ideo hac arte agit Iuno et imagine decipit Turnum, quia si ei ex aperto fugam suaderet, more viri fortis ille fugae praeponeret mortem, cum praesertim ipse in sequentibus dicat "usque adeone mori miserum est?" {{anchor+|648|Ad v. 648}} Turbidus elatus adrogantia, tumens. {{anchor+|649|Ad v. 649}} pactos nunc passivum, ut 'pacta puella'. {{anchor+|650|Ad v. 650}} Tellus quaesita per undas sic alibi "en agros et quam bello, Troiane, petisti Hesperiam metire iacens". {{anchor+|651|Ad v. 651}} Vociferans sequitur sequens clamabat, non ante dixit et sic est secutus. {{anchor+|652|Ad v. 652}} Nec ferre videt sva gavdia ventos proverbium est 'venti ferunt gaudia', id est laetatur incassum: sic supra "sed aurae omnia discerpunt", item "partem mente dedit, partem volucres dispersit in auras". {{anchor+|653|Ad v. 653}} Forte ratis descriptio per parecbasin facta, non enim a superioribus pendet, sed ante dictis adiungitur, ut "insula Sicanium iuxta latus". has autem descriptiones esse aptas et raras convenit, sicut etiam Horatius docet in arte poetica, dicens "purpureus late qui splendeat unus et alter adsuitur pannus": sunt enim ornatui. crepidine saxi crepido est abrupti saxi altitudo. crepidines etiam templorum dici ipsos suggestus, in quibus aedes sunt conlocatae: et crepidines viarum, id est ipsae eminentiae dextrae sinistraeque. sane hoc loco antiptosis facta est propter metrum: 'coniuncta' ergo 'crepidine' pro 'crepidini', sicut "haeret pede pes" pro 'pedi'. est autem ablativus pro dativo. {{anchor+|655|Ad v. 655}} Osinius ipse est quem supra Massicum dixit. ergo, ut diximus, [si] Osinius proprium est, Massicus appellativum: licet possit fieri ut duo nomina unius sint, ut Numa Pompilius, Alexander Magnus, Numanus Romulus. alii volunt non eundem esse Massicum, quem Osinium; nam duas civitates supra commemorat, Clusium et Cosam: et tradunt potuisse fieri ut hic Osinius rex quidem unius de memoratis fuerit civitatibus, sed sub imperio Massici egerit: nam et Rhamnetem et Romulum, quos in ducum ordinem non numeravit, reges fuisse dixit. alii hunc postea κατὰ τὸ σιωπώμενον volunt venisse, quia in catalogo eius non meminit. clusinis oris Tusciae civitate. {{anchor+|658|Ad v. 658}} Transilit hoc sermone festinantis celeritas indicatur. {{anchor+|659|Ad v. 659}} vix proram asyndeton: sic enim melius. rvmpit satvrnia funem debuit dici 'cum rumpit Saturnia funem', ut "vix e conspectu Siculae telluris, cum Iuno aeternum servans". ideo autem 'rumpit', ne deprehenso dolo Turnus ad bellum rediret. {{anchor+|660|Ad v. 660}} revoluta per aequora navem hypallage est pro 'revolutam navem'. {{anchor+|661|Ad v. 661}} Illum autem Aeneas absentem in proelia poscit sic melius, quam sicut non nulli volunt — Urbanus namque sic legit — 'ille autem Aenean absentem in proelia poscit', ut 'obvia multa virum dat corpora morti' de nautis in navi inventis intellegamus. quod non procedit; nam absens dicitur qui recedit: quod nunc Turno congruit, non Aeneae qui interest proeliis. 'ille autem Aenean' legunt, †quo si ita est quia Aeneas 'multa virum demittit corpora morti'. {{anchor+|665|Ad v. 665}} Medio ad medium. turbo vis venti. {{anchor+|666|Ad v. 666}} Ignarus rerum id est artis per quam evaserat: hoc est nesciens hoc pro salute sua factum, ideoque et 'ingratus', nam et queritur. {{anchor+|668|Ad v. 668}} Omnipotens genitor duo antonomasiva pro uno proprio, ut "Tritonia Pallas". tanton pro 'tantone'. et constat mutilatas partes orationis accentum in eodem loco habere, in quo etiam integrae habuerunt: nam moria, id est minores particulae, ut 'que, ne, ve, ce', quotiens iunguntur aliis partibus, ante se accentum faciunt, qualislibet sit syllaba quae praecedit, sive brevis sive longa, ut 'musaque, huiusve, illucce, tantone', adduce, deduce: et haec mutilata similiter proferuntur, scilicet sub eodem accentu. {{anchor+|670|Ad v. 670}} quo feror? unde abii? bene variavit adverbia et pronomina. quemve reducit?? 'quem' qualem, ut "hunc ego te Euryale aspicio?" et quasi nescius sui est in tanta rerum permutatione. {{anchor+|671|Ad v. 671}} Lavrentisne iterum m. quasi deliberatio est. {{anchor+|672|Ad v. 672}} Quid manus illa virum?? syllepsis per genus: nam a manu, id est multitudine, ad viros, a feminino ad masculinum, transitum fecit. ergo figuratum et per genus et per numerum. est autem mira defectio, id est quid dicunt? {{anchor+|673|Ad v. 673}} quosve nefas Asper 'quosne' legit et adnotavit 'ne' pro 've', quasi expletiva particula. {{anchor+|674|Ad v. 674}} Palantes video intellegimus eum non longe a terra fuisse: nam quod ait supra 'medio fert aequore', ut diximus, 'ad medium' accipiendum est. aut quia medium dicitur omne quod est inter finem et initium, ut "interea medium Aeneas iam classe tenebat". gemitumque cadentum accipio hinc apparet de Aenea dictum 'obvia multa virum demittit corpora morti'. {{anchor+|675|Ad v. 675}} Ima terra dolet sibi etiam infelicium vota sublata: siquidem in mari constitutus optare sibi hiatum non potest terrae. imam autem terram prudenter dixit, quae sustinet et continet maria. {{anchor+|676|Ad v. 676}} Miserescite venti pro petentis qualitate nonnumquam etiam mors videtur esse miseratio, ut hoc loco, item supra "figite me, si qua est pietas". 'miserescite' autem quis ante hunc? ab eo quod est 'miseresco' et 'miserescimus'. {{anchor+|677|Ad v. 677}} turnus adoro id est iuxta veteres, qui 'adorare' adloqui dicebant: nam ideo et adorea laus bellica, quod omnes eum cum gratulatione adloquebantur, qui in bello fortiter fecit. adoro 'ad' vacat, et est metri causa additum. {{anchor+|678|Ad v. 678}} Syrtis ubi harenosa sunt loca syrtes vocantur: ergo 'inmittite me ad saeva vada syrtium' aut ad harenosa loca, aut re vera ad syrtes, id est ad mundi extrema, quo me nec fama comitetur, id est ubi me nemo sciat desertorem esse. {{anchor+|681|Ad v. 681}} Mucrone indvat aut καταχρηστικῶς dixit 'induat' pro 'feriat': aut hypallage est pro 'mucronem suo induat corpore'. si enim 'induere' est vestire, non mucrone corpus induitur, sed induitur mucro corpore, id est tegitur et vestitur. {{anchor+|682|Ad v. 682}} Crudum crudelem, cruentum. exigat aviditas mori cupientis ostenditur. {{anchor+|686|Ad v. 686}} Animi miserata pro 'animo miserata': nam figurate locutus est, sicut "o praestans animi iuvenis" pro 'animo', id est illa re. {{anchor+|688|Ad v. 688}} Ad urbem Ardeam. et ideo sic longe, ne ex propinquo statim rediret, et ut eum adfectus retineret parentis. {{anchor+|689|Ad v. 689}} At iovis interea monitis novimus sacrilegum esse Mezentium, novimus quoque Iovem etiam adhortatum esse alios deos, ut a bello desisterent, et dixisse "rex Iuppiter omnibus idem". quomodo ergo procedit 'at Iovis interea monitis'? dicimus primum, Iovem iustitiae favere, non partibus: quod si est, iure Mezentium in Turni locum facit venire, ut iustum proelium inveniatur, ne una penitus sit pars a ducibus destituta. quod autem dicitur, sacrilegum Iuppiter admonere non debuit, non admonet, ut vincat, sed ut possit perire. illud etiam frustra quaeritur, quemadmodum numini sacrilegus obtemperare potuerit, cum Mezentium non aperte Iuppiter moneat, sed ei iniciat tale desiderium: unde est "dine hunc ardorem mentibus addunt, Euryale? an sua cuique deus fit dira cupido?" monitis ab eo quod est 'haec monita' hic venit dativus; nam et 'hos monitus' dicimus, ut Persius "hos pueris monitus patres infundere lippos". sed a quarta declinatione nec singulari dativo utimur nec plurali: nam unum nomen est de his, quae licet duplicem habeant declinationem, tamen aliquibus eorum casibus propter asperitatem non utimur, ut 'laurui lauribus', cum et 'huius laurus' et 'ab hac lauru' dicamus. {{anchor+|691|Ad v. 691}} Concurrunt Tyrrhenae acies quae specialiter odio Mezentii in bellum ruebant. {{anchor+|692|Ad v. 692}} uni odiisque bene repetitur 'uni', ut ostendat conspirationem Etruscorum olim Mezentio incumbere. {{anchor+|693|Ad v. 693}} Prodit in aequor extenditur: hinc Iuvenalis "quae pelago occurrunt medio longeque relinquunt Italiam". {{anchor+|694|Ad v. 694}} Ponto contra pelagus: nam dativus est. {{anchor+|695|Ad v. 695}} vim cunctam id est violentiam, impetum. caelique marisque sicut Mezentius odiorum et telorum totius exercitus. {{anchor+|697|Ad v. 697}} Fugacem velocem modo, vel fugientem. {{anchor+|698|Ad v. 698}} Latagum occupat os pro 'Latagi os occupat'. et est Graeca figura, in Homero frequens, ut si dicas ἔκρουσεν Ἀχιλλέα τὸν πόδα , id est Achillem percussit pedem pro percussit Achillis pedem. {{anchor+|699|Ad v. 699}} Poplite palmum ea parte, qua plurimum poterat. {{anchor+|700|Ad v. 700}} segnem sinit qui vulneratus nihil iam efficere potuit. {{anchor+|701|Ad v. 701}} Donat habere Graeca figura, ut "argenti magnum dat ferre talentum". {{anchor+|703|Ad v. 703}} theano mater Mimantis. {{anchor+|705|Ad v. 705}} Cisseis Hecuba filia Cissei secundum Euripidem, nam secundum alios Dymantis est. quod autem ait 'face praegnas', haec ratio est, quia antequam pareret, facem se peperisse vidit in somnis. parin creat plus est, quam si diceret 'face praegnas †incendit paret'. urbe paterna occubat subaudis 'Paris': quod ut non diceret, metri est necessitate conpulsus: nam deest 'qui', ut sit 'qui urbe paterna'. {{anchor+|706|Ad v. 706}} Ignarum lavrens habet ora mimanta scilicet casus sui; vera tamen est lectio 'ignarum', id est ignoratum, qui nesciretur: et est supina significatio, sicut in quarto "liquitque volatile ferrum nescius" pro 'qui nesciebatur'. alii hypallagen volunt esse, ut sit 'Mimas in Laurenti ora ignota iacet'. {{anchor+|707|Ad v. 707}} ac velut ille antiqui 'ille' vel magnitudini vel nobilitati adsignabant, ut "multum ille et terris" et "Poenorum qualis in arvis saucius ille gravi". {{anchor+|708|Ad v. 708}} Actus coactus in retia. {{anchor+|709|Ad v. 709}} Defendit texit, ut "hic mihi dum teneras defendo a frigore myrtos". vesulus mons Liguriae est iuxta Alpes. Liguria autem cohaeret Tusciae, de qua fuerat Mezentius: unde satis est congrua comparatio. sane de hoc Vesulo quidam duo flumina, Rhodanum et Padum, nasci dicunt, quorum unus, id est Rhodanus, in Tyrrhenum mare, alter, id est Padus, in Adriaticum fluit. multosque pro 'multosve': non enim vicina est palus Laurentia monti Vesulo, ut possit unus idemque aper intellegi. sane lavrentia pro 'Laurens': nam vera et recta derivatio haec est. {{anchor+|710|Ad v. 710}} Pastus pro 'pastum', nam supra ait 'quem': ergo antiptosis est. {{anchor+|711|Ad v. 711}} Inhorrvit armos id est armis inhorruit: aut certe in armos horruit et erexit saetas. {{anchor+|712|Ad v. 712}} irasci deest 'est'. {{anchor+|713|Ad v. 713}} Tutis clamoribus praeter periculum: id est ipsi tuti. {{anchor+|714|Ad v. 714}} Ivstae irae quibus quasi odium est propter illud "mortua quin etiam iungebat corpora vivis componens manibusque manus atque oribus ora". {{anchor+|717|Ad v. 717}} Cunctatur disponit se per omnes partes. tergo scuto, ut "et venit adversi in tergum Sulmonis". {{anchor+|719|Ad v. 719}} Corythi de finibus Corythus est et civitas Tusciae, et mons, et rex, pater Dardani: unde nunc ad quodvis potest referri 'de finibus Corythi'. {{anchor+|720|Ad v. 720}} Graius homo oriundo quidem Graecus, sed qui nunc de Tuscia venisset ad bellum. {{anchor+|721|Ad v. 721}} Miscentem perturbantem. {{anchor+|722|Ad v. 722}} Purpureum pennis galeam significat purpureas cristas habentem; aut certe 'purpureum pinnis' pulchrum, bene galeatum, ut "purpurei cristis iuvenes", id est pulchri. pactae conivgis hic ordo est: conciliata primo, dein conventa, dein pacta, dein sponsa. {{anchor+|724|Ad v. 724}} Vaesana fames alibi "et malesuada Fames". fugacem velocem. {{anchor+|725|Ad v. 725}} Surgentem in cornva id est crescentem, cornibus eminentem. {{anchor+|726|Ad v. 726}} Comasque arrexit naturale enim est, ut irati leones erigant iubas. {{anchor+|727|Ad v. 727}} Lavit ab eo quod est 'lavo lavis': nam hoc verbum et primae est coniugationis et tertiae, a qua nunc ait 'lavit', item Horatius "lavit amne crines", item alibi "neque dulci mala vino lavere". ergo 'lavitum' et 'lavit', sicut Plautus in Pseudolo "easque lacrimis lavis" (Ps. 10), id est umectas. {{anchor+|731|Ad v. 731}} Infracta aut valde fracta: aut re vera infracta. {{anchor+|732|Ad v. 732}} Oroden istum Oroden, virum fortem, intellegimus in fugam necessitate esse conversum: nam ipse paulo post dicturus est ad hortandos socios 'pars belli haud temnenda viri, iacet altus Orodes'. {{anchor+|733|Ad v. 733}} nec iacta caecum unum sensum per duos extulit. 'caecum vulnus' autem, quod averso infigitur. {{anchor+|735|Ad v. 735}} Furto insidiis. {{anchor+|736|Ad v. 736}} pede nixus et hasta deest 'ait'. {{anchor+|737|Ad v. 737}} Havd temnenda viri Asper 'viris' legit, ut sit, aliis haud temnenda: alioqui ipse ait 'fugientem haud est dignatus Orodem sternere'. altus magnus, ut "sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo". {{anchor+|738|Ad v. 738}} Paeana secuti paean proprie Apollinis laus est, sed abusive etiam aliorum dicitur; unde Pindarus opus suum, quod et hominum et deorum continet laudes, paeanas vocavit. quamvis quidam alium Paeana esse, alium Apollinem velint, sed vere 'Paean' Apollo. tamen paeana carmen esse victoriae Aeschylus docet, quod ideo Apollini dicatum est, quia malorum avertendorum potens est: unde et ab Homero ultricem inmittens pestilentiam inducitur. {{anchor+|740|Ad v. 740}} Nec longum laetabere duo dixit: nec diu laetaberis, nec diu me indefenso. Homeri autem more morienti dedit scientiam futurorum. longum autem pro 'longe': nomen pro adverbio posuit. {{anchor+|742|Ad v. 742}} Subridens per iracundiam ridens loquitur: unde et illud per inrisionem dictum accipitur 'ast de me divum pater atque hominum rex viderit', id est viderit utrum Mezentio possit nocere ille quem vos deorum et hominum creditis esse rectorem. {{anchor+|744|Ad v. 744}} Eduxit corpore telum quo facilius posset perire: Lucanus "non eget ingestis, sed vulsis pectore telis". {{anchor+|745|Ad v. 745}} Dura quies blandae contraria: sic dictum est et 'somnus ferreus'. {{anchor+|747|Ad v. 747}} Caedicus alcathoum hoc loco est confusio in aliquibus nominibus: nam quis sit Troianus, quis sit Rutulus, ignoratur. {{anchor+|748|Ad v. 748}} Rapo Rapon dicitur, sicut Tarchon; sed metri causa 'n' detraxit, ut possit synaliphe fieri, sicut supra "haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni tuta tenebant". {{anchor+|750|Ad v. 750}} Infrenis casu equi asperrimi, qui frenorum sperneret regimen. infrenos autem etiam homines dicimus, ut "hinc Numidae infreni cingunt". dicimus autem et infrenus et infrenis, sicut inermus et inermis. {{anchor+|751|Ad v. 751}} Processerat agis scilicet contra Messapum dimicaturus: quod nequivit efficere, nam a Valero ante quam ad Messapum perveniret, occisus est. {{anchor+|752|Ad v. 752}} Havd expers non ignarus virtutis parentum. {{anchor+|754|Ad v. 754}} Iaculo et longe fallente sagitta iactu longe fallentis sagittae: nam ἓν διὰ δυοῖν dixit, ut "hamis auroque trilicem", item "molemque et montes insuper altos". an 'longe' valde? {{anchor+|755|Ad v. 755}} mavors fortuna bellica. {{anchor+|756|Ad v. 756}} funera mortes. caedebant legitur et 'cedebant', id est terga vertebant, secundum quod 'ruebant' insequebantur significat. si autem 'caedebant', id est occidebant, 'ruebant' id est cadebant. {{anchor+|758|Ad v. 758}} Iram miserantur inanem generaliter dicit omnem iram bellicam: ubi enim tam inanis iracundia est, quam in bello, ubi ut pereamus irascimur? aut quia nulla causa tam iusta est, ut propter eam bellum geri debeat: nam ideo ait 'et tantos mortalibus esse labores'. an 'inanem' non iuste conceptam? sic "inanis fletus" Aristaei, ut qui scilicet tanti non fuerint, propter quos ille sic lamentaretur. {{anchor+|759|Ad v. 759}} amborum pro 'utrorumque'. {{anchor+|761|Ad v. 761}} Pallida tisiphone non ipsa dea, sed effectus furiae, id est furialis ardor, hoc est insania. {{anchor+|763|Ad v. 763}} Orion cum pedes incedit medii per maxima nerei stagna Orion, ut etiam in primo diximus, Oenopionis regis filius fuit, ei concessus a Iove, Mercurio Neptunoque, susceptis hospitio. hic venator inmensi corporis fuit, qui quodam tempore susceptus a rege Oenopione, cum vellet eius filiam vitiare, ille iratus opem Liberi patris, cuius erat filius, inploravit. is satyros misit, qui soporem infunderent Orioni et sic velut vinctum Oenopioni traderent arbitrio eius puniendum. tum ille Oenopion sopito ei oculos sustulit. caecus itaque Orion cum consuleret quemadmodum oculos posset recipere, responsum est ei, posse lumina restitui, si per pelagus ita contra orientem pergeret, ut loca luminum radiis solis semper offerret. quod ille efficere ita potuit: nam cum audisset strepitum cyclopum Iovi fulmina fabricantum, sono ad eos ductus, unum de his suis humeris superposuit et eo duce oraculi praecepta conplevit. non autem incongrue fingitur ire potuisse per medium pelagus, quasi filius pro parte Neptuni. haec autem comparatio pertinet ad solam corporis proceritatem. alii hunc Orionem tantae magnitudinis dicunt fuisse, ut nulla eum altitudo maris ingredientem potuerit morari, unde inter sidera receptus. sane 'incedit' pro 'incessit', praesens pro praeterito. per maxima autem nerei stagna epitheto elevavit tapinosin more suo. {{anchor+|766|Ad v. 766}} referens pro 'ferens' more antiquo: nam 're' abundat. {{anchor+|770|Ad v. 770}} Inperterritus prima est conpositio, non secunda: nam hoc est 'perterritus' quod et 'territus', et tunc est vera conpositio, cum sermonis natura corrumpitur. sane 'inperterritus' quis ante hunc? {{anchor+|771|Ad v. 771}} mole sva stat hoc est in sua mole, ut dicitur 'in vestigio'. {{anchor+|772|Ad v. 772}} Spatium emensus quantum satis hastae speciosa elocutio. {{anchor+|773|Ad v. 773}} dextra mihi deus sic dictum est, ut "in manibus Mars ipse viri", ut non alium sibi putet deum esse sacrilegus, quam dextram et fortitudinem. {{anchor+|774|Ad v. 774}} Voveo consecro et dico. praedonis praedones sunt qui populandam alienam invadunt provinciam, ut alibi "perfidus alta petens abrepta virgine praedo". {{anchor+|775|Ad v. 775}} Tropaeum tropaeum dictum est ἀπὸ τοῦ τρέπεσθαι , id est ab hostium conversione: unde qui hostem fugasset, merebatur tropaeum, qui autem occidisset, triumphum, ἀπὸ τοῦ θριαμβεύειν , id est ab exultatione. sciendum sane Lauso propriam ideo nihil profuisse pietatem, quod in eum pater mente sacrilega munera transferebat deorum et ei occisorum spolia devovebat. {{anchor+|778|Ad v. 778}} Antorem erit nominativus 'hic Antores', quomodo 'Diores': nam si 'Antor' fuerit nominativus singularis numeri, metri ratio non procedit: omnia enim Graeca nomina 'or' terminata, in obliquis casibus corripiuntur, ut 'Hector Hectoris', 'Nestor Nestoris', 'Castor Castoris'. {{anchor+|779|Ad v. 779}} missus ab argis profectus, ut "missus in imperium magnum". {{anchor+|781|Ad v. 781}} Alieno vulnere telo quod in Aenean fuerat destinatum. caelumque aspicit ut "alto quaesivit caelo lucem" item "hausit caelum mentemque recepit": naturaliter enim morientes cupiunt satiari extremo lucis aspectu. {{anchor+|782|Ad v. 782}} Dulces moriens reminiscitur argos inter physica signa moriturorum etiam hoc legitur, patriae aspectum desiderare perituros, ut "et Tyrios deserta quaerere terra". an ex facti paenitentia? qui ad patriam redire contempserat. {{anchor+|784|Ad v. 784}} Linea terga lino enim tegebantur scuta, ut posset inhaerere pictura. {{anchor+|785|Ad v. 785}} intextum tavris opus pro tergis: Plautus "ubi vivos homines mortui incursant boves" (As. 35). imaque sedit ingvine hypallage est 'ima hasta' pro 'in imo inguine'. {{anchor+|788|Ad v. 788}} A femine ut etiam supra diximus, secundum Caprum erit nominativus 'hoc femen', licet nusquam lectum sit, ut etiam ipse commemorat. {{anchor+|790|Ad v. 790}} Lacrimaeque per ora volutae non viri fortis, sed filii est considerata persona. {{anchor+|791|Ad v. 791}} Optima facta alii legunt 'optime': est autem prosphonesis. hic in hoc loco, vel in hoc bello: nam adverbium est. {{anchor+|792|Ad v. 792}} Si qua fidem tanto est operi l. v. 'si qua' pro 'si', ut "Anthea si quem": aut pro 'si quam fidem'. et quaeritur 'si qua fides' a praeterito, an de futuro dicat. 'tanto' autem 'operi' non de suis carminibus dicit — nec enim sibi adrogaret — sed 'tanto operi', id est pietati et virtuti tuae: nam hic est sensus: ego quidem facta tua, o Lause, et mortem ex pietate venientem non silebo, si tamen credet vetustas ex scelerato homine pium filium fuisse procreatum. {{anchor+|794|Ad v. 794}} inutilis pro 'vulnere debilitatus'. inque ligatus pro 'inligatusque': et est tmesis cum hysterologia. {{anchor+|795|Ad v. 795}} Inimicum hastile cuiusdam quasi picturae pompa describitur. {{anchor+|797|Ad v. 797}} Iamque adsurgentis dextrae ordo est: iamque subiit mucronem Aeneae dextrae adsurgentis et plagam ferentis. 'subiit' autem 'mucronem' iuxta usum praesentem accusativo iunxit, cum alibi antique dativo iunxerit, ut "muroque subibant": quod suis locis plenius dictum est. {{anchor+|798|Ad v. 798}} Morando sustinvit moram iniciendo eius impetum lusit. {{anchor+|800|Ad v. 800}} Dum genitor nati parma p. a. de historia est: nam Scipio Africanus cum esset vix annorum decem et septem, patrem suum defendit in bello, nec cessit viginti et septem confossus vulneribus. {{anchor+|802|Ad v. 802}} furit Aeneas dolore scilicet, quod sibi Mezentius esset ereptus. et est integrum: quamquam furit, tenet se tamen. {{anchor+|803|Ad v. 803}} effusa si quando grandine praeteritum pro instanti posuit. {{anchor+|804|Ad v. 804}} Praecipitant praecipitantur. {{anchor+|805|Ad v. 805}} tuta latet arte quod scilicet se perite a tempestate defendunt. 'tuta' autem 'arte' quae tuetur. {{anchor+|806|Ad v. 806}} alti fornice saxi concameratione, caverna. {{anchor+|807|Ad v. 807}} Dum pluit hic distinguendum: nam si iunxeris 'dum pluit in terris', erit archaismos; debuit enim dicere 'in terras'. tamen sciendum est hemistichium hoc Lucretii esse, quod ita ut invenit Vergilius ad suum transtulit carmen. in terris ut possint et viator et rusticus, quibus opera sunt in terris. {{anchor+|808|Ad v. 808}} Exercere diem hypallage est pro 'ipsi per diem exerceri'. {{anchor+|809|Ad v. 809}} Nubem belli dum detonet bellantum impetum sustinet, donec deferveat. et bene translationem fecit a vicina conparatione. {{anchor+|812|Ad v. 812}} Fallit te incautum pietas tua quod credis idcirco me pium tibi veniam posse concedere, quia et ipse pietatis intuitu dimicas pro patris salute. 'tua' autem 'pietas' prudenter est additum, quasi non a parente descendens. {{anchor+|815|Ad v. 815}} Fila legunt proprium fuerat 'rumpunt'; tamen 'legunt' aut colligunt est, aut transeunt, ut "litoraque Epiri legimus". exigit ensem per medium et cetera. poetica descriptio est: nam re vera fieri non potuit, ut gladius et transiret per medium corpus iuvenis, et in corpore iuvenis absconderetur: nam 'exigit' est 'ex eo agit trans corpus'. {{anchor+|817|Ad v. 817}} Parmam id est levia arma, non clipeum. 'minacis' autem non Lausi; non enim ipse minatus fuerat. ergo ordo est 'mucro minacis', Aeneae scilicet. aut si ad Lausum referas 'minacis', num audacis et fortis? {{anchor+|819|Ad v. 819}} implevitque sinum sanguis mire expressus est sinus tunicae sanguinem excipiens nec tramittens. vita per avras concessit maesta ad manes vita, id est anima. et abusive dictum est; nam ad inferos simulacrum pergit, non anima. {{anchor+|820|Ad v. 820}} corpusque reliquit potuit sine hoc sensus esse. {{anchor+|825|Ad v. 825}} Pro lavdibus istis quia et contra fortiorem et pro patris salute dimicare conatus est: ideo enim et pluraliter 'laudibus' dixit. alii 'laudibus' pro virtutibus, ut solet poeta, dictum tradunt. {{anchor+|826|Ad v. 826}} Pius Aeneas tanta dabit indole dignum propter vitandam adrogantiam tertia persona usus est, ut "et quisquam numen Iunonis adoret?". 'indoles' autem est proprie imago quaedam virtutis futurae. {{anchor+|827|Ad v. 827}} Quibus laetatus habe tua moris enim fuerat ut cum his rebus homines sepelirentur quas dilexerant vivi. {{anchor+|828|Ad v. 828}} Si qua est ea cura remitto aut more illo dixit quo solet sepultura ad ipsa cadavera non pertinere — licet umbris, sicut in sexto legimus, prosit — ut "si qua est ea gloria signant", item de Pallante "vano maesti comitamur honore": aut certe, si qua est ea cura Mezentio, id est patri sacrilego, qui superos inferosque contemnit. an de tota hac re dubitat? {{anchor+|830|Ad v. 830}} Aeneae magni dextra cadis sic alibi "nomen tamen haud leve patrum manibus hoc referes, telo cecidisse Camillae". {{anchor+|832|Ad v. 832}} sanguine turpantem non ipsum turpantem, sed ut accidit, ita dixit. comptos de more capillos antiquo scilicet more, quo viri sicut mulieres componebant capillos: quod verum esse et statuae non nullae antiquorum docent, et personae quas in tragoedis videmus similes in utroque sexu, quantum ad ornatum pertinet capitis. {{anchor+|833|Ad v. 833}} Interea dum haec geruntur. et omnino sic est apud poetas 'interea', sicut apud Sallustium 'eodem tempore'. {{anchor+|834|Ad v. 834}} Vulnera siccabat lymphis siccabat aqua. sed et nove et physice locutus est; nam cum aqua omnia infundantur, hic ait siccari vulnus aqua. et ratio vera est; fluxus enim sanguinis aquarum frigore continetur. levabat inclinatione recreabat. {{anchor+|835|Ad v. 835}} adclinis quis ante hunc? procul modo 'iuxta' significat, ut "serta procul, tantum capiti delapsa, iacebant". {{anchor+|836|Ad v. 836}} Gravia arma quiescunt cur illa pendeant, haec in terra sint, docuit dicendo 'gravia arma': unde et 'quiescunt' dixit. bene 'gravia', ut et galeam arma, sed levia intellegamus. et talis est figura, sicut illa Sallustii "leonem atque alias feras", ergo et leo fera est. 'quiescunt' autem quasi in terra posita, quoniam galea, quae pendebat, poterat et moveri. {{anchor+|838|Ad v. 838}} Colla fovet sustinens se arboris trunco. fusus propexam in pectore barbam barbam in pectus infusam habens. archaismos autem est quod ait 'in pectore' pro 'in pectus', sicut alibi "mediis effusus in undis" pro 'in medias undas'. 'propexam' autem quis ante hunc? {{anchor+|839|Ad v. 839}} Multa pro 'multum', sicut "et pede terram crebra ferit" pro 'crebro'. multumque remittit hoc pro 'saepe'. {{anchor+|841|Ad v. 841}} Super arma ferebant supra scutum, sicut supra "inpositum scuto referunt Pallanta frequentes". {{anchor+|842|Ad v. 842}} ingentem atque ingenti vulnere Homeri dictum κεῖτο μέγας μεγαλωστί . {{anchor+|845|Ad v. 845}} Ad caelum tendit palmas increpans deos, quasi sacrilegus. et sciendum uno eodemque tempore non eum potuisse et inhaerere corpori et manus ad caelum levare, licet poeta ista coniunxerit. corpore inhaeret aut inhaeret Lauso suo corpore: aut certe hysterologia est, ut sit 'haeret in corpore': melius tamen est ut sit antiptosis pro 'corpori', ut "haeret pede pes" pro 'pedi'. {{anchor+|848|Ad v. 848}} Per vulnera servor aut re vera 'per vulnera', quia per totum eius corpus mucro transierat: aut invidiose 'vulnera' ait pro 'vulnus', sicut Terentius "non perpeti meretricum contumelias", cum de Thaide loqueretur. {{anchor+|850|Ad v. 850}} Nunc demum exilium infelix nunc alte vulnus adactum solacio enim viventis filii utrumque fuerat ante tolerabile. {{anchor+|851|Ad v. 851}} Idem ego qui nunc causa tuae mortis fui, feci ut et exulis et sacrilegi filius esse dicereris. {{anchor+|852|Ad v. 852}} Pulsus ob invidiam excusat, ne merito expulsus esse videatur. {{anchor+|854|Ad v. 854}} Omnes per mortes per omnia mortis genera, nam una mors est: aut 'per mortes omnes', id est per diversa supplicia: aut quasi non una tantum morte dignus. {{anchor+|857|Ad v. 857}} Vis alto vulnere tardat alti vulneris violentia. {{anchor+|858|Ad v. 858}} havd deiectus non deiectus animo. {{anchor+|860|Ad v. 860}} Adloquitur maerentem tristem. haec enim animalia secundum Homerum, cum sint tristia, indicant dominorum mortem futuram. et proprie 'adloquitur' dixit: est enim 'adloqui' consolari. {{anchor+|861|Ad v. 861}} Rhaebe div res si qua div mortalibus vlla est hoc loco notant Vergilium critici, quod homini sacrilego dedit prudentem sententiam: quam rem ratio naturalis excusat. ea enim quae per naturam movent animos, in quamvis personam cadunt, illa vero tantum sunt prudentium, quae non nisi consilio et ratione deprehenduntur: unde et Terentius servis dat plerumque sententias prudentissimas quidem, sed quae se per naturam offerunt cunctis, ut "ne quid nimis". {{anchor+|862|Ad v. 862}} Spolia illa crventa arma Aeneae, Lausi cruore perfusa — inde intulit 'et caput Aeneae', per quod etiam spolia Aeneae intellegimus — nam Lauso nihil detraxerat; dixit enim 'arma, quibus laetatus, habe tua'. si autem 'cruenti', intellexeris scilicet crudelis: sic enim convenit personae loquentis. {{anchor+|863|Ad v. 863}} lavsique dolorum num 'Lausi dolorum' ut "lacrimas dilectae pelle Creusae"? {{anchor+|864|Ad v. 864}} Aut aperit si nulla viam vis aut si nullam ostendit fortitudo rationem. 'aperit' autem praesens pro futuro. {{anchor+|865|Ad v. 865}} Neque enim fortissime credo quod dignaberis habere dominos Teucros, scilicet ignavos: nam hoc intellegimus ex eo quod dixit equo 'fortissime'. plerumque enim ex alterius personae vituperatione vel laude, quid de alia dicatur, agnoscimus, ut hoc loco Troianos vituperatos ex equi laude cognoscimus. item alibi e contra "et nunc ille Paris", scilicet adulter: nam illo loco ex persona Paridis vituperatur Aeneas. {{anchor+|867|Ad v. 867}} Exceptus tergo equo se praebente susceptus: quod fieri plerumque conspicimus. {{anchor+|868|Ad v. 868}} Iaculis oneravit a. aviditas saevientis exprimitur, ut saepius. {{anchor+|869|Ad v. 869}} aere caput fulgens quia supra "procul aerea ramis dependet galea". {{anchor+|871|Ad v. 871}} uno in corde pudor 'uno' autem pro eodem. tribus vero adfectibus conturbatum significat, pudore, ira, dolore, quae potentia sunt singula. {{anchor+|875|Ad v. 875}} sic pater ille deum faciat bene in perniciem contemptoris deorum deos invocat. sic altus apollo aut venerabilis; aut quia in excelso loco consecratus est. {{anchor+|876|Ad v. 876}} incipias deest 'ut'. infesta hasta in vulnus parata, id est protenta. {{anchor+|879|Ad v. 879}} Qua perdere posses deest 'me': nam hoc dicit, nisi extincto filio nulla se ratione potuisse superari. {{anchor+|880|Ad v. 880}} Nec divum parcimus vlli hoc ideo, quia Aeneas invocaverat deos, ut 'sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo'. {{anchor+|881|Ad v. 881}} Desine scilicet mortem minari: quoniam libenter moriturus advenit. {{anchor+|883|Ad v. 883}} inde alivd id est iacit telum. {{anchor+|884|Ad v. 884}} Umbo scutum: nam a parte totum intellegimus. {{anchor+|885|Ad v. 885}} ter circum enarravit quid esset 'ingenti gyro'. laevos equitavit in orbes secundum artem militiae: nam eques stans facillime superatur a pedite. in laevam autem partem ideo circuibat, ut Aeneae dexteram partem circumveniret, quae utique nuda erat. {{anchor+|888|Ad v. 888}} tot spicula taedet hic ostendit quid sit 'figitque volatque'. {{anchor+|889|Ad v. 889}} Pugna iniqua pedes contra equitem. {{anchor+|890|Ad v. 890}} Multa movens utrum in ipsum, an in equum tela torqueret, quo vulnerato Mezentius carebat effugio. inter tempora id est in frontem. {{anchor+|891|Ad v. 891}} Bellatoris equi per quem bellum geritur. aliter hominem dicimus bellatorem, qui bellum gerit. {{anchor+|894|Ad v. 894}} Inplicat inpedit. cernvus cernuus equus dicitur qui cadit in faciem, quasi in eam partem cadens qua cernimus: unde et pueri quos in ludis videmus ea parte, qua cernunt, stantes, cernuli vocantur, ut etiam Varro in ludis theatralibus docet. {{anchor+|895|Ad v. 895}} Clamore incendunt caelum implent. et abusive dixit. troesque hoc est Troiani gaudio. Latinique scilicet dolore. {{anchor+|896|Ad v. 896}} advolat Aeneas multi haec nolunt distingui, quasi simul fiant. {{anchor+|899|Ad v. 899}} Havsit caelum m. r. hoc est aerem: Lucretius "in hoc caelo, qui dicitur aer". et hoc dicit: postquam respiravit et mentem recepit post perturbationem ex equi venientem ruina. {{anchor+|900|Ad v. 900}} Hostis amare aspere. et hoc Homeri est de telo dictum, quod hic ad hominem transtulit: ille enim ait πικρὸν ὀιστόν . {{anchor+|901|Ad v. 901}} Nullum in caede nefas mori viro forti nefas non est, nec ego sic ut vincerem veni, hoc est cum voluntate procumbo. ergo aut nihil acerbi in morte se passurum ait; aut nihil nefandum Aenean commissurum, si se volentem interfecerit, quia mori decreverit, si mortem filii non potuisset ulcisci. nec sic ad proelia veni hoc est ut vincerem, aut victus mortem deprecarer: ergo libenter occumbo. {{anchor+|902|Ad v. 902}} Nec tecum meus haec pepigit mihi foedera lavsus hoc est non cum hoc pacto a te Lausus recessit, ut ego vitam requiram. 'foedera' autem 'pepigit' per translationem dixit, id est non sic pugnavit Lausus, ut ullum mihi vitae relinqueret desiderium. {{anchor+|903|Ad v. 903}} Venia beneficium, ut "orantes veniam". {{anchor+|904|Ad v. 904}} acerba meorum quasi hoc de Aenea non senserit. {{anchor+|905|Ad v. 905}} Hunc oro defende furorem inimicorum iram et post fata saevire cupientem. 'defende' autem est prohibe, ut "dum teneras defendo a frigore myrtos". et bene petit ab Aenea sepulturam, quod scit eum ultro concedere, ut probavit in filio: petit autem non de eius pietate dubitans, sed timens iram suorum. {{anchor+|907|Ad v. 907}} Havd inscius litotes figura: non enim dicit 'non ignarus', sed expectans omnibus votis, ut "munera nec sperno", id est libenter accipio. in hac autem figura plus cogitatur, quam dicitur. {{anchor+|908|Ad v. 908}} Undantique animam diffundit in arma crvore ordo est 'in arma undanti cruore animam diffundit', cuius sedem plerique sanguinem volunt esse. et sic est dictum hoc, ut "una eademque via sanguis animusque sequuntur". {{Liber |Ante = Commentarius IX |AnteNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum nonum commentarius |Post = Commentarius XI |PostNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum undecimum commentarius }} smhhguxdkd54mhqd8gbqwwehi5zx1q9 265111 265080 2026-05-09T13:19:04Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum decimum commentarius]] ad [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber X]] 265080 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos librum X commentarius }} {{Liber |Ante = Commentarius IX |AnteNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum nonum commentarius |Post = Commentarius XI |PostNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum undecimum commentarius }} ==IN VERGILII AENEIDOS LIBRVM DECIMVM COMMENTARIVS.== {{anchor+|1|{{anchor+|1|Ad v. 1}}}} Panditur interea domus omnipotentis olympi secundum poeticum morem hoc dicit 'factus est dies', quia poetae dicunt matutino tempore aperiri caelum, noctu vero claudi — unde est illud "ante diem clauso conponet Vesper Olympo" — nam et paulo post descripturus est noctem, ut "iamque dies caelo concesserat", ut intellegamus alium diem esse consumptum, et nunc eum more solito noctis praetermisisse descriptionem. quamquam 'panditur caelum' etiam simpliciter possimus accipere, quovis tempore, scilicet ad numina convocanda: quod et melius est, quia ait 'interea', id est dum haec geruntur: nam 'interea' particula praeterita negotia coniungit futuris. olympi caeli, quasi ololampi, ideo quia totum lucet. {{anchor+|2|Ad v. 2}} divum pater pro 'divorum', sicut 'Argivum' 'Danaum' 'Teucrum'. videtur accusativi singularis specie pro genetivo plurali usus. {{anchor+|3|Ad v. 3}} Sideream in sedem in astriferum circulum: non enim omnes circuli astriferi sunt, sed solus superior. aut 'sideream' lucidam dixit. unde ardvus omnes ut alibi "et iam finis erat, cum Iuppiter aethere summo despiciens mare velivolum". {{anchor+|4|Ad v. 4}} Castraque dardanidum spectat post generalitatem intulit speciem; consequens enim est, ut omnes terras videns, cernat etiam castra Troiana. non nulli sane 'Dardanidum' pro 'Dardanidarum' adserunt, ut sit genetivus generis masculini specie feminina. {{anchor+|5|Ad v. 5}} Bipatentibus physice dixit: nam caelum patet ab ortu et occasu. est autem sermo Ennianus, tractus ab ostiis, quae ex utraque parte aperiuntur: unde et modo 'bipatentibus' apertis intellegimus. bipatentibus] quod intrantibus et exeuntibus pateant. {{anchor+|6|Ad v. 6}} Caelicolae magni orationis istius intentio hoc agit, ut ab odiis Troianorum Iuno revocetur. quianam cur, quare: Ennianus sermo est "quianam legiones caedimus ferro". {{anchor+|7|Ad v. 7}} Versa retro mutata, ut "quae te genitor sententia vertit?" quidam 'versa retro' intellegunt, quod rursus ad discordias videntur redisse. alii 'versa retro' pro 'inversum acta', quasi quae prius rectum iter pergebat, derivata. certatis aut contra vos, aut contra meam sententiam. {{anchor+|8|Ad v. 8}} Abnveram bello Italiam concurrere teucris id est prohibueram Italiam contra Troianos bella suscipere. atqui dixit in primo "bellum ingens geret Italia". quod ita solvitur: aut quia cum uno deo vel dea aliter loquitur — unde est in primo "hic tibi, fabor enim, quando haec te cura remordet" — , aliter vero cum omnibus diis utilitatis causa propter removendam eorum contentionem et dissensionem: aut certe quia ait in primo "ternaque transierint Rutulis hiberna subactis". illic enim dixit Aenean in Italia contra Rutulos tantum esse pugnaturum, nunc autem omnis est Italia in bella commota Iunonis instinctu, quod et Allecto promisit, ut "finitimas in bella feram rumoribus urbes", et Iuno pollicita est se magis esse facturam, ut "ego, siqua super fortuna laborum est, ipsa regam". 'abnueram' autem prohibueram, ut contra 'adnuit' promittit et consentit significat. abnveram b. i. c. t.] quo modo 'abnueram', cum ipse in primo dixerit "bellum ingens geret Italia?" sed secundum sapientes quosdam alia est necessitas fati, alia voluntas deorum, vis nulla est: quod ipse manifestius in quinto ostendit his versibus "vel quae portenderet ira magna deum vel quae fatorum posceret ordo": nam et in primo de ira Iunonis ait "acti fatis maria omnia circum", et iterum in primo fatorum arcana se dixit moturum, non suam voluntatem ostensurum. sed ibi secreto filiae dicit, hic alter idem invidiose diis omnibus praesentibus videtur loqui propter removendam eorum dissensionem. {{anchor+|9|Ad v. 9}} Quae contra vetitum discordia vetationem, prohibitionem meam. et sic dixit 'vetitum', ut 'aequum', unde est "et servantissimus aequi". sane sub comminatione omnium deorum maxime solam tangit Iunonem, cuius odia insequebantur hoc etiam bello Troianos: quod etiam sequentes Iovis allocutiones manifestius indicant. {{anchor+|10|Ad v. 10}} Ferrumque lacessere pro 'ferro se lacessere'. ordo autem 'quis metus suasit aut hos arma sequi ferrumque lacessere'; non est enim, 'hos suasit', ne fiat σολοικοειδές : quamvis inveniatur huius modi figura, ut "Iuturnam misero, fateor, succurrere fratri suasi", et Ennius "quis te persuasit?" {{anchor+|11|Ad v. 11}} Ne arcessite, tempus nolite bellorum tempora praeoccupare. et bene satis facit uxori cum prohibitione. significat autem bellum Punicum secundum, quo Hannibal ingressus Italiam cum plurimis locis vicerit, praecipue apud Cannas, vicum Apuliae, omnem populi Romani delevit exercitum. {{anchor+|12|Ad v. 12}} Olim quandoque. {{anchor+|13|Ad v. 13}} Alpes inmittet apertas emphasis est; non enim dixit 'per Alpes inmittet exercitum; sed 'ipsas Alpes', quas patefecit non sibi tantum sed omnibus gentibus, quae secundum Catonem et Livium muri vice tuebantur Italiam: quas Hannibal post bella Hispaniae, quae XVII annis confecit, ante exustas aceto infuso rupit: Iuvenalis "et montem rupit aceto". denique loca ipsa quae rupit, Poeninae Alpes vocantur. quamvis legatur a Poenina dea, quae ibi colitur, Alpes ipsas vocari. sane omnes altitudines montium licet a Gallis Alpes vocentur, proprie tamen iuga montium Gallicorum sunt. quas quinque viis Varro dicit transiri posse: una, quae est iuxta mare per Ligures; altera, qua Hannibal transiit; tertia, qua Pompeius ad Hispaniense bellum profectus est; quarta, qua Hasdrubal de Gallia in Italiam venit; quinta, quae quondam a Graecis possessa est, quae exinde Alpes Graiae appellantur. {{anchor+|14|Ad v. 14}} res rapvisse] veteres laedere 'res rapere' dicebant, etiamsi rapinae nullum crimen existeret; similiter satis facere 'res reddere' dicebant. res rapvisse licebit clarigationem exercere, hoc est per fetiales bellum indicere: nam Ancus Marcius cum videret populum Romanum, ardentem amore bellorum, et plerumque inferre bella gentibus nulla iusta extante ratione, et exinde pericula creari, misit ad gentem Aequiculanam et accepit iura fetialia, per quae bellum indicebatur hoc modo, sicut etiam de Albanis retulit Livius. nam siquando homines vel animalia ab aliqua gente rapta essent populo Romano, cum fetialibus, id est sacerdotibus qui faciendis praesunt foederibus, proficiscebatur etiam pater patratus et ante fines stans clara voce dicebat belli causam, et nolentibus res raptas restituere vel auctores iniuriae tradere, iaciebat hastam, quae res erat pugnae principium, et iam sic licebat more belli res rapere. clarigatio autem dicta est aut a clara voce, qua utebatur pater patratus, aut a κλήρῳ , hoc est sorte: nam per bellicam sortem invadebant agros hostium: unde et κληρονόμοι dicuntur Graece qui iure sortiuntur bona defuncti. {{anchor+|15|Ad v. 15}} Placitum aut mihi scilicet, aut fatis: aut quod velim vobis placere. {{anchor+|16|Ad v. 16}} Ivppiter haec paucis habet personarum considerationem, ut superioribus personis det breviloquium, e contra inferiori potestati prolixam orationem, unde ait de Venere 'at non Venus aurea contra pauca refert': quia Veneri causam necesse est reddere, ideo non pauca refert, aut quia mater dolens, aut quia inferior. item Dido quasi regina paucis locuta est, ut "tum breviter Dido". {{anchor+|18|Ad v. 18}} O pater o hominum et Titianus et Calvus, qui themata omnia de Vergilio elicuerunt et deformarunt ad dicendi usum, in exemplo controversiarum has duas posuerunt adlocutiones, dicentes Venerem agere statu absolutivo, cum dicit Iunoni 'causa fuisti periculorum his quibus Italiam fata concesserant'; Iunonem vero niti statu relativo, per quem ostendit Troianos non sua causa laborare, sed Veneris. o pater generaliter 'pater' accipe, non tantum Veneris: nam supra ait 'divum pater atque hominum rex'. et bene in principiis favorem sibi arte conciliat. hominum divvmque aeterna potestas hunc locum Probus quaerit; sed dicit unam rem secundum physicos, alteram secundum mathematicos. nam divum potestas est, quia ipse est aether, qui elementorum possidet principatum; hominum vero ideo, quia bona Iovis inradiatio honores hominibus tribuit. 'aeterna' autem 'potestas' adiecit propter aliorum numinum discretionem: nam legimus et Apollinem deposuisse divinam potestatem, et Herculem vel Liberum patrem non semper deos fuisse. sicut autem hominum, et rerum potestas est: an quemadmodum pro rege vel magistratu potestas solet dici? {{anchor+|19|Ad v. 19}} Namque alivd quid sit ac si diceret, cum paene omnes dii in favorem Iunonis concesserint: 'namque' enim coniunctio ostendit eam hanc habuisse cogitationem. est autem parenthesis. implorare implorare est auxilium cum miseratione deposcere, qua ratione bene dicimus 'imploro te ut misero feras auxilium'; contra 'imploro te ad diem festum' non procedit. {{anchor+|20|Ad v. 20}} Cernis ad augendam invidiam ait 'cernis', ac si diceret, non est opus narratione, cum Troianorum miserias ipse conspicias. insultent rutvli propter illud "interea Rutuli portis circum omnibus instant". insultare autem est inimicis irridere per cavillationem, exultare vero gloriari et laetum esse. {{anchor+|21|Ad v. 21}} Per medios suos scilicet. insignis equis propter illud "viginti lectis equitum comitatus": nam castra non eques irruperat. et ambiguum, utrum 'equis insignis', an 'equis feratur'. secundo marte ad illud respicit "hic Mars armipotens animum viresque Latinis addidit". {{anchor+|22|Ad v. 22}} Rvat inruat. clavsa moenia ad quae in extremis solent adflicti confugere. magna invidia: scimus enim ultimum esse praesidium in castra confugere et hostilem impetum plerumque differre, sicut factum est in bello Troiano. modo ergo dicit ademptam esse etiam hanc aram misericordiae, siquidem intra muros hostis insultat. {{anchor+|23|Ad v. 23}} Quin quinetiam. ipsis in ipsis. 'aggeribus' autem munitionibus, sed abusive. et in muris ideo, quia supra dixit "ignaros deinde in muris Martemque cientes". {{anchor+|24|Ad v. 24}} Aggeribus agger proprie dicitur terra illa quae vallo facto propius ponitur, sed abusive et muros et munimenta omnia aggerem dicimus, sicut modo 'aggeribus moerorum' pro munimentis. moerorum pro 'murorum' antique: nam veteres pleraque eorum quae nos per 'u' dicimus, per 'oe' diphthongon pronuntiabant. hinc est 'moerorum' pro 'murorum' et e contra 'punio' pro 'poenio', quod verbum a poena venit, hinc est et "Punica regna vides", cum Poenos ubique legerimus. hoc autem facit orthographia Graeca: nam quam nos 'u' habemus, illi diphthongon habent ' ου ': et ideo putarunt posse pro hac littera, licet non eandem, diphthongon poni. inundant implent et inundare faciunt. {{anchor+|25|Ad v. 25}} Aeneas ignarus abest ne merito videatur pati: neque enim potest videri fecisse bellum qui factum esse ignorat: aut hoc ipso miserabilis, quia ignarus †excessus. levari obsidione sines liberari: et oblique per Iovem invidiam commovet Iunoni. {{anchor+|27|Ad v. 27}} nascentis Troiae invidiose: quia iam ruinis periclitatur quae modo nascitur. {{anchor+|28|Ad v. 28}} Aetolis surgit ab arpis atqui non est venturus: unde accipiamus Venerem non quasi deam loqui, sed quasi unam de Troianis — ut in primo "unius ob iram prodimur", item "caeli quibus adnuis arcem" — , ne futura ignorare videatur. 'Aetolis' autem 'Arpis' sic dixit, ut Cumas Euboicas: nam de Aetolia Diomedes venit, qui Arpos in Apulia collocavit. {{anchor+|29|Ad v. 29}} Mea vulnera restant ut possim iterum vulnerari. {{anchor+|30|Ad v. 30}} Demoror expecto, sustineo. mortalia d. a.] id est ut dea mortalium armis intersim et ipsa depugnem. et sic dixit 'mortalia arma', ut in duodecimo "vulnus mortale". {{anchor+|31|Ad v. 31}} Si sine pace tua si sine tua benevolentia, ut "orantes pacem", "veniamque precantes", item "exorat pacem divum": ergo 'pace' benevolentia, suffragio. dicendo autem, si ad Italiam sine deorum voluntate venerunt, dent poenas, ostendit statum esse absolutum. sine pace tua sine voluntate tua, sine tua concessione, ut solet dici 'pace illius dixerim'. invito numine troes syllepsis per genus est. {{anchor+|32|Ad v. 32}} Luant peccata 'luant' id est absolvant. dicimus autem et 'luo poenam' et 'luo peccatum'; nam peccatum solvitur poena. qui enim crimine tenetur obnoxius, poena eum a pristina liberat obligatione. contra 'luo poenam' si dixeris, non procedit qua re poena solvatur: tamen auctoritas licenter ista confundit more, quo solet poni vel a sequenti quod praecedit, vel a praecedenti quod sequitur. {{anchor+|33|Ad v. 33}} Neque illos ivveris avxilio concessivus est iste modus secundum Probum; namque in artibus non invenitur. fit autem quotiens taedio contentionis quasi videmur concedere quod tamen nolumus fieri: nam id agit Venus hoc loco, ut Iuppiter magis praestet auxilium. responsa secuti hoc est si non solum prohibiti non sunt, sed eis etiam concessum est. {{anchor+|34|Ad v. 34}} Superi ut Apollo. manes ut Creusa et Anchises, vel Hector. quisquam verecunde: quia apud maritum contra uxorem agit. {{anchor+|35|Ad v. 35}} nova condere fata quasi adversus illa quae tu statuisti. {{anchor+|36|Ad v. 36}} Exustas erycino in litore classes nunc per ἀντικατη γορίαν ad accusationem alterius transit: argumentum est enim, utrum habeat voluntatem nocendi quae nocuit. 'Erycino' autem 'in litore' secundum opinionem suam dixit; nam alii apud Caietam dicunt exusta navigia, unde et Caieta dicta est ἀπὸ τοῦ καῆναι . quamvis quattuor naves exustae sunt, haec tamen exaggerat. {{anchor+|37|Ad v. 37}} quid tempestatum regem ubique 'repetam' subaudiendum. {{anchor+|38|Ad v. 38}} Actam nubibus irim inpulsam, scilicet ut persuaderet matribus incendium navium: ut secundum artem rhetoricam rem unam in duas diviserit, ut latius pateret rei acerbitas interposito alio crimine: nam per Irim naves exustae sunt. sed melius est, ut non sit iteratio, ad Turnum missam Irim intellegere: nec nos moveat ordo conversus, solent enim graviora in principiis et in fine secundum artem rhetoricam poni. nubibus per nubes. {{anchor+|40|Ad v. 40}} Sors rerum id est regnum: nam per sortem inter se fratres, Iuppiter Neptunus et Pluton, mundi regna diviserunt, quae Iuno praeter inferos in Troianorum perniciem moverat. superis inmissa ac si diceret, non iam Troianis, sed diis. respexit autem ad illud "et caeli convexa per auras". {{anchor+|41|Ad v. 41}} Bacchata per urbes non vagata, sed 'bacchata', id est perfuruit: et bene 'bacchata per urbes', quia per simulationem sacrorum Liberi patris matres egerat in furorem. {{anchor+|42|Ad v. 42}} Super imperio id est de imperio, ut "multa super Priamo rogitans". et quasi de salute sua se dicit laborare. est autem verecunda petitio et obliqua, per quam magna Iovi invidia commovetur, qui imperium Troianis promiserat. speravimus ista absolute dixit. {{anchor+|44|Ad v. 44}} Conivnx dura hic distinguendum, ne incipiant esse duo epitheta 'dura fumantia excidia': quod contra artem fit, nulla interposita coniunctione. 'dura' autem debere distingui, ipse ex persona Iunonis ostendit "quae dura potentia nostra egit?" et mire 'coniunx', quasi vitium mariti sit. nulla autem regio invidiose dixit, ut supra "cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis", cum a sola arceantur Italia. {{anchor+|45|Ad v. 45}} Per eversae genitor fumantia Troiae cum dicimus 'rogo te per deos', hoc videmur dicere: memineris religionis curae esse petitionem meam, sicut in primo expressit "at sperate deos memores fandi atque nefandi"; cum autem dicimus 'rogo te per miserias meas', videmur dicere: memineris ab eo te rogari qui miserias pertulit, ut qui rogatur ad misericordiam miseriarum commemoratione flectatur, sicut est nunc in Veneris petitione: nam ideo sic rogat, ut commemoratione infelicitatis Troianae impetret misericordiam. alias stultum est cum adiuratur Iuppiter per excidia Troianorum. Sallustius in primo "postremo ipsos colonos per miserias et incerta humani generis orare". 'fumantia' autem 'quae fumaverunt', non enim fumant iam. {{anchor+|47|Ad v. 47}} Incolumem ascanium ideo Venus pro Aenea non petit hoc loco, non quia pro eo non movetur, sed aut quia scit eum celerius esse moriturum, aut quia soli Ascanio debetur imperium, ut "cui regnum Italiae Romanaque tellus debentur". {{anchor+|48|Ad v. 48}} Aeneas sane quidam 'sane' pro valde accipiunt, ut Cicero pro Quinctio "sane ceterarum rerum pater familias et prudens et attentus". {{anchor+|51|Ad v. 51}} Amathus et paphos Cypri insulae civitates sunt, Veneri consecratae. est amathus 'Amathus' ab Amathonte. celsa paphos antiqua Paphos, quae nunc Palaepaphos dicitur, in excelso fuit posita, ex quo loco aedificia, permittente pace, in planum litoris deducta sunt. cythera insula est contra Laconicam, Veneri consecrata. dicimus autem 'haec Cythera', sicut haec Solyma, haec Artaxata, haec Megara. {{anchor+|52|Ad v. 52}} idaliaeque domus Idalium civitas Cypri est. et hic Idaliam dixit, cum ipse dixerit "aut super Idalium". {{anchor+|53|Ad v. 53}} aevum hic vitam, alias aetatem. inglorius sine triumphis, inmemor gloriae. Cicero in Tusculanis "quae de vita inhonorata et ingloria dici solent". {{anchor+|54|Ad v. 54}} Inde id est ab Ascanio Tyrii nihil timebunt. et verum est; nam Scipio vastaturus est Africam. {{anchor+|55|Ad v. 55}} Quid pestem evadere belli ivvit in fine iam agit miserabiliter, sicut egit et in principiis: nam hoc praecipit ars rhetorica, ut epilogi et principia pari argumentatione tractentur. 'pestem' autem incendium significat, ut "et toto descendit corpore pestis", cum de navibus loqueretur incensis. {{anchor+|56|Ad v. 56}} Fugisse per ignes exprimit quid sit 'pestem belli evadere'. {{anchor+|58|Ad v. 58}} Recidivaque pergama renascentia. tractus autem sermo est ab arboribus, quae taleis sectis pullulant. ergo illud solum recidivum dicimus, quod postea nascitur: unde modo recidiva Pergama dixit, quae renovantur ab his, qui sunt superstites Troianis periclis. {{anchor+|59|Ad v. 59}} non satius deest 'fuit'. cineres patriae insedisse propter illud "dulcisque meorum reliquias colerem". {{anchor+|60|Ad v. 60}} Atque solum quo Troia fuit sic in tertio "et campos ubi Troia fuit". xanthum et simoenta redde oro miseris ambiguum est utrum dicat, redde nobis re vera Troiam antiquam, an, redde nobis terras in Italia ad similitudinem Troiae: novimus enim hanc fuisse consuetudinem, ut advenae patriae suae imaginem sibi redderent, ut "effigiem Xanthi Troiamque videtis". bene ergo Venus medio usa est genere loquendi, ut utrumque significaret, et antiquae reditum Troiae et imperium Italiae, quod Troianis Iuppiter ad similitudinem Troiae fore promiserat. et magis hoc est quod latenter desiderat atque petit. {{anchor+|62|Ad v. 62}} casus da pater iliacos reddantur nobis errores pristini, dummodo praesentia bella vitemus. iterumque revolvere casus si ad Troiam vis referre, sic dic: da nobis Troiam per naufragia et pericula, id est patiamur denuo quae pertulimus, dumtaxat nobis Troia reddatur. si vero ad Italiam vis referre, sic intellege: redde nobis Italiam, et libenter repetimus ea quae in Troia pertulimus. {{anchor+|63|Ad v. 63}} Alta silentia Iuno ubique silens inducitur, unde ei oratio nisi ex nimia necessitate non datur: hinc est 'acta furore gravi': Statius "Iunonem tacitam furibunda silentia torquent". et notandum quia singillatim dicta Veneris hac oratione solvuntur. silentia cogis rumpere silentium rumpere est non tacere: unde apparet usurpative dictum esse "conposito rumpit vocem", id est loquitur: nam vocem rumpere silere est, silentium rumpere loqui. {{anchor+|64|Ad v. 64}} Obductum dolorem celatum et diuturna iam cicatrice coopertum: nam obduci dicuntur vulnera, quae cicatrice clauduntur. {{anchor+|65|Ad v. 65}} Aenean hominum quisquam divumque s. ad illud "quae superi manesque dabant". et celans quae facta sunt ea quae non sunt facta, commemorat: nam non Aeneas, sed Turnus Iunonis instinctu bella commovit. utitur autem replicatione rerum obiectarum; post enim sequitur resolutio. sequi autem 'petere', ut "sidera voce sequentem". {{anchor+|67|Ad v. 67}} Esto modo adverbium est concedentis: nam Graecum est: illo autem loco verbum est "esto nunc Sol testis". fatis auctoribus num hic 'responsis'? quia hoc sequitur * * * {{anchor+|68|Ad v. 68}} Cassandrae impulsus furiis bene 'furiis' plurali numero, quod de vaticinantibus non dicitur, ut videantur merito esse decepti qui Cassandrae insanienti crediderunt: quod falso dicitur a Iunone, sicut ex verbis probamus Anchisae, qui ait "aut quem tum vates Cassandra moveret?" num linquere castra illa ait 'abest', haec ait 'reliquit', ut ipsi adsignet culpam. et est status finitivus non tam dicendo 'abesse', quam 'reliquisse'. {{anchor+|69|Ad v. 69}} Vitam committere ventis non quia enavigavit, hoc dixit; sed 'ventis', id est incertis et inanibus rebus. {{anchor+|70|Ad v. 70}} Num puero summam belli quod Venus ad miserationem, haec ad indignationem posuit. exaggeratio est ab aetate. {{anchor+|71|Ad v. 71}} Tyrrhenamque fidem 'fidem' auxilium petens; an 'fidem' sacramentum, quod adhibetur ad belli societatem? 'agitare' autem ad gentes pertinere melius est. ergo 'Tyrrhenam fidem' extrinsecus accipiendum 'invocare' aut 'petere'. Tyrrhenamque fidem inire societatem cum inimicis gentibus Turno: aut certe disrumpere foedera, quae Turnus cum Tyrrhenis inierat. sciendum sane Turnum auxiliorum causa ad Mezentium confugisse. gentes quietas nam licet vellent in bella prorumpere, tamen erant quietae propter illud oraculum "externos optate duces". {{anchor+|72|Ad v. 72}} Quis deus in fravdem interrogatio. 'in fraudem' autem in periculum: ita enim in iure lectum est "fraudi erit illa res", id est periculo. dura potentia nostra ad illud respicit "si nulla est regio Teucris quam det tua coniunx dura". {{anchor+|73|Ad v. 73}} ubi hic ivno melius quam si dixisset 'ego', ut "degeneremque Neoptolemum narrare memento". nubibus iris propter illud "aut actam nubibus Irim". {{anchor+|74|Ad v. 74}} Indignum est italos Troiam circumdare flammis rhetoricum est: nam quotiens aliqua non possumus solvere, paria opponimus. quod nunc Iuno facit: nam negare non potest nec solvere quia obsidentur Troiani: unde dicit, hoc indignum est, Troianos obsideri, aliena eos matrimonia praeripere dignum est. sic in bucolicis "dic, quibus in terris et eris mihi magnus Apollo, tris pateat caeli spatium non amplius ulnas": quod quia non potuit solvere, et ipse obiecit "dic, quibus in terris inscripti nomina regum nascantur flores". {{anchor+|75|Ad v. 75}} nascentem ὑπόκρισις . {{anchor+|76|Ad v. 76}} Pilumnus avus comparat genus Turni cum Aeneae, dicens etiam avum eius deum esse. Varro Pilumnum et Pitumnum infantium deos esse ait eisque pro puerpera lectum in atrio sterni, dum exploretur an vitalis sit qui natus est: Piso Pilumnum dictum, quia pellat mala infantiae. sed Pilumnus idem Stercutius, ut quidam dicunt, qui propter pilum inventum, quo fruges confici solent, ita appellatus est. si ergo proavus Latini est, non Turni avus: nam Stercutii Picus, Pici Faunus, Fauni Latinus est filius. sed in his nominibus abutitur poeta. diva venilia mater hoc ad Veneris obtrectationem dicit 'cui diva Venilia mater': nam Venilia nympha est. Pilumnum autem avum Turni ideo dicit, ut a vicino nobilis genere esse videatur, sicut est Aeneas: nam paulo post dictura est ipsa Iuno "Pilumnusque illi quartus pater". sane hanc Veniliam quidam Salaciam accipiunt, Neptuni uxorem: Salaciam a salo, Veniliam quod veniam det †negentibus. {{anchor+|77|Ad v. 77}} Atra face saevo bello. et est belli definitio: non enim facibus Troiani pugnaverant, sed ferro, id est bello. {{anchor+|78|Ad v. 78}} Avertere praedas invidiose: ceterum nihil rapuerant. {{anchor+|79|Ad v. 79}} Legere furari: unde et sacrilegi dicuntur, quia sacra legunt, hoc est furantur: alibi "vel quae sublegi tacitus tibi carmina nuper". gremiis abducere pactas id est sponsas: nam ante usum tabularum matrimonii cautiones sibi invicem emittebant, in quibus spondebant se consentire in iura matrimonii, et fideiussores dabant: unde admissum est ut sponsum dicamus virum a spondendo, et sponsam promissam. ceterum proprie sponderi puellae est: ergo sponsus non quia promittitur, sed quia spondet et sponsores dat. sane exaggeratio est nimia in eo quod ait 'gremiis abducere', tamquam iam uxores. {{anchor+|80|Ad v. 80}} Praefigere puppibus arma propter illud "scuta virum fluvio pictasque innare carinas", scilicet quando ad petenda navigavit auxilia. pacem autem orare propter "centum oratores augusta ad moenia regis ire iubet". {{anchor+|82|Ad v. 82}} Proque viro nebulam ad obprobrium pro viro dixit, non pro filio, rem inanem obpositam. dicit autem quando eum Venus a Diomede liberavit, vel Neptunus ab Achille: quod Veneri inputatur, quia in eius gratiam factum est. ventos inanes vacuos. et est nebulae definitio. {{anchor+|83|Ad v. 83}} Et potes in totidem classem convertere nymphas licet hoc mater deum fecerit, tamen hoc Veneri inputatur, quia eius gratia factum est, ut illo loco "quas illi Philomela dapes", cum Procne fecerit, sed propter Philomelam: aut certe quia Venerem dicunt esse matrem deum. {{anchor+|84|Ad v. 84}} nos aliquid rutvlos contra ivvisse nefandum est verecunda confessio est: non enim negat se iuvisse, sed adtenuat dicendo 'aliquid'. {{anchor+|85|Ad v. 85}} Aeneas ignarus abest ea quae solvere non possumus, inridemus, ut hoc loco. sic in bucolicis praemisit "divini opus Alcimedontis", postea per inrisionem ait "et nobis idem Alcimedon duo pocula fecit". {{anchor+|87|Ad v. 87}} Gravidam bellis urbem alibi "populosque feroces contundet". 'urbem' autem provinciam dicit, quo modo "Italiam quaero patriam". {{anchor+|88|Ad v. 88}} Nosne tibi fluxas status relativus, per quem ostendit Venerem magis Troianis causam fuisse periculorum. fluxas molles, quae possent etiam sine inimicis perire. 'res' ergo 'fluxas' fluxam rempublicam dicit: vel 'fluxas' labefactatas. {{anchor+|89|Ad v. 89}} Qui troas achivis atqui de Venere loquitur: sed quia dei ἀρσενοθήλεις sunt, ut diximus supra, ideo sic dixit: nam in subauditione ponuntur ea quae non possumus dicere aperte. {{anchor+|90|Ad v. 90}} consurgere in arma pro 'consurgendi': infinitus modus verbi pro participato. {{anchor+|91|Ad v. 91}} Foedera solvere furto legitur in historiis quod Troiani cum Graecis foedus habuerunt. tunc etiam Paris est susceptus hospitio et sic commisit adulterium. ergo 'foedera solvere furto' amicitias adulterio dissipare: nam furtum est adulterium, unde est "et dulcia furta". et eversi Ilii haec est vera causa: nam foedera quae inter Graecos et Troianos fuerunt, ita soluta sunt. Hercules cum expugnato Ilio filiam Laomedontis Hesionam, Priami sororem, Telamoni dedisset, profecti sunt legati cum Priamo et eam minime repetere potuerunt, illis dicentibus se eam habere iure bellorum. unde commotus Priamus misit Paridem cum exercitu, ut aliquid tale abduceret, aut uxorem regis, aut filiam. qui expugnata Sparta Helenam rapuit. hinc ergo Vergilius utrumque tangit, et istam historiam quam modo diximus, et propter iudicium Paridis: quamvis fabula sit illa res et a poetis composita. foedera solvere furto] an quod Paridem victum a Menelao subripuit morti? an quod Pandarus dissipavit, ut sit 'per furtum'? {{anchor+|92|Ad v. 92}} Dardanius non praeter iniuriam Aeneae hoc posuit, quia Dardanus dicitur: nam perite dubium nomen elegit, quod contumeliam communicaret Aeneae. spartam expugnavit hoc de historia est, ut diximus: nam cum sollicitata Helena Parin sequi noluisset, egressus ille civitatem obsedit. qua eversa Helenam rapuit: unde et recipi meruit a marito. {{anchor+|93|Ad v. 93}} Tela dedi aut amori Alexandri, aut bello. cupidine eo scilicet, quo in amorem Paridis Helena conpulsa est. {{anchor+|94|Ad v. 94}} Decvit metvisse optima est elocutio, nam utrumque praeteriti est temporis. si enim dixeris 'decet metuisse', incongruum est, quia 'decet' praesentis est, 'metuisse' praeteriti. sera pro 'sero', "ut nec sera comantem narcissum". {{anchor+|95|Ad v. 95}} inrita vana, substantiam non habentia. iactas ventilas. {{anchor+|96|Ad v. 96}} Orabat loquebatur: unde et oratores dicimus. nam 'rogabat' si dixeris, non procedit, quia magis conviciabatur. {{anchor+|97|Ad v. 97}} Assensu vario quia pars Veneri favebat, pars Iunoni. {{anchor+|98|Ad v. 98}} deprensa fremunt silvis non subito deprensa, sed aut in silvis detenta, aut intellecta. cev flamina prima c. d. f. s. et caeca volvtant murmvra non tempestatis facit comparationem, sed signi tempestatis futurae: quadam enim arcana ratione fit ut sit murmur in silvis ante ventorum adventum: unde ait 'caeca murmura', quorum ratio non apparet, ut "caecique in nubibus ignes terrificant animos". sic in georgicis "continuo ventis surgentibus aut freta ponti incipiunt agitata tumescere et aridus altis montibus audiri fragor". {{anchor+|102|Ad v. 102}} Tremefacta solo tellus loquente Iove stupor elementorum omnium ostenditur per naturae mutationem: nam et quicquid in aeterno motu est, quievit, et contra terra mota est, semper immobilis, unde Horatius "et bruta tellus". {{anchor+|103|Ad v. 103}} zephyri posvere Sallustius "iam repente visus lenire Tagus". premit placida id est premendo reddit placida. {{anchor+|104|Ad v. 104}} Accipite ergo animis totus hic locus de primo Lucilii translatus est libro, ubi inducuntur dii habere concilium et agere primo de interitu Lupi cuiusdam ducis in republica, postea sententias dicere. sed hoc quia indignum erat heroo carmine, mutavit et induxit primo loquentem Iovem de interruptis foederibus, cuius orationem interrupit Venus, post secuta Iunonis verba sunt quibus redarguit Venerem: unde nunc Iuppiter illud quod omiserat, reddit, dicens: ergo quoniam pacem esse non sinitis, ea quae sum dicturus accipite. et hoc significant versus, qui subsequuntur. {{anchor+|105|Ad v. 105}} Quandoquidem bene sententiae dicendae ordinem servat: nam sicut et in Sallustio et in Philippicis legimus, ante quam dicatur sententia, eius praemittitur ratio: quod hodieque in usu est. {{anchor+|106|Ad v. 106}} Havd licitum est et 'licuit' dicimus et 'licitum est', sicut et 'placuit' et 'placitum est': Terentius "ubi sunt cognitae, placitae sunt". {{anchor+|107|Ad v. 107}} Quae cuique est fortuna hodie specialiter Iuppiter pro Troianis agit, sed hac arte, ut videatur totum pro Iunone loqui. et re vera verba pro Iunone sunt, sed altius intuens deprehendit Troianorum favorem: nam dicendo 'nulli favebo' et in eo statu fore res in quo sunt hodie, significat se favere Troianis, quorum ducis adventu statim victoria consequitur. et vult nihil valere ea quae aut Venus conquesta fuerat de absentia Aeneae, aut Iuno de Turni parentibus dixerat, in eius scilicet commendationem. secat sequitur, tenet, habet, ut "ille viam secat ad naves": unde et sectas dicimus habitus animorum et instituta philosophiae circa disciplinam. {{anchor+|108|Ad v. 108}} Fuat id est 'fuerit': futuri temporis est verbum defectivum. {{anchor+|109|Ad v. 109}} Sev fatis italum castra obsidione tenentur sive [malo] fato Italorum obsidentur castra Troiana, sive Troiani malo errore et sinistris monitis ad Italiam venerunt, neminem absolvo: unde propter amphiboliam distingue 'Italum' et infer 'castra obsidione tenentur', scilicet Troianorum; ipsi enim obsidentur, non Itali. {{anchor+|110|Ad v. 110}} nec rutvlos hoc et de Troianis accipe. solvo absolvo: nam aphaeresin pertulit 'solvo'. monitis autem sinistris propter "Cassandrae inpulsus furiis". {{anchor+|111|Ad v. 111}} Exorsa rerum initia, actus hodierni diei: id est secundum sua coepta habebit eventum. laborem fortunamque periculum et felicitatem. {{anchor+|113|Ad v. 113}} Fata viam invenient scit enim hoc esse fatale, ut Aeneas imperet in Italia. et videtur hic ostendisse, aliud esse fata, aliud Iovem. stygii per flumina fratris hypallage est 'per Stygia fratris flumina'. et bene etiam iure iurando dicta confirmat, ut rem inmobilem necessitate constituat. {{anchor+|115|Ad v. 115}} Totum nutu tremefecit olympum hoc Homeri est. {{anchor+|117|Ad v. 117}} caelicolae medium poetice mores hominum ad deos refert: ut magistratum deducunt. {{anchor+|118|Ad v. 118}} Portis circum omnibus instant instant portis omnibus circum, id est circumcirca fusi: nam modo 'circum' adverbium loci est. {{anchor+|120|Ad v. 120}} ast legio prolepsis: nam legionis nomen Troiani temporis non fuit. vallis intra vallos, id est fustes fossarum, qui valli vocantur: nam munitio ipsa vallum dicitur neutraliter. et hoc dicit: tenebantur Troiani intra vallos quos ipsi posuerant, ne eorum castra facile inrumperent Rutuli. vallum enim modo non obsidentium, sed obsessorum debemus accipere. {{anchor+|121|Ad v. 121}} Nec spes vlla fugae fuga miserrimum et ultimum praesidium est, tamen etiam hoc carebant. {{anchor+|123|Ad v. 123}} Imbrasides Imbrasi filius. hicetaonius Hicetaonis filius. et bene ex varietate syllabarum quaesivit ornatum: nam patronymica aut in 'des' aut in 'ius' exeunt, quibus et uti possumus. quae enim 'on' terminantur, ad nos transire non possunt. {{anchor+|124|Ad v. 124}} Senior cum castore thybris possumus et solum Thybrin senem accipere: possumus et Castorem, si legamus 'et senior cum Castore Thybris': nam amphibolia est. {{anchor+|125|Ad v. 125}} Prima acies hoc est magni viri: et est definitio eorum qui in prima acie fuerunt: unde laudis magis est quod dixit 'prima acies': ordinis enim esse non potest, quia res in muro agitur. germani sarpedonis aut inter se germani filii Sarpedonis, aut Sarpedonis fratres ex eadem matre. {{anchor+|126|Ad v. 126}} Alta nobili. lycia comitantur ab alta] quos comitantur qui sunt Lycia ab alta. {{anchor+|127|Ad v. 127}} fert ingens toto quidam sine effectu ferentem saxum inproprie inductum accipiunt; sed hoc ita resolvunt, quod qui iactum saxum refert, unius tantum rei eventum ostendit, qui ferentem dicit, longum actum notat. {{anchor+|128|Ad v. 128}} Lyrnesius id est Phryx: Lyrnesos enim civitas est Phrygiae, unde fuit Briseis, quam civitatem Achilles expugnavit. Acmon ergo et Menestheus filii Clytii. {{anchor+|129|Ad v. 129}} Menestheo non 'Mnestheo', de quo paulo post dicturus est, legendum est, ne versus non stet, sed 'Menestheo', ita tamen ut meminerimus in ultima syllaba esse synaeresin propter rectam scansionem. {{anchor+|130|Ad v. 130}} Hi iaculis Rutuli scilicet. illi certant defendere saxis id est Troiani. {{anchor+|131|Ad v. 131}} molirique ignem quid est moliri? num inicere, an temptare iacere? et subaudiendum 'alii atque alii'. {{anchor+|132|Ad v. 132}} Veneris ivstissima cura de quo merito curet: quia illi debebatur imperium. {{anchor+|133|Ad v. 133}} Caput detectus sine galea, quasi non pugnaturus; nam audierat "cetera parce puer bello". erat autem inter duces quasi dux. ecce pro admiratione et demonstratione. honestum pulchrum: Terentius "ita me di bene ament, honestus est". {{anchor+|134|Ad v. 134}} Micat scilicet Ascanius fulget qualiter gemma. {{anchor+|135|Ad v. 135}} Aut collo aut capiti figurate: nam 'colli vel capitis' erat commune. {{anchor+|136|Ad v. 136}} Oricia terebintho Oricos civitas est Epiri, iuxta quam nascitur terebinthus, nigrum lignum habens, folia in buxi speciem. retulit autem comparationem ad candidum vultum, qui erat nigris crinibus cinctus. {{anchor+|137|Ad v. 137}} cui melius quam si dixisset 'cuius'. {{anchor+|139|Ad v. 139}} Magnanimae 'gentes' scilicet. magnanimae gentes hic est ordo, aliter non stat versus: est autem prosphonesis. ismare modo nomen est proprium: nam 'Ismarius' facit appellativum a monte Ismaro Thraciae. {{anchor+|140|Ad v. 140}} vulnera dirigere pro 'dirigentem': 'vulnera' autem 'dirigere', id est sagittas quibus fiunt vulnera: est autem hysteroproteron. vvlnera dirigere aut vulnus pro sagitta posuit, ut "insequitur infesto vulnere Pyrrhus": aut acerrime expressit inevitabiles sagittas, dicens eum vulnera, non tela dirigere. {{anchor+|141|Ad v. 141}} Maeonia Lydia, quae ante Maeonia vocabatur. ergo ideo 'generose', quod Lydius. pingvia culta aut figuratum est, quae exercendo culta faciunt: aut 'culta' pro arvis. {{anchor+|142|Ad v. 142}} Pactolusque inrigat auro Pactolus et Hermus Lydiae flumina sunt, aurum sicut Tagus trahentia. sed Pactoli fabula talis est: Mida rex cum ibi regnaret, Silenus captus ab eius sociis et vinctus est. miseratione vel prudentia eum et resolvi fecit et omni adfabilitate fovit. quibus rebus ille gratiam rependens, praestitit Midae, ut quicquid tetigisset, in aurum verteretur; sed cum ille quaecumque contigisset in aurum convertens, fame periclitaretur, ex praecepto in Pactolum fluvium abluendi gratia se mittere iussus est. in quem se cum iecisset, ferendi auri naturam flumini dedit, ipse destitit in aurum quae contingebat mutare. 'inrigat' autem 'auro' mire, cum ramenta quaedam auri inveniri dicantur. {{anchor+|145|Ad v. 145}} Et capys hinc nomen campanae ducitur urbi iste quidem dicit a Capy dictam Campaniam. sed Livius vult a locis campestribus dictam, in quibus sita est. sed constat eam a Tuscis conditam viso falconis augurio, qui Tusca lingua capys dicitur, unde est Campania nominata. Tuscos autem omnem paene Italiam subiugasse manifestum est. hinc nomen campanae ducitur urbi iste quidem hoc dicit, sicut Ovidius, qui Capyn de Troianis esse commemorat "ille dedit Capyi repetita vocabula Troiae", Coeliusque Troianum Capyn condidisse Capuam tradidit eumque Aeneae fuisse sobrinum. alii Campum Samnitem condidisse Capuam confirmant. sed Capuam vult Livius a locis campestribus dictam, in quibus sita est. alii a Capy Atyis filio, Capeti patre, tradunt. alii hunc Capyn filium Capeti volunt esse, Tiberini avum, ex quo fluvius Tiberis appellatus est, eumque Capuae conditorem produnt. constat tamen eam a Tuscis conditam de viso falconis augurio, qui Tusca lingua capys dicitur: unde est Capua nominata. Tuscos autem aliquando omnem Italiam subiugasse manifestum est. alii a Tuscis quidem retentam et prius Vulturnum vocatam: Tuscos a Samnitibus exactos Capuam vocasse ob hoc quod hanc quidam Falco condidisset, cui pollices pedum curvi fuerunt quem ad modum falcones aves habent, quos viros Tusci capyas vocarunt. Varro dicit propter caeli temperiem et caespitis fecunditatem campum eundem Capuanum cratera dictum quasi sinum salutis et fructuum. {{anchor+|147|Ad v. 147}} Contulerant nocte interveniente peregerunt. et est explanatio rerum, quas Aeneas gessit postquam est profectus ab Euandro ad petenda auxilia, dum inter suos et Turnum bella gerebantur: rem enim ante omissam breviter exsequitur. media aeneas freta nocte secabat aut 'media nocte', aut 'freta media'. {{anchor+|149|Ad v. 149}} regem adit instanti tempore adit. {{anchor+|150|Ad v. 150}} Quidve petat scilicet auxilium. quidve ipse ferat vicissitudinem auxilii, ut supra Euandro "accipe daque fidem". multi autem 'quidque petat quidque ipse ferat' dicunt oportuisse dici, sed mutatam coniunctionem: neque enim ex alterius persona exponitur, sed totum ex Aeneae, et ideo 'que' coniunctione opus fuisse; 've' enim proprie 'vel' significat, ut sic "nec patris Anchisae cineres manesve revelli". mezentius arma quae sibi conciliet inicit latenter timorem, ne forte possit collectis auxiliis Mezentius in regna remeare, a quibus fuerat ante depulsus. {{anchor+|151|Ad v. 151}} Violentaque pectora turni superba, ut est illud "quos illi bello profugos egere superbo", id est violento. {{anchor+|152|Ad v. 152}} Hvmanis quae sit fiducia rebus latenter hoc dicit: nolite putare fixam esse et stabilem felicitatem, magna est enim rerum varietas: invicem accipietis auxilia. {{anchor+|153|Ad v. 153}} Admonet inmiscetque preces partim rogat, partim admonet hoc solacium esse vitae humanae tutissimum, si vel mutua dentur auxilia, vel in prosperis positi etiam subiecta considerent. et est superioris versus expressio: nam edocet, quae peterent et quod eum sollicitabat. 'admonet' vero vel causa Mezentii, vel quia instabilis est et vaga fortuna. tarchon hoc nomen ubique Graece ponit, excepto uno in loco, ut est "haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni": quod metri causa fecit. {{anchor+|154|Ad v. 154}} ferit facit, ex more Romano, propter porcum qui de lapide feritur. libera fatis exempta fatali necessitate, qua pugnare non poterant propter illud "externos optate duces". {{anchor+|155|Ad v. 155}} gens lydia per derivationem 'Lydia gens': nam 'Lydia' provincia proprium est. {{anchor+|157|Ad v. 157}} Prima tenet more viri fortis in principiis est: alibi "princeps ante omnes densum Palinurus agebat agmen". rostro phrygios subivncta leones pro 'subiunctos leones habens'. vult pro iugo rostrum navis fuisse, leones autem singulos in singulis navis partibus fuisse depictos. sane notatur a criticis Vergilius hoc loco, quemadmodum sic cito dixit potuisse naves Aeneae fieri: quod excusat pictura, quam solam mutatam debemus accipere. ergo hanc navem Aeneae ab Etruscis datam intellegamus. quidam volunt hanc navem ex his esse quibus Aeneas ad Euandrum erat evectus, et ad Etruriam terra esse portatam. {{anchor+|158|Ad v. 158}} Gratissima propter illinc facta navigia. {{anchor+|160|Ad v. 160}} Eventus belli varios licet haberet fortissimum militem, cogitabat tamen incerta bellorum. {{anchor+|161|Ad v. 161}} iam quaerit sidera deest 'de Aenea'. et 'quaerit sidera' num de sideribus quaerit, an ipsa sidera, id est percenset. aut num causa quaerendi quod cupiat lucem. {{anchor+|162|Ad v. 162}} Noctis iter aut per quae nox decurrit: aut quae intuentes nautae iter peragunt noctibus. iam modo, ut "iamque hos cursu, iam praeterit illos". quae passus terraque marique num quia audiendo res gestas Aeneae incendatur et ipse ad imitandi cupiditatem? {{anchor+|163|Ad v. 163}} Pandite nunc helicona deae Parnasus mons est Thessaliae iuxta Boeotiam, quem locum aliquando Aones tenuerunt, qui in duo finditur iuga, Cithaeronem Liberi et Heliconem Apollinis et Musarum. ex quo fons manare dicitur, quem Pegasi ungula protulisse fertur, qui vocatur Hippocrene. {{anchor+|164|Ad v. 164}} tuscis Tusci a frequenti sacrificio sunt dicti ἀπὸ τοῦ θύειν : unde Tuscos populos bene dicimus. Tusciam vero non debemus dicere, quia nequaquam in idoneis auctoribus legitur, sed aut Etruria dicenda est ab Etrusco principe, aut Lydia a Lydo, aut Tyrrhenia ab eius fratre, qui, ut supra diximus, cum parte populi de Maeonia venit ad Italiam. quod ergo hic dicit Vergilius 'Tuscis comitetur ab oris', de Tuscorum finibus intellegendum est. {{anchor+|166|Ad v. 166}} Massicus aerata princeps secat aequora tigri inter auxilia accipiendum: nam Aeneae prima est navis. et licet sit catalogus in quo enumerantur hi qui venerunt de Tuscia, invenit tamen aliquam varietatem, quod hos navibus venisse commemorat, cum in septimo Turni praesidia per terram venisse memoraverit. sane sciendum amare Vergilium Italis ducibus dare nomina vel fluviorum vel montium. ut ergo supra Almonem et Aventinum commemoravit, sic nunc Massicum dicit: nam Massicus mons est, unde et vinum Massicum dicitur. plerique tamen Massicum nolunt proprium esse nomen, sed appellativum, dicentes Osinium esse Massicum regem: nam paulo post dicturus est "qua rex Clusinis advectus Osinius oris", et nunc dicit 'qui moenia Clusi'. multi alium Massicum, alium Osinium esse volunt. 'tigri aerata' cuius rostrum erat in similitudem tigridis; namque solent naves vocabula accipere a pictura tutelarum. hinc est "hunc vehit inmanis Triton", item "et aurato fulgebat Apolline puppis". 'tigri' autem secundum regulam dixit: nam Graeca nomina quae genetivum singularem in 'dis' mittunt, in eo tantum et in dativo crescunt, in accusativo et ablativo paria sunt nominativo, ut 'tigris tigridis tigridi tigrin tigris a tigri', 'Isis Isidis Isidi Isin Isis Isi': si aliter invenerimus, abusive dictum est, ut in Lucano "ocior et caeli flammis et tigride feta". {{anchor+|167|Ad v. 167}} Moenia clusi pro 'Clusii': nam Clusium dicitur: et est dictum per synizesin, sicut "nec cura peculi" pro 'peculii'. Clusium autem est oppidum iuxta Massicum, quod in Etruria condidit Clusius Tyrrheni, sive Telemachus Vlixis filius. {{anchor+|168|Ad v. 168}} Cosas civitas Tusciae, quae numero dicitur singulari secundum Sallustium: unde apparet esse usurpationem. {{anchor+|169|Ad v. 169}} Corytique coryti proprie sunt arcuum thecae; dicuntur tamen etiam sagittarum, quas et pharetras nominamus. {{anchor+|170|Ad v. 170}} una ad totam classem refert. torvus pro forti et aspero: vel terribilis. {{anchor+|171|Ad v. 171}} Fulgebat scilicet puppis Apolline, armis exercitus. {{anchor+|172|Ad v. 172}} Populonia est civitas Tusciae. matrem autem eorum qui venerant, patriam dixit, ut alibi "insignem quem mater Aricia misit". quidam Populoniam post XII. populos in Etruria constitutos populum ex insula Corsica in Italiam venisse et condidisse dicunt: alii Populoniam Volaterranorum coloniam tradunt. alii Volaterranos Corsis eripuisse Populoniam dicunt. {{anchor+|173|Ad v. 173}} Expertos belli peritos: nam 'expertes' sunt ignari. 'belli' autem potest pro 'in bello' accipi. ilva quidam Ilvam Ithacen dictam volunt; est autem insula adiacens Tusciae, in conspectu Populoniae. Probus 'trecentos' subdistingui vult, ut 'insula' sequentibus iungatur. {{anchor+|174|Ad v. 174}} In exhavstis chalybum generosa metallis quanto exhausta fuerit, tanto generosior, hoc est πολύγονος ~ . ergo 'in exhaustis' non est una pars orationis: namque Plinius Secundus dicit, cum in aliis regionibus effossis metallis terrae sint vacuae, apud Ilvam hoc esse mirum quod sublata renascuntur et rursum de isdem locis effodiuntur. Varro et aliud dicit, nasci quidem illic ferrum, sed in stricturam non posse cogi nisi transvectum in Populoniam Tusciae civitatem, ipsi insulae vicinam. {{anchor+|175|Ad v. 175}} Interpres hominum divumque 'interpres' medium est: nam et deorum interpretator, et hominum, quibus divinas indicat mentes, interpres vocatur. et notandum quod ait Nigidius Figulus, has artes ita inter sese esse coniunctas, ut alterum sine altero esse non possit: unde his quos perfectos vult probare Vergilius, omnium divinandi artium praestat scientiam, ut hoc loco, item supra Heleno, de quo ait "Troiugena, interpres divum, qui numina Phoebi, qui tripodas, Clarii lauros, qui sidera sentis". Nigidius autem solus est post Varronem, licet Varro praecellat in theologia, hic in communibus litteris: nam uterque utrumque scripserunt. {{anchor+|176|Ad v. 176}} Fibrae fibrae sunt iecoris extremitates. parent autem est 'peritissime agnoscuntur': quod ad omnia referendum est, fibras, sidera, voces avium et fulmina: nam si 'videntur' tantum accipias, cuiuis possunt videri, nec tamen intellegi. item voces avium non videntur, sed agnoscuntur auditae. nec 'parent' obtemperant procedit. nam quomodo sidera vel fibrae vel aves vel fulgura possunt obtemperare? parent apparent ac patent, quasi nihil ei absconditum vel abstrusum sit. an hyperbolice tantam illi scientiam siderum vel ceterarum quas dixit rerum esse, ut ei parere videantur, sicut dicimus artes quibusdam esse subiectas? {{anchor+|177|Ad v. 177}} praesagi fulminis ignes 'praesagi' futura denuntiantis, ut "de caelo tactas memini praedicere quercus". est enim †Iovi filius fulmen, de quo tantum futura noscuntur, ut in octavo plenius de fulminis generibus dictum est. alii non ipsum fulmen praesagum accipiunt, sed eos praesagos, qui inde futura praedicunt. {{anchor+|178|Ad v. 178}} Rapit raptim ducit. densos acie in acie constrictos et coniunctos. {{anchor+|179|Ad v. 179}} Alpheae ab origine pisae Alpheus fluvius est inter Pisas et Elidem, civitates Arcadiae, ubi est templum Iovis Olympici: ex quibus locis venerunt qui Pisas in Italia condiderunt, dictas a civitate pristina, unde nunc addidit 'urbs Etrusca solo', cum praemisisset 'Alpheae ab Origine Pisae'. sane Pisas antiquitus conditas a Peloponneso profectis, vel ab his qui cum Pelope in Elidem venerunt. alii Pisum, Celtarum regem, fuisse Apollinis Hyperborei filium et cum Samnitibus bellum gessisse, a quorum regina, quae post coniugis mortem imperio successerat, receptum, in Etruria oppidum suo nomine condidisse. alii †locum ex deo privigno genitum, iuvenem viribus magnis, Pisas condidisse aiunt. Cato originum qui Pisas tenuerint ante adventum Etruscorum, negat sibi conpertum; sed inveniri Tarchonem, Tyrrheno oriundum, postquam eorundem sermonem ceperit, Pisas condidisse, cum ante regionem eandem Teutanes quidam, Graece loquentes, possederint. alii ubi modo Pisae sunt, Phocida oppidum fuisse aiunt, quod nobis indicio est ex Peloponneso originem id oppidum trahere. alii incolas eius oppidi Teutas fuisse, et ipsum oppidum Teutam nominatum, quod postea †Pisas Lydia lingua sua singularem portum significare dixerunt; quare huic urbi a portu lane nomen inpositum. alii ab Epeo, Troiani equi fabricatore, conditum tradunt, qui cum aliis Graecis in hanc regionem reiectus est: ubi postquam Troianae captivae metu dominarum, ad quas deducebantur, naves incenderunt, desperatione reditus remansit, urbemque condidit et ab ea, quae est in Peloponneso, Pisas cognominavit. {{anchor+|181|Ad v. 181}} Equo fidens id est eques optimus. quidam 'Astur' pro 'Astures' accipiunt, apud quos equi et equites optimi perhibentur. versicoloribus armis depictis: per quod bellicosus ostenditur. {{anchor+|182|Ad v. 182}} Tercentum adiciunt accedunt et consentiunt eius voluntati: unde ait 'mens omnibus una sequendi', id est coniurati sunt. Probus 'adiciunt' adiacent et quasi iuxta sunt tradit. {{anchor+|183|Ad v. 183}} Qui caerete domo ac si diceret 'qui sunt domo Carthagine'. Caere autem, ut et supra diximus, etiam Agylla dicitur, ἀπο τοῦ χαίρειν , quod verbum salutandi gratia apud Graecos dici solet. hanc Pelasgi condiderunt, qui cum sitim passi nec usquam aquam invenientes, casu quodam fontem invenissent, in eodem loco oppidum condiderunt. nec videatur contrarium, quod ait "ducit Agyllina nequiquam ex urbe secutos", quasi et Turno et Aeneae praestet auxilium: nam illi Lausum fugientem secuti sunt, hi vero communi odio et consilio totius civitatis in Mezentium arma commoverunt. minionis fluvius est Minio Tusciae, ultra Centumcellas. {{anchor+|184|Ad v. 184}} Pyrgi veteres hoc castellum nobilissimum fuit eo tempore quo Tusci piraticam exercuerunt; nam illic metropolis fuit: quod postea expugnatum a Dionysio tyranno Siciliae dicitur, de quo Lucilius "scorta Pyrgensia". intempestaeque graviscae Graviscanum oppidum alii intempestum dicunt ventis et tempestatibus carens: quod nulla potest ratione contingere. intempestas ergo Graviscas accipimus pestilentes secundum Plinium in naturali historia et Catonem in originibus, ut intempestas intellegas sine temperie, id est tranquillitate: nam ut ait Cato, ideo Graviscae dictae sunt, quod gravem aerem sustinent. {{anchor+|185|Ad v. 185}} ligurum ductor nam Liguria post Tusciam est, circa Gallos. {{anchor+|186|Ad v. 186}} cunare quidam duci nomen datum tradunt a Cunaro monte, qui in Piceno est. cupavo o Cupavo: et declinatur 'Cupavo', sicut 'Cicero' 'Cato'. {{anchor+|189|Ad v. 189}} Namque ferunt luctu cycnum phaethontis amati Phaethon Clymenes et Solis filius fuit. qui cum doleret obiectum sibi ab Epapho, rege Aegypti, quod esset non de Sole, sed de adulterio procreatus, duce matre venit ad Solem et poposcit, ut si vere esset eius filius, petenda praestaret. quod cum Sol iurasset per Stygem paludem se esse facturum, petit ille ut eius currus agitaret. Sol post iusiurandum negare non potuit. acceptis itaque curribus Phaethon, cum orbitam solis exisset, et coepisset mundus ardere, a Iove fulminatus in Eridanum cecidit, qui et Padus vocatur. huius interitum flentes sorores, Phaethusa et Lampetusa, deorum miseratione in arbores commutatae sunt, ut hic dicit, in populos, ut in bucolicis, in alnos. fuit etiam quidam Ligus, Cycnus nomine, dulcedine cantus ab Apolline donatus, amator Phaethontis. qui cum eum fleret extinctum, longo luctu in avem sui nominis conversus est. qui postea ab Apolline inter sidera conlocatus est. cuius nunc filium Cupavonem dicit habere cycni pennas in galea ad formae paternae insigne monstrandum. crimen amor vestrum Phaethontem amatum a Cycno aut pie aut turpiter, accipiamus necesse est. si turpiter, talis est sensus: crimen vestrum est, o Cycne et Phaethon, quod sic amastis; hoc vobis tantum potest obici. alii 'vestrum' pro 'tuum' accipiunt, et ad solum Cycnum referunt, ut "vos, o Calliope, precor". si pie amavit, secundum Asprum 'crimen' erit 'causa', ut alibi "et crimine ab uno disce omnes", ut sit sensus: o Phaethontiades sorores et o Cycne, causa vestrum, id est vestrae mutationis, amor est, quia sic Phaethontem amastis, ut periretis. {{anchor+|190|Ad v. 190}} Umbramque sororum ambitiose dictum pro 'inter arbores de sororibus factas'. et est unum de his, quae habet Vergilius inimitabilia et sua propria: tale est illud "sinuatque alterna volumina crurum", item "cum primum sulcos aequant sata". {{anchor+|191|Ad v. 191}} Musa carmine, cithara, cantilena. {{anchor+|192|Ad v. 192}} Canentem senectam qui canentem senectam mollibus transegit in plumis. canentem senectam pro albo colore neoterice dictum putant. {{anchor+|193|Ad v. 193}} Sidera voce sequentem cum cantu caelum petentem: vel quod est re vera relatus in sidera, sicut videmus in sphaera. {{anchor+|194|Ad v. 194}} filius deest 'eius'. aequales comitatus classe catervas aut per naves aequaliter habens distributas catervas: aut ipsi duci pares virtute. {{anchor+|195|Ad v. 195}} centaurum aut nomen navis; aut qui erat in navi pictus. {{anchor+|198|Ad v. 198}} Ocnus iste est Ocnus, quem in bucolicis Bianorem dicit, ut "namque sepulchrum incipit apparere Bianoris". hic Mantuam dicitur condidisse, quam a matris nomine appellavit: nam fuit filius Tiberis et Mantus, Tiresiae Thebani vatis filiae, quae post patris interitum ad Italiam venit. alii Manto, filiam Herculis, vatem fuisse dicunt. hunc Ocnum alii Aulestis filium, alii fratrem, qui Perusiam condidit, referunt: et ne cum fratre contenderet, in agro Gallico Felsinam, quae nunc Bononia dicitur, condidisse: permisisse etiam exercitui suo ut castella munirent, in quorum numero Mantua fuit. alii a Tarchone Tyrrheni fratre conditam dicunt: Mantuam autem ideo nominatam, quod Etrusca lingua Mantum Ditem patrem appellant, cui cum ceteris urbibus et hanc consecravit. mantus genetivus Graecus est: nam si latine declinaveris 'Mantonis' facit, sicut in Plauto legimus "Ionis". {{anchor+|201|Ad v. 201}} Dives avis maioribus praepotens. et bene 'dives avis', quia non ab Ocno, sed ab aliis quoque condita fuit: primum namque a Thebanis, deinde a Tuscis, novissime a Gallis, vel, ut alii dicunt, a Sarsinatibus, qui Perusiae consederant. sed non genus omnibus unum quia origo Mantuanorum et a Tuscis venit, qui in Mantua regnabant, et a Venetis: nam in Venetia posita est, quae et Gallia cisalpina dicitur. {{anchor+|202|Ad v. 202}} Gens illi triplex populi sub gente quaterni quia Mantua tres habuit populi tribus, quae in quaternas curias dividebantur: et singulis singuli lucumones imperabant, quos tota in Tuscia duodecim fuisse manifestum est, ex quibus unus omnibus praeerat. hi autem totius Tusciae divisas habebant quasi praefecturas, sed omnium populorum principatum Mantua possidebat: unde est 'ipsa caput populis'. ergo Vergilius miscet novam et veterem Etruriam, ut utriusque principatum patriae suae adsignet, cum alioquin Mantua ad haec auxilia pertinere non debeat, quia Aeneas nulla a transpadanis auxilia postulaverit, cum omnis exercitus adversum Mezentium uno loco consederit. et propterea putatur poeta in favorem patriae suae hoc locutus, ut de hac sola trans Padum pro Aenea adversum Mezentium auxilia faciat venisse, quod nec populorum nomina, nec lucumonum rettulerit. {{anchor+|203|Ad v. 203}} Tusco de sanguine vires quia robur totum a lucumonibus habuit. {{anchor+|204|Ad v. 204}} In se armat id est odio sui in arma compellit. {{anchor+|205|Ad v. 205}} Patre benaco velatus harvndine glauca mincius i. d. i. a. pinu Benacus lacus est Venetiae, de quo fluvius nascitur Mincius. iure ergo dux Venetus fluvium provinciae suae depinxit in navi: quem Benaci filium, quia ex ipso habet originem, dicit. {{anchor+|207|Ad v. 207}} Gravis fortis, ut "ferit ense gravem Thymbraeus Osirim": vel 'gravis' aut animo, aut aetate, aut 'gravis' propter navem, nam sequitur 'centenaque arbore fluctum verberat assurgens'. centenaque arbore non ait remis, sed arboribus, ad exprimendam navis magnitudinem, quae plures habuit remorum ordines: unde ait Lucanus "et summis longe ferit aequora remis". {{anchor+|208|Ad v. 208}} Marmore mari. {{anchor+|209|Ad v. 209}} triton pictus in navis prora: et sic ait quasi de vero Tritone, ut "galea alta Chimaeram sustinet, Aetnaeos efflantem faucibus ignes". caerula 'caerula freta', non 'caerula concha', nam versus non stat. {{anchor+|210|Ad v. 210}} laterum tenus ut "crurum tenus", ἄχρι τῶν πλευρῶν . hispida horrida, saetosa. {{anchor+|211|Ad v. 211}} Frons hominem praefert modo frontem primam partem hominis intellegere debemus; nam hoc dicit: a capite usque ad ima latera hominis monstrabatur effigies. {{anchor+|212|Ad v. 212}} spumea semifero incertum, utrum pictus, an ex aere factus. {{anchor+|213|Ad v. 213}} tot lecti proceres quare Tarchonem praeteriit: an quia illi omnes sub imperio eius fuerunt? ter denis triginta accipiamus naves fuisse, non, ut quidam volunt, singulos duces tricenas naves habuisse: nam enumeratorum militum non convenit numerus, praesertim cum sequatur 'subsidio Troiae', id est parvo auxilio: nam apud maiores bella non ambitu, sed virtute constabant. Troiae aut castra Aeneae dixit: aut 'Troiae' pro Troianis. {{anchor+|215|Ad v. 215}} iamque dies caelo concesserat non dicit diem intervenisse; nam supra ait "media Aeneas freta nocte secabat". et 'caelo concesserat' pro 'in caelo', et deest 'nocti'. {{anchor+|216|Ad v. 216}} noctivago nomen mire conpositum. phoebe luna, sicut sol 'Phoebus', item 'Titan' sol, et 'Titanis' luna. describit autem noctem mediam et dicit finitum diem secundum Romanum ritum, qui a media nocte diem numerant, et noctem similiter a medio die. nec lunae fit sine causa commemoratio: nam aliter nymphae videri non poterant. {{anchor+|217|Ad v. 217}} neque enim m. d. c. q. parenthesis est. {{anchor+|218|Ad v. 218}} clavumque regit pro 'clavo navem regit'. clavvmque regit iam ei et in quinto libro dedit gubernandi peritiam. velisque ministrat 'velis' quidam dativum volunt, non ablativum, ut si dicamus aliquem ministrare convivis. {{anchor+|219|Ad v. 219}} Medio in spatio inter navigandum. chorus comitum nymphae de navibus factae. et mire 'comitum', quia cum eo venerant. {{anchor+|220|Ad v. 220}} alma cybebe a Cybebo Phryge, qui primus ei sacrum instituit. cybebe alma mater deum, dicta Cybele vel ἀπο τοῦ κυβί- σαι τὴν κεφαλήν , id est capitis rotatione, quod semper Galli, per furorem motu capitis comam rotantes, ululatu futura praenuntiabant: Lucanus "crinemque rotantes sanguinei populis ulularunt tristia Galli". 'Cybebe' autem bacchius est; nam 'Cybele', anapaestus est, ut "hic mater cultrix Cybele", vel a Cybelo sacerdote †dici vel a Cybele. {{anchor+|222|Ad v. 222}} innabant pariter quia de navibus versae. {{anchor+|223|Ad v. 223}} Quot prius id est 'quantae'; ad numerum retulit: ergo subtraxit 'tot'. {{anchor+|224|Ad v. 224}} lustrantque circumdant et circumeunt. {{anchor+|225|Ad v. 225}} Doctissima cymodocea poetice, sicut etiam mutatio ipsa confingitur: ergo 'doctissima' quae divinitus hanc doctrinam fuerit consecuta: nam stultissimum est, quod ait quidam: ideo 'doctissima', quia Ilionei navis fuit. {{anchor+|226|Ad v. 226}} pone sequens hoc quidam ideo dictum tradunt, quod adversae videri nolunt: unde est "transque caput iace, ne respexeris". dorso eminet peritia natandi ostenditur. {{anchor+|227|Ad v. 227}} tacitis aut ipsa tacita; aut pro 'tacite et leniter'. subremigat subnatat. {{anchor+|228|Ad v. 228}} ignarum adloquitur aut praesentiae suae ignarum, aut quod e navibus nymphae factae sunt. vigilasne deum gens Aenea vigila verba sunt sacrorum; nam virgines Vestae certa die ibant ad regem sacrorum et dicebant 'vigilasne rex? vigila'. quod Vergilius iure dat Aeneae, quasi et regi et quem ubique et pontificem et sacrorum inducit peritum. et bene primo interrogat, deinde quod vigilat, approbat. 'deum' autem 'gens' propter "dis genite" et "geniture deos". {{anchor+|229|Ad v. 229}} velis inmitte rudentes hoc est rudentibus vela inmitte, id est laxa, ut est illud "notas odor attulit auras". inmitti autem dicuntur rudentes cum vela laxantur. {{anchor+|230|Ad v. 230}} sacro de vertice argute 'sacro', ne miretur Aeneas deas factas. pinus hoc loco secundum quartam dixit declinationem, in bucolicis iuxta secundam, "ut Maenalus argutumque nemus pinosque loquentes semper habet". nos sumus loquitur per definitiones. sane declamatorie hos versus explicuit. {{anchor+|231|Ad v. 231}} Perfidus qui post foedus bella commovit: hinc Latinus "ipsi has sacrilego pendetis sanguine poenas". alii e communi sermone perfidum Rutulum dici volunt, quia ipsa Troiana est. ut autem pro 'quoniam': Plautus in Pseudulo "ut lassus veni de via, me volo curare" (Ps. 661), et in Mostellaria "eundem animum mihi oportet esse gratum ut impetravi" (Mos. 220) pro 'quoniam'. {{anchor+|232|Ad v. 232}} praecipites nomen pro adverbio, 'praecipitanter'. {{anchor+|233|Ad v. 233}} rumpimus propter illud "continuo puppes abrumpunt vincula ripis". invitae ac si diceret: malueramus tibi potius servire, quam in nympharum numina commutari. teque per aequor quaerimus id est haec nobis vagandi est causa, ut te invenire possimus. {{anchor+|234|Ad v. 234}} Refecit aut 're' vacat: aut quia ante in ipsis forma fuerat navium. ergo alteram fecit. {{anchor+|235|Ad v. 235}} Dedit esse deas Graeca figura, ut "donat habere viro". aevum inmortalitatem. agitare διάγειν , hoc est agere. {{anchor+|238|Ad v. 238}} Iam loca ivssa tenent ut et supra diximus, hoc κατὰ τὸ σιωπώμενον accipiendum est; nam intellegimus, eum equites misisse per terram. {{anchor+|240|Ad v. 240}} Ne castris ivngant aut 'se' subaudis: aut 'iungant' pro 'iungantur'. {{anchor+|241|Ad v. 241}} socios veniente vocari antiquo verbo militiae usus est: viros enim 'vocari' significat eos, qui necessitate in bellum, non voluntate conveniunt. {{anchor+|244|Ad v. 244}} crastina lux deest 'veniat', hoc est crastina lux veniat tantum. [et crastina lux] si ad Aeneam referas 'spectabis' et 'non inrita dicta putaris', 'crastina lux' subaudiendum 'cum venerit'. si autem ad lucem 'spectabit' legas, 'crastina lux' suspendendum. quidam crastina lux mea si non inrita dicta putaris ingentes rvtvlae spectabit caedis acervos 'spectabit' est vera lectio, et ordo est 'si mea dicta inrita non putaris, crastina lux ingentes acervos caedis videbit': nam male quidam 'spectabis' legunt et ad lucem referunt. quod non procedit; nullus enim sic loquitur: o Aenea, nisi quae dico minime credis, o lux crastina ingentes caedis acervos videbis. alii more antiquo 'lux' pro 'luce' accipiunt: Lucilius in tertio "hinc media remis Palinurum pervenio nox" pro 'nocte'. Longus ait "deest 'venerit'": unde et ipse 'spectabis' legit. {{anchor+|246|Ad v. 246}} dextra discedens inpulit mire 'discedens': adiuvatur enim pulsus recedente eo qui inpulerit. {{anchor+|247|Ad v. 247}} Havd ignara modi inpulit navem libramenti peritia et moderationis: quippe quae fuerat navis. fugit pro 'velociter' posuit. {{anchor+|248|Ad v. 248}} ocior et iaculo breviter tribus comparavit, quoniam et sagittam ventis aequavit. {{anchor+|249|Ad v. 249}} Inde aliae celerant cursus hoc est, inde aliae nymphae aliarum navium cursus celeriores efficiunt, sicut fecerat Cymodocea. an 'aliae' naves? inscius id est rerum quas audierat; nam credere ex aperto non poterat. {{anchor+|250|Ad v. 250}} Omine augurio promissae victoriae. {{anchor+|251|Ad v. 251}} convexa hic 'convexa' epitheton est, quia ait 'supera convexa': alibi solum 'convexa' principale est. {{anchor+|252|Ad v. 252}} Alma parens idaea deum alma proprie est tellus ab eo quod nos alat, abusive tamen etiam aliis numinibus hoc epitheton datur. terram autem ipsam constat esse matrem deum: unde et simulacrum eius cum clavi pingitur; nam terra aperitur verno, hiemali clauditur tempore. dindyma mons Phrygiae. {{anchor+|253|Ad v. 253}} Turrigeraeque urbes civitates turritae, quas terra gerit; unde et cum corona turrita mater pingitur deum. ad frena leones ideo hoc fingitur, quod omnis feritas maternae subiacet adfectioni et subiugata est. figurate autem 'leones ad frena cordi', id est frenati leones. {{anchor+|254|Ad v. 254}} Propinques familiare efficias, prosperes, matures, propitium facias, ut "et propius res aspice nostras". {{anchor+|255|Ad v. 255}} Phrygibusque adsis ac si diceret, et cultoribus tuis. {{anchor+|256|Ad v. 256}} Tantum effatus breviter, ut supra ait, propter lucem iam maturam, id est plenam; nam non crepusculum, sed lux iam matura describitur. revoluta id est aperta, sicut contra involutum dicimus esse quod clausum est. rvebat autem non occidebat, sed oriebatur, cum impetu veniebat, quia per orbem: ut "et ruit Oceano nox". et est in sensu hysteroproteron: prius enim nox fugatur, sic dies oritur. {{anchor+|257|Ad v. 257}} matura multa, quasi tempestiva et quam iam esse oportebat: aut satis plena et clara. {{anchor+|258|Ad v. 258}} Sociis edicit secundum dicta nymphae. †signa sequantur numquid literarum figura faciunt pervolutam? signa sequantur vel tesserae vel tubarum, vel re vera signa militaria. {{anchor+|264|Ad v. 264}} Quales sub nubibus atris altis modo. {{anchor+|265|Ad v. 265}} Strymoniae vero grves a fluvio Thraciae Strymone, iuxta quem habitant. haec autem comparatio non ad telorum pertinet iactum, sed ad Troianorum clamorem. {{anchor+|266|Ad v. 266}} Fugiuntque notos aut quosvis ventos frigidos: nam etiam grues significant tempestatem futuram, ut in georgicis legimus "aut illum surgentem vallibus imis aeriae fugere grues": aut re vera 'notos'; horum enim calorem fugiunt cum revertuntur in Thraciam ex Aegypto. secundo num laeto? Troianorum clamor ex gaudio. {{anchor+|269|Ad v. 269}} Adlabi classibus aequor cum classibus labi; aut aequore classem labi. quidam ita exponunt, ut hoc ad phantasiam Rutulorum referant, quoniam admirantibus his unde tanta fiducia animos Troianorum incessisset, repentina facies multarum navium adpropinquantium perinde visa est, atque si ipsum aequor cum classibus allaberetur. {{anchor+|270|Ad v. 270}} Ardet apex capiti ex sequentibus intellegimus Aeneae armorum fieri descriptionem; nam dicturus est 'at non audaci Turno fiducia cessit', quamvis talia arma conspiceret. si tamen primam respicias conexionem, quasi de Turno videtur dicere: quod non procedit. 'apex' coni altitudo hoc loco. est autem Homeri et locus et comparatio. hoc autem iste violentius posuit, quod ille stellae tantum facit comparationem, hic etiam stellae pestiferae, respiciens quas clades Rutulis sit inlaturus Aeneas. possumus tamen 'apex capiti' accipere utrumque eum fuisse conplexum cum dicit 'ardet apex capiti cristisque a vertice flamma funditur', et sacerdotis per apicem et viri fortis facere mentionem. dicitur autem apex virga, quae in summo pilleo flaminum lana circumdata et filo conligata erat, unde etiam flamines vocabantur. hoc autem nomen a veteribus tractum est: apere enim veteres ritu flaminum adligare dicebant; unde apicem dictum volunt. {{anchor+|272|Ad v. 272}} Cometae sanguinei lugubre rubent pro 'lugubriter'. cometae autem latine crinitae appellantur. et stoici dicunt has stellas esse ultra XXXII. quarum nomina et effectus Avienus, qui iambis scripsit Vergilii fabulas, memorat. Plinius etiam Secundus dicit, cometas stellas esse naturales, quae apparent certis temporibus. item hoc quoque commemorat, cometas fieri de planetis quinque, unde interdum bonum, interdum pessima significant. nam si de Venere aut Iove fiant, optima praenuntiant; si de Marte aut Saturno, deteriora: nam Mercurialis semper talis est, qualis ille cui cohaeret; unde et minister deorum fingitur. hinc est ergo quod modo ait 'cometae sanguinei lugubre rubent', id est noxii. hanc stellam Electram dicunt, cum qua Iuppiter concubuit. quae cum Troiam ardentem videret, capillum lacerabat atque ita in astra est recepta. sane Avienus cometarum has differentias dicit: stella, quae obliquam facem post se trahens quasi crinem facit, Hippius vocatur. ista si ab occasu solis in ortum veniat, mala Persidi et Syriae ostendit; si ad meridiem attenderit, Africam et Aegyptum a malis relevat, solis pecoribus pestem denuntians; si septemtrionem respexerit, Aegyptum bellis et miseriis premit; si occidentem attenderit, gravat Italiam et quicquid ab Italia usque ad Hispanias tenditur; si a meridie in septemtrionem ierit, a bellis quidem externis securitatem denuntiat, sed seditiones domesticas significat. alter cometes est, cui ex gladio nomen est, nam Graece ξιφίας appellatur. cuius tractus est longior et pallidus color, neque comas habere dicitur, et hebetior eius flamma est. qui si orientem attenderit, regem Persidis dolis significat appetendum, denuntiat et bella; etiam Syrios pari conditione involvit; et Libyam atque Aegyptum fraude et insidiis nuntiat posse laborare. quod si occidentem attenderit, foedera nocua regionis eius regi significat, quae dicit per puellam conrogatam in nuptias posse dissolvi. alter cometes est, qui lampas appellatur et quasi fax lucet. hic cum orientem attenderit, omnes illas orientis partes dicit nebulis posse laborare frugesque eorum caliginoso aere corrumpi; si meridiem attenderit, Africam dicit siccitate et serpentibus posse laborare; si occidentem spectaverit, Italiam dicit adsiduis fluminum inundationibus laborare; si septemtrionem viderit, famem gentibus septemtrionalibus significat. est etiam alter cometes, qui vere cometes appellatur; nam comis hinc inde cingitur. hic blandus esse dicitur. qui si orientem attenderit, laetas res ipsi parti significat; si meridiem, Africae aut Aegypto gaudia; si occidentem inspexerit, terra Italia voti sui compos erit. hic dicitur apparuisse eo tempore quo est Augustus sortitus imperium; tunc denique gaudia omnibus gentibus futura sunt nuntiata. si septemtrionem attenderit, prospera universa significat. est alter cometes in tympani modum, qui nec valde lucet, et electri colorem habet, quem disceum vocant. iste quoniam ex uno loco non solet gigni, orbi terrarum caedes, rapinas, bella et cetera mala significat. sextum cometen appellari ex regis Typhonis nomine Typhonem dicunt, qui semel in Aegypto sit visus, qui non igneo, sed sanguineo rubore fuisse narratur; globus ei modicus dicitur et tumens, crinem eius tenui lumine apparere ferunt, qui in septentrionis parte aliquando fuisse dicitur. hunc Aethiopes dicuntur et Persae vidisse et omnium malorum et famis necessitates pertulisse. quarum †ple vel inpleniores differentias, vel in Campestro vel in Petosiri, siquem delectaverit, quaerat. {{anchor+|273|Ad v. 273}} Sirius ardor Sirius stella est in ore canis, quae, ut in tertio diximus, quantum in ipsa est, pestifera est, sed pro qualitate adiacentium aut vincitur aut maioribus utitur viribus: hinc est quod, cum certo tempore semper oriatur, non semper est noxia. sed secundum physiologicos, idcirco ‹canis› caloris sidus putatur, quod id animal igneam vim habet: nam quod natura inimicum umorem habeat, propterea fieri ut aegre aquam hauriat ad restinguendam sitim: nam ideo eos, qui rabidi canis morsu continguntur, aquam refugere et, ni cito subveniatur, perire siti, quia †nifus eius animalis, quod contrarium umori sit, similiter in corpore humano saeviat. {{anchor+|275|Ad v. 275}} Laevo noxio hic, ut "si mens non laeva fuisset": alibi pro bono, ut "siquem numina laeva sinunt". an potius 'laevo' notio, quia canis circa austrum est et astrologi notia quae sunt in caelo sinistra vocant? quod autem ait 'contristat lumine', cum de stella loqueretur, quam armis splendentibus comparavit, bene hoc Statius ad ipsa arma transtulit, dicens "armaque in auro tristia". {{anchor+|277|Ad v. 277}} praecipere pro 'praecipiendi et depellendi'. {{anchor+|279|Ad v. 279}} Quod votis optastis adest magna ars persuadentis est, ut quod cupit fieri, in praeiudicium trahat. sic hoc loco quia vult Turnus, ut optent pugnam eius socii, hanc eos semper dicit optasse. perfringere dextra fortiter facere. et bene verbo usus est militari. {{anchor+|280|Ad v. 280}} In manibus non iam in votis, sed in manibus res est. esto pro 'sit': tertia namque persona est. 'referto' autem pro 'referat'. {{anchor+|281|Ad v. 281}} Referto facta patrum alii hic distinguunt, ut sit, referat modo unusquisque facta patrum et laudes. et secutus Sallustium hoc dixit, qui ait, Hispanorum fuisse, ut in bella euntibus iuvenibus parentum facta memorarentur a matribus. alii distinguunt 'nunc magna referto facta', ut duas res dixerit: nunc unusquisque et suorum factorum meminerit, et laudis parentum. {{anchor+|283|Ad v. 283}} egressique si 'egressi', figurate dictum est. {{anchor+|284|Ad v. 284}} avdentes fortuna ivvat Terentianum "fortes fortuna adiuvat". et potest haec sententia et superioribus adplicari et per se separatim intellegi. {{anchor+|285|Ad v. 285}} Versat quos ducere contra cogitat quidem, sed non facit, ne diviso exercitu utrobique vincatur: quod sequentia indicant, nam paulo post dicturus est 'et rapit acer totam aciem in Teucros'. {{anchor+|286|Ad v. 286}} Concredere 'con' vacat. {{anchor+|287|Ad v. 287}} Altis 'puppibus', non 'pontibus'. {{anchor+|288|Ad v. 288}} Pontibus transtris, scalis navium. servare pro 'servaverunt'. {{anchor+|289|Ad v. 289}} Langventis tranquilli. brevibus vadis. se credere pro 'crediderunt'. {{anchor+|290|Ad v. 290}} Per remos id est scaphis. et deest 'descendunt'. {{anchor+|291|Ad v. 291}} Non spirant legitur et 'sperat', quod et melius est: nam dum vada esse non sperat, incidit in ea. non sperat] quia 'fracta non remurmurat unda, sed mare inoffensum crescenti adlabitur aestu'. {{anchor+|293|Ad v. 293}} precatur modo cum precibus hortatur. {{anchor+|295|Ad v. 295}} Tollite ferte ad celeritatem nimiam dictum est. findite rostris militari felle dictum est, ut etiam terra ipsa quodam modo sentiat hostis adventum. {{anchor+|297|Ad v. 297}} Statione statio est portus temporalis; nam portus est ubi hiematur. sed modo statio siccum litus significat: hoc enim dicit: potiar terra, et navem frangere non recuso. {{anchor+|302|Ad v. 302}} Innocvae innocuus est cui non nocetur, innoxius qui non novit nocere; sed hoc poetae plerumque confundunt. 'innocuae' quibus non sit nocitum; alibi "litus innocuum", quod non noceat. sed non puppis tua ἐπιδιόρθωσις et προσφώνησις . {{anchor+|303|Ad v. 303}} Dorso iniquo dorsum est durior harena, quae remeantibus fluctibus et euntibus plerumque densetur et in modum saxi durescit, quod a nautis pulvinus vocatur, a Graecis θῖν : Homerus παρὰ θῖνα πολυφλοίσβοιο θαλάσσης . Probus 'vadi dorso' pro 'vado' dictum putat, ut in georgicis "dorso nemoris". iniquo sibi nocenti. {{anchor+|304|Ad v. 304}} sustentata non ab alio, ut "fratremque ruentem sustentat dextra", sed quasi ἀνακωχεύουσα : vel 'sustentata' cum sustentaretur. Melissus 'sustentata' pro suspensa accipit: nam ideo et 'anceps' est, cum huc atque illuc nutaret. fluctusque fatigat subaudis 'eam': nam 'fluctus' nominativus est singularis. {{anchor+|305|Ad v. 305}} Exponit in undis ideo 'in undis', non 'in undas', quia in ipso loco res agitur, nec est mutatio. {{anchor+|306|Ad v. 306}} fragmina antique dictum: nam 'fragmenta' dici debere non nulli adserunt. {{anchor+|311|Ad v. 311}} Omen pugnae Sallustius "pugnam illam pro omine bello futuram". ideo ergo 'omen', quia, sicut nunc, sic ubique vincet Aeneas. invasit agrestes quia dixit "et latos vastant cultoribus agros". {{anchor+|312|Ad v. 312}} Therone hoc nomen in Pindaro lectum est tantum. et bene in honorem victoris victum laudat. {{anchor+|314|Ad v. 314}} Tunicam squalentem splendentem loricam. 'squalentem auro' splendentem auro. et significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti: squalere enim dictum a squamarum crebritate atque asperitate, quae in serpentum pisciumve coriis visuntur: alibi "quem pellis aenis in plumam squamis auro conserta tegebat", et alibi "iamque adeo rutilum thoraca indutus aenis horrebat squamis". quidquid igitur inculcatum obsitumque aliqua re erat squalere dicebatur. havrit 'ferit' modo significat, sed non nudum latus, sed quod aperuerat: et putatur hysteroproteron. quidam militarem elocutionem putant: cum enim a latere quis aliquem adortus gladio occidit, 'haurit illum' dicunt. {{anchor+|316|Ad v. 316}} Et tibi phoebe sacrum omnes qui secto matris ventre procreantur, ideo sunt Apollini consecrati, quia deus est medicinae, per quam lucem sortiuntur: unde Aesculapius eius fingitur filius; ita enim eum procreatum supra diximus. Caesarum etiam familia ideo sacra retinebat Apollinis, quia qui primus de eorum familia fuit, exsecto matris ventre natus est, unde etiam Caesar dictus est: licet varia de etymologia huius nominis dicantur, ut diximus supra. {{anchor+|317|Ad v. 317}} Quod licvit parvo legitur et 'cui licuit'. et respexit ad illud, quod ferrum nunc iuvenis vitare non potuit, quod parvus evasit. nec longe pro 'nec multo post', adverbium loci pro temporis antique. {{anchor+|320|Ad v. 320}} ivvere manus id est suae. {{anchor+|321|Ad v. 321}} Usque tamdiu, donec. dum terra donec [in] terra. labores praebvit nove dixit, cum bona praeberi dicantur. an ideo 'praebuit', quod haec Herculi profuerunt, ut ad inmortalitatem per ista perveniret. {{anchor+|322|Ad v. 322}} Ecce pharon legitur et 'Pharo', ut "it clamor caelo", ut sit dativus ab eo, quod est 'hic Pharus'. si autem 'Pharon' legeris, figuratum est; nam de nominativo transit ad dativum, dicens 'clamanti'. inertes aut quod alii inertiam obiecerint: aut quia, ubi pugnari oportet, loqui inertis est. {{anchor+|324|Ad v. 324}} Flaventem malas flaventes malas habentem, primae aetatis. et est ordo: tu quoque Cydon miserande iaceres, dum sequeris Clytium flaventem prima lanugine malas, id est dum adulescentem sectaris, cuius amore flagrabas: qui iuvenum tibi semper erant. {{anchor+|325|Ad v. 325}} Infelix nova gavdia cydon de Cretensibus accipimus quod in amores puerorum intemperantes fuerunt: quod postea in Laconas et in totam Graeciam translatum est, adeo ut et Cicero dicat in libris de re publica, obprobrio fuisse adulescentibus si amatores non haberent. propter quod poeta Cydonem inducit amatorem. novimus autem Cydonas Cretenses dici. sane 'Cydon' quando nomen est proprium, 'Cy' naturaliter producit; si appellativum, corripit 'Cy', ut "Parthus sive Cydon, telum inmedicabile torsit". tamen Statius etiam in proprio corripuit, ut "haec regi promissa Cydon haec Lampe dabamus": quod fecit, abutens licentia qua utimur in propriis nominibus. nova gavdia quem tunc primum amare coeperat. {{anchor+|326|Ad v. 326}} Stratus id est paene. securus amorum hoc loco 'oblitus': aliter "securus amorum germanae", id est contemnens, non curans. {{anchor+|327|Ad v. 327}} Miserande pro 'miserandus'; nam pro nominativo vocativum posuit, ut contra "socer arma Latinus habeto": licet illic possit accipi 'socer arma Latinus habeat': nam 'habeto' et secunda et tertia persona est. tamen etiam et alibi nominativum pro vocativo posuit, ut "corniger Hesperidum fluvius regnator aquarum". {{anchor+|328|Ad v. 328}} Stipata cohors id est unanimiter veniens. {{anchor+|329|Ad v. 329}} septem numero hoc est pro 'septem': et deest 'quia': veteres enim ita enuntiabant: Lucilius in IV. "hi prae se portant ingentes munere pisces triginta numero". an potius proprie? credibile est enim ut saepius iecerint. septenaque tela more suo pro 'septem', ut 'bina' pro duobus: "frenaque bina". {{anchor+|331|Ad v. 331}} stringentia corpus quidam ἐμφατικώτερον putant, id est iam stringentia. alii participium praesens pro futuro accipiunt, id est quae nisi essent deflexa, stringere habuerant. deflexit partim s. c. alma venus male ait Donatus, hoc loco ante dictorum oblitum esse Vergilium, quod post Iovis prohibitionem bellis facit numina interesse, non respiciens, Iovem magis deos hortatum esse in foedera, quam a bellis prohibuisse: nam et paulo post tam Iuno, quam Iuturna bellis intererunt. {{anchor+|332|Ad v. 332}} Achaten omnia nomina quae in 'tes' exeunt, vocativum in 'a' mittunt, ut 'Achates Achata', 'Thymoetes Thymoeta'. {{anchor+|333|Ad v. 333}} Suggere tela mihi ordo est: suggere tela mihi, quae in campis Iliacis in Graecorum stetere corporibus: nullum enim dextera mea in Rutulos sine causa iaculabitur telum eorum, quae iam sunt caede hostium comprobata. qui vero 'steteruntque in corpore Graium' per coniunctionem, non per pronomen legunt, hi non 'que' sed 'autem' debuisse dici putant, et mutatam a poeta coniunctionem. alii 'que' coniunctionem pro 'enim' ponunt, ut "primaque oriens erepta iuventa est". {{anchor+|336|Ad v. 336}} Transverberat scindit. {{anchor+|338|Ad v. 338}} hvic frater subit 'huic subit' id est prope venit. {{anchor+|339|Ad v. 339}} Traiecto missa lacerto quae fuerat missa retro acto lacerto. {{anchor+|340|Ad v. 340}} Protinus iugiter, continue. tenorem currendi modum, id est eodem impetu fertur. {{anchor+|341|Ad v. 341}} Moribunda morienti similis. quod ita esse etiam Sallustius comprobat et ostendit, qui ait "quasi vitabundus per tramites et saltuosa loca exercitum ductare": nam Iugurtha non vitabat legatum, sed se eum vitare simulabat. nam quia nomen est, ideo significat similitudinem, non passionem. quod si participialiter diceretur, a passivo veniret: omnia enim a passivo participia in 'dus' exeunt. moribunda similis morienti: non enim participialiter aliquid significat, sed nominis habet significationem. nominis autem significatio similitudinem habet, non passionem. quando dico 'moriturus est', vere moriturus est; moribundus autem non vere, sed similis morienti est: unde et Sallustius dixit "quasi vitabundus". nervis aut necessarie additur 'nervis', aut 'nervis' tantum 'pependit'. {{anchor+|342|Ad v. 342}} Fratris de corpore rapto si diceret 'fratrum de corpore', speciosius esset: quod ideo omisit, quia hasta Alcanoris tantum vulneraverat manum, in Maeonis vero haeserat corpore. {{anchor+|344|Ad v. 344}} est licitum quoniam non contra dixerat. femur 'femur' dicimus, quia legitur et declinatur 'huius femoris'; illius vero ablativi non invenitur nominativus "laetus eripit a femine", licet Caper in libris enucleati sermonis dicat 'femen'; sed non ponit exemplum. ergo aut 'hoc femur', aut 'hoc femen': nam 'femus' non dicimus penitus. {{anchor+|345|Ad v. 345}} Hic curibus hoc est 'tunc'. et est ordo: tunc fidens primaevo corpore advenit Clausus Curibus, qui erat de Curibus, ut "Verres Romulia": aut 'fidens Curibus', id est multitudine, ut "ecce Sabinorum prisco de sanguine magnum agmen agens Clausus". {{anchor+|346|Ad v. 346}} Rigida id est tenens eam, non vibrans et iaciens. {{anchor+|350|Ad v. 350}} Boreae de gente suprema aut originem ducentes a Zetho et Calai, qui filii Boreae et Orithyiae nymphae fuerunt, ut 'de gente' de genere accipiamus: aut certe in hyperboreis montibus natos, unde est origo venti Boreae. 'suprema' autem pro 'supremi Boreae'. si autem, ut quidam volunt, Boream principium generis accipiamus, erit 'suprema' dictum pro 'summa': quod si ventum intellegimus, 'suprema' ultima modo: sicut ‹enim› dictum est, initium flandi Boreas concipit ‹ab hyperboreis montibus›. ismara Thraciae civitas a monte Ismaro dicta. hic autem feminino 'Ismara', quia patriam dixit, ibi neutro "iuvat Ismara Baccho conserere". {{anchor+|354|Ad v. 354}} Expellere tendunt hoc est loco se invicem movere contendunt. {{anchor+|355|Ad v. 355}} Limine decenter dictum, id est in litore. {{anchor+|356|Ad v. 356}} Magno aethere id est aere in magno; nam venti in aethere non sunt, sed in aere: sic supra "atque aethera tranant cum sonitu" pro 'aerem'. {{anchor+|359|Ad v. 359}} Obnixa omnia contra mare mari, nubes nubibus, venti ventis. legitur et 'obnixi', ut referatur ad ventos. {{anchor+|361|Ad v. 361}} Haeret pede pes pro 'pedi'; nam antiptosis est. et est Homeri versiculus. {{anchor+|362|Ad v. 362}} rotantia ut "Eleusinae matris volventia plaustra": 'rotantia' ergo quae rotantur. {{anchor+|363|Ad v. 363}} torrens non Tiberis, sed quicumque alius fluvius ad tempus crescens. {{anchor+|364|Ad v. 364}} insvetos acies inferre pedestres quia saxis, quae torrens intulerat, inpediti Arcades, omissis equis pedestrem pugnam insueti inierant et a Latinis pellebantur. arcadas accusativus est pluralis, cuius ultima syllaba ideo brevis est, quia nominativus pluralis 'es' terminatur, ut 'hi Arcades', ut 'delphines delphinas'. {{anchor+|365|Ad v. 365}} Latio sequaci metonymia pro 'Latinis', ut alibi "invadunt urbem somno vinoque sepultam". {{anchor+|366|Ad v. 366}} Dimittere quando 'quando' siquidem. et est Romanae militiae: nam in locis inpeditis equos comitibus dabant et pedestri certamine confligebant. {{anchor+|369|Ad v. 369}} Quo fugitis hoc amare dictum est. et iam preces sequuntur. per vos et fortia facta adiurat eos per ipsorum facta, quoniam non habet puer proprios titulos: nam est ei prima militia. {{anchor+|370|Ad v. 370}} per ducis evandri melius 'ducis', quam si dixisset 'regis': hoc enim nomen exprimit ducentem in proelia: Sallustius "quo cupidius in ore ducis se quisque bonum et strenuum ostentantes" non dixit 'proconsulis'. devictaque bella finita, exhausta: nam hostis vincitur, non bellum. {{anchor+|371|Ad v. 371}} subit succedit, ut "cui deinde subibit". lavdi ut solet, virtuti: potest et proprie intellegi. {{anchor+|372|Ad v. 372}} Fidite ne pedibus dativus est 'pedibus': nam 'fido tibi' dicimus. {{anchor+|374|Ad v. 374}} Hac vos et pallanta ducem patria alta reposcit hoc vult patria, ut per caedes hostium revertamur. {{anchor+|375|Ad v. 375}} Numina nulla premunt argumentatur a facili, dicens, non contra deos, sed contra mortales bella tractamus. {{anchor+|377|Ad v. 377}} Ecce maris quod est efficax, in fine posuit: nam dicit eos quo fugiant non habere, cum terra teneatur ab hostibus, mare autem pedibus transire non possint. castra vero ingredi turpissimum est: aut certe etiam hoc inpossibile, si ab hostibus obsidentur, ut quidam volunt, intellegentes 'et rapit acer totam aciem in Teucros' scilicet suam, quam ducebat, ceteris relictis. magna clavdit nos obice pontus periphrasis, id est mari claudimur. et modo usus habet, ut 'hic obex' dicamus, unde quidam 'magno obice' legunt. antiqui etiam 'haec obex' dicebant, secundum quod est 'magna obice'. hinc est quod non nulli vitant generis dubietatem et legunt 'magni', scilicet 'maris'. Caper tamen in libris dubii generis probat dici et 'hic obex' et 'haec obex', quod, ut diximus, hodie de usu recessit. {{anchor+|378|Ad v. 378}} Troiam id est castra Troianorum. {{anchor+|379|Ad v. 379}} densos prorumpit in hostes ut eos hortaretur exemplo. {{anchor+|380|Ad v. 380}} Fatis iniquis exitum praeoccupavit futurum. {{anchor+|381|Ad v. 381}} Magno pondere hoc est magni ponderis, ut "aere cavo clipeum" pro 'aeris cavi'. {{anchor+|383|Ad v. 383}} Receptat ideo frequentativo usus est, quia haerentem hastam ossibus avellere facile non poterat. et expressit moram quandam et molitionem extrahentis. ergo 'receptat' est frequenti concussione divellit. tale est et illud "clipeoque sinistram insertabam aptans". {{anchor+|384|Ad v. 384}} quem non super occupat 'quem super' Lagum, subauditur 'stantem'. super occupat quem non desuper occupat: ideo autem 'desuper', quia Pallas ad evellendam hastam fuerat inclinatus. {{anchor+|385|Ad v. 385}} Nam pallas ante rventem dum furit ordo est: nam eundem Pallas ante excipit, id est dolo interimit; ille enim incautus fuerat, furens propter crudelem mortem sodalis, unde et incautus fuerat. {{anchor+|387|Ad v. 387}} Tumido in pulmone et naturaliter tumido, et quia furebat. 'in pulmone' autem 'recondit' archaismos est pro 'in pulmonem'. {{anchor+|388|Ad v. 388}} hinc sthenium petit pro 'tunc', loci adverbium pro temporis. rhoeti de gente vetusta anchemolum haec fabula in Latinis nusquam invenitur auctoribus. Avienus tamen, qui totum Livium iambis scripsit, hanc commemorat, dicens Graecam esse. Rhoetus ergo Marrubiorum rex fuerat in Italia, qui Anchemolo filio Casperiam superduxit novercam: hanc privignus stupravit. quo cognito cum eum pater persequeretur et ad poenam vocaret, fugiens ille se ad Turnum contulit: ad Daunum. merito ergo in bello Turni Dauni filio Anchemolus gratiam reddit. 'gente' autem 'vetusta' ideo, quia a Phorco, deo marino, originem ducere legitur. hoc totum Alexander Polyhistor tradit, quem Lucius Sulla civitate donavit. {{anchor+|390|Ad v. 390}} vos etiam gemini ut supra "tu quoque flaventem prima lanugine malas". {{anchor+|392|Ad v. 392}} Svis etiam suis: Lucanus "et amissum fratrem lugentibus offert". et est absolutum, suis omnibus, non suis parentibus tantum. {{anchor+|393|Ad v. 393}} Discrimina differentias. {{anchor+|394|Ad v. 394}} Thymbre pro 'Thymber', metri causa metaplasmum fecit: ipse enim superius 'Thymber' dixit. evandrius possessivum est modo, non patronymicon. {{anchor+|395|Ad v. 395}} decisa svum mire 'suum', tamquam dominum, a quo fuerat separata. {{anchor+|396|Ad v. 396}} Semianimesque micant digiti ferrumque retractant Ennii est, ut "oscitat in campis caput a cervice revulsum, semianimesque micant oculi lucemque requirunt": quem versum ita ut fuit, transtulit ad suum carmen Varro Atacinus. {{anchor+|397|Ad v. 397}} Tuentes modo videntes, alibi defendentes significat. {{anchor+|398|Ad v. 398}} Dolor et pudor sic de Mezentio "aestuat ingens uno in corde pudor mixtoque insania luctu". alii dolorem alicuius studii ardorem et promptam gloriae cupiditatem veterum more dictum volunt, ut Graeci πόνον appellant: Lucilius in quinto "nam omnibus unus dolor est captus labosque". {{anchor+|399|Ad v. 399}} Fugientem rhoetea praeter id est praeterfugientem. {{anchor+|400|Ad v. 400}} tantumque morae fuit ilo subaudis: ad mortem Ili hoc spatium fuit tantum, et haec sola mora, quo minus Ilus periret. de cuius morte cum nihil dicat, intellegendum est. {{anchor+|402|Ad v. 402}} intercipit quia intercipi aliena dicuntur. tevthra ab eo quod est 'hic Teuthras huius Teuthrae', quomodo 'Aeneas Aeneae'. {{anchor+|403|Ad v. 403}} Tyren ab eo quod est 'hic Tyres'. {{anchor+|404|Ad v. 404}} semianimis potest et 'semianimis' ab eo quod est 'semianimus' legi. {{anchor+|405|Ad v. 405}} Optato id est ex voto: per aestatem enim venti frequenter optantur et quasi contingere videntur ex voto, quia †difficuli aestate validiores sunt. {{anchor+|406|Ad v. 406}} dispersa ex diversis locis. {{anchor+|407|Ad v. 407}} mediis absolute dixit. extenditur una sicut duces diversis locis commissa proelia continuaverant. {{anchor+|408|Ad v. 408}} Acies vulcania ideo abusus est, quia comparatio ad bellum pertinet: nam de igne aciem dicere satis incongruum est: ergo 'acies Vulcania' vis ignis, quae late per campos effunditur. {{anchor+|409|Ad v. 409}} ille sedens non quasi Pallas, pugnantibus suis, nihil agat, sed comparatur illius securitati huius voluntas. victor cui vota processerunt, voti compos, ἐπιτυχών . ovantes abusio est, non proprietas. {{anchor+|410|Ad v. 410}} Coit omnis in unum id est conpellitur: unanimiter omnes fortiter faciunt. {{anchor+|411|Ad v. 411}} Sed bellis acer 'sed' modo inceptiva particula est, ut in Sallustio saepius, sicut 'at' interdum: nam non est coniunctio ratiocinantis. {{anchor+|412|Ad v. 412}} In sva colligit arma post scutum se clausit, alibi "et se collegit in arma". {{anchor+|415|Ad v. 415}} Elatam in ivgulum iugulo suo vulnus minantem. {{anchor+|417|Ad v. 417}} Fata canens quasi divinus. alii 'cavens' legunt; secundum quod non statim et divinus: nam et ab aliis audita cavere potuerat. {{anchor+|418|Ad v. 418}} Canentia lumina aut hypallage est pro 'ipse canens': aut physicam rem dixit; dicuntur enim pupillae mortis tempore albescere. {{anchor+|419|Ad v. 419}} Iniecere manum parcae traxerunt debitum sibi. et sermone usus est iuris: nam manus iniectio dicitur quotiens, nulla iudicis auctoritate expectata, rem nobis debitam vindicamus. telisque sacrarunt evandri multis experimentis ostenditur Vergilium subtiliter et aliud agentem ritum vetustissimorum sacrorum referre. hic ergo cum dicit 'telisque sacrarunt Euandri' docet, quidquid destinatum fuerit diis, id sacrum appellari. perveniri autem ad deos non posse, nisi libera ab onere corporis fuerit anima: quod nisi morte fieri non potest. oportune ergo his sacratum Halesum loquitur, cum inminebat interitus. {{anchor+|421|Ad v. 421}} Da nunc thybri pater vicinum invocat numen, circa cuius ripas bella tractantur: sic supra "tu dea, tu praesens nostro succurre labori". {{anchor+|422|Ad v. 422}} duri aut fortis, aut asperi et crudelis in hostes. {{anchor+|423|Ad v. 423}} Tua quercus in tuis ripis creata. sane superius de speciebus stativi augurii dictum est, in quibus capillorem esse diximus, quod hoc loco tangit. capillor autem dicitur cum auspicato arbor capitur et consecratur Iovi Fulguri: dicit enim his versibus 'da nunc, Thybri pater, ferro, quod missile libro, fortunam' et reliqua, 'haec arma exuviasque viri tua quercus habebit': hic ergo cum arborem nominat, videtur veteris ritus inducere mentionem. {{anchor+|424|Ad v. 424}} Avdiit modo exaudiit et ad effectum deduxit, paulo post tantum audiit, ut "audiit Alcides iuvenem". dum texit dum spoliat; nam tempus praesens est, non praeteritum ab eo quod est 'tego': sic Plautus "ego hunc hominem hodie texam pallio". et 'tegit' 'te' primam syllabam corripit, ut tantum positione longa sit. {{anchor+|425|Ad v. 425}} inermum et 'inermem' dicimus et 'inermum'. {{anchor+|426|Ad v. 426}} At non caede viri tanta perterrita sinit agmina subaudis 'esse'. {{anchor+|427|Ad v. 427}} primus abantem ideo 'primus', quia comites eius exemplum secuti sunt; nam infert 'sternitur Arcadiae proles sternuntur Etrusci' et 'agmina concurrunt ducibusque et viribus aequis'. {{anchor+|428|Ad v. 428}} oppositum obstantem, fortiter pugnantem. et quidam dubium volunt, utrum 'pugnae oppositum', an 'nodum pugnae', quod est melius. nodumque moramque bene addidit 'moram', ne 'nodum' aliud acciperemus: nam 'nodus' proprie est densa peditum multitudo, sicut 'turma' equitum, ut lectum est in disciplina militari. 'nodum' ergo pro difficultate accipe, quae vix possit resolvi. {{anchor+|430|Ad v. 430}} Grais inperdita corpora teucri quos Graeci perdere nequiverunt. Teucros autem accipimus quos secum duxit Aeneas; nam ait "quorum de numero qui sese in bella sequantur praestantes virtute legit". aliter non procedit: nam paulo post erupturi sunt qui obsidentur in castris. 'inperdita' autem quis ante hunc? {{anchor+|432|Ad v. 432}} Extremi addensent acies Lucanus "quantum pede prima relato constringit gyros acies". 'denseo' autem secundae coniugationis est. nec turba moveri tela manvsque sinit Lucanus "gladiosque suos conpressa timebat". quidam sane 'turbam' multitudinem accipiunt; nam plurali numero 'turbas' perturbationes dixerunt et strepitus: unde et Terentium "turbas lampadas" propter strepitum volunt dixisse, cum parcus senex ‹nec]2 puerperam per publicum duci suadeat nec strepitum per turbas adhiberi. {{anchor+|438|Ad v. 438}} Maiore sub hoste sub hostilitate: nam sub diversis hostibus pereunt. {{anchor+|439|Ad v. 439}} monet succedere lavso expositio talis est: monitus a sorore continuo secat agmen, atque ut vidit socios. {{anchor+|442|Ad v. 442}} feror pro 'ferri debeo', id est ire debeo. {{anchor+|443|Ad v. 443}} cuperem ipse parens spectator adesset aspere et amare dictum: multa enim mala graviora videntur si ante oculos nostros eveniant, quam si audiantur. tale est et in secundo de Polite "qui nati coram me cernere letum fecisti": non enim obicit Pyrrho, quod occiderit, quia hoc ius belli exigebat, sed quare vidente patre: et his similia, ut "inpositique rogis iuvenes ante ora parentum" et "an fratris miseri letum ut crudele videres?" et "vidi oculos ante ipse meos" et "victum tendere palmas Ausonii videre". {{anchor+|444|Ad v. 444}} Aequore ivsso pro 'ipsi iussi'. et est usurpatum participium: nam 'iubeor' non dicimus, unde potest venire 'iussus'. sic ergo hic participium usurpavit, ut Horatius verbum, dicens "haec ego procurare et idoneus imperor et non invitus". ergo satis licenter dictum est, adeo ut huic loco Probus [hic corruptum] alogum adposuerit. {{anchor+|445|Ad v. 445}} Tum deinde. {{anchor+|446|Ad v. 446}} stupet in turno id est in Turnum intuens. {{anchor+|447|Ad v. 447}} omnia quae omnia? an circa Turni arma et corpus? {{anchor+|448|Ad v. 448}} Tyranni regis superbi. {{anchor+|449|Ad v. 449}} Aut spoliis ego iam raptis lavdabor opimis aut leto insigni dilemma argumentum, quod est ab utraque parte firmissimum et concludit adversarium. spoliis opimis quae dux duci detrahit, ut diximus supra, sunt spolia opima. {{anchor+|450|Ad v. 450}} sorti pater aequus utrique est 'sorti' pro 'casui' et 'fortunae'. aequus hoc est aequo animo feret, si cecidero: quia dixerat Turnus 'cuperem ipse parens spectator adesset'. {{anchor+|452|Ad v. 452}} Frigidus arcadibus coit in praecordia sanguis praesagio mortis futurae. {{anchor+|453|Ad v. 453}} pedes apparat ire ne videatur pugnae iniquitate vicisse. {{anchor+|454|Ad v. 454}} Specula cum vidit ab alta hoc ad currus altitudinem spectat, leo ad Turni violentiam atque feritatem. et est ordo: utque leo advolat, talis est Turni imago venientis. {{anchor+|457|Ad v. 457}} Contigvum postquam vidit eum venisse intra iactum teli, scilicet ut posset feriri. {{anchor+|458|Ad v. 458}} Ire prior pallas subaudis 'voluit'. alii 'ire' pro 'it' legunt, ut sit infinitivus pro indicativo. si qua si quo modo. fors fortuna. et dictum est propter illud "audentes fortuna iuvat". avsum num pro 'audentem'? {{anchor+|460|Ad v. 460}} per patris hospitium deest 'mei'. {{anchor+|461|Ad v. 461}} Te precor alcide supra contra inferiorem hostem fluminis imploravit auxilium: nunc contra hostem maiorem viribus deum invocat virtute praestantem. {{anchor+|462|Ad v. 462}} Cernat semineci ad illud quod ait Turnus 'cuperem ipse parens spectator adesset' hic dicit 'ipse suum cernat interitum'. {{anchor+|463|Ad v. 463}} Victoremque ferant morientia lumina turni Donatus dicit 'meminerint', sed melius est 'sustineant', quasi pondus et poenam: nec enim meminisse possunt oculi. {{anchor+|465|Ad v. 465}} Lacrimasque effundit inanes hic ostendit eventum futurum. {{anchor+|467|Ad v. 467}} Stat sva cuique dies sectis philosophorum poetae pro qualitate negotiorum semper utuntur, nec se umquam ad unam alligant nisi quorum hoc propositum est, ut fecit Lucretius, qui Epicureos tantum secutus est. scimus autem inter se sectas esse contrarias: unde fit ut in uno poeta aliqua contraria inveniamus, non ex ipsius vitio, sed ex varietate sectarum. illud namque quod ait in quarto "sed misera ante diem", Epicureorum est, qui casibus cuncta concedunt: nunc quod dicit 'stat sua cuique dies', stoicorum est, qui dicunt fatorum statuta servari. sane prudenter fecit ut fluxam et vagam opinionem Epicureorum daret homini, id est sibi, — nam illud ex persona poetae dictum — hanc autem validam daret Iovi: nam stoici et nimiae virtutis sunt et cultores deorum. 'stat' autem fixa est. 'dies' vero tempus vitae; nam feminino usus est genere: cum enim masculino utimur, re vera diem significamus. sane prudenter negaturus a causa coepit, quia qui rogat, dum suspensus expectatione est, potest audire causam, cur sibi postea negatum sit; ceterum si statim neges, non admittit excusationem: ideo negaturus Iuppiter sic coepit. breve tempus vitae quia quandoque finitur: ipse paulo post "Rhaebe diu, res si qua diu mortalibus ulla est, viximus", item Cicero "quid est enim hoc ipsum diu, in quo est aliquid extremum?" {{anchor+|468|Ad v. 468}} Omnibus est magna consolatio, quae ostendit non esse dolenda communia. quis enim indignetur, contingere eum quod omnium est? sed famam extendere factis contra illud quod occurrebat, vitanda esse ardua, si communis omnibus mors esset, vita brevis, dicit ideo amandas esse virtutes, ut vitae brevitas fama et gloriae meritis possit augeri. {{anchor+|469|Ad v. 469}} Opus officium. {{anchor+|470|Ad v. 470}} Gnati deum ut Achilles Thetidis, Memnon Aurorae, Ascalaphus Martis. {{anchor+|471|Ad v. 471}} Sarpedon secundum Vergilii declinationem, ut "nothum Sarpedonis alti", paenultima habebit accentum in nominativo; secundum Homerum, qui et Sarpedontos et Sarpedonos facit, et ultima et paenultima syllaba habet accentum. etiam sva turnum multi 'et iam' legunt, ut sit 'ecce'. et pertinet ad consolationem si cito periturus est ille qui vincit. {{anchor+|472|Ad v. 472}} Metas fines, ut "his ego nec metas rerum nec tempora pono". pervenit bene ad exprimendum celerem mortis adventum praeterito usus est tempore. {{anchor+|473|Ad v. 473}} Rutvlorum reicit arvis respiciendo fecit partem feliciorem, ut "aspice nos hoc tantum": quicquid enim Iuppiter videt, admodum iuvat. reicit 're' naturaliter brevis est et eam pro longa posuit: sic alibi "reice, ne maculis infuscet vellera pullis": quod licet possit excusari, quia cum facit 'reieci', 'i' inter duas vocales posita, producit superiorem, ut dicamus longam eam esse spe, quia per declinationem longa futura est: tamen quia in hac re argumentum magis est quam ratio, dicamus ectasin factam, quae poetis plerumque conceditur. {{anchor+|475|Ad v. 475}} Fulgentem diripit ensem ne iacto telo inermis esset. {{anchor+|477|Ad v. 477}} Viam molita hoc est cum difficultate quaesivit: per quod et soliditas clipei, et minus firmus hastae iactus ostenditur. {{anchor+|478|Ad v. 478}} strinxit tactu modico praeteriit: ita enim ab antiquis dicebatur: et est significatio levis vulneris. {{anchor+|479|Ad v. 479}} ferro praefixum robur periphrasis hastae. {{anchor+|481|Ad v. 481}} Nunc mage sit legitur et 'nunc magis est', unus tamen sensus est. sed si 'mage' legamus, propter metrum dictum est pro 'magis', sicut etiam 'pote' pro 'potis': Persius "qui pote? vis dicam? nugaris, cum tibi, calve": quod adeo in usum venit, ut etiam in prosa inveniatur: Cicero in frumentaria "mage condemnatum hominem in iudicium adducere non posse". penetrabile pro 'penetrale' dicitur: nam quod penetrat 'penetrale' dicitur, quod autem penetratur 'penetrabile'. {{anchor+|482|Ad v. 482}} tot ferri terga non dicit quot terga, sed multa. {{anchor+|483|Ad v. 483}} cum pellis quidam 'pellis' humiliter dictum accipiunt. {{anchor+|484|Ad v. 484}} Cuspis ingens ita accipiendum est, ne incongruum sit, de puero si dixeris 'ingens pectus'. sane cuspidem abusive pro hastae mucrone posuit. {{anchor+|485|Ad v. 485}} Et pectus perforat hic subdistinguendum, ut 'ingens', sicut diximus, ad superiora possit referri. {{anchor+|487|Ad v. 487}} Animusque sequvntur 'animus' pro anima: nam animus consilii est, anima vitae. quidam secundum Epicureos animam per totum corpus divisam esse volunt, et exinde posse fieri ut quis amputata parte corporis vivat: animum vero esse τὸ ἡγεμονικὸν animae, sine quo vivere non possumus: ergo secundum sectam sibi notam poetam locutum. {{anchor+|488|Ad v. 488}} sonitum super arma dedere Homeri est ἀράβησε δὲ τεύχε' ἐπ' αὐτῷ . {{anchor+|491|Ad v. 491}} Referte evandro potest et hic distingui, potest et supra 'referte', ut sit 'Euandro remitto qualem meruit filium'. {{anchor+|493|Ad v. 493}} quidquid pro 'quodcumque': Plautus in Bacchidibus "quidquid est nomen sibi" (Bac. 25). solamen hvmandi est solacium dolentis scilicet patris: quia hoc solacium est viventium, humare defunctos. {{anchor+|494|Ad v. 494}} Stabunt constabunt. hoc ergo dicit: non illi parvo, non parvo periculo, constabunt Aeneae hospitia. et est proverbialis sensus. {{anchor+|496|Ad v. 496}} Baltei potest et synaeresis esse 'baltei', potest et hypermetrus versus; nam sequens a vocali inchoat. balteus autem a numero singulari masculini est tantum generis: Iuvenalis "balteus et tunicae et cristae": in numero vero plurali et neutri: idem Iuvenalis "quotiens rumoribus ulciscuntur baltea". {{anchor+|497|Ad v. 497}} Inpressumque nefas insculptum Danaidum nefas. Donatus tamen 'inpressum' dicit coactum, quod a patre conpulsae sunt facere. sane fabula talis est. Aegyptus et Danaus fratres fuere. sed cum inter eos contentio de Memphidis imperio fuisset, multis saepe †aduotus contumeliis Danaus fratri Aegypto cessit imperio et relicta ‹patria› ad Peloponnesum perrexit. cuius cives ibi rex factus a suo nomine Danaos appellavit. quod cum Aegyptum momordisset, veritus, ne Danaus de filiabus per generos et nepotes auxilia conquireret, fraude concepta, filiis suis quinquaginta fratris filias in matrimonium postulavit. quas Danaus, dolorem exilii retinens, mox promisit. sed cum factae essent nuptiae, sponsae omnes sponsos suos, monente patre Danao, nuptiali nocte necaverunt: sola Hypermestra servato Lynceo fugam dedit, qui post adeptus patruum Danaum interemit. hae Danaides apud inferos hanc poenam habuisse dicuntur, ut in dolium pertusum aquam mittant. nefas declinatione caret. sub nocte pro 'in nocte'. {{anchor+|499|Ad v. 499}} Clonus evrytides laus ab artifice, ut "mira quem fecerat arte Lycaon", item "divini opus Alcimedontis". caelaverat auro non auro caelaverat, sed in auro. {{anchor+|500|Ad v. 500}} ovat iactat, gloriatur. et est ordo, quo spolio potitus ovat gaudetque. {{anchor+|501|Ad v. 501}} Nescia mens hominum hoc ad Turnum pertinet: quia propter hunc periturus est balteum, quem nunc se sustulisse laetatur. {{anchor+|502|Ad v. 502}} servare modum num quia 'nescia', ideo 'nec servare modum'? sublata elata. {{anchor+|503|Ad v. 503}} Magno cum optaverit emptum 'magno emptum', scilicet pretio: sci et alibi "et magno mercentur Atridae". et est sensus talis: erit tempus quo Turnus optabit quovis pretio redimere, ne ipse Pallantem occidisse videatur. {{anchor+|505|Ad v. 505}} Multo gemitu cum multo gemitu. multo gemitu lacrimis: minus est hic 'cum'. {{anchor+|507|Ad v. 507}} O dolor hos duos versus plerique a poeta dictos volunt, alii a sociis qui reportant cadaver. 'dolor' autem propter illud 'haec te prima dies bello dedit, haec eadem aufert', 'decus' propter illud 'cum tamen ingentes Rutulorum linquis acervos'. {{anchor+|510|Ad v. 510}} mali tanti de morte Pallantis scilicet, ut postea inferantur quae praeterea addit. certior auctor id est nuntius verus. {{anchor+|511|Ad v. 511}} Tenvi discrimine leti modico mortis interstitio: per quod magna Pallantis virtus ostenditur, quo interempto omnis est in fugam conversus exercitus. {{anchor+|512|Ad v. 512}} Versis fugatis. {{anchor+|513|Ad v. 513}} latumque per agmen 'latum limitem ardens agit per agmen', id est facit: sic melius, quam si dicas 'latum per agmen'. ergo sic intellegamus, aut per ordinem, aut per hypallagen; nam et supra sic ait "haec ego vasta dabo et lato te limite ducam". {{anchor+|515|Ad v. 515}} Pallas evander in ipsis omnia sunt oculis erat rectum: Pallas, Euander, mensae quas advena primas tunc adiit, dextraeque datae, in ipsis omnia sunt oculis. sed perite scissa est narratio, per quam animus Aeneae perturbatus exprimitur. {{anchor+|517|Ad v. 517}} tunc adiit quidam 'tunc' pro 'quondam' accipiunt. {{anchor+|518|Ad v. 518}} quattvor hic ivvenes emphasis virtutis quod multos, quod iuvenes, quod armatos, quod rapit: minus enim fuerat si dixisset 'capit': unde in XI. "vinxerat et post terga manus, quos mitteret umbris inferias". {{anchor+|519|Ad v. 519}} Inferias quos immolet umbris inferiae sunt sacra mortuorum, quod inferis solvuntur. sane mos erat in sepulchris virorum fortium captivos necari: quod postquam crudele visum est, placuit gladiatores ante sepulchra dimicare, qui a bustis bustuarii appellati sunt. {{anchor+|520|Ad v. 520}} Captivo sanguine pro 'captivorum', ut "captivi pendent currus", item "captivaque vestis congeritur": et est, ut diximus, speciosus ornatus. {{anchor+|521|Ad v. 521}} Mago dativus est, ut supra "Ilo namque procul". contenderat adversum iecerat. {{anchor+|522|Ad v. 522}} ille astu 'astu' pro scientia bellica. subit subsidit. {{anchor+|524|Ad v. 524}} Per patrios manes et spes surgentis ivli per eas personas rogat, propter quas precatur. et bene, ut in belli calore, breviter omnes locos ad impetrandam veniam conplectitur. {{anchor+|526|Ad v. 526}} Penitus defossa talenta multi enim divitias suas obruebant: unde Horatius "quid iuvat inmensum te argenti pondus et auri furtim defossa timidum deponere terra?" sane melius 'infossa' diceret, quam 'defossa', ad quod est metri necessitate conpulsus: nam fugit dubiam syllabam. et quidam volunt, tria genera argenti vel auri poetam conplexum, signatum, factum, infectum: signatum, quod in vasis et signis, ut 'caelati argenti'; infectum quod in massis, ut 'infectique mihi'. atqui talentum non ad numerum solet, sed ad pondus referri; nisi forte usum temporis sui heroicis temporibus poeta voluerit applicare. {{anchor+|528|Ad v. 528}} Non hic victoria teucrum vertitur in meo scilicet interitu. Lucanus "non pondera rerum, nec momenta sumus". {{anchor+|529|Ad v. 529}} dabit discrimina 'dabit' aut conpensabit, aut faciet, ut "quas turbas dedit". 'discrimina' autem differentiam circa eventum et victoriam. {{anchor+|532|Ad v. 532}} Gnatis parce tuis 'talenta parce' per accusativum Plautine dictum, qui ait in Milite "parce vocem" (Mil. 1220). sane qui in Vergilium scripsit declamationes, de hoc loco hoc ait ex persona Aeneae: 'inprobus es, qui aut regi dones, aut filios exheredes'. 'parce' autem est secundum antiquos 'serva', ut apud Lucilium et Ennium invenitur. quod autem dicit 'gnatis parce tuis', cum supra dixerit 'gnatoque patrique', non est contrarium: nam 'liberos' etiam unum dicimus filium, adeo ut Terentius etiam filiam 'liberos' dixerit, ut in Hecyra "qui illum dignum decreverunt, suos cui liberos committerent", ubi pater de filio ad uxorem loquitur. ergo usurpavit, respiciens ad 'liberos', ut gnatos de uno diceret. commercia vicissitudines et ignoscendi facultatem; vel captivorum redemptionem. {{anchor+|533|Ad v. 533}} iam tum pallante perempto pro 'iam tum cum Pallantem peremit'. {{anchor+|534|Ad v. 534}} hoc patris Anchisae manes idem sentire et patrem et filium dicit, quasi hoc commodum ad illos pertineat. {{anchor+|537|Ad v. 537}} Nec procul haemonides hoc nomen licet possit esse patronymicon, quia in 'des' exit, ut dicamus Haemonis filius, tamen melius est ut id proprium esse dicamus, quia nusquam aliud nomen eius aut praemissum est aut secutum: ergo simile est patronymico, ut sit 'Haemonides' sicut Thucydides. {{anchor+|538|Ad v. 538}} Infula fascia in modum diadematis, a qua vittae ab utraque parte dependent: quae plerumque lata est, plerumque tortilis de albo et cocco. {{anchor+|539|Ad v. 539}} Insignibus armis Asper sic legit et utitur Sallustii exemplo, qui ait "equo atque armis insignibus": Probus vero 'insignibus albis' dicit legendum, ut vestes albas accipiamus, quae sunt sacerdotibus congruae, sicut Statius de Amphiarao dicit. {{anchor+|540|Ad v. 540}} agit campo insequitur per campum. {{anchor+|541|Ad v. 541}} Immolat quasi victimam, ut ille consueverat: nam hoc verbo ad sacerdotis nomen adlusit. sane immolari proprie dicuntur hostiae, non cum caeduntur, sed cum accipiunt molam salsam: Cato in originibus ita ait "Lavini boves immolatos, prius quam caederentur profugisse in †siciliam". ingentique umbra tegit aut magnitudine corporis sui, aut clipei obumbrat eius cadaver: aut 'ingenti umbra', id est morte tegit, ut "in aeternam clauduntur lumina noctem": aut 'ingenti umbra tegit' secundum usum accipiendum, id est insultatione eum opprimit et adumbrat, ut superatos dicimus adumbratos: aut 'ingenti umbra tegit' †aut inferior tegat adversum hostes a fortiore quod institutum vivunt causa spoliorum detrahendorum: sequitur enim 'arma Serestus lecta refert humeris'. serestus Serestos duos intellegamus, unum in castris et unum cum Aenea: nam Troiani nondum erupere de castris, ut intellegamus eum quem supra dixit. ergo duo sunt; nec mirum, cum et ipse dixerit, quod exemplo esse possit "Assaracique duo". {{anchor+|542|Ad v. 542}} Lecta refert proprie dixit: nam spolia quae aptantur tropaeis, legi dicuntur, id est eligi. tibi rex gradive ut "tibi, Phoebe, sacravit". tropaeum declinatio latina est, unde paenultima habebit accentum; in numero vero plurali quia tropaea dicimus, sicut Graeci, nec aliquid inde mutilamus, erit in antepaenultima accentus, sicut apud Graecos. {{anchor+|543|Ad v. 543}} Instavrant acies κατὰ τὸ σιωπώμενον ante fusas accipimus ex eo quod dixit 'instaurant'. vulcani stirpe creatus notandum stirpem de patre dictam, cum semper de longa generis significatione dicatur. {{anchor+|544|Ad v. 544}} veniens pro 'qui venerat'. {{anchor+|545|Ad v. 545}} Dardanides patronymicon a maioribus. anxyris ense sinistram quidam ex hoc volunt intellegi etiam Umbronem occisum: constat enim vere ab Aenea occisum, sicut ipse in catalogo ait "sed non Dardaniae medicari cuspidis ictum evaluit". {{anchor+|546|Ad v. 546}} deiecerat plusquamperfecto usus est ad exprimendam celeritatem, ut "suras incluserat auro". {{anchor+|547|Ad v. 547}} Dixerat ille aliquid proverbialiter dictum est, ac si diceret, non mirum sic occisum esse eum qui sibi plurimum adrogabat. Cornutus ut sordidum inprobat. {{anchor+|548|Ad v. 548}} Caeloque animum fortasse ferebat forte se exaequaverat caelo, ut de Aenea Drances "quibus caelo te laudibus aequem": aut 'ferebat' elevabat, quod solus esset maiore senectute victurus, debellatis omnibus, id est Aenea cum suis. {{anchor+|549|Ad v. 549}} longos pro 'multos'. {{anchor+|551|Ad v. 551}} Silvicolae favno dryope quem nympha crearat Faunus hoc loco quidam rusticus intellegendus est, non deus, sicut supra Anxyr, quem legimus Iovem. alii Fauni filium, sed antequam Faunus in deorum numero reciperetur. non nulli etiam nympham non deam volunt, sed Graece sponsam dictam, vel quae recens nupta sit, ne incredibile sit ex duobus numinibus procreatum esse mortalem: quamquam haec numina secundum Aristotelem aliquando moriantur: nam et Eryx, Veneris et Neptuni filius, ab Hercule occisus est. {{anchor+|552|Ad v. 552}} Ille reducta id est longa, ut "interea videt Aeneas in valle reducta". et intellegimus protenta hasta Tarquiti arma esse inpedita. alii 'reducta' retro acta dicunt, quod non procedit. {{anchor+|553|Ad v. 553}} inpedit non permisit usui esse ad protegendum Tarquitum. {{anchor+|555|Ad v. 555}} deturbat terrae hoc est in terram. {{anchor+|556|Ad v. 556}} super haec inimico pectore fatur quaeritur quid tantum iste commiserat, ut sic saeviret Aeneas? sed ubique de morte Pallantis obicitur dolor. {{anchor+|557|Ad v. 557}} Istic nunc sarcasmos est, id est hostilis inrisio. 'istic' autem pro 'hic'. non te optima mater utrum vere mater, an terra patria? {{anchor+|558|Ad v. 558}} Patrio sepulchro aut etiam hinc apparet, Faunum hominem fuisse: aut, ut quidam volunt, potest hoc ad matrem referri, ut dicat Aeneas quod mater eum sepelire non possit in sui patris monumentis, id est in avi eius materni. {{anchor+|559|Ad v. 559}} alitibus feris σαρκοφάγοις οἰωνοῖς : Plautus "avi me ferae similem faciam, ut praedicas" (Capt. 123). {{anchor+|560|Ad v. 560}} Inpasti ita avidi, ut semper credantur inpasti, sicut de harpyiis dixit "et pallida semper ora fame", quasi fame. {{anchor+|561|Ad v. 561}} prima agmina qui agminis erant primi. {{anchor+|562|Ad v. 562}} fortemque numam fuluvmque camertem fulvum ξανθόν . horum in catalogo meminit. {{anchor+|564|Ad v. 564}} Avsonidum pro 'Ausonidarum', sicut 'deum' pro 'deorum': nam 'Ausonidum' a genere feminino venit ut 'haec Ausonis' et 'hae Ausonides'. 'Ausonidarum' vero venit ab eo quod est 'hic Ausonida huius Ausonidae'. tacitis regnavit amyclis inter Caietam et Terracinam oppidum constitutum est a Laconibus, qui comites Castoris et Pollucis fuerunt — cum Glauco, filio Minois, in Italiam venerunt et misti cum Ausonis — et ab Amyclis, provinciae Laconicae civitate, ei inditum nomen est. Lacones itaque isti cum secundum Pythagoream sectam a caede omnium animalium abstinerent — unde Iuvenalis "cunctis animalibus abstinuit qui tamquam homine" — et ex vicinis paludibus natas serpentes occidere nefas putarent, ab iisdem interempti sunt: unde Amyclas tacitas dicit, id est Pythagoreas: nam Pythagorica virtus est quinquennale silentium. Cicero propter nimiam modestiam perisse illos ait, dum a finitimis accipiunt iniurias et tacent eas. est et alia expositio: cum frequenter falso nuntiarentur hostes et inani terrore civitas quassaretur, lata lege cautum est ne quis umquam hostis nuntiaret adventum. postea cum vere hostis veniret, nullo nuntiante, ex inproviso civitas capta est: unde tacitae Amyclae dictae sunt, quod periere silentio. hinc est quod ait Lucilius "mihi necesse est loqui: nam scio Amyclas tacendo perisse". vel 'tacitis' de quibus taceatur, id est ignobiles et non dignae aliqua opinione: vel hypallage est pro 'ipse tacitus'. {{anchor+|565|Ad v. 565}} Aegaeon qualis ipse est qui et Briareus dicitur, Caeli et Terrae filius. alii hunc ex Terra et Ponto natum dicunt, qui habuit Cottum et Gygen fratres. hic contra Titanas Iovi adfuisse dicitur, vel, ut quidam volunt, Saturno. ignem pectoribus arsisse Asper dicit, ignem hunc animae intellegendum calorem, venientem ex ferocia, ut sit 'cum vim suae crudelitatis efflaret', ut in georgicis "spirantem naribus ignem" de equo. alii ignem hunc fulminis volunt, ut sit dictum quemadmodum in primo "illum expirantem transfixo pectore flammas". sane notandum 'ignem arsisse', cum igni alia res ardeat. {{anchor+|567|Ad v. 567}} iovis cum fulmina contra quia dicitur flammam emisisse oribus suis contra Iovis fulmen. Homerus nihil dicit aliud, quam centum manus eum habuisse et auxilio eum Iovi adversus Neptunum, Iunonem et Minervam fuisse. et forte aut suum ignem, aut Iovis, acceptum spirasse pro eo, ut sit 'contra' non adversus Iovem, sed similiter, a pari, ut Terentius in Adelphis in capite comoediae "ille ut item contra me habeat facio sedulo". {{anchor+|568|Ad v. 568}} paribus id est inter se paribus. {{anchor+|569|Ad v. 569}} Sic ut non unam manum putares: namque ad hoc pertinet comparatio, ut intellegamus, eum multitudinis vice dimicasse. desaevit autem hic valde saevit, alias saevire desinit. {{anchor+|570|Ad v. 570}} Intepvit mucro nimia scilicet caede. {{anchor+|571|Ad v. 571}} Quadriivges propter homoeoteleuton noluit dicere 'quadriiugos', et contulit se ad aliam declinationem: nam et 'quadriiuges' et 'quadriiugos' dicimus, sicut 'inermis' et 'inermus', 'exanimis' et 'exanimus'. {{anchor+|572|Ad v. 572}} Atque illi equi scilicet, nam ad superiora retulit: quod sciendum est esse vitiosum; interposuit enim 'adversaque pectora'. longe gradientem longis gradibus incedentem: et est militaris incessus. aut e longinquo. {{anchor+|574|Ad v. 574}} effunduntque ducem et hoc loco omisit occisum, ut supra "Dardanides contra furit". {{anchor+|575|Ad v. 575}} Biivgis erit nominativus 'hic biiugus': nam alias biiugibus faceret, si esset tertiae formae ab eo quod est 'hic biiugis, huius biiugis'. {{anchor+|579|Ad v. 579}} adversaque ingens hoc est adversus ipse cum hasta apparuit. et bene 'ingens' visus, cum adversa hasta minaretur. {{anchor+|581|Ad v. 581}} Non diomedis equos nec currum cernis achillis duos obicit a quibus est victus Aeneas, nec tamen usquequaque: nam eorum impetus evitavit. {{anchor+|583|Ad v. 583}} vesano hic poeta adfectionem suam accommodavit dicendo 'vesano'. {{anchor+|585|Ad v. 585}} Dicta parat potest legi et 'dicta parat contra'. {{anchor+|586|Ad v. 586}} Pronus pendens 'pronus' nomen est, nam et comparatur, ut 'pronior'. si autem participium esset, fieret vitiosa elocutio sine interpositione coniunctionis. {{anchor+|587|Ad v. 587}} admonvit praeterito praesenti. proiecto extento, ut "proiectaque saxa Pachyni". proiecto] id est ante iacto. {{anchor+|592|Ad v. 592}} Lucage nulla tuos currus fuga segnis equorum prodidit a. v. v. e. h. v. haec adlocutio contraria est superiori, hoc enim continet: obiecisti mihi quod sim et a Diomede et ab Achille conversus in fugam; te vero, o Lucage, nec equorum tarditas prodidit, quod mihi contigit cum a Diomede occisus est Pandarus qui in eodem curru dimicabat, nec aliqua umbra equi tui sunt territi, quod factum saepius in Homero legitur, sicut et paulo post Turnum agit imago bella deserere. potest tamen et ad illud referri quo tempore eum ab Achille nube cava Neptunus eripuit, ut in quinto commemoratur. potest et ad aliud referri, quod Niphaeus paulo ante ab equis suis proditus est. {{anchor+|594|Ad v. 594}} Ipse rotis saliens sarcasmos est; nam per inrisionem dictum est, qui non morte deiectus es: ille enim vulneratus ceciderat. 'rotis' autem curru, a parte totum. {{anchor+|598|Ad v. 598}} Sine permitte, relinque, patere, id est συγχώρησον . {{anchor+|601|Ad v. 601}} Latebras animae pectus definitio est pectoris, id est in quo anima latet et continetur. {{anchor+|602|Ad v. 602}} Edebat quasi ad spectaculum: unde et munerum editores vocantur. funera caedes, ut "quis funera fando explicet". {{anchor+|603|Ad v. 603}} torrentis aquae notandum quod 'aquae' addiderit, cum absolute 'torrens' dicatur. {{anchor+|604|Ad v. 604}} more furens exposuit superiora epitheta. tandem erumpunt solutam obsidionem ostendit. {{anchor+|605|Ad v. 605}} ascanius puer syllepsis. est ordo: Ascanius et iuventus; nam 'obsessa' et ad Ascanium pertinet. {{anchor+|608|Ad v. 608}} Ut rebare ut arbitrabaris, verum est quod Troiani Veneris virtute nituntur. et dictum est per ironiam: nam superfluo quidam hanc orationem simpliciter dictam volunt, ut re vera dicat Iuppiter per se nihil posse Troianos. quod falsum est, adeo ut Iunonis oratio ad ironiam, non ad simplicia verba respondeat. nec te sententia fallit hoc per parenthesin dictum est. {{anchor+|609|Ad v. 609}} Vivida id est fortis, ut "sed bello vivida virtus". {{anchor+|611|Ad v. 611}} Cui ivno summissa humilis. et quia intellexit obliqua Troianorum accusatione inpugnari suum pudorem, etiam ipsa respondet oblique. {{anchor+|612|Ad v. 612}} Tristia vel quae tristem faciant: vel quae severa: Terentius "tristis veritas inest in vultu atque in verbis fides", item contra Vergilius "furias amnemque severum", id est tristem. {{anchor+|615|Ad v. 615}} Quin ut non: nam confirmativa particula est. quidam hunc ordinem esse volunt: namque si mihi, quae quondam fuerat, vis in amore foret, non hoc mihi negares, quin possem pugnae subducere Turnum. alii hoc genus elocutionis accipiunt, ut per ea quae per parenthesin posita sunt, reliquo sensui occurratur, non his quae primo posita sunt: hic enim ad illud quod insertum est 'non hoc mihi namque negares omnipotens' 'quin et pugnae subducere Turnum et Dauno possem incolumem servare parenti'. alioquin dempta hac parenthesi, non congruit primum cum postremo, si ita dicas 'si mihi quae quondam fuerat quamque esse decebat, vis in amore ‹foret›, quin et pugnae abducere Turnum et Dauno incolumem possem servare parenti': Plautus in Cistellaria "is servus, sed abhinc annos factum est XVI., cum conspicatus est primo crepusculo puellam exponi" (Cas. 39-41, non Cist.). {{anchor+|617|Ad v. 617}} Nunc pereat teucrisque pio det sanguine poenas ductus est; nam non agit ut pereat, sed magis favet eius saluti: nam statim subicitur, cur indigne fiat 'ille tamen nostra deducit origine nomen', ut in secundo "iamdudum sumite poenas, hoc Ithacus velit et magno mercentur Atridae". quod autem dicit 'pio sanguine', Aeneae eum latenter exaequat, qui ubique inducitur cultor deorum. {{anchor+|618|Ad v. 618}} Ille tamen quamquam moriturus est, tamen a diis originem ducit. nostra divina, id est aut Iovis, aut Iunonis, aut omnium deorum. {{anchor+|619|Ad v. 619}} Quartus pater abavus: nec est contrarium illud, quod ait supra "cui Pilumnus avus": potuit enim fieri ut et avus eius et abavus a Pilumno Pilumni nominarentur. ergo per patris appellationem ostendit cognationem. {{anchor+|621|Ad v. 621}} rex aetherii breviter sic fatur ubique reges breviter loquentes ostendit "Iuppiter haec paucis" et "tum breviter Dido vultum demissa profatur". {{anchor+|622|Ad v. 622}} Si mora praesentis leti ex Iovis concessione quali arte egerit Iuno, cognoscitur, scilicet ut Turnus posset evadere. caduco morituro. {{anchor+|623|Ad v. 623}} Ponere facere, vel, ut quidam volunt, constituere et decernere: alii 'ponere' pro 'dare', ut "haec pro virginitate reponit?" sane 'ponere' facere, sicut Lucilius Homerum secutus, qui ait ἄλγε' ἔθηκε id est fecit. alii 'ponere' putare, ut solet dici 'pone me hoc fecisse'. {{anchor+|625|Ad v. 625}} Hactenus indulsisse vacat id est sufficit. ingenti arte locutus est: nam dicendo 'vacat' ostendit, supra hoc breve spatium ulterius bonam stellarum inradiationem Turni fata differre non posse: unde non ait 'indulsisse libet', sed 'vacat', ac si diceret: iam undique in mortem truditur Turnus, hoc tantum vacat spatium, id est intervallum temporis, quasi hoc spatium, hic locus est ut parumper differatur. hinc est quod et supra ait "metasque dati pervenit ad aevi". {{anchor+|626|Ad v. 626}} Venia vlla beneficium, quod te speras mereri. et duas habet significationes: quod petitur, ut hic, et quod conceditur, ut "si qua est victis venia hostibus, oro". {{anchor+|627|Ad v. 627}} mutarive deest 'posse'. an mutatum iri? {{anchor+|628|Ad v. 628}} Quae voce gravaris quae negas fato; vox enim Iovis fatum est: Statius "et vocem fata secuntur". hoc autem dicit: utinam quae negas voce, id est fato, mente praestares. nam si Iovis vox fatum est, potest aliud fando fati ordinem commutare. 'gravaris' autem negas, graviter fers. et hac elocutione non nisi per accusativum utimur, ut si dicas 'gravor adventum tuum', id est graviter fero, gravor praesentiam tuam: nam et ipse sic dixit 'quae gravaris'. aliter non dicimus in hac significatione. similiter etiam accusativo casu utimur, cum volumus absolutam facere elocutionem et per gerundi modum aliquid dicere, ut 'petendum mihi est equum, codicem, byrrum' — hinc Vergilius "aut pacem Troiano ab rege petendum", sic Sallustius "castra sine vulnere introitum" — nam si dixeris 'petendus est codex', iam non per gerundi modum agis, sed participialiter loqueris. {{anchor+|629|Ad v. 629}} Rata firma, perpetua. {{anchor+|631|Ad v. 631}} Veri vana feror id est sum veritatis ignara. {{anchor+|632|Ad v. 632}} orsa pro dictis et fatis. {{anchor+|634|Ad v. 634}} Nimbo succincta id est nubibus, quia praemisit 'agens hiemem': quod nisi esset, splendorem acciperemus, qui est circa corpus deorum. {{anchor+|636|Ad v. 636}} tum dea potest sensu integro 'dea' detrahi. nube cava erit nominativus 'haec nubes'; nam 'nubs' non dicimus, quod ait Livius Andronicus, qui primus edidit fabulam [Latinam] apud nos. {{anchor+|638|Ad v. 638}} Ivbasque propter equinam caudam, quae esse solebat in galeis, ut "cristaque hirsutus equina". {{anchor+|639|Ad v. 639}} Divini adsimulat capitis hoc ex persona poetae dictum est de Aenea, intuentis futura: nam post mortem in numerum referetur deorum. inania nec a membris, nec a mente venientia. {{anchor+|641|Ad v. 641}} Obita morte sumpta, suscepta et conpleta: obiri enim supremus dies dicitur. {{anchor+|642|Ad v. 642}} aut quae sopitos d. s. s. 'quae somnia' pro 'qualia insomnia', quae per somnum videmus. {{anchor+|643|Ad v. 643}} Exultat 'exultare' est gaudere, et per se plenum est: nam 'insultare' est irridere inimicos. et dicimus 'insulto tibi', licet Sallustius dixerit "multos ab adulescentia bonos insultaverat": quamvis possit illic alia esse significatio, id est in multos bonos insultaverat, hoc est impetum fecerat. {{anchor+|644|Ad v. 644}} Inritatque virum telis ideo hac arte agit Iuno et imagine decipit Turnum, quia si ei ex aperto fugam suaderet, more viri fortis ille fugae praeponeret mortem, cum praesertim ipse in sequentibus dicat "usque adeone mori miserum est?" {{anchor+|648|Ad v. 648}} Turbidus elatus adrogantia, tumens. {{anchor+|649|Ad v. 649}} pactos nunc passivum, ut 'pacta puella'. {{anchor+|650|Ad v. 650}} Tellus quaesita per undas sic alibi "en agros et quam bello, Troiane, petisti Hesperiam metire iacens". {{anchor+|651|Ad v. 651}} Vociferans sequitur sequens clamabat, non ante dixit et sic est secutus. {{anchor+|652|Ad v. 652}} Nec ferre videt sva gavdia ventos proverbium est 'venti ferunt gaudia', id est laetatur incassum: sic supra "sed aurae omnia discerpunt", item "partem mente dedit, partem volucres dispersit in auras". {{anchor+|653|Ad v. 653}} Forte ratis descriptio per parecbasin facta, non enim a superioribus pendet, sed ante dictis adiungitur, ut "insula Sicanium iuxta latus". has autem descriptiones esse aptas et raras convenit, sicut etiam Horatius docet in arte poetica, dicens "purpureus late qui splendeat unus et alter adsuitur pannus": sunt enim ornatui. crepidine saxi crepido est abrupti saxi altitudo. crepidines etiam templorum dici ipsos suggestus, in quibus aedes sunt conlocatae: et crepidines viarum, id est ipsae eminentiae dextrae sinistraeque. sane hoc loco antiptosis facta est propter metrum: 'coniuncta' ergo 'crepidine' pro 'crepidini', sicut "haeret pede pes" pro 'pedi'. est autem ablativus pro dativo. {{anchor+|655|Ad v. 655}} Osinius ipse est quem supra Massicum dixit. ergo, ut diximus, [si] Osinius proprium est, Massicus appellativum: licet possit fieri ut duo nomina unius sint, ut Numa Pompilius, Alexander Magnus, Numanus Romulus. alii volunt non eundem esse Massicum, quem Osinium; nam duas civitates supra commemorat, Clusium et Cosam: et tradunt potuisse fieri ut hic Osinius rex quidem unius de memoratis fuerit civitatibus, sed sub imperio Massici egerit: nam et Rhamnetem et Romulum, quos in ducum ordinem non numeravit, reges fuisse dixit. alii hunc postea κατὰ τὸ σιωπώμενον volunt venisse, quia in catalogo eius non meminit. clusinis oris Tusciae civitate. {{anchor+|658|Ad v. 658}} Transilit hoc sermone festinantis celeritas indicatur. {{anchor+|659|Ad v. 659}} vix proram asyndeton: sic enim melius. rvmpit satvrnia funem debuit dici 'cum rumpit Saturnia funem', ut "vix e conspectu Siculae telluris, cum Iuno aeternum servans". ideo autem 'rumpit', ne deprehenso dolo Turnus ad bellum rediret. {{anchor+|660|Ad v. 660}} revoluta per aequora navem hypallage est pro 'revolutam navem'. {{anchor+|661|Ad v. 661}} Illum autem Aeneas absentem in proelia poscit sic melius, quam sicut non nulli volunt — Urbanus namque sic legit — 'ille autem Aenean absentem in proelia poscit', ut 'obvia multa virum dat corpora morti' de nautis in navi inventis intellegamus. quod non procedit; nam absens dicitur qui recedit: quod nunc Turno congruit, non Aeneae qui interest proeliis. 'ille autem Aenean' legunt, †quo si ita est quia Aeneas 'multa virum demittit corpora morti'. {{anchor+|665|Ad v. 665}} Medio ad medium. turbo vis venti. {{anchor+|666|Ad v. 666}} Ignarus rerum id est artis per quam evaserat: hoc est nesciens hoc pro salute sua factum, ideoque et 'ingratus', nam et queritur. {{anchor+|668|Ad v. 668}} Omnipotens genitor duo antonomasiva pro uno proprio, ut "Tritonia Pallas". tanton pro 'tantone'. et constat mutilatas partes orationis accentum in eodem loco habere, in quo etiam integrae habuerunt: nam moria, id est minores particulae, ut 'que, ne, ve, ce', quotiens iunguntur aliis partibus, ante se accentum faciunt, qualislibet sit syllaba quae praecedit, sive brevis sive longa, ut 'musaque, huiusve, illucce, tantone', adduce, deduce: et haec mutilata similiter proferuntur, scilicet sub eodem accentu. {{anchor+|670|Ad v. 670}} quo feror? unde abii? bene variavit adverbia et pronomina. quemve reducit?? 'quem' qualem, ut "hunc ego te Euryale aspicio?" et quasi nescius sui est in tanta rerum permutatione. {{anchor+|671|Ad v. 671}} Lavrentisne iterum m. quasi deliberatio est. {{anchor+|672|Ad v. 672}} Quid manus illa virum?? syllepsis per genus: nam a manu, id est multitudine, ad viros, a feminino ad masculinum, transitum fecit. ergo figuratum et per genus et per numerum. est autem mira defectio, id est quid dicunt? {{anchor+|673|Ad v. 673}} quosve nefas Asper 'quosne' legit et adnotavit 'ne' pro 've', quasi expletiva particula. {{anchor+|674|Ad v. 674}} Palantes video intellegimus eum non longe a terra fuisse: nam quod ait supra 'medio fert aequore', ut diximus, 'ad medium' accipiendum est. aut quia medium dicitur omne quod est inter finem et initium, ut "interea medium Aeneas iam classe tenebat". gemitumque cadentum accipio hinc apparet de Aenea dictum 'obvia multa virum demittit corpora morti'. {{anchor+|675|Ad v. 675}} Ima terra dolet sibi etiam infelicium vota sublata: siquidem in mari constitutus optare sibi hiatum non potest terrae. imam autem terram prudenter dixit, quae sustinet et continet maria. {{anchor+|676|Ad v. 676}} Miserescite venti pro petentis qualitate nonnumquam etiam mors videtur esse miseratio, ut hoc loco, item supra "figite me, si qua est pietas". 'miserescite' autem quis ante hunc? ab eo quod est 'miseresco' et 'miserescimus'. {{anchor+|677|Ad v. 677}} turnus adoro id est iuxta veteres, qui 'adorare' adloqui dicebant: nam ideo et adorea laus bellica, quod omnes eum cum gratulatione adloquebantur, qui in bello fortiter fecit. adoro 'ad' vacat, et est metri causa additum. {{anchor+|678|Ad v. 678}} Syrtis ubi harenosa sunt loca syrtes vocantur: ergo 'inmittite me ad saeva vada syrtium' aut ad harenosa loca, aut re vera ad syrtes, id est ad mundi extrema, quo me nec fama comitetur, id est ubi me nemo sciat desertorem esse. {{anchor+|681|Ad v. 681}} Mucrone indvat aut καταχρηστικῶς dixit 'induat' pro 'feriat': aut hypallage est pro 'mucronem suo induat corpore'. si enim 'induere' est vestire, non mucrone corpus induitur, sed induitur mucro corpore, id est tegitur et vestitur. {{anchor+|682|Ad v. 682}} Crudum crudelem, cruentum. exigat aviditas mori cupientis ostenditur. {{anchor+|686|Ad v. 686}} Animi miserata pro 'animo miserata': nam figurate locutus est, sicut "o praestans animi iuvenis" pro 'animo', id est illa re. {{anchor+|688|Ad v. 688}} Ad urbem Ardeam. et ideo sic longe, ne ex propinquo statim rediret, et ut eum adfectus retineret parentis. {{anchor+|689|Ad v. 689}} At iovis interea monitis novimus sacrilegum esse Mezentium, novimus quoque Iovem etiam adhortatum esse alios deos, ut a bello desisterent, et dixisse "rex Iuppiter omnibus idem". quomodo ergo procedit 'at Iovis interea monitis'? dicimus primum, Iovem iustitiae favere, non partibus: quod si est, iure Mezentium in Turni locum facit venire, ut iustum proelium inveniatur, ne una penitus sit pars a ducibus destituta. quod autem dicitur, sacrilegum Iuppiter admonere non debuit, non admonet, ut vincat, sed ut possit perire. illud etiam frustra quaeritur, quemadmodum numini sacrilegus obtemperare potuerit, cum Mezentium non aperte Iuppiter moneat, sed ei iniciat tale desiderium: unde est "dine hunc ardorem mentibus addunt, Euryale? an sua cuique deus fit dira cupido?" monitis ab eo quod est 'haec monita' hic venit dativus; nam et 'hos monitus' dicimus, ut Persius "hos pueris monitus patres infundere lippos". sed a quarta declinatione nec singulari dativo utimur nec plurali: nam unum nomen est de his, quae licet duplicem habeant declinationem, tamen aliquibus eorum casibus propter asperitatem non utimur, ut 'laurui lauribus', cum et 'huius laurus' et 'ab hac lauru' dicamus. {{anchor+|691|Ad v. 691}} Concurrunt Tyrrhenae acies quae specialiter odio Mezentii in bellum ruebant. {{anchor+|692|Ad v. 692}} uni odiisque bene repetitur 'uni', ut ostendat conspirationem Etruscorum olim Mezentio incumbere. {{anchor+|693|Ad v. 693}} Prodit in aequor extenditur: hinc Iuvenalis "quae pelago occurrunt medio longeque relinquunt Italiam". {{anchor+|694|Ad v. 694}} Ponto contra pelagus: nam dativus est. {{anchor+|695|Ad v. 695}} vim cunctam id est violentiam, impetum. caelique marisque sicut Mezentius odiorum et telorum totius exercitus. {{anchor+|697|Ad v. 697}} Fugacem velocem modo, vel fugientem. {{anchor+|698|Ad v. 698}} Latagum occupat os pro 'Latagi os occupat'. et est Graeca figura, in Homero frequens, ut si dicas ἔκρουσεν Ἀχιλλέα τὸν πόδα , id est Achillem percussit pedem pro percussit Achillis pedem. {{anchor+|699|Ad v. 699}} Poplite palmum ea parte, qua plurimum poterat. {{anchor+|700|Ad v. 700}} segnem sinit qui vulneratus nihil iam efficere potuit. {{anchor+|701|Ad v. 701}} Donat habere Graeca figura, ut "argenti magnum dat ferre talentum". {{anchor+|703|Ad v. 703}} theano mater Mimantis. {{anchor+|705|Ad v. 705}} Cisseis Hecuba filia Cissei secundum Euripidem, nam secundum alios Dymantis est. quod autem ait 'face praegnas', haec ratio est, quia antequam pareret, facem se peperisse vidit in somnis. parin creat plus est, quam si diceret 'face praegnas †incendit paret'. urbe paterna occubat subaudis 'Paris': quod ut non diceret, metri est necessitate conpulsus: nam deest 'qui', ut sit 'qui urbe paterna'. {{anchor+|706|Ad v. 706}} Ignarum lavrens habet ora mimanta scilicet casus sui; vera tamen est lectio 'ignarum', id est ignoratum, qui nesciretur: et est supina significatio, sicut in quarto "liquitque volatile ferrum nescius" pro 'qui nesciebatur'. alii hypallagen volunt esse, ut sit 'Mimas in Laurenti ora ignota iacet'. {{anchor+|707|Ad v. 707}} ac velut ille antiqui 'ille' vel magnitudini vel nobilitati adsignabant, ut "multum ille et terris" et "Poenorum qualis in arvis saucius ille gravi". {{anchor+|708|Ad v. 708}} Actus coactus in retia. {{anchor+|709|Ad v. 709}} Defendit texit, ut "hic mihi dum teneras defendo a frigore myrtos". vesulus mons Liguriae est iuxta Alpes. Liguria autem cohaeret Tusciae, de qua fuerat Mezentius: unde satis est congrua comparatio. sane de hoc Vesulo quidam duo flumina, Rhodanum et Padum, nasci dicunt, quorum unus, id est Rhodanus, in Tyrrhenum mare, alter, id est Padus, in Adriaticum fluit. multosque pro 'multosve': non enim vicina est palus Laurentia monti Vesulo, ut possit unus idemque aper intellegi. sane lavrentia pro 'Laurens': nam vera et recta derivatio haec est. {{anchor+|710|Ad v. 710}} Pastus pro 'pastum', nam supra ait 'quem': ergo antiptosis est. {{anchor+|711|Ad v. 711}} Inhorrvit armos id est armis inhorruit: aut certe in armos horruit et erexit saetas. {{anchor+|712|Ad v. 712}} irasci deest 'est'. {{anchor+|713|Ad v. 713}} Tutis clamoribus praeter periculum: id est ipsi tuti. {{anchor+|714|Ad v. 714}} Ivstae irae quibus quasi odium est propter illud "mortua quin etiam iungebat corpora vivis componens manibusque manus atque oribus ora". {{anchor+|717|Ad v. 717}} Cunctatur disponit se per omnes partes. tergo scuto, ut "et venit adversi in tergum Sulmonis". {{anchor+|719|Ad v. 719}} Corythi de finibus Corythus est et civitas Tusciae, et mons, et rex, pater Dardani: unde nunc ad quodvis potest referri 'de finibus Corythi'. {{anchor+|720|Ad v. 720}} Graius homo oriundo quidem Graecus, sed qui nunc de Tuscia venisset ad bellum. {{anchor+|721|Ad v. 721}} Miscentem perturbantem. {{anchor+|722|Ad v. 722}} Purpureum pennis galeam significat purpureas cristas habentem; aut certe 'purpureum pinnis' pulchrum, bene galeatum, ut "purpurei cristis iuvenes", id est pulchri. pactae conivgis hic ordo est: conciliata primo, dein conventa, dein pacta, dein sponsa. {{anchor+|724|Ad v. 724}} Vaesana fames alibi "et malesuada Fames". fugacem velocem. {{anchor+|725|Ad v. 725}} Surgentem in cornva id est crescentem, cornibus eminentem. {{anchor+|726|Ad v. 726}} Comasque arrexit naturale enim est, ut irati leones erigant iubas. {{anchor+|727|Ad v. 727}} Lavit ab eo quod est 'lavo lavis': nam hoc verbum et primae est coniugationis et tertiae, a qua nunc ait 'lavit', item Horatius "lavit amne crines", item alibi "neque dulci mala vino lavere". ergo 'lavitum' et 'lavit', sicut Plautus in Pseudolo "easque lacrimis lavis" (Ps. 10), id est umectas. {{anchor+|731|Ad v. 731}} Infracta aut valde fracta: aut re vera infracta. {{anchor+|732|Ad v. 732}} Oroden istum Oroden, virum fortem, intellegimus in fugam necessitate esse conversum: nam ipse paulo post dicturus est ad hortandos socios 'pars belli haud temnenda viri, iacet altus Orodes'. {{anchor+|733|Ad v. 733}} nec iacta caecum unum sensum per duos extulit. 'caecum vulnus' autem, quod averso infigitur. {{anchor+|735|Ad v. 735}} Furto insidiis. {{anchor+|736|Ad v. 736}} pede nixus et hasta deest 'ait'. {{anchor+|737|Ad v. 737}} Havd temnenda viri Asper 'viris' legit, ut sit, aliis haud temnenda: alioqui ipse ait 'fugientem haud est dignatus Orodem sternere'. altus magnus, ut "sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo". {{anchor+|738|Ad v. 738}} Paeana secuti paean proprie Apollinis laus est, sed abusive etiam aliorum dicitur; unde Pindarus opus suum, quod et hominum et deorum continet laudes, paeanas vocavit. quamvis quidam alium Paeana esse, alium Apollinem velint, sed vere 'Paean' Apollo. tamen paeana carmen esse victoriae Aeschylus docet, quod ideo Apollini dicatum est, quia malorum avertendorum potens est: unde et ab Homero ultricem inmittens pestilentiam inducitur. {{anchor+|740|Ad v. 740}} Nec longum laetabere duo dixit: nec diu laetaberis, nec diu me indefenso. Homeri autem more morienti dedit scientiam futurorum. longum autem pro 'longe': nomen pro adverbio posuit. {{anchor+|742|Ad v. 742}} Subridens per iracundiam ridens loquitur: unde et illud per inrisionem dictum accipitur 'ast de me divum pater atque hominum rex viderit', id est viderit utrum Mezentio possit nocere ille quem vos deorum et hominum creditis esse rectorem. {{anchor+|744|Ad v. 744}} Eduxit corpore telum quo facilius posset perire: Lucanus "non eget ingestis, sed vulsis pectore telis". {{anchor+|745|Ad v. 745}} Dura quies blandae contraria: sic dictum est et 'somnus ferreus'. {{anchor+|747|Ad v. 747}} Caedicus alcathoum hoc loco est confusio in aliquibus nominibus: nam quis sit Troianus, quis sit Rutulus, ignoratur. {{anchor+|748|Ad v. 748}} Rapo Rapon dicitur, sicut Tarchon; sed metri causa 'n' detraxit, ut possit synaliphe fieri, sicut supra "haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni tuta tenebant". {{anchor+|750|Ad v. 750}} Infrenis casu equi asperrimi, qui frenorum sperneret regimen. infrenos autem etiam homines dicimus, ut "hinc Numidae infreni cingunt". dicimus autem et infrenus et infrenis, sicut inermus et inermis. {{anchor+|751|Ad v. 751}} Processerat agis scilicet contra Messapum dimicaturus: quod nequivit efficere, nam a Valero ante quam ad Messapum perveniret, occisus est. {{anchor+|752|Ad v. 752}} Havd expers non ignarus virtutis parentum. {{anchor+|754|Ad v. 754}} Iaculo et longe fallente sagitta iactu longe fallentis sagittae: nam ἓν διὰ δυοῖν dixit, ut "hamis auroque trilicem", item "molemque et montes insuper altos". an 'longe' valde? {{anchor+|755|Ad v. 755}} mavors fortuna bellica. {{anchor+|756|Ad v. 756}} funera mortes. caedebant legitur et 'cedebant', id est terga vertebant, secundum quod 'ruebant' insequebantur significat. si autem 'caedebant', id est occidebant, 'ruebant' id est cadebant. {{anchor+|758|Ad v. 758}} Iram miserantur inanem generaliter dicit omnem iram bellicam: ubi enim tam inanis iracundia est, quam in bello, ubi ut pereamus irascimur? aut quia nulla causa tam iusta est, ut propter eam bellum geri debeat: nam ideo ait 'et tantos mortalibus esse labores'. an 'inanem' non iuste conceptam? sic "inanis fletus" Aristaei, ut qui scilicet tanti non fuerint, propter quos ille sic lamentaretur. {{anchor+|759|Ad v. 759}} amborum pro 'utrorumque'. {{anchor+|761|Ad v. 761}} Pallida tisiphone non ipsa dea, sed effectus furiae, id est furialis ardor, hoc est insania. {{anchor+|763|Ad v. 763}} Orion cum pedes incedit medii per maxima nerei stagna Orion, ut etiam in primo diximus, Oenopionis regis filius fuit, ei concessus a Iove, Mercurio Neptunoque, susceptis hospitio. hic venator inmensi corporis fuit, qui quodam tempore susceptus a rege Oenopione, cum vellet eius filiam vitiare, ille iratus opem Liberi patris, cuius erat filius, inploravit. is satyros misit, qui soporem infunderent Orioni et sic velut vinctum Oenopioni traderent arbitrio eius puniendum. tum ille Oenopion sopito ei oculos sustulit. caecus itaque Orion cum consuleret quemadmodum oculos posset recipere, responsum est ei, posse lumina restitui, si per pelagus ita contra orientem pergeret, ut loca luminum radiis solis semper offerret. quod ille efficere ita potuit: nam cum audisset strepitum cyclopum Iovi fulmina fabricantum, sono ad eos ductus, unum de his suis humeris superposuit et eo duce oraculi praecepta conplevit. non autem incongrue fingitur ire potuisse per medium pelagus, quasi filius pro parte Neptuni. haec autem comparatio pertinet ad solam corporis proceritatem. alii hunc Orionem tantae magnitudinis dicunt fuisse, ut nulla eum altitudo maris ingredientem potuerit morari, unde inter sidera receptus. sane 'incedit' pro 'incessit', praesens pro praeterito. per maxima autem nerei stagna epitheto elevavit tapinosin more suo. {{anchor+|766|Ad v. 766}} referens pro 'ferens' more antiquo: nam 're' abundat. {{anchor+|770|Ad v. 770}} Inperterritus prima est conpositio, non secunda: nam hoc est 'perterritus' quod et 'territus', et tunc est vera conpositio, cum sermonis natura corrumpitur. sane 'inperterritus' quis ante hunc? {{anchor+|771|Ad v. 771}} mole sva stat hoc est in sua mole, ut dicitur 'in vestigio'. {{anchor+|772|Ad v. 772}} Spatium emensus quantum satis hastae speciosa elocutio. {{anchor+|773|Ad v. 773}} dextra mihi deus sic dictum est, ut "in manibus Mars ipse viri", ut non alium sibi putet deum esse sacrilegus, quam dextram et fortitudinem. {{anchor+|774|Ad v. 774}} Voveo consecro et dico. praedonis praedones sunt qui populandam alienam invadunt provinciam, ut alibi "perfidus alta petens abrepta virgine praedo". {{anchor+|775|Ad v. 775}} Tropaeum tropaeum dictum est ἀπὸ τοῦ τρέπεσθαι , id est ab hostium conversione: unde qui hostem fugasset, merebatur tropaeum, qui autem occidisset, triumphum, ἀπὸ τοῦ θριαμβεύειν , id est ab exultatione. sciendum sane Lauso propriam ideo nihil profuisse pietatem, quod in eum pater mente sacrilega munera transferebat deorum et ei occisorum spolia devovebat. {{anchor+|778|Ad v. 778}} Antorem erit nominativus 'hic Antores', quomodo 'Diores': nam si 'Antor' fuerit nominativus singularis numeri, metri ratio non procedit: omnia enim Graeca nomina 'or' terminata, in obliquis casibus corripiuntur, ut 'Hector Hectoris', 'Nestor Nestoris', 'Castor Castoris'. {{anchor+|779|Ad v. 779}} missus ab argis profectus, ut "missus in imperium magnum". {{anchor+|781|Ad v. 781}} Alieno vulnere telo quod in Aenean fuerat destinatum. caelumque aspicit ut "alto quaesivit caelo lucem" item "hausit caelum mentemque recepit": naturaliter enim morientes cupiunt satiari extremo lucis aspectu. {{anchor+|782|Ad v. 782}} Dulces moriens reminiscitur argos inter physica signa moriturorum etiam hoc legitur, patriae aspectum desiderare perituros, ut "et Tyrios deserta quaerere terra". an ex facti paenitentia? qui ad patriam redire contempserat. {{anchor+|784|Ad v. 784}} Linea terga lino enim tegebantur scuta, ut posset inhaerere pictura. {{anchor+|785|Ad v. 785}} intextum tavris opus pro tergis: Plautus "ubi vivos homines mortui incursant boves" (As. 35). imaque sedit ingvine hypallage est 'ima hasta' pro 'in imo inguine'. {{anchor+|788|Ad v. 788}} A femine ut etiam supra diximus, secundum Caprum erit nominativus 'hoc femen', licet nusquam lectum sit, ut etiam ipse commemorat. {{anchor+|790|Ad v. 790}} Lacrimaeque per ora volutae non viri fortis, sed filii est considerata persona. {{anchor+|791|Ad v. 791}} Optima facta alii legunt 'optime': est autem prosphonesis. hic in hoc loco, vel in hoc bello: nam adverbium est. {{anchor+|792|Ad v. 792}} Si qua fidem tanto est operi l. v. 'si qua' pro 'si', ut "Anthea si quem": aut pro 'si quam fidem'. et quaeritur 'si qua fides' a praeterito, an de futuro dicat. 'tanto' autem 'operi' non de suis carminibus dicit — nec enim sibi adrogaret — sed 'tanto operi', id est pietati et virtuti tuae: nam hic est sensus: ego quidem facta tua, o Lause, et mortem ex pietate venientem non silebo, si tamen credet vetustas ex scelerato homine pium filium fuisse procreatum. {{anchor+|794|Ad v. 794}} inutilis pro 'vulnere debilitatus'. inque ligatus pro 'inligatusque': et est tmesis cum hysterologia. {{anchor+|795|Ad v. 795}} Inimicum hastile cuiusdam quasi picturae pompa describitur. {{anchor+|797|Ad v. 797}} Iamque adsurgentis dextrae ordo est: iamque subiit mucronem Aeneae dextrae adsurgentis et plagam ferentis. 'subiit' autem 'mucronem' iuxta usum praesentem accusativo iunxit, cum alibi antique dativo iunxerit, ut "muroque subibant": quod suis locis plenius dictum est. {{anchor+|798|Ad v. 798}} Morando sustinvit moram iniciendo eius impetum lusit. {{anchor+|800|Ad v. 800}} Dum genitor nati parma p. a. de historia est: nam Scipio Africanus cum esset vix annorum decem et septem, patrem suum defendit in bello, nec cessit viginti et septem confossus vulneribus. {{anchor+|802|Ad v. 802}} furit Aeneas dolore scilicet, quod sibi Mezentius esset ereptus. et est integrum: quamquam furit, tenet se tamen. {{anchor+|803|Ad v. 803}} effusa si quando grandine praeteritum pro instanti posuit. {{anchor+|804|Ad v. 804}} Praecipitant praecipitantur. {{anchor+|805|Ad v. 805}} tuta latet arte quod scilicet se perite a tempestate defendunt. 'tuta' autem 'arte' quae tuetur. {{anchor+|806|Ad v. 806}} alti fornice saxi concameratione, caverna. {{anchor+|807|Ad v. 807}} Dum pluit hic distinguendum: nam si iunxeris 'dum pluit in terris', erit archaismos; debuit enim dicere 'in terras'. tamen sciendum est hemistichium hoc Lucretii esse, quod ita ut invenit Vergilius ad suum transtulit carmen. in terris ut possint et viator et rusticus, quibus opera sunt in terris. {{anchor+|808|Ad v. 808}} Exercere diem hypallage est pro 'ipsi per diem exerceri'. {{anchor+|809|Ad v. 809}} Nubem belli dum detonet bellantum impetum sustinet, donec deferveat. et bene translationem fecit a vicina conparatione. {{anchor+|812|Ad v. 812}} Fallit te incautum pietas tua quod credis idcirco me pium tibi veniam posse concedere, quia et ipse pietatis intuitu dimicas pro patris salute. 'tua' autem 'pietas' prudenter est additum, quasi non a parente descendens. {{anchor+|815|Ad v. 815}} Fila legunt proprium fuerat 'rumpunt'; tamen 'legunt' aut colligunt est, aut transeunt, ut "litoraque Epiri legimus". exigit ensem per medium et cetera. poetica descriptio est: nam re vera fieri non potuit, ut gladius et transiret per medium corpus iuvenis, et in corpore iuvenis absconderetur: nam 'exigit' est 'ex eo agit trans corpus'. {{anchor+|817|Ad v. 817}} Parmam id est levia arma, non clipeum. 'minacis' autem non Lausi; non enim ipse minatus fuerat. ergo ordo est 'mucro minacis', Aeneae scilicet. aut si ad Lausum referas 'minacis', num audacis et fortis? {{anchor+|819|Ad v. 819}} implevitque sinum sanguis mire expressus est sinus tunicae sanguinem excipiens nec tramittens. vita per avras concessit maesta ad manes vita, id est anima. et abusive dictum est; nam ad inferos simulacrum pergit, non anima. {{anchor+|820|Ad v. 820}} corpusque reliquit potuit sine hoc sensus esse. {{anchor+|825|Ad v. 825}} Pro lavdibus istis quia et contra fortiorem et pro patris salute dimicare conatus est: ideo enim et pluraliter 'laudibus' dixit. alii 'laudibus' pro virtutibus, ut solet poeta, dictum tradunt. {{anchor+|826|Ad v. 826}} Pius Aeneas tanta dabit indole dignum propter vitandam adrogantiam tertia persona usus est, ut "et quisquam numen Iunonis adoret?". 'indoles' autem est proprie imago quaedam virtutis futurae. {{anchor+|827|Ad v. 827}} Quibus laetatus habe tua moris enim fuerat ut cum his rebus homines sepelirentur quas dilexerant vivi. {{anchor+|828|Ad v. 828}} Si qua est ea cura remitto aut more illo dixit quo solet sepultura ad ipsa cadavera non pertinere — licet umbris, sicut in sexto legimus, prosit — ut "si qua est ea gloria signant", item de Pallante "vano maesti comitamur honore": aut certe, si qua est ea cura Mezentio, id est patri sacrilego, qui superos inferosque contemnit. an de tota hac re dubitat? {{anchor+|830|Ad v. 830}} Aeneae magni dextra cadis sic alibi "nomen tamen haud leve patrum manibus hoc referes, telo cecidisse Camillae". {{anchor+|832|Ad v. 832}} sanguine turpantem non ipsum turpantem, sed ut accidit, ita dixit. comptos de more capillos antiquo scilicet more, quo viri sicut mulieres componebant capillos: quod verum esse et statuae non nullae antiquorum docent, et personae quas in tragoedis videmus similes in utroque sexu, quantum ad ornatum pertinet capitis. {{anchor+|833|Ad v. 833}} Interea dum haec geruntur. et omnino sic est apud poetas 'interea', sicut apud Sallustium 'eodem tempore'. {{anchor+|834|Ad v. 834}} Vulnera siccabat lymphis siccabat aqua. sed et nove et physice locutus est; nam cum aqua omnia infundantur, hic ait siccari vulnus aqua. et ratio vera est; fluxus enim sanguinis aquarum frigore continetur. levabat inclinatione recreabat. {{anchor+|835|Ad v. 835}} adclinis quis ante hunc? procul modo 'iuxta' significat, ut "serta procul, tantum capiti delapsa, iacebant". {{anchor+|836|Ad v. 836}} Gravia arma quiescunt cur illa pendeant, haec in terra sint, docuit dicendo 'gravia arma': unde et 'quiescunt' dixit. bene 'gravia', ut et galeam arma, sed levia intellegamus. et talis est figura, sicut illa Sallustii "leonem atque alias feras", ergo et leo fera est. 'quiescunt' autem quasi in terra posita, quoniam galea, quae pendebat, poterat et moveri. {{anchor+|838|Ad v. 838}} Colla fovet sustinens se arboris trunco. fusus propexam in pectore barbam barbam in pectus infusam habens. archaismos autem est quod ait 'in pectore' pro 'in pectus', sicut alibi "mediis effusus in undis" pro 'in medias undas'. 'propexam' autem quis ante hunc? {{anchor+|839|Ad v. 839}} Multa pro 'multum', sicut "et pede terram crebra ferit" pro 'crebro'. multumque remittit hoc pro 'saepe'. {{anchor+|841|Ad v. 841}} Super arma ferebant supra scutum, sicut supra "inpositum scuto referunt Pallanta frequentes". {{anchor+|842|Ad v. 842}} ingentem atque ingenti vulnere Homeri dictum κεῖτο μέγας μεγαλωστί . {{anchor+|845|Ad v. 845}} Ad caelum tendit palmas increpans deos, quasi sacrilegus. et sciendum uno eodemque tempore non eum potuisse et inhaerere corpori et manus ad caelum levare, licet poeta ista coniunxerit. corpore inhaeret aut inhaeret Lauso suo corpore: aut certe hysterologia est, ut sit 'haeret in corpore': melius tamen est ut sit antiptosis pro 'corpori', ut "haeret pede pes" pro 'pedi'. {{anchor+|848|Ad v. 848}} Per vulnera servor aut re vera 'per vulnera', quia per totum eius corpus mucro transierat: aut invidiose 'vulnera' ait pro 'vulnus', sicut Terentius "non perpeti meretricum contumelias", cum de Thaide loqueretur. {{anchor+|850|Ad v. 850}} Nunc demum exilium infelix nunc alte vulnus adactum solacio enim viventis filii utrumque fuerat ante tolerabile. {{anchor+|851|Ad v. 851}} Idem ego qui nunc causa tuae mortis fui, feci ut et exulis et sacrilegi filius esse dicereris. {{anchor+|852|Ad v. 852}} Pulsus ob invidiam excusat, ne merito expulsus esse videatur. {{anchor+|854|Ad v. 854}} Omnes per mortes per omnia mortis genera, nam una mors est: aut 'per mortes omnes', id est per diversa supplicia: aut quasi non una tantum morte dignus. {{anchor+|857|Ad v. 857}} Vis alto vulnere tardat alti vulneris violentia. {{anchor+|858|Ad v. 858}} havd deiectus non deiectus animo. {{anchor+|860|Ad v. 860}} Adloquitur maerentem tristem. haec enim animalia secundum Homerum, cum sint tristia, indicant dominorum mortem futuram. et proprie 'adloquitur' dixit: est enim 'adloqui' consolari. {{anchor+|861|Ad v. 861}} Rhaebe div res si qua div mortalibus vlla est hoc loco notant Vergilium critici, quod homini sacrilego dedit prudentem sententiam: quam rem ratio naturalis excusat. ea enim quae per naturam movent animos, in quamvis personam cadunt, illa vero tantum sunt prudentium, quae non nisi consilio et ratione deprehenduntur: unde et Terentius servis dat plerumque sententias prudentissimas quidem, sed quae se per naturam offerunt cunctis, ut "ne quid nimis". {{anchor+|862|Ad v. 862}} Spolia illa crventa arma Aeneae, Lausi cruore perfusa — inde intulit 'et caput Aeneae', per quod etiam spolia Aeneae intellegimus — nam Lauso nihil detraxerat; dixit enim 'arma, quibus laetatus, habe tua'. si autem 'cruenti', intellexeris scilicet crudelis: sic enim convenit personae loquentis. {{anchor+|863|Ad v. 863}} lavsique dolorum num 'Lausi dolorum' ut "lacrimas dilectae pelle Creusae"? {{anchor+|864|Ad v. 864}} Aut aperit si nulla viam vis aut si nullam ostendit fortitudo rationem. 'aperit' autem praesens pro futuro. {{anchor+|865|Ad v. 865}} Neque enim fortissime credo quod dignaberis habere dominos Teucros, scilicet ignavos: nam hoc intellegimus ex eo quod dixit equo 'fortissime'. plerumque enim ex alterius personae vituperatione vel laude, quid de alia dicatur, agnoscimus, ut hoc loco Troianos vituperatos ex equi laude cognoscimus. item alibi e contra "et nunc ille Paris", scilicet adulter: nam illo loco ex persona Paridis vituperatur Aeneas. {{anchor+|867|Ad v. 867}} Exceptus tergo equo se praebente susceptus: quod fieri plerumque conspicimus. {{anchor+|868|Ad v. 868}} Iaculis oneravit a. aviditas saevientis exprimitur, ut saepius. {{anchor+|869|Ad v. 869}} aere caput fulgens quia supra "procul aerea ramis dependet galea". {{anchor+|871|Ad v. 871}} uno in corde pudor 'uno' autem pro eodem. tribus vero adfectibus conturbatum significat, pudore, ira, dolore, quae potentia sunt singula. {{anchor+|875|Ad v. 875}} sic pater ille deum faciat bene in perniciem contemptoris deorum deos invocat. sic altus apollo aut venerabilis; aut quia in excelso loco consecratus est. {{anchor+|876|Ad v. 876}} incipias deest 'ut'. infesta hasta in vulnus parata, id est protenta. {{anchor+|879|Ad v. 879}} Qua perdere posses deest 'me': nam hoc dicit, nisi extincto filio nulla se ratione potuisse superari. {{anchor+|880|Ad v. 880}} Nec divum parcimus vlli hoc ideo, quia Aeneas invocaverat deos, ut 'sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo'. {{anchor+|881|Ad v. 881}} Desine scilicet mortem minari: quoniam libenter moriturus advenit. {{anchor+|883|Ad v. 883}} inde alivd id est iacit telum. {{anchor+|884|Ad v. 884}} Umbo scutum: nam a parte totum intellegimus. {{anchor+|885|Ad v. 885}} ter circum enarravit quid esset 'ingenti gyro'. laevos equitavit in orbes secundum artem militiae: nam eques stans facillime superatur a pedite. in laevam autem partem ideo circuibat, ut Aeneae dexteram partem circumveniret, quae utique nuda erat. {{anchor+|888|Ad v. 888}} tot spicula taedet hic ostendit quid sit 'figitque volatque'. {{anchor+|889|Ad v. 889}} Pugna iniqua pedes contra equitem. {{anchor+|890|Ad v. 890}} Multa movens utrum in ipsum, an in equum tela torqueret, quo vulnerato Mezentius carebat effugio. inter tempora id est in frontem. {{anchor+|891|Ad v. 891}} Bellatoris equi per quem bellum geritur. aliter hominem dicimus bellatorem, qui bellum gerit. {{anchor+|894|Ad v. 894}} Inplicat inpedit. cernvus cernuus equus dicitur qui cadit in faciem, quasi in eam partem cadens qua cernimus: unde et pueri quos in ludis videmus ea parte, qua cernunt, stantes, cernuli vocantur, ut etiam Varro in ludis theatralibus docet. {{anchor+|895|Ad v. 895}} Clamore incendunt caelum implent. et abusive dixit. troesque hoc est Troiani gaudio. Latinique scilicet dolore. {{anchor+|896|Ad v. 896}} advolat Aeneas multi haec nolunt distingui, quasi simul fiant. {{anchor+|899|Ad v. 899}} Havsit caelum m. r. hoc est aerem: Lucretius "in hoc caelo, qui dicitur aer". et hoc dicit: postquam respiravit et mentem recepit post perturbationem ex equi venientem ruina. {{anchor+|900|Ad v. 900}} Hostis amare aspere. et hoc Homeri est de telo dictum, quod hic ad hominem transtulit: ille enim ait πικρὸν ὀιστόν . {{anchor+|901|Ad v. 901}} Nullum in caede nefas mori viro forti nefas non est, nec ego sic ut vincerem veni, hoc est cum voluntate procumbo. ergo aut nihil acerbi in morte se passurum ait; aut nihil nefandum Aenean commissurum, si se volentem interfecerit, quia mori decreverit, si mortem filii non potuisset ulcisci. nec sic ad proelia veni hoc est ut vincerem, aut victus mortem deprecarer: ergo libenter occumbo. {{anchor+|902|Ad v. 902}} Nec tecum meus haec pepigit mihi foedera lavsus hoc est non cum hoc pacto a te Lausus recessit, ut ego vitam requiram. 'foedera' autem 'pepigit' per translationem dixit, id est non sic pugnavit Lausus, ut ullum mihi vitae relinqueret desiderium. {{anchor+|903|Ad v. 903}} Venia beneficium, ut "orantes veniam". {{anchor+|904|Ad v. 904}} acerba meorum quasi hoc de Aenea non senserit. {{anchor+|905|Ad v. 905}} Hunc oro defende furorem inimicorum iram et post fata saevire cupientem. 'defende' autem est prohibe, ut "dum teneras defendo a frigore myrtos". et bene petit ab Aenea sepulturam, quod scit eum ultro concedere, ut probavit in filio: petit autem non de eius pietate dubitans, sed timens iram suorum. {{anchor+|907|Ad v. 907}} Havd inscius litotes figura: non enim dicit 'non ignarus', sed expectans omnibus votis, ut "munera nec sperno", id est libenter accipio. in hac autem figura plus cogitatur, quam dicitur. {{anchor+|908|Ad v. 908}} Undantique animam diffundit in arma crvore ordo est 'in arma undanti cruore animam diffundit', cuius sedem plerique sanguinem volunt esse. et sic est dictum hoc, ut "una eademque via sanguis animusque sequuntur". {{Liber |Ante = Commentarius IX |AnteNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum nonum commentarius |Post = Commentarius XI |PostNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum undecimum commentarius }} smhhguxdkd54mhqd8gbqwwehi5zx1q9 265113 265111 2026-05-09T13:20:00Z Saumache 27923 265113 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos [[Aeneis/Liber X|librum X]] commentarius }} {{Liber |Ante = Commentarius IX |AnteNomen = ../Liber IX |Post = Commentarius XI |PostNomen = ../Liber XI }} {{anchor+|1|{{anchor+|1|Ad v. 1}}}} Panditur interea domus omnipotentis olympi secundum poeticum morem hoc dicit 'factus est dies', quia poetae dicunt matutino tempore aperiri caelum, noctu vero claudi — unde est illud "ante diem clauso conponet Vesper Olympo" — nam et paulo post descripturus est noctem, ut "iamque dies caelo concesserat", ut intellegamus alium diem esse consumptum, et nunc eum more solito noctis praetermisisse descriptionem. quamquam 'panditur caelum' etiam simpliciter possimus accipere, quovis tempore, scilicet ad numina convocanda: quod et melius est, quia ait 'interea', id est dum haec geruntur: nam 'interea' particula praeterita negotia coniungit futuris. olympi caeli, quasi ololampi, ideo quia totum lucet. {{anchor+|2|Ad v. 2}} divum pater pro 'divorum', sicut 'Argivum' 'Danaum' 'Teucrum'. videtur accusativi singularis specie pro genetivo plurali usus. {{anchor+|3|Ad v. 3}} Sideream in sedem in astriferum circulum: non enim omnes circuli astriferi sunt, sed solus superior. aut 'sideream' lucidam dixit. unde ardvus omnes ut alibi "et iam finis erat, cum Iuppiter aethere summo despiciens mare velivolum". {{anchor+|4|Ad v. 4}} Castraque dardanidum spectat post generalitatem intulit speciem; consequens enim est, ut omnes terras videns, cernat etiam castra Troiana. non nulli sane 'Dardanidum' pro 'Dardanidarum' adserunt, ut sit genetivus generis masculini specie feminina. {{anchor+|5|Ad v. 5}} Bipatentibus physice dixit: nam caelum patet ab ortu et occasu. est autem sermo Ennianus, tractus ab ostiis, quae ex utraque parte aperiuntur: unde et modo 'bipatentibus' apertis intellegimus. bipatentibus] quod intrantibus et exeuntibus pateant. {{anchor+|6|Ad v. 6}} Caelicolae magni orationis istius intentio hoc agit, ut ab odiis Troianorum Iuno revocetur. quianam cur, quare: Ennianus sermo est "quianam legiones caedimus ferro". {{anchor+|7|Ad v. 7}} Versa retro mutata, ut "quae te genitor sententia vertit?" quidam 'versa retro' intellegunt, quod rursus ad discordias videntur redisse. alii 'versa retro' pro 'inversum acta', quasi quae prius rectum iter pergebat, derivata. certatis aut contra vos, aut contra meam sententiam. {{anchor+|8|Ad v. 8}} Abnveram bello Italiam concurrere teucris id est prohibueram Italiam contra Troianos bella suscipere. atqui dixit in primo "bellum ingens geret Italia". quod ita solvitur: aut quia cum uno deo vel dea aliter loquitur — unde est in primo "hic tibi, fabor enim, quando haec te cura remordet" — , aliter vero cum omnibus diis utilitatis causa propter removendam eorum contentionem et dissensionem: aut certe quia ait in primo "ternaque transierint Rutulis hiberna subactis". illic enim dixit Aenean in Italia contra Rutulos tantum esse pugnaturum, nunc autem omnis est Italia in bella commota Iunonis instinctu, quod et Allecto promisit, ut "finitimas in bella feram rumoribus urbes", et Iuno pollicita est se magis esse facturam, ut "ego, siqua super fortuna laborum est, ipsa regam". 'abnueram' autem prohibueram, ut contra 'adnuit' promittit et consentit significat. abnveram b. i. c. t.] quo modo 'abnueram', cum ipse in primo dixerit "bellum ingens geret Italia?" sed secundum sapientes quosdam alia est necessitas fati, alia voluntas deorum, vis nulla est: quod ipse manifestius in quinto ostendit his versibus "vel quae portenderet ira magna deum vel quae fatorum posceret ordo": nam et in primo de ira Iunonis ait "acti fatis maria omnia circum", et iterum in primo fatorum arcana se dixit moturum, non suam voluntatem ostensurum. sed ibi secreto filiae dicit, hic alter idem invidiose diis omnibus praesentibus videtur loqui propter removendam eorum dissensionem. {{anchor+|9|Ad v. 9}} Quae contra vetitum discordia vetationem, prohibitionem meam. et sic dixit 'vetitum', ut 'aequum', unde est "et servantissimus aequi". sane sub comminatione omnium deorum maxime solam tangit Iunonem, cuius odia insequebantur hoc etiam bello Troianos: quod etiam sequentes Iovis allocutiones manifestius indicant. {{anchor+|10|Ad v. 10}} Ferrumque lacessere pro 'ferro se lacessere'. ordo autem 'quis metus suasit aut hos arma sequi ferrumque lacessere'; non est enim, 'hos suasit', ne fiat σολοικοειδές : quamvis inveniatur huius modi figura, ut "Iuturnam misero, fateor, succurrere fratri suasi", et Ennius "quis te persuasit?" {{anchor+|11|Ad v. 11}} Ne arcessite, tempus nolite bellorum tempora praeoccupare. et bene satis facit uxori cum prohibitione. significat autem bellum Punicum secundum, quo Hannibal ingressus Italiam cum plurimis locis vicerit, praecipue apud Cannas, vicum Apuliae, omnem populi Romani delevit exercitum. {{anchor+|12|Ad v. 12}} Olim quandoque. {{anchor+|13|Ad v. 13}} Alpes inmittet apertas emphasis est; non enim dixit 'per Alpes inmittet exercitum; sed 'ipsas Alpes', quas patefecit non sibi tantum sed omnibus gentibus, quae secundum Catonem et Livium muri vice tuebantur Italiam: quas Hannibal post bella Hispaniae, quae XVII annis confecit, ante exustas aceto infuso rupit: Iuvenalis "et montem rupit aceto". denique loca ipsa quae rupit, Poeninae Alpes vocantur. quamvis legatur a Poenina dea, quae ibi colitur, Alpes ipsas vocari. sane omnes altitudines montium licet a Gallis Alpes vocentur, proprie tamen iuga montium Gallicorum sunt. quas quinque viis Varro dicit transiri posse: una, quae est iuxta mare per Ligures; altera, qua Hannibal transiit; tertia, qua Pompeius ad Hispaniense bellum profectus est; quarta, qua Hasdrubal de Gallia in Italiam venit; quinta, quae quondam a Graecis possessa est, quae exinde Alpes Graiae appellantur. {{anchor+|14|Ad v. 14}} res rapvisse] veteres laedere 'res rapere' dicebant, etiamsi rapinae nullum crimen existeret; similiter satis facere 'res reddere' dicebant. res rapvisse licebit clarigationem exercere, hoc est per fetiales bellum indicere: nam Ancus Marcius cum videret populum Romanum, ardentem amore bellorum, et plerumque inferre bella gentibus nulla iusta extante ratione, et exinde pericula creari, misit ad gentem Aequiculanam et accepit iura fetialia, per quae bellum indicebatur hoc modo, sicut etiam de Albanis retulit Livius. nam siquando homines vel animalia ab aliqua gente rapta essent populo Romano, cum fetialibus, id est sacerdotibus qui faciendis praesunt foederibus, proficiscebatur etiam pater patratus et ante fines stans clara voce dicebat belli causam, et nolentibus res raptas restituere vel auctores iniuriae tradere, iaciebat hastam, quae res erat pugnae principium, et iam sic licebat more belli res rapere. clarigatio autem dicta est aut a clara voce, qua utebatur pater patratus, aut a κλήρῳ , hoc est sorte: nam per bellicam sortem invadebant agros hostium: unde et κληρονόμοι dicuntur Graece qui iure sortiuntur bona defuncti. {{anchor+|15|Ad v. 15}} Placitum aut mihi scilicet, aut fatis: aut quod velim vobis placere. {{anchor+|16|Ad v. 16}} Ivppiter haec paucis habet personarum considerationem, ut superioribus personis det breviloquium, e contra inferiori potestati prolixam orationem, unde ait de Venere 'at non Venus aurea contra pauca refert': quia Veneri causam necesse est reddere, ideo non pauca refert, aut quia mater dolens, aut quia inferior. item Dido quasi regina paucis locuta est, ut "tum breviter Dido". {{anchor+|18|Ad v. 18}} O pater o hominum et Titianus et Calvus, qui themata omnia de Vergilio elicuerunt et deformarunt ad dicendi usum, in exemplo controversiarum has duas posuerunt adlocutiones, dicentes Venerem agere statu absolutivo, cum dicit Iunoni 'causa fuisti periculorum his quibus Italiam fata concesserant'; Iunonem vero niti statu relativo, per quem ostendit Troianos non sua causa laborare, sed Veneris. o pater generaliter 'pater' accipe, non tantum Veneris: nam supra ait 'divum pater atque hominum rex'. et bene in principiis favorem sibi arte conciliat. hominum divvmque aeterna potestas hunc locum Probus quaerit; sed dicit unam rem secundum physicos, alteram secundum mathematicos. nam divum potestas est, quia ipse est aether, qui elementorum possidet principatum; hominum vero ideo, quia bona Iovis inradiatio honores hominibus tribuit. 'aeterna' autem 'potestas' adiecit propter aliorum numinum discretionem: nam legimus et Apollinem deposuisse divinam potestatem, et Herculem vel Liberum patrem non semper deos fuisse. sicut autem hominum, et rerum potestas est: an quemadmodum pro rege vel magistratu potestas solet dici? {{anchor+|19|Ad v. 19}} Namque alivd quid sit ac si diceret, cum paene omnes dii in favorem Iunonis concesserint: 'namque' enim coniunctio ostendit eam hanc habuisse cogitationem. est autem parenthesis. implorare implorare est auxilium cum miseratione deposcere, qua ratione bene dicimus 'imploro te ut misero feras auxilium'; contra 'imploro te ad diem festum' non procedit. {{anchor+|20|Ad v. 20}} Cernis ad augendam invidiam ait 'cernis', ac si diceret, non est opus narratione, cum Troianorum miserias ipse conspicias. insultent rutvli propter illud "interea Rutuli portis circum omnibus instant". insultare autem est inimicis irridere per cavillationem, exultare vero gloriari et laetum esse. {{anchor+|21|Ad v. 21}} Per medios suos scilicet. insignis equis propter illud "viginti lectis equitum comitatus": nam castra non eques irruperat. et ambiguum, utrum 'equis insignis', an 'equis feratur'. secundo marte ad illud respicit "hic Mars armipotens animum viresque Latinis addidit". {{anchor+|22|Ad v. 22}} Rvat inruat. clavsa moenia ad quae in extremis solent adflicti confugere. magna invidia: scimus enim ultimum esse praesidium in castra confugere et hostilem impetum plerumque differre, sicut factum est in bello Troiano. modo ergo dicit ademptam esse etiam hanc aram misericordiae, siquidem intra muros hostis insultat. {{anchor+|23|Ad v. 23}} Quin quinetiam. ipsis in ipsis. 'aggeribus' autem munitionibus, sed abusive. et in muris ideo, quia supra dixit "ignaros deinde in muris Martemque cientes". {{anchor+|24|Ad v. 24}} Aggeribus agger proprie dicitur terra illa quae vallo facto propius ponitur, sed abusive et muros et munimenta omnia aggerem dicimus, sicut modo 'aggeribus moerorum' pro munimentis. moerorum pro 'murorum' antique: nam veteres pleraque eorum quae nos per 'u' dicimus, per 'oe' diphthongon pronuntiabant. hinc est 'moerorum' pro 'murorum' et e contra 'punio' pro 'poenio', quod verbum a poena venit, hinc est et "Punica regna vides", cum Poenos ubique legerimus. hoc autem facit orthographia Graeca: nam quam nos 'u' habemus, illi diphthongon habent ' ου ': et ideo putarunt posse pro hac littera, licet non eandem, diphthongon poni. inundant implent et inundare faciunt. {{anchor+|25|Ad v. 25}} Aeneas ignarus abest ne merito videatur pati: neque enim potest videri fecisse bellum qui factum esse ignorat: aut hoc ipso miserabilis, quia ignarus †excessus. levari obsidione sines liberari: et oblique per Iovem invidiam commovet Iunoni. {{anchor+|27|Ad v. 27}} nascentis Troiae invidiose: quia iam ruinis periclitatur quae modo nascitur. {{anchor+|28|Ad v. 28}} Aetolis surgit ab arpis atqui non est venturus: unde accipiamus Venerem non quasi deam loqui, sed quasi unam de Troianis — ut in primo "unius ob iram prodimur", item "caeli quibus adnuis arcem" — , ne futura ignorare videatur. 'Aetolis' autem 'Arpis' sic dixit, ut Cumas Euboicas: nam de Aetolia Diomedes venit, qui Arpos in Apulia collocavit. {{anchor+|29|Ad v. 29}} Mea vulnera restant ut possim iterum vulnerari. {{anchor+|30|Ad v. 30}} Demoror expecto, sustineo. mortalia d. a.] id est ut dea mortalium armis intersim et ipsa depugnem. et sic dixit 'mortalia arma', ut in duodecimo "vulnus mortale". {{anchor+|31|Ad v. 31}} Si sine pace tua si sine tua benevolentia, ut "orantes pacem", "veniamque precantes", item "exorat pacem divum": ergo 'pace' benevolentia, suffragio. dicendo autem, si ad Italiam sine deorum voluntate venerunt, dent poenas, ostendit statum esse absolutum. sine pace tua sine voluntate tua, sine tua concessione, ut solet dici 'pace illius dixerim'. invito numine troes syllepsis per genus est. {{anchor+|32|Ad v. 32}} Luant peccata 'luant' id est absolvant. dicimus autem et 'luo poenam' et 'luo peccatum'; nam peccatum solvitur poena. qui enim crimine tenetur obnoxius, poena eum a pristina liberat obligatione. contra 'luo poenam' si dixeris, non procedit qua re poena solvatur: tamen auctoritas licenter ista confundit more, quo solet poni vel a sequenti quod praecedit, vel a praecedenti quod sequitur. {{anchor+|33|Ad v. 33}} Neque illos ivveris avxilio concessivus est iste modus secundum Probum; namque in artibus non invenitur. fit autem quotiens taedio contentionis quasi videmur concedere quod tamen nolumus fieri: nam id agit Venus hoc loco, ut Iuppiter magis praestet auxilium. responsa secuti hoc est si non solum prohibiti non sunt, sed eis etiam concessum est. {{anchor+|34|Ad v. 34}} Superi ut Apollo. manes ut Creusa et Anchises, vel Hector. quisquam verecunde: quia apud maritum contra uxorem agit. {{anchor+|35|Ad v. 35}} nova condere fata quasi adversus illa quae tu statuisti. {{anchor+|36|Ad v. 36}} Exustas erycino in litore classes nunc per ἀντικατη γορίαν ad accusationem alterius transit: argumentum est enim, utrum habeat voluntatem nocendi quae nocuit. 'Erycino' autem 'in litore' secundum opinionem suam dixit; nam alii apud Caietam dicunt exusta navigia, unde et Caieta dicta est ἀπὸ τοῦ καῆναι . quamvis quattuor naves exustae sunt, haec tamen exaggerat. {{anchor+|37|Ad v. 37}} quid tempestatum regem ubique 'repetam' subaudiendum. {{anchor+|38|Ad v. 38}} Actam nubibus irim inpulsam, scilicet ut persuaderet matribus incendium navium: ut secundum artem rhetoricam rem unam in duas diviserit, ut latius pateret rei acerbitas interposito alio crimine: nam per Irim naves exustae sunt. sed melius est, ut non sit iteratio, ad Turnum missam Irim intellegere: nec nos moveat ordo conversus, solent enim graviora in principiis et in fine secundum artem rhetoricam poni. nubibus per nubes. {{anchor+|40|Ad v. 40}} Sors rerum id est regnum: nam per sortem inter se fratres, Iuppiter Neptunus et Pluton, mundi regna diviserunt, quae Iuno praeter inferos in Troianorum perniciem moverat. superis inmissa ac si diceret, non iam Troianis, sed diis. respexit autem ad illud "et caeli convexa per auras". {{anchor+|41|Ad v. 41}} Bacchata per urbes non vagata, sed 'bacchata', id est perfuruit: et bene 'bacchata per urbes', quia per simulationem sacrorum Liberi patris matres egerat in furorem. {{anchor+|42|Ad v. 42}} Super imperio id est de imperio, ut "multa super Priamo rogitans". et quasi de salute sua se dicit laborare. est autem verecunda petitio et obliqua, per quam magna Iovi invidia commovetur, qui imperium Troianis promiserat. speravimus ista absolute dixit. {{anchor+|44|Ad v. 44}} Conivnx dura hic distinguendum, ne incipiant esse duo epitheta 'dura fumantia excidia': quod contra artem fit, nulla interposita coniunctione. 'dura' autem debere distingui, ipse ex persona Iunonis ostendit "quae dura potentia nostra egit?" et mire 'coniunx', quasi vitium mariti sit. nulla autem regio invidiose dixit, ut supra "cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis", cum a sola arceantur Italia. {{anchor+|45|Ad v. 45}} Per eversae genitor fumantia Troiae cum dicimus 'rogo te per deos', hoc videmur dicere: memineris religionis curae esse petitionem meam, sicut in primo expressit "at sperate deos memores fandi atque nefandi"; cum autem dicimus 'rogo te per miserias meas', videmur dicere: memineris ab eo te rogari qui miserias pertulit, ut qui rogatur ad misericordiam miseriarum commemoratione flectatur, sicut est nunc in Veneris petitione: nam ideo sic rogat, ut commemoratione infelicitatis Troianae impetret misericordiam. alias stultum est cum adiuratur Iuppiter per excidia Troianorum. Sallustius in primo "postremo ipsos colonos per miserias et incerta humani generis orare". 'fumantia' autem 'quae fumaverunt', non enim fumant iam. {{anchor+|47|Ad v. 47}} Incolumem ascanium ideo Venus pro Aenea non petit hoc loco, non quia pro eo non movetur, sed aut quia scit eum celerius esse moriturum, aut quia soli Ascanio debetur imperium, ut "cui regnum Italiae Romanaque tellus debentur". {{anchor+|48|Ad v. 48}} Aeneas sane quidam 'sane' pro valde accipiunt, ut Cicero pro Quinctio "sane ceterarum rerum pater familias et prudens et attentus". {{anchor+|51|Ad v. 51}} Amathus et paphos Cypri insulae civitates sunt, Veneri consecratae. est amathus 'Amathus' ab Amathonte. celsa paphos antiqua Paphos, quae nunc Palaepaphos dicitur, in excelso fuit posita, ex quo loco aedificia, permittente pace, in planum litoris deducta sunt. cythera insula est contra Laconicam, Veneri consecrata. dicimus autem 'haec Cythera', sicut haec Solyma, haec Artaxata, haec Megara. {{anchor+|52|Ad v. 52}} idaliaeque domus Idalium civitas Cypri est. et hic Idaliam dixit, cum ipse dixerit "aut super Idalium". {{anchor+|53|Ad v. 53}} aevum hic vitam, alias aetatem. inglorius sine triumphis, inmemor gloriae. Cicero in Tusculanis "quae de vita inhonorata et ingloria dici solent". {{anchor+|54|Ad v. 54}} Inde id est ab Ascanio Tyrii nihil timebunt. et verum est; nam Scipio vastaturus est Africam. {{anchor+|55|Ad v. 55}} Quid pestem evadere belli ivvit in fine iam agit miserabiliter, sicut egit et in principiis: nam hoc praecipit ars rhetorica, ut epilogi et principia pari argumentatione tractentur. 'pestem' autem incendium significat, ut "et toto descendit corpore pestis", cum de navibus loqueretur incensis. {{anchor+|56|Ad v. 56}} Fugisse per ignes exprimit quid sit 'pestem belli evadere'. {{anchor+|58|Ad v. 58}} Recidivaque pergama renascentia. tractus autem sermo est ab arboribus, quae taleis sectis pullulant. ergo illud solum recidivum dicimus, quod postea nascitur: unde modo recidiva Pergama dixit, quae renovantur ab his, qui sunt superstites Troianis periclis. {{anchor+|59|Ad v. 59}} non satius deest 'fuit'. cineres patriae insedisse propter illud "dulcisque meorum reliquias colerem". {{anchor+|60|Ad v. 60}} Atque solum quo Troia fuit sic in tertio "et campos ubi Troia fuit". xanthum et simoenta redde oro miseris ambiguum est utrum dicat, redde nobis re vera Troiam antiquam, an, redde nobis terras in Italia ad similitudinem Troiae: novimus enim hanc fuisse consuetudinem, ut advenae patriae suae imaginem sibi redderent, ut "effigiem Xanthi Troiamque videtis". bene ergo Venus medio usa est genere loquendi, ut utrumque significaret, et antiquae reditum Troiae et imperium Italiae, quod Troianis Iuppiter ad similitudinem Troiae fore promiserat. et magis hoc est quod latenter desiderat atque petit. {{anchor+|62|Ad v. 62}} casus da pater iliacos reddantur nobis errores pristini, dummodo praesentia bella vitemus. iterumque revolvere casus si ad Troiam vis referre, sic dic: da nobis Troiam per naufragia et pericula, id est patiamur denuo quae pertulimus, dumtaxat nobis Troia reddatur. si vero ad Italiam vis referre, sic intellege: redde nobis Italiam, et libenter repetimus ea quae in Troia pertulimus. {{anchor+|63|Ad v. 63}} Alta silentia Iuno ubique silens inducitur, unde ei oratio nisi ex nimia necessitate non datur: hinc est 'acta furore gravi': Statius "Iunonem tacitam furibunda silentia torquent". et notandum quia singillatim dicta Veneris hac oratione solvuntur. silentia cogis rumpere silentium rumpere est non tacere: unde apparet usurpative dictum esse "conposito rumpit vocem", id est loquitur: nam vocem rumpere silere est, silentium rumpere loqui. {{anchor+|64|Ad v. 64}} Obductum dolorem celatum et diuturna iam cicatrice coopertum: nam obduci dicuntur vulnera, quae cicatrice clauduntur. {{anchor+|65|Ad v. 65}} Aenean hominum quisquam divumque s. ad illud "quae superi manesque dabant". et celans quae facta sunt ea quae non sunt facta, commemorat: nam non Aeneas, sed Turnus Iunonis instinctu bella commovit. utitur autem replicatione rerum obiectarum; post enim sequitur resolutio. sequi autem 'petere', ut "sidera voce sequentem". {{anchor+|67|Ad v. 67}} Esto modo adverbium est concedentis: nam Graecum est: illo autem loco verbum est "esto nunc Sol testis". fatis auctoribus num hic 'responsis'? quia hoc sequitur * * * {{anchor+|68|Ad v. 68}} Cassandrae impulsus furiis bene 'furiis' plurali numero, quod de vaticinantibus non dicitur, ut videantur merito esse decepti qui Cassandrae insanienti crediderunt: quod falso dicitur a Iunone, sicut ex verbis probamus Anchisae, qui ait "aut quem tum vates Cassandra moveret?" num linquere castra illa ait 'abest', haec ait 'reliquit', ut ipsi adsignet culpam. et est status finitivus non tam dicendo 'abesse', quam 'reliquisse'. {{anchor+|69|Ad v. 69}} Vitam committere ventis non quia enavigavit, hoc dixit; sed 'ventis', id est incertis et inanibus rebus. {{anchor+|70|Ad v. 70}} Num puero summam belli quod Venus ad miserationem, haec ad indignationem posuit. exaggeratio est ab aetate. {{anchor+|71|Ad v. 71}} Tyrrhenamque fidem 'fidem' auxilium petens; an 'fidem' sacramentum, quod adhibetur ad belli societatem? 'agitare' autem ad gentes pertinere melius est. ergo 'Tyrrhenam fidem' extrinsecus accipiendum 'invocare' aut 'petere'. Tyrrhenamque fidem inire societatem cum inimicis gentibus Turno: aut certe disrumpere foedera, quae Turnus cum Tyrrhenis inierat. sciendum sane Turnum auxiliorum causa ad Mezentium confugisse. gentes quietas nam licet vellent in bella prorumpere, tamen erant quietae propter illud oraculum "externos optate duces". {{anchor+|72|Ad v. 72}} Quis deus in fravdem interrogatio. 'in fraudem' autem in periculum: ita enim in iure lectum est "fraudi erit illa res", id est periculo. dura potentia nostra ad illud respicit "si nulla est regio Teucris quam det tua coniunx dura". {{anchor+|73|Ad v. 73}} ubi hic ivno melius quam si dixisset 'ego', ut "degeneremque Neoptolemum narrare memento". nubibus iris propter illud "aut actam nubibus Irim". {{anchor+|74|Ad v. 74}} Indignum est italos Troiam circumdare flammis rhetoricum est: nam quotiens aliqua non possumus solvere, paria opponimus. quod nunc Iuno facit: nam negare non potest nec solvere quia obsidentur Troiani: unde dicit, hoc indignum est, Troianos obsideri, aliena eos matrimonia praeripere dignum est. sic in bucolicis "dic, quibus in terris et eris mihi magnus Apollo, tris pateat caeli spatium non amplius ulnas": quod quia non potuit solvere, et ipse obiecit "dic, quibus in terris inscripti nomina regum nascantur flores". {{anchor+|75|Ad v. 75}} nascentem ὑπόκρισις . {{anchor+|76|Ad v. 76}} Pilumnus avus comparat genus Turni cum Aeneae, dicens etiam avum eius deum esse. Varro Pilumnum et Pitumnum infantium deos esse ait eisque pro puerpera lectum in atrio sterni, dum exploretur an vitalis sit qui natus est: Piso Pilumnum dictum, quia pellat mala infantiae. sed Pilumnus idem Stercutius, ut quidam dicunt, qui propter pilum inventum, quo fruges confici solent, ita appellatus est. si ergo proavus Latini est, non Turni avus: nam Stercutii Picus, Pici Faunus, Fauni Latinus est filius. sed in his nominibus abutitur poeta. diva venilia mater hoc ad Veneris obtrectationem dicit 'cui diva Venilia mater': nam Venilia nympha est. Pilumnum autem avum Turni ideo dicit, ut a vicino nobilis genere esse videatur, sicut est Aeneas: nam paulo post dictura est ipsa Iuno "Pilumnusque illi quartus pater". sane hanc Veniliam quidam Salaciam accipiunt, Neptuni uxorem: Salaciam a salo, Veniliam quod veniam det †negentibus. {{anchor+|77|Ad v. 77}} Atra face saevo bello. et est belli definitio: non enim facibus Troiani pugnaverant, sed ferro, id est bello. {{anchor+|78|Ad v. 78}} Avertere praedas invidiose: ceterum nihil rapuerant. {{anchor+|79|Ad v. 79}} Legere furari: unde et sacrilegi dicuntur, quia sacra legunt, hoc est furantur: alibi "vel quae sublegi tacitus tibi carmina nuper". gremiis abducere pactas id est sponsas: nam ante usum tabularum matrimonii cautiones sibi invicem emittebant, in quibus spondebant se consentire in iura matrimonii, et fideiussores dabant: unde admissum est ut sponsum dicamus virum a spondendo, et sponsam promissam. ceterum proprie sponderi puellae est: ergo sponsus non quia promittitur, sed quia spondet et sponsores dat. sane exaggeratio est nimia in eo quod ait 'gremiis abducere', tamquam iam uxores. {{anchor+|80|Ad v. 80}} Praefigere puppibus arma propter illud "scuta virum fluvio pictasque innare carinas", scilicet quando ad petenda navigavit auxilia. pacem autem orare propter "centum oratores augusta ad moenia regis ire iubet". {{anchor+|82|Ad v. 82}} Proque viro nebulam ad obprobrium pro viro dixit, non pro filio, rem inanem obpositam. dicit autem quando eum Venus a Diomede liberavit, vel Neptunus ab Achille: quod Veneri inputatur, quia in eius gratiam factum est. ventos inanes vacuos. et est nebulae definitio. {{anchor+|83|Ad v. 83}} Et potes in totidem classem convertere nymphas licet hoc mater deum fecerit, tamen hoc Veneri inputatur, quia eius gratia factum est, ut illo loco "quas illi Philomela dapes", cum Procne fecerit, sed propter Philomelam: aut certe quia Venerem dicunt esse matrem deum. {{anchor+|84|Ad v. 84}} nos aliquid rutvlos contra ivvisse nefandum est verecunda confessio est: non enim negat se iuvisse, sed adtenuat dicendo 'aliquid'. {{anchor+|85|Ad v. 85}} Aeneas ignarus abest ea quae solvere non possumus, inridemus, ut hoc loco. sic in bucolicis praemisit "divini opus Alcimedontis", postea per inrisionem ait "et nobis idem Alcimedon duo pocula fecit". {{anchor+|87|Ad v. 87}} Gravidam bellis urbem alibi "populosque feroces contundet". 'urbem' autem provinciam dicit, quo modo "Italiam quaero patriam". {{anchor+|88|Ad v. 88}} Nosne tibi fluxas status relativus, per quem ostendit Venerem magis Troianis causam fuisse periculorum. fluxas molles, quae possent etiam sine inimicis perire. 'res' ergo 'fluxas' fluxam rempublicam dicit: vel 'fluxas' labefactatas. {{anchor+|89|Ad v. 89}} Qui troas achivis atqui de Venere loquitur: sed quia dei ἀρσενοθήλεις sunt, ut diximus supra, ideo sic dixit: nam in subauditione ponuntur ea quae non possumus dicere aperte. {{anchor+|90|Ad v. 90}} consurgere in arma pro 'consurgendi': infinitus modus verbi pro participato. {{anchor+|91|Ad v. 91}} Foedera solvere furto legitur in historiis quod Troiani cum Graecis foedus habuerunt. tunc etiam Paris est susceptus hospitio et sic commisit adulterium. ergo 'foedera solvere furto' amicitias adulterio dissipare: nam furtum est adulterium, unde est "et dulcia furta". et eversi Ilii haec est vera causa: nam foedera quae inter Graecos et Troianos fuerunt, ita soluta sunt. Hercules cum expugnato Ilio filiam Laomedontis Hesionam, Priami sororem, Telamoni dedisset, profecti sunt legati cum Priamo et eam minime repetere potuerunt, illis dicentibus se eam habere iure bellorum. unde commotus Priamus misit Paridem cum exercitu, ut aliquid tale abduceret, aut uxorem regis, aut filiam. qui expugnata Sparta Helenam rapuit. hinc ergo Vergilius utrumque tangit, et istam historiam quam modo diximus, et propter iudicium Paridis: quamvis fabula sit illa res et a poetis composita. foedera solvere furto] an quod Paridem victum a Menelao subripuit morti? an quod Pandarus dissipavit, ut sit 'per furtum'? {{anchor+|92|Ad v. 92}} Dardanius non praeter iniuriam Aeneae hoc posuit, quia Dardanus dicitur: nam perite dubium nomen elegit, quod contumeliam communicaret Aeneae. spartam expugnavit hoc de historia est, ut diximus: nam cum sollicitata Helena Parin sequi noluisset, egressus ille civitatem obsedit. qua eversa Helenam rapuit: unde et recipi meruit a marito. {{anchor+|93|Ad v. 93}} Tela dedi aut amori Alexandri, aut bello. cupidine eo scilicet, quo in amorem Paridis Helena conpulsa est. {{anchor+|94|Ad v. 94}} Decvit metvisse optima est elocutio, nam utrumque praeteriti est temporis. si enim dixeris 'decet metuisse', incongruum est, quia 'decet' praesentis est, 'metuisse' praeteriti. sera pro 'sero', "ut nec sera comantem narcissum". {{anchor+|95|Ad v. 95}} inrita vana, substantiam non habentia. iactas ventilas. {{anchor+|96|Ad v. 96}} Orabat loquebatur: unde et oratores dicimus. nam 'rogabat' si dixeris, non procedit, quia magis conviciabatur. {{anchor+|97|Ad v. 97}} Assensu vario quia pars Veneri favebat, pars Iunoni. {{anchor+|98|Ad v. 98}} deprensa fremunt silvis non subito deprensa, sed aut in silvis detenta, aut intellecta. cev flamina prima c. d. f. s. et caeca volvtant murmvra non tempestatis facit comparationem, sed signi tempestatis futurae: quadam enim arcana ratione fit ut sit murmur in silvis ante ventorum adventum: unde ait 'caeca murmura', quorum ratio non apparet, ut "caecique in nubibus ignes terrificant animos". sic in georgicis "continuo ventis surgentibus aut freta ponti incipiunt agitata tumescere et aridus altis montibus audiri fragor". {{anchor+|102|Ad v. 102}} Tremefacta solo tellus loquente Iove stupor elementorum omnium ostenditur per naturae mutationem: nam et quicquid in aeterno motu est, quievit, et contra terra mota est, semper immobilis, unde Horatius "et bruta tellus". {{anchor+|103|Ad v. 103}} zephyri posvere Sallustius "iam repente visus lenire Tagus". premit placida id est premendo reddit placida. {{anchor+|104|Ad v. 104}} Accipite ergo animis totus hic locus de primo Lucilii translatus est libro, ubi inducuntur dii habere concilium et agere primo de interitu Lupi cuiusdam ducis in republica, postea sententias dicere. sed hoc quia indignum erat heroo carmine, mutavit et induxit primo loquentem Iovem de interruptis foederibus, cuius orationem interrupit Venus, post secuta Iunonis verba sunt quibus redarguit Venerem: unde nunc Iuppiter illud quod omiserat, reddit, dicens: ergo quoniam pacem esse non sinitis, ea quae sum dicturus accipite. et hoc significant versus, qui subsequuntur. {{anchor+|105|Ad v. 105}} Quandoquidem bene sententiae dicendae ordinem servat: nam sicut et in Sallustio et in Philippicis legimus, ante quam dicatur sententia, eius praemittitur ratio: quod hodieque in usu est. {{anchor+|106|Ad v. 106}} Havd licitum est et 'licuit' dicimus et 'licitum est', sicut et 'placuit' et 'placitum est': Terentius "ubi sunt cognitae, placitae sunt". {{anchor+|107|Ad v. 107}} Quae cuique est fortuna hodie specialiter Iuppiter pro Troianis agit, sed hac arte, ut videatur totum pro Iunone loqui. et re vera verba pro Iunone sunt, sed altius intuens deprehendit Troianorum favorem: nam dicendo 'nulli favebo' et in eo statu fore res in quo sunt hodie, significat se favere Troianis, quorum ducis adventu statim victoria consequitur. et vult nihil valere ea quae aut Venus conquesta fuerat de absentia Aeneae, aut Iuno de Turni parentibus dixerat, in eius scilicet commendationem. secat sequitur, tenet, habet, ut "ille viam secat ad naves": unde et sectas dicimus habitus animorum et instituta philosophiae circa disciplinam. {{anchor+|108|Ad v. 108}} Fuat id est 'fuerit': futuri temporis est verbum defectivum. {{anchor+|109|Ad v. 109}} Sev fatis italum castra obsidione tenentur sive [malo] fato Italorum obsidentur castra Troiana, sive Troiani malo errore et sinistris monitis ad Italiam venerunt, neminem absolvo: unde propter amphiboliam distingue 'Italum' et infer 'castra obsidione tenentur', scilicet Troianorum; ipsi enim obsidentur, non Itali. {{anchor+|110|Ad v. 110}} nec rutvlos hoc et de Troianis accipe. solvo absolvo: nam aphaeresin pertulit 'solvo'. monitis autem sinistris propter "Cassandrae inpulsus furiis". {{anchor+|111|Ad v. 111}} Exorsa rerum initia, actus hodierni diei: id est secundum sua coepta habebit eventum. laborem fortunamque periculum et felicitatem. {{anchor+|113|Ad v. 113}} Fata viam invenient scit enim hoc esse fatale, ut Aeneas imperet in Italia. et videtur hic ostendisse, aliud esse fata, aliud Iovem. stygii per flumina fratris hypallage est 'per Stygia fratris flumina'. et bene etiam iure iurando dicta confirmat, ut rem inmobilem necessitate constituat. {{anchor+|115|Ad v. 115}} Totum nutu tremefecit olympum hoc Homeri est. {{anchor+|117|Ad v. 117}} caelicolae medium poetice mores hominum ad deos refert: ut magistratum deducunt. {{anchor+|118|Ad v. 118}} Portis circum omnibus instant instant portis omnibus circum, id est circumcirca fusi: nam modo 'circum' adverbium loci est. {{anchor+|120|Ad v. 120}} ast legio prolepsis: nam legionis nomen Troiani temporis non fuit. vallis intra vallos, id est fustes fossarum, qui valli vocantur: nam munitio ipsa vallum dicitur neutraliter. et hoc dicit: tenebantur Troiani intra vallos quos ipsi posuerant, ne eorum castra facile inrumperent Rutuli. vallum enim modo non obsidentium, sed obsessorum debemus accipere. {{anchor+|121|Ad v. 121}} Nec spes vlla fugae fuga miserrimum et ultimum praesidium est, tamen etiam hoc carebant. {{anchor+|123|Ad v. 123}} Imbrasides Imbrasi filius. hicetaonius Hicetaonis filius. et bene ex varietate syllabarum quaesivit ornatum: nam patronymica aut in 'des' aut in 'ius' exeunt, quibus et uti possumus. quae enim 'on' terminantur, ad nos transire non possunt. {{anchor+|124|Ad v. 124}} Senior cum castore thybris possumus et solum Thybrin senem accipere: possumus et Castorem, si legamus 'et senior cum Castore Thybris': nam amphibolia est. {{anchor+|125|Ad v. 125}} Prima acies hoc est magni viri: et est definitio eorum qui in prima acie fuerunt: unde laudis magis est quod dixit 'prima acies': ordinis enim esse non potest, quia res in muro agitur. germani sarpedonis aut inter se germani filii Sarpedonis, aut Sarpedonis fratres ex eadem matre. {{anchor+|126|Ad v. 126}} Alta nobili. lycia comitantur ab alta] quos comitantur qui sunt Lycia ab alta. {{anchor+|127|Ad v. 127}} fert ingens toto quidam sine effectu ferentem saxum inproprie inductum accipiunt; sed hoc ita resolvunt, quod qui iactum saxum refert, unius tantum rei eventum ostendit, qui ferentem dicit, longum actum notat. {{anchor+|128|Ad v. 128}} Lyrnesius id est Phryx: Lyrnesos enim civitas est Phrygiae, unde fuit Briseis, quam civitatem Achilles expugnavit. Acmon ergo et Menestheus filii Clytii. {{anchor+|129|Ad v. 129}} Menestheo non 'Mnestheo', de quo paulo post dicturus est, legendum est, ne versus non stet, sed 'Menestheo', ita tamen ut meminerimus in ultima syllaba esse synaeresin propter rectam scansionem. {{anchor+|130|Ad v. 130}} Hi iaculis Rutuli scilicet. illi certant defendere saxis id est Troiani. {{anchor+|131|Ad v. 131}} molirique ignem quid est moliri? num inicere, an temptare iacere? et subaudiendum 'alii atque alii'. {{anchor+|132|Ad v. 132}} Veneris ivstissima cura de quo merito curet: quia illi debebatur imperium. {{anchor+|133|Ad v. 133}} Caput detectus sine galea, quasi non pugnaturus; nam audierat "cetera parce puer bello". erat autem inter duces quasi dux. ecce pro admiratione et demonstratione. honestum pulchrum: Terentius "ita me di bene ament, honestus est". {{anchor+|134|Ad v. 134}} Micat scilicet Ascanius fulget qualiter gemma. {{anchor+|135|Ad v. 135}} Aut collo aut capiti figurate: nam 'colli vel capitis' erat commune. {{anchor+|136|Ad v. 136}} Oricia terebintho Oricos civitas est Epiri, iuxta quam nascitur terebinthus, nigrum lignum habens, folia in buxi speciem. retulit autem comparationem ad candidum vultum, qui erat nigris crinibus cinctus. {{anchor+|137|Ad v. 137}} cui melius quam si dixisset 'cuius'. {{anchor+|139|Ad v. 139}} Magnanimae 'gentes' scilicet. magnanimae gentes hic est ordo, aliter non stat versus: est autem prosphonesis. ismare modo nomen est proprium: nam 'Ismarius' facit appellativum a monte Ismaro Thraciae. {{anchor+|140|Ad v. 140}} vulnera dirigere pro 'dirigentem': 'vulnera' autem 'dirigere', id est sagittas quibus fiunt vulnera: est autem hysteroproteron. vvlnera dirigere aut vulnus pro sagitta posuit, ut "insequitur infesto vulnere Pyrrhus": aut acerrime expressit inevitabiles sagittas, dicens eum vulnera, non tela dirigere. {{anchor+|141|Ad v. 141}} Maeonia Lydia, quae ante Maeonia vocabatur. ergo ideo 'generose', quod Lydius. pingvia culta aut figuratum est, quae exercendo culta faciunt: aut 'culta' pro arvis. {{anchor+|142|Ad v. 142}} Pactolusque inrigat auro Pactolus et Hermus Lydiae flumina sunt, aurum sicut Tagus trahentia. sed Pactoli fabula talis est: Mida rex cum ibi regnaret, Silenus captus ab eius sociis et vinctus est. miseratione vel prudentia eum et resolvi fecit et omni adfabilitate fovit. quibus rebus ille gratiam rependens, praestitit Midae, ut quicquid tetigisset, in aurum verteretur; sed cum ille quaecumque contigisset in aurum convertens, fame periclitaretur, ex praecepto in Pactolum fluvium abluendi gratia se mittere iussus est. in quem se cum iecisset, ferendi auri naturam flumini dedit, ipse destitit in aurum quae contingebat mutare. 'inrigat' autem 'auro' mire, cum ramenta quaedam auri inveniri dicantur. {{anchor+|145|Ad v. 145}} Et capys hinc nomen campanae ducitur urbi iste quidem dicit a Capy dictam Campaniam. sed Livius vult a locis campestribus dictam, in quibus sita est. sed constat eam a Tuscis conditam viso falconis augurio, qui Tusca lingua capys dicitur, unde est Campania nominata. Tuscos autem omnem paene Italiam subiugasse manifestum est. hinc nomen campanae ducitur urbi iste quidem hoc dicit, sicut Ovidius, qui Capyn de Troianis esse commemorat "ille dedit Capyi repetita vocabula Troiae", Coeliusque Troianum Capyn condidisse Capuam tradidit eumque Aeneae fuisse sobrinum. alii Campum Samnitem condidisse Capuam confirmant. sed Capuam vult Livius a locis campestribus dictam, in quibus sita est. alii a Capy Atyis filio, Capeti patre, tradunt. alii hunc Capyn filium Capeti volunt esse, Tiberini avum, ex quo fluvius Tiberis appellatus est, eumque Capuae conditorem produnt. constat tamen eam a Tuscis conditam de viso falconis augurio, qui Tusca lingua capys dicitur: unde est Capua nominata. Tuscos autem aliquando omnem Italiam subiugasse manifestum est. alii a Tuscis quidem retentam et prius Vulturnum vocatam: Tuscos a Samnitibus exactos Capuam vocasse ob hoc quod hanc quidam Falco condidisset, cui pollices pedum curvi fuerunt quem ad modum falcones aves habent, quos viros Tusci capyas vocarunt. Varro dicit propter caeli temperiem et caespitis fecunditatem campum eundem Capuanum cratera dictum quasi sinum salutis et fructuum. {{anchor+|147|Ad v. 147}} Contulerant nocte interveniente peregerunt. et est explanatio rerum, quas Aeneas gessit postquam est profectus ab Euandro ad petenda auxilia, dum inter suos et Turnum bella gerebantur: rem enim ante omissam breviter exsequitur. media aeneas freta nocte secabat aut 'media nocte', aut 'freta media'. {{anchor+|149|Ad v. 149}} regem adit instanti tempore adit. {{anchor+|150|Ad v. 150}} Quidve petat scilicet auxilium. quidve ipse ferat vicissitudinem auxilii, ut supra Euandro "accipe daque fidem". multi autem 'quidque petat quidque ipse ferat' dicunt oportuisse dici, sed mutatam coniunctionem: neque enim ex alterius persona exponitur, sed totum ex Aeneae, et ideo 'que' coniunctione opus fuisse; 've' enim proprie 'vel' significat, ut sic "nec patris Anchisae cineres manesve revelli". mezentius arma quae sibi conciliet inicit latenter timorem, ne forte possit collectis auxiliis Mezentius in regna remeare, a quibus fuerat ante depulsus. {{anchor+|151|Ad v. 151}} Violentaque pectora turni superba, ut est illud "quos illi bello profugos egere superbo", id est violento. {{anchor+|152|Ad v. 152}} Hvmanis quae sit fiducia rebus latenter hoc dicit: nolite putare fixam esse et stabilem felicitatem, magna est enim rerum varietas: invicem accipietis auxilia. {{anchor+|153|Ad v. 153}} Admonet inmiscetque preces partim rogat, partim admonet hoc solacium esse vitae humanae tutissimum, si vel mutua dentur auxilia, vel in prosperis positi etiam subiecta considerent. et est superioris versus expressio: nam edocet, quae peterent et quod eum sollicitabat. 'admonet' vero vel causa Mezentii, vel quia instabilis est et vaga fortuna. tarchon hoc nomen ubique Graece ponit, excepto uno in loco, ut est "haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni": quod metri causa fecit. {{anchor+|154|Ad v. 154}} ferit facit, ex more Romano, propter porcum qui de lapide feritur. libera fatis exempta fatali necessitate, qua pugnare non poterant propter illud "externos optate duces". {{anchor+|155|Ad v. 155}} gens lydia per derivationem 'Lydia gens': nam 'Lydia' provincia proprium est. {{anchor+|157|Ad v. 157}} Prima tenet more viri fortis in principiis est: alibi "princeps ante omnes densum Palinurus agebat agmen". rostro phrygios subivncta leones pro 'subiunctos leones habens'. vult pro iugo rostrum navis fuisse, leones autem singulos in singulis navis partibus fuisse depictos. sane notatur a criticis Vergilius hoc loco, quemadmodum sic cito dixit potuisse naves Aeneae fieri: quod excusat pictura, quam solam mutatam debemus accipere. ergo hanc navem Aeneae ab Etruscis datam intellegamus. quidam volunt hanc navem ex his esse quibus Aeneas ad Euandrum erat evectus, et ad Etruriam terra esse portatam. {{anchor+|158|Ad v. 158}} Gratissima propter illinc facta navigia. {{anchor+|160|Ad v. 160}} Eventus belli varios licet haberet fortissimum militem, cogitabat tamen incerta bellorum. {{anchor+|161|Ad v. 161}} iam quaerit sidera deest 'de Aenea'. et 'quaerit sidera' num de sideribus quaerit, an ipsa sidera, id est percenset. aut num causa quaerendi quod cupiat lucem. {{anchor+|162|Ad v. 162}} Noctis iter aut per quae nox decurrit: aut quae intuentes nautae iter peragunt noctibus. iam modo, ut "iamque hos cursu, iam praeterit illos". quae passus terraque marique num quia audiendo res gestas Aeneae incendatur et ipse ad imitandi cupiditatem? {{anchor+|163|Ad v. 163}} Pandite nunc helicona deae Parnasus mons est Thessaliae iuxta Boeotiam, quem locum aliquando Aones tenuerunt, qui in duo finditur iuga, Cithaeronem Liberi et Heliconem Apollinis et Musarum. ex quo fons manare dicitur, quem Pegasi ungula protulisse fertur, qui vocatur Hippocrene. {{anchor+|164|Ad v. 164}} tuscis Tusci a frequenti sacrificio sunt dicti ἀπὸ τοῦ θύειν : unde Tuscos populos bene dicimus. Tusciam vero non debemus dicere, quia nequaquam in idoneis auctoribus legitur, sed aut Etruria dicenda est ab Etrusco principe, aut Lydia a Lydo, aut Tyrrhenia ab eius fratre, qui, ut supra diximus, cum parte populi de Maeonia venit ad Italiam. quod ergo hic dicit Vergilius 'Tuscis comitetur ab oris', de Tuscorum finibus intellegendum est. {{anchor+|166|Ad v. 166}} Massicus aerata princeps secat aequora tigri inter auxilia accipiendum: nam Aeneae prima est navis. et licet sit catalogus in quo enumerantur hi qui venerunt de Tuscia, invenit tamen aliquam varietatem, quod hos navibus venisse commemorat, cum in septimo Turni praesidia per terram venisse memoraverit. sane sciendum amare Vergilium Italis ducibus dare nomina vel fluviorum vel montium. ut ergo supra Almonem et Aventinum commemoravit, sic nunc Massicum dicit: nam Massicus mons est, unde et vinum Massicum dicitur. plerique tamen Massicum nolunt proprium esse nomen, sed appellativum, dicentes Osinium esse Massicum regem: nam paulo post dicturus est "qua rex Clusinis advectus Osinius oris", et nunc dicit 'qui moenia Clusi'. multi alium Massicum, alium Osinium esse volunt. 'tigri aerata' cuius rostrum erat in similitudem tigridis; namque solent naves vocabula accipere a pictura tutelarum. hinc est "hunc vehit inmanis Triton", item "et aurato fulgebat Apolline puppis". 'tigri' autem secundum regulam dixit: nam Graeca nomina quae genetivum singularem in 'dis' mittunt, in eo tantum et in dativo crescunt, in accusativo et ablativo paria sunt nominativo, ut 'tigris tigridis tigridi tigrin tigris a tigri', 'Isis Isidis Isidi Isin Isis Isi': si aliter invenerimus, abusive dictum est, ut in Lucano "ocior et caeli flammis et tigride feta". {{anchor+|167|Ad v. 167}} Moenia clusi pro 'Clusii': nam Clusium dicitur: et est dictum per synizesin, sicut "nec cura peculi" pro 'peculii'. Clusium autem est oppidum iuxta Massicum, quod in Etruria condidit Clusius Tyrrheni, sive Telemachus Vlixis filius. {{anchor+|168|Ad v. 168}} Cosas civitas Tusciae, quae numero dicitur singulari secundum Sallustium: unde apparet esse usurpationem. {{anchor+|169|Ad v. 169}} Corytique coryti proprie sunt arcuum thecae; dicuntur tamen etiam sagittarum, quas et pharetras nominamus. {{anchor+|170|Ad v. 170}} una ad totam classem refert. torvus pro forti et aspero: vel terribilis. {{anchor+|171|Ad v. 171}} Fulgebat scilicet puppis Apolline, armis exercitus. {{anchor+|172|Ad v. 172}} Populonia est civitas Tusciae. matrem autem eorum qui venerant, patriam dixit, ut alibi "insignem quem mater Aricia misit". quidam Populoniam post XII. populos in Etruria constitutos populum ex insula Corsica in Italiam venisse et condidisse dicunt: alii Populoniam Volaterranorum coloniam tradunt. alii Volaterranos Corsis eripuisse Populoniam dicunt. {{anchor+|173|Ad v. 173}} Expertos belli peritos: nam 'expertes' sunt ignari. 'belli' autem potest pro 'in bello' accipi. ilva quidam Ilvam Ithacen dictam volunt; est autem insula adiacens Tusciae, in conspectu Populoniae. Probus 'trecentos' subdistingui vult, ut 'insula' sequentibus iungatur. {{anchor+|174|Ad v. 174}} In exhavstis chalybum generosa metallis quanto exhausta fuerit, tanto generosior, hoc est πολύγονος ~ . ergo 'in exhaustis' non est una pars orationis: namque Plinius Secundus dicit, cum in aliis regionibus effossis metallis terrae sint vacuae, apud Ilvam hoc esse mirum quod sublata renascuntur et rursum de isdem locis effodiuntur. Varro et aliud dicit, nasci quidem illic ferrum, sed in stricturam non posse cogi nisi transvectum in Populoniam Tusciae civitatem, ipsi insulae vicinam. {{anchor+|175|Ad v. 175}} Interpres hominum divumque 'interpres' medium est: nam et deorum interpretator, et hominum, quibus divinas indicat mentes, interpres vocatur. et notandum quod ait Nigidius Figulus, has artes ita inter sese esse coniunctas, ut alterum sine altero esse non possit: unde his quos perfectos vult probare Vergilius, omnium divinandi artium praestat scientiam, ut hoc loco, item supra Heleno, de quo ait "Troiugena, interpres divum, qui numina Phoebi, qui tripodas, Clarii lauros, qui sidera sentis". Nigidius autem solus est post Varronem, licet Varro praecellat in theologia, hic in communibus litteris: nam uterque utrumque scripserunt. {{anchor+|176|Ad v. 176}} Fibrae fibrae sunt iecoris extremitates. parent autem est 'peritissime agnoscuntur': quod ad omnia referendum est, fibras, sidera, voces avium et fulmina: nam si 'videntur' tantum accipias, cuiuis possunt videri, nec tamen intellegi. item voces avium non videntur, sed agnoscuntur auditae. nec 'parent' obtemperant procedit. nam quomodo sidera vel fibrae vel aves vel fulgura possunt obtemperare? parent apparent ac patent, quasi nihil ei absconditum vel abstrusum sit. an hyperbolice tantam illi scientiam siderum vel ceterarum quas dixit rerum esse, ut ei parere videantur, sicut dicimus artes quibusdam esse subiectas? {{anchor+|177|Ad v. 177}} praesagi fulminis ignes 'praesagi' futura denuntiantis, ut "de caelo tactas memini praedicere quercus". est enim †Iovi filius fulmen, de quo tantum futura noscuntur, ut in octavo plenius de fulminis generibus dictum est. alii non ipsum fulmen praesagum accipiunt, sed eos praesagos, qui inde futura praedicunt. {{anchor+|178|Ad v. 178}} Rapit raptim ducit. densos acie in acie constrictos et coniunctos. {{anchor+|179|Ad v. 179}} Alpheae ab origine pisae Alpheus fluvius est inter Pisas et Elidem, civitates Arcadiae, ubi est templum Iovis Olympici: ex quibus locis venerunt qui Pisas in Italia condiderunt, dictas a civitate pristina, unde nunc addidit 'urbs Etrusca solo', cum praemisisset 'Alpheae ab Origine Pisae'. sane Pisas antiquitus conditas a Peloponneso profectis, vel ab his qui cum Pelope in Elidem venerunt. alii Pisum, Celtarum regem, fuisse Apollinis Hyperborei filium et cum Samnitibus bellum gessisse, a quorum regina, quae post coniugis mortem imperio successerat, receptum, in Etruria oppidum suo nomine condidisse. alii †locum ex deo privigno genitum, iuvenem viribus magnis, Pisas condidisse aiunt. Cato originum qui Pisas tenuerint ante adventum Etruscorum, negat sibi conpertum; sed inveniri Tarchonem, Tyrrheno oriundum, postquam eorundem sermonem ceperit, Pisas condidisse, cum ante regionem eandem Teutanes quidam, Graece loquentes, possederint. alii ubi modo Pisae sunt, Phocida oppidum fuisse aiunt, quod nobis indicio est ex Peloponneso originem id oppidum trahere. alii incolas eius oppidi Teutas fuisse, et ipsum oppidum Teutam nominatum, quod postea †Pisas Lydia lingua sua singularem portum significare dixerunt; quare huic urbi a portu lane nomen inpositum. alii ab Epeo, Troiani equi fabricatore, conditum tradunt, qui cum aliis Graecis in hanc regionem reiectus est: ubi postquam Troianae captivae metu dominarum, ad quas deducebantur, naves incenderunt, desperatione reditus remansit, urbemque condidit et ab ea, quae est in Peloponneso, Pisas cognominavit. {{anchor+|181|Ad v. 181}} Equo fidens id est eques optimus. quidam 'Astur' pro 'Astures' accipiunt, apud quos equi et equites optimi perhibentur. versicoloribus armis depictis: per quod bellicosus ostenditur. {{anchor+|182|Ad v. 182}} Tercentum adiciunt accedunt et consentiunt eius voluntati: unde ait 'mens omnibus una sequendi', id est coniurati sunt. Probus 'adiciunt' adiacent et quasi iuxta sunt tradit. {{anchor+|183|Ad v. 183}} Qui caerete domo ac si diceret 'qui sunt domo Carthagine'. Caere autem, ut et supra diximus, etiam Agylla dicitur, ἀπο τοῦ χαίρειν , quod verbum salutandi gratia apud Graecos dici solet. hanc Pelasgi condiderunt, qui cum sitim passi nec usquam aquam invenientes, casu quodam fontem invenissent, in eodem loco oppidum condiderunt. nec videatur contrarium, quod ait "ducit Agyllina nequiquam ex urbe secutos", quasi et Turno et Aeneae praestet auxilium: nam illi Lausum fugientem secuti sunt, hi vero communi odio et consilio totius civitatis in Mezentium arma commoverunt. minionis fluvius est Minio Tusciae, ultra Centumcellas. {{anchor+|184|Ad v. 184}} Pyrgi veteres hoc castellum nobilissimum fuit eo tempore quo Tusci piraticam exercuerunt; nam illic metropolis fuit: quod postea expugnatum a Dionysio tyranno Siciliae dicitur, de quo Lucilius "scorta Pyrgensia". intempestaeque graviscae Graviscanum oppidum alii intempestum dicunt ventis et tempestatibus carens: quod nulla potest ratione contingere. intempestas ergo Graviscas accipimus pestilentes secundum Plinium in naturali historia et Catonem in originibus, ut intempestas intellegas sine temperie, id est tranquillitate: nam ut ait Cato, ideo Graviscae dictae sunt, quod gravem aerem sustinent. {{anchor+|185|Ad v. 185}} ligurum ductor nam Liguria post Tusciam est, circa Gallos. {{anchor+|186|Ad v. 186}} cunare quidam duci nomen datum tradunt a Cunaro monte, qui in Piceno est. cupavo o Cupavo: et declinatur 'Cupavo', sicut 'Cicero' 'Cato'. {{anchor+|189|Ad v. 189}} Namque ferunt luctu cycnum phaethontis amati Phaethon Clymenes et Solis filius fuit. qui cum doleret obiectum sibi ab Epapho, rege Aegypti, quod esset non de Sole, sed de adulterio procreatus, duce matre venit ad Solem et poposcit, ut si vere esset eius filius, petenda praestaret. quod cum Sol iurasset per Stygem paludem se esse facturum, petit ille ut eius currus agitaret. Sol post iusiurandum negare non potuit. acceptis itaque curribus Phaethon, cum orbitam solis exisset, et coepisset mundus ardere, a Iove fulminatus in Eridanum cecidit, qui et Padus vocatur. huius interitum flentes sorores, Phaethusa et Lampetusa, deorum miseratione in arbores commutatae sunt, ut hic dicit, in populos, ut in bucolicis, in alnos. fuit etiam quidam Ligus, Cycnus nomine, dulcedine cantus ab Apolline donatus, amator Phaethontis. qui cum eum fleret extinctum, longo luctu in avem sui nominis conversus est. qui postea ab Apolline inter sidera conlocatus est. cuius nunc filium Cupavonem dicit habere cycni pennas in galea ad formae paternae insigne monstrandum. crimen amor vestrum Phaethontem amatum a Cycno aut pie aut turpiter, accipiamus necesse est. si turpiter, talis est sensus: crimen vestrum est, o Cycne et Phaethon, quod sic amastis; hoc vobis tantum potest obici. alii 'vestrum' pro 'tuum' accipiunt, et ad solum Cycnum referunt, ut "vos, o Calliope, precor". si pie amavit, secundum Asprum 'crimen' erit 'causa', ut alibi "et crimine ab uno disce omnes", ut sit sensus: o Phaethontiades sorores et o Cycne, causa vestrum, id est vestrae mutationis, amor est, quia sic Phaethontem amastis, ut periretis. {{anchor+|190|Ad v. 190}} Umbramque sororum ambitiose dictum pro 'inter arbores de sororibus factas'. et est unum de his, quae habet Vergilius inimitabilia et sua propria: tale est illud "sinuatque alterna volumina crurum", item "cum primum sulcos aequant sata". {{anchor+|191|Ad v. 191}} Musa carmine, cithara, cantilena. {{anchor+|192|Ad v. 192}} Canentem senectam qui canentem senectam mollibus transegit in plumis. canentem senectam pro albo colore neoterice dictum putant. {{anchor+|193|Ad v. 193}} Sidera voce sequentem cum cantu caelum petentem: vel quod est re vera relatus in sidera, sicut videmus in sphaera. {{anchor+|194|Ad v. 194}} filius deest 'eius'. aequales comitatus classe catervas aut per naves aequaliter habens distributas catervas: aut ipsi duci pares virtute. {{anchor+|195|Ad v. 195}} centaurum aut nomen navis; aut qui erat in navi pictus. {{anchor+|198|Ad v. 198}} Ocnus iste est Ocnus, quem in bucolicis Bianorem dicit, ut "namque sepulchrum incipit apparere Bianoris". hic Mantuam dicitur condidisse, quam a matris nomine appellavit: nam fuit filius Tiberis et Mantus, Tiresiae Thebani vatis filiae, quae post patris interitum ad Italiam venit. alii Manto, filiam Herculis, vatem fuisse dicunt. hunc Ocnum alii Aulestis filium, alii fratrem, qui Perusiam condidit, referunt: et ne cum fratre contenderet, in agro Gallico Felsinam, quae nunc Bononia dicitur, condidisse: permisisse etiam exercitui suo ut castella munirent, in quorum numero Mantua fuit. alii a Tarchone Tyrrheni fratre conditam dicunt: Mantuam autem ideo nominatam, quod Etrusca lingua Mantum Ditem patrem appellant, cui cum ceteris urbibus et hanc consecravit. mantus genetivus Graecus est: nam si latine declinaveris 'Mantonis' facit, sicut in Plauto legimus "Ionis". {{anchor+|201|Ad v. 201}} Dives avis maioribus praepotens. et bene 'dives avis', quia non ab Ocno, sed ab aliis quoque condita fuit: primum namque a Thebanis, deinde a Tuscis, novissime a Gallis, vel, ut alii dicunt, a Sarsinatibus, qui Perusiae consederant. sed non genus omnibus unum quia origo Mantuanorum et a Tuscis venit, qui in Mantua regnabant, et a Venetis: nam in Venetia posita est, quae et Gallia cisalpina dicitur. {{anchor+|202|Ad v. 202}} Gens illi triplex populi sub gente quaterni quia Mantua tres habuit populi tribus, quae in quaternas curias dividebantur: et singulis singuli lucumones imperabant, quos tota in Tuscia duodecim fuisse manifestum est, ex quibus unus omnibus praeerat. hi autem totius Tusciae divisas habebant quasi praefecturas, sed omnium populorum principatum Mantua possidebat: unde est 'ipsa caput populis'. ergo Vergilius miscet novam et veterem Etruriam, ut utriusque principatum patriae suae adsignet, cum alioquin Mantua ad haec auxilia pertinere non debeat, quia Aeneas nulla a transpadanis auxilia postulaverit, cum omnis exercitus adversum Mezentium uno loco consederit. et propterea putatur poeta in favorem patriae suae hoc locutus, ut de hac sola trans Padum pro Aenea adversum Mezentium auxilia faciat venisse, quod nec populorum nomina, nec lucumonum rettulerit. {{anchor+|203|Ad v. 203}} Tusco de sanguine vires quia robur totum a lucumonibus habuit. {{anchor+|204|Ad v. 204}} In se armat id est odio sui in arma compellit. {{anchor+|205|Ad v. 205}} Patre benaco velatus harvndine glauca mincius i. d. i. a. pinu Benacus lacus est Venetiae, de quo fluvius nascitur Mincius. iure ergo dux Venetus fluvium provinciae suae depinxit in navi: quem Benaci filium, quia ex ipso habet originem, dicit. {{anchor+|207|Ad v. 207}} Gravis fortis, ut "ferit ense gravem Thymbraeus Osirim": vel 'gravis' aut animo, aut aetate, aut 'gravis' propter navem, nam sequitur 'centenaque arbore fluctum verberat assurgens'. centenaque arbore non ait remis, sed arboribus, ad exprimendam navis magnitudinem, quae plures habuit remorum ordines: unde ait Lucanus "et summis longe ferit aequora remis". {{anchor+|208|Ad v. 208}} Marmore mari. {{anchor+|209|Ad v. 209}} triton pictus in navis prora: et sic ait quasi de vero Tritone, ut "galea alta Chimaeram sustinet, Aetnaeos efflantem faucibus ignes". caerula 'caerula freta', non 'caerula concha', nam versus non stat. {{anchor+|210|Ad v. 210}} laterum tenus ut "crurum tenus", ἄχρι τῶν πλευρῶν . hispida horrida, saetosa. {{anchor+|211|Ad v. 211}} Frons hominem praefert modo frontem primam partem hominis intellegere debemus; nam hoc dicit: a capite usque ad ima latera hominis monstrabatur effigies. {{anchor+|212|Ad v. 212}} spumea semifero incertum, utrum pictus, an ex aere factus. {{anchor+|213|Ad v. 213}} tot lecti proceres quare Tarchonem praeteriit: an quia illi omnes sub imperio eius fuerunt? ter denis triginta accipiamus naves fuisse, non, ut quidam volunt, singulos duces tricenas naves habuisse: nam enumeratorum militum non convenit numerus, praesertim cum sequatur 'subsidio Troiae', id est parvo auxilio: nam apud maiores bella non ambitu, sed virtute constabant. Troiae aut castra Aeneae dixit: aut 'Troiae' pro Troianis. {{anchor+|215|Ad v. 215}} iamque dies caelo concesserat non dicit diem intervenisse; nam supra ait "media Aeneas freta nocte secabat". et 'caelo concesserat' pro 'in caelo', et deest 'nocti'. {{anchor+|216|Ad v. 216}} noctivago nomen mire conpositum. phoebe luna, sicut sol 'Phoebus', item 'Titan' sol, et 'Titanis' luna. describit autem noctem mediam et dicit finitum diem secundum Romanum ritum, qui a media nocte diem numerant, et noctem similiter a medio die. nec lunae fit sine causa commemoratio: nam aliter nymphae videri non poterant. {{anchor+|217|Ad v. 217}} neque enim m. d. c. q. parenthesis est. {{anchor+|218|Ad v. 218}} clavumque regit pro 'clavo navem regit'. clavvmque regit iam ei et in quinto libro dedit gubernandi peritiam. velisque ministrat 'velis' quidam dativum volunt, non ablativum, ut si dicamus aliquem ministrare convivis. {{anchor+|219|Ad v. 219}} Medio in spatio inter navigandum. chorus comitum nymphae de navibus factae. et mire 'comitum', quia cum eo venerant. {{anchor+|220|Ad v. 220}} alma cybebe a Cybebo Phryge, qui primus ei sacrum instituit. cybebe alma mater deum, dicta Cybele vel ἀπο τοῦ κυβί- σαι τὴν κεφαλήν , id est capitis rotatione, quod semper Galli, per furorem motu capitis comam rotantes, ululatu futura praenuntiabant: Lucanus "crinemque rotantes sanguinei populis ulularunt tristia Galli". 'Cybebe' autem bacchius est; nam 'Cybele', anapaestus est, ut "hic mater cultrix Cybele", vel a Cybelo sacerdote †dici vel a Cybele. {{anchor+|222|Ad v. 222}} innabant pariter quia de navibus versae. {{anchor+|223|Ad v. 223}} Quot prius id est 'quantae'; ad numerum retulit: ergo subtraxit 'tot'. {{anchor+|224|Ad v. 224}} lustrantque circumdant et circumeunt. {{anchor+|225|Ad v. 225}} Doctissima cymodocea poetice, sicut etiam mutatio ipsa confingitur: ergo 'doctissima' quae divinitus hanc doctrinam fuerit consecuta: nam stultissimum est, quod ait quidam: ideo 'doctissima', quia Ilionei navis fuit. {{anchor+|226|Ad v. 226}} pone sequens hoc quidam ideo dictum tradunt, quod adversae videri nolunt: unde est "transque caput iace, ne respexeris". dorso eminet peritia natandi ostenditur. {{anchor+|227|Ad v. 227}} tacitis aut ipsa tacita; aut pro 'tacite et leniter'. subremigat subnatat. {{anchor+|228|Ad v. 228}} ignarum adloquitur aut praesentiae suae ignarum, aut quod e navibus nymphae factae sunt. vigilasne deum gens Aenea vigila verba sunt sacrorum; nam virgines Vestae certa die ibant ad regem sacrorum et dicebant 'vigilasne rex? vigila'. quod Vergilius iure dat Aeneae, quasi et regi et quem ubique et pontificem et sacrorum inducit peritum. et bene primo interrogat, deinde quod vigilat, approbat. 'deum' autem 'gens' propter "dis genite" et "geniture deos". {{anchor+|229|Ad v. 229}} velis inmitte rudentes hoc est rudentibus vela inmitte, id est laxa, ut est illud "notas odor attulit auras". inmitti autem dicuntur rudentes cum vela laxantur. {{anchor+|230|Ad v. 230}} sacro de vertice argute 'sacro', ne miretur Aeneas deas factas. pinus hoc loco secundum quartam dixit declinationem, in bucolicis iuxta secundam, "ut Maenalus argutumque nemus pinosque loquentes semper habet". nos sumus loquitur per definitiones. sane declamatorie hos versus explicuit. {{anchor+|231|Ad v. 231}} Perfidus qui post foedus bella commovit: hinc Latinus "ipsi has sacrilego pendetis sanguine poenas". alii e communi sermone perfidum Rutulum dici volunt, quia ipsa Troiana est. ut autem pro 'quoniam': Plautus in Pseudulo "ut lassus veni de via, me volo curare" (Ps. 661), et in Mostellaria "eundem animum mihi oportet esse gratum ut impetravi" (Mos. 220) pro 'quoniam'. {{anchor+|232|Ad v. 232}} praecipites nomen pro adverbio, 'praecipitanter'. {{anchor+|233|Ad v. 233}} rumpimus propter illud "continuo puppes abrumpunt vincula ripis". invitae ac si diceret: malueramus tibi potius servire, quam in nympharum numina commutari. teque per aequor quaerimus id est haec nobis vagandi est causa, ut te invenire possimus. {{anchor+|234|Ad v. 234}} Refecit aut 're' vacat: aut quia ante in ipsis forma fuerat navium. ergo alteram fecit. {{anchor+|235|Ad v. 235}} Dedit esse deas Graeca figura, ut "donat habere viro". aevum inmortalitatem. agitare διάγειν , hoc est agere. {{anchor+|238|Ad v. 238}} Iam loca ivssa tenent ut et supra diximus, hoc κατὰ τὸ σιωπώμενον accipiendum est; nam intellegimus, eum equites misisse per terram. {{anchor+|240|Ad v. 240}} Ne castris ivngant aut 'se' subaudis: aut 'iungant' pro 'iungantur'. {{anchor+|241|Ad v. 241}} socios veniente vocari antiquo verbo militiae usus est: viros enim 'vocari' significat eos, qui necessitate in bellum, non voluntate conveniunt. {{anchor+|244|Ad v. 244}} crastina lux deest 'veniat', hoc est crastina lux veniat tantum. [et crastina lux] si ad Aeneam referas 'spectabis' et 'non inrita dicta putaris', 'crastina lux' subaudiendum 'cum venerit'. si autem ad lucem 'spectabit' legas, 'crastina lux' suspendendum. quidam crastina lux mea si non inrita dicta putaris ingentes rvtvlae spectabit caedis acervos 'spectabit' est vera lectio, et ordo est 'si mea dicta inrita non putaris, crastina lux ingentes acervos caedis videbit': nam male quidam 'spectabis' legunt et ad lucem referunt. quod non procedit; nullus enim sic loquitur: o Aenea, nisi quae dico minime credis, o lux crastina ingentes caedis acervos videbis. alii more antiquo 'lux' pro 'luce' accipiunt: Lucilius in tertio "hinc media remis Palinurum pervenio nox" pro 'nocte'. Longus ait "deest 'venerit'": unde et ipse 'spectabis' legit. {{anchor+|246|Ad v. 246}} dextra discedens inpulit mire 'discedens': adiuvatur enim pulsus recedente eo qui inpulerit. {{anchor+|247|Ad v. 247}} Havd ignara modi inpulit navem libramenti peritia et moderationis: quippe quae fuerat navis. fugit pro 'velociter' posuit. {{anchor+|248|Ad v. 248}} ocior et iaculo breviter tribus comparavit, quoniam et sagittam ventis aequavit. {{anchor+|249|Ad v. 249}} Inde aliae celerant cursus hoc est, inde aliae nymphae aliarum navium cursus celeriores efficiunt, sicut fecerat Cymodocea. an 'aliae' naves? inscius id est rerum quas audierat; nam credere ex aperto non poterat. {{anchor+|250|Ad v. 250}} Omine augurio promissae victoriae. {{anchor+|251|Ad v. 251}} convexa hic 'convexa' epitheton est, quia ait 'supera convexa': alibi solum 'convexa' principale est. {{anchor+|252|Ad v. 252}} Alma parens idaea deum alma proprie est tellus ab eo quod nos alat, abusive tamen etiam aliis numinibus hoc epitheton datur. terram autem ipsam constat esse matrem deum: unde et simulacrum eius cum clavi pingitur; nam terra aperitur verno, hiemali clauditur tempore. dindyma mons Phrygiae. {{anchor+|253|Ad v. 253}} Turrigeraeque urbes civitates turritae, quas terra gerit; unde et cum corona turrita mater pingitur deum. ad frena leones ideo hoc fingitur, quod omnis feritas maternae subiacet adfectioni et subiugata est. figurate autem 'leones ad frena cordi', id est frenati leones. {{anchor+|254|Ad v. 254}} Propinques familiare efficias, prosperes, matures, propitium facias, ut "et propius res aspice nostras". {{anchor+|255|Ad v. 255}} Phrygibusque adsis ac si diceret, et cultoribus tuis. {{anchor+|256|Ad v. 256}} Tantum effatus breviter, ut supra ait, propter lucem iam maturam, id est plenam; nam non crepusculum, sed lux iam matura describitur. revoluta id est aperta, sicut contra involutum dicimus esse quod clausum est. rvebat autem non occidebat, sed oriebatur, cum impetu veniebat, quia per orbem: ut "et ruit Oceano nox". et est in sensu hysteroproteron: prius enim nox fugatur, sic dies oritur. {{anchor+|257|Ad v. 257}} matura multa, quasi tempestiva et quam iam esse oportebat: aut satis plena et clara. {{anchor+|258|Ad v. 258}} Sociis edicit secundum dicta nymphae. †signa sequantur numquid literarum figura faciunt pervolutam? signa sequantur vel tesserae vel tubarum, vel re vera signa militaria. {{anchor+|264|Ad v. 264}} Quales sub nubibus atris altis modo. {{anchor+|265|Ad v. 265}} Strymoniae vero grves a fluvio Thraciae Strymone, iuxta quem habitant. haec autem comparatio non ad telorum pertinet iactum, sed ad Troianorum clamorem. {{anchor+|266|Ad v. 266}} Fugiuntque notos aut quosvis ventos frigidos: nam etiam grues significant tempestatem futuram, ut in georgicis legimus "aut illum surgentem vallibus imis aeriae fugere grues": aut re vera 'notos'; horum enim calorem fugiunt cum revertuntur in Thraciam ex Aegypto. secundo num laeto? Troianorum clamor ex gaudio. {{anchor+|269|Ad v. 269}} Adlabi classibus aequor cum classibus labi; aut aequore classem labi. quidam ita exponunt, ut hoc ad phantasiam Rutulorum referant, quoniam admirantibus his unde tanta fiducia animos Troianorum incessisset, repentina facies multarum navium adpropinquantium perinde visa est, atque si ipsum aequor cum classibus allaberetur. {{anchor+|270|Ad v. 270}} Ardet apex capiti ex sequentibus intellegimus Aeneae armorum fieri descriptionem; nam dicturus est 'at non audaci Turno fiducia cessit', quamvis talia arma conspiceret. si tamen primam respicias conexionem, quasi de Turno videtur dicere: quod non procedit. 'apex' coni altitudo hoc loco. est autem Homeri et locus et comparatio. hoc autem iste violentius posuit, quod ille stellae tantum facit comparationem, hic etiam stellae pestiferae, respiciens quas clades Rutulis sit inlaturus Aeneas. possumus tamen 'apex capiti' accipere utrumque eum fuisse conplexum cum dicit 'ardet apex capiti cristisque a vertice flamma funditur', et sacerdotis per apicem et viri fortis facere mentionem. dicitur autem apex virga, quae in summo pilleo flaminum lana circumdata et filo conligata erat, unde etiam flamines vocabantur. hoc autem nomen a veteribus tractum est: apere enim veteres ritu flaminum adligare dicebant; unde apicem dictum volunt. {{anchor+|272|Ad v. 272}} Cometae sanguinei lugubre rubent pro 'lugubriter'. cometae autem latine crinitae appellantur. et stoici dicunt has stellas esse ultra XXXII. quarum nomina et effectus Avienus, qui iambis scripsit Vergilii fabulas, memorat. Plinius etiam Secundus dicit, cometas stellas esse naturales, quae apparent certis temporibus. item hoc quoque commemorat, cometas fieri de planetis quinque, unde interdum bonum, interdum pessima significant. nam si de Venere aut Iove fiant, optima praenuntiant; si de Marte aut Saturno, deteriora: nam Mercurialis semper talis est, qualis ille cui cohaeret; unde et minister deorum fingitur. hinc est ergo quod modo ait 'cometae sanguinei lugubre rubent', id est noxii. hanc stellam Electram dicunt, cum qua Iuppiter concubuit. quae cum Troiam ardentem videret, capillum lacerabat atque ita in astra est recepta. sane Avienus cometarum has differentias dicit: stella, quae obliquam facem post se trahens quasi crinem facit, Hippius vocatur. ista si ab occasu solis in ortum veniat, mala Persidi et Syriae ostendit; si ad meridiem attenderit, Africam et Aegyptum a malis relevat, solis pecoribus pestem denuntians; si septemtrionem respexerit, Aegyptum bellis et miseriis premit; si occidentem attenderit, gravat Italiam et quicquid ab Italia usque ad Hispanias tenditur; si a meridie in septemtrionem ierit, a bellis quidem externis securitatem denuntiat, sed seditiones domesticas significat. alter cometes est, cui ex gladio nomen est, nam Graece ξιφίας appellatur. cuius tractus est longior et pallidus color, neque comas habere dicitur, et hebetior eius flamma est. qui si orientem attenderit, regem Persidis dolis significat appetendum, denuntiat et bella; etiam Syrios pari conditione involvit; et Libyam atque Aegyptum fraude et insidiis nuntiat posse laborare. quod si occidentem attenderit, foedera nocua regionis eius regi significat, quae dicit per puellam conrogatam in nuptias posse dissolvi. alter cometes est, qui lampas appellatur et quasi fax lucet. hic cum orientem attenderit, omnes illas orientis partes dicit nebulis posse laborare frugesque eorum caliginoso aere corrumpi; si meridiem attenderit, Africam dicit siccitate et serpentibus posse laborare; si occidentem spectaverit, Italiam dicit adsiduis fluminum inundationibus laborare; si septemtrionem viderit, famem gentibus septemtrionalibus significat. est etiam alter cometes, qui vere cometes appellatur; nam comis hinc inde cingitur. hic blandus esse dicitur. qui si orientem attenderit, laetas res ipsi parti significat; si meridiem, Africae aut Aegypto gaudia; si occidentem inspexerit, terra Italia voti sui compos erit. hic dicitur apparuisse eo tempore quo est Augustus sortitus imperium; tunc denique gaudia omnibus gentibus futura sunt nuntiata. si septemtrionem attenderit, prospera universa significat. est alter cometes in tympani modum, qui nec valde lucet, et electri colorem habet, quem disceum vocant. iste quoniam ex uno loco non solet gigni, orbi terrarum caedes, rapinas, bella et cetera mala significat. sextum cometen appellari ex regis Typhonis nomine Typhonem dicunt, qui semel in Aegypto sit visus, qui non igneo, sed sanguineo rubore fuisse narratur; globus ei modicus dicitur et tumens, crinem eius tenui lumine apparere ferunt, qui in septentrionis parte aliquando fuisse dicitur. hunc Aethiopes dicuntur et Persae vidisse et omnium malorum et famis necessitates pertulisse. quarum †ple vel inpleniores differentias, vel in Campestro vel in Petosiri, siquem delectaverit, quaerat. {{anchor+|273|Ad v. 273}} Sirius ardor Sirius stella est in ore canis, quae, ut in tertio diximus, quantum in ipsa est, pestifera est, sed pro qualitate adiacentium aut vincitur aut maioribus utitur viribus: hinc est quod, cum certo tempore semper oriatur, non semper est noxia. sed secundum physiologicos, idcirco ‹canis› caloris sidus putatur, quod id animal igneam vim habet: nam quod natura inimicum umorem habeat, propterea fieri ut aegre aquam hauriat ad restinguendam sitim: nam ideo eos, qui rabidi canis morsu continguntur, aquam refugere et, ni cito subveniatur, perire siti, quia †nifus eius animalis, quod contrarium umori sit, similiter in corpore humano saeviat. {{anchor+|275|Ad v. 275}} Laevo noxio hic, ut "si mens non laeva fuisset": alibi pro bono, ut "siquem numina laeva sinunt". an potius 'laevo' notio, quia canis circa austrum est et astrologi notia quae sunt in caelo sinistra vocant? quod autem ait 'contristat lumine', cum de stella loqueretur, quam armis splendentibus comparavit, bene hoc Statius ad ipsa arma transtulit, dicens "armaque in auro tristia". {{anchor+|277|Ad v. 277}} praecipere pro 'praecipiendi et depellendi'. {{anchor+|279|Ad v. 279}} Quod votis optastis adest magna ars persuadentis est, ut quod cupit fieri, in praeiudicium trahat. sic hoc loco quia vult Turnus, ut optent pugnam eius socii, hanc eos semper dicit optasse. perfringere dextra fortiter facere. et bene verbo usus est militari. {{anchor+|280|Ad v. 280}} In manibus non iam in votis, sed in manibus res est. esto pro 'sit': tertia namque persona est. 'referto' autem pro 'referat'. {{anchor+|281|Ad v. 281}} Referto facta patrum alii hic distinguunt, ut sit, referat modo unusquisque facta patrum et laudes. et secutus Sallustium hoc dixit, qui ait, Hispanorum fuisse, ut in bella euntibus iuvenibus parentum facta memorarentur a matribus. alii distinguunt 'nunc magna referto facta', ut duas res dixerit: nunc unusquisque et suorum factorum meminerit, et laudis parentum. {{anchor+|283|Ad v. 283}} egressique si 'egressi', figurate dictum est. {{anchor+|284|Ad v. 284}} avdentes fortuna ivvat Terentianum "fortes fortuna adiuvat". et potest haec sententia et superioribus adplicari et per se separatim intellegi. {{anchor+|285|Ad v. 285}} Versat quos ducere contra cogitat quidem, sed non facit, ne diviso exercitu utrobique vincatur: quod sequentia indicant, nam paulo post dicturus est 'et rapit acer totam aciem in Teucros'. {{anchor+|286|Ad v. 286}} Concredere 'con' vacat. {{anchor+|287|Ad v. 287}} Altis 'puppibus', non 'pontibus'. {{anchor+|288|Ad v. 288}} Pontibus transtris, scalis navium. servare pro 'servaverunt'. {{anchor+|289|Ad v. 289}} Langventis tranquilli. brevibus vadis. se credere pro 'crediderunt'. {{anchor+|290|Ad v. 290}} Per remos id est scaphis. et deest 'descendunt'. {{anchor+|291|Ad v. 291}} Non spirant legitur et 'sperat', quod et melius est: nam dum vada esse non sperat, incidit in ea. non sperat] quia 'fracta non remurmurat unda, sed mare inoffensum crescenti adlabitur aestu'. {{anchor+|293|Ad v. 293}} precatur modo cum precibus hortatur. {{anchor+|295|Ad v. 295}} Tollite ferte ad celeritatem nimiam dictum est. findite rostris militari felle dictum est, ut etiam terra ipsa quodam modo sentiat hostis adventum. {{anchor+|297|Ad v. 297}} Statione statio est portus temporalis; nam portus est ubi hiematur. sed modo statio siccum litus significat: hoc enim dicit: potiar terra, et navem frangere non recuso. {{anchor+|302|Ad v. 302}} Innocvae innocuus est cui non nocetur, innoxius qui non novit nocere; sed hoc poetae plerumque confundunt. 'innocuae' quibus non sit nocitum; alibi "litus innocuum", quod non noceat. sed non puppis tua ἐπιδιόρθωσις et προσφώνησις . {{anchor+|303|Ad v. 303}} Dorso iniquo dorsum est durior harena, quae remeantibus fluctibus et euntibus plerumque densetur et in modum saxi durescit, quod a nautis pulvinus vocatur, a Graecis θῖν : Homerus παρὰ θῖνα πολυφλοίσβοιο θαλάσσης . Probus 'vadi dorso' pro 'vado' dictum putat, ut in georgicis "dorso nemoris". iniquo sibi nocenti. {{anchor+|304|Ad v. 304}} sustentata non ab alio, ut "fratremque ruentem sustentat dextra", sed quasi ἀνακωχεύουσα : vel 'sustentata' cum sustentaretur. Melissus 'sustentata' pro suspensa accipit: nam ideo et 'anceps' est, cum huc atque illuc nutaret. fluctusque fatigat subaudis 'eam': nam 'fluctus' nominativus est singularis. {{anchor+|305|Ad v. 305}} Exponit in undis ideo 'in undis', non 'in undas', quia in ipso loco res agitur, nec est mutatio. {{anchor+|306|Ad v. 306}} fragmina antique dictum: nam 'fragmenta' dici debere non nulli adserunt. {{anchor+|311|Ad v. 311}} Omen pugnae Sallustius "pugnam illam pro omine bello futuram". ideo ergo 'omen', quia, sicut nunc, sic ubique vincet Aeneas. invasit agrestes quia dixit "et latos vastant cultoribus agros". {{anchor+|312|Ad v. 312}} Therone hoc nomen in Pindaro lectum est tantum. et bene in honorem victoris victum laudat. {{anchor+|314|Ad v. 314}} Tunicam squalentem splendentem loricam. 'squalentem auro' splendentem auro. et significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti: squalere enim dictum a squamarum crebritate atque asperitate, quae in serpentum pisciumve coriis visuntur: alibi "quem pellis aenis in plumam squamis auro conserta tegebat", et alibi "iamque adeo rutilum thoraca indutus aenis horrebat squamis". quidquid igitur inculcatum obsitumque aliqua re erat squalere dicebatur. havrit 'ferit' modo significat, sed non nudum latus, sed quod aperuerat: et putatur hysteroproteron. quidam militarem elocutionem putant: cum enim a latere quis aliquem adortus gladio occidit, 'haurit illum' dicunt. {{anchor+|316|Ad v. 316}} Et tibi phoebe sacrum omnes qui secto matris ventre procreantur, ideo sunt Apollini consecrati, quia deus est medicinae, per quam lucem sortiuntur: unde Aesculapius eius fingitur filius; ita enim eum procreatum supra diximus. Caesarum etiam familia ideo sacra retinebat Apollinis, quia qui primus de eorum familia fuit, exsecto matris ventre natus est, unde etiam Caesar dictus est: licet varia de etymologia huius nominis dicantur, ut diximus supra. {{anchor+|317|Ad v. 317}} Quod licvit parvo legitur et 'cui licuit'. et respexit ad illud, quod ferrum nunc iuvenis vitare non potuit, quod parvus evasit. nec longe pro 'nec multo post', adverbium loci pro temporis antique. {{anchor+|320|Ad v. 320}} ivvere manus id est suae. {{anchor+|321|Ad v. 321}} Usque tamdiu, donec. dum terra donec [in] terra. labores praebvit nove dixit, cum bona praeberi dicantur. an ideo 'praebuit', quod haec Herculi profuerunt, ut ad inmortalitatem per ista perveniret. {{anchor+|322|Ad v. 322}} Ecce pharon legitur et 'Pharo', ut "it clamor caelo", ut sit dativus ab eo, quod est 'hic Pharus'. si autem 'Pharon' legeris, figuratum est; nam de nominativo transit ad dativum, dicens 'clamanti'. inertes aut quod alii inertiam obiecerint: aut quia, ubi pugnari oportet, loqui inertis est. {{anchor+|324|Ad v. 324}} Flaventem malas flaventes malas habentem, primae aetatis. et est ordo: tu quoque Cydon miserande iaceres, dum sequeris Clytium flaventem prima lanugine malas, id est dum adulescentem sectaris, cuius amore flagrabas: qui iuvenum tibi semper erant. {{anchor+|325|Ad v. 325}} Infelix nova gavdia cydon de Cretensibus accipimus quod in amores puerorum intemperantes fuerunt: quod postea in Laconas et in totam Graeciam translatum est, adeo ut et Cicero dicat in libris de re publica, obprobrio fuisse adulescentibus si amatores non haberent. propter quod poeta Cydonem inducit amatorem. novimus autem Cydonas Cretenses dici. sane 'Cydon' quando nomen est proprium, 'Cy' naturaliter producit; si appellativum, corripit 'Cy', ut "Parthus sive Cydon, telum inmedicabile torsit". tamen Statius etiam in proprio corripuit, ut "haec regi promissa Cydon haec Lampe dabamus": quod fecit, abutens licentia qua utimur in propriis nominibus. nova gavdia quem tunc primum amare coeperat. {{anchor+|326|Ad v. 326}} Stratus id est paene. securus amorum hoc loco 'oblitus': aliter "securus amorum germanae", id est contemnens, non curans. {{anchor+|327|Ad v. 327}} Miserande pro 'miserandus'; nam pro nominativo vocativum posuit, ut contra "socer arma Latinus habeto": licet illic possit accipi 'socer arma Latinus habeat': nam 'habeto' et secunda et tertia persona est. tamen etiam et alibi nominativum pro vocativo posuit, ut "corniger Hesperidum fluvius regnator aquarum". {{anchor+|328|Ad v. 328}} Stipata cohors id est unanimiter veniens. {{anchor+|329|Ad v. 329}} septem numero hoc est pro 'septem': et deest 'quia': veteres enim ita enuntiabant: Lucilius in IV. "hi prae se portant ingentes munere pisces triginta numero". an potius proprie? credibile est enim ut saepius iecerint. septenaque tela more suo pro 'septem', ut 'bina' pro duobus: "frenaque bina". {{anchor+|331|Ad v. 331}} stringentia corpus quidam ἐμφατικώτερον putant, id est iam stringentia. alii participium praesens pro futuro accipiunt, id est quae nisi essent deflexa, stringere habuerant. deflexit partim s. c. alma venus male ait Donatus, hoc loco ante dictorum oblitum esse Vergilium, quod post Iovis prohibitionem bellis facit numina interesse, non respiciens, Iovem magis deos hortatum esse in foedera, quam a bellis prohibuisse: nam et paulo post tam Iuno, quam Iuturna bellis intererunt. {{anchor+|332|Ad v. 332}} Achaten omnia nomina quae in 'tes' exeunt, vocativum in 'a' mittunt, ut 'Achates Achata', 'Thymoetes Thymoeta'. {{anchor+|333|Ad v. 333}} Suggere tela mihi ordo est: suggere tela mihi, quae in campis Iliacis in Graecorum stetere corporibus: nullum enim dextera mea in Rutulos sine causa iaculabitur telum eorum, quae iam sunt caede hostium comprobata. qui vero 'steteruntque in corpore Graium' per coniunctionem, non per pronomen legunt, hi non 'que' sed 'autem' debuisse dici putant, et mutatam a poeta coniunctionem. alii 'que' coniunctionem pro 'enim' ponunt, ut "primaque oriens erepta iuventa est". {{anchor+|336|Ad v. 336}} Transverberat scindit. {{anchor+|338|Ad v. 338}} hvic frater subit 'huic subit' id est prope venit. {{anchor+|339|Ad v. 339}} Traiecto missa lacerto quae fuerat missa retro acto lacerto. {{anchor+|340|Ad v. 340}} Protinus iugiter, continue. tenorem currendi modum, id est eodem impetu fertur. {{anchor+|341|Ad v. 341}} Moribunda morienti similis. quod ita esse etiam Sallustius comprobat et ostendit, qui ait "quasi vitabundus per tramites et saltuosa loca exercitum ductare": nam Iugurtha non vitabat legatum, sed se eum vitare simulabat. nam quia nomen est, ideo significat similitudinem, non passionem. quod si participialiter diceretur, a passivo veniret: omnia enim a passivo participia in 'dus' exeunt. moribunda similis morienti: non enim participialiter aliquid significat, sed nominis habet significationem. nominis autem significatio similitudinem habet, non passionem. quando dico 'moriturus est', vere moriturus est; moribundus autem non vere, sed similis morienti est: unde et Sallustius dixit "quasi vitabundus". nervis aut necessarie additur 'nervis', aut 'nervis' tantum 'pependit'. {{anchor+|342|Ad v. 342}} Fratris de corpore rapto si diceret 'fratrum de corpore', speciosius esset: quod ideo omisit, quia hasta Alcanoris tantum vulneraverat manum, in Maeonis vero haeserat corpore. {{anchor+|344|Ad v. 344}} est licitum quoniam non contra dixerat. femur 'femur' dicimus, quia legitur et declinatur 'huius femoris'; illius vero ablativi non invenitur nominativus "laetus eripit a femine", licet Caper in libris enucleati sermonis dicat 'femen'; sed non ponit exemplum. ergo aut 'hoc femur', aut 'hoc femen': nam 'femus' non dicimus penitus. {{anchor+|345|Ad v. 345}} Hic curibus hoc est 'tunc'. et est ordo: tunc fidens primaevo corpore advenit Clausus Curibus, qui erat de Curibus, ut "Verres Romulia": aut 'fidens Curibus', id est multitudine, ut "ecce Sabinorum prisco de sanguine magnum agmen agens Clausus". {{anchor+|346|Ad v. 346}} Rigida id est tenens eam, non vibrans et iaciens. {{anchor+|350|Ad v. 350}} Boreae de gente suprema aut originem ducentes a Zetho et Calai, qui filii Boreae et Orithyiae nymphae fuerunt, ut 'de gente' de genere accipiamus: aut certe in hyperboreis montibus natos, unde est origo venti Boreae. 'suprema' autem pro 'supremi Boreae'. si autem, ut quidam volunt, Boream principium generis accipiamus, erit 'suprema' dictum pro 'summa': quod si ventum intellegimus, 'suprema' ultima modo: sicut ‹enim› dictum est, initium flandi Boreas concipit ‹ab hyperboreis montibus›. ismara Thraciae civitas a monte Ismaro dicta. hic autem feminino 'Ismara', quia patriam dixit, ibi neutro "iuvat Ismara Baccho conserere". {{anchor+|354|Ad v. 354}} Expellere tendunt hoc est loco se invicem movere contendunt. {{anchor+|355|Ad v. 355}} Limine decenter dictum, id est in litore. {{anchor+|356|Ad v. 356}} Magno aethere id est aere in magno; nam venti in aethere non sunt, sed in aere: sic supra "atque aethera tranant cum sonitu" pro 'aerem'. {{anchor+|359|Ad v. 359}} Obnixa omnia contra mare mari, nubes nubibus, venti ventis. legitur et 'obnixi', ut referatur ad ventos. {{anchor+|361|Ad v. 361}} Haeret pede pes pro 'pedi'; nam antiptosis est. et est Homeri versiculus. {{anchor+|362|Ad v. 362}} rotantia ut "Eleusinae matris volventia plaustra": 'rotantia' ergo quae rotantur. {{anchor+|363|Ad v. 363}} torrens non Tiberis, sed quicumque alius fluvius ad tempus crescens. {{anchor+|364|Ad v. 364}} insvetos acies inferre pedestres quia saxis, quae torrens intulerat, inpediti Arcades, omissis equis pedestrem pugnam insueti inierant et a Latinis pellebantur. arcadas accusativus est pluralis, cuius ultima syllaba ideo brevis est, quia nominativus pluralis 'es' terminatur, ut 'hi Arcades', ut 'delphines delphinas'. {{anchor+|365|Ad v. 365}} Latio sequaci metonymia pro 'Latinis', ut alibi "invadunt urbem somno vinoque sepultam". {{anchor+|366|Ad v. 366}} Dimittere quando 'quando' siquidem. et est Romanae militiae: nam in locis inpeditis equos comitibus dabant et pedestri certamine confligebant. {{anchor+|369|Ad v. 369}} Quo fugitis hoc amare dictum est. et iam preces sequuntur. per vos et fortia facta adiurat eos per ipsorum facta, quoniam non habet puer proprios titulos: nam est ei prima militia. {{anchor+|370|Ad v. 370}} per ducis evandri melius 'ducis', quam si dixisset 'regis': hoc enim nomen exprimit ducentem in proelia: Sallustius "quo cupidius in ore ducis se quisque bonum et strenuum ostentantes" non dixit 'proconsulis'. devictaque bella finita, exhausta: nam hostis vincitur, non bellum. {{anchor+|371|Ad v. 371}} subit succedit, ut "cui deinde subibit". lavdi ut solet, virtuti: potest et proprie intellegi. {{anchor+|372|Ad v. 372}} Fidite ne pedibus dativus est 'pedibus': nam 'fido tibi' dicimus. {{anchor+|374|Ad v. 374}} Hac vos et pallanta ducem patria alta reposcit hoc vult patria, ut per caedes hostium revertamur. {{anchor+|375|Ad v. 375}} Numina nulla premunt argumentatur a facili, dicens, non contra deos, sed contra mortales bella tractamus. {{anchor+|377|Ad v. 377}} Ecce maris quod est efficax, in fine posuit: nam dicit eos quo fugiant non habere, cum terra teneatur ab hostibus, mare autem pedibus transire non possint. castra vero ingredi turpissimum est: aut certe etiam hoc inpossibile, si ab hostibus obsidentur, ut quidam volunt, intellegentes 'et rapit acer totam aciem in Teucros' scilicet suam, quam ducebat, ceteris relictis. magna clavdit nos obice pontus periphrasis, id est mari claudimur. et modo usus habet, ut 'hic obex' dicamus, unde quidam 'magno obice' legunt. antiqui etiam 'haec obex' dicebant, secundum quod est 'magna obice'. hinc est quod non nulli vitant generis dubietatem et legunt 'magni', scilicet 'maris'. Caper tamen in libris dubii generis probat dici et 'hic obex' et 'haec obex', quod, ut diximus, hodie de usu recessit. {{anchor+|378|Ad v. 378}} Troiam id est castra Troianorum. {{anchor+|379|Ad v. 379}} densos prorumpit in hostes ut eos hortaretur exemplo. {{anchor+|380|Ad v. 380}} Fatis iniquis exitum praeoccupavit futurum. {{anchor+|381|Ad v. 381}} Magno pondere hoc est magni ponderis, ut "aere cavo clipeum" pro 'aeris cavi'. {{anchor+|383|Ad v. 383}} Receptat ideo frequentativo usus est, quia haerentem hastam ossibus avellere facile non poterat. et expressit moram quandam et molitionem extrahentis. ergo 'receptat' est frequenti concussione divellit. tale est et illud "clipeoque sinistram insertabam aptans". {{anchor+|384|Ad v. 384}} quem non super occupat 'quem super' Lagum, subauditur 'stantem'. super occupat quem non desuper occupat: ideo autem 'desuper', quia Pallas ad evellendam hastam fuerat inclinatus. {{anchor+|385|Ad v. 385}} Nam pallas ante rventem dum furit ordo est: nam eundem Pallas ante excipit, id est dolo interimit; ille enim incautus fuerat, furens propter crudelem mortem sodalis, unde et incautus fuerat. {{anchor+|387|Ad v. 387}} Tumido in pulmone et naturaliter tumido, et quia furebat. 'in pulmone' autem 'recondit' archaismos est pro 'in pulmonem'. {{anchor+|388|Ad v. 388}} hinc sthenium petit pro 'tunc', loci adverbium pro temporis. rhoeti de gente vetusta anchemolum haec fabula in Latinis nusquam invenitur auctoribus. Avienus tamen, qui totum Livium iambis scripsit, hanc commemorat, dicens Graecam esse. Rhoetus ergo Marrubiorum rex fuerat in Italia, qui Anchemolo filio Casperiam superduxit novercam: hanc privignus stupravit. quo cognito cum eum pater persequeretur et ad poenam vocaret, fugiens ille se ad Turnum contulit: ad Daunum. merito ergo in bello Turni Dauni filio Anchemolus gratiam reddit. 'gente' autem 'vetusta' ideo, quia a Phorco, deo marino, originem ducere legitur. hoc totum Alexander Polyhistor tradit, quem Lucius Sulla civitate donavit. {{anchor+|390|Ad v. 390}} vos etiam gemini ut supra "tu quoque flaventem prima lanugine malas". {{anchor+|392|Ad v. 392}} Svis etiam suis: Lucanus "et amissum fratrem lugentibus offert". et est absolutum, suis omnibus, non suis parentibus tantum. {{anchor+|393|Ad v. 393}} Discrimina differentias. {{anchor+|394|Ad v. 394}} Thymbre pro 'Thymber', metri causa metaplasmum fecit: ipse enim superius 'Thymber' dixit. evandrius possessivum est modo, non patronymicon. {{anchor+|395|Ad v. 395}} decisa svum mire 'suum', tamquam dominum, a quo fuerat separata. {{anchor+|396|Ad v. 396}} Semianimesque micant digiti ferrumque retractant Ennii est, ut "oscitat in campis caput a cervice revulsum, semianimesque micant oculi lucemque requirunt": quem versum ita ut fuit, transtulit ad suum carmen Varro Atacinus. {{anchor+|397|Ad v. 397}} Tuentes modo videntes, alibi defendentes significat. {{anchor+|398|Ad v. 398}} Dolor et pudor sic de Mezentio "aestuat ingens uno in corde pudor mixtoque insania luctu". alii dolorem alicuius studii ardorem et promptam gloriae cupiditatem veterum more dictum volunt, ut Graeci πόνον appellant: Lucilius in quinto "nam omnibus unus dolor est captus labosque". {{anchor+|399|Ad v. 399}} Fugientem rhoetea praeter id est praeterfugientem. {{anchor+|400|Ad v. 400}} tantumque morae fuit ilo subaudis: ad mortem Ili hoc spatium fuit tantum, et haec sola mora, quo minus Ilus periret. de cuius morte cum nihil dicat, intellegendum est. {{anchor+|402|Ad v. 402}} intercipit quia intercipi aliena dicuntur. tevthra ab eo quod est 'hic Teuthras huius Teuthrae', quomodo 'Aeneas Aeneae'. {{anchor+|403|Ad v. 403}} Tyren ab eo quod est 'hic Tyres'. {{anchor+|404|Ad v. 404}} semianimis potest et 'semianimis' ab eo quod est 'semianimus' legi. {{anchor+|405|Ad v. 405}} Optato id est ex voto: per aestatem enim venti frequenter optantur et quasi contingere videntur ex voto, quia †difficuli aestate validiores sunt. {{anchor+|406|Ad v. 406}} dispersa ex diversis locis. {{anchor+|407|Ad v. 407}} mediis absolute dixit. extenditur una sicut duces diversis locis commissa proelia continuaverant. {{anchor+|408|Ad v. 408}} Acies vulcania ideo abusus est, quia comparatio ad bellum pertinet: nam de igne aciem dicere satis incongruum est: ergo 'acies Vulcania' vis ignis, quae late per campos effunditur. {{anchor+|409|Ad v. 409}} ille sedens non quasi Pallas, pugnantibus suis, nihil agat, sed comparatur illius securitati huius voluntas. victor cui vota processerunt, voti compos, ἐπιτυχών . ovantes abusio est, non proprietas. {{anchor+|410|Ad v. 410}} Coit omnis in unum id est conpellitur: unanimiter omnes fortiter faciunt. {{anchor+|411|Ad v. 411}} Sed bellis acer 'sed' modo inceptiva particula est, ut in Sallustio saepius, sicut 'at' interdum: nam non est coniunctio ratiocinantis. {{anchor+|412|Ad v. 412}} In sva colligit arma post scutum se clausit, alibi "et se collegit in arma". {{anchor+|415|Ad v. 415}} Elatam in ivgulum iugulo suo vulnus minantem. {{anchor+|417|Ad v. 417}} Fata canens quasi divinus. alii 'cavens' legunt; secundum quod non statim et divinus: nam et ab aliis audita cavere potuerat. {{anchor+|418|Ad v. 418}} Canentia lumina aut hypallage est pro 'ipse canens': aut physicam rem dixit; dicuntur enim pupillae mortis tempore albescere. {{anchor+|419|Ad v. 419}} Iniecere manum parcae traxerunt debitum sibi. et sermone usus est iuris: nam manus iniectio dicitur quotiens, nulla iudicis auctoritate expectata, rem nobis debitam vindicamus. telisque sacrarunt evandri multis experimentis ostenditur Vergilium subtiliter et aliud agentem ritum vetustissimorum sacrorum referre. hic ergo cum dicit 'telisque sacrarunt Euandri' docet, quidquid destinatum fuerit diis, id sacrum appellari. perveniri autem ad deos non posse, nisi libera ab onere corporis fuerit anima: quod nisi morte fieri non potest. oportune ergo his sacratum Halesum loquitur, cum inminebat interitus. {{anchor+|421|Ad v. 421}} Da nunc thybri pater vicinum invocat numen, circa cuius ripas bella tractantur: sic supra "tu dea, tu praesens nostro succurre labori". {{anchor+|422|Ad v. 422}} duri aut fortis, aut asperi et crudelis in hostes. {{anchor+|423|Ad v. 423}} Tua quercus in tuis ripis creata. sane superius de speciebus stativi augurii dictum est, in quibus capillorem esse diximus, quod hoc loco tangit. capillor autem dicitur cum auspicato arbor capitur et consecratur Iovi Fulguri: dicit enim his versibus 'da nunc, Thybri pater, ferro, quod missile libro, fortunam' et reliqua, 'haec arma exuviasque viri tua quercus habebit': hic ergo cum arborem nominat, videtur veteris ritus inducere mentionem. {{anchor+|424|Ad v. 424}} Avdiit modo exaudiit et ad effectum deduxit, paulo post tantum audiit, ut "audiit Alcides iuvenem". dum texit dum spoliat; nam tempus praesens est, non praeteritum ab eo quod est 'tego': sic Plautus "ego hunc hominem hodie texam pallio". et 'tegit' 'te' primam syllabam corripit, ut tantum positione longa sit. {{anchor+|425|Ad v. 425}} inermum et 'inermem' dicimus et 'inermum'. {{anchor+|426|Ad v. 426}} At non caede viri tanta perterrita sinit agmina subaudis 'esse'. {{anchor+|427|Ad v. 427}} primus abantem ideo 'primus', quia comites eius exemplum secuti sunt; nam infert 'sternitur Arcadiae proles sternuntur Etrusci' et 'agmina concurrunt ducibusque et viribus aequis'. {{anchor+|428|Ad v. 428}} oppositum obstantem, fortiter pugnantem. et quidam dubium volunt, utrum 'pugnae oppositum', an 'nodum pugnae', quod est melius. nodumque moramque bene addidit 'moram', ne 'nodum' aliud acciperemus: nam 'nodus' proprie est densa peditum multitudo, sicut 'turma' equitum, ut lectum est in disciplina militari. 'nodum' ergo pro difficultate accipe, quae vix possit resolvi. {{anchor+|430|Ad v. 430}} Grais inperdita corpora teucri quos Graeci perdere nequiverunt. Teucros autem accipimus quos secum duxit Aeneas; nam ait "quorum de numero qui sese in bella sequantur praestantes virtute legit". aliter non procedit: nam paulo post erupturi sunt qui obsidentur in castris. 'inperdita' autem quis ante hunc? {{anchor+|432|Ad v. 432}} Extremi addensent acies Lucanus "quantum pede prima relato constringit gyros acies". 'denseo' autem secundae coniugationis est. nec turba moveri tela manvsque sinit Lucanus "gladiosque suos conpressa timebat". quidam sane 'turbam' multitudinem accipiunt; nam plurali numero 'turbas' perturbationes dixerunt et strepitus: unde et Terentium "turbas lampadas" propter strepitum volunt dixisse, cum parcus senex ‹nec]2 puerperam per publicum duci suadeat nec strepitum per turbas adhiberi. {{anchor+|438|Ad v. 438}} Maiore sub hoste sub hostilitate: nam sub diversis hostibus pereunt. {{anchor+|439|Ad v. 439}} monet succedere lavso expositio talis est: monitus a sorore continuo secat agmen, atque ut vidit socios. {{anchor+|442|Ad v. 442}} feror pro 'ferri debeo', id est ire debeo. {{anchor+|443|Ad v. 443}} cuperem ipse parens spectator adesset aspere et amare dictum: multa enim mala graviora videntur si ante oculos nostros eveniant, quam si audiantur. tale est et in secundo de Polite "qui nati coram me cernere letum fecisti": non enim obicit Pyrrho, quod occiderit, quia hoc ius belli exigebat, sed quare vidente patre: et his similia, ut "inpositique rogis iuvenes ante ora parentum" et "an fratris miseri letum ut crudele videres?" et "vidi oculos ante ipse meos" et "victum tendere palmas Ausonii videre". {{anchor+|444|Ad v. 444}} Aequore ivsso pro 'ipsi iussi'. et est usurpatum participium: nam 'iubeor' non dicimus, unde potest venire 'iussus'. sic ergo hic participium usurpavit, ut Horatius verbum, dicens "haec ego procurare et idoneus imperor et non invitus". ergo satis licenter dictum est, adeo ut huic loco Probus [hic corruptum] alogum adposuerit. {{anchor+|445|Ad v. 445}} Tum deinde. {{anchor+|446|Ad v. 446}} stupet in turno id est in Turnum intuens. {{anchor+|447|Ad v. 447}} omnia quae omnia? an circa Turni arma et corpus? {{anchor+|448|Ad v. 448}} Tyranni regis superbi. {{anchor+|449|Ad v. 449}} Aut spoliis ego iam raptis lavdabor opimis aut leto insigni dilemma argumentum, quod est ab utraque parte firmissimum et concludit adversarium. spoliis opimis quae dux duci detrahit, ut diximus supra, sunt spolia opima. {{anchor+|450|Ad v. 450}} sorti pater aequus utrique est 'sorti' pro 'casui' et 'fortunae'. aequus hoc est aequo animo feret, si cecidero: quia dixerat Turnus 'cuperem ipse parens spectator adesset'. {{anchor+|452|Ad v. 452}} Frigidus arcadibus coit in praecordia sanguis praesagio mortis futurae. {{anchor+|453|Ad v. 453}} pedes apparat ire ne videatur pugnae iniquitate vicisse. {{anchor+|454|Ad v. 454}} Specula cum vidit ab alta hoc ad currus altitudinem spectat, leo ad Turni violentiam atque feritatem. et est ordo: utque leo advolat, talis est Turni imago venientis. {{anchor+|457|Ad v. 457}} Contigvum postquam vidit eum venisse intra iactum teli, scilicet ut posset feriri. {{anchor+|458|Ad v. 458}} Ire prior pallas subaudis 'voluit'. alii 'ire' pro 'it' legunt, ut sit infinitivus pro indicativo. si qua si quo modo. fors fortuna. et dictum est propter illud "audentes fortuna iuvat". avsum num pro 'audentem'? {{anchor+|460|Ad v. 460}} per patris hospitium deest 'mei'. {{anchor+|461|Ad v. 461}} Te precor alcide supra contra inferiorem hostem fluminis imploravit auxilium: nunc contra hostem maiorem viribus deum invocat virtute praestantem. {{anchor+|462|Ad v. 462}} Cernat semineci ad illud quod ait Turnus 'cuperem ipse parens spectator adesset' hic dicit 'ipse suum cernat interitum'. {{anchor+|463|Ad v. 463}} Victoremque ferant morientia lumina turni Donatus dicit 'meminerint', sed melius est 'sustineant', quasi pondus et poenam: nec enim meminisse possunt oculi. {{anchor+|465|Ad v. 465}} Lacrimasque effundit inanes hic ostendit eventum futurum. {{anchor+|467|Ad v. 467}} Stat sva cuique dies sectis philosophorum poetae pro qualitate negotiorum semper utuntur, nec se umquam ad unam alligant nisi quorum hoc propositum est, ut fecit Lucretius, qui Epicureos tantum secutus est. scimus autem inter se sectas esse contrarias: unde fit ut in uno poeta aliqua contraria inveniamus, non ex ipsius vitio, sed ex varietate sectarum. illud namque quod ait in quarto "sed misera ante diem", Epicureorum est, qui casibus cuncta concedunt: nunc quod dicit 'stat sua cuique dies', stoicorum est, qui dicunt fatorum statuta servari. sane prudenter fecit ut fluxam et vagam opinionem Epicureorum daret homini, id est sibi, — nam illud ex persona poetae dictum — hanc autem validam daret Iovi: nam stoici et nimiae virtutis sunt et cultores deorum. 'stat' autem fixa est. 'dies' vero tempus vitae; nam feminino usus est genere: cum enim masculino utimur, re vera diem significamus. sane prudenter negaturus a causa coepit, quia qui rogat, dum suspensus expectatione est, potest audire causam, cur sibi postea negatum sit; ceterum si statim neges, non admittit excusationem: ideo negaturus Iuppiter sic coepit. breve tempus vitae quia quandoque finitur: ipse paulo post "Rhaebe diu, res si qua diu mortalibus ulla est, viximus", item Cicero "quid est enim hoc ipsum diu, in quo est aliquid extremum?" {{anchor+|468|Ad v. 468}} Omnibus est magna consolatio, quae ostendit non esse dolenda communia. quis enim indignetur, contingere eum quod omnium est? sed famam extendere factis contra illud quod occurrebat, vitanda esse ardua, si communis omnibus mors esset, vita brevis, dicit ideo amandas esse virtutes, ut vitae brevitas fama et gloriae meritis possit augeri. {{anchor+|469|Ad v. 469}} Opus officium. {{anchor+|470|Ad v. 470}} Gnati deum ut Achilles Thetidis, Memnon Aurorae, Ascalaphus Martis. {{anchor+|471|Ad v. 471}} Sarpedon secundum Vergilii declinationem, ut "nothum Sarpedonis alti", paenultima habebit accentum in nominativo; secundum Homerum, qui et Sarpedontos et Sarpedonos facit, et ultima et paenultima syllaba habet accentum. etiam sva turnum multi 'et iam' legunt, ut sit 'ecce'. et pertinet ad consolationem si cito periturus est ille qui vincit. {{anchor+|472|Ad v. 472}} Metas fines, ut "his ego nec metas rerum nec tempora pono". pervenit bene ad exprimendum celerem mortis adventum praeterito usus est tempore. {{anchor+|473|Ad v. 473}} Rutvlorum reicit arvis respiciendo fecit partem feliciorem, ut "aspice nos hoc tantum": quicquid enim Iuppiter videt, admodum iuvat. reicit 're' naturaliter brevis est et eam pro longa posuit: sic alibi "reice, ne maculis infuscet vellera pullis": quod licet possit excusari, quia cum facit 'reieci', 'i' inter duas vocales posita, producit superiorem, ut dicamus longam eam esse spe, quia per declinationem longa futura est: tamen quia in hac re argumentum magis est quam ratio, dicamus ectasin factam, quae poetis plerumque conceditur. {{anchor+|475|Ad v. 475}} Fulgentem diripit ensem ne iacto telo inermis esset. {{anchor+|477|Ad v. 477}} Viam molita hoc est cum difficultate quaesivit: per quod et soliditas clipei, et minus firmus hastae iactus ostenditur. {{anchor+|478|Ad v. 478}} strinxit tactu modico praeteriit: ita enim ab antiquis dicebatur: et est significatio levis vulneris. {{anchor+|479|Ad v. 479}} ferro praefixum robur periphrasis hastae. {{anchor+|481|Ad v. 481}} Nunc mage sit legitur et 'nunc magis est', unus tamen sensus est. sed si 'mage' legamus, propter metrum dictum est pro 'magis', sicut etiam 'pote' pro 'potis': Persius "qui pote? vis dicam? nugaris, cum tibi, calve": quod adeo in usum venit, ut etiam in prosa inveniatur: Cicero in frumentaria "mage condemnatum hominem in iudicium adducere non posse". penetrabile pro 'penetrale' dicitur: nam quod penetrat 'penetrale' dicitur, quod autem penetratur 'penetrabile'. {{anchor+|482|Ad v. 482}} tot ferri terga non dicit quot terga, sed multa. {{anchor+|483|Ad v. 483}} cum pellis quidam 'pellis' humiliter dictum accipiunt. {{anchor+|484|Ad v. 484}} Cuspis ingens ita accipiendum est, ne incongruum sit, de puero si dixeris 'ingens pectus'. sane cuspidem abusive pro hastae mucrone posuit. {{anchor+|485|Ad v. 485}} Et pectus perforat hic subdistinguendum, ut 'ingens', sicut diximus, ad superiora possit referri. {{anchor+|487|Ad v. 487}} Animusque sequvntur 'animus' pro anima: nam animus consilii est, anima vitae. quidam secundum Epicureos animam per totum corpus divisam esse volunt, et exinde posse fieri ut quis amputata parte corporis vivat: animum vero esse τὸ ἡγεμονικὸν animae, sine quo vivere non possumus: ergo secundum sectam sibi notam poetam locutum. {{anchor+|488|Ad v. 488}} sonitum super arma dedere Homeri est ἀράβησε δὲ τεύχε' ἐπ' αὐτῷ . {{anchor+|491|Ad v. 491}} Referte evandro potest et hic distingui, potest et supra 'referte', ut sit 'Euandro remitto qualem meruit filium'. {{anchor+|493|Ad v. 493}} quidquid pro 'quodcumque': Plautus in Bacchidibus "quidquid est nomen sibi" (Bac. 25). solamen hvmandi est solacium dolentis scilicet patris: quia hoc solacium est viventium, humare defunctos. {{anchor+|494|Ad v. 494}} Stabunt constabunt. hoc ergo dicit: non illi parvo, non parvo periculo, constabunt Aeneae hospitia. et est proverbialis sensus. {{anchor+|496|Ad v. 496}} Baltei potest et synaeresis esse 'baltei', potest et hypermetrus versus; nam sequens a vocali inchoat. balteus autem a numero singulari masculini est tantum generis: Iuvenalis "balteus et tunicae et cristae": in numero vero plurali et neutri: idem Iuvenalis "quotiens rumoribus ulciscuntur baltea". {{anchor+|497|Ad v. 497}} Inpressumque nefas insculptum Danaidum nefas. Donatus tamen 'inpressum' dicit coactum, quod a patre conpulsae sunt facere. sane fabula talis est. Aegyptus et Danaus fratres fuere. sed cum inter eos contentio de Memphidis imperio fuisset, multis saepe †aduotus contumeliis Danaus fratri Aegypto cessit imperio et relicta ‹patria› ad Peloponnesum perrexit. cuius cives ibi rex factus a suo nomine Danaos appellavit. quod cum Aegyptum momordisset, veritus, ne Danaus de filiabus per generos et nepotes auxilia conquireret, fraude concepta, filiis suis quinquaginta fratris filias in matrimonium postulavit. quas Danaus, dolorem exilii retinens, mox promisit. sed cum factae essent nuptiae, sponsae omnes sponsos suos, monente patre Danao, nuptiali nocte necaverunt: sola Hypermestra servato Lynceo fugam dedit, qui post adeptus patruum Danaum interemit. hae Danaides apud inferos hanc poenam habuisse dicuntur, ut in dolium pertusum aquam mittant. nefas declinatione caret. sub nocte pro 'in nocte'. {{anchor+|499|Ad v. 499}} Clonus evrytides laus ab artifice, ut "mira quem fecerat arte Lycaon", item "divini opus Alcimedontis". caelaverat auro non auro caelaverat, sed in auro. {{anchor+|500|Ad v. 500}} ovat iactat, gloriatur. et est ordo, quo spolio potitus ovat gaudetque. {{anchor+|501|Ad v. 501}} Nescia mens hominum hoc ad Turnum pertinet: quia propter hunc periturus est balteum, quem nunc se sustulisse laetatur. {{anchor+|502|Ad v. 502}} servare modum num quia 'nescia', ideo 'nec servare modum'? sublata elata. {{anchor+|503|Ad v. 503}} Magno cum optaverit emptum 'magno emptum', scilicet pretio: sci et alibi "et magno mercentur Atridae". et est sensus talis: erit tempus quo Turnus optabit quovis pretio redimere, ne ipse Pallantem occidisse videatur. {{anchor+|505|Ad v. 505}} Multo gemitu cum multo gemitu. multo gemitu lacrimis: minus est hic 'cum'. {{anchor+|507|Ad v. 507}} O dolor hos duos versus plerique a poeta dictos volunt, alii a sociis qui reportant cadaver. 'dolor' autem propter illud 'haec te prima dies bello dedit, haec eadem aufert', 'decus' propter illud 'cum tamen ingentes Rutulorum linquis acervos'. {{anchor+|510|Ad v. 510}} mali tanti de morte Pallantis scilicet, ut postea inferantur quae praeterea addit. certior auctor id est nuntius verus. {{anchor+|511|Ad v. 511}} Tenvi discrimine leti modico mortis interstitio: per quod magna Pallantis virtus ostenditur, quo interempto omnis est in fugam conversus exercitus. {{anchor+|512|Ad v. 512}} Versis fugatis. {{anchor+|513|Ad v. 513}} latumque per agmen 'latum limitem ardens agit per agmen', id est facit: sic melius, quam si dicas 'latum per agmen'. ergo sic intellegamus, aut per ordinem, aut per hypallagen; nam et supra sic ait "haec ego vasta dabo et lato te limite ducam". {{anchor+|515|Ad v. 515}} Pallas evander in ipsis omnia sunt oculis erat rectum: Pallas, Euander, mensae quas advena primas tunc adiit, dextraeque datae, in ipsis omnia sunt oculis. sed perite scissa est narratio, per quam animus Aeneae perturbatus exprimitur. {{anchor+|517|Ad v. 517}} tunc adiit quidam 'tunc' pro 'quondam' accipiunt. {{anchor+|518|Ad v. 518}} quattvor hic ivvenes emphasis virtutis quod multos, quod iuvenes, quod armatos, quod rapit: minus enim fuerat si dixisset 'capit': unde in XI. "vinxerat et post terga manus, quos mitteret umbris inferias". {{anchor+|519|Ad v. 519}} Inferias quos immolet umbris inferiae sunt sacra mortuorum, quod inferis solvuntur. sane mos erat in sepulchris virorum fortium captivos necari: quod postquam crudele visum est, placuit gladiatores ante sepulchra dimicare, qui a bustis bustuarii appellati sunt. {{anchor+|520|Ad v. 520}} Captivo sanguine pro 'captivorum', ut "captivi pendent currus", item "captivaque vestis congeritur": et est, ut diximus, speciosus ornatus. {{anchor+|521|Ad v. 521}} Mago dativus est, ut supra "Ilo namque procul". contenderat adversum iecerat. {{anchor+|522|Ad v. 522}} ille astu 'astu' pro scientia bellica. subit subsidit. {{anchor+|524|Ad v. 524}} Per patrios manes et spes surgentis ivli per eas personas rogat, propter quas precatur. et bene, ut in belli calore, breviter omnes locos ad impetrandam veniam conplectitur. {{anchor+|526|Ad v. 526}} Penitus defossa talenta multi enim divitias suas obruebant: unde Horatius "quid iuvat inmensum te argenti pondus et auri furtim defossa timidum deponere terra?" sane melius 'infossa' diceret, quam 'defossa', ad quod est metri necessitate conpulsus: nam fugit dubiam syllabam. et quidam volunt, tria genera argenti vel auri poetam conplexum, signatum, factum, infectum: signatum, quod in vasis et signis, ut 'caelati argenti'; infectum quod in massis, ut 'infectique mihi'. atqui talentum non ad numerum solet, sed ad pondus referri; nisi forte usum temporis sui heroicis temporibus poeta voluerit applicare. {{anchor+|528|Ad v. 528}} Non hic victoria teucrum vertitur in meo scilicet interitu. Lucanus "non pondera rerum, nec momenta sumus". {{anchor+|529|Ad v. 529}} dabit discrimina 'dabit' aut conpensabit, aut faciet, ut "quas turbas dedit". 'discrimina' autem differentiam circa eventum et victoriam. {{anchor+|532|Ad v. 532}} Gnatis parce tuis 'talenta parce' per accusativum Plautine dictum, qui ait in Milite "parce vocem" (Mil. 1220). sane qui in Vergilium scripsit declamationes, de hoc loco hoc ait ex persona Aeneae: 'inprobus es, qui aut regi dones, aut filios exheredes'. 'parce' autem est secundum antiquos 'serva', ut apud Lucilium et Ennium invenitur. quod autem dicit 'gnatis parce tuis', cum supra dixerit 'gnatoque patrique', non est contrarium: nam 'liberos' etiam unum dicimus filium, adeo ut Terentius etiam filiam 'liberos' dixerit, ut in Hecyra "qui illum dignum decreverunt, suos cui liberos committerent", ubi pater de filio ad uxorem loquitur. ergo usurpavit, respiciens ad 'liberos', ut gnatos de uno diceret. commercia vicissitudines et ignoscendi facultatem; vel captivorum redemptionem. {{anchor+|533|Ad v. 533}} iam tum pallante perempto pro 'iam tum cum Pallantem peremit'. {{anchor+|534|Ad v. 534}} hoc patris Anchisae manes idem sentire et patrem et filium dicit, quasi hoc commodum ad illos pertineat. {{anchor+|537|Ad v. 537}} Nec procul haemonides hoc nomen licet possit esse patronymicon, quia in 'des' exit, ut dicamus Haemonis filius, tamen melius est ut id proprium esse dicamus, quia nusquam aliud nomen eius aut praemissum est aut secutum: ergo simile est patronymico, ut sit 'Haemonides' sicut Thucydides. {{anchor+|538|Ad v. 538}} Infula fascia in modum diadematis, a qua vittae ab utraque parte dependent: quae plerumque lata est, plerumque tortilis de albo et cocco. {{anchor+|539|Ad v. 539}} Insignibus armis Asper sic legit et utitur Sallustii exemplo, qui ait "equo atque armis insignibus": Probus vero 'insignibus albis' dicit legendum, ut vestes albas accipiamus, quae sunt sacerdotibus congruae, sicut Statius de Amphiarao dicit. {{anchor+|540|Ad v. 540}} agit campo insequitur per campum. {{anchor+|541|Ad v. 541}} Immolat quasi victimam, ut ille consueverat: nam hoc verbo ad sacerdotis nomen adlusit. sane immolari proprie dicuntur hostiae, non cum caeduntur, sed cum accipiunt molam salsam: Cato in originibus ita ait "Lavini boves immolatos, prius quam caederentur profugisse in †siciliam". ingentique umbra tegit aut magnitudine corporis sui, aut clipei obumbrat eius cadaver: aut 'ingenti umbra', id est morte tegit, ut "in aeternam clauduntur lumina noctem": aut 'ingenti umbra tegit' secundum usum accipiendum, id est insultatione eum opprimit et adumbrat, ut superatos dicimus adumbratos: aut 'ingenti umbra tegit' †aut inferior tegat adversum hostes a fortiore quod institutum vivunt causa spoliorum detrahendorum: sequitur enim 'arma Serestus lecta refert humeris'. serestus Serestos duos intellegamus, unum in castris et unum cum Aenea: nam Troiani nondum erupere de castris, ut intellegamus eum quem supra dixit. ergo duo sunt; nec mirum, cum et ipse dixerit, quod exemplo esse possit "Assaracique duo". {{anchor+|542|Ad v. 542}} Lecta refert proprie dixit: nam spolia quae aptantur tropaeis, legi dicuntur, id est eligi. tibi rex gradive ut "tibi, Phoebe, sacravit". tropaeum declinatio latina est, unde paenultima habebit accentum; in numero vero plurali quia tropaea dicimus, sicut Graeci, nec aliquid inde mutilamus, erit in antepaenultima accentus, sicut apud Graecos. {{anchor+|543|Ad v. 543}} Instavrant acies κατὰ τὸ σιωπώμενον ante fusas accipimus ex eo quod dixit 'instaurant'. vulcani stirpe creatus notandum stirpem de patre dictam, cum semper de longa generis significatione dicatur. {{anchor+|544|Ad v. 544}} veniens pro 'qui venerat'. {{anchor+|545|Ad v. 545}} Dardanides patronymicon a maioribus. anxyris ense sinistram quidam ex hoc volunt intellegi etiam Umbronem occisum: constat enim vere ab Aenea occisum, sicut ipse in catalogo ait "sed non Dardaniae medicari cuspidis ictum evaluit". {{anchor+|546|Ad v. 546}} deiecerat plusquamperfecto usus est ad exprimendam celeritatem, ut "suras incluserat auro". {{anchor+|547|Ad v. 547}} Dixerat ille aliquid proverbialiter dictum est, ac si diceret, non mirum sic occisum esse eum qui sibi plurimum adrogabat. Cornutus ut sordidum inprobat. {{anchor+|548|Ad v. 548}} Caeloque animum fortasse ferebat forte se exaequaverat caelo, ut de Aenea Drances "quibus caelo te laudibus aequem": aut 'ferebat' elevabat, quod solus esset maiore senectute victurus, debellatis omnibus, id est Aenea cum suis. {{anchor+|549|Ad v. 549}} longos pro 'multos'. {{anchor+|551|Ad v. 551}} Silvicolae favno dryope quem nympha crearat Faunus hoc loco quidam rusticus intellegendus est, non deus, sicut supra Anxyr, quem legimus Iovem. alii Fauni filium, sed antequam Faunus in deorum numero reciperetur. non nulli etiam nympham non deam volunt, sed Graece sponsam dictam, vel quae recens nupta sit, ne incredibile sit ex duobus numinibus procreatum esse mortalem: quamquam haec numina secundum Aristotelem aliquando moriantur: nam et Eryx, Veneris et Neptuni filius, ab Hercule occisus est. {{anchor+|552|Ad v. 552}} Ille reducta id est longa, ut "interea videt Aeneas in valle reducta". et intellegimus protenta hasta Tarquiti arma esse inpedita. alii 'reducta' retro acta dicunt, quod non procedit. {{anchor+|553|Ad v. 553}} inpedit non permisit usui esse ad protegendum Tarquitum. {{anchor+|555|Ad v. 555}} deturbat terrae hoc est in terram. {{anchor+|556|Ad v. 556}} super haec inimico pectore fatur quaeritur quid tantum iste commiserat, ut sic saeviret Aeneas? sed ubique de morte Pallantis obicitur dolor. {{anchor+|557|Ad v. 557}} Istic nunc sarcasmos est, id est hostilis inrisio. 'istic' autem pro 'hic'. non te optima mater utrum vere mater, an terra patria? {{anchor+|558|Ad v. 558}} Patrio sepulchro aut etiam hinc apparet, Faunum hominem fuisse: aut, ut quidam volunt, potest hoc ad matrem referri, ut dicat Aeneas quod mater eum sepelire non possit in sui patris monumentis, id est in avi eius materni. {{anchor+|559|Ad v. 559}} alitibus feris σαρκοφάγοις οἰωνοῖς : Plautus "avi me ferae similem faciam, ut praedicas" (Capt. 123). {{anchor+|560|Ad v. 560}} Inpasti ita avidi, ut semper credantur inpasti, sicut de harpyiis dixit "et pallida semper ora fame", quasi fame. {{anchor+|561|Ad v. 561}} prima agmina qui agminis erant primi. {{anchor+|562|Ad v. 562}} fortemque numam fuluvmque camertem fulvum ξανθόν . horum in catalogo meminit. {{anchor+|564|Ad v. 564}} Avsonidum pro 'Ausonidarum', sicut 'deum' pro 'deorum': nam 'Ausonidum' a genere feminino venit ut 'haec Ausonis' et 'hae Ausonides'. 'Ausonidarum' vero venit ab eo quod est 'hic Ausonida huius Ausonidae'. tacitis regnavit amyclis inter Caietam et Terracinam oppidum constitutum est a Laconibus, qui comites Castoris et Pollucis fuerunt — cum Glauco, filio Minois, in Italiam venerunt et misti cum Ausonis — et ab Amyclis, provinciae Laconicae civitate, ei inditum nomen est. Lacones itaque isti cum secundum Pythagoream sectam a caede omnium animalium abstinerent — unde Iuvenalis "cunctis animalibus abstinuit qui tamquam homine" — et ex vicinis paludibus natas serpentes occidere nefas putarent, ab iisdem interempti sunt: unde Amyclas tacitas dicit, id est Pythagoreas: nam Pythagorica virtus est quinquennale silentium. Cicero propter nimiam modestiam perisse illos ait, dum a finitimis accipiunt iniurias et tacent eas. est et alia expositio: cum frequenter falso nuntiarentur hostes et inani terrore civitas quassaretur, lata lege cautum est ne quis umquam hostis nuntiaret adventum. postea cum vere hostis veniret, nullo nuntiante, ex inproviso civitas capta est: unde tacitae Amyclae dictae sunt, quod periere silentio. hinc est quod ait Lucilius "mihi necesse est loqui: nam scio Amyclas tacendo perisse". vel 'tacitis' de quibus taceatur, id est ignobiles et non dignae aliqua opinione: vel hypallage est pro 'ipse tacitus'. {{anchor+|565|Ad v. 565}} Aegaeon qualis ipse est qui et Briareus dicitur, Caeli et Terrae filius. alii hunc ex Terra et Ponto natum dicunt, qui habuit Cottum et Gygen fratres. hic contra Titanas Iovi adfuisse dicitur, vel, ut quidam volunt, Saturno. ignem pectoribus arsisse Asper dicit, ignem hunc animae intellegendum calorem, venientem ex ferocia, ut sit 'cum vim suae crudelitatis efflaret', ut in georgicis "spirantem naribus ignem" de equo. alii ignem hunc fulminis volunt, ut sit dictum quemadmodum in primo "illum expirantem transfixo pectore flammas". sane notandum 'ignem arsisse', cum igni alia res ardeat. {{anchor+|567|Ad v. 567}} iovis cum fulmina contra quia dicitur flammam emisisse oribus suis contra Iovis fulmen. Homerus nihil dicit aliud, quam centum manus eum habuisse et auxilio eum Iovi adversus Neptunum, Iunonem et Minervam fuisse. et forte aut suum ignem, aut Iovis, acceptum spirasse pro eo, ut sit 'contra' non adversus Iovem, sed similiter, a pari, ut Terentius in Adelphis in capite comoediae "ille ut item contra me habeat facio sedulo". {{anchor+|568|Ad v. 568}} paribus id est inter se paribus. {{anchor+|569|Ad v. 569}} Sic ut non unam manum putares: namque ad hoc pertinet comparatio, ut intellegamus, eum multitudinis vice dimicasse. desaevit autem hic valde saevit, alias saevire desinit. {{anchor+|570|Ad v. 570}} Intepvit mucro nimia scilicet caede. {{anchor+|571|Ad v. 571}} Quadriivges propter homoeoteleuton noluit dicere 'quadriiugos', et contulit se ad aliam declinationem: nam et 'quadriiuges' et 'quadriiugos' dicimus, sicut 'inermis' et 'inermus', 'exanimis' et 'exanimus'. {{anchor+|572|Ad v. 572}} Atque illi equi scilicet, nam ad superiora retulit: quod sciendum est esse vitiosum; interposuit enim 'adversaque pectora'. longe gradientem longis gradibus incedentem: et est militaris incessus. aut e longinquo. {{anchor+|574|Ad v. 574}} effunduntque ducem et hoc loco omisit occisum, ut supra "Dardanides contra furit". {{anchor+|575|Ad v. 575}} Biivgis erit nominativus 'hic biiugus': nam alias biiugibus faceret, si esset tertiae formae ab eo quod est 'hic biiugis, huius biiugis'. {{anchor+|579|Ad v. 579}} adversaque ingens hoc est adversus ipse cum hasta apparuit. et bene 'ingens' visus, cum adversa hasta minaretur. {{anchor+|581|Ad v. 581}} Non diomedis equos nec currum cernis achillis duos obicit a quibus est victus Aeneas, nec tamen usquequaque: nam eorum impetus evitavit. {{anchor+|583|Ad v. 583}} vesano hic poeta adfectionem suam accommodavit dicendo 'vesano'. {{anchor+|585|Ad v. 585}} Dicta parat potest legi et 'dicta parat contra'. {{anchor+|586|Ad v. 586}} Pronus pendens 'pronus' nomen est, nam et comparatur, ut 'pronior'. si autem participium esset, fieret vitiosa elocutio sine interpositione coniunctionis. {{anchor+|587|Ad v. 587}} admonvit praeterito praesenti. proiecto extento, ut "proiectaque saxa Pachyni". proiecto] id est ante iacto. {{anchor+|592|Ad v. 592}} Lucage nulla tuos currus fuga segnis equorum prodidit a. v. v. e. h. v. haec adlocutio contraria est superiori, hoc enim continet: obiecisti mihi quod sim et a Diomede et ab Achille conversus in fugam; te vero, o Lucage, nec equorum tarditas prodidit, quod mihi contigit cum a Diomede occisus est Pandarus qui in eodem curru dimicabat, nec aliqua umbra equi tui sunt territi, quod factum saepius in Homero legitur, sicut et paulo post Turnum agit imago bella deserere. potest tamen et ad illud referri quo tempore eum ab Achille nube cava Neptunus eripuit, ut in quinto commemoratur. potest et ad aliud referri, quod Niphaeus paulo ante ab equis suis proditus est. {{anchor+|594|Ad v. 594}} Ipse rotis saliens sarcasmos est; nam per inrisionem dictum est, qui non morte deiectus es: ille enim vulneratus ceciderat. 'rotis' autem curru, a parte totum. {{anchor+|598|Ad v. 598}} Sine permitte, relinque, patere, id est συγχώρησον . {{anchor+|601|Ad v. 601}} Latebras animae pectus definitio est pectoris, id est in quo anima latet et continetur. {{anchor+|602|Ad v. 602}} Edebat quasi ad spectaculum: unde et munerum editores vocantur. funera caedes, ut "quis funera fando explicet". {{anchor+|603|Ad v. 603}} torrentis aquae notandum quod 'aquae' addiderit, cum absolute 'torrens' dicatur. {{anchor+|604|Ad v. 604}} more furens exposuit superiora epitheta. tandem erumpunt solutam obsidionem ostendit. {{anchor+|605|Ad v. 605}} ascanius puer syllepsis. est ordo: Ascanius et iuventus; nam 'obsessa' et ad Ascanium pertinet. {{anchor+|608|Ad v. 608}} Ut rebare ut arbitrabaris, verum est quod Troiani Veneris virtute nituntur. et dictum est per ironiam: nam superfluo quidam hanc orationem simpliciter dictam volunt, ut re vera dicat Iuppiter per se nihil posse Troianos. quod falsum est, adeo ut Iunonis oratio ad ironiam, non ad simplicia verba respondeat. nec te sententia fallit hoc per parenthesin dictum est. {{anchor+|609|Ad v. 609}} Vivida id est fortis, ut "sed bello vivida virtus". {{anchor+|611|Ad v. 611}} Cui ivno summissa humilis. et quia intellexit obliqua Troianorum accusatione inpugnari suum pudorem, etiam ipsa respondet oblique. {{anchor+|612|Ad v. 612}} Tristia vel quae tristem faciant: vel quae severa: Terentius "tristis veritas inest in vultu atque in verbis fides", item contra Vergilius "furias amnemque severum", id est tristem. {{anchor+|615|Ad v. 615}} Quin ut non: nam confirmativa particula est. quidam hunc ordinem esse volunt: namque si mihi, quae quondam fuerat, vis in amore foret, non hoc mihi negares, quin possem pugnae subducere Turnum. alii hoc genus elocutionis accipiunt, ut per ea quae per parenthesin posita sunt, reliquo sensui occurratur, non his quae primo posita sunt: hic enim ad illud quod insertum est 'non hoc mihi namque negares omnipotens' 'quin et pugnae subducere Turnum et Dauno possem incolumem servare parenti'. alioquin dempta hac parenthesi, non congruit primum cum postremo, si ita dicas 'si mihi quae quondam fuerat quamque esse decebat, vis in amore ‹foret›, quin et pugnae abducere Turnum et Dauno incolumem possem servare parenti': Plautus in Cistellaria "is servus, sed abhinc annos factum est XVI., cum conspicatus est primo crepusculo puellam exponi" (Cas. 39-41, non Cist.). {{anchor+|617|Ad v. 617}} Nunc pereat teucrisque pio det sanguine poenas ductus est; nam non agit ut pereat, sed magis favet eius saluti: nam statim subicitur, cur indigne fiat 'ille tamen nostra deducit origine nomen', ut in secundo "iamdudum sumite poenas, hoc Ithacus velit et magno mercentur Atridae". quod autem dicit 'pio sanguine', Aeneae eum latenter exaequat, qui ubique inducitur cultor deorum. {{anchor+|618|Ad v. 618}} Ille tamen quamquam moriturus est, tamen a diis originem ducit. nostra divina, id est aut Iovis, aut Iunonis, aut omnium deorum. {{anchor+|619|Ad v. 619}} Quartus pater abavus: nec est contrarium illud, quod ait supra "cui Pilumnus avus": potuit enim fieri ut et avus eius et abavus a Pilumno Pilumni nominarentur. ergo per patris appellationem ostendit cognationem. {{anchor+|621|Ad v. 621}} rex aetherii breviter sic fatur ubique reges breviter loquentes ostendit "Iuppiter haec paucis" et "tum breviter Dido vultum demissa profatur". {{anchor+|622|Ad v. 622}} Si mora praesentis leti ex Iovis concessione quali arte egerit Iuno, cognoscitur, scilicet ut Turnus posset evadere. caduco morituro. {{anchor+|623|Ad v. 623}} Ponere facere, vel, ut quidam volunt, constituere et decernere: alii 'ponere' pro 'dare', ut "haec pro virginitate reponit?" sane 'ponere' facere, sicut Lucilius Homerum secutus, qui ait ἄλγε' ἔθηκε id est fecit. alii 'ponere' putare, ut solet dici 'pone me hoc fecisse'. {{anchor+|625|Ad v. 625}} Hactenus indulsisse vacat id est sufficit. ingenti arte locutus est: nam dicendo 'vacat' ostendit, supra hoc breve spatium ulterius bonam stellarum inradiationem Turni fata differre non posse: unde non ait 'indulsisse libet', sed 'vacat', ac si diceret: iam undique in mortem truditur Turnus, hoc tantum vacat spatium, id est intervallum temporis, quasi hoc spatium, hic locus est ut parumper differatur. hinc est quod et supra ait "metasque dati pervenit ad aevi". {{anchor+|626|Ad v. 626}} Venia vlla beneficium, quod te speras mereri. et duas habet significationes: quod petitur, ut hic, et quod conceditur, ut "si qua est victis venia hostibus, oro". {{anchor+|627|Ad v. 627}} mutarive deest 'posse'. an mutatum iri? {{anchor+|628|Ad v. 628}} Quae voce gravaris quae negas fato; vox enim Iovis fatum est: Statius "et vocem fata secuntur". hoc autem dicit: utinam quae negas voce, id est fato, mente praestares. nam si Iovis vox fatum est, potest aliud fando fati ordinem commutare. 'gravaris' autem negas, graviter fers. et hac elocutione non nisi per accusativum utimur, ut si dicas 'gravor adventum tuum', id est graviter fero, gravor praesentiam tuam: nam et ipse sic dixit 'quae gravaris'. aliter non dicimus in hac significatione. similiter etiam accusativo casu utimur, cum volumus absolutam facere elocutionem et per gerundi modum aliquid dicere, ut 'petendum mihi est equum, codicem, byrrum' — hinc Vergilius "aut pacem Troiano ab rege petendum", sic Sallustius "castra sine vulnere introitum" — nam si dixeris 'petendus est codex', iam non per gerundi modum agis, sed participialiter loqueris. {{anchor+|629|Ad v. 629}} Rata firma, perpetua. {{anchor+|631|Ad v. 631}} Veri vana feror id est sum veritatis ignara. {{anchor+|632|Ad v. 632}} orsa pro dictis et fatis. {{anchor+|634|Ad v. 634}} Nimbo succincta id est nubibus, quia praemisit 'agens hiemem': quod nisi esset, splendorem acciperemus, qui est circa corpus deorum. {{anchor+|636|Ad v. 636}} tum dea potest sensu integro 'dea' detrahi. nube cava erit nominativus 'haec nubes'; nam 'nubs' non dicimus, quod ait Livius Andronicus, qui primus edidit fabulam [Latinam] apud nos. {{anchor+|638|Ad v. 638}} Ivbasque propter equinam caudam, quae esse solebat in galeis, ut "cristaque hirsutus equina". {{anchor+|639|Ad v. 639}} Divini adsimulat capitis hoc ex persona poetae dictum est de Aenea, intuentis futura: nam post mortem in numerum referetur deorum. inania nec a membris, nec a mente venientia. {{anchor+|641|Ad v. 641}} Obita morte sumpta, suscepta et conpleta: obiri enim supremus dies dicitur. {{anchor+|642|Ad v. 642}} aut quae sopitos d. s. s. 'quae somnia' pro 'qualia insomnia', quae per somnum videmus. {{anchor+|643|Ad v. 643}} Exultat 'exultare' est gaudere, et per se plenum est: nam 'insultare' est irridere inimicos. et dicimus 'insulto tibi', licet Sallustius dixerit "multos ab adulescentia bonos insultaverat": quamvis possit illic alia esse significatio, id est in multos bonos insultaverat, hoc est impetum fecerat. {{anchor+|644|Ad v. 644}} Inritatque virum telis ideo hac arte agit Iuno et imagine decipit Turnum, quia si ei ex aperto fugam suaderet, more viri fortis ille fugae praeponeret mortem, cum praesertim ipse in sequentibus dicat "usque adeone mori miserum est?" {{anchor+|648|Ad v. 648}} Turbidus elatus adrogantia, tumens. {{anchor+|649|Ad v. 649}} pactos nunc passivum, ut 'pacta puella'. {{anchor+|650|Ad v. 650}} Tellus quaesita per undas sic alibi "en agros et quam bello, Troiane, petisti Hesperiam metire iacens". {{anchor+|651|Ad v. 651}} Vociferans sequitur sequens clamabat, non ante dixit et sic est secutus. {{anchor+|652|Ad v. 652}} Nec ferre videt sva gavdia ventos proverbium est 'venti ferunt gaudia', id est laetatur incassum: sic supra "sed aurae omnia discerpunt", item "partem mente dedit, partem volucres dispersit in auras". {{anchor+|653|Ad v. 653}} Forte ratis descriptio per parecbasin facta, non enim a superioribus pendet, sed ante dictis adiungitur, ut "insula Sicanium iuxta latus". has autem descriptiones esse aptas et raras convenit, sicut etiam Horatius docet in arte poetica, dicens "purpureus late qui splendeat unus et alter adsuitur pannus": sunt enim ornatui. crepidine saxi crepido est abrupti saxi altitudo. crepidines etiam templorum dici ipsos suggestus, in quibus aedes sunt conlocatae: et crepidines viarum, id est ipsae eminentiae dextrae sinistraeque. sane hoc loco antiptosis facta est propter metrum: 'coniuncta' ergo 'crepidine' pro 'crepidini', sicut "haeret pede pes" pro 'pedi'. est autem ablativus pro dativo. {{anchor+|655|Ad v. 655}} Osinius ipse est quem supra Massicum dixit. ergo, ut diximus, [si] Osinius proprium est, Massicus appellativum: licet possit fieri ut duo nomina unius sint, ut Numa Pompilius, Alexander Magnus, Numanus Romulus. alii volunt non eundem esse Massicum, quem Osinium; nam duas civitates supra commemorat, Clusium et Cosam: et tradunt potuisse fieri ut hic Osinius rex quidem unius de memoratis fuerit civitatibus, sed sub imperio Massici egerit: nam et Rhamnetem et Romulum, quos in ducum ordinem non numeravit, reges fuisse dixit. alii hunc postea κατὰ τὸ σιωπώμενον volunt venisse, quia in catalogo eius non meminit. clusinis oris Tusciae civitate. {{anchor+|658|Ad v. 658}} Transilit hoc sermone festinantis celeritas indicatur. {{anchor+|659|Ad v. 659}} vix proram asyndeton: sic enim melius. rvmpit satvrnia funem debuit dici 'cum rumpit Saturnia funem', ut "vix e conspectu Siculae telluris, cum Iuno aeternum servans". ideo autem 'rumpit', ne deprehenso dolo Turnus ad bellum rediret. {{anchor+|660|Ad v. 660}} revoluta per aequora navem hypallage est pro 'revolutam navem'. {{anchor+|661|Ad v. 661}} Illum autem Aeneas absentem in proelia poscit sic melius, quam sicut non nulli volunt — Urbanus namque sic legit — 'ille autem Aenean absentem in proelia poscit', ut 'obvia multa virum dat corpora morti' de nautis in navi inventis intellegamus. quod non procedit; nam absens dicitur qui recedit: quod nunc Turno congruit, non Aeneae qui interest proeliis. 'ille autem Aenean' legunt, †quo si ita est quia Aeneas 'multa virum demittit corpora morti'. {{anchor+|665|Ad v. 665}} Medio ad medium. turbo vis venti. {{anchor+|666|Ad v. 666}} Ignarus rerum id est artis per quam evaserat: hoc est nesciens hoc pro salute sua factum, ideoque et 'ingratus', nam et queritur. {{anchor+|668|Ad v. 668}} Omnipotens genitor duo antonomasiva pro uno proprio, ut "Tritonia Pallas". tanton pro 'tantone'. et constat mutilatas partes orationis accentum in eodem loco habere, in quo etiam integrae habuerunt: nam moria, id est minores particulae, ut 'que, ne, ve, ce', quotiens iunguntur aliis partibus, ante se accentum faciunt, qualislibet sit syllaba quae praecedit, sive brevis sive longa, ut 'musaque, huiusve, illucce, tantone', adduce, deduce: et haec mutilata similiter proferuntur, scilicet sub eodem accentu. {{anchor+|670|Ad v. 670}} quo feror? unde abii? bene variavit adverbia et pronomina. quemve reducit?? 'quem' qualem, ut "hunc ego te Euryale aspicio?" et quasi nescius sui est in tanta rerum permutatione. {{anchor+|671|Ad v. 671}} Lavrentisne iterum m. quasi deliberatio est. {{anchor+|672|Ad v. 672}} Quid manus illa virum?? syllepsis per genus: nam a manu, id est multitudine, ad viros, a feminino ad masculinum, transitum fecit. ergo figuratum et per genus et per numerum. est autem mira defectio, id est quid dicunt? {{anchor+|673|Ad v. 673}} quosve nefas Asper 'quosne' legit et adnotavit 'ne' pro 've', quasi expletiva particula. {{anchor+|674|Ad v. 674}} Palantes video intellegimus eum non longe a terra fuisse: nam quod ait supra 'medio fert aequore', ut diximus, 'ad medium' accipiendum est. aut quia medium dicitur omne quod est inter finem et initium, ut "interea medium Aeneas iam classe tenebat". gemitumque cadentum accipio hinc apparet de Aenea dictum 'obvia multa virum demittit corpora morti'. {{anchor+|675|Ad v. 675}} Ima terra dolet sibi etiam infelicium vota sublata: siquidem in mari constitutus optare sibi hiatum non potest terrae. imam autem terram prudenter dixit, quae sustinet et continet maria. {{anchor+|676|Ad v. 676}} Miserescite venti pro petentis qualitate nonnumquam etiam mors videtur esse miseratio, ut hoc loco, item supra "figite me, si qua est pietas". 'miserescite' autem quis ante hunc? ab eo quod est 'miseresco' et 'miserescimus'. {{anchor+|677|Ad v. 677}} turnus adoro id est iuxta veteres, qui 'adorare' adloqui dicebant: nam ideo et adorea laus bellica, quod omnes eum cum gratulatione adloquebantur, qui in bello fortiter fecit. adoro 'ad' vacat, et est metri causa additum. {{anchor+|678|Ad v. 678}} Syrtis ubi harenosa sunt loca syrtes vocantur: ergo 'inmittite me ad saeva vada syrtium' aut ad harenosa loca, aut re vera ad syrtes, id est ad mundi extrema, quo me nec fama comitetur, id est ubi me nemo sciat desertorem esse. {{anchor+|681|Ad v. 681}} Mucrone indvat aut καταχρηστικῶς dixit 'induat' pro 'feriat': aut hypallage est pro 'mucronem suo induat corpore'. si enim 'induere' est vestire, non mucrone corpus induitur, sed induitur mucro corpore, id est tegitur et vestitur. {{anchor+|682|Ad v. 682}} Crudum crudelem, cruentum. exigat aviditas mori cupientis ostenditur. {{anchor+|686|Ad v. 686}} Animi miserata pro 'animo miserata': nam figurate locutus est, sicut "o praestans animi iuvenis" pro 'animo', id est illa re. {{anchor+|688|Ad v. 688}} Ad urbem Ardeam. et ideo sic longe, ne ex propinquo statim rediret, et ut eum adfectus retineret parentis. {{anchor+|689|Ad v. 689}} At iovis interea monitis novimus sacrilegum esse Mezentium, novimus quoque Iovem etiam adhortatum esse alios deos, ut a bello desisterent, et dixisse "rex Iuppiter omnibus idem". quomodo ergo procedit 'at Iovis interea monitis'? dicimus primum, Iovem iustitiae favere, non partibus: quod si est, iure Mezentium in Turni locum facit venire, ut iustum proelium inveniatur, ne una penitus sit pars a ducibus destituta. quod autem dicitur, sacrilegum Iuppiter admonere non debuit, non admonet, ut vincat, sed ut possit perire. illud etiam frustra quaeritur, quemadmodum numini sacrilegus obtemperare potuerit, cum Mezentium non aperte Iuppiter moneat, sed ei iniciat tale desiderium: unde est "dine hunc ardorem mentibus addunt, Euryale? an sua cuique deus fit dira cupido?" monitis ab eo quod est 'haec monita' hic venit dativus; nam et 'hos monitus' dicimus, ut Persius "hos pueris monitus patres infundere lippos". sed a quarta declinatione nec singulari dativo utimur nec plurali: nam unum nomen est de his, quae licet duplicem habeant declinationem, tamen aliquibus eorum casibus propter asperitatem non utimur, ut 'laurui lauribus', cum et 'huius laurus' et 'ab hac lauru' dicamus. {{anchor+|691|Ad v. 691}} Concurrunt Tyrrhenae acies quae specialiter odio Mezentii in bellum ruebant. {{anchor+|692|Ad v. 692}} uni odiisque bene repetitur 'uni', ut ostendat conspirationem Etruscorum olim Mezentio incumbere. {{anchor+|693|Ad v. 693}} Prodit in aequor extenditur: hinc Iuvenalis "quae pelago occurrunt medio longeque relinquunt Italiam". {{anchor+|694|Ad v. 694}} Ponto contra pelagus: nam dativus est. {{anchor+|695|Ad v. 695}} vim cunctam id est violentiam, impetum. caelique marisque sicut Mezentius odiorum et telorum totius exercitus. {{anchor+|697|Ad v. 697}} Fugacem velocem modo, vel fugientem. {{anchor+|698|Ad v. 698}} Latagum occupat os pro 'Latagi os occupat'. et est Graeca figura, in Homero frequens, ut si dicas ἔκρουσεν Ἀχιλλέα τὸν πόδα , id est Achillem percussit pedem pro percussit Achillis pedem. {{anchor+|699|Ad v. 699}} Poplite palmum ea parte, qua plurimum poterat. {{anchor+|700|Ad v. 700}} segnem sinit qui vulneratus nihil iam efficere potuit. {{anchor+|701|Ad v. 701}} Donat habere Graeca figura, ut "argenti magnum dat ferre talentum". {{anchor+|703|Ad v. 703}} theano mater Mimantis. {{anchor+|705|Ad v. 705}} Cisseis Hecuba filia Cissei secundum Euripidem, nam secundum alios Dymantis est. quod autem ait 'face praegnas', haec ratio est, quia antequam pareret, facem se peperisse vidit in somnis. parin creat plus est, quam si diceret 'face praegnas †incendit paret'. urbe paterna occubat subaudis 'Paris': quod ut non diceret, metri est necessitate conpulsus: nam deest 'qui', ut sit 'qui urbe paterna'. {{anchor+|706|Ad v. 706}} Ignarum lavrens habet ora mimanta scilicet casus sui; vera tamen est lectio 'ignarum', id est ignoratum, qui nesciretur: et est supina significatio, sicut in quarto "liquitque volatile ferrum nescius" pro 'qui nesciebatur'. alii hypallagen volunt esse, ut sit 'Mimas in Laurenti ora ignota iacet'. {{anchor+|707|Ad v. 707}} ac velut ille antiqui 'ille' vel magnitudini vel nobilitati adsignabant, ut "multum ille et terris" et "Poenorum qualis in arvis saucius ille gravi". {{anchor+|708|Ad v. 708}} Actus coactus in retia. {{anchor+|709|Ad v. 709}} Defendit texit, ut "hic mihi dum teneras defendo a frigore myrtos". vesulus mons Liguriae est iuxta Alpes. Liguria autem cohaeret Tusciae, de qua fuerat Mezentius: unde satis est congrua comparatio. sane de hoc Vesulo quidam duo flumina, Rhodanum et Padum, nasci dicunt, quorum unus, id est Rhodanus, in Tyrrhenum mare, alter, id est Padus, in Adriaticum fluit. multosque pro 'multosve': non enim vicina est palus Laurentia monti Vesulo, ut possit unus idemque aper intellegi. sane lavrentia pro 'Laurens': nam vera et recta derivatio haec est. {{anchor+|710|Ad v. 710}} Pastus pro 'pastum', nam supra ait 'quem': ergo antiptosis est. {{anchor+|711|Ad v. 711}} Inhorrvit armos id est armis inhorruit: aut certe in armos horruit et erexit saetas. {{anchor+|712|Ad v. 712}} irasci deest 'est'. {{anchor+|713|Ad v. 713}} Tutis clamoribus praeter periculum: id est ipsi tuti. {{anchor+|714|Ad v. 714}} Ivstae irae quibus quasi odium est propter illud "mortua quin etiam iungebat corpora vivis componens manibusque manus atque oribus ora". {{anchor+|717|Ad v. 717}} Cunctatur disponit se per omnes partes. tergo scuto, ut "et venit adversi in tergum Sulmonis". {{anchor+|719|Ad v. 719}} Corythi de finibus Corythus est et civitas Tusciae, et mons, et rex, pater Dardani: unde nunc ad quodvis potest referri 'de finibus Corythi'. {{anchor+|720|Ad v. 720}} Graius homo oriundo quidem Graecus, sed qui nunc de Tuscia venisset ad bellum. {{anchor+|721|Ad v. 721}} Miscentem perturbantem. {{anchor+|722|Ad v. 722}} Purpureum pennis galeam significat purpureas cristas habentem; aut certe 'purpureum pinnis' pulchrum, bene galeatum, ut "purpurei cristis iuvenes", id est pulchri. pactae conivgis hic ordo est: conciliata primo, dein conventa, dein pacta, dein sponsa. {{anchor+|724|Ad v. 724}} Vaesana fames alibi "et malesuada Fames". fugacem velocem. {{anchor+|725|Ad v. 725}} Surgentem in cornva id est crescentem, cornibus eminentem. {{anchor+|726|Ad v. 726}} Comasque arrexit naturale enim est, ut irati leones erigant iubas. {{anchor+|727|Ad v. 727}} Lavit ab eo quod est 'lavo lavis': nam hoc verbum et primae est coniugationis et tertiae, a qua nunc ait 'lavit', item Horatius "lavit amne crines", item alibi "neque dulci mala vino lavere". ergo 'lavitum' et 'lavit', sicut Plautus in Pseudolo "easque lacrimis lavis" (Ps. 10), id est umectas. {{anchor+|731|Ad v. 731}} Infracta aut valde fracta: aut re vera infracta. {{anchor+|732|Ad v. 732}} Oroden istum Oroden, virum fortem, intellegimus in fugam necessitate esse conversum: nam ipse paulo post dicturus est ad hortandos socios 'pars belli haud temnenda viri, iacet altus Orodes'. {{anchor+|733|Ad v. 733}} nec iacta caecum unum sensum per duos extulit. 'caecum vulnus' autem, quod averso infigitur. {{anchor+|735|Ad v. 735}} Furto insidiis. {{anchor+|736|Ad v. 736}} pede nixus et hasta deest 'ait'. {{anchor+|737|Ad v. 737}} Havd temnenda viri Asper 'viris' legit, ut sit, aliis haud temnenda: alioqui ipse ait 'fugientem haud est dignatus Orodem sternere'. altus magnus, ut "sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo". {{anchor+|738|Ad v. 738}} Paeana secuti paean proprie Apollinis laus est, sed abusive etiam aliorum dicitur; unde Pindarus opus suum, quod et hominum et deorum continet laudes, paeanas vocavit. quamvis quidam alium Paeana esse, alium Apollinem velint, sed vere 'Paean' Apollo. tamen paeana carmen esse victoriae Aeschylus docet, quod ideo Apollini dicatum est, quia malorum avertendorum potens est: unde et ab Homero ultricem inmittens pestilentiam inducitur. {{anchor+|740|Ad v. 740}} Nec longum laetabere duo dixit: nec diu laetaberis, nec diu me indefenso. Homeri autem more morienti dedit scientiam futurorum. longum autem pro 'longe': nomen pro adverbio posuit. {{anchor+|742|Ad v. 742}} Subridens per iracundiam ridens loquitur: unde et illud per inrisionem dictum accipitur 'ast de me divum pater atque hominum rex viderit', id est viderit utrum Mezentio possit nocere ille quem vos deorum et hominum creditis esse rectorem. {{anchor+|744|Ad v. 744}} Eduxit corpore telum quo facilius posset perire: Lucanus "non eget ingestis, sed vulsis pectore telis". {{anchor+|745|Ad v. 745}} Dura quies blandae contraria: sic dictum est et 'somnus ferreus'. {{anchor+|747|Ad v. 747}} Caedicus alcathoum hoc loco est confusio in aliquibus nominibus: nam quis sit Troianus, quis sit Rutulus, ignoratur. {{anchor+|748|Ad v. 748}} Rapo Rapon dicitur, sicut Tarchon; sed metri causa 'n' detraxit, ut possit synaliphe fieri, sicut supra "haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni tuta tenebant". {{anchor+|750|Ad v. 750}} Infrenis casu equi asperrimi, qui frenorum sperneret regimen. infrenos autem etiam homines dicimus, ut "hinc Numidae infreni cingunt". dicimus autem et infrenus et infrenis, sicut inermus et inermis. {{anchor+|751|Ad v. 751}} Processerat agis scilicet contra Messapum dimicaturus: quod nequivit efficere, nam a Valero ante quam ad Messapum perveniret, occisus est. {{anchor+|752|Ad v. 752}} Havd expers non ignarus virtutis parentum. {{anchor+|754|Ad v. 754}} Iaculo et longe fallente sagitta iactu longe fallentis sagittae: nam ἓν διὰ δυοῖν dixit, ut "hamis auroque trilicem", item "molemque et montes insuper altos". an 'longe' valde? {{anchor+|755|Ad v. 755}} mavors fortuna bellica. {{anchor+|756|Ad v. 756}} funera mortes. caedebant legitur et 'cedebant', id est terga vertebant, secundum quod 'ruebant' insequebantur significat. si autem 'caedebant', id est occidebant, 'ruebant' id est cadebant. {{anchor+|758|Ad v. 758}} Iram miserantur inanem generaliter dicit omnem iram bellicam: ubi enim tam inanis iracundia est, quam in bello, ubi ut pereamus irascimur? aut quia nulla causa tam iusta est, ut propter eam bellum geri debeat: nam ideo ait 'et tantos mortalibus esse labores'. an 'inanem' non iuste conceptam? sic "inanis fletus" Aristaei, ut qui scilicet tanti non fuerint, propter quos ille sic lamentaretur. {{anchor+|759|Ad v. 759}} amborum pro 'utrorumque'. {{anchor+|761|Ad v. 761}} Pallida tisiphone non ipsa dea, sed effectus furiae, id est furialis ardor, hoc est insania. {{anchor+|763|Ad v. 763}} Orion cum pedes incedit medii per maxima nerei stagna Orion, ut etiam in primo diximus, Oenopionis regis filius fuit, ei concessus a Iove, Mercurio Neptunoque, susceptis hospitio. hic venator inmensi corporis fuit, qui quodam tempore susceptus a rege Oenopione, cum vellet eius filiam vitiare, ille iratus opem Liberi patris, cuius erat filius, inploravit. is satyros misit, qui soporem infunderent Orioni et sic velut vinctum Oenopioni traderent arbitrio eius puniendum. tum ille Oenopion sopito ei oculos sustulit. caecus itaque Orion cum consuleret quemadmodum oculos posset recipere, responsum est ei, posse lumina restitui, si per pelagus ita contra orientem pergeret, ut loca luminum radiis solis semper offerret. quod ille efficere ita potuit: nam cum audisset strepitum cyclopum Iovi fulmina fabricantum, sono ad eos ductus, unum de his suis humeris superposuit et eo duce oraculi praecepta conplevit. non autem incongrue fingitur ire potuisse per medium pelagus, quasi filius pro parte Neptuni. haec autem comparatio pertinet ad solam corporis proceritatem. alii hunc Orionem tantae magnitudinis dicunt fuisse, ut nulla eum altitudo maris ingredientem potuerit morari, unde inter sidera receptus. sane 'incedit' pro 'incessit', praesens pro praeterito. per maxima autem nerei stagna epitheto elevavit tapinosin more suo. {{anchor+|766|Ad v. 766}} referens pro 'ferens' more antiquo: nam 're' abundat. {{anchor+|770|Ad v. 770}} Inperterritus prima est conpositio, non secunda: nam hoc est 'perterritus' quod et 'territus', et tunc est vera conpositio, cum sermonis natura corrumpitur. sane 'inperterritus' quis ante hunc? {{anchor+|771|Ad v. 771}} mole sva stat hoc est in sua mole, ut dicitur 'in vestigio'. {{anchor+|772|Ad v. 772}} Spatium emensus quantum satis hastae speciosa elocutio. {{anchor+|773|Ad v. 773}} dextra mihi deus sic dictum est, ut "in manibus Mars ipse viri", ut non alium sibi putet deum esse sacrilegus, quam dextram et fortitudinem. {{anchor+|774|Ad v. 774}} Voveo consecro et dico. praedonis praedones sunt qui populandam alienam invadunt provinciam, ut alibi "perfidus alta petens abrepta virgine praedo". {{anchor+|775|Ad v. 775}} Tropaeum tropaeum dictum est ἀπὸ τοῦ τρέπεσθαι , id est ab hostium conversione: unde qui hostem fugasset, merebatur tropaeum, qui autem occidisset, triumphum, ἀπὸ τοῦ θριαμβεύειν , id est ab exultatione. sciendum sane Lauso propriam ideo nihil profuisse pietatem, quod in eum pater mente sacrilega munera transferebat deorum et ei occisorum spolia devovebat. {{anchor+|778|Ad v. 778}} Antorem erit nominativus 'hic Antores', quomodo 'Diores': nam si 'Antor' fuerit nominativus singularis numeri, metri ratio non procedit: omnia enim Graeca nomina 'or' terminata, in obliquis casibus corripiuntur, ut 'Hector Hectoris', 'Nestor Nestoris', 'Castor Castoris'. {{anchor+|779|Ad v. 779}} missus ab argis profectus, ut "missus in imperium magnum". {{anchor+|781|Ad v. 781}} Alieno vulnere telo quod in Aenean fuerat destinatum. caelumque aspicit ut "alto quaesivit caelo lucem" item "hausit caelum mentemque recepit": naturaliter enim morientes cupiunt satiari extremo lucis aspectu. {{anchor+|782|Ad v. 782}} Dulces moriens reminiscitur argos inter physica signa moriturorum etiam hoc legitur, patriae aspectum desiderare perituros, ut "et Tyrios deserta quaerere terra". an ex facti paenitentia? qui ad patriam redire contempserat. {{anchor+|784|Ad v. 784}} Linea terga lino enim tegebantur scuta, ut posset inhaerere pictura. {{anchor+|785|Ad v. 785}} intextum tavris opus pro tergis: Plautus "ubi vivos homines mortui incursant boves" (As. 35). imaque sedit ingvine hypallage est 'ima hasta' pro 'in imo inguine'. {{anchor+|788|Ad v. 788}} A femine ut etiam supra diximus, secundum Caprum erit nominativus 'hoc femen', licet nusquam lectum sit, ut etiam ipse commemorat. {{anchor+|790|Ad v. 790}} Lacrimaeque per ora volutae non viri fortis, sed filii est considerata persona. {{anchor+|791|Ad v. 791}} Optima facta alii legunt 'optime': est autem prosphonesis. hic in hoc loco, vel in hoc bello: nam adverbium est. {{anchor+|792|Ad v. 792}} Si qua fidem tanto est operi l. v. 'si qua' pro 'si', ut "Anthea si quem": aut pro 'si quam fidem'. et quaeritur 'si qua fides' a praeterito, an de futuro dicat. 'tanto' autem 'operi' non de suis carminibus dicit — nec enim sibi adrogaret — sed 'tanto operi', id est pietati et virtuti tuae: nam hic est sensus: ego quidem facta tua, o Lause, et mortem ex pietate venientem non silebo, si tamen credet vetustas ex scelerato homine pium filium fuisse procreatum. {{anchor+|794|Ad v. 794}} inutilis pro 'vulnere debilitatus'. inque ligatus pro 'inligatusque': et est tmesis cum hysterologia. {{anchor+|795|Ad v. 795}} Inimicum hastile cuiusdam quasi picturae pompa describitur. {{anchor+|797|Ad v. 797}} Iamque adsurgentis dextrae ordo est: iamque subiit mucronem Aeneae dextrae adsurgentis et plagam ferentis. 'subiit' autem 'mucronem' iuxta usum praesentem accusativo iunxit, cum alibi antique dativo iunxerit, ut "muroque subibant": quod suis locis plenius dictum est. {{anchor+|798|Ad v. 798}} Morando sustinvit moram iniciendo eius impetum lusit. {{anchor+|800|Ad v. 800}} Dum genitor nati parma p. a. de historia est: nam Scipio Africanus cum esset vix annorum decem et septem, patrem suum defendit in bello, nec cessit viginti et septem confossus vulneribus. {{anchor+|802|Ad v. 802}} furit Aeneas dolore scilicet, quod sibi Mezentius esset ereptus. et est integrum: quamquam furit, tenet se tamen. {{anchor+|803|Ad v. 803}} effusa si quando grandine praeteritum pro instanti posuit. {{anchor+|804|Ad v. 804}} Praecipitant praecipitantur. {{anchor+|805|Ad v. 805}} tuta latet arte quod scilicet se perite a tempestate defendunt. 'tuta' autem 'arte' quae tuetur. {{anchor+|806|Ad v. 806}} alti fornice saxi concameratione, caverna. {{anchor+|807|Ad v. 807}} Dum pluit hic distinguendum: nam si iunxeris 'dum pluit in terris', erit archaismos; debuit enim dicere 'in terras'. tamen sciendum est hemistichium hoc Lucretii esse, quod ita ut invenit Vergilius ad suum transtulit carmen. in terris ut possint et viator et rusticus, quibus opera sunt in terris. {{anchor+|808|Ad v. 808}} Exercere diem hypallage est pro 'ipsi per diem exerceri'. {{anchor+|809|Ad v. 809}} Nubem belli dum detonet bellantum impetum sustinet, donec deferveat. et bene translationem fecit a vicina conparatione. {{anchor+|812|Ad v. 812}} Fallit te incautum pietas tua quod credis idcirco me pium tibi veniam posse concedere, quia et ipse pietatis intuitu dimicas pro patris salute. 'tua' autem 'pietas' prudenter est additum, quasi non a parente descendens. {{anchor+|815|Ad v. 815}} Fila legunt proprium fuerat 'rumpunt'; tamen 'legunt' aut colligunt est, aut transeunt, ut "litoraque Epiri legimus". exigit ensem per medium et cetera. poetica descriptio est: nam re vera fieri non potuit, ut gladius et transiret per medium corpus iuvenis, et in corpore iuvenis absconderetur: nam 'exigit' est 'ex eo agit trans corpus'. {{anchor+|817|Ad v. 817}} Parmam id est levia arma, non clipeum. 'minacis' autem non Lausi; non enim ipse minatus fuerat. ergo ordo est 'mucro minacis', Aeneae scilicet. aut si ad Lausum referas 'minacis', num audacis et fortis? {{anchor+|819|Ad v. 819}} implevitque sinum sanguis mire expressus est sinus tunicae sanguinem excipiens nec tramittens. vita per avras concessit maesta ad manes vita, id est anima. et abusive dictum est; nam ad inferos simulacrum pergit, non anima. {{anchor+|820|Ad v. 820}} corpusque reliquit potuit sine hoc sensus esse. {{anchor+|825|Ad v. 825}} Pro lavdibus istis quia et contra fortiorem et pro patris salute dimicare conatus est: ideo enim et pluraliter 'laudibus' dixit. alii 'laudibus' pro virtutibus, ut solet poeta, dictum tradunt. {{anchor+|826|Ad v. 826}} Pius Aeneas tanta dabit indole dignum propter vitandam adrogantiam tertia persona usus est, ut "et quisquam numen Iunonis adoret?". 'indoles' autem est proprie imago quaedam virtutis futurae. {{anchor+|827|Ad v. 827}} Quibus laetatus habe tua moris enim fuerat ut cum his rebus homines sepelirentur quas dilexerant vivi. {{anchor+|828|Ad v. 828}} Si qua est ea cura remitto aut more illo dixit quo solet sepultura ad ipsa cadavera non pertinere — licet umbris, sicut in sexto legimus, prosit — ut "si qua est ea gloria signant", item de Pallante "vano maesti comitamur honore": aut certe, si qua est ea cura Mezentio, id est patri sacrilego, qui superos inferosque contemnit. an de tota hac re dubitat? {{anchor+|830|Ad v. 830}} Aeneae magni dextra cadis sic alibi "nomen tamen haud leve patrum manibus hoc referes, telo cecidisse Camillae". {{anchor+|832|Ad v. 832}} sanguine turpantem non ipsum turpantem, sed ut accidit, ita dixit. comptos de more capillos antiquo scilicet more, quo viri sicut mulieres componebant capillos: quod verum esse et statuae non nullae antiquorum docent, et personae quas in tragoedis videmus similes in utroque sexu, quantum ad ornatum pertinet capitis. {{anchor+|833|Ad v. 833}} Interea dum haec geruntur. et omnino sic est apud poetas 'interea', sicut apud Sallustium 'eodem tempore'. {{anchor+|834|Ad v. 834}} Vulnera siccabat lymphis siccabat aqua. sed et nove et physice locutus est; nam cum aqua omnia infundantur, hic ait siccari vulnus aqua. et ratio vera est; fluxus enim sanguinis aquarum frigore continetur. levabat inclinatione recreabat. {{anchor+|835|Ad v. 835}} adclinis quis ante hunc? procul modo 'iuxta' significat, ut "serta procul, tantum capiti delapsa, iacebant". {{anchor+|836|Ad v. 836}} Gravia arma quiescunt cur illa pendeant, haec in terra sint, docuit dicendo 'gravia arma': unde et 'quiescunt' dixit. bene 'gravia', ut et galeam arma, sed levia intellegamus. et talis est figura, sicut illa Sallustii "leonem atque alias feras", ergo et leo fera est. 'quiescunt' autem quasi in terra posita, quoniam galea, quae pendebat, poterat et moveri. {{anchor+|838|Ad v. 838}} Colla fovet sustinens se arboris trunco. fusus propexam in pectore barbam barbam in pectus infusam habens. archaismos autem est quod ait 'in pectore' pro 'in pectus', sicut alibi "mediis effusus in undis" pro 'in medias undas'. 'propexam' autem quis ante hunc? {{anchor+|839|Ad v. 839}} Multa pro 'multum', sicut "et pede terram crebra ferit" pro 'crebro'. multumque remittit hoc pro 'saepe'. {{anchor+|841|Ad v. 841}} Super arma ferebant supra scutum, sicut supra "inpositum scuto referunt Pallanta frequentes". {{anchor+|842|Ad v. 842}} ingentem atque ingenti vulnere Homeri dictum κεῖτο μέγας μεγαλωστί . {{anchor+|845|Ad v. 845}} Ad caelum tendit palmas increpans deos, quasi sacrilegus. et sciendum uno eodemque tempore non eum potuisse et inhaerere corpori et manus ad caelum levare, licet poeta ista coniunxerit. corpore inhaeret aut inhaeret Lauso suo corpore: aut certe hysterologia est, ut sit 'haeret in corpore': melius tamen est ut sit antiptosis pro 'corpori', ut "haeret pede pes" pro 'pedi'. {{anchor+|848|Ad v. 848}} Per vulnera servor aut re vera 'per vulnera', quia per totum eius corpus mucro transierat: aut invidiose 'vulnera' ait pro 'vulnus', sicut Terentius "non perpeti meretricum contumelias", cum de Thaide loqueretur. {{anchor+|850|Ad v. 850}} Nunc demum exilium infelix nunc alte vulnus adactum solacio enim viventis filii utrumque fuerat ante tolerabile. {{anchor+|851|Ad v. 851}} Idem ego qui nunc causa tuae mortis fui, feci ut et exulis et sacrilegi filius esse dicereris. {{anchor+|852|Ad v. 852}} Pulsus ob invidiam excusat, ne merito expulsus esse videatur. {{anchor+|854|Ad v. 854}} Omnes per mortes per omnia mortis genera, nam una mors est: aut 'per mortes omnes', id est per diversa supplicia: aut quasi non una tantum morte dignus. {{anchor+|857|Ad v. 857}} Vis alto vulnere tardat alti vulneris violentia. {{anchor+|858|Ad v. 858}} havd deiectus non deiectus animo. {{anchor+|860|Ad v. 860}} Adloquitur maerentem tristem. haec enim animalia secundum Homerum, cum sint tristia, indicant dominorum mortem futuram. et proprie 'adloquitur' dixit: est enim 'adloqui' consolari. {{anchor+|861|Ad v. 861}} Rhaebe div res si qua div mortalibus vlla est hoc loco notant Vergilium critici, quod homini sacrilego dedit prudentem sententiam: quam rem ratio naturalis excusat. ea enim quae per naturam movent animos, in quamvis personam cadunt, illa vero tantum sunt prudentium, quae non nisi consilio et ratione deprehenduntur: unde et Terentius servis dat plerumque sententias prudentissimas quidem, sed quae se per naturam offerunt cunctis, ut "ne quid nimis". {{anchor+|862|Ad v. 862}} Spolia illa crventa arma Aeneae, Lausi cruore perfusa — inde intulit 'et caput Aeneae', per quod etiam spolia Aeneae intellegimus — nam Lauso nihil detraxerat; dixit enim 'arma, quibus laetatus, habe tua'. si autem 'cruenti', intellexeris scilicet crudelis: sic enim convenit personae loquentis. {{anchor+|863|Ad v. 863}} lavsique dolorum num 'Lausi dolorum' ut "lacrimas dilectae pelle Creusae"? {{anchor+|864|Ad v. 864}} Aut aperit si nulla viam vis aut si nullam ostendit fortitudo rationem. 'aperit' autem praesens pro futuro. {{anchor+|865|Ad v. 865}} Neque enim fortissime credo quod dignaberis habere dominos Teucros, scilicet ignavos: nam hoc intellegimus ex eo quod dixit equo 'fortissime'. plerumque enim ex alterius personae vituperatione vel laude, quid de alia dicatur, agnoscimus, ut hoc loco Troianos vituperatos ex equi laude cognoscimus. item alibi e contra "et nunc ille Paris", scilicet adulter: nam illo loco ex persona Paridis vituperatur Aeneas. {{anchor+|867|Ad v. 867}} Exceptus tergo equo se praebente susceptus: quod fieri plerumque conspicimus. {{anchor+|868|Ad v. 868}} Iaculis oneravit a. aviditas saevientis exprimitur, ut saepius. {{anchor+|869|Ad v. 869}} aere caput fulgens quia supra "procul aerea ramis dependet galea". {{anchor+|871|Ad v. 871}} uno in corde pudor 'uno' autem pro eodem. tribus vero adfectibus conturbatum significat, pudore, ira, dolore, quae potentia sunt singula. {{anchor+|875|Ad v. 875}} sic pater ille deum faciat bene in perniciem contemptoris deorum deos invocat. sic altus apollo aut venerabilis; aut quia in excelso loco consecratus est. {{anchor+|876|Ad v. 876}} incipias deest 'ut'. infesta hasta in vulnus parata, id est protenta. {{anchor+|879|Ad v. 879}} Qua perdere posses deest 'me': nam hoc dicit, nisi extincto filio nulla se ratione potuisse superari. {{anchor+|880|Ad v. 880}} Nec divum parcimus vlli hoc ideo, quia Aeneas invocaverat deos, ut 'sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo'. {{anchor+|881|Ad v. 881}} Desine scilicet mortem minari: quoniam libenter moriturus advenit. {{anchor+|883|Ad v. 883}} inde alivd id est iacit telum. {{anchor+|884|Ad v. 884}} Umbo scutum: nam a parte totum intellegimus. {{anchor+|885|Ad v. 885}} ter circum enarravit quid esset 'ingenti gyro'. laevos equitavit in orbes secundum artem militiae: nam eques stans facillime superatur a pedite. in laevam autem partem ideo circuibat, ut Aeneae dexteram partem circumveniret, quae utique nuda erat. {{anchor+|888|Ad v. 888}} tot spicula taedet hic ostendit quid sit 'figitque volatque'. {{anchor+|889|Ad v. 889}} Pugna iniqua pedes contra equitem. {{anchor+|890|Ad v. 890}} Multa movens utrum in ipsum, an in equum tela torqueret, quo vulnerato Mezentius carebat effugio. inter tempora id est in frontem. {{anchor+|891|Ad v. 891}} Bellatoris equi per quem bellum geritur. aliter hominem dicimus bellatorem, qui bellum gerit. {{anchor+|894|Ad v. 894}} Inplicat inpedit. cernvus cernuus equus dicitur qui cadit in faciem, quasi in eam partem cadens qua cernimus: unde et pueri quos in ludis videmus ea parte, qua cernunt, stantes, cernuli vocantur, ut etiam Varro in ludis theatralibus docet. {{anchor+|895|Ad v. 895}} Clamore incendunt caelum implent. et abusive dixit. troesque hoc est Troiani gaudio. Latinique scilicet dolore. {{anchor+|896|Ad v. 896}} advolat Aeneas multi haec nolunt distingui, quasi simul fiant. {{anchor+|899|Ad v. 899}} Havsit caelum m. r. hoc est aerem: Lucretius "in hoc caelo, qui dicitur aer". et hoc dicit: postquam respiravit et mentem recepit post perturbationem ex equi venientem ruina. {{anchor+|900|Ad v. 900}} Hostis amare aspere. et hoc Homeri est de telo dictum, quod hic ad hominem transtulit: ille enim ait πικρὸν ὀιστόν . {{anchor+|901|Ad v. 901}} Nullum in caede nefas mori viro forti nefas non est, nec ego sic ut vincerem veni, hoc est cum voluntate procumbo. ergo aut nihil acerbi in morte se passurum ait; aut nihil nefandum Aenean commissurum, si se volentem interfecerit, quia mori decreverit, si mortem filii non potuisset ulcisci. nec sic ad proelia veni hoc est ut vincerem, aut victus mortem deprecarer: ergo libenter occumbo. {{anchor+|902|Ad v. 902}} Nec tecum meus haec pepigit mihi foedera lavsus hoc est non cum hoc pacto a te Lausus recessit, ut ego vitam requiram. 'foedera' autem 'pepigit' per translationem dixit, id est non sic pugnavit Lausus, ut ullum mihi vitae relinqueret desiderium. {{anchor+|903|Ad v. 903}} Venia beneficium, ut "orantes veniam". {{anchor+|904|Ad v. 904}} acerba meorum quasi hoc de Aenea non senserit. {{anchor+|905|Ad v. 905}} Hunc oro defende furorem inimicorum iram et post fata saevire cupientem. 'defende' autem est prohibe, ut "dum teneras defendo a frigore myrtos". et bene petit ab Aenea sepulturam, quod scit eum ultro concedere, ut probavit in filio: petit autem non de eius pietate dubitans, sed timens iram suorum. {{anchor+|907|Ad v. 907}} Havd inscius litotes figura: non enim dicit 'non ignarus', sed expectans omnibus votis, ut "munera nec sperno", id est libenter accipio. in hac autem figura plus cogitatur, quam dicitur. {{anchor+|908|Ad v. 908}} Undantique animam diffundit in arma crvore ordo est 'in arma undanti cruore animam diffundit', cuius sedem plerique sanguinem volunt esse. et sic est dictum hoc, ut "una eademque via sanguis animusque sequuntur". {{Liber |Ante = Commentarius IX |AnteNomen = ../Liber IX |Post = Commentarius XI |PostNomen = ../Liber XI }} p272foch9h0ne3lfwtw0pxs7ixxcdhg 265170 265113 2026-05-10T07:08:56Z Saumache 27923 /* */ 265170 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos [[Aeneis/Liber X|librum X]] commentarius }} {{Liber |Ante = Commentarius IX |AnteNomen = ../Liber IX |Post = Commentarius XI |PostNomen = ../Liber XI }} {{anchor+|1|{{anchor+|1|Ad v. 1}}}} Panditur interea domus omnipotentis olympi secundum poeticum morem hoc dicit 'factus est dies', quia poetae dicunt matutino tempore aperiri caelum, noctu vero claudi — unde est illud "ante diem clauso conponet Vesper Olympo" — nam et paulo post descripturus est noctem, ut "iamque dies caelo concesserat", ut intellegamus alium diem esse consumptum, et nunc eum more solito noctis praetermisisse descriptionem. quamquam 'panditur caelum' etiam simpliciter possimus accipere, quovis tempore, scilicet ad numina convocanda: quod et melius est, quia ait 'interea', id est dum haec geruntur: nam 'interea' particula praeterita negotia coniungit futuris. olympi caeli, quasi ololampi, ideo quia totum lucet. {{anchor+|2|Ad v. 2}} divum pater pro 'divorum', sicut 'Argivum' 'Danaum' 'Teucrum'. videtur accusativi singularis specie pro genetivo plurali usus. {{anchor+|3|Ad v. 3}} Sideream in sedem in astriferum circulum: non enim omnes circuli astriferi sunt, sed solus superior. aut 'sideream' lucidam dixit. unde ardvus omnes ut alibi "et iam finis erat, cum Iuppiter aethere summo despiciens mare velivolum". {{anchor+|4|Ad v. 4}} Castraque dardanidum spectat post generalitatem intulit speciem; consequens enim est, ut omnes terras videns, cernat etiam castra Troiana. non nulli sane 'Dardanidum' pro 'Dardanidarum' adserunt, ut sit genetivus generis masculini specie feminina. {{anchor+|5|Ad v. 5}} Bipatentibus physice dixit: nam caelum patet ab ortu et occasu. est autem sermo Ennianus, tractus ab ostiis, quae ex utraque parte aperiuntur: unde et modo 'bipatentibus' apertis intellegimus. bipatentibus] quod intrantibus et exeuntibus pateant. {{anchor+|6|Ad v. 6}} Caelicolae magni orationis istius intentio hoc agit, ut ab odiis Troianorum Iuno revocetur. quianam cur, quare: Ennianus sermo est "quianam legiones caedimus ferro". {{anchor+|7|Ad v. 7}} Versa retro mutata, ut "quae te genitor sententia vertit?" quidam 'versa retro' intellegunt, quod rursus ad discordias videntur redisse. alii 'versa retro' pro 'inversum acta', quasi quae prius rectum iter pergebat, derivata. certatis aut contra vos, aut contra meam sententiam. {{anchor+|8|Ad v. 8}} Abnveram bello Italiam concurrere teucris id est prohibueram Italiam contra Troianos bella suscipere. atqui dixit in primo "bellum ingens geret Italia". quod ita solvitur: aut quia cum uno deo vel dea aliter loquitur — unde est in primo "hic tibi, fabor enim, quando haec te cura remordet" — , aliter vero cum omnibus diis utilitatis causa propter removendam eorum contentionem et dissensionem: aut certe quia ait in primo "ternaque transierint Rutulis hiberna subactis". illic enim dixit Aenean in Italia contra Rutulos tantum esse pugnaturum, nunc autem omnis est Italia in bella commota Iunonis instinctu, quod et Allecto promisit, ut "finitimas in bella feram rumoribus urbes", et Iuno pollicita est se magis esse facturam, ut "ego, siqua super fortuna laborum est, ipsa regam". 'abnueram' autem prohibueram, ut contra 'adnuit' promittit et consentit significat. abnveram b. i. c. t.] quo modo 'abnueram', cum ipse in primo dixerit "bellum ingens geret Italia?" sed secundum sapientes quosdam alia est necessitas fati, alia voluntas deorum, vis nulla est: quod ipse manifestius in quinto ostendit his versibus "vel quae portenderet ira magna deum vel quae fatorum posceret ordo": nam et in primo de ira Iunonis ait "acti fatis maria omnia circum", et iterum in primo fatorum arcana se dixit moturum, non suam voluntatem ostensurum. sed ibi secreto filiae dicit, hic alter idem invidiose diis omnibus praesentibus videtur loqui propter removendam eorum dissensionem. {{anchor+|9|Ad v. 9}} Quae contra vetitum discordia vetationem, prohibitionem meam. et sic dixit 'vetitum', ut 'aequum', unde est "et servantissimus aequi". sane sub comminatione omnium deorum maxime solam tangit Iunonem, cuius odia insequebantur hoc etiam bello Troianos: quod etiam sequentes Iovis allocutiones manifestius indicant. {{anchor+|10|Ad v. 10}} Ferrumque lacessere pro 'ferro se lacessere'. ordo autem 'quis metus suasit aut hos arma sequi ferrumque lacessere'; non est enim, 'hos suasit', ne fiat σολοικοειδές : quamvis inveniatur huius modi figura, ut "Iuturnam misero, fateor, succurrere fratri suasi", et Ennius "quis te persuasit?" {{anchor+|11|Ad v. 11}} Ne arcessite, tempus nolite bellorum tempora praeoccupare. et bene satis facit uxori cum prohibitione. significat autem bellum Punicum secundum, quo Hannibal ingressus Italiam cum plurimis locis vicerit, praecipue apud Cannas, vicum Apuliae, omnem populi Romani delevit exercitum. {{anchor+|12|Ad v. 12}} Olim quandoque. {{anchor+|13|Ad v. 13}} Alpes inmittet apertas emphasis est; non enim dixit 'per Alpes inmittet exercitum; sed 'ipsas Alpes', quas patefecit non sibi tantum sed omnibus gentibus, quae secundum Catonem et Livium muri vice tuebantur Italiam: quas Hannibal post bella Hispaniae, quae XVII annis confecit, ante exustas aceto infuso rupit: Iuvenalis "et montem rupit aceto". denique loca ipsa quae rupit, Poeninae Alpes vocantur. quamvis legatur a Poenina dea, quae ibi colitur, Alpes ipsas vocari. sane omnes altitudines montium licet a Gallis Alpes vocentur, proprie tamen iuga montium Gallicorum sunt. quas quinque viis Varro dicit transiri posse: una, quae est iuxta mare per Ligures; altera, qua Hannibal transiit; tertia, qua Pompeius ad Hispaniense bellum profectus est; quarta, qua Hasdrubal de Gallia in Italiam venit; quinta, quae quondam a Graecis possessa est, quae exinde Alpes Graiae appellantur. {{anchor+|14|Ad v. 14}} res rapvisse] veteres laedere 'res rapere' dicebant, etiamsi rapinae nullum crimen existeret; similiter satis facere 'res reddere' dicebant. res rapvisse licebit clarigationem exercere, hoc est per fetiales bellum indicere: nam Ancus Marcius cum videret populum Romanum, ardentem amore bellorum, et plerumque inferre bella gentibus nulla iusta extante ratione, et exinde pericula creari, misit ad gentem Aequiculanam et accepit iura fetialia, per quae bellum indicebatur hoc modo, sicut etiam de Albanis retulit Livius. nam siquando homines vel animalia ab aliqua gente rapta essent populo Romano, cum fetialibus, id est sacerdotibus qui faciendis praesunt foederibus, proficiscebatur etiam pater patratus et ante fines stans clara voce dicebat belli causam, et nolentibus res raptas restituere vel auctores iniuriae tradere, iaciebat hastam, quae res erat pugnae principium, et iam sic licebat more belli res rapere. clarigatio autem dicta est aut a clara voce, qua utebatur pater patratus, aut a κλήρῳ , hoc est sorte: nam per bellicam sortem invadebant agros hostium: unde et κληρονόμοι dicuntur Graece qui iure sortiuntur bona defuncti. {{anchor+|15|Ad v. 15}} Placitum aut mihi scilicet, aut fatis: aut quod velim vobis placere. {{anchor+|16|Ad v. 16}} Ivppiter haec paucis habet personarum considerationem, ut superioribus personis det breviloquium, e contra inferiori potestati prolixam orationem, unde ait de Venere 'at non Venus aurea contra pauca refert': quia Veneri causam necesse est reddere, ideo non pauca refert, aut quia mater dolens, aut quia inferior. item Dido quasi regina paucis locuta est, ut "tum breviter Dido". {{anchor+|18|Ad v. 18}} O pater o hominum et Titianus et Calvus, qui themata omnia de Vergilio elicuerunt et deformarunt ad dicendi usum, in exemplo controversiarum has duas posuerunt adlocutiones, dicentes Venerem agere statu absolutivo, cum dicit Iunoni 'causa fuisti periculorum his quibus Italiam fata concesserant'; Iunonem vero niti statu relativo, per quem ostendit Troianos non sua causa laborare, sed Veneris. o pater generaliter 'pater' accipe, non tantum Veneris: nam supra ait 'divum pater atque hominum rex'. et bene in principiis favorem sibi arte conciliat. hominum divvmque aeterna potestas hunc locum Probus quaerit; sed dicit unam rem secundum physicos, alteram secundum mathematicos. nam divum potestas est, quia ipse est aether, qui elementorum possidet principatum; hominum vero ideo, quia bona Iovis inradiatio honores hominibus tribuit. 'aeterna' autem 'potestas' adiecit propter aliorum numinum discretionem: nam legimus et Apollinem deposuisse divinam potestatem, et Herculem vel Liberum patrem non semper deos fuisse. sicut autem hominum, et rerum potestas est: an quemadmodum pro rege vel magistratu potestas solet dici? {{anchor+|19|Ad v. 19}} Namque alivd quid sit ac si diceret, cum paene omnes dii in favorem Iunonis concesserint: 'namque' enim coniunctio ostendit eam hanc habuisse cogitationem. est autem parenthesis. implorare implorare est auxilium cum miseratione deposcere, qua ratione bene dicimus 'imploro te ut misero feras auxilium'; contra 'imploro te ad diem festum' non procedit. {{anchor+|20|Ad v. 20}} Cernis ad augendam invidiam ait 'cernis', ac si diceret, non est opus narratione, cum Troianorum miserias ipse conspicias. insultent rutvli propter illud "interea Rutuli portis circum omnibus instant". insultare autem est inimicis irridere per cavillationem, exultare vero gloriari et laetum esse. {{anchor+|21|Ad v. 21}} Per medios suos scilicet. insignis equis propter illud "viginti lectis equitum comitatus": nam castra non eques irruperat. et ambiguum, utrum 'equis insignis', an 'equis feratur'. secundo marte ad illud respicit "hic Mars armipotens animum viresque Latinis addidit". {{anchor+|22|Ad v. 22}} Rvat inruat. clavsa moenia ad quae in extremis solent adflicti confugere. magna invidia: scimus enim ultimum esse praesidium in castra confugere et hostilem impetum plerumque differre, sicut factum est in bello Troiano. modo ergo dicit ademptam esse etiam hanc aram misericordiae, siquidem intra muros hostis insultat. {{anchor+|23|Ad v. 23}} Quin quinetiam. ipsis in ipsis. 'aggeribus' autem munitionibus, sed abusive. et in muris ideo, quia supra dixit "ignaros deinde in muris Martemque cientes". {{anchor+|24|Ad v. 24}} Aggeribus agger proprie dicitur terra illa quae vallo facto propius ponitur, sed abusive et muros et munimenta omnia aggerem dicimus, sicut modo 'aggeribus moerorum' pro munimentis. moerorum pro 'murorum' antique: nam veteres pleraque eorum quae nos per 'u' dicimus, per 'oe' diphthongon pronuntiabant. hinc est 'moerorum' pro 'murorum' et e contra 'punio' pro 'poenio', quod verbum a poena venit, hinc est et "Punica regna vides", cum Poenos ubique legerimus. hoc autem facit orthographia Graeca: nam quam nos 'u' habemus, illi diphthongon habent ' ου ': et ideo putarunt posse pro hac littera, licet non eandem, diphthongon poni. inundant implent et inundare faciunt. {{anchor+|25|Ad v. 25}} Aeneas ignarus abest ne merito videatur pati: neque enim potest videri fecisse bellum qui factum esse ignorat: aut hoc ipso miserabilis, quia ignarus †excessus. levari obsidione sines liberari: et oblique per Iovem invidiam commovet Iunoni. {{anchor+|27|Ad v. 27}} nascentis Troiae invidiose: quia iam ruinis periclitatur quae modo nascitur. {{anchor+|28|Ad v. 28}} Aetolis surgit ab arpis atqui non est venturus: unde accipiamus Venerem non quasi deam loqui, sed quasi unam de Troianis — ut in primo "unius ob iram prodimur", item "caeli quibus adnuis arcem" — , ne futura ignorare videatur. 'Aetolis' autem 'Arpis' sic dixit, ut Cumas Euboicas: nam de Aetolia Diomedes venit, qui Arpos in Apulia collocavit. {{anchor+|29|Ad v. 29}} Mea vulnera restant ut possim iterum vulnerari. {{anchor+|30|Ad v. 30}} Demoror expecto, sustineo. mortalia d. a.] id est ut dea mortalium armis intersim et ipsa depugnem. et sic dixit 'mortalia arma', ut in duodecimo "vulnus mortale". {{anchor+|31|Ad v. 31}} Si sine pace tua si sine tua benevolentia, ut "orantes pacem", "veniamque precantes", item "exorat pacem divum": ergo 'pace' benevolentia, suffragio. dicendo autem, si ad Italiam sine deorum voluntate venerunt, dent poenas, ostendit statum esse absolutum. sine pace tua sine voluntate tua, sine tua concessione, ut solet dici 'pace illius dixerim'. invito numine troes syllepsis per genus est. {{anchor+|32|Ad v. 32}} Luant peccata 'luant' id est absolvant. dicimus autem et 'luo poenam' et 'luo peccatum'; nam peccatum solvitur poena. qui enim crimine tenetur obnoxius, poena eum a pristina liberat obligatione. contra 'luo poenam' si dixeris, non procedit qua re poena solvatur: tamen auctoritas licenter ista confundit more, quo solet poni vel a sequenti quod praecedit, vel a praecedenti quod sequitur. {{anchor+|33|Ad v. 33}} Neque illos ivveris avxilio concessivus est iste modus secundum Probum; namque in artibus non invenitur. fit autem quotiens taedio contentionis quasi videmur concedere quod tamen nolumus fieri: nam id agit Venus hoc loco, ut Iuppiter magis praestet auxilium. responsa secuti hoc est si non solum prohibiti non sunt, sed eis etiam concessum est. {{anchor+|34|Ad v. 34}} Superi ut Apollo. manes ut Creusa et Anchises, vel Hector. quisquam verecunde: quia apud maritum contra uxorem agit. {{anchor+|35|Ad v. 35}} nova condere fata quasi adversus illa quae tu statuisti. {{anchor+|36|Ad v. 36}} Exustas erycino in litore classes nunc per ἀντικατη γορίαν ad accusationem alterius transit: argumentum est enim, utrum habeat voluntatem nocendi quae nocuit. 'Erycino' autem 'in litore' secundum opinionem suam dixit; nam alii apud Caietam dicunt exusta navigia, unde et Caieta dicta est ἀπὸ τοῦ καῆναι . quamvis quattuor naves exustae sunt, haec tamen exaggerat. {{anchor+|37|Ad v. 37}} quid tempestatum regem ubique 'repetam' subaudiendum. {{anchor+|38|Ad v. 38}} Actam nubibus irim inpulsam, scilicet ut persuaderet matribus incendium navium: ut secundum artem rhetoricam rem unam in duas diviserit, ut latius pateret rei acerbitas interposito alio crimine: nam per Irim naves exustae sunt. sed melius est, ut non sit iteratio, ad Turnum missam Irim intellegere: nec nos moveat ordo conversus, solent enim graviora in principiis et in fine secundum artem rhetoricam poni. nubibus per nubes. {{anchor+|40|Ad v. 40}} Sors rerum id est regnum: nam per sortem inter se fratres, Iuppiter Neptunus et Pluton, mundi regna diviserunt, quae Iuno praeter inferos in Troianorum perniciem moverat. superis inmissa ac si diceret, non iam Troianis, sed diis. respexit autem ad illud "et caeli convexa per auras". {{anchor+|41|Ad v. 41}} Bacchata per urbes non vagata, sed 'bacchata', id est perfuruit: et bene 'bacchata per urbes', quia per simulationem sacrorum Liberi patris matres egerat in furorem. {{anchor+|42|Ad v. 42}} Super imperio id est de imperio, ut "multa super Priamo rogitans". et quasi de salute sua se dicit laborare. est autem verecunda petitio et obliqua, per quam magna Iovi invidia commovetur, qui imperium Troianis promiserat. speravimus ista absolute dixit. {{anchor+|44|Ad v. 44}} Conivnx dura hic distinguendum, ne incipiant esse duo epitheta 'dura fumantia excidia': quod contra artem fit, nulla interposita coniunctione. 'dura' autem debere distingui, ipse ex persona Iunonis ostendit "quae dura potentia nostra egit?" et mire 'coniunx', quasi vitium mariti sit. nulla autem regio invidiose dixit, ut supra "cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis", cum a sola arceantur Italia. {{anchor+|45|Ad v. 45}} Per eversae genitor fumantia Troiae cum dicimus 'rogo te per deos', hoc videmur dicere: memineris religionis curae esse petitionem meam, sicut in primo expressit "at sperate deos memores fandi atque nefandi"; cum autem dicimus 'rogo te per miserias meas', videmur dicere: memineris ab eo te rogari qui miserias pertulit, ut qui rogatur ad misericordiam miseriarum commemoratione flectatur, sicut est nunc in Veneris petitione: nam ideo sic rogat, ut commemoratione infelicitatis Troianae impetret misericordiam. alias stultum est cum adiuratur Iuppiter per excidia Troianorum. Sallustius in primo "postremo ipsos colonos per miserias et incerta humani generis orare". 'fumantia' autem 'quae fumaverunt', non enim fumant iam. {{anchor+|47|Ad v. 47}} Incolumem ascanium ideo Venus pro Aenea non petit hoc loco, non quia pro eo non movetur, sed aut quia scit eum celerius esse moriturum, aut quia soli Ascanio debetur imperium, ut "cui regnum Italiae Romanaque tellus debentur". {{anchor+|48|Ad v. 48}} Aeneas sane quidam 'sane' pro valde accipiunt, ut Cicero pro Quinctio "sane ceterarum rerum pater familias et prudens et attentus". {{anchor+|51|Ad v. 51}} Amathus et paphos Cypri insulae civitates sunt, Veneri consecratae. est amathus 'Amathus' ab Amathonte. celsa paphos antiqua Paphos, quae nunc Palaepaphos dicitur, in excelso fuit posita, ex quo loco aedificia, permittente pace, in planum litoris deducta sunt. cythera insula est contra Laconicam, Veneri consecrata. dicimus autem 'haec Cythera', sicut haec Solyma, haec Artaxata, haec Megara. {{anchor+|52|Ad v. 52}} idaliaeque domus Idalium civitas Cypri est. et hic Idaliam dixit, cum ipse dixerit "aut super Idalium". {{anchor+|53|Ad v. 53}} aevum hic vitam, alias aetatem. inglorius sine triumphis, inmemor gloriae. Cicero in Tusculanis "quae de vita inhonorata et ingloria dici solent". {{anchor+|54|Ad v. 54}} Inde id est ab Ascanio Tyrii nihil timebunt. et verum est; nam Scipio vastaturus est Africam. {{anchor+|55|Ad v. 55}} Quid pestem evadere belli ivvit in fine iam agit miserabiliter, sicut egit et in principiis: nam hoc praecipit ars rhetorica, ut epilogi et principia pari argumentatione tractentur. 'pestem' autem incendium significat, ut "et toto descendit corpore pestis", cum de navibus loqueretur incensis. {{anchor+|56|Ad v. 56}} Fugisse per ignes exprimit quid sit 'pestem belli evadere'. {{anchor+|58|Ad v. 58}} Recidivaque pergama renascentia. tractus autem sermo est ab arboribus, quae taleis sectis pullulant. ergo illud solum recidivum dicimus, quod postea nascitur: unde modo recidiva Pergama dixit, quae renovantur ab his, qui sunt superstites Troianis periclis. {{anchor+|59|Ad v. 59}} non satius deest 'fuit'. cineres patriae insedisse propter illud "dulcisque meorum reliquias colerem". {{anchor+|60|Ad v. 60}} Atque solum quo Troia fuit sic in tertio "et campos ubi Troia fuit". xanthum et simoenta redde oro miseris ambiguum est utrum dicat, redde nobis re vera Troiam antiquam, an, redde nobis terras in Italia ad similitudinem Troiae: novimus enim hanc fuisse consuetudinem, ut advenae patriae suae imaginem sibi redderent, ut "effigiem Xanthi Troiamque videtis". bene ergo Venus medio usa est genere loquendi, ut utrumque significaret, et antiquae reditum Troiae et imperium Italiae, quod Troianis Iuppiter ad similitudinem Troiae fore promiserat. et magis hoc est quod latenter desiderat atque petit. {{anchor+|62|Ad v. 62}} casus da pater iliacos reddantur nobis errores pristini, dummodo praesentia bella vitemus. iterumque revolvere casus si ad Troiam vis referre, sic dic: da nobis Troiam per naufragia et pericula, id est patiamur denuo quae pertulimus, dumtaxat nobis Troia reddatur. si vero ad Italiam vis referre, sic intellege: redde nobis Italiam, et libenter repetimus ea quae in Troia pertulimus. {{anchor+|63|Ad v. 63}} Alta silentia Iuno ubique silens inducitur, unde ei oratio nisi ex nimia necessitate non datur: hinc est 'acta furore gravi': Statius "Iunonem tacitam furibunda silentia torquent". et notandum quia singillatim dicta Veneris hac oratione solvuntur. silentia cogis rumpere silentium rumpere est non tacere: unde apparet usurpative dictum esse "conposito rumpit vocem", id est loquitur: nam vocem rumpere silere est, silentium rumpere loqui. {{anchor+|64|Ad v. 64}} Obductum dolorem celatum et diuturna iam cicatrice coopertum: nam obduci dicuntur vulnera, quae cicatrice clauduntur. {{anchor+|65|Ad v. 65}} Aenean hominum quisquam divumque s. ad illud "quae superi manesque dabant". et celans quae facta sunt ea quae non sunt facta, commemorat: nam non Aeneas, sed Turnus Iunonis instinctu bella commovit. utitur autem replicatione rerum obiectarum; post enim sequitur resolutio. sequi autem 'petere', ut "sidera voce sequentem". {{anchor+|67|Ad v. 67}} Esto modo adverbium est concedentis: nam Graecum est: illo autem loco verbum est "esto nunc Sol testis". fatis auctoribus num hic 'responsis'? quia hoc sequitur * * * {{anchor+|68|Ad v. 68}} Cassandrae impulsus furiis bene 'furiis' plurali numero, quod de vaticinantibus non dicitur, ut videantur merito esse decepti qui Cassandrae insanienti crediderunt: quod falso dicitur a Iunone, sicut ex verbis probamus Anchisae, qui ait "aut quem tum vates Cassandra moveret?" num linquere castra illa ait 'abest', haec ait 'reliquit', ut ipsi adsignet culpam. et est status finitivus non tam dicendo 'abesse', quam 'reliquisse'. {{anchor+|69|Ad v. 69}} Vitam committere ventis non quia enavigavit, hoc dixit; sed 'ventis', id est incertis et inanibus rebus. {{anchor+|70|Ad v. 70}} Num puero summam belli quod Venus ad miserationem, haec ad indignationem posuit. exaggeratio est ab aetate. {{anchor+|71|Ad v. 71}} Tyrrhenamque fidem 'fidem' auxilium petens; an 'fidem' sacramentum, quod adhibetur ad belli societatem? 'agitare' autem ad gentes pertinere melius est. ergo 'Tyrrhenam fidem' extrinsecus accipiendum 'invocare' aut 'petere'. Tyrrhenamque fidem inire societatem cum inimicis gentibus Turno: aut certe disrumpere foedera, quae Turnus cum Tyrrhenis inierat. sciendum sane Turnum auxiliorum causa ad Mezentium confugisse. gentes quietas nam licet vellent in bella prorumpere, tamen erant quietae propter illud oraculum "externos optate duces". {{anchor+|72|Ad v. 72}} Quis deus in fravdem interrogatio. 'in fraudem' autem in periculum: ita enim in iure lectum est "fraudi erit illa res", id est periculo. dura potentia nostra ad illud respicit "si nulla est regio Teucris quam det tua coniunx dura". {{anchor+|73|Ad v. 73}} ubi hic ivno melius quam si dixisset 'ego', ut "degeneremque Neoptolemum narrare memento". nubibus iris propter illud "aut actam nubibus Irim". {{anchor+|74|Ad v. 74}} Indignum est italos Troiam circumdare flammis rhetoricum est: nam quotiens aliqua non possumus solvere, paria opponimus. quod nunc Iuno facit: nam negare non potest nec solvere quia obsidentur Troiani: unde dicit, hoc indignum est, Troianos obsideri, aliena eos matrimonia praeripere dignum est. sic in bucolicis "dic, quibus in terris et eris mihi magnus Apollo, tris pateat caeli spatium non amplius ulnas": quod quia non potuit solvere, et ipse obiecit "dic, quibus in terris inscripti nomina regum nascantur flores". {{anchor+|75|Ad v. 75}} nascentem ὑπόκρισις . {{anchor+|76|Ad v. 76}} Pilumnus avus comparat genus Turni cum Aeneae, dicens etiam avum eius deum esse. Varro Pilumnum et Pitumnum infantium deos esse ait eisque pro puerpera lectum in atrio sterni, dum exploretur an vitalis sit qui natus est: Piso Pilumnum dictum, quia pellat mala infantiae. sed Pilumnus idem Stercutius, ut quidam dicunt, qui propter pilum inventum, quo fruges confici solent, ita appellatus est. si ergo proavus Latini est, non Turni avus: nam Stercutii Picus, Pici Faunus, Fauni Latinus est filius. sed in his nominibus abutitur poeta. diva venilia mater hoc ad Veneris obtrectationem dicit 'cui diva Venilia mater': nam Venilia nympha est. Pilumnum autem avum Turni ideo dicit, ut a vicino nobilis genere esse videatur, sicut est Aeneas: nam paulo post dictura est ipsa Iuno "Pilumnusque illi quartus pater". sane hanc Veniliam quidam Salaciam accipiunt, Neptuni uxorem: Salaciam a salo, Veniliam quod veniam det †negentibus. {{anchor+|77|Ad v. 77}} Atra face saevo bello. et est belli definitio: non enim facibus Troiani pugnaverant, sed ferro, id est bello. {{anchor+|78|Ad v. 78}} Avertere praedas invidiose: ceterum nihil rapuerant. {{anchor+|79|Ad v. 79}} Legere furari: unde et sacrilegi dicuntur, quia sacra legunt, hoc est furantur: alibi "vel quae sublegi tacitus tibi carmina nuper". gremiis abducere pactas id est sponsas: nam ante usum tabularum matrimonii cautiones sibi invicem emittebant, in quibus spondebant se consentire in iura matrimonii, et fideiussores dabant: unde admissum est ut sponsum dicamus virum a spondendo, et sponsam promissam. ceterum proprie sponderi puellae est: ergo sponsus non quia promittitur, sed quia spondet et sponsores dat. sane exaggeratio est nimia in eo quod ait 'gremiis abducere', tamquam iam uxores. {{anchor+|80|Ad v. 80}} Praefigere puppibus arma propter illud "scuta virum fluvio pictasque innare carinas", scilicet quando ad petenda navigavit auxilia. pacem autem orare propter "centum oratores augusta ad moenia regis ire iubet". {{anchor+|82|Ad v. 82}} Proque viro nebulam ad obprobrium pro viro dixit, non pro filio, rem inanem obpositam. dicit autem quando eum Venus a Diomede liberavit, vel Neptunus ab Achille: quod Veneri inputatur, quia in eius gratiam factum est. ventos inanes vacuos. et est nebulae definitio. {{anchor+|83|Ad v. 83}} Et potes in totidem classem convertere nymphas licet hoc mater deum fecerit, tamen hoc Veneri inputatur, quia eius gratia factum est, ut illo loco "quas illi Philomela dapes", cum Procne fecerit, sed propter Philomelam: aut certe quia Venerem dicunt esse matrem deum. {{anchor+|84|Ad v. 84}} nos aliquid rutvlos contra ivvisse nefandum est verecunda confessio est: non enim negat se iuvisse, sed adtenuat dicendo 'aliquid'. {{anchor+|85|Ad v. 85}} Aeneas ignarus abest ea quae solvere non possumus, inridemus, ut hoc loco. sic in bucolicis praemisit "divini opus Alcimedontis", postea per inrisionem ait "et nobis idem Alcimedon duo pocula fecit". {{anchor+|87|Ad v. 87}} Gravidam bellis urbem alibi "populosque feroces contundet". 'urbem' autem provinciam dicit, quo modo "Italiam quaero patriam". {{anchor+|88|Ad v. 88}} Nosne tibi fluxas status relativus, per quem ostendit Venerem magis Troianis causam fuisse periculorum. fluxas molles, quae possent etiam sine inimicis perire. 'res' ergo 'fluxas' fluxam rempublicam dicit: vel 'fluxas' labefactatas. {{anchor+|89|Ad v. 89}} Qui troas achivis atqui de Venere loquitur: sed quia dei ἀρσενοθήλεις sunt, ut diximus supra, ideo sic dixit: nam in subauditione ponuntur ea quae non possumus dicere aperte. {{anchor+|90|Ad v. 90}} consurgere in arma pro 'consurgendi': infinitus modus verbi pro participato. {{anchor+|91|Ad v. 91}} Foedera solvere furto legitur in historiis quod Troiani cum Graecis foedus habuerunt. tunc etiam Paris est susceptus hospitio et sic commisit adulterium. ergo 'foedera solvere furto' amicitias adulterio dissipare: nam furtum est adulterium, unde est "et dulcia furta". et eversi Ilii haec est vera causa: nam foedera quae inter Graecos et Troianos fuerunt, ita soluta sunt. Hercules cum expugnato Ilio filiam Laomedontis Hesionam, Priami sororem, Telamoni dedisset, profecti sunt legati cum Priamo et eam minime repetere potuerunt, illis dicentibus se eam habere iure bellorum. unde commotus Priamus misit Paridem cum exercitu, ut aliquid tale abduceret, aut uxorem regis, aut filiam. qui expugnata Sparta Helenam rapuit. hinc ergo Vergilius utrumque tangit, et istam historiam quam modo diximus, et propter iudicium Paridis: quamvis fabula sit illa res et a poetis composita. foedera solvere furto] an quod Paridem victum a Menelao subripuit morti? an quod Pandarus dissipavit, ut sit 'per furtum'? {{anchor+|92|Ad v. 92}} Dardanius non praeter iniuriam Aeneae hoc posuit, quia Dardanus dicitur: nam perite dubium nomen elegit, quod contumeliam communicaret Aeneae. spartam expugnavit hoc de historia est, ut diximus: nam cum sollicitata Helena Parin sequi noluisset, egressus ille civitatem obsedit. qua eversa Helenam rapuit: unde et recipi meruit a marito. {{anchor+|93|Ad v. 93}} Tela dedi aut amori Alexandri, aut bello. cupidine eo scilicet, quo in amorem Paridis Helena conpulsa est. {{anchor+|94|Ad v. 94}} Decvit metvisse optima est elocutio, nam utrumque praeteriti est temporis. si enim dixeris 'decet metuisse', incongruum est, quia 'decet' praesentis est, 'metuisse' praeteriti. sera pro 'sero', "ut nec sera comantem narcissum". {{anchor+|95|Ad v. 95}} inrita vana, substantiam non habentia. iactas ventilas. {{anchor+|96|Ad v. 96}} Orabat loquebatur: unde et oratores dicimus. nam 'rogabat' si dixeris, non procedit, quia magis conviciabatur. {{anchor+|97|Ad v. 97}} Assensu vario quia pars Veneri favebat, pars Iunoni. {{anchor+|98|Ad v. 98}} deprensa fremunt silvis non subito deprensa, sed aut in silvis detenta, aut intellecta. cev flamina prima c. d. f. s. et caeca volvtant murmvra non tempestatis facit comparationem, sed signi tempestatis futurae: quadam enim arcana ratione fit ut sit murmur in silvis ante ventorum adventum: unde ait 'caeca murmura', quorum ratio non apparet, ut "caecique in nubibus ignes terrificant animos". sic in georgicis "continuo ventis surgentibus aut freta ponti incipiunt agitata tumescere et aridus altis montibus audiri fragor". {{anchor+|102|Ad v. 102}} Tremefacta solo tellus loquente Iove stupor elementorum omnium ostenditur per naturae mutationem: nam et quicquid in aeterno motu est, quievit, et contra terra mota est, semper immobilis, unde Horatius "et bruta tellus". {{anchor+|103|Ad v. 103}} zephyri posvere Sallustius "iam repente visus lenire Tagus". premit placida id est premendo reddit placida. {{anchor+|104|Ad v. 104}} Accipite ergo animis totus hic locus de primo Lucilii translatus est libro, ubi inducuntur dii habere concilium et agere primo de interitu Lupi cuiusdam ducis in republica, postea sententias dicere. sed hoc quia indignum erat heroo carmine, mutavit et induxit primo loquentem Iovem de interruptis foederibus, cuius orationem interrupit Venus, post secuta Iunonis verba sunt quibus redarguit Venerem: unde nunc Iuppiter illud quod omiserat, reddit, dicens: ergo quoniam pacem esse non sinitis, ea quae sum dicturus accipite. et hoc significant versus, qui subsequuntur. {{anchor+|105|Ad v. 105}} Quandoquidem bene sententiae dicendae ordinem servat: nam sicut et in Sallustio et in Philippicis legimus, ante quam dicatur sententia, eius praemittitur ratio: quod hodieque in usu est. {{anchor+|106|Ad v. 106}} Havd licitum est et 'licuit' dicimus et 'licitum est', sicut et 'placuit' et 'placitum est': Terentius "ubi sunt cognitae, placitae sunt". {{anchor+|107|Ad v. 107}} Quae cuique est fortuna hodie specialiter Iuppiter pro Troianis agit, sed hac arte, ut videatur totum pro Iunone loqui. et re vera verba pro Iunone sunt, sed altius intuens deprehendit Troianorum favorem: nam dicendo 'nulli favebo' et in eo statu fore res in quo sunt hodie, significat se favere Troianis, quorum ducis adventu statim victoria consequitur. et vult nihil valere ea quae aut Venus conquesta fuerat de absentia Aeneae, aut Iuno de Turni parentibus dixerat, in eius scilicet commendationem. secat sequitur, tenet, habet, ut "ille viam secat ad naves": unde et sectas dicimus habitus animorum et instituta philosophiae circa disciplinam. {{anchor+|108|Ad v. 108}} Fuat id est 'fuerit': futuri temporis est verbum defectivum. {{anchor+|109|Ad v. 109}} Sev fatis italum castra obsidione tenentur sive [malo] fato Italorum obsidentur castra Troiana, sive Troiani malo errore et sinistris monitis ad Italiam venerunt, neminem absolvo: unde propter amphiboliam distingue 'Italum' et infer 'castra obsidione tenentur', scilicet Troianorum; ipsi enim obsidentur, non Itali. {{anchor+|110|Ad v. 110}} nec rutvlos hoc et de Troianis accipe. solvo absolvo: nam aphaeresin pertulit 'solvo'. monitis autem sinistris propter "Cassandrae inpulsus furiis". {{anchor+|111|Ad v. 111}} Exorsa rerum initia, actus hodierni diei: id est secundum sua coepta habebit eventum. laborem fortunamque periculum et felicitatem. {{anchor+|113|Ad v. 113}} Fata viam invenient scit enim hoc esse fatale, ut Aeneas imperet in Italia. et videtur hic ostendisse, aliud esse fata, aliud Iovem. stygii per flumina fratris hypallage est 'per Stygia fratris flumina'. et bene etiam iure iurando dicta confirmat, ut rem inmobilem necessitate constituat. {{anchor+|115|Ad v. 115}} Totum nutu tremefecit olympum hoc Homeri est. {{anchor+|117|Ad v. 117}} caelicolae medium poetice mores hominum ad deos refert: ut magistratum deducunt. {{anchor+|118|Ad v. 118}} Portis circum omnibus instant instant portis omnibus circum, id est circumcirca fusi: nam modo 'circum' adverbium loci est. {{anchor+|120|Ad v. 120}} ast legio prolepsis: nam legionis nomen Troiani temporis non fuit. vallis intra vallos, id est fustes fossarum, qui valli vocantur: nam munitio ipsa vallum dicitur neutraliter. et hoc dicit: tenebantur Troiani intra vallos quos ipsi posuerant, ne eorum castra facile inrumperent Rutuli. vallum enim modo non obsidentium, sed obsessorum debemus accipere. {{anchor+|121|Ad v. 121}} Nec spes vlla fugae fuga miserrimum et ultimum praesidium est, tamen etiam hoc carebant. {{anchor+|123|Ad v. 123}} Imbrasides Imbrasi filius. hicetaonius Hicetaonis filius. et bene ex varietate syllabarum quaesivit ornatum: nam patronymica aut in 'des' aut in 'ius' exeunt, quibus et uti possumus. quae enim 'on' terminantur, ad nos transire non possunt. {{anchor+|124|Ad v. 124}} Senior cum castore thybris possumus et solum Thybrin senem accipere: possumus et Castorem, si legamus 'et senior cum Castore Thybris': nam amphibolia est. {{anchor+|125|Ad v. 125}} Prima acies hoc est magni viri: et est definitio eorum qui in prima acie fuerunt: unde laudis magis est quod dixit 'prima acies': ordinis enim esse non potest, quia res in muro agitur. germani sarpedonis aut inter se germani filii Sarpedonis, aut Sarpedonis fratres ex eadem matre. {{anchor+|126|Ad v. 126}} Alta nobili. lycia comitantur ab alta] quos comitantur qui sunt Lycia ab alta. {{anchor+|127|Ad v. 127}} fert ingens toto quidam sine effectu ferentem saxum inproprie inductum accipiunt; sed hoc ita resolvunt, quod qui iactum saxum refert, unius tantum rei eventum ostendit, qui ferentem dicit, longum actum notat. {{anchor+|128|Ad v. 128}} Lyrnesius id est Phryx: Lyrnesos enim civitas est Phrygiae, unde fuit Briseis, quam civitatem Achilles expugnavit. Acmon ergo et Menestheus filii Clytii. {{anchor+|129|Ad v. 129}} Menestheo non 'Mnestheo', de quo paulo post dicturus est, legendum est, ne versus non stet, sed 'Menestheo', ita tamen ut meminerimus in ultima syllaba esse synaeresin propter rectam scansionem. {{anchor+|130|Ad v. 130}} Hi iaculis Rutuli scilicet. illi certant defendere saxis id est Troiani. {{anchor+|131|Ad v. 131}} molirique ignem quid est moliri? num inicere, an temptare iacere? et subaudiendum 'alii atque alii'. {{anchor+|132|Ad v. 132}} Veneris ivstissima cura de quo merito curet: quia illi debebatur imperium. {{anchor+|133|Ad v. 133}} Caput detectus sine galea, quasi non pugnaturus; nam audierat "cetera parce puer bello". erat autem inter duces quasi dux. ecce pro admiratione et demonstratione. honestum pulchrum: Terentius "ita me di bene ament, honestus est". {{anchor+|134|Ad v. 134}} Micat scilicet Ascanius fulget qualiter gemma. {{anchor+|135|Ad v. 135}} Aut collo aut capiti figurate: nam 'colli vel capitis' erat commune. {{anchor+|136|Ad v. 136}} Oricia terebintho Oricos civitas est Epiri, iuxta quam nascitur terebinthus, nigrum lignum habens, folia in buxi speciem. retulit autem comparationem ad candidum vultum, qui erat nigris crinibus cinctus. {{anchor+|137|Ad v. 137}} cui melius quam si dixisset 'cuius'. {{anchor+|139|Ad v. 139}} Magnanimae 'gentes' scilicet. magnanimae gentes hic est ordo, aliter non stat versus: est autem prosphonesis. ismare modo nomen est proprium: nam 'Ismarius' facit appellativum a monte Ismaro Thraciae. {{anchor+|140|Ad v. 140}} vulnera dirigere pro 'dirigentem': 'vulnera' autem 'dirigere', id est sagittas quibus fiunt vulnera: est autem hysteroproteron. vvlnera dirigere aut vulnus pro sagitta posuit, ut "insequitur infesto vulnere Pyrrhus": aut acerrime expressit inevitabiles sagittas, dicens eum vulnera, non tela dirigere. {{anchor+|141|Ad v. 141}} Maeonia Lydia, quae ante Maeonia vocabatur. ergo ideo 'generose', quod Lydius. pingvia culta aut figuratum est, quae exercendo culta faciunt: aut 'culta' pro arvis. {{anchor+|142|Ad v. 142}} Pactolusque inrigat auro Pactolus et Hermus Lydiae flumina sunt, aurum sicut Tagus trahentia. sed Pactoli fabula talis est: Mida rex cum ibi regnaret, Silenus captus ab eius sociis et vinctus est. miseratione vel prudentia eum et resolvi fecit et omni adfabilitate fovit. quibus rebus ille gratiam rependens, praestitit Midae, ut quicquid tetigisset, in aurum verteretur; sed cum ille quaecumque contigisset in aurum convertens, fame periclitaretur, ex praecepto in Pactolum fluvium abluendi gratia se mittere iussus est. in quem se cum iecisset, ferendi auri naturam flumini dedit, ipse destitit in aurum quae contingebat mutare. 'inrigat' autem 'auro' mire, cum ramenta quaedam auri inveniri dicantur. {{anchor+|145|Ad v. 145}} Et capys hinc nomen campanae ducitur urbi iste quidem dicit a Capy dictam Campaniam. sed Livius vult a locis campestribus dictam, in quibus sita est. sed constat eam a Tuscis conditam viso falconis augurio, qui Tusca lingua capys dicitur, unde est Campania nominata. Tuscos autem omnem paene Italiam subiugasse manifestum est. hinc nomen campanae ducitur urbi iste quidem hoc dicit, sicut Ovidius, qui Capyn de Troianis esse commemorat "ille dedit Capyi repetita vocabula Troiae", Coeliusque Troianum Capyn condidisse Capuam tradidit eumque Aeneae fuisse sobrinum. alii Campum Samnitem condidisse Capuam confirmant. sed Capuam vult Livius a locis campestribus dictam, in quibus sita est. alii a Capy Atyis filio, Capeti patre, tradunt. alii hunc Capyn filium Capeti volunt esse, Tiberini avum, ex quo fluvius Tiberis appellatus est, eumque Capuae conditorem produnt. constat tamen eam a Tuscis conditam de viso falconis augurio, qui Tusca lingua capys dicitur: unde est Capua nominata. Tuscos autem aliquando omnem Italiam subiugasse manifestum est. alii a Tuscis quidem retentam et prius Vulturnum vocatam: Tuscos a Samnitibus exactos Capuam vocasse ob hoc quod hanc quidam Falco condidisset, cui pollices pedum curvi fuerunt quem ad modum falcones aves habent, quos viros Tusci capyas vocarunt. Varro dicit propter caeli temperiem et caespitis fecunditatem campum eundem Capuanum cratera dictum quasi sinum salutis et fructuum. {{anchor+|147|Ad v. 147}} Contulerant nocte interveniente peregerunt. et est explanatio rerum, quas Aeneas gessit postquam est profectus ab Euandro ad petenda auxilia, dum inter suos et Turnum bella gerebantur: rem enim ante omissam breviter exsequitur. media aeneas freta nocte secabat aut 'media nocte', aut 'freta media'. {{anchor+|149|Ad v. 149}} regem adit instanti tempore adit. {{anchor+|150|Ad v. 150}} Quidve petat scilicet auxilium. quidve ipse ferat vicissitudinem auxilii, ut supra Euandro "accipe daque fidem". multi autem 'quidque petat quidque ipse ferat' dicunt oportuisse dici, sed mutatam coniunctionem: neque enim ex alterius persona exponitur, sed totum ex Aeneae, et ideo 'que' coniunctione opus fuisse; 've' enim proprie 'vel' significat, ut sic "nec patris Anchisae cineres manesve revelli". mezentius arma quae sibi conciliet inicit latenter timorem, ne forte possit collectis auxiliis Mezentius in regna remeare, a quibus fuerat ante depulsus. {{anchor+|151|Ad v. 151}} Violentaque pectora turni superba, ut est illud "quos illi bello profugos egere superbo", id est violento. {{anchor+|152|Ad v. 152}} Hvmanis quae sit fiducia rebus latenter hoc dicit: nolite putare fixam esse et stabilem felicitatem, magna est enim rerum varietas: invicem accipietis auxilia. {{anchor+|153|Ad v. 153}} Admonet inmiscetque preces partim rogat, partim admonet hoc solacium esse vitae humanae tutissimum, si vel mutua dentur auxilia, vel in prosperis positi etiam subiecta considerent. et est superioris versus expressio: nam edocet, quae peterent et quod eum sollicitabat. 'admonet' vero vel causa Mezentii, vel quia instabilis est et vaga fortuna. tarchon hoc nomen ubique Graece ponit, excepto uno in loco, ut est "haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni": quod metri causa fecit. {{anchor+|154|Ad v. 154}} ferit facit, ex more Romano, propter porcum qui de lapide feritur. libera fatis exempta fatali necessitate, qua pugnare non poterant propter illud "externos optate duces". {{anchor+|155|Ad v. 155}} gens lydia per derivationem 'Lydia gens': nam 'Lydia' provincia proprium est. {{anchor+|157|Ad v. 157}} Prima tenet more viri fortis in principiis est: alibi "princeps ante omnes densum Palinurus agebat agmen". rostro phrygios subivncta leones pro 'subiunctos leones habens'. vult pro iugo rostrum navis fuisse, leones autem singulos in singulis navis partibus fuisse depictos. sane notatur a criticis Vergilius hoc loco, quemadmodum sic cito dixit potuisse naves Aeneae fieri: quod excusat pictura, quam solam mutatam debemus accipere. ergo hanc navem Aeneae ab Etruscis datam intellegamus. quidam volunt hanc navem ex his esse quibus Aeneas ad Euandrum erat evectus, et ad Etruriam terra esse portatam. {{anchor+|158|Ad v. 158}} Gratissima propter illinc facta navigia. {{anchor+|160|Ad v. 160}} Eventus belli varios licet haberet fortissimum militem, cogitabat tamen incerta bellorum. {{anchor+|161|Ad v. 161}} iam quaerit sidera deest 'de Aenea'. et 'quaerit sidera' num de sideribus quaerit, an ipsa sidera, id est percenset. aut num causa quaerendi quod cupiat lucem. {{anchor+|162|Ad v. 162}} Noctis iter aut per quae nox decurrit: aut quae intuentes nautae iter peragunt noctibus. iam modo, ut "iamque hos cursu, iam praeterit illos". quae passus terraque marique num quia audiendo res gestas Aeneae incendatur et ipse ad imitandi cupiditatem? {{anchor+|163|Ad v. 163}} Pandite nunc helicona deae Parnasus mons est Thessaliae iuxta Boeotiam, quem locum aliquando Aones tenuerunt, qui in duo finditur iuga, Cithaeronem Liberi et Heliconem Apollinis et Musarum. ex quo fons manare dicitur, quem Pegasi ungula protulisse fertur, qui vocatur Hippocrene. {{anchor+|164|Ad v. 164}} tuscis Tusci a frequenti sacrificio sunt dicti ἀπὸ τοῦ θύειν : unde Tuscos populos bene dicimus. Tusciam vero non debemus dicere, quia nequaquam in idoneis auctoribus legitur, sed aut Etruria dicenda est ab Etrusco principe, aut Lydia a Lydo, aut Tyrrhenia ab eius fratre, qui, ut supra diximus, cum parte populi de Maeonia venit ad Italiam. quod ergo hic dicit Vergilius 'Tuscis comitetur ab oris', de Tuscorum finibus intellegendum est. {{anchor+|166|Ad v. 166}} Massicus aerata princeps secat aequora tigri inter auxilia accipiendum: nam Aeneae prima est navis. et licet sit catalogus in quo enumerantur hi qui venerunt de Tuscia, invenit tamen aliquam varietatem, quod hos navibus venisse commemorat, cum in septimo Turni praesidia per terram venisse memoraverit. sane sciendum amare Vergilium Italis ducibus dare nomina vel fluviorum vel montium. ut ergo supra Almonem et Aventinum commemoravit, sic nunc Massicum dicit: nam Massicus mons est, unde et vinum Massicum dicitur. plerique tamen Massicum nolunt proprium esse nomen, sed appellativum, dicentes Osinium esse Massicum regem: nam paulo post dicturus est "qua rex Clusinis advectus Osinius oris", et nunc dicit 'qui moenia Clusi'. multi alium Massicum, alium Osinium esse volunt. 'tigri aerata' cuius rostrum erat in similitudem tigridis; namque solent naves vocabula accipere a pictura tutelarum. hinc est "hunc vehit inmanis Triton", item "et aurato fulgebat Apolline puppis". 'tigri' autem secundum regulam dixit: nam Graeca nomina quae genetivum singularem in 'dis' mittunt, in eo tantum et in dativo crescunt, in accusativo et ablativo paria sunt nominativo, ut 'tigris tigridis tigridi tigrin tigris a tigri', 'Isis Isidis Isidi Isin Isis Isi': si aliter invenerimus, abusive dictum est, ut in Lucano "ocior et caeli flammis et tigride feta". {{anchor+|167|Ad v. 167}} Moenia clusi pro 'Clusii': nam Clusium dicitur: et est dictum per synizesin, sicut "nec cura peculi" pro 'peculii'. Clusium autem est oppidum iuxta Massicum, quod in Etruria condidit Clusius Tyrrheni, sive Telemachus Vlixis filius. {{anchor+|168|Ad v. 168}} Cosas civitas Tusciae, quae numero dicitur singulari secundum Sallustium: unde apparet esse usurpationem. {{anchor+|169|Ad v. 169}} Corytique coryti proprie sunt arcuum thecae; dicuntur tamen etiam sagittarum, quas et pharetras nominamus. {{anchor+|170|Ad v. 170}} una ad totam classem refert. torvus pro forti et aspero: vel terribilis. {{anchor+|171|Ad v. 171}} Fulgebat scilicet puppis Apolline, armis exercitus. {{anchor+|172|Ad v. 172}} Populonia est civitas Tusciae. matrem autem eorum qui venerant, patriam dixit, ut alibi "insignem quem mater Aricia misit". quidam Populoniam post XII. populos in Etruria constitutos populum ex insula Corsica in Italiam venisse et condidisse dicunt: alii Populoniam Volaterranorum coloniam tradunt. alii Volaterranos Corsis eripuisse Populoniam dicunt. {{anchor+|173|Ad v. 173}} Expertos belli peritos: nam 'expertes' sunt ignari. 'belli' autem potest pro 'in bello' accipi. ilva quidam Ilvam Ithacen dictam volunt; est autem insula adiacens Tusciae, in conspectu Populoniae. Probus 'trecentos' subdistingui vult, ut 'insula' sequentibus iungatur. {{anchor+|174|Ad v. 174}} In exhavstis chalybum generosa metallis quanto exhausta fuerit, tanto generosior, hoc est πολύγονος ~ . ergo 'in exhaustis' non est una pars orationis: namque Plinius Secundus dicit, cum in aliis regionibus effossis metallis terrae sint vacuae, apud Ilvam hoc esse mirum quod sublata renascuntur et rursum de isdem locis effodiuntur. Varro et aliud dicit, nasci quidem illic ferrum, sed in stricturam non posse cogi nisi transvectum in Populoniam Tusciae civitatem, ipsi insulae vicinam. {{anchor+|175|Ad v. 175}} Interpres hominum divumque 'interpres' medium est: nam et deorum interpretator, et hominum, quibus divinas indicat mentes, interpres vocatur. et notandum quod ait Nigidius Figulus, has artes ita inter sese esse coniunctas, ut alterum sine altero esse non possit: unde his quos perfectos vult probare Vergilius, omnium divinandi artium praestat scientiam, ut hoc loco, item supra Heleno, de quo ait "Troiugena, interpres divum, qui numina Phoebi, qui tripodas, Clarii lauros, qui sidera sentis". Nigidius autem solus est post Varronem, licet Varro praecellat in theologia, hic in communibus litteris: nam uterque utrumque scripserunt. {{anchor+|176|Ad v. 176}} Fibrae fibrae sunt iecoris extremitates. parent autem est 'peritissime agnoscuntur': quod ad omnia referendum est, fibras, sidera, voces avium et fulmina: nam si 'videntur' tantum accipias, cuiuis possunt videri, nec tamen intellegi. item voces avium non videntur, sed agnoscuntur auditae. nec 'parent' obtemperant procedit. nam quomodo sidera vel fibrae vel aves vel fulgura possunt obtemperare? parent apparent ac patent, quasi nihil ei absconditum vel abstrusum sit. an hyperbolice tantam illi scientiam siderum vel ceterarum quas dixit rerum esse, ut ei parere videantur, sicut dicimus artes quibusdam esse subiectas? {{anchor+|177|Ad v. 177}} praesagi fulminis ignes 'praesagi' futura denuntiantis, ut "de caelo tactas memini praedicere quercus". est enim †Iovi filius fulmen, de quo tantum futura noscuntur, ut in octavo plenius de fulminis generibus dictum est. alii non ipsum fulmen praesagum accipiunt, sed eos praesagos, qui inde futura praedicunt. {{anchor+|178|Ad v. 178}} Rapit raptim ducit. densos acie in acie constrictos et coniunctos. {{anchor+|179|Ad v. 179}} Alpheae ab origine pisae Alpheus fluvius est inter Pisas et Elidem, civitates Arcadiae, ubi est templum Iovis Olympici: ex quibus locis venerunt qui Pisas in Italia condiderunt, dictas a civitate pristina, unde nunc addidit 'urbs Etrusca solo', cum praemisisset 'Alpheae ab Origine Pisae'. sane Pisas antiquitus conditas a Peloponneso profectis, vel ab his qui cum Pelope in Elidem venerunt. alii Pisum, Celtarum regem, fuisse Apollinis Hyperborei filium et cum Samnitibus bellum gessisse, a quorum regina, quae post coniugis mortem imperio successerat, receptum, in Etruria oppidum suo nomine condidisse. alii †locum ex deo privigno genitum, iuvenem viribus magnis, Pisas condidisse aiunt. Cato originum qui Pisas tenuerint ante adventum Etruscorum, negat sibi conpertum; sed inveniri Tarchonem, Tyrrheno oriundum, postquam eorundem sermonem ceperit, Pisas condidisse, cum ante regionem eandem Teutanes quidam, Graece loquentes, possederint. alii ubi modo Pisae sunt, Phocida oppidum fuisse aiunt, quod nobis indicio est ex Peloponneso originem id oppidum trahere. alii incolas eius oppidi Teutas fuisse, et ipsum oppidum Teutam nominatum, quod postea †Pisas Lydia lingua sua singularem portum significare dixerunt; quare huic urbi a portu lane nomen inpositum. alii ab Epeo, Troiani equi fabricatore, conditum tradunt, qui cum aliis Graecis in hanc regionem reiectus est: ubi postquam Troianae captivae metu dominarum, ad quas deducebantur, naves incenderunt, desperatione reditus remansit, urbemque condidit et ab ea, quae est in Peloponneso, Pisas cognominavit. {{anchor+|181|Ad v. 181}} Equo fidens id est eques optimus. quidam 'Astur' pro 'Astures' accipiunt, apud quos equi et equites optimi perhibentur. versicoloribus armis depictis: per quod bellicosus ostenditur. {{anchor+|182|Ad v. 182}} Tercentum adiciunt accedunt et consentiunt eius voluntati: unde ait 'mens omnibus una sequendi', id est coniurati sunt. Probus 'adiciunt' adiacent et quasi iuxta sunt tradit. {{anchor+|183|Ad v. 183}} Qui caerete domo ac si diceret 'qui sunt domo Carthagine'. Caere autem, ut et supra diximus, etiam Agylla dicitur, ἀπο τοῦ χαίρειν , quod verbum salutandi gratia apud Graecos dici solet. hanc Pelasgi condiderunt, qui cum sitim passi nec usquam aquam invenientes, casu quodam fontem invenissent, in eodem loco oppidum condiderunt. nec videatur contrarium, quod ait "ducit Agyllina nequiquam ex urbe secutos", quasi et Turno et Aeneae praestet auxilium: nam illi Lausum fugientem secuti sunt, hi vero communi odio et consilio totius civitatis in Mezentium arma commoverunt. minionis fluvius est Minio Tusciae, ultra Centumcellas. {{anchor+|184|Ad v. 184}} Pyrgi veteres hoc castellum nobilissimum fuit eo tempore quo Tusci piraticam exercuerunt; nam illic metropolis fuit: quod postea expugnatum a Dionysio tyranno Siciliae dicitur, de quo Lucilius "scorta Pyrgensia". intempestaeque graviscae Graviscanum oppidum alii intempestum dicunt ventis et tempestatibus carens: quod nulla potest ratione contingere. intempestas ergo Graviscas accipimus pestilentes secundum Plinium in naturali historia et Catonem in originibus, ut intempestas intellegas sine temperie, id est tranquillitate: nam ut ait Cato, ideo Graviscae dictae sunt, quod gravem aerem sustinent. {{anchor+|185|Ad v. 185}} ligurum ductor nam Liguria post Tusciam est, circa Gallos. {{anchor+|186|Ad v. 186}} cunare quidam duci nomen datum tradunt a Cunaro monte, qui in Piceno est. cupavo o Cupavo: et declinatur 'Cupavo', sicut 'Cicero' 'Cato'. {{anchor+|189|Ad v. 189}} Namque ferunt luctu cycnum phaethontis amati Phaethon Clymenes et Solis filius fuit. qui cum doleret obiectum sibi ab Epapho, rege Aegypti, quod esset non de Sole, sed de adulterio procreatus, duce matre venit ad Solem et poposcit, ut si vere esset eius filius, petenda praestaret. quod cum Sol iurasset per Stygem paludem se esse facturum, petit ille ut eius currus agitaret. Sol post iusiurandum negare non potuit. acceptis itaque curribus Phaethon, cum orbitam solis exisset, et coepisset mundus ardere, a Iove fulminatus in Eridanum cecidit, qui et Padus vocatur. huius interitum flentes sorores, Phaethusa et Lampetusa, deorum miseratione in arbores commutatae sunt, ut hic dicit, in populos, ut in bucolicis, in alnos. fuit etiam quidam Ligus, Cycnus nomine, dulcedine cantus ab Apolline donatus, amator Phaethontis. qui cum eum fleret extinctum, longo luctu in avem sui nominis conversus est. qui postea ab Apolline inter sidera conlocatus est. cuius nunc filium Cupavonem dicit habere cycni pennas in galea ad formae paternae insigne monstrandum. crimen amor vestrum Phaethontem amatum a Cycno aut pie aut turpiter, accipiamus necesse est. si turpiter, talis est sensus: crimen vestrum est, o Cycne et Phaethon, quod sic amastis; hoc vobis tantum potest obici. alii 'vestrum' pro 'tuum' accipiunt, et ad solum Cycnum referunt, ut "vos, o Calliope, precor". si pie amavit, secundum Asprum 'crimen' erit 'causa', ut alibi "et crimine ab uno disce omnes", ut sit sensus: o Phaethontiades sorores et o Cycne, causa vestrum, id est vestrae mutationis, amor est, quia sic Phaethontem amastis, ut periretis. {{anchor+|190|Ad v. 190}} Umbramque sororum ambitiose dictum pro 'inter arbores de sororibus factas'. et est unum de his, quae habet Vergilius inimitabilia et sua propria: tale est illud "sinuatque alterna volumina crurum", item "cum primum sulcos aequant sata". {{anchor+|191|Ad v. 191}} Musa carmine, cithara, cantilena. {{anchor+|192|Ad v. 192}} Canentem senectam qui canentem senectam mollibus transegit in plumis. canentem senectam pro albo colore neoterice dictum putant. {{anchor+|193|Ad v. 193}} Sidera voce sequentem cum cantu caelum petentem: vel quod est re vera relatus in sidera, sicut videmus in sphaera. {{anchor+|194|Ad v. 194}} filius deest 'eius'. aequales comitatus classe catervas aut per naves aequaliter habens distributas catervas: aut ipsi duci pares virtute. {{anchor+|195|Ad v. 195}} centaurum aut nomen navis; aut qui erat in navi pictus. {{anchor+|198|Ad v. 198}} Ocnus iste est Ocnus, quem in bucolicis Bianorem dicit, ut "namque sepulchrum incipit apparere Bianoris". hic Mantuam dicitur condidisse, quam a matris nomine appellavit: nam fuit filius Tiberis et Mantus, Tiresiae Thebani vatis filiae, quae post patris interitum ad Italiam venit. alii Manto, filiam Herculis, vatem fuisse dicunt. hunc Ocnum alii Aulestis filium, alii fratrem, qui Perusiam condidit, referunt: et ne cum fratre contenderet, in agro Gallico Felsinam, quae nunc Bononia dicitur, condidisse: permisisse etiam exercitui suo ut castella munirent, in quorum numero Mantua fuit. alii a Tarchone Tyrrheni fratre conditam dicunt: Mantuam autem ideo nominatam, quod Etrusca lingua Mantum Ditem patrem appellant, cui cum ceteris urbibus et hanc consecravit. mantus genetivus Graecus est: nam si latine declinaveris 'Mantonis' facit, sicut in Plauto legimus "Ionis". {{anchor+|201|Ad v. 201}} Dives avis maioribus praepotens. et bene 'dives avis', quia non ab Ocno, sed ab aliis quoque condita fuit: primum namque a Thebanis, deinde a Tuscis, novissime a Gallis, vel, ut alii dicunt, a Sarsinatibus, qui Perusiae consederant. sed non genus omnibus unum quia origo Mantuanorum et a Tuscis venit, qui in Mantua regnabant, et a Venetis: nam in Venetia posita est, quae et Gallia cisalpina dicitur. {{anchor+|202|Ad v. 202}} Gens illi triplex populi sub gente quaterni quia Mantua tres habuit populi tribus, quae in quaternas curias dividebantur: et singulis singuli lucumones imperabant, quos tota in Tuscia duodecim fuisse manifestum est, ex quibus unus omnibus praeerat. hi autem totius Tusciae divisas habebant quasi praefecturas, sed omnium populorum principatum Mantua possidebat: unde est 'ipsa caput populis'. ergo Vergilius miscet novam et veterem Etruriam, ut utriusque principatum patriae suae adsignet, cum alioquin Mantua ad haec auxilia pertinere non debeat, quia Aeneas nulla a transpadanis auxilia postulaverit, cum omnis exercitus adversum Mezentium uno loco consederit. et propterea putatur poeta in favorem patriae suae hoc locutus, ut de hac sola trans Padum pro Aenea adversum Mezentium auxilia faciat venisse, quod nec populorum nomina, nec lucumonum rettulerit. {{anchor+|203|Ad v. 203}} Tusco de sanguine vires quia robur totum a lucumonibus habuit. {{anchor+|204|Ad v. 204}} In se armat id est odio sui in arma compellit. {{anchor+|205|Ad v. 205}} Patre benaco velatus harvndine glauca mincius i. d. i. a. pinu Benacus lacus est Venetiae, de quo fluvius nascitur Mincius. iure ergo dux Venetus fluvium provinciae suae depinxit in navi: quem Benaci filium, quia ex ipso habet originem, dicit. {{anchor+|207|Ad v. 207}} Gravis fortis, ut "ferit ense gravem Thymbraeus Osirim": vel 'gravis' aut animo, aut aetate, aut 'gravis' propter navem, nam sequitur 'centenaque arbore fluctum verberat assurgens'. centenaque arbore non ait remis, sed arboribus, ad exprimendam navis magnitudinem, quae plures habuit remorum ordines: unde ait Lucanus "et summis longe ferit aequora remis". {{anchor+|208|Ad v. 208}} Marmore mari. {{anchor+|209|Ad v. 209}} triton pictus in navis prora: et sic ait quasi de vero Tritone, ut "galea alta Chimaeram sustinet, Aetnaeos efflantem faucibus ignes". caerula 'caerula freta', non 'caerula concha', nam versus non stat. {{anchor+|210|Ad v. 210}} laterum tenus ut "crurum tenus", ἄχρι τῶν πλευρῶν . hispida horrida, saetosa. {{anchor+|211|Ad v. 211}} Frons hominem praefert modo frontem primam partem hominis intellegere debemus; nam hoc dicit: a capite usque ad ima latera hominis monstrabatur effigies. {{anchor+|212|Ad v. 212}} spumea semifero incertum, utrum pictus, an ex aere factus. {{anchor+|213|Ad v. 213}} tot lecti proceres quare Tarchonem praeteriit: an quia illi omnes sub imperio eius fuerunt? ter denis triginta accipiamus naves fuisse, non, ut quidam volunt, singulos duces tricenas naves habuisse: nam enumeratorum militum non convenit numerus, praesertim cum sequatur 'subsidio Troiae', id est parvo auxilio: nam apud maiores bella non ambitu, sed virtute constabant. Troiae aut castra Aeneae dixit: aut 'Troiae' pro Troianis. {{anchor+|215|Ad v. 215}} iamque dies caelo concesserat non dicit diem intervenisse; nam supra ait "media Aeneas freta nocte secabat". et 'caelo concesserat' pro 'in caelo', et deest 'nocti'. {{anchor+|216|Ad v. 216}} noctivago nomen mire conpositum. phoebe luna, sicut sol 'Phoebus', item 'Titan' sol, et 'Titanis' luna. describit autem noctem mediam et dicit finitum diem secundum Romanum ritum, qui a media nocte diem numerant, et noctem similiter a medio die. nec lunae fit sine causa commemoratio: nam aliter nymphae videri non poterant. {{anchor+|217|Ad v. 217}} neque enim m. d. c. q. parenthesis est. {{anchor+|218|Ad v. 218}} clavumque regit pro 'clavo navem regit'. clavvmque regit iam ei et in quinto libro dedit gubernandi peritiam. velisque ministrat 'velis' quidam dativum volunt, non ablativum, ut si dicamus aliquem ministrare convivis. {{anchor+|219|Ad v. 219}} Medio in spatio inter navigandum. chorus comitum nymphae de navibus factae. et mire 'comitum', quia cum eo venerant. {{anchor+|220|Ad v. 220}} alma cybebe a Cybebo Phryge, qui primus ei sacrum instituit. cybebe alma mater deum, dicta Cybele vel ἀπο τοῦ κυβί- σαι τὴν κεφαλήν , id est capitis rotatione, quod semper Galli, per furorem motu capitis comam rotantes, ululatu futura praenuntiabant: Lucanus "crinemque rotantes sanguinei populis ulularunt tristia Galli". 'Cybebe' autem bacchius est; nam 'Cybele', anapaestus est, ut "hic mater cultrix Cybele", vel a Cybelo sacerdote †dici vel a Cybele. {{anchor+|222|Ad v. 222}} innabant pariter quia de navibus versae. {{anchor+|223|Ad v. 223}} Quot prius id est 'quantae'; ad numerum retulit: ergo subtraxit 'tot'. {{anchor+|224|Ad v. 224}} lustrantque circumdant et circumeunt. {{anchor+|225|Ad v. 225}} Doctissima cymodocea poetice, sicut etiam mutatio ipsa confingitur: ergo 'doctissima' quae divinitus hanc doctrinam fuerit consecuta: nam stultissimum est, quod ait quidam: ideo 'doctissima', quia Ilionei navis fuit. {{anchor+|226|Ad v. 226}} pone sequens hoc quidam ideo dictum tradunt, quod adversae videri nolunt: unde est "transque caput iace, ne respexeris". dorso eminet peritia natandi ostenditur. {{anchor+|227|Ad v. 227}} tacitis aut ipsa tacita; aut pro 'tacite et leniter'. subremigat subnatat. {{anchor+|228|Ad v. 228}} ignarum adloquitur aut praesentiae suae ignarum, aut quod e navibus nymphae factae sunt. vigilasne deum gens Aenea vigila verba sunt sacrorum; nam virgines Vestae certa die ibant ad regem sacrorum et dicebant 'vigilasne rex? vigila'. quod Vergilius iure dat Aeneae, quasi et regi et quem ubique et pontificem et sacrorum inducit peritum. et bene primo interrogat, deinde quod vigilat, approbat. 'deum' autem 'gens' propter "dis genite" et "geniture deos". {{anchor+|229|Ad v. 229}} velis inmitte rudentes hoc est rudentibus vela inmitte, id est laxa, ut est illud "notas odor attulit auras". inmitti autem dicuntur rudentes cum vela laxantur. {{anchor+|230|Ad v. 230}} sacro de vertice argute 'sacro', ne miretur Aeneas deas factas. pinus hoc loco secundum quartam dixit declinationem, in bucolicis iuxta secundam, "ut Maenalus argutumque nemus pinosque loquentes semper habet". nos sumus loquitur per definitiones. sane declamatorie hos versus explicuit. {{anchor+|231|Ad v. 231}} Perfidus qui post foedus bella commovit: hinc Latinus "ipsi has sacrilego pendetis sanguine poenas". alii e communi sermone perfidum Rutulum dici volunt, quia ipsa Troiana est. ut autem pro 'quoniam': Plautus in Pseudulo "ut lassus veni de via, me volo curare" (Ps. 661), et in Mostellaria "eundem animum mihi oportet esse gratum ut impetravi" (Mos. 220) pro 'quoniam'. {{anchor+|232|Ad v. 232}} praecipites nomen pro adverbio, 'praecipitanter'. {{anchor+|233|Ad v. 233}} rumpimus propter illud "continuo puppes abrumpunt vincula ripis". invitae ac si diceret: malueramus tibi potius servire, quam in nympharum numina commutari. teque per aequor quaerimus id est haec nobis vagandi est causa, ut te invenire possimus. {{anchor+|234|Ad v. 234}} Refecit aut 're' vacat: aut quia ante in ipsis forma fuerat navium. ergo alteram fecit. {{anchor+|235|Ad v. 235}} Dedit esse deas Graeca figura, ut "donat habere viro". aevum inmortalitatem. agitare διάγειν , hoc est agere. {{anchor+|238|Ad v. 238}} Iam loca ivssa tenent ut et supra diximus, hoc κατὰ τὸ σιωπώμενον accipiendum est; nam intellegimus, eum equites misisse per terram. {{anchor+|240|Ad v. 240}} Ne castris ivngant aut 'se' subaudis: aut 'iungant' pro 'iungantur'. {{anchor+|241|Ad v. 241}} socios veniente vocari antiquo verbo militiae usus est: viros enim 'vocari' significat eos, qui necessitate in bellum, non voluntate conveniunt. {{anchor+|244|Ad v. 244}} crastina lux deest 'veniat', hoc est crastina lux veniat tantum. [et crastina lux] si ad Aeneam referas 'spectabis' et 'non inrita dicta putaris', 'crastina lux' subaudiendum 'cum venerit'. si autem ad lucem 'spectabit' legas, 'crastina lux' suspendendum. quidam crastina lux mea si non inrita dicta putaris ingentes rvtvlae spectabit caedis acervos 'spectabit' est vera lectio, et ordo est 'si mea dicta inrita non putaris, crastina lux ingentes acervos caedis videbit': nam male quidam 'spectabis' legunt et ad lucem referunt. quod non procedit; nullus enim sic loquitur: o Aenea, nisi quae dico minime credis, o lux crastina ingentes caedis acervos videbis. alii more antiquo 'lux' pro 'luce' accipiunt: Lucilius in tertio "hinc media remis Palinurum pervenio nox" pro 'nocte'. Longus ait "deest 'venerit'": unde et ipse 'spectabis' legit. {{anchor+|246|Ad v. 246}} dextra discedens inpulit mire 'discedens': adiuvatur enim pulsus recedente eo qui inpulerit. {{anchor+|247|Ad v. 247}} Havd ignara modi inpulit navem libramenti peritia et moderationis: quippe quae fuerat navis. fugit pro 'velociter' posuit. {{anchor+|248|Ad v. 248}} ocior et iaculo breviter tribus comparavit, quoniam et sagittam ventis aequavit. {{anchor+|249|Ad v. 249}} Inde aliae celerant cursus hoc est, inde aliae nymphae aliarum navium cursus celeriores efficiunt, sicut fecerat Cymodocea. an 'aliae' naves? inscius id est rerum quas audierat; nam credere ex aperto non poterat. {{anchor+|250|Ad v. 250}} Omine augurio promissae victoriae. {{anchor+|251|Ad v. 251}} convexa hic 'convexa' epitheton est, quia ait 'supera convexa': alibi solum 'convexa' principale est. {{anchor+|252|Ad v. 252}} Alma parens idaea deum alma proprie est tellus ab eo quod nos alat, abusive tamen etiam aliis numinibus hoc epitheton datur. terram autem ipsam constat esse matrem deum: unde et simulacrum eius cum clavi pingitur; nam terra aperitur verno, hiemali clauditur tempore. dindyma mons Phrygiae. {{anchor+|253|Ad v. 253}} Turrigeraeque urbes civitates turritae, quas terra gerit; unde et cum corona turrita mater pingitur deum. ad frena leones ideo hoc fingitur, quod omnis feritas maternae subiacet adfectioni et subiugata est. figurate autem 'leones ad frena cordi', id est frenati leones. {{anchor+|254|Ad v. 254}} Propinques familiare efficias, prosperes, matures, propitium facias, ut "et propius res aspice nostras". {{anchor+|255|Ad v. 255}} Phrygibusque adsis ac si diceret, et cultoribus tuis. {{anchor+|256|Ad v. 256}} Tantum effatus breviter, ut supra ait, propter lucem iam maturam, id est plenam; nam non crepusculum, sed lux iam matura describitur. revoluta id est aperta, sicut contra involutum dicimus esse quod clausum est. rvebat autem non occidebat, sed oriebatur, cum impetu veniebat, quia per orbem: ut "et ruit Oceano nox". et est in sensu hysteroproteron: prius enim nox fugatur, sic dies oritur. {{anchor+|257|Ad v. 257}} matura multa, quasi tempestiva et quam iam esse oportebat: aut satis plena et clara. {{anchor+|258|Ad v. 258}} Sociis edicit secundum dicta nymphae. †signa sequantur numquid literarum figura faciunt pervolutam? signa sequantur vel tesserae vel tubarum, vel re vera signa militaria. {{anchor+|264|Ad v. 264}} Quales sub nubibus atris altis modo. {{anchor+|265|Ad v. 265}} Strymoniae vero grves a fluvio Thraciae Strymone, iuxta quem habitant. haec autem comparatio non ad telorum pertinet iactum, sed ad Troianorum clamorem. {{anchor+|266|Ad v. 266}} Fugiuntque notos aut quosvis ventos frigidos: nam etiam grues significant tempestatem futuram, ut in georgicis legimus "aut illum surgentem vallibus imis aeriae fugere grues": aut re vera 'notos'; horum enim calorem fugiunt cum revertuntur in Thraciam ex Aegypto. secundo num laeto? Troianorum clamor ex gaudio. {{anchor+|269|Ad v. 269}} Adlabi classibus aequor cum classibus labi; aut aequore classem labi. quidam ita exponunt, ut hoc ad phantasiam Rutulorum referant, quoniam admirantibus his unde tanta fiducia animos Troianorum incessisset, repentina facies multarum navium adpropinquantium perinde visa est, atque si ipsum aequor cum classibus allaberetur. {{anchor+|270|Ad v. 270}} Ardet apex capiti ex sequentibus intellegimus Aeneae armorum fieri descriptionem; nam dicturus est 'at non audaci Turno fiducia cessit', quamvis talia arma conspiceret. si tamen primam respicias conexionem, quasi de Turno videtur dicere: quod non procedit. 'apex' coni altitudo hoc loco. est autem Homeri et locus et comparatio. hoc autem iste violentius posuit, quod ille stellae tantum facit comparationem, hic etiam stellae pestiferae, respiciens quas clades Rutulis sit inlaturus Aeneas. possumus tamen 'apex capiti' accipere utrumque eum fuisse conplexum cum dicit 'ardet apex capiti cristisque a vertice flamma funditur', et sacerdotis per apicem et viri fortis facere mentionem. dicitur autem apex virga, quae in summo pilleo flaminum lana circumdata et filo conligata erat, unde etiam flamines vocabantur. hoc autem nomen a veteribus tractum est: apere enim veteres ritu flaminum adligare dicebant; unde apicem dictum volunt. {{anchor+|272|Ad v. 272}} Cometae sanguinei lugubre rubent pro 'lugubriter'. cometae autem latine crinitae appellantur. et stoici dicunt has stellas esse ultra XXXII. quarum nomina et effectus Avienus, qui iambis scripsit Vergilii fabulas, memorat. Plinius etiam Secundus dicit, cometas stellas esse naturales, quae apparent certis temporibus. item hoc quoque commemorat, cometas fieri de planetis quinque, unde interdum bonum, interdum pessima significant. nam si de Venere aut Iove fiant, optima praenuntiant; si de Marte aut Saturno, deteriora: nam Mercurialis semper talis est, qualis ille cui cohaeret; unde et minister deorum fingitur. hinc est ergo quod modo ait 'cometae sanguinei lugubre rubent', id est noxii. hanc stellam Electram dicunt, cum qua Iuppiter concubuit. quae cum Troiam ardentem videret, capillum lacerabat atque ita in astra est recepta. sane Avienus cometarum has differentias dicit: stella, quae obliquam facem post se trahens quasi crinem facit, Hippius vocatur. ista si ab occasu solis in ortum veniat, mala Persidi et Syriae ostendit; si ad meridiem attenderit, Africam et Aegyptum a malis relevat, solis pecoribus pestem denuntians; si septemtrionem respexerit, Aegyptum bellis et miseriis premit; si occidentem attenderit, gravat Italiam et quicquid ab Italia usque ad Hispanias tenditur; si a meridie in septemtrionem ierit, a bellis quidem externis securitatem denuntiat, sed seditiones domesticas significat. alter cometes est, cui ex gladio nomen est, nam Graece ξιφίας appellatur. cuius tractus est longior et pallidus color, neque comas habere dicitur, et hebetior eius flamma est. qui si orientem attenderit, regem Persidis dolis significat appetendum, denuntiat et bella; etiam Syrios pari conditione involvit; et Libyam atque Aegyptum fraude et insidiis nuntiat posse laborare. quod si occidentem attenderit, foedera nocua regionis eius regi significat, quae dicit per puellam conrogatam in nuptias posse dissolvi. alter cometes est, qui lampas appellatur et quasi fax lucet. hic cum orientem attenderit, omnes illas orientis partes dicit nebulis posse laborare frugesque eorum caliginoso aere corrumpi; si meridiem attenderit, Africam dicit siccitate et serpentibus posse laborare; si occidentem spectaverit, Italiam dicit adsiduis fluminum inundationibus laborare; si septemtrionem viderit, famem gentibus septemtrionalibus significat. est etiam alter cometes, qui vere cometes appellatur; nam comis hinc inde cingitur. hic blandus esse dicitur. qui si orientem attenderit, laetas res ipsi parti significat; si meridiem, Africae aut Aegypto gaudia; si occidentem inspexerit, terra Italia voti sui compos erit. hic dicitur apparuisse eo tempore quo est Augustus sortitus imperium; tunc denique gaudia omnibus gentibus futura sunt nuntiata. si septemtrionem attenderit, prospera universa significat. est alter cometes in tympani modum, qui nec valde lucet, et electri colorem habet, quem disceum vocant. iste quoniam ex uno loco non solet gigni, orbi terrarum caedes, rapinas, bella et cetera mala significat. sextum cometen appellari ex regis Typhonis nomine Typhonem dicunt, qui semel in Aegypto sit visus, qui non igneo, sed sanguineo rubore fuisse narratur; globus ei modicus dicitur et tumens, crinem eius tenui lumine apparere ferunt, qui in septentrionis parte aliquando fuisse dicitur. hunc Aethiopes dicuntur et Persae vidisse et omnium malorum et famis necessitates pertulisse. quarum †ple vel inpleniores differentias, vel in Campestro vel in Petosiri, siquem delectaverit, quaerat. {{anchor+|273|Ad v. 273}} Sirius ardor Sirius stella est in ore canis, quae, ut in tertio diximus, quantum in ipsa est, pestifera est, sed pro qualitate adiacentium aut vincitur aut maioribus utitur viribus: hinc est quod, cum certo tempore semper oriatur, non semper est noxia. sed secundum physiologicos, idcirco ‹canis› caloris sidus putatur, quod id animal igneam vim habet: nam quod natura inimicum umorem habeat, propterea fieri ut aegre aquam hauriat ad restinguendam sitim: nam ideo eos, qui rabidi canis morsu continguntur, aquam refugere et, ni cito subveniatur, perire siti, quia †nifus eius animalis, quod contrarium umori sit, similiter in corpore humano saeviat. {{anchor+|275|Ad v. 275}} Laevo noxio hic, ut "si mens non laeva fuisset": alibi pro bono, ut "siquem numina laeva sinunt". an potius 'laevo' notio, quia canis circa austrum est et astrologi notia quae sunt in caelo sinistra vocant? quod autem ait 'contristat lumine', cum de stella loqueretur, quam armis splendentibus comparavit, bene hoc Statius ad ipsa arma transtulit, dicens "armaque in auro tristia". {{anchor+|277|Ad v. 277}} praecipere pro 'praecipiendi et depellendi'. {{anchor+|279|Ad v. 279}} Quod votis optastis adest magna ars persuadentis est, ut quod cupit fieri, in praeiudicium trahat. sic hoc loco quia vult Turnus, ut optent pugnam eius socii, hanc eos semper dicit optasse. perfringere dextra fortiter facere. et bene verbo usus est militari. {{anchor+|280|Ad v. 280}} In manibus non iam in votis, sed in manibus res est. esto pro 'sit': tertia namque persona est. 'referto' autem pro 'referat'. {{anchor+|281|Ad v. 281}} Referto facta patrum alii hic distinguunt, ut sit, referat modo unusquisque facta patrum et laudes. et secutus Sallustium hoc dixit, qui ait, Hispanorum fuisse, ut in bella euntibus iuvenibus parentum facta memorarentur a matribus. alii distinguunt 'nunc magna referto facta', ut duas res dixerit: nunc unusquisque et suorum factorum meminerit, et laudis parentum. {{anchor+|283|Ad v. 283}} egressique si 'egressi', figurate dictum est. {{anchor+|284|Ad v. 284}} avdentes fortuna ivvat Terentianum "fortes fortuna adiuvat". et potest haec sententia et superioribus adplicari et per se separatim intellegi. {{anchor+|285|Ad v. 285}} Versat quos ducere contra cogitat quidem, sed non facit, ne diviso exercitu utrobique vincatur: quod sequentia indicant, nam paulo post dicturus est 'et rapit acer totam aciem in Teucros'. {{anchor+|286|Ad v. 286}} Concredere 'con' vacat. {{anchor+|287|Ad v. 287}} Altis 'puppibus', non 'pontibus'. {{anchor+|288|Ad v. 288}} Pontibus transtris, scalis navium. servare pro 'servaverunt'. {{anchor+|289|Ad v. 289}} Langventis tranquilli. brevibus vadis. se credere pro 'crediderunt'. {{anchor+|290|Ad v. 290}} Per remos id est scaphis. et deest 'descendunt'. {{anchor+|291|Ad v. 291}} Non spirant legitur et 'sperat', quod et melius est: nam dum vada esse non sperat, incidit in ea. non sperat] quia 'fracta non remurmurat unda, sed mare inoffensum crescenti adlabitur aestu'. {{anchor+|293|Ad v. 293}} precatur modo cum precibus hortatur. {{anchor+|295|Ad v. 295}} Tollite ferte ad celeritatem nimiam dictum est. findite rostris militari felle dictum est, ut etiam terra ipsa quodam modo sentiat hostis adventum. {{anchor+|297|Ad v. 297}} Statione statio est portus temporalis; nam portus est ubi hiematur. sed modo statio siccum litus significat: hoc enim dicit: potiar terra, et navem frangere non recuso. {{anchor+|302|Ad v. 302}} Innocvae innocuus est cui non nocetur, innoxius qui non novit nocere; sed hoc poetae plerumque confundunt. 'innocuae' quibus non sit nocitum; alibi "litus innocuum", quod non noceat. sed non puppis tua ἐπιδιόρθωσις et προσφώνησις . {{anchor+|303|[[Aeneis/Liber X#300|303.]]}} {{sc|dorso iniquo}} dorsum est durior harena, quae remeantibus fluctibus et euntibus plerumque densetur et in modum saxi durescit, quod a nautis pulvinus vocatur, a Graecis {{graeca|''θῖν''}}: {{wl|Q6691|Homerus}} {{graeca|''παρὰ θῖνα πολυφλοίσβοιο θαλάσσης''}}. {{wl|Q722683|Probus}} ‘''vadi dorso''’ pro ‘''vado''’ dictum putat, ut in georgicis <[[Georgicon (Greenough)/Liber III#435|III 436]]> “''dorso nemoris''”. {{sc|iniquo}} sibi nocenti. {{anchor+|304|Ad v. 304}} sustentata non ab alio, ut "fratremque ruentem sustentat dextra", sed quasi ἀνακωχεύουσα : vel 'sustentata' cum sustentaretur. Melissus 'sustentata' pro suspensa accipit: nam ideo et 'anceps' est, cum huc atque illuc nutaret. fluctusque fatigat subaudis 'eam': nam 'fluctus' nominativus est singularis. {{anchor+|305|Ad v. 305}} Exponit in undis ideo 'in undis', non 'in undas', quia in ipso loco res agitur, nec est mutatio. {{anchor+|306|Ad v. 306}} fragmina antique dictum: nam 'fragmenta' dici debere non nulli adserunt. {{anchor+|311|Ad v. 311}} Omen pugnae Sallustius "pugnam illam pro omine bello futuram". ideo ergo 'omen', quia, sicut nunc, sic ubique vincet Aeneas. invasit agrestes quia dixit "et latos vastant cultoribus agros". {{anchor+|312|Ad v. 312}} Therone hoc nomen in Pindaro lectum est tantum. et bene in honorem victoris victum laudat. {{anchor+|314|Ad v. 314}} Tunicam squalentem splendentem loricam. 'squalentem auro' splendentem auro. et significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti: squalere enim dictum a squamarum crebritate atque asperitate, quae in serpentum pisciumve coriis visuntur: alibi "quem pellis aenis in plumam squamis auro conserta tegebat", et alibi "iamque adeo rutilum thoraca indutus aenis horrebat squamis". quidquid igitur inculcatum obsitumque aliqua re erat squalere dicebatur. havrit 'ferit' modo significat, sed non nudum latus, sed quod aperuerat: et putatur hysteroproteron. quidam militarem elocutionem putant: cum enim a latere quis aliquem adortus gladio occidit, 'haurit illum' dicunt. {{anchor+|316|Ad v. 316}} Et tibi phoebe sacrum omnes qui secto matris ventre procreantur, ideo sunt Apollini consecrati, quia deus est medicinae, per quam lucem sortiuntur: unde Aesculapius eius fingitur filius; ita enim eum procreatum supra diximus. Caesarum etiam familia ideo sacra retinebat Apollinis, quia qui primus de eorum familia fuit, exsecto matris ventre natus est, unde etiam Caesar dictus est: licet varia de etymologia huius nominis dicantur, ut diximus supra. {{anchor+|317|Ad v. 317}} Quod licvit parvo legitur et 'cui licuit'. et respexit ad illud, quod ferrum nunc iuvenis vitare non potuit, quod parvus evasit. nec longe pro 'nec multo post', adverbium loci pro temporis antique. {{anchor+|320|Ad v. 320}} ivvere manus id est suae. {{anchor+|321|Ad v. 321}} Usque tamdiu, donec. dum terra donec [in] terra. labores praebvit nove dixit, cum bona praeberi dicantur. an ideo 'praebuit', quod haec Herculi profuerunt, ut ad inmortalitatem per ista perveniret. {{anchor+|322|Ad v. 322}} Ecce pharon legitur et 'Pharo', ut "it clamor caelo", ut sit dativus ab eo, quod est 'hic Pharus'. si autem 'Pharon' legeris, figuratum est; nam de nominativo transit ad dativum, dicens 'clamanti'. inertes aut quod alii inertiam obiecerint: aut quia, ubi pugnari oportet, loqui inertis est. {{anchor+|324|Ad v. 324}} Flaventem malas flaventes malas habentem, primae aetatis. et est ordo: tu quoque Cydon miserande iaceres, dum sequeris Clytium flaventem prima lanugine malas, id est dum adulescentem sectaris, cuius amore flagrabas: qui iuvenum tibi semper erant. {{anchor+|325|Ad v. 325}} Infelix nova gavdia cydon de Cretensibus accipimus quod in amores puerorum intemperantes fuerunt: quod postea in Laconas et in totam Graeciam translatum est, adeo ut et Cicero dicat in libris de re publica, obprobrio fuisse adulescentibus si amatores non haberent. propter quod poeta Cydonem inducit amatorem. novimus autem Cydonas Cretenses dici. sane 'Cydon' quando nomen est proprium, 'Cy' naturaliter producit; si appellativum, corripit 'Cy', ut "Parthus sive Cydon, telum inmedicabile torsit". tamen Statius etiam in proprio corripuit, ut "haec regi promissa Cydon haec Lampe dabamus": quod fecit, abutens licentia qua utimur in propriis nominibus. nova gavdia quem tunc primum amare coeperat. {{anchor+|326|Ad v. 326}} Stratus id est paene. securus amorum hoc loco 'oblitus': aliter "securus amorum germanae", id est contemnens, non curans. {{anchor+|327|Ad v. 327}} Miserande pro 'miserandus'; nam pro nominativo vocativum posuit, ut contra "socer arma Latinus habeto": licet illic possit accipi 'socer arma Latinus habeat': nam 'habeto' et secunda et tertia persona est. tamen etiam et alibi nominativum pro vocativo posuit, ut "corniger Hesperidum fluvius regnator aquarum". {{anchor+|328|Ad v. 328}} Stipata cohors id est unanimiter veniens. {{anchor+|329|Ad v. 329}} septem numero hoc est pro 'septem': et deest 'quia': veteres enim ita enuntiabant: Lucilius in IV. "hi prae se portant ingentes munere pisces triginta numero". an potius proprie? credibile est enim ut saepius iecerint. septenaque tela more suo pro 'septem', ut 'bina' pro duobus: "frenaque bina". {{anchor+|331|Ad v. 331}} stringentia corpus quidam ἐμφατικώτερον putant, id est iam stringentia. alii participium praesens pro futuro accipiunt, id est quae nisi essent deflexa, stringere habuerant. deflexit partim s. c. alma venus male ait Donatus, hoc loco ante dictorum oblitum esse Vergilium, quod post Iovis prohibitionem bellis facit numina interesse, non respiciens, Iovem magis deos hortatum esse in foedera, quam a bellis prohibuisse: nam et paulo post tam Iuno, quam Iuturna bellis intererunt. {{anchor+|332|Ad v. 332}} Achaten omnia nomina quae in 'tes' exeunt, vocativum in 'a' mittunt, ut 'Achates Achata', 'Thymoetes Thymoeta'. {{anchor+|333|Ad v. 333}} Suggere tela mihi ordo est: suggere tela mihi, quae in campis Iliacis in Graecorum stetere corporibus: nullum enim dextera mea in Rutulos sine causa iaculabitur telum eorum, quae iam sunt caede hostium comprobata. qui vero 'steteruntque in corpore Graium' per coniunctionem, non per pronomen legunt, hi non 'que' sed 'autem' debuisse dici putant, et mutatam a poeta coniunctionem. alii 'que' coniunctionem pro 'enim' ponunt, ut "primaque oriens erepta iuventa est". {{anchor+|336|Ad v. 336}} Transverberat scindit. {{anchor+|338|Ad v. 338}} hvic frater subit 'huic subit' id est prope venit. {{anchor+|339|Ad v. 339}} Traiecto missa lacerto quae fuerat missa retro acto lacerto. {{anchor+|340|Ad v. 340}} Protinus iugiter, continue. tenorem currendi modum, id est eodem impetu fertur. {{anchor+|341|Ad v. 341}} Moribunda morienti similis. quod ita esse etiam Sallustius comprobat et ostendit, qui ait "quasi vitabundus per tramites et saltuosa loca exercitum ductare": nam Iugurtha non vitabat legatum, sed se eum vitare simulabat. nam quia nomen est, ideo significat similitudinem, non passionem. quod si participialiter diceretur, a passivo veniret: omnia enim a passivo participia in 'dus' exeunt. moribunda similis morienti: non enim participialiter aliquid significat, sed nominis habet significationem. nominis autem significatio similitudinem habet, non passionem. quando dico 'moriturus est', vere moriturus est; moribundus autem non vere, sed similis morienti est: unde et Sallustius dixit "quasi vitabundus". nervis aut necessarie additur 'nervis', aut 'nervis' tantum 'pependit'. {{anchor+|342|Ad v. 342}} Fratris de corpore rapto si diceret 'fratrum de corpore', speciosius esset: quod ideo omisit, quia hasta Alcanoris tantum vulneraverat manum, in Maeonis vero haeserat corpore. {{anchor+|344|Ad v. 344}} est licitum quoniam non contra dixerat. femur 'femur' dicimus, quia legitur et declinatur 'huius femoris'; illius vero ablativi non invenitur nominativus "laetus eripit a femine", licet Caper in libris enucleati sermonis dicat 'femen'; sed non ponit exemplum. ergo aut 'hoc femur', aut 'hoc femen': nam 'femus' non dicimus penitus. {{anchor+|345|Ad v. 345}} Hic curibus hoc est 'tunc'. et est ordo: tunc fidens primaevo corpore advenit Clausus Curibus, qui erat de Curibus, ut "Verres Romulia": aut 'fidens Curibus', id est multitudine, ut "ecce Sabinorum prisco de sanguine magnum agmen agens Clausus". {{anchor+|346|Ad v. 346}} Rigida id est tenens eam, non vibrans et iaciens. {{anchor+|350|Ad v. 350}} Boreae de gente suprema aut originem ducentes a Zetho et Calai, qui filii Boreae et Orithyiae nymphae fuerunt, ut 'de gente' de genere accipiamus: aut certe in hyperboreis montibus natos, unde est origo venti Boreae. 'suprema' autem pro 'supremi Boreae'. si autem, ut quidam volunt, Boream principium generis accipiamus, erit 'suprema' dictum pro 'summa': quod si ventum intellegimus, 'suprema' ultima modo: sicut ‹enim› dictum est, initium flandi Boreas concipit ‹ab hyperboreis montibus›. ismara Thraciae civitas a monte Ismaro dicta. hic autem feminino 'Ismara', quia patriam dixit, ibi neutro "iuvat Ismara Baccho conserere". {{anchor+|354|Ad v. 354}} Expellere tendunt hoc est loco se invicem movere contendunt. {{anchor+|355|Ad v. 355}} Limine decenter dictum, id est in litore. {{anchor+|356|Ad v. 356}} Magno aethere id est aere in magno; nam venti in aethere non sunt, sed in aere: sic supra "atque aethera tranant cum sonitu" pro 'aerem'. {{anchor+|359|Ad v. 359}} Obnixa omnia contra mare mari, nubes nubibus, venti ventis. legitur et 'obnixi', ut referatur ad ventos. {{anchor+|361|Ad v. 361}} Haeret pede pes pro 'pedi'; nam antiptosis est. et est Homeri versiculus. {{anchor+|362|Ad v. 362}} rotantia ut "Eleusinae matris volventia plaustra": 'rotantia' ergo quae rotantur. {{anchor+|363|Ad v. 363}} torrens non Tiberis, sed quicumque alius fluvius ad tempus crescens. {{anchor+|364|Ad v. 364}} insvetos acies inferre pedestres quia saxis, quae torrens intulerat, inpediti Arcades, omissis equis pedestrem pugnam insueti inierant et a Latinis pellebantur. arcadas accusativus est pluralis, cuius ultima syllaba ideo brevis est, quia nominativus pluralis 'es' terminatur, ut 'hi Arcades', ut 'delphines delphinas'. {{anchor+|365|Ad v. 365}} Latio sequaci metonymia pro 'Latinis', ut alibi "invadunt urbem somno vinoque sepultam". {{anchor+|366|Ad v. 366}} Dimittere quando 'quando' siquidem. et est Romanae militiae: nam in locis inpeditis equos comitibus dabant et pedestri certamine confligebant. {{anchor+|369|Ad v. 369}} Quo fugitis hoc amare dictum est. et iam preces sequuntur. per vos et fortia facta adiurat eos per ipsorum facta, quoniam non habet puer proprios titulos: nam est ei prima militia. {{anchor+|370|Ad v. 370}} per ducis evandri melius 'ducis', quam si dixisset 'regis': hoc enim nomen exprimit ducentem in proelia: Sallustius "quo cupidius in ore ducis se quisque bonum et strenuum ostentantes" non dixit 'proconsulis'. devictaque bella finita, exhausta: nam hostis vincitur, non bellum. {{anchor+|371|Ad v. 371}} subit succedit, ut "cui deinde subibit". lavdi ut solet, virtuti: potest et proprie intellegi. {{anchor+|372|Ad v. 372}} Fidite ne pedibus dativus est 'pedibus': nam 'fido tibi' dicimus. {{anchor+|374|Ad v. 374}} Hac vos et pallanta ducem patria alta reposcit hoc vult patria, ut per caedes hostium revertamur. {{anchor+|375|Ad v. 375}} Numina nulla premunt argumentatur a facili, dicens, non contra deos, sed contra mortales bella tractamus. {{anchor+|377|Ad v. 377}} Ecce maris quod est efficax, in fine posuit: nam dicit eos quo fugiant non habere, cum terra teneatur ab hostibus, mare autem pedibus transire non possint. castra vero ingredi turpissimum est: aut certe etiam hoc inpossibile, si ab hostibus obsidentur, ut quidam volunt, intellegentes 'et rapit acer totam aciem in Teucros' scilicet suam, quam ducebat, ceteris relictis. magna clavdit nos obice pontus periphrasis, id est mari claudimur. et modo usus habet, ut 'hic obex' dicamus, unde quidam 'magno obice' legunt. antiqui etiam 'haec obex' dicebant, secundum quod est 'magna obice'. hinc est quod non nulli vitant generis dubietatem et legunt 'magni', scilicet 'maris'. Caper tamen in libris dubii generis probat dici et 'hic obex' et 'haec obex', quod, ut diximus, hodie de usu recessit. {{anchor+|378|Ad v. 378}} Troiam id est castra Troianorum. {{anchor+|379|Ad v. 379}} densos prorumpit in hostes ut eos hortaretur exemplo. {{anchor+|380|Ad v. 380}} Fatis iniquis exitum praeoccupavit futurum. {{anchor+|381|Ad v. 381}} Magno pondere hoc est magni ponderis, ut "aere cavo clipeum" pro 'aeris cavi'. {{anchor+|383|Ad v. 383}} Receptat ideo frequentativo usus est, quia haerentem hastam ossibus avellere facile non poterat. et expressit moram quandam et molitionem extrahentis. ergo 'receptat' est frequenti concussione divellit. tale est et illud "clipeoque sinistram insertabam aptans". {{anchor+|384|Ad v. 384}} quem non super occupat 'quem super' Lagum, subauditur 'stantem'. super occupat quem non desuper occupat: ideo autem 'desuper', quia Pallas ad evellendam hastam fuerat inclinatus. {{anchor+|385|Ad v. 385}} Nam pallas ante rventem dum furit ordo est: nam eundem Pallas ante excipit, id est dolo interimit; ille enim incautus fuerat, furens propter crudelem mortem sodalis, unde et incautus fuerat. {{anchor+|387|Ad v. 387}} Tumido in pulmone et naturaliter tumido, et quia furebat. 'in pulmone' autem 'recondit' archaismos est pro 'in pulmonem'. {{anchor+|388|Ad v. 388}} hinc sthenium petit pro 'tunc', loci adverbium pro temporis. rhoeti de gente vetusta anchemolum haec fabula in Latinis nusquam invenitur auctoribus. Avienus tamen, qui totum Livium iambis scripsit, hanc commemorat, dicens Graecam esse. Rhoetus ergo Marrubiorum rex fuerat in Italia, qui Anchemolo filio Casperiam superduxit novercam: hanc privignus stupravit. quo cognito cum eum pater persequeretur et ad poenam vocaret, fugiens ille se ad Turnum contulit: ad Daunum. merito ergo in bello Turni Dauni filio Anchemolus gratiam reddit. 'gente' autem 'vetusta' ideo, quia a Phorco, deo marino, originem ducere legitur. hoc totum Alexander Polyhistor tradit, quem Lucius Sulla civitate donavit. {{anchor+|390|Ad v. 390}} vos etiam gemini ut supra "tu quoque flaventem prima lanugine malas". {{anchor+|392|Ad v. 392}} Svis etiam suis: Lucanus "et amissum fratrem lugentibus offert". et est absolutum, suis omnibus, non suis parentibus tantum. {{anchor+|393|Ad v. 393}} Discrimina differentias. {{anchor+|394|Ad v. 394}} Thymbre pro 'Thymber', metri causa metaplasmum fecit: ipse enim superius 'Thymber' dixit. evandrius possessivum est modo, non patronymicon. {{anchor+|395|Ad v. 395}} decisa svum mire 'suum', tamquam dominum, a quo fuerat separata. {{anchor+|396|Ad v. 396}} Semianimesque micant digiti ferrumque retractant Ennii est, ut "oscitat in campis caput a cervice revulsum, semianimesque micant oculi lucemque requirunt": quem versum ita ut fuit, transtulit ad suum carmen Varro Atacinus. {{anchor+|397|Ad v. 397}} Tuentes modo videntes, alibi defendentes significat. {{anchor+|398|Ad v. 398}} Dolor et pudor sic de Mezentio "aestuat ingens uno in corde pudor mixtoque insania luctu". alii dolorem alicuius studii ardorem et promptam gloriae cupiditatem veterum more dictum volunt, ut Graeci πόνον appellant: Lucilius in quinto "nam omnibus unus dolor est captus labosque". {{anchor+|399|Ad v. 399}} Fugientem rhoetea praeter id est praeterfugientem. {{anchor+|400|Ad v. 400}} tantumque morae fuit ilo subaudis: ad mortem Ili hoc spatium fuit tantum, et haec sola mora, quo minus Ilus periret. de cuius morte cum nihil dicat, intellegendum est. {{anchor+|402|Ad v. 402}} intercipit quia intercipi aliena dicuntur. tevthra ab eo quod est 'hic Teuthras huius Teuthrae', quomodo 'Aeneas Aeneae'. {{anchor+|403|Ad v. 403}} Tyren ab eo quod est 'hic Tyres'. {{anchor+|404|Ad v. 404}} semianimis potest et 'semianimis' ab eo quod est 'semianimus' legi. {{anchor+|405|Ad v. 405}} Optato id est ex voto: per aestatem enim venti frequenter optantur et quasi contingere videntur ex voto, quia †difficuli aestate validiores sunt. {{anchor+|406|Ad v. 406}} dispersa ex diversis locis. {{anchor+|407|Ad v. 407}} mediis absolute dixit. extenditur una sicut duces diversis locis commissa proelia continuaverant. {{anchor+|408|Ad v. 408}} Acies vulcania ideo abusus est, quia comparatio ad bellum pertinet: nam de igne aciem dicere satis incongruum est: ergo 'acies Vulcania' vis ignis, quae late per campos effunditur. {{anchor+|409|Ad v. 409}} ille sedens non quasi Pallas, pugnantibus suis, nihil agat, sed comparatur illius securitati huius voluntas. victor cui vota processerunt, voti compos, ἐπιτυχών . ovantes abusio est, non proprietas. {{anchor+|410|Ad v. 410}} Coit omnis in unum id est conpellitur: unanimiter omnes fortiter faciunt. {{anchor+|411|Ad v. 411}} Sed bellis acer 'sed' modo inceptiva particula est, ut in Sallustio saepius, sicut 'at' interdum: nam non est coniunctio ratiocinantis. {{anchor+|412|Ad v. 412}} In sva colligit arma post scutum se clausit, alibi "et se collegit in arma". {{anchor+|415|Ad v. 415}} Elatam in ivgulum iugulo suo vulnus minantem. {{anchor+|417|Ad v. 417}} Fata canens quasi divinus. alii 'cavens' legunt; secundum quod non statim et divinus: nam et ab aliis audita cavere potuerat. {{anchor+|418|Ad v. 418}} Canentia lumina aut hypallage est pro 'ipse canens': aut physicam rem dixit; dicuntur enim pupillae mortis tempore albescere. {{anchor+|419|Ad v. 419}} Iniecere manum parcae traxerunt debitum sibi. et sermone usus est iuris: nam manus iniectio dicitur quotiens, nulla iudicis auctoritate expectata, rem nobis debitam vindicamus. telisque sacrarunt evandri multis experimentis ostenditur Vergilium subtiliter et aliud agentem ritum vetustissimorum sacrorum referre. hic ergo cum dicit 'telisque sacrarunt Euandri' docet, quidquid destinatum fuerit diis, id sacrum appellari. perveniri autem ad deos non posse, nisi libera ab onere corporis fuerit anima: quod nisi morte fieri non potest. oportune ergo his sacratum Halesum loquitur, cum inminebat interitus. {{anchor+|421|Ad v. 421}} Da nunc thybri pater vicinum invocat numen, circa cuius ripas bella tractantur: sic supra "tu dea, tu praesens nostro succurre labori". {{anchor+|422|Ad v. 422}} duri aut fortis, aut asperi et crudelis in hostes. {{anchor+|423|Ad v. 423}} Tua quercus in tuis ripis creata. sane superius de speciebus stativi augurii dictum est, in quibus capillorem esse diximus, quod hoc loco tangit. capillor autem dicitur cum auspicato arbor capitur et consecratur Iovi Fulguri: dicit enim his versibus 'da nunc, Thybri pater, ferro, quod missile libro, fortunam' et reliqua, 'haec arma exuviasque viri tua quercus habebit': hic ergo cum arborem nominat, videtur veteris ritus inducere mentionem. {{anchor+|424|Ad v. 424}} Avdiit modo exaudiit et ad effectum deduxit, paulo post tantum audiit, ut "audiit Alcides iuvenem". dum texit dum spoliat; nam tempus praesens est, non praeteritum ab eo quod est 'tego': sic Plautus "ego hunc hominem hodie texam pallio". et 'tegit' 'te' primam syllabam corripit, ut tantum positione longa sit. {{anchor+|425|Ad v. 425}} inermum et 'inermem' dicimus et 'inermum'. {{anchor+|426|Ad v. 426}} At non caede viri tanta perterrita sinit agmina subaudis 'esse'. {{anchor+|427|Ad v. 427}} primus abantem ideo 'primus', quia comites eius exemplum secuti sunt; nam infert 'sternitur Arcadiae proles sternuntur Etrusci' et 'agmina concurrunt ducibusque et viribus aequis'. {{anchor+|428|Ad v. 428}} oppositum obstantem, fortiter pugnantem. et quidam dubium volunt, utrum 'pugnae oppositum', an 'nodum pugnae', quod est melius. nodumque moramque bene addidit 'moram', ne 'nodum' aliud acciperemus: nam 'nodus' proprie est densa peditum multitudo, sicut 'turma' equitum, ut lectum est in disciplina militari. 'nodum' ergo pro difficultate accipe, quae vix possit resolvi. {{anchor+|430|Ad v. 430}} Grais inperdita corpora teucri quos Graeci perdere nequiverunt. Teucros autem accipimus quos secum duxit Aeneas; nam ait "quorum de numero qui sese in bella sequantur praestantes virtute legit". aliter non procedit: nam paulo post erupturi sunt qui obsidentur in castris. 'inperdita' autem quis ante hunc? {{anchor+|432|Ad v. 432}} Extremi addensent acies Lucanus "quantum pede prima relato constringit gyros acies". 'denseo' autem secundae coniugationis est. nec turba moveri tela manvsque sinit Lucanus "gladiosque suos conpressa timebat". quidam sane 'turbam' multitudinem accipiunt; nam plurali numero 'turbas' perturbationes dixerunt et strepitus: unde et Terentium "turbas lampadas" propter strepitum volunt dixisse, cum parcus senex ‹nec]2 puerperam per publicum duci suadeat nec strepitum per turbas adhiberi. {{anchor+|438|Ad v. 438}} Maiore sub hoste sub hostilitate: nam sub diversis hostibus pereunt. {{anchor+|439|Ad v. 439}} monet succedere lavso expositio talis est: monitus a sorore continuo secat agmen, atque ut vidit socios. {{anchor+|442|Ad v. 442}} feror pro 'ferri debeo', id est ire debeo. {{anchor+|443|Ad v. 443}} cuperem ipse parens spectator adesset aspere et amare dictum: multa enim mala graviora videntur si ante oculos nostros eveniant, quam si audiantur. tale est et in secundo de Polite "qui nati coram me cernere letum fecisti": non enim obicit Pyrrho, quod occiderit, quia hoc ius belli exigebat, sed quare vidente patre: et his similia, ut "inpositique rogis iuvenes ante ora parentum" et "an fratris miseri letum ut crudele videres?" et "vidi oculos ante ipse meos" et "victum tendere palmas Ausonii videre". {{anchor+|444|Ad v. 444}} Aequore ivsso pro 'ipsi iussi'. et est usurpatum participium: nam 'iubeor' non dicimus, unde potest venire 'iussus'. sic ergo hic participium usurpavit, ut Horatius verbum, dicens "haec ego procurare et idoneus imperor et non invitus". ergo satis licenter dictum est, adeo ut huic loco Probus [hic corruptum] alogum adposuerit. {{anchor+|445|Ad v. 445}} Tum deinde. {{anchor+|446|Ad v. 446}} stupet in turno id est in Turnum intuens. {{anchor+|447|Ad v. 447}} omnia quae omnia? an circa Turni arma et corpus? {{anchor+|448|Ad v. 448}} Tyranni regis superbi. {{anchor+|449|Ad v. 449}} Aut spoliis ego iam raptis lavdabor opimis aut leto insigni dilemma argumentum, quod est ab utraque parte firmissimum et concludit adversarium. spoliis opimis quae dux duci detrahit, ut diximus supra, sunt spolia opima. {{anchor+|450|Ad v. 450}} sorti pater aequus utrique est 'sorti' pro 'casui' et 'fortunae'. aequus hoc est aequo animo feret, si cecidero: quia dixerat Turnus 'cuperem ipse parens spectator adesset'. {{anchor+|452|Ad v. 452}} Frigidus arcadibus coit in praecordia sanguis praesagio mortis futurae. {{anchor+|453|Ad v. 453}} pedes apparat ire ne videatur pugnae iniquitate vicisse. {{anchor+|454|Ad v. 454}} Specula cum vidit ab alta hoc ad currus altitudinem spectat, leo ad Turni violentiam atque feritatem. et est ordo: utque leo advolat, talis est Turni imago venientis. {{anchor+|457|Ad v. 457}} Contigvum postquam vidit eum venisse intra iactum teli, scilicet ut posset feriri. {{anchor+|458|Ad v. 458}} Ire prior pallas subaudis 'voluit'. alii 'ire' pro 'it' legunt, ut sit infinitivus pro indicativo. si qua si quo modo. fors fortuna. et dictum est propter illud "audentes fortuna iuvat". avsum num pro 'audentem'? {{anchor+|460|Ad v. 460}} per patris hospitium deest 'mei'. {{anchor+|461|Ad v. 461}} Te precor alcide supra contra inferiorem hostem fluminis imploravit auxilium: nunc contra hostem maiorem viribus deum invocat virtute praestantem. {{anchor+|462|Ad v. 462}} Cernat semineci ad illud quod ait Turnus 'cuperem ipse parens spectator adesset' hic dicit 'ipse suum cernat interitum'. {{anchor+|463|Ad v. 463}} Victoremque ferant morientia lumina turni Donatus dicit 'meminerint', sed melius est 'sustineant', quasi pondus et poenam: nec enim meminisse possunt oculi. {{anchor+|465|Ad v. 465}} Lacrimasque effundit inanes hic ostendit eventum futurum. {{anchor+|467|Ad v. 467}} Stat sva cuique dies sectis philosophorum poetae pro qualitate negotiorum semper utuntur, nec se umquam ad unam alligant nisi quorum hoc propositum est, ut fecit Lucretius, qui Epicureos tantum secutus est. scimus autem inter se sectas esse contrarias: unde fit ut in uno poeta aliqua contraria inveniamus, non ex ipsius vitio, sed ex varietate sectarum. illud namque quod ait in quarto "sed misera ante diem", Epicureorum est, qui casibus cuncta concedunt: nunc quod dicit 'stat sua cuique dies', stoicorum est, qui dicunt fatorum statuta servari. sane prudenter fecit ut fluxam et vagam opinionem Epicureorum daret homini, id est sibi, — nam illud ex persona poetae dictum — hanc autem validam daret Iovi: nam stoici et nimiae virtutis sunt et cultores deorum. 'stat' autem fixa est. 'dies' vero tempus vitae; nam feminino usus est genere: cum enim masculino utimur, re vera diem significamus. sane prudenter negaturus a causa coepit, quia qui rogat, dum suspensus expectatione est, potest audire causam, cur sibi postea negatum sit; ceterum si statim neges, non admittit excusationem: ideo negaturus Iuppiter sic coepit. breve tempus vitae quia quandoque finitur: ipse paulo post "Rhaebe diu, res si qua diu mortalibus ulla est, viximus", item Cicero "quid est enim hoc ipsum diu, in quo est aliquid extremum?" {{anchor+|468|Ad v. 468}} Omnibus est magna consolatio, quae ostendit non esse dolenda communia. quis enim indignetur, contingere eum quod omnium est? sed famam extendere factis contra illud quod occurrebat, vitanda esse ardua, si communis omnibus mors esset, vita brevis, dicit ideo amandas esse virtutes, ut vitae brevitas fama et gloriae meritis possit augeri. {{anchor+|469|Ad v. 469}} Opus officium. {{anchor+|470|Ad v. 470}} Gnati deum ut Achilles Thetidis, Memnon Aurorae, Ascalaphus Martis. {{anchor+|471|Ad v. 471}} Sarpedon secundum Vergilii declinationem, ut "nothum Sarpedonis alti", paenultima habebit accentum in nominativo; secundum Homerum, qui et Sarpedontos et Sarpedonos facit, et ultima et paenultima syllaba habet accentum. etiam sva turnum multi 'et iam' legunt, ut sit 'ecce'. et pertinet ad consolationem si cito periturus est ille qui vincit. {{anchor+|472|Ad v. 472}} Metas fines, ut "his ego nec metas rerum nec tempora pono". pervenit bene ad exprimendum celerem mortis adventum praeterito usus est tempore. {{anchor+|473|Ad v. 473}} Rutvlorum reicit arvis respiciendo fecit partem feliciorem, ut "aspice nos hoc tantum": quicquid enim Iuppiter videt, admodum iuvat. reicit 're' naturaliter brevis est et eam pro longa posuit: sic alibi "reice, ne maculis infuscet vellera pullis": quod licet possit excusari, quia cum facit 'reieci', 'i' inter duas vocales posita, producit superiorem, ut dicamus longam eam esse spe, quia per declinationem longa futura est: tamen quia in hac re argumentum magis est quam ratio, dicamus ectasin factam, quae poetis plerumque conceditur. {{anchor+|475|Ad v. 475}} Fulgentem diripit ensem ne iacto telo inermis esset. {{anchor+|477|Ad v. 477}} Viam molita hoc est cum difficultate quaesivit: per quod et soliditas clipei, et minus firmus hastae iactus ostenditur. {{anchor+|478|Ad v. 478}} strinxit tactu modico praeteriit: ita enim ab antiquis dicebatur: et est significatio levis vulneris. {{anchor+|479|Ad v. 479}} ferro praefixum robur periphrasis hastae. {{anchor+|481|Ad v. 481}} Nunc mage sit legitur et 'nunc magis est', unus tamen sensus est. sed si 'mage' legamus, propter metrum dictum est pro 'magis', sicut etiam 'pote' pro 'potis': Persius "qui pote? vis dicam? nugaris, cum tibi, calve": quod adeo in usum venit, ut etiam in prosa inveniatur: Cicero in frumentaria "mage condemnatum hominem in iudicium adducere non posse". penetrabile pro 'penetrale' dicitur: nam quod penetrat 'penetrale' dicitur, quod autem penetratur 'penetrabile'. {{anchor+|482|Ad v. 482}} tot ferri terga non dicit quot terga, sed multa. {{anchor+|483|Ad v. 483}} cum pellis quidam 'pellis' humiliter dictum accipiunt. {{anchor+|484|Ad v. 484}} Cuspis ingens ita accipiendum est, ne incongruum sit, de puero si dixeris 'ingens pectus'. sane cuspidem abusive pro hastae mucrone posuit. {{anchor+|485|Ad v. 485}} Et pectus perforat hic subdistinguendum, ut 'ingens', sicut diximus, ad superiora possit referri. {{anchor+|487|Ad v. 487}} Animusque sequvntur 'animus' pro anima: nam animus consilii est, anima vitae. quidam secundum Epicureos animam per totum corpus divisam esse volunt, et exinde posse fieri ut quis amputata parte corporis vivat: animum vero esse τὸ ἡγεμονικὸν animae, sine quo vivere non possumus: ergo secundum sectam sibi notam poetam locutum. {{anchor+|488|Ad v. 488}} sonitum super arma dedere Homeri est ἀράβησε δὲ τεύχε' ἐπ' αὐτῷ . {{anchor+|491|Ad v. 491}} Referte evandro potest et hic distingui, potest et supra 'referte', ut sit 'Euandro remitto qualem meruit filium'. {{anchor+|493|Ad v. 493}} quidquid pro 'quodcumque': Plautus in Bacchidibus "quidquid est nomen sibi" (Bac. 25). solamen hvmandi est solacium dolentis scilicet patris: quia hoc solacium est viventium, humare defunctos. {{anchor+|494|Ad v. 494}} Stabunt constabunt. hoc ergo dicit: non illi parvo, non parvo periculo, constabunt Aeneae hospitia. et est proverbialis sensus. {{anchor+|496|Ad v. 496}} Baltei potest et synaeresis esse 'baltei', potest et hypermetrus versus; nam sequens a vocali inchoat. balteus autem a numero singulari masculini est tantum generis: Iuvenalis "balteus et tunicae et cristae": in numero vero plurali et neutri: idem Iuvenalis "quotiens rumoribus ulciscuntur baltea". {{anchor+|497|Ad v. 497}} Inpressumque nefas insculptum Danaidum nefas. Donatus tamen 'inpressum' dicit coactum, quod a patre conpulsae sunt facere. sane fabula talis est. Aegyptus et Danaus fratres fuere. sed cum inter eos contentio de Memphidis imperio fuisset, multis saepe †aduotus contumeliis Danaus fratri Aegypto cessit imperio et relicta ‹patria› ad Peloponnesum perrexit. cuius cives ibi rex factus a suo nomine Danaos appellavit. quod cum Aegyptum momordisset, veritus, ne Danaus de filiabus per generos et nepotes auxilia conquireret, fraude concepta, filiis suis quinquaginta fratris filias in matrimonium postulavit. quas Danaus, dolorem exilii retinens, mox promisit. sed cum factae essent nuptiae, sponsae omnes sponsos suos, monente patre Danao, nuptiali nocte necaverunt: sola Hypermestra servato Lynceo fugam dedit, qui post adeptus patruum Danaum interemit. hae Danaides apud inferos hanc poenam habuisse dicuntur, ut in dolium pertusum aquam mittant. nefas declinatione caret. sub nocte pro 'in nocte'. {{anchor+|499|Ad v. 499}} Clonus evrytides laus ab artifice, ut "mira quem fecerat arte Lycaon", item "divini opus Alcimedontis". caelaverat auro non auro caelaverat, sed in auro. {{anchor+|500|Ad v. 500}} ovat iactat, gloriatur. et est ordo, quo spolio potitus ovat gaudetque. {{anchor+|501|Ad v. 501}} Nescia mens hominum hoc ad Turnum pertinet: quia propter hunc periturus est balteum, quem nunc se sustulisse laetatur. {{anchor+|502|Ad v. 502}} servare modum num quia 'nescia', ideo 'nec servare modum'? sublata elata. {{anchor+|503|Ad v. 503}} Magno cum optaverit emptum 'magno emptum', scilicet pretio: sci et alibi "et magno mercentur Atridae". et est sensus talis: erit tempus quo Turnus optabit quovis pretio redimere, ne ipse Pallantem occidisse videatur. {{anchor+|505|Ad v. 505}} Multo gemitu cum multo gemitu. multo gemitu lacrimis: minus est hic 'cum'. {{anchor+|507|Ad v. 507}} O dolor hos duos versus plerique a poeta dictos volunt, alii a sociis qui reportant cadaver. 'dolor' autem propter illud 'haec te prima dies bello dedit, haec eadem aufert', 'decus' propter illud 'cum tamen ingentes Rutulorum linquis acervos'. {{anchor+|510|Ad v. 510}} mali tanti de morte Pallantis scilicet, ut postea inferantur quae praeterea addit. certior auctor id est nuntius verus. {{anchor+|511|Ad v. 511}} Tenvi discrimine leti modico mortis interstitio: per quod magna Pallantis virtus ostenditur, quo interempto omnis est in fugam conversus exercitus. {{anchor+|512|Ad v. 512}} Versis fugatis. {{anchor+|513|Ad v. 513}} latumque per agmen 'latum limitem ardens agit per agmen', id est facit: sic melius, quam si dicas 'latum per agmen'. ergo sic intellegamus, aut per ordinem, aut per hypallagen; nam et supra sic ait "haec ego vasta dabo et lato te limite ducam". {{anchor+|515|Ad v. 515}} Pallas evander in ipsis omnia sunt oculis erat rectum: Pallas, Euander, mensae quas advena primas tunc adiit, dextraeque datae, in ipsis omnia sunt oculis. sed perite scissa est narratio, per quam animus Aeneae perturbatus exprimitur. {{anchor+|517|Ad v. 517}} tunc adiit quidam 'tunc' pro 'quondam' accipiunt. {{anchor+|518|Ad v. 518}} quattvor hic ivvenes emphasis virtutis quod multos, quod iuvenes, quod armatos, quod rapit: minus enim fuerat si dixisset 'capit': unde in XI. "vinxerat et post terga manus, quos mitteret umbris inferias". {{anchor+|519|Ad v. 519}} Inferias quos immolet umbris inferiae sunt sacra mortuorum, quod inferis solvuntur. sane mos erat in sepulchris virorum fortium captivos necari: quod postquam crudele visum est, placuit gladiatores ante sepulchra dimicare, qui a bustis bustuarii appellati sunt. {{anchor+|520|Ad v. 520}} Captivo sanguine pro 'captivorum', ut "captivi pendent currus", item "captivaque vestis congeritur": et est, ut diximus, speciosus ornatus. {{anchor+|521|Ad v. 521}} Mago dativus est, ut supra "Ilo namque procul". contenderat adversum iecerat. {{anchor+|522|Ad v. 522}} ille astu 'astu' pro scientia bellica. subit subsidit. {{anchor+|524|Ad v. 524}} Per patrios manes et spes surgentis ivli per eas personas rogat, propter quas precatur. et bene, ut in belli calore, breviter omnes locos ad impetrandam veniam conplectitur. {{anchor+|526|Ad v. 526}} Penitus defossa talenta multi enim divitias suas obruebant: unde Horatius "quid iuvat inmensum te argenti pondus et auri furtim defossa timidum deponere terra?" sane melius 'infossa' diceret, quam 'defossa', ad quod est metri necessitate conpulsus: nam fugit dubiam syllabam. et quidam volunt, tria genera argenti vel auri poetam conplexum, signatum, factum, infectum: signatum, quod in vasis et signis, ut 'caelati argenti'; infectum quod in massis, ut 'infectique mihi'. atqui talentum non ad numerum solet, sed ad pondus referri; nisi forte usum temporis sui heroicis temporibus poeta voluerit applicare. {{anchor+|528|Ad v. 528}} Non hic victoria teucrum vertitur in meo scilicet interitu. Lucanus "non pondera rerum, nec momenta sumus". {{anchor+|529|Ad v. 529}} dabit discrimina 'dabit' aut conpensabit, aut faciet, ut "quas turbas dedit". 'discrimina' autem differentiam circa eventum et victoriam. {{anchor+|532|Ad v. 532}} Gnatis parce tuis 'talenta parce' per accusativum Plautine dictum, qui ait in Milite "parce vocem" (Mil. 1220). sane qui in Vergilium scripsit declamationes, de hoc loco hoc ait ex persona Aeneae: 'inprobus es, qui aut regi dones, aut filios exheredes'. 'parce' autem est secundum antiquos 'serva', ut apud Lucilium et Ennium invenitur. quod autem dicit 'gnatis parce tuis', cum supra dixerit 'gnatoque patrique', non est contrarium: nam 'liberos' etiam unum dicimus filium, adeo ut Terentius etiam filiam 'liberos' dixerit, ut in Hecyra "qui illum dignum decreverunt, suos cui liberos committerent", ubi pater de filio ad uxorem loquitur. ergo usurpavit, respiciens ad 'liberos', ut gnatos de uno diceret. commercia vicissitudines et ignoscendi facultatem; vel captivorum redemptionem. {{anchor+|533|Ad v. 533}} iam tum pallante perempto pro 'iam tum cum Pallantem peremit'. {{anchor+|534|Ad v. 534}} hoc patris Anchisae manes idem sentire et patrem et filium dicit, quasi hoc commodum ad illos pertineat. {{anchor+|537|Ad v. 537}} Nec procul haemonides hoc nomen licet possit esse patronymicon, quia in 'des' exit, ut dicamus Haemonis filius, tamen melius est ut id proprium esse dicamus, quia nusquam aliud nomen eius aut praemissum est aut secutum: ergo simile est patronymico, ut sit 'Haemonides' sicut Thucydides. {{anchor+|538|Ad v. 538}} Infula fascia in modum diadematis, a qua vittae ab utraque parte dependent: quae plerumque lata est, plerumque tortilis de albo et cocco. {{anchor+|539|Ad v. 539}} Insignibus armis Asper sic legit et utitur Sallustii exemplo, qui ait "equo atque armis insignibus": Probus vero 'insignibus albis' dicit legendum, ut vestes albas accipiamus, quae sunt sacerdotibus congruae, sicut Statius de Amphiarao dicit. {{anchor+|540|Ad v. 540}} agit campo insequitur per campum. {{anchor+|541|Ad v. 541}} Immolat quasi victimam, ut ille consueverat: nam hoc verbo ad sacerdotis nomen adlusit. sane immolari proprie dicuntur hostiae, non cum caeduntur, sed cum accipiunt molam salsam: Cato in originibus ita ait "Lavini boves immolatos, prius quam caederentur profugisse in †siciliam". ingentique umbra tegit aut magnitudine corporis sui, aut clipei obumbrat eius cadaver: aut 'ingenti umbra', id est morte tegit, ut "in aeternam clauduntur lumina noctem": aut 'ingenti umbra tegit' secundum usum accipiendum, id est insultatione eum opprimit et adumbrat, ut superatos dicimus adumbratos: aut 'ingenti umbra tegit' †aut inferior tegat adversum hostes a fortiore quod institutum vivunt causa spoliorum detrahendorum: sequitur enim 'arma Serestus lecta refert humeris'. serestus Serestos duos intellegamus, unum in castris et unum cum Aenea: nam Troiani nondum erupere de castris, ut intellegamus eum quem supra dixit. ergo duo sunt; nec mirum, cum et ipse dixerit, quod exemplo esse possit "Assaracique duo". {{anchor+|542|Ad v. 542}} Lecta refert proprie dixit: nam spolia quae aptantur tropaeis, legi dicuntur, id est eligi. tibi rex gradive ut "tibi, Phoebe, sacravit". tropaeum declinatio latina est, unde paenultima habebit accentum; in numero vero plurali quia tropaea dicimus, sicut Graeci, nec aliquid inde mutilamus, erit in antepaenultima accentus, sicut apud Graecos. {{anchor+|543|Ad v. 543}} Instavrant acies κατὰ τὸ σιωπώμενον ante fusas accipimus ex eo quod dixit 'instaurant'. vulcani stirpe creatus notandum stirpem de patre dictam, cum semper de longa generis significatione dicatur. {{anchor+|544|Ad v. 544}} veniens pro 'qui venerat'. {{anchor+|545|Ad v. 545}} Dardanides patronymicon a maioribus. anxyris ense sinistram quidam ex hoc volunt intellegi etiam Umbronem occisum: constat enim vere ab Aenea occisum, sicut ipse in catalogo ait "sed non Dardaniae medicari cuspidis ictum evaluit". {{anchor+|546|Ad v. 546}} deiecerat plusquamperfecto usus est ad exprimendam celeritatem, ut "suras incluserat auro". {{anchor+|547|Ad v. 547}} Dixerat ille aliquid proverbialiter dictum est, ac si diceret, non mirum sic occisum esse eum qui sibi plurimum adrogabat. Cornutus ut sordidum inprobat. {{anchor+|548|Ad v. 548}} Caeloque animum fortasse ferebat forte se exaequaverat caelo, ut de Aenea Drances "quibus caelo te laudibus aequem": aut 'ferebat' elevabat, quod solus esset maiore senectute victurus, debellatis omnibus, id est Aenea cum suis. {{anchor+|549|Ad v. 549}} longos pro 'multos'. {{anchor+|551|Ad v. 551}} Silvicolae favno dryope quem nympha crearat Faunus hoc loco quidam rusticus intellegendus est, non deus, sicut supra Anxyr, quem legimus Iovem. alii Fauni filium, sed antequam Faunus in deorum numero reciperetur. non nulli etiam nympham non deam volunt, sed Graece sponsam dictam, vel quae recens nupta sit, ne incredibile sit ex duobus numinibus procreatum esse mortalem: quamquam haec numina secundum Aristotelem aliquando moriantur: nam et Eryx, Veneris et Neptuni filius, ab Hercule occisus est. {{anchor+|552|Ad v. 552}} Ille reducta id est longa, ut "interea videt Aeneas in valle reducta". et intellegimus protenta hasta Tarquiti arma esse inpedita. alii 'reducta' retro acta dicunt, quod non procedit. {{anchor+|553|Ad v. 553}} inpedit non permisit usui esse ad protegendum Tarquitum. {{anchor+|555|Ad v. 555}} deturbat terrae hoc est in terram. {{anchor+|556|Ad v. 556}} super haec inimico pectore fatur quaeritur quid tantum iste commiserat, ut sic saeviret Aeneas? sed ubique de morte Pallantis obicitur dolor. {{anchor+|557|Ad v. 557}} Istic nunc sarcasmos est, id est hostilis inrisio. 'istic' autem pro 'hic'. non te optima mater utrum vere mater, an terra patria? {{anchor+|558|Ad v. 558}} Patrio sepulchro aut etiam hinc apparet, Faunum hominem fuisse: aut, ut quidam volunt, potest hoc ad matrem referri, ut dicat Aeneas quod mater eum sepelire non possit in sui patris monumentis, id est in avi eius materni. {{anchor+|559|Ad v. 559}} alitibus feris σαρκοφάγοις οἰωνοῖς : Plautus "avi me ferae similem faciam, ut praedicas" (Capt. 123). {{anchor+|560|Ad v. 560}} Inpasti ita avidi, ut semper credantur inpasti, sicut de harpyiis dixit "et pallida semper ora fame", quasi fame. {{anchor+|561|Ad v. 561}} prima agmina qui agminis erant primi. {{anchor+|562|Ad v. 562}} fortemque numam fuluvmque camertem fulvum ξανθόν . horum in catalogo meminit. {{anchor+|564|Ad v. 564}} Avsonidum pro 'Ausonidarum', sicut 'deum' pro 'deorum': nam 'Ausonidum' a genere feminino venit ut 'haec Ausonis' et 'hae Ausonides'. 'Ausonidarum' vero venit ab eo quod est 'hic Ausonida huius Ausonidae'. tacitis regnavit amyclis inter Caietam et Terracinam oppidum constitutum est a Laconibus, qui comites Castoris et Pollucis fuerunt — cum Glauco, filio Minois, in Italiam venerunt et misti cum Ausonis — et ab Amyclis, provinciae Laconicae civitate, ei inditum nomen est. Lacones itaque isti cum secundum Pythagoream sectam a caede omnium animalium abstinerent — unde Iuvenalis "cunctis animalibus abstinuit qui tamquam homine" — et ex vicinis paludibus natas serpentes occidere nefas putarent, ab iisdem interempti sunt: unde Amyclas tacitas dicit, id est Pythagoreas: nam Pythagorica virtus est quinquennale silentium. Cicero propter nimiam modestiam perisse illos ait, dum a finitimis accipiunt iniurias et tacent eas. est et alia expositio: cum frequenter falso nuntiarentur hostes et inani terrore civitas quassaretur, lata lege cautum est ne quis umquam hostis nuntiaret adventum. postea cum vere hostis veniret, nullo nuntiante, ex inproviso civitas capta est: unde tacitae Amyclae dictae sunt, quod periere silentio. hinc est quod ait Lucilius "mihi necesse est loqui: nam scio Amyclas tacendo perisse". vel 'tacitis' de quibus taceatur, id est ignobiles et non dignae aliqua opinione: vel hypallage est pro 'ipse tacitus'. {{anchor+|565|Ad v. 565}} Aegaeon qualis ipse est qui et Briareus dicitur, Caeli et Terrae filius. alii hunc ex Terra et Ponto natum dicunt, qui habuit Cottum et Gygen fratres. hic contra Titanas Iovi adfuisse dicitur, vel, ut quidam volunt, Saturno. ignem pectoribus arsisse Asper dicit, ignem hunc animae intellegendum calorem, venientem ex ferocia, ut sit 'cum vim suae crudelitatis efflaret', ut in georgicis "spirantem naribus ignem" de equo. alii ignem hunc fulminis volunt, ut sit dictum quemadmodum in primo "illum expirantem transfixo pectore flammas". sane notandum 'ignem arsisse', cum igni alia res ardeat. {{anchor+|567|Ad v. 567}} iovis cum fulmina contra quia dicitur flammam emisisse oribus suis contra Iovis fulmen. Homerus nihil dicit aliud, quam centum manus eum habuisse et auxilio eum Iovi adversus Neptunum, Iunonem et Minervam fuisse. et forte aut suum ignem, aut Iovis, acceptum spirasse pro eo, ut sit 'contra' non adversus Iovem, sed similiter, a pari, ut Terentius in Adelphis in capite comoediae "ille ut item contra me habeat facio sedulo". {{anchor+|568|Ad v. 568}} paribus id est inter se paribus. {{anchor+|569|Ad v. 569}} Sic ut non unam manum putares: namque ad hoc pertinet comparatio, ut intellegamus, eum multitudinis vice dimicasse. desaevit autem hic valde saevit, alias saevire desinit. {{anchor+|570|Ad v. 570}} Intepvit mucro nimia scilicet caede. {{anchor+|571|Ad v. 571}} Quadriivges propter homoeoteleuton noluit dicere 'quadriiugos', et contulit se ad aliam declinationem: nam et 'quadriiuges' et 'quadriiugos' dicimus, sicut 'inermis' et 'inermus', 'exanimis' et 'exanimus'. {{anchor+|572|Ad v. 572}} Atque illi equi scilicet, nam ad superiora retulit: quod sciendum est esse vitiosum; interposuit enim 'adversaque pectora'. longe gradientem longis gradibus incedentem: et est militaris incessus. aut e longinquo. {{anchor+|574|Ad v. 574}} effunduntque ducem et hoc loco omisit occisum, ut supra "Dardanides contra furit". {{anchor+|575|Ad v. 575}} Biivgis erit nominativus 'hic biiugus': nam alias biiugibus faceret, si esset tertiae formae ab eo quod est 'hic biiugis, huius biiugis'. {{anchor+|579|Ad v. 579}} adversaque ingens hoc est adversus ipse cum hasta apparuit. et bene 'ingens' visus, cum adversa hasta minaretur. {{anchor+|581|Ad v. 581}} Non diomedis equos nec currum cernis achillis duos obicit a quibus est victus Aeneas, nec tamen usquequaque: nam eorum impetus evitavit. {{anchor+|583|Ad v. 583}} vesano hic poeta adfectionem suam accommodavit dicendo 'vesano'. {{anchor+|585|Ad v. 585}} Dicta parat potest legi et 'dicta parat contra'. {{anchor+|586|Ad v. 586}} Pronus pendens 'pronus' nomen est, nam et comparatur, ut 'pronior'. si autem participium esset, fieret vitiosa elocutio sine interpositione coniunctionis. {{anchor+|587|Ad v. 587}} admonvit praeterito praesenti. proiecto extento, ut "proiectaque saxa Pachyni". proiecto] id est ante iacto. {{anchor+|592|Ad v. 592}} Lucage nulla tuos currus fuga segnis equorum prodidit a. v. v. e. h. v. haec adlocutio contraria est superiori, hoc enim continet: obiecisti mihi quod sim et a Diomede et ab Achille conversus in fugam; te vero, o Lucage, nec equorum tarditas prodidit, quod mihi contigit cum a Diomede occisus est Pandarus qui in eodem curru dimicabat, nec aliqua umbra equi tui sunt territi, quod factum saepius in Homero legitur, sicut et paulo post Turnum agit imago bella deserere. potest tamen et ad illud referri quo tempore eum ab Achille nube cava Neptunus eripuit, ut in quinto commemoratur. potest et ad aliud referri, quod Niphaeus paulo ante ab equis suis proditus est. {{anchor+|594|Ad v. 594}} Ipse rotis saliens sarcasmos est; nam per inrisionem dictum est, qui non morte deiectus es: ille enim vulneratus ceciderat. 'rotis' autem curru, a parte totum. {{anchor+|598|Ad v. 598}} Sine permitte, relinque, patere, id est συγχώρησον . {{anchor+|601|Ad v. 601}} Latebras animae pectus definitio est pectoris, id est in quo anima latet et continetur. {{anchor+|602|Ad v. 602}} Edebat quasi ad spectaculum: unde et munerum editores vocantur. funera caedes, ut "quis funera fando explicet". {{anchor+|603|Ad v. 603}} torrentis aquae notandum quod 'aquae' addiderit, cum absolute 'torrens' dicatur. {{anchor+|604|Ad v. 604}} more furens exposuit superiora epitheta. tandem erumpunt solutam obsidionem ostendit. {{anchor+|605|Ad v. 605}} ascanius puer syllepsis. est ordo: Ascanius et iuventus; nam 'obsessa' et ad Ascanium pertinet. {{anchor+|608|Ad v. 608}} Ut rebare ut arbitrabaris, verum est quod Troiani Veneris virtute nituntur. et dictum est per ironiam: nam superfluo quidam hanc orationem simpliciter dictam volunt, ut re vera dicat Iuppiter per se nihil posse Troianos. quod falsum est, adeo ut Iunonis oratio ad ironiam, non ad simplicia verba respondeat. nec te sententia fallit hoc per parenthesin dictum est. {{anchor+|609|Ad v. 609}} Vivida id est fortis, ut "sed bello vivida virtus". {{anchor+|611|Ad v. 611}} Cui ivno summissa humilis. et quia intellexit obliqua Troianorum accusatione inpugnari suum pudorem, etiam ipsa respondet oblique. {{anchor+|612|Ad v. 612}} Tristia vel quae tristem faciant: vel quae severa: Terentius "tristis veritas inest in vultu atque in verbis fides", item contra Vergilius "furias amnemque severum", id est tristem. {{anchor+|615|Ad v. 615}} Quin ut non: nam confirmativa particula est. quidam hunc ordinem esse volunt: namque si mihi, quae quondam fuerat, vis in amore foret, non hoc mihi negares, quin possem pugnae subducere Turnum. alii hoc genus elocutionis accipiunt, ut per ea quae per parenthesin posita sunt, reliquo sensui occurratur, non his quae primo posita sunt: hic enim ad illud quod insertum est 'non hoc mihi namque negares omnipotens' 'quin et pugnae subducere Turnum et Dauno possem incolumem servare parenti'. alioquin dempta hac parenthesi, non congruit primum cum postremo, si ita dicas 'si mihi quae quondam fuerat quamque esse decebat, vis in amore ‹foret›, quin et pugnae abducere Turnum et Dauno incolumem possem servare parenti': Plautus in Cistellaria "is servus, sed abhinc annos factum est XVI., cum conspicatus est primo crepusculo puellam exponi" (Cas. 39-41, non Cist.). {{anchor+|617|Ad v. 617}} Nunc pereat teucrisque pio det sanguine poenas ductus est; nam non agit ut pereat, sed magis favet eius saluti: nam statim subicitur, cur indigne fiat 'ille tamen nostra deducit origine nomen', ut in secundo "iamdudum sumite poenas, hoc Ithacus velit et magno mercentur Atridae". quod autem dicit 'pio sanguine', Aeneae eum latenter exaequat, qui ubique inducitur cultor deorum. {{anchor+|618|Ad v. 618}} Ille tamen quamquam moriturus est, tamen a diis originem ducit. nostra divina, id est aut Iovis, aut Iunonis, aut omnium deorum. {{anchor+|619|Ad v. 619}} Quartus pater abavus: nec est contrarium illud, quod ait supra "cui Pilumnus avus": potuit enim fieri ut et avus eius et abavus a Pilumno Pilumni nominarentur. ergo per patris appellationem ostendit cognationem. {{anchor+|621|Ad v. 621}} rex aetherii breviter sic fatur ubique reges breviter loquentes ostendit "Iuppiter haec paucis" et "tum breviter Dido vultum demissa profatur". {{anchor+|622|Ad v. 622}} Si mora praesentis leti ex Iovis concessione quali arte egerit Iuno, cognoscitur, scilicet ut Turnus posset evadere. caduco morituro. {{anchor+|623|Ad v. 623}} Ponere facere, vel, ut quidam volunt, constituere et decernere: alii 'ponere' pro 'dare', ut "haec pro virginitate reponit?" sane 'ponere' facere, sicut Lucilius Homerum secutus, qui ait ἄλγε' ἔθηκε id est fecit. alii 'ponere' putare, ut solet dici 'pone me hoc fecisse'. {{anchor+|625|Ad v. 625}} Hactenus indulsisse vacat id est sufficit. ingenti arte locutus est: nam dicendo 'vacat' ostendit, supra hoc breve spatium ulterius bonam stellarum inradiationem Turni fata differre non posse: unde non ait 'indulsisse libet', sed 'vacat', ac si diceret: iam undique in mortem truditur Turnus, hoc tantum vacat spatium, id est intervallum temporis, quasi hoc spatium, hic locus est ut parumper differatur. hinc est quod et supra ait "metasque dati pervenit ad aevi". {{anchor+|626|Ad v. 626}} Venia vlla beneficium, quod te speras mereri. et duas habet significationes: quod petitur, ut hic, et quod conceditur, ut "si qua est victis venia hostibus, oro". {{anchor+|627|Ad v. 627}} mutarive deest 'posse'. an mutatum iri? {{anchor+|628|Ad v. 628}} Quae voce gravaris quae negas fato; vox enim Iovis fatum est: Statius "et vocem fata secuntur". hoc autem dicit: utinam quae negas voce, id est fato, mente praestares. nam si Iovis vox fatum est, potest aliud fando fati ordinem commutare. 'gravaris' autem negas, graviter fers. et hac elocutione non nisi per accusativum utimur, ut si dicas 'gravor adventum tuum', id est graviter fero, gravor praesentiam tuam: nam et ipse sic dixit 'quae gravaris'. aliter non dicimus in hac significatione. similiter etiam accusativo casu utimur, cum volumus absolutam facere elocutionem et per gerundi modum aliquid dicere, ut 'petendum mihi est equum, codicem, byrrum' — hinc Vergilius "aut pacem Troiano ab rege petendum", sic Sallustius "castra sine vulnere introitum" — nam si dixeris 'petendus est codex', iam non per gerundi modum agis, sed participialiter loqueris. {{anchor+|629|Ad v. 629}} Rata firma, perpetua. {{anchor+|631|Ad v. 631}} Veri vana feror id est sum veritatis ignara. {{anchor+|632|Ad v. 632}} orsa pro dictis et fatis. {{anchor+|634|Ad v. 634}} Nimbo succincta id est nubibus, quia praemisit 'agens hiemem': quod nisi esset, splendorem acciperemus, qui est circa corpus deorum. {{anchor+|636|Ad v. 636}} tum dea potest sensu integro 'dea' detrahi. nube cava erit nominativus 'haec nubes'; nam 'nubs' non dicimus, quod ait Livius Andronicus, qui primus edidit fabulam [Latinam] apud nos. {{anchor+|638|Ad v. 638}} Ivbasque propter equinam caudam, quae esse solebat in galeis, ut "cristaque hirsutus equina". {{anchor+|639|Ad v. 639}} Divini adsimulat capitis hoc ex persona poetae dictum est de Aenea, intuentis futura: nam post mortem in numerum referetur deorum. inania nec a membris, nec a mente venientia. {{anchor+|641|Ad v. 641}} Obita morte sumpta, suscepta et conpleta: obiri enim supremus dies dicitur. {{anchor+|642|Ad v. 642}} aut quae sopitos d. s. s. 'quae somnia' pro 'qualia insomnia', quae per somnum videmus. {{anchor+|643|Ad v. 643}} Exultat 'exultare' est gaudere, et per se plenum est: nam 'insultare' est irridere inimicos. et dicimus 'insulto tibi', licet Sallustius dixerit "multos ab adulescentia bonos insultaverat": quamvis possit illic alia esse significatio, id est in multos bonos insultaverat, hoc est impetum fecerat. {{anchor+|644|Ad v. 644}} Inritatque virum telis ideo hac arte agit Iuno et imagine decipit Turnum, quia si ei ex aperto fugam suaderet, more viri fortis ille fugae praeponeret mortem, cum praesertim ipse in sequentibus dicat "usque adeone mori miserum est?" {{anchor+|648|Ad v. 648}} Turbidus elatus adrogantia, tumens. {{anchor+|649|Ad v. 649}} pactos nunc passivum, ut 'pacta puella'. {{anchor+|650|Ad v. 650}} Tellus quaesita per undas sic alibi "en agros et quam bello, Troiane, petisti Hesperiam metire iacens". {{anchor+|651|Ad v. 651}} Vociferans sequitur sequens clamabat, non ante dixit et sic est secutus. {{anchor+|652|Ad v. 652}} Nec ferre videt sva gavdia ventos proverbium est 'venti ferunt gaudia', id est laetatur incassum: sic supra "sed aurae omnia discerpunt", item "partem mente dedit, partem volucres dispersit in auras". {{anchor+|653|Ad v. 653}} Forte ratis descriptio per parecbasin facta, non enim a superioribus pendet, sed ante dictis adiungitur, ut "insula Sicanium iuxta latus". has autem descriptiones esse aptas et raras convenit, sicut etiam Horatius docet in arte poetica, dicens "purpureus late qui splendeat unus et alter adsuitur pannus": sunt enim ornatui. crepidine saxi crepido est abrupti saxi altitudo. crepidines etiam templorum dici ipsos suggestus, in quibus aedes sunt conlocatae: et crepidines viarum, id est ipsae eminentiae dextrae sinistraeque. sane hoc loco antiptosis facta est propter metrum: 'coniuncta' ergo 'crepidine' pro 'crepidini', sicut "haeret pede pes" pro 'pedi'. est autem ablativus pro dativo. {{anchor+|655|Ad v. 655}} Osinius ipse est quem supra Massicum dixit. ergo, ut diximus, [si] Osinius proprium est, Massicus appellativum: licet possit fieri ut duo nomina unius sint, ut Numa Pompilius, Alexander Magnus, Numanus Romulus. alii volunt non eundem esse Massicum, quem Osinium; nam duas civitates supra commemorat, Clusium et Cosam: et tradunt potuisse fieri ut hic Osinius rex quidem unius de memoratis fuerit civitatibus, sed sub imperio Massici egerit: nam et Rhamnetem et Romulum, quos in ducum ordinem non numeravit, reges fuisse dixit. alii hunc postea κατὰ τὸ σιωπώμενον volunt venisse, quia in catalogo eius non meminit. clusinis oris Tusciae civitate. {{anchor+|658|Ad v. 658}} Transilit hoc sermone festinantis celeritas indicatur. {{anchor+|659|Ad v. 659}} vix proram asyndeton: sic enim melius. rvmpit satvrnia funem debuit dici 'cum rumpit Saturnia funem', ut "vix e conspectu Siculae telluris, cum Iuno aeternum servans". ideo autem 'rumpit', ne deprehenso dolo Turnus ad bellum rediret. {{anchor+|660|Ad v. 660}} revoluta per aequora navem hypallage est pro 'revolutam navem'. {{anchor+|661|Ad v. 661}} Illum autem Aeneas absentem in proelia poscit sic melius, quam sicut non nulli volunt — Urbanus namque sic legit — 'ille autem Aenean absentem in proelia poscit', ut 'obvia multa virum dat corpora morti' de nautis in navi inventis intellegamus. quod non procedit; nam absens dicitur qui recedit: quod nunc Turno congruit, non Aeneae qui interest proeliis. 'ille autem Aenean' legunt, †quo si ita est quia Aeneas 'multa virum demittit corpora morti'. {{anchor+|665|Ad v. 665}} Medio ad medium. turbo vis venti. {{anchor+|666|Ad v. 666}} Ignarus rerum id est artis per quam evaserat: hoc est nesciens hoc pro salute sua factum, ideoque et 'ingratus', nam et queritur. {{anchor+|668|Ad v. 668}} Omnipotens genitor duo antonomasiva pro uno proprio, ut "Tritonia Pallas". tanton pro 'tantone'. et constat mutilatas partes orationis accentum in eodem loco habere, in quo etiam integrae habuerunt: nam moria, id est minores particulae, ut 'que, ne, ve, ce', quotiens iunguntur aliis partibus, ante se accentum faciunt, qualislibet sit syllaba quae praecedit, sive brevis sive longa, ut 'musaque, huiusve, illucce, tantone', adduce, deduce: et haec mutilata similiter proferuntur, scilicet sub eodem accentu. {{anchor+|670|Ad v. 670}} quo feror? unde abii? bene variavit adverbia et pronomina. quemve reducit?? 'quem' qualem, ut "hunc ego te Euryale aspicio?" et quasi nescius sui est in tanta rerum permutatione. {{anchor+|671|Ad v. 671}} Lavrentisne iterum m. quasi deliberatio est. {{anchor+|672|Ad v. 672}} Quid manus illa virum?? syllepsis per genus: nam a manu, id est multitudine, ad viros, a feminino ad masculinum, transitum fecit. ergo figuratum et per genus et per numerum. est autem mira defectio, id est quid dicunt? {{anchor+|673|Ad v. 673}} quosve nefas Asper 'quosne' legit et adnotavit 'ne' pro 've', quasi expletiva particula. {{anchor+|674|Ad v. 674}} Palantes video intellegimus eum non longe a terra fuisse: nam quod ait supra 'medio fert aequore', ut diximus, 'ad medium' accipiendum est. aut quia medium dicitur omne quod est inter finem et initium, ut "interea medium Aeneas iam classe tenebat". gemitumque cadentum accipio hinc apparet de Aenea dictum 'obvia multa virum demittit corpora morti'. {{anchor+|675|Ad v. 675}} Ima terra dolet sibi etiam infelicium vota sublata: siquidem in mari constitutus optare sibi hiatum non potest terrae. imam autem terram prudenter dixit, quae sustinet et continet maria. {{anchor+|676|Ad v. 676}} Miserescite venti pro petentis qualitate nonnumquam etiam mors videtur esse miseratio, ut hoc loco, item supra "figite me, si qua est pietas". 'miserescite' autem quis ante hunc? ab eo quod est 'miseresco' et 'miserescimus'. {{anchor+|677|Ad v. 677}} turnus adoro id est iuxta veteres, qui 'adorare' adloqui dicebant: nam ideo et adorea laus bellica, quod omnes eum cum gratulatione adloquebantur, qui in bello fortiter fecit. adoro 'ad' vacat, et est metri causa additum. {{anchor+|678|Ad v. 678}} Syrtis ubi harenosa sunt loca syrtes vocantur: ergo 'inmittite me ad saeva vada syrtium' aut ad harenosa loca, aut re vera ad syrtes, id est ad mundi extrema, quo me nec fama comitetur, id est ubi me nemo sciat desertorem esse. {{anchor+|681|Ad v. 681}} Mucrone indvat aut καταχρηστικῶς dixit 'induat' pro 'feriat': aut hypallage est pro 'mucronem suo induat corpore'. si enim 'induere' est vestire, non mucrone corpus induitur, sed induitur mucro corpore, id est tegitur et vestitur. {{anchor+|682|Ad v. 682}} Crudum crudelem, cruentum. exigat aviditas mori cupientis ostenditur. {{anchor+|686|Ad v. 686}} Animi miserata pro 'animo miserata': nam figurate locutus est, sicut "o praestans animi iuvenis" pro 'animo', id est illa re. {{anchor+|688|Ad v. 688}} Ad urbem Ardeam. et ideo sic longe, ne ex propinquo statim rediret, et ut eum adfectus retineret parentis. {{anchor+|689|Ad v. 689}} At iovis interea monitis novimus sacrilegum esse Mezentium, novimus quoque Iovem etiam adhortatum esse alios deos, ut a bello desisterent, et dixisse "rex Iuppiter omnibus idem". quomodo ergo procedit 'at Iovis interea monitis'? dicimus primum, Iovem iustitiae favere, non partibus: quod si est, iure Mezentium in Turni locum facit venire, ut iustum proelium inveniatur, ne una penitus sit pars a ducibus destituta. quod autem dicitur, sacrilegum Iuppiter admonere non debuit, non admonet, ut vincat, sed ut possit perire. illud etiam frustra quaeritur, quemadmodum numini sacrilegus obtemperare potuerit, cum Mezentium non aperte Iuppiter moneat, sed ei iniciat tale desiderium: unde est "dine hunc ardorem mentibus addunt, Euryale? an sua cuique deus fit dira cupido?" monitis ab eo quod est 'haec monita' hic venit dativus; nam et 'hos monitus' dicimus, ut Persius "hos pueris monitus patres infundere lippos". sed a quarta declinatione nec singulari dativo utimur nec plurali: nam unum nomen est de his, quae licet duplicem habeant declinationem, tamen aliquibus eorum casibus propter asperitatem non utimur, ut 'laurui lauribus', cum et 'huius laurus' et 'ab hac lauru' dicamus. {{anchor+|691|Ad v. 691}} Concurrunt Tyrrhenae acies quae specialiter odio Mezentii in bellum ruebant. {{anchor+|692|Ad v. 692}} uni odiisque bene repetitur 'uni', ut ostendat conspirationem Etruscorum olim Mezentio incumbere. {{anchor+|693|Ad v. 693}} Prodit in aequor extenditur: hinc Iuvenalis "quae pelago occurrunt medio longeque relinquunt Italiam". {{anchor+|694|Ad v. 694}} Ponto contra pelagus: nam dativus est. {{anchor+|695|Ad v. 695}} vim cunctam id est violentiam, impetum. caelique marisque sicut Mezentius odiorum et telorum totius exercitus. {{anchor+|697|Ad v. 697}} Fugacem velocem modo, vel fugientem. {{anchor+|698|Ad v. 698}} Latagum occupat os pro 'Latagi os occupat'. et est Graeca figura, in Homero frequens, ut si dicas ἔκρουσεν Ἀχιλλέα τὸν πόδα , id est Achillem percussit pedem pro percussit Achillis pedem. {{anchor+|699|Ad v. 699}} Poplite palmum ea parte, qua plurimum poterat. {{anchor+|700|Ad v. 700}} segnem sinit qui vulneratus nihil iam efficere potuit. {{anchor+|701|Ad v. 701}} Donat habere Graeca figura, ut "argenti magnum dat ferre talentum". {{anchor+|703|Ad v. 703}} theano mater Mimantis. {{anchor+|705|Ad v. 705}} Cisseis Hecuba filia Cissei secundum Euripidem, nam secundum alios Dymantis est. quod autem ait 'face praegnas', haec ratio est, quia antequam pareret, facem se peperisse vidit in somnis. parin creat plus est, quam si diceret 'face praegnas †incendit paret'. urbe paterna occubat subaudis 'Paris': quod ut non diceret, metri est necessitate conpulsus: nam deest 'qui', ut sit 'qui urbe paterna'. {{anchor+|706|Ad v. 706}} Ignarum lavrens habet ora mimanta scilicet casus sui; vera tamen est lectio 'ignarum', id est ignoratum, qui nesciretur: et est supina significatio, sicut in quarto "liquitque volatile ferrum nescius" pro 'qui nesciebatur'. alii hypallagen volunt esse, ut sit 'Mimas in Laurenti ora ignota iacet'. {{anchor+|707|Ad v. 707}} ac velut ille antiqui 'ille' vel magnitudini vel nobilitati adsignabant, ut "multum ille et terris" et "Poenorum qualis in arvis saucius ille gravi". {{anchor+|708|Ad v. 708}} Actus coactus in retia. {{anchor+|709|Ad v. 709}} Defendit texit, ut "hic mihi dum teneras defendo a frigore myrtos". vesulus mons Liguriae est iuxta Alpes. Liguria autem cohaeret Tusciae, de qua fuerat Mezentius: unde satis est congrua comparatio. sane de hoc Vesulo quidam duo flumina, Rhodanum et Padum, nasci dicunt, quorum unus, id est Rhodanus, in Tyrrhenum mare, alter, id est Padus, in Adriaticum fluit. multosque pro 'multosve': non enim vicina est palus Laurentia monti Vesulo, ut possit unus idemque aper intellegi. sane lavrentia pro 'Laurens': nam vera et recta derivatio haec est. {{anchor+|710|Ad v. 710}} Pastus pro 'pastum', nam supra ait 'quem': ergo antiptosis est. {{anchor+|711|Ad v. 711}} Inhorrvit armos id est armis inhorruit: aut certe in armos horruit et erexit saetas. {{anchor+|712|Ad v. 712}} irasci deest 'est'. {{anchor+|713|Ad v. 713}} Tutis clamoribus praeter periculum: id est ipsi tuti. {{anchor+|714|Ad v. 714}} Ivstae irae quibus quasi odium est propter illud "mortua quin etiam iungebat corpora vivis componens manibusque manus atque oribus ora". {{anchor+|717|Ad v. 717}} Cunctatur disponit se per omnes partes. tergo scuto, ut "et venit adversi in tergum Sulmonis". {{anchor+|719|Ad v. 719}} Corythi de finibus Corythus est et civitas Tusciae, et mons, et rex, pater Dardani: unde nunc ad quodvis potest referri 'de finibus Corythi'. {{anchor+|720|Ad v. 720}} Graius homo oriundo quidem Graecus, sed qui nunc de Tuscia venisset ad bellum. {{anchor+|721|Ad v. 721}} Miscentem perturbantem. {{anchor+|722|Ad v. 722}} Purpureum pennis galeam significat purpureas cristas habentem; aut certe 'purpureum pinnis' pulchrum, bene galeatum, ut "purpurei cristis iuvenes", id est pulchri. pactae conivgis hic ordo est: conciliata primo, dein conventa, dein pacta, dein sponsa. {{anchor+|724|Ad v. 724}} Vaesana fames alibi "et malesuada Fames". fugacem velocem. {{anchor+|725|Ad v. 725}} Surgentem in cornva id est crescentem, cornibus eminentem. {{anchor+|726|Ad v. 726}} Comasque arrexit naturale enim est, ut irati leones erigant iubas. {{anchor+|727|Ad v. 727}} Lavit ab eo quod est 'lavo lavis': nam hoc verbum et primae est coniugationis et tertiae, a qua nunc ait 'lavit', item Horatius "lavit amne crines", item alibi "neque dulci mala vino lavere". ergo 'lavitum' et 'lavit', sicut Plautus in Pseudolo "easque lacrimis lavis" (Ps. 10), id est umectas. {{anchor+|731|Ad v. 731}} Infracta aut valde fracta: aut re vera infracta. {{anchor+|732|Ad v. 732}} Oroden istum Oroden, virum fortem, intellegimus in fugam necessitate esse conversum: nam ipse paulo post dicturus est ad hortandos socios 'pars belli haud temnenda viri, iacet altus Orodes'. {{anchor+|733|Ad v. 733}} nec iacta caecum unum sensum per duos extulit. 'caecum vulnus' autem, quod averso infigitur. {{anchor+|735|Ad v. 735}} Furto insidiis. {{anchor+|736|Ad v. 736}} pede nixus et hasta deest 'ait'. {{anchor+|737|Ad v. 737}} Havd temnenda viri Asper 'viris' legit, ut sit, aliis haud temnenda: alioqui ipse ait 'fugientem haud est dignatus Orodem sternere'. altus magnus, ut "sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo". {{anchor+|738|Ad v. 738}} Paeana secuti paean proprie Apollinis laus est, sed abusive etiam aliorum dicitur; unde Pindarus opus suum, quod et hominum et deorum continet laudes, paeanas vocavit. quamvis quidam alium Paeana esse, alium Apollinem velint, sed vere 'Paean' Apollo. tamen paeana carmen esse victoriae Aeschylus docet, quod ideo Apollini dicatum est, quia malorum avertendorum potens est: unde et ab Homero ultricem inmittens pestilentiam inducitur. {{anchor+|740|Ad v. 740}} Nec longum laetabere duo dixit: nec diu laetaberis, nec diu me indefenso. Homeri autem more morienti dedit scientiam futurorum. longum autem pro 'longe': nomen pro adverbio posuit. {{anchor+|742|Ad v. 742}} Subridens per iracundiam ridens loquitur: unde et illud per inrisionem dictum accipitur 'ast de me divum pater atque hominum rex viderit', id est viderit utrum Mezentio possit nocere ille quem vos deorum et hominum creditis esse rectorem. {{anchor+|744|Ad v. 744}} Eduxit corpore telum quo facilius posset perire: Lucanus "non eget ingestis, sed vulsis pectore telis". {{anchor+|745|Ad v. 745}} Dura quies blandae contraria: sic dictum est et 'somnus ferreus'. {{anchor+|747|Ad v. 747}} Caedicus alcathoum hoc loco est confusio in aliquibus nominibus: nam quis sit Troianus, quis sit Rutulus, ignoratur. {{anchor+|748|Ad v. 748}} Rapo Rapon dicitur, sicut Tarchon; sed metri causa 'n' detraxit, ut possit synaliphe fieri, sicut supra "haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni tuta tenebant". {{anchor+|750|Ad v. 750}} Infrenis casu equi asperrimi, qui frenorum sperneret regimen. infrenos autem etiam homines dicimus, ut "hinc Numidae infreni cingunt". dicimus autem et infrenus et infrenis, sicut inermus et inermis. {{anchor+|751|Ad v. 751}} Processerat agis scilicet contra Messapum dimicaturus: quod nequivit efficere, nam a Valero ante quam ad Messapum perveniret, occisus est. {{anchor+|752|Ad v. 752}} Havd expers non ignarus virtutis parentum. {{anchor+|754|Ad v. 754}} Iaculo et longe fallente sagitta iactu longe fallentis sagittae: nam ἓν διὰ δυοῖν dixit, ut "hamis auroque trilicem", item "molemque et montes insuper altos". an 'longe' valde? {{anchor+|755|Ad v. 755}} mavors fortuna bellica. {{anchor+|756|Ad v. 756}} funera mortes. caedebant legitur et 'cedebant', id est terga vertebant, secundum quod 'ruebant' insequebantur significat. si autem 'caedebant', id est occidebant, 'ruebant' id est cadebant. {{anchor+|758|Ad v. 758}} Iram miserantur inanem generaliter dicit omnem iram bellicam: ubi enim tam inanis iracundia est, quam in bello, ubi ut pereamus irascimur? aut quia nulla causa tam iusta est, ut propter eam bellum geri debeat: nam ideo ait 'et tantos mortalibus esse labores'. an 'inanem' non iuste conceptam? sic "inanis fletus" Aristaei, ut qui scilicet tanti non fuerint, propter quos ille sic lamentaretur. {{anchor+|759|Ad v. 759}} amborum pro 'utrorumque'. {{anchor+|761|Ad v. 761}} Pallida tisiphone non ipsa dea, sed effectus furiae, id est furialis ardor, hoc est insania. {{anchor+|763|Ad v. 763}} Orion cum pedes incedit medii per maxima nerei stagna Orion, ut etiam in primo diximus, Oenopionis regis filius fuit, ei concessus a Iove, Mercurio Neptunoque, susceptis hospitio. hic venator inmensi corporis fuit, qui quodam tempore susceptus a rege Oenopione, cum vellet eius filiam vitiare, ille iratus opem Liberi patris, cuius erat filius, inploravit. is satyros misit, qui soporem infunderent Orioni et sic velut vinctum Oenopioni traderent arbitrio eius puniendum. tum ille Oenopion sopito ei oculos sustulit. caecus itaque Orion cum consuleret quemadmodum oculos posset recipere, responsum est ei, posse lumina restitui, si per pelagus ita contra orientem pergeret, ut loca luminum radiis solis semper offerret. quod ille efficere ita potuit: nam cum audisset strepitum cyclopum Iovi fulmina fabricantum, sono ad eos ductus, unum de his suis humeris superposuit et eo duce oraculi praecepta conplevit. non autem incongrue fingitur ire potuisse per medium pelagus, quasi filius pro parte Neptuni. haec autem comparatio pertinet ad solam corporis proceritatem. alii hunc Orionem tantae magnitudinis dicunt fuisse, ut nulla eum altitudo maris ingredientem potuerit morari, unde inter sidera receptus. sane 'incedit' pro 'incessit', praesens pro praeterito. per maxima autem nerei stagna epitheto elevavit tapinosin more suo. {{anchor+|766|Ad v. 766}} referens pro 'ferens' more antiquo: nam 're' abundat. {{anchor+|770|Ad v. 770}} Inperterritus prima est conpositio, non secunda: nam hoc est 'perterritus' quod et 'territus', et tunc est vera conpositio, cum sermonis natura corrumpitur. sane 'inperterritus' quis ante hunc? {{anchor+|771|Ad v. 771}} mole sva stat hoc est in sua mole, ut dicitur 'in vestigio'. {{anchor+|772|Ad v. 772}} Spatium emensus quantum satis hastae speciosa elocutio. {{anchor+|773|Ad v. 773}} dextra mihi deus sic dictum est, ut "in manibus Mars ipse viri", ut non alium sibi putet deum esse sacrilegus, quam dextram et fortitudinem. {{anchor+|774|Ad v. 774}} Voveo consecro et dico. praedonis praedones sunt qui populandam alienam invadunt provinciam, ut alibi "perfidus alta petens abrepta virgine praedo". {{anchor+|775|Ad v. 775}} Tropaeum tropaeum dictum est ἀπὸ τοῦ τρέπεσθαι , id est ab hostium conversione: unde qui hostem fugasset, merebatur tropaeum, qui autem occidisset, triumphum, ἀπὸ τοῦ θριαμβεύειν , id est ab exultatione. sciendum sane Lauso propriam ideo nihil profuisse pietatem, quod in eum pater mente sacrilega munera transferebat deorum et ei occisorum spolia devovebat. {{anchor+|778|Ad v. 778}} Antorem erit nominativus 'hic Antores', quomodo 'Diores': nam si 'Antor' fuerit nominativus singularis numeri, metri ratio non procedit: omnia enim Graeca nomina 'or' terminata, in obliquis casibus corripiuntur, ut 'Hector Hectoris', 'Nestor Nestoris', 'Castor Castoris'. {{anchor+|779|Ad v. 779}} missus ab argis profectus, ut "missus in imperium magnum". {{anchor+|781|Ad v. 781}} Alieno vulnere telo quod in Aenean fuerat destinatum. caelumque aspicit ut "alto quaesivit caelo lucem" item "hausit caelum mentemque recepit": naturaliter enim morientes cupiunt satiari extremo lucis aspectu. {{anchor+|782|Ad v. 782}} Dulces moriens reminiscitur argos inter physica signa moriturorum etiam hoc legitur, patriae aspectum desiderare perituros, ut "et Tyrios deserta quaerere terra". an ex facti paenitentia? qui ad patriam redire contempserat. {{anchor+|784|Ad v. 784}} Linea terga lino enim tegebantur scuta, ut posset inhaerere pictura. {{anchor+|785|Ad v. 785}} intextum tavris opus pro tergis: Plautus "ubi vivos homines mortui incursant boves" (As. 35). imaque sedit ingvine hypallage est 'ima hasta' pro 'in imo inguine'. {{anchor+|788|Ad v. 788}} A femine ut etiam supra diximus, secundum Caprum erit nominativus 'hoc femen', licet nusquam lectum sit, ut etiam ipse commemorat. {{anchor+|790|Ad v. 790}} Lacrimaeque per ora volutae non viri fortis, sed filii est considerata persona. {{anchor+|791|Ad v. 791}} Optima facta alii legunt 'optime': est autem prosphonesis. hic in hoc loco, vel in hoc bello: nam adverbium est. {{anchor+|792|Ad v. 792}} Si qua fidem tanto est operi l. v. 'si qua' pro 'si', ut "Anthea si quem": aut pro 'si quam fidem'. et quaeritur 'si qua fides' a praeterito, an de futuro dicat. 'tanto' autem 'operi' non de suis carminibus dicit — nec enim sibi adrogaret — sed 'tanto operi', id est pietati et virtuti tuae: nam hic est sensus: ego quidem facta tua, o Lause, et mortem ex pietate venientem non silebo, si tamen credet vetustas ex scelerato homine pium filium fuisse procreatum. {{anchor+|794|Ad v. 794}} inutilis pro 'vulnere debilitatus'. inque ligatus pro 'inligatusque': et est tmesis cum hysterologia. {{anchor+|795|Ad v. 795}} Inimicum hastile cuiusdam quasi picturae pompa describitur. {{anchor+|797|Ad v. 797}} Iamque adsurgentis dextrae ordo est: iamque subiit mucronem Aeneae dextrae adsurgentis et plagam ferentis. 'subiit' autem 'mucronem' iuxta usum praesentem accusativo iunxit, cum alibi antique dativo iunxerit, ut "muroque subibant": quod suis locis plenius dictum est. {{anchor+|798|Ad v. 798}} Morando sustinvit moram iniciendo eius impetum lusit. {{anchor+|800|Ad v. 800}} Dum genitor nati parma p. a. de historia est: nam Scipio Africanus cum esset vix annorum decem et septem, patrem suum defendit in bello, nec cessit viginti et septem confossus vulneribus. {{anchor+|802|Ad v. 802}} furit Aeneas dolore scilicet, quod sibi Mezentius esset ereptus. et est integrum: quamquam furit, tenet se tamen. {{anchor+|803|Ad v. 803}} effusa si quando grandine praeteritum pro instanti posuit. {{anchor+|804|Ad v. 804}} Praecipitant praecipitantur. {{anchor+|805|Ad v. 805}} tuta latet arte quod scilicet se perite a tempestate defendunt. 'tuta' autem 'arte' quae tuetur. {{anchor+|806|Ad v. 806}} alti fornice saxi concameratione, caverna. {{anchor+|807|Ad v. 807}} Dum pluit hic distinguendum: nam si iunxeris 'dum pluit in terris', erit archaismos; debuit enim dicere 'in terras'. tamen sciendum est hemistichium hoc Lucretii esse, quod ita ut invenit Vergilius ad suum transtulit carmen. in terris ut possint et viator et rusticus, quibus opera sunt in terris. {{anchor+|808|Ad v. 808}} Exercere diem hypallage est pro 'ipsi per diem exerceri'. {{anchor+|809|Ad v. 809}} Nubem belli dum detonet bellantum impetum sustinet, donec deferveat. et bene translationem fecit a vicina conparatione. {{anchor+|812|Ad v. 812}} Fallit te incautum pietas tua quod credis idcirco me pium tibi veniam posse concedere, quia et ipse pietatis intuitu dimicas pro patris salute. 'tua' autem 'pietas' prudenter est additum, quasi non a parente descendens. {{anchor+|815|Ad v. 815}} Fila legunt proprium fuerat 'rumpunt'; tamen 'legunt' aut colligunt est, aut transeunt, ut "litoraque Epiri legimus". exigit ensem per medium et cetera. poetica descriptio est: nam re vera fieri non potuit, ut gladius et transiret per medium corpus iuvenis, et in corpore iuvenis absconderetur: nam 'exigit' est 'ex eo agit trans corpus'. {{anchor+|817|Ad v. 817}} Parmam id est levia arma, non clipeum. 'minacis' autem non Lausi; non enim ipse minatus fuerat. ergo ordo est 'mucro minacis', Aeneae scilicet. aut si ad Lausum referas 'minacis', num audacis et fortis? {{anchor+|819|Ad v. 819}} implevitque sinum sanguis mire expressus est sinus tunicae sanguinem excipiens nec tramittens. vita per avras concessit maesta ad manes vita, id est anima. et abusive dictum est; nam ad inferos simulacrum pergit, non anima. {{anchor+|820|Ad v. 820}} corpusque reliquit potuit sine hoc sensus esse. {{anchor+|825|Ad v. 825}} Pro lavdibus istis quia et contra fortiorem et pro patris salute dimicare conatus est: ideo enim et pluraliter 'laudibus' dixit. alii 'laudibus' pro virtutibus, ut solet poeta, dictum tradunt. {{anchor+|826|Ad v. 826}} Pius Aeneas tanta dabit indole dignum propter vitandam adrogantiam tertia persona usus est, ut "et quisquam numen Iunonis adoret?". 'indoles' autem est proprie imago quaedam virtutis futurae. {{anchor+|827|Ad v. 827}} Quibus laetatus habe tua moris enim fuerat ut cum his rebus homines sepelirentur quas dilexerant vivi. {{anchor+|828|Ad v. 828}} Si qua est ea cura remitto aut more illo dixit quo solet sepultura ad ipsa cadavera non pertinere — licet umbris, sicut in sexto legimus, prosit — ut "si qua est ea gloria signant", item de Pallante "vano maesti comitamur honore": aut certe, si qua est ea cura Mezentio, id est patri sacrilego, qui superos inferosque contemnit. an de tota hac re dubitat? {{anchor+|830|Ad v. 830}} Aeneae magni dextra cadis sic alibi "nomen tamen haud leve patrum manibus hoc referes, telo cecidisse Camillae". {{anchor+|832|Ad v. 832}} sanguine turpantem non ipsum turpantem, sed ut accidit, ita dixit. comptos de more capillos antiquo scilicet more, quo viri sicut mulieres componebant capillos: quod verum esse et statuae non nullae antiquorum docent, et personae quas in tragoedis videmus similes in utroque sexu, quantum ad ornatum pertinet capitis. {{anchor+|833|Ad v. 833}} Interea dum haec geruntur. et omnino sic est apud poetas 'interea', sicut apud Sallustium 'eodem tempore'. {{anchor+|834|Ad v. 834}} Vulnera siccabat lymphis siccabat aqua. sed et nove et physice locutus est; nam cum aqua omnia infundantur, hic ait siccari vulnus aqua. et ratio vera est; fluxus enim sanguinis aquarum frigore continetur. levabat inclinatione recreabat. {{anchor+|835|Ad v. 835}} adclinis quis ante hunc? procul modo 'iuxta' significat, ut "serta procul, tantum capiti delapsa, iacebant". {{anchor+|836|Ad v. 836}} Gravia arma quiescunt cur illa pendeant, haec in terra sint, docuit dicendo 'gravia arma': unde et 'quiescunt' dixit. bene 'gravia', ut et galeam arma, sed levia intellegamus. et talis est figura, sicut illa Sallustii "leonem atque alias feras", ergo et leo fera est. 'quiescunt' autem quasi in terra posita, quoniam galea, quae pendebat, poterat et moveri. {{anchor+|838|Ad v. 838}} Colla fovet sustinens se arboris trunco. fusus propexam in pectore barbam barbam in pectus infusam habens. archaismos autem est quod ait 'in pectore' pro 'in pectus', sicut alibi "mediis effusus in undis" pro 'in medias undas'. 'propexam' autem quis ante hunc? {{anchor+|839|Ad v. 839}} Multa pro 'multum', sicut "et pede terram crebra ferit" pro 'crebro'. multumque remittit hoc pro 'saepe'. {{anchor+|841|Ad v. 841}} Super arma ferebant supra scutum, sicut supra "inpositum scuto referunt Pallanta frequentes". {{anchor+|842|Ad v. 842}} ingentem atque ingenti vulnere Homeri dictum κεῖτο μέγας μεγαλωστί . {{anchor+|845|Ad v. 845}} Ad caelum tendit palmas increpans deos, quasi sacrilegus. et sciendum uno eodemque tempore non eum potuisse et inhaerere corpori et manus ad caelum levare, licet poeta ista coniunxerit. corpore inhaeret aut inhaeret Lauso suo corpore: aut certe hysterologia est, ut sit 'haeret in corpore': melius tamen est ut sit antiptosis pro 'corpori', ut "haeret pede pes" pro 'pedi'. {{anchor+|848|Ad v. 848}} Per vulnera servor aut re vera 'per vulnera', quia per totum eius corpus mucro transierat: aut invidiose 'vulnera' ait pro 'vulnus', sicut Terentius "non perpeti meretricum contumelias", cum de Thaide loqueretur. {{anchor+|850|Ad v. 850}} Nunc demum exilium infelix nunc alte vulnus adactum solacio enim viventis filii utrumque fuerat ante tolerabile. {{anchor+|851|Ad v. 851}} Idem ego qui nunc causa tuae mortis fui, feci ut et exulis et sacrilegi filius esse dicereris. {{anchor+|852|Ad v. 852}} Pulsus ob invidiam excusat, ne merito expulsus esse videatur. {{anchor+|854|Ad v. 854}} Omnes per mortes per omnia mortis genera, nam una mors est: aut 'per mortes omnes', id est per diversa supplicia: aut quasi non una tantum morte dignus. {{anchor+|857|Ad v. 857}} Vis alto vulnere tardat alti vulneris violentia. {{anchor+|858|Ad v. 858}} havd deiectus non deiectus animo. {{anchor+|860|Ad v. 860}} Adloquitur maerentem tristem. haec enim animalia secundum Homerum, cum sint tristia, indicant dominorum mortem futuram. et proprie 'adloquitur' dixit: est enim 'adloqui' consolari. {{anchor+|861|Ad v. 861}} Rhaebe div res si qua div mortalibus vlla est hoc loco notant Vergilium critici, quod homini sacrilego dedit prudentem sententiam: quam rem ratio naturalis excusat. ea enim quae per naturam movent animos, in quamvis personam cadunt, illa vero tantum sunt prudentium, quae non nisi consilio et ratione deprehenduntur: unde et Terentius servis dat plerumque sententias prudentissimas quidem, sed quae se per naturam offerunt cunctis, ut "ne quid nimis". {{anchor+|862|Ad v. 862}} Spolia illa crventa arma Aeneae, Lausi cruore perfusa — inde intulit 'et caput Aeneae', per quod etiam spolia Aeneae intellegimus — nam Lauso nihil detraxerat; dixit enim 'arma, quibus laetatus, habe tua'. si autem 'cruenti', intellexeris scilicet crudelis: sic enim convenit personae loquentis. {{anchor+|863|Ad v. 863}} lavsique dolorum num 'Lausi dolorum' ut "lacrimas dilectae pelle Creusae"? {{anchor+|864|Ad v. 864}} Aut aperit si nulla viam vis aut si nullam ostendit fortitudo rationem. 'aperit' autem praesens pro futuro. {{anchor+|865|Ad v. 865}} Neque enim fortissime credo quod dignaberis habere dominos Teucros, scilicet ignavos: nam hoc intellegimus ex eo quod dixit equo 'fortissime'. plerumque enim ex alterius personae vituperatione vel laude, quid de alia dicatur, agnoscimus, ut hoc loco Troianos vituperatos ex equi laude cognoscimus. item alibi e contra "et nunc ille Paris", scilicet adulter: nam illo loco ex persona Paridis vituperatur Aeneas. {{anchor+|867|Ad v. 867}} Exceptus tergo equo se praebente susceptus: quod fieri plerumque conspicimus. {{anchor+|868|Ad v. 868}} Iaculis oneravit a. aviditas saevientis exprimitur, ut saepius. {{anchor+|869|Ad v. 869}} aere caput fulgens quia supra "procul aerea ramis dependet galea". {{anchor+|871|Ad v. 871}} uno in corde pudor 'uno' autem pro eodem. tribus vero adfectibus conturbatum significat, pudore, ira, dolore, quae potentia sunt singula. {{anchor+|875|Ad v. 875}} sic pater ille deum faciat bene in perniciem contemptoris deorum deos invocat. sic altus apollo aut venerabilis; aut quia in excelso loco consecratus est. {{anchor+|876|Ad v. 876}} incipias deest 'ut'. infesta hasta in vulnus parata, id est protenta. {{anchor+|879|Ad v. 879}} Qua perdere posses deest 'me': nam hoc dicit, nisi extincto filio nulla se ratione potuisse superari. {{anchor+|880|Ad v. 880}} Nec divum parcimus vlli hoc ideo, quia Aeneas invocaverat deos, ut 'sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo'. {{anchor+|881|Ad v. 881}} Desine scilicet mortem minari: quoniam libenter moriturus advenit. {{anchor+|883|Ad v. 883}} inde alivd id est iacit telum. {{anchor+|884|Ad v. 884}} Umbo scutum: nam a parte totum intellegimus. {{anchor+|885|Ad v. 885}} ter circum enarravit quid esset 'ingenti gyro'. laevos equitavit in orbes secundum artem militiae: nam eques stans facillime superatur a pedite. in laevam autem partem ideo circuibat, ut Aeneae dexteram partem circumveniret, quae utique nuda erat. {{anchor+|888|Ad v. 888}} tot spicula taedet hic ostendit quid sit 'figitque volatque'. {{anchor+|889|Ad v. 889}} Pugna iniqua pedes contra equitem. {{anchor+|890|Ad v. 890}} Multa movens utrum in ipsum, an in equum tela torqueret, quo vulnerato Mezentius carebat effugio. inter tempora id est in frontem. {{anchor+|891|Ad v. 891}} Bellatoris equi per quem bellum geritur. aliter hominem dicimus bellatorem, qui bellum gerit. {{anchor+|894|Ad v. 894}} Inplicat inpedit. cernvus cernuus equus dicitur qui cadit in faciem, quasi in eam partem cadens qua cernimus: unde et pueri quos in ludis videmus ea parte, qua cernunt, stantes, cernuli vocantur, ut etiam Varro in ludis theatralibus docet. {{anchor+|895|Ad v. 895}} Clamore incendunt caelum implent. et abusive dixit. troesque hoc est Troiani gaudio. Latinique scilicet dolore. {{anchor+|896|Ad v. 896}} advolat Aeneas multi haec nolunt distingui, quasi simul fiant. {{anchor+|899|Ad v. 899}} Havsit caelum m. r. hoc est aerem: Lucretius "in hoc caelo, qui dicitur aer". et hoc dicit: postquam respiravit et mentem recepit post perturbationem ex equi venientem ruina. {{anchor+|900|Ad v. 900}} Hostis amare aspere. et hoc Homeri est de telo dictum, quod hic ad hominem transtulit: ille enim ait πικρὸν ὀιστόν . {{anchor+|901|Ad v. 901}} Nullum in caede nefas mori viro forti nefas non est, nec ego sic ut vincerem veni, hoc est cum voluntate procumbo. ergo aut nihil acerbi in morte se passurum ait; aut nihil nefandum Aenean commissurum, si se volentem interfecerit, quia mori decreverit, si mortem filii non potuisset ulcisci. nec sic ad proelia veni hoc est ut vincerem, aut victus mortem deprecarer: ergo libenter occumbo. {{anchor+|902|Ad v. 902}} Nec tecum meus haec pepigit mihi foedera lavsus hoc est non cum hoc pacto a te Lausus recessit, ut ego vitam requiram. 'foedera' autem 'pepigit' per translationem dixit, id est non sic pugnavit Lausus, ut ullum mihi vitae relinqueret desiderium. {{anchor+|903|Ad v. 903}} Venia beneficium, ut "orantes veniam". {{anchor+|904|Ad v. 904}} acerba meorum quasi hoc de Aenea non senserit. {{anchor+|905|Ad v. 905}} Hunc oro defende furorem inimicorum iram et post fata saevire cupientem. 'defende' autem est prohibe, ut "dum teneras defendo a frigore myrtos". et bene petit ab Aenea sepulturam, quod scit eum ultro concedere, ut probavit in filio: petit autem non de eius pietate dubitans, sed timens iram suorum. {{anchor+|907|Ad v. 907}} Havd inscius litotes figura: non enim dicit 'non ignarus', sed expectans omnibus votis, ut "munera nec sperno", id est libenter accipio. in hac autem figura plus cogitatur, quam dicitur. {{anchor+|908|Ad v. 908}} Undantique animam diffundit in arma crvore ordo est 'in arma undanti cruore animam diffundit', cuius sedem plerique sanguinem volunt esse. et sic est dictum hoc, ut "una eademque via sanguis animusque sequuntur". {{Liber |Ante = Commentarius IX |AnteNomen = ../Liber IX |Post = Commentarius XI |PostNomen = ../Liber XI }} hwmif8tob51e8e38ish4oliryu3io9b 265173 265170 2026-05-10T07:28:31Z Saumache 27923 /* */ 265173 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos [[Aeneis/Liber X|librum X]] commentarius }} {{Liber |Ante = Commentarius IX |AnteNomen = ../Liber IX |Post = Commentarius XI |PostNomen = ../Liber XI }} {{anchor+|1|{{anchor+|1|Ad v. 1}}}} Panditur interea domus omnipotentis olympi secundum poeticum morem hoc dicit 'factus est dies', quia poetae dicunt matutino tempore aperiri caelum, noctu vero claudi — unde est illud "ante diem clauso conponet Vesper Olympo" — nam et paulo post descripturus est noctem, ut "iamque dies caelo concesserat", ut intellegamus alium diem esse consumptum, et nunc eum more solito noctis praetermisisse descriptionem. quamquam 'panditur caelum' etiam simpliciter possimus accipere, quovis tempore, scilicet ad numina convocanda: quod et melius est, quia ait 'interea', id est dum haec geruntur: nam 'interea' particula praeterita negotia coniungit futuris. olympi caeli, quasi ololampi, ideo quia totum lucet. {{anchor+|2|Ad v. 2}} divum pater pro 'divorum', sicut 'Argivum' 'Danaum' 'Teucrum'. videtur accusativi singularis specie pro genetivo plurali usus. {{anchor+|3|Ad v. 3}} Sideream in sedem in astriferum circulum: non enim omnes circuli astriferi sunt, sed solus superior. aut 'sideream' lucidam dixit. unde ardvus omnes ut alibi "et iam finis erat, cum Iuppiter aethere summo despiciens mare velivolum". {{anchor+|4|Ad v. 4}} Castraque dardanidum spectat post generalitatem intulit speciem; consequens enim est, ut omnes terras videns, cernat etiam castra Troiana. non nulli sane 'Dardanidum' pro 'Dardanidarum' adserunt, ut sit genetivus generis masculini specie feminina. {{anchor+|5|Ad v. 5}} Bipatentibus physice dixit: nam caelum patet ab ortu et occasu. est autem sermo Ennianus, tractus ab ostiis, quae ex utraque parte aperiuntur: unde et modo 'bipatentibus' apertis intellegimus. bipatentibus] quod intrantibus et exeuntibus pateant. {{anchor+|6|Ad v. 6}} Caelicolae magni orationis istius intentio hoc agit, ut ab odiis Troianorum Iuno revocetur. quianam cur, quare: Ennianus sermo est "quianam legiones caedimus ferro". {{anchor+|7|Ad v. 7}} Versa retro mutata, ut "quae te genitor sententia vertit?" quidam 'versa retro' intellegunt, quod rursus ad discordias videntur redisse. alii 'versa retro' pro 'inversum acta', quasi quae prius rectum iter pergebat, derivata. certatis aut contra vos, aut contra meam sententiam. {{anchor+|8|Ad v. 8}} Abnveram bello Italiam concurrere teucris id est prohibueram Italiam contra Troianos bella suscipere. atqui dixit in primo "bellum ingens geret Italia". quod ita solvitur: aut quia cum uno deo vel dea aliter loquitur — unde est in primo "hic tibi, fabor enim, quando haec te cura remordet" — , aliter vero cum omnibus diis utilitatis causa propter removendam eorum contentionem et dissensionem: aut certe quia ait in primo "ternaque transierint Rutulis hiberna subactis". illic enim dixit Aenean in Italia contra Rutulos tantum esse pugnaturum, nunc autem omnis est Italia in bella commota Iunonis instinctu, quod et Allecto promisit, ut "finitimas in bella feram rumoribus urbes", et Iuno pollicita est se magis esse facturam, ut "ego, siqua super fortuna laborum est, ipsa regam". 'abnueram' autem prohibueram, ut contra 'adnuit' promittit et consentit significat. abnveram b. i. c. t.] quo modo 'abnueram', cum ipse in primo dixerit "bellum ingens geret Italia?" sed secundum sapientes quosdam alia est necessitas fati, alia voluntas deorum, vis nulla est: quod ipse manifestius in quinto ostendit his versibus "vel quae portenderet ira magna deum vel quae fatorum posceret ordo": nam et in primo de ira Iunonis ait "acti fatis maria omnia circum", et iterum in primo fatorum arcana se dixit moturum, non suam voluntatem ostensurum. sed ibi secreto filiae dicit, hic alter idem invidiose diis omnibus praesentibus videtur loqui propter removendam eorum dissensionem. {{anchor+|9|Ad v. 9}} Quae contra vetitum discordia vetationem, prohibitionem meam. et sic dixit 'vetitum', ut 'aequum', unde est "et servantissimus aequi". sane sub comminatione omnium deorum maxime solam tangit Iunonem, cuius odia insequebantur hoc etiam bello Troianos: quod etiam sequentes Iovis allocutiones manifestius indicant. {{anchor+|10|Ad v. 10}} Ferrumque lacessere pro 'ferro se lacessere'. ordo autem 'quis metus suasit aut hos arma sequi ferrumque lacessere'; non est enim, 'hos suasit', ne fiat σολοικοειδές : quamvis inveniatur huius modi figura, ut "Iuturnam misero, fateor, succurrere fratri suasi", et Ennius "quis te persuasit?" {{anchor+|11|Ad v. 11}} Ne arcessite, tempus nolite bellorum tempora praeoccupare. et bene satis facit uxori cum prohibitione. significat autem bellum Punicum secundum, quo Hannibal ingressus Italiam cum plurimis locis vicerit, praecipue apud Cannas, vicum Apuliae, omnem populi Romani delevit exercitum. {{anchor+|12|Ad v. 12}} Olim quandoque. {{anchor+|13|Ad v. 13}} Alpes inmittet apertas emphasis est; non enim dixit 'per Alpes inmittet exercitum; sed 'ipsas Alpes', quas patefecit non sibi tantum sed omnibus gentibus, quae secundum Catonem et Livium muri vice tuebantur Italiam: quas Hannibal post bella Hispaniae, quae XVII annis confecit, ante exustas aceto infuso rupit: Iuvenalis "et montem rupit aceto". denique loca ipsa quae rupit, Poeninae Alpes vocantur. quamvis legatur a Poenina dea, quae ibi colitur, Alpes ipsas vocari. sane omnes altitudines montium licet a Gallis Alpes vocentur, proprie tamen iuga montium Gallicorum sunt. quas quinque viis Varro dicit transiri posse: una, quae est iuxta mare per Ligures; altera, qua Hannibal transiit; tertia, qua Pompeius ad Hispaniense bellum profectus est; quarta, qua Hasdrubal de Gallia in Italiam venit; quinta, quae quondam a Graecis possessa est, quae exinde Alpes Graiae appellantur. {{anchor+|14|Ad v. 14}} res rapvisse] veteres laedere 'res rapere' dicebant, etiamsi rapinae nullum crimen existeret; similiter satis facere 'res reddere' dicebant. res rapvisse licebit clarigationem exercere, hoc est per fetiales bellum indicere: nam Ancus Marcius cum videret populum Romanum, ardentem amore bellorum, et plerumque inferre bella gentibus nulla iusta extante ratione, et exinde pericula creari, misit ad gentem Aequiculanam et accepit iura fetialia, per quae bellum indicebatur hoc modo, sicut etiam de Albanis retulit Livius. nam siquando homines vel animalia ab aliqua gente rapta essent populo Romano, cum fetialibus, id est sacerdotibus qui faciendis praesunt foederibus, proficiscebatur etiam pater patratus et ante fines stans clara voce dicebat belli causam, et nolentibus res raptas restituere vel auctores iniuriae tradere, iaciebat hastam, quae res erat pugnae principium, et iam sic licebat more belli res rapere. clarigatio autem dicta est aut a clara voce, qua utebatur pater patratus, aut a κλήρῳ , hoc est sorte: nam per bellicam sortem invadebant agros hostium: unde et κληρονόμοι dicuntur Graece qui iure sortiuntur bona defuncti. {{anchor+|15|Ad v. 15}} Placitum aut mihi scilicet, aut fatis: aut quod velim vobis placere. {{anchor+|16|Ad v. 16}} Ivppiter haec paucis habet personarum considerationem, ut superioribus personis det breviloquium, e contra inferiori potestati prolixam orationem, unde ait de Venere 'at non Venus aurea contra pauca refert': quia Veneri causam necesse est reddere, ideo non pauca refert, aut quia mater dolens, aut quia inferior. item Dido quasi regina paucis locuta est, ut "tum breviter Dido". {{anchor+|18|Ad v. 18}} O pater o hominum et Titianus et Calvus, qui themata omnia de Vergilio elicuerunt et deformarunt ad dicendi usum, in exemplo controversiarum has duas posuerunt adlocutiones, dicentes Venerem agere statu absolutivo, cum dicit Iunoni 'causa fuisti periculorum his quibus Italiam fata concesserant'; Iunonem vero niti statu relativo, per quem ostendit Troianos non sua causa laborare, sed Veneris. o pater generaliter 'pater' accipe, non tantum Veneris: nam supra ait 'divum pater atque hominum rex'. et bene in principiis favorem sibi arte conciliat. hominum divvmque aeterna potestas hunc locum Probus quaerit; sed dicit unam rem secundum physicos, alteram secundum mathematicos. nam divum potestas est, quia ipse est aether, qui elementorum possidet principatum; hominum vero ideo, quia bona Iovis inradiatio honores hominibus tribuit. 'aeterna' autem 'potestas' adiecit propter aliorum numinum discretionem: nam legimus et Apollinem deposuisse divinam potestatem, et Herculem vel Liberum patrem non semper deos fuisse. sicut autem hominum, et rerum potestas est: an quemadmodum pro rege vel magistratu potestas solet dici? {{anchor+|19|Ad v. 19}} Namque alivd quid sit ac si diceret, cum paene omnes dii in favorem Iunonis concesserint: 'namque' enim coniunctio ostendit eam hanc habuisse cogitationem. est autem parenthesis. implorare implorare est auxilium cum miseratione deposcere, qua ratione bene dicimus 'imploro te ut misero feras auxilium'; contra 'imploro te ad diem festum' non procedit. {{anchor+|20|Ad v. 20}} Cernis ad augendam invidiam ait 'cernis', ac si diceret, non est opus narratione, cum Troianorum miserias ipse conspicias. insultent rutvli propter illud "interea Rutuli portis circum omnibus instant". insultare autem est inimicis irridere per cavillationem, exultare vero gloriari et laetum esse. {{anchor+|21|Ad v. 21}} Per medios suos scilicet. insignis equis propter illud "viginti lectis equitum comitatus": nam castra non eques irruperat. et ambiguum, utrum 'equis insignis', an 'equis feratur'. secundo marte ad illud respicit "hic Mars armipotens animum viresque Latinis addidit". {{anchor+|22|Ad v. 22}} Rvat inruat. clavsa moenia ad quae in extremis solent adflicti confugere. magna invidia: scimus enim ultimum esse praesidium in castra confugere et hostilem impetum plerumque differre, sicut factum est in bello Troiano. modo ergo dicit ademptam esse etiam hanc aram misericordiae, siquidem intra muros hostis insultat. {{anchor+|23|Ad v. 23}} Quin quinetiam. ipsis in ipsis. 'aggeribus' autem munitionibus, sed abusive. et in muris ideo, quia supra dixit "ignaros deinde in muris Martemque cientes". {{anchor+|24|Ad v. 24}} Aggeribus agger proprie dicitur terra illa quae vallo facto propius ponitur, sed abusive et muros et munimenta omnia aggerem dicimus, sicut modo 'aggeribus moerorum' pro munimentis. moerorum pro 'murorum' antique: nam veteres pleraque eorum quae nos per 'u' dicimus, per 'oe' diphthongon pronuntiabant. hinc est 'moerorum' pro 'murorum' et e contra 'punio' pro 'poenio', quod verbum a poena venit, hinc est et "Punica regna vides", cum Poenos ubique legerimus. hoc autem facit orthographia Graeca: nam quam nos 'u' habemus, illi diphthongon habent ' ου ': et ideo putarunt posse pro hac littera, licet non eandem, diphthongon poni. inundant implent et inundare faciunt. {{anchor+|25|Ad v. 25}} Aeneas ignarus abest ne merito videatur pati: neque enim potest videri fecisse bellum qui factum esse ignorat: aut hoc ipso miserabilis, quia ignarus †excessus. levari obsidione sines liberari: et oblique per Iovem invidiam commovet Iunoni. {{anchor+|27|Ad v. 27}} nascentis Troiae invidiose: quia iam ruinis periclitatur quae modo nascitur. {{anchor+|28|Ad v. 28}} Aetolis surgit ab arpis atqui non est venturus: unde accipiamus Venerem non quasi deam loqui, sed quasi unam de Troianis — ut in primo "unius ob iram prodimur", item "caeli quibus adnuis arcem" — , ne futura ignorare videatur. 'Aetolis' autem 'Arpis' sic dixit, ut Cumas Euboicas: nam de Aetolia Diomedes venit, qui Arpos in Apulia collocavit. {{anchor+|29|Ad v. 29}} Mea vulnera restant ut possim iterum vulnerari. {{anchor+|30|Ad v. 30}} Demoror expecto, sustineo. mortalia d. a.] id est ut dea mortalium armis intersim et ipsa depugnem. et sic dixit 'mortalia arma', ut in duodecimo "vulnus mortale". {{anchor+|31|Ad v. 31}} Si sine pace tua si sine tua benevolentia, ut "orantes pacem", "veniamque precantes", item "exorat pacem divum": ergo 'pace' benevolentia, suffragio. dicendo autem, si ad Italiam sine deorum voluntate venerunt, dent poenas, ostendit statum esse absolutum. sine pace tua sine voluntate tua, sine tua concessione, ut solet dici 'pace illius dixerim'. invito numine troes syllepsis per genus est. {{anchor+|32|Ad v. 32}} Luant peccata 'luant' id est absolvant. dicimus autem et 'luo poenam' et 'luo peccatum'; nam peccatum solvitur poena. qui enim crimine tenetur obnoxius, poena eum a pristina liberat obligatione. contra 'luo poenam' si dixeris, non procedit qua re poena solvatur: tamen auctoritas licenter ista confundit more, quo solet poni vel a sequenti quod praecedit, vel a praecedenti quod sequitur. {{anchor+|33|Ad v. 33}} Neque illos ivveris avxilio concessivus est iste modus secundum Probum; namque in artibus non invenitur. fit autem quotiens taedio contentionis quasi videmur concedere quod tamen nolumus fieri: nam id agit Venus hoc loco, ut Iuppiter magis praestet auxilium. responsa secuti hoc est si non solum prohibiti non sunt, sed eis etiam concessum est. {{anchor+|34|Ad v. 34}} Superi ut Apollo. manes ut Creusa et Anchises, vel Hector. quisquam verecunde: quia apud maritum contra uxorem agit. {{anchor+|35|Ad v. 35}} nova condere fata quasi adversus illa quae tu statuisti. {{anchor+|36|Ad v. 36}} Exustas erycino in litore classes nunc per ἀντικατη γορίαν ad accusationem alterius transit: argumentum est enim, utrum habeat voluntatem nocendi quae nocuit. 'Erycino' autem 'in litore' secundum opinionem suam dixit; nam alii apud Caietam dicunt exusta navigia, unde et Caieta dicta est ἀπὸ τοῦ καῆναι . quamvis quattuor naves exustae sunt, haec tamen exaggerat. {{anchor+|37|Ad v. 37}} quid tempestatum regem ubique 'repetam' subaudiendum. {{anchor+|38|Ad v. 38}} Actam nubibus irim inpulsam, scilicet ut persuaderet matribus incendium navium: ut secundum artem rhetoricam rem unam in duas diviserit, ut latius pateret rei acerbitas interposito alio crimine: nam per Irim naves exustae sunt. sed melius est, ut non sit iteratio, ad Turnum missam Irim intellegere: nec nos moveat ordo conversus, solent enim graviora in principiis et in fine secundum artem rhetoricam poni. nubibus per nubes. {{anchor+|40|Ad v. 40}} Sors rerum id est regnum: nam per sortem inter se fratres, Iuppiter Neptunus et Pluton, mundi regna diviserunt, quae Iuno praeter inferos in Troianorum perniciem moverat. superis inmissa ac si diceret, non iam Troianis, sed diis. respexit autem ad illud "et caeli convexa per auras". {{anchor+|41|Ad v. 41}} Bacchata per urbes non vagata, sed 'bacchata', id est perfuruit: et bene 'bacchata per urbes', quia per simulationem sacrorum Liberi patris matres egerat in furorem. {{anchor+|42|Ad v. 42}} Super imperio id est de imperio, ut "multa super Priamo rogitans". et quasi de salute sua se dicit laborare. est autem verecunda petitio et obliqua, per quam magna Iovi invidia commovetur, qui imperium Troianis promiserat. speravimus ista absolute dixit. {{anchor+|44|Ad v. 44}} Conivnx dura hic distinguendum, ne incipiant esse duo epitheta 'dura fumantia excidia': quod contra artem fit, nulla interposita coniunctione. 'dura' autem debere distingui, ipse ex persona Iunonis ostendit "quae dura potentia nostra egit?" et mire 'coniunx', quasi vitium mariti sit. nulla autem regio invidiose dixit, ut supra "cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis", cum a sola arceantur Italia. {{anchor+|45|Ad v. 45}} Per eversae genitor fumantia Troiae cum dicimus 'rogo te per deos', hoc videmur dicere: memineris religionis curae esse petitionem meam, sicut in primo expressit "at sperate deos memores fandi atque nefandi"; cum autem dicimus 'rogo te per miserias meas', videmur dicere: memineris ab eo te rogari qui miserias pertulit, ut qui rogatur ad misericordiam miseriarum commemoratione flectatur, sicut est nunc in Veneris petitione: nam ideo sic rogat, ut commemoratione infelicitatis Troianae impetret misericordiam. alias stultum est cum adiuratur Iuppiter per excidia Troianorum. Sallustius in primo "postremo ipsos colonos per miserias et incerta humani generis orare". 'fumantia' autem 'quae fumaverunt', non enim fumant iam. {{anchor+|47|Ad v. 47}} Incolumem ascanium ideo Venus pro Aenea non petit hoc loco, non quia pro eo non movetur, sed aut quia scit eum celerius esse moriturum, aut quia soli Ascanio debetur imperium, ut "cui regnum Italiae Romanaque tellus debentur". {{anchor+|48|Ad v. 48}} Aeneas sane quidam 'sane' pro valde accipiunt, ut Cicero pro Quinctio "sane ceterarum rerum pater familias et prudens et attentus". {{anchor+|51|Ad v. 51}} Amathus et paphos Cypri insulae civitates sunt, Veneri consecratae. est amathus 'Amathus' ab Amathonte. celsa paphos antiqua Paphos, quae nunc Palaepaphos dicitur, in excelso fuit posita, ex quo loco aedificia, permittente pace, in planum litoris deducta sunt. cythera insula est contra Laconicam, Veneri consecrata. dicimus autem 'haec Cythera', sicut haec Solyma, haec Artaxata, haec Megara. {{anchor+|52|Ad v. 52}} idaliaeque domus Idalium civitas Cypri est. et hic Idaliam dixit, cum ipse dixerit "aut super Idalium". {{anchor+|53|Ad v. 53}} aevum hic vitam, alias aetatem. inglorius sine triumphis, inmemor gloriae. Cicero in Tusculanis "quae de vita inhonorata et ingloria dici solent". {{anchor+|54|Ad v. 54}} Inde id est ab Ascanio Tyrii nihil timebunt. et verum est; nam Scipio vastaturus est Africam. {{anchor+|55|Ad v. 55}} Quid pestem evadere belli ivvit in fine iam agit miserabiliter, sicut egit et in principiis: nam hoc praecipit ars rhetorica, ut epilogi et principia pari argumentatione tractentur. 'pestem' autem incendium significat, ut "et toto descendit corpore pestis", cum de navibus loqueretur incensis. {{anchor+|56|Ad v. 56}} Fugisse per ignes exprimit quid sit 'pestem belli evadere'. {{anchor+|58|Ad v. 58}} Recidivaque pergama renascentia. tractus autem sermo est ab arboribus, quae taleis sectis pullulant. ergo illud solum recidivum dicimus, quod postea nascitur: unde modo recidiva Pergama dixit, quae renovantur ab his, qui sunt superstites Troianis periclis. {{anchor+|59|Ad v. 59}} non satius deest 'fuit'. cineres patriae insedisse propter illud "dulcisque meorum reliquias colerem". {{anchor+|60|Ad v. 60}} Atque solum quo Troia fuit sic in tertio "et campos ubi Troia fuit". xanthum et simoenta redde oro miseris ambiguum est utrum dicat, redde nobis re vera Troiam antiquam, an, redde nobis terras in Italia ad similitudinem Troiae: novimus enim hanc fuisse consuetudinem, ut advenae patriae suae imaginem sibi redderent, ut "effigiem Xanthi Troiamque videtis". bene ergo Venus medio usa est genere loquendi, ut utrumque significaret, et antiquae reditum Troiae et imperium Italiae, quod Troianis Iuppiter ad similitudinem Troiae fore promiserat. et magis hoc est quod latenter desiderat atque petit. {{anchor+|62|Ad v. 62}} casus da pater iliacos reddantur nobis errores pristini, dummodo praesentia bella vitemus. iterumque revolvere casus si ad Troiam vis referre, sic dic: da nobis Troiam per naufragia et pericula, id est patiamur denuo quae pertulimus, dumtaxat nobis Troia reddatur. si vero ad Italiam vis referre, sic intellege: redde nobis Italiam, et libenter repetimus ea quae in Troia pertulimus. {{anchor+|63|Ad v. 63}} Alta silentia Iuno ubique silens inducitur, unde ei oratio nisi ex nimia necessitate non datur: hinc est 'acta furore gravi': Statius "Iunonem tacitam furibunda silentia torquent". et notandum quia singillatim dicta Veneris hac oratione solvuntur. silentia cogis rumpere silentium rumpere est non tacere: unde apparet usurpative dictum esse "conposito rumpit vocem", id est loquitur: nam vocem rumpere silere est, silentium rumpere loqui. {{anchor+|64|Ad v. 64}} Obductum dolorem celatum et diuturna iam cicatrice coopertum: nam obduci dicuntur vulnera, quae cicatrice clauduntur. {{anchor+|65|Ad v. 65}} Aenean hominum quisquam divumque s. ad illud "quae superi manesque dabant". et celans quae facta sunt ea quae non sunt facta, commemorat: nam non Aeneas, sed Turnus Iunonis instinctu bella commovit. utitur autem replicatione rerum obiectarum; post enim sequitur resolutio. sequi autem 'petere', ut "sidera voce sequentem". {{anchor+|67|Ad v. 67}} Esto modo adverbium est concedentis: nam Graecum est: illo autem loco verbum est "esto nunc Sol testis". fatis auctoribus num hic 'responsis'? quia hoc sequitur * * * {{anchor+|68|Ad v. 68}} Cassandrae impulsus furiis bene 'furiis' plurali numero, quod de vaticinantibus non dicitur, ut videantur merito esse decepti qui Cassandrae insanienti crediderunt: quod falso dicitur a Iunone, sicut ex verbis probamus Anchisae, qui ait "aut quem tum vates Cassandra moveret?" num linquere castra illa ait 'abest', haec ait 'reliquit', ut ipsi adsignet culpam. et est status finitivus non tam dicendo 'abesse', quam 'reliquisse'. {{anchor+|69|Ad v. 69}} Vitam committere ventis non quia enavigavit, hoc dixit; sed 'ventis', id est incertis et inanibus rebus. {{anchor+|70|Ad v. 70}} Num puero summam belli quod Venus ad miserationem, haec ad indignationem posuit. exaggeratio est ab aetate. {{anchor+|71|Ad v. 71}} Tyrrhenamque fidem 'fidem' auxilium petens; an 'fidem' sacramentum, quod adhibetur ad belli societatem? 'agitare' autem ad gentes pertinere melius est. ergo 'Tyrrhenam fidem' extrinsecus accipiendum 'invocare' aut 'petere'. Tyrrhenamque fidem inire societatem cum inimicis gentibus Turno: aut certe disrumpere foedera, quae Turnus cum Tyrrhenis inierat. sciendum sane Turnum auxiliorum causa ad Mezentium confugisse. gentes quietas nam licet vellent in bella prorumpere, tamen erant quietae propter illud oraculum "externos optate duces". {{anchor+|72|Ad v. 72}} Quis deus in fravdem interrogatio. 'in fraudem' autem in periculum: ita enim in iure lectum est "fraudi erit illa res", id est periculo. dura potentia nostra ad illud respicit "si nulla est regio Teucris quam det tua coniunx dura". {{anchor+|73|Ad v. 73}} ubi hic ivno melius quam si dixisset 'ego', ut "degeneremque Neoptolemum narrare memento". nubibus iris propter illud "aut actam nubibus Irim". {{anchor+|74|Ad v. 74}} Indignum est italos Troiam circumdare flammis rhetoricum est: nam quotiens aliqua non possumus solvere, paria opponimus. quod nunc Iuno facit: nam negare non potest nec solvere quia obsidentur Troiani: unde dicit, hoc indignum est, Troianos obsideri, aliena eos matrimonia praeripere dignum est. sic in bucolicis "dic, quibus in terris et eris mihi magnus Apollo, tris pateat caeli spatium non amplius ulnas": quod quia non potuit solvere, et ipse obiecit "dic, quibus in terris inscripti nomina regum nascantur flores". {{anchor+|75|Ad v. 75}} nascentem ὑπόκρισις . {{anchor+|76|Ad v. 76}} Pilumnus avus comparat genus Turni cum Aeneae, dicens etiam avum eius deum esse. Varro Pilumnum et Pitumnum infantium deos esse ait eisque pro puerpera lectum in atrio sterni, dum exploretur an vitalis sit qui natus est: Piso Pilumnum dictum, quia pellat mala infantiae. sed Pilumnus idem Stercutius, ut quidam dicunt, qui propter pilum inventum, quo fruges confici solent, ita appellatus est. si ergo proavus Latini est, non Turni avus: nam Stercutii Picus, Pici Faunus, Fauni Latinus est filius. sed in his nominibus abutitur poeta. diva venilia mater hoc ad Veneris obtrectationem dicit 'cui diva Venilia mater': nam Venilia nympha est. Pilumnum autem avum Turni ideo dicit, ut a vicino nobilis genere esse videatur, sicut est Aeneas: nam paulo post dictura est ipsa Iuno "Pilumnusque illi quartus pater". sane hanc Veniliam quidam Salaciam accipiunt, Neptuni uxorem: Salaciam a salo, Veniliam quod veniam det †negentibus. {{anchor+|77|Ad v. 77}} Atra face saevo bello. et est belli definitio: non enim facibus Troiani pugnaverant, sed ferro, id est bello. {{anchor+|78|Ad v. 78}} Avertere praedas invidiose: ceterum nihil rapuerant. {{anchor+|79|Ad v. 79}} Legere furari: unde et sacrilegi dicuntur, quia sacra legunt, hoc est furantur: alibi "vel quae sublegi tacitus tibi carmina nuper". gremiis abducere pactas id est sponsas: nam ante usum tabularum matrimonii cautiones sibi invicem emittebant, in quibus spondebant se consentire in iura matrimonii, et fideiussores dabant: unde admissum est ut sponsum dicamus virum a spondendo, et sponsam promissam. ceterum proprie sponderi puellae est: ergo sponsus non quia promittitur, sed quia spondet et sponsores dat. sane exaggeratio est nimia in eo quod ait 'gremiis abducere', tamquam iam uxores. {{anchor+|80|Ad v. 80}} Praefigere puppibus arma propter illud "scuta virum fluvio pictasque innare carinas", scilicet quando ad petenda navigavit auxilia. pacem autem orare propter "centum oratores augusta ad moenia regis ire iubet". {{anchor+|82|Ad v. 82}} Proque viro nebulam ad obprobrium pro viro dixit, non pro filio, rem inanem obpositam. dicit autem quando eum Venus a Diomede liberavit, vel Neptunus ab Achille: quod Veneri inputatur, quia in eius gratiam factum est. ventos inanes vacuos. et est nebulae definitio. {{anchor+|83|Ad v. 83}} Et potes in totidem classem convertere nymphas licet hoc mater deum fecerit, tamen hoc Veneri inputatur, quia eius gratia factum est, ut illo loco "quas illi Philomela dapes", cum Procne fecerit, sed propter Philomelam: aut certe quia Venerem dicunt esse matrem deum. {{anchor+|84|Ad v. 84}} nos aliquid rutvlos contra ivvisse nefandum est verecunda confessio est: non enim negat se iuvisse, sed adtenuat dicendo 'aliquid'. {{anchor+|85|Ad v. 85}} Aeneas ignarus abest ea quae solvere non possumus, inridemus, ut hoc loco. sic in bucolicis praemisit "divini opus Alcimedontis", postea per inrisionem ait "et nobis idem Alcimedon duo pocula fecit". {{anchor+|87|Ad v. 87}} Gravidam bellis urbem alibi "populosque feroces contundet". 'urbem' autem provinciam dicit, quo modo "Italiam quaero patriam". {{anchor+|88|Ad v. 88}} Nosne tibi fluxas status relativus, per quem ostendit Venerem magis Troianis causam fuisse periculorum. fluxas molles, quae possent etiam sine inimicis perire. 'res' ergo 'fluxas' fluxam rempublicam dicit: vel 'fluxas' labefactatas. {{anchor+|89|Ad v. 89}} Qui troas achivis atqui de Venere loquitur: sed quia dei ἀρσενοθήλεις sunt, ut diximus supra, ideo sic dixit: nam in subauditione ponuntur ea quae non possumus dicere aperte. {{anchor+|90|Ad v. 90}} consurgere in arma pro 'consurgendi': infinitus modus verbi pro participato. {{anchor+|91|Ad v. 91}} Foedera solvere furto legitur in historiis quod Troiani cum Graecis foedus habuerunt. tunc etiam Paris est susceptus hospitio et sic commisit adulterium. ergo 'foedera solvere furto' amicitias adulterio dissipare: nam furtum est adulterium, unde est "et dulcia furta". et eversi Ilii haec est vera causa: nam foedera quae inter Graecos et Troianos fuerunt, ita soluta sunt. Hercules cum expugnato Ilio filiam Laomedontis Hesionam, Priami sororem, Telamoni dedisset, profecti sunt legati cum Priamo et eam minime repetere potuerunt, illis dicentibus se eam habere iure bellorum. unde commotus Priamus misit Paridem cum exercitu, ut aliquid tale abduceret, aut uxorem regis, aut filiam. qui expugnata Sparta Helenam rapuit. hinc ergo Vergilius utrumque tangit, et istam historiam quam modo diximus, et propter iudicium Paridis: quamvis fabula sit illa res et a poetis composita. foedera solvere furto] an quod Paridem victum a Menelao subripuit morti? an quod Pandarus dissipavit, ut sit 'per furtum'? {{anchor+|92|Ad v. 92}} Dardanius non praeter iniuriam Aeneae hoc posuit, quia Dardanus dicitur: nam perite dubium nomen elegit, quod contumeliam communicaret Aeneae. spartam expugnavit hoc de historia est, ut diximus: nam cum sollicitata Helena Parin sequi noluisset, egressus ille civitatem obsedit. qua eversa Helenam rapuit: unde et recipi meruit a marito. {{anchor+|93|Ad v. 93}} Tela dedi aut amori Alexandri, aut bello. cupidine eo scilicet, quo in amorem Paridis Helena conpulsa est. {{anchor+|94|Ad v. 94}} Decvit metvisse optima est elocutio, nam utrumque praeteriti est temporis. si enim dixeris 'decet metuisse', incongruum est, quia 'decet' praesentis est, 'metuisse' praeteriti. sera pro 'sero', "ut nec sera comantem narcissum". {{anchor+|95|Ad v. 95}} inrita vana, substantiam non habentia. iactas ventilas. {{anchor+|96|Ad v. 96}} Orabat loquebatur: unde et oratores dicimus. nam 'rogabat' si dixeris, non procedit, quia magis conviciabatur. {{anchor+|97|Ad v. 97}} Assensu vario quia pars Veneri favebat, pars Iunoni. {{anchor+|98|Ad v. 98}} deprensa fremunt silvis non subito deprensa, sed aut in silvis detenta, aut intellecta. cev flamina prima c. d. f. s. et caeca volvtant murmvra non tempestatis facit comparationem, sed signi tempestatis futurae: quadam enim arcana ratione fit ut sit murmur in silvis ante ventorum adventum: unde ait 'caeca murmura', quorum ratio non apparet, ut "caecique in nubibus ignes terrificant animos". sic in georgicis "continuo ventis surgentibus aut freta ponti incipiunt agitata tumescere et aridus altis montibus audiri fragor". {{anchor+|102|Ad v. 102}} Tremefacta solo tellus loquente Iove stupor elementorum omnium ostenditur per naturae mutationem: nam et quicquid in aeterno motu est, quievit, et contra terra mota est, semper immobilis, unde Horatius "et bruta tellus". {{anchor+|103|Ad v. 103}} zephyri posvere Sallustius "iam repente visus lenire Tagus". premit placida id est premendo reddit placida. {{anchor+|104|Ad v. 104}} Accipite ergo animis totus hic locus de primo Lucilii translatus est libro, ubi inducuntur dii habere concilium et agere primo de interitu Lupi cuiusdam ducis in republica, postea sententias dicere. sed hoc quia indignum erat heroo carmine, mutavit et induxit primo loquentem Iovem de interruptis foederibus, cuius orationem interrupit Venus, post secuta Iunonis verba sunt quibus redarguit Venerem: unde nunc Iuppiter illud quod omiserat, reddit, dicens: ergo quoniam pacem esse non sinitis, ea quae sum dicturus accipite. et hoc significant versus, qui subsequuntur. {{anchor+|105|Ad v. 105}} Quandoquidem bene sententiae dicendae ordinem servat: nam sicut et in Sallustio et in Philippicis legimus, ante quam dicatur sententia, eius praemittitur ratio: quod hodieque in usu est. {{anchor+|106|Ad v. 106}} Havd licitum est et 'licuit' dicimus et 'licitum est', sicut et 'placuit' et 'placitum est': Terentius "ubi sunt cognitae, placitae sunt". {{anchor+|107|Ad v. 107}} Quae cuique est fortuna hodie specialiter Iuppiter pro Troianis agit, sed hac arte, ut videatur totum pro Iunone loqui. et re vera verba pro Iunone sunt, sed altius intuens deprehendit Troianorum favorem: nam dicendo 'nulli favebo' et in eo statu fore res in quo sunt hodie, significat se favere Troianis, quorum ducis adventu statim victoria consequitur. et vult nihil valere ea quae aut Venus conquesta fuerat de absentia Aeneae, aut Iuno de Turni parentibus dixerat, in eius scilicet commendationem. secat sequitur, tenet, habet, ut "ille viam secat ad naves": unde et sectas dicimus habitus animorum et instituta philosophiae circa disciplinam. {{anchor+|108|Ad v. 108}} Fuat id est 'fuerit': futuri temporis est verbum defectivum. {{anchor+|109|Ad v. 109}} Sev fatis italum castra obsidione tenentur sive [malo] fato Italorum obsidentur castra Troiana, sive Troiani malo errore et sinistris monitis ad Italiam venerunt, neminem absolvo: unde propter amphiboliam distingue 'Italum' et infer 'castra obsidione tenentur', scilicet Troianorum; ipsi enim obsidentur, non Itali. {{anchor+|110|Ad v. 110}} nec rutvlos hoc et de Troianis accipe. solvo absolvo: nam aphaeresin pertulit 'solvo'. monitis autem sinistris propter "Cassandrae inpulsus furiis". {{anchor+|111|Ad v. 111}} Exorsa rerum initia, actus hodierni diei: id est secundum sua coepta habebit eventum. laborem fortunamque periculum et felicitatem. {{anchor+|113|Ad v. 113}} Fata viam invenient scit enim hoc esse fatale, ut Aeneas imperet in Italia. et videtur hic ostendisse, aliud esse fata, aliud Iovem. stygii per flumina fratris hypallage est 'per Stygia fratris flumina'. et bene etiam iure iurando dicta confirmat, ut rem inmobilem necessitate constituat. {{anchor+|115|Ad v. 115}} Totum nutu tremefecit olympum hoc Homeri est. {{anchor+|117|Ad v. 117}} caelicolae medium poetice mores hominum ad deos refert: ut magistratum deducunt. {{anchor+|118|Ad v. 118}} Portis circum omnibus instant instant portis omnibus circum, id est circumcirca fusi: nam modo 'circum' adverbium loci est. {{anchor+|120|Ad v. 120}} ast legio prolepsis: nam legionis nomen Troiani temporis non fuit. vallis intra vallos, id est fustes fossarum, qui valli vocantur: nam munitio ipsa vallum dicitur neutraliter. et hoc dicit: tenebantur Troiani intra vallos quos ipsi posuerant, ne eorum castra facile inrumperent Rutuli. vallum enim modo non obsidentium, sed obsessorum debemus accipere. {{anchor+|121|Ad v. 121}} Nec spes vlla fugae fuga miserrimum et ultimum praesidium est, tamen etiam hoc carebant. {{anchor+|123|Ad v. 123}} Imbrasides Imbrasi filius. hicetaonius Hicetaonis filius. et bene ex varietate syllabarum quaesivit ornatum: nam patronymica aut in 'des' aut in 'ius' exeunt, quibus et uti possumus. quae enim 'on' terminantur, ad nos transire non possunt. {{anchor+|124|Ad v. 124}} Senior cum castore thybris possumus et solum Thybrin senem accipere: possumus et Castorem, si legamus 'et senior cum Castore Thybris': nam amphibolia est. {{anchor+|125|Ad v. 125}} Prima acies hoc est magni viri: et est definitio eorum qui in prima acie fuerunt: unde laudis magis est quod dixit 'prima acies': ordinis enim esse non potest, quia res in muro agitur. germani sarpedonis aut inter se germani filii Sarpedonis, aut Sarpedonis fratres ex eadem matre. {{anchor+|126|Ad v. 126}} Alta nobili. lycia comitantur ab alta] quos comitantur qui sunt Lycia ab alta. {{anchor+|127|Ad v. 127}} fert ingens toto quidam sine effectu ferentem saxum inproprie inductum accipiunt; sed hoc ita resolvunt, quod qui iactum saxum refert, unius tantum rei eventum ostendit, qui ferentem dicit, longum actum notat. {{anchor+|128|Ad v. 128}} Lyrnesius id est Phryx: Lyrnesos enim civitas est Phrygiae, unde fuit Briseis, quam civitatem Achilles expugnavit. Acmon ergo et Menestheus filii Clytii. {{anchor+|129|Ad v. 129}} Menestheo non 'Mnestheo', de quo paulo post dicturus est, legendum est, ne versus non stet, sed 'Menestheo', ita tamen ut meminerimus in ultima syllaba esse synaeresin propter rectam scansionem. {{anchor+|130|Ad v. 130}} Hi iaculis Rutuli scilicet. illi certant defendere saxis id est Troiani. {{anchor+|131|Ad v. 131}} molirique ignem quid est moliri? num inicere, an temptare iacere? et subaudiendum 'alii atque alii'. {{anchor+|132|Ad v. 132}} Veneris ivstissima cura de quo merito curet: quia illi debebatur imperium. {{anchor+|133|Ad v. 133}} Caput detectus sine galea, quasi non pugnaturus; nam audierat "cetera parce puer bello". erat autem inter duces quasi dux. ecce pro admiratione et demonstratione. honestum pulchrum: Terentius "ita me di bene ament, honestus est". {{anchor+|134|Ad v. 134}} Micat scilicet Ascanius fulget qualiter gemma. {{anchor+|135|Ad v. 135}} Aut collo aut capiti figurate: nam 'colli vel capitis' erat commune. {{anchor+|136|Ad v. 136}} Oricia terebintho Oricos civitas est Epiri, iuxta quam nascitur terebinthus, nigrum lignum habens, folia in buxi speciem. retulit autem comparationem ad candidum vultum, qui erat nigris crinibus cinctus. {{anchor+|137|Ad v. 137}} cui melius quam si dixisset 'cuius'. {{anchor+|139|Ad v. 139}} Magnanimae 'gentes' scilicet. magnanimae gentes hic est ordo, aliter non stat versus: est autem prosphonesis. ismare modo nomen est proprium: nam 'Ismarius' facit appellativum a monte Ismaro Thraciae. {{anchor+|140|Ad v. 140}} vulnera dirigere pro 'dirigentem': 'vulnera' autem 'dirigere', id est sagittas quibus fiunt vulnera: est autem hysteroproteron. vvlnera dirigere aut vulnus pro sagitta posuit, ut "insequitur infesto vulnere Pyrrhus": aut acerrime expressit inevitabiles sagittas, dicens eum vulnera, non tela dirigere. {{anchor+|141|Ad v. 141}} Maeonia Lydia, quae ante Maeonia vocabatur. ergo ideo 'generose', quod Lydius. pingvia culta aut figuratum est, quae exercendo culta faciunt: aut 'culta' pro arvis. {{anchor+|142|Ad v. 142}} Pactolusque inrigat auro Pactolus et Hermus Lydiae flumina sunt, aurum sicut Tagus trahentia. sed Pactoli fabula talis est: Mida rex cum ibi regnaret, Silenus captus ab eius sociis et vinctus est. miseratione vel prudentia eum et resolvi fecit et omni adfabilitate fovit. quibus rebus ille gratiam rependens, praestitit Midae, ut quicquid tetigisset, in aurum verteretur; sed cum ille quaecumque contigisset in aurum convertens, fame periclitaretur, ex praecepto in Pactolum fluvium abluendi gratia se mittere iussus est. in quem se cum iecisset, ferendi auri naturam flumini dedit, ipse destitit in aurum quae contingebat mutare. 'inrigat' autem 'auro' mire, cum ramenta quaedam auri inveniri dicantur. {{anchor+|145|Ad v. 145}} Et capys hinc nomen campanae ducitur urbi iste quidem dicit a Capy dictam Campaniam. sed Livius vult a locis campestribus dictam, in quibus sita est. sed constat eam a Tuscis conditam viso falconis augurio, qui Tusca lingua capys dicitur, unde est Campania nominata. Tuscos autem omnem paene Italiam subiugasse manifestum est. hinc nomen campanae ducitur urbi iste quidem hoc dicit, sicut Ovidius, qui Capyn de Troianis esse commemorat "ille dedit Capyi repetita vocabula Troiae", Coeliusque Troianum Capyn condidisse Capuam tradidit eumque Aeneae fuisse sobrinum. alii Campum Samnitem condidisse Capuam confirmant. sed Capuam vult Livius a locis campestribus dictam, in quibus sita est. alii a Capy Atyis filio, Capeti patre, tradunt. alii hunc Capyn filium Capeti volunt esse, Tiberini avum, ex quo fluvius Tiberis appellatus est, eumque Capuae conditorem produnt. constat tamen eam a Tuscis conditam de viso falconis augurio, qui Tusca lingua capys dicitur: unde est Capua nominata. Tuscos autem aliquando omnem Italiam subiugasse manifestum est. alii a Tuscis quidem retentam et prius Vulturnum vocatam: Tuscos a Samnitibus exactos Capuam vocasse ob hoc quod hanc quidam Falco condidisset, cui pollices pedum curvi fuerunt quem ad modum falcones aves habent, quos viros Tusci capyas vocarunt. Varro dicit propter caeli temperiem et caespitis fecunditatem campum eundem Capuanum cratera dictum quasi sinum salutis et fructuum. {{anchor+|147|Ad v. 147}} Contulerant nocte interveniente peregerunt. et est explanatio rerum, quas Aeneas gessit postquam est profectus ab Euandro ad petenda auxilia, dum inter suos et Turnum bella gerebantur: rem enim ante omissam breviter exsequitur. media aeneas freta nocte secabat aut 'media nocte', aut 'freta media'. {{anchor+|149|Ad v. 149}} regem adit instanti tempore adit. {{anchor+|150|Ad v. 150}} Quidve petat scilicet auxilium. quidve ipse ferat vicissitudinem auxilii, ut supra Euandro "accipe daque fidem". multi autem 'quidque petat quidque ipse ferat' dicunt oportuisse dici, sed mutatam coniunctionem: neque enim ex alterius persona exponitur, sed totum ex Aeneae, et ideo 'que' coniunctione opus fuisse; 've' enim proprie 'vel' significat, ut sic "nec patris Anchisae cineres manesve revelli". mezentius arma quae sibi conciliet inicit latenter timorem, ne forte possit collectis auxiliis Mezentius in regna remeare, a quibus fuerat ante depulsus. {{anchor+|151|Ad v. 151}} Violentaque pectora turni superba, ut est illud "quos illi bello profugos egere superbo", id est violento. {{anchor+|152|Ad v. 152}} Hvmanis quae sit fiducia rebus latenter hoc dicit: nolite putare fixam esse et stabilem felicitatem, magna est enim rerum varietas: invicem accipietis auxilia. {{anchor+|153|Ad v. 153}} Admonet inmiscetque preces partim rogat, partim admonet hoc solacium esse vitae humanae tutissimum, si vel mutua dentur auxilia, vel in prosperis positi etiam subiecta considerent. et est superioris versus expressio: nam edocet, quae peterent et quod eum sollicitabat. 'admonet' vero vel causa Mezentii, vel quia instabilis est et vaga fortuna. tarchon hoc nomen ubique Graece ponit, excepto uno in loco, ut est "haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni": quod metri causa fecit. {{anchor+|154|Ad v. 154}} ferit facit, ex more Romano, propter porcum qui de lapide feritur. libera fatis exempta fatali necessitate, qua pugnare non poterant propter illud "externos optate duces". {{anchor+|155|Ad v. 155}} gens lydia per derivationem 'Lydia gens': nam 'Lydia' provincia proprium est. {{anchor+|157|Ad v. 157}} Prima tenet more viri fortis in principiis est: alibi "princeps ante omnes densum Palinurus agebat agmen". rostro phrygios subivncta leones pro 'subiunctos leones habens'. vult pro iugo rostrum navis fuisse, leones autem singulos in singulis navis partibus fuisse depictos. sane notatur a criticis Vergilius hoc loco, quemadmodum sic cito dixit potuisse naves Aeneae fieri: quod excusat pictura, quam solam mutatam debemus accipere. ergo hanc navem Aeneae ab Etruscis datam intellegamus. quidam volunt hanc navem ex his esse quibus Aeneas ad Euandrum erat evectus, et ad Etruriam terra esse portatam. {{anchor+|158|Ad v. 158}} Gratissima propter illinc facta navigia. {{anchor+|160|Ad v. 160}} Eventus belli varios licet haberet fortissimum militem, cogitabat tamen incerta bellorum. {{anchor+|161|Ad v. 161}} iam quaerit sidera deest 'de Aenea'. et 'quaerit sidera' num de sideribus quaerit, an ipsa sidera, id est percenset. aut num causa quaerendi quod cupiat lucem. {{anchor+|162|Ad v. 162}} Noctis iter aut per quae nox decurrit: aut quae intuentes nautae iter peragunt noctibus. iam modo, ut "iamque hos cursu, iam praeterit illos". quae passus terraque marique num quia audiendo res gestas Aeneae incendatur et ipse ad imitandi cupiditatem? {{anchor+|163|Ad v. 163}} Pandite nunc helicona deae Parnasus mons est Thessaliae iuxta Boeotiam, quem locum aliquando Aones tenuerunt, qui in duo finditur iuga, Cithaeronem Liberi et Heliconem Apollinis et Musarum. ex quo fons manare dicitur, quem Pegasi ungula protulisse fertur, qui vocatur Hippocrene. {{anchor+|164|Ad v. 164}} tuscis Tusci a frequenti sacrificio sunt dicti ἀπὸ τοῦ θύειν : unde Tuscos populos bene dicimus. Tusciam vero non debemus dicere, quia nequaquam in idoneis auctoribus legitur, sed aut Etruria dicenda est ab Etrusco principe, aut Lydia a Lydo, aut Tyrrhenia ab eius fratre, qui, ut supra diximus, cum parte populi de Maeonia venit ad Italiam. quod ergo hic dicit Vergilius 'Tuscis comitetur ab oris', de Tuscorum finibus intellegendum est. {{anchor+|166|Ad v. 166}} Massicus aerata princeps secat aequora tigri inter auxilia accipiendum: nam Aeneae prima est navis. et licet sit catalogus in quo enumerantur hi qui venerunt de Tuscia, invenit tamen aliquam varietatem, quod hos navibus venisse commemorat, cum in septimo Turni praesidia per terram venisse memoraverit. sane sciendum amare Vergilium Italis ducibus dare nomina vel fluviorum vel montium. ut ergo supra Almonem et Aventinum commemoravit, sic nunc Massicum dicit: nam Massicus mons est, unde et vinum Massicum dicitur. plerique tamen Massicum nolunt proprium esse nomen, sed appellativum, dicentes Osinium esse Massicum regem: nam paulo post dicturus est "qua rex Clusinis advectus Osinius oris", et nunc dicit 'qui moenia Clusi'. multi alium Massicum, alium Osinium esse volunt. 'tigri aerata' cuius rostrum erat in similitudem tigridis; namque solent naves vocabula accipere a pictura tutelarum. hinc est "hunc vehit inmanis Triton", item "et aurato fulgebat Apolline puppis". 'tigri' autem secundum regulam dixit: nam Graeca nomina quae genetivum singularem in 'dis' mittunt, in eo tantum et in dativo crescunt, in accusativo et ablativo paria sunt nominativo, ut 'tigris tigridis tigridi tigrin tigris a tigri', 'Isis Isidis Isidi Isin Isis Isi': si aliter invenerimus, abusive dictum est, ut in Lucano "ocior et caeli flammis et tigride feta". {{anchor+|167|Ad v. 167}} Moenia clusi pro 'Clusii': nam Clusium dicitur: et est dictum per synizesin, sicut "nec cura peculi" pro 'peculii'. Clusium autem est oppidum iuxta Massicum, quod in Etruria condidit Clusius Tyrrheni, sive Telemachus Vlixis filius. {{anchor+|168|Ad v. 168}} Cosas civitas Tusciae, quae numero dicitur singulari secundum Sallustium: unde apparet esse usurpationem. {{anchor+|169|Ad v. 169}} Corytique coryti proprie sunt arcuum thecae; dicuntur tamen etiam sagittarum, quas et pharetras nominamus. {{anchor+|170|Ad v. 170}} una ad totam classem refert. torvus pro forti et aspero: vel terribilis. {{anchor+|171|Ad v. 171}} Fulgebat scilicet puppis Apolline, armis exercitus. {{anchor+|172|Ad v. 172}} Populonia est civitas Tusciae. matrem autem eorum qui venerant, patriam dixit, ut alibi "insignem quem mater Aricia misit". quidam Populoniam post XII. populos in Etruria constitutos populum ex insula Corsica in Italiam venisse et condidisse dicunt: alii Populoniam Volaterranorum coloniam tradunt. alii Volaterranos Corsis eripuisse Populoniam dicunt. {{anchor+|173|Ad v. 173}} Expertos belli peritos: nam 'expertes' sunt ignari. 'belli' autem potest pro 'in bello' accipi. ilva quidam Ilvam Ithacen dictam volunt; est autem insula adiacens Tusciae, in conspectu Populoniae. Probus 'trecentos' subdistingui vult, ut 'insula' sequentibus iungatur. {{anchor+|174|Ad v. 174}} In exhavstis chalybum generosa metallis quanto exhausta fuerit, tanto generosior, hoc est πολύγονος ~ . ergo 'in exhaustis' non est una pars orationis: namque Plinius Secundus dicit, cum in aliis regionibus effossis metallis terrae sint vacuae, apud Ilvam hoc esse mirum quod sublata renascuntur et rursum de isdem locis effodiuntur. Varro et aliud dicit, nasci quidem illic ferrum, sed in stricturam non posse cogi nisi transvectum in Populoniam Tusciae civitatem, ipsi insulae vicinam. {{anchor+|175|Ad v. 175}} Interpres hominum divumque 'interpres' medium est: nam et deorum interpretator, et hominum, quibus divinas indicat mentes, interpres vocatur. et notandum quod ait Nigidius Figulus, has artes ita inter sese esse coniunctas, ut alterum sine altero esse non possit: unde his quos perfectos vult probare Vergilius, omnium divinandi artium praestat scientiam, ut hoc loco, item supra Heleno, de quo ait "Troiugena, interpres divum, qui numina Phoebi, qui tripodas, Clarii lauros, qui sidera sentis". Nigidius autem solus est post Varronem, licet Varro praecellat in theologia, hic in communibus litteris: nam uterque utrumque scripserunt. {{anchor+|176|Ad v. 176}} Fibrae fibrae sunt iecoris extremitates. parent autem est 'peritissime agnoscuntur': quod ad omnia referendum est, fibras, sidera, voces avium et fulmina: nam si 'videntur' tantum accipias, cuiuis possunt videri, nec tamen intellegi. item voces avium non videntur, sed agnoscuntur auditae. nec 'parent' obtemperant procedit. nam quomodo sidera vel fibrae vel aves vel fulgura possunt obtemperare? parent apparent ac patent, quasi nihil ei absconditum vel abstrusum sit. an hyperbolice tantam illi scientiam siderum vel ceterarum quas dixit rerum esse, ut ei parere videantur, sicut dicimus artes quibusdam esse subiectas? {{anchor+|177|Ad v. 177}} praesagi fulminis ignes 'praesagi' futura denuntiantis, ut "de caelo tactas memini praedicere quercus". est enim †Iovi filius fulmen, de quo tantum futura noscuntur, ut in octavo plenius de fulminis generibus dictum est. alii non ipsum fulmen praesagum accipiunt, sed eos praesagos, qui inde futura praedicunt. {{anchor+|178|Ad v. 178}} Rapit raptim ducit. densos acie in acie constrictos et coniunctos. {{anchor+|179|Ad v. 179}} Alpheae ab origine pisae Alpheus fluvius est inter Pisas et Elidem, civitates Arcadiae, ubi est templum Iovis Olympici: ex quibus locis venerunt qui Pisas in Italia condiderunt, dictas a civitate pristina, unde nunc addidit 'urbs Etrusca solo', cum praemisisset 'Alpheae ab Origine Pisae'. sane Pisas antiquitus conditas a Peloponneso profectis, vel ab his qui cum Pelope in Elidem venerunt. alii Pisum, Celtarum regem, fuisse Apollinis Hyperborei filium et cum Samnitibus bellum gessisse, a quorum regina, quae post coniugis mortem imperio successerat, receptum, in Etruria oppidum suo nomine condidisse. alii †locum ex deo privigno genitum, iuvenem viribus magnis, Pisas condidisse aiunt. Cato originum qui Pisas tenuerint ante adventum Etruscorum, negat sibi conpertum; sed inveniri Tarchonem, Tyrrheno oriundum, postquam eorundem sermonem ceperit, Pisas condidisse, cum ante regionem eandem Teutanes quidam, Graece loquentes, possederint. alii ubi modo Pisae sunt, Phocida oppidum fuisse aiunt, quod nobis indicio est ex Peloponneso originem id oppidum trahere. alii incolas eius oppidi Teutas fuisse, et ipsum oppidum Teutam nominatum, quod postea †Pisas Lydia lingua sua singularem portum significare dixerunt; quare huic urbi a portu lane nomen inpositum. alii ab Epeo, Troiani equi fabricatore, conditum tradunt, qui cum aliis Graecis in hanc regionem reiectus est: ubi postquam Troianae captivae metu dominarum, ad quas deducebantur, naves incenderunt, desperatione reditus remansit, urbemque condidit et ab ea, quae est in Peloponneso, Pisas cognominavit. {{anchor+|181|Ad v. 181}} Equo fidens id est eques optimus. quidam 'Astur' pro 'Astures' accipiunt, apud quos equi et equites optimi perhibentur. versicoloribus armis depictis: per quod bellicosus ostenditur. {{anchor+|182|Ad v. 182}} Tercentum adiciunt accedunt et consentiunt eius voluntati: unde ait 'mens omnibus una sequendi', id est coniurati sunt. Probus 'adiciunt' adiacent et quasi iuxta sunt tradit. {{anchor+|183|Ad v. 183}} Qui caerete domo ac si diceret 'qui sunt domo Carthagine'. Caere autem, ut et supra diximus, etiam Agylla dicitur, ἀπο τοῦ χαίρειν , quod verbum salutandi gratia apud Graecos dici solet. hanc Pelasgi condiderunt, qui cum sitim passi nec usquam aquam invenientes, casu quodam fontem invenissent, in eodem loco oppidum condiderunt. nec videatur contrarium, quod ait "ducit Agyllina nequiquam ex urbe secutos", quasi et Turno et Aeneae praestet auxilium: nam illi Lausum fugientem secuti sunt, hi vero communi odio et consilio totius civitatis in Mezentium arma commoverunt. minionis fluvius est Minio Tusciae, ultra Centumcellas. {{anchor+|184|Ad v. 184}} Pyrgi veteres hoc castellum nobilissimum fuit eo tempore quo Tusci piraticam exercuerunt; nam illic metropolis fuit: quod postea expugnatum a Dionysio tyranno Siciliae dicitur, de quo Lucilius "scorta Pyrgensia". intempestaeque graviscae Graviscanum oppidum alii intempestum dicunt ventis et tempestatibus carens: quod nulla potest ratione contingere. intempestas ergo Graviscas accipimus pestilentes secundum Plinium in naturali historia et Catonem in originibus, ut intempestas intellegas sine temperie, id est tranquillitate: nam ut ait Cato, ideo Graviscae dictae sunt, quod gravem aerem sustinent. {{anchor+|185|Ad v. 185}} ligurum ductor nam Liguria post Tusciam est, circa Gallos. {{anchor+|186|Ad v. 186}} cunare quidam duci nomen datum tradunt a Cunaro monte, qui in Piceno est. cupavo o Cupavo: et declinatur 'Cupavo', sicut 'Cicero' 'Cato'. {{anchor+|189|Ad v. 189}} Namque ferunt luctu cycnum phaethontis amati Phaethon Clymenes et Solis filius fuit. qui cum doleret obiectum sibi ab Epapho, rege Aegypti, quod esset non de Sole, sed de adulterio procreatus, duce matre venit ad Solem et poposcit, ut si vere esset eius filius, petenda praestaret. quod cum Sol iurasset per Stygem paludem se esse facturum, petit ille ut eius currus agitaret. Sol post iusiurandum negare non potuit. acceptis itaque curribus Phaethon, cum orbitam solis exisset, et coepisset mundus ardere, a Iove fulminatus in Eridanum cecidit, qui et Padus vocatur. huius interitum flentes sorores, Phaethusa et Lampetusa, deorum miseratione in arbores commutatae sunt, ut hic dicit, in populos, ut in bucolicis, in alnos. fuit etiam quidam Ligus, Cycnus nomine, dulcedine cantus ab Apolline donatus, amator Phaethontis. qui cum eum fleret extinctum, longo luctu in avem sui nominis conversus est. qui postea ab Apolline inter sidera conlocatus est. cuius nunc filium Cupavonem dicit habere cycni pennas in galea ad formae paternae insigne monstrandum. crimen amor vestrum Phaethontem amatum a Cycno aut pie aut turpiter, accipiamus necesse est. si turpiter, talis est sensus: crimen vestrum est, o Cycne et Phaethon, quod sic amastis; hoc vobis tantum potest obici. alii 'vestrum' pro 'tuum' accipiunt, et ad solum Cycnum referunt, ut "vos, o Calliope, precor". si pie amavit, secundum Asprum 'crimen' erit 'causa', ut alibi "et crimine ab uno disce omnes", ut sit sensus: o Phaethontiades sorores et o Cycne, causa vestrum, id est vestrae mutationis, amor est, quia sic Phaethontem amastis, ut periretis. {{anchor+|190|Ad v. 190}} Umbramque sororum ambitiose dictum pro 'inter arbores de sororibus factas'. et est unum de his, quae habet Vergilius inimitabilia et sua propria: tale est illud "sinuatque alterna volumina crurum", item "cum primum sulcos aequant sata". {{anchor+|191|Ad v. 191}} Musa carmine, cithara, cantilena. {{anchor+|192|Ad v. 192}} Canentem senectam qui canentem senectam mollibus transegit in plumis. canentem senectam pro albo colore neoterice dictum putant. {{anchor+|193|Ad v. 193}} Sidera voce sequentem cum cantu caelum petentem: vel quod est re vera relatus in sidera, sicut videmus in sphaera. {{anchor+|194|Ad v. 194}} filius deest 'eius'. aequales comitatus classe catervas aut per naves aequaliter habens distributas catervas: aut ipsi duci pares virtute. {{anchor+|195|Ad v. 195}} centaurum aut nomen navis; aut qui erat in navi pictus. {{anchor+|198|Ad v. 198}} Ocnus iste est Ocnus, quem in bucolicis Bianorem dicit, ut "namque sepulchrum incipit apparere Bianoris". hic Mantuam dicitur condidisse, quam a matris nomine appellavit: nam fuit filius Tiberis et Mantus, Tiresiae Thebani vatis filiae, quae post patris interitum ad Italiam venit. alii Manto, filiam Herculis, vatem fuisse dicunt. hunc Ocnum alii Aulestis filium, alii fratrem, qui Perusiam condidit, referunt: et ne cum fratre contenderet, in agro Gallico Felsinam, quae nunc Bononia dicitur, condidisse: permisisse etiam exercitui suo ut castella munirent, in quorum numero Mantua fuit. alii a Tarchone Tyrrheni fratre conditam dicunt: Mantuam autem ideo nominatam, quod Etrusca lingua Mantum Ditem patrem appellant, cui cum ceteris urbibus et hanc consecravit. mantus genetivus Graecus est: nam si latine declinaveris 'Mantonis' facit, sicut in Plauto legimus "Ionis". {{anchor+|201|Ad v. 201}} Dives avis maioribus praepotens. et bene 'dives avis', quia non ab Ocno, sed ab aliis quoque condita fuit: primum namque a Thebanis, deinde a Tuscis, novissime a Gallis, vel, ut alii dicunt, a Sarsinatibus, qui Perusiae consederant. sed non genus omnibus unum quia origo Mantuanorum et a Tuscis venit, qui in Mantua regnabant, et a Venetis: nam in Venetia posita est, quae et Gallia cisalpina dicitur. {{anchor+|202|Ad v. 202}} Gens illi triplex populi sub gente quaterni quia Mantua tres habuit populi tribus, quae in quaternas curias dividebantur: et singulis singuli lucumones imperabant, quos tota in Tuscia duodecim fuisse manifestum est, ex quibus unus omnibus praeerat. hi autem totius Tusciae divisas habebant quasi praefecturas, sed omnium populorum principatum Mantua possidebat: unde est 'ipsa caput populis'. ergo Vergilius miscet novam et veterem Etruriam, ut utriusque principatum patriae suae adsignet, cum alioquin Mantua ad haec auxilia pertinere non debeat, quia Aeneas nulla a transpadanis auxilia postulaverit, cum omnis exercitus adversum Mezentium uno loco consederit. et propterea putatur poeta in favorem patriae suae hoc locutus, ut de hac sola trans Padum pro Aenea adversum Mezentium auxilia faciat venisse, quod nec populorum nomina, nec lucumonum rettulerit. {{anchor+|203|Ad v. 203}} Tusco de sanguine vires quia robur totum a lucumonibus habuit. {{anchor+|204|Ad v. 204}} In se armat id est odio sui in arma compellit. {{anchor+|205|Ad v. 205}} Patre benaco velatus harvndine glauca mincius i. d. i. a. pinu Benacus lacus est Venetiae, de quo fluvius nascitur Mincius. iure ergo dux Venetus fluvium provinciae suae depinxit in navi: quem Benaci filium, quia ex ipso habet originem, dicit. {{anchor+|207|Ad v. 207}} Gravis fortis, ut "ferit ense gravem Thymbraeus Osirim": vel 'gravis' aut animo, aut aetate, aut 'gravis' propter navem, nam sequitur 'centenaque arbore fluctum verberat assurgens'. centenaque arbore non ait remis, sed arboribus, ad exprimendam navis magnitudinem, quae plures habuit remorum ordines: unde ait Lucanus "et summis longe ferit aequora remis". {{anchor+|208|Ad v. 208}} Marmore mari. {{anchor+|209|Ad v. 209}} triton pictus in navis prora: et sic ait quasi de vero Tritone, ut "galea alta Chimaeram sustinet, Aetnaeos efflantem faucibus ignes". caerula 'caerula freta', non 'caerula concha', nam versus non stat. {{anchor+|210|Ad v. 210}} laterum tenus ut "crurum tenus", ἄχρι τῶν πλευρῶν . hispida horrida, saetosa. {{anchor+|211|Ad v. 211}} Frons hominem praefert modo frontem primam partem hominis intellegere debemus; nam hoc dicit: a capite usque ad ima latera hominis monstrabatur effigies. {{anchor+|212|Ad v. 212}} spumea semifero incertum, utrum pictus, an ex aere factus. {{anchor+|213|Ad v. 213}} tot lecti proceres quare Tarchonem praeteriit: an quia illi omnes sub imperio eius fuerunt? ter denis triginta accipiamus naves fuisse, non, ut quidam volunt, singulos duces tricenas naves habuisse: nam enumeratorum militum non convenit numerus, praesertim cum sequatur 'subsidio Troiae', id est parvo auxilio: nam apud maiores bella non ambitu, sed virtute constabant. Troiae aut castra Aeneae dixit: aut 'Troiae' pro Troianis. {{anchor+|215|Ad v. 215}} iamque dies caelo concesserat non dicit diem intervenisse; nam supra ait "media Aeneas freta nocte secabat". et 'caelo concesserat' pro 'in caelo', et deest 'nocti'. {{anchor+|216|Ad v. 216}} noctivago nomen mire conpositum. phoebe luna, sicut sol 'Phoebus', item 'Titan' sol, et 'Titanis' luna. describit autem noctem mediam et dicit finitum diem secundum Romanum ritum, qui a media nocte diem numerant, et noctem similiter a medio die. nec lunae fit sine causa commemoratio: nam aliter nymphae videri non poterant. {{anchor+|217|Ad v. 217}} neque enim m. d. c. q. parenthesis est. {{anchor+|218|Ad v. 218}} clavumque regit pro 'clavo navem regit'. clavvmque regit iam ei et in quinto libro dedit gubernandi peritiam. velisque ministrat 'velis' quidam dativum volunt, non ablativum, ut si dicamus aliquem ministrare convivis. {{anchor+|219|Ad v. 219}} Medio in spatio inter navigandum. chorus comitum nymphae de navibus factae. et mire 'comitum', quia cum eo venerant. {{anchor+|220|Ad v. 220}} alma cybebe a Cybebo Phryge, qui primus ei sacrum instituit. cybebe alma mater deum, dicta Cybele vel ἀπο τοῦ κυβί- σαι τὴν κεφαλήν , id est capitis rotatione, quod semper Galli, per furorem motu capitis comam rotantes, ululatu futura praenuntiabant: Lucanus "crinemque rotantes sanguinei populis ulularunt tristia Galli". 'Cybebe' autem bacchius est; nam 'Cybele', anapaestus est, ut "hic mater cultrix Cybele", vel a Cybelo sacerdote †dici vel a Cybele. {{anchor+|222|Ad v. 222}} innabant pariter quia de navibus versae. {{anchor+|223|Ad v. 223}} Quot prius id est 'quantae'; ad numerum retulit: ergo subtraxit 'tot'. {{anchor+|224|Ad v. 224}} lustrantque circumdant et circumeunt. {{anchor+|225|Ad v. 225}} Doctissima cymodocea poetice, sicut etiam mutatio ipsa confingitur: ergo 'doctissima' quae divinitus hanc doctrinam fuerit consecuta: nam stultissimum est, quod ait quidam: ideo 'doctissima', quia Ilionei navis fuit. {{anchor+|226|Ad v. 226}} pone sequens hoc quidam ideo dictum tradunt, quod adversae videri nolunt: unde est "transque caput iace, ne respexeris". dorso eminet peritia natandi ostenditur. {{anchor+|227|Ad v. 227}} tacitis aut ipsa tacita; aut pro 'tacite et leniter'. subremigat subnatat. {{anchor+|228|Ad v. 228}} ignarum adloquitur aut praesentiae suae ignarum, aut quod e navibus nymphae factae sunt. vigilasne deum gens Aenea vigila verba sunt sacrorum; nam virgines Vestae certa die ibant ad regem sacrorum et dicebant 'vigilasne rex? vigila'. quod Vergilius iure dat Aeneae, quasi et regi et quem ubique et pontificem et sacrorum inducit peritum. et bene primo interrogat, deinde quod vigilat, approbat. 'deum' autem 'gens' propter "dis genite" et "geniture deos". {{anchor+|229|Ad v. 229}} velis inmitte rudentes hoc est rudentibus vela inmitte, id est laxa, ut est illud "notas odor attulit auras". inmitti autem dicuntur rudentes cum vela laxantur. {{anchor+|230|Ad v. 230}} sacro de vertice argute 'sacro', ne miretur Aeneas deas factas. pinus hoc loco secundum quartam dixit declinationem, in bucolicis iuxta secundam, "ut Maenalus argutumque nemus pinosque loquentes semper habet". nos sumus loquitur per definitiones. sane declamatorie hos versus explicuit. {{anchor+|231|Ad v. 231}} Perfidus qui post foedus bella commovit: hinc Latinus "ipsi has sacrilego pendetis sanguine poenas". alii e communi sermone perfidum Rutulum dici volunt, quia ipsa Troiana est. ut autem pro 'quoniam': Plautus in Pseudulo "ut lassus veni de via, me volo curare" (Ps. 661), et in Mostellaria "eundem animum mihi oportet esse gratum ut impetravi" (Mos. 220) pro 'quoniam'. {{anchor+|232|Ad v. 232}} praecipites nomen pro adverbio, 'praecipitanter'. {{anchor+|233|Ad v. 233}} rumpimus propter illud "continuo puppes abrumpunt vincula ripis". invitae ac si diceret: malueramus tibi potius servire, quam in nympharum numina commutari. teque per aequor quaerimus id est haec nobis vagandi est causa, ut te invenire possimus. {{anchor+|234|Ad v. 234}} Refecit aut 're' vacat: aut quia ante in ipsis forma fuerat navium. ergo alteram fecit. {{anchor+|235|Ad v. 235}} Dedit esse deas Graeca figura, ut "donat habere viro". aevum inmortalitatem. agitare διάγειν , hoc est agere. {{anchor+|238|Ad v. 238}} Iam loca ivssa tenent ut et supra diximus, hoc κατὰ τὸ σιωπώμενον accipiendum est; nam intellegimus, eum equites misisse per terram. {{anchor+|240|Ad v. 240}} Ne castris ivngant aut 'se' subaudis: aut 'iungant' pro 'iungantur'. {{anchor+|241|Ad v. 241}} socios veniente vocari antiquo verbo militiae usus est: viros enim 'vocari' significat eos, qui necessitate in bellum, non voluntate conveniunt. {{anchor+|244|Ad v. 244}} crastina lux deest 'veniat', hoc est crastina lux veniat tantum. [et crastina lux] si ad Aeneam referas 'spectabis' et 'non inrita dicta putaris', 'crastina lux' subaudiendum 'cum venerit'. si autem ad lucem 'spectabit' legas, 'crastina lux' suspendendum. quidam crastina lux mea si non inrita dicta putaris ingentes rvtvlae spectabit caedis acervos 'spectabit' est vera lectio, et ordo est 'si mea dicta inrita non putaris, crastina lux ingentes acervos caedis videbit': nam male quidam 'spectabis' legunt et ad lucem referunt. quod non procedit; nullus enim sic loquitur: o Aenea, nisi quae dico minime credis, o lux crastina ingentes caedis acervos videbis. alii more antiquo 'lux' pro 'luce' accipiunt: Lucilius in tertio "hinc media remis Palinurum pervenio nox" pro 'nocte'. Longus ait "deest 'venerit'": unde et ipse 'spectabis' legit. {{anchor+|246|Ad v. 246}} dextra discedens inpulit mire 'discedens': adiuvatur enim pulsus recedente eo qui inpulerit. {{anchor+|247|Ad v. 247}} Havd ignara modi inpulit navem libramenti peritia et moderationis: quippe quae fuerat navis. fugit pro 'velociter' posuit. {{anchor+|248|Ad v. 248}} ocior et iaculo breviter tribus comparavit, quoniam et sagittam ventis aequavit. {{anchor+|249|Ad v. 249}} Inde aliae celerant cursus hoc est, inde aliae nymphae aliarum navium cursus celeriores efficiunt, sicut fecerat Cymodocea. an 'aliae' naves? inscius id est rerum quas audierat; nam credere ex aperto non poterat. {{anchor+|250|Ad v. 250}} Omine augurio promissae victoriae. {{anchor+|251|Ad v. 251}} convexa hic 'convexa' epitheton est, quia ait 'supera convexa': alibi solum 'convexa' principale est. {{anchor+|252|Ad v. 252}} Alma parens idaea deum alma proprie est tellus ab eo quod nos alat, abusive tamen etiam aliis numinibus hoc epitheton datur. terram autem ipsam constat esse matrem deum: unde et simulacrum eius cum clavi pingitur; nam terra aperitur verno, hiemali clauditur tempore. dindyma mons Phrygiae. {{anchor+|253|Ad v. 253}} Turrigeraeque urbes civitates turritae, quas terra gerit; unde et cum corona turrita mater pingitur deum. ad frena leones ideo hoc fingitur, quod omnis feritas maternae subiacet adfectioni et subiugata est. figurate autem 'leones ad frena cordi', id est frenati leones. {{anchor+|254|Ad v. 254}} Propinques familiare efficias, prosperes, matures, propitium facias, ut "et propius res aspice nostras". {{anchor+|255|Ad v. 255}} Phrygibusque adsis ac si diceret, et cultoribus tuis. {{anchor+|256|Ad v. 256}} Tantum effatus breviter, ut supra ait, propter lucem iam maturam, id est plenam; nam non crepusculum, sed lux iam matura describitur. revoluta id est aperta, sicut contra involutum dicimus esse quod clausum est. rvebat autem non occidebat, sed oriebatur, cum impetu veniebat, quia per orbem: ut "et ruit Oceano nox". et est in sensu hysteroproteron: prius enim nox fugatur, sic dies oritur. {{anchor+|257|Ad v. 257}} matura multa, quasi tempestiva et quam iam esse oportebat: aut satis plena et clara. {{anchor+|258|Ad v. 258}} Sociis edicit secundum dicta nymphae. †signa sequantur numquid literarum figura faciunt pervolutam? signa sequantur vel tesserae vel tubarum, vel re vera signa militaria. {{anchor+|264|Ad v. 264}} Quales sub nubibus atris altis modo. {{anchor+|265|Ad v. 265}} Strymoniae vero grves a fluvio Thraciae Strymone, iuxta quem habitant. haec autem comparatio non ad telorum pertinet iactum, sed ad Troianorum clamorem. {{anchor+|266|Ad v. 266}} Fugiuntque notos aut quosvis ventos frigidos: nam etiam grues significant tempestatem futuram, ut in georgicis legimus "aut illum surgentem vallibus imis aeriae fugere grues": aut re vera 'notos'; horum enim calorem fugiunt cum revertuntur in Thraciam ex Aegypto. secundo num laeto? Troianorum clamor ex gaudio. {{anchor+|269|Ad v. 269}} Adlabi classibus aequor cum classibus labi; aut aequore classem labi. quidam ita exponunt, ut hoc ad phantasiam Rutulorum referant, quoniam admirantibus his unde tanta fiducia animos Troianorum incessisset, repentina facies multarum navium adpropinquantium perinde visa est, atque si ipsum aequor cum classibus allaberetur. {{anchor+|270|Ad v. 270}} Ardet apex capiti ex sequentibus intellegimus Aeneae armorum fieri descriptionem; nam dicturus est 'at non audaci Turno fiducia cessit', quamvis talia arma conspiceret. si tamen primam respicias conexionem, quasi de Turno videtur dicere: quod non procedit. 'apex' coni altitudo hoc loco. est autem Homeri et locus et comparatio. hoc autem iste violentius posuit, quod ille stellae tantum facit comparationem, hic etiam stellae pestiferae, respiciens quas clades Rutulis sit inlaturus Aeneas. possumus tamen 'apex capiti' accipere utrumque eum fuisse conplexum cum dicit 'ardet apex capiti cristisque a vertice flamma funditur', et sacerdotis per apicem et viri fortis facere mentionem. dicitur autem apex virga, quae in summo pilleo flaminum lana circumdata et filo conligata erat, unde etiam flamines vocabantur. hoc autem nomen a veteribus tractum est: apere enim veteres ritu flaminum adligare dicebant; unde apicem dictum volunt. {{anchor+|272|Ad v. 272}} Cometae sanguinei lugubre rubent pro 'lugubriter'. cometae autem latine crinitae appellantur. et stoici dicunt has stellas esse ultra XXXII. quarum nomina et effectus Avienus, qui iambis scripsit Vergilii fabulas, memorat. Plinius etiam Secundus dicit, cometas stellas esse naturales, quae apparent certis temporibus. item hoc quoque commemorat, cometas fieri de planetis quinque, unde interdum bonum, interdum pessima significant. nam si de Venere aut Iove fiant, optima praenuntiant; si de Marte aut Saturno, deteriora: nam Mercurialis semper talis est, qualis ille cui cohaeret; unde et minister deorum fingitur. hinc est ergo quod modo ait 'cometae sanguinei lugubre rubent', id est noxii. hanc stellam Electram dicunt, cum qua Iuppiter concubuit. quae cum Troiam ardentem videret, capillum lacerabat atque ita in astra est recepta. sane Avienus cometarum has differentias dicit: stella, quae obliquam facem post se trahens quasi crinem facit, Hippius vocatur. ista si ab occasu solis in ortum veniat, mala Persidi et Syriae ostendit; si ad meridiem attenderit, Africam et Aegyptum a malis relevat, solis pecoribus pestem denuntians; si septemtrionem respexerit, Aegyptum bellis et miseriis premit; si occidentem attenderit, gravat Italiam et quicquid ab Italia usque ad Hispanias tenditur; si a meridie in septemtrionem ierit, a bellis quidem externis securitatem denuntiat, sed seditiones domesticas significat. alter cometes est, cui ex gladio nomen est, nam Graece ξιφίας appellatur. cuius tractus est longior et pallidus color, neque comas habere dicitur, et hebetior eius flamma est. qui si orientem attenderit, regem Persidis dolis significat appetendum, denuntiat et bella; etiam Syrios pari conditione involvit; et Libyam atque Aegyptum fraude et insidiis nuntiat posse laborare. quod si occidentem attenderit, foedera nocua regionis eius regi significat, quae dicit per puellam conrogatam in nuptias posse dissolvi. alter cometes est, qui lampas appellatur et quasi fax lucet. hic cum orientem attenderit, omnes illas orientis partes dicit nebulis posse laborare frugesque eorum caliginoso aere corrumpi; si meridiem attenderit, Africam dicit siccitate et serpentibus posse laborare; si occidentem spectaverit, Italiam dicit adsiduis fluminum inundationibus laborare; si septemtrionem viderit, famem gentibus septemtrionalibus significat. est etiam alter cometes, qui vere cometes appellatur; nam comis hinc inde cingitur. hic blandus esse dicitur. qui si orientem attenderit, laetas res ipsi parti significat; si meridiem, Africae aut Aegypto gaudia; si occidentem inspexerit, terra Italia voti sui compos erit. hic dicitur apparuisse eo tempore quo est Augustus sortitus imperium; tunc denique gaudia omnibus gentibus futura sunt nuntiata. si septemtrionem attenderit, prospera universa significat. est alter cometes in tympani modum, qui nec valde lucet, et electri colorem habet, quem disceum vocant. iste quoniam ex uno loco non solet gigni, orbi terrarum caedes, rapinas, bella et cetera mala significat. sextum cometen appellari ex regis Typhonis nomine Typhonem dicunt, qui semel in Aegypto sit visus, qui non igneo, sed sanguineo rubore fuisse narratur; globus ei modicus dicitur et tumens, crinem eius tenui lumine apparere ferunt, qui in septentrionis parte aliquando fuisse dicitur. hunc Aethiopes dicuntur et Persae vidisse et omnium malorum et famis necessitates pertulisse. quarum †ple vel inpleniores differentias, vel in Campestro vel in Petosiri, siquem delectaverit, quaerat. {{anchor+|273|Ad v. 273}} Sirius ardor Sirius stella est in ore canis, quae, ut in tertio diximus, quantum in ipsa est, pestifera est, sed pro qualitate adiacentium aut vincitur aut maioribus utitur viribus: hinc est quod, cum certo tempore semper oriatur, non semper est noxia. sed secundum physiologicos, idcirco ‹canis› caloris sidus putatur, quod id animal igneam vim habet: nam quod natura inimicum umorem habeat, propterea fieri ut aegre aquam hauriat ad restinguendam sitim: nam ideo eos, qui rabidi canis morsu continguntur, aquam refugere et, ni cito subveniatur, perire siti, quia †nifus eius animalis, quod contrarium umori sit, similiter in corpore humano saeviat. {{anchor+|275|Ad v. 275}} Laevo noxio hic, ut "si mens non laeva fuisset": alibi pro bono, ut "siquem numina laeva sinunt". an potius 'laevo' notio, quia canis circa austrum est et astrologi notia quae sunt in caelo sinistra vocant? quod autem ait 'contristat lumine', cum de stella loqueretur, quam armis splendentibus comparavit, bene hoc Statius ad ipsa arma transtulit, dicens "armaque in auro tristia". {{anchor+|277|Ad v. 277}} praecipere pro 'praecipiendi et depellendi'. {{anchor+|279|Ad v. 279}} Quod votis optastis adest magna ars persuadentis est, ut quod cupit fieri, in praeiudicium trahat. sic hoc loco quia vult Turnus, ut optent pugnam eius socii, hanc eos semper dicit optasse. perfringere dextra fortiter facere. et bene verbo usus est militari. {{anchor+|280|Ad v. 280}} In manibus non iam in votis, sed in manibus res est. esto pro 'sit': tertia namque persona est. 'referto' autem pro 'referat'. {{anchor+|281|Ad v. 281}} Referto facta patrum alii hic distinguunt, ut sit, referat modo unusquisque facta patrum et laudes. et secutus Sallustium hoc dixit, qui ait, Hispanorum fuisse, ut in bella euntibus iuvenibus parentum facta memorarentur a matribus. alii distinguunt 'nunc magna referto facta', ut duas res dixerit: nunc unusquisque et suorum factorum meminerit, et laudis parentum. {{anchor+|283|Ad v. 283}} egressique si 'egressi', figurate dictum est. {{anchor+|284|Ad v. 284}} avdentes fortuna ivvat Terentianum "fortes fortuna adiuvat". et potest haec sententia et superioribus adplicari et per se separatim intellegi. {{anchor+|285|Ad v. 285}} Versat quos ducere contra cogitat quidem, sed non facit, ne diviso exercitu utrobique vincatur: quod sequentia indicant, nam paulo post dicturus est 'et rapit acer totam aciem in Teucros'. {{anchor+|286|Ad v. 286}} Concredere 'con' vacat. {{anchor+|287|Ad v. 287}} Altis 'puppibus', non 'pontibus'. {{anchor+|288|Ad v. 288}} Pontibus transtris, scalis navium. servare pro 'servaverunt'. {{anchor+|289|Ad v. 289}} Langventis tranquilli. brevibus vadis. se credere pro 'crediderunt'. {{anchor+|290|Ad v. 290}} Per remos id est scaphis. et deest 'descendunt'. {{anchor+|291|Ad v. 291}} Non spirant legitur et 'sperat', quod et melius est: nam dum vada esse non sperat, incidit in ea. non sperat] quia 'fracta non remurmurat unda, sed mare inoffensum crescenti adlabitur aestu'. {{anchor+|293|Ad v. 293}} precatur modo cum precibus hortatur. {{anchor+|295|Ad v. 295}} Tollite ferte ad celeritatem nimiam dictum est. findite rostris militari felle dictum est, ut etiam terra ipsa quodam modo sentiat hostis adventum. {{anchor+|297|Ad v. 297}} Statione statio est portus temporalis; nam portus est ubi hiematur. sed modo statio siccum litus significat: hoc enim dicit: potiar terra, et navem frangere non recuso. {{anchor+|302|Ad v. 302}} Innocvae innocuus est cui non nocetur, innoxius qui non novit nocere; sed hoc poetae plerumque confundunt. 'innocuae' quibus non sit nocitum; alibi "litus innocuum", quod non noceat. sed non puppis tua ἐπιδιόρθωσις et προσφώνησις . {{anchor+|303|[[Aeneis/Liber X#300|303.]]}} {{sc|dorso iniquo}} dorsum est durior harena, quae remeantibus fluctibus et euntibus plerumque densetur et in modum saxi durescit, quod a nautis pulvinus vocatur, a Graecis {{graeca|''θῖν''}}: {{wl|Q6691|Homerus}} {{graeca|''παρὰ θῖνα πολυφλοίσβοιο θαλάσσης''}}.<ref>[[:el:Οδύσσεια/ν#v215|Οδύσσεια ν.219]]</ref><ref>[[:el:Ιλιάς/Α#v30|Ιλιάς Α.34]]</ref><ref>[[:el:Ιλιάς/Ι#v180|Ιλιάς Ι.182]]</ref> {{wl|Q722683|Probus}} ‘''vadi dorso''’ pro ‘''vado''’ dictum putat, ut in georgicis <[[Georgicon (Greenough)/Liber III#435|3.436]]> “''dorso nemoris''”. {{sc|iniquo}} sibi nocenti. {{anchor+|304|Ad v. 304}} sustentata non ab alio, ut "fratremque ruentem sustentat dextra", sed quasi ἀνακωχεύουσα : vel 'sustentata' cum sustentaretur. Melissus 'sustentata' pro suspensa accipit: nam ideo et 'anceps' est, cum huc atque illuc nutaret. fluctusque fatigat subaudis 'eam': nam 'fluctus' nominativus est singularis. {{anchor+|305|Ad v. 305}} Exponit in undis ideo 'in undis', non 'in undas', quia in ipso loco res agitur, nec est mutatio. {{anchor+|306|Ad v. 306}} fragmina antique dictum: nam 'fragmenta' dici debere non nulli adserunt. {{anchor+|311|Ad v. 311}} Omen pugnae Sallustius "pugnam illam pro omine bello futuram". ideo ergo 'omen', quia, sicut nunc, sic ubique vincet Aeneas. invasit agrestes quia dixit "et latos vastant cultoribus agros". {{anchor+|312|Ad v. 312}} Therone hoc nomen in Pindaro lectum est tantum. et bene in honorem victoris victum laudat. {{anchor+|314|Ad v. 314}} Tunicam squalentem splendentem loricam. 'squalentem auro' splendentem auro. et significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti: squalere enim dictum a squamarum crebritate atque asperitate, quae in serpentum pisciumve coriis visuntur: alibi "quem pellis aenis in plumam squamis auro conserta tegebat", et alibi "iamque adeo rutilum thoraca indutus aenis horrebat squamis". quidquid igitur inculcatum obsitumque aliqua re erat squalere dicebatur. havrit 'ferit' modo significat, sed non nudum latus, sed quod aperuerat: et putatur hysteroproteron. quidam militarem elocutionem putant: cum enim a latere quis aliquem adortus gladio occidit, 'haurit illum' dicunt. {{anchor+|316|Ad v. 316}} Et tibi phoebe sacrum omnes qui secto matris ventre procreantur, ideo sunt Apollini consecrati, quia deus est medicinae, per quam lucem sortiuntur: unde Aesculapius eius fingitur filius; ita enim eum procreatum supra diximus. Caesarum etiam familia ideo sacra retinebat Apollinis, quia qui primus de eorum familia fuit, exsecto matris ventre natus est, unde etiam Caesar dictus est: licet varia de etymologia huius nominis dicantur, ut diximus supra. {{anchor+|317|Ad v. 317}} Quod licvit parvo legitur et 'cui licuit'. et respexit ad illud, quod ferrum nunc iuvenis vitare non potuit, quod parvus evasit. nec longe pro 'nec multo post', adverbium loci pro temporis antique. {{anchor+|320|Ad v. 320}} ivvere manus id est suae. {{anchor+|321|Ad v. 321}} Usque tamdiu, donec. dum terra donec [in] terra. labores praebvit nove dixit, cum bona praeberi dicantur. an ideo 'praebuit', quod haec Herculi profuerunt, ut ad inmortalitatem per ista perveniret. {{anchor+|322|Ad v. 322}} Ecce pharon legitur et 'Pharo', ut "it clamor caelo", ut sit dativus ab eo, quod est 'hic Pharus'. si autem 'Pharon' legeris, figuratum est; nam de nominativo transit ad dativum, dicens 'clamanti'. inertes aut quod alii inertiam obiecerint: aut quia, ubi pugnari oportet, loqui inertis est. {{anchor+|324|Ad v. 324}} Flaventem malas flaventes malas habentem, primae aetatis. et est ordo: tu quoque Cydon miserande iaceres, dum sequeris Clytium flaventem prima lanugine malas, id est dum adulescentem sectaris, cuius amore flagrabas: qui iuvenum tibi semper erant. {{anchor+|325|Ad v. 325}} Infelix nova gavdia cydon de Cretensibus accipimus quod in amores puerorum intemperantes fuerunt: quod postea in Laconas et in totam Graeciam translatum est, adeo ut et Cicero dicat in libris de re publica, obprobrio fuisse adulescentibus si amatores non haberent. propter quod poeta Cydonem inducit amatorem. novimus autem Cydonas Cretenses dici. sane 'Cydon' quando nomen est proprium, 'Cy' naturaliter producit; si appellativum, corripit 'Cy', ut "Parthus sive Cydon, telum inmedicabile torsit". tamen Statius etiam in proprio corripuit, ut "haec regi promissa Cydon haec Lampe dabamus": quod fecit, abutens licentia qua utimur in propriis nominibus. nova gavdia quem tunc primum amare coeperat. {{anchor+|326|Ad v. 326}} Stratus id est paene. securus amorum hoc loco 'oblitus': aliter "securus amorum germanae", id est contemnens, non curans. {{anchor+|327|Ad v. 327}} Miserande pro 'miserandus'; nam pro nominativo vocativum posuit, ut contra "socer arma Latinus habeto": licet illic possit accipi 'socer arma Latinus habeat': nam 'habeto' et secunda et tertia persona est. tamen etiam et alibi nominativum pro vocativo posuit, ut "corniger Hesperidum fluvius regnator aquarum". {{anchor+|328|Ad v. 328}} Stipata cohors id est unanimiter veniens. {{anchor+|329|Ad v. 329}} septem numero hoc est pro 'septem': et deest 'quia': veteres enim ita enuntiabant: Lucilius in IV. "hi prae se portant ingentes munere pisces triginta numero". an potius proprie? credibile est enim ut saepius iecerint. septenaque tela more suo pro 'septem', ut 'bina' pro duobus: "frenaque bina". {{anchor+|331|Ad v. 331}} stringentia corpus quidam ἐμφατικώτερον putant, id est iam stringentia. alii participium praesens pro futuro accipiunt, id est quae nisi essent deflexa, stringere habuerant. deflexit partim s. c. alma venus male ait Donatus, hoc loco ante dictorum oblitum esse Vergilium, quod post Iovis prohibitionem bellis facit numina interesse, non respiciens, Iovem magis deos hortatum esse in foedera, quam a bellis prohibuisse: nam et paulo post tam Iuno, quam Iuturna bellis intererunt. {{anchor+|332|Ad v. 332}} Achaten omnia nomina quae in 'tes' exeunt, vocativum in 'a' mittunt, ut 'Achates Achata', 'Thymoetes Thymoeta'. {{anchor+|333|Ad v. 333}} Suggere tela mihi ordo est: suggere tela mihi, quae in campis Iliacis in Graecorum stetere corporibus: nullum enim dextera mea in Rutulos sine causa iaculabitur telum eorum, quae iam sunt caede hostium comprobata. qui vero 'steteruntque in corpore Graium' per coniunctionem, non per pronomen legunt, hi non 'que' sed 'autem' debuisse dici putant, et mutatam a poeta coniunctionem. alii 'que' coniunctionem pro 'enim' ponunt, ut "primaque oriens erepta iuventa est". {{anchor+|336|Ad v. 336}} Transverberat scindit. {{anchor+|338|Ad v. 338}} hvic frater subit 'huic subit' id est prope venit. {{anchor+|339|Ad v. 339}} Traiecto missa lacerto quae fuerat missa retro acto lacerto. {{anchor+|340|Ad v. 340}} Protinus iugiter, continue. tenorem currendi modum, id est eodem impetu fertur. {{anchor+|341|Ad v. 341}} Moribunda morienti similis. quod ita esse etiam Sallustius comprobat et ostendit, qui ait "quasi vitabundus per tramites et saltuosa loca exercitum ductare": nam Iugurtha non vitabat legatum, sed se eum vitare simulabat. nam quia nomen est, ideo significat similitudinem, non passionem. quod si participialiter diceretur, a passivo veniret: omnia enim a passivo participia in 'dus' exeunt. moribunda similis morienti: non enim participialiter aliquid significat, sed nominis habet significationem. nominis autem significatio similitudinem habet, non passionem. quando dico 'moriturus est', vere moriturus est; moribundus autem non vere, sed similis morienti est: unde et Sallustius dixit "quasi vitabundus". nervis aut necessarie additur 'nervis', aut 'nervis' tantum 'pependit'. {{anchor+|342|Ad v. 342}} Fratris de corpore rapto si diceret 'fratrum de corpore', speciosius esset: quod ideo omisit, quia hasta Alcanoris tantum vulneraverat manum, in Maeonis vero haeserat corpore. {{anchor+|344|Ad v. 344}} est licitum quoniam non contra dixerat. femur 'femur' dicimus, quia legitur et declinatur 'huius femoris'; illius vero ablativi non invenitur nominativus "laetus eripit a femine", licet Caper in libris enucleati sermonis dicat 'femen'; sed non ponit exemplum. ergo aut 'hoc femur', aut 'hoc femen': nam 'femus' non dicimus penitus. {{anchor+|345|Ad v. 345}} Hic curibus hoc est 'tunc'. et est ordo: tunc fidens primaevo corpore advenit Clausus Curibus, qui erat de Curibus, ut "Verres Romulia": aut 'fidens Curibus', id est multitudine, ut "ecce Sabinorum prisco de sanguine magnum agmen agens Clausus". {{anchor+|346|Ad v. 346}} Rigida id est tenens eam, non vibrans et iaciens. {{anchor+|350|Ad v. 350}} Boreae de gente suprema aut originem ducentes a Zetho et Calai, qui filii Boreae et Orithyiae nymphae fuerunt, ut 'de gente' de genere accipiamus: aut certe in hyperboreis montibus natos, unde est origo venti Boreae. 'suprema' autem pro 'supremi Boreae'. si autem, ut quidam volunt, Boream principium generis accipiamus, erit 'suprema' dictum pro 'summa': quod si ventum intellegimus, 'suprema' ultima modo: sicut ‹enim› dictum est, initium flandi Boreas concipit ‹ab hyperboreis montibus›. ismara Thraciae civitas a monte Ismaro dicta. hic autem feminino 'Ismara', quia patriam dixit, ibi neutro "iuvat Ismara Baccho conserere". {{anchor+|354|Ad v. 354}} Expellere tendunt hoc est loco se invicem movere contendunt. {{anchor+|355|Ad v. 355}} Limine decenter dictum, id est in litore. {{anchor+|356|Ad v. 356}} Magno aethere id est aere in magno; nam venti in aethere non sunt, sed in aere: sic supra "atque aethera tranant cum sonitu" pro 'aerem'. {{anchor+|359|Ad v. 359}} Obnixa omnia contra mare mari, nubes nubibus, venti ventis. legitur et 'obnixi', ut referatur ad ventos. {{anchor+|361|Ad v. 361}} Haeret pede pes pro 'pedi'; nam antiptosis est. et est Homeri versiculus. {{anchor+|362|Ad v. 362}} rotantia ut "Eleusinae matris volventia plaustra": 'rotantia' ergo quae rotantur. {{anchor+|363|Ad v. 363}} torrens non Tiberis, sed quicumque alius fluvius ad tempus crescens. {{anchor+|364|Ad v. 364}} insvetos acies inferre pedestres quia saxis, quae torrens intulerat, inpediti Arcades, omissis equis pedestrem pugnam insueti inierant et a Latinis pellebantur. arcadas accusativus est pluralis, cuius ultima syllaba ideo brevis est, quia nominativus pluralis 'es' terminatur, ut 'hi Arcades', ut 'delphines delphinas'. {{anchor+|365|Ad v. 365}} Latio sequaci metonymia pro 'Latinis', ut alibi "invadunt urbem somno vinoque sepultam". {{anchor+|366|Ad v. 366}} Dimittere quando 'quando' siquidem. et est Romanae militiae: nam in locis inpeditis equos comitibus dabant et pedestri certamine confligebant. {{anchor+|369|Ad v. 369}} Quo fugitis hoc amare dictum est. et iam preces sequuntur. per vos et fortia facta adiurat eos per ipsorum facta, quoniam non habet puer proprios titulos: nam est ei prima militia. {{anchor+|370|Ad v. 370}} per ducis evandri melius 'ducis', quam si dixisset 'regis': hoc enim nomen exprimit ducentem in proelia: Sallustius "quo cupidius in ore ducis se quisque bonum et strenuum ostentantes" non dixit 'proconsulis'. devictaque bella finita, exhausta: nam hostis vincitur, non bellum. {{anchor+|371|Ad v. 371}} subit succedit, ut "cui deinde subibit". lavdi ut solet, virtuti: potest et proprie intellegi. {{anchor+|372|Ad v. 372}} Fidite ne pedibus dativus est 'pedibus': nam 'fido tibi' dicimus. {{anchor+|374|Ad v. 374}} Hac vos et pallanta ducem patria alta reposcit hoc vult patria, ut per caedes hostium revertamur. {{anchor+|375|Ad v. 375}} Numina nulla premunt argumentatur a facili, dicens, non contra deos, sed contra mortales bella tractamus. {{anchor+|377|Ad v. 377}} Ecce maris quod est efficax, in fine posuit: nam dicit eos quo fugiant non habere, cum terra teneatur ab hostibus, mare autem pedibus transire non possint. castra vero ingredi turpissimum est: aut certe etiam hoc inpossibile, si ab hostibus obsidentur, ut quidam volunt, intellegentes 'et rapit acer totam aciem in Teucros' scilicet suam, quam ducebat, ceteris relictis. magna clavdit nos obice pontus periphrasis, id est mari claudimur. et modo usus habet, ut 'hic obex' dicamus, unde quidam 'magno obice' legunt. antiqui etiam 'haec obex' dicebant, secundum quod est 'magna obice'. hinc est quod non nulli vitant generis dubietatem et legunt 'magni', scilicet 'maris'. Caper tamen in libris dubii generis probat dici et 'hic obex' et 'haec obex', quod, ut diximus, hodie de usu recessit. {{anchor+|378|Ad v. 378}} Troiam id est castra Troianorum. {{anchor+|379|Ad v. 379}} densos prorumpit in hostes ut eos hortaretur exemplo. {{anchor+|380|Ad v. 380}} Fatis iniquis exitum praeoccupavit futurum. {{anchor+|381|Ad v. 381}} Magno pondere hoc est magni ponderis, ut "aere cavo clipeum" pro 'aeris cavi'. {{anchor+|383|Ad v. 383}} Receptat ideo frequentativo usus est, quia haerentem hastam ossibus avellere facile non poterat. et expressit moram quandam et molitionem extrahentis. ergo 'receptat' est frequenti concussione divellit. tale est et illud "clipeoque sinistram insertabam aptans". {{anchor+|384|Ad v. 384}} quem non super occupat 'quem super' Lagum, subauditur 'stantem'. super occupat quem non desuper occupat: ideo autem 'desuper', quia Pallas ad evellendam hastam fuerat inclinatus. {{anchor+|385|Ad v. 385}} Nam pallas ante rventem dum furit ordo est: nam eundem Pallas ante excipit, id est dolo interimit; ille enim incautus fuerat, furens propter crudelem mortem sodalis, unde et incautus fuerat. {{anchor+|387|Ad v. 387}} Tumido in pulmone et naturaliter tumido, et quia furebat. 'in pulmone' autem 'recondit' archaismos est pro 'in pulmonem'. {{anchor+|388|Ad v. 388}} hinc sthenium petit pro 'tunc', loci adverbium pro temporis. rhoeti de gente vetusta anchemolum haec fabula in Latinis nusquam invenitur auctoribus. Avienus tamen, qui totum Livium iambis scripsit, hanc commemorat, dicens Graecam esse. Rhoetus ergo Marrubiorum rex fuerat in Italia, qui Anchemolo filio Casperiam superduxit novercam: hanc privignus stupravit. quo cognito cum eum pater persequeretur et ad poenam vocaret, fugiens ille se ad Turnum contulit: ad Daunum. merito ergo in bello Turni Dauni filio Anchemolus gratiam reddit. 'gente' autem 'vetusta' ideo, quia a Phorco, deo marino, originem ducere legitur. hoc totum Alexander Polyhistor tradit, quem Lucius Sulla civitate donavit. {{anchor+|390|Ad v. 390}} vos etiam gemini ut supra "tu quoque flaventem prima lanugine malas". {{anchor+|392|Ad v. 392}} Svis etiam suis: Lucanus "et amissum fratrem lugentibus offert". et est absolutum, suis omnibus, non suis parentibus tantum. {{anchor+|393|Ad v. 393}} Discrimina differentias. {{anchor+|394|Ad v. 394}} Thymbre pro 'Thymber', metri causa metaplasmum fecit: ipse enim superius 'Thymber' dixit. evandrius possessivum est modo, non patronymicon. {{anchor+|395|Ad v. 395}} decisa svum mire 'suum', tamquam dominum, a quo fuerat separata. {{anchor+|396|Ad v. 396}} Semianimesque micant digiti ferrumque retractant Ennii est, ut "oscitat in campis caput a cervice revulsum, semianimesque micant oculi lucemque requirunt": quem versum ita ut fuit, transtulit ad suum carmen Varro Atacinus. {{anchor+|397|Ad v. 397}} Tuentes modo videntes, alibi defendentes significat. {{anchor+|398|Ad v. 398}} Dolor et pudor sic de Mezentio "aestuat ingens uno in corde pudor mixtoque insania luctu". alii dolorem alicuius studii ardorem et promptam gloriae cupiditatem veterum more dictum volunt, ut Graeci πόνον appellant: Lucilius in quinto "nam omnibus unus dolor est captus labosque". {{anchor+|399|Ad v. 399}} Fugientem rhoetea praeter id est praeterfugientem. {{anchor+|400|Ad v. 400}} tantumque morae fuit ilo subaudis: ad mortem Ili hoc spatium fuit tantum, et haec sola mora, quo minus Ilus periret. de cuius morte cum nihil dicat, intellegendum est. {{anchor+|402|Ad v. 402}} intercipit quia intercipi aliena dicuntur. tevthra ab eo quod est 'hic Teuthras huius Teuthrae', quomodo 'Aeneas Aeneae'. {{anchor+|403|Ad v. 403}} Tyren ab eo quod est 'hic Tyres'. {{anchor+|404|Ad v. 404}} semianimis potest et 'semianimis' ab eo quod est 'semianimus' legi. {{anchor+|405|Ad v. 405}} Optato id est ex voto: per aestatem enim venti frequenter optantur et quasi contingere videntur ex voto, quia †difficuli aestate validiores sunt. {{anchor+|406|Ad v. 406}} dispersa ex diversis locis. {{anchor+|407|Ad v. 407}} mediis absolute dixit. extenditur una sicut duces diversis locis commissa proelia continuaverant. {{anchor+|408|Ad v. 408}} Acies vulcania ideo abusus est, quia comparatio ad bellum pertinet: nam de igne aciem dicere satis incongruum est: ergo 'acies Vulcania' vis ignis, quae late per campos effunditur. {{anchor+|409|Ad v. 409}} ille sedens non quasi Pallas, pugnantibus suis, nihil agat, sed comparatur illius securitati huius voluntas. victor cui vota processerunt, voti compos, ἐπιτυχών . ovantes abusio est, non proprietas. {{anchor+|410|Ad v. 410}} Coit omnis in unum id est conpellitur: unanimiter omnes fortiter faciunt. {{anchor+|411|Ad v. 411}} Sed bellis acer 'sed' modo inceptiva particula est, ut in Sallustio saepius, sicut 'at' interdum: nam non est coniunctio ratiocinantis. {{anchor+|412|Ad v. 412}} In sva colligit arma post scutum se clausit, alibi "et se collegit in arma". {{anchor+|415|Ad v. 415}} Elatam in ivgulum iugulo suo vulnus minantem. {{anchor+|417|Ad v. 417}} Fata canens quasi divinus. alii 'cavens' legunt; secundum quod non statim et divinus: nam et ab aliis audita cavere potuerat. {{anchor+|418|Ad v. 418}} Canentia lumina aut hypallage est pro 'ipse canens': aut physicam rem dixit; dicuntur enim pupillae mortis tempore albescere. {{anchor+|419|Ad v. 419}} Iniecere manum parcae traxerunt debitum sibi. et sermone usus est iuris: nam manus iniectio dicitur quotiens, nulla iudicis auctoritate expectata, rem nobis debitam vindicamus. telisque sacrarunt evandri multis experimentis ostenditur Vergilium subtiliter et aliud agentem ritum vetustissimorum sacrorum referre. hic ergo cum dicit 'telisque sacrarunt Euandri' docet, quidquid destinatum fuerit diis, id sacrum appellari. perveniri autem ad deos non posse, nisi libera ab onere corporis fuerit anima: quod nisi morte fieri non potest. oportune ergo his sacratum Halesum loquitur, cum inminebat interitus. {{anchor+|421|Ad v. 421}} Da nunc thybri pater vicinum invocat numen, circa cuius ripas bella tractantur: sic supra "tu dea, tu praesens nostro succurre labori". {{anchor+|422|Ad v. 422}} duri aut fortis, aut asperi et crudelis in hostes. {{anchor+|423|Ad v. 423}} Tua quercus in tuis ripis creata. sane superius de speciebus stativi augurii dictum est, in quibus capillorem esse diximus, quod hoc loco tangit. capillor autem dicitur cum auspicato arbor capitur et consecratur Iovi Fulguri: dicit enim his versibus 'da nunc, Thybri pater, ferro, quod missile libro, fortunam' et reliqua, 'haec arma exuviasque viri tua quercus habebit': hic ergo cum arborem nominat, videtur veteris ritus inducere mentionem. {{anchor+|424|Ad v. 424}} Avdiit modo exaudiit et ad effectum deduxit, paulo post tantum audiit, ut "audiit Alcides iuvenem". dum texit dum spoliat; nam tempus praesens est, non praeteritum ab eo quod est 'tego': sic Plautus "ego hunc hominem hodie texam pallio". et 'tegit' 'te' primam syllabam corripit, ut tantum positione longa sit. {{anchor+|425|Ad v. 425}} inermum et 'inermem' dicimus et 'inermum'. {{anchor+|426|Ad v. 426}} At non caede viri tanta perterrita sinit agmina subaudis 'esse'. {{anchor+|427|Ad v. 427}} primus abantem ideo 'primus', quia comites eius exemplum secuti sunt; nam infert 'sternitur Arcadiae proles sternuntur Etrusci' et 'agmina concurrunt ducibusque et viribus aequis'. {{anchor+|428|Ad v. 428}} oppositum obstantem, fortiter pugnantem. et quidam dubium volunt, utrum 'pugnae oppositum', an 'nodum pugnae', quod est melius. nodumque moramque bene addidit 'moram', ne 'nodum' aliud acciperemus: nam 'nodus' proprie est densa peditum multitudo, sicut 'turma' equitum, ut lectum est in disciplina militari. 'nodum' ergo pro difficultate accipe, quae vix possit resolvi. {{anchor+|430|Ad v. 430}} Grais inperdita corpora teucri quos Graeci perdere nequiverunt. Teucros autem accipimus quos secum duxit Aeneas; nam ait "quorum de numero qui sese in bella sequantur praestantes virtute legit". aliter non procedit: nam paulo post erupturi sunt qui obsidentur in castris. 'inperdita' autem quis ante hunc? {{anchor+|432|Ad v. 432}} Extremi addensent acies Lucanus "quantum pede prima relato constringit gyros acies". 'denseo' autem secundae coniugationis est. nec turba moveri tela manvsque sinit Lucanus "gladiosque suos conpressa timebat". quidam sane 'turbam' multitudinem accipiunt; nam plurali numero 'turbas' perturbationes dixerunt et strepitus: unde et Terentium "turbas lampadas" propter strepitum volunt dixisse, cum parcus senex ‹nec]2 puerperam per publicum duci suadeat nec strepitum per turbas adhiberi. {{anchor+|438|Ad v. 438}} Maiore sub hoste sub hostilitate: nam sub diversis hostibus pereunt. {{anchor+|439|Ad v. 439}} monet succedere lavso expositio talis est: monitus a sorore continuo secat agmen, atque ut vidit socios. {{anchor+|442|Ad v. 442}} feror pro 'ferri debeo', id est ire debeo. {{anchor+|443|Ad v. 443}} cuperem ipse parens spectator adesset aspere et amare dictum: multa enim mala graviora videntur si ante oculos nostros eveniant, quam si audiantur. tale est et in secundo de Polite "qui nati coram me cernere letum fecisti": non enim obicit Pyrrho, quod occiderit, quia hoc ius belli exigebat, sed quare vidente patre: et his similia, ut "inpositique rogis iuvenes ante ora parentum" et "an fratris miseri letum ut crudele videres?" et "vidi oculos ante ipse meos" et "victum tendere palmas Ausonii videre". {{anchor+|444|Ad v. 444}} Aequore ivsso pro 'ipsi iussi'. et est usurpatum participium: nam 'iubeor' non dicimus, unde potest venire 'iussus'. sic ergo hic participium usurpavit, ut Horatius verbum, dicens "haec ego procurare et idoneus imperor et non invitus". ergo satis licenter dictum est, adeo ut huic loco Probus [hic corruptum] alogum adposuerit. {{anchor+|445|Ad v. 445}} Tum deinde. {{anchor+|446|Ad v. 446}} stupet in turno id est in Turnum intuens. {{anchor+|447|Ad v. 447}} omnia quae omnia? an circa Turni arma et corpus? {{anchor+|448|Ad v. 448}} Tyranni regis superbi. {{anchor+|449|Ad v. 449}} Aut spoliis ego iam raptis lavdabor opimis aut leto insigni dilemma argumentum, quod est ab utraque parte firmissimum et concludit adversarium. spoliis opimis quae dux duci detrahit, ut diximus supra, sunt spolia opima. {{anchor+|450|Ad v. 450}} sorti pater aequus utrique est 'sorti' pro 'casui' et 'fortunae'. aequus hoc est aequo animo feret, si cecidero: quia dixerat Turnus 'cuperem ipse parens spectator adesset'. {{anchor+|452|Ad v. 452}} Frigidus arcadibus coit in praecordia sanguis praesagio mortis futurae. {{anchor+|453|Ad v. 453}} pedes apparat ire ne videatur pugnae iniquitate vicisse. {{anchor+|454|Ad v. 454}} Specula cum vidit ab alta hoc ad currus altitudinem spectat, leo ad Turni violentiam atque feritatem. et est ordo: utque leo advolat, talis est Turni imago venientis. {{anchor+|457|Ad v. 457}} Contigvum postquam vidit eum venisse intra iactum teli, scilicet ut posset feriri. {{anchor+|458|Ad v. 458}} Ire prior pallas subaudis 'voluit'. alii 'ire' pro 'it' legunt, ut sit infinitivus pro indicativo. si qua si quo modo. fors fortuna. et dictum est propter illud "audentes fortuna iuvat". avsum num pro 'audentem'? {{anchor+|460|Ad v. 460}} per patris hospitium deest 'mei'. {{anchor+|461|Ad v. 461}} Te precor alcide supra contra inferiorem hostem fluminis imploravit auxilium: nunc contra hostem maiorem viribus deum invocat virtute praestantem. {{anchor+|462|Ad v. 462}} Cernat semineci ad illud quod ait Turnus 'cuperem ipse parens spectator adesset' hic dicit 'ipse suum cernat interitum'. {{anchor+|463|Ad v. 463}} Victoremque ferant morientia lumina turni Donatus dicit 'meminerint', sed melius est 'sustineant', quasi pondus et poenam: nec enim meminisse possunt oculi. {{anchor+|465|Ad v. 465}} Lacrimasque effundit inanes hic ostendit eventum futurum. {{anchor+|467|Ad v. 467}} Stat sva cuique dies sectis philosophorum poetae pro qualitate negotiorum semper utuntur, nec se umquam ad unam alligant nisi quorum hoc propositum est, ut fecit Lucretius, qui Epicureos tantum secutus est. scimus autem inter se sectas esse contrarias: unde fit ut in uno poeta aliqua contraria inveniamus, non ex ipsius vitio, sed ex varietate sectarum. illud namque quod ait in quarto "sed misera ante diem", Epicureorum est, qui casibus cuncta concedunt: nunc quod dicit 'stat sua cuique dies', stoicorum est, qui dicunt fatorum statuta servari. sane prudenter fecit ut fluxam et vagam opinionem Epicureorum daret homini, id est sibi, — nam illud ex persona poetae dictum — hanc autem validam daret Iovi: nam stoici et nimiae virtutis sunt et cultores deorum. 'stat' autem fixa est. 'dies' vero tempus vitae; nam feminino usus est genere: cum enim masculino utimur, re vera diem significamus. sane prudenter negaturus a causa coepit, quia qui rogat, dum suspensus expectatione est, potest audire causam, cur sibi postea negatum sit; ceterum si statim neges, non admittit excusationem: ideo negaturus Iuppiter sic coepit. breve tempus vitae quia quandoque finitur: ipse paulo post "Rhaebe diu, res si qua diu mortalibus ulla est, viximus", item Cicero "quid est enim hoc ipsum diu, in quo est aliquid extremum?" {{anchor+|468|Ad v. 468}} Omnibus est magna consolatio, quae ostendit non esse dolenda communia. quis enim indignetur, contingere eum quod omnium est? sed famam extendere factis contra illud quod occurrebat, vitanda esse ardua, si communis omnibus mors esset, vita brevis, dicit ideo amandas esse virtutes, ut vitae brevitas fama et gloriae meritis possit augeri. {{anchor+|469|Ad v. 469}} Opus officium. {{anchor+|470|Ad v. 470}} Gnati deum ut Achilles Thetidis, Memnon Aurorae, Ascalaphus Martis. {{anchor+|471|Ad v. 471}} Sarpedon secundum Vergilii declinationem, ut "nothum Sarpedonis alti", paenultima habebit accentum in nominativo; secundum Homerum, qui et Sarpedontos et Sarpedonos facit, et ultima et paenultima syllaba habet accentum. etiam sva turnum multi 'et iam' legunt, ut sit 'ecce'. et pertinet ad consolationem si cito periturus est ille qui vincit. {{anchor+|472|Ad v. 472}} Metas fines, ut "his ego nec metas rerum nec tempora pono". pervenit bene ad exprimendum celerem mortis adventum praeterito usus est tempore. {{anchor+|473|Ad v. 473}} Rutvlorum reicit arvis respiciendo fecit partem feliciorem, ut "aspice nos hoc tantum": quicquid enim Iuppiter videt, admodum iuvat. reicit 're' naturaliter brevis est et eam pro longa posuit: sic alibi "reice, ne maculis infuscet vellera pullis": quod licet possit excusari, quia cum facit 'reieci', 'i' inter duas vocales posita, producit superiorem, ut dicamus longam eam esse spe, quia per declinationem longa futura est: tamen quia in hac re argumentum magis est quam ratio, dicamus ectasin factam, quae poetis plerumque conceditur. {{anchor+|475|Ad v. 475}} Fulgentem diripit ensem ne iacto telo inermis esset. {{anchor+|477|Ad v. 477}} Viam molita hoc est cum difficultate quaesivit: per quod et soliditas clipei, et minus firmus hastae iactus ostenditur. {{anchor+|478|Ad v. 478}} strinxit tactu modico praeteriit: ita enim ab antiquis dicebatur: et est significatio levis vulneris. {{anchor+|479|Ad v. 479}} ferro praefixum robur periphrasis hastae. {{anchor+|481|Ad v. 481}} Nunc mage sit legitur et 'nunc magis est', unus tamen sensus est. sed si 'mage' legamus, propter metrum dictum est pro 'magis', sicut etiam 'pote' pro 'potis': Persius "qui pote? vis dicam? nugaris, cum tibi, calve": quod adeo in usum venit, ut etiam in prosa inveniatur: Cicero in frumentaria "mage condemnatum hominem in iudicium adducere non posse". penetrabile pro 'penetrale' dicitur: nam quod penetrat 'penetrale' dicitur, quod autem penetratur 'penetrabile'. {{anchor+|482|Ad v. 482}} tot ferri terga non dicit quot terga, sed multa. {{anchor+|483|Ad v. 483}} cum pellis quidam 'pellis' humiliter dictum accipiunt. {{anchor+|484|Ad v. 484}} Cuspis ingens ita accipiendum est, ne incongruum sit, de puero si dixeris 'ingens pectus'. sane cuspidem abusive pro hastae mucrone posuit. {{anchor+|485|Ad v. 485}} Et pectus perforat hic subdistinguendum, ut 'ingens', sicut diximus, ad superiora possit referri. {{anchor+|487|Ad v. 487}} Animusque sequvntur 'animus' pro anima: nam animus consilii est, anima vitae. quidam secundum Epicureos animam per totum corpus divisam esse volunt, et exinde posse fieri ut quis amputata parte corporis vivat: animum vero esse τὸ ἡγεμονικὸν animae, sine quo vivere non possumus: ergo secundum sectam sibi notam poetam locutum. {{anchor+|488|Ad v. 488}} sonitum super arma dedere Homeri est ἀράβησε δὲ τεύχε' ἐπ' αὐτῷ . {{anchor+|491|Ad v. 491}} Referte evandro potest et hic distingui, potest et supra 'referte', ut sit 'Euandro remitto qualem meruit filium'. {{anchor+|493|Ad v. 493}} quidquid pro 'quodcumque': Plautus in Bacchidibus "quidquid est nomen sibi" (Bac. 25). solamen hvmandi est solacium dolentis scilicet patris: quia hoc solacium est viventium, humare defunctos. {{anchor+|494|Ad v. 494}} Stabunt constabunt. hoc ergo dicit: non illi parvo, non parvo periculo, constabunt Aeneae hospitia. et est proverbialis sensus. {{anchor+|496|Ad v. 496}} Baltei potest et synaeresis esse 'baltei', potest et hypermetrus versus; nam sequens a vocali inchoat. balteus autem a numero singulari masculini est tantum generis: Iuvenalis "balteus et tunicae et cristae": in numero vero plurali et neutri: idem Iuvenalis "quotiens rumoribus ulciscuntur baltea". {{anchor+|497|Ad v. 497}} Inpressumque nefas insculptum Danaidum nefas. Donatus tamen 'inpressum' dicit coactum, quod a patre conpulsae sunt facere. sane fabula talis est. Aegyptus et Danaus fratres fuere. sed cum inter eos contentio de Memphidis imperio fuisset, multis saepe †aduotus contumeliis Danaus fratri Aegypto cessit imperio et relicta ‹patria› ad Peloponnesum perrexit. cuius cives ibi rex factus a suo nomine Danaos appellavit. quod cum Aegyptum momordisset, veritus, ne Danaus de filiabus per generos et nepotes auxilia conquireret, fraude concepta, filiis suis quinquaginta fratris filias in matrimonium postulavit. quas Danaus, dolorem exilii retinens, mox promisit. sed cum factae essent nuptiae, sponsae omnes sponsos suos, monente patre Danao, nuptiali nocte necaverunt: sola Hypermestra servato Lynceo fugam dedit, qui post adeptus patruum Danaum interemit. hae Danaides apud inferos hanc poenam habuisse dicuntur, ut in dolium pertusum aquam mittant. nefas declinatione caret. sub nocte pro 'in nocte'. {{anchor+|499|Ad v. 499}} Clonus evrytides laus ab artifice, ut "mira quem fecerat arte Lycaon", item "divini opus Alcimedontis". caelaverat auro non auro caelaverat, sed in auro. {{anchor+|500|Ad v. 500}} ovat iactat, gloriatur. et est ordo, quo spolio potitus ovat gaudetque. {{anchor+|501|Ad v. 501}} Nescia mens hominum hoc ad Turnum pertinet: quia propter hunc periturus est balteum, quem nunc se sustulisse laetatur. {{anchor+|502|Ad v. 502}} servare modum num quia 'nescia', ideo 'nec servare modum'? sublata elata. {{anchor+|503|Ad v. 503}} Magno cum optaverit emptum 'magno emptum', scilicet pretio: sci et alibi "et magno mercentur Atridae". et est sensus talis: erit tempus quo Turnus optabit quovis pretio redimere, ne ipse Pallantem occidisse videatur. {{anchor+|505|Ad v. 505}} Multo gemitu cum multo gemitu. multo gemitu lacrimis: minus est hic 'cum'. {{anchor+|507|Ad v. 507}} O dolor hos duos versus plerique a poeta dictos volunt, alii a sociis qui reportant cadaver. 'dolor' autem propter illud 'haec te prima dies bello dedit, haec eadem aufert', 'decus' propter illud 'cum tamen ingentes Rutulorum linquis acervos'. {{anchor+|510|Ad v. 510}} mali tanti de morte Pallantis scilicet, ut postea inferantur quae praeterea addit. certior auctor id est nuntius verus. {{anchor+|511|Ad v. 511}} Tenvi discrimine leti modico mortis interstitio: per quod magna Pallantis virtus ostenditur, quo interempto omnis est in fugam conversus exercitus. {{anchor+|512|Ad v. 512}} Versis fugatis. {{anchor+|513|Ad v. 513}} latumque per agmen 'latum limitem ardens agit per agmen', id est facit: sic melius, quam si dicas 'latum per agmen'. ergo sic intellegamus, aut per ordinem, aut per hypallagen; nam et supra sic ait "haec ego vasta dabo et lato te limite ducam". {{anchor+|515|Ad v. 515}} Pallas evander in ipsis omnia sunt oculis erat rectum: Pallas, Euander, mensae quas advena primas tunc adiit, dextraeque datae, in ipsis omnia sunt oculis. sed perite scissa est narratio, per quam animus Aeneae perturbatus exprimitur. {{anchor+|517|Ad v. 517}} tunc adiit quidam 'tunc' pro 'quondam' accipiunt. {{anchor+|518|Ad v. 518}} quattvor hic ivvenes emphasis virtutis quod multos, quod iuvenes, quod armatos, quod rapit: minus enim fuerat si dixisset 'capit': unde in XI. "vinxerat et post terga manus, quos mitteret umbris inferias". {{anchor+|519|Ad v. 519}} Inferias quos immolet umbris inferiae sunt sacra mortuorum, quod inferis solvuntur. sane mos erat in sepulchris virorum fortium captivos necari: quod postquam crudele visum est, placuit gladiatores ante sepulchra dimicare, qui a bustis bustuarii appellati sunt. {{anchor+|520|Ad v. 520}} Captivo sanguine pro 'captivorum', ut "captivi pendent currus", item "captivaque vestis congeritur": et est, ut diximus, speciosus ornatus. {{anchor+|521|Ad v. 521}} Mago dativus est, ut supra "Ilo namque procul". contenderat adversum iecerat. {{anchor+|522|Ad v. 522}} ille astu 'astu' pro scientia bellica. subit subsidit. {{anchor+|524|Ad v. 524}} Per patrios manes et spes surgentis ivli per eas personas rogat, propter quas precatur. et bene, ut in belli calore, breviter omnes locos ad impetrandam veniam conplectitur. {{anchor+|526|Ad v. 526}} Penitus defossa talenta multi enim divitias suas obruebant: unde Horatius "quid iuvat inmensum te argenti pondus et auri furtim defossa timidum deponere terra?" sane melius 'infossa' diceret, quam 'defossa', ad quod est metri necessitate conpulsus: nam fugit dubiam syllabam. et quidam volunt, tria genera argenti vel auri poetam conplexum, signatum, factum, infectum: signatum, quod in vasis et signis, ut 'caelati argenti'; infectum quod in massis, ut 'infectique mihi'. atqui talentum non ad numerum solet, sed ad pondus referri; nisi forte usum temporis sui heroicis temporibus poeta voluerit applicare. {{anchor+|528|Ad v. 528}} Non hic victoria teucrum vertitur in meo scilicet interitu. Lucanus "non pondera rerum, nec momenta sumus". {{anchor+|529|Ad v. 529}} dabit discrimina 'dabit' aut conpensabit, aut faciet, ut "quas turbas dedit". 'discrimina' autem differentiam circa eventum et victoriam. {{anchor+|532|Ad v. 532}} Gnatis parce tuis 'talenta parce' per accusativum Plautine dictum, qui ait in Milite "parce vocem" (Mil. 1220). sane qui in Vergilium scripsit declamationes, de hoc loco hoc ait ex persona Aeneae: 'inprobus es, qui aut regi dones, aut filios exheredes'. 'parce' autem est secundum antiquos 'serva', ut apud Lucilium et Ennium invenitur. quod autem dicit 'gnatis parce tuis', cum supra dixerit 'gnatoque patrique', non est contrarium: nam 'liberos' etiam unum dicimus filium, adeo ut Terentius etiam filiam 'liberos' dixerit, ut in Hecyra "qui illum dignum decreverunt, suos cui liberos committerent", ubi pater de filio ad uxorem loquitur. ergo usurpavit, respiciens ad 'liberos', ut gnatos de uno diceret. commercia vicissitudines et ignoscendi facultatem; vel captivorum redemptionem. {{anchor+|533|Ad v. 533}} iam tum pallante perempto pro 'iam tum cum Pallantem peremit'. {{anchor+|534|Ad v. 534}} hoc patris Anchisae manes idem sentire et patrem et filium dicit, quasi hoc commodum ad illos pertineat. {{anchor+|537|Ad v. 537}} Nec procul haemonides hoc nomen licet possit esse patronymicon, quia in 'des' exit, ut dicamus Haemonis filius, tamen melius est ut id proprium esse dicamus, quia nusquam aliud nomen eius aut praemissum est aut secutum: ergo simile est patronymico, ut sit 'Haemonides' sicut Thucydides. {{anchor+|538|Ad v. 538}} Infula fascia in modum diadematis, a qua vittae ab utraque parte dependent: quae plerumque lata est, plerumque tortilis de albo et cocco. {{anchor+|539|Ad v. 539}} Insignibus armis Asper sic legit et utitur Sallustii exemplo, qui ait "equo atque armis insignibus": Probus vero 'insignibus albis' dicit legendum, ut vestes albas accipiamus, quae sunt sacerdotibus congruae, sicut Statius de Amphiarao dicit. {{anchor+|540|Ad v. 540}} agit campo insequitur per campum. {{anchor+|541|Ad v. 541}} Immolat quasi victimam, ut ille consueverat: nam hoc verbo ad sacerdotis nomen adlusit. sane immolari proprie dicuntur hostiae, non cum caeduntur, sed cum accipiunt molam salsam: Cato in originibus ita ait "Lavini boves immolatos, prius quam caederentur profugisse in †siciliam". ingentique umbra tegit aut magnitudine corporis sui, aut clipei obumbrat eius cadaver: aut 'ingenti umbra', id est morte tegit, ut "in aeternam clauduntur lumina noctem": aut 'ingenti umbra tegit' secundum usum accipiendum, id est insultatione eum opprimit et adumbrat, ut superatos dicimus adumbratos: aut 'ingenti umbra tegit' †aut inferior tegat adversum hostes a fortiore quod institutum vivunt causa spoliorum detrahendorum: sequitur enim 'arma Serestus lecta refert humeris'. serestus Serestos duos intellegamus, unum in castris et unum cum Aenea: nam Troiani nondum erupere de castris, ut intellegamus eum quem supra dixit. ergo duo sunt; nec mirum, cum et ipse dixerit, quod exemplo esse possit "Assaracique duo". {{anchor+|542|Ad v. 542}} Lecta refert proprie dixit: nam spolia quae aptantur tropaeis, legi dicuntur, id est eligi. tibi rex gradive ut "tibi, Phoebe, sacravit". tropaeum declinatio latina est, unde paenultima habebit accentum; in numero vero plurali quia tropaea dicimus, sicut Graeci, nec aliquid inde mutilamus, erit in antepaenultima accentus, sicut apud Graecos. {{anchor+|543|Ad v. 543}} Instavrant acies κατὰ τὸ σιωπώμενον ante fusas accipimus ex eo quod dixit 'instaurant'. vulcani stirpe creatus notandum stirpem de patre dictam, cum semper de longa generis significatione dicatur. {{anchor+|544|Ad v. 544}} veniens pro 'qui venerat'. {{anchor+|545|Ad v. 545}} Dardanides patronymicon a maioribus. anxyris ense sinistram quidam ex hoc volunt intellegi etiam Umbronem occisum: constat enim vere ab Aenea occisum, sicut ipse in catalogo ait "sed non Dardaniae medicari cuspidis ictum evaluit". {{anchor+|546|Ad v. 546}} deiecerat plusquamperfecto usus est ad exprimendam celeritatem, ut "suras incluserat auro". {{anchor+|547|Ad v. 547}} Dixerat ille aliquid proverbialiter dictum est, ac si diceret, non mirum sic occisum esse eum qui sibi plurimum adrogabat. Cornutus ut sordidum inprobat. {{anchor+|548|Ad v. 548}} Caeloque animum fortasse ferebat forte se exaequaverat caelo, ut de Aenea Drances "quibus caelo te laudibus aequem": aut 'ferebat' elevabat, quod solus esset maiore senectute victurus, debellatis omnibus, id est Aenea cum suis. {{anchor+|549|Ad v. 549}} longos pro 'multos'. {{anchor+|551|Ad v. 551}} Silvicolae favno dryope quem nympha crearat Faunus hoc loco quidam rusticus intellegendus est, non deus, sicut supra Anxyr, quem legimus Iovem. alii Fauni filium, sed antequam Faunus in deorum numero reciperetur. non nulli etiam nympham non deam volunt, sed Graece sponsam dictam, vel quae recens nupta sit, ne incredibile sit ex duobus numinibus procreatum esse mortalem: quamquam haec numina secundum Aristotelem aliquando moriantur: nam et Eryx, Veneris et Neptuni filius, ab Hercule occisus est. {{anchor+|552|Ad v. 552}} Ille reducta id est longa, ut "interea videt Aeneas in valle reducta". et intellegimus protenta hasta Tarquiti arma esse inpedita. alii 'reducta' retro acta dicunt, quod non procedit. {{anchor+|553|Ad v. 553}} inpedit non permisit usui esse ad protegendum Tarquitum. {{anchor+|555|Ad v. 555}} deturbat terrae hoc est in terram. {{anchor+|556|Ad v. 556}} super haec inimico pectore fatur quaeritur quid tantum iste commiserat, ut sic saeviret Aeneas? sed ubique de morte Pallantis obicitur dolor. {{anchor+|557|Ad v. 557}} Istic nunc sarcasmos est, id est hostilis inrisio. 'istic' autem pro 'hic'. non te optima mater utrum vere mater, an terra patria? {{anchor+|558|Ad v. 558}} Patrio sepulchro aut etiam hinc apparet, Faunum hominem fuisse: aut, ut quidam volunt, potest hoc ad matrem referri, ut dicat Aeneas quod mater eum sepelire non possit in sui patris monumentis, id est in avi eius materni. {{anchor+|559|Ad v. 559}} alitibus feris σαρκοφάγοις οἰωνοῖς : Plautus "avi me ferae similem faciam, ut praedicas" (Capt. 123). {{anchor+|560|Ad v. 560}} Inpasti ita avidi, ut semper credantur inpasti, sicut de harpyiis dixit "et pallida semper ora fame", quasi fame. {{anchor+|561|Ad v. 561}} prima agmina qui agminis erant primi. {{anchor+|562|Ad v. 562}} fortemque numam fuluvmque camertem fulvum ξανθόν . horum in catalogo meminit. {{anchor+|564|Ad v. 564}} Avsonidum pro 'Ausonidarum', sicut 'deum' pro 'deorum': nam 'Ausonidum' a genere feminino venit ut 'haec Ausonis' et 'hae Ausonides'. 'Ausonidarum' vero venit ab eo quod est 'hic Ausonida huius Ausonidae'. tacitis regnavit amyclis inter Caietam et Terracinam oppidum constitutum est a Laconibus, qui comites Castoris et Pollucis fuerunt — cum Glauco, filio Minois, in Italiam venerunt et misti cum Ausonis — et ab Amyclis, provinciae Laconicae civitate, ei inditum nomen est. Lacones itaque isti cum secundum Pythagoream sectam a caede omnium animalium abstinerent — unde Iuvenalis "cunctis animalibus abstinuit qui tamquam homine" — et ex vicinis paludibus natas serpentes occidere nefas putarent, ab iisdem interempti sunt: unde Amyclas tacitas dicit, id est Pythagoreas: nam Pythagorica virtus est quinquennale silentium. Cicero propter nimiam modestiam perisse illos ait, dum a finitimis accipiunt iniurias et tacent eas. est et alia expositio: cum frequenter falso nuntiarentur hostes et inani terrore civitas quassaretur, lata lege cautum est ne quis umquam hostis nuntiaret adventum. postea cum vere hostis veniret, nullo nuntiante, ex inproviso civitas capta est: unde tacitae Amyclae dictae sunt, quod periere silentio. hinc est quod ait Lucilius "mihi necesse est loqui: nam scio Amyclas tacendo perisse". vel 'tacitis' de quibus taceatur, id est ignobiles et non dignae aliqua opinione: vel hypallage est pro 'ipse tacitus'. {{anchor+|565|Ad v. 565}} Aegaeon qualis ipse est qui et Briareus dicitur, Caeli et Terrae filius. alii hunc ex Terra et Ponto natum dicunt, qui habuit Cottum et Gygen fratres. hic contra Titanas Iovi adfuisse dicitur, vel, ut quidam volunt, Saturno. ignem pectoribus arsisse Asper dicit, ignem hunc animae intellegendum calorem, venientem ex ferocia, ut sit 'cum vim suae crudelitatis efflaret', ut in georgicis "spirantem naribus ignem" de equo. alii ignem hunc fulminis volunt, ut sit dictum quemadmodum in primo "illum expirantem transfixo pectore flammas". sane notandum 'ignem arsisse', cum igni alia res ardeat. {{anchor+|567|Ad v. 567}} iovis cum fulmina contra quia dicitur flammam emisisse oribus suis contra Iovis fulmen. Homerus nihil dicit aliud, quam centum manus eum habuisse et auxilio eum Iovi adversus Neptunum, Iunonem et Minervam fuisse. et forte aut suum ignem, aut Iovis, acceptum spirasse pro eo, ut sit 'contra' non adversus Iovem, sed similiter, a pari, ut Terentius in Adelphis in capite comoediae "ille ut item contra me habeat facio sedulo". {{anchor+|568|Ad v. 568}} paribus id est inter se paribus. {{anchor+|569|Ad v. 569}} Sic ut non unam manum putares: namque ad hoc pertinet comparatio, ut intellegamus, eum multitudinis vice dimicasse. desaevit autem hic valde saevit, alias saevire desinit. {{anchor+|570|Ad v. 570}} Intepvit mucro nimia scilicet caede. {{anchor+|571|Ad v. 571}} Quadriivges propter homoeoteleuton noluit dicere 'quadriiugos', et contulit se ad aliam declinationem: nam et 'quadriiuges' et 'quadriiugos' dicimus, sicut 'inermis' et 'inermus', 'exanimis' et 'exanimus'. {{anchor+|572|Ad v. 572}} Atque illi equi scilicet, nam ad superiora retulit: quod sciendum est esse vitiosum; interposuit enim 'adversaque pectora'. longe gradientem longis gradibus incedentem: et est militaris incessus. aut e longinquo. {{anchor+|574|Ad v. 574}} effunduntque ducem et hoc loco omisit occisum, ut supra "Dardanides contra furit". {{anchor+|575|Ad v. 575}} Biivgis erit nominativus 'hic biiugus': nam alias biiugibus faceret, si esset tertiae formae ab eo quod est 'hic biiugis, huius biiugis'. {{anchor+|579|Ad v. 579}} adversaque ingens hoc est adversus ipse cum hasta apparuit. et bene 'ingens' visus, cum adversa hasta minaretur. {{anchor+|581|Ad v. 581}} Non diomedis equos nec currum cernis achillis duos obicit a quibus est victus Aeneas, nec tamen usquequaque: nam eorum impetus evitavit. {{anchor+|583|Ad v. 583}} vesano hic poeta adfectionem suam accommodavit dicendo 'vesano'. {{anchor+|585|Ad v. 585}} Dicta parat potest legi et 'dicta parat contra'. {{anchor+|586|Ad v. 586}} Pronus pendens 'pronus' nomen est, nam et comparatur, ut 'pronior'. si autem participium esset, fieret vitiosa elocutio sine interpositione coniunctionis. {{anchor+|587|Ad v. 587}} admonvit praeterito praesenti. proiecto extento, ut "proiectaque saxa Pachyni". proiecto] id est ante iacto. {{anchor+|592|Ad v. 592}} Lucage nulla tuos currus fuga segnis equorum prodidit a. v. v. e. h. v. haec adlocutio contraria est superiori, hoc enim continet: obiecisti mihi quod sim et a Diomede et ab Achille conversus in fugam; te vero, o Lucage, nec equorum tarditas prodidit, quod mihi contigit cum a Diomede occisus est Pandarus qui in eodem curru dimicabat, nec aliqua umbra equi tui sunt territi, quod factum saepius in Homero legitur, sicut et paulo post Turnum agit imago bella deserere. potest tamen et ad illud referri quo tempore eum ab Achille nube cava Neptunus eripuit, ut in quinto commemoratur. potest et ad aliud referri, quod Niphaeus paulo ante ab equis suis proditus est. {{anchor+|594|Ad v. 594}} Ipse rotis saliens sarcasmos est; nam per inrisionem dictum est, qui non morte deiectus es: ille enim vulneratus ceciderat. 'rotis' autem curru, a parte totum. {{anchor+|598|Ad v. 598}} Sine permitte, relinque, patere, id est συγχώρησον . {{anchor+|601|Ad v. 601}} Latebras animae pectus definitio est pectoris, id est in quo anima latet et continetur. {{anchor+|602|Ad v. 602}} Edebat quasi ad spectaculum: unde et munerum editores vocantur. funera caedes, ut "quis funera fando explicet". {{anchor+|603|Ad v. 603}} torrentis aquae notandum quod 'aquae' addiderit, cum absolute 'torrens' dicatur. {{anchor+|604|Ad v. 604}} more furens exposuit superiora epitheta. tandem erumpunt solutam obsidionem ostendit. {{anchor+|605|Ad v. 605}} ascanius puer syllepsis. est ordo: Ascanius et iuventus; nam 'obsessa' et ad Ascanium pertinet. {{anchor+|608|Ad v. 608}} Ut rebare ut arbitrabaris, verum est quod Troiani Veneris virtute nituntur. et dictum est per ironiam: nam superfluo quidam hanc orationem simpliciter dictam volunt, ut re vera dicat Iuppiter per se nihil posse Troianos. quod falsum est, adeo ut Iunonis oratio ad ironiam, non ad simplicia verba respondeat. nec te sententia fallit hoc per parenthesin dictum est. {{anchor+|609|Ad v. 609}} Vivida id est fortis, ut "sed bello vivida virtus". {{anchor+|611|Ad v. 611}} Cui ivno summissa humilis. et quia intellexit obliqua Troianorum accusatione inpugnari suum pudorem, etiam ipsa respondet oblique. {{anchor+|612|Ad v. 612}} Tristia vel quae tristem faciant: vel quae severa: Terentius "tristis veritas inest in vultu atque in verbis fides", item contra Vergilius "furias amnemque severum", id est tristem. {{anchor+|615|Ad v. 615}} Quin ut non: nam confirmativa particula est. quidam hunc ordinem esse volunt: namque si mihi, quae quondam fuerat, vis in amore foret, non hoc mihi negares, quin possem pugnae subducere Turnum. alii hoc genus elocutionis accipiunt, ut per ea quae per parenthesin posita sunt, reliquo sensui occurratur, non his quae primo posita sunt: hic enim ad illud quod insertum est 'non hoc mihi namque negares omnipotens' 'quin et pugnae subducere Turnum et Dauno possem incolumem servare parenti'. alioquin dempta hac parenthesi, non congruit primum cum postremo, si ita dicas 'si mihi quae quondam fuerat quamque esse decebat, vis in amore ‹foret›, quin et pugnae abducere Turnum et Dauno incolumem possem servare parenti': Plautus in Cistellaria "is servus, sed abhinc annos factum est XVI., cum conspicatus est primo crepusculo puellam exponi" (Cas. 39-41, non Cist.). {{anchor+|617|Ad v. 617}} Nunc pereat teucrisque pio det sanguine poenas ductus est; nam non agit ut pereat, sed magis favet eius saluti: nam statim subicitur, cur indigne fiat 'ille tamen nostra deducit origine nomen', ut in secundo "iamdudum sumite poenas, hoc Ithacus velit et magno mercentur Atridae". quod autem dicit 'pio sanguine', Aeneae eum latenter exaequat, qui ubique inducitur cultor deorum. {{anchor+|618|Ad v. 618}} Ille tamen quamquam moriturus est, tamen a diis originem ducit. nostra divina, id est aut Iovis, aut Iunonis, aut omnium deorum. {{anchor+|619|Ad v. 619}} Quartus pater abavus: nec est contrarium illud, quod ait supra "cui Pilumnus avus": potuit enim fieri ut et avus eius et abavus a Pilumno Pilumni nominarentur. ergo per patris appellationem ostendit cognationem. {{anchor+|621|Ad v. 621}} rex aetherii breviter sic fatur ubique reges breviter loquentes ostendit "Iuppiter haec paucis" et "tum breviter Dido vultum demissa profatur". {{anchor+|622|Ad v. 622}} Si mora praesentis leti ex Iovis concessione quali arte egerit Iuno, cognoscitur, scilicet ut Turnus posset evadere. caduco morituro. {{anchor+|623|Ad v. 623}} Ponere facere, vel, ut quidam volunt, constituere et decernere: alii 'ponere' pro 'dare', ut "haec pro virginitate reponit?" sane 'ponere' facere, sicut Lucilius Homerum secutus, qui ait ἄλγε' ἔθηκε id est fecit. alii 'ponere' putare, ut solet dici 'pone me hoc fecisse'. {{anchor+|625|Ad v. 625}} Hactenus indulsisse vacat id est sufficit. ingenti arte locutus est: nam dicendo 'vacat' ostendit, supra hoc breve spatium ulterius bonam stellarum inradiationem Turni fata differre non posse: unde non ait 'indulsisse libet', sed 'vacat', ac si diceret: iam undique in mortem truditur Turnus, hoc tantum vacat spatium, id est intervallum temporis, quasi hoc spatium, hic locus est ut parumper differatur. hinc est quod et supra ait "metasque dati pervenit ad aevi". {{anchor+|626|Ad v. 626}} Venia vlla beneficium, quod te speras mereri. et duas habet significationes: quod petitur, ut hic, et quod conceditur, ut "si qua est victis venia hostibus, oro". {{anchor+|627|Ad v. 627}} mutarive deest 'posse'. an mutatum iri? {{anchor+|628|Ad v. 628}} Quae voce gravaris quae negas fato; vox enim Iovis fatum est: Statius "et vocem fata secuntur". hoc autem dicit: utinam quae negas voce, id est fato, mente praestares. nam si Iovis vox fatum est, potest aliud fando fati ordinem commutare. 'gravaris' autem negas, graviter fers. et hac elocutione non nisi per accusativum utimur, ut si dicas 'gravor adventum tuum', id est graviter fero, gravor praesentiam tuam: nam et ipse sic dixit 'quae gravaris'. aliter non dicimus in hac significatione. similiter etiam accusativo casu utimur, cum volumus absolutam facere elocutionem et per gerundi modum aliquid dicere, ut 'petendum mihi est equum, codicem, byrrum' — hinc Vergilius "aut pacem Troiano ab rege petendum", sic Sallustius "castra sine vulnere introitum" — nam si dixeris 'petendus est codex', iam non per gerundi modum agis, sed participialiter loqueris. {{anchor+|629|Ad v. 629}} Rata firma, perpetua. {{anchor+|631|Ad v. 631}} Veri vana feror id est sum veritatis ignara. {{anchor+|632|Ad v. 632}} orsa pro dictis et fatis. {{anchor+|634|Ad v. 634}} Nimbo succincta id est nubibus, quia praemisit 'agens hiemem': quod nisi esset, splendorem acciperemus, qui est circa corpus deorum. {{anchor+|636|Ad v. 636}} tum dea potest sensu integro 'dea' detrahi. nube cava erit nominativus 'haec nubes'; nam 'nubs' non dicimus, quod ait Livius Andronicus, qui primus edidit fabulam [Latinam] apud nos. {{anchor+|638|Ad v. 638}} Ivbasque propter equinam caudam, quae esse solebat in galeis, ut "cristaque hirsutus equina". {{anchor+|639|Ad v. 639}} Divini adsimulat capitis hoc ex persona poetae dictum est de Aenea, intuentis futura: nam post mortem in numerum referetur deorum. inania nec a membris, nec a mente venientia. {{anchor+|641|Ad v. 641}} Obita morte sumpta, suscepta et conpleta: obiri enim supremus dies dicitur. {{anchor+|642|Ad v. 642}} aut quae sopitos d. s. s. 'quae somnia' pro 'qualia insomnia', quae per somnum videmus. {{anchor+|643|Ad v. 643}} Exultat 'exultare' est gaudere, et per se plenum est: nam 'insultare' est irridere inimicos. et dicimus 'insulto tibi', licet Sallustius dixerit "multos ab adulescentia bonos insultaverat": quamvis possit illic alia esse significatio, id est in multos bonos insultaverat, hoc est impetum fecerat. {{anchor+|644|Ad v. 644}} Inritatque virum telis ideo hac arte agit Iuno et imagine decipit Turnum, quia si ei ex aperto fugam suaderet, more viri fortis ille fugae praeponeret mortem, cum praesertim ipse in sequentibus dicat "usque adeone mori miserum est?" {{anchor+|648|Ad v. 648}} Turbidus elatus adrogantia, tumens. {{anchor+|649|Ad v. 649}} pactos nunc passivum, ut 'pacta puella'. {{anchor+|650|Ad v. 650}} Tellus quaesita per undas sic alibi "en agros et quam bello, Troiane, petisti Hesperiam metire iacens". {{anchor+|651|Ad v. 651}} Vociferans sequitur sequens clamabat, non ante dixit et sic est secutus. {{anchor+|652|Ad v. 652}} Nec ferre videt sva gavdia ventos proverbium est 'venti ferunt gaudia', id est laetatur incassum: sic supra "sed aurae omnia discerpunt", item "partem mente dedit, partem volucres dispersit in auras". {{anchor+|653|Ad v. 653}} Forte ratis descriptio per parecbasin facta, non enim a superioribus pendet, sed ante dictis adiungitur, ut "insula Sicanium iuxta latus". has autem descriptiones esse aptas et raras convenit, sicut etiam Horatius docet in arte poetica, dicens "purpureus late qui splendeat unus et alter adsuitur pannus": sunt enim ornatui. crepidine saxi crepido est abrupti saxi altitudo. crepidines etiam templorum dici ipsos suggestus, in quibus aedes sunt conlocatae: et crepidines viarum, id est ipsae eminentiae dextrae sinistraeque. sane hoc loco antiptosis facta est propter metrum: 'coniuncta' ergo 'crepidine' pro 'crepidini', sicut "haeret pede pes" pro 'pedi'. est autem ablativus pro dativo. {{anchor+|655|Ad v. 655}} Osinius ipse est quem supra Massicum dixit. ergo, ut diximus, [si] Osinius proprium est, Massicus appellativum: licet possit fieri ut duo nomina unius sint, ut Numa Pompilius, Alexander Magnus, Numanus Romulus. alii volunt non eundem esse Massicum, quem Osinium; nam duas civitates supra commemorat, Clusium et Cosam: et tradunt potuisse fieri ut hic Osinius rex quidem unius de memoratis fuerit civitatibus, sed sub imperio Massici egerit: nam et Rhamnetem et Romulum, quos in ducum ordinem non numeravit, reges fuisse dixit. alii hunc postea κατὰ τὸ σιωπώμενον volunt venisse, quia in catalogo eius non meminit. clusinis oris Tusciae civitate. {{anchor+|658|Ad v. 658}} Transilit hoc sermone festinantis celeritas indicatur. {{anchor+|659|Ad v. 659}} vix proram asyndeton: sic enim melius. rvmpit satvrnia funem debuit dici 'cum rumpit Saturnia funem', ut "vix e conspectu Siculae telluris, cum Iuno aeternum servans". ideo autem 'rumpit', ne deprehenso dolo Turnus ad bellum rediret. {{anchor+|660|Ad v. 660}} revoluta per aequora navem hypallage est pro 'revolutam navem'. {{anchor+|661|Ad v. 661}} Illum autem Aeneas absentem in proelia poscit sic melius, quam sicut non nulli volunt — Urbanus namque sic legit — 'ille autem Aenean absentem in proelia poscit', ut 'obvia multa virum dat corpora morti' de nautis in navi inventis intellegamus. quod non procedit; nam absens dicitur qui recedit: quod nunc Turno congruit, non Aeneae qui interest proeliis. 'ille autem Aenean' legunt, †quo si ita est quia Aeneas 'multa virum demittit corpora morti'. {{anchor+|665|Ad v. 665}} Medio ad medium. turbo vis venti. {{anchor+|666|Ad v. 666}} Ignarus rerum id est artis per quam evaserat: hoc est nesciens hoc pro salute sua factum, ideoque et 'ingratus', nam et queritur. {{anchor+|668|Ad v. 668}} Omnipotens genitor duo antonomasiva pro uno proprio, ut "Tritonia Pallas". tanton pro 'tantone'. et constat mutilatas partes orationis accentum in eodem loco habere, in quo etiam integrae habuerunt: nam moria, id est minores particulae, ut 'que, ne, ve, ce', quotiens iunguntur aliis partibus, ante se accentum faciunt, qualislibet sit syllaba quae praecedit, sive brevis sive longa, ut 'musaque, huiusve, illucce, tantone', adduce, deduce: et haec mutilata similiter proferuntur, scilicet sub eodem accentu. {{anchor+|670|Ad v. 670}} quo feror? unde abii? bene variavit adverbia et pronomina. quemve reducit?? 'quem' qualem, ut "hunc ego te Euryale aspicio?" et quasi nescius sui est in tanta rerum permutatione. {{anchor+|671|Ad v. 671}} Lavrentisne iterum m. quasi deliberatio est. {{anchor+|672|Ad v. 672}} Quid manus illa virum?? syllepsis per genus: nam a manu, id est multitudine, ad viros, a feminino ad masculinum, transitum fecit. ergo figuratum et per genus et per numerum. est autem mira defectio, id est quid dicunt? {{anchor+|673|Ad v. 673}} quosve nefas Asper 'quosne' legit et adnotavit 'ne' pro 've', quasi expletiva particula. {{anchor+|674|Ad v. 674}} Palantes video intellegimus eum non longe a terra fuisse: nam quod ait supra 'medio fert aequore', ut diximus, 'ad medium' accipiendum est. aut quia medium dicitur omne quod est inter finem et initium, ut "interea medium Aeneas iam classe tenebat". gemitumque cadentum accipio hinc apparet de Aenea dictum 'obvia multa virum demittit corpora morti'. {{anchor+|675|Ad v. 675}} Ima terra dolet sibi etiam infelicium vota sublata: siquidem in mari constitutus optare sibi hiatum non potest terrae. imam autem terram prudenter dixit, quae sustinet et continet maria. {{anchor+|676|Ad v. 676}} Miserescite venti pro petentis qualitate nonnumquam etiam mors videtur esse miseratio, ut hoc loco, item supra "figite me, si qua est pietas". 'miserescite' autem quis ante hunc? ab eo quod est 'miseresco' et 'miserescimus'. {{anchor+|677|Ad v. 677}} turnus adoro id est iuxta veteres, qui 'adorare' adloqui dicebant: nam ideo et adorea laus bellica, quod omnes eum cum gratulatione adloquebantur, qui in bello fortiter fecit. adoro 'ad' vacat, et est metri causa additum. {{anchor+|678|Ad v. 678}} Syrtis ubi harenosa sunt loca syrtes vocantur: ergo 'inmittite me ad saeva vada syrtium' aut ad harenosa loca, aut re vera ad syrtes, id est ad mundi extrema, quo me nec fama comitetur, id est ubi me nemo sciat desertorem esse. {{anchor+|681|Ad v. 681}} Mucrone indvat aut καταχρηστικῶς dixit 'induat' pro 'feriat': aut hypallage est pro 'mucronem suo induat corpore'. si enim 'induere' est vestire, non mucrone corpus induitur, sed induitur mucro corpore, id est tegitur et vestitur. {{anchor+|682|Ad v. 682}} Crudum crudelem, cruentum. exigat aviditas mori cupientis ostenditur. {{anchor+|686|Ad v. 686}} Animi miserata pro 'animo miserata': nam figurate locutus est, sicut "o praestans animi iuvenis" pro 'animo', id est illa re. {{anchor+|688|Ad v. 688}} Ad urbem Ardeam. et ideo sic longe, ne ex propinquo statim rediret, et ut eum adfectus retineret parentis. {{anchor+|689|Ad v. 689}} At iovis interea monitis novimus sacrilegum esse Mezentium, novimus quoque Iovem etiam adhortatum esse alios deos, ut a bello desisterent, et dixisse "rex Iuppiter omnibus idem". quomodo ergo procedit 'at Iovis interea monitis'? dicimus primum, Iovem iustitiae favere, non partibus: quod si est, iure Mezentium in Turni locum facit venire, ut iustum proelium inveniatur, ne una penitus sit pars a ducibus destituta. quod autem dicitur, sacrilegum Iuppiter admonere non debuit, non admonet, ut vincat, sed ut possit perire. illud etiam frustra quaeritur, quemadmodum numini sacrilegus obtemperare potuerit, cum Mezentium non aperte Iuppiter moneat, sed ei iniciat tale desiderium: unde est "dine hunc ardorem mentibus addunt, Euryale? an sua cuique deus fit dira cupido?" monitis ab eo quod est 'haec monita' hic venit dativus; nam et 'hos monitus' dicimus, ut Persius "hos pueris monitus patres infundere lippos". sed a quarta declinatione nec singulari dativo utimur nec plurali: nam unum nomen est de his, quae licet duplicem habeant declinationem, tamen aliquibus eorum casibus propter asperitatem non utimur, ut 'laurui lauribus', cum et 'huius laurus' et 'ab hac lauru' dicamus. {{anchor+|691|Ad v. 691}} Concurrunt Tyrrhenae acies quae specialiter odio Mezentii in bellum ruebant. {{anchor+|692|Ad v. 692}} uni odiisque bene repetitur 'uni', ut ostendat conspirationem Etruscorum olim Mezentio incumbere. {{anchor+|693|Ad v. 693}} Prodit in aequor extenditur: hinc Iuvenalis "quae pelago occurrunt medio longeque relinquunt Italiam". {{anchor+|694|Ad v. 694}} Ponto contra pelagus: nam dativus est. {{anchor+|695|Ad v. 695}} vim cunctam id est violentiam, impetum. caelique marisque sicut Mezentius odiorum et telorum totius exercitus. {{anchor+|697|Ad v. 697}} Fugacem velocem modo, vel fugientem. {{anchor+|698|Ad v. 698}} Latagum occupat os pro 'Latagi os occupat'. et est Graeca figura, in Homero frequens, ut si dicas ἔκρουσεν Ἀχιλλέα τὸν πόδα , id est Achillem percussit pedem pro percussit Achillis pedem. {{anchor+|699|Ad v. 699}} Poplite palmum ea parte, qua plurimum poterat. {{anchor+|700|Ad v. 700}} segnem sinit qui vulneratus nihil iam efficere potuit. {{anchor+|701|Ad v. 701}} Donat habere Graeca figura, ut "argenti magnum dat ferre talentum". {{anchor+|703|Ad v. 703}} theano mater Mimantis. {{anchor+|705|Ad v. 705}} Cisseis Hecuba filia Cissei secundum Euripidem, nam secundum alios Dymantis est. quod autem ait 'face praegnas', haec ratio est, quia antequam pareret, facem se peperisse vidit in somnis. parin creat plus est, quam si diceret 'face praegnas †incendit paret'. urbe paterna occubat subaudis 'Paris': quod ut non diceret, metri est necessitate conpulsus: nam deest 'qui', ut sit 'qui urbe paterna'. {{anchor+|706|Ad v. 706}} Ignarum lavrens habet ora mimanta scilicet casus sui; vera tamen est lectio 'ignarum', id est ignoratum, qui nesciretur: et est supina significatio, sicut in quarto "liquitque volatile ferrum nescius" pro 'qui nesciebatur'. alii hypallagen volunt esse, ut sit 'Mimas in Laurenti ora ignota iacet'. {{anchor+|707|Ad v. 707}} ac velut ille antiqui 'ille' vel magnitudini vel nobilitati adsignabant, ut "multum ille et terris" et "Poenorum qualis in arvis saucius ille gravi". {{anchor+|708|Ad v. 708}} Actus coactus in retia. {{anchor+|709|Ad v. 709}} Defendit texit, ut "hic mihi dum teneras defendo a frigore myrtos". vesulus mons Liguriae est iuxta Alpes. Liguria autem cohaeret Tusciae, de qua fuerat Mezentius: unde satis est congrua comparatio. sane de hoc Vesulo quidam duo flumina, Rhodanum et Padum, nasci dicunt, quorum unus, id est Rhodanus, in Tyrrhenum mare, alter, id est Padus, in Adriaticum fluit. multosque pro 'multosve': non enim vicina est palus Laurentia monti Vesulo, ut possit unus idemque aper intellegi. sane lavrentia pro 'Laurens': nam vera et recta derivatio haec est. {{anchor+|710|Ad v. 710}} Pastus pro 'pastum', nam supra ait 'quem': ergo antiptosis est. {{anchor+|711|Ad v. 711}} Inhorrvit armos id est armis inhorruit: aut certe in armos horruit et erexit saetas. {{anchor+|712|Ad v. 712}} irasci deest 'est'. {{anchor+|713|Ad v. 713}} Tutis clamoribus praeter periculum: id est ipsi tuti. {{anchor+|714|Ad v. 714}} Ivstae irae quibus quasi odium est propter illud "mortua quin etiam iungebat corpora vivis componens manibusque manus atque oribus ora". {{anchor+|717|Ad v. 717}} Cunctatur disponit se per omnes partes. tergo scuto, ut "et venit adversi in tergum Sulmonis". {{anchor+|719|Ad v. 719}} Corythi de finibus Corythus est et civitas Tusciae, et mons, et rex, pater Dardani: unde nunc ad quodvis potest referri 'de finibus Corythi'. {{anchor+|720|Ad v. 720}} Graius homo oriundo quidem Graecus, sed qui nunc de Tuscia venisset ad bellum. {{anchor+|721|Ad v. 721}} Miscentem perturbantem. {{anchor+|722|Ad v. 722}} Purpureum pennis galeam significat purpureas cristas habentem; aut certe 'purpureum pinnis' pulchrum, bene galeatum, ut "purpurei cristis iuvenes", id est pulchri. pactae conivgis hic ordo est: conciliata primo, dein conventa, dein pacta, dein sponsa. {{anchor+|724|Ad v. 724}} Vaesana fames alibi "et malesuada Fames". fugacem velocem. {{anchor+|725|Ad v. 725}} Surgentem in cornva id est crescentem, cornibus eminentem. {{anchor+|726|Ad v. 726}} Comasque arrexit naturale enim est, ut irati leones erigant iubas. {{anchor+|727|Ad v. 727}} Lavit ab eo quod est 'lavo lavis': nam hoc verbum et primae est coniugationis et tertiae, a qua nunc ait 'lavit', item Horatius "lavit amne crines", item alibi "neque dulci mala vino lavere". ergo 'lavitum' et 'lavit', sicut Plautus in Pseudolo "easque lacrimis lavis" (Ps. 10), id est umectas. {{anchor+|731|Ad v. 731}} Infracta aut valde fracta: aut re vera infracta. {{anchor+|732|Ad v. 732}} Oroden istum Oroden, virum fortem, intellegimus in fugam necessitate esse conversum: nam ipse paulo post dicturus est ad hortandos socios 'pars belli haud temnenda viri, iacet altus Orodes'. {{anchor+|733|Ad v. 733}} nec iacta caecum unum sensum per duos extulit. 'caecum vulnus' autem, quod averso infigitur. {{anchor+|735|Ad v. 735}} Furto insidiis. {{anchor+|736|Ad v. 736}} pede nixus et hasta deest 'ait'. {{anchor+|737|Ad v. 737}} Havd temnenda viri Asper 'viris' legit, ut sit, aliis haud temnenda: alioqui ipse ait 'fugientem haud est dignatus Orodem sternere'. altus magnus, ut "sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo". {{anchor+|738|Ad v. 738}} Paeana secuti paean proprie Apollinis laus est, sed abusive etiam aliorum dicitur; unde Pindarus opus suum, quod et hominum et deorum continet laudes, paeanas vocavit. quamvis quidam alium Paeana esse, alium Apollinem velint, sed vere 'Paean' Apollo. tamen paeana carmen esse victoriae Aeschylus docet, quod ideo Apollini dicatum est, quia malorum avertendorum potens est: unde et ab Homero ultricem inmittens pestilentiam inducitur. {{anchor+|740|Ad v. 740}} Nec longum laetabere duo dixit: nec diu laetaberis, nec diu me indefenso. Homeri autem more morienti dedit scientiam futurorum. longum autem pro 'longe': nomen pro adverbio posuit. {{anchor+|742|Ad v. 742}} Subridens per iracundiam ridens loquitur: unde et illud per inrisionem dictum accipitur 'ast de me divum pater atque hominum rex viderit', id est viderit utrum Mezentio possit nocere ille quem vos deorum et hominum creditis esse rectorem. {{anchor+|744|Ad v. 744}} Eduxit corpore telum quo facilius posset perire: Lucanus "non eget ingestis, sed vulsis pectore telis". {{anchor+|745|Ad v. 745}} Dura quies blandae contraria: sic dictum est et 'somnus ferreus'. {{anchor+|747|Ad v. 747}} Caedicus alcathoum hoc loco est confusio in aliquibus nominibus: nam quis sit Troianus, quis sit Rutulus, ignoratur. {{anchor+|748|Ad v. 748}} Rapo Rapon dicitur, sicut Tarchon; sed metri causa 'n' detraxit, ut possit synaliphe fieri, sicut supra "haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni tuta tenebant". {{anchor+|750|Ad v. 750}} Infrenis casu equi asperrimi, qui frenorum sperneret regimen. infrenos autem etiam homines dicimus, ut "hinc Numidae infreni cingunt". dicimus autem et infrenus et infrenis, sicut inermus et inermis. {{anchor+|751|Ad v. 751}} Processerat agis scilicet contra Messapum dimicaturus: quod nequivit efficere, nam a Valero ante quam ad Messapum perveniret, occisus est. {{anchor+|752|Ad v. 752}} Havd expers non ignarus virtutis parentum. {{anchor+|754|Ad v. 754}} Iaculo et longe fallente sagitta iactu longe fallentis sagittae: nam ἓν διὰ δυοῖν dixit, ut "hamis auroque trilicem", item "molemque et montes insuper altos". an 'longe' valde? {{anchor+|755|Ad v. 755}} mavors fortuna bellica. {{anchor+|756|Ad v. 756}} funera mortes. caedebant legitur et 'cedebant', id est terga vertebant, secundum quod 'ruebant' insequebantur significat. si autem 'caedebant', id est occidebant, 'ruebant' id est cadebant. {{anchor+|758|Ad v. 758}} Iram miserantur inanem generaliter dicit omnem iram bellicam: ubi enim tam inanis iracundia est, quam in bello, ubi ut pereamus irascimur? aut quia nulla causa tam iusta est, ut propter eam bellum geri debeat: nam ideo ait 'et tantos mortalibus esse labores'. an 'inanem' non iuste conceptam? sic "inanis fletus" Aristaei, ut qui scilicet tanti non fuerint, propter quos ille sic lamentaretur. {{anchor+|759|Ad v. 759}} amborum pro 'utrorumque'. {{anchor+|761|Ad v. 761}} Pallida tisiphone non ipsa dea, sed effectus furiae, id est furialis ardor, hoc est insania. {{anchor+|763|Ad v. 763}} Orion cum pedes incedit medii per maxima nerei stagna Orion, ut etiam in primo diximus, Oenopionis regis filius fuit, ei concessus a Iove, Mercurio Neptunoque, susceptis hospitio. hic venator inmensi corporis fuit, qui quodam tempore susceptus a rege Oenopione, cum vellet eius filiam vitiare, ille iratus opem Liberi patris, cuius erat filius, inploravit. is satyros misit, qui soporem infunderent Orioni et sic velut vinctum Oenopioni traderent arbitrio eius puniendum. tum ille Oenopion sopito ei oculos sustulit. caecus itaque Orion cum consuleret quemadmodum oculos posset recipere, responsum est ei, posse lumina restitui, si per pelagus ita contra orientem pergeret, ut loca luminum radiis solis semper offerret. quod ille efficere ita potuit: nam cum audisset strepitum cyclopum Iovi fulmina fabricantum, sono ad eos ductus, unum de his suis humeris superposuit et eo duce oraculi praecepta conplevit. non autem incongrue fingitur ire potuisse per medium pelagus, quasi filius pro parte Neptuni. haec autem comparatio pertinet ad solam corporis proceritatem. alii hunc Orionem tantae magnitudinis dicunt fuisse, ut nulla eum altitudo maris ingredientem potuerit morari, unde inter sidera receptus. sane 'incedit' pro 'incessit', praesens pro praeterito. per maxima autem nerei stagna epitheto elevavit tapinosin more suo. {{anchor+|766|Ad v. 766}} referens pro 'ferens' more antiquo: nam 're' abundat. {{anchor+|770|Ad v. 770}} Inperterritus prima est conpositio, non secunda: nam hoc est 'perterritus' quod et 'territus', et tunc est vera conpositio, cum sermonis natura corrumpitur. sane 'inperterritus' quis ante hunc? {{anchor+|771|Ad v. 771}} mole sva stat hoc est in sua mole, ut dicitur 'in vestigio'. {{anchor+|772|Ad v. 772}} Spatium emensus quantum satis hastae speciosa elocutio. {{anchor+|773|Ad v. 773}} dextra mihi deus sic dictum est, ut "in manibus Mars ipse viri", ut non alium sibi putet deum esse sacrilegus, quam dextram et fortitudinem. {{anchor+|774|Ad v. 774}} Voveo consecro et dico. praedonis praedones sunt qui populandam alienam invadunt provinciam, ut alibi "perfidus alta petens abrepta virgine praedo". {{anchor+|775|Ad v. 775}} Tropaeum tropaeum dictum est ἀπὸ τοῦ τρέπεσθαι , id est ab hostium conversione: unde qui hostem fugasset, merebatur tropaeum, qui autem occidisset, triumphum, ἀπὸ τοῦ θριαμβεύειν , id est ab exultatione. sciendum sane Lauso propriam ideo nihil profuisse pietatem, quod in eum pater mente sacrilega munera transferebat deorum et ei occisorum spolia devovebat. {{anchor+|778|Ad v. 778}} Antorem erit nominativus 'hic Antores', quomodo 'Diores': nam si 'Antor' fuerit nominativus singularis numeri, metri ratio non procedit: omnia enim Graeca nomina 'or' terminata, in obliquis casibus corripiuntur, ut 'Hector Hectoris', 'Nestor Nestoris', 'Castor Castoris'. {{anchor+|779|Ad v. 779}} missus ab argis profectus, ut "missus in imperium magnum". {{anchor+|781|Ad v. 781}} Alieno vulnere telo quod in Aenean fuerat destinatum. caelumque aspicit ut "alto quaesivit caelo lucem" item "hausit caelum mentemque recepit": naturaliter enim morientes cupiunt satiari extremo lucis aspectu. {{anchor+|782|Ad v. 782}} Dulces moriens reminiscitur argos inter physica signa moriturorum etiam hoc legitur, patriae aspectum desiderare perituros, ut "et Tyrios deserta quaerere terra". an ex facti paenitentia? qui ad patriam redire contempserat. {{anchor+|784|Ad v. 784}} Linea terga lino enim tegebantur scuta, ut posset inhaerere pictura. {{anchor+|785|Ad v. 785}} intextum tavris opus pro tergis: Plautus "ubi vivos homines mortui incursant boves" (As. 35). imaque sedit ingvine hypallage est 'ima hasta' pro 'in imo inguine'. {{anchor+|788|Ad v. 788}} A femine ut etiam supra diximus, secundum Caprum erit nominativus 'hoc femen', licet nusquam lectum sit, ut etiam ipse commemorat. {{anchor+|790|Ad v. 790}} Lacrimaeque per ora volutae non viri fortis, sed filii est considerata persona. {{anchor+|791|Ad v. 791}} Optima facta alii legunt 'optime': est autem prosphonesis. hic in hoc loco, vel in hoc bello: nam adverbium est. {{anchor+|792|Ad v. 792}} Si qua fidem tanto est operi l. v. 'si qua' pro 'si', ut "Anthea si quem": aut pro 'si quam fidem'. et quaeritur 'si qua fides' a praeterito, an de futuro dicat. 'tanto' autem 'operi' non de suis carminibus dicit — nec enim sibi adrogaret — sed 'tanto operi', id est pietati et virtuti tuae: nam hic est sensus: ego quidem facta tua, o Lause, et mortem ex pietate venientem non silebo, si tamen credet vetustas ex scelerato homine pium filium fuisse procreatum. {{anchor+|794|Ad v. 794}} inutilis pro 'vulnere debilitatus'. inque ligatus pro 'inligatusque': et est tmesis cum hysterologia. {{anchor+|795|Ad v. 795}} Inimicum hastile cuiusdam quasi picturae pompa describitur. {{anchor+|797|Ad v. 797}} Iamque adsurgentis dextrae ordo est: iamque subiit mucronem Aeneae dextrae adsurgentis et plagam ferentis. 'subiit' autem 'mucronem' iuxta usum praesentem accusativo iunxit, cum alibi antique dativo iunxerit, ut "muroque subibant": quod suis locis plenius dictum est. {{anchor+|798|Ad v. 798}} Morando sustinvit moram iniciendo eius impetum lusit. {{anchor+|800|Ad v. 800}} Dum genitor nati parma p. a. de historia est: nam Scipio Africanus cum esset vix annorum decem et septem, patrem suum defendit in bello, nec cessit viginti et septem confossus vulneribus. {{anchor+|802|Ad v. 802}} furit Aeneas dolore scilicet, quod sibi Mezentius esset ereptus. et est integrum: quamquam furit, tenet se tamen. {{anchor+|803|Ad v. 803}} effusa si quando grandine praeteritum pro instanti posuit. {{anchor+|804|Ad v. 804}} Praecipitant praecipitantur. {{anchor+|805|Ad v. 805}} tuta latet arte quod scilicet se perite a tempestate defendunt. 'tuta' autem 'arte' quae tuetur. {{anchor+|806|Ad v. 806}} alti fornice saxi concameratione, caverna. {{anchor+|807|Ad v. 807}} Dum pluit hic distinguendum: nam si iunxeris 'dum pluit in terris', erit archaismos; debuit enim dicere 'in terras'. tamen sciendum est hemistichium hoc Lucretii esse, quod ita ut invenit Vergilius ad suum transtulit carmen. in terris ut possint et viator et rusticus, quibus opera sunt in terris. {{anchor+|808|Ad v. 808}} Exercere diem hypallage est pro 'ipsi per diem exerceri'. {{anchor+|809|Ad v. 809}} Nubem belli dum detonet bellantum impetum sustinet, donec deferveat. et bene translationem fecit a vicina conparatione. {{anchor+|812|Ad v. 812}} Fallit te incautum pietas tua quod credis idcirco me pium tibi veniam posse concedere, quia et ipse pietatis intuitu dimicas pro patris salute. 'tua' autem 'pietas' prudenter est additum, quasi non a parente descendens. {{anchor+|815|Ad v. 815}} Fila legunt proprium fuerat 'rumpunt'; tamen 'legunt' aut colligunt est, aut transeunt, ut "litoraque Epiri legimus". exigit ensem per medium et cetera. poetica descriptio est: nam re vera fieri non potuit, ut gladius et transiret per medium corpus iuvenis, et in corpore iuvenis absconderetur: nam 'exigit' est 'ex eo agit trans corpus'. {{anchor+|817|Ad v. 817}} Parmam id est levia arma, non clipeum. 'minacis' autem non Lausi; non enim ipse minatus fuerat. ergo ordo est 'mucro minacis', Aeneae scilicet. aut si ad Lausum referas 'minacis', num audacis et fortis? {{anchor+|819|Ad v. 819}} implevitque sinum sanguis mire expressus est sinus tunicae sanguinem excipiens nec tramittens. vita per avras concessit maesta ad manes vita, id est anima. et abusive dictum est; nam ad inferos simulacrum pergit, non anima. {{anchor+|820|Ad v. 820}} corpusque reliquit potuit sine hoc sensus esse. {{anchor+|825|Ad v. 825}} Pro lavdibus istis quia et contra fortiorem et pro patris salute dimicare conatus est: ideo enim et pluraliter 'laudibus' dixit. alii 'laudibus' pro virtutibus, ut solet poeta, dictum tradunt. {{anchor+|826|Ad v. 826}} Pius Aeneas tanta dabit indole dignum propter vitandam adrogantiam tertia persona usus est, ut "et quisquam numen Iunonis adoret?". 'indoles' autem est proprie imago quaedam virtutis futurae. {{anchor+|827|Ad v. 827}} Quibus laetatus habe tua moris enim fuerat ut cum his rebus homines sepelirentur quas dilexerant vivi. {{anchor+|828|Ad v. 828}} Si qua est ea cura remitto aut more illo dixit quo solet sepultura ad ipsa cadavera non pertinere — licet umbris, sicut in sexto legimus, prosit — ut "si qua est ea gloria signant", item de Pallante "vano maesti comitamur honore": aut certe, si qua est ea cura Mezentio, id est patri sacrilego, qui superos inferosque contemnit. an de tota hac re dubitat? {{anchor+|830|Ad v. 830}} Aeneae magni dextra cadis sic alibi "nomen tamen haud leve patrum manibus hoc referes, telo cecidisse Camillae". {{anchor+|832|Ad v. 832}} sanguine turpantem non ipsum turpantem, sed ut accidit, ita dixit. comptos de more capillos antiquo scilicet more, quo viri sicut mulieres componebant capillos: quod verum esse et statuae non nullae antiquorum docent, et personae quas in tragoedis videmus similes in utroque sexu, quantum ad ornatum pertinet capitis. {{anchor+|833|Ad v. 833}} Interea dum haec geruntur. et omnino sic est apud poetas 'interea', sicut apud Sallustium 'eodem tempore'. {{anchor+|834|Ad v. 834}} Vulnera siccabat lymphis siccabat aqua. sed et nove et physice locutus est; nam cum aqua omnia infundantur, hic ait siccari vulnus aqua. et ratio vera est; fluxus enim sanguinis aquarum frigore continetur. levabat inclinatione recreabat. {{anchor+|835|Ad v. 835}} adclinis quis ante hunc? procul modo 'iuxta' significat, ut "serta procul, tantum capiti delapsa, iacebant". {{anchor+|836|Ad v. 836}} Gravia arma quiescunt cur illa pendeant, haec in terra sint, docuit dicendo 'gravia arma': unde et 'quiescunt' dixit. bene 'gravia', ut et galeam arma, sed levia intellegamus. et talis est figura, sicut illa Sallustii "leonem atque alias feras", ergo et leo fera est. 'quiescunt' autem quasi in terra posita, quoniam galea, quae pendebat, poterat et moveri. {{anchor+|838|Ad v. 838}} Colla fovet sustinens se arboris trunco. fusus propexam in pectore barbam barbam in pectus infusam habens. archaismos autem est quod ait 'in pectore' pro 'in pectus', sicut alibi "mediis effusus in undis" pro 'in medias undas'. 'propexam' autem quis ante hunc? {{anchor+|839|Ad v. 839}} Multa pro 'multum', sicut "et pede terram crebra ferit" pro 'crebro'. multumque remittit hoc pro 'saepe'. {{anchor+|841|Ad v. 841}} Super arma ferebant supra scutum, sicut supra "inpositum scuto referunt Pallanta frequentes". {{anchor+|842|Ad v. 842}} ingentem atque ingenti vulnere Homeri dictum κεῖτο μέγας μεγαλωστί . {{anchor+|845|Ad v. 845}} Ad caelum tendit palmas increpans deos, quasi sacrilegus. et sciendum uno eodemque tempore non eum potuisse et inhaerere corpori et manus ad caelum levare, licet poeta ista coniunxerit. corpore inhaeret aut inhaeret Lauso suo corpore: aut certe hysterologia est, ut sit 'haeret in corpore': melius tamen est ut sit antiptosis pro 'corpori', ut "haeret pede pes" pro 'pedi'. {{anchor+|848|Ad v. 848}} Per vulnera servor aut re vera 'per vulnera', quia per totum eius corpus mucro transierat: aut invidiose 'vulnera' ait pro 'vulnus', sicut Terentius "non perpeti meretricum contumelias", cum de Thaide loqueretur. {{anchor+|850|Ad v. 850}} Nunc demum exilium infelix nunc alte vulnus adactum solacio enim viventis filii utrumque fuerat ante tolerabile. {{anchor+|851|Ad v. 851}} Idem ego qui nunc causa tuae mortis fui, feci ut et exulis et sacrilegi filius esse dicereris. {{anchor+|852|Ad v. 852}} Pulsus ob invidiam excusat, ne merito expulsus esse videatur. {{anchor+|854|Ad v. 854}} Omnes per mortes per omnia mortis genera, nam una mors est: aut 'per mortes omnes', id est per diversa supplicia: aut quasi non una tantum morte dignus. {{anchor+|857|Ad v. 857}} Vis alto vulnere tardat alti vulneris violentia. {{anchor+|858|Ad v. 858}} havd deiectus non deiectus animo. {{anchor+|860|Ad v. 860}} Adloquitur maerentem tristem. haec enim animalia secundum Homerum, cum sint tristia, indicant dominorum mortem futuram. et proprie 'adloquitur' dixit: est enim 'adloqui' consolari. {{anchor+|861|Ad v. 861}} Rhaebe div res si qua div mortalibus vlla est hoc loco notant Vergilium critici, quod homini sacrilego dedit prudentem sententiam: quam rem ratio naturalis excusat. ea enim quae per naturam movent animos, in quamvis personam cadunt, illa vero tantum sunt prudentium, quae non nisi consilio et ratione deprehenduntur: unde et Terentius servis dat plerumque sententias prudentissimas quidem, sed quae se per naturam offerunt cunctis, ut "ne quid nimis". {{anchor+|862|Ad v. 862}} Spolia illa crventa arma Aeneae, Lausi cruore perfusa — inde intulit 'et caput Aeneae', per quod etiam spolia Aeneae intellegimus — nam Lauso nihil detraxerat; dixit enim 'arma, quibus laetatus, habe tua'. si autem 'cruenti', intellexeris scilicet crudelis: sic enim convenit personae loquentis. {{anchor+|863|Ad v. 863}} lavsique dolorum num 'Lausi dolorum' ut "lacrimas dilectae pelle Creusae"? {{anchor+|864|Ad v. 864}} Aut aperit si nulla viam vis aut si nullam ostendit fortitudo rationem. 'aperit' autem praesens pro futuro. {{anchor+|865|Ad v. 865}} Neque enim fortissime credo quod dignaberis habere dominos Teucros, scilicet ignavos: nam hoc intellegimus ex eo quod dixit equo 'fortissime'. plerumque enim ex alterius personae vituperatione vel laude, quid de alia dicatur, agnoscimus, ut hoc loco Troianos vituperatos ex equi laude cognoscimus. item alibi e contra "et nunc ille Paris", scilicet adulter: nam illo loco ex persona Paridis vituperatur Aeneas. {{anchor+|867|Ad v. 867}} Exceptus tergo equo se praebente susceptus: quod fieri plerumque conspicimus. {{anchor+|868|Ad v. 868}} Iaculis oneravit a. aviditas saevientis exprimitur, ut saepius. {{anchor+|869|Ad v. 869}} aere caput fulgens quia supra "procul aerea ramis dependet galea". {{anchor+|871|Ad v. 871}} uno in corde pudor 'uno' autem pro eodem. tribus vero adfectibus conturbatum significat, pudore, ira, dolore, quae potentia sunt singula. {{anchor+|875|Ad v. 875}} sic pater ille deum faciat bene in perniciem contemptoris deorum deos invocat. sic altus apollo aut venerabilis; aut quia in excelso loco consecratus est. {{anchor+|876|Ad v. 876}} incipias deest 'ut'. infesta hasta in vulnus parata, id est protenta. {{anchor+|879|Ad v. 879}} Qua perdere posses deest 'me': nam hoc dicit, nisi extincto filio nulla se ratione potuisse superari. {{anchor+|880|Ad v. 880}} Nec divum parcimus vlli hoc ideo, quia Aeneas invocaverat deos, ut 'sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo'. {{anchor+|881|Ad v. 881}} Desine scilicet mortem minari: quoniam libenter moriturus advenit. {{anchor+|883|Ad v. 883}} inde alivd id est iacit telum. {{anchor+|884|Ad v. 884}} Umbo scutum: nam a parte totum intellegimus. {{anchor+|885|Ad v. 885}} ter circum enarravit quid esset 'ingenti gyro'. laevos equitavit in orbes secundum artem militiae: nam eques stans facillime superatur a pedite. in laevam autem partem ideo circuibat, ut Aeneae dexteram partem circumveniret, quae utique nuda erat. {{anchor+|888|Ad v. 888}} tot spicula taedet hic ostendit quid sit 'figitque volatque'. {{anchor+|889|Ad v. 889}} Pugna iniqua pedes contra equitem. {{anchor+|890|Ad v. 890}} Multa movens utrum in ipsum, an in equum tela torqueret, quo vulnerato Mezentius carebat effugio. inter tempora id est in frontem. {{anchor+|891|Ad v. 891}} Bellatoris equi per quem bellum geritur. aliter hominem dicimus bellatorem, qui bellum gerit. {{anchor+|894|Ad v. 894}} Inplicat inpedit. cernvus cernuus equus dicitur qui cadit in faciem, quasi in eam partem cadens qua cernimus: unde et pueri quos in ludis videmus ea parte, qua cernunt, stantes, cernuli vocantur, ut etiam Varro in ludis theatralibus docet. {{anchor+|895|Ad v. 895}} Clamore incendunt caelum implent. et abusive dixit. troesque hoc est Troiani gaudio. Latinique scilicet dolore. {{anchor+|896|Ad v. 896}} advolat Aeneas multi haec nolunt distingui, quasi simul fiant. {{anchor+|899|Ad v. 899}} Havsit caelum m. r. hoc est aerem: Lucretius "in hoc caelo, qui dicitur aer". et hoc dicit: postquam respiravit et mentem recepit post perturbationem ex equi venientem ruina. {{anchor+|900|Ad v. 900}} Hostis amare aspere. et hoc Homeri est de telo dictum, quod hic ad hominem transtulit: ille enim ait πικρὸν ὀιστόν . {{anchor+|901|Ad v. 901}} Nullum in caede nefas mori viro forti nefas non est, nec ego sic ut vincerem veni, hoc est cum voluntate procumbo. ergo aut nihil acerbi in morte se passurum ait; aut nihil nefandum Aenean commissurum, si se volentem interfecerit, quia mori decreverit, si mortem filii non potuisset ulcisci. nec sic ad proelia veni hoc est ut vincerem, aut victus mortem deprecarer: ergo libenter occumbo. {{anchor+|902|Ad v. 902}} Nec tecum meus haec pepigit mihi foedera lavsus hoc est non cum hoc pacto a te Lausus recessit, ut ego vitam requiram. 'foedera' autem 'pepigit' per translationem dixit, id est non sic pugnavit Lausus, ut ullum mihi vitae relinqueret desiderium. {{anchor+|903|Ad v. 903}} Venia beneficium, ut "orantes veniam". {{anchor+|904|Ad v. 904}} acerba meorum quasi hoc de Aenea non senserit. {{anchor+|905|Ad v. 905}} Hunc oro defende furorem inimicorum iram et post fata saevire cupientem. 'defende' autem est prohibe, ut "dum teneras defendo a frigore myrtos". et bene petit ab Aenea sepulturam, quod scit eum ultro concedere, ut probavit in filio: petit autem non de eius pietate dubitans, sed timens iram suorum. {{anchor+|907|Ad v. 907}} Havd inscius litotes figura: non enim dicit 'non ignarus', sed expectans omnibus votis, ut "munera nec sperno", id est libenter accipio. in hac autem figura plus cogitatur, quam dicitur. {{anchor+|908|Ad v. 908}} Undantique animam diffundit in arma crvore ordo est 'in arma undanti cruore animam diffundit', cuius sedem plerique sanguinem volunt esse. et sic est dictum hoc, ut "una eademque via sanguis animusque sequuntur". {{Liber |Ante = Commentarius IX |AnteNomen = ../Liber IX |Post = Commentarius XI |PostNomen = ../Liber XI }} fboyd057bht3bhms7a00yd4lu297izo 265176 265173 2026-05-10T10:10:38Z Saumache 27923 265176 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos [[Aeneis/Liber X|librum X]] commentarius }} {{Liber |Ante = Commentarius IX |AnteNomen = ../Liber IX |Post = Commentarius XI |PostNomen = ../Liber XI }} *[''Inclinatis litteris scripta sunt scholia quae, sine certis dominis, {{wl|Q3384616|Petrus Daniel Aurelainensis}} 1600 anno primum eddidit.'' *''Rotundis uncis inclusa est scriptura scholiarum Daniele additarum ex codice Parisino (1750) quam integram editor istius editionis, cum plerumque ei videretur emendanda, addidit.'' *''Quadratus uncis scripta sunt illa quae videbantur Danieli abicienda.''] {{anchor+|1|[[Aeneis/Liber X|1.]]}} Panditur interea domus omnipotentis olympi secundum poeticum morem hoc dicit ‘factus est dies’, quia poetae dicunt matutino tempore aperiri caelum, noctu vero claudi — unde est illud “ante diem clauso conponet Vesper Olympo” — nam et paulo post descripturus est noctem, ut “iamque dies caelo concesserat”, ut intellegamus alium diem esse consumptum, et nunc eum more solito noctis praetermisisse descriptionem. quamquam ‘panditur caelum’ etiam simpliciter possimus accipere, quovis tempore, scilicet ad numina convocanda: quod et melius est, quia ait ‘interea’, id est dum haec geruntur: nam ‘interea’ particula praeterita negotia coniungit futuris. olympi caeli, quasi ololampi, ideo quia totum lucet. {{anchor+|2|[[Aeneis/Liber X#2|2.]]}} divum pater pro ‘divorum’, sicut ‘Argivum’ ‘Danaum’ ‘Teucrum’, videtur accusativi singularis specie pro genetivo plurali usus. {{anchor+|3|[[Aeneis/Liber X#3|3.]]}} Sideream in sedem in astriferum circulum: non enim omnes circuli astriferi sunt, sed solus superior. aut ‘sideream’ lucidam dixit. unde ardvus omnes ut alibi “et iam finis erat, cum Iuppiter aethere summo despiciens mare velivolum”. {{anchor+|4|[[Aeneis/Liber X#4|4.]]}} Castraque dardanidum spectat post generalitatem intulit speciem; consequens enim est, ut omnes terras videns, cernat etiam castra Troiana. non nulli sane ‘Dardanidum’ pro ‘Dardanidarum’ adserunt, ut sit genetivus generis masculini specie feminina. {{anchor+|5|[[Aeneis/Liber X#5|5.]]}} Bipatentibus physice dixit: nam caelum patet ab ortu et occasu. est autem sermo Ennianus, tractus ab ostiis, quae ex utraque parte aperiuntur: unde et modo ‘bipatentibus’ apertis intellegimus. bipatentibus] quod intrantibus et exeuntibus pateant. {{anchor+|6|[[Aeneis/Liber X#6|6.]]}} Caelicolae magni orationis istius intentio hoc agit, ut ab odiis Troianorum Iuno revocetur. quianam cur, quare: Ennianus sermo est “quianam legiones caedimus ferro”. {{anchor+|7|[[Aeneis/Liber X#7|7.]]}} Versa retro mutata, ut “quae te genitor sententia vertit?” quidam ‘versa retro’ intellegunt, quod rursus ad discordias videntur redisse. alii ‘versa retro’ pro ‘inversum acta’, quasi quae prius rectum iter pergebat, derivata. certatis aut contra vos, aut contra meam sententiam. {{anchor+|8|[[Aeneis/Liber X#8|8.]]}} Abnveram bello Italiam concurrere teucris id est prohibueram Italiam contra Troianos bella suscipere. atqui dixit in primo “bellum ingens geret Italia”. quod ita solvitur: aut quia cum uno deo vel dea aliter loquitur — unde est in primo “hic tibi, fabor enim, quando haec te cura remordet” — , aliter vero cum omnibus diis utilitatis causa propter removendam eorum contentionem et dissensionem: aut certe quia ait in primo “ternaque transierint Rutulis hiberna subactis”. illic enim dixit Aenean in Italia contra Rutulos tantum esse pugnaturum, nunc autem omnis est Italia in bella commota Iunonis instinctu, quod et Allecto promisit, ut “finitimas in bella feram rumoribus urbes”, et Iuno pollicita est se magis esse facturam, ut “ego, siqua super fortuna laborum est, ipsa regam”. ‘abnueram’ autem prohibueram, ut contra ‘adnuit’ promittit et consentit significat. abnveram b. i. c. t.] quo modo ‘abnueram’, cum ipse in primo dixerit “bellum ingens geret Italia?” sed secundum sapientes quosdam alia est necessitas fati, alia voluntas deorum, vis nulla est: quod ipse manifestius in quinto ostendit his versibus “vel quae portenderet ira magna deum vel quae fatorum posceret ordo”: nam et in primo de ira Iunonis ait “acti fatis maria omnia circum”, et iterum in primo fatorum arcana se dixit moturum, non suam voluntatem ostensurum. sed ibi secreto filiae dicit, hic alter idem invidiose diis omnibus praesentibus videtur loqui propter removendam eorum dissensionem. {{anchor+|9|[[Aeneis/Liber X#9|9.]]}} Quae contra vetitum discordia vetationem, prohibitionem meam. et sic dixit ‘vetitum’, ut ‘aequum’, unde est “et servantissimus aequi”. sane sub comminatione omnium deorum maxime solam tangit Iunonem, cuius odia insequebantur hoc etiam bello Troianos: quod etiam sequentes Iovis allocutiones manifestius indicant. {{anchor+|10|[[Aeneis/Liber X#10|10.]]}} Ferrumque lacessere pro ‘ferro se lacessere’, ordo autem ‘quis metus suasit aut hos arma sequi ferrumque lacessere’; non est enim, ‘hos suasit’, ne fiat σολοικοειδές : quamvis inveniatur huius modi figura, ut “Iuturnam misero, fateor, succurrere fratri suasi”, et Ennius “quis te persuasit?” {{anchor+|11|[[Aeneis/Liber X#11|11.]]}} Ne arcessite, tempus nolite bellorum tempora praeoccupare. et bene satis facit uxori cum prohibitione. significat autem bellum Punicum secundum, quo Hannibal ingressus Italiam cum plurimis locis vicerit, praecipue apud Cannas, vicum Apuliae, omnem populi Romani delevit exercitum. {{anchor+|12|[[Aeneis/Liber X#12|12.]]}} Olim quandoque. {{anchor+|13|[[Aeneis/Liber X#13|13.]]}} Alpes inmittet apertas emphasis est; non enim dixit ‘per Alpes inmittet exercitum; sed ‘ipsas Alpes’, quas patefecit non sibi tantum sed omnibus gentibus, quae secundum Catonem et Livium muri vice tuebantur Italiam: quas Hannibal post bella Hispaniae, quae XVII annis confecit, ante exustas aceto infuso rupit: Iuvenalis “et montem rupit aceto”. denique loca ipsa quae rupit, Poeninae Alpes vocantur. quamvis legatur a Poenina dea, quae ibi colitur, Alpes ipsas vocari. sane omnes altitudines montium licet a Gallis Alpes vocentur, proprie tamen iuga montium Gallicorum sunt. quas quinque viis Varro dicit transiri posse: una, quae est iuxta mare per Ligures; altera, qua Hannibal transiit; tertia, qua Pompeius ad Hispaniense bellum profectus est; quarta, qua Hasdrubal de Gallia in Italiam venit; quinta, quae quondam a Graecis possessa est, quae exinde Alpes Graiae appellantur. {{anchor+|14|[[Aeneis/Liber X#14|14.]]}} res rapvisse] veteres laedere ‘res rapere’ dicebant, etiamsi rapinae nullum crimen existeret; similiter satis facere ‘res reddere’ dicebant. res rapvisse licebit clarigationem exercere, hoc est per fetiales bellum indicere: nam Ancus Marcius cum videret populum Romanum, ardentem amore bellorum, et plerumque inferre bella gentibus nulla iusta extante ratione, et exinde pericula creari, misit ad gentem Aequiculanam et accepit iura fetialia, per quae bellum indicebatur hoc modo, sicut etiam de Albanis retulit Livius. nam siquando homines vel animalia ab aliqua gente rapta essent populo Romano, cum fetialibus, id est sacerdotibus qui faciendis praesunt foederibus, proficiscebatur etiam pater patratus et ante fines stans clara voce dicebat belli causam, et nolentibus res raptas restituere vel auctores iniuriae tradere, iaciebat hastam, quae res erat pugnae principium, et iam sic licebat more belli res rapere. clarigatio autem dicta est aut a clara voce, qua utebatur pater patratus, aut a κλήρῳ , hoc est sorte: nam per bellicam sortem invadebant agros hostium: unde et κληρονόμοι dicuntur Graece qui iure sortiuntur bona defuncti. {{anchor+|15|[[Aeneis/Liber X#15|15.]]}} Placitum aut mihi scilicet, aut fatis: aut quod velim vobis placere. {{anchor+|16|[[Aeneis/Liber X#16|16.]]}} Ivppiter haec paucis habet personarum considerationem, ut superioribus personis det breviloquium, e contra inferiori potestati prolixam orationem, unde ait de Venere ‘at non Venus aurea contra pauca refert’: quia Veneri causam necesse est reddere, ideo non pauca refert, aut quia mater dolens, aut quia inferior. item Dido quasi regina paucis locuta est, ut “tum breviter Dido”. {{anchor+|18|[[Aeneis/Liber X#18|18.]]}} O pater o hominum et Titianus et Calvus, qui themata omnia de Vergilio elicuerunt et deformarunt ad dicendi usum, in exemplo controversiarum has duas posuerunt adlocutiones, dicentes Venerem agere statu absolutivo, cum dicit Iunoni ‘causa fuisti periculorum his quibus Italiam fata concesserant’; Iunonem vero niti statu relativo, per quem ostendit Troianos non sua causa laborare, sed Veneris. o pater generaliter ‘pater’ accipe, non tantum Veneris: nam supra ait ‘divum pater atque hominum rex’, et bene in principiis favorem sibi arte conciliat. hominum divvmque aeterna potestas hunc locum {{wl|Q722683|Probus}} quaerit; sed dicit unam rem secundum physicos, alteram secundum mathematicos. nam divum potestas est, quia ipse est aether, qui elementorum possidet principatum; hominum vero ideo, quia bona Iovis inradiatio honores hominibus tribuit. ‘aeterna’ autem ‘potestas’ adiecit propter aliorum numinum discretionem: nam legimus et Apollinem deposuisse divinam potestatem, et Herculem vel Liberum patrem non semper deos fuisse. sicut autem hominum, et rerum potestas est: an quemadmodum pro rege vel magistratu potestas solet dici? {{anchor+|19|[[Aeneis/Liber X#19|19.]]}} Namque alivd quid sit ac si diceret, cum paene omnes dii in favorem Iunonis concesserint: ‘namque’ enim coniunctio ostendit eam hanc habuisse cogitationem. est autem parenthesis. implorare implorare est auxilium cum miseratione deposcere, qua ratione bene dicimus ‘imploro te ut misero feras auxilium’; contra ‘imploro te ad diem festum’ non procedit. {{anchor+|20|[[Aeneis/Liber X#20|20.]]}} Cernis ad augendam invidiam ait ‘cernis’, ac si diceret, non est opus narratione, cum Troianorum miserias ipse conspicias. insultent rutvli propter illud “interea Rutuli portis circum omnibus instant”. insultare autem est inimicis irridere per cavillationem, exultare vero gloriari et laetum esse. {{anchor+|21|[[Aeneis/Liber X#21|21.]]}} Per medios suos scilicet. insignis equis propter illud “viginti lectis equitum comitatus”: nam castra non eques irruperat. et ambiguum, utrum ‘equis insignis’, an ‘equis feratur’, secundo marte ad illud respicit “hic Mars armipotens animum viresque Latinis addidit”. {{anchor+|22|[[Aeneis/Liber X#22|22.]]}} Rvat inruat. clavsa moenia ad quae in extremis solent adflicti confugere. magna invidia: scimus enim ultimum esse praesidium in castra confugere et hostilem impetum plerumque differre, sicut factum est in bello Troiano. modo ergo dicit ademptam esse etiam hanc aram misericordiae, siquidem intra muros hostis insultat. {{anchor+|23|[[Aeneis/Liber X#23|23.]]}} Quin quinetiam. ipsis in ipsis. ‘aggeribus’ autem munitionibus, sed abusive. et in muris ideo, quia supra dixit “ignaros deinde in muris Martemque cientes”. {{anchor+|24|[[Aeneis/Liber X#24|24.]]}} Aggeribus agger proprie dicitur terra illa quae vallo facto propius ponitur, sed abusive et muros et munimenta omnia aggerem dicimus, sicut modo ‘aggeribus moerorum’ pro munimentis. moerorum pro ‘murorum’ antique: nam veteres pleraque eorum quae nos per ‘u’ dicimus, per ‘oe’ diphthongon pronuntiabant. hinc est ‘moerorum’ pro ‘murorum’ et e contra ‘punio’ pro ‘poenio’, quod verbum a poena venit, hinc est et “Punica regna vides”, cum Poenos ubique legerimus. hoc autem facit orthographia Graeca: nam quam nos ‘u’ habemus, illi diphthongon habent ‘ ου ‘: et ideo putarunt posse pro hac littera, licet non eandem, diphthongon poni. inundant implent et inundare faciunt. {{anchor+|25|[[Aeneis/Liber X#25|25.]]}} Aeneas ignarus abest ne merito videatur pati: neque enim potest videri fecisse bellum qui factum esse ignorat: aut hoc ipso miserabilis, quia ignarus †excessus. levari obsidione sines liberari: et oblique per Iovem invidiam commovet Iunoni. {{anchor+|27|[[Aeneis/Liber X#27|27.]]}} nascentis Troiae invidiose: quia iam ruinis periclitatur quae modo nascitur. {{anchor+|28|[[Aeneis/Liber X#28|28.]]}} Aetolis surgit ab arpis atqui non est venturus: unde accipiamus Venerem non quasi deam loqui, sed quasi unam de Troianis — ut in primo “unius ob iram prodimur”, item “caeli quibus adnuis arcem” — , ne futura ignorare videatur. ‘Aetolis’ autem ‘Arpis’ sic dixit, ut Cumas Euboicas: nam de Aetolia Diomedes venit, qui Arpos in Apulia collocavit. {{anchor+|29|[[Aeneis/Liber X#29|29.]]}} Mea vulnera restant ut possim iterum vulnerari. {{anchor+|30|[[Aeneis/Liber X#30|30.]]}} Demoror expecto, sustineo. mortalia d. a.] id est ut dea mortalium armis intersim et ipsa depugnem. et sic dixit ‘mortalia arma’, ut in duodecimo “vulnus mortale”. {{anchor+|31|[[Aeneis/Liber X#31|31.]]}} Si sine pace tua si sine tua benevolentia, ut “orantes pacem”, “veniamque precantes”, item “exorat pacem divum”: ergo ‘pace’ benevolentia, suffragio. dicendo autem, si ad Italiam sine deorum voluntate venerunt, dent poenas, ostendit statum esse absolutum. sine pace tua sine voluntate tua, sine tua concessione, ut solet dici ‘pace illius dixerim’, invito numine troes syllepsis per genus est. {{anchor+|32|[[Aeneis/Liber X#32|32.]]}} Luant peccata ‘luant’ id est absolvant. dicimus autem et ‘luo poenam’ et ‘luo peccatum’; nam peccatum solvitur poena. qui enim crimine tenetur obnoxius, poena eum a pristina liberat obligatione. contra ‘luo poenam’ si dixeris, non procedit qua re poena solvatur: tamen auctoritas licenter ista confundit more, quo solet poni vel a sequenti quod praecedit, vel a praecedenti quod sequitur. {{anchor+|33|[[Aeneis/Liber X#33|33.]]}} Neque illos ivveris avxilio concessivus est iste modus secundum {{wl|Q722683|Probum}}; namque in artibus non invenitur. fit autem quotiens taedio contentionis quasi videmur concedere quod tamen nolumus fieri: nam id agit Venus hoc loco, ut Iuppiter magis praestet auxilium. responsa secuti hoc est si non solum prohibiti non sunt, sed eis etiam concessum est. {{anchor+|34|[[Aeneis/Liber X#34|34.]]}} Superi ut Apollo. manes ut Creusa et Anchises, vel Hector. quisquam verecunde: quia apud maritum contra uxorem agit. {{anchor+|35|[[Aeneis/Liber X#35|35.]]}} nova condere fata quasi adversus illa quae tu statuisti. {{anchor+|36|[[Aeneis/Liber X#36|36.]]}} Exustas erycino in litore classes nunc per ἀντικατη γορίαν ad accusationem alterius transit: argumentum est enim, utrum habeat voluntatem nocendi quae nocuit. ‘Erycino’ autem ‘in litore’ secundum opinionem suam dixit; nam alii apud Caietam dicunt exusta navigia, unde et Caieta dicta est ἀπὸ τοῦ καῆναι . quamvis quattuor naves exustae sunt, haec tamen exaggerat. {{anchor+|37|[[Aeneis/Liber X#37|37.]]}} quid tempestatum regem ubique ‘repetam’ subaudiendum. {{anchor+|38|[[Aeneis/Liber X#38|38.]]}} Actam nubibus irim inpulsam, scilicet ut persuaderet matribus incendium navium: ut secundum artem rhetoricam rem unam in duas diviserit, ut latius pateret rei acerbitas interposito alio crimine: nam per Irim naves exustae sunt. sed melius est, ut non sit iteratio, ad Turnum missam Irim intellegere: nec nos moveat ordo conversus, solent enim graviora in principiis et in fine secundum artem rhetoricam poni. nubibus per nubes. {{anchor+|40|[[Aeneis/Liber X#40|40.]]}} Sors rerum id est regnum: nam per sortem inter se fratres, Iuppiter Neptunus et Pluton, mundi regna diviserunt, quae Iuno praeter inferos in Troianorum perniciem moverat. superis inmissa ac si diceret, non iam Troianis, sed diis. respexit autem ad illud “et caeli convexa per auras”. {{anchor+|41|[[Aeneis/Liber X#41|41.]]}} Bacchata per urbes non vagata, sed ‘bacchata’, id est perfuruit: et bene ‘bacchata per urbes’, quia per simulationem sacrorum Liberi patris matres egerat in furorem. {{anchor+|42|[[Aeneis/Liber X#42|42.]]}} Super imperio id est de imperio, ut “multa super Priamo rogitans”. et quasi de salute sua se dicit laborare. est autem verecunda petitio et obliqua, per quam magna Iovi invidia commovetur, qui imperium Troianis promiserat. speravimus ista absolute dixit. {{anchor+|44|[[Aeneis/Liber X#44|44.]]}} Conivnx dura hic distinguendum, ne incipiant esse duo epitheta ‘dura fumantia excidia’: quod contra artem fit, nulla interposita coniunctione. ‘dura’ autem debere distingui, ipse ex persona Iunonis ostendit “quae dura potentia nostra egit?” et mire ‘coniunx’, quasi vitium mariti sit. nulla autem regio invidiose dixit, ut supra “cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis”, cum a sola arceantur Italia. {{anchor+|45|[[Aeneis/Liber X#45|45.]]}} Per eversae genitor fumantia Troiae cum dicimus ‘rogo te per deos’, hoc videmur dicere: memineris religionis curae esse petitionem meam, sicut in primo expressit “at sperate deos memores fandi atque nefandi”; cum autem dicimus ‘rogo te per miserias meas’, videmur dicere: memineris ab eo te rogari qui miserias pertulit, ut qui rogatur ad misericordiam miseriarum commemoratione flectatur, sicut est nunc in Veneris petitione: nam ideo sic rogat, ut commemoratione infelicitatis Troianae impetret misericordiam. alias stultum est cum adiuratur Iuppiter per excidia Troianorum. Sallustius in primo “postremo ipsos colonos per miserias et incerta humani generis orare”. ‘fumantia’ autem ‘quae fumaverunt’, non enim fumant iam. {{anchor+|47|[[Aeneis/Liber X#47|47.]]}} Incolumem ascanium ideo Venus pro Aenea non petit hoc loco, non quia pro eo non movetur, sed aut quia scit eum celerius esse moriturum, aut quia soli Ascanio debetur imperium, ut “cui regnum Italiae Romanaque tellus debentur”. {{anchor+|48|[[Aeneis/Liber X#48|48.]]}} Aeneas sane quidam ‘sane’ pro valde accipiunt, ut Cicero pro Quinctio “sane ceterarum rerum pater familias et prudens et attentus”. {{anchor+|51|[[Aeneis/Liber X#51|51.]]}} Amathus et paphos Cypri insulae civitates sunt, Veneri consecratae. est amathus ‘Amathus’ ab Amathonte. celsa paphos antiqua Paphos, quae nunc Palaepaphos dicitur, in excelso fuit posita, ex quo loco aedificia, permittente pace, in planum litoris deducta sunt. cythera insula est contra Laconicam, Veneri consecrata. dicimus autem ‘haec Cythera’, sicut haec Solyma, haec Artaxata, haec Megara. {{anchor+|52|[[Aeneis/Liber X#52|52.]]}} idaliaeque domus Idalium civitas Cypri est. et hic Idaliam dixit, cum ipse dixerit “aut super Idalium”. {{anchor+|53|[[Aeneis/Liber X#53|53.]]}} aevum hic vitam, alias aetatem. inglorius sine triumphis, inmemor gloriae. Cicero in Tusculanis “quae de vita inhonorata et ingloria dici solent”. {{anchor+|54|[[Aeneis/Liber X#54|54.]]}} Inde id est ab Ascanio Tyrii nihil timebunt. et verum est; nam Scipio vastaturus est Africam. {{anchor+|55|[[Aeneis/Liber X#55|55.]]}} Quid pestem evadere belli ivvit in fine iam agit miserabiliter, sicut egit et in principiis: nam hoc praecipit ars rhetorica, ut epilogi et principia pari argumentatione tractentur. ‘pestem’ autem incendium significat, ut “et toto descendit corpore pestis”, cum de navibus loqueretur incensis. {{anchor+|56|[[Aeneis/Liber X#56|56.]]}} Fugisse per ignes exprimit quid sit ‘pestem belli evadere’, {{anchor+|58|[[Aeneis/Liber X#58|58.]]}} Recidivaque pergama renascentia. tractus autem sermo est ab arboribus, quae taleis sectis pullulant. ergo illud solum recidivum dicimus, quod postea nascitur: unde modo recidiva Pergama dixit, quae renovantur ab his, qui sunt superstites Troianis periclis. {{anchor+|59|[[Aeneis/Liber X#59|59.]]}} non satius deest ‘fuit’, cineres patriae insedisse propter illud “dulcisque meorum reliquias colerem”. {{anchor+|60|[[Aeneis/Liber X#60|60.]]}} Atque solum quo Troia fuit sic in tertio “et campos ubi Troia fuit”. xanthum et simoenta redde oro miseris ambiguum est utrum dicat, redde nobis re vera Troiam antiquam, an, redde nobis terras in Italia ad similitudinem Troiae: novimus enim hanc fuisse consuetudinem, ut advenae patriae suae imaginem sibi redderent, ut “effigiem Xanthi Troiamque videtis”. bene ergo Venus medio usa est genere loquendi, ut utrumque significaret, et antiquae reditum Troiae et imperium Italiae, quod Troianis Iuppiter ad similitudinem Troiae fore promiserat. et magis hoc est quod latenter desiderat atque petit. {{anchor+|62|[[Aeneis/Liber X#62|62.]]}} casus da pater iliacos reddantur nobis errores pristini, dummodo praesentia bella vitemus. iterumque revolvere casus si ad Troiam vis referre, sic dic: da nobis Troiam per naufragia et pericula, id est patiamur denuo quae pertulimus, dumtaxat nobis Troia reddatur. si vero ad Italiam vis referre, sic intellege: redde nobis Italiam, et libenter repetimus ea quae in Troia pertulimus. {{anchor+|63|[[Aeneis/Liber X#63|63.]]}} Alta silentia Iuno ubique silens inducitur, unde ei oratio nisi ex nimia necessitate non datur: hinc est ‘acta furore gravi’: Statius “Iunonem tacitam furibunda silentia torquent”. et notandum quia singillatim dicta Veneris hac oratione solvuntur. silentia cogis rumpere silentium rumpere est non tacere: unde apparet usurpative dictum esse “conposito rumpit vocem”, id est loquitur: nam vocem rumpere silere est, silentium rumpere loqui. {{anchor+|64|[[Aeneis/Liber X#64|64.]]}} Obductum dolorem celatum et diuturna iam cicatrice coopertum: nam obduci dicuntur vulnera, quae cicatrice clauduntur. {{anchor+|65|[[Aeneis/Liber X#65|65.]]}} Aenean hominum quisquam divumque s. ad illud “quae superi manesque dabant”. et celans quae facta sunt ea quae non sunt facta, commemorat: nam non Aeneas, sed Turnus Iunonis instinctu bella commovit. utitur autem replicatione rerum obiectarum; post enim sequitur resolutio. sequi autem ‘petere’, ut “sidera voce sequentem”. {{anchor+|67|[[Aeneis/Liber X#67|67.]]}} Esto modo adverbium est concedentis: nam Graecum est: illo autem loco verbum est “esto nunc Sol testis”. fatis auctoribus num hic ‘responsis’ ? quia hoc sequitur * * * {{anchor+|68|[[Aeneis/Liber X#68|68.]]}} Cassandrae impulsus furiis bene ‘furiis’ plurali numero, quod de vaticinantibus non dicitur, ut videantur merito esse decepti qui Cassandrae insanienti crediderunt: quod falso dicitur a Iunone, sicut ex verbis probamus Anchisae, qui ait “aut quem tum vates Cassandra moveret?” num linquere castra illa ait ‘abest’, haec ait ‘reliquit’, ut ipsi adsignet culpam. et est status finitivus non tam dicendo ‘abesse’, quam ‘reliquisse’, {{anchor+|69|[[Aeneis/Liber X#69|69.]]}} Vitam committere ventis non quia enavigavit, hoc dixit; sed ‘ventis’, id est incertis et inanibus rebus. {{anchor+|70|[[Aeneis/Liber X#70|70.]]}} Num puero summam belli quod Venus ad miserationem, haec ad indignationem posuit. exaggeratio est ab aetate. {{anchor+|71|[[Aeneis/Liber X#71|71.]]}} Tyrrhenamque fidem ‘fidem’ auxilium petens; an ‘fidem’ sacramentum, quod adhibetur ad belli societatem? ‘agitare’ autem ad gentes pertinere melius est. ergo ‘Tyrrhenam fidem’ extrinsecus accipiendum ‘invocare’ aut ‘petere’, Tyrrhenamque fidem inire societatem cum inimicis gentibus Turno: aut certe disrumpere foedera, quae Turnus cum Tyrrhenis inierat. sciendum sane Turnum auxiliorum causa ad Mezentium confugisse. gentes quietas nam licet vellent in bella prorumpere, tamen erant quietae propter illud oraculum “externos optate duces”. {{anchor+|72|[[Aeneis/Liber X#72|72.]]}} Quis deus in fravdem interrogatio. ‘in fraudem’ autem in periculum: ita enim in iure lectum est “fraudi erit illa res”, id est periculo. dura potentia nostra ad illud respicit “si nulla est regio Teucris quam det tua coniunx dura”. {{anchor+|73|[[Aeneis/Liber X#73|73.]]}} ubi hic ivno melius quam si dixisset ‘ego’, ut “degeneremque Neoptolemum narrare memento”. nubibus iris propter illud “aut actam nubibus Irim”. {{anchor+|74|[[Aeneis/Liber X#74|74.]]}} Indignum est italos Troiam circumdare flammis rhetoricum est: nam quotiens aliqua non possumus solvere, paria opponimus. quod nunc Iuno facit: nam negare non potest nec solvere quia obsidentur Troiani: unde dicit, hoc indignum est, Troianos obsideri, aliena eos matrimonia praeripere dignum est. sic in bucolicis “dic, quibus in terris et eris mihi magnus Apollo, tris pateat caeli spatium non amplius ulnas”: quod quia non potuit solvere, et ipse obiecit “dic, quibus in terris inscripti nomina regum nascantur flores”. {{anchor+|75|[[Aeneis/Liber X#75|75.]]}} nascentem ὑπόκρισις . {{anchor+|76|[[Aeneis/Liber X#76|76.]]}} Pilumnus avus comparat genus Turni cum Aeneae, dicens etiam avum eius deum esse. Varro Pilumnum et Pitumnum infantium deos esse ait eisque pro puerpera lectum in atrio sterni, dum exploretur an vitalis sit qui natus est: Piso Pilumnum dictum, quia pellat mala infantiae. sed Pilumnus idem Stercutius, ut quidam dicunt, qui propter pilum inventum, quo fruges confici solent, ita appellatus est. si ergo proavus Latini est, non Turni avus: nam Stercutii Picus, Pici Faunus, Fauni Latinus est filius. sed in his nominibus abutitur poeta. diva venilia mater hoc ad Veneris obtrectationem dicit ‘cui diva Venilia mater’: nam Venilia nympha est. Pilumnum autem avum Turni ideo dicit, ut a vicino nobilis genere esse videatur, sicut est Aeneas: nam paulo post dictura est ipsa Iuno “Pilumnusque illi quartus pater”. sane hanc Veniliam quidam Salaciam accipiunt, Neptuni uxorem: Salaciam a salo, Veniliam quod veniam det †negentibus. {{anchor+|77|[[Aeneis/Liber X#77|77.]]}} Atra face saevo bello. et est belli definitio: non enim facibus Troiani pugnaverant, sed ferro, id est bello. {{anchor+|78|[[Aeneis/Liber X#78|78.]]}} Avertere praedas invidiose: ceterum nihil rapuerant. {{anchor+|79|[[Aeneis/Liber X#79|79.]]}} Legere furari: unde et sacrilegi dicuntur, quia sacra legunt, hoc est furantur: alibi “vel quae sublegi tacitus tibi carmina nuper”. gremiis abducere pactas id est sponsas: nam ante usum tabularum matrimonii cautiones sibi invicem emittebant, in quibus spondebant se consentire in iura matrimonii, et fideiussores dabant: unde admissum est ut sponsum dicamus virum a spondendo, et sponsam promissam. ceterum proprie sponderi puellae est: ergo sponsus non quia promittitur, sed quia spondet et sponsores dat. sane exaggeratio est nimia in eo quod ait ‘gremiis abducere’, tamquam iam uxores. {{anchor+|80|[[Aeneis/Liber X#80|80.]]}} Praefigere puppibus arma propter illud “scuta virum fluvio pictasque innare carinas”, scilicet quando ad petenda navigavit auxilia. pacem autem orare propter “centum oratores augusta ad moenia regis ire iubet”. {{anchor+|82|[[Aeneis/Liber X#82|82.]]}} Proque viro nebulam ad obprobrium pro viro dixit, non pro filio, rem inanem obpositam. dicit autem quando eum Venus a Diomede liberavit, vel Neptunus ab Achille: quod Veneri inputatur, quia in eius gratiam factum est. ventos inanes vacuos. et est nebulae definitio. {{anchor+|83|[[Aeneis/Liber X#83|83.]]}} Et potes in totidem classem convertere nymphas licet hoc mater deum fecerit, tamen hoc Veneri inputatur, quia eius gratia factum est, ut illo loco “quas illi Philomela dapes”, cum Procne fecerit, sed propter Philomelam: aut certe quia Venerem dicunt esse matrem deum. {{anchor+|84|[[Aeneis/Liber X#84|84.]]}} nos aliquid rutvlos contra ivvisse nefandum est verecunda confessio est: non enim negat se iuvisse, sed adtenuat dicendo ‘aliquid’, {{anchor+|85|[[Aeneis/Liber X#85|85.]]}} Aeneas ignarus abest ea quae solvere non possumus, inridemus, ut hoc loco. sic in bucolicis praemisit “divini opus Alcimedontis”, postea per inrisionem ait “et nobis idem Alcimedon duo pocula fecit”. {{anchor+|87|[[Aeneis/Liber X#87|87.]]}} Gravidam bellis urbem alibi “populosque feroces contundet”. ‘urbem’ autem provinciam dicit, quo modo “Italiam quaero patriam”. {{anchor+|88|[[Aeneis/Liber X#88|88.]]}} Nosne tibi fluxas status relativus, per quem ostendit Venerem magis Troianis causam fuisse periculorum. fluxas molles, quae possent etiam sine inimicis perire. ‘res’ ergo ‘fluxas’ fluxam rempublicam dicit: vel ‘fluxas’ labefactatas. {{anchor+|89|[[Aeneis/Liber X#89|89.]]}} Qui troas achivis atqui de Venere loquitur: sed quia dei ἀρσενοθήλεις sunt, ut diximus supra, ideo sic dixit: nam in subauditione ponuntur ea quae non possumus dicere aperte. {{anchor+|90|[[Aeneis/Liber X#90|90.]]}} consurgere in arma pro ‘consurgendi’: infinitus modus verbi pro participato. {{anchor+|91|[[Aeneis/Liber X#91|91.]]}} Foedera solvere furto legitur in historiis quod Troiani cum Graecis foedus habuerunt. tunc etiam Paris est susceptus hospitio et sic commisit adulterium. ergo ‘foedera solvere furto’ amicitias adulterio dissipare: nam furtum est adulterium, unde est “et dulcia furta”. et eversi Ilii haec est vera causa: nam foedera quae inter Graecos et Troianos fuerunt, ita soluta sunt. Hercules cum expugnato Ilio filiam Laomedontis Hesionam, Priami sororem, Telamoni dedisset, profecti sunt legati cum Priamo et eam minime repetere potuerunt, illis dicentibus se eam habere iure bellorum. unde commotus Priamus misit Paridem cum exercitu, ut aliquid tale abduceret, aut uxorem regis, aut filiam. qui expugnata Sparta Helenam rapuit. hinc ergo Vergilius utrumque tangit, et istam historiam quam modo diximus, et propter iudicium Paridis: quamvis fabula sit illa res et a poetis composita. foedera solvere furto] an quod Paridem victum a Menelao subripuit morti? an quod Pandarus dissipavit, ut sit ‘per furtum’ ? {{anchor+|92|[[Aeneis/Liber X#92|92.]]}} Dardanius non praeter iniuriam Aeneae hoc posuit, quia Dardanus dicitur: nam perite dubium nomen elegit, quod contumeliam communicaret Aeneae. spartam expugnavit hoc de historia est, ut diximus: nam cum sollicitata Helena Parin sequi noluisset, egressus ille civitatem obsedit. qua eversa Helenam rapuit: unde et recipi meruit a marito. {{anchor+|93|[[Aeneis/Liber X#93|93.]]}} Tela dedi aut amori Alexandri, aut bello. cupidine eo scilicet, quo in amorem Paridis Helena conpulsa est. {{anchor+|94|[[Aeneis/Liber X#94|94.]]}} Decvit metvisse optima est elocutio, nam utrumque praeteriti est temporis. si enim dixeris ‘decet metuisse’, incongruum est, quia ‘decet’ praesentis est, ‘metuisse’ praeteriti. sera pro ‘sero’, “ut nec sera comantem narcissum”. {{anchor+|95|[[Aeneis/Liber X#95|95.]]}} inrita vana, substantiam non habentia. iactas ventilas. {{anchor+|96|[[Aeneis/Liber X#96|96.]]}} Orabat loquebatur: unde et oratores dicimus. nam ‘rogabat’ si dixeris, non procedit, quia magis conviciabatur. {{anchor+|97|[[Aeneis/Liber X#97|97.]]}} Assensu vario quia pars Veneri favebat, pars Iunoni. {{anchor+|98|[[Aeneis/Liber X#98|98.]]}} deprensa fremunt silvis non subito deprensa, sed aut in silvis detenta, aut intellecta. cev flamina prima c. d. f. s. et caeca volvtant murmvra non tempestatis facit comparationem, sed signi tempestatis futurae: quadam enim arcana ratione fit ut sit murmur in silvis ante ventorum adventum: unde ait ‘caeca murmura’, quorum ratio non apparet, ut “caecique in nubibus ignes terrificant animos”. sic in georgicis “continuo ventis surgentibus aut freta ponti incipiunt agitata tumescere et aridus altis montibus audiri fragor”. {{anchor+|102|[[Aeneis/Liber X#102|102.]]}} Tremefacta solo tellus loquente Iove stupor elementorum omnium ostenditur per naturae mutationem: nam et quicquid in aeterno motu est, quievit, et contra terra mota est, semper immobilis, unde Horatius “et bruta tellus”. {{anchor+|103|[[Aeneis/Liber X#103|103.]]}} zephyri posvere Sallustius “iam repente visus lenire Tagus”. premit placida id est premendo reddit placida. {{anchor+|104|[[Aeneis/Liber X#104|104.]]}} Accipite ergo animis totus hic locus de primo Lucilii translatus est libro, ubi inducuntur dii habere concilium et agere primo de interitu Lupi cuiusdam ducis in republica, postea sententias dicere. sed hoc quia indignum erat heroo carmine, mutavit et induxit primo loquentem Iovem de interruptis foederibus, cuius orationem interrupit Venus, post secuta Iunonis verba sunt quibus redarguit Venerem: unde nunc Iuppiter illud quod omiserat, reddit, dicens: ergo quoniam pacem esse non sinitis, ea quae sum dicturus accipite. et hoc significant versus, qui subsequuntur. {{anchor+|105|[[Aeneis/Liber X#105|105.]]}} Quandoquidem bene sententiae dicendae ordinem servat: nam sicut et in Sallustio et in Philippicis legimus, ante quam dicatur sententia, eius praemittitur ratio: quod hodieque in usu est. {{anchor+|106|[[Aeneis/Liber X#106|106.]]}} Havd licitum est et ‘licuit’ dicimus et ‘licitum est’, sicut et ‘placuit’ et ‘placitum est’: Terentius “ubi sunt cognitae, placitae sunt”. {{anchor+|107|[[Aeneis/Liber X#107|107.]]}} Quae cuique est fortuna hodie specialiter Iuppiter pro Troianis agit, sed hac arte, ut videatur totum pro Iunone loqui. et re vera verba pro Iunone sunt, sed altius intuens deprehendit Troianorum favorem: nam dicendo ‘nulli favebo’ et in eo statu fore res in quo sunt hodie, significat se favere Troianis, quorum ducis adventu statim victoria consequitur. et vult nihil valere ea quae aut Venus conquesta fuerat de absentia Aeneae, aut Iuno de Turni parentibus dixerat, in eius scilicet commendationem. secat sequitur, tenet, habet, ut “ille viam secat ad naves”: unde et sectas dicimus habitus animorum et instituta philosophiae circa disciplinam. {{anchor+|108|[[Aeneis/Liber X#108|108.]]}} Fuat id est ‘fuerit’: futuri temporis est verbum defectivum. {{anchor+|109|[[Aeneis/Liber X#109|109.]]}} Sev fatis italum castra obsidione tenentur sive [malo] fato Italorum obsidentur castra Troiana, sive Troiani malo errore et sinistris monitis ad Italiam venerunt, neminem absolvo: unde propter amphiboliam distingue ‘Italum’ et infer ‘castra obsidione tenentur’, scilicet Troianorum; ipsi enim obsidentur, non Itali. {{anchor+|110|[[Aeneis/Liber X#110|110.]]}} nec rutvlos hoc et de Troianis accipe. solvo absolvo: nam aphaeresin pertulit ‘solvo’, monitis autem sinistris propter “Cassandrae inpulsus furiis”. {{anchor+|111|[[Aeneis/Liber X#111|111.]]}} Exorsa rerum initia, actus hodierni diei: id est secundum sua coepta habebit eventum. laborem fortunamque periculum et felicitatem. {{anchor+|113|[[Aeneis/Liber X#113|113.]]}} Fata viam invenient scit enim hoc esse fatale, ut Aeneas imperet in Italia. et videtur hic ostendisse, aliud esse fata, aliud Iovem. stygii per flumina fratris hypallage est ‘per Stygia fratris flumina’, et bene etiam iure iurando dicta confirmat, ut rem inmobilem necessitate constituat. {{anchor+|115|[[Aeneis/Liber X#115|115.]]}} Totum nutu tremefecit olympum hoc {{wl|Q6691|Homeri}} est. {{anchor+|117|[[Aeneis/Liber X#117|117.]]}} caelicolae medium poetice mores hominum ad deos refert: ut magistratum deducunt. {{anchor+|118|[[Aeneis/Liber X#118|118.]]}} Portis circum omnibus instant instant portis omnibus circum, id est circumcirca fusi: nam modo ‘circum’ adverbium loci est. {{anchor+|120|[[Aeneis/Liber X#120|120.]]}} ast legio prolepsis: nam legionis nomen Troiani temporis non fuit. vallis intra vallos, id est fustes fossarum, qui valli vocantur: nam munitio ipsa vallum dicitur neutraliter. et hoc dicit: tenebantur Troiani intra vallos quos ipsi posuerant, ne eorum castra facile inrumperent Rutuli. vallum enim modo non obsidentium, sed obsessorum debemus accipere. {{anchor+|121|[[Aeneis/Liber X#121|121.]]}} Nec spes vlla fugae fuga miserrimum et ultimum praesidium est, tamen etiam hoc carebant. {{anchor+|123|[[Aeneis/Liber X#123|123.]]}} Imbrasides Imbrasi filius. hicetaonius Hicetaonis filius. et bene ex varietate syllabarum quaesivit ornatum: nam patronymica aut in ‘des’ aut in ‘ius’ exeunt, quibus et uti possumus. quae enim ‘on’ terminantur, ad nos transire non possunt. {{anchor+|124|[[Aeneis/Liber X#124|124.]]}} Senior cum castore thybris possumus et solum Thybrin senem accipere: possumus et Castorem, si legamus ‘et senior cum Castore Thybris’: nam amphibolia est. {{anchor+|125|[[Aeneis/Liber X#125|125.]]}} Prima acies hoc est magni viri: et est definitio eorum qui in prima acie fuerunt: unde laudis magis est quod dixit ‘prima acies’: ordinis enim esse non potest, quia res in muro agitur. germani sarpedonis aut inter se germani filii Sarpedonis, aut Sarpedonis fratres ex eadem matre. {{anchor+|126|[[Aeneis/Liber X#126|126.]]}} Alta nobili. lycia comitantur ab alta] quos comitantur qui sunt Lycia ab alta. {{anchor+|127|[[Aeneis/Liber X#127|127.]]}} fert ingens toto quidam sine effectu ferentem saxum inproprie inductum accipiunt; sed hoc ita resolvunt, quod qui iactum saxum refert, unius tantum rei eventum ostendit, qui ferentem dicit, longum actum notat. {{anchor+|128|[[Aeneis/Liber X#128|128.]]}} Lyrnesius id est Phryx: Lyrnesos enim civitas est Phrygiae, unde fuit Briseis, quam civitatem Achilles expugnavit. Acmon ergo et Menestheus filii Clytii. {{anchor+|129|[[Aeneis/Liber X#129|129.]]}} Menestheo non ‘Mnestheo’, de quo paulo post dicturus est, legendum est, ne versus non stet, sed ‘Menestheo’, ita tamen ut meminerimus in ultima syllaba esse synaeresin propter rectam scansionem. {{anchor+|130|[[Aeneis/Liber X#130|130.]]}} Hi iaculis Rutuli scilicet. illi certant defendere saxis id est Troiani. {{anchor+|131|[[Aeneis/Liber X#131|131.]]}} molirique ignem quid est moliri? num inicere, an temptare iacere? et subaudiendum ‘alii atque alii’, {{anchor+|132|[[Aeneis/Liber X#132|132.]]}} Veneris ivstissima cura de quo merito curet: quia illi debebatur imperium. {{anchor+|133|[[Aeneis/Liber X#133|133.]]}} Caput detectus sine galea, quasi non pugnaturus; nam audierat “cetera parce puer bello”. erat autem inter duces quasi dux. ecce pro admiratione et demonstratione. honestum pulchrum: Terentius “ita me di bene ament, honestus est”. {{anchor+|134|[[Aeneis/Liber X#134|134.]]}} Micat scilicet Ascanius fulget qualiter gemma. {{anchor+|135|[[Aeneis/Liber X#135|135.]]}} Aut collo aut capiti figurate: nam ‘colli vel capitis’ erat commune. {{anchor+|136|[[Aeneis/Liber X#136|136.]]}} Oricia terebintho Oricos civitas est Epiri, iuxta quam nascitur terebinthus, nigrum lignum habens, folia in buxi speciem. retulit autem comparationem ad candidum vultum, qui erat nigris crinibus cinctus. {{anchor+|137|[[Aeneis/Liber X#137|137.]]}} cui melius quam si dixisset ‘cuius’, {{anchor+|139|[[Aeneis/Liber X#139|139.]]}} Magnanimae ‘gentes’ scilicet. magnanimae gentes hic est ordo, aliter non stat versus: est autem prosphonesis. ismare modo nomen est proprium: nam ‘Ismarius’ facit appellativum a monte Ismaro Thraciae. {{anchor+|140|[[Aeneis/Liber X#140|140.]]}} vulnera dirigere pro ‘dirigentem’: ‘vulnera’ autem ‘dirigere’, id est sagittas quibus fiunt vulnera: est autem hysteroproteron. vvlnera dirigere aut vulnus pro sagitta posuit, ut “insequitur infesto vulnere Pyrrhus”: aut acerrime expressit inevitabiles sagittas, dicens eum vulnera, non tela dirigere. {{anchor+|141|[[Aeneis/Liber X#141|141.]]}} Maeonia Lydia, quae ante Maeonia vocabatur. ergo ideo ‘generose’, quod Lydius. pingvia culta aut figuratum est, quae exercendo culta faciunt: aut ‘culta’ pro arvis. {{anchor+|142|[[Aeneis/Liber X#142|142.]]}} Pactolusque inrigat auro Pactolus et Hermus Lydiae flumina sunt, aurum sicut Tagus trahentia. sed Pactoli fabula talis est: Mida rex cum ibi regnaret, Silenus captus ab eius sociis et vinctus est. miseratione vel prudentia eum et resolvi fecit et omni adfabilitate fovit. quibus rebus ille gratiam rependens, praestitit Midae, ut quicquid tetigisset, in aurum verteretur; sed cum ille quaecumque contigisset in aurum convertens, fame periclitaretur, ex praecepto in Pactolum fluvium abluendi gratia se mittere iussus est. in quem se cum iecisset, ferendi auri naturam flumini dedit, ipse destitit in aurum quae contingebat mutare. ‘inrigat’ autem ‘auro’ mire, cum ramenta quaedam auri inveniri dicantur. {{anchor+|145|[[Aeneis/Liber X#145|145.]]}} Et capys hinc nomen campanae ducitur urbi iste quidem dicit a Capy dictam Campaniam. sed Livius vult a locis campestribus dictam, in quibus sita est. sed constat eam a Tuscis conditam viso falconis augurio, qui Tusca lingua capys dicitur, unde est Campania nominata. Tuscos autem omnem paene Italiam subiugasse manifestum est. hinc nomen campanae ducitur urbi iste quidem hoc dicit, sicut Ovidius, qui Capyn de Troianis esse commemorat “ille dedit Capyi repetita vocabula Troiae”, Coeliusque Troianum Capyn condidisse Capuam tradidit eumque Aeneae fuisse sobrinum. alii Campum Samnitem condidisse Capuam confirmant. sed Capuam vult Livius a locis campestribus dictam, in quibus sita est. alii a Capy Atyis filio, Capeti patre, tradunt. alii hunc Capyn filium Capeti volunt esse, Tiberini avum, ex quo fluvius Tiberis appellatus est, eumque Capuae conditorem produnt. constat tamen eam a Tuscis conditam de viso falconis augurio, qui Tusca lingua capys dicitur: unde est Capua nominata. Tuscos autem aliquando omnem Italiam subiugasse manifestum est. alii a Tuscis quidem retentam et prius Vulturnum vocatam: Tuscos a Samnitibus exactos Capuam vocasse ob hoc quod hanc quidam Falco condidisset, cui pollices pedum curvi fuerunt quem ad modum falcones aves habent, quos viros Tusci capyas vocarunt. Varro dicit propter caeli temperiem et caespitis fecunditatem campum eundem Capuanum cratera dictum quasi sinum salutis et fructuum. {{anchor+|147|[[Aeneis/Liber X#147|147.]]}} Contulerant nocte interveniente peregerunt. et est explanatio rerum, quas Aeneas gessit postquam est profectus ab Euandro ad petenda auxilia, dum inter suos et Turnum bella gerebantur: rem enim ante omissam breviter exsequitur. media aeneas freta nocte secabat aut ‘media nocte’, aut ‘freta media’, {{anchor+|149|[[Aeneis/Liber X#149|149.]]}} regem adit instanti tempore adit. {{anchor+|150|[[Aeneis/Liber X#150|150.]]}} Quidve petat scilicet auxilium. quidve ipse ferat vicissitudinem auxilii, ut supra Euandro “accipe daque fidem”. multi autem ‘quidque petat quidque ipse ferat’ dicunt oportuisse dici, sed mutatam coniunctionem: neque enim ex alterius persona exponitur, sed totum ex Aeneae, et ideo ‘que’ coniunctione opus fuisse; ‘ve’ enim proprie ‘vel’ significat, ut sic “nec patris Anchisae cineres manesve revelli”. mezentius arma quae sibi conciliet inicit latenter timorem, ne forte possit collectis auxiliis Mezentius in regna remeare, a quibus fuerat ante depulsus. {{anchor+|151|[[Aeneis/Liber X#151|151.]]}} Violentaque pectora turni superba, ut est illud “quos illi bello profugos egere superbo”, id est violento. {{anchor+|152|[[Aeneis/Liber X#152|152.]]}} Hvmanis quae sit fiducia rebus latenter hoc dicit: nolite putare fixam esse et stabilem felicitatem, magna est enim rerum varietas: invicem accipietis auxilia. {{anchor+|153|[[Aeneis/Liber X#153|153.]]}} Admonet inmiscetque preces partim rogat, partim admonet hoc solacium esse vitae humanae tutissimum, si vel mutua dentur auxilia, vel in prosperis positi etiam subiecta considerent. et est superioris versus expressio: nam edocet, quae peterent et quod eum sollicitabat. ‘admonet’ vero vel causa Mezentii, vel quia instabilis est et vaga fortuna. tarchon hoc nomen ubique Graece ponit, excepto uno in loco, ut est “haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni”: quod metri causa fecit. {{anchor+|154|[[Aeneis/Liber X#154|154.]]}} ferit facit, ex more Romano, propter porcum qui de lapide feritur. libera fatis exempta fatali necessitate, qua pugnare non poterant propter illud “externos optate duces”. {{anchor+|155|[[Aeneis/Liber X#155|155.]]}} gens lydia per derivationem ‘Lydia gens’: nam ‘Lydia’ provincia proprium est. {{anchor+|157|[[Aeneis/Liber X#157|157.]]}} Prima tenet more viri fortis in principiis est: alibi “princeps ante omnes densum Palinurus agebat agmen”. rostro phrygios subivncta leones pro ‘subiunctos leones habens’, vult pro iugo rostrum navis fuisse, leones autem singulos in singulis navis partibus fuisse depictos. sane notatur a criticis Vergilius hoc loco, quemadmodum sic cito dixit potuisse naves Aeneae fieri: quod excusat pictura, quam solam mutatam debemus accipere. ergo hanc navem Aeneae ab Etruscis datam intellegamus. quidam volunt hanc navem ex his esse quibus Aeneas ad Euandrum erat evectus, et ad Etruriam terra esse portatam. {{anchor+|158|[[Aeneis/Liber X#158|158.]]}} Gratissima propter illinc facta navigia. {{anchor+|160|[[Aeneis/Liber X#160|160.]]}} Eventus belli varios licet haberet fortissimum militem, cogitabat tamen incerta bellorum. {{anchor+|161|[[Aeneis/Liber X#161|161.]]}} iam quaerit sidera deest ‘de Aenea’, et ‘quaerit sidera’ num de sideribus quaerit, an ipsa sidera, id est percenset. aut num causa quaerendi quod cupiat lucem. {{anchor+|162|[[Aeneis/Liber X#162|162.]]}} Noctis iter aut per quae nox decurrit: aut quae intuentes nautae iter peragunt noctibus. iam modo, ut “iamque hos cursu, iam praeterit illos”. quae passus terraque marique num quia audiendo res gestas Aeneae incendatur et ipse ad imitandi cupiditatem? {{anchor+|163|[[Aeneis/Liber X#163|163.]]}} Pandite nunc helicona deae Parnasus mons est Thessaliae iuxta Boeotiam, quem locum aliquando Aones tenuerunt, qui in duo finditur iuga, Cithaeronem Liberi et Heliconem Apollinis et Musarum. ex quo fons manare dicitur, quem Pegasi ungula protulisse fertur, qui vocatur Hippocrene. {{anchor+|164|[[Aeneis/Liber X#164|164.]]}} tuscis Tusci a frequenti sacrificio sunt dicti ἀπὸ τοῦ θύειν : unde Tuscos populos bene dicimus. Tusciam vero non debemus dicere, quia nequaquam in idoneis auctoribus legitur, sed aut Etruria dicenda est ab Etrusco principe, aut Lydia a Lydo, aut Tyrrhenia ab eius fratre, qui, ut supra diximus, cum parte populi de Maeonia venit ad Italiam. quod ergo hic dicit Vergilius ‘Tuscis comitetur ab oris’, de Tuscorum finibus intellegendum est. {{anchor+|166|[[Aeneis/Liber X#166|166.]]}} Massicus aerata princeps secat aequora tigri inter auxilia accipiendum: nam Aeneae prima est navis. et licet sit catalogus in quo enumerantur hi qui venerunt de Tuscia, invenit tamen aliquam varietatem, quod hos navibus venisse commemorat, cum in septimo Turni praesidia per terram venisse memoraverit. sane sciendum amare Vergilium Italis ducibus dare nomina vel fluviorum vel montium. ut ergo supra Almonem et Aventinum commemoravit, sic nunc Massicum dicit: nam Massicus mons est, unde et vinum Massicum dicitur. plerique tamen Massicum nolunt proprium esse nomen, sed appellativum, dicentes Osinium esse Massicum regem: nam paulo post dicturus est “qua rex Clusinis advectus Osinius oris”, et nunc dicit ‘qui moenia Clusi’, multi alium Massicum, alium Osinium esse volunt. ‘tigri aerata’ cuius rostrum erat in similitudem tigridis; namque solent naves vocabula accipere a pictura tutelarum. hinc est “hunc vehit inmanis Triton”, item “et aurato fulgebat Apolline puppis”. ‘tigri’ autem secundum regulam dixit: nam Graeca nomina quae genetivum singularem in ‘dis’ mittunt, in eo tantum et in dativo crescunt, in accusativo et ablativo paria sunt nominativo, ut ‘tigris tigridis tigridi tigrin tigris a tigri’, ‘Isis Isidis Isidi Isin Isis Isi’: si aliter invenerimus, abusive dictum est, ut in Lucano “ocior et caeli flammis et tigride feta”. {{anchor+|167|[[Aeneis/Liber X#167|167.]]}} Moenia clusi pro ‘Clusii’: nam Clusium dicitur: et est dictum per synizesin, sicut “nec cura peculi” pro ‘peculii’, Clusium autem est oppidum iuxta Massicum, quod in Etruria condidit Clusius Tyrrheni, sive Telemachus Vlixis filius. {{anchor+|168|[[Aeneis/Liber X#168|168.]]}} Cosas civitas Tusciae, quae numero dicitur singulari secundum Sallustium: unde apparet esse usurpationem. {{anchor+|169|[[Aeneis/Liber X#169|169.]]}} Corytique coryti proprie sunt arcuum thecae; dicuntur tamen etiam sagittarum, quas et pharetras nominamus. {{anchor+|170|[[Aeneis/Liber X#170|170.]]}} una ad totam classem refert. torvus pro forti et aspero: vel terribilis. {{anchor+|171|[[Aeneis/Liber X#171|171.]]}} Fulgebat scilicet puppis Apolline, armis exercitus. {{anchor+|172|[[Aeneis/Liber X#172|172.]]}} Populonia est civitas Tusciae. matrem autem eorum qui venerant, patriam dixit, ut alibi “insignem quem mater Aricia misit”. quidam Populoniam post XII. populos in Etruria constitutos populum ex insula Corsica in Italiam venisse et condidisse dicunt: alii Populoniam Volaterranorum coloniam tradunt. alii Volaterranos Corsis eripuisse Populoniam dicunt. {{anchor+|173|[[Aeneis/Liber X#173|173.]]}} Expertos belli peritos: nam ‘expertes’ sunt ignari. ‘belli’ autem potest pro ‘in bello’ accipi. ilva quidam Ilvam Ithacen dictam volunt; est autem insula adiacens Tusciae, in conspectu Populoniae. {{wl|Q722683|Probus}} ‘trecentos’ subdistingui vult, ut ‘insula’ sequentibus iungatur. {{anchor+|174|[[Aeneis/Liber X#174|174.]]}} In exhavstis chalybum generosa metallis quanto exhausta fuerit, tanto generosior, hoc est πολύγονος ~ . ergo ‘in exhaustis’ non est una pars orationis: namque Plinius Secundus dicit, cum in aliis regionibus effossis metallis terrae sint vacuae, apud Ilvam hoc esse mirum quod sublata renascuntur et rursum de isdem locis effodiuntur. Varro et aliud dicit, nasci quidem illic ferrum, sed in stricturam non posse cogi nisi transvectum in Populoniam Tusciae civitatem, ipsi insulae vicinam. {{anchor+|175|[[Aeneis/Liber X#175|175.]]}} Interpres hominum divumque ‘interpres’ medium est: nam et deorum interpretator, et hominum, quibus divinas indicat mentes, interpres vocatur. et notandum quod ait Nigidius Figulus, has artes ita inter sese esse coniunctas, ut alterum sine altero esse non possit: unde his quos perfectos vult probare Vergilius, omnium divinandi artium praestat scientiam, ut hoc loco, item supra Heleno, de quo ait “Troiugena, interpres divum, qui numina Phoebi, qui tripodas, Clarii lauros, qui sidera sentis”. Nigidius autem solus est post Varronem, licet Varro praecellat in theologia, hic in communibus litteris: nam uterque utrumque scripserunt. {{anchor+|176|[[Aeneis/Liber X#176|176.]]}} Fibrae fibrae sunt iecoris extremitates. parent autem est ‘peritissime agnoscuntur’: quod ad omnia referendum est, fibras, sidera, voces avium et fulmina: nam si ‘videntur’ tantum accipias, cuiuis possunt videri, nec tamen intellegi. item voces avium non videntur, sed agnoscuntur auditae. nec ‘parent’ obtemperant procedit. nam quomodo sidera vel fibrae vel aves vel fulgura possunt obtemperare? parent apparent ac patent, quasi nihil ei absconditum vel abstrusum sit. an hyperbolice tantam illi scientiam siderum vel ceterarum quas dixit rerum esse, ut ei parere videantur, sicut dicimus artes quibusdam esse subiectas? {{anchor+|177|[[Aeneis/Liber X#177|177.]]}} praesagi fulminis ignes ‘praesagi’ futura denuntiantis, ut “de caelo tactas memini praedicere quercus”. est enim †Iovi filius fulmen, de quo tantum futura noscuntur, ut in octavo plenius de fulminis generibus dictum est. alii non ipsum fulmen praesagum accipiunt, sed eos praesagos, qui inde futura praedicunt. {{anchor+|178|[[Aeneis/Liber X#178|178.]]}} Rapit raptim ducit. densos acie in acie constrictos et coniunctos. {{anchor+|179|[[Aeneis/Liber X#179|179.]]}} Alpheae ab origine pisae Alpheus fluvius est inter Pisas et Elidem, civitates Arcadiae, ubi est templum Iovis Olympici: ex quibus locis venerunt qui Pisas in Italia condiderunt, dictas a civitate pristina, unde nunc addidit ‘urbs Etrusca solo’, cum praemisisset ‘Alpheae ab Origine Pisae’, sane Pisas antiquitus conditas a Peloponneso profectis, vel ab his qui cum Pelope in Elidem venerunt. alii Pisum, Celtarum regem, fuisse Apollinis Hyperborei filium et cum Samnitibus bellum gessisse, a quorum regina, quae post coniugis mortem imperio successerat, receptum, in Etruria oppidum suo nomine condidisse. alii †locum ex deo privigno genitum, iuvenem viribus magnis, Pisas condidisse aiunt. Cato originum qui Pisas tenuerint ante adventum Etruscorum, negat sibi conpertum; sed inveniri Tarchonem, Tyrrheno oriundum, postquam eorundem sermonem ceperit, Pisas condidisse, cum ante regionem eandem Teutanes quidam, Graece loquentes, possederint. alii ubi modo Pisae sunt, Phocida oppidum fuisse aiunt, quod nobis indicio est ex Peloponneso originem id oppidum trahere. alii incolas eius oppidi Teutas fuisse, et ipsum oppidum Teutam nominatum, quod postea †Pisas Lydia lingua sua singularem portum significare dixerunt; quare huic urbi a portu lane nomen inpositum. alii ab Epeo, Troiani equi fabricatore, conditum tradunt, qui cum aliis Graecis in hanc regionem reiectus est: ubi postquam Troianae captivae metu dominarum, ad quas deducebantur, naves incenderunt, desperatione reditus remansit, urbemque condidit et ab ea, quae est in Peloponneso, Pisas cognominavit. {{anchor+|181|[[Aeneis/Liber X#181|181.]]}} Equo fidens id est eques optimus. quidam ‘Astur’ pro ‘Astures’ accipiunt, apud quos equi et equites optimi perhibentur. versicoloribus armis depictis: per quod bellicosus ostenditur. {{anchor+|182|[[Aeneis/Liber X#182|182.]]}} Tercentum adiciunt accedunt et consentiunt eius voluntati: unde ait ‘mens omnibus una sequendi’, id est coniurati sunt. {{wl|Q722683|Probus}} ‘adiciunt’ adiacent et quasi iuxta sunt tradit. {{anchor+|183|[[Aeneis/Liber X#183|183.]]}} Qui caerete domo ac si diceret ‘qui sunt domo Carthagine’, Caere autem, ut et supra diximus, etiam Agylla dicitur, ἀπο τοῦ χαίρειν , quod verbum salutandi gratia apud Graecos dici solet. hanc Pelasgi condiderunt, qui cum sitim passi nec usquam aquam invenientes, casu quodam fontem invenissent, in eodem loco oppidum condiderunt. nec videatur contrarium, quod ait “ducit Agyllina nequiquam ex urbe secutos”, quasi et Turno et Aeneae praestet auxilium: nam illi Lausum fugientem secuti sunt, hi vero communi odio et consilio totius civitatis in Mezentium arma commoverunt. minionis fluvius est Minio Tusciae, ultra Centumcellas. {{anchor+|184|[[Aeneis/Liber X#184|184.]]}} Pyrgi veteres hoc castellum nobilissimum fuit eo tempore quo Tusci piraticam exercuerunt; nam illic metropolis fuit: quod postea expugnatum a Dionysio tyranno Siciliae dicitur, de quo Lucilius “scorta Pyrgensia”. intempestaeque graviscae Graviscanum oppidum alii intempestum dicunt ventis et tempestatibus carens: quod nulla potest ratione contingere. intempestas ergo Graviscas accipimus pestilentes secundum Plinium in naturali historia et Catonem in originibus, ut intempestas intellegas sine temperie, id est tranquillitate: nam ut ait Cato, ideo Graviscae dictae sunt, quod gravem aerem sustinent. {{anchor+|185|[[Aeneis/Liber X#185|185.]]}} ligurum ductor nam Liguria post Tusciam est, circa Gallos. {{anchor+|186|[[Aeneis/Liber X#186|186.]]}} cunare quidam duci nomen datum tradunt a Cunaro monte, qui in Piceno est. cupavo o Cupavo: et declinatur ‘Cupavo’, sicut ‘Cicero’ ‘Cato’, {{anchor+|189|[[Aeneis/Liber X#189|189.]]}} Namque ferunt luctu cycnum phaethontis amati Phaethon Clymenes et Solis filius fuit. qui cum doleret obiectum sibi ab Epapho, rege Aegypti, quod esset non de Sole, sed de adulterio procreatus, duce matre venit ad Solem et poposcit, ut si vere esset eius filius, petenda praestaret. quod cum Sol iurasset per Stygem paludem se esse facturum, petit ille ut eius currus agitaret. Sol post iusiurandum negare non potuit. acceptis itaque curribus Phaethon, cum orbitam solis exisset, et coepisset mundus ardere, a Iove fulminatus in Eridanum cecidit, qui et Padus vocatur. huius interitum flentes sorores, Phaethusa et Lampetusa, deorum miseratione in arbores commutatae sunt, ut hic dicit, in populos, ut in bucolicis, in alnos. fuit etiam quidam Ligus, Cycnus nomine, dulcedine cantus ab Apolline donatus, amator Phaethontis. qui cum eum fleret extinctum, longo luctu in avem sui nominis conversus est. qui postea ab Apolline inter sidera conlocatus est. cuius nunc filium Cupavonem dicit habere cycni pennas in galea ad formae paternae insigne monstrandum. crimen amor vestrum Phaethontem amatum a Cycno aut pie aut turpiter, accipiamus necesse est. si turpiter, talis est sensus: crimen vestrum est, o Cycne et Phaethon, quod sic amastis; hoc vobis tantum potest obici. alii ‘vestrum’ pro ‘tuum’ accipiunt, et ad solum Cycnum referunt, ut “vos, o Calliope, precor”. si pie amavit, secundum Asprum ‘crimen’ erit ‘causa’, ut alibi “et crimine ab uno disce omnes”, ut sit sensus: o Phaethontiades sorores et o Cycne, causa vestrum, id est vestrae mutationis, amor est, quia sic Phaethontem amastis, ut periretis. {{anchor+|190|[[Aeneis/Liber X#190|190.]]}} Umbramque sororum ambitiose dictum pro ‘inter arbores de sororibus factas’, et est unum de his, quae habet Vergilius inimitabilia et sua propria: tale est illud “sinuatque alterna volumina crurum”, item “cum primum sulcos aequant sata”. {{anchor+|191|[[Aeneis/Liber X#191|191.]]}} Musa carmine, cithara, cantilena. {{anchor+|192|[[Aeneis/Liber X#192|192.]]}} Canentem senectam qui canentem senectam mollibus transegit in plumis. canentem senectam pro albo colore neoterice dictum putant. {{anchor+|193|[[Aeneis/Liber X#193|193.]]}} Sidera voce sequentem cum cantu caelum petentem: vel quod est re vera relatus in sidera, sicut videmus in sphaera. {{anchor+|194|[[Aeneis/Liber X#194|194.]]}} filius deest ‘eius’, aequales comitatus classe catervas aut per naves aequaliter habens distributas catervas: aut ipsi duci pares virtute. {{anchor+|195|[[Aeneis/Liber X#195|195.]]}} centaurum aut nomen navis; aut qui erat in navi pictus. {{anchor+|198|[[Aeneis/Liber X#198|198.]]}} Ocnus iste est Ocnus, quem in bucolicis Bianorem dicit, ut “namque sepulchrum incipit apparere Bianoris”. hic Mantuam dicitur condidisse, quam a matris nomine appellavit: nam fuit filius Tiberis et Mantus, Tiresiae Thebani vatis filiae, quae post patris interitum ad Italiam venit. alii Manto, filiam Herculis, vatem fuisse dicunt. hunc Ocnum alii Aulestis filium, alii fratrem, qui Perusiam condidit, referunt: et ne cum fratre contenderet, in agro Gallico Felsinam, quae nunc Bononia dicitur, condidisse: permisisse etiam exercitui suo ut castella munirent, in quorum numero Mantua fuit. alii a Tarchone Tyrrheni fratre conditam dicunt: Mantuam autem ideo nominatam, quod Etrusca lingua Mantum Ditem patrem appellant, cui cum ceteris urbibus et hanc consecravit. mantus genetivus Graecus est: nam si latine declinaveris ‘Mantonis’ facit, sicut in Plauto legimus “Ionis”. {{anchor+|201|[[Aeneis/Liber X#201|201.]]}} Dives avis maioribus praepotens. et bene ‘dives avis’, quia non ab Ocno, sed ab aliis quoque condita fuit: primum namque a Thebanis, deinde a Tuscis, novissime a Gallis, vel, ut alii dicunt, a Sarsinatibus, qui Perusiae consederant. sed non genus omnibus unum quia origo Mantuanorum et a Tuscis venit, qui in Mantua regnabant, et a Venetis: nam in Venetia posita est, quae et Gallia cisalpina dicitur. {{anchor+|202|[[Aeneis/Liber X#202|202.]]}} Gens illi triplex populi sub gente quaterni quia Mantua tres habuit populi tribus, quae in quaternas curias dividebantur: et singulis singuli lucumones imperabant, quos tota in Tuscia duodecim fuisse manifestum est, ex quibus unus omnibus praeerat. hi autem totius Tusciae divisas habebant quasi praefecturas, sed omnium populorum principatum Mantua possidebat: unde est ‘ipsa caput populis’, ergo Vergilius miscet novam et veterem Etruriam, ut utriusque principatum patriae suae adsignet, cum alioquin Mantua ad haec auxilia pertinere non debeat, quia Aeneas nulla a transpadanis auxilia postulaverit, cum omnis exercitus adversum Mezentium uno loco consederit. et propterea putatur poeta in favorem patriae suae hoc locutus, ut de hac sola trans Padum pro Aenea adversum Mezentium auxilia faciat venisse, quod nec populorum nomina, nec lucumonum rettulerit. {{anchor+|203|[[Aeneis/Liber X#203|203.]]}} Tusco de sanguine vires quia robur totum a lucumonibus habuit. {{anchor+|204|[[Aeneis/Liber X#204|204.]]}} In se armat id est odio sui in arma compellit. {{anchor+|205|[[Aeneis/Liber X#205|205.]]}} Patre benaco velatus harvndine glauca mincius i. d. i. a. pinu Benacus lacus est Venetiae, de quo fluvius nascitur Mincius. iure ergo dux Venetus fluvium provinciae suae depinxit in navi: quem Benaci filium, quia ex ipso habet originem, dicit. {{anchor+|207|[[Aeneis/Liber X#207|207.]]}} Gravis fortis, ut “ferit ense gravem Thymbraeus Osirim”: vel ‘gravis’ aut animo, aut aetate, aut ‘gravis’ propter navem, nam sequitur ‘centenaque arbore fluctum verberat assurgens’, centenaque arbore non ait remis, sed arboribus, ad exprimendam navis magnitudinem, quae plures habuit remorum ordines: unde ait Lucanus “et summis longe ferit aequora remis”. {{anchor+|208|[[Aeneis/Liber X#208|208.]]}} Marmore mari. {{anchor+|209|[[Aeneis/Liber X#209|209.]]}} triton pictus in navis prora: et sic ait quasi de vero Tritone, ut “galea alta Chimaeram sustinet, Aetnaeos efflantem faucibus ignes”. caerula ‘caerula freta’, non ‘caerula concha’, nam versus non stat. {{anchor+|210|[[Aeneis/Liber X#210|210.]]}} laterum tenus ut “crurum tenus”, ἄχρι τῶν πλευρῶν . hispida horrida, saetosa. {{anchor+|211|[[Aeneis/Liber X#211|211.]]}} Frons hominem praefert modo frontem primam partem hominis intellegere debemus; nam hoc dicit: a capite usque ad ima latera hominis monstrabatur effigies. {{anchor+|212|[[Aeneis/Liber X#212|212.]]}} spumea semifero incertum, utrum pictus, an ex aere factus. {{anchor+|213|[[Aeneis/Liber X#213|213.]]}} tot lecti proceres quare Tarchonem praeteriit: an quia illi omnes sub imperio eius fuerunt? ter denis triginta accipiamus naves fuisse, non, ut quidam volunt, singulos duces tricenas naves habuisse: nam enumeratorum militum non convenit numerus, praesertim cum sequatur ‘subsidio Troiae’, id est parvo auxilio: nam apud maiores bella non ambitu, sed virtute constabant. Troiae aut castra Aeneae dixit: aut ‘Troiae’ pro Troianis. {{anchor+|215|[[Aeneis/Liber X#215|215.]]}} iamque dies caelo concesserat non dicit diem intervenisse; nam supra ait “media Aeneas freta nocte secabat”. et ‘caelo concesserat’ pro ‘in caelo’, et deest ‘nocti’, {{anchor+|216|[[Aeneis/Liber X#216|216.]]}} noctivago nomen mire conpositum. phoebe luna, sicut sol ‘Phoebus’, item ‘Titan’ sol, et ‘Titanis’ luna. describit autem noctem mediam et dicit finitum diem secundum Romanum ritum, qui a media nocte diem numerant, et noctem similiter a medio die. nec lunae fit sine causa commemoratio: nam aliter nymphae videri non poterant. {{anchor+|217|[[Aeneis/Liber X#217|217.]]}} neque enim m. d. c. q. parenthesis est. {{anchor+|218|[[Aeneis/Liber X#218|218.]]}} clavumque regit pro ‘clavo navem regit’, clavvmque regit iam ei et in quinto libro dedit gubernandi peritiam. velisque ministrat ‘velis’ quidam dativum volunt, non ablativum, ut si dicamus aliquem ministrare convivis. {{anchor+|219|[[Aeneis/Liber X#219|219.]]}} Medio in spatio inter navigandum. chorus comitum nymphae de navibus factae. et mire ‘comitum’, quia cum eo venerant. {{anchor+|220|[[Aeneis/Liber X#220|220.]]}} alma cybebe a Cybebo Phryge, qui primus ei sacrum instituit. cybebe alma mater deum, dicta Cybele vel ἀπο τοῦ κυβί- σαι τὴν κεφαλήν , id est capitis rotatione, quod semper Galli, per furorem motu capitis comam rotantes, ululatu futura praenuntiabant: Lucanus “crinemque rotantes sanguinei populis ulularunt tristia Galli”. ‘Cybebe’ autem bacchius est; nam ‘Cybele’, anapaestus est, ut “hic mater cultrix Cybele”, vel a Cybelo sacerdote †dici vel a Cybele. {{anchor+|222|[[Aeneis/Liber X#222|222.]]}} innabant pariter quia de navibus versae. {{anchor+|223|[[Aeneis/Liber X#223|223.]]}} Quot prius id est ‘quantae’; ad numerum retulit: ergo subtraxit ‘tot’, {{anchor+|224|[[Aeneis/Liber X#224|224.]]}} lustrantque circumdant et circumeunt. {{anchor+|225|[[Aeneis/Liber X#225|225.]]}} Doctissima cymodocea poetice, sicut etiam mutatio ipsa confingitur: ergo ‘doctissima’ quae divinitus hanc doctrinam fuerit consecuta: nam stultissimum est, quod ait quidam: ideo ‘doctissima’, quia Ilionei navis fuit. {{anchor+|226|[[Aeneis/Liber X#226|226.]]}} pone sequens hoc quidam ideo dictum tradunt, quod adversae videri nolunt: unde est “transque caput iace, ne respexeris”. dorso eminet peritia natandi ostenditur. {{anchor+|227|[[Aeneis/Liber X#227|227.]]}} tacitis aut ipsa tacita; aut pro ‘tacite et leniter’, subremigat subnatat. {{anchor+|228|[[Aeneis/Liber X#228|228.]]}} ignarum adloquitur aut praesentiae suae ignarum, aut quod e navibus nymphae factae sunt. vigilasne deum gens Aenea vigila verba sunt sacrorum; nam virgines Vestae certa die ibant ad regem sacrorum et dicebant ‘vigilasne rex? vigila’, quod Vergilius iure dat Aeneae, quasi et regi et quem ubique et pontificem et sacrorum inducit peritum. et bene primo interrogat, deinde quod vigilat, approbat. ‘deum’ autem ‘gens’ propter “dis genite” et “geniture deos”. {{anchor+|229|[[Aeneis/Liber X#229|229.]]}} velis inmitte rudentes hoc est rudentibus vela inmitte, id est laxa, ut est illud “notas odor attulit auras”. inmitti autem dicuntur rudentes cum vela laxantur. {{anchor+|230|[[Aeneis/Liber X#230|230.]]}} sacro de vertice argute ‘sacro’, ne miretur Aeneas deas factas. pinus hoc loco secundum quartam dixit declinationem, in bucolicis iuxta secundam, “ut Maenalus argutumque nemus pinosque loquentes semper habet”. nos sumus loquitur per definitiones. sane declamatorie hos versus explicuit. {{anchor+|231|[[Aeneis/Liber X#231|231.]]}} Perfidus qui post foedus bella commovit: hinc Latinus “ipsi has sacrilego pendetis sanguine poenas”. alii e communi sermone perfidum Rutulum dici volunt, quia ipsa Troiana est. ut autem pro ‘quoniam’: Plautus in Pseudulo “ut lassus veni de via, me volo curare” (Ps. 661), et in Mostellaria “eundem animum mihi oportet esse gratum ut impetravi” (Mos. 220) pro ‘quoniam’, {{anchor+|232|[[Aeneis/Liber X#232|232.]]}} praecipites nomen pro adverbio, ‘praecipitanter’, {{anchor+|233|[[Aeneis/Liber X#233|233.]]}} rumpimus propter illud “continuo puppes abrumpunt vincula ripis”. invitae ac si diceret: malueramus tibi potius servire, quam in nympharum numina commutari. teque per aequor quaerimus id est haec nobis vagandi est causa, ut te invenire possimus. {{anchor+|234|[[Aeneis/Liber X#234|234.]]}} Refecit aut ‘re’ vacat: aut quia ante in ipsis forma fuerat navium. ergo alteram fecit. {{anchor+|235|[[Aeneis/Liber X#235|235.]]}} Dedit esse deas Graeca figura, ut “donat habere viro”. aevum inmortalitatem. agitare διάγειν , hoc est agere. {{anchor+|238|[[Aeneis/Liber X#238|238.]]}} Iam loca ivssa tenent ut et supra diximus, hoc κατὰ τὸ σιωπώμενον accipiendum est; nam intellegimus, eum equites misisse per terram. {{anchor+|240|[[Aeneis/Liber X#240|240.]]}} Ne castris ivngant aut ‘se’ subaudis: aut ‘iungant’ pro ‘iungantur’, {{anchor+|241|[[Aeneis/Liber X#241|241.]]}} socios veniente vocari antiquo verbo militiae usus est: viros enim ‘vocari’ significat eos, qui necessitate in bellum, non voluntate conveniunt. {{anchor+|244|[[Aeneis/Liber X#244|244.]]}} crastina lux deest ‘veniat’, hoc est crastina lux veniat tantum. [et crastina lux] si ad Aeneam referas ‘spectabis’ et ‘non inrita dicta putaris’, ‘crastina lux’ subaudiendum ‘cum venerit’, si autem ad lucem ‘spectabit’ legas, ‘crastina lux’ suspendendum. quidam crastina lux mea si non inrita dicta putaris ingentes rvtvlae spectabit caedis acervos ‘spectabit’ est vera lectio, et ordo est ‘si mea dicta inrita non putaris, crastina lux ingentes acervos caedis videbit’: nam male quidam ‘spectabis’ legunt et ad lucem referunt. quod non procedit; nullus enim sic loquitur: o Aenea, nisi quae dico minime credis, o lux crastina ingentes caedis acervos videbis. alii more antiquo ‘lux’ pro ‘luce’ accipiunt: Lucilius in tertio “hinc media remis Palinurum pervenio nox” pro ‘nocte’, Longus ait “deest ‘venerit’ “: unde et ipse ‘spectabis’ legit. {{anchor+|246|[[Aeneis/Liber X#246|246.]]}} dextra discedens inpulit mire ‘discedens’: adiuvatur enim pulsus recedente eo qui inpulerit. {{anchor+|247|[[Aeneis/Liber X#247|247.]]}} Havd ignara modi inpulit navem libramenti peritia et moderationis: quippe quae fuerat navis. fugit pro ‘velociter’ posuit. {{anchor+|248|[[Aeneis/Liber X#248|248.]]}} ocior et iaculo breviter tribus comparavit, quoniam et sagittam ventis aequavit. {{anchor+|249|[[Aeneis/Liber X#249|249.]]}} Inde aliae celerant cursus hoc est, inde aliae nymphae aliarum navium cursus celeriores efficiunt, sicut fecerat Cymodocea. an ‘aliae’ naves? inscius id est rerum quas audierat; nam credere ex aperto non poterat. {{anchor+|250|[[Aeneis/Liber X#250|250.]]}} Omine augurio promissae victoriae. {{anchor+|251|[[Aeneis/Liber X#251|251.]]}} convexa hic ‘convexa’ epitheton est, quia ait ‘supera convexa’: alibi solum ‘convexa’ principale est. {{anchor+|252|[[Aeneis/Liber X#252|252.]]}} Alma parens idaea deum alma proprie est tellus ab eo quod nos alat, abusive tamen etiam aliis numinibus hoc epitheton datur. terram autem ipsam constat esse matrem deum: unde et simulacrum eius cum clavi pingitur; nam terra aperitur verno, hiemali clauditur tempore. dindyma mons Phrygiae. {{anchor+|253|[[Aeneis/Liber X#253|253.]]}} Turrigeraeque urbes civitates turritae, quas terra gerit; unde et cum corona turrita mater pingitur deum. ad frena leones ideo hoc fingitur, quod omnis feritas maternae subiacet adfectioni et subiugata est. figurate autem ‘leones ad frena cordi’, id est frenati leones. {{anchor+|254|[[Aeneis/Liber X#254|254.]]}} Propinques familiare efficias, prosperes, matures, propitium facias, ut “et propius res aspice nostras”. {{anchor+|255|[[Aeneis/Liber X#255|255.]]}} Phrygibusque adsis ac si diceret, et cultoribus tuis. {{anchor+|256|[[Aeneis/Liber X#256|256.]]}} Tantum effatus breviter, ut supra ait, propter lucem iam maturam, id est plenam; nam non crepusculum, sed lux iam matura describitur. revoluta id est aperta, sicut contra involutum dicimus esse quod clausum est. rvebat autem non occidebat, sed oriebatur, cum impetu veniebat, quia per orbem: ut “et ruit Oceano nox”. et est in sensu hysteroproteron: prius enim nox fugatur, sic dies oritur. {{anchor+|257|[[Aeneis/Liber X#257|257.]]}} matura multa, quasi tempestiva et quam iam esse oportebat: aut satis plena et clara. {{anchor+|258|[[Aeneis/Liber X#258|258.]]}} Sociis edicit secundum dicta nymphae. †signa sequantur numquid literarum figura faciunt pervolutam? signa sequantur vel tesserae vel tubarum, vel re vera signa militaria. {{anchor+|264|[[Aeneis/Liber X#264|264.]]}} Quales sub nubibus atris altis modo. {{anchor+|265|[[Aeneis/Liber X#265|265.]]}} Strymoniae vero grves a fluvio Thraciae Strymone, iuxta quem habitant. haec autem comparatio non ad telorum pertinet iactum, sed ad Troianorum clamorem. {{anchor+|266|[[Aeneis/Liber X#266|266.]]}} Fugiuntque notos aut quosvis ventos frigidos: nam etiam grues significant tempestatem futuram, ut in georgicis legimus “aut illum surgentem vallibus imis aeriae fugere grues”: aut re vera ‘notos’; horum enim calorem fugiunt cum revertuntur in Thraciam ex Aegypto. secundo num laeto? Troianorum clamor ex gaudio. {{anchor+|269|[[Aeneis/Liber X#269|269.]]}} Adlabi classibus aequor cum classibus labi; aut aequore classem labi. quidam ita exponunt, ut hoc ad phantasiam Rutulorum referant, quoniam admirantibus his unde tanta fiducia animos Troianorum incessisset, repentina facies multarum navium adpropinquantium perinde visa est, atque si ipsum aequor cum classibus allaberetur. {{anchor+|270|[[Aeneis/Liber X#270|270.]]}} Ardet apex capiti ex sequentibus intellegimus Aeneae armorum fieri descriptionem; nam dicturus est ‘at non audaci Turno fiducia cessit’, quamvis talia arma conspiceret. si tamen primam respicias conexionem, quasi de Turno videtur dicere: quod non procedit. ‘apex’ coni altitudo hoc loco. est autem {{wl|Q6691|Homeri}} et locus et comparatio. hoc autem iste violentius posuit, quod ille stellae tantum facit comparationem, hic etiam stellae pestiferae, respiciens quas clades Rutulis sit inlaturus Aeneas. possumus tamen ‘apex capiti’ accipere utrumque eum fuisse conplexum cum dicit ‘ardet apex capiti cristisque a vertice flamma funditur’, et sacerdotis per apicem et viri fortis facere mentionem. dicitur autem apex virga, quae in summo pilleo flaminum lana circumdata et filo conligata erat, unde etiam flamines vocabantur. hoc autem nomen a veteribus tractum est: apere enim veteres ritu flaminum adligare dicebant; unde apicem dictum volunt. {{anchor+|272|[[Aeneis/Liber X#272|272.]]}} Cometae sanguinei lugubre rubent pro ‘lugubriter’, cometae autem latine crinitae appellantur. et stoici dicunt has stellas esse ultra XXXII. quarum nomina et effectus Avienus, qui iambis scripsit Vergilii fabulas, memorat. Plinius etiam Secundus dicit, cometas stellas esse naturales, quae apparent certis temporibus. item hoc quoque commemorat, cometas fieri de planetis quinque, unde interdum bonum, interdum pessima significant. nam si de Venere aut Iove fiant, optima praenuntiant; si de Marte aut Saturno, deteriora: nam Mercurialis semper talis est, qualis ille cui cohaeret; unde et minister deorum fingitur. hinc est ergo quod modo ait ‘cometae sanguinei lugubre rubent’, id est noxii. hanc stellam Electram dicunt, cum qua Iuppiter concubuit. quae cum Troiam ardentem videret, capillum lacerabat atque ita in astra est recepta. sane Avienus cometarum has differentias dicit: stella, quae obliquam facem post se trahens quasi crinem facit, Hippius vocatur. ista si ab occasu solis in ortum veniat, mala Persidi et Syriae ostendit; si ad meridiem attenderit, Africam et Aegyptum a malis relevat, solis pecoribus pestem denuntians; si septemtrionem respexerit, Aegyptum bellis et miseriis premit; si occidentem attenderit, gravat Italiam et quicquid ab Italia usque ad Hispanias tenditur; si a meridie in septemtrionem ierit, a bellis quidem externis securitatem denuntiat, sed seditiones domesticas significat. alter cometes est, cui ex gladio nomen est, nam Graece ξιφίας appellatur. cuius tractus est longior et pallidus color, neque comas habere dicitur, et hebetior eius flamma est. qui si orientem attenderit, regem Persidis dolis significat appetendum, denuntiat et bella; etiam Syrios pari conditione involvit; et Libyam atque Aegyptum fraude et insidiis nuntiat posse laborare. quod si occidentem attenderit, foedera nocua regionis eius regi significat, quae dicit per puellam conrogatam in nuptias posse dissolvi. alter cometes est, qui lampas appellatur et quasi fax lucet. hic cum orientem attenderit, omnes illas orientis partes dicit nebulis posse laborare frugesque eorum caliginoso aere corrumpi; si meridiem attenderit, Africam dicit siccitate et serpentibus posse laborare; si occidentem spectaverit, Italiam dicit adsiduis fluminum inundationibus laborare; si septemtrionem viderit, famem gentibus septemtrionalibus significat. est etiam alter cometes, qui vere cometes appellatur; nam comis hinc inde cingitur. hic blandus esse dicitur. qui si orientem attenderit, laetas res ipsi parti significat; si meridiem, Africae aut Aegypto gaudia; si occidentem inspexerit, terra Italia voti sui compos erit. hic dicitur apparuisse eo tempore quo est Augustus sortitus imperium; tunc denique gaudia omnibus gentibus futura sunt nuntiata. si septemtrionem attenderit, prospera universa significat. est alter cometes in tympani modum, qui nec valde lucet, et electri colorem habet, quem disceum vocant. iste quoniam ex uno loco non solet gigni, orbi terrarum caedes, rapinas, bella et cetera mala significat. sextum cometen appellari ex regis Typhonis nomine Typhonem dicunt, qui semel in Aegypto sit visus, qui non igneo, sed sanguineo rubore fuisse narratur; globus ei modicus dicitur et tumens, crinem eius tenui lumine apparere ferunt, qui in septentrionis parte aliquando fuisse dicitur. hunc Aethiopes dicuntur et Persae vidisse et omnium malorum et famis necessitates pertulisse. quarum †ple vel inpleniores differentias, vel in Campestro vel in Petosiri, siquem delectaverit, quaerat. {{anchor+|273|[[Aeneis/Liber X#273|273.]]}} Sirius ardor Sirius stella est in ore canis, quae, ut in tertio diximus, quantum in ipsa est, pestifera est, sed pro qualitate adiacentium aut vincitur aut maioribus utitur viribus: hinc est quod, cum certo tempore semper oriatur, non semper est noxia. sed secundum physiologicos, idcirco ‹canis› caloris sidus putatur, quod id animal igneam vim habet: nam quod natura inimicum umorem habeat, propterea fieri ut aegre aquam hauriat ad restinguendam sitim: nam ideo eos, qui rabidi canis morsu continguntur, aquam refugere et, ni cito subveniatur, perire siti, quia †nifus eius animalis, quod contrarium umori sit, similiter in corpore humano saeviat. {{anchor+|275|[[Aeneis/Liber X#275|275.]]}} Laevo noxio hic, ut “si mens non laeva fuisset”: alibi pro bono, ut “siquem numina laeva sinunt”. an potius ‘laevo’ notio, quia canis circa austrum est et astrologi notia quae sunt in caelo sinistra vocant? quod autem ait ‘contristat lumine’, cum de stella loqueretur, quam armis splendentibus comparavit, bene hoc Statius ad ipsa arma transtulit, dicens “armaque in auro tristia”. {{anchor+|277|[[Aeneis/Liber X#277|277.]]}} praecipere pro ‘praecipiendi et depellendi’, {{anchor+|279|[[Aeneis/Liber X#279|279.]]}} Quod votis optastis adest magna ars persuadentis est, ut quod cupit fieri, in praeiudicium trahat. sic hoc loco quia vult Turnus, ut optent pugnam eius socii, hanc eos semper dicit optasse. perfringere dextra fortiter facere. et bene verbo usus est militari. {{anchor+|280|[[Aeneis/Liber X#280|280.]]}} In manibus non iam in votis, sed in manibus res est. esto pro ‘sit’: tertia namque persona est. ‘referto’ autem pro ‘referat’, {{anchor+|281|[[Aeneis/Liber X#281|281.]]}} Referto facta patrum alii hic distinguunt, ut sit, referat modo unusquisque facta patrum et laudes. et secutus Sallustium hoc dixit, qui ait, Hispanorum fuisse, ut in bella euntibus iuvenibus parentum facta memorarentur a matribus. alii distinguunt ‘nunc magna referto facta’, ut duas res dixerit: nunc unusquisque et suorum factorum meminerit, et laudis parentum. {{anchor+|283|[[Aeneis/Liber X#283|283.]]}} egressique si ‘egressi’, figurate dictum est. {{anchor+|284|[[Aeneis/Liber X#284|284.]]}} avdentes fortuna ivvat Terentianum “fortes fortuna adiuvat”. et potest haec sententia et superioribus adplicari et per se separatim intellegi. {{anchor+|285|[[Aeneis/Liber X#285|285.]]}} Versat quos ducere contra cogitat quidem, sed non facit, ne diviso exercitu utrobique vincatur: quod sequentia indicant, nam paulo post dicturus est ‘et rapit acer totam aciem in Teucros’, {{anchor+|286|[[Aeneis/Liber X#286|286.]]}} Concredere ‘con’ vacat. {{anchor+|287|[[Aeneis/Liber X#287|287.]]}} Altis ‘puppibus’, non ‘pontibus’, {{anchor+|288|[[Aeneis/Liber X#288|288.]]}} Pontibus transtris, scalis navium. servare pro ‘servaverunt’, {{anchor+|289|[[Aeneis/Liber X#289|289.]]}} Langventis tranquilli. brevibus vadis. se credere pro ‘crediderunt’, {{anchor+|290|[[Aeneis/Liber X#290|290.]]}} Per remos id est scaphis. et deest ‘descendunt’, {{anchor+|291|[[Aeneis/Liber X#291|291.]]}} Non spirant legitur et ‘sperat’, quod et melius est: nam dum vada esse non sperat, incidit in ea. non sperat] quia ‘fracta non remurmurat unda, sed mare inoffensum crescenti adlabitur aestu’, {{anchor+|293|[[Aeneis/Liber X#293|293.]]}} precatur modo cum precibus hortatur. {{anchor+|295|[[Aeneis/Liber X#295|295.]]}} Tollite ferte ad celeritatem nimiam dictum est. findite rostris militari felle dictum est, ut etiam terra ipsa quodam modo sentiat hostis adventum. {{anchor+|297|[[Aeneis/Liber X#297|297.]]}} Statione statio est portus temporalis; nam portus est ubi hiematur. sed modo statio siccum litus significat: hoc enim dicit: potiar terra, et navem frangere non recuso. {{anchor+|302|[[Aeneis/Liber X#302|302.]]}} Innocvae innocuus est cui non nocetur, innoxius qui non novit nocere; sed hoc poetae plerumque confundunt. ‘innocuae’ quibus non sit nocitum; alibi “litus innocuum”, quod non noceat. sed non puppis tua ἐπιδιόρθωσις et προσφώνησις . {{anchor+|303|[[Aeneis/Liber X#300|303.]]}} {{sc|dorso iniquo}} dorsum est durior harena, quae remeantibus fluctibus et euntibus plerumque densetur et in modum saxi durescit, quod a nautis pulvinus vocatur, a Graecis {{graeca|''θῖν''}}: {{wl|Q6691|Homerus}} {{graeca|''παρὰ θῖνα πολυφλοίσβοιο θαλάσσης''}}.<ref>[[:el:Οδύσσεια/ν#v215|Οδύσσεια ν.219]]</ref><ref>[[:el:Ιλιάς/Α#v30|Ιλιάς Α.34]]</ref><ref>[[:el:Ιλιάς/Ι#v180|Ιλιάς Ι.182]]</ref> {{wl|Q722683|Probus}} ‘''vadi dorso''’ pro ‘''vado''’ dictum putat, ut in georgicis <[[Georgicon (Greenough)/Liber III#435|3.436]]> “''dorso nemoris''”. {{sc|iniquo}} sibi nocenti. {{anchor+|304|[[Aeneis/Liber X#304|304.]]}} sustentata non ab alio, ut “fratremque ruentem sustentat dextra”, sed quasi ἀνακωχεύουσα : vel ‘sustentata’ cum sustentaretur. Melissus ‘sustentata’ pro suspensa accipit: nam ideo et ‘anceps’ est, cum huc atque illuc nutaret. fluctusque fatigat subaudis ‘eam’: nam ‘fluctus’ nominativus est singularis. {{anchor+|305|[[Aeneis/Liber X#305|305.]]}} Exponit in undis ideo ‘in undis’, non ‘in undas’, quia in ipso loco res agitur, nec est mutatio. {{anchor+|306|[[Aeneis/Liber X#306|306.]]}} fragmina antique dictum: nam ‘fragmenta’ dici debere non nulli adserunt. {{anchor+|311|[[Aeneis/Liber X#311|311.]]}} Omen pugnae Sallustius “pugnam illam pro omine bello futuram”. ideo ergo ‘omen’, quia, sicut nunc, sic ubique vincet Aeneas. invasit agrestes quia dixit “et latos vastant cultoribus agros”. {{anchor+|312|[[Aeneis/Liber X#312|312.]]}} Therone hoc nomen in Pindaro lectum est tantum. et bene in honorem victoris victum laudat. {{anchor+|314|[[Aeneis/Liber X#314|314.]]}} Tunicam squalentem splendentem loricam. ‘squalentem auro’ splendentem auro. et significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti: squalere enim dictum a squamarum crebritate atque asperitate, quae in serpentum pisciumve coriis visuntur: alibi “quem pellis aenis in plumam squamis auro conserta tegebat”, et alibi “iamque adeo rutilum thoraca indutus aenis horrebat squamis”. quidquid igitur inculcatum obsitumque aliqua re erat squalere dicebatur. havrit ‘ferit’ modo significat, sed non nudum latus, sed quod aperuerat: et putatur hysteroproteron. quidam militarem elocutionem putant: cum enim a latere quis aliquem adortus gladio occidit, ‘haurit illum’ dicunt. {{anchor+|316|[[Aeneis/Liber X#316|316.]]}} Et tibi phoebe sacrum omnes qui secto matris ventre procreantur, ideo sunt Apollini consecrati, quia deus est medicinae, per quam lucem sortiuntur: unde Aesculapius eius fingitur filius; ita enim eum procreatum supra diximus. Caesarum etiam familia ideo sacra retinebat Apollinis, quia qui primus de eorum familia fuit, exsecto matris ventre natus est, unde etiam Caesar dictus est: licet varia de etymologia huius nominis dicantur, ut diximus supra. {{anchor+|317|[[Aeneis/Liber X#317|317.]]}} Quod licvit parvo legitur et ‘cui licuit’, et respexit ad illud, quod ferrum nunc iuvenis vitare non potuit, quod parvus evasit. nec longe pro ‘nec multo post’, adverbium loci pro temporis antique. {{anchor+|320|[[Aeneis/Liber X#320|320.]]}} ivvere manus id est suae. {{anchor+|321|[[Aeneis/Liber X#321|321.]]}} Usque tamdiu, donec. dum terra donec [in] terra. labores praebvit nove dixit, cum bona praeberi dicantur. an ideo ‘praebuit’, quod haec Herculi profuerunt, ut ad inmortalitatem per ista perveniret. {{anchor+|322|[[Aeneis/Liber X#322|322.]]}} Ecce pharon legitur et ‘Pharo’, ut “it clamor caelo”, ut sit dativus ab eo, quod est ‘hic Pharus’, si autem ‘Pharon’ legeris, figuratum est; nam de nominativo transit ad dativum, dicens ‘clamanti’, inertes aut quod alii inertiam obiecerint: aut quia, ubi pugnari oportet, loqui inertis est. {{anchor+|324|[[Aeneis/Liber X#324|324.]]}} Flaventem malas flaventes malas habentem, primae aetatis. et est ordo: tu quoque Cydon miserande iaceres, dum sequeris Clytium flaventem prima lanugine malas, id est dum adulescentem sectaris, cuius amore flagrabas: qui iuvenum tibi semper erant. {{anchor+|325|[[Aeneis/Liber X#325|325.]]}} Infelix nova gavdia cydon de Cretensibus accipimus quod in amores puerorum intemperantes fuerunt: quod postea in Laconas et in totam Graeciam translatum est, adeo ut et Cicero dicat in libris de re publica, obprobrio fuisse adulescentibus si amatores non haberent. propter quod poeta Cydonem inducit amatorem. novimus autem Cydonas Cretenses dici. sane ‘Cydon’ quando nomen est proprium, ‘Cy’ naturaliter producit; si appellativum, corripit ‘Cy’, ut “Parthus sive Cydon, telum inmedicabile torsit”. tamen Statius etiam in proprio corripuit, ut “haec regi promissa Cydon haec Lampe dabamus”: quod fecit, abutens licentia qua utimur in propriis nominibus. nova gavdia quem tunc primum amare coeperat. {{anchor+|326|[[Aeneis/Liber X#326|326.]]}} Stratus id est paene. securus amorum hoc loco ‘oblitus’: aliter “securus amorum germanae”, id est contemnens, non curans. {{anchor+|327|[[Aeneis/Liber X#327|327.]]}} Miserande pro ‘miserandus’; nam pro nominativo vocativum posuit, ut contra “socer arma Latinus habeto”: licet illic possit accipi ‘socer arma Latinus habeat’: nam ‘habeto’ et secunda et tertia persona est. tamen etiam et alibi nominativum pro vocativo posuit, ut “corniger Hesperidum fluvius regnator aquarum”. {{anchor+|328|[[Aeneis/Liber X#328|328.]]}} Stipata cohors id est unanimiter veniens. {{anchor+|329|[[Aeneis/Liber X#329|329.]]}} septem numero hoc est pro ‘septem’: et deest ‘quia’: veteres enim ita enuntiabant: Lucilius in IV. “hi prae se portant ingentes munere pisces triginta numero”. an potius proprie? credibile est enim ut saepius iecerint. septenaque tela more suo pro ‘septem’, ut ‘bina’ pro duobus: “frenaque bina”. {{anchor+|331|[[Aeneis/Liber X#331|331.]]}} stringentia corpus quidam ἐμφατικώτερον putant, id est iam stringentia. alii participium praesens pro futuro accipiunt, id est quae nisi essent deflexa, stringere habuerant. deflexit partim s. c. alma venus male ait Donatus, hoc loco ante dictorum oblitum esse Vergilium, quod post Iovis prohibitionem bellis facit numina interesse, non respiciens, Iovem magis deos hortatum esse in foedera, quam a bellis prohibuisse: nam et paulo post tam Iuno, quam Iuturna bellis intererunt. {{anchor+|332|[[Aeneis/Liber X#332|332.]]}} Achaten omnia nomina quae in ‘tes’ exeunt, vocativum in ‘a’ mittunt, ut ‘Achates Achata’, ‘Thymoetes Thymoeta’, {{anchor+|333|[[Aeneis/Liber X#333|333.]]}} Suggere tela mihi ordo est: suggere tela mihi, quae in campis Iliacis in Graecorum stetere corporibus: nullum enim dextera mea in Rutulos sine causa iaculabitur telum eorum, quae iam sunt caede hostium comprobata. qui vero ‘steteruntque in corpore Graium’ per coniunctionem, non per pronomen legunt, hi non ‘que’ sed ‘autem’ debuisse dici putant, et mutatam a poeta coniunctionem. alii ‘que’ coniunctionem pro ‘enim’ ponunt, ut “primaque oriens erepta iuventa est”. {{anchor+|336|[[Aeneis/Liber X#336|336.]]}} Transverberat scindit. {{anchor+|338|[[Aeneis/Liber X#338|338.]]}} hvic frater subit ‘huic subit’ id est prope venit. {{anchor+|339|[[Aeneis/Liber X#339|339.]]}} Traiecto missa lacerto quae fuerat missa retro acto lacerto. {{anchor+|340|[[Aeneis/Liber X#340|340.]]}} Protinus iugiter, continue. tenorem currendi modum, id est eodem impetu fertur. {{anchor+|341|[[Aeneis/Liber X#341|341.]]}} Moribunda morienti similis. quod ita esse etiam Sallustius comprobat et ostendit, qui ait “quasi vitabundus per tramites et saltuosa loca exercitum ductare”: nam Iugurtha non vitabat legatum, sed se eum vitare simulabat. nam quia nomen est, ideo significat similitudinem, non passionem. quod si participialiter diceretur, a passivo veniret: omnia enim a passivo participia in ‘dus’ exeunt. moribunda similis morienti: non enim participialiter aliquid significat, sed nominis habet significationem. nominis autem significatio similitudinem habet, non passionem. quando dico ‘moriturus est’, vere moriturus est; moribundus autem non vere, sed similis morienti est: unde et Sallustius dixit “quasi vitabundus”. nervis aut necessarie additur ‘nervis’, aut ‘nervis’ tantum ‘pependit’, {{anchor+|342|[[Aeneis/Liber X#342|342.]]}} Fratris de corpore rapto si diceret ‘fratrum de corpore’, speciosius esset: quod ideo omisit, quia hasta Alcanoris tantum vulneraverat manum, in Maeonis vero haeserat corpore. {{anchor+|344|[[Aeneis/Liber X#344|344.]]}} est licitum quoniam non contra dixerat. femur ‘femur’ dicimus, quia legitur et declinatur ‘huius femoris’; illius vero ablativi non invenitur nominativus “laetus eripit a femine”, licet Caper in libris enucleati sermonis dicat ‘femen’; sed non ponit exemplum. ergo aut ‘hoc femur’, aut ‘hoc femen’: nam ‘femus’ non dicimus penitus. {{anchor+|345|[[Aeneis/Liber X#345|345.]]}} Hic curibus hoc est ‘tunc’, et est ordo: tunc fidens primaevo corpore advenit Clausus Curibus, qui erat de Curibus, ut “Verres Romulia”: aut ‘fidens Curibus’, id est multitudine, ut “ecce Sabinorum prisco de sanguine magnum agmen agens Clausus”. {{anchor+|346|[[Aeneis/Liber X#346|346.]]}} Rigida id est tenens eam, non vibrans et iaciens. {{anchor+|350|[[Aeneis/Liber X#350|350.]]}} Boreae de gente suprema aut originem ducentes a Zetho et Calai, qui filii Boreae et Orithyiae nymphae fuerunt, ut ‘de gente’ de genere accipiamus: aut certe in hyperboreis montibus natos, unde est origo venti Boreae. ‘suprema’ autem pro ‘supremi Boreae’, si autem, ut quidam volunt, Boream principium generis accipiamus, erit ‘suprema’ dictum pro ‘summa’: quod si ventum intellegimus, ‘suprema’ ultima modo: sicut ‹enim› dictum est, initium flandi Boreas concipit ‹ab hyperboreis montibus›. ismara Thraciae civitas a monte Ismaro dicta. hic autem feminino ‘Ismara’, quia patriam dixit, ibi neutro “iuvat Ismara Baccho conserere”. {{anchor+|354|[[Aeneis/Liber X#354|354.]]}} Expellere tendunt hoc est loco se invicem movere contendunt. {{anchor+|355|[[Aeneis/Liber X#355|355.]]}} Limine decenter dictum, id est in litore. {{anchor+|356|[[Aeneis/Liber X#356|356.]]}} Magno aethere id est aere in magno; nam venti in aethere non sunt, sed in aere: sic supra “atque aethera tranant cum sonitu” pro ‘aerem’, {{anchor+|359|[[Aeneis/Liber X#359|359.]]}} Obnixa omnia contra mare mari, nubes nubibus, venti ventis. legitur et ‘obnixi’, ut referatur ad ventos. {{anchor+|361|[[Aeneis/Liber X#361|361.]]}} Haeret pede pes pro ‘pedi’; nam antiptosis est. et est {{wl|Q6691|Homeri}} versiculus. {{anchor+|362|[[Aeneis/Liber X#362|362.]]}} rotantia ut “Eleusinae matris volventia plaustra”: ‘rotantia’ ergo quae rotantur. {{anchor+|363|[[Aeneis/Liber X#363|363.]]}} torrens non Tiberis, sed quicumque alius fluvius ad tempus crescens. {{anchor+|364|[[Aeneis/Liber X#364|364.]]}} insvetos acies inferre pedestres quia saxis, quae torrens intulerat, inpediti Arcades, omissis equis pedestrem pugnam insueti inierant et a Latinis pellebantur. arcadas accusativus est pluralis, cuius ultima syllaba ideo brevis est, quia nominativus pluralis ‘es’ terminatur, ut ‘hi Arcades’, ut ‘delphines delphinas’, {{anchor+|365|[[Aeneis/Liber X#365|365.]]}} Latio sequaci metonymia pro ‘Latinis’, ut alibi “invadunt urbem somno vinoque sepultam”. {{anchor+|366|[[Aeneis/Liber X#366|366.]]}} Dimittere quando ‘quando’ siquidem. et est Romanae militiae: nam in locis inpeditis equos comitibus dabant et pedestri certamine confligebant. {{anchor+|369|[[Aeneis/Liber X#369|369.]]}} Quo fugitis hoc amare dictum est. et iam preces sequuntur. per vos et fortia facta adiurat eos per ipsorum facta, quoniam non habet puer proprios titulos: nam est ei prima militia. {{anchor+|370|[[Aeneis/Liber X#370|370.]]}} per ducis evandri melius ‘ducis’, quam si dixisset ‘regis’: hoc enim nomen exprimit ducentem in proelia: Sallustius “quo cupidius in ore ducis se quisque bonum et strenuum ostentantes” non dixit ‘proconsulis’, devictaque bella finita, exhausta: nam hostis vincitur, non bellum. {{anchor+|371|[[Aeneis/Liber X#371|371.]]}} subit succedit, ut “cui deinde subibit”. lavdi ut solet, virtuti: potest et proprie intellegi. {{anchor+|372|[[Aeneis/Liber X#372|372.]]}} Fidite ne pedibus dativus est ‘pedibus’: nam ‘fido tibi’ dicimus. {{anchor+|374|[[Aeneis/Liber X#374|374.]]}} Hac vos et pallanta ducem patria alta reposcit hoc vult patria, ut per caedes hostium revertamur. {{anchor+|375|[[Aeneis/Liber X#375|375.]]}} Numina nulla premunt argumentatur a facili, dicens, non contra deos, sed contra mortales bella tractamus. {{anchor+|377|[[Aeneis/Liber X#377|377.]]}} Ecce maris quod est efficax, in fine posuit: nam dicit eos quo fugiant non habere, cum terra teneatur ab hostibus, mare autem pedibus transire non possint. castra vero ingredi turpissimum est: aut certe etiam hoc inpossibile, si ab hostibus obsidentur, ut quidam volunt, intellegentes ‘et rapit acer totam aciem in Teucros’ scilicet suam, quam ducebat, ceteris relictis. magna clavdit nos obice pontus periphrasis, id est mari claudimur. et modo usus habet, ut ‘hic obex’ dicamus, unde quidam ‘magno obice’ legunt. antiqui etiam ‘haec obex’ dicebant, secundum quod est ‘magna obice’, hinc est quod non nulli vitant generis dubietatem et legunt ‘magni’, scilicet ‘maris’, Caper tamen in libris dubii generis probat dici et ‘hic obex’ et ‘haec obex’, quod, ut diximus, hodie de usu recessit. {{anchor+|378|[[Aeneis/Liber X#378|378.]]}} Troiam id est castra Troianorum. {{anchor+|379|[[Aeneis/Liber X#379|379.]]}} densos prorumpit in hostes ut eos hortaretur exemplo. {{anchor+|380|[[Aeneis/Liber X#380|380.]]}} Fatis iniquis exitum praeoccupavit futurum. {{anchor+|381|[[Aeneis/Liber X#381|381.]]}} Magno pondere hoc est magni ponderis, ut “aere cavo clipeum” pro ‘aeris cavi’, {{anchor+|383|[[Aeneis/Liber X#383|383.]]}} Receptat ideo frequentativo usus est, quia haerentem hastam ossibus avellere facile non poterat. et expressit moram quandam et molitionem extrahentis. ergo ‘receptat’ est frequenti concussione divellit. tale est et illud “clipeoque sinistram insertabam aptans”. {{anchor+|384|[[Aeneis/Liber X#384|384.]]}} quem non super occupat ‘quem super’ Lagum, subauditur ‘stantem’, super occupat quem non desuper occupat: ideo autem ‘desuper’, quia Pallas ad evellendam hastam fuerat inclinatus. {{anchor+|385|[[Aeneis/Liber X#385|385.]]}} Nam pallas ante rventem dum furit ordo est: nam eundem Pallas ante excipit, id est dolo interimit; ille enim incautus fuerat, furens propter crudelem mortem sodalis, unde et incautus fuerat. {{anchor+|387|[[Aeneis/Liber X#387|387.]]}} Tumido in pulmone et naturaliter tumido, et quia furebat. ‘in pulmone’ autem ‘recondit’ archaismos est pro ‘in pulmonem’, {{anchor+|388|[[Aeneis/Liber X#388|388.]]}} hinc sthenium petit pro ‘tunc’, loci adverbium pro temporis. rhoeti de gente vetusta anchemolum haec fabula in Latinis nusquam invenitur auctoribus. Avienus tamen, qui totum Livium iambis scripsit, hanc commemorat, dicens Graecam esse. Rhoetus ergo Marrubiorum rex fuerat in Italia, qui Anchemolo filio Casperiam superduxit novercam: hanc privignus stupravit. quo cognito cum eum pater persequeretur et ad poenam vocaret, fugiens ille se ad Turnum contulit: ad Daunum. merito ergo in bello Turni Dauni filio Anchemolus gratiam reddit. ‘gente’ autem ‘vetusta’ ideo, quia a Phorco, deo marino, originem ducere legitur. hoc totum Alexander Polyhistor tradit, quem Lucius Sulla civitate donavit. {{anchor+|390|[[Aeneis/Liber X#390|390.]]}} vos etiam gemini ut supra “tu quoque flaventem prima lanugine malas”. {{anchor+|392|[[Aeneis/Liber X#392|392.]]}} Svis etiam suis: Lucanus “et amissum fratrem lugentibus offert”. et est absolutum, suis omnibus, non suis parentibus tantum. {{anchor+|393|[[Aeneis/Liber X#393|393.]]}} Discrimina differentias. {{anchor+|394|[[Aeneis/Liber X#394|394.]]}} Thymbre pro ‘Thymber’, metri causa metaplasmum fecit: ipse enim superius ‘Thymber’ dixit. evandrius possessivum est modo, non patronymicon. {{anchor+|395|[[Aeneis/Liber X#395|395.]]}} decisa svum mire ‘suum’, tamquam dominum, a quo fuerat separata. {{anchor+|396|[[Aeneis/Liber X#396|396.]]}} Semianimesque micant digiti ferrumque retractant Ennii est, ut “oscitat in campis caput a cervice revulsum, semianimesque micant oculi lucemque requirunt”: quem versum ita ut fuit, transtulit ad suum carmen Varro Atacinus. {{anchor+|397|[[Aeneis/Liber X#397|397.]]}} Tuentes modo videntes, alibi defendentes significat. {{anchor+|398|[[Aeneis/Liber X#398|398.]]}} Dolor et pudor sic de Mezentio “aestuat ingens uno in corde pudor mixtoque insania luctu”. alii dolorem alicuius studii ardorem et promptam gloriae cupiditatem veterum more dictum volunt, ut Graeci πόνον appellant: Lucilius in quinto “nam omnibus unus dolor est captus labosque”. {{anchor+|399|[[Aeneis/Liber X#399|399.]]}} Fugientem rhoetea praeter id est praeterfugientem. {{anchor+|400|[[Aeneis/Liber X#400|400.]]}} tantumque morae fuit ilo subaudis: ad mortem Ili hoc spatium fuit tantum, et haec sola mora, quo minus Ilus periret. de cuius morte cum nihil dicat, intellegendum est. {{anchor+|402|[[Aeneis/Liber X#402|402.]]}} intercipit quia intercipi aliena dicuntur. tevthra ab eo quod est ‘hic Teuthras huius Teuthrae’, quomodo ‘Aeneas Aeneae’, {{anchor+|403|[[Aeneis/Liber X#403|403.]]}} Tyren ab eo quod est ‘hic Tyres’, {{anchor+|404|[[Aeneis/Liber X#404|404.]]}} semianimis potest et ‘semianimis’ ab eo quod est ‘semianimus’ legi. {{anchor+|405|[[Aeneis/Liber X#405|405.]]}} Optato id est ex voto: per aestatem enim venti frequenter optantur et quasi contingere videntur ex voto, quia †difficuli aestate validiores sunt. {{anchor+|406|[[Aeneis/Liber X#406|406.]]}} dispersa ex diversis locis. {{anchor+|407|[[Aeneis/Liber X#407|407.]]}} mediis absolute dixit. extenditur una sicut duces diversis locis commissa proelia continuaverant. {{anchor+|408|[[Aeneis/Liber X#408|408.]]}} Acies vulcania ideo abusus est, quia comparatio ad bellum pertinet: nam de igne aciem dicere satis incongruum est: ergo ‘acies Vulcania’ vis ignis, quae late per campos effunditur. {{anchor+|409|[[Aeneis/Liber X#409|409.]]}} ille sedens non quasi Pallas, pugnantibus suis, nihil agat, sed comparatur illius securitati huius voluntas. victor cui vota processerunt, voti compos, ἐπιτυχών . ovantes abusio est, non proprietas. {{anchor+|410|[[Aeneis/Liber X#410|410.]]}} Coit omnis in unum id est conpellitur: unanimiter omnes fortiter faciunt. {{anchor+|411|[[Aeneis/Liber X#411|411.]]}} Sed bellis acer ‘sed’ modo inceptiva particula est, ut in Sallustio saepius, sicut ‘at’ interdum: nam non est coniunctio ratiocinantis. {{anchor+|412|[[Aeneis/Liber X#412|412.]]}} In sva colligit arma post scutum se clausit, alibi “et se collegit in arma”. {{anchor+|415|[[Aeneis/Liber X#415|415.]]}} Elatam in ivgulum iugulo suo vulnus minantem. {{anchor+|417|[[Aeneis/Liber X#417|417.]]}} Fata canens quasi divinus. alii ‘cavens’ legunt; secundum quod non statim et divinus: nam et ab aliis audita cavere potuerat. {{anchor+|418|[[Aeneis/Liber X#418|418.]]}} Canentia lumina aut hypallage est pro ‘ipse canens’: aut physicam rem dixit; dicuntur enim pupillae mortis tempore albescere. {{anchor+|419|[[Aeneis/Liber X#419|419.]]}} Iniecere manum parcae traxerunt debitum sibi. et sermone usus est iuris: nam manus iniectio dicitur quotiens, nulla iudicis auctoritate expectata, rem nobis debitam vindicamus. telisque sacrarunt evandri multis experimentis ostenditur Vergilium subtiliter et aliud agentem ritum vetustissimorum sacrorum referre. hic ergo cum dicit ‘telisque sacrarunt Euandri’ docet, quidquid destinatum fuerit diis, id sacrum appellari. perveniri autem ad deos non posse, nisi libera ab onere corporis fuerit anima: quod nisi morte fieri non potest. oportune ergo his sacratum Halesum loquitur, cum inminebat interitus. {{anchor+|421|[[Aeneis/Liber X#421|421.]]}} Da nunc thybri pater vicinum invocat numen, circa cuius ripas bella tractantur: sic supra “tu dea, tu praesens nostro succurre labori”. {{anchor+|422|[[Aeneis/Liber X#422|422.]]}} duri aut fortis, aut asperi et crudelis in hostes. {{anchor+|423|[[Aeneis/Liber X#423|423.]]}} Tua quercus in tuis ripis creata. sane superius de speciebus stativi augurii dictum est, in quibus capillorem esse diximus, quod hoc loco tangit. capillor autem dicitur cum auspicato arbor capitur et consecratur Iovi Fulguri: dicit enim his versibus ‘da nunc, Thybri pater, ferro, quod missile libro, fortunam’ et reliqua, ‘haec arma exuviasque viri tua quercus habebit’: hic ergo cum arborem nominat, videtur veteris ritus inducere mentionem. {{anchor+|424|[[Aeneis/Liber X#424|424.]]}} Avdiit modo exaudiit et ad effectum deduxit, paulo post tantum audiit, ut “audiit Alcides iuvenem”. dum texit dum spoliat; nam tempus praesens est, non praeteritum ab eo quod est ‘tego’: sic Plautus “ego hunc hominem hodie texam pallio”. et ‘tegit’ ‘te’ primam syllabam corripit, ut tantum positione longa sit. {{anchor+|425|[[Aeneis/Liber X#425|425.]]}} inermum et ‘inermem’ dicimus et ‘inermum’, {{anchor+|426|[[Aeneis/Liber X#426|426.]]}} At non caede viri tanta perterrita sinit agmina subaudis ‘esse’, {{anchor+|427|[[Aeneis/Liber X#427|427.]]}} primus abantem ideo ‘primus’, quia comites eius exemplum secuti sunt; nam infert ‘sternitur Arcadiae proles sternuntur Etrusci’ et ‘agmina concurrunt ducibusque et viribus aequis’, {{anchor+|428|[[Aeneis/Liber X#428|428.]]}} oppositum obstantem, fortiter pugnantem. et quidam dubium volunt, utrum ‘pugnae oppositum’, an ‘nodum pugnae’, quod est melius. nodumque moramque bene addidit ‘moram’, ne ‘nodum’ aliud acciperemus: nam ‘nodus’ proprie est densa peditum multitudo, sicut ‘turma’ equitum, ut lectum est in disciplina militari. ‘nodum’ ergo pro difficultate accipe, quae vix possit resolvi. {{anchor+|430|[[Aeneis/Liber X#430|430.]]}} Grais inperdita corpora teucri quos Graeci perdere nequiverunt. Teucros autem accipimus quos secum duxit Aeneas; nam ait “quorum de numero qui sese in bella sequantur praestantes virtute legit”. aliter non procedit: nam paulo post erupturi sunt qui obsidentur in castris. ‘inperdita’ autem quis ante hunc? {{anchor+|432|[[Aeneis/Liber X#432|432.]]}} Extremi addensent acies Lucanus “quantum pede prima relato constringit gyros acies”. ‘denseo’ autem secundae coniugationis est. nec turba moveri tela manvsque sinit Lucanus “gladiosque suos conpressa timebat”. quidam sane ‘turbam’ multitudinem accipiunt; nam plurali numero ‘turbas’ perturbationes dixerunt et strepitus: unde et Terentium “turbas lampadas” propter strepitum volunt dixisse, cum parcus senex ‹nec]2 puerperam per publicum duci suadeat nec strepitum per turbas adhiberi. {{anchor+|438|[[Aeneis/Liber X#438|438.]]}} Maiore sub hoste sub hostilitate: nam sub diversis hostibus pereunt. {{anchor+|439|[[Aeneis/Liber X#439|439.]]}} monet succedere lavso expositio talis est: monitus a sorore continuo secat agmen, atque ut vidit socios. {{anchor+|442|[[Aeneis/Liber X#442|442.]]}} feror pro ‘ferri debeo’, id est ire debeo. {{anchor+|443|[[Aeneis/Liber X#443|443.]]}} cuperem ipse parens spectator adesset aspere et amare dictum: multa enim mala graviora videntur si ante oculos nostros eveniant, quam si audiantur. tale est et in secundo de Polite “qui nati coram me cernere letum fecisti”: non enim obicit Pyrrho, quod occiderit, quia hoc ius belli exigebat, sed quare vidente patre: et his similia, ut “inpositique rogis iuvenes ante ora parentum” et “an fratris miseri letum ut crudele videres?” et “vidi oculos ante ipse meos” et “victum tendere palmas Ausonii videre”. {{anchor+|444|[[Aeneis/Liber X#444|444.]]}} Aequore ivsso pro ‘ipsi iussi’, et est usurpatum participium: nam ‘iubeor’ non dicimus, unde potest venire ‘iussus’, sic ergo hic participium usurpavit, ut Horatius verbum, dicens “haec ego procurare et idoneus imperor et non invitus”. ergo satis licenter dictum est, adeo ut huic loco {{wl|Q722683|Probus}} [hic corruptum] alogum adposuerit. {{anchor+|445|[[Aeneis/Liber X#445|445.]]}} Tum deinde. {{anchor+|446|[[Aeneis/Liber X#446|446.]]}} stupet in turno id est in Turnum intuens. {{anchor+|447|[[Aeneis/Liber X#447|447.]]}} omnia quae omnia? an circa Turni arma et corpus? {{anchor+|448|[[Aeneis/Liber X#448|448.]]}} Tyranni regis superbi. {{anchor+|449|[[Aeneis/Liber X#449|449.]]}} Aut spoliis ego iam raptis lavdabor opimis aut leto insigni dilemma argumentum, quod est ab utraque parte firmissimum et concludit adversarium. spoliis opimis quae dux duci detrahit, ut diximus supra, sunt spolia opima. {{anchor+|450|[[Aeneis/Liber X#450|450.]]}} sorti pater aequus utrique est ‘sorti’ pro ‘casui’ et ‘fortunae’, aequus hoc est aequo animo feret, si cecidero: quia dixerat Turnus ‘cuperem ipse parens spectator adesset’, {{anchor+|452|[[Aeneis/Liber X#452|452.]]}} Frigidus arcadibus coit in praecordia sanguis praesagio mortis futurae. {{anchor+|453|[[Aeneis/Liber X#453|453.]]}} pedes apparat ire ne videatur pugnae iniquitate vicisse. {{anchor+|454|[[Aeneis/Liber X#454|454.]]}} Specula cum vidit ab alta hoc ad currus altitudinem spectat, leo ad Turni violentiam atque feritatem. et est ordo: utque leo advolat, talis est Turni imago venientis. {{anchor+|457|[[Aeneis/Liber X#457|457.]]}} Contigvum postquam vidit eum venisse intra iactum teli, scilicet ut posset feriri. {{anchor+|458|[[Aeneis/Liber X#458|458.]]}} Ire prior pallas subaudis ‘voluit’, alii ‘ire’ pro ‘it’ legunt, ut sit infinitivus pro indicativo. si qua si quo modo. fors fortuna. et dictum est propter illud “audentes fortuna iuvat”. avsum num pro ‘audentem’ ? {{anchor+|460|[[Aeneis/Liber X#460|460.]]}} per patris hospitium deest ‘mei’, {{anchor+|461|[[Aeneis/Liber X#461|461.]]}} Te precor alcide supra contra inferiorem hostem fluminis imploravit auxilium: nunc contra hostem maiorem viribus deum invocat virtute praestantem. {{anchor+|462|[[Aeneis/Liber X#462|462.]]}} Cernat semineci ad illud quod ait Turnus ‘cuperem ipse parens spectator adesset’ hic dicit ‘ipse suum cernat interitum’, {{anchor+|463|[[Aeneis/Liber X#463|463.]]}} Victoremque ferant morientia lumina turni Donatus dicit ‘meminerint’, sed melius est ‘sustineant’, quasi pondus et poenam: nec enim meminisse possunt oculi. {{anchor+|465|[[Aeneis/Liber X#465|465.]]}} Lacrimasque effundit inanes hic ostendit eventum futurum. {{anchor+|467|[[Aeneis/Liber X#467|467.]]}} Stat sva cuique dies sectis philosophorum poetae pro qualitate negotiorum semper utuntur, nec se umquam ad unam alligant nisi quorum hoc propositum est, ut fecit Lucretius, qui Epicureos tantum secutus est. scimus autem inter se sectas esse contrarias: unde fit ut in uno poeta aliqua contraria inveniamus, non ex ipsius vitio, sed ex varietate sectarum. illud namque quod ait in quarto “sed misera ante diem”, Epicureorum est, qui casibus cuncta concedunt: nunc quod dicit ‘stat sua cuique dies’, stoicorum est, qui dicunt fatorum statuta servari. sane prudenter fecit ut fluxam et vagam opinionem Epicureorum daret homini, id est sibi, — nam illud ex persona poetae dictum — hanc autem validam daret Iovi: nam stoici et nimiae virtutis sunt et cultores deorum. ‘stat’ autem fixa est. ‘dies’ vero tempus vitae; nam feminino usus est genere: cum enim masculino utimur, re vera diem significamus. sane prudenter negaturus a causa coepit, quia qui rogat, dum suspensus expectatione est, potest audire causam, cur sibi postea negatum sit; ceterum si statim neges, non admittit excusationem: ideo negaturus Iuppiter sic coepit. breve tempus vitae quia quandoque finitur: ipse paulo post “Rhaebe diu, res si qua diu mortalibus ulla est, viximus”, item Cicero “quid est enim hoc ipsum diu, in quo est aliquid extremum?” {{anchor+|468|[[Aeneis/Liber X#468|468.]]}} Omnibus est magna consolatio, quae ostendit non esse dolenda communia. quis enim indignetur, contingere eum quod omnium est? sed famam extendere factis contra illud quod occurrebat, vitanda esse ardua, si communis omnibus mors esset, vita brevis, dicit ideo amandas esse virtutes, ut vitae brevitas fama et gloriae meritis possit augeri. {{anchor+|469|[[Aeneis/Liber X#469|469.]]}} Opus officium. {{anchor+|470|[[Aeneis/Liber X#470|470.]]}} Gnati deum ut Achilles Thetidis, Memnon Aurorae, Ascalaphus Martis. {{anchor+|471|[[Aeneis/Liber X#471|471.]]}} Sarpedon secundum Vergilii declinationem, ut “nothum Sarpedonis alti”, paenultima habebit accentum in nominativo; secundum Homerum, qui et Sarpedontos et Sarpedonos facit, et ultima et paenultima syllaba habet accentum. etiam sva turnum multi ‘et iam’ legunt, ut sit ‘ecce’, et pertinet ad consolationem si cito periturus est ille qui vincit. {{anchor+|472|[[Aeneis/Liber X#472|472.]]}} Metas fines, ut “his ego nec metas rerum nec tempora pono”. pervenit bene ad exprimendum celerem mortis adventum praeterito usus est tempore. {{anchor+|473|[[Aeneis/Liber X#473|473.]]}} Rutvlorum reicit arvis respiciendo fecit partem feliciorem, ut “aspice nos hoc tantum”: quicquid enim Iuppiter videt, admodum iuvat. reicit ‘re’ naturaliter brevis est et eam pro longa posuit: sic alibi “reice, ne maculis infuscet vellera pullis”: quod licet possit excusari, quia cum facit ‘reieci’, ‘i’ inter duas vocales posita, producit superiorem, ut dicamus longam eam esse spe, quia per declinationem longa futura est: tamen quia in hac re argumentum magis est quam ratio, dicamus ectasin factam, quae poetis plerumque conceditur. {{anchor+|475|[[Aeneis/Liber X#475|475.]]}} Fulgentem diripit ensem ne iacto telo inermis esset. {{anchor+|477|[[Aeneis/Liber X#477|477.]]}} Viam molita hoc est cum difficultate quaesivit: per quod et soliditas clipei, et minus firmus hastae iactus ostenditur. {{anchor+|478|[[Aeneis/Liber X#478|478.]]}} strinxit tactu modico praeteriit: ita enim ab antiquis dicebatur: et est significatio levis vulneris. {{anchor+|479|[[Aeneis/Liber X#479|479.]]}} ferro praefixum robur periphrasis hastae. {{anchor+|481|[[Aeneis/Liber X#481|481.]]}} Nunc mage sit legitur et ‘nunc magis est’, unus tamen sensus est. sed si ‘mage’ legamus, propter metrum dictum est pro ‘magis’, sicut etiam ‘pote’ pro ‘potis’: Persius “qui pote? vis dicam? nugaris, cum tibi, calve”: quod adeo in usum venit, ut etiam in prosa inveniatur: Cicero in frumentaria “mage condemnatum hominem in iudicium adducere non posse”. penetrabile pro ‘penetrale’ dicitur: nam quod penetrat ‘penetrale’ dicitur, quod autem penetratur ‘penetrabile’, {{anchor+|482|[[Aeneis/Liber X#482|482.]]}} tot ferri terga non dicit quot terga, sed multa. {{anchor+|483|[[Aeneis/Liber X#483|483.]]}} cum pellis quidam ‘pellis’ humiliter dictum accipiunt. {{anchor+|484|[[Aeneis/Liber X#484|484.]]}} Cuspis ingens ita accipiendum est, ne incongruum sit, de puero si dixeris ‘ingens pectus’, sane cuspidem abusive pro hastae mucrone posuit. {{anchor+|485|[[Aeneis/Liber X#485|485.]]}} Et pectus perforat hic subdistinguendum, ut ‘ingens’, sicut diximus, ad superiora possit referri. {{anchor+|487|[[Aeneis/Liber X#487|487.]]}} Animusque sequvntur ‘animus’ pro anima: nam animus consilii est, anima vitae. quidam secundum Epicureos animam per totum corpus divisam esse volunt, et exinde posse fieri ut quis amputata parte corporis vivat: animum vero esse τὸ ἡγεμονικὸν animae, sine quo vivere non possumus: ergo secundum sectam sibi notam poetam locutum. {{anchor+|488|[[Aeneis/Liber X#488|488.]]}} sonitum super arma dedere {{wl|Q6691|Homeri}} est ἀράβησε δὲ τεύχε’ ἐπ’ αὐτῷ . {{anchor+|491|[[Aeneis/Liber X#491|491.]]}} Referte evandro potest et hic distingui, potest et supra ‘referte’, ut sit ‘Euandro remitto qualem meruit filium’, {{anchor+|493|[[Aeneis/Liber X#493|493.]]}} quidquid pro ‘quodcumque’: Plautus in Bacchidibus “quidquid est nomen sibi” (Bac. 25). solamen hvmandi est solacium dolentis scilicet patris: quia hoc solacium est viventium, humare defunctos. {{anchor+|494|[[Aeneis/Liber X#494|494.]]}} Stabunt constabunt. hoc ergo dicit: non illi parvo, non parvo periculo, constabunt Aeneae hospitia. et est proverbialis sensus. {{anchor+|496|[[Aeneis/Liber X#496|496.]]}} Baltei potest et synaeresis esse ‘baltei’, potest et hypermetrus versus; nam sequens a vocali inchoat. balteus autem a numero singulari masculini est tantum generis: Iuvenalis “balteus et tunicae et cristae”: in numero vero plurali et neutri: idem Iuvenalis “quotiens rumoribus ulciscuntur baltea”. {{anchor+|497|[[Aeneis/Liber X#497|497.]]}} Inpressumque nefas insculptum Danaidum nefas. Donatus tamen ‘inpressum’ dicit coactum, quod a patre conpulsae sunt facere. sane fabula talis est. Aegyptus et Danaus fratres fuere. sed cum inter eos contentio de Memphidis imperio fuisset, multis saepe †aduotus contumeliis Danaus fratri Aegypto cessit imperio et relicta ‹patria› ad Peloponnesum perrexit. cuius cives ibi rex factus a suo nomine Danaos appellavit. quod cum Aegyptum momordisset, veritus, ne Danaus de filiabus per generos et nepotes auxilia conquireret, fraude concepta, filiis suis quinquaginta fratris filias in matrimonium postulavit. quas Danaus, dolorem exilii retinens, mox promisit. sed cum factae essent nuptiae, sponsae omnes sponsos suos, monente patre Danao, nuptiali nocte necaverunt: sola Hypermestra servato Lynceo fugam dedit, qui post adeptus patruum Danaum interemit. hae Danaides apud inferos hanc poenam habuisse dicuntur, ut in dolium pertusum aquam mittant. nefas declinatione caret. sub nocte pro ‘in nocte’, {{anchor+|499|[[Aeneis/Liber X#499|499.]]}} Clonus evrytides laus ab artifice, ut “mira quem fecerat arte Lycaon”, item “divini opus Alcimedontis”. caelaverat auro non auro caelaverat, sed in auro. {{anchor+|500|[[Aeneis/Liber X#500|500.]]}} ovat iactat, gloriatur. et est ordo, quo spolio potitus ovat gaudetque. {{anchor+|501|[[Aeneis/Liber X#501|501.]]}} Nescia mens hominum hoc ad Turnum pertinet: quia propter hunc periturus est balteum, quem nunc se sustulisse laetatur. {{anchor+|502|[[Aeneis/Liber X#502|502.]]}} servare modum num quia ‘nescia’, ideo ‘nec servare modum’ ? sublata elata. {{anchor+|503|[[Aeneis/Liber X#503|503.]]}} Magno cum optaverit emptum ‘magno emptum’, scilicet pretio: sci et alibi “et magno mercentur Atridae”. et est sensus talis: erit tempus quo Turnus optabit quovis pretio redimere, ne ipse Pallantem occidisse videatur. {{anchor+|505|[[Aeneis/Liber X#505|505.]]}} Multo gemitu cum multo gemitu. multo gemitu lacrimis: minus est hic ‘cum’, {{anchor+|507|[[Aeneis/Liber X#507|507.]]}} O dolor hos duos versus plerique a poeta dictos volunt, alii a sociis qui reportant cadaver. ‘dolor’ autem propter illud ‘haec te prima dies bello dedit, haec eadem aufert’, ‘decus’ propter illud ‘cum tamen ingentes Rutulorum linquis acervos’, {{anchor+|510|[[Aeneis/Liber X#510|510.]]}} mali tanti de morte Pallantis scilicet, ut postea inferantur quae praeterea addit. certior auctor id est nuntius verus. {{anchor+|511|[[Aeneis/Liber X#511|511.]]}} Tenvi discrimine leti modico mortis interstitio: per quod magna Pallantis virtus ostenditur, quo interempto omnis est in fugam conversus exercitus. {{anchor+|512|[[Aeneis/Liber X#512|512.]]}} Versis fugatis. {{anchor+|513|[[Aeneis/Liber X#513|513.]]}} latumque per agmen ‘latum limitem ardens agit per agmen’, id est facit: sic melius, quam si dicas ‘latum per agmen’, ergo sic intellegamus, aut per ordinem, aut per hypallagen; nam et supra sic ait “haec ego vasta dabo et lato te limite ducam”. {{anchor+|515|[[Aeneis/Liber X#515|515.]]}} Pallas evander in ipsis omnia sunt oculis erat rectum: Pallas, Euander, mensae quas advena primas tunc adiit, dextraeque datae, in ipsis omnia sunt oculis. sed perite scissa est narratio, per quam animus Aeneae perturbatus exprimitur. {{anchor+|517|[[Aeneis/Liber X#517|517.]]}} tunc adiit quidam ‘tunc’ pro ‘quondam’ accipiunt. {{anchor+|518|[[Aeneis/Liber X#518|518.]]}} quattvor hic ivvenes emphasis virtutis quod multos, quod iuvenes, quod armatos, quod rapit: minus enim fuerat si dixisset ‘capit’: unde in XI. “vinxerat et post terga manus, quos mitteret umbris inferias”. {{anchor+|519|[[Aeneis/Liber X#519|519.]]}} Inferias quos immolet umbris inferiae sunt sacra mortuorum, quod inferis solvuntur. sane mos erat in sepulchris virorum fortium captivos necari: quod postquam crudele visum est, placuit gladiatores ante sepulchra dimicare, qui a bustis bustuarii appellati sunt. {{anchor+|520|[[Aeneis/Liber X#520|520.]]}} Captivo sanguine pro ‘captivorum’, ut “captivi pendent currus”, item “captivaque vestis congeritur”: et est, ut diximus, speciosus ornatus. {{anchor+|521|[[Aeneis/Liber X#521|521.]]}} Mago dativus est, ut supra “Ilo namque procul”. contenderat adversum iecerat. {{anchor+|522|[[Aeneis/Liber X#522|522.]]}} ille astu ‘astu’ pro scientia bellica. subit subsidit. {{anchor+|524|[[Aeneis/Liber X#524|524.]]}} Per patrios manes et spes surgentis ivli per eas personas rogat, propter quas precatur. et bene, ut in belli calore, breviter omnes locos ad impetrandam veniam conplectitur. {{anchor+|526|[[Aeneis/Liber X#526|526.]]}} Penitus defossa talenta multi enim divitias suas obruebant: unde Horatius “quid iuvat inmensum te argenti pondus et auri furtim defossa timidum deponere terra?” sane melius ‘infossa’ diceret, quam ‘defossa’, ad quod est metri necessitate conpulsus: nam fugit dubiam syllabam. et quidam volunt, tria genera argenti vel auri poetam conplexum, signatum, factum, infectum: signatum, quod in vasis et signis, ut ‘caelati argenti’; infectum quod in massis, ut ‘infectique mihi’, atqui talentum non ad numerum solet, sed ad pondus referri; nisi forte usum temporis sui heroicis temporibus poeta voluerit applicare. {{anchor+|528|[[Aeneis/Liber X#528|528.]]}} Non hic victoria teucrum vertitur in meo scilicet interitu. Lucanus “non pondera rerum, nec momenta sumus”. {{anchor+|529|[[Aeneis/Liber X#529|529.]]}} dabit discrimina ‘dabit’ aut conpensabit, aut faciet, ut “quas turbas dedit”. ‘discrimina’ autem differentiam circa eventum et victoriam. {{anchor+|532|[[Aeneis/Liber X#532|532.]]}} Gnatis parce tuis ‘talenta parce’ per accusativum Plautine dictum, qui ait in Milite “parce vocem” (Mil. 1220). sane qui in Vergilium scripsit declamationes, de hoc loco hoc ait ex persona Aeneae: ‘in{{wl|Q722683|Probus}} es, qui aut regi dones, aut filios exheredes’, ‘parce’ autem est secundum antiquos ‘serva’, ut apud Lucilium et Ennium invenitur. quod autem dicit ‘gnatis parce tuis’, cum supra dixerit ‘gnatoque patrique’, non est contrarium: nam ‘liberos’ etiam unum dicimus filium, adeo ut Terentius etiam filiam ‘liberos’ dixerit, ut in Hecyra “qui illum dignum decreverunt, suos cui liberos committerent”, ubi pater de filio ad uxorem loquitur. ergo usurpavit, respiciens ad ‘liberos’, ut gnatos de uno diceret. commercia vicissitudines et ignoscendi facultatem; vel captivorum redemptionem. {{anchor+|533|[[Aeneis/Liber X#533|533.]]}} iam tum pallante perempto pro ‘iam tum cum Pallantem peremit’, {{anchor+|534|[[Aeneis/Liber X#534|534.]]}} hoc patris Anchisae manes idem sentire et patrem et filium dicit, quasi hoc commodum ad illos pertineat. {{anchor+|537|[[Aeneis/Liber X#537|537.]]}} Nec procul haemonides hoc nomen licet possit esse patronymicon, quia in ‘des’ exit, ut dicamus Haemonis filius, tamen melius est ut id proprium esse dicamus, quia nusquam aliud nomen eius aut praemissum est aut secutum: ergo simile est patronymico, ut sit ‘Haemonides’ sicut Thucydides. {{anchor+|538|[[Aeneis/Liber X#538|538.]]}} Infula fascia in modum diadematis, a qua vittae ab utraque parte dependent: quae plerumque lata est, plerumque tortilis de albo et cocco. {{anchor+|539|[[Aeneis/Liber X#539|539.]]}} Insignibus armis Asper sic legit et utitur Sallustii exemplo, qui ait “equo atque armis insignibus”: {{wl|Q722683|Probus}} vero ‘insignibus albis’ dicit legendum, ut vestes albas accipiamus, quae sunt sacerdotibus congruae, sicut Statius de Amphiarao dicit. {{anchor+|540|[[Aeneis/Liber X#540|540.]]}} agit campo insequitur per campum. {{anchor+|541|[[Aeneis/Liber X#541|541.]]}} Immolat quasi victimam, ut ille consueverat: nam hoc verbo ad sacerdotis nomen adlusit. sane immolari proprie dicuntur hostiae, non cum caeduntur, sed cum accipiunt molam salsam: Cato in originibus ita ait “Lavini boves immolatos, prius quam caederentur profugisse in †siciliam”. ingentique umbra tegit aut magnitudine corporis sui, aut clipei obumbrat eius cadaver: aut ‘ingenti umbra’, id est morte tegit, ut “in aeternam clauduntur lumina noctem”: aut ‘ingenti umbra tegit’ secundum usum accipiendum, id est insultatione eum opprimit et adumbrat, ut superatos dicimus adumbratos: aut ‘ingenti umbra tegit’ †aut inferior tegat adversum hostes a fortiore quod institutum vivunt causa spoliorum detrahendorum: sequitur enim ‘arma Serestus lecta refert humeris’, serestus Serestos duos intellegamus, unum in castris et unum cum Aenea: nam Troiani nondum erupere de castris, ut intellegamus eum quem supra dixit. ergo duo sunt; nec mirum, cum et ipse dixerit, quod exemplo esse possit “Assaracique duo”. {{anchor+|542|[[Aeneis/Liber X#542|542.]]}} Lecta refert proprie dixit: nam spolia quae aptantur tropaeis, legi dicuntur, id est eligi. tibi rex gradive ut “tibi, Phoebe, sacravit”. tropaeum declinatio latina est, unde paenultima habebit accentum; in numero vero plurali quia tropaea dicimus, sicut Graeci, nec aliquid inde mutilamus, erit in antepaenultima accentus, sicut apud Graecos. {{anchor+|543|[[Aeneis/Liber X#543|543.]]}} Instavrant acies κατὰ τὸ σιωπώμενον ante fusas accipimus ex eo quod dixit ‘instaurant’, vulcani stirpe creatus notandum stirpem de patre dictam, cum semper de longa generis significatione dicatur. {{anchor+|544|[[Aeneis/Liber X#544|544.]]}} veniens pro ‘qui venerat’, {{anchor+|545|[[Aeneis/Liber X#545|545.]]}} Dardanides patronymicon a maioribus. anxyris ense sinistram quidam ex hoc volunt intellegi etiam Umbronem occisum: constat enim vere ab Aenea occisum, sicut ipse in catalogo ait “sed non Dardaniae medicari cuspidis ictum evaluit”. {{anchor+|546|[[Aeneis/Liber X#546|546.]]}} deiecerat plusquamperfecto usus est ad exprimendam celeritatem, ut “suras incluserat auro”. {{anchor+|547|[[Aeneis/Liber X#547|547.]]}} Dixerat ille aliquid proverbialiter dictum est, ac si diceret, non mirum sic occisum esse eum qui sibi plurimum adrogabat. Cornutus ut sordidum inprobat. {{anchor+|548|[[Aeneis/Liber X#548|548.]]}} Caeloque animum fortasse ferebat forte se exaequaverat caelo, ut de Aenea Drances “quibus caelo te laudibus aequem”: aut ‘ferebat’ elevabat, quod solus esset maiore senectute victurus, debellatis omnibus, id est Aenea cum suis. {{anchor+|549|[[Aeneis/Liber X#549|549.]]}} longos pro ‘multos’, {{anchor+|551|[[Aeneis/Liber X#551|551.]]}} Silvicolae favno dryope quem nympha crearat Faunus hoc loco quidam rusticus intellegendus est, non deus, sicut supra Anxyr, quem legimus Iovem. alii Fauni filium, sed antequam Faunus in deorum numero reciperetur. non nulli etiam nympham non deam volunt, sed Graece sponsam dictam, vel quae recens nupta sit, ne incredibile sit ex duobus numinibus procreatum esse mortalem: quamquam haec numina secundum Aristotelem aliquando moriantur: nam et Eryx, Veneris et Neptuni filius, ab Hercule occisus est. {{anchor+|552|[[Aeneis/Liber X#552|552.]]}} Ille reducta id est longa, ut “interea videt Aeneas in valle reducta”. et intellegimus protenta hasta Tarquiti arma esse inpedita. alii ‘reducta’ retro acta dicunt, quod non procedit. {{anchor+|553|[[Aeneis/Liber X#553|553.]]}} inpedit non permisit usui esse ad protegendum Tarquitum. {{anchor+|555|[[Aeneis/Liber X#555|555.]]}} deturbat terrae hoc est in terram. {{anchor+|556|[[Aeneis/Liber X#556|556.]]}} super haec inimico pectore fatur quaeritur quid tantum iste commiserat, ut sic saeviret Aeneas? sed ubique de morte Pallantis obicitur dolor. {{anchor+|557|[[Aeneis/Liber X#557|557.]]}} Istic nunc sarcasmos est, id est hostilis inrisio. ‘istic’ autem pro ‘hic’, non te optima mater utrum vere mater, an terra patria? {{anchor+|558|[[Aeneis/Liber X#558|558.]]}} Patrio sepulchro aut etiam hinc apparet, Faunum hominem fuisse: aut, ut quidam volunt, potest hoc ad matrem referri, ut dicat Aeneas quod mater eum sepelire non possit in sui patris monumentis, id est in avi eius materni. {{anchor+|559|[[Aeneis/Liber X#559|559.]]}} alitibus feris σαρκοφάγοις οἰωνοῖς : Plautus “avi me ferae similem faciam, ut praedicas” (Capt. 123). {{anchor+|560|[[Aeneis/Liber X#560|560.]]}} Inpasti ita avidi, ut semper credantur inpasti, sicut de harpyiis dixit “et pallida semper ora fame”, quasi fame. {{anchor+|561|[[Aeneis/Liber X#561|561.]]}} prima agmina qui agminis erant primi. {{anchor+|562|[[Aeneis/Liber X#562|562.]]}} fortemque numam fuluvmque camertem fulvum ξανθόν . horum in catalogo meminit. {{anchor+|564|[[Aeneis/Liber X#564|564.]]}} Avsonidum pro ‘Ausonidarum’, sicut ‘deum’ pro ‘deorum’: nam ‘Ausonidum’ a genere feminino venit ut ‘haec Ausonis’ et ‘hae Ausonides’, ‘Ausonidarum’ vero venit ab eo quod est ‘hic Ausonida huius Ausonidae’, tacitis regnavit amyclis inter Caietam et Terracinam oppidum constitutum est a Laconibus, qui comites Castoris et Pollucis fuerunt — cum Glauco, filio Minois, in Italiam venerunt et misti cum Ausonis — et ab Amyclis, provinciae Laconicae civitate, ei inditum nomen est. Lacones itaque isti cum secundum Pythagoream sectam a caede omnium animalium abstinerent — unde Iuvenalis “cunctis animalibus abstinuit qui tamquam homine” — et ex vicinis paludibus natas serpentes occidere nefas putarent, ab iisdem interempti sunt: unde Amyclas tacitas dicit, id est Pythagoreas: nam Pythagorica virtus est quinquennale silentium. Cicero propter nimiam modestiam perisse illos ait, dum a finitimis accipiunt iniurias et tacent eas. est et alia expositio: cum frequenter falso nuntiarentur hostes et inani terrore civitas quassaretur, lata lege cautum est ne quis umquam hostis nuntiaret adventum. postea cum vere hostis veniret, nullo nuntiante, ex inproviso civitas capta est: unde tacitae Amyclae dictae sunt, quod periere silentio. hinc est quod ait Lucilius “mihi necesse est loqui: nam scio Amyclas tacendo perisse”. vel ‘tacitis’ de quibus taceatur, id est ignobiles et non dignae aliqua opinione: vel hypallage est pro ‘ipse tacitus’, {{anchor+|565|[[Aeneis/Liber X#565|565.]]}} Aegaeon qualis ipse est qui et Briareus dicitur, Caeli et Terrae filius. alii hunc ex Terra et Ponto natum dicunt, qui habuit Cottum et Gygen fratres. hic contra Titanas Iovi adfuisse dicitur, vel, ut quidam volunt, Saturno. ignem pectoribus arsisse Asper dicit, ignem hunc animae intellegendum calorem, venientem ex ferocia, ut sit ‘cum vim suae crudelitatis efflaret’, ut in georgicis “spirantem naribus ignem” de equo. alii ignem hunc fulminis volunt, ut sit dictum quemadmodum in primo “illum expirantem transfixo pectore flammas”. sane notandum ‘ignem arsisse’, cum igni alia res ardeat. {{anchor+|567|[[Aeneis/Liber X#567|567.]]}} iovis cum fulmina contra quia dicitur flammam emisisse oribus suis contra Iovis fulmen. {{wl|Q6691|Homerus}} nihil dicit aliud, quam centum manus eum habuisse et auxilio eum Iovi adversus Neptunum, Iunonem et Minervam fuisse. et forte aut suum ignem, aut Iovis, acceptum spirasse pro eo, ut sit ‘contra’ non adversus Iovem, sed similiter, a pari, ut Terentius in Adelphis in capite comoediae “ille ut item contra me habeat facio sedulo”. {{anchor+|568|[[Aeneis/Liber X#568|568.]]}} paribus id est inter se paribus. {{anchor+|569|[[Aeneis/Liber X#569|569.]]}} Sic ut non unam manum putares: namque ad hoc pertinet comparatio, ut intellegamus, eum multitudinis vice dimicasse. desaevit autem hic valde saevit, alias saevire desinit. {{anchor+|570|[[Aeneis/Liber X#570|570.]]}} Intepvit mucro nimia scilicet caede. {{anchor+|571|[[Aeneis/Liber X#571|571.]]}} Quadriivges propter homoeoteleuton noluit dicere ‘quadriiugos’, et contulit se ad aliam declinationem: nam et ‘quadriiuges’ et ‘quadriiugos’ dicimus, sicut ‘inermis’ et ‘inermus’, ‘exanimis’ et ‘exanimus’, {{anchor+|572|[[Aeneis/Liber X#572|572.]]}} Atque illi equi scilicet, nam ad superiora retulit: quod sciendum est esse vitiosum; interposuit enim ‘adversaque pectora’, longe gradientem longis gradibus incedentem: et est militaris incessus. aut e longinquo. {{anchor+|574|[[Aeneis/Liber X#574|574.]]}} effunduntque ducem et hoc loco omisit occisum, ut supra “Dardanides contra furit”. {{anchor+|575|[[Aeneis/Liber X#575|575.]]}} Biivgis erit nominativus ‘hic biiugus’: nam alias biiugibus faceret, si esset tertiae formae ab eo quod est ‘hic biiugis, huius biiugis’, {{anchor+|579|[[Aeneis/Liber X#579|579.]]}} adversaque ingens hoc est adversus ipse cum hasta apparuit. et bene ‘ingens’ visus, cum adversa hasta minaretur. {{anchor+|581|[[Aeneis/Liber X#581|581.]]}} Non diomedis equos nec currum cernis achillis duos obicit a quibus est victus Aeneas, nec tamen usquequaque: nam eorum impetus evitavit. {{anchor+|583|[[Aeneis/Liber X#583|583.]]}} vesano hic poeta adfectionem suam accommodavit dicendo ‘vesano’, {{anchor+|585|[[Aeneis/Liber X#585|585.]]}} Dicta parat potest legi et ‘dicta parat contra’, {{anchor+|586|[[Aeneis/Liber X#586|586.]]}} Pronus pendens ‘pronus’ nomen est, nam et comparatur, ut ‘pronior’, si autem participium esset, fieret vitiosa elocutio sine interpositione coniunctionis. {{anchor+|587|[[Aeneis/Liber X#587|587.]]}} admonvit praeterito praesenti. proiecto extento, ut “proiectaque saxa Pachyni”. proiecto] id est ante iacto. {{anchor+|592|[[Aeneis/Liber X#592|592.]]}} Lucage nulla tuos currus fuga segnis equorum prodidit a. v. v. e. h. v. haec adlocutio contraria est superiori, hoc enim continet: obiecisti mihi quod sim et a Diomede et ab Achille conversus in fugam; te vero, o Lucage, nec equorum tarditas prodidit, quod mihi contigit cum a Diomede occisus est Pandarus qui in eodem curru dimicabat, nec aliqua umbra equi tui sunt territi, quod factum saepius in Homero legitur, sicut et paulo post Turnum agit imago bella deserere. potest tamen et ad illud referri quo tempore eum ab Achille nube cava Neptunus eripuit, ut in quinto commemoratur. potest et ad aliud referri, quod Niphaeus paulo ante ab equis suis proditus est. {{anchor+|594|[[Aeneis/Liber X#594|594.]]}} Ipse rotis saliens sarcasmos est; nam per inrisionem dictum est, qui non morte deiectus es: ille enim vulneratus ceciderat. ‘rotis’ autem curru, a parte totum. {{anchor+|598|[[Aeneis/Liber X#598|598.]]}} Sine permitte, relinque, patere, id est συγχώρησον . {{anchor+|601|[[Aeneis/Liber X#601|601.]]}} Latebras animae pectus definitio est pectoris, id est in quo anima latet et continetur. {{anchor+|602|[[Aeneis/Liber X#602|602.]]}} Edebat quasi ad spectaculum: unde et munerum editores vocantur. funera caedes, ut “quis funera fando explicet”. {{anchor+|603|[[Aeneis/Liber X#603|603.]]}} torrentis aquae notandum quod ‘aquae’ addiderit, cum absolute ‘torrens’ dicatur. {{anchor+|604|[[Aeneis/Liber X#604|604.]]}} more furens exposuit superiora epitheta. tandem erumpunt solutam obsidionem ostendit. {{anchor+|605|[[Aeneis/Liber X#605|605.]]}} ascanius puer syllepsis. est ordo: Ascanius et iuventus; nam ‘obsessa’ et ad Ascanium pertinet. {{anchor+|608|[[Aeneis/Liber X#608|608.]]}} Ut rebare ut arbitrabaris, verum est quod Troiani Veneris virtute nituntur. et dictum est per ironiam: nam superfluo quidam hanc orationem simpliciter dictam volunt, ut re vera dicat Iuppiter per se nihil posse Troianos. quod falsum est, adeo ut Iunonis oratio ad ironiam, non ad simplicia verba respondeat. nec te sententia fallit hoc per parenthesin dictum est. {{anchor+|609|[[Aeneis/Liber X#609|609.]]}} Vivida id est fortis, ut “sed bello vivida virtus”. {{anchor+|611|[[Aeneis/Liber X#611|611.]]}} Cui ivno summissa humilis. et quia intellexit obliqua Troianorum accusatione inpugnari suum pudorem, etiam ipsa respondet oblique. {{anchor+|612|[[Aeneis/Liber X#612|612.]]}} Tristia vel quae tristem faciant: vel quae severa: Terentius “tristis veritas inest in vultu atque in verbis fides”, item contra Vergilius “furias amnemque severum”, id est tristem. {{anchor+|615|[[Aeneis/Liber X#615|615.]]}} Quin ut non: nam confirmativa particula est. quidam hunc ordinem esse volunt: namque si mihi, quae quondam fuerat, vis in amore foret, non hoc mihi negares, quin possem pugnae subducere Turnum. alii hoc genus elocutionis accipiunt, ut per ea quae per parenthesin posita sunt, reliquo sensui occurratur, non his quae primo posita sunt: hic enim ad illud quod insertum est ‘non hoc mihi namque negares omnipotens’ ‘quin et pugnae subducere Turnum et Dauno possem incolumem servare parenti’, alioquin dempta hac parenthesi, non congruit primum cum postremo, si ita dicas ‘si mihi quae quondam fuerat quamque esse decebat, vis in amore ‹foret›, quin et pugnae abducere Turnum et Dauno incolumem possem servare parenti’: Plautus in Cistellaria “is servus, sed abhinc annos factum est XVI., cum conspicatus est primo crepusculo puellam exponi” (Cas. 39-41, non Cist.). {{anchor+|617|[[Aeneis/Liber X#617|617.]]}} Nunc pereat teucrisque pio det sanguine poenas ductus est; nam non agit ut pereat, sed magis favet eius saluti: nam statim subicitur, cur indigne fiat ‘ille tamen nostra deducit origine nomen’, ut in secundo “iamdudum sumite poenas, hoc Ithacus velit et magno mercentur Atridae”. quod autem dicit ‘pio sanguine’, Aeneae eum latenter exaequat, qui ubique inducitur cultor deorum. {{anchor+|618|[[Aeneis/Liber X#618|618.]]}} Ille tamen quamquam moriturus est, tamen a diis originem ducit. nostra divina, id est aut Iovis, aut Iunonis, aut omnium deorum. {{anchor+|619|[[Aeneis/Liber X#619|619.]]}} Quartus pater abavus: nec est contrarium illud, quod ait supra “cui Pilumnus avus”: potuit enim fieri ut et avus eius et abavus a Pilumno Pilumni nominarentur. ergo per patris appellationem ostendit cognationem. {{anchor+|621|[[Aeneis/Liber X#621|621.]]}} rex aetherii breviter sic fatur ubique reges breviter loquentes ostendit “Iuppiter haec paucis” et “tum breviter Dido vultum demissa profatur”. {{anchor+|622|[[Aeneis/Liber X#622|622.]]}} Si mora praesentis leti ex Iovis concessione quali arte egerit Iuno, cognoscitur, scilicet ut Turnus posset evadere. caduco morituro. {{anchor+|623|[[Aeneis/Liber X#623|623.]]}} Ponere facere, vel, ut quidam volunt, constituere et decernere: alii ‘ponere’ pro ‘dare’, ut “haec pro virginitate reponit?” sane ‘ponere’ facere, sicut Lucilius Homerum secutus, qui ait ἄλγε’ ἔθηκε id est fecit. alii ‘ponere’ putare, ut solet dici ‘pone me hoc fecisse’, {{anchor+|625|[[Aeneis/Liber X#625|625.]]}} Hactenus indulsisse vacat id est sufficit. ingenti arte locutus est: nam dicendo ‘vacat’ ostendit, supra hoc breve spatium ulterius bonam stellarum inradiationem Turni fata differre non posse: unde non ait ‘indulsisse libet’, sed ‘vacat’, ac si diceret: iam undique in mortem truditur Turnus, hoc tantum vacat spatium, id est intervallum temporis, quasi hoc spatium, hic locus est ut parumper differatur. hinc est quod et supra ait “metasque dati pervenit ad aevi”. {{anchor+|626|[[Aeneis/Liber X#626|626.]]}} Venia vlla beneficium, quod te speras mereri. et duas habet significationes: quod petitur, ut hic, et quod conceditur, ut “si qua est victis venia hostibus, oro”. {{anchor+|627|[[Aeneis/Liber X#627|627.]]}} mutarive deest ‘posse’, an mutatum iri? {{anchor+|628|[[Aeneis/Liber X#628|628.]]}} Quae voce gravaris quae negas fato; vox enim Iovis fatum est: Statius “et vocem fata secuntur”. hoc autem dicit: utinam quae negas voce, id est fato, mente praestares. nam si Iovis vox fatum est, potest aliud fando fati ordinem commutare. ‘gravaris’ autem negas, graviter fers. et hac elocutione non nisi per accusativum utimur, ut si dicas ‘gravor adventum tuum’, id est graviter fero, gravor praesentiam tuam: nam et ipse sic dixit ‘quae gravaris’, aliter non dicimus in hac significatione. similiter etiam accusativo casu utimur, cum volumus absolutam facere elocutionem et per gerundi modum aliquid dicere, ut ‘petendum mihi est equum, codicem, byrrum’ — hinc Vergilius “aut pacem Troiano ab rege petendum”, sic Sallustius “castra sine vulnere introitum” — nam si dixeris ‘petendus est codex’, iam non per gerundi modum agis, sed participialiter loqueris. {{anchor+|629|[[Aeneis/Liber X#629|629.]]}} Rata firma, perpetua. {{anchor+|631|[[Aeneis/Liber X#631|631.]]}} Veri vana feror id est sum veritatis ignara. {{anchor+|632|[[Aeneis/Liber X#632|632.]]}} orsa pro dictis et fatis. {{anchor+|634|[[Aeneis/Liber X#634|634.]]}} Nimbo succincta id est nubibus, quia praemisit ‘agens hiemem’: quod nisi esset, splendorem acciperemus, qui est circa corpus deorum. {{anchor+|636|[[Aeneis/Liber X#636|636.]]}} tum dea potest sensu integro ‘dea’ detrahi. nube cava erit nominativus ‘haec nubes’; nam ‘nubs’ non dicimus, quod ait Livius Andronicus, qui primus edidit fabulam [Latinam] apud nos. {{anchor+|638|[[Aeneis/Liber X#638|638.]]}} Ivbasque propter equinam caudam, quae esse solebat in galeis, ut “cristaque hirsutus equina”. {{anchor+|639|[[Aeneis/Liber X#639|639.]]}} Divini adsimulat capitis hoc ex persona poetae dictum est de Aenea, intuentis futura: nam post mortem in numerum referetur deorum. inania nec a membris, nec a mente venientia. {{anchor+|641|[[Aeneis/Liber X#641|641.]]}} Obita morte sumpta, suscepta et conpleta: obiri enim supremus dies dicitur. {{anchor+|642|[[Aeneis/Liber X#642|642.]]}} aut quae sopitos d. s. s. ‘quae somnia’ pro ‘qualia insomnia’, quae per somnum videmus. {{anchor+|643|[[Aeneis/Liber X#643|643.]]}} Exultat ‘exultare’ est gaudere, et per se plenum est: nam ‘insultare’ est irridere inimicos. et dicimus ‘insulto tibi’, licet Sallustius dixerit “multos ab adulescentia bonos insultaverat”: quamvis possit illic alia esse significatio, id est in multos bonos insultaverat, hoc est impetum fecerat. {{anchor+|644|[[Aeneis/Liber X#644|644.]]}} Inritatque virum telis ideo hac arte agit Iuno et imagine decipit Turnum, quia si ei ex aperto fugam suaderet, more viri fortis ille fugae praeponeret mortem, cum praesertim ipse in sequentibus dicat “usque adeone mori miserum est?” {{anchor+|648|[[Aeneis/Liber X#648|648.]]}} Turbidus elatus adrogantia, tumens. {{anchor+|649|[[Aeneis/Liber X#649|649.]]}} pactos nunc passivum, ut ‘pacta puella’, {{anchor+|650|[[Aeneis/Liber X#650|650.]]}} Tellus quaesita per undas sic alibi “en agros et quam bello, Troiane, petisti Hesperiam metire iacens”. {{anchor+|651|[[Aeneis/Liber X#651|651.]]}} Vociferans sequitur sequens clamabat, non ante dixit et sic est secutus. {{anchor+|652|[[Aeneis/Liber X#652|652.]]}} Nec ferre videt sva gavdia ventos proverbium est ‘venti ferunt gaudia’, id est laetatur incassum: sic supra “sed aurae omnia discerpunt”, item “partem mente dedit, partem volucres dispersit in auras”. {{anchor+|653|[[Aeneis/Liber X#653|653.]]}} Forte ratis descriptio per parecbasin facta, non enim a superioribus pendet, sed ante dictis adiungitur, ut “insula Sicanium iuxta latus”. has autem descriptiones esse aptas et raras convenit, sicut etiam Horatius docet in arte poetica, dicens “purpureus late qui splendeat unus et alter adsuitur pannus”: sunt enim ornatui. crepidine saxi crepido est abrupti saxi altitudo. crepidines etiam templorum dici ipsos suggestus, in quibus aedes sunt conlocatae: et crepidines viarum, id est ipsae eminentiae dextrae sinistraeque. sane hoc loco antiptosis facta est propter metrum: ‘coniuncta’ ergo ‘crepidine’ pro ‘crepidini’, sicut “haeret pede pes” pro ‘pedi’, est autem ablativus pro dativo. {{anchor+|655|[[Aeneis/Liber X#655|655.]]}} Osinius ipse est quem supra Massicum dixit. ergo, ut diximus, [si] Osinius proprium est, Massicus appellativum: licet possit fieri ut duo nomina unius sint, ut Numa Pompilius, Alexander Magnus, Numanus Romulus. alii volunt non eundem esse Massicum, quem Osinium; nam duas civitates supra commemorat, Clusium et Cosam: et tradunt potuisse fieri ut hic Osinius rex quidem unius de memoratis fuerit civitatibus, sed sub imperio Massici egerit: nam et Rhamnetem et Romulum, quos in ducum ordinem non numeravit, reges fuisse dixit. alii hunc postea κατὰ τὸ σιωπώμενον volunt venisse, quia in catalogo eius non meminit. clusinis oris Tusciae civitate. {{anchor+|658|[[Aeneis/Liber X#658|658.]]}} Transilit hoc sermone festinantis celeritas indicatur. {{anchor+|659|[[Aeneis/Liber X#659|659.]]}} vix proram asyndeton: sic enim melius. rvmpit satvrnia funem debuit dici ‘cum rumpit Saturnia funem’, ut “vix e conspectu Siculae telluris, cum Iuno aeternum servans”. ideo autem ‘rumpit’, ne deprehenso dolo Turnus ad bellum rediret. {{anchor+|660|[[Aeneis/Liber X#660|660.]]}} revoluta per aequora navem hypallage est pro ‘revolutam navem’, {{anchor+|661|[[Aeneis/Liber X#661|661.]]}} Illum autem Aeneas absentem in proelia poscit sic melius, quam sicut non nulli volunt — Urbanus namque sic legit — ‘ille autem Aenean absentem in proelia poscit’, ut ‘obvia multa virum dat corpora morti’ de nautis in navi inventis intellegamus. quod non procedit; nam absens dicitur qui recedit: quod nunc Turno congruit, non Aeneae qui interest proeliis. ‘ille autem Aenean’ legunt, †quo si ita est quia Aeneas ‘multa virum demittit corpora morti’, {{anchor+|665|[[Aeneis/Liber X#665|665.]]}} Medio ad medium. turbo vis venti. {{anchor+|666|[[Aeneis/Liber X#666|666.]]}} Ignarus rerum id est artis per quam evaserat: hoc est nesciens hoc pro salute sua factum, ideoque et ‘ingratus’, nam et queritur. {{anchor+|668|[[Aeneis/Liber X#668|668.]]}} Omnipotens genitor duo antonomasiva pro uno proprio, ut “Tritonia Pallas”. tanton pro ‘tantone’, et constat mutilatas partes orationis accentum in eodem loco habere, in quo etiam integrae habuerunt: nam moria, id est minores particulae, ut ‘que, ne, ve, ce’, quotiens iunguntur aliis partibus, ante se accentum faciunt, qualislibet sit syllaba quae praecedit, sive brevis sive longa, ut ‘musaque, huiusve, illucce, tantone’, adduce, deduce: et haec mutilata similiter proferuntur, scilicet sub eodem accentu. {{anchor+|670|[[Aeneis/Liber X#670|670.]]}} quo feror? unde abii? bene variavit adverbia et pronomina. quemve reducit?? ‘quem’ qualem, ut “hunc ego te Euryale aspicio?” et quasi nescius sui est in tanta rerum permutatione. {{anchor+|671|[[Aeneis/Liber X#671|671.]]}} Lavrentisne iterum m. quasi deliberatio est. {{anchor+|672|[[Aeneis/Liber X#672|672.]]}} Quid manus illa virum?? syllepsis per genus: nam a manu, id est multitudine, ad viros, a feminino ad masculinum, transitum fecit. ergo figuratum et per genus et per numerum. est autem mira defectio, id est quid dicunt? {{anchor+|673|[[Aeneis/Liber X#673|673.]]}} quosve nefas Asper ‘quosne’ legit et adnotavit ‘ne’ pro ‘ve’, quasi expletiva particula. {{anchor+|674|[[Aeneis/Liber X#674|674.]]}} Palantes video intellegimus eum non longe a terra fuisse: nam quod ait supra ‘medio fert aequore’, ut diximus, ‘ad medium’ accipiendum est. aut quia medium dicitur omne quod est inter finem et initium, ut “interea medium Aeneas iam classe tenebat”. gemitumque cadentum accipio hinc apparet de Aenea dictum ‘obvia multa virum demittit corpora morti’, {{anchor+|675|[[Aeneis/Liber X#675|675.]]}} Ima terra dolet sibi etiam infelicium vota sublata: siquidem in mari constitutus optare sibi hiatum non potest terrae. imam autem terram prudenter dixit, quae sustinet et continet maria. {{anchor+|676|[[Aeneis/Liber X#676|676.]]}} Miserescite venti pro petentis qualitate nonnumquam etiam mors videtur esse miseratio, ut hoc loco, item supra “figite me, si qua est pietas”. ‘miserescite’ autem quis ante hunc? ab eo quod est ‘miseresco’ et ‘miserescimus’, {{anchor+|677|[[Aeneis/Liber X#677|677.]]}} turnus adoro id est iuxta veteres, qui ‘adorare’ adloqui dicebant: nam ideo et adorea laus bellica, quod omnes eum cum gratulatione adloquebantur, qui in bello fortiter fecit. adoro ‘ad’ vacat, et est metri causa additum. {{anchor+|678|[[Aeneis/Liber X#678|678.]]}} Syrtis ubi harenosa sunt loca syrtes vocantur: ergo ‘inmittite me ad saeva vada syrtium’ aut ad harenosa loca, aut re vera ad syrtes, id est ad mundi extrema, quo me nec fama comitetur, id est ubi me nemo sciat desertorem esse. {{anchor+|681|[[Aeneis/Liber X#681|681.]]}} Mucrone indvat aut καταχρηστικῶς dixit ‘induat’ pro ‘feriat’: aut hypallage est pro ‘mucronem suo induat corpore’, si enim ‘induere’ est vestire, non mucrone corpus induitur, sed induitur mucro corpore, id est tegitur et vestitur. {{anchor+|682|[[Aeneis/Liber X#682|682.]]}} Crudum crudelem, cruentum. exigat aviditas mori cupientis ostenditur. {{anchor+|686|[[Aeneis/Liber X#686|686.]]}} Animi miserata pro ‘animo miserata’: nam figurate locutus est, sicut “o praestans animi iuvenis” pro ‘animo’, id est illa re. {{anchor+|688|[[Aeneis/Liber X#688|688.]]}} Ad urbem Ardeam. et ideo sic longe, ne ex propinquo statim rediret, et ut eum adfectus retineret parentis. {{anchor+|689|[[Aeneis/Liber X#689|689.]]}} At iovis interea monitis novimus sacrilegum esse Mezentium, novimus quoque Iovem etiam adhortatum esse alios deos, ut a bello desisterent, et dixisse “rex Iuppiter omnibus idem”. quomodo ergo procedit ‘at Iovis interea monitis’ ? dicimus primum, Iovem iustitiae favere, non partibus: quod si est, iure Mezentium in Turni locum facit venire, ut iustum proelium inveniatur, ne una penitus sit pars a ducibus destituta. quod autem dicitur, sacrilegum Iuppiter admonere non debuit, non admonet, ut vincat, sed ut possit perire. illud etiam frustra quaeritur, quemadmodum numini sacrilegus obtemperare potuerit, cum Mezentium non aperte Iuppiter moneat, sed ei iniciat tale desiderium: unde est “dine hunc ardorem mentibus addunt, Euryale? an sua cuique deus fit dira cupido?” monitis ab eo quod est ‘haec monita’ hic venit dativus; nam et ‘hos monitus’ dicimus, ut Persius “hos pueris monitus patres infundere lippos”. sed a quarta declinatione nec singulari dativo utimur nec plurali: nam unum nomen est de his, quae licet duplicem habeant declinationem, tamen aliquibus eorum casibus propter asperitatem non utimur, ut ‘laurui lauribus’, cum et ‘huius laurus’ et ‘ab hac lauru’ dicamus. {{anchor+|691|[[Aeneis/Liber X#691|691.]]}} Concurrunt Tyrrhenae acies quae specialiter odio Mezentii in bellum ruebant. {{anchor+|692|[[Aeneis/Liber X#692|692.]]}} uni odiisque bene repetitur ‘uni’, ut ostendat conspirationem Etruscorum olim Mezentio incumbere. {{anchor+|693|[[Aeneis/Liber X#693|693.]]}} Prodit in aequor extenditur: hinc Iuvenalis “quae pelago occurrunt medio longeque relinquunt Italiam”. {{anchor+|694|[[Aeneis/Liber X#694|694.]]}} Ponto contra pelagus: nam dativus est. {{anchor+|695|[[Aeneis/Liber X#695|695.]]}} vim cunctam id est violentiam, impetum. caelique marisque sicut Mezentius odiorum et telorum totius exercitus. {{anchor+|697|[[Aeneis/Liber X#697|697.]]}} Fugacem velocem modo, vel fugientem. {{anchor+|698|[[Aeneis/Liber X#698|698.]]}} Latagum occupat os pro ‘Latagi os occupat’, et est Graeca figura, in Homero frequens, ut si dicas ἔκρουσεν Ἀχιλλέα τὸν πόδα , id est Achillem percussit pedem pro percussit Achillis pedem. {{anchor+|699|[[Aeneis/Liber X#699|699.]]}} Poplite palmum ea parte, qua plurimum poterat. {{anchor+|700|[[Aeneis/Liber X#700|700.]]}} segnem sinit qui vulneratus nihil iam efficere potuit. {{anchor+|701|[[Aeneis/Liber X#701|701.]]}} Donat habere Graeca figura, ut “argenti magnum dat ferre talentum”. {{anchor+|703|[[Aeneis/Liber X#703|703.]]}} theano mater Mimantis. {{anchor+|705|[[Aeneis/Liber X#705|705.]]}} Cisseis Hecuba filia Cissei secundum Euripidem, nam secundum alios Dymantis est. quod autem ait ‘face praegnas’, haec ratio est, quia antequam pareret, facem se peperisse vidit in somnis. parin creat plus est, quam si diceret ‘face praegnas †incendit paret’, urbe paterna occubat subaudis ‘Paris’: quod ut non diceret, metri est necessitate conpulsus: nam deest ‘qui’, ut sit ‘qui urbe paterna’, {{anchor+|706|[[Aeneis/Liber X#706|706.]]}} Ignarum lavrens habet ora mimanta scilicet casus sui; vera tamen est lectio ‘ignarum’, id est ignoratum, qui nesciretur: et est supina significatio, sicut in quarto “liquitque volatile ferrum nescius” pro ‘qui nesciebatur’, alii hypallagen volunt esse, ut sit ‘Mimas in Laurenti ora ignota iacet’, {{anchor+|707|[[Aeneis/Liber X#707|707.]]}} ac velut ille antiqui ‘ille’ vel magnitudini vel nobilitati adsignabant, ut “multum ille et terris” et “Poenorum qualis in arvis saucius ille gravi”. {{anchor+|708|[[Aeneis/Liber X#708|708.]]}} Actus coactus in retia. {{anchor+|709|[[Aeneis/Liber X#709|709.]]}} Defendit texit, ut “hic mihi dum teneras defendo a frigore myrtos”. vesulus mons Liguriae est iuxta Alpes. Liguria autem cohaeret Tusciae, de qua fuerat Mezentius: unde satis est congrua comparatio. sane de hoc Vesulo quidam duo flumina, Rhodanum et Padum, nasci dicunt, quorum unus, id est Rhodanus, in Tyrrhenum mare, alter, id est Padus, in Adriaticum fluit. multosque pro ‘multosve’: non enim vicina est palus Laurentia monti Vesulo, ut possit unus idemque aper intellegi. sane lavrentia pro ‘Laurens’: nam vera et recta derivatio haec est. {{anchor+|710|[[Aeneis/Liber X#710|710.]]}} Pastus pro ‘pastum’, nam supra ait ‘quem’: ergo antiptosis est. {{anchor+|711|[[Aeneis/Liber X#711|711.]]}} Inhorrvit armos id est armis inhorruit: aut certe in armos horruit et erexit saetas. {{anchor+|712|[[Aeneis/Liber X#712|712.]]}} irasci deest ‘est’, {{anchor+|713|[[Aeneis/Liber X#713|713.]]}} Tutis clamoribus praeter periculum: id est ipsi tuti. {{anchor+|714|[[Aeneis/Liber X#714|714.]]}} Ivstae irae quibus quasi odium est propter illud “mortua quin etiam iungebat corpora vivis componens manibusque manus atque oribus ora”. {{anchor+|717|[[Aeneis/Liber X#717|717.]]}} Cunctatur disponit se per omnes partes. tergo scuto, ut “et venit adversi in tergum Sulmonis”. {{anchor+|719|[[Aeneis/Liber X#719|719.]]}} Corythi de finibus Corythus est et civitas Tusciae, et mons, et rex, pater Dardani: unde nunc ad quodvis potest referri ‘de finibus Corythi’, {{anchor+|720|[[Aeneis/Liber X#720|720.]]}} Graius homo oriundo quidem Graecus, sed qui nunc de Tuscia venisset ad bellum. {{anchor+|721|[[Aeneis/Liber X#721|721.]]}} Miscentem perturbantem. {{anchor+|722|[[Aeneis/Liber X#722|722.]]}} Purpureum pennis galeam significat purpureas cristas habentem; aut certe ‘purpureum pinnis’ pulchrum, bene galeatum, ut “purpurei cristis iuvenes”, id est pulchri. pactae conivgis hic ordo est: conciliata primo, dein conventa, dein pacta, dein sponsa. {{anchor+|724|[[Aeneis/Liber X#724|724.]]}} Vaesana fames alibi “et malesuada Fames”. fugacem velocem. {{anchor+|725|[[Aeneis/Liber X#725|725.]]}} Surgentem in cornva id est crescentem, cornibus eminentem. {{anchor+|726|[[Aeneis/Liber X#726|726.]]}} Comasque arrexit naturale enim est, ut irati leones erigant iubas. {{anchor+|727|[[Aeneis/Liber X#727|727.]]}} Lavit ab eo quod est ‘lavo lavis’: nam hoc verbum et primae est coniugationis et tertiae, a qua nunc ait ‘lavit’, item Horatius “lavit amne crines”, item alibi “neque dulci mala vino lavere”. ergo ‘lavitum’ et ‘lavit’, sicut Plautus in Pseudolo “easque lacrimis lavis” (Ps. 10), id est umectas. {{anchor+|731|[[Aeneis/Liber X#731|731.]]}} Infracta aut valde fracta: aut re vera infracta. {{anchor+|732|[[Aeneis/Liber X#732|732.]]}} Oroden istum Oroden, virum fortem, intellegimus in fugam necessitate esse conversum: nam ipse paulo post dicturus est ad hortandos socios ‘pars belli haud temnenda viri, iacet altus Orodes’, {{anchor+|733|[[Aeneis/Liber X#733|733.]]}} nec iacta caecum unum sensum per duos extulit. ‘caecum vulnus’ autem, quod averso infigitur. {{anchor+|735|[[Aeneis/Liber X#735|735.]]}} Furto insidiis. {{anchor+|736|[[Aeneis/Liber X#736|736.]]}} pede nixus et hasta deest ‘ait’, {{anchor+|737|[[Aeneis/Liber X#737|737.]]}} Havd temnenda viri Asper ‘viris’ legit, ut sit, aliis haud temnenda: alioqui ipse ait ‘fugientem haud est dignatus Orodem sternere’, altus magnus, ut “sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo”. {{anchor+|738|[[Aeneis/Liber X#738|738.]]}} Paeana secuti paean proprie Apollinis laus est, sed abusive etiam aliorum dicitur; unde Pindarus opus suum, quod et hominum et deorum continet laudes, paeanas vocavit. quamvis quidam alium Paeana esse, alium Apollinem velint, sed vere ‘Paean’ Apollo. tamen paeana carmen esse victoriae Aeschylus docet, quod ideo Apollini dicatum est, quia malorum avertendorum potens est: unde et ab Homero ultricem inmittens pestilentiam inducitur. {{anchor+|740|[[Aeneis/Liber X#740|740.]]}} Nec longum laetabere duo dixit: nec diu laetaberis, nec diu me indefenso. {{wl|Q6691|Homeri}} autem more morienti dedit scientiam futurorum. longum autem pro ‘longe’: nomen pro adverbio posuit. {{anchor+|742|[[Aeneis/Liber X#742|742.]]}} Subridens per iracundiam ridens loquitur: unde et illud per inrisionem dictum accipitur ‘ast de me divum pater atque hominum rex viderit’, id est viderit utrum Mezentio possit nocere ille quem vos deorum et hominum creditis esse rectorem. {{anchor+|744|[[Aeneis/Liber X#744|744.]]}} Eduxit corpore telum quo facilius posset perire: Lucanus “non eget ingestis, sed vulsis pectore telis”. {{anchor+|745|[[Aeneis/Liber X#745|745.]]}} Dura quies blandae contraria: sic dictum est et ‘somnus ferreus’, {{anchor+|747|[[Aeneis/Liber X#747|747.]]}} Caedicus alcathoum hoc loco est confusio in aliquibus nominibus: nam quis sit Troianus, quis sit Rutulus, ignoratur. {{anchor+|748|[[Aeneis/Liber X#748|748.]]}} Rapo Rapon dicitur, sicut Tarchon; sed metri causa ‘n’ detraxit, ut possit synaliphe fieri, sicut supra “haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni tuta tenebant”. {{anchor+|750|[[Aeneis/Liber X#750|750.]]}} Infrenis casu equi asperrimi, qui frenorum sperneret regimen. infrenos autem etiam homines dicimus, ut “hinc Numidae infreni cingunt”. dicimus autem et infrenus et infrenis, sicut inermus et inermis. {{anchor+|751|[[Aeneis/Liber X#751|751.]]}} Processerat agis scilicet contra Messapum dimicaturus: quod nequivit efficere, nam a Valero ante quam ad Messapum perveniret, occisus est. {{anchor+|752|[[Aeneis/Liber X#752|752.]]}} Havd expers non ignarus virtutis parentum. {{anchor+|754|[[Aeneis/Liber X#754|754.]]}} Iaculo et longe fallente sagitta iactu longe fallentis sagittae: nam ἓν διὰ δυοῖν dixit, ut “hamis auroque trilicem”, item “molemque et montes insuper altos”. an ‘longe’ valde? {{anchor+|755|[[Aeneis/Liber X#755|755.]]}} mavors fortuna bellica. {{anchor+|756|[[Aeneis/Liber X#756|756.]]}} funera mortes. caedebant legitur et ‘cedebant’, id est terga vertebant, secundum quod ‘ruebant’ insequebantur significat. si autem ‘caedebant’, id est occidebant, ‘ruebant’ id est cadebant. {{anchor+|758|[[Aeneis/Liber X#758|758.]]}} Iram miserantur inanem generaliter dicit omnem iram bellicam: ubi enim tam inanis iracundia est, quam in bello, ubi ut pereamus irascimur? aut quia nulla causa tam iusta est, ut propter eam bellum geri debeat: nam ideo ait ‘et tantos mortalibus esse labores’, an ‘inanem’ non iuste conceptam? sic “inanis fletus” Aristaei, ut qui scilicet tanti non fuerint, propter quos ille sic lamentaretur. {{anchor+|759|[[Aeneis/Liber X#759|759.]]}} amborum pro ‘utrorumque’, {{anchor+|761|[[Aeneis/Liber X#761|761.]]}} Pallida tisiphone non ipsa dea, sed effectus furiae, id est furialis ardor, hoc est insania. {{anchor+|763|[[Aeneis/Liber X#763|763.]]}} Orion cum pedes incedit medii per maxima nerei stagna Orion, ut etiam in primo diximus, Oenopionis regis filius fuit, ei concessus a Iove, Mercurio Neptunoque, susceptis hospitio. hic venator inmensi corporis fuit, qui quodam tempore susceptus a rege Oenopione, cum vellet eius filiam vitiare, ille iratus opem Liberi patris, cuius erat filius, inploravit. is satyros misit, qui soporem infunderent Orioni et sic velut vinctum Oenopioni traderent arbitrio eius puniendum. tum ille Oenopion sopito ei oculos sustulit. caecus itaque Orion cum consuleret quemadmodum oculos posset recipere, responsum est ei, posse lumina restitui, si per pelagus ita contra orientem pergeret, ut loca luminum radiis solis semper offerret. quod ille efficere ita potuit: nam cum audisset strepitum cyclopum Iovi fulmina fabricantum, sono ad eos ductus, unum de his suis humeris superposuit et eo duce oraculi praecepta conplevit. non autem incongrue fingitur ire potuisse per medium pelagus, quasi filius pro parte Neptuni. haec autem comparatio pertinet ad solam corporis proceritatem. alii hunc Orionem tantae magnitudinis dicunt fuisse, ut nulla eum altitudo maris ingredientem potuerit morari, unde inter sidera receptus. sane ‘incedit’ pro ‘incessit’, praesens pro praeterito. per maxima autem nerei stagna epitheto elevavit tapinosin more suo. {{anchor+|766|[[Aeneis/Liber X#766|766.]]}} referens pro ‘ferens’ more antiquo: nam ‘re’ abundat. {{anchor+|770|[[Aeneis/Liber X#770|770.]]}} Inperterritus prima est conpositio, non secunda: nam hoc est ‘perterritus’ quod et ‘territus’, et tunc est vera conpositio, cum sermonis natura corrumpitur. sane ‘inperterritus’ quis ante hunc? {{anchor+|771|[[Aeneis/Liber X#771|771.]]}} mole sva stat hoc est in sua mole, ut dicitur ‘in vestigio’, {{anchor+|772|[[Aeneis/Liber X#772|772.]]}} Spatium emensus quantum satis hastae speciosa elocutio. {{anchor+|773|[[Aeneis/Liber X#773|773.]]}} dextra mihi deus sic dictum est, ut “in manibus Mars ipse viri”, ut non alium sibi putet deum esse sacrilegus, quam dextram et fortitudinem. {{anchor+|774|[[Aeneis/Liber X#774|774.]]}} Voveo consecro et dico. praedonis praedones sunt qui populandam alienam invadunt provinciam, ut alibi “perfidus alta petens abrepta virgine praedo”. {{anchor+|775|[[Aeneis/Liber X#775|775.]]}} Tropaeum tropaeum dictum est ἀπὸ τοῦ τρέπεσθαι , id est ab hostium conversione: unde qui hostem fugasset, merebatur tropaeum, qui autem occidisset, triumphum, ἀπὸ τοῦ θριαμβεύειν , id est ab exultatione. sciendum sane Lauso propriam ideo nihil profuisse pietatem, quod in eum pater mente sacrilega munera transferebat deorum et ei occisorum spolia devovebat. {{anchor+|778|[[Aeneis/Liber X#778|778.]]}} Antorem erit nominativus ‘hic Antores’, quomodo ‘Diores’: nam si ‘Antor’ fuerit nominativus singularis numeri, metri ratio non procedit: omnia enim Graeca nomina ‘or’ terminata, in obliquis casibus corripiuntur, ut ‘Hector Hectoris’, ‘Nestor Nestoris’, ‘Castor Castoris’, {{anchor+|779|[[Aeneis/Liber X#779|779.]]}} missus ab argis profectus, ut “missus in imperium magnum”. {{anchor+|781|[[Aeneis/Liber X#781|781.]]}} Alieno vulnere telo quod in Aenean fuerat destinatum. caelumque aspicit ut “alto quaesivit caelo lucem” item “hausit caelum mentemque recepit”: naturaliter enim morientes cupiunt satiari extremo lucis aspectu. {{anchor+|782|[[Aeneis/Liber X#782|782.]]}} Dulces moriens reminiscitur argos inter physica signa moriturorum etiam hoc legitur, patriae aspectum desiderare perituros, ut “et Tyrios deserta quaerere terra”. an ex facti paenitentia? qui ad patriam redire contempserat. {{anchor+|784|[[Aeneis/Liber X#784|784.]]}} Linea terga lino enim tegebantur scuta, ut posset inhaerere pictura. {{anchor+|785|[[Aeneis/Liber X#785|785.]]}} intextum tavris opus pro tergis: Plautus “ubi vivos homines mortui incursant boves” (As. 35). imaque sedit ingvine hypallage est ‘ima hasta’ pro ‘in imo inguine’, {{anchor+|788|[[Aeneis/Liber X#788|788.]]}} A femine ut etiam supra diximus, secundum Caprum erit nominativus ‘hoc femen’, licet nusquam lectum sit, ut etiam ipse commemorat. {{anchor+|790|[[Aeneis/Liber X#790|790.]]}} Lacrimaeque per ora volutae non viri fortis, sed filii est considerata persona. {{anchor+|791|[[Aeneis/Liber X#791|791.]]}} Optima facta alii legunt ‘optime’: est autem prosphonesis. hic in hoc loco, vel in hoc bello: nam adverbium est. {{anchor+|792|[[Aeneis/Liber X#792|792.]]}} Si qua fidem tanto est operi l. v. ‘si qua’ pro ‘si’, ut “Anthea si quem”: aut pro ‘si quam fidem’, et quaeritur ‘si qua fides’ a praeterito, an de futuro dicat. ‘tanto’ autem ‘operi’ non de suis carminibus dicit — nec enim sibi adrogaret — sed ‘tanto operi’, id est pietati et virtuti tuae: nam hic est sensus: ego quidem facta tua, o Lause, et mortem ex pietate venientem non silebo, si tamen credet vetustas ex scelerato homine pium filium fuisse procreatum. {{anchor+|794|[[Aeneis/Liber X#794|794.]]}} inutilis pro ‘vulnere debilitatus’, inque ligatus pro ‘inligatusque’: et est tmesis cum hysterologia. {{anchor+|795|[[Aeneis/Liber X#795|795.]]}} Inimicum hastile cuiusdam quasi picturae pompa describitur. {{anchor+|797|[[Aeneis/Liber X#797|797.]]}} Iamque adsurgentis dextrae ordo est: iamque subiit mucronem Aeneae dextrae adsurgentis et plagam ferentis. ‘subiit’ autem ‘mucronem’ iuxta usum praesentem accusativo iunxit, cum alibi antique dativo iunxerit, ut “muroque subibant”: quod suis locis plenius dictum est. {{anchor+|798|[[Aeneis/Liber X#798|798.]]}} Morando sustinvit moram iniciendo eius impetum lusit. {{anchor+|800|[[Aeneis/Liber X#800|800.]]}} Dum genitor nati parma p. a. de historia est: nam Scipio Africanus cum esset vix annorum decem et septem, patrem suum defendit in bello, nec cessit viginti et septem confossus vulneribus. {{anchor+|802|[[Aeneis/Liber X#802|802.]]}} furit Aeneas dolore scilicet, quod sibi Mezentius esset ereptus. et est integrum: quamquam furit, tenet se tamen. {{anchor+|803|[[Aeneis/Liber X#803|803.]]}} effusa si quando grandine praeteritum pro instanti posuit. {{anchor+|804|[[Aeneis/Liber X#804|804.]]}} Praecipitant praecipitantur. {{anchor+|805|[[Aeneis/Liber X#805|805.]]}} tuta latet arte quod scilicet se perite a tempestate defendunt. ‘tuta’ autem ‘arte’ quae tuetur. {{anchor+|806|[[Aeneis/Liber X#806|806.]]}} alti fornice saxi concameratione, caverna. {{anchor+|807|[[Aeneis/Liber X#807|807.]]}} Dum pluit hic distinguendum: nam si iunxeris ‘dum pluit in terris’, erit archaismos; debuit enim dicere ‘in terras’, tamen sciendum est hemistichium hoc Lucretii esse, quod ita ut invenit Vergilius ad suum transtulit carmen. in terris ut possint et viator et rusticus, quibus opera sunt in terris. {{anchor+|808|[[Aeneis/Liber X#808|808.]]}} Exercere diem hypallage est pro ‘ipsi per diem exerceri’, {{anchor+|809|[[Aeneis/Liber X#809|809.]]}} Nubem belli dum detonet bellantum impetum sustinet, donec deferveat. et bene translationem fecit a vicina conparatione. {{anchor+|812|[[Aeneis/Liber X#812|812.]]}} Fallit te incautum pietas tua quod credis idcirco me pium tibi veniam posse concedere, quia et ipse pietatis intuitu dimicas pro patris salute. ‘tua’ autem ‘pietas’ prudenter est additum, quasi non a parente descendens. {{anchor+|815|[[Aeneis/Liber X#815|815.]]}} Fila legunt proprium fuerat ‘rumpunt’; tamen ‘legunt’ aut colligunt est, aut transeunt, ut “litoraque Epiri legimus”. exigit ensem per medium et cetera. poetica descriptio est: nam re vera fieri non potuit, ut gladius et transiret per medium corpus iuvenis, et in corpore iuvenis absconderetur: nam ‘exigit’ est ‘ex eo agit trans corpus’, {{anchor+|817|[[Aeneis/Liber X#817|817.]]}} Parmam id est levia arma, non clipeum. ‘minacis’ autem non Lausi; non enim ipse minatus fuerat. ergo ordo est ‘mucro minacis’, Aeneae scilicet. aut si ad Lausum referas ‘minacis’, num audacis et fortis? {{anchor+|819|[[Aeneis/Liber X#819|819.]]}} implevitque sinum sanguis mire expressus est sinus tunicae sanguinem excipiens nec tramittens. vita per avras concessit maesta ad manes vita, id est anima. et abusive dictum est; nam ad inferos simulacrum pergit, non anima. {{anchor+|820|[[Aeneis/Liber X#820|820.]]}} corpusque reliquit potuit sine hoc sensus esse. {{anchor+|825|[[Aeneis/Liber X#825|825.]]}} Pro lavdibus istis quia et contra fortiorem et pro patris salute dimicare conatus est: ideo enim et pluraliter ‘laudibus’ dixit. alii ‘laudibus’ pro virtutibus, ut solet poeta, dictum tradunt. {{anchor+|826|[[Aeneis/Liber X#826|826.]]}} Pius Aeneas tanta dabit indole dignum propter vitandam adrogantiam tertia persona usus est, ut “et quisquam numen Iunonis adoret?”. ‘indoles’ autem est proprie imago quaedam virtutis futurae. {{anchor+|827|[[Aeneis/Liber X#827|827.]]}} Quibus laetatus habe tua moris enim fuerat ut cum his rebus homines sepelirentur quas dilexerant vivi. {{anchor+|828|[[Aeneis/Liber X#828|828.]]}} Si qua est ea cura remitto aut more illo dixit quo solet sepultura ad ipsa cadavera non pertinere — licet umbris, sicut in sexto legimus, prosit — ut “si qua est ea gloria signant”, item de Pallante “vano maesti comitamur honore”: aut certe, si qua est ea cura Mezentio, id est patri sacrilego, qui superos inferosque contemnit. an de tota hac re dubitat? {{anchor+|830|[[Aeneis/Liber X#830|830.]]}} Aeneae magni dextra cadis sic alibi “nomen tamen haud leve patrum manibus hoc referes, telo cecidisse Camillae”. {{anchor+|832|[[Aeneis/Liber X#832|832.]]}} sanguine turpantem non ipsum turpantem, sed ut accidit, ita dixit. comptos de more capillos antiquo scilicet more, quo viri sicut mulieres componebant capillos: quod verum esse et statuae non nullae antiquorum docent, et personae quas in tragoedis videmus similes in utroque sexu, quantum ad ornatum pertinet capitis. {{anchor+|833|[[Aeneis/Liber X#833|833.]]}} Interea dum haec geruntur. et omnino sic est apud poetas ‘interea’, sicut apud Sallustium ‘eodem tempore’, {{anchor+|834|[[Aeneis/Liber X#834|834.]]}} Vulnera siccabat lymphis siccabat aqua. sed et nove et physice locutus est; nam cum aqua omnia infundantur, hic ait siccari vulnus aqua. et ratio vera est; fluxus enim sanguinis aquarum frigore continetur. levabat inclinatione recreabat. {{anchor+|835|[[Aeneis/Liber X#835|835.]]}} adclinis quis ante hunc? procul modo ‘iuxta’ significat, ut “serta procul, tantum capiti delapsa, iacebant”. {{anchor+|836|[[Aeneis/Liber X#836|836.]]}} Gravia arma quiescunt cur illa pendeant, haec in terra sint, docuit dicendo ‘gravia arma’: unde et ‘quiescunt’ dixit. bene ‘gravia’, ut et galeam arma, sed levia intellegamus. et talis est figura, sicut illa Sallustii “leonem atque alias feras”, ergo et leo fera est. ‘quiescunt’ autem quasi in terra posita, quoniam galea, quae pendebat, poterat et moveri. {{anchor+|838|[[Aeneis/Liber X#838|838.]]}} Colla fovet sustinens se arboris trunco. fusus propexam in pectore barbam barbam in pectus infusam habens. archaismos autem est quod ait ‘in pectore’ pro ‘in pectus’, sicut alibi “mediis effusus in undis” pro ‘in medias undas’, ‘propexam’ autem quis ante hunc? {{anchor+|839|[[Aeneis/Liber X#839|839.]]}} Multa pro ‘multum’, sicut “et pede terram crebra ferit” pro ‘crebro’, multumque remittit hoc pro ‘saepe’, {{anchor+|841|[[Aeneis/Liber X#841|841.]]}} Super arma ferebant supra scutum, sicut supra “inpositum scuto referunt Pallanta frequentes”. {{anchor+|842|[[Aeneis/Liber X#842|842.]]}} ingentem atque ingenti vulnere {{wl|Q6691|Homeri}} dictum κεῖτο μέγας μεγαλωστί . {{anchor+|845|[[Aeneis/Liber X#845|845.]]}} Ad caelum tendit palmas increpans deos, quasi sacrilegus. et sciendum uno eodemque tempore non eum potuisse et inhaerere corpori et manus ad caelum levare, licet poeta ista coniunxerit. corpore inhaeret aut inhaeret Lauso suo corpore: aut certe hysterologia est, ut sit ‘haeret in corpore’: melius tamen est ut sit antiptosis pro ‘corpori’, ut “haeret pede pes” pro ‘pedi’, {{anchor+|848|[[Aeneis/Liber X#848|848.]]}} Per vulnera servor aut re vera ‘per vulnera’, quia per totum eius corpus mucro transierat: aut invidiose ‘vulnera’ ait pro ‘vulnus’, sicut Terentius “non perpeti meretricum contumelias”, cum de Thaide loqueretur. {{anchor+|850|[[Aeneis/Liber X#850|850.]]}} Nunc demum exilium infelix nunc alte vulnus adactum solacio enim viventis filii utrumque fuerat ante tolerabile. {{anchor+|851|[[Aeneis/Liber X#851|851.]]}} Idem ego qui nunc causa tuae mortis fui, feci ut et exulis et sacrilegi filius esse dicereris. {{anchor+|852|[[Aeneis/Liber X#852|852.]]}} Pulsus ob invidiam excusat, ne merito expulsus esse videatur. {{anchor+|854|[[Aeneis/Liber X#854|854.]]}} Omnes per mortes per omnia mortis genera, nam una mors est: aut ‘per mortes omnes’, id est per diversa supplicia: aut quasi non una tantum morte dignus. {{anchor+|857|[[Aeneis/Liber X#857|857.]]}} Vis alto vulnere tardat alti vulneris violentia. {{anchor+|858|[[Aeneis/Liber X#858|858.]]}} havd deiectus non deiectus animo. {{anchor+|860|[[Aeneis/Liber X#860|860.]]}} Adloquitur maerentem tristem. haec enim animalia secundum Homerum, cum sint tristia, indicant dominorum mortem futuram. et proprie ‘adloquitur’ dixit: est enim ‘adloqui’ consolari. {{anchor+|861|[[Aeneis/Liber X#861|861.]]}} Rhaebe div res si qua div mortalibus vlla est hoc loco notant Vergilium critici, quod homini sacrilego dedit prudentem sententiam: quam rem ratio naturalis excusat. ea enim quae per naturam movent animos, in quamvis personam cadunt, illa vero tantum sunt prudentium, quae non nisi consilio et ratione deprehenduntur: unde et Terentius servis dat plerumque sententias prudentissimas quidem, sed quae se per naturam offerunt cunctis, ut “ne quid nimis”. {{anchor+|862|[[Aeneis/Liber X#862|862.]]}} Spolia illa crventa arma Aeneae, Lausi cruore perfusa — inde intulit ‘et caput Aeneae’, per quod etiam spolia Aeneae intellegimus — nam Lauso nihil detraxerat; dixit enim ‘arma, quibus laetatus, habe tua’, si autem ‘cruenti’, intellexeris scilicet crudelis: sic enim convenit personae loquentis. {{anchor+|863|[[Aeneis/Liber X#863|863.]]}} lavsique dolorum num ‘Lausi dolorum’ ut “lacrimas dilectae pelle Creusae”? {{anchor+|864|[[Aeneis/Liber X#864|864.]]}} Aut aperit si nulla viam vis aut si nullam ostendit fortitudo rationem. ‘aperit’ autem praesens pro futuro. {{anchor+|865|[[Aeneis/Liber X#865|865.]]}} Neque enim fortissime credo quod dignaberis habere dominos Teucros, scilicet ignavos: nam hoc intellegimus ex eo quod dixit equo ‘fortissime’, plerumque enim ex alterius personae vituperatione vel laude, quid de alia dicatur, agnoscimus, ut hoc loco Troianos vituperatos ex equi laude cognoscimus. item alibi e contra “et nunc ille Paris”, scilicet adulter: nam illo loco ex persona Paridis vituperatur Aeneas. {{anchor+|867|[[Aeneis/Liber X#867|867.]]}} Exceptus tergo equo se praebente susceptus: quod fieri plerumque conspicimus. {{anchor+|868|[[Aeneis/Liber X#868|868.]]}} Iaculis oneravit a. aviditas saevientis exprimitur, ut saepius. {{anchor+|869|[[Aeneis/Liber X#869|869.]]}} aere caput fulgens quia supra “procul aerea ramis dependet galea”. {{anchor+|871|[[Aeneis/Liber X#871|871.]]}} uno in corde pudor ‘uno’ autem pro eodem. tribus vero adfectibus conturbatum significat, pudore, ira, dolore, quae potentia sunt singula. {{anchor+|875|[[Aeneis/Liber X#875|875.]]}} sic pater ille deum faciat bene in perniciem contemptoris deorum deos invocat. sic altus apollo aut venerabilis; aut quia in excelso loco consecratus est. {{anchor+|876|[[Aeneis/Liber X#876|876.]]}} incipias deest ‘ut’, infesta hasta in vulnus parata, id est protenta. {{anchor+|879|[[Aeneis/Liber X#879|879.]]}} Qua perdere posses deest ‘me’: nam hoc dicit, nisi extincto filio nulla se ratione potuisse superari. {{anchor+|880|[[Aeneis/Liber X#880|880.]]}} Nec divum parcimus vlli hoc ideo, quia Aeneas invocaverat deos, ut ‘sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo’, {{anchor+|881|[[Aeneis/Liber X#881|881.]]}} Desine scilicet mortem minari: quoniam libenter moriturus advenit. {{anchor+|883|[[Aeneis/Liber X#883|883.]]}} inde alivd id est iacit telum. {{anchor+|884|[[Aeneis/Liber X#884|884.]]}} Umbo scutum: nam a parte totum intellegimus. {{anchor+|885|[[Aeneis/Liber X#885|885.]]}} ter circum enarravit quid esset ‘ingenti gyro’, laevos equitavit in orbes secundum artem militiae: nam eques stans facillime superatur a pedite. in laevam autem partem ideo circuibat, ut Aeneae dexteram partem circumveniret, quae utique nuda erat. {{anchor+|888|[[Aeneis/Liber X#888|888.]]}} tot spicula taedet hic ostendit quid sit ‘figitque volatque’, {{anchor+|889|[[Aeneis/Liber X#889|889.]]}} Pugna iniqua pedes contra equitem. {{anchor+|890|[[Aeneis/Liber X#890|890.]]}} Multa movens utrum in ipsum, an in equum tela torqueret, quo vulnerato Mezentius carebat effugio. inter tempora id est in frontem. {{anchor+|891|[[Aeneis/Liber X#891|891.]]}} Bellatoris equi per quem bellum geritur. aliter hominem dicimus bellatorem, qui bellum gerit. {{anchor+|894|[[Aeneis/Liber X#894|894.]]}} Inplicat inpedit. cernvus cernuus equus dicitur qui cadit in faciem, quasi in eam partem cadens qua cernimus: unde et pueri quos in ludis videmus ea parte, qua cernunt, stantes, cernuli vocantur, ut etiam Varro in ludis theatralibus docet. {{anchor+|895|[[Aeneis/Liber X#895|895.]]}} Clamore incendunt caelum implent. et abusive dixit. troesque hoc est Troiani gaudio. Latinique scilicet dolore. {{anchor+|896|[[Aeneis/Liber X#896|896.]]}} advolat Aeneas multi haec nolunt distingui, quasi simul fiant. {{anchor+|899|[[Aeneis/Liber X#899|899.]]}} Havsit caelum m. r. hoc est aerem: Lucretius “in hoc caelo, qui dicitur aer”. et hoc dicit: postquam respiravit et mentem recepit post perturbationem ex equi venientem ruina. {{anchor+|900|[[Aeneis/Liber X#900|900.]]}} Hostis amare aspere. et hoc {{wl|Q6691|Homeri}} est de telo dictum, quod hic ad hominem transtulit: ille enim ait πικρὸν ὀιστόν . {{anchor+|901|[[Aeneis/Liber X#901|901.]]}} Nullum in caede nefas mori viro forti nefas non est, nec ego sic ut vincerem veni, hoc est cum voluntate procumbo. ergo aut nihil acerbi in morte se passurum ait; aut nihil nefandum Aenean commissurum, si se volentem interfecerit, quia mori decreverit, si mortem filii non potuisset ulcisci. nec sic ad proelia veni hoc est ut vincerem, aut victus mortem deprecarer: ergo libenter occumbo. {{anchor+|902|[[Aeneis/Liber X#902|902.]]}} Nec tecum meus haec pepigit mihi foedera lavsus hoc est non cum hoc pacto a te Lausus recessit, ut ego vitam requiram. ‘foedera’ autem ‘pepigit’ per translationem dixit, id est non sic pugnavit Lausus, ut ullum mihi vitae relinqueret desiderium. {{anchor+|903|[[Aeneis/Liber X#903|903.]]}} Venia beneficium, ut “orantes veniam”. {{anchor+|904|[[Aeneis/Liber X#904|904.]]}} acerba meorum quasi hoc de Aenea non senserit. {{anchor+|905|[[Aeneis/Liber X#905|905.]]}} Hunc oro defende furorem inimicorum iram et post fata saevire cupientem. ‘defende’ autem est prohibe, ut “dum teneras defendo a frigore myrtos”. et bene petit ab Aenea sepulturam, quod scit eum ultro concedere, ut probavit in filio: petit autem non de eius pietate dubitans, sed timens iram suorum. {{anchor+|907|[[Aeneis/Liber X#907|907.]]}} Havd inscius litotes figura: non enim dicit ‘non ignarus’, sed expectans omnibus votis, ut “munera nec sperno”, id est libenter accipio. in hac autem figura plus cogitatur, quam dicitur. {{anchor+|908|[[Aeneis/Liber X#908|908.]]}} Undantique animam diffundit in arma crvore ordo est ‘in arma undanti cruore animam diffundit’, cuius sedem plerique sanguinem volunt esse. et sic est dictum hoc, ut “una eademque via sanguis animusque sequuntur”. {{Liber |Ante = Commentarius IX |AnteNomen = ../Liber IX |Post = Commentarius XI |PostNomen = ../Liber XI }} 4rx49yiwtglp9qhgmg1hogjob4f7r2u 265177 265176 2026-05-10T10:23:18Z Saumache 27923 265177 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos [[Aeneis/Liber X|librum X]] commentarius |Editio=1884, Lipsiae; [[w:de:Georg Thilo|Georg Thilo]] |Fons=[https://archive.org/details/invergiliicarmin02servuoft/page/381/mode/1up?view=theater archive.org] (partim) }} {{Liber |Ante = Commentarius IX |AnteNomen = ../Liber IX |Post = Commentarius XI |PostNomen = ../Liber XI }} *[''Inclinatis litteris scripta sunt scholia quae, sine certis dominis, {{wl|Q3384616|Petrus Daniel Aurelainensis}} 1600 anno primum eddidit.'' *''Rotundis uncis inclusa est scriptura scholiarum Daniele additarum ex codice Parisino (1750) quam integram editor istius editionis, cum plerumque ei videretur emendanda, addidit.'' *''Quadratus uncis scripta sunt illa quae videbantur Danieli abicienda.''] {{regula}} {{anchor+|1|[[Aeneis/Liber X|1.]]}} {{sc|panditur interea domus omnipotentis olympi}} secundum poeticum morem hoc dicit ‘factus est dies’, quia poetae dicunt matutino tempore aperiri caelum, noctu vero claudi — unde est illud <[[Aeneis/Liber I#370|1.374]]> “ante diem clauso conponet Vesper Olympo” — nam et paulo post descripturus est noctem, ut <[[Aeneis/Liber X#215|215]]> “iamque dies caelo concesserat”, ut intellegamus alium diem esse consumptum, et nunc eum more solito noctis praetermisisse descriptionem. quamquam ‘panditur caelum’ etiam simpliciter possimus accipere, quovis tempore, scilicet ad numina convocanda: quod et melius est, quia ait ‘interea’, id est dum haec geruntur: nam ‘interea’ particula praeterita negotia coniungit futuris. ''{{sc|olympi}} caeli, quasi ololampi, ideo quia totum lucet.'' {{anchor+|2|[[Aeneis/Liber X#2|2.]]}} ''{{sc|divum pater}} pro ‘divorum’, sicut ‘Argivum’ ‘Danaum’ ‘Teucrum’, videtur accusativi singularis specie pro genetivo plurali usus.'' {{anchor+|3|[[Aeneis/Liber X#3|3.]]}} {{sc|sideream in sedem}} in astriferum circulum: non enim omnes circuli astriferi sunt, sed solus superior. ''aut ‘sideream’ lucidam dixit.'' {{sc|vnde ardvvs omnes}} ut ''alibi'' <[[Aeneis/Liber I#220|1.223]]> “et iam finis erat, cum Iuppiter aethere summo despiciens mare velivolum”. {{anchor+|4|[[Aeneis/Liber X#4|4.]]}} {{sc|castraque dardanidum spectat}} post generalitatem intulit speciem; consequens enim est, ut omnes terras videns, cernat etiam castra Troiana. ''non nulli sane ‘Dardanidum’ pro ‘Dardanidarum’ adserunt, ut sit genetivus generis masculini specie feminina.'' {{anchor+|5|[[Aeneis/Liber X#5|5.]]}} {{sc|bipatentibus}} physice dixit: nam caelum patet ab ortu et occasu. est autem sermo {{wl|Q47130|Ennianus}}, tractus ab ostiis, quae ex utraque parte aperiuntur: unde et modo ‘bipatentibus’ apertis intellegimus. ''{{sc|bipatentibus}}] quod intrantibus et exeuntibus pateant.'' {{anchor+|6|[[Aeneis/Liber X#6|6.]]}} {{sc|Caelicolae magni}} orationis istius intentio hoc agit, ut ab odiis Troianorum Iuno revocetur. {{sc|quianam}} cur, ''quare'': {{wl|Q47130|Ennianus}} sermo est “quianam legiones caedimus ferro”. {{anchor+|7|[[Aeneis/Liber X#7|7.]]}} {{sc|Versa retro}} mutata, ut <[[Aeneis/Liber I#235|1.237]]> “quae te genitor sententia vertit?” ''quidam ‘versa retro’ intellegunt, quod rursus ad discordias videntur redisse. alii ‘versa retro’ pro ‘inversum acta’, quasi quae prius rectum iter pergebat, derivata.'' {{sc|certatis}} aut contra vos, aut contra meam sententiam. {{anchor+|8|[[Aeneis/Liber X#8|8.]]}} {{sc|Abnveram bello Italiam concurrere teucris id est prohibueram Italiam contra Troianos bella suscipere. atqui dixit in primo “bellum ingens geret Italia”. quod ita solvitur: aut quia cum uno deo vel dea aliter loquitur — unde est in primo “hic tibi, fabor enim, quando haec te cura remordet” — , aliter vero cum omnibus diis utilitatis causa propter removendam eorum contentionem et dissensionem: aut certe quia ait in primo “ternaque transierint Rutulis hiberna subactis”. illic enim dixit Aenean in Italia contra Rutulos tantum esse pugnaturum, nunc autem omnis est Italia in bella commota Iunonis instinctu, quod et Allecto promisit, ut “finitimas in bella feram rumoribus urbes”, et Iuno pollicita est se magis esse facturam, ut “ego, siqua super fortuna laborum est, ipsa regam”. ‘abnueram’ autem prohibueram, ut contra ‘adnuit’ promittit et consentit significat. abnveram b. i. c. t.] quo modo ‘abnueram’, cum ipse in primo dixerit “bellum ingens geret Italia?” sed secundum sapientes quosdam alia est necessitas fati, alia voluntas deorum, vis nulla est: quod ipse manifestius in quinto ostendit his versibus “vel quae portenderet ira magna deum vel quae fatorum posceret ordo”: nam et in primo de ira Iunonis ait “acti fatis maria omnia circum”, et iterum in primo fatorum arcana se dixit moturum, non suam voluntatem ostensurum. sed ibi secreto filiae dicit, hic alter idem invidiose diis omnibus praesentibus videtur loqui propter removendam eorum dissensionem. {{anchor+|9|[[Aeneis/Liber X#9|9.]]}} {{sc|Quae contra vetitum discordia vetationem, prohibitionem meam. et sic dixit ‘vetitum’, ut ‘aequum’, unde est “et servantissimus aequi”. sane sub comminatione omnium deorum maxime solam tangit Iunonem, cuius odia insequebantur hoc etiam bello Troianos: quod etiam sequentes Iovis allocutiones manifestius indicant. {{anchor+|10|[[Aeneis/Liber X#10|10.]]}} {{sc|Ferrumque lacessere pro ‘ferro se lacessere’, ordo autem ‘quis metus suasit aut hos arma sequi ferrumque lacessere’; non est enim, ‘hos suasit’, ne fiat σολοικοειδές : quamvis inveniatur huius modi figura, ut “Iuturnam misero, fateor, succurrere fratri suasi”, et Ennius “quis te persuasit?” {{anchor+|11|[[Aeneis/Liber X#11|11.]]}} {{sc|Ne arcessite, tempus nolite bellorum tempora praeoccupare. et bene satis facit uxori cum prohibitione. significat autem bellum Punicum secundum, quo Hannibal ingressus Italiam cum plurimis locis vicerit, praecipue apud Cannas, vicum Apuliae, omnem populi Romani delevit exercitum. {{anchor+|12|[[Aeneis/Liber X#12|12.]]}} {{sc|Olim quandoque. {{anchor+|13|[[Aeneis/Liber X#13|13.]]}} {{sc|Alpes inmittet apertas emphasis est; non enim dixit ‘per Alpes inmittet exercitum; sed ‘ipsas Alpes’, quas patefecit non sibi tantum sed omnibus gentibus, quae secundum Catonem et Livium muri vice tuebantur Italiam: quas Hannibal post bella Hispaniae, quae XVII annis confecit, ante exustas aceto infuso rupit: Iuvenalis “et montem rupit aceto”. denique loca ipsa quae rupit, Poeninae Alpes vocantur. quamvis legatur a Poenina dea, quae ibi colitur, Alpes ipsas vocari. sane omnes altitudines montium licet a Gallis Alpes vocentur, proprie tamen iuga montium Gallicorum sunt. quas quinque viis Varro dicit transiri posse: una, quae est iuxta mare per Ligures; altera, qua Hannibal transiit; tertia, qua Pompeius ad Hispaniense bellum profectus est; quarta, qua Hasdrubal de Gallia in Italiam venit; quinta, quae quondam a Graecis possessa est, quae exinde Alpes Graiae appellantur. {{anchor+|14|[[Aeneis/Liber X#14|14.]]}} {{sc|res rapvisse] veteres laedere ‘res rapere’ dicebant, etiamsi rapinae nullum crimen existeret; similiter satis facere ‘res reddere’ dicebant. res rapvisse licebit clarigationem exercere, hoc est per fetiales bellum indicere: nam Ancus Marcius cum videret populum Romanum, ardentem amore bellorum, et plerumque inferre bella gentibus nulla iusta extante ratione, et exinde pericula creari, misit ad gentem Aequiculanam et accepit iura fetialia, per quae bellum indicebatur hoc modo, sicut etiam de Albanis retulit Livius. nam siquando homines vel animalia ab aliqua gente rapta essent populo Romano, cum fetialibus, id est sacerdotibus qui faciendis praesunt foederibus, proficiscebatur etiam pater patratus et ante fines stans clara voce dicebat belli causam, et nolentibus res raptas restituere vel auctores iniuriae tradere, iaciebat hastam, quae res erat pugnae principium, et iam sic licebat more belli res rapere. clarigatio autem dicta est aut a clara voce, qua utebatur pater patratus, aut a κλήρῳ , hoc est sorte: nam per bellicam sortem invadebant agros hostium: unde et κληρονόμοι dicuntur Graece qui iure sortiuntur bona defuncti. {{anchor+|15|[[Aeneis/Liber X#15|15.]]}} {{sc|Placitum aut mihi scilicet, aut fatis: aut quod velim vobis placere. {{anchor+|16|[[Aeneis/Liber X#16|16.]]}} {{sc|Ivppiter haec paucis habet personarum considerationem, ut superioribus personis det breviloquium, e contra inferiori potestati prolixam orationem, unde ait de Venere ‘at non Venus aurea contra pauca refert’: quia Veneri causam necesse est reddere, ideo non pauca refert, aut quia mater dolens, aut quia inferior. item Dido quasi regina paucis locuta est, ut “tum breviter Dido”. {{anchor+|18|[[Aeneis/Liber X#18|18.]]}} {{sc|O pater o hominum et Titianus et Calvus, qui themata omnia de Vergilio elicuerunt et deformarunt ad dicendi usum, in exemplo controversiarum has duas posuerunt adlocutiones, dicentes Venerem agere statu absolutivo, cum dicit Iunoni ‘causa fuisti periculorum his quibus Italiam fata concesserant’; Iunonem vero niti statu relativo, per quem ostendit Troianos non sua causa laborare, sed Veneris. o pater generaliter ‘pater’ accipe, non tantum Veneris: nam supra ait ‘divum pater atque hominum rex’, et bene in principiis favorem sibi arte conciliat. hominum divvmque aeterna potestas hunc locum {{wl|Q722683|Probus}} quaerit; sed dicit unam rem secundum physicos, alteram secundum mathematicos. nam divum potestas est, quia ipse est aether, qui elementorum possidet principatum; hominum vero ideo, quia bona Iovis inradiatio honores hominibus tribuit. ‘aeterna’ autem ‘potestas’ adiecit propter aliorum numinum discretionem: nam legimus et Apollinem deposuisse divinam potestatem, et Herculem vel Liberum patrem non semper deos fuisse. sicut autem hominum, et rerum potestas est: an quemadmodum pro rege vel magistratu potestas solet dici? {{anchor+|19|[[Aeneis/Liber X#19|19.]]}} {{sc|Namque alivd quid sit ac si diceret, cum paene omnes dii in favorem Iunonis concesserint: ‘namque’ enim coniunctio ostendit eam hanc habuisse cogitationem. est autem parenthesis. implorare implorare est auxilium cum miseratione deposcere, qua ratione bene dicimus ‘imploro te ut misero feras auxilium’; contra ‘imploro te ad diem festum’ non procedit. {{anchor+|20|[[Aeneis/Liber X#20|20.]]}} {{sc|Cernis ad augendam invidiam ait ‘cernis’, ac si diceret, non est opus narratione, cum Troianorum miserias ipse conspicias. insultent rutvli propter illud “interea Rutuli portis circum omnibus instant”. insultare autem est inimicis irridere per cavillationem, exultare vero gloriari et laetum esse. {{anchor+|21|[[Aeneis/Liber X#21|21.]]}} {{sc|Per medios suos scilicet. insignis equis propter illud “viginti lectis equitum comitatus”: nam castra non eques irruperat. et ambiguum, utrum ‘equis insignis’, an ‘equis feratur’, secundo marte ad illud respicit “hic Mars armipotens animum viresque Latinis addidit”. {{anchor+|22|[[Aeneis/Liber X#22|22.]]}} {{sc|Rvat inruat. clavsa moenia ad quae in extremis solent adflicti confugere. magna invidia: scimus enim ultimum esse praesidium in castra confugere et hostilem impetum plerumque differre, sicut factum est in bello Troiano. modo ergo dicit ademptam esse etiam hanc aram misericordiae, siquidem intra muros hostis insultat. {{anchor+|23|[[Aeneis/Liber X#23|23.]]}} {{sc|Quin quinetiam. ipsis in ipsis. ‘aggeribus’ autem munitionibus, sed abusive. et in muris ideo, quia supra dixit “ignaros deinde in muris Martemque cientes”. {{anchor+|24|[[Aeneis/Liber X#24|24.]]}} {{sc|Aggeribus agger proprie dicitur terra illa quae vallo facto propius ponitur, sed abusive et muros et munimenta omnia aggerem dicimus, sicut modo ‘aggeribus moerorum’ pro munimentis. moerorum pro ‘murorum’ antique: nam veteres pleraque eorum quae nos per ‘u’ dicimus, per ‘oe’ diphthongon pronuntiabant. hinc est ‘moerorum’ pro ‘murorum’ et e contra ‘punio’ pro ‘poenio’, quod verbum a poena venit, hinc est et “Punica regna vides”, cum Poenos ubique legerimus. hoc autem facit orthographia Graeca: nam quam nos ‘u’ habemus, illi diphthongon habent ‘ ου ‘: et ideo putarunt posse pro hac littera, licet non eandem, diphthongon poni. inundant implent et inundare faciunt. {{anchor+|25|[[Aeneis/Liber X#25|25.]]}} {{sc|Aeneas ignarus abest ne merito videatur pati: neque enim potest videri fecisse bellum qui factum esse ignorat: aut hoc ipso miserabilis, quia ignarus †excessus. levari obsidione sines liberari: et oblique per Iovem invidiam commovet Iunoni. {{anchor+|27|[[Aeneis/Liber X#27|27.]]}} {{sc|nascentis Troiae invidiose: quia iam ruinis periclitatur quae modo nascitur. {{anchor+|28|[[Aeneis/Liber X#28|28.]]}} {{sc|Aetolis surgit ab arpis atqui non est venturus: unde accipiamus Venerem non quasi deam loqui, sed quasi unam de Troianis — ut in primo “unius ob iram prodimur”, item “caeli quibus adnuis arcem” — , ne futura ignorare videatur. ‘Aetolis’ autem ‘Arpis’ sic dixit, ut Cumas Euboicas: nam de Aetolia Diomedes venit, qui Arpos in Apulia collocavit. {{anchor+|29|[[Aeneis/Liber X#29|29.]]}} {{sc|Mea vulnera restant ut possim iterum vulnerari. {{anchor+|30|[[Aeneis/Liber X#30|30.]]}} {{sc|Demoror expecto, sustineo. mortalia d. a.] id est ut dea mortalium armis intersim et ipsa depugnem. et sic dixit ‘mortalia arma’, ut in duodecimo “vulnus mortale”. {{anchor+|31|[[Aeneis/Liber X#31|31.]]}} {{sc|Si sine pace tua si sine tua benevolentia, ut “orantes pacem”, “veniamque precantes”, item “exorat pacem divum”: ergo ‘pace’ benevolentia, suffragio. dicendo autem, si ad Italiam sine deorum voluntate venerunt, dent poenas, ostendit statum esse absolutum. sine pace tua sine voluntate tua, sine tua concessione, ut solet dici ‘pace illius dixerim’, invito numine troes syllepsis per genus est. {{anchor+|32|[[Aeneis/Liber X#32|32.]]}} {{sc|Luant peccata ‘luant’ id est absolvant. dicimus autem et ‘luo poenam’ et ‘luo peccatum’; nam peccatum solvitur poena. qui enim crimine tenetur obnoxius, poena eum a pristina liberat obligatione. contra ‘luo poenam’ si dixeris, non procedit qua re poena solvatur: tamen auctoritas licenter ista confundit more, quo solet poni vel a sequenti quod praecedit, vel a praecedenti quod sequitur. {{anchor+|33|[[Aeneis/Liber X#33|33.]]}} {{sc|Neque illos ivveris avxilio concessivus est iste modus secundum {{wl|Q722683|Probum}}; namque in artibus non invenitur. fit autem quotiens taedio contentionis quasi videmur concedere quod tamen nolumus fieri: nam id agit Venus hoc loco, ut Iuppiter magis praestet auxilium. responsa secuti hoc est si non solum prohibiti non sunt, sed eis etiam concessum est. {{anchor+|34|[[Aeneis/Liber X#34|34.]]}} {{sc|Superi ut Apollo. manes ut Creusa et Anchises, vel Hector. quisquam verecunde: quia apud maritum contra uxorem agit. {{anchor+|35|[[Aeneis/Liber X#35|35.]]}} {{sc|nova condere fata quasi adversus illa quae tu statuisti. {{anchor+|36|[[Aeneis/Liber X#36|36.]]}} {{sc|Exustas erycino in litore classes nunc per ἀντικατη γορίαν ad accusationem alterius transit: argumentum est enim, utrum habeat voluntatem nocendi quae nocuit. ‘Erycino’ autem ‘in litore’ secundum opinionem suam dixit; nam alii apud Caietam dicunt exusta navigia, unde et Caieta dicta est ἀπὸ τοῦ καῆναι . quamvis quattuor naves exustae sunt, haec tamen exaggerat. {{anchor+|37|[[Aeneis/Liber X#37|37.]]}} {{sc|quid tempestatum regem ubique ‘repetam’ subaudiendum. {{anchor+|38|[[Aeneis/Liber X#38|38.]]}} {{sc|Actam nubibus irim inpulsam, scilicet ut persuaderet matribus incendium navium: ut secundum artem rhetoricam rem unam in duas diviserit, ut latius pateret rei acerbitas interposito alio crimine: nam per Irim naves exustae sunt. sed melius est, ut non sit iteratio, ad Turnum missam Irim intellegere: nec nos moveat ordo conversus, solent enim graviora in principiis et in fine secundum artem rhetoricam poni. nubibus per nubes. {{anchor+|40|[[Aeneis/Liber X#40|40.]]}} {{sc|Sors rerum id est regnum: nam per sortem inter se fratres, Iuppiter Neptunus et Pluton, mundi regna diviserunt, quae Iuno praeter inferos in Troianorum perniciem moverat. superis inmissa ac si diceret, non iam Troianis, sed diis. respexit autem ad illud “et caeli convexa per auras”. {{anchor+|41|[[Aeneis/Liber X#41|41.]]}} {{sc|Bacchata per urbes non vagata, sed ‘bacchata’, id est perfuruit: et bene ‘bacchata per urbes’, quia per simulationem sacrorum Liberi patris matres egerat in furorem. {{anchor+|42|[[Aeneis/Liber X#42|42.]]}} {{sc|Super imperio id est de imperio, ut “multa super Priamo rogitans”. et quasi de salute sua se dicit laborare. est autem verecunda petitio et obliqua, per quam magna Iovi invidia commovetur, qui imperium Troianis promiserat. speravimus ista absolute dixit. {{anchor+|44|[[Aeneis/Liber X#44|44.]]}} {{sc|Conivnx dura hic distinguendum, ne incipiant esse duo epitheta ‘dura fumantia excidia’: quod contra artem fit, nulla interposita coniunctione. ‘dura’ autem debere distingui, ipse ex persona Iunonis ostendit “quae dura potentia nostra egit?” et mire ‘coniunx’, quasi vitium mariti sit. nulla autem regio invidiose dixit, ut supra “cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis”, cum a sola arceantur Italia. {{anchor+|45|[[Aeneis/Liber X#45|45.]]}} {{sc|Per eversae genitor fumantia Troiae cum dicimus ‘rogo te per deos’, hoc videmur dicere: memineris religionis curae esse petitionem meam, sicut in primo expressit “at sperate deos memores fandi atque nefandi”; cum autem dicimus ‘rogo te per miserias meas’, videmur dicere: memineris ab eo te rogari qui miserias pertulit, ut qui rogatur ad misericordiam miseriarum commemoratione flectatur, sicut est nunc in Veneris petitione: nam ideo sic rogat, ut commemoratione infelicitatis Troianae impetret misericordiam. alias stultum est cum adiuratur Iuppiter per excidia Troianorum. Sallustius in primo “postremo ipsos colonos per miserias et incerta humani generis orare”. ‘fumantia’ autem ‘quae fumaverunt’, non enim fumant iam. {{anchor+|47|[[Aeneis/Liber X#47|47.]]}} {{sc|Incolumem ascanium ideo Venus pro Aenea non petit hoc loco, non quia pro eo non movetur, sed aut quia scit eum celerius esse moriturum, aut quia soli Ascanio debetur imperium, ut “cui regnum Italiae Romanaque tellus debentur”. {{anchor+|48|[[Aeneis/Liber X#48|48.]]}} {{sc|Aeneas sane quidam ‘sane’ pro valde accipiunt, ut Cicero pro Quinctio “sane ceterarum rerum pater familias et prudens et attentus”. {{anchor+|51|[[Aeneis/Liber X#51|51.]]}} {{sc|Amathus et paphos Cypri insulae civitates sunt, Veneri consecratae. est amathus ‘Amathus’ ab Amathonte. celsa paphos antiqua Paphos, quae nunc Palaepaphos dicitur, in excelso fuit posita, ex quo loco aedificia, permittente pace, in planum litoris deducta sunt. cythera insula est contra Laconicam, Veneri consecrata. dicimus autem ‘haec Cythera’, sicut haec Solyma, haec Artaxata, haec Megara. {{anchor+|52|[[Aeneis/Liber X#52|52.]]}} {{sc|idaliaeque domus Idalium civitas Cypri est. et hic Idaliam dixit, cum ipse dixerit “aut super Idalium”. {{anchor+|53|[[Aeneis/Liber X#53|53.]]}} {{sc|aevum hic vitam, alias aetatem. inglorius sine triumphis, inmemor gloriae. Cicero in Tusculanis “quae de vita inhonorata et ingloria dici solent”. {{anchor+|54|[[Aeneis/Liber X#54|54.]]}} {{sc|Inde id est ab Ascanio Tyrii nihil timebunt. et verum est; nam Scipio vastaturus est Africam. {{anchor+|55|[[Aeneis/Liber X#55|55.]]}} {{sc|Quid pestem evadere belli ivvit in fine iam agit miserabiliter, sicut egit et in principiis: nam hoc praecipit ars rhetorica, ut epilogi et principia pari argumentatione tractentur. ‘pestem’ autem incendium significat, ut “et toto descendit corpore pestis”, cum de navibus loqueretur incensis. {{anchor+|56|[[Aeneis/Liber X#56|56.]]}} {{sc|Fugisse per ignes exprimit quid sit ‘pestem belli evadere’, {{anchor+|58|[[Aeneis/Liber X#58|58.]]}} {{sc|Recidivaque pergama renascentia. tractus autem sermo est ab arboribus, quae taleis sectis pullulant. ergo illud solum recidivum dicimus, quod postea nascitur: unde modo recidiva Pergama dixit, quae renovantur ab his, qui sunt superstites Troianis periclis. {{anchor+|59|[[Aeneis/Liber X#59|59.]]}} {{sc|non satius deest ‘fuit’, cineres patriae insedisse propter illud “dulcisque meorum reliquias colerem”. {{anchor+|60|[[Aeneis/Liber X#60|60.]]}} {{sc|Atque solum quo Troia fuit sic in tertio “et campos ubi Troia fuit”. xanthum et simoenta redde oro miseris ambiguum est utrum dicat, redde nobis re vera Troiam antiquam, an, redde nobis terras in Italia ad similitudinem Troiae: novimus enim hanc fuisse consuetudinem, ut advenae patriae suae imaginem sibi redderent, ut “effigiem Xanthi Troiamque videtis”. bene ergo Venus medio usa est genere loquendi, ut utrumque significaret, et antiquae reditum Troiae et imperium Italiae, quod Troianis Iuppiter ad similitudinem Troiae fore promiserat. et magis hoc est quod latenter desiderat atque petit. {{anchor+|62|[[Aeneis/Liber X#62|62.]]}} {{sc|casus da pater iliacos reddantur nobis errores pristini, dummodo praesentia bella vitemus. iterumque revolvere casus si ad Troiam vis referre, sic dic: da nobis Troiam per naufragia et pericula, id est patiamur denuo quae pertulimus, dumtaxat nobis Troia reddatur. si vero ad Italiam vis referre, sic intellege: redde nobis Italiam, et libenter repetimus ea quae in Troia pertulimus. {{anchor+|63|[[Aeneis/Liber X#63|63.]]}} {{sc|Alta silentia Iuno ubique silens inducitur, unde ei oratio nisi ex nimia necessitate non datur: hinc est ‘acta furore gravi’: Statius “Iunonem tacitam furibunda silentia torquent”. et notandum quia singillatim dicta Veneris hac oratione solvuntur. silentia cogis rumpere silentium rumpere est non tacere: unde apparet usurpative dictum esse “conposito rumpit vocem”, id est loquitur: nam vocem rumpere silere est, silentium rumpere loqui. {{anchor+|64|[[Aeneis/Liber X#64|64.]]}} {{sc|Obductum dolorem celatum et diuturna iam cicatrice coopertum: nam obduci dicuntur vulnera, quae cicatrice clauduntur. {{anchor+|65|[[Aeneis/Liber X#65|65.]]}} {{sc|Aenean hominum quisquam divumque s. ad illud “quae superi manesque dabant”. et celans quae facta sunt ea quae non sunt facta, commemorat: nam non Aeneas, sed Turnus Iunonis instinctu bella commovit. utitur autem replicatione rerum obiectarum; post enim sequitur resolutio. sequi autem ‘petere’, ut “sidera voce sequentem”. {{anchor+|67|[[Aeneis/Liber X#67|67.]]}} {{sc|Esto modo adverbium est concedentis: nam Graecum est: illo autem loco verbum est “esto nunc Sol testis”. fatis auctoribus num hic ‘responsis’ ? quia hoc sequitur * * * {{anchor+|68|[[Aeneis/Liber X#68|68.]]}} {{sc|Cassandrae impulsus furiis bene ‘furiis’ plurali numero, quod de vaticinantibus non dicitur, ut videantur merito esse decepti qui Cassandrae insanienti crediderunt: quod falso dicitur a Iunone, sicut ex verbis probamus Anchisae, qui ait “aut quem tum vates Cassandra moveret?” num linquere castra illa ait ‘abest’, haec ait ‘reliquit’, ut ipsi adsignet culpam. et est status finitivus non tam dicendo ‘abesse’, quam ‘reliquisse’, {{anchor+|69|[[Aeneis/Liber X#69|69.]]}} {{sc|Vitam committere ventis non quia enavigavit, hoc dixit; sed ‘ventis’, id est incertis et inanibus rebus. {{anchor+|70|[[Aeneis/Liber X#70|70.]]}} {{sc|Num puero summam belli quod Venus ad miserationem, haec ad indignationem posuit. exaggeratio est ab aetate. {{anchor+|71|[[Aeneis/Liber X#71|71.]]}} {{sc|Tyrrhenamque fidem ‘fidem’ auxilium petens; an ‘fidem’ sacramentum, quod adhibetur ad belli societatem? ‘agitare’ autem ad gentes pertinere melius est. ergo ‘Tyrrhenam fidem’ extrinsecus accipiendum ‘invocare’ aut ‘petere’, Tyrrhenamque fidem inire societatem cum inimicis gentibus Turno: aut certe disrumpere foedera, quae Turnus cum Tyrrhenis inierat. sciendum sane Turnum auxiliorum causa ad Mezentium confugisse. gentes quietas nam licet vellent in bella prorumpere, tamen erant quietae propter illud oraculum “externos optate duces”. {{anchor+|72|[[Aeneis/Liber X#72|72.]]}} {{sc|Quis deus in fravdem interrogatio. ‘in fraudem’ autem in periculum: ita enim in iure lectum est “fraudi erit illa res”, id est periculo. dura potentia nostra ad illud respicit “si nulla est regio Teucris quam det tua coniunx dura”. {{anchor+|73|[[Aeneis/Liber X#73|73.]]}} {{sc|ubi hic ivno melius quam si dixisset ‘ego’, ut “degeneremque Neoptolemum narrare memento”. nubibus iris propter illud “aut actam nubibus Irim”. {{anchor+|74|[[Aeneis/Liber X#74|74.]]}} {{sc|Indignum est italos Troiam circumdare flammis rhetoricum est: nam quotiens aliqua non possumus solvere, paria opponimus. quod nunc Iuno facit: nam negare non potest nec solvere quia obsidentur Troiani: unde dicit, hoc indignum est, Troianos obsideri, aliena eos matrimonia praeripere dignum est. sic in bucolicis “dic, quibus in terris et eris mihi magnus Apollo, tris pateat caeli spatium non amplius ulnas”: quod quia non potuit solvere, et ipse obiecit “dic, quibus in terris inscripti nomina regum nascantur flores”. {{anchor+|75|[[Aeneis/Liber X#75|75.]]}} {{sc|nascentem ὑπόκρισις . {{anchor+|76|[[Aeneis/Liber X#76|76.]]}} {{sc|Pilumnus avus comparat genus Turni cum Aeneae, dicens etiam avum eius deum esse. Varro Pilumnum et Pitumnum infantium deos esse ait eisque pro puerpera lectum in atrio sterni, dum exploretur an vitalis sit qui natus est: Piso Pilumnum dictum, quia pellat mala infantiae. sed Pilumnus idem Stercutius, ut quidam dicunt, qui propter pilum inventum, quo fruges confici solent, ita appellatus est. si ergo proavus Latini est, non Turni avus: nam Stercutii Picus, Pici Faunus, Fauni Latinus est filius. sed in his nominibus abutitur poeta. diva venilia mater hoc ad Veneris obtrectationem dicit ‘cui diva Venilia mater’: nam Venilia nympha est. Pilumnum autem avum Turni ideo dicit, ut a vicino nobilis genere esse videatur, sicut est Aeneas: nam paulo post dictura est ipsa Iuno “Pilumnusque illi quartus pater”. sane hanc Veniliam quidam Salaciam accipiunt, Neptuni uxorem: Salaciam a salo, Veniliam quod veniam det †negentibus. {{anchor+|77|[[Aeneis/Liber X#77|77.]]}} {{sc|Atra face saevo bello. et est belli definitio: non enim facibus Troiani pugnaverant, sed ferro, id est bello. {{anchor+|78|[[Aeneis/Liber X#78|78.]]}} {{sc|Avertere praedas invidiose: ceterum nihil rapuerant. {{anchor+|79|[[Aeneis/Liber X#79|79.]]}} {{sc|Legere furari: unde et sacrilegi dicuntur, quia sacra legunt, hoc est furantur: alibi “vel quae sublegi tacitus tibi carmina nuper”. gremiis abducere pactas id est sponsas: nam ante usum tabularum matrimonii cautiones sibi invicem emittebant, in quibus spondebant se consentire in iura matrimonii, et fideiussores dabant: unde admissum est ut sponsum dicamus virum a spondendo, et sponsam promissam. ceterum proprie sponderi puellae est: ergo sponsus non quia promittitur, sed quia spondet et sponsores dat. sane exaggeratio est nimia in eo quod ait ‘gremiis abducere’, tamquam iam uxores. {{anchor+|80|[[Aeneis/Liber X#80|80.]]}} {{sc|Praefigere puppibus arma propter illud “scuta virum fluvio pictasque innare carinas”, scilicet quando ad petenda navigavit auxilia. pacem autem orare propter “centum oratores augusta ad moenia regis ire iubet”. {{anchor+|82|[[Aeneis/Liber X#82|82.]]}} {{sc|Proque viro nebulam ad obprobrium pro viro dixit, non pro filio, rem inanem obpositam. dicit autem quando eum Venus a Diomede liberavit, vel Neptunus ab Achille: quod Veneri inputatur, quia in eius gratiam factum est. ventos inanes vacuos. et est nebulae definitio. {{anchor+|83|[[Aeneis/Liber X#83|83.]]}} {{sc|Et potes in totidem classem convertere nymphas licet hoc mater deum fecerit, tamen hoc Veneri inputatur, quia eius gratia factum est, ut illo loco “quas illi Philomela dapes”, cum Procne fecerit, sed propter Philomelam: aut certe quia Venerem dicunt esse matrem deum. {{anchor+|84|[[Aeneis/Liber X#84|84.]]}} {{sc|nos aliquid rutvlos contra ivvisse nefandum est verecunda confessio est: non enim negat se iuvisse, sed adtenuat dicendo ‘aliquid’, {{anchor+|85|[[Aeneis/Liber X#85|85.]]}} {{sc|Aeneas ignarus abest ea quae solvere non possumus, inridemus, ut hoc loco. sic in bucolicis praemisit “divini opus Alcimedontis”, postea per inrisionem ait “et nobis idem Alcimedon duo pocula fecit”. {{anchor+|87|[[Aeneis/Liber X#87|87.]]}} {{sc|Gravidam bellis urbem alibi “populosque feroces contundet”. ‘urbem’ autem provinciam dicit, quo modo “Italiam quaero patriam”. {{anchor+|88|[[Aeneis/Liber X#88|88.]]}} {{sc|Nosne tibi fluxas status relativus, per quem ostendit Venerem magis Troianis causam fuisse periculorum. fluxas molles, quae possent etiam sine inimicis perire. ‘res’ ergo ‘fluxas’ fluxam rempublicam dicit: vel ‘fluxas’ labefactatas. {{anchor+|89|[[Aeneis/Liber X#89|89.]]}} {{sc|Qui troas achivis atqui de Venere loquitur: sed quia dei ἀρσενοθήλεις sunt, ut diximus supra, ideo sic dixit: nam in subauditione ponuntur ea quae non possumus dicere aperte. {{anchor+|90|[[Aeneis/Liber X#90|90.]]}} {{sc|consurgere in arma pro ‘consurgendi’: infinitus modus verbi pro participato. {{anchor+|91|[[Aeneis/Liber X#91|91.]]}} {{sc|Foedera solvere furto legitur in historiis quod Troiani cum Graecis foedus habuerunt. tunc etiam Paris est susceptus hospitio et sic commisit adulterium. ergo ‘foedera solvere furto’ amicitias adulterio dissipare: nam furtum est adulterium, unde est “et dulcia furta”. et eversi Ilii haec est vera causa: nam foedera quae inter Graecos et Troianos fuerunt, ita soluta sunt. Hercules cum expugnato Ilio filiam Laomedontis Hesionam, Priami sororem, Telamoni dedisset, profecti sunt legati cum Priamo et eam minime repetere potuerunt, illis dicentibus se eam habere iure bellorum. unde commotus Priamus misit Paridem cum exercitu, ut aliquid tale abduceret, aut uxorem regis, aut filiam. qui expugnata Sparta Helenam rapuit. hinc ergo Vergilius utrumque tangit, et istam historiam quam modo diximus, et propter iudicium Paridis: quamvis fabula sit illa res et a poetis composita. foedera solvere furto] an quod Paridem victum a Menelao subripuit morti? an quod Pandarus dissipavit, ut sit ‘per furtum’ ? {{anchor+|92|[[Aeneis/Liber X#92|92.]]}} {{sc|Dardanius non praeter iniuriam Aeneae hoc posuit, quia Dardanus dicitur: nam perite dubium nomen elegit, quod contumeliam communicaret Aeneae. spartam expugnavit hoc de historia est, ut diximus: nam cum sollicitata Helena Parin sequi noluisset, egressus ille civitatem obsedit. qua eversa Helenam rapuit: unde et recipi meruit a marito. {{anchor+|93|[[Aeneis/Liber X#93|93.]]}} {{sc|Tela dedi aut amori Alexandri, aut bello. cupidine eo scilicet, quo in amorem Paridis Helena conpulsa est. {{anchor+|94|[[Aeneis/Liber X#94|94.]]}} {{sc|Decvit metvisse optima est elocutio, nam utrumque praeteriti est temporis. si enim dixeris ‘decet metuisse’, incongruum est, quia ‘decet’ praesentis est, ‘metuisse’ praeteriti. sera pro ‘sero’, “ut nec sera comantem narcissum”. {{anchor+|95|[[Aeneis/Liber X#95|95.]]}} {{sc|inrita vana, substantiam non habentia. iactas ventilas. {{anchor+|96|[[Aeneis/Liber X#96|96.]]}} {{sc|Orabat loquebatur: unde et oratores dicimus. nam ‘rogabat’ si dixeris, non procedit, quia magis conviciabatur. {{anchor+|97|[[Aeneis/Liber X#97|97.]]}} {{sc|Assensu vario quia pars Veneri favebat, pars Iunoni. {{anchor+|98|[[Aeneis/Liber X#98|98.]]}} {{sc|deprensa fremunt silvis non subito deprensa, sed aut in silvis detenta, aut intellecta. cev flamina prima c. d. f. s. et caeca volvtant murmvra non tempestatis facit comparationem, sed signi tempestatis futurae: quadam enim arcana ratione fit ut sit murmur in silvis ante ventorum adventum: unde ait ‘caeca murmura’, quorum ratio non apparet, ut “caecique in nubibus ignes terrificant animos”. sic in georgicis “continuo ventis surgentibus aut freta ponti incipiunt agitata tumescere et aridus altis montibus audiri fragor”. {{anchor+|102|[[Aeneis/Liber X#102|102.]]}} {{sc|Tremefacta solo tellus loquente Iove stupor elementorum omnium ostenditur per naturae mutationem: nam et quicquid in aeterno motu est, quievit, et contra terra mota est, semper immobilis, unde Horatius “et bruta tellus”. {{anchor+|103|[[Aeneis/Liber X#103|103.]]}} {{sc|zephyri posvere Sallustius “iam repente visus lenire Tagus”. premit placida id est premendo reddit placida. {{anchor+|104|[[Aeneis/Liber X#104|104.]]}} {{sc|Accipite ergo animis totus hic locus de primo Lucilii translatus est libro, ubi inducuntur dii habere concilium et agere primo de interitu Lupi cuiusdam ducis in republica, postea sententias dicere. sed hoc quia indignum erat heroo carmine, mutavit et induxit primo loquentem Iovem de interruptis foederibus, cuius orationem interrupit Venus, post secuta Iunonis verba sunt quibus redarguit Venerem: unde nunc Iuppiter illud quod omiserat, reddit, dicens: ergo quoniam pacem esse non sinitis, ea quae sum dicturus accipite. et hoc significant versus, qui subsequuntur. {{anchor+|105|[[Aeneis/Liber X#105|105.]]}} {{sc|Quandoquidem bene sententiae dicendae ordinem servat: nam sicut et in Sallustio et in Philippicis legimus, ante quam dicatur sententia, eius praemittitur ratio: quod hodieque in usu est. {{anchor+|106|[[Aeneis/Liber X#106|106.]]}} {{sc|Havd licitum est et ‘licuit’ dicimus et ‘licitum est’, sicut et ‘placuit’ et ‘placitum est’: Terentius “ubi sunt cognitae, placitae sunt”. {{anchor+|107|[[Aeneis/Liber X#107|107.]]}} {{sc|Quae cuique est fortuna hodie specialiter Iuppiter pro Troianis agit, sed hac arte, ut videatur totum pro Iunone loqui. et re vera verba pro Iunone sunt, sed altius intuens deprehendit Troianorum favorem: nam dicendo ‘nulli favebo’ et in eo statu fore res in quo sunt hodie, significat se favere Troianis, quorum ducis adventu statim victoria consequitur. et vult nihil valere ea quae aut Venus conquesta fuerat de absentia Aeneae, aut Iuno de Turni parentibus dixerat, in eius scilicet commendationem. secat sequitur, tenet, habet, ut “ille viam secat ad naves”: unde et sectas dicimus habitus animorum et instituta philosophiae circa disciplinam. {{anchor+|108|[[Aeneis/Liber X#108|108.]]}} {{sc|Fuat id est ‘fuerit’: futuri temporis est verbum defectivum. {{anchor+|109|[[Aeneis/Liber X#109|109.]]}} {{sc|Sev fatis italum castra obsidione tenentur sive [malo] fato Italorum obsidentur castra Troiana, sive Troiani malo errore et sinistris monitis ad Italiam venerunt, neminem absolvo: unde propter amphiboliam distingue ‘Italum’ et infer ‘castra obsidione tenentur’, scilicet Troianorum; ipsi enim obsidentur, non Itali. {{anchor+|110|[[Aeneis/Liber X#110|110.]]}} {{sc|nec rutvlos hoc et de Troianis accipe. solvo absolvo: nam aphaeresin pertulit ‘solvo’, monitis autem sinistris propter “Cassandrae inpulsus furiis”. {{anchor+|111|[[Aeneis/Liber X#111|111.]]}} {{sc|Exorsa rerum initia, actus hodierni diei: id est secundum sua coepta habebit eventum. laborem fortunamque periculum et felicitatem. {{anchor+|113|[[Aeneis/Liber X#113|113.]]}} {{sc|Fata viam invenient scit enim hoc esse fatale, ut Aeneas imperet in Italia. et videtur hic ostendisse, aliud esse fata, aliud Iovem. stygii per flumina fratris hypallage est ‘per Stygia fratris flumina’, et bene etiam iure iurando dicta confirmat, ut rem inmobilem necessitate constituat. {{anchor+|115|[[Aeneis/Liber X#115|115.]]}} {{sc|Totum nutu tremefecit olympum hoc {{wl|Q6691|Homeri}} est. {{anchor+|117|[[Aeneis/Liber X#117|117.]]}} {{sc|caelicolae medium poetice mores hominum ad deos refert: ut magistratum deducunt. {{anchor+|118|[[Aeneis/Liber X#118|118.]]}} {{sc|Portis circum omnibus instant instant portis omnibus circum, id est circumcirca fusi: nam modo ‘circum’ adverbium loci est. {{anchor+|120|[[Aeneis/Liber X#120|120.]]}} {{sc|ast legio prolepsis: nam legionis nomen Troiani temporis non fuit. vallis intra vallos, id est fustes fossarum, qui valli vocantur: nam munitio ipsa vallum dicitur neutraliter. et hoc dicit: tenebantur Troiani intra vallos quos ipsi posuerant, ne eorum castra facile inrumperent Rutuli. vallum enim modo non obsidentium, sed obsessorum debemus accipere. {{anchor+|121|[[Aeneis/Liber X#121|121.]]}} {{sc|Nec spes vlla fugae fuga miserrimum et ultimum praesidium est, tamen etiam hoc carebant. {{anchor+|123|[[Aeneis/Liber X#123|123.]]}} {{sc|Imbrasides Imbrasi filius. hicetaonius Hicetaonis filius. et bene ex varietate syllabarum quaesivit ornatum: nam patronymica aut in ‘des’ aut in ‘ius’ exeunt, quibus et uti possumus. quae enim ‘on’ terminantur, ad nos transire non possunt. {{anchor+|124|[[Aeneis/Liber X#124|124.]]}} {{sc|Senior cum castore thybris possumus et solum Thybrin senem accipere: possumus et Castorem, si legamus ‘et senior cum Castore Thybris’: nam amphibolia est. {{anchor+|125|[[Aeneis/Liber X#125|125.]]}} {{sc|Prima acies hoc est magni viri: et est definitio eorum qui in prima acie fuerunt: unde laudis magis est quod dixit ‘prima acies’: ordinis enim esse non potest, quia res in muro agitur. germani sarpedonis aut inter se germani filii Sarpedonis, aut Sarpedonis fratres ex eadem matre. {{anchor+|126|[[Aeneis/Liber X#126|126.]]}} {{sc|Alta nobili. lycia comitantur ab alta] quos comitantur qui sunt Lycia ab alta. {{anchor+|127|[[Aeneis/Liber X#127|127.]]}} {{sc|fert ingens toto quidam sine effectu ferentem saxum inproprie inductum accipiunt; sed hoc ita resolvunt, quod qui iactum saxum refert, unius tantum rei eventum ostendit, qui ferentem dicit, longum actum notat. {{anchor+|128|[[Aeneis/Liber X#128|128.]]}} {{sc|Lyrnesius id est Phryx: Lyrnesos enim civitas est Phrygiae, unde fuit Briseis, quam civitatem Achilles expugnavit. Acmon ergo et Menestheus filii Clytii. {{anchor+|129|[[Aeneis/Liber X#129|129.]]}} {{sc|Menestheo non ‘Mnestheo’, de quo paulo post dicturus est, legendum est, ne versus non stet, sed ‘Menestheo’, ita tamen ut meminerimus in ultima syllaba esse synaeresin propter rectam scansionem. {{anchor+|130|[[Aeneis/Liber X#130|130.]]}} {{sc|Hi iaculis Rutuli scilicet. illi certant defendere saxis id est Troiani. {{anchor+|131|[[Aeneis/Liber X#131|131.]]}} {{sc|molirique ignem quid est moliri? num inicere, an temptare iacere? et subaudiendum ‘alii atque alii’, {{anchor+|132|[[Aeneis/Liber X#132|132.]]}} {{sc|Veneris ivstissima cura de quo merito curet: quia illi debebatur imperium. {{anchor+|133|[[Aeneis/Liber X#133|133.]]}} {{sc|Caput detectus sine galea, quasi non pugnaturus; nam audierat “cetera parce puer bello”. erat autem inter duces quasi dux. ecce pro admiratione et demonstratione. honestum pulchrum: Terentius “ita me di bene ament, honestus est”. {{anchor+|134|[[Aeneis/Liber X#134|134.]]}} {{sc|Micat scilicet Ascanius fulget qualiter gemma. {{anchor+|135|[[Aeneis/Liber X#135|135.]]}} {{sc|Aut collo aut capiti figurate: nam ‘colli vel capitis’ erat commune. {{anchor+|136|[[Aeneis/Liber X#136|136.]]}} {{sc|Oricia terebintho Oricos civitas est Epiri, iuxta quam nascitur terebinthus, nigrum lignum habens, folia in buxi speciem. retulit autem comparationem ad candidum vultum, qui erat nigris crinibus cinctus. {{anchor+|137|[[Aeneis/Liber X#137|137.]]}} {{sc|cui melius quam si dixisset ‘cuius’, {{anchor+|139|[[Aeneis/Liber X#139|139.]]}} {{sc|Magnanimae ‘gentes’ scilicet. magnanimae gentes hic est ordo, aliter non stat versus: est autem prosphonesis. ismare modo nomen est proprium: nam ‘Ismarius’ facit appellativum a monte Ismaro Thraciae. {{anchor+|140|[[Aeneis/Liber X#140|140.]]}} {{sc|vulnera dirigere pro ‘dirigentem’: ‘vulnera’ autem ‘dirigere’, id est sagittas quibus fiunt vulnera: est autem hysteroproteron. vvlnera dirigere aut vulnus pro sagitta posuit, ut “insequitur infesto vulnere Pyrrhus”: aut acerrime expressit inevitabiles sagittas, dicens eum vulnera, non tela dirigere. {{anchor+|141|[[Aeneis/Liber X#141|141.]]}} {{sc|Maeonia Lydia, quae ante Maeonia vocabatur. ergo ideo ‘generose’, quod Lydius. pingvia culta aut figuratum est, quae exercendo culta faciunt: aut ‘culta’ pro arvis. {{anchor+|142|[[Aeneis/Liber X#142|142.]]}} {{sc|Pactolusque inrigat auro Pactolus et Hermus Lydiae flumina sunt, aurum sicut Tagus trahentia. sed Pactoli fabula talis est: Mida rex cum ibi regnaret, Silenus captus ab eius sociis et vinctus est. miseratione vel prudentia eum et resolvi fecit et omni adfabilitate fovit. quibus rebus ille gratiam rependens, praestitit Midae, ut quicquid tetigisset, in aurum verteretur; sed cum ille quaecumque contigisset in aurum convertens, fame periclitaretur, ex praecepto in Pactolum fluvium abluendi gratia se mittere iussus est. in quem se cum iecisset, ferendi auri naturam flumini dedit, ipse destitit in aurum quae contingebat mutare. ‘inrigat’ autem ‘auro’ mire, cum ramenta quaedam auri inveniri dicantur. {{anchor+|145|[[Aeneis/Liber X#145|145.]]}} {{sc|Et capys hinc nomen campanae ducitur urbi iste quidem dicit a Capy dictam Campaniam. sed Livius vult a locis campestribus dictam, in quibus sita est. sed constat eam a Tuscis conditam viso falconis augurio, qui Tusca lingua capys dicitur, unde est Campania nominata. Tuscos autem omnem paene Italiam subiugasse manifestum est. hinc nomen campanae ducitur urbi iste quidem hoc dicit, sicut Ovidius, qui Capyn de Troianis esse commemorat “ille dedit Capyi repetita vocabula Troiae”, Coeliusque Troianum Capyn condidisse Capuam tradidit eumque Aeneae fuisse sobrinum. alii Campum Samnitem condidisse Capuam confirmant. sed Capuam vult Livius a locis campestribus dictam, in quibus sita est. alii a Capy Atyis filio, Capeti patre, tradunt. alii hunc Capyn filium Capeti volunt esse, Tiberini avum, ex quo fluvius Tiberis appellatus est, eumque Capuae conditorem produnt. constat tamen eam a Tuscis conditam de viso falconis augurio, qui Tusca lingua capys dicitur: unde est Capua nominata. Tuscos autem aliquando omnem Italiam subiugasse manifestum est. alii a Tuscis quidem retentam et prius Vulturnum vocatam: Tuscos a Samnitibus exactos Capuam vocasse ob hoc quod hanc quidam Falco condidisset, cui pollices pedum curvi fuerunt quem ad modum falcones aves habent, quos viros Tusci capyas vocarunt. Varro dicit propter caeli temperiem et caespitis fecunditatem campum eundem Capuanum cratera dictum quasi sinum salutis et fructuum. {{anchor+|147|[[Aeneis/Liber X#147|147.]]}} {{sc|Contulerant nocte interveniente peregerunt. et est explanatio rerum, quas Aeneas gessit postquam est profectus ab Euandro ad petenda auxilia, dum inter suos et Turnum bella gerebantur: rem enim ante omissam breviter exsequitur. media aeneas freta nocte secabat aut ‘media nocte’, aut ‘freta media’, {{anchor+|149|[[Aeneis/Liber X#149|149.]]}} {{sc|regem adit instanti tempore adit. {{anchor+|150|[[Aeneis/Liber X#150|150.]]}} {{sc|Quidve petat scilicet auxilium. quidve ipse ferat vicissitudinem auxilii, ut supra Euandro “accipe daque fidem”. multi autem ‘quidque petat quidque ipse ferat’ dicunt oportuisse dici, sed mutatam coniunctionem: neque enim ex alterius persona exponitur, sed totum ex Aeneae, et ideo ‘que’ coniunctione opus fuisse; ‘ve’ enim proprie ‘vel’ significat, ut sic “nec patris Anchisae cineres manesve revelli”. mezentius arma quae sibi conciliet inicit latenter timorem, ne forte possit collectis auxiliis Mezentius in regna remeare, a quibus fuerat ante depulsus. {{anchor+|151|[[Aeneis/Liber X#151|151.]]}} {{sc|Violentaque pectora turni superba, ut est illud “quos illi bello profugos egere superbo”, id est violento. {{anchor+|152|[[Aeneis/Liber X#152|152.]]}} {{sc|Hvmanis quae sit fiducia rebus latenter hoc dicit: nolite putare fixam esse et stabilem felicitatem, magna est enim rerum varietas: invicem accipietis auxilia. {{anchor+|153|[[Aeneis/Liber X#153|153.]]}} {{sc|Admonet inmiscetque preces partim rogat, partim admonet hoc solacium esse vitae humanae tutissimum, si vel mutua dentur auxilia, vel in prosperis positi etiam subiecta considerent. et est superioris versus expressio: nam edocet, quae peterent et quod eum sollicitabat. ‘admonet’ vero vel causa Mezentii, vel quia instabilis est et vaga fortuna. tarchon hoc nomen ubique Graece ponit, excepto uno in loco, ut est “haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni”: quod metri causa fecit. {{anchor+|154|[[Aeneis/Liber X#154|154.]]}} {{sc|ferit facit, ex more Romano, propter porcum qui de lapide feritur. libera fatis exempta fatali necessitate, qua pugnare non poterant propter illud “externos optate duces”. {{anchor+|155|[[Aeneis/Liber X#155|155.]]}} {{sc|gens lydia per derivationem ‘Lydia gens’: nam ‘Lydia’ provincia proprium est. {{anchor+|157|[[Aeneis/Liber X#157|157.]]}} {{sc|Prima tenet more viri fortis in principiis est: alibi “princeps ante omnes densum Palinurus agebat agmen”. rostro phrygios subivncta leones pro ‘subiunctos leones habens’, vult pro iugo rostrum navis fuisse, leones autem singulos in singulis navis partibus fuisse depictos. sane notatur a criticis Vergilius hoc loco, quemadmodum sic cito dixit potuisse naves Aeneae fieri: quod excusat pictura, quam solam mutatam debemus accipere. ergo hanc navem Aeneae ab Etruscis datam intellegamus. quidam volunt hanc navem ex his esse quibus Aeneas ad Euandrum erat evectus, et ad Etruriam terra esse portatam. {{anchor+|158|[[Aeneis/Liber X#158|158.]]}} {{sc|Gratissima propter illinc facta navigia. {{anchor+|160|[[Aeneis/Liber X#160|160.]]}} {{sc|Eventus belli varios licet haberet fortissimum militem, cogitabat tamen incerta bellorum. {{anchor+|161|[[Aeneis/Liber X#161|161.]]}} {{sc|iam quaerit sidera deest ‘de Aenea’, et ‘quaerit sidera’ num de sideribus quaerit, an ipsa sidera, id est percenset. aut num causa quaerendi quod cupiat lucem. {{anchor+|162|[[Aeneis/Liber X#162|162.]]}} {{sc|Noctis iter aut per quae nox decurrit: aut quae intuentes nautae iter peragunt noctibus. iam modo, ut “iamque hos cursu, iam praeterit illos”. quae passus terraque marique num quia audiendo res gestas Aeneae incendatur et ipse ad imitandi cupiditatem? {{anchor+|163|[[Aeneis/Liber X#163|163.]]}} {{sc|Pandite nunc helicona deae Parnasus mons est Thessaliae iuxta Boeotiam, quem locum aliquando Aones tenuerunt, qui in duo finditur iuga, Cithaeronem Liberi et Heliconem Apollinis et Musarum. ex quo fons manare dicitur, quem Pegasi ungula protulisse fertur, qui vocatur Hippocrene. {{anchor+|164|[[Aeneis/Liber X#164|164.]]}} {{sc|tuscis Tusci a frequenti sacrificio sunt dicti ἀπὸ τοῦ θύειν : unde Tuscos populos bene dicimus. Tusciam vero non debemus dicere, quia nequaquam in idoneis auctoribus legitur, sed aut Etruria dicenda est ab Etrusco principe, aut Lydia a Lydo, aut Tyrrhenia ab eius fratre, qui, ut supra diximus, cum parte populi de Maeonia venit ad Italiam. quod ergo hic dicit Vergilius ‘Tuscis comitetur ab oris’, de Tuscorum finibus intellegendum est. {{anchor+|166|[[Aeneis/Liber X#166|166.]]}} {{sc|Massicus aerata princeps secat aequora tigri inter auxilia accipiendum: nam Aeneae prima est navis. et licet sit catalogus in quo enumerantur hi qui venerunt de Tuscia, invenit tamen aliquam varietatem, quod hos navibus venisse commemorat, cum in septimo Turni praesidia per terram venisse memoraverit. sane sciendum amare Vergilium Italis ducibus dare nomina vel fluviorum vel montium. ut ergo supra Almonem et Aventinum commemoravit, sic nunc Massicum dicit: nam Massicus mons est, unde et vinum Massicum dicitur. plerique tamen Massicum nolunt proprium esse nomen, sed appellativum, dicentes Osinium esse Massicum regem: nam paulo post dicturus est “qua rex Clusinis advectus Osinius oris”, et nunc dicit ‘qui moenia Clusi’, multi alium Massicum, alium Osinium esse volunt. ‘tigri aerata’ cuius rostrum erat in similitudem tigridis; namque solent naves vocabula accipere a pictura tutelarum. hinc est “hunc vehit inmanis Triton”, item “et aurato fulgebat Apolline puppis”. ‘tigri’ autem secundum regulam dixit: nam Graeca nomina quae genetivum singularem in ‘dis’ mittunt, in eo tantum et in dativo crescunt, in accusativo et ablativo paria sunt nominativo, ut ‘tigris tigridis tigridi tigrin tigris a tigri’, ‘Isis Isidis Isidi Isin Isis Isi’: si aliter invenerimus, abusive dictum est, ut in Lucano “ocior et caeli flammis et tigride feta”. {{anchor+|167|[[Aeneis/Liber X#167|167.]]}} {{sc|Moenia clusi pro ‘Clusii’: nam Clusium dicitur: et est dictum per synizesin, sicut “nec cura peculi” pro ‘peculii’, Clusium autem est oppidum iuxta Massicum, quod in Etruria condidit Clusius Tyrrheni, sive Telemachus Vlixis filius. {{anchor+|168|[[Aeneis/Liber X#168|168.]]}} {{sc|Cosas civitas Tusciae, quae numero dicitur singulari secundum Sallustium: unde apparet esse usurpationem. {{anchor+|169|[[Aeneis/Liber X#169|169.]]}} {{sc|Corytique coryti proprie sunt arcuum thecae; dicuntur tamen etiam sagittarum, quas et pharetras nominamus. {{anchor+|170|[[Aeneis/Liber X#170|170.]]}} {{sc|una ad totam classem refert. torvus pro forti et aspero: vel terribilis. {{anchor+|171|[[Aeneis/Liber X#171|171.]]}} {{sc|Fulgebat scilicet puppis Apolline, armis exercitus. {{anchor+|172|[[Aeneis/Liber X#172|172.]]}} {{sc|Populonia est civitas Tusciae. matrem autem eorum qui venerant, patriam dixit, ut alibi “insignem quem mater Aricia misit”. quidam Populoniam post XII. populos in Etruria constitutos populum ex insula Corsica in Italiam venisse et condidisse dicunt: alii Populoniam Volaterranorum coloniam tradunt. alii Volaterranos Corsis eripuisse Populoniam dicunt. {{anchor+|173|[[Aeneis/Liber X#173|173.]]}} {{sc|Expertos belli peritos: nam ‘expertes’ sunt ignari. ‘belli’ autem potest pro ‘in bello’ accipi. ilva quidam Ilvam Ithacen dictam volunt; est autem insula adiacens Tusciae, in conspectu Populoniae. {{wl|Q722683|Probus}} ‘trecentos’ subdistingui vult, ut ‘insula’ sequentibus iungatur. {{anchor+|174|[[Aeneis/Liber X#174|174.]]}} {{sc|In exhavstis chalybum generosa metallis quanto exhausta fuerit, tanto generosior, hoc est πολύγονος ~ . ergo ‘in exhaustis’ non est una pars orationis: namque Plinius Secundus dicit, cum in aliis regionibus effossis metallis terrae sint vacuae, apud Ilvam hoc esse mirum quod sublata renascuntur et rursum de isdem locis effodiuntur. Varro et aliud dicit, nasci quidem illic ferrum, sed in stricturam non posse cogi nisi transvectum in Populoniam Tusciae civitatem, ipsi insulae vicinam. {{anchor+|175|[[Aeneis/Liber X#175|175.]]}} {{sc|Interpres hominum divumque ‘interpres’ medium est: nam et deorum interpretator, et hominum, quibus divinas indicat mentes, interpres vocatur. et notandum quod ait Nigidius Figulus, has artes ita inter sese esse coniunctas, ut alterum sine altero esse non possit: unde his quos perfectos vult probare Vergilius, omnium divinandi artium praestat scientiam, ut hoc loco, item supra Heleno, de quo ait “Troiugena, interpres divum, qui numina Phoebi, qui tripodas, Clarii lauros, qui sidera sentis”. Nigidius autem solus est post Varronem, licet Varro praecellat in theologia, hic in communibus litteris: nam uterque utrumque scripserunt. {{anchor+|176|[[Aeneis/Liber X#176|176.]]}} {{sc|Fibrae fibrae sunt iecoris extremitates. parent autem est ‘peritissime agnoscuntur’: quod ad omnia referendum est, fibras, sidera, voces avium et fulmina: nam si ‘videntur’ tantum accipias, cuiuis possunt videri, nec tamen intellegi. item voces avium non videntur, sed agnoscuntur auditae. nec ‘parent’ obtemperant procedit. nam quomodo sidera vel fibrae vel aves vel fulgura possunt obtemperare? parent apparent ac patent, quasi nihil ei absconditum vel abstrusum sit. an hyperbolice tantam illi scientiam siderum vel ceterarum quas dixit rerum esse, ut ei parere videantur, sicut dicimus artes quibusdam esse subiectas? {{anchor+|177|[[Aeneis/Liber X#177|177.]]}} {{sc|praesagi fulminis ignes ‘praesagi’ futura denuntiantis, ut “de caelo tactas memini praedicere quercus”. est enim †Iovi filius fulmen, de quo tantum futura noscuntur, ut in octavo plenius de fulminis generibus dictum est. alii non ipsum fulmen praesagum accipiunt, sed eos praesagos, qui inde futura praedicunt. {{anchor+|178|[[Aeneis/Liber X#178|178.]]}} {{sc|Rapit raptim ducit. densos acie in acie constrictos et coniunctos. {{anchor+|179|[[Aeneis/Liber X#179|179.]]}} {{sc|Alpheae ab origine pisae Alpheus fluvius est inter Pisas et Elidem, civitates Arcadiae, ubi est templum Iovis Olympici: ex quibus locis venerunt qui Pisas in Italia condiderunt, dictas a civitate pristina, unde nunc addidit ‘urbs Etrusca solo’, cum praemisisset ‘Alpheae ab Origine Pisae’, sane Pisas antiquitus conditas a Peloponneso profectis, vel ab his qui cum Pelope in Elidem venerunt. alii Pisum, Celtarum regem, fuisse Apollinis Hyperborei filium et cum Samnitibus bellum gessisse, a quorum regina, quae post coniugis mortem imperio successerat, receptum, in Etruria oppidum suo nomine condidisse. alii †locum ex deo privigno genitum, iuvenem viribus magnis, Pisas condidisse aiunt. Cato originum qui Pisas tenuerint ante adventum Etruscorum, negat sibi conpertum; sed inveniri Tarchonem, Tyrrheno oriundum, postquam eorundem sermonem ceperit, Pisas condidisse, cum ante regionem eandem Teutanes quidam, Graece loquentes, possederint. alii ubi modo Pisae sunt, Phocida oppidum fuisse aiunt, quod nobis indicio est ex Peloponneso originem id oppidum trahere. alii incolas eius oppidi Teutas fuisse, et ipsum oppidum Teutam nominatum, quod postea †Pisas Lydia lingua sua singularem portum significare dixerunt; quare huic urbi a portu lane nomen inpositum. alii ab Epeo, Troiani equi fabricatore, conditum tradunt, qui cum aliis Graecis in hanc regionem reiectus est: ubi postquam Troianae captivae metu dominarum, ad quas deducebantur, naves incenderunt, desperatione reditus remansit, urbemque condidit et ab ea, quae est in Peloponneso, Pisas cognominavit. {{anchor+|181|[[Aeneis/Liber X#181|181.]]}} {{sc|Equo fidens id est eques optimus. quidam ‘Astur’ pro ‘Astures’ accipiunt, apud quos equi et equites optimi perhibentur. versicoloribus armis depictis: per quod bellicosus ostenditur. {{anchor+|182|[[Aeneis/Liber X#182|182.]]}} {{sc|Tercentum adiciunt accedunt et consentiunt eius voluntati: unde ait ‘mens omnibus una sequendi’, id est coniurati sunt. {{wl|Q722683|Probus}} ‘adiciunt’ adiacent et quasi iuxta sunt tradit. {{anchor+|183|[[Aeneis/Liber X#183|183.]]}} {{sc|Qui caerete domo ac si diceret ‘qui sunt domo Carthagine’, Caere autem, ut et supra diximus, etiam Agylla dicitur, ἀπο τοῦ χαίρειν , quod verbum salutandi gratia apud Graecos dici solet. hanc Pelasgi condiderunt, qui cum sitim passi nec usquam aquam invenientes, casu quodam fontem invenissent, in eodem loco oppidum condiderunt. nec videatur contrarium, quod ait “ducit Agyllina nequiquam ex urbe secutos”, quasi et Turno et Aeneae praestet auxilium: nam illi Lausum fugientem secuti sunt, hi vero communi odio et consilio totius civitatis in Mezentium arma commoverunt. minionis fluvius est Minio Tusciae, ultra Centumcellas. {{anchor+|184|[[Aeneis/Liber X#184|184.]]}} {{sc|Pyrgi veteres hoc castellum nobilissimum fuit eo tempore quo Tusci piraticam exercuerunt; nam illic metropolis fuit: quod postea expugnatum a Dionysio tyranno Siciliae dicitur, de quo Lucilius “scorta Pyrgensia”. intempestaeque graviscae Graviscanum oppidum alii intempestum dicunt ventis et tempestatibus carens: quod nulla potest ratione contingere. intempestas ergo Graviscas accipimus pestilentes secundum Plinium in naturali historia et Catonem in originibus, ut intempestas intellegas sine temperie, id est tranquillitate: nam ut ait Cato, ideo Graviscae dictae sunt, quod gravem aerem sustinent. {{anchor+|185|[[Aeneis/Liber X#185|185.]]}} {{sc|ligurum ductor nam Liguria post Tusciam est, circa Gallos. {{anchor+|186|[[Aeneis/Liber X#186|186.]]}} {{sc|cunare quidam duci nomen datum tradunt a Cunaro monte, qui in Piceno est. cupavo o Cupavo: et declinatur ‘Cupavo’, sicut ‘Cicero’ ‘Cato’, {{anchor+|189|[[Aeneis/Liber X#189|189.]]}} {{sc|Namque ferunt luctu cycnum phaethontis amati Phaethon Clymenes et Solis filius fuit. qui cum doleret obiectum sibi ab Epapho, rege Aegypti, quod esset non de Sole, sed de adulterio procreatus, duce matre venit ad Solem et poposcit, ut si vere esset eius filius, petenda praestaret. quod cum Sol iurasset per Stygem paludem se esse facturum, petit ille ut eius currus agitaret. Sol post iusiurandum negare non potuit. acceptis itaque curribus Phaethon, cum orbitam solis exisset, et coepisset mundus ardere, a Iove fulminatus in Eridanum cecidit, qui et Padus vocatur. huius interitum flentes sorores, Phaethusa et Lampetusa, deorum miseratione in arbores commutatae sunt, ut hic dicit, in populos, ut in bucolicis, in alnos. fuit etiam quidam Ligus, Cycnus nomine, dulcedine cantus ab Apolline donatus, amator Phaethontis. qui cum eum fleret extinctum, longo luctu in avem sui nominis conversus est. qui postea ab Apolline inter sidera conlocatus est. cuius nunc filium Cupavonem dicit habere cycni pennas in galea ad formae paternae insigne monstrandum. crimen amor vestrum Phaethontem amatum a Cycno aut pie aut turpiter, accipiamus necesse est. si turpiter, talis est sensus: crimen vestrum est, o Cycne et Phaethon, quod sic amastis; hoc vobis tantum potest obici. alii ‘vestrum’ pro ‘tuum’ accipiunt, et ad solum Cycnum referunt, ut “vos, o Calliope, precor”. si pie amavit, secundum Asprum ‘crimen’ erit ‘causa’, ut alibi “et crimine ab uno disce omnes”, ut sit sensus: o Phaethontiades sorores et o Cycne, causa vestrum, id est vestrae mutationis, amor est, quia sic Phaethontem amastis, ut periretis. {{anchor+|190|[[Aeneis/Liber X#190|190.]]}} {{sc|Umbramque sororum ambitiose dictum pro ‘inter arbores de sororibus factas’, et est unum de his, quae habet Vergilius inimitabilia et sua propria: tale est illud “sinuatque alterna volumina crurum”, item “cum primum sulcos aequant sata”. {{anchor+|191|[[Aeneis/Liber X#191|191.]]}} {{sc|Musa carmine, cithara, cantilena. {{anchor+|192|[[Aeneis/Liber X#192|192.]]}} {{sc|Canentem senectam qui canentem senectam mollibus transegit in plumis. canentem senectam pro albo colore neoterice dictum putant. {{anchor+|193|[[Aeneis/Liber X#193|193.]]}} {{sc|Sidera voce sequentem cum cantu caelum petentem: vel quod est re vera relatus in sidera, sicut videmus in sphaera. {{anchor+|194|[[Aeneis/Liber X#194|194.]]}} {{sc|filius deest ‘eius’, aequales comitatus classe catervas aut per naves aequaliter habens distributas catervas: aut ipsi duci pares virtute. {{anchor+|195|[[Aeneis/Liber X#195|195.]]}} {{sc|centaurum aut nomen navis; aut qui erat in navi pictus. {{anchor+|198|[[Aeneis/Liber X#198|198.]]}} {{sc|Ocnus iste est Ocnus, quem in bucolicis Bianorem dicit, ut “namque sepulchrum incipit apparere Bianoris”. hic Mantuam dicitur condidisse, quam a matris nomine appellavit: nam fuit filius Tiberis et Mantus, Tiresiae Thebani vatis filiae, quae post patris interitum ad Italiam venit. alii Manto, filiam Herculis, vatem fuisse dicunt. hunc Ocnum alii Aulestis filium, alii fratrem, qui Perusiam condidit, referunt: et ne cum fratre contenderet, in agro Gallico Felsinam, quae nunc Bononia dicitur, condidisse: permisisse etiam exercitui suo ut castella munirent, in quorum numero Mantua fuit. alii a Tarchone Tyrrheni fratre conditam dicunt: Mantuam autem ideo nominatam, quod Etrusca lingua Mantum Ditem patrem appellant, cui cum ceteris urbibus et hanc consecravit. mantus genetivus Graecus est: nam si latine declinaveris ‘Mantonis’ facit, sicut in Plauto legimus “Ionis”. {{anchor+|201|[[Aeneis/Liber X#201|201.]]}} {{sc|Dives avis maioribus praepotens. et bene ‘dives avis’, quia non ab Ocno, sed ab aliis quoque condita fuit: primum namque a Thebanis, deinde a Tuscis, novissime a Gallis, vel, ut alii dicunt, a Sarsinatibus, qui Perusiae consederant. sed non genus omnibus unum quia origo Mantuanorum et a Tuscis venit, qui in Mantua regnabant, et a Venetis: nam in Venetia posita est, quae et Gallia cisalpina dicitur. {{anchor+|202|[[Aeneis/Liber X#202|202.]]}} {{sc|Gens illi triplex populi sub gente quaterni quia Mantua tres habuit populi tribus, quae in quaternas curias dividebantur: et singulis singuli lucumones imperabant, quos tota in Tuscia duodecim fuisse manifestum est, ex quibus unus omnibus praeerat. hi autem totius Tusciae divisas habebant quasi praefecturas, sed omnium populorum principatum Mantua possidebat: unde est ‘ipsa caput populis’, ergo Vergilius miscet novam et veterem Etruriam, ut utriusque principatum patriae suae adsignet, cum alioquin Mantua ad haec auxilia pertinere non debeat, quia Aeneas nulla a transpadanis auxilia postulaverit, cum omnis exercitus adversum Mezentium uno loco consederit. et propterea putatur poeta in favorem patriae suae hoc locutus, ut de hac sola trans Padum pro Aenea adversum Mezentium auxilia faciat venisse, quod nec populorum nomina, nec lucumonum rettulerit. {{anchor+|203|[[Aeneis/Liber X#203|203.]]}} {{sc|Tusco de sanguine vires quia robur totum a lucumonibus habuit. {{anchor+|204|[[Aeneis/Liber X#204|204.]]}} {{sc|In se armat id est odio sui in arma compellit. {{anchor+|205|[[Aeneis/Liber X#205|205.]]}} {{sc|Patre benaco velatus harvndine glauca mincius i. d. i. a. pinu Benacus lacus est Venetiae, de quo fluvius nascitur Mincius. iure ergo dux Venetus fluvium provinciae suae depinxit in navi: quem Benaci filium, quia ex ipso habet originem, dicit. {{anchor+|207|[[Aeneis/Liber X#207|207.]]}} {{sc|Gravis fortis, ut “ferit ense gravem Thymbraeus Osirim”: vel ‘gravis’ aut animo, aut aetate, aut ‘gravis’ propter navem, nam sequitur ‘centenaque arbore fluctum verberat assurgens’, centenaque arbore non ait remis, sed arboribus, ad exprimendam navis magnitudinem, quae plures habuit remorum ordines: unde ait Lucanus “et summis longe ferit aequora remis”. {{anchor+|208|[[Aeneis/Liber X#208|208.]]}} {{sc|Marmore mari. {{anchor+|209|[[Aeneis/Liber X#209|209.]]}} {{sc|triton pictus in navis prora: et sic ait quasi de vero Tritone, ut “galea alta Chimaeram sustinet, Aetnaeos efflantem faucibus ignes”. caerula ‘caerula freta’, non ‘caerula concha’, nam versus non stat. {{anchor+|210|[[Aeneis/Liber X#210|210.]]}} {{sc|laterum tenus ut “crurum tenus”, ἄχρι τῶν πλευρῶν . hispida horrida, saetosa. {{anchor+|211|[[Aeneis/Liber X#211|211.]]}} {{sc|Frons hominem praefert modo frontem primam partem hominis intellegere debemus; nam hoc dicit: a capite usque ad ima latera hominis monstrabatur effigies. {{anchor+|212|[[Aeneis/Liber X#212|212.]]}} {{sc|spumea semifero incertum, utrum pictus, an ex aere factus. {{anchor+|213|[[Aeneis/Liber X#213|213.]]}} {{sc|tot lecti proceres quare Tarchonem praeteriit: an quia illi omnes sub imperio eius fuerunt? ter denis triginta accipiamus naves fuisse, non, ut quidam volunt, singulos duces tricenas naves habuisse: nam enumeratorum militum non convenit numerus, praesertim cum sequatur ‘subsidio Troiae’, id est parvo auxilio: nam apud maiores bella non ambitu, sed virtute constabant. Troiae aut castra Aeneae dixit: aut ‘Troiae’ pro Troianis. {{anchor+|215|[[Aeneis/Liber X#215|215.]]}} {{sc|iamque dies caelo concesserat non dicit diem intervenisse; nam supra ait “media Aeneas freta nocte secabat”. et ‘caelo concesserat’ pro ‘in caelo’, et deest ‘nocti’, {{anchor+|216|[[Aeneis/Liber X#216|216.]]}} {{sc|noctivago nomen mire conpositum. phoebe luna, sicut sol ‘Phoebus’, item ‘Titan’ sol, et ‘Titanis’ luna. describit autem noctem mediam et dicit finitum diem secundum Romanum ritum, qui a media nocte diem numerant, et noctem similiter a medio die. nec lunae fit sine causa commemoratio: nam aliter nymphae videri non poterant. {{anchor+|217|[[Aeneis/Liber X#217|217.]]}} {{sc|neque enim m. d. c. q. parenthesis est. {{anchor+|218|[[Aeneis/Liber X#218|218.]]}} {{sc|clavumque regit pro ‘clavo navem regit’, clavvmque regit iam ei et in quinto libro dedit gubernandi peritiam. velisque ministrat ‘velis’ quidam dativum volunt, non ablativum, ut si dicamus aliquem ministrare convivis. {{anchor+|219|[[Aeneis/Liber X#219|219.]]}} {{sc|Medio in spatio inter navigandum. chorus comitum nymphae de navibus factae. et mire ‘comitum’, quia cum eo venerant. {{anchor+|220|[[Aeneis/Liber X#220|220.]]}} {{sc|alma cybebe a Cybebo Phryge, qui primus ei sacrum instituit. cybebe alma mater deum, dicta Cybele vel ἀπο τοῦ κυβί- σαι τὴν κεφαλήν , id est capitis rotatione, quod semper Galli, per furorem motu capitis comam rotantes, ululatu futura praenuntiabant: Lucanus “crinemque rotantes sanguinei populis ulularunt tristia Galli”. ‘Cybebe’ autem bacchius est; nam ‘Cybele’, anapaestus est, ut “hic mater cultrix Cybele”, vel a Cybelo sacerdote †dici vel a Cybele. {{anchor+|222|[[Aeneis/Liber X#222|222.]]}} {{sc|innabant pariter quia de navibus versae. {{anchor+|223|[[Aeneis/Liber X#223|223.]]}} {{sc|Quot prius id est ‘quantae’; ad numerum retulit: ergo subtraxit ‘tot’, {{anchor+|224|[[Aeneis/Liber X#224|224.]]}} {{sc|lustrantque circumdant et circumeunt. {{anchor+|225|[[Aeneis/Liber X#225|225.]]}} {{sc|Doctissima cymodocea poetice, sicut etiam mutatio ipsa confingitur: ergo ‘doctissima’ quae divinitus hanc doctrinam fuerit consecuta: nam stultissimum est, quod ait quidam: ideo ‘doctissima’, quia Ilionei navis fuit. {{anchor+|226|[[Aeneis/Liber X#226|226.]]}} {{sc|pone sequens hoc quidam ideo dictum tradunt, quod adversae videri nolunt: unde est “transque caput iace, ne respexeris”. dorso eminet peritia natandi ostenditur. {{anchor+|227|[[Aeneis/Liber X#227|227.]]}} {{sc|tacitis aut ipsa tacita; aut pro ‘tacite et leniter’, subremigat subnatat. {{anchor+|228|[[Aeneis/Liber X#228|228.]]}} {{sc|ignarum adloquitur aut praesentiae suae ignarum, aut quod e navibus nymphae factae sunt. vigilasne deum gens Aenea vigila verba sunt sacrorum; nam virgines Vestae certa die ibant ad regem sacrorum et dicebant ‘vigilasne rex? vigila’, quod Vergilius iure dat Aeneae, quasi et regi et quem ubique et pontificem et sacrorum inducit peritum. et bene primo interrogat, deinde quod vigilat, approbat. ‘deum’ autem ‘gens’ propter “dis genite” et “geniture deos”. {{anchor+|229|[[Aeneis/Liber X#229|229.]]}} {{sc|velis inmitte rudentes hoc est rudentibus vela inmitte, id est laxa, ut est illud “notas odor attulit auras”. inmitti autem dicuntur rudentes cum vela laxantur. {{anchor+|230|[[Aeneis/Liber X#230|230.]]}} {{sc|sacro de vertice argute ‘sacro’, ne miretur Aeneas deas factas. pinus hoc loco secundum quartam dixit declinationem, in bucolicis iuxta secundam, “ut Maenalus argutumque nemus pinosque loquentes semper habet”. nos sumus loquitur per definitiones. sane declamatorie hos versus explicuit. {{anchor+|231|[[Aeneis/Liber X#231|231.]]}} {{sc|Perfidus qui post foedus bella commovit: hinc Latinus “ipsi has sacrilego pendetis sanguine poenas”. alii e communi sermone perfidum Rutulum dici volunt, quia ipsa Troiana est. ut autem pro ‘quoniam’: Plautus in Pseudulo “ut lassus veni de via, me volo curare” (Ps. 661), et in Mostellaria “eundem animum mihi oportet esse gratum ut impetravi” (Mos. 220) pro ‘quoniam’, {{anchor+|232|[[Aeneis/Liber X#232|232.]]}} {{sc|praecipites nomen pro adverbio, ‘praecipitanter’, {{anchor+|233|[[Aeneis/Liber X#233|233.]]}} {{sc|rumpimus propter illud “continuo puppes abrumpunt vincula ripis”. invitae ac si diceret: malueramus tibi potius servire, quam in nympharum numina commutari. teque per aequor quaerimus id est haec nobis vagandi est causa, ut te invenire possimus. {{anchor+|234|[[Aeneis/Liber X#234|234.]]}} {{sc|Refecit aut ‘re’ vacat: aut quia ante in ipsis forma fuerat navium. ergo alteram fecit. {{anchor+|235|[[Aeneis/Liber X#235|235.]]}} {{sc|Dedit esse deas Graeca figura, ut “donat habere viro”. aevum inmortalitatem. agitare διάγειν , hoc est agere. {{anchor+|238|[[Aeneis/Liber X#238|238.]]}} {{sc|Iam loca ivssa tenent ut et supra diximus, hoc κατὰ τὸ σιωπώμενον accipiendum est; nam intellegimus, eum equites misisse per terram. {{anchor+|240|[[Aeneis/Liber X#240|240.]]}} {{sc|Ne castris ivngant aut ‘se’ subaudis: aut ‘iungant’ pro ‘iungantur’, {{anchor+|241|[[Aeneis/Liber X#241|241.]]}} {{sc|socios veniente vocari antiquo verbo militiae usus est: viros enim ‘vocari’ significat eos, qui necessitate in bellum, non voluntate conveniunt. {{anchor+|244|[[Aeneis/Liber X#244|244.]]}} {{sc|crastina lux deest ‘veniat’, hoc est crastina lux veniat tantum. [et crastina lux] si ad Aeneam referas ‘spectabis’ et ‘non inrita dicta putaris’, ‘crastina lux’ subaudiendum ‘cum venerit’, si autem ad lucem ‘spectabit’ legas, ‘crastina lux’ suspendendum. quidam crastina lux mea si non inrita dicta putaris ingentes rvtvlae spectabit caedis acervos ‘spectabit’ est vera lectio, et ordo est ‘si mea dicta inrita non putaris, crastina lux ingentes acervos caedis videbit’: nam male quidam ‘spectabis’ legunt et ad lucem referunt. quod non procedit; nullus enim sic loquitur: o Aenea, nisi quae dico minime credis, o lux crastina ingentes caedis acervos videbis. alii more antiquo ‘lux’ pro ‘luce’ accipiunt: Lucilius in tertio “hinc media remis Palinurum pervenio nox” pro ‘nocte’, Longus ait “deest ‘venerit’ “: unde et ipse ‘spectabis’ legit. {{anchor+|246|[[Aeneis/Liber X#246|246.]]}} {{sc|dextra discedens inpulit mire ‘discedens’: adiuvatur enim pulsus recedente eo qui inpulerit. {{anchor+|247|[[Aeneis/Liber X#247|247.]]}} {{sc|Havd ignara modi inpulit navem libramenti peritia et moderationis: quippe quae fuerat navis. fugit pro ‘velociter’ posuit. {{anchor+|248|[[Aeneis/Liber X#248|248.]]}} {{sc|ocior et iaculo breviter tribus comparavit, quoniam et sagittam ventis aequavit. {{anchor+|249|[[Aeneis/Liber X#249|249.]]}} {{sc|Inde aliae celerant cursus hoc est, inde aliae nymphae aliarum navium cursus celeriores efficiunt, sicut fecerat Cymodocea. an ‘aliae’ naves? inscius id est rerum quas audierat; nam credere ex aperto non poterat. {{anchor+|250|[[Aeneis/Liber X#250|250.]]}} {{sc|Omine augurio promissae victoriae. {{anchor+|251|[[Aeneis/Liber X#251|251.]]}} {{sc|convexa hic ‘convexa’ epitheton est, quia ait ‘supera convexa’: alibi solum ‘convexa’ principale est. {{anchor+|252|[[Aeneis/Liber X#252|252.]]}} {{sc|Alma parens idaea deum alma proprie est tellus ab eo quod nos alat, abusive tamen etiam aliis numinibus hoc epitheton datur. terram autem ipsam constat esse matrem deum: unde et simulacrum eius cum clavi pingitur; nam terra aperitur verno, hiemali clauditur tempore. dindyma mons Phrygiae. {{anchor+|253|[[Aeneis/Liber X#253|253.]]}} {{sc|Turrigeraeque urbes civitates turritae, quas terra gerit; unde et cum corona turrita mater pingitur deum. ad frena leones ideo hoc fingitur, quod omnis feritas maternae subiacet adfectioni et subiugata est. figurate autem ‘leones ad frena cordi’, id est frenati leones. {{anchor+|254|[[Aeneis/Liber X#254|254.]]}} {{sc|Propinques familiare efficias, prosperes, matures, propitium facias, ut “et propius res aspice nostras”. {{anchor+|255|[[Aeneis/Liber X#255|255.]]}} {{sc|Phrygibusque adsis ac si diceret, et cultoribus tuis. {{anchor+|256|[[Aeneis/Liber X#256|256.]]}} {{sc|Tantum effatus breviter, ut supra ait, propter lucem iam maturam, id est plenam; nam non crepusculum, sed lux iam matura describitur. revoluta id est aperta, sicut contra involutum dicimus esse quod clausum est. rvebat autem non occidebat, sed oriebatur, cum impetu veniebat, quia per orbem: ut “et ruit Oceano nox”. et est in sensu hysteroproteron: prius enim nox fugatur, sic dies oritur. {{anchor+|257|[[Aeneis/Liber X#257|257.]]}} {{sc|matura multa, quasi tempestiva et quam iam esse oportebat: aut satis plena et clara. {{anchor+|258|[[Aeneis/Liber X#258|258.]]}} {{sc|Sociis edicit secundum dicta nymphae. †signa sequantur numquid literarum figura faciunt pervolutam? signa sequantur vel tesserae vel tubarum, vel re vera signa militaria. {{anchor+|264|[[Aeneis/Liber X#264|264.]]}} {{sc|Quales sub nubibus atris altis modo. {{anchor+|265|[[Aeneis/Liber X#265|265.]]}} {{sc|Strymoniae vero grves a fluvio Thraciae Strymone, iuxta quem habitant. haec autem comparatio non ad telorum pertinet iactum, sed ad Troianorum clamorem. {{anchor+|266|[[Aeneis/Liber X#266|266.]]}} {{sc|Fugiuntque notos aut quosvis ventos frigidos: nam etiam grues significant tempestatem futuram, ut in georgicis legimus “aut illum surgentem vallibus imis aeriae fugere grues”: aut re vera ‘notos’; horum enim calorem fugiunt cum revertuntur in Thraciam ex Aegypto. secundo num laeto? Troianorum clamor ex gaudio. {{anchor+|269|[[Aeneis/Liber X#269|269.]]}} {{sc|Adlabi classibus aequor cum classibus labi; aut aequore classem labi. quidam ita exponunt, ut hoc ad phantasiam Rutulorum referant, quoniam admirantibus his unde tanta fiducia animos Troianorum incessisset, repentina facies multarum navium adpropinquantium perinde visa est, atque si ipsum aequor cum classibus allaberetur. {{anchor+|270|[[Aeneis/Liber X#270|270.]]}} {{sc|Ardet apex capiti ex sequentibus intellegimus Aeneae armorum fieri descriptionem; nam dicturus est ‘at non audaci Turno fiducia cessit’, quamvis talia arma conspiceret. si tamen primam respicias conexionem, quasi de Turno videtur dicere: quod non procedit. ‘apex’ coni altitudo hoc loco. est autem {{wl|Q6691|Homeri}} et locus et comparatio. hoc autem iste violentius posuit, quod ille stellae tantum facit comparationem, hic etiam stellae pestiferae, respiciens quas clades Rutulis sit inlaturus Aeneas. possumus tamen ‘apex capiti’ accipere utrumque eum fuisse conplexum cum dicit ‘ardet apex capiti cristisque a vertice flamma funditur’, et sacerdotis per apicem et viri fortis facere mentionem. dicitur autem apex virga, quae in summo pilleo flaminum lana circumdata et filo conligata erat, unde etiam flamines vocabantur. hoc autem nomen a veteribus tractum est: apere enim veteres ritu flaminum adligare dicebant; unde apicem dictum volunt. {{anchor+|272|[[Aeneis/Liber X#272|272.]]}} {{sc|Cometae sanguinei lugubre rubent pro ‘lugubriter’, cometae autem latine crinitae appellantur. et stoici dicunt has stellas esse ultra XXXII. quarum nomina et effectus Avienus, qui iambis scripsit Vergilii fabulas, memorat. Plinius etiam Secundus dicit, cometas stellas esse naturales, quae apparent certis temporibus. item hoc quoque commemorat, cometas fieri de planetis quinque, unde interdum bonum, interdum pessima significant. nam si de Venere aut Iove fiant, optima praenuntiant; si de Marte aut Saturno, deteriora: nam Mercurialis semper talis est, qualis ille cui cohaeret; unde et minister deorum fingitur. hinc est ergo quod modo ait ‘cometae sanguinei lugubre rubent’, id est noxii. hanc stellam Electram dicunt, cum qua Iuppiter concubuit. quae cum Troiam ardentem videret, capillum lacerabat atque ita in astra est recepta. sane Avienus cometarum has differentias dicit: stella, quae obliquam facem post se trahens quasi crinem facit, Hippius vocatur. ista si ab occasu solis in ortum veniat, mala Persidi et Syriae ostendit; si ad meridiem attenderit, Africam et Aegyptum a malis relevat, solis pecoribus pestem denuntians; si septemtrionem respexerit, Aegyptum bellis et miseriis premit; si occidentem attenderit, gravat Italiam et quicquid ab Italia usque ad Hispanias tenditur; si a meridie in septemtrionem ierit, a bellis quidem externis securitatem denuntiat, sed seditiones domesticas significat. alter cometes est, cui ex gladio nomen est, nam Graece ξιφίας appellatur. cuius tractus est longior et pallidus color, neque comas habere dicitur, et hebetior eius flamma est. qui si orientem attenderit, regem Persidis dolis significat appetendum, denuntiat et bella; etiam Syrios pari conditione involvit; et Libyam atque Aegyptum fraude et insidiis nuntiat posse laborare. quod si occidentem attenderit, foedera nocua regionis eius regi significat, quae dicit per puellam conrogatam in nuptias posse dissolvi. alter cometes est, qui lampas appellatur et quasi fax lucet. hic cum orientem attenderit, omnes illas orientis partes dicit nebulis posse laborare frugesque eorum caliginoso aere corrumpi; si meridiem attenderit, Africam dicit siccitate et serpentibus posse laborare; si occidentem spectaverit, Italiam dicit adsiduis fluminum inundationibus laborare; si septemtrionem viderit, famem gentibus septemtrionalibus significat. est etiam alter cometes, qui vere cometes appellatur; nam comis hinc inde cingitur. hic blandus esse dicitur. qui si orientem attenderit, laetas res ipsi parti significat; si meridiem, Africae aut Aegypto gaudia; si occidentem inspexerit, terra Italia voti sui compos erit. hic dicitur apparuisse eo tempore quo est Augustus sortitus imperium; tunc denique gaudia omnibus gentibus futura sunt nuntiata. si septemtrionem attenderit, prospera universa significat. est alter cometes in tympani modum, qui nec valde lucet, et electri colorem habet, quem disceum vocant. iste quoniam ex uno loco non solet gigni, orbi terrarum caedes, rapinas, bella et cetera mala significat. sextum cometen appellari ex regis Typhonis nomine Typhonem dicunt, qui semel in Aegypto sit visus, qui non igneo, sed sanguineo rubore fuisse narratur; globus ei modicus dicitur et tumens, crinem eius tenui lumine apparere ferunt, qui in septentrionis parte aliquando fuisse dicitur. hunc Aethiopes dicuntur et Persae vidisse et omnium malorum et famis necessitates pertulisse. quarum †ple vel inpleniores differentias, vel in Campestro vel in Petosiri, siquem delectaverit, quaerat. {{anchor+|273|[[Aeneis/Liber X#273|273.]]}} {{sc|Sirius ardor Sirius stella est in ore canis, quae, ut in tertio diximus, quantum in ipsa est, pestifera est, sed pro qualitate adiacentium aut vincitur aut maioribus utitur viribus: hinc est quod, cum certo tempore semper oriatur, non semper est noxia. sed secundum physiologicos, idcirco ‹canis› caloris sidus putatur, quod id animal igneam vim habet: nam quod natura inimicum umorem habeat, propterea fieri ut aegre aquam hauriat ad restinguendam sitim: nam ideo eos, qui rabidi canis morsu continguntur, aquam refugere et, ni cito subveniatur, perire siti, quia †nifus eius animalis, quod contrarium umori sit, similiter in corpore humano saeviat. {{anchor+|275|[[Aeneis/Liber X#275|275.]]}} {{sc|Laevo noxio hic, ut “si mens non laeva fuisset”: alibi pro bono, ut “siquem numina laeva sinunt”. an potius ‘laevo’ notio, quia canis circa austrum est et astrologi notia quae sunt in caelo sinistra vocant? quod autem ait ‘contristat lumine’, cum de stella loqueretur, quam armis splendentibus comparavit, bene hoc Statius ad ipsa arma transtulit, dicens “armaque in auro tristia”. {{anchor+|277|[[Aeneis/Liber X#277|277.]]}} {{sc|praecipere pro ‘praecipiendi et depellendi’, {{anchor+|279|[[Aeneis/Liber X#279|279.]]}} {{sc|Quod votis optastis adest magna ars persuadentis est, ut quod cupit fieri, in praeiudicium trahat. sic hoc loco quia vult Turnus, ut optent pugnam eius socii, hanc eos semper dicit optasse. perfringere dextra fortiter facere. et bene verbo usus est militari. {{anchor+|280|[[Aeneis/Liber X#280|280.]]}} {{sc|In manibus non iam in votis, sed in manibus res est. esto pro ‘sit’: tertia namque persona est. ‘referto’ autem pro ‘referat’, {{anchor+|281|[[Aeneis/Liber X#281|281.]]}} {{sc|Referto facta patrum alii hic distinguunt, ut sit, referat modo unusquisque facta patrum et laudes. et secutus Sallustium hoc dixit, qui ait, Hispanorum fuisse, ut in bella euntibus iuvenibus parentum facta memorarentur a matribus. alii distinguunt ‘nunc magna referto facta’, ut duas res dixerit: nunc unusquisque et suorum factorum meminerit, et laudis parentum. {{anchor+|283|[[Aeneis/Liber X#283|283.]]}} {{sc|egressique si ‘egressi’, figurate dictum est. {{anchor+|284|[[Aeneis/Liber X#284|284.]]}} {{sc|avdentes fortuna ivvat Terentianum “fortes fortuna adiuvat”. et potest haec sententia et superioribus adplicari et per se separatim intellegi. {{anchor+|285|[[Aeneis/Liber X#285|285.]]}} {{sc|Versat quos ducere contra cogitat quidem, sed non facit, ne diviso exercitu utrobique vincatur: quod sequentia indicant, nam paulo post dicturus est ‘et rapit acer totam aciem in Teucros’, {{anchor+|286|[[Aeneis/Liber X#286|286.]]}} {{sc|Concredere ‘con’ vacat. {{anchor+|287|[[Aeneis/Liber X#287|287.]]}} {{sc|Altis ‘puppibus’, non ‘pontibus’, {{anchor+|288|[[Aeneis/Liber X#288|288.]]}} {{sc|Pontibus transtris, scalis navium. servare pro ‘servaverunt’, {{anchor+|289|[[Aeneis/Liber X#289|289.]]}} {{sc|Langventis tranquilli. brevibus vadis. se credere pro ‘crediderunt’, {{anchor+|290|[[Aeneis/Liber X#290|290.]]}} {{sc|Per remos id est scaphis. et deest ‘descendunt’, {{anchor+|291|[[Aeneis/Liber X#291|291.]]}} {{sc|Non spirant legitur et ‘sperat’, quod et melius est: nam dum vada esse non sperat, incidit in ea. non sperat] quia ‘fracta non remurmurat unda, sed mare inoffensum crescenti adlabitur aestu’, {{anchor+|293|[[Aeneis/Liber X#293|293.]]}} {{sc|precatur modo cum precibus hortatur. {{anchor+|295|[[Aeneis/Liber X#295|295.]]}} {{sc|Tollite ferte ad celeritatem nimiam dictum est. findite rostris militari felle dictum est, ut etiam terra ipsa quodam modo sentiat hostis adventum. {{anchor+|297|[[Aeneis/Liber X#297|297.]]}} {{sc|Statione statio est portus temporalis; nam portus est ubi hiematur. sed modo statio siccum litus significat: hoc enim dicit: potiar terra, et navem frangere non recuso. {{anchor+|302|[[Aeneis/Liber X#302|302.]]}} {{sc|Innocvae innocuus est cui non nocetur, innoxius qui non novit nocere; sed hoc poetae plerumque confundunt. ‘innocuae’ quibus non sit nocitum; alibi “litus innocuum”, quod non noceat. sed non puppis tua ἐπιδιόρθωσις et προσφώνησις . {{anchor+|303|[[Aeneis/Liber X#300|303.]]}} {{sc|{{sc|dorso iniquo}} dorsum est durior harena, quae remeantibus fluctibus et euntibus plerumque densetur et in modum saxi durescit, quod a nautis pulvinus vocatur, ''a Graecis {{graeca|θῖν}}: {{wl|Q6691|Homerus}} {{graeca|παρὰ θῖνα πολυφλοίσβοιο θαλάσσης}}.<ref>[[:el:Οδύσσεια/ν#v215|Οδύσσεια ν.219]]</ref><ref>[[:el:Ιλιάς/Α#v30|Ιλιάς Α.34]]</ref><ref>[[:el:Ιλιάς/Ι#v180|Ιλιάς Ι.182]]</ref> {{wl|Q722683|Probus}} ‘vadi dorso’ pro ‘vado’ dictum putat, ut in georgicis <[[Georgicon (Greenough)/Liber III#435|3.436]]> “dorso nemoris”.'' {{sc|iniquo}} sibi nocenti. {{anchor+|304|[[Aeneis/Liber X#304|304.]]}} {{sc|sustentata non ab alio, ut “fratremque ruentem sustentat dextra”, sed quasi ἀνακωχεύουσα : vel ‘sustentata’ cum sustentaretur. Melissus ‘sustentata’ pro suspensa accipit: nam ideo et ‘anceps’ est, cum huc atque illuc nutaret. fluctusque fatigat subaudis ‘eam’: nam ‘fluctus’ nominativus est singularis. {{anchor+|305|[[Aeneis/Liber X#305|305.]]}} {{sc|Exponit in undis ideo ‘in undis’, non ‘in undas’, quia in ipso loco res agitur, nec est mutatio. {{anchor+|306|[[Aeneis/Liber X#306|306.]]}} {{sc|fragmina antique dictum: nam ‘fragmenta’ dici debere non nulli adserunt. {{anchor+|311|[[Aeneis/Liber X#311|311.]]}} {{sc|Omen pugnae Sallustius “pugnam illam pro omine bello futuram”. ideo ergo ‘omen’, quia, sicut nunc, sic ubique vincet Aeneas. invasit agrestes quia dixit “et latos vastant cultoribus agros”. {{anchor+|312|[[Aeneis/Liber X#312|312.]]}} {{sc|Therone hoc nomen in Pindaro lectum est tantum. et bene in honorem victoris victum laudat. {{anchor+|314|[[Aeneis/Liber X#314|314.]]}} {{sc|Tunicam squalentem splendentem loricam. ‘squalentem auro’ splendentem auro. et significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti: squalere enim dictum a squamarum crebritate atque asperitate, quae in serpentum pisciumve coriis visuntur: alibi “quem pellis aenis in plumam squamis auro conserta tegebat”, et alibi “iamque adeo rutilum thoraca indutus aenis horrebat squamis”. quidquid igitur inculcatum obsitumque aliqua re erat squalere dicebatur. havrit ‘ferit’ modo significat, sed non nudum latus, sed quod aperuerat: et putatur hysteroproteron. quidam militarem elocutionem putant: cum enim a latere quis aliquem adortus gladio occidit, ‘haurit illum’ dicunt. {{anchor+|316|[[Aeneis/Liber X#316|316.]]}} {{sc|Et tibi phoebe sacrum omnes qui secto matris ventre procreantur, ideo sunt Apollini consecrati, quia deus est medicinae, per quam lucem sortiuntur: unde Aesculapius eius fingitur filius; ita enim eum procreatum supra diximus. Caesarum etiam familia ideo sacra retinebat Apollinis, quia qui primus de eorum familia fuit, exsecto matris ventre natus est, unde etiam Caesar dictus est: licet varia de etymologia huius nominis dicantur, ut diximus supra. {{anchor+|317|[[Aeneis/Liber X#317|317.]]}} {{sc|Quod licvit parvo legitur et ‘cui licuit’, et respexit ad illud, quod ferrum nunc iuvenis vitare non potuit, quod parvus evasit. nec longe pro ‘nec multo post’, adverbium loci pro temporis antique. {{anchor+|320|[[Aeneis/Liber X#320|320.]]}} {{sc|ivvere manus id est suae. {{anchor+|321|[[Aeneis/Liber X#321|321.]]}} {{sc|Usque tamdiu, donec. dum terra donec [in] terra. labores praebvit nove dixit, cum bona praeberi dicantur. an ideo ‘praebuit’, quod haec Herculi profuerunt, ut ad inmortalitatem per ista perveniret. {{anchor+|322|[[Aeneis/Liber X#322|322.]]}} {{sc|Ecce pharon legitur et ‘Pharo’, ut “it clamor caelo”, ut sit dativus ab eo, quod est ‘hic Pharus’, si autem ‘Pharon’ legeris, figuratum est; nam de nominativo transit ad dativum, dicens ‘clamanti’, inertes aut quod alii inertiam obiecerint: aut quia, ubi pugnari oportet, loqui inertis est. {{anchor+|324|[[Aeneis/Liber X#324|324.]]}} {{sc|Flaventem malas flaventes malas habentem, primae aetatis. et est ordo: tu quoque Cydon miserande iaceres, dum sequeris Clytium flaventem prima lanugine malas, id est dum adulescentem sectaris, cuius amore flagrabas: qui iuvenum tibi semper erant. {{anchor+|325|[[Aeneis/Liber X#325|325.]]}} {{sc|Infelix nova gavdia cydon de Cretensibus accipimus quod in amores puerorum intemperantes fuerunt: quod postea in Laconas et in totam Graeciam translatum est, adeo ut et Cicero dicat in libris de re publica, obprobrio fuisse adulescentibus si amatores non haberent. propter quod poeta Cydonem inducit amatorem. novimus autem Cydonas Cretenses dici. sane ‘Cydon’ quando nomen est proprium, ‘Cy’ naturaliter producit; si appellativum, corripit ‘Cy’, ut “Parthus sive Cydon, telum inmedicabile torsit”. tamen Statius etiam in proprio corripuit, ut “haec regi promissa Cydon haec Lampe dabamus”: quod fecit, abutens licentia qua utimur in propriis nominibus. nova gavdia quem tunc primum amare coeperat. {{anchor+|326|[[Aeneis/Liber X#326|326.]]}} {{sc|Stratus id est paene. securus amorum hoc loco ‘oblitus’: aliter “securus amorum germanae”, id est contemnens, non curans. {{anchor+|327|[[Aeneis/Liber X#327|327.]]}} {{sc|Miserande pro ‘miserandus’; nam pro nominativo vocativum posuit, ut contra “socer arma Latinus habeto”: licet illic possit accipi ‘socer arma Latinus habeat’: nam ‘habeto’ et secunda et tertia persona est. tamen etiam et alibi nominativum pro vocativo posuit, ut “corniger Hesperidum fluvius regnator aquarum”. {{anchor+|328|[[Aeneis/Liber X#328|328.]]}} {{sc|Stipata cohors id est unanimiter veniens. {{anchor+|329|[[Aeneis/Liber X#329|329.]]}} {{sc|septem numero hoc est pro ‘septem’: et deest ‘quia’: veteres enim ita enuntiabant: Lucilius in IV. “hi prae se portant ingentes munere pisces triginta numero”. an potius proprie? credibile est enim ut saepius iecerint. septenaque tela more suo pro ‘septem’, ut ‘bina’ pro duobus: “frenaque bina”. {{anchor+|331|[[Aeneis/Liber X#331|331.]]}} {{sc|stringentia corpus quidam ἐμφατικώτερον putant, id est iam stringentia. alii participium praesens pro futuro accipiunt, id est quae nisi essent deflexa, stringere habuerant. deflexit partim s. c. alma venus male ait Donatus, hoc loco ante dictorum oblitum esse Vergilium, quod post Iovis prohibitionem bellis facit numina interesse, non respiciens, Iovem magis deos hortatum esse in foedera, quam a bellis prohibuisse: nam et paulo post tam Iuno, quam Iuturna bellis intererunt. {{anchor+|332|[[Aeneis/Liber X#332|332.]]}} {{sc|Achaten omnia nomina quae in ‘tes’ exeunt, vocativum in ‘a’ mittunt, ut ‘Achates Achata’, ‘Thymoetes Thymoeta’, {{anchor+|333|[[Aeneis/Liber X#333|333.]]}} {{sc|Suggere tela mihi ordo est: suggere tela mihi, quae in campis Iliacis in Graecorum stetere corporibus: nullum enim dextera mea in Rutulos sine causa iaculabitur telum eorum, quae iam sunt caede hostium comprobata. qui vero ‘steteruntque in corpore Graium’ per coniunctionem, non per pronomen legunt, hi non ‘que’ sed ‘autem’ debuisse dici putant, et mutatam a poeta coniunctionem. alii ‘que’ coniunctionem pro ‘enim’ ponunt, ut “primaque oriens erepta iuventa est”. {{anchor+|336|[[Aeneis/Liber X#336|336.]]}} {{sc|Transverberat scindit. {{anchor+|338|[[Aeneis/Liber X#338|338.]]}} {{sc|hvic frater subit ‘huic subit’ id est prope venit. {{anchor+|339|[[Aeneis/Liber X#339|339.]]}} {{sc|Traiecto missa lacerto quae fuerat missa retro acto lacerto. {{anchor+|340|[[Aeneis/Liber X#340|340.]]}} {{sc|Protinus iugiter, continue. tenorem currendi modum, id est eodem impetu fertur. {{anchor+|341|[[Aeneis/Liber X#341|341.]]}} {{sc|Moribunda morienti similis. quod ita esse etiam Sallustius comprobat et ostendit, qui ait “quasi vitabundus per tramites et saltuosa loca exercitum ductare”: nam Iugurtha non vitabat legatum, sed se eum vitare simulabat. nam quia nomen est, ideo significat similitudinem, non passionem. quod si participialiter diceretur, a passivo veniret: omnia enim a passivo participia in ‘dus’ exeunt. moribunda similis morienti: non enim participialiter aliquid significat, sed nominis habet significationem. nominis autem significatio similitudinem habet, non passionem. quando dico ‘moriturus est’, vere moriturus est; moribundus autem non vere, sed similis morienti est: unde et Sallustius dixit “quasi vitabundus”. nervis aut necessarie additur ‘nervis’, aut ‘nervis’ tantum ‘pependit’, {{anchor+|342|[[Aeneis/Liber X#342|342.]]}} {{sc|Fratris de corpore rapto si diceret ‘fratrum de corpore’, speciosius esset: quod ideo omisit, quia hasta Alcanoris tantum vulneraverat manum, in Maeonis vero haeserat corpore. {{anchor+|344|[[Aeneis/Liber X#344|344.]]}} {{sc|est licitum quoniam non contra dixerat. femur ‘femur’ dicimus, quia legitur et declinatur ‘huius femoris’; illius vero ablativi non invenitur nominativus “laetus eripit a femine”, licet Caper in libris enucleati sermonis dicat ‘femen’; sed non ponit exemplum. ergo aut ‘hoc femur’, aut ‘hoc femen’: nam ‘femus’ non dicimus penitus. {{anchor+|345|[[Aeneis/Liber X#345|345.]]}} {{sc|Hic curibus hoc est ‘tunc’, et est ordo: tunc fidens primaevo corpore advenit Clausus Curibus, qui erat de Curibus, ut “Verres Romulia”: aut ‘fidens Curibus’, id est multitudine, ut “ecce Sabinorum prisco de sanguine magnum agmen agens Clausus”. {{anchor+|346|[[Aeneis/Liber X#346|346.]]}} {{sc|Rigida id est tenens eam, non vibrans et iaciens. {{anchor+|350|[[Aeneis/Liber X#350|350.]]}} {{sc|Boreae de gente suprema aut originem ducentes a Zetho et Calai, qui filii Boreae et Orithyiae nymphae fuerunt, ut ‘de gente’ de genere accipiamus: aut certe in hyperboreis montibus natos, unde est origo venti Boreae. ‘suprema’ autem pro ‘supremi Boreae’, si autem, ut quidam volunt, Boream principium generis accipiamus, erit ‘suprema’ dictum pro ‘summa’: quod si ventum intellegimus, ‘suprema’ ultima modo: sicut ‹enim› dictum est, initium flandi Boreas concipit ‹ab hyperboreis montibus›. ismara Thraciae civitas a monte Ismaro dicta. hic autem feminino ‘Ismara’, quia patriam dixit, ibi neutro “iuvat Ismara Baccho conserere”. {{anchor+|354|[[Aeneis/Liber X#354|354.]]}} {{sc|Expellere tendunt hoc est loco se invicem movere contendunt. {{anchor+|355|[[Aeneis/Liber X#355|355.]]}} {{sc|Limine decenter dictum, id est in litore. {{anchor+|356|[[Aeneis/Liber X#356|356.]]}} {{sc|Magno aethere id est aere in magno; nam venti in aethere non sunt, sed in aere: sic supra “atque aethera tranant cum sonitu” pro ‘aerem’, {{anchor+|359|[[Aeneis/Liber X#359|359.]]}} {{sc|Obnixa omnia contra mare mari, nubes nubibus, venti ventis. legitur et ‘obnixi’, ut referatur ad ventos. {{anchor+|361|[[Aeneis/Liber X#361|361.]]}} {{sc|Haeret pede pes pro ‘pedi’; nam antiptosis est. et est {{wl|Q6691|Homeri}} versiculus. {{anchor+|362|[[Aeneis/Liber X#362|362.]]}} {{sc|rotantia ut “Eleusinae matris volventia plaustra”: ‘rotantia’ ergo quae rotantur. {{anchor+|363|[[Aeneis/Liber X#363|363.]]}} {{sc|torrens non Tiberis, sed quicumque alius fluvius ad tempus crescens. {{anchor+|364|[[Aeneis/Liber X#364|364.]]}} {{sc|insvetos acies inferre pedestres quia saxis, quae torrens intulerat, inpediti Arcades, omissis equis pedestrem pugnam insueti inierant et a Latinis pellebantur. arcadas accusativus est pluralis, cuius ultima syllaba ideo brevis est, quia nominativus pluralis ‘es’ terminatur, ut ‘hi Arcades’, ut ‘delphines delphinas’, {{anchor+|365|[[Aeneis/Liber X#365|365.]]}} {{sc|Latio sequaci metonymia pro ‘Latinis’, ut alibi “invadunt urbem somno vinoque sepultam”. {{anchor+|366|[[Aeneis/Liber X#366|366.]]}} {{sc|Dimittere quando ‘quando’ siquidem. et est Romanae militiae: nam in locis inpeditis equos comitibus dabant et pedestri certamine confligebant. {{anchor+|369|[[Aeneis/Liber X#369|369.]]}} {{sc|Quo fugitis hoc amare dictum est. et iam preces sequuntur. per vos et fortia facta adiurat eos per ipsorum facta, quoniam non habet puer proprios titulos: nam est ei prima militia. {{anchor+|370|[[Aeneis/Liber X#370|370.]]}} {{sc|per ducis evandri melius ‘ducis’, quam si dixisset ‘regis’: hoc enim nomen exprimit ducentem in proelia: Sallustius “quo cupidius in ore ducis se quisque bonum et strenuum ostentantes” non dixit ‘proconsulis’, devictaque bella finita, exhausta: nam hostis vincitur, non bellum. {{anchor+|371|[[Aeneis/Liber X#371|371.]]}} {{sc|subit succedit, ut “cui deinde subibit”. lavdi ut solet, virtuti: potest et proprie intellegi. {{anchor+|372|[[Aeneis/Liber X#372|372.]]}} {{sc|Fidite ne pedibus dativus est ‘pedibus’: nam ‘fido tibi’ dicimus. {{anchor+|374|[[Aeneis/Liber X#374|374.]]}} {{sc|Hac vos et pallanta ducem patria alta reposcit hoc vult patria, ut per caedes hostium revertamur. {{anchor+|375|[[Aeneis/Liber X#375|375.]]}} {{sc|Numina nulla premunt argumentatur a facili, dicens, non contra deos, sed contra mortales bella tractamus. {{anchor+|377|[[Aeneis/Liber X#377|377.]]}} {{sc|Ecce maris quod est efficax, in fine posuit: nam dicit eos quo fugiant non habere, cum terra teneatur ab hostibus, mare autem pedibus transire non possint. castra vero ingredi turpissimum est: aut certe etiam hoc inpossibile, si ab hostibus obsidentur, ut quidam volunt, intellegentes ‘et rapit acer totam aciem in Teucros’ scilicet suam, quam ducebat, ceteris relictis. magna clavdit nos obice pontus periphrasis, id est mari claudimur. et modo usus habet, ut ‘hic obex’ dicamus, unde quidam ‘magno obice’ legunt. antiqui etiam ‘haec obex’ dicebant, secundum quod est ‘magna obice’, hinc est quod non nulli vitant generis dubietatem et legunt ‘magni’, scilicet ‘maris’, Caper tamen in libris dubii generis probat dici et ‘hic obex’ et ‘haec obex’, quod, ut diximus, hodie de usu recessit. {{anchor+|378|[[Aeneis/Liber X#378|378.]]}} {{sc|Troiam id est castra Troianorum. {{anchor+|379|[[Aeneis/Liber X#379|379.]]}} {{sc|densos prorumpit in hostes ut eos hortaretur exemplo. {{anchor+|380|[[Aeneis/Liber X#380|380.]]}} {{sc|Fatis iniquis exitum praeoccupavit futurum. {{anchor+|381|[[Aeneis/Liber X#381|381.]]}} {{sc|Magno pondere hoc est magni ponderis, ut “aere cavo clipeum” pro ‘aeris cavi’, {{anchor+|383|[[Aeneis/Liber X#383|383.]]}} {{sc|Receptat ideo frequentativo usus est, quia haerentem hastam ossibus avellere facile non poterat. et expressit moram quandam et molitionem extrahentis. ergo ‘receptat’ est frequenti concussione divellit. tale est et illud “clipeoque sinistram insertabam aptans”. {{anchor+|384|[[Aeneis/Liber X#384|384.]]}} {{sc|quem non super occupat ‘quem super’ Lagum, subauditur ‘stantem’, super occupat quem non desuper occupat: ideo autem ‘desuper’, quia Pallas ad evellendam hastam fuerat inclinatus. {{anchor+|385|[[Aeneis/Liber X#385|385.]]}} {{sc|Nam pallas ante rventem dum furit ordo est: nam eundem Pallas ante excipit, id est dolo interimit; ille enim incautus fuerat, furens propter crudelem mortem sodalis, unde et incautus fuerat. {{anchor+|387|[[Aeneis/Liber X#387|387.]]}} {{sc|Tumido in pulmone et naturaliter tumido, et quia furebat. ‘in pulmone’ autem ‘recondit’ archaismos est pro ‘in pulmonem’, {{anchor+|388|[[Aeneis/Liber X#388|388.]]}} {{sc|hinc sthenium petit pro ‘tunc’, loci adverbium pro temporis. rhoeti de gente vetusta anchemolum haec fabula in Latinis nusquam invenitur auctoribus. Avienus tamen, qui totum Livium iambis scripsit, hanc commemorat, dicens Graecam esse. Rhoetus ergo Marrubiorum rex fuerat in Italia, qui Anchemolo filio Casperiam superduxit novercam: hanc privignus stupravit. quo cognito cum eum pater persequeretur et ad poenam vocaret, fugiens ille se ad Turnum contulit: ad Daunum. merito ergo in bello Turni Dauni filio Anchemolus gratiam reddit. ‘gente’ autem ‘vetusta’ ideo, quia a Phorco, deo marino, originem ducere legitur. hoc totum Alexander Polyhistor tradit, quem Lucius Sulla civitate donavit. {{anchor+|390|[[Aeneis/Liber X#390|390.]]}} {{sc|vos etiam gemini ut supra “tu quoque flaventem prima lanugine malas”. {{anchor+|392|[[Aeneis/Liber X#392|392.]]}} {{sc|Svis etiam suis: Lucanus “et amissum fratrem lugentibus offert”. et est absolutum, suis omnibus, non suis parentibus tantum. {{anchor+|393|[[Aeneis/Liber X#393|393.]]}} {{sc|Discrimina differentias. {{anchor+|394|[[Aeneis/Liber X#394|394.]]}} {{sc|Thymbre pro ‘Thymber’, metri causa metaplasmum fecit: ipse enim superius ‘Thymber’ dixit. evandrius possessivum est modo, non patronymicon. {{anchor+|395|[[Aeneis/Liber X#395|395.]]}} {{sc|decisa svum mire ‘suum’, tamquam dominum, a quo fuerat separata. {{anchor+|396|[[Aeneis/Liber X#396|396.]]}} {{sc|Semianimesque micant digiti ferrumque retractant Ennii est, ut “oscitat in campis caput a cervice revulsum, semianimesque micant oculi lucemque requirunt”: quem versum ita ut fuit, transtulit ad suum carmen Varro Atacinus. {{anchor+|397|[[Aeneis/Liber X#397|397.]]}} {{sc|Tuentes modo videntes, alibi defendentes significat. {{anchor+|398|[[Aeneis/Liber X#398|398.]]}} {{sc|Dolor et pudor sic de Mezentio “aestuat ingens uno in corde pudor mixtoque insania luctu”. alii dolorem alicuius studii ardorem et promptam gloriae cupiditatem veterum more dictum volunt, ut Graeci πόνον appellant: Lucilius in quinto “nam omnibus unus dolor est captus labosque”. {{anchor+|399|[[Aeneis/Liber X#399|399.]]}} {{sc|Fugientem rhoetea praeter id est praeterfugientem. {{anchor+|400|[[Aeneis/Liber X#400|400.]]}} {{sc|tantumque morae fuit ilo subaudis: ad mortem Ili hoc spatium fuit tantum, et haec sola mora, quo minus Ilus periret. de cuius morte cum nihil dicat, intellegendum est. {{anchor+|402|[[Aeneis/Liber X#402|402.]]}} {{sc|intercipit quia intercipi aliena dicuntur. tevthra ab eo quod est ‘hic Teuthras huius Teuthrae’, quomodo ‘Aeneas Aeneae’, {{anchor+|403|[[Aeneis/Liber X#403|403.]]}} {{sc|Tyren ab eo quod est ‘hic Tyres’, {{anchor+|404|[[Aeneis/Liber X#404|404.]]}} {{sc|semianimis potest et ‘semianimis’ ab eo quod est ‘semianimus’ legi. {{anchor+|405|[[Aeneis/Liber X#405|405.]]}} {{sc|Optato id est ex voto: per aestatem enim venti frequenter optantur et quasi contingere videntur ex voto, quia †difficuli aestate validiores sunt. {{anchor+|406|[[Aeneis/Liber X#406|406.]]}} {{sc|dispersa ex diversis locis. {{anchor+|407|[[Aeneis/Liber X#407|407.]]}} {{sc|mediis absolute dixit. extenditur una sicut duces diversis locis commissa proelia continuaverant. {{anchor+|408|[[Aeneis/Liber X#408|408.]]}} {{sc|Acies vulcania ideo abusus est, quia comparatio ad bellum pertinet: nam de igne aciem dicere satis incongruum est: ergo ‘acies Vulcania’ vis ignis, quae late per campos effunditur. {{anchor+|409|[[Aeneis/Liber X#409|409.]]}} {{sc|ille sedens non quasi Pallas, pugnantibus suis, nihil agat, sed comparatur illius securitati huius voluntas. victor cui vota processerunt, voti compos, ἐπιτυχών . ovantes abusio est, non proprietas. {{anchor+|410|[[Aeneis/Liber X#410|410.]]}} {{sc|Coit omnis in unum id est conpellitur: unanimiter omnes fortiter faciunt. {{anchor+|411|[[Aeneis/Liber X#411|411.]]}} {{sc|Sed bellis acer ‘sed’ modo inceptiva particula est, ut in Sallustio saepius, sicut ‘at’ interdum: nam non est coniunctio ratiocinantis. {{anchor+|412|[[Aeneis/Liber X#412|412.]]}} {{sc|In sva colligit arma post scutum se clausit, alibi “et se collegit in arma”. {{anchor+|415|[[Aeneis/Liber X#415|415.]]}} {{sc|Elatam in ivgulum iugulo suo vulnus minantem. {{anchor+|417|[[Aeneis/Liber X#417|417.]]}} {{sc|Fata canens quasi divinus. alii ‘cavens’ legunt; secundum quod non statim et divinus: nam et ab aliis audita cavere potuerat. {{anchor+|418|[[Aeneis/Liber X#418|418.]]}} {{sc|Canentia lumina aut hypallage est pro ‘ipse canens’: aut physicam rem dixit; dicuntur enim pupillae mortis tempore albescere. {{anchor+|419|[[Aeneis/Liber X#419|419.]]}} {{sc|Iniecere manum parcae traxerunt debitum sibi. et sermone usus est iuris: nam manus iniectio dicitur quotiens, nulla iudicis auctoritate expectata, rem nobis debitam vindicamus. telisque sacrarunt evandri multis experimentis ostenditur Vergilium subtiliter et aliud agentem ritum vetustissimorum sacrorum referre. hic ergo cum dicit ‘telisque sacrarunt Euandri’ docet, quidquid destinatum fuerit diis, id sacrum appellari. perveniri autem ad deos non posse, nisi libera ab onere corporis fuerit anima: quod nisi morte fieri non potest. oportune ergo his sacratum Halesum loquitur, cum inminebat interitus. {{anchor+|421|[[Aeneis/Liber X#421|421.]]}} {{sc|Da nunc thybri pater vicinum invocat numen, circa cuius ripas bella tractantur: sic supra “tu dea, tu praesens nostro succurre labori”. {{anchor+|422|[[Aeneis/Liber X#422|422.]]}} {{sc|duri aut fortis, aut asperi et crudelis in hostes. {{anchor+|423|[[Aeneis/Liber X#423|423.]]}} {{sc|Tua quercus in tuis ripis creata. sane superius de speciebus stativi augurii dictum est, in quibus capillorem esse diximus, quod hoc loco tangit. capillor autem dicitur cum auspicato arbor capitur et consecratur Iovi Fulguri: dicit enim his versibus ‘da nunc, Thybri pater, ferro, quod missile libro, fortunam’ et reliqua, ‘haec arma exuviasque viri tua quercus habebit’: hic ergo cum arborem nominat, videtur veteris ritus inducere mentionem. {{anchor+|424|[[Aeneis/Liber X#424|424.]]}} {{sc|Avdiit modo exaudiit et ad effectum deduxit, paulo post tantum audiit, ut “audiit Alcides iuvenem”. dum texit dum spoliat; nam tempus praesens est, non praeteritum ab eo quod est ‘tego’: sic Plautus “ego hunc hominem hodie texam pallio”. et ‘tegit’ ‘te’ primam syllabam corripit, ut tantum positione longa sit. {{anchor+|425|[[Aeneis/Liber X#425|425.]]}} {{sc|inermum et ‘inermem’ dicimus et ‘inermum’, {{anchor+|426|[[Aeneis/Liber X#426|426.]]}} {{sc|At non caede viri tanta perterrita sinit agmina subaudis ‘esse’, {{anchor+|427|[[Aeneis/Liber X#427|427.]]}} {{sc|primus abantem ideo ‘primus’, quia comites eius exemplum secuti sunt; nam infert ‘sternitur Arcadiae proles sternuntur Etrusci’ et ‘agmina concurrunt ducibusque et viribus aequis’, {{anchor+|428|[[Aeneis/Liber X#428|428.]]}} {{sc|oppositum obstantem, fortiter pugnantem. et quidam dubium volunt, utrum ‘pugnae oppositum’, an ‘nodum pugnae’, quod est melius. nodumque moramque bene addidit ‘moram’, ne ‘nodum’ aliud acciperemus: nam ‘nodus’ proprie est densa peditum multitudo, sicut ‘turma’ equitum, ut lectum est in disciplina militari. ‘nodum’ ergo pro difficultate accipe, quae vix possit resolvi. {{anchor+|430|[[Aeneis/Liber X#430|430.]]}} {{sc|Grais inperdita corpora teucri quos Graeci perdere nequiverunt. Teucros autem accipimus quos secum duxit Aeneas; nam ait “quorum de numero qui sese in bella sequantur praestantes virtute legit”. aliter non procedit: nam paulo post erupturi sunt qui obsidentur in castris. ‘inperdita’ autem quis ante hunc? {{anchor+|432|[[Aeneis/Liber X#432|432.]]}} {{sc|Extremi addensent acies Lucanus “quantum pede prima relato constringit gyros acies”. ‘denseo’ autem secundae coniugationis est. nec turba moveri tela manvsque sinit Lucanus “gladiosque suos conpressa timebat”. quidam sane ‘turbam’ multitudinem accipiunt; nam plurali numero ‘turbas’ perturbationes dixerunt et strepitus: unde et Terentium “turbas lampadas” propter strepitum volunt dixisse, cum parcus senex ‹nec]2 puerperam per publicum duci suadeat nec strepitum per turbas adhiberi. {{anchor+|438|[[Aeneis/Liber X#438|438.]]}} {{sc|Maiore sub hoste sub hostilitate: nam sub diversis hostibus pereunt. {{anchor+|439|[[Aeneis/Liber X#439|439.]]}} {{sc|monet succedere lavso expositio talis est: monitus a sorore continuo secat agmen, atque ut vidit socios. {{anchor+|442|[[Aeneis/Liber X#442|442.]]}} {{sc|feror pro ‘ferri debeo’, id est ire debeo. {{anchor+|443|[[Aeneis/Liber X#443|443.]]}} {{sc|cuperem ipse parens spectator adesset aspere et amare dictum: multa enim mala graviora videntur si ante oculos nostros eveniant, quam si audiantur. tale est et in secundo de Polite “qui nati coram me cernere letum fecisti”: non enim obicit Pyrrho, quod occiderit, quia hoc ius belli exigebat, sed quare vidente patre: et his similia, ut “inpositique rogis iuvenes ante ora parentum” et “an fratris miseri letum ut crudele videres?” et “vidi oculos ante ipse meos” et “victum tendere palmas Ausonii videre”. {{anchor+|444|[[Aeneis/Liber X#444|444.]]}} {{sc|Aequore ivsso pro ‘ipsi iussi’, et est usurpatum participium: nam ‘iubeor’ non dicimus, unde potest venire ‘iussus’, sic ergo hic participium usurpavit, ut Horatius verbum, dicens “haec ego procurare et idoneus imperor et non invitus”. ergo satis licenter dictum est, adeo ut huic loco {{wl|Q722683|Probus}} [hic corruptum] alogum adposuerit. {{anchor+|445|[[Aeneis/Liber X#445|445.]]}} {{sc|Tum deinde. {{anchor+|446|[[Aeneis/Liber X#446|446.]]}} {{sc|stupet in turno id est in Turnum intuens. {{anchor+|447|[[Aeneis/Liber X#447|447.]]}} {{sc|omnia quae omnia? an circa Turni arma et corpus? {{anchor+|448|[[Aeneis/Liber X#448|448.]]}} {{sc|Tyranni regis superbi. {{anchor+|449|[[Aeneis/Liber X#449|449.]]}} {{sc|Aut spoliis ego iam raptis lavdabor opimis aut leto insigni dilemma argumentum, quod est ab utraque parte firmissimum et concludit adversarium. spoliis opimis quae dux duci detrahit, ut diximus supra, sunt spolia opima. {{anchor+|450|[[Aeneis/Liber X#450|450.]]}} {{sc|sorti pater aequus utrique est ‘sorti’ pro ‘casui’ et ‘fortunae’, aequus hoc est aequo animo feret, si cecidero: quia dixerat Turnus ‘cuperem ipse parens spectator adesset’, {{anchor+|452|[[Aeneis/Liber X#452|452.]]}} {{sc|Frigidus arcadibus coit in praecordia sanguis praesagio mortis futurae. {{anchor+|453|[[Aeneis/Liber X#453|453.]]}} {{sc|pedes apparat ire ne videatur pugnae iniquitate vicisse. {{anchor+|454|[[Aeneis/Liber X#454|454.]]}} {{sc|Specula cum vidit ab alta hoc ad currus altitudinem spectat, leo ad Turni violentiam atque feritatem. et est ordo: utque leo advolat, talis est Turni imago venientis. {{anchor+|457|[[Aeneis/Liber X#457|457.]]}} {{sc|Contigvum postquam vidit eum venisse intra iactum teli, scilicet ut posset feriri. {{anchor+|458|[[Aeneis/Liber X#458|458.]]}} {{sc|Ire prior pallas subaudis ‘voluit’, alii ‘ire’ pro ‘it’ legunt, ut sit infinitivus pro indicativo. si qua si quo modo. fors fortuna. et dictum est propter illud “audentes fortuna iuvat”. avsum num pro ‘audentem’ ? {{anchor+|460|[[Aeneis/Liber X#460|460.]]}} {{sc|per patris hospitium deest ‘mei’, {{anchor+|461|[[Aeneis/Liber X#461|461.]]}} {{sc|Te precor alcide supra contra inferiorem hostem fluminis imploravit auxilium: nunc contra hostem maiorem viribus deum invocat virtute praestantem. {{anchor+|462|[[Aeneis/Liber X#462|462.]]}} {{sc|Cernat semineci ad illud quod ait Turnus ‘cuperem ipse parens spectator adesset’ hic dicit ‘ipse suum cernat interitum’, {{anchor+|463|[[Aeneis/Liber X#463|463.]]}} {{sc|Victoremque ferant morientia lumina turni Donatus dicit ‘meminerint’, sed melius est ‘sustineant’, quasi pondus et poenam: nec enim meminisse possunt oculi. {{anchor+|465|[[Aeneis/Liber X#465|465.]]}} {{sc|Lacrimasque effundit inanes hic ostendit eventum futurum. {{anchor+|467|[[Aeneis/Liber X#467|467.]]}} {{sc|Stat sva cuique dies sectis philosophorum poetae pro qualitate negotiorum semper utuntur, nec se umquam ad unam alligant nisi quorum hoc propositum est, ut fecit Lucretius, qui Epicureos tantum secutus est. scimus autem inter se sectas esse contrarias: unde fit ut in uno poeta aliqua contraria inveniamus, non ex ipsius vitio, sed ex varietate sectarum. illud namque quod ait in quarto “sed misera ante diem”, Epicureorum est, qui casibus cuncta concedunt: nunc quod dicit ‘stat sua cuique dies’, stoicorum est, qui dicunt fatorum statuta servari. sane prudenter fecit ut fluxam et vagam opinionem Epicureorum daret homini, id est sibi, — nam illud ex persona poetae dictum — hanc autem validam daret Iovi: nam stoici et nimiae virtutis sunt et cultores deorum. ‘stat’ autem fixa est. ‘dies’ vero tempus vitae; nam feminino usus est genere: cum enim masculino utimur, re vera diem significamus. sane prudenter negaturus a causa coepit, quia qui rogat, dum suspensus expectatione est, potest audire causam, cur sibi postea negatum sit; ceterum si statim neges, non admittit excusationem: ideo negaturus Iuppiter sic coepit. breve tempus vitae quia quandoque finitur: ipse paulo post “Rhaebe diu, res si qua diu mortalibus ulla est, viximus”, item Cicero “quid est enim hoc ipsum diu, in quo est aliquid extremum?” {{anchor+|468|[[Aeneis/Liber X#468|468.]]}} {{sc|Omnibus est magna consolatio, quae ostendit non esse dolenda communia. quis enim indignetur, contingere eum quod omnium est? sed famam extendere factis contra illud quod occurrebat, vitanda esse ardua, si communis omnibus mors esset, vita brevis, dicit ideo amandas esse virtutes, ut vitae brevitas fama et gloriae meritis possit augeri. {{anchor+|469|[[Aeneis/Liber X#469|469.]]}} {{sc|Opus officium. {{anchor+|470|[[Aeneis/Liber X#470|470.]]}} {{sc|Gnati deum ut Achilles Thetidis, Memnon Aurorae, Ascalaphus Martis. {{anchor+|471|[[Aeneis/Liber X#471|471.]]}} {{sc|Sarpedon secundum Vergilii declinationem, ut “nothum Sarpedonis alti”, paenultima habebit accentum in nominativo; secundum Homerum, qui et Sarpedontos et Sarpedonos facit, et ultima et paenultima syllaba habet accentum. etiam sva turnum multi ‘et iam’ legunt, ut sit ‘ecce’, et pertinet ad consolationem si cito periturus est ille qui vincit. {{anchor+|472|[[Aeneis/Liber X#472|472.]]}} {{sc|Metas fines, ut “his ego nec metas rerum nec tempora pono”. pervenit bene ad exprimendum celerem mortis adventum praeterito usus est tempore. {{anchor+|473|[[Aeneis/Liber X#473|473.]]}} {{sc|Rutvlorum reicit arvis respiciendo fecit partem feliciorem, ut “aspice nos hoc tantum”: quicquid enim Iuppiter videt, admodum iuvat. reicit ‘re’ naturaliter brevis est et eam pro longa posuit: sic alibi “reice, ne maculis infuscet vellera pullis”: quod licet possit excusari, quia cum facit ‘reieci’, ‘i’ inter duas vocales posita, producit superiorem, ut dicamus longam eam esse spe, quia per declinationem longa futura est: tamen quia in hac re argumentum magis est quam ratio, dicamus ectasin factam, quae poetis plerumque conceditur. {{anchor+|475|[[Aeneis/Liber X#475|475.]]}} {{sc|Fulgentem diripit ensem ne iacto telo inermis esset. {{anchor+|477|[[Aeneis/Liber X#477|477.]]}} {{sc|Viam molita hoc est cum difficultate quaesivit: per quod et soliditas clipei, et minus firmus hastae iactus ostenditur. {{anchor+|478|[[Aeneis/Liber X#478|478.]]}} {{sc|strinxit tactu modico praeteriit: ita enim ab antiquis dicebatur: et est significatio levis vulneris. {{anchor+|479|[[Aeneis/Liber X#479|479.]]}} {{sc|ferro praefixum robur periphrasis hastae. {{anchor+|481|[[Aeneis/Liber X#481|481.]]}} {{sc|Nunc mage sit legitur et ‘nunc magis est’, unus tamen sensus est. sed si ‘mage’ legamus, propter metrum dictum est pro ‘magis’, sicut etiam ‘pote’ pro ‘potis’: Persius “qui pote? vis dicam? nugaris, cum tibi, calve”: quod adeo in usum venit, ut etiam in prosa inveniatur: Cicero in frumentaria “mage condemnatum hominem in iudicium adducere non posse”. penetrabile pro ‘penetrale’ dicitur: nam quod penetrat ‘penetrale’ dicitur, quod autem penetratur ‘penetrabile’, {{anchor+|482|[[Aeneis/Liber X#482|482.]]}} {{sc|tot ferri terga non dicit quot terga, sed multa. {{anchor+|483|[[Aeneis/Liber X#483|483.]]}} {{sc|cum pellis quidam ‘pellis’ humiliter dictum accipiunt. {{anchor+|484|[[Aeneis/Liber X#484|484.]]}} {{sc|Cuspis ingens ita accipiendum est, ne incongruum sit, de puero si dixeris ‘ingens pectus’, sane cuspidem abusive pro hastae mucrone posuit. {{anchor+|485|[[Aeneis/Liber X#485|485.]]}} {{sc|Et pectus perforat hic subdistinguendum, ut ‘ingens’, sicut diximus, ad superiora possit referri. {{anchor+|487|[[Aeneis/Liber X#487|487.]]}} {{sc|Animusque sequvntur ‘animus’ pro anima: nam animus consilii est, anima vitae. quidam secundum Epicureos animam per totum corpus divisam esse volunt, et exinde posse fieri ut quis amputata parte corporis vivat: animum vero esse τὸ ἡγεμονικὸν animae, sine quo vivere non possumus: ergo secundum sectam sibi notam poetam locutum. {{anchor+|488|[[Aeneis/Liber X#488|488.]]}} {{sc|sonitum super arma dedere {{wl|Q6691|Homeri}} est ἀράβησε δὲ τεύχε’ ἐπ’ αὐτῷ . {{anchor+|491|[[Aeneis/Liber X#491|491.]]}} {{sc|Referte evandro potest et hic distingui, potest et supra ‘referte’, ut sit ‘Euandro remitto qualem meruit filium’, {{anchor+|493|[[Aeneis/Liber X#493|493.]]}} {{sc|quidquid pro ‘quodcumque’: Plautus in Bacchidibus “quidquid est nomen sibi” (Bac. 25). solamen hvmandi est solacium dolentis scilicet patris: quia hoc solacium est viventium, humare defunctos. {{anchor+|494|[[Aeneis/Liber X#494|494.]]}} {{sc|Stabunt constabunt. hoc ergo dicit: non illi parvo, non parvo periculo, constabunt Aeneae hospitia. et est proverbialis sensus. {{anchor+|496|[[Aeneis/Liber X#496|496.]]}} {{sc|Baltei potest et synaeresis esse ‘baltei’, potest et hypermetrus versus; nam sequens a vocali inchoat. balteus autem a numero singulari masculini est tantum generis: Iuvenalis “balteus et tunicae et cristae”: in numero vero plurali et neutri: idem Iuvenalis “quotiens rumoribus ulciscuntur baltea”. {{anchor+|497|[[Aeneis/Liber X#497|497.]]}} {{sc|Inpressumque nefas insculptum Danaidum nefas. Donatus tamen ‘inpressum’ dicit coactum, quod a patre conpulsae sunt facere. sane fabula talis est. Aegyptus et Danaus fratres fuere. sed cum inter eos contentio de Memphidis imperio fuisset, multis saepe †aduotus contumeliis Danaus fratri Aegypto cessit imperio et relicta ‹patria› ad Peloponnesum perrexit. cuius cives ibi rex factus a suo nomine Danaos appellavit. quod cum Aegyptum momordisset, veritus, ne Danaus de filiabus per generos et nepotes auxilia conquireret, fraude concepta, filiis suis quinquaginta fratris filias in matrimonium postulavit. quas Danaus, dolorem exilii retinens, mox promisit. sed cum factae essent nuptiae, sponsae omnes sponsos suos, monente patre Danao, nuptiali nocte necaverunt: sola Hypermestra servato Lynceo fugam dedit, qui post adeptus patruum Danaum interemit. hae Danaides apud inferos hanc poenam habuisse dicuntur, ut in dolium pertusum aquam mittant. nefas declinatione caret. sub nocte pro ‘in nocte’, {{anchor+|499|[[Aeneis/Liber X#499|499.]]}} {{sc|Clonus evrytides laus ab artifice, ut “mira quem fecerat arte Lycaon”, item “divini opus Alcimedontis”. caelaverat auro non auro caelaverat, sed in auro. {{anchor+|500|[[Aeneis/Liber X#500|500.]]}} {{sc|ovat iactat, gloriatur. et est ordo, quo spolio potitus ovat gaudetque. {{anchor+|501|[[Aeneis/Liber X#501|501.]]}} {{sc|Nescia mens hominum hoc ad Turnum pertinet: quia propter hunc periturus est balteum, quem nunc se sustulisse laetatur. {{anchor+|502|[[Aeneis/Liber X#502|502.]]}} {{sc|servare modum num quia ‘nescia’, ideo ‘nec servare modum’ ? sublata elata. {{anchor+|503|[[Aeneis/Liber X#503|503.]]}} {{sc|Magno cum optaverit emptum ‘magno emptum’, scilicet pretio: sci et alibi “et magno mercentur Atridae”. et est sensus talis: erit tempus quo Turnus optabit quovis pretio redimere, ne ipse Pallantem occidisse videatur. {{anchor+|505|[[Aeneis/Liber X#505|505.]]}} {{sc|Multo gemitu cum multo gemitu. multo gemitu lacrimis: minus est hic ‘cum’, {{anchor+|507|[[Aeneis/Liber X#507|507.]]}} {{sc|O dolor hos duos versus plerique a poeta dictos volunt, alii a sociis qui reportant cadaver. ‘dolor’ autem propter illud ‘haec te prima dies bello dedit, haec eadem aufert’, ‘decus’ propter illud ‘cum tamen ingentes Rutulorum linquis acervos’, {{anchor+|510|[[Aeneis/Liber X#510|510.]]}} {{sc|mali tanti de morte Pallantis scilicet, ut postea inferantur quae praeterea addit. certior auctor id est nuntius verus. {{anchor+|511|[[Aeneis/Liber X#511|511.]]}} {{sc|Tenvi discrimine leti modico mortis interstitio: per quod magna Pallantis virtus ostenditur, quo interempto omnis est in fugam conversus exercitus. {{anchor+|512|[[Aeneis/Liber X#512|512.]]}} {{sc|Versis fugatis. {{anchor+|513|[[Aeneis/Liber X#513|513.]]}} {{sc|latumque per agmen ‘latum limitem ardens agit per agmen’, id est facit: sic melius, quam si dicas ‘latum per agmen’, ergo sic intellegamus, aut per ordinem, aut per hypallagen; nam et supra sic ait “haec ego vasta dabo et lato te limite ducam”. {{anchor+|515|[[Aeneis/Liber X#515|515.]]}} {{sc|Pallas evander in ipsis omnia sunt oculis erat rectum: Pallas, Euander, mensae quas advena primas tunc adiit, dextraeque datae, in ipsis omnia sunt oculis. sed perite scissa est narratio, per quam animus Aeneae perturbatus exprimitur. {{anchor+|517|[[Aeneis/Liber X#517|517.]]}} {{sc|tunc adiit quidam ‘tunc’ pro ‘quondam’ accipiunt. {{anchor+|518|[[Aeneis/Liber X#518|518.]]}} {{sc|quattvor hic ivvenes emphasis virtutis quod multos, quod iuvenes, quod armatos, quod rapit: minus enim fuerat si dixisset ‘capit’: unde in XI. “vinxerat et post terga manus, quos mitteret umbris inferias”. {{anchor+|519|[[Aeneis/Liber X#519|519.]]}} {{sc|Inferias quos immolet umbris inferiae sunt sacra mortuorum, quod inferis solvuntur. sane mos erat in sepulchris virorum fortium captivos necari: quod postquam crudele visum est, placuit gladiatores ante sepulchra dimicare, qui a bustis bustuarii appellati sunt. {{anchor+|520|[[Aeneis/Liber X#520|520.]]}} {{sc|Captivo sanguine pro ‘captivorum’, ut “captivi pendent currus”, item “captivaque vestis congeritur”: et est, ut diximus, speciosus ornatus. {{anchor+|521|[[Aeneis/Liber X#521|521.]]}} {{sc|Mago dativus est, ut supra “Ilo namque procul”. contenderat adversum iecerat. {{anchor+|522|[[Aeneis/Liber X#522|522.]]}} {{sc|ille astu ‘astu’ pro scientia bellica. subit subsidit. {{anchor+|524|[[Aeneis/Liber X#524|524.]]}} {{sc|Per patrios manes et spes surgentis ivli per eas personas rogat, propter quas precatur. et bene, ut in belli calore, breviter omnes locos ad impetrandam veniam conplectitur. {{anchor+|526|[[Aeneis/Liber X#526|526.]]}} {{sc|Penitus defossa talenta multi enim divitias suas obruebant: unde Horatius “quid iuvat inmensum te argenti pondus et auri furtim defossa timidum deponere terra?” sane melius ‘infossa’ diceret, quam ‘defossa’, ad quod est metri necessitate conpulsus: nam fugit dubiam syllabam. et quidam volunt, tria genera argenti vel auri poetam conplexum, signatum, factum, infectum: signatum, quod in vasis et signis, ut ‘caelati argenti’; infectum quod in massis, ut ‘infectique mihi’, atqui talentum non ad numerum solet, sed ad pondus referri; nisi forte usum temporis sui heroicis temporibus poeta voluerit applicare. {{anchor+|528|[[Aeneis/Liber X#528|528.]]}} {{sc|Non hic victoria teucrum vertitur in meo scilicet interitu. Lucanus “non pondera rerum, nec momenta sumus”. {{anchor+|529|[[Aeneis/Liber X#529|529.]]}} {{sc|dabit discrimina ‘dabit’ aut conpensabit, aut faciet, ut “quas turbas dedit”. ‘discrimina’ autem differentiam circa eventum et victoriam. {{anchor+|532|[[Aeneis/Liber X#532|532.]]}} {{sc|Gnatis parce tuis ‘talenta parce’ per accusativum Plautine dictum, qui ait in Milite “parce vocem” (Mil. 1220). sane qui in Vergilium scripsit declamationes, de hoc loco hoc ait ex persona Aeneae: ‘in{{wl|Q722683|Probus}} es, qui aut regi dones, aut filios exheredes’, ‘parce’ autem est secundum antiquos ‘serva’, ut apud Lucilium et Ennium invenitur. quod autem dicit ‘gnatis parce tuis’, cum supra dixerit ‘gnatoque patrique’, non est contrarium: nam ‘liberos’ etiam unum dicimus filium, adeo ut Terentius etiam filiam ‘liberos’ dixerit, ut in Hecyra “qui illum dignum decreverunt, suos cui liberos committerent”, ubi pater de filio ad uxorem loquitur. ergo usurpavit, respiciens ad ‘liberos’, ut gnatos de uno diceret. commercia vicissitudines et ignoscendi facultatem; vel captivorum redemptionem. {{anchor+|533|[[Aeneis/Liber X#533|533.]]}} {{sc|iam tum pallante perempto pro ‘iam tum cum Pallantem peremit’, {{anchor+|534|[[Aeneis/Liber X#534|534.]]}} {{sc|hoc patris Anchisae manes idem sentire et patrem et filium dicit, quasi hoc commodum ad illos pertineat. {{anchor+|537|[[Aeneis/Liber X#537|537.]]}} {{sc|Nec procul haemonides hoc nomen licet possit esse patronymicon, quia in ‘des’ exit, ut dicamus Haemonis filius, tamen melius est ut id proprium esse dicamus, quia nusquam aliud nomen eius aut praemissum est aut secutum: ergo simile est patronymico, ut sit ‘Haemonides’ sicut Thucydides. {{anchor+|538|[[Aeneis/Liber X#538|538.]]}} {{sc|Infula fascia in modum diadematis, a qua vittae ab utraque parte dependent: quae plerumque lata est, plerumque tortilis de albo et cocco. {{anchor+|539|[[Aeneis/Liber X#539|539.]]}} {{sc|Insignibus armis Asper sic legit et utitur Sallustii exemplo, qui ait “equo atque armis insignibus”: {{wl|Q722683|Probus}} vero ‘insignibus albis’ dicit legendum, ut vestes albas accipiamus, quae sunt sacerdotibus congruae, sicut Statius de Amphiarao dicit. {{anchor+|540|[[Aeneis/Liber X#540|540.]]}} {{sc|agit campo insequitur per campum. {{anchor+|541|[[Aeneis/Liber X#541|541.]]}} {{sc|Immolat quasi victimam, ut ille consueverat: nam hoc verbo ad sacerdotis nomen adlusit. sane immolari proprie dicuntur hostiae, non cum caeduntur, sed cum accipiunt molam salsam: Cato in originibus ita ait “Lavini boves immolatos, prius quam caederentur profugisse in †siciliam”. ingentique umbra tegit aut magnitudine corporis sui, aut clipei obumbrat eius cadaver: aut ‘ingenti umbra’, id est morte tegit, ut “in aeternam clauduntur lumina noctem”: aut ‘ingenti umbra tegit’ secundum usum accipiendum, id est insultatione eum opprimit et adumbrat, ut superatos dicimus adumbratos: aut ‘ingenti umbra tegit’ †aut inferior tegat adversum hostes a fortiore quod institutum vivunt causa spoliorum detrahendorum: sequitur enim ‘arma Serestus lecta refert humeris’, serestus Serestos duos intellegamus, unum in castris et unum cum Aenea: nam Troiani nondum erupere de castris, ut intellegamus eum quem supra dixit. ergo duo sunt; nec mirum, cum et ipse dixerit, quod exemplo esse possit “Assaracique duo”. {{anchor+|542|[[Aeneis/Liber X#542|542.]]}} {{sc|Lecta refert proprie dixit: nam spolia quae aptantur tropaeis, legi dicuntur, id est eligi. tibi rex gradive ut “tibi, Phoebe, sacravit”. tropaeum declinatio latina est, unde paenultima habebit accentum; in numero vero plurali quia tropaea dicimus, sicut Graeci, nec aliquid inde mutilamus, erit in antepaenultima accentus, sicut apud Graecos. {{anchor+|543|[[Aeneis/Liber X#543|543.]]}} {{sc|Instavrant acies κατὰ τὸ σιωπώμενον ante fusas accipimus ex eo quod dixit ‘instaurant’, vulcani stirpe creatus notandum stirpem de patre dictam, cum semper de longa generis significatione dicatur. {{anchor+|544|[[Aeneis/Liber X#544|544.]]}} {{sc|veniens pro ‘qui venerat’, {{anchor+|545|[[Aeneis/Liber X#545|545.]]}} {{sc|Dardanides patronymicon a maioribus. anxyris ense sinistram quidam ex hoc volunt intellegi etiam Umbronem occisum: constat enim vere ab Aenea occisum, sicut ipse in catalogo ait “sed non Dardaniae medicari cuspidis ictum evaluit”. {{anchor+|546|[[Aeneis/Liber X#546|546.]]}} {{sc|deiecerat plusquamperfecto usus est ad exprimendam celeritatem, ut “suras incluserat auro”. {{anchor+|547|[[Aeneis/Liber X#547|547.]]}} {{sc|Dixerat ille aliquid proverbialiter dictum est, ac si diceret, non mirum sic occisum esse eum qui sibi plurimum adrogabat. Cornutus ut sordidum inprobat. {{anchor+|548|[[Aeneis/Liber X#548|548.]]}} {{sc|Caeloque animum fortasse ferebat forte se exaequaverat caelo, ut de Aenea Drances “quibus caelo te laudibus aequem”: aut ‘ferebat’ elevabat, quod solus esset maiore senectute victurus, debellatis omnibus, id est Aenea cum suis. {{anchor+|549|[[Aeneis/Liber X#549|549.]]}} {{sc|longos pro ‘multos’, {{anchor+|551|[[Aeneis/Liber X#551|551.]]}} {{sc|Silvicolae favno dryope quem nympha crearat Faunus hoc loco quidam rusticus intellegendus est, non deus, sicut supra Anxyr, quem legimus Iovem. alii Fauni filium, sed antequam Faunus in deorum numero reciperetur. non nulli etiam nympham non deam volunt, sed Graece sponsam dictam, vel quae recens nupta sit, ne incredibile sit ex duobus numinibus procreatum esse mortalem: quamquam haec numina secundum Aristotelem aliquando moriantur: nam et Eryx, Veneris et Neptuni filius, ab Hercule occisus est. {{anchor+|552|[[Aeneis/Liber X#552|552.]]}} {{sc|Ille reducta id est longa, ut “interea videt Aeneas in valle reducta”. et intellegimus protenta hasta Tarquiti arma esse inpedita. alii ‘reducta’ retro acta dicunt, quod non procedit. {{anchor+|553|[[Aeneis/Liber X#553|553.]]}} {{sc|inpedit non permisit usui esse ad protegendum Tarquitum. {{anchor+|555|[[Aeneis/Liber X#555|555.]]}} {{sc|deturbat terrae hoc est in terram. {{anchor+|556|[[Aeneis/Liber X#556|556.]]}} {{sc|super haec inimico pectore fatur quaeritur quid tantum iste commiserat, ut sic saeviret Aeneas? sed ubique de morte Pallantis obicitur dolor. {{anchor+|557|[[Aeneis/Liber X#557|557.]]}} {{sc|Istic nunc sarcasmos est, id est hostilis inrisio. ‘istic’ autem pro ‘hic’, non te optima mater utrum vere mater, an terra patria? {{anchor+|558|[[Aeneis/Liber X#558|558.]]}} {{sc|Patrio sepulchro aut etiam hinc apparet, Faunum hominem fuisse: aut, ut quidam volunt, potest hoc ad matrem referri, ut dicat Aeneas quod mater eum sepelire non possit in sui patris monumentis, id est in avi eius materni. {{anchor+|559|[[Aeneis/Liber X#559|559.]]}} {{sc|alitibus feris σαρκοφάγοις οἰωνοῖς : Plautus “avi me ferae similem faciam, ut praedicas” (Capt. 123). {{anchor+|560|[[Aeneis/Liber X#560|560.]]}} {{sc|Inpasti ita avidi, ut semper credantur inpasti, sicut de harpyiis dixit “et pallida semper ora fame”, quasi fame. {{anchor+|561|[[Aeneis/Liber X#561|561.]]}} {{sc|prima agmina qui agminis erant primi. {{anchor+|562|[[Aeneis/Liber X#562|562.]]}} {{sc|fortemque numam fuluvmque camertem fulvum ξανθόν . horum in catalogo meminit. {{anchor+|564|[[Aeneis/Liber X#564|564.]]}} {{sc|Avsonidum pro ‘Ausonidarum’, sicut ‘deum’ pro ‘deorum’: nam ‘Ausonidum’ a genere feminino venit ut ‘haec Ausonis’ et ‘hae Ausonides’, ‘Ausonidarum’ vero venit ab eo quod est ‘hic Ausonida huius Ausonidae’, tacitis regnavit amyclis inter Caietam et Terracinam oppidum constitutum est a Laconibus, qui comites Castoris et Pollucis fuerunt — cum Glauco, filio Minois, in Italiam venerunt et misti cum Ausonis — et ab Amyclis, provinciae Laconicae civitate, ei inditum nomen est. Lacones itaque isti cum secundum Pythagoream sectam a caede omnium animalium abstinerent — unde Iuvenalis “cunctis animalibus abstinuit qui tamquam homine” — et ex vicinis paludibus natas serpentes occidere nefas putarent, ab iisdem interempti sunt: unde Amyclas tacitas dicit, id est Pythagoreas: nam Pythagorica virtus est quinquennale silentium. Cicero propter nimiam modestiam perisse illos ait, dum a finitimis accipiunt iniurias et tacent eas. est et alia expositio: cum frequenter falso nuntiarentur hostes et inani terrore civitas quassaretur, lata lege cautum est ne quis umquam hostis nuntiaret adventum. postea cum vere hostis veniret, nullo nuntiante, ex inproviso civitas capta est: unde tacitae Amyclae dictae sunt, quod periere silentio. hinc est quod ait Lucilius “mihi necesse est loqui: nam scio Amyclas tacendo perisse”. vel ‘tacitis’ de quibus taceatur, id est ignobiles et non dignae aliqua opinione: vel hypallage est pro ‘ipse tacitus’, {{anchor+|565|[[Aeneis/Liber X#565|565.]]}} {{sc|Aegaeon qualis ipse est qui et Briareus dicitur, Caeli et Terrae filius. alii hunc ex Terra et Ponto natum dicunt, qui habuit Cottum et Gygen fratres. hic contra Titanas Iovi adfuisse dicitur, vel, ut quidam volunt, Saturno. ignem pectoribus arsisse Asper dicit, ignem hunc animae intellegendum calorem, venientem ex ferocia, ut sit ‘cum vim suae crudelitatis efflaret’, ut in georgicis “spirantem naribus ignem” de equo. alii ignem hunc fulminis volunt, ut sit dictum quemadmodum in primo “illum expirantem transfixo pectore flammas”. sane notandum ‘ignem arsisse’, cum igni alia res ardeat. {{anchor+|567|[[Aeneis/Liber X#567|567.]]}} {{sc|iovis cum fulmina contra quia dicitur flammam emisisse oribus suis contra Iovis fulmen. {{wl|Q6691|Homerus}} nihil dicit aliud, quam centum manus eum habuisse et auxilio eum Iovi adversus Neptunum, Iunonem et Minervam fuisse. et forte aut suum ignem, aut Iovis, acceptum spirasse pro eo, ut sit ‘contra’ non adversus Iovem, sed similiter, a pari, ut Terentius in Adelphis in capite comoediae “ille ut item contra me habeat facio sedulo”. {{anchor+|568|[[Aeneis/Liber X#568|568.]]}} {{sc|paribus id est inter se paribus. {{anchor+|569|[[Aeneis/Liber X#569|569.]]}} {{sc|Sic ut non unam manum putares: namque ad hoc pertinet comparatio, ut intellegamus, eum multitudinis vice dimicasse. desaevit autem hic valde saevit, alias saevire desinit. {{anchor+|570|[[Aeneis/Liber X#570|570.]]}} {{sc|Intepvit mucro nimia scilicet caede. {{anchor+|571|[[Aeneis/Liber X#571|571.]]}} {{sc|Quadriivges propter homoeoteleuton noluit dicere ‘quadriiugos’, et contulit se ad aliam declinationem: nam et ‘quadriiuges’ et ‘quadriiugos’ dicimus, sicut ‘inermis’ et ‘inermus’, ‘exanimis’ et ‘exanimus’, {{anchor+|572|[[Aeneis/Liber X#572|572.]]}} {{sc|Atque illi equi scilicet, nam ad superiora retulit: quod sciendum est esse vitiosum; interposuit enim ‘adversaque pectora’, longe gradientem longis gradibus incedentem: et est militaris incessus. aut e longinquo. {{anchor+|574|[[Aeneis/Liber X#574|574.]]}} {{sc|effunduntque ducem et hoc loco omisit occisum, ut supra “Dardanides contra furit”. {{anchor+|575|[[Aeneis/Liber X#575|575.]]}} {{sc|Biivgis erit nominativus ‘hic biiugus’: nam alias biiugibus faceret, si esset tertiae formae ab eo quod est ‘hic biiugis, huius biiugis’, {{anchor+|579|[[Aeneis/Liber X#579|579.]]}} {{sc|adversaque ingens hoc est adversus ipse cum hasta apparuit. et bene ‘ingens’ visus, cum adversa hasta minaretur. {{anchor+|581|[[Aeneis/Liber X#581|581.]]}} {{sc|Non diomedis equos nec currum cernis achillis duos obicit a quibus est victus Aeneas, nec tamen usquequaque: nam eorum impetus evitavit. {{anchor+|583|[[Aeneis/Liber X#583|583.]]}} {{sc|vesano hic poeta adfectionem suam accommodavit dicendo ‘vesano’, {{anchor+|585|[[Aeneis/Liber X#585|585.]]}} {{sc|Dicta parat potest legi et ‘dicta parat contra’, {{anchor+|586|[[Aeneis/Liber X#586|586.]]}} {{sc|Pronus pendens ‘pronus’ nomen est, nam et comparatur, ut ‘pronior’, si autem participium esset, fieret vitiosa elocutio sine interpositione coniunctionis. {{anchor+|587|[[Aeneis/Liber X#587|587.]]}} {{sc|admonvit praeterito praesenti. proiecto extento, ut “proiectaque saxa Pachyni”. proiecto] id est ante iacto. {{anchor+|592|[[Aeneis/Liber X#592|592.]]}} {{sc|Lucage nulla tuos currus fuga segnis equorum prodidit a. v. v. e. h. v. haec adlocutio contraria est superiori, hoc enim continet: obiecisti mihi quod sim et a Diomede et ab Achille conversus in fugam; te vero, o Lucage, nec equorum tarditas prodidit, quod mihi contigit cum a Diomede occisus est Pandarus qui in eodem curru dimicabat, nec aliqua umbra equi tui sunt territi, quod factum saepius in Homero legitur, sicut et paulo post Turnum agit imago bella deserere. potest tamen et ad illud referri quo tempore eum ab Achille nube cava Neptunus eripuit, ut in quinto commemoratur. potest et ad aliud referri, quod Niphaeus paulo ante ab equis suis proditus est. {{anchor+|594|[[Aeneis/Liber X#594|594.]]}} {{sc|Ipse rotis saliens sarcasmos est; nam per inrisionem dictum est, qui non morte deiectus es: ille enim vulneratus ceciderat. ‘rotis’ autem curru, a parte totum. {{anchor+|598|[[Aeneis/Liber X#598|598.]]}} {{sc|Sine permitte, relinque, patere, id est συγχώρησον . {{anchor+|601|[[Aeneis/Liber X#601|601.]]}} {{sc|Latebras animae pectus definitio est pectoris, id est in quo anima latet et continetur. {{anchor+|602|[[Aeneis/Liber X#602|602.]]}} {{sc|Edebat quasi ad spectaculum: unde et munerum editores vocantur. funera caedes, ut “quis funera fando explicet”. {{anchor+|603|[[Aeneis/Liber X#603|603.]]}} {{sc|torrentis aquae notandum quod ‘aquae’ addiderit, cum absolute ‘torrens’ dicatur. {{anchor+|604|[[Aeneis/Liber X#604|604.]]}} {{sc|more furens exposuit superiora epitheta. tandem erumpunt solutam obsidionem ostendit. {{anchor+|605|[[Aeneis/Liber X#605|605.]]}} {{sc|ascanius puer syllepsis. est ordo: Ascanius et iuventus; nam ‘obsessa’ et ad Ascanium pertinet. {{anchor+|608|[[Aeneis/Liber X#608|608.]]}} {{sc|Ut rebare ut arbitrabaris, verum est quod Troiani Veneris virtute nituntur. et dictum est per ironiam: nam superfluo quidam hanc orationem simpliciter dictam volunt, ut re vera dicat Iuppiter per se nihil posse Troianos. quod falsum est, adeo ut Iunonis oratio ad ironiam, non ad simplicia verba respondeat. nec te sententia fallit hoc per parenthesin dictum est. {{anchor+|609|[[Aeneis/Liber X#609|609.]]}} {{sc|Vivida id est fortis, ut “sed bello vivida virtus”. {{anchor+|611|[[Aeneis/Liber X#611|611.]]}} {{sc|Cui ivno summissa humilis. et quia intellexit obliqua Troianorum accusatione inpugnari suum pudorem, etiam ipsa respondet oblique. {{anchor+|612|[[Aeneis/Liber X#612|612.]]}} {{sc|Tristia vel quae tristem faciant: vel quae severa: Terentius “tristis veritas inest in vultu atque in verbis fides”, item contra Vergilius “furias amnemque severum”, id est tristem. {{anchor+|615|[[Aeneis/Liber X#615|615.]]}} {{sc|Quin ut non: nam confirmativa particula est. quidam hunc ordinem esse volunt: namque si mihi, quae quondam fuerat, vis in amore foret, non hoc mihi negares, quin possem pugnae subducere Turnum. alii hoc genus elocutionis accipiunt, ut per ea quae per parenthesin posita sunt, reliquo sensui occurratur, non his quae primo posita sunt: hic enim ad illud quod insertum est ‘non hoc mihi namque negares omnipotens’ ‘quin et pugnae subducere Turnum et Dauno possem incolumem servare parenti’, alioquin dempta hac parenthesi, non congruit primum cum postremo, si ita dicas ‘si mihi quae quondam fuerat quamque esse decebat, vis in amore ‹foret›, quin et pugnae abducere Turnum et Dauno incolumem possem servare parenti’: Plautus in Cistellaria “is servus, sed abhinc annos factum est XVI., cum conspicatus est primo crepusculo puellam exponi” (Cas. 39-41, non Cist.). {{anchor+|617|[[Aeneis/Liber X#617|617.]]}} {{sc|Nunc pereat teucrisque pio det sanguine poenas ductus est; nam non agit ut pereat, sed magis favet eius saluti: nam statim subicitur, cur indigne fiat ‘ille tamen nostra deducit origine nomen’, ut in secundo “iamdudum sumite poenas, hoc Ithacus velit et magno mercentur Atridae”. quod autem dicit ‘pio sanguine’, Aeneae eum latenter exaequat, qui ubique inducitur cultor deorum. {{anchor+|618|[[Aeneis/Liber X#618|618.]]}} {{sc|Ille tamen quamquam moriturus est, tamen a diis originem ducit. nostra divina, id est aut Iovis, aut Iunonis, aut omnium deorum. {{anchor+|619|[[Aeneis/Liber X#619|619.]]}} {{sc|Quartus pater abavus: nec est contrarium illud, quod ait supra “cui Pilumnus avus”: potuit enim fieri ut et avus eius et abavus a Pilumno Pilumni nominarentur. ergo per patris appellationem ostendit cognationem. {{anchor+|621|[[Aeneis/Liber X#621|621.]]}} {{sc|rex aetherii breviter sic fatur ubique reges breviter loquentes ostendit “Iuppiter haec paucis” et “tum breviter Dido vultum demissa profatur”. {{anchor+|622|[[Aeneis/Liber X#622|622.]]}} {{sc|Si mora praesentis leti ex Iovis concessione quali arte egerit Iuno, cognoscitur, scilicet ut Turnus posset evadere. caduco morituro. {{anchor+|623|[[Aeneis/Liber X#623|623.]]}} {{sc|Ponere facere, vel, ut quidam volunt, constituere et decernere: alii ‘ponere’ pro ‘dare’, ut “haec pro virginitate reponit?” sane ‘ponere’ facere, sicut Lucilius Homerum secutus, qui ait ἄλγε’ ἔθηκε id est fecit. alii ‘ponere’ putare, ut solet dici ‘pone me hoc fecisse’, {{anchor+|625|[[Aeneis/Liber X#625|625.]]}} {{sc|Hactenus indulsisse vacat id est sufficit. ingenti arte locutus est: nam dicendo ‘vacat’ ostendit, supra hoc breve spatium ulterius bonam stellarum inradiationem Turni fata differre non posse: unde non ait ‘indulsisse libet’, sed ‘vacat’, ac si diceret: iam undique in mortem truditur Turnus, hoc tantum vacat spatium, id est intervallum temporis, quasi hoc spatium, hic locus est ut parumper differatur. hinc est quod et supra ait “metasque dati pervenit ad aevi”. {{anchor+|626|[[Aeneis/Liber X#626|626.]]}} {{sc|Venia vlla beneficium, quod te speras mereri. et duas habet significationes: quod petitur, ut hic, et quod conceditur, ut “si qua est victis venia hostibus, oro”. {{anchor+|627|[[Aeneis/Liber X#627|627.]]}} {{sc|mutarive deest ‘posse’, an mutatum iri? {{anchor+|628|[[Aeneis/Liber X#628|628.]]}} {{sc|Quae voce gravaris quae negas fato; vox enim Iovis fatum est: Statius “et vocem fata secuntur”. hoc autem dicit: utinam quae negas voce, id est fato, mente praestares. nam si Iovis vox fatum est, potest aliud fando fati ordinem commutare. ‘gravaris’ autem negas, graviter fers. et hac elocutione non nisi per accusativum utimur, ut si dicas ‘gravor adventum tuum’, id est graviter fero, gravor praesentiam tuam: nam et ipse sic dixit ‘quae gravaris’, aliter non dicimus in hac significatione. similiter etiam accusativo casu utimur, cum volumus absolutam facere elocutionem et per gerundi modum aliquid dicere, ut ‘petendum mihi est equum, codicem, byrrum’ — hinc Vergilius “aut pacem Troiano ab rege petendum”, sic Sallustius “castra sine vulnere introitum” — nam si dixeris ‘petendus est codex’, iam non per gerundi modum agis, sed participialiter loqueris. {{anchor+|629|[[Aeneis/Liber X#629|629.]]}} {{sc|Rata firma, perpetua. {{anchor+|631|[[Aeneis/Liber X#631|631.]]}} {{sc|Veri vana feror id est sum veritatis ignara. {{anchor+|632|[[Aeneis/Liber X#632|632.]]}} {{sc|orsa pro dictis et fatis. {{anchor+|634|[[Aeneis/Liber X#634|634.]]}} {{sc|Nimbo succincta id est nubibus, quia praemisit ‘agens hiemem’: quod nisi esset, splendorem acciperemus, qui est circa corpus deorum. {{anchor+|636|[[Aeneis/Liber X#636|636.]]}} {{sc|tum dea potest sensu integro ‘dea’ detrahi. nube cava erit nominativus ‘haec nubes’; nam ‘nubs’ non dicimus, quod ait Livius Andronicus, qui primus edidit fabulam [Latinam] apud nos. {{anchor+|638|[[Aeneis/Liber X#638|638.]]}} {{sc|Ivbasque propter equinam caudam, quae esse solebat in galeis, ut “cristaque hirsutus equina”. {{anchor+|639|[[Aeneis/Liber X#639|639.]]}} {{sc|Divini adsimulat capitis hoc ex persona poetae dictum est de Aenea, intuentis futura: nam post mortem in numerum referetur deorum. inania nec a membris, nec a mente venientia. {{anchor+|641|[[Aeneis/Liber X#641|641.]]}} {{sc|Obita morte sumpta, suscepta et conpleta: obiri enim supremus dies dicitur. {{anchor+|642|[[Aeneis/Liber X#642|642.]]}} {{sc|aut quae sopitos d. s. s. ‘quae somnia’ pro ‘qualia insomnia’, quae per somnum videmus. {{anchor+|643|[[Aeneis/Liber X#643|643.]]}} {{sc|Exultat ‘exultare’ est gaudere, et per se plenum est: nam ‘insultare’ est irridere inimicos. et dicimus ‘insulto tibi’, licet Sallustius dixerit “multos ab adulescentia bonos insultaverat”: quamvis possit illic alia esse significatio, id est in multos bonos insultaverat, hoc est impetum fecerat. {{anchor+|644|[[Aeneis/Liber X#644|644.]]}} {{sc|Inritatque virum telis ideo hac arte agit Iuno et imagine decipit Turnum, quia si ei ex aperto fugam suaderet, more viri fortis ille fugae praeponeret mortem, cum praesertim ipse in sequentibus dicat “usque adeone mori miserum est?” {{anchor+|648|[[Aeneis/Liber X#648|648.]]}} {{sc|Turbidus elatus adrogantia, tumens. {{anchor+|649|[[Aeneis/Liber X#649|649.]]}} {{sc|pactos nunc passivum, ut ‘pacta puella’, {{anchor+|650|[[Aeneis/Liber X#650|650.]]}} {{sc|Tellus quaesita per undas sic alibi “en agros et quam bello, Troiane, petisti Hesperiam metire iacens”. {{anchor+|651|[[Aeneis/Liber X#651|651.]]}} {{sc|Vociferans sequitur sequens clamabat, non ante dixit et sic est secutus. {{anchor+|652|[[Aeneis/Liber X#652|652.]]}} {{sc|Nec ferre videt sva gavdia ventos proverbium est ‘venti ferunt gaudia’, id est laetatur incassum: sic supra “sed aurae omnia discerpunt”, item “partem mente dedit, partem volucres dispersit in auras”. {{anchor+|653|[[Aeneis/Liber X#653|653.]]}} {{sc|Forte ratis descriptio per parecbasin facta, non enim a superioribus pendet, sed ante dictis adiungitur, ut “insula Sicanium iuxta latus”. has autem descriptiones esse aptas et raras convenit, sicut etiam Horatius docet in arte poetica, dicens “purpureus late qui splendeat unus et alter adsuitur pannus”: sunt enim ornatui. crepidine saxi crepido est abrupti saxi altitudo. crepidines etiam templorum dici ipsos suggestus, in quibus aedes sunt conlocatae: et crepidines viarum, id est ipsae eminentiae dextrae sinistraeque. sane hoc loco antiptosis facta est propter metrum: ‘coniuncta’ ergo ‘crepidine’ pro ‘crepidini’, sicut “haeret pede pes” pro ‘pedi’, est autem ablativus pro dativo. {{anchor+|655|[[Aeneis/Liber X#655|655.]]}} {{sc|Osinius ipse est quem supra Massicum dixit. ergo, ut diximus, [si] Osinius proprium est, Massicus appellativum: licet possit fieri ut duo nomina unius sint, ut Numa Pompilius, Alexander Magnus, Numanus Romulus. alii volunt non eundem esse Massicum, quem Osinium; nam duas civitates supra commemorat, Clusium et Cosam: et tradunt potuisse fieri ut hic Osinius rex quidem unius de memoratis fuerit civitatibus, sed sub imperio Massici egerit: nam et Rhamnetem et Romulum, quos in ducum ordinem non numeravit, reges fuisse dixit. alii hunc postea κατὰ τὸ σιωπώμενον volunt venisse, quia in catalogo eius non meminit. clusinis oris Tusciae civitate. {{anchor+|658|[[Aeneis/Liber X#658|658.]]}} {{sc|Transilit hoc sermone festinantis celeritas indicatur. {{anchor+|659|[[Aeneis/Liber X#659|659.]]}} {{sc|vix proram asyndeton: sic enim melius. rvmpit satvrnia funem debuit dici ‘cum rumpit Saturnia funem’, ut “vix e conspectu Siculae telluris, cum Iuno aeternum servans”. ideo autem ‘rumpit’, ne deprehenso dolo Turnus ad bellum rediret. {{anchor+|660|[[Aeneis/Liber X#660|660.]]}} {{sc|revoluta per aequora navem hypallage est pro ‘revolutam navem’, {{anchor+|661|[[Aeneis/Liber X#661|661.]]}} {{sc|Illum autem Aeneas absentem in proelia poscit sic melius, quam sicut non nulli volunt — Urbanus namque sic legit — ‘ille autem Aenean absentem in proelia poscit’, ut ‘obvia multa virum dat corpora morti’ de nautis in navi inventis intellegamus. quod non procedit; nam absens dicitur qui recedit: quod nunc Turno congruit, non Aeneae qui interest proeliis. ‘ille autem Aenean’ legunt, †quo si ita est quia Aeneas ‘multa virum demittit corpora morti’, {{anchor+|665|[[Aeneis/Liber X#665|665.]]}} {{sc|Medio ad medium. turbo vis venti. {{anchor+|666|[[Aeneis/Liber X#666|666.]]}} {{sc|Ignarus rerum id est artis per quam evaserat: hoc est nesciens hoc pro salute sua factum, ideoque et ‘ingratus’, nam et queritur. {{anchor+|668|[[Aeneis/Liber X#668|668.]]}} {{sc|Omnipotens genitor duo antonomasiva pro uno proprio, ut “Tritonia Pallas”. tanton pro ‘tantone’, et constat mutilatas partes orationis accentum in eodem loco habere, in quo etiam integrae habuerunt: nam moria, id est minores particulae, ut ‘que, ne, ve, ce’, quotiens iunguntur aliis partibus, ante se accentum faciunt, qualislibet sit syllaba quae praecedit, sive brevis sive longa, ut ‘musaque, huiusve, illucce, tantone’, adduce, deduce: et haec mutilata similiter proferuntur, scilicet sub eodem accentu. {{anchor+|670|[[Aeneis/Liber X#670|670.]]}} {{sc|quo feror? unde abii? bene variavit adverbia et pronomina. quemve reducit?? ‘quem’ qualem, ut “hunc ego te Euryale aspicio?” et quasi nescius sui est in tanta rerum permutatione. {{anchor+|671|[[Aeneis/Liber X#671|671.]]}} {{sc|Lavrentisne iterum m. quasi deliberatio est. {{anchor+|672|[[Aeneis/Liber X#672|672.]]}} {{sc|Quid manus illa virum?? syllepsis per genus: nam a manu, id est multitudine, ad viros, a feminino ad masculinum, transitum fecit. ergo figuratum et per genus et per numerum. est autem mira defectio, id est quid dicunt? {{anchor+|673|[[Aeneis/Liber X#673|673.]]}} {{sc|quosve nefas Asper ‘quosne’ legit et adnotavit ‘ne’ pro ‘ve’, quasi expletiva particula. {{anchor+|674|[[Aeneis/Liber X#674|674.]]}} {{sc|Palantes video intellegimus eum non longe a terra fuisse: nam quod ait supra ‘medio fert aequore’, ut diximus, ‘ad medium’ accipiendum est. aut quia medium dicitur omne quod est inter finem et initium, ut “interea medium Aeneas iam classe tenebat”. gemitumque cadentum accipio hinc apparet de Aenea dictum ‘obvia multa virum demittit corpora morti’, {{anchor+|675|[[Aeneis/Liber X#675|675.]]}} {{sc|Ima terra dolet sibi etiam infelicium vota sublata: siquidem in mari constitutus optare sibi hiatum non potest terrae. imam autem terram prudenter dixit, quae sustinet et continet maria. {{anchor+|676|[[Aeneis/Liber X#676|676.]]}} {{sc|Miserescite venti pro petentis qualitate nonnumquam etiam mors videtur esse miseratio, ut hoc loco, item supra “figite me, si qua est pietas”. ‘miserescite’ autem quis ante hunc? ab eo quod est ‘miseresco’ et ‘miserescimus’, {{anchor+|677|[[Aeneis/Liber X#677|677.]]}} {{sc|turnus adoro id est iuxta veteres, qui ‘adorare’ adloqui dicebant: nam ideo et adorea laus bellica, quod omnes eum cum gratulatione adloquebantur, qui in bello fortiter fecit. adoro ‘ad’ vacat, et est metri causa additum. {{anchor+|678|[[Aeneis/Liber X#678|678.]]}} {{sc|Syrtis ubi harenosa sunt loca syrtes vocantur: ergo ‘inmittite me ad saeva vada syrtium’ aut ad harenosa loca, aut re vera ad syrtes, id est ad mundi extrema, quo me nec fama comitetur, id est ubi me nemo sciat desertorem esse. {{anchor+|681|[[Aeneis/Liber X#681|681.]]}} {{sc|Mucrone indvat aut καταχρηστικῶς dixit ‘induat’ pro ‘feriat’: aut hypallage est pro ‘mucronem suo induat corpore’, si enim ‘induere’ est vestire, non mucrone corpus induitur, sed induitur mucro corpore, id est tegitur et vestitur. {{anchor+|682|[[Aeneis/Liber X#682|682.]]}} {{sc|Crudum crudelem, cruentum. exigat aviditas mori cupientis ostenditur. {{anchor+|686|[[Aeneis/Liber X#686|686.]]}} {{sc|Animi miserata pro ‘animo miserata’: nam figurate locutus est, sicut “o praestans animi iuvenis” pro ‘animo’, id est illa re. {{anchor+|688|[[Aeneis/Liber X#688|688.]]}} {{sc|Ad urbem Ardeam. et ideo sic longe, ne ex propinquo statim rediret, et ut eum adfectus retineret parentis. {{anchor+|689|[[Aeneis/Liber X#689|689.]]}} {{sc|At iovis interea monitis novimus sacrilegum esse Mezentium, novimus quoque Iovem etiam adhortatum esse alios deos, ut a bello desisterent, et dixisse “rex Iuppiter omnibus idem”. quomodo ergo procedit ‘at Iovis interea monitis’ ? dicimus primum, Iovem iustitiae favere, non partibus: quod si est, iure Mezentium in Turni locum facit venire, ut iustum proelium inveniatur, ne una penitus sit pars a ducibus destituta. quod autem dicitur, sacrilegum Iuppiter admonere non debuit, non admonet, ut vincat, sed ut possit perire. illud etiam frustra quaeritur, quemadmodum numini sacrilegus obtemperare potuerit, cum Mezentium non aperte Iuppiter moneat, sed ei iniciat tale desiderium: unde est “dine hunc ardorem mentibus addunt, Euryale? an sua cuique deus fit dira cupido?” monitis ab eo quod est ‘haec monita’ hic venit dativus; nam et ‘hos monitus’ dicimus, ut Persius “hos pueris monitus patres infundere lippos”. sed a quarta declinatione nec singulari dativo utimur nec plurali: nam unum nomen est de his, quae licet duplicem habeant declinationem, tamen aliquibus eorum casibus propter asperitatem non utimur, ut ‘laurui lauribus’, cum et ‘huius laurus’ et ‘ab hac lauru’ dicamus. {{anchor+|691|[[Aeneis/Liber X#691|691.]]}} {{sc|Concurrunt Tyrrhenae acies quae specialiter odio Mezentii in bellum ruebant. {{anchor+|692|[[Aeneis/Liber X#692|692.]]}} {{sc|uni odiisque bene repetitur ‘uni’, ut ostendat conspirationem Etruscorum olim Mezentio incumbere. {{anchor+|693|[[Aeneis/Liber X#693|693.]]}} {{sc|Prodit in aequor extenditur: hinc Iuvenalis “quae pelago occurrunt medio longeque relinquunt Italiam”. {{anchor+|694|[[Aeneis/Liber X#694|694.]]}} {{sc|Ponto contra pelagus: nam dativus est. {{anchor+|695|[[Aeneis/Liber X#695|695.]]}} {{sc|vim cunctam id est violentiam, impetum. caelique marisque sicut Mezentius odiorum et telorum totius exercitus. {{anchor+|697|[[Aeneis/Liber X#697|697.]]}} {{sc|Fugacem velocem modo, vel fugientem. {{anchor+|698|[[Aeneis/Liber X#698|698.]]}} {{sc|Latagum occupat os pro ‘Latagi os occupat’, et est Graeca figura, in Homero frequens, ut si dicas ἔκρουσεν Ἀχιλλέα τὸν πόδα , id est Achillem percussit pedem pro percussit Achillis pedem. {{anchor+|699|[[Aeneis/Liber X#699|699.]]}} {{sc|Poplite palmum ea parte, qua plurimum poterat. {{anchor+|700|[[Aeneis/Liber X#700|700.]]}} {{sc|segnem sinit qui vulneratus nihil iam efficere potuit. {{anchor+|701|[[Aeneis/Liber X#701|701.]]}} {{sc|Donat habere Graeca figura, ut “argenti magnum dat ferre talentum”. {{anchor+|703|[[Aeneis/Liber X#703|703.]]}} {{sc|theano mater Mimantis. {{anchor+|705|[[Aeneis/Liber X#705|705.]]}} {{sc|Cisseis Hecuba filia Cissei secundum Euripidem, nam secundum alios Dymantis est. quod autem ait ‘face praegnas’, haec ratio est, quia antequam pareret, facem se peperisse vidit in somnis. parin creat plus est, quam si diceret ‘face praegnas †incendit paret’, urbe paterna occubat subaudis ‘Paris’: quod ut non diceret, metri est necessitate conpulsus: nam deest ‘qui’, ut sit ‘qui urbe paterna’, {{anchor+|706|[[Aeneis/Liber X#706|706.]]}} {{sc|Ignarum lavrens habet ora mimanta scilicet casus sui; vera tamen est lectio ‘ignarum’, id est ignoratum, qui nesciretur: et est supina significatio, sicut in quarto “liquitque volatile ferrum nescius” pro ‘qui nesciebatur’, alii hypallagen volunt esse, ut sit ‘Mimas in Laurenti ora ignota iacet’, {{anchor+|707|[[Aeneis/Liber X#707|707.]]}} {{sc|ac velut ille antiqui ‘ille’ vel magnitudini vel nobilitati adsignabant, ut “multum ille et terris” et “Poenorum qualis in arvis saucius ille gravi”. {{anchor+|708|[[Aeneis/Liber X#708|708.]]}} {{sc|Actus coactus in retia. {{anchor+|709|[[Aeneis/Liber X#709|709.]]}} {{sc|Defendit texit, ut “hic mihi dum teneras defendo a frigore myrtos”. vesulus mons Liguriae est iuxta Alpes. Liguria autem cohaeret Tusciae, de qua fuerat Mezentius: unde satis est congrua comparatio. sane de hoc Vesulo quidam duo flumina, Rhodanum et Padum, nasci dicunt, quorum unus, id est Rhodanus, in Tyrrhenum mare, alter, id est Padus, in Adriaticum fluit. multosque pro ‘multosve’: non enim vicina est palus Laurentia monti Vesulo, ut possit unus idemque aper intellegi. sane lavrentia pro ‘Laurens’: nam vera et recta derivatio haec est. {{anchor+|710|[[Aeneis/Liber X#710|710.]]}} {{sc|Pastus pro ‘pastum’, nam supra ait ‘quem’: ergo antiptosis est. {{anchor+|711|[[Aeneis/Liber X#711|711.]]}} {{sc|Inhorrvit armos id est armis inhorruit: aut certe in armos horruit et erexit saetas. {{anchor+|712|[[Aeneis/Liber X#712|712.]]}} {{sc|irasci deest ‘est’, {{anchor+|713|[[Aeneis/Liber X#713|713.]]}} {{sc|Tutis clamoribus praeter periculum: id est ipsi tuti. {{anchor+|714|[[Aeneis/Liber X#714|714.]]}} {{sc|Ivstae irae quibus quasi odium est propter illud “mortua quin etiam iungebat corpora vivis componens manibusque manus atque oribus ora”. {{anchor+|717|[[Aeneis/Liber X#717|717.]]}} {{sc|Cunctatur disponit se per omnes partes. tergo scuto, ut “et venit adversi in tergum Sulmonis”. {{anchor+|719|[[Aeneis/Liber X#719|719.]]}} {{sc|Corythi de finibus Corythus est et civitas Tusciae, et mons, et rex, pater Dardani: unde nunc ad quodvis potest referri ‘de finibus Corythi’, {{anchor+|720|[[Aeneis/Liber X#720|720.]]}} {{sc|Graius homo oriundo quidem Graecus, sed qui nunc de Tuscia venisset ad bellum. {{anchor+|721|[[Aeneis/Liber X#721|721.]]}} {{sc|Miscentem perturbantem. {{anchor+|722|[[Aeneis/Liber X#722|722.]]}} {{sc|Purpureum pennis galeam significat purpureas cristas habentem; aut certe ‘purpureum pinnis’ pulchrum, bene galeatum, ut “purpurei cristis iuvenes”, id est pulchri. pactae conivgis hic ordo est: conciliata primo, dein conventa, dein pacta, dein sponsa. {{anchor+|724|[[Aeneis/Liber X#724|724.]]}} {{sc|Vaesana fames alibi “et malesuada Fames”. fugacem velocem. {{anchor+|725|[[Aeneis/Liber X#725|725.]]}} {{sc|Surgentem in cornva id est crescentem, cornibus eminentem. {{anchor+|726|[[Aeneis/Liber X#726|726.]]}} {{sc|Comasque arrexit naturale enim est, ut irati leones erigant iubas. {{anchor+|727|[[Aeneis/Liber X#727|727.]]}} {{sc|Lavit ab eo quod est ‘lavo lavis’: nam hoc verbum et primae est coniugationis et tertiae, a qua nunc ait ‘lavit’, item Horatius “lavit amne crines”, item alibi “neque dulci mala vino lavere”. ergo ‘lavitum’ et ‘lavit’, sicut Plautus in Pseudolo “easque lacrimis lavis” (Ps. 10), id est umectas. {{anchor+|731|[[Aeneis/Liber X#731|731.]]}} {{sc|Infracta aut valde fracta: aut re vera infracta. {{anchor+|732|[[Aeneis/Liber X#732|732.]]}} {{sc|Oroden istum Oroden, virum fortem, intellegimus in fugam necessitate esse conversum: nam ipse paulo post dicturus est ad hortandos socios ‘pars belli haud temnenda viri, iacet altus Orodes’, {{anchor+|733|[[Aeneis/Liber X#733|733.]]}} {{sc|nec iacta caecum unum sensum per duos extulit. ‘caecum vulnus’ autem, quod averso infigitur. {{anchor+|735|[[Aeneis/Liber X#735|735.]]}} {{sc|Furto insidiis. {{anchor+|736|[[Aeneis/Liber X#736|736.]]}} {{sc|pede nixus et hasta deest ‘ait’, {{anchor+|737|[[Aeneis/Liber X#737|737.]]}} {{sc|Havd temnenda viri Asper ‘viris’ legit, ut sit, aliis haud temnenda: alioqui ipse ait ‘fugientem haud est dignatus Orodem sternere’, altus magnus, ut “sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo”. {{anchor+|738|[[Aeneis/Liber X#738|738.]]}} {{sc|Paeana secuti paean proprie Apollinis laus est, sed abusive etiam aliorum dicitur; unde Pindarus opus suum, quod et hominum et deorum continet laudes, paeanas vocavit. quamvis quidam alium Paeana esse, alium Apollinem velint, sed vere ‘Paean’ Apollo. tamen paeana carmen esse victoriae Aeschylus docet, quod ideo Apollini dicatum est, quia malorum avertendorum potens est: unde et ab Homero ultricem inmittens pestilentiam inducitur. {{anchor+|740|[[Aeneis/Liber X#740|740.]]}} {{sc|Nec longum laetabere duo dixit: nec diu laetaberis, nec diu me indefenso. {{wl|Q6691|Homeri}} autem more morienti dedit scientiam futurorum. longum autem pro ‘longe’: nomen pro adverbio posuit. {{anchor+|742|[[Aeneis/Liber X#742|742.]]}} {{sc|Subridens per iracundiam ridens loquitur: unde et illud per inrisionem dictum accipitur ‘ast de me divum pater atque hominum rex viderit’, id est viderit utrum Mezentio possit nocere ille quem vos deorum et hominum creditis esse rectorem. {{anchor+|744|[[Aeneis/Liber X#744|744.]]}} {{sc|Eduxit corpore telum quo facilius posset perire: Lucanus “non eget ingestis, sed vulsis pectore telis”. {{anchor+|745|[[Aeneis/Liber X#745|745.]]}} {{sc|Dura quies blandae contraria: sic dictum est et ‘somnus ferreus’, {{anchor+|747|[[Aeneis/Liber X#747|747.]]}} {{sc|Caedicus alcathoum hoc loco est confusio in aliquibus nominibus: nam quis sit Troianus, quis sit Rutulus, ignoratur. {{anchor+|748|[[Aeneis/Liber X#748|748.]]}} {{sc|Rapo Rapon dicitur, sicut Tarchon; sed metri causa ‘n’ detraxit, ut possit synaliphe fieri, sicut supra “haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni tuta tenebant”. {{anchor+|750|[[Aeneis/Liber X#750|750.]]}} {{sc|Infrenis casu equi asperrimi, qui frenorum sperneret regimen. infrenos autem etiam homines dicimus, ut “hinc Numidae infreni cingunt”. dicimus autem et infrenus et infrenis, sicut inermus et inermis. {{anchor+|751|[[Aeneis/Liber X#751|751.]]}} {{sc|Processerat agis scilicet contra Messapum dimicaturus: quod nequivit efficere, nam a Valero ante quam ad Messapum perveniret, occisus est. {{anchor+|752|[[Aeneis/Liber X#752|752.]]}} {{sc|Havd expers non ignarus virtutis parentum. {{anchor+|754|[[Aeneis/Liber X#754|754.]]}} {{sc|Iaculo et longe fallente sagitta iactu longe fallentis sagittae: nam ἓν διὰ δυοῖν dixit, ut “hamis auroque trilicem”, item “molemque et montes insuper altos”. an ‘longe’ valde? {{anchor+|755|[[Aeneis/Liber X#755|755.]]}} {{sc|mavors fortuna bellica. {{anchor+|756|[[Aeneis/Liber X#756|756.]]}} {{sc|funera mortes. caedebant legitur et ‘cedebant’, id est terga vertebant, secundum quod ‘ruebant’ insequebantur significat. si autem ‘caedebant’, id est occidebant, ‘ruebant’ id est cadebant. {{anchor+|758|[[Aeneis/Liber X#758|758.]]}} {{sc|Iram miserantur inanem generaliter dicit omnem iram bellicam: ubi enim tam inanis iracundia est, quam in bello, ubi ut pereamus irascimur? aut quia nulla causa tam iusta est, ut propter eam bellum geri debeat: nam ideo ait ‘et tantos mortalibus esse labores’, an ‘inanem’ non iuste conceptam? sic “inanis fletus” Aristaei, ut qui scilicet tanti non fuerint, propter quos ille sic lamentaretur. {{anchor+|759|[[Aeneis/Liber X#759|759.]]}} {{sc|amborum pro ‘utrorumque’, {{anchor+|761|[[Aeneis/Liber X#761|761.]]}} {{sc|Pallida tisiphone non ipsa dea, sed effectus furiae, id est furialis ardor, hoc est insania. {{anchor+|763|[[Aeneis/Liber X#763|763.]]}} {{sc|Orion cum pedes incedit medii per maxima nerei stagna Orion, ut etiam in primo diximus, Oenopionis regis filius fuit, ei concessus a Iove, Mercurio Neptunoque, susceptis hospitio. hic venator inmensi corporis fuit, qui quodam tempore susceptus a rege Oenopione, cum vellet eius filiam vitiare, ille iratus opem Liberi patris, cuius erat filius, inploravit. is satyros misit, qui soporem infunderent Orioni et sic velut vinctum Oenopioni traderent arbitrio eius puniendum. tum ille Oenopion sopito ei oculos sustulit. caecus itaque Orion cum consuleret quemadmodum oculos posset recipere, responsum est ei, posse lumina restitui, si per pelagus ita contra orientem pergeret, ut loca luminum radiis solis semper offerret. quod ille efficere ita potuit: nam cum audisset strepitum cyclopum Iovi fulmina fabricantum, sono ad eos ductus, unum de his suis humeris superposuit et eo duce oraculi praecepta conplevit. non autem incongrue fingitur ire potuisse per medium pelagus, quasi filius pro parte Neptuni. haec autem comparatio pertinet ad solam corporis proceritatem. alii hunc Orionem tantae magnitudinis dicunt fuisse, ut nulla eum altitudo maris ingredientem potuerit morari, unde inter sidera receptus. sane ‘incedit’ pro ‘incessit’, praesens pro praeterito. per maxima autem nerei stagna epitheto elevavit tapinosin more suo. {{anchor+|766|[[Aeneis/Liber X#766|766.]]}} {{sc|referens pro ‘ferens’ more antiquo: nam ‘re’ abundat. {{anchor+|770|[[Aeneis/Liber X#770|770.]]}} {{sc|Inperterritus prima est conpositio, non secunda: nam hoc est ‘perterritus’ quod et ‘territus’, et tunc est vera conpositio, cum sermonis natura corrumpitur. sane ‘inperterritus’ quis ante hunc? {{anchor+|771|[[Aeneis/Liber X#771|771.]]}} {{sc|mole sva stat hoc est in sua mole, ut dicitur ‘in vestigio’, {{anchor+|772|[[Aeneis/Liber X#772|772.]]}} {{sc|Spatium emensus quantum satis hastae speciosa elocutio. {{anchor+|773|[[Aeneis/Liber X#773|773.]]}} {{sc|dextra mihi deus sic dictum est, ut “in manibus Mars ipse viri”, ut non alium sibi putet deum esse sacrilegus, quam dextram et fortitudinem. {{anchor+|774|[[Aeneis/Liber X#774|774.]]}} {{sc|Voveo consecro et dico. praedonis praedones sunt qui populandam alienam invadunt provinciam, ut alibi “perfidus alta petens abrepta virgine praedo”. {{anchor+|775|[[Aeneis/Liber X#775|775.]]}} {{sc|Tropaeum tropaeum dictum est ἀπὸ τοῦ τρέπεσθαι , id est ab hostium conversione: unde qui hostem fugasset, merebatur tropaeum, qui autem occidisset, triumphum, ἀπὸ τοῦ θριαμβεύειν , id est ab exultatione. sciendum sane Lauso propriam ideo nihil profuisse pietatem, quod in eum pater mente sacrilega munera transferebat deorum et ei occisorum spolia devovebat. {{anchor+|778|[[Aeneis/Liber X#778|778.]]}} {{sc|Antorem erit nominativus ‘hic Antores’, quomodo ‘Diores’: nam si ‘Antor’ fuerit nominativus singularis numeri, metri ratio non procedit: omnia enim Graeca nomina ‘or’ terminata, in obliquis casibus corripiuntur, ut ‘Hector Hectoris’, ‘Nestor Nestoris’, ‘Castor Castoris’, {{anchor+|779|[[Aeneis/Liber X#779|779.]]}} {{sc|missus ab argis profectus, ut “missus in imperium magnum”. {{anchor+|781|[[Aeneis/Liber X#781|781.]]}} {{sc|Alieno vulnere telo quod in Aenean fuerat destinatum. caelumque aspicit ut “alto quaesivit caelo lucem” item “hausit caelum mentemque recepit”: naturaliter enim morientes cupiunt satiari extremo lucis aspectu. {{anchor+|782|[[Aeneis/Liber X#782|782.]]}} {{sc|Dulces moriens reminiscitur argos inter physica signa moriturorum etiam hoc legitur, patriae aspectum desiderare perituros, ut “et Tyrios deserta quaerere terra”. an ex facti paenitentia? qui ad patriam redire contempserat. {{anchor+|784|[[Aeneis/Liber X#784|784.]]}} {{sc|Linea terga lino enim tegebantur scuta, ut posset inhaerere pictura. {{anchor+|785|[[Aeneis/Liber X#785|785.]]}} {{sc|intextum tavris opus pro tergis: Plautus “ubi vivos homines mortui incursant boves” (As. 35). imaque sedit ingvine hypallage est ‘ima hasta’ pro ‘in imo inguine’, {{anchor+|788|[[Aeneis/Liber X#788|788.]]}} {{sc|A femine ut etiam supra diximus, secundum Caprum erit nominativus ‘hoc femen’, licet nusquam lectum sit, ut etiam ipse commemorat. {{anchor+|790|[[Aeneis/Liber X#790|790.]]}} {{sc|Lacrimaeque per ora volutae non viri fortis, sed filii est considerata persona. {{anchor+|791|[[Aeneis/Liber X#791|791.]]}} {{sc|Optima facta alii legunt ‘optime’: est autem prosphonesis. hic in hoc loco, vel in hoc bello: nam adverbium est. {{anchor+|792|[[Aeneis/Liber X#792|792.]]}} {{sc|Si qua fidem tanto est operi l. v. ‘si qua’ pro ‘si’, ut “Anthea si quem”: aut pro ‘si quam fidem’, et quaeritur ‘si qua fides’ a praeterito, an de futuro dicat. ‘tanto’ autem ‘operi’ non de suis carminibus dicit — nec enim sibi adrogaret — sed ‘tanto operi’, id est pietati et virtuti tuae: nam hic est sensus: ego quidem facta tua, o Lause, et mortem ex pietate venientem non silebo, si tamen credet vetustas ex scelerato homine pium filium fuisse procreatum. {{anchor+|794|[[Aeneis/Liber X#794|794.]]}} {{sc|inutilis pro ‘vulnere debilitatus’, inque ligatus pro ‘inligatusque’: et est tmesis cum hysterologia. {{anchor+|795|[[Aeneis/Liber X#795|795.]]}} {{sc|Inimicum hastile cuiusdam quasi picturae pompa describitur. {{anchor+|797|[[Aeneis/Liber X#797|797.]]}} {{sc|Iamque adsurgentis dextrae ordo est: iamque subiit mucronem Aeneae dextrae adsurgentis et plagam ferentis. ‘subiit’ autem ‘mucronem’ iuxta usum praesentem accusativo iunxit, cum alibi antique dativo iunxerit, ut “muroque subibant”: quod suis locis plenius dictum est. {{anchor+|798|[[Aeneis/Liber X#798|798.]]}} {{sc|Morando sustinvit moram iniciendo eius impetum lusit. {{anchor+|800|[[Aeneis/Liber X#800|800.]]}} {{sc|Dum genitor nati parma p. a. de historia est: nam Scipio Africanus cum esset vix annorum decem et septem, patrem suum defendit in bello, nec cessit viginti et septem confossus vulneribus. {{anchor+|802|[[Aeneis/Liber X#802|802.]]}} {{sc|furit Aeneas dolore scilicet, quod sibi Mezentius esset ereptus. et est integrum: quamquam furit, tenet se tamen. {{anchor+|803|[[Aeneis/Liber X#803|803.]]}} {{sc|effusa si quando grandine praeteritum pro instanti posuit. {{anchor+|804|[[Aeneis/Liber X#804|804.]]}} {{sc|Praecipitant praecipitantur. {{anchor+|805|[[Aeneis/Liber X#805|805.]]}} {{sc|tuta latet arte quod scilicet se perite a tempestate defendunt. ‘tuta’ autem ‘arte’ quae tuetur. {{anchor+|806|[[Aeneis/Liber X#806|806.]]}} {{sc|alti fornice saxi concameratione, caverna. {{anchor+|807|[[Aeneis/Liber X#807|807.]]}} {{sc|Dum pluit hic distinguendum: nam si iunxeris ‘dum pluit in terris’, erit archaismos; debuit enim dicere ‘in terras’, tamen sciendum est hemistichium hoc Lucretii esse, quod ita ut invenit Vergilius ad suum transtulit carmen. in terris ut possint et viator et rusticus, quibus opera sunt in terris. {{anchor+|808|[[Aeneis/Liber X#808|808.]]}} {{sc|Exercere diem hypallage est pro ‘ipsi per diem exerceri’, {{anchor+|809|[[Aeneis/Liber X#809|809.]]}} {{sc|Nubem belli dum detonet bellantum impetum sustinet, donec deferveat. et bene translationem fecit a vicina conparatione. {{anchor+|812|[[Aeneis/Liber X#812|812.]]}} {{sc|Fallit te incautum pietas tua quod credis idcirco me pium tibi veniam posse concedere, quia et ipse pietatis intuitu dimicas pro patris salute. ‘tua’ autem ‘pietas’ prudenter est additum, quasi non a parente descendens. {{anchor+|815|[[Aeneis/Liber X#815|815.]]}} {{sc|Fila legunt proprium fuerat ‘rumpunt’; tamen ‘legunt’ aut colligunt est, aut transeunt, ut “litoraque Epiri legimus”. exigit ensem per medium et cetera. poetica descriptio est: nam re vera fieri non potuit, ut gladius et transiret per medium corpus iuvenis, et in corpore iuvenis absconderetur: nam ‘exigit’ est ‘ex eo agit trans corpus’, {{anchor+|817|[[Aeneis/Liber X#817|817.]]}} {{sc|Parmam id est levia arma, non clipeum. ‘minacis’ autem non Lausi; non enim ipse minatus fuerat. ergo ordo est ‘mucro minacis’, Aeneae scilicet. aut si ad Lausum referas ‘minacis’, num audacis et fortis? {{anchor+|819|[[Aeneis/Liber X#819|819.]]}} {{sc|implevitque sinum sanguis mire expressus est sinus tunicae sanguinem excipiens nec tramittens. vita per avras concessit maesta ad manes vita, id est anima. et abusive dictum est; nam ad inferos simulacrum pergit, non anima. {{anchor+|820|[[Aeneis/Liber X#820|820.]]}} {{sc|corpusque reliquit potuit sine hoc sensus esse. {{anchor+|825|[[Aeneis/Liber X#825|825.]]}} {{sc|Pro lavdibus istis quia et contra fortiorem et pro patris salute dimicare conatus est: ideo enim et pluraliter ‘laudibus’ dixit. alii ‘laudibus’ pro virtutibus, ut solet poeta, dictum tradunt. {{anchor+|826|[[Aeneis/Liber X#826|826.]]}} {{sc|Pius Aeneas tanta dabit indole dignum propter vitandam adrogantiam tertia persona usus est, ut “et quisquam numen Iunonis adoret?”. ‘indoles’ autem est proprie imago quaedam virtutis futurae. {{anchor+|827|[[Aeneis/Liber X#827|827.]]}} {{sc|Quibus laetatus habe tua moris enim fuerat ut cum his rebus homines sepelirentur quas dilexerant vivi. {{anchor+|828|[[Aeneis/Liber X#828|828.]]}} {{sc|Si qua est ea cura remitto aut more illo dixit quo solet sepultura ad ipsa cadavera non pertinere — licet umbris, sicut in sexto legimus, prosit — ut “si qua est ea gloria signant”, item de Pallante “vano maesti comitamur honore”: aut certe, si qua est ea cura Mezentio, id est patri sacrilego, qui superos inferosque contemnit. an de tota hac re dubitat? {{anchor+|830|[[Aeneis/Liber X#830|830.]]}} {{sc|Aeneae magni dextra cadis sic alibi “nomen tamen haud leve patrum manibus hoc referes, telo cecidisse Camillae”. {{anchor+|832|[[Aeneis/Liber X#832|832.]]}} {{sc|sanguine turpantem non ipsum turpantem, sed ut accidit, ita dixit. comptos de more capillos antiquo scilicet more, quo viri sicut mulieres componebant capillos: quod verum esse et statuae non nullae antiquorum docent, et personae quas in tragoedis videmus similes in utroque sexu, quantum ad ornatum pertinet capitis. {{anchor+|833|[[Aeneis/Liber X#833|833.]]}} {{sc|Interea dum haec geruntur. et omnino sic est apud poetas ‘interea’, sicut apud Sallustium ‘eodem tempore’, {{anchor+|834|[[Aeneis/Liber X#834|834.]]}} {{sc|Vulnera siccabat lymphis siccabat aqua. sed et nove et physice locutus est; nam cum aqua omnia infundantur, hic ait siccari vulnus aqua. et ratio vera est; fluxus enim sanguinis aquarum frigore continetur. levabat inclinatione recreabat. {{anchor+|835|[[Aeneis/Liber X#835|835.]]}} {{sc|adclinis quis ante hunc? procul modo ‘iuxta’ significat, ut “serta procul, tantum capiti delapsa, iacebant”. {{anchor+|836|[[Aeneis/Liber X#836|836.]]}} {{sc|Gravia arma quiescunt cur illa pendeant, haec in terra sint, docuit dicendo ‘gravia arma’: unde et ‘quiescunt’ dixit. bene ‘gravia’, ut et galeam arma, sed levia intellegamus. et talis est figura, sicut illa Sallustii “leonem atque alias feras”, ergo et leo fera est. ‘quiescunt’ autem quasi in terra posita, quoniam galea, quae pendebat, poterat et moveri. {{anchor+|838|[[Aeneis/Liber X#838|838.]]}} {{sc|Colla fovet sustinens se arboris trunco. fusus propexam in pectore barbam barbam in pectus infusam habens. archaismos autem est quod ait ‘in pectore’ pro ‘in pectus’, sicut alibi “mediis effusus in undis” pro ‘in medias undas’, ‘propexam’ autem quis ante hunc? {{anchor+|839|[[Aeneis/Liber X#839|839.]]}} {{sc|Multa pro ‘multum’, sicut “et pede terram crebra ferit” pro ‘crebro’, multumque remittit hoc pro ‘saepe’, {{anchor+|841|[[Aeneis/Liber X#841|841.]]}} {{sc|Super arma ferebant supra scutum, sicut supra “inpositum scuto referunt Pallanta frequentes”. {{anchor+|842|[[Aeneis/Liber X#842|842.]]}} {{sc|ingentem atque ingenti vulnere {{wl|Q6691|Homeri}} dictum κεῖτο μέγας μεγαλωστί . {{anchor+|845|[[Aeneis/Liber X#845|845.]]}} {{sc|Ad caelum tendit palmas increpans deos, quasi sacrilegus. et sciendum uno eodemque tempore non eum potuisse et inhaerere corpori et manus ad caelum levare, licet poeta ista coniunxerit. corpore inhaeret aut inhaeret Lauso suo corpore: aut certe hysterologia est, ut sit ‘haeret in corpore’: melius tamen est ut sit antiptosis pro ‘corpori’, ut “haeret pede pes” pro ‘pedi’, {{anchor+|848|[[Aeneis/Liber X#848|848.]]}} {{sc|Per vulnera servor aut re vera ‘per vulnera’, quia per totum eius corpus mucro transierat: aut invidiose ‘vulnera’ ait pro ‘vulnus’, sicut Terentius “non perpeti meretricum contumelias”, cum de Thaide loqueretur. {{anchor+|850|[[Aeneis/Liber X#850|850.]]}} {{sc|Nunc demum exilium infelix nunc alte vulnus adactum solacio enim viventis filii utrumque fuerat ante tolerabile. {{anchor+|851|[[Aeneis/Liber X#851|851.]]}} {{sc|Idem ego qui nunc causa tuae mortis fui, feci ut et exulis et sacrilegi filius esse dicereris. {{anchor+|852|[[Aeneis/Liber X#852|852.]]}} {{sc|Pulsus ob invidiam excusat, ne merito expulsus esse videatur. {{anchor+|854|[[Aeneis/Liber X#854|854.]]}} {{sc|Omnes per mortes per omnia mortis genera, nam una mors est: aut ‘per mortes omnes’, id est per diversa supplicia: aut quasi non una tantum morte dignus. {{anchor+|857|[[Aeneis/Liber X#857|857.]]}} {{sc|Vis alto vulnere tardat alti vulneris violentia. {{anchor+|858|[[Aeneis/Liber X#858|858.]]}} {{sc|havd deiectus non deiectus animo. {{anchor+|860|[[Aeneis/Liber X#860|860.]]}} {{sc|Adloquitur maerentem tristem. haec enim animalia secundum Homerum, cum sint tristia, indicant dominorum mortem futuram. et proprie ‘adloquitur’ dixit: est enim ‘adloqui’ consolari. {{anchor+|861|[[Aeneis/Liber X#861|861.]]}} {{sc|Rhaebe div res si qua div mortalibus vlla est hoc loco notant Vergilium critici, quod homini sacrilego dedit prudentem sententiam: quam rem ratio naturalis excusat. ea enim quae per naturam movent animos, in quamvis personam cadunt, illa vero tantum sunt prudentium, quae non nisi consilio et ratione deprehenduntur: unde et Terentius servis dat plerumque sententias prudentissimas quidem, sed quae se per naturam offerunt cunctis, ut “ne quid nimis”. {{anchor+|862|[[Aeneis/Liber X#862|862.]]}} {{sc|Spolia illa crventa arma Aeneae, Lausi cruore perfusa — inde intulit ‘et caput Aeneae’, per quod etiam spolia Aeneae intellegimus — nam Lauso nihil detraxerat; dixit enim ‘arma, quibus laetatus, habe tua’, si autem ‘cruenti’, intellexeris scilicet crudelis: sic enim convenit personae loquentis. {{anchor+|863|[[Aeneis/Liber X#863|863.]]}} {{sc|lavsique dolorum num ‘Lausi dolorum’ ut “lacrimas dilectae pelle Creusae”? {{anchor+|864|[[Aeneis/Liber X#864|864.]]}} {{sc|Aut aperit si nulla viam vis aut si nullam ostendit fortitudo rationem. ‘aperit’ autem praesens pro futuro. {{anchor+|865|[[Aeneis/Liber X#865|865.]]}} {{sc|Neque enim fortissime credo quod dignaberis habere dominos Teucros, scilicet ignavos: nam hoc intellegimus ex eo quod dixit equo ‘fortissime’, plerumque enim ex alterius personae vituperatione vel laude, quid de alia dicatur, agnoscimus, ut hoc loco Troianos vituperatos ex equi laude cognoscimus. item alibi e contra “et nunc ille Paris”, scilicet adulter: nam illo loco ex persona Paridis vituperatur Aeneas. {{anchor+|867|[[Aeneis/Liber X#867|867.]]}} {{sc|Exceptus tergo equo se praebente susceptus: quod fieri plerumque conspicimus. {{anchor+|868|[[Aeneis/Liber X#868|868.]]}} {{sc|Iaculis oneravit a. aviditas saevientis exprimitur, ut saepius. {{anchor+|869|[[Aeneis/Liber X#869|869.]]}} {{sc|aere caput fulgens quia supra “procul aerea ramis dependet galea”. {{anchor+|871|[[Aeneis/Liber X#871|871.]]}} {{sc|uno in corde pudor ‘uno’ autem pro eodem. tribus vero adfectibus conturbatum significat, pudore, ira, dolore, quae potentia sunt singula. {{anchor+|875|[[Aeneis/Liber X#875|875.]]}} {{sc|sic pater ille deum faciat bene in perniciem contemptoris deorum deos invocat. sic altus apollo aut venerabilis; aut quia in excelso loco consecratus est. {{anchor+|876|[[Aeneis/Liber X#876|876.]]}} {{sc|incipias deest ‘ut’, infesta hasta in vulnus parata, id est protenta. {{anchor+|879|[[Aeneis/Liber X#879|879.]]}} {{sc|Qua perdere posses deest ‘me’: nam hoc dicit, nisi extincto filio nulla se ratione potuisse superari. {{anchor+|880|[[Aeneis/Liber X#880|880.]]}} {{sc|Nec divum parcimus vlli hoc ideo, quia Aeneas invocaverat deos, ut ‘sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo’, {{anchor+|881|[[Aeneis/Liber X#881|881.]]}} {{sc|Desine scilicet mortem minari: quoniam libenter moriturus advenit. {{anchor+|883|[[Aeneis/Liber X#883|883.]]}} {{sc|inde alivd id est iacit telum. {{anchor+|884|[[Aeneis/Liber X#884|884.]]}} {{sc|Umbo scutum: nam a parte totum intellegimus. {{anchor+|885|[[Aeneis/Liber X#885|885.]]}} {{sc|ter circum enarravit quid esset ‘ingenti gyro’, laevos equitavit in orbes secundum artem militiae: nam eques stans facillime superatur a pedite. in laevam autem partem ideo circuibat, ut Aeneae dexteram partem circumveniret, quae utique nuda erat. {{anchor+|888|[[Aeneis/Liber X#888|888.]]}} {{sc|tot spicula taedet hic ostendit quid sit ‘figitque volatque’, {{anchor+|889|[[Aeneis/Liber X#889|889.]]}} {{sc|Pugna iniqua pedes contra equitem. {{anchor+|890|[[Aeneis/Liber X#890|890.]]}} {{sc|Multa movens utrum in ipsum, an in equum tela torqueret, quo vulnerato Mezentius carebat effugio. inter tempora id est in frontem. {{anchor+|891|[[Aeneis/Liber X#891|891.]]}} {{sc|Bellatoris equi per quem bellum geritur. aliter hominem dicimus bellatorem, qui bellum gerit. {{anchor+|894|[[Aeneis/Liber X#894|894.]]}} {{sc|Inplicat inpedit. cernvus cernuus equus dicitur qui cadit in faciem, quasi in eam partem cadens qua cernimus: unde et pueri quos in ludis videmus ea parte, qua cernunt, stantes, cernuli vocantur, ut etiam Varro in ludis theatralibus docet. {{anchor+|895|[[Aeneis/Liber X#895|895.]]}} {{sc|Clamore incendunt caelum implent. et abusive dixit. troesque hoc est Troiani gaudio. Latinique scilicet dolore. {{anchor+|896|[[Aeneis/Liber X#896|896.]]}} {{sc|advolat Aeneas multi haec nolunt distingui, quasi simul fiant. {{anchor+|899|[[Aeneis/Liber X#899|899.]]}} {{sc|Havsit caelum m. r. hoc est aerem: Lucretius “in hoc caelo, qui dicitur aer”. et hoc dicit: postquam respiravit et mentem recepit post perturbationem ex equi venientem ruina. {{anchor+|900|[[Aeneis/Liber X#900|900.]]}} {{sc|Hostis amare aspere. et hoc {{wl|Q6691|Homeri}} est de telo dictum, quod hic ad hominem transtulit: ille enim ait πικρὸν ὀιστόν . {{anchor+|901|[[Aeneis/Liber X#901|901.]]}} {{sc|Nullum in caede nefas mori viro forti nefas non est, nec ego sic ut vincerem veni, hoc est cum voluntate procumbo. ergo aut nihil acerbi in morte se passurum ait; aut nihil nefandum Aenean commissurum, si se volentem interfecerit, quia mori decreverit, si mortem filii non potuisset ulcisci. nec sic ad proelia veni hoc est ut vincerem, aut victus mortem deprecarer: ergo libenter occumbo. {{anchor+|902|[[Aeneis/Liber X#902|902.]]}} {{sc|Nec tecum meus haec pepigit mihi foedera lavsus hoc est non cum hoc pacto a te Lausus recessit, ut ego vitam requiram. ‘foedera’ autem ‘pepigit’ per translationem dixit, id est non sic pugnavit Lausus, ut ullum mihi vitae relinqueret desiderium. {{anchor+|903|[[Aeneis/Liber X#903|903.]]}} {{sc|Venia beneficium, ut “orantes veniam”. {{anchor+|904|[[Aeneis/Liber X#904|904.]]}} {{sc|acerba meorum quasi hoc de Aenea non senserit. {{anchor+|905|[[Aeneis/Liber X#905|905.]]}} {{sc|Hunc oro defende furorem inimicorum iram et post fata saevire cupientem. ‘defende’ autem est prohibe, ut “dum teneras defendo a frigore myrtos”. et bene petit ab Aenea sepulturam, quod scit eum ultro concedere, ut probavit in filio: petit autem non de eius pietate dubitans, sed timens iram suorum. {{anchor+|907|[[Aeneis/Liber X#907|907.]]}} {{sc|Havd inscius litotes figura: non enim dicit ‘non ignarus’, sed expectans omnibus votis, ut “munera nec sperno”, id est libenter accipio. in hac autem figura plus cogitatur, quam dicitur. {{anchor+|908|[[Aeneis/Liber X#908|908.]]}} {{sc|Undantique animam diffundit in arma crvore ordo est ‘in arma undanti cruore animam diffundit’, cuius sedem plerique sanguinem volunt esse. et sic est dictum hoc, ut “una eademque via sanguis animusque sequuntur”. {{Liber |Ante = Commentarius IX |AnteNomen = ../Liber IX |Post = Commentarius XI |PostNomen = ../Liber XI }} szflzddw7qsozrlfi5v8q1l0tpkf0gg 265178 265177 2026-05-10T10:25:27Z Saumache 27923 265178 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos [[Aeneis/Liber X|librum X]] commentarius |Editio=1884, Lipsiae; [[w:de:Georg Thilo|Georg Thilo]] |Fons=[https://archive.org/details/invergiliicarmin02servuoft/page/381/mode/1up?view=theater archive.org] (partim) }} {{Liber |Ante = Commentarius IX |AnteNomen = ../Liber IX |Post = Commentarius XI |PostNomen = ../Liber XI }} *[''Inclinatis litteris scripta sunt scholia quae, sine certis dominis, {{wl|Q3384616|Petrus Daniel Aurelianensis}} 1600 anno primum eddidit.'' *''Rotundis uncis inclusa est scriptura scholiarum Daniele additarum ex codice Parisino (1750) quam integram editor istius editionis, cum plerumque ei videretur emendanda, addidit.'' *''Quadratis uncis inclusa sunt illa quae videbantur Danieli ex eodem abicienda.''] {{regula}} {{anchor+|1|[[Aeneis/Liber X|1.]]}} {{sc|panditur interea domus omnipotentis olympi}} secundum poeticum morem hoc dicit ‘factus est dies’, quia poetae dicunt matutino tempore aperiri caelum, noctu vero claudi — unde est illud <[[Aeneis/Liber I#370|1.374]]> “ante diem clauso conponet Vesper Olympo” — nam et paulo post descripturus est noctem, ut <[[Aeneis/Liber X#215|215]]> “iamque dies caelo concesserat”, ut intellegamus alium diem esse consumptum, et nunc eum more solito noctis praetermisisse descriptionem. quamquam ‘panditur caelum’ etiam simpliciter possimus accipere, quovis tempore, scilicet ad numina convocanda: quod et melius est, quia ait ‘interea’, id est dum haec geruntur: nam ‘interea’ particula praeterita negotia coniungit futuris. ''{{sc|olympi}} caeli, quasi ololampi, ideo quia totum lucet.'' {{anchor+|2|[[Aeneis/Liber X#2|2.]]}} ''{{sc|divum pater}} pro ‘divorum’, sicut ‘Argivum’ ‘Danaum’ ‘Teucrum’, videtur accusativi singularis specie pro genetivo plurali usus.'' {{anchor+|3|[[Aeneis/Liber X#3|3.]]}} {{sc|sideream in sedem}} in astriferum circulum: non enim omnes circuli astriferi sunt, sed solus superior. ''aut ‘sideream’ lucidam dixit.'' {{sc|vnde ardvvs omnes}} ut ''alibi'' <[[Aeneis/Liber I#220|1.223]]> “et iam finis erat, cum Iuppiter aethere summo despiciens mare velivolum”. {{anchor+|4|[[Aeneis/Liber X#4|4.]]}} {{sc|castraque dardanidum spectat}} post generalitatem intulit speciem; consequens enim est, ut omnes terras videns, cernat etiam castra Troiana. ''non nulli sane ‘Dardanidum’ pro ‘Dardanidarum’ adserunt, ut sit genetivus generis masculini specie feminina.'' {{anchor+|5|[[Aeneis/Liber X#5|5.]]}} {{sc|bipatentibus}} physice dixit: nam caelum patet ab ortu et occasu. est autem sermo {{wl|Q47130|Ennianus}}, tractus ab ostiis, quae ex utraque parte aperiuntur: unde et modo ‘bipatentibus’ apertis intellegimus. ''{{sc|bipatentibus}}] quod intrantibus et exeuntibus pateant.'' {{anchor+|6|[[Aeneis/Liber X#6|6.]]}} {{sc|Caelicolae magni}} orationis istius intentio hoc agit, ut ab odiis Troianorum Iuno revocetur. {{sc|quianam}} cur, ''quare'': {{wl|Q47130|Ennianus}} sermo est “quianam legiones caedimus ferro”. {{anchor+|7|[[Aeneis/Liber X#7|7.]]}} {{sc|Versa retro}} mutata, ut <[[Aeneis/Liber I#235|1.237]]> “quae te genitor sententia vertit?” ''quidam ‘versa retro’ intellegunt, quod rursus ad discordias videntur redisse. alii ‘versa retro’ pro ‘inversum acta’, quasi quae prius rectum iter pergebat, derivata.'' {{sc|certatis}} aut contra vos, aut contra meam sententiam. {{anchor+|8|[[Aeneis/Liber X#8|8.]]}} {{sc|Abnveram bello Italiam concurrere teucris id est prohibueram Italiam contra Troianos bella suscipere. atqui dixit in primo “bellum ingens geret Italia”. quod ita solvitur: aut quia cum uno deo vel dea aliter loquitur — unde est in primo “hic tibi, fabor enim, quando haec te cura remordet” — , aliter vero cum omnibus diis utilitatis causa propter removendam eorum contentionem et dissensionem: aut certe quia ait in primo “ternaque transierint Rutulis hiberna subactis”. illic enim dixit Aenean in Italia contra Rutulos tantum esse pugnaturum, nunc autem omnis est Italia in bella commota Iunonis instinctu, quod et Allecto promisit, ut “finitimas in bella feram rumoribus urbes”, et Iuno pollicita est se magis esse facturam, ut “ego, siqua super fortuna laborum est, ipsa regam”. ‘abnueram’ autem prohibueram, ut contra ‘adnuit’ promittit et consentit significat. abnveram b. i. c. t.] quo modo ‘abnueram’, cum ipse in primo dixerit “bellum ingens geret Italia?” sed secundum sapientes quosdam alia est necessitas fati, alia voluntas deorum, vis nulla est: quod ipse manifestius in quinto ostendit his versibus “vel quae portenderet ira magna deum vel quae fatorum posceret ordo”: nam et in primo de ira Iunonis ait “acti fatis maria omnia circum”, et iterum in primo fatorum arcana se dixit moturum, non suam voluntatem ostensurum. sed ibi secreto filiae dicit, hic alter idem invidiose diis omnibus praesentibus videtur loqui propter removendam eorum dissensionem. {{anchor+|9|[[Aeneis/Liber X#9|9.]]}} {{sc|Quae contra vetitum discordia vetationem, prohibitionem meam. et sic dixit ‘vetitum’, ut ‘aequum’, unde est “et servantissimus aequi”. sane sub comminatione omnium deorum maxime solam tangit Iunonem, cuius odia insequebantur hoc etiam bello Troianos: quod etiam sequentes Iovis allocutiones manifestius indicant. {{anchor+|10|[[Aeneis/Liber X#10|10.]]}} {{sc|Ferrumque lacessere pro ‘ferro se lacessere’, ordo autem ‘quis metus suasit aut hos arma sequi ferrumque lacessere’; non est enim, ‘hos suasit’, ne fiat σολοικοειδές : quamvis inveniatur huius modi figura, ut “Iuturnam misero, fateor, succurrere fratri suasi”, et Ennius “quis te persuasit?” {{anchor+|11|[[Aeneis/Liber X#11|11.]]}} {{sc|Ne arcessite, tempus nolite bellorum tempora praeoccupare. et bene satis facit uxori cum prohibitione. significat autem bellum Punicum secundum, quo Hannibal ingressus Italiam cum plurimis locis vicerit, praecipue apud Cannas, vicum Apuliae, omnem populi Romani delevit exercitum. {{anchor+|12|[[Aeneis/Liber X#12|12.]]}} {{sc|Olim quandoque. {{anchor+|13|[[Aeneis/Liber X#13|13.]]}} {{sc|Alpes inmittet apertas emphasis est; non enim dixit ‘per Alpes inmittet exercitum; sed ‘ipsas Alpes’, quas patefecit non sibi tantum sed omnibus gentibus, quae secundum Catonem et Livium muri vice tuebantur Italiam: quas Hannibal post bella Hispaniae, quae XVII annis confecit, ante exustas aceto infuso rupit: Iuvenalis “et montem rupit aceto”. denique loca ipsa quae rupit, Poeninae Alpes vocantur. quamvis legatur a Poenina dea, quae ibi colitur, Alpes ipsas vocari. sane omnes altitudines montium licet a Gallis Alpes vocentur, proprie tamen iuga montium Gallicorum sunt. quas quinque viis Varro dicit transiri posse: una, quae est iuxta mare per Ligures; altera, qua Hannibal transiit; tertia, qua Pompeius ad Hispaniense bellum profectus est; quarta, qua Hasdrubal de Gallia in Italiam venit; quinta, quae quondam a Graecis possessa est, quae exinde Alpes Graiae appellantur. {{anchor+|14|[[Aeneis/Liber X#14|14.]]}} {{sc|res rapvisse] veteres laedere ‘res rapere’ dicebant, etiamsi rapinae nullum crimen existeret; similiter satis facere ‘res reddere’ dicebant. res rapvisse licebit clarigationem exercere, hoc est per fetiales bellum indicere: nam Ancus Marcius cum videret populum Romanum, ardentem amore bellorum, et plerumque inferre bella gentibus nulla iusta extante ratione, et exinde pericula creari, misit ad gentem Aequiculanam et accepit iura fetialia, per quae bellum indicebatur hoc modo, sicut etiam de Albanis retulit Livius. nam siquando homines vel animalia ab aliqua gente rapta essent populo Romano, cum fetialibus, id est sacerdotibus qui faciendis praesunt foederibus, proficiscebatur etiam pater patratus et ante fines stans clara voce dicebat belli causam, et nolentibus res raptas restituere vel auctores iniuriae tradere, iaciebat hastam, quae res erat pugnae principium, et iam sic licebat more belli res rapere. clarigatio autem dicta est aut a clara voce, qua utebatur pater patratus, aut a κλήρῳ , hoc est sorte: nam per bellicam sortem invadebant agros hostium: unde et κληρονόμοι dicuntur Graece qui iure sortiuntur bona defuncti. {{anchor+|15|[[Aeneis/Liber X#15|15.]]}} {{sc|Placitum aut mihi scilicet, aut fatis: aut quod velim vobis placere. {{anchor+|16|[[Aeneis/Liber X#16|16.]]}} {{sc|Ivppiter haec paucis habet personarum considerationem, ut superioribus personis det breviloquium, e contra inferiori potestati prolixam orationem, unde ait de Venere ‘at non Venus aurea contra pauca refert’: quia Veneri causam necesse est reddere, ideo non pauca refert, aut quia mater dolens, aut quia inferior. item Dido quasi regina paucis locuta est, ut “tum breviter Dido”. {{anchor+|18|[[Aeneis/Liber X#18|18.]]}} {{sc|O pater o hominum et Titianus et Calvus, qui themata omnia de Vergilio elicuerunt et deformarunt ad dicendi usum, in exemplo controversiarum has duas posuerunt adlocutiones, dicentes Venerem agere statu absolutivo, cum dicit Iunoni ‘causa fuisti periculorum his quibus Italiam fata concesserant’; Iunonem vero niti statu relativo, per quem ostendit Troianos non sua causa laborare, sed Veneris. o pater generaliter ‘pater’ accipe, non tantum Veneris: nam supra ait ‘divum pater atque hominum rex’, et bene in principiis favorem sibi arte conciliat. hominum divvmque aeterna potestas hunc locum {{wl|Q722683|Probus}} quaerit; sed dicit unam rem secundum physicos, alteram secundum mathematicos. nam divum potestas est, quia ipse est aether, qui elementorum possidet principatum; hominum vero ideo, quia bona Iovis inradiatio honores hominibus tribuit. ‘aeterna’ autem ‘potestas’ adiecit propter aliorum numinum discretionem: nam legimus et Apollinem deposuisse divinam potestatem, et Herculem vel Liberum patrem non semper deos fuisse. sicut autem hominum, et rerum potestas est: an quemadmodum pro rege vel magistratu potestas solet dici? {{anchor+|19|[[Aeneis/Liber X#19|19.]]}} {{sc|Namque alivd quid sit ac si diceret, cum paene omnes dii in favorem Iunonis concesserint: ‘namque’ enim coniunctio ostendit eam hanc habuisse cogitationem. est autem parenthesis. implorare implorare est auxilium cum miseratione deposcere, qua ratione bene dicimus ‘imploro te ut misero feras auxilium’; contra ‘imploro te ad diem festum’ non procedit. {{anchor+|20|[[Aeneis/Liber X#20|20.]]}} {{sc|Cernis ad augendam invidiam ait ‘cernis’, ac si diceret, non est opus narratione, cum Troianorum miserias ipse conspicias. insultent rutvli propter illud “interea Rutuli portis circum omnibus instant”. insultare autem est inimicis irridere per cavillationem, exultare vero gloriari et laetum esse. {{anchor+|21|[[Aeneis/Liber X#21|21.]]}} {{sc|Per medios suos scilicet. insignis equis propter illud “viginti lectis equitum comitatus”: nam castra non eques irruperat. et ambiguum, utrum ‘equis insignis’, an ‘equis feratur’, secundo marte ad illud respicit “hic Mars armipotens animum viresque Latinis addidit”. {{anchor+|22|[[Aeneis/Liber X#22|22.]]}} {{sc|Rvat inruat. clavsa moenia ad quae in extremis solent adflicti confugere. magna invidia: scimus enim ultimum esse praesidium in castra confugere et hostilem impetum plerumque differre, sicut factum est in bello Troiano. modo ergo dicit ademptam esse etiam hanc aram misericordiae, siquidem intra muros hostis insultat. {{anchor+|23|[[Aeneis/Liber X#23|23.]]}} {{sc|Quin quinetiam. ipsis in ipsis. ‘aggeribus’ autem munitionibus, sed abusive. et in muris ideo, quia supra dixit “ignaros deinde in muris Martemque cientes”. {{anchor+|24|[[Aeneis/Liber X#24|24.]]}} {{sc|Aggeribus agger proprie dicitur terra illa quae vallo facto propius ponitur, sed abusive et muros et munimenta omnia aggerem dicimus, sicut modo ‘aggeribus moerorum’ pro munimentis. moerorum pro ‘murorum’ antique: nam veteres pleraque eorum quae nos per ‘u’ dicimus, per ‘oe’ diphthongon pronuntiabant. hinc est ‘moerorum’ pro ‘murorum’ et e contra ‘punio’ pro ‘poenio’, quod verbum a poena venit, hinc est et “Punica regna vides”, cum Poenos ubique legerimus. hoc autem facit orthographia Graeca: nam quam nos ‘u’ habemus, illi diphthongon habent ‘ ου ‘: et ideo putarunt posse pro hac littera, licet non eandem, diphthongon poni. inundant implent et inundare faciunt. {{anchor+|25|[[Aeneis/Liber X#25|25.]]}} {{sc|Aeneas ignarus abest ne merito videatur pati: neque enim potest videri fecisse bellum qui factum esse ignorat: aut hoc ipso miserabilis, quia ignarus †excessus. levari obsidione sines liberari: et oblique per Iovem invidiam commovet Iunoni. {{anchor+|27|[[Aeneis/Liber X#27|27.]]}} {{sc|nascentis Troiae invidiose: quia iam ruinis periclitatur quae modo nascitur. {{anchor+|28|[[Aeneis/Liber X#28|28.]]}} {{sc|Aetolis surgit ab arpis atqui non est venturus: unde accipiamus Venerem non quasi deam loqui, sed quasi unam de Troianis — ut in primo “unius ob iram prodimur”, item “caeli quibus adnuis arcem” — , ne futura ignorare videatur. ‘Aetolis’ autem ‘Arpis’ sic dixit, ut Cumas Euboicas: nam de Aetolia Diomedes venit, qui Arpos in Apulia collocavit. {{anchor+|29|[[Aeneis/Liber X#29|29.]]}} {{sc|Mea vulnera restant ut possim iterum vulnerari. {{anchor+|30|[[Aeneis/Liber X#30|30.]]}} {{sc|Demoror expecto, sustineo. mortalia d. a.] id est ut dea mortalium armis intersim et ipsa depugnem. et sic dixit ‘mortalia arma’, ut in duodecimo “vulnus mortale”. {{anchor+|31|[[Aeneis/Liber X#31|31.]]}} {{sc|Si sine pace tua si sine tua benevolentia, ut “orantes pacem”, “veniamque precantes”, item “exorat pacem divum”: ergo ‘pace’ benevolentia, suffragio. dicendo autem, si ad Italiam sine deorum voluntate venerunt, dent poenas, ostendit statum esse absolutum. sine pace tua sine voluntate tua, sine tua concessione, ut solet dici ‘pace illius dixerim’, invito numine troes syllepsis per genus est. {{anchor+|32|[[Aeneis/Liber X#32|32.]]}} {{sc|Luant peccata ‘luant’ id est absolvant. dicimus autem et ‘luo poenam’ et ‘luo peccatum’; nam peccatum solvitur poena. qui enim crimine tenetur obnoxius, poena eum a pristina liberat obligatione. contra ‘luo poenam’ si dixeris, non procedit qua re poena solvatur: tamen auctoritas licenter ista confundit more, quo solet poni vel a sequenti quod praecedit, vel a praecedenti quod sequitur. {{anchor+|33|[[Aeneis/Liber X#33|33.]]}} {{sc|Neque illos ivveris avxilio concessivus est iste modus secundum {{wl|Q722683|Probum}}; namque in artibus non invenitur. fit autem quotiens taedio contentionis quasi videmur concedere quod tamen nolumus fieri: nam id agit Venus hoc loco, ut Iuppiter magis praestet auxilium. responsa secuti hoc est si non solum prohibiti non sunt, sed eis etiam concessum est. {{anchor+|34|[[Aeneis/Liber X#34|34.]]}} {{sc|Superi ut Apollo. manes ut Creusa et Anchises, vel Hector. quisquam verecunde: quia apud maritum contra uxorem agit. {{anchor+|35|[[Aeneis/Liber X#35|35.]]}} {{sc|nova condere fata quasi adversus illa quae tu statuisti. {{anchor+|36|[[Aeneis/Liber X#36|36.]]}} {{sc|Exustas erycino in litore classes nunc per ἀντικατη γορίαν ad accusationem alterius transit: argumentum est enim, utrum habeat voluntatem nocendi quae nocuit. ‘Erycino’ autem ‘in litore’ secundum opinionem suam dixit; nam alii apud Caietam dicunt exusta navigia, unde et Caieta dicta est ἀπὸ τοῦ καῆναι . quamvis quattuor naves exustae sunt, haec tamen exaggerat. {{anchor+|37|[[Aeneis/Liber X#37|37.]]}} {{sc|quid tempestatum regem ubique ‘repetam’ subaudiendum. {{anchor+|38|[[Aeneis/Liber X#38|38.]]}} {{sc|Actam nubibus irim inpulsam, scilicet ut persuaderet matribus incendium navium: ut secundum artem rhetoricam rem unam in duas diviserit, ut latius pateret rei acerbitas interposito alio crimine: nam per Irim naves exustae sunt. sed melius est, ut non sit iteratio, ad Turnum missam Irim intellegere: nec nos moveat ordo conversus, solent enim graviora in principiis et in fine secundum artem rhetoricam poni. nubibus per nubes. {{anchor+|40|[[Aeneis/Liber X#40|40.]]}} {{sc|Sors rerum id est regnum: nam per sortem inter se fratres, Iuppiter Neptunus et Pluton, mundi regna diviserunt, quae Iuno praeter inferos in Troianorum perniciem moverat. superis inmissa ac si diceret, non iam Troianis, sed diis. respexit autem ad illud “et caeli convexa per auras”. {{anchor+|41|[[Aeneis/Liber X#41|41.]]}} {{sc|Bacchata per urbes non vagata, sed ‘bacchata’, id est perfuruit: et bene ‘bacchata per urbes’, quia per simulationem sacrorum Liberi patris matres egerat in furorem. {{anchor+|42|[[Aeneis/Liber X#42|42.]]}} {{sc|Super imperio id est de imperio, ut “multa super Priamo rogitans”. et quasi de salute sua se dicit laborare. est autem verecunda petitio et obliqua, per quam magna Iovi invidia commovetur, qui imperium Troianis promiserat. speravimus ista absolute dixit. {{anchor+|44|[[Aeneis/Liber X#44|44.]]}} {{sc|Conivnx dura hic distinguendum, ne incipiant esse duo epitheta ‘dura fumantia excidia’: quod contra artem fit, nulla interposita coniunctione. ‘dura’ autem debere distingui, ipse ex persona Iunonis ostendit “quae dura potentia nostra egit?” et mire ‘coniunx’, quasi vitium mariti sit. nulla autem regio invidiose dixit, ut supra “cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis”, cum a sola arceantur Italia. {{anchor+|45|[[Aeneis/Liber X#45|45.]]}} {{sc|Per eversae genitor fumantia Troiae cum dicimus ‘rogo te per deos’, hoc videmur dicere: memineris religionis curae esse petitionem meam, sicut in primo expressit “at sperate deos memores fandi atque nefandi”; cum autem dicimus ‘rogo te per miserias meas’, videmur dicere: memineris ab eo te rogari qui miserias pertulit, ut qui rogatur ad misericordiam miseriarum commemoratione flectatur, sicut est nunc in Veneris petitione: nam ideo sic rogat, ut commemoratione infelicitatis Troianae impetret misericordiam. alias stultum est cum adiuratur Iuppiter per excidia Troianorum. Sallustius in primo “postremo ipsos colonos per miserias et incerta humani generis orare”. ‘fumantia’ autem ‘quae fumaverunt’, non enim fumant iam. {{anchor+|47|[[Aeneis/Liber X#47|47.]]}} {{sc|Incolumem ascanium ideo Venus pro Aenea non petit hoc loco, non quia pro eo non movetur, sed aut quia scit eum celerius esse moriturum, aut quia soli Ascanio debetur imperium, ut “cui regnum Italiae Romanaque tellus debentur”. {{anchor+|48|[[Aeneis/Liber X#48|48.]]}} {{sc|Aeneas sane quidam ‘sane’ pro valde accipiunt, ut Cicero pro Quinctio “sane ceterarum rerum pater familias et prudens et attentus”. {{anchor+|51|[[Aeneis/Liber X#51|51.]]}} {{sc|Amathus et paphos Cypri insulae civitates sunt, Veneri consecratae. est amathus ‘Amathus’ ab Amathonte. celsa paphos antiqua Paphos, quae nunc Palaepaphos dicitur, in excelso fuit posita, ex quo loco aedificia, permittente pace, in planum litoris deducta sunt. cythera insula est contra Laconicam, Veneri consecrata. dicimus autem ‘haec Cythera’, sicut haec Solyma, haec Artaxata, haec Megara. {{anchor+|52|[[Aeneis/Liber X#52|52.]]}} {{sc|idaliaeque domus Idalium civitas Cypri est. et hic Idaliam dixit, cum ipse dixerit “aut super Idalium”. {{anchor+|53|[[Aeneis/Liber X#53|53.]]}} {{sc|aevum hic vitam, alias aetatem. inglorius sine triumphis, inmemor gloriae. Cicero in Tusculanis “quae de vita inhonorata et ingloria dici solent”. {{anchor+|54|[[Aeneis/Liber X#54|54.]]}} {{sc|Inde id est ab Ascanio Tyrii nihil timebunt. et verum est; nam Scipio vastaturus est Africam. {{anchor+|55|[[Aeneis/Liber X#55|55.]]}} {{sc|Quid pestem evadere belli ivvit in fine iam agit miserabiliter, sicut egit et in principiis: nam hoc praecipit ars rhetorica, ut epilogi et principia pari argumentatione tractentur. ‘pestem’ autem incendium significat, ut “et toto descendit corpore pestis”, cum de navibus loqueretur incensis. {{anchor+|56|[[Aeneis/Liber X#56|56.]]}} {{sc|Fugisse per ignes exprimit quid sit ‘pestem belli evadere’, {{anchor+|58|[[Aeneis/Liber X#58|58.]]}} {{sc|Recidivaque pergama renascentia. tractus autem sermo est ab arboribus, quae taleis sectis pullulant. ergo illud solum recidivum dicimus, quod postea nascitur: unde modo recidiva Pergama dixit, quae renovantur ab his, qui sunt superstites Troianis periclis. {{anchor+|59|[[Aeneis/Liber X#59|59.]]}} {{sc|non satius deest ‘fuit’, cineres patriae insedisse propter illud “dulcisque meorum reliquias colerem”. {{anchor+|60|[[Aeneis/Liber X#60|60.]]}} {{sc|Atque solum quo Troia fuit sic in tertio “et campos ubi Troia fuit”. xanthum et simoenta redde oro miseris ambiguum est utrum dicat, redde nobis re vera Troiam antiquam, an, redde nobis terras in Italia ad similitudinem Troiae: novimus enim hanc fuisse consuetudinem, ut advenae patriae suae imaginem sibi redderent, ut “effigiem Xanthi Troiamque videtis”. bene ergo Venus medio usa est genere loquendi, ut utrumque significaret, et antiquae reditum Troiae et imperium Italiae, quod Troianis Iuppiter ad similitudinem Troiae fore promiserat. et magis hoc est quod latenter desiderat atque petit. {{anchor+|62|[[Aeneis/Liber X#62|62.]]}} {{sc|casus da pater iliacos reddantur nobis errores pristini, dummodo praesentia bella vitemus. iterumque revolvere casus si ad Troiam vis referre, sic dic: da nobis Troiam per naufragia et pericula, id est patiamur denuo quae pertulimus, dumtaxat nobis Troia reddatur. si vero ad Italiam vis referre, sic intellege: redde nobis Italiam, et libenter repetimus ea quae in Troia pertulimus. {{anchor+|63|[[Aeneis/Liber X#63|63.]]}} {{sc|Alta silentia Iuno ubique silens inducitur, unde ei oratio nisi ex nimia necessitate non datur: hinc est ‘acta furore gravi’: Statius “Iunonem tacitam furibunda silentia torquent”. et notandum quia singillatim dicta Veneris hac oratione solvuntur. silentia cogis rumpere silentium rumpere est non tacere: unde apparet usurpative dictum esse “conposito rumpit vocem”, id est loquitur: nam vocem rumpere silere est, silentium rumpere loqui. {{anchor+|64|[[Aeneis/Liber X#64|64.]]}} {{sc|Obductum dolorem celatum et diuturna iam cicatrice coopertum: nam obduci dicuntur vulnera, quae cicatrice clauduntur. {{anchor+|65|[[Aeneis/Liber X#65|65.]]}} {{sc|Aenean hominum quisquam divumque s. ad illud “quae superi manesque dabant”. et celans quae facta sunt ea quae non sunt facta, commemorat: nam non Aeneas, sed Turnus Iunonis instinctu bella commovit. utitur autem replicatione rerum obiectarum; post enim sequitur resolutio. sequi autem ‘petere’, ut “sidera voce sequentem”. {{anchor+|67|[[Aeneis/Liber X#67|67.]]}} {{sc|Esto modo adverbium est concedentis: nam Graecum est: illo autem loco verbum est “esto nunc Sol testis”. fatis auctoribus num hic ‘responsis’ ? quia hoc sequitur * * * {{anchor+|68|[[Aeneis/Liber X#68|68.]]}} {{sc|Cassandrae impulsus furiis bene ‘furiis’ plurali numero, quod de vaticinantibus non dicitur, ut videantur merito esse decepti qui Cassandrae insanienti crediderunt: quod falso dicitur a Iunone, sicut ex verbis probamus Anchisae, qui ait “aut quem tum vates Cassandra moveret?” num linquere castra illa ait ‘abest’, haec ait ‘reliquit’, ut ipsi adsignet culpam. et est status finitivus non tam dicendo ‘abesse’, quam ‘reliquisse’, {{anchor+|69|[[Aeneis/Liber X#69|69.]]}} {{sc|Vitam committere ventis non quia enavigavit, hoc dixit; sed ‘ventis’, id est incertis et inanibus rebus. {{anchor+|70|[[Aeneis/Liber X#70|70.]]}} {{sc|Num puero summam belli quod Venus ad miserationem, haec ad indignationem posuit. exaggeratio est ab aetate. {{anchor+|71|[[Aeneis/Liber X#71|71.]]}} {{sc|Tyrrhenamque fidem ‘fidem’ auxilium petens; an ‘fidem’ sacramentum, quod adhibetur ad belli societatem? ‘agitare’ autem ad gentes pertinere melius est. ergo ‘Tyrrhenam fidem’ extrinsecus accipiendum ‘invocare’ aut ‘petere’, Tyrrhenamque fidem inire societatem cum inimicis gentibus Turno: aut certe disrumpere foedera, quae Turnus cum Tyrrhenis inierat. sciendum sane Turnum auxiliorum causa ad Mezentium confugisse. gentes quietas nam licet vellent in bella prorumpere, tamen erant quietae propter illud oraculum “externos optate duces”. {{anchor+|72|[[Aeneis/Liber X#72|72.]]}} {{sc|Quis deus in fravdem interrogatio. ‘in fraudem’ autem in periculum: ita enim in iure lectum est “fraudi erit illa res”, id est periculo. dura potentia nostra ad illud respicit “si nulla est regio Teucris quam det tua coniunx dura”. {{anchor+|73|[[Aeneis/Liber X#73|73.]]}} {{sc|ubi hic ivno melius quam si dixisset ‘ego’, ut “degeneremque Neoptolemum narrare memento”. nubibus iris propter illud “aut actam nubibus Irim”. {{anchor+|74|[[Aeneis/Liber X#74|74.]]}} {{sc|Indignum est italos Troiam circumdare flammis rhetoricum est: nam quotiens aliqua non possumus solvere, paria opponimus. quod nunc Iuno facit: nam negare non potest nec solvere quia obsidentur Troiani: unde dicit, hoc indignum est, Troianos obsideri, aliena eos matrimonia praeripere dignum est. sic in bucolicis “dic, quibus in terris et eris mihi magnus Apollo, tris pateat caeli spatium non amplius ulnas”: quod quia non potuit solvere, et ipse obiecit “dic, quibus in terris inscripti nomina regum nascantur flores”. {{anchor+|75|[[Aeneis/Liber X#75|75.]]}} {{sc|nascentem ὑπόκρισις . {{anchor+|76|[[Aeneis/Liber X#76|76.]]}} {{sc|Pilumnus avus comparat genus Turni cum Aeneae, dicens etiam avum eius deum esse. Varro Pilumnum et Pitumnum infantium deos esse ait eisque pro puerpera lectum in atrio sterni, dum exploretur an vitalis sit qui natus est: Piso Pilumnum dictum, quia pellat mala infantiae. sed Pilumnus idem Stercutius, ut quidam dicunt, qui propter pilum inventum, quo fruges confici solent, ita appellatus est. si ergo proavus Latini est, non Turni avus: nam Stercutii Picus, Pici Faunus, Fauni Latinus est filius. sed in his nominibus abutitur poeta. diva venilia mater hoc ad Veneris obtrectationem dicit ‘cui diva Venilia mater’: nam Venilia nympha est. Pilumnum autem avum Turni ideo dicit, ut a vicino nobilis genere esse videatur, sicut est Aeneas: nam paulo post dictura est ipsa Iuno “Pilumnusque illi quartus pater”. sane hanc Veniliam quidam Salaciam accipiunt, Neptuni uxorem: Salaciam a salo, Veniliam quod veniam det †negentibus. {{anchor+|77|[[Aeneis/Liber X#77|77.]]}} {{sc|Atra face saevo bello. et est belli definitio: non enim facibus Troiani pugnaverant, sed ferro, id est bello. {{anchor+|78|[[Aeneis/Liber X#78|78.]]}} {{sc|Avertere praedas invidiose: ceterum nihil rapuerant. {{anchor+|79|[[Aeneis/Liber X#79|79.]]}} {{sc|Legere furari: unde et sacrilegi dicuntur, quia sacra legunt, hoc est furantur: alibi “vel quae sublegi tacitus tibi carmina nuper”. gremiis abducere pactas id est sponsas: nam ante usum tabularum matrimonii cautiones sibi invicem emittebant, in quibus spondebant se consentire in iura matrimonii, et fideiussores dabant: unde admissum est ut sponsum dicamus virum a spondendo, et sponsam promissam. ceterum proprie sponderi puellae est: ergo sponsus non quia promittitur, sed quia spondet et sponsores dat. sane exaggeratio est nimia in eo quod ait ‘gremiis abducere’, tamquam iam uxores. {{anchor+|80|[[Aeneis/Liber X#80|80.]]}} {{sc|Praefigere puppibus arma propter illud “scuta virum fluvio pictasque innare carinas”, scilicet quando ad petenda navigavit auxilia. pacem autem orare propter “centum oratores augusta ad moenia regis ire iubet”. {{anchor+|82|[[Aeneis/Liber X#82|82.]]}} {{sc|Proque viro nebulam ad obprobrium pro viro dixit, non pro filio, rem inanem obpositam. dicit autem quando eum Venus a Diomede liberavit, vel Neptunus ab Achille: quod Veneri inputatur, quia in eius gratiam factum est. ventos inanes vacuos. et est nebulae definitio. {{anchor+|83|[[Aeneis/Liber X#83|83.]]}} {{sc|Et potes in totidem classem convertere nymphas licet hoc mater deum fecerit, tamen hoc Veneri inputatur, quia eius gratia factum est, ut illo loco “quas illi Philomela dapes”, cum Procne fecerit, sed propter Philomelam: aut certe quia Venerem dicunt esse matrem deum. {{anchor+|84|[[Aeneis/Liber X#84|84.]]}} {{sc|nos aliquid rutvlos contra ivvisse nefandum est verecunda confessio est: non enim negat se iuvisse, sed adtenuat dicendo ‘aliquid’, {{anchor+|85|[[Aeneis/Liber X#85|85.]]}} {{sc|Aeneas ignarus abest ea quae solvere non possumus, inridemus, ut hoc loco. sic in bucolicis praemisit “divini opus Alcimedontis”, postea per inrisionem ait “et nobis idem Alcimedon duo pocula fecit”. {{anchor+|87|[[Aeneis/Liber X#87|87.]]}} {{sc|Gravidam bellis urbem alibi “populosque feroces contundet”. ‘urbem’ autem provinciam dicit, quo modo “Italiam quaero patriam”. {{anchor+|88|[[Aeneis/Liber X#88|88.]]}} {{sc|Nosne tibi fluxas status relativus, per quem ostendit Venerem magis Troianis causam fuisse periculorum. fluxas molles, quae possent etiam sine inimicis perire. ‘res’ ergo ‘fluxas’ fluxam rempublicam dicit: vel ‘fluxas’ labefactatas. {{anchor+|89|[[Aeneis/Liber X#89|89.]]}} {{sc|Qui troas achivis atqui de Venere loquitur: sed quia dei ἀρσενοθήλεις sunt, ut diximus supra, ideo sic dixit: nam in subauditione ponuntur ea quae non possumus dicere aperte. {{anchor+|90|[[Aeneis/Liber X#90|90.]]}} {{sc|consurgere in arma pro ‘consurgendi’: infinitus modus verbi pro participato. {{anchor+|91|[[Aeneis/Liber X#91|91.]]}} {{sc|Foedera solvere furto legitur in historiis quod Troiani cum Graecis foedus habuerunt. tunc etiam Paris est susceptus hospitio et sic commisit adulterium. ergo ‘foedera solvere furto’ amicitias adulterio dissipare: nam furtum est adulterium, unde est “et dulcia furta”. et eversi Ilii haec est vera causa: nam foedera quae inter Graecos et Troianos fuerunt, ita soluta sunt. Hercules cum expugnato Ilio filiam Laomedontis Hesionam, Priami sororem, Telamoni dedisset, profecti sunt legati cum Priamo et eam minime repetere potuerunt, illis dicentibus se eam habere iure bellorum. unde commotus Priamus misit Paridem cum exercitu, ut aliquid tale abduceret, aut uxorem regis, aut filiam. qui expugnata Sparta Helenam rapuit. hinc ergo Vergilius utrumque tangit, et istam historiam quam modo diximus, et propter iudicium Paridis: quamvis fabula sit illa res et a poetis composita. foedera solvere furto] an quod Paridem victum a Menelao subripuit morti? an quod Pandarus dissipavit, ut sit ‘per furtum’ ? {{anchor+|92|[[Aeneis/Liber X#92|92.]]}} {{sc|Dardanius non praeter iniuriam Aeneae hoc posuit, quia Dardanus dicitur: nam perite dubium nomen elegit, quod contumeliam communicaret Aeneae. spartam expugnavit hoc de historia est, ut diximus: nam cum sollicitata Helena Parin sequi noluisset, egressus ille civitatem obsedit. qua eversa Helenam rapuit: unde et recipi meruit a marito. {{anchor+|93|[[Aeneis/Liber X#93|93.]]}} {{sc|Tela dedi aut amori Alexandri, aut bello. cupidine eo scilicet, quo in amorem Paridis Helena conpulsa est. {{anchor+|94|[[Aeneis/Liber X#94|94.]]}} {{sc|Decvit metvisse optima est elocutio, nam utrumque praeteriti est temporis. si enim dixeris ‘decet metuisse’, incongruum est, quia ‘decet’ praesentis est, ‘metuisse’ praeteriti. sera pro ‘sero’, “ut nec sera comantem narcissum”. {{anchor+|95|[[Aeneis/Liber X#95|95.]]}} {{sc|inrita vana, substantiam non habentia. iactas ventilas. {{anchor+|96|[[Aeneis/Liber X#96|96.]]}} {{sc|Orabat loquebatur: unde et oratores dicimus. nam ‘rogabat’ si dixeris, non procedit, quia magis conviciabatur. {{anchor+|97|[[Aeneis/Liber X#97|97.]]}} {{sc|Assensu vario quia pars Veneri favebat, pars Iunoni. {{anchor+|98|[[Aeneis/Liber X#98|98.]]}} {{sc|deprensa fremunt silvis non subito deprensa, sed aut in silvis detenta, aut intellecta. cev flamina prima c. d. f. s. et caeca volvtant murmvra non tempestatis facit comparationem, sed signi tempestatis futurae: quadam enim arcana ratione fit ut sit murmur in silvis ante ventorum adventum: unde ait ‘caeca murmura’, quorum ratio non apparet, ut “caecique in nubibus ignes terrificant animos”. sic in georgicis “continuo ventis surgentibus aut freta ponti incipiunt agitata tumescere et aridus altis montibus audiri fragor”. {{anchor+|102|[[Aeneis/Liber X#102|102.]]}} {{sc|Tremefacta solo tellus loquente Iove stupor elementorum omnium ostenditur per naturae mutationem: nam et quicquid in aeterno motu est, quievit, et contra terra mota est, semper immobilis, unde Horatius “et bruta tellus”. {{anchor+|103|[[Aeneis/Liber X#103|103.]]}} {{sc|zephyri posvere Sallustius “iam repente visus lenire Tagus”. premit placida id est premendo reddit placida. {{anchor+|104|[[Aeneis/Liber X#104|104.]]}} {{sc|Accipite ergo animis totus hic locus de primo Lucilii translatus est libro, ubi inducuntur dii habere concilium et agere primo de interitu Lupi cuiusdam ducis in republica, postea sententias dicere. sed hoc quia indignum erat heroo carmine, mutavit et induxit primo loquentem Iovem de interruptis foederibus, cuius orationem interrupit Venus, post secuta Iunonis verba sunt quibus redarguit Venerem: unde nunc Iuppiter illud quod omiserat, reddit, dicens: ergo quoniam pacem esse non sinitis, ea quae sum dicturus accipite. et hoc significant versus, qui subsequuntur. {{anchor+|105|[[Aeneis/Liber X#105|105.]]}} {{sc|Quandoquidem bene sententiae dicendae ordinem servat: nam sicut et in Sallustio et in Philippicis legimus, ante quam dicatur sententia, eius praemittitur ratio: quod hodieque in usu est. {{anchor+|106|[[Aeneis/Liber X#106|106.]]}} {{sc|Havd licitum est et ‘licuit’ dicimus et ‘licitum est’, sicut et ‘placuit’ et ‘placitum est’: Terentius “ubi sunt cognitae, placitae sunt”. {{anchor+|107|[[Aeneis/Liber X#107|107.]]}} {{sc|Quae cuique est fortuna hodie specialiter Iuppiter pro Troianis agit, sed hac arte, ut videatur totum pro Iunone loqui. et re vera verba pro Iunone sunt, sed altius intuens deprehendit Troianorum favorem: nam dicendo ‘nulli favebo’ et in eo statu fore res in quo sunt hodie, significat se favere Troianis, quorum ducis adventu statim victoria consequitur. et vult nihil valere ea quae aut Venus conquesta fuerat de absentia Aeneae, aut Iuno de Turni parentibus dixerat, in eius scilicet commendationem. secat sequitur, tenet, habet, ut “ille viam secat ad naves”: unde et sectas dicimus habitus animorum et instituta philosophiae circa disciplinam. {{anchor+|108|[[Aeneis/Liber X#108|108.]]}} {{sc|Fuat id est ‘fuerit’: futuri temporis est verbum defectivum. {{anchor+|109|[[Aeneis/Liber X#109|109.]]}} {{sc|Sev fatis italum castra obsidione tenentur sive [malo] fato Italorum obsidentur castra Troiana, sive Troiani malo errore et sinistris monitis ad Italiam venerunt, neminem absolvo: unde propter amphiboliam distingue ‘Italum’ et infer ‘castra obsidione tenentur’, scilicet Troianorum; ipsi enim obsidentur, non Itali. {{anchor+|110|[[Aeneis/Liber X#110|110.]]}} {{sc|nec rutvlos hoc et de Troianis accipe. solvo absolvo: nam aphaeresin pertulit ‘solvo’, monitis autem sinistris propter “Cassandrae inpulsus furiis”. {{anchor+|111|[[Aeneis/Liber X#111|111.]]}} {{sc|Exorsa rerum initia, actus hodierni diei: id est secundum sua coepta habebit eventum. laborem fortunamque periculum et felicitatem. {{anchor+|113|[[Aeneis/Liber X#113|113.]]}} {{sc|Fata viam invenient scit enim hoc esse fatale, ut Aeneas imperet in Italia. et videtur hic ostendisse, aliud esse fata, aliud Iovem. stygii per flumina fratris hypallage est ‘per Stygia fratris flumina’, et bene etiam iure iurando dicta confirmat, ut rem inmobilem necessitate constituat. {{anchor+|115|[[Aeneis/Liber X#115|115.]]}} {{sc|Totum nutu tremefecit olympum hoc {{wl|Q6691|Homeri}} est. {{anchor+|117|[[Aeneis/Liber X#117|117.]]}} {{sc|caelicolae medium poetice mores hominum ad deos refert: ut magistratum deducunt. {{anchor+|118|[[Aeneis/Liber X#118|118.]]}} {{sc|Portis circum omnibus instant instant portis omnibus circum, id est circumcirca fusi: nam modo ‘circum’ adverbium loci est. {{anchor+|120|[[Aeneis/Liber X#120|120.]]}} {{sc|ast legio prolepsis: nam legionis nomen Troiani temporis non fuit. vallis intra vallos, id est fustes fossarum, qui valli vocantur: nam munitio ipsa vallum dicitur neutraliter. et hoc dicit: tenebantur Troiani intra vallos quos ipsi posuerant, ne eorum castra facile inrumperent Rutuli. vallum enim modo non obsidentium, sed obsessorum debemus accipere. {{anchor+|121|[[Aeneis/Liber X#121|121.]]}} {{sc|Nec spes vlla fugae fuga miserrimum et ultimum praesidium est, tamen etiam hoc carebant. {{anchor+|123|[[Aeneis/Liber X#123|123.]]}} {{sc|Imbrasides Imbrasi filius. hicetaonius Hicetaonis filius. et bene ex varietate syllabarum quaesivit ornatum: nam patronymica aut in ‘des’ aut in ‘ius’ exeunt, quibus et uti possumus. quae enim ‘on’ terminantur, ad nos transire non possunt. {{anchor+|124|[[Aeneis/Liber X#124|124.]]}} {{sc|Senior cum castore thybris possumus et solum Thybrin senem accipere: possumus et Castorem, si legamus ‘et senior cum Castore Thybris’: nam amphibolia est. {{anchor+|125|[[Aeneis/Liber X#125|125.]]}} {{sc|Prima acies hoc est magni viri: et est definitio eorum qui in prima acie fuerunt: unde laudis magis est quod dixit ‘prima acies’: ordinis enim esse non potest, quia res in muro agitur. germani sarpedonis aut inter se germani filii Sarpedonis, aut Sarpedonis fratres ex eadem matre. {{anchor+|126|[[Aeneis/Liber X#126|126.]]}} {{sc|Alta nobili. lycia comitantur ab alta] quos comitantur qui sunt Lycia ab alta. {{anchor+|127|[[Aeneis/Liber X#127|127.]]}} {{sc|fert ingens toto quidam sine effectu ferentem saxum inproprie inductum accipiunt; sed hoc ita resolvunt, quod qui iactum saxum refert, unius tantum rei eventum ostendit, qui ferentem dicit, longum actum notat. {{anchor+|128|[[Aeneis/Liber X#128|128.]]}} {{sc|Lyrnesius id est Phryx: Lyrnesos enim civitas est Phrygiae, unde fuit Briseis, quam civitatem Achilles expugnavit. Acmon ergo et Menestheus filii Clytii. {{anchor+|129|[[Aeneis/Liber X#129|129.]]}} {{sc|Menestheo non ‘Mnestheo’, de quo paulo post dicturus est, legendum est, ne versus non stet, sed ‘Menestheo’, ita tamen ut meminerimus in ultima syllaba esse synaeresin propter rectam scansionem. {{anchor+|130|[[Aeneis/Liber X#130|130.]]}} {{sc|Hi iaculis Rutuli scilicet. illi certant defendere saxis id est Troiani. {{anchor+|131|[[Aeneis/Liber X#131|131.]]}} {{sc|molirique ignem quid est moliri? num inicere, an temptare iacere? et subaudiendum ‘alii atque alii’, {{anchor+|132|[[Aeneis/Liber X#132|132.]]}} {{sc|Veneris ivstissima cura de quo merito curet: quia illi debebatur imperium. {{anchor+|133|[[Aeneis/Liber X#133|133.]]}} {{sc|Caput detectus sine galea, quasi non pugnaturus; nam audierat “cetera parce puer bello”. erat autem inter duces quasi dux. ecce pro admiratione et demonstratione. honestum pulchrum: Terentius “ita me di bene ament, honestus est”. {{anchor+|134|[[Aeneis/Liber X#134|134.]]}} {{sc|Micat scilicet Ascanius fulget qualiter gemma. {{anchor+|135|[[Aeneis/Liber X#135|135.]]}} {{sc|Aut collo aut capiti figurate: nam ‘colli vel capitis’ erat commune. {{anchor+|136|[[Aeneis/Liber X#136|136.]]}} {{sc|Oricia terebintho Oricos civitas est Epiri, iuxta quam nascitur terebinthus, nigrum lignum habens, folia in buxi speciem. retulit autem comparationem ad candidum vultum, qui erat nigris crinibus cinctus. {{anchor+|137|[[Aeneis/Liber X#137|137.]]}} {{sc|cui melius quam si dixisset ‘cuius’, {{anchor+|139|[[Aeneis/Liber X#139|139.]]}} {{sc|Magnanimae ‘gentes’ scilicet. magnanimae gentes hic est ordo, aliter non stat versus: est autem prosphonesis. ismare modo nomen est proprium: nam ‘Ismarius’ facit appellativum a monte Ismaro Thraciae. {{anchor+|140|[[Aeneis/Liber X#140|140.]]}} {{sc|vulnera dirigere pro ‘dirigentem’: ‘vulnera’ autem ‘dirigere’, id est sagittas quibus fiunt vulnera: est autem hysteroproteron. vvlnera dirigere aut vulnus pro sagitta posuit, ut “insequitur infesto vulnere Pyrrhus”: aut acerrime expressit inevitabiles sagittas, dicens eum vulnera, non tela dirigere. {{anchor+|141|[[Aeneis/Liber X#141|141.]]}} {{sc|Maeonia Lydia, quae ante Maeonia vocabatur. ergo ideo ‘generose’, quod Lydius. pingvia culta aut figuratum est, quae exercendo culta faciunt: aut ‘culta’ pro arvis. {{anchor+|142|[[Aeneis/Liber X#142|142.]]}} {{sc|Pactolusque inrigat auro Pactolus et Hermus Lydiae flumina sunt, aurum sicut Tagus trahentia. sed Pactoli fabula talis est: Mida rex cum ibi regnaret, Silenus captus ab eius sociis et vinctus est. miseratione vel prudentia eum et resolvi fecit et omni adfabilitate fovit. quibus rebus ille gratiam rependens, praestitit Midae, ut quicquid tetigisset, in aurum verteretur; sed cum ille quaecumque contigisset in aurum convertens, fame periclitaretur, ex praecepto in Pactolum fluvium abluendi gratia se mittere iussus est. in quem se cum iecisset, ferendi auri naturam flumini dedit, ipse destitit in aurum quae contingebat mutare. ‘inrigat’ autem ‘auro’ mire, cum ramenta quaedam auri inveniri dicantur. {{anchor+|145|[[Aeneis/Liber X#145|145.]]}} {{sc|Et capys hinc nomen campanae ducitur urbi iste quidem dicit a Capy dictam Campaniam. sed Livius vult a locis campestribus dictam, in quibus sita est. sed constat eam a Tuscis conditam viso falconis augurio, qui Tusca lingua capys dicitur, unde est Campania nominata. Tuscos autem omnem paene Italiam subiugasse manifestum est. hinc nomen campanae ducitur urbi iste quidem hoc dicit, sicut Ovidius, qui Capyn de Troianis esse commemorat “ille dedit Capyi repetita vocabula Troiae”, Coeliusque Troianum Capyn condidisse Capuam tradidit eumque Aeneae fuisse sobrinum. alii Campum Samnitem condidisse Capuam confirmant. sed Capuam vult Livius a locis campestribus dictam, in quibus sita est. alii a Capy Atyis filio, Capeti patre, tradunt. alii hunc Capyn filium Capeti volunt esse, Tiberini avum, ex quo fluvius Tiberis appellatus est, eumque Capuae conditorem produnt. constat tamen eam a Tuscis conditam de viso falconis augurio, qui Tusca lingua capys dicitur: unde est Capua nominata. Tuscos autem aliquando omnem Italiam subiugasse manifestum est. alii a Tuscis quidem retentam et prius Vulturnum vocatam: Tuscos a Samnitibus exactos Capuam vocasse ob hoc quod hanc quidam Falco condidisset, cui pollices pedum curvi fuerunt quem ad modum falcones aves habent, quos viros Tusci capyas vocarunt. Varro dicit propter caeli temperiem et caespitis fecunditatem campum eundem Capuanum cratera dictum quasi sinum salutis et fructuum. {{anchor+|147|[[Aeneis/Liber X#147|147.]]}} {{sc|Contulerant nocte interveniente peregerunt. et est explanatio rerum, quas Aeneas gessit postquam est profectus ab Euandro ad petenda auxilia, dum inter suos et Turnum bella gerebantur: rem enim ante omissam breviter exsequitur. media aeneas freta nocte secabat aut ‘media nocte’, aut ‘freta media’, {{anchor+|149|[[Aeneis/Liber X#149|149.]]}} {{sc|regem adit instanti tempore adit. {{anchor+|150|[[Aeneis/Liber X#150|150.]]}} {{sc|Quidve petat scilicet auxilium. quidve ipse ferat vicissitudinem auxilii, ut supra Euandro “accipe daque fidem”. multi autem ‘quidque petat quidque ipse ferat’ dicunt oportuisse dici, sed mutatam coniunctionem: neque enim ex alterius persona exponitur, sed totum ex Aeneae, et ideo ‘que’ coniunctione opus fuisse; ‘ve’ enim proprie ‘vel’ significat, ut sic “nec patris Anchisae cineres manesve revelli”. mezentius arma quae sibi conciliet inicit latenter timorem, ne forte possit collectis auxiliis Mezentius in regna remeare, a quibus fuerat ante depulsus. {{anchor+|151|[[Aeneis/Liber X#151|151.]]}} {{sc|Violentaque pectora turni superba, ut est illud “quos illi bello profugos egere superbo”, id est violento. {{anchor+|152|[[Aeneis/Liber X#152|152.]]}} {{sc|Hvmanis quae sit fiducia rebus latenter hoc dicit: nolite putare fixam esse et stabilem felicitatem, magna est enim rerum varietas: invicem accipietis auxilia. {{anchor+|153|[[Aeneis/Liber X#153|153.]]}} {{sc|Admonet inmiscetque preces partim rogat, partim admonet hoc solacium esse vitae humanae tutissimum, si vel mutua dentur auxilia, vel in prosperis positi etiam subiecta considerent. et est superioris versus expressio: nam edocet, quae peterent et quod eum sollicitabat. ‘admonet’ vero vel causa Mezentii, vel quia instabilis est et vaga fortuna. tarchon hoc nomen ubique Graece ponit, excepto uno in loco, ut est “haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni”: quod metri causa fecit. {{anchor+|154|[[Aeneis/Liber X#154|154.]]}} {{sc|ferit facit, ex more Romano, propter porcum qui de lapide feritur. libera fatis exempta fatali necessitate, qua pugnare non poterant propter illud “externos optate duces”. {{anchor+|155|[[Aeneis/Liber X#155|155.]]}} {{sc|gens lydia per derivationem ‘Lydia gens’: nam ‘Lydia’ provincia proprium est. {{anchor+|157|[[Aeneis/Liber X#157|157.]]}} {{sc|Prima tenet more viri fortis in principiis est: alibi “princeps ante omnes densum Palinurus agebat agmen”. rostro phrygios subivncta leones pro ‘subiunctos leones habens’, vult pro iugo rostrum navis fuisse, leones autem singulos in singulis navis partibus fuisse depictos. sane notatur a criticis Vergilius hoc loco, quemadmodum sic cito dixit potuisse naves Aeneae fieri: quod excusat pictura, quam solam mutatam debemus accipere. ergo hanc navem Aeneae ab Etruscis datam intellegamus. quidam volunt hanc navem ex his esse quibus Aeneas ad Euandrum erat evectus, et ad Etruriam terra esse portatam. {{anchor+|158|[[Aeneis/Liber X#158|158.]]}} {{sc|Gratissima propter illinc facta navigia. {{anchor+|160|[[Aeneis/Liber X#160|160.]]}} {{sc|Eventus belli varios licet haberet fortissimum militem, cogitabat tamen incerta bellorum. {{anchor+|161|[[Aeneis/Liber X#161|161.]]}} {{sc|iam quaerit sidera deest ‘de Aenea’, et ‘quaerit sidera’ num de sideribus quaerit, an ipsa sidera, id est percenset. aut num causa quaerendi quod cupiat lucem. {{anchor+|162|[[Aeneis/Liber X#162|162.]]}} {{sc|Noctis iter aut per quae nox decurrit: aut quae intuentes nautae iter peragunt noctibus. iam modo, ut “iamque hos cursu, iam praeterit illos”. quae passus terraque marique num quia audiendo res gestas Aeneae incendatur et ipse ad imitandi cupiditatem? {{anchor+|163|[[Aeneis/Liber X#163|163.]]}} {{sc|Pandite nunc helicona deae Parnasus mons est Thessaliae iuxta Boeotiam, quem locum aliquando Aones tenuerunt, qui in duo finditur iuga, Cithaeronem Liberi et Heliconem Apollinis et Musarum. ex quo fons manare dicitur, quem Pegasi ungula protulisse fertur, qui vocatur Hippocrene. {{anchor+|164|[[Aeneis/Liber X#164|164.]]}} {{sc|tuscis Tusci a frequenti sacrificio sunt dicti ἀπὸ τοῦ θύειν : unde Tuscos populos bene dicimus. Tusciam vero non debemus dicere, quia nequaquam in idoneis auctoribus legitur, sed aut Etruria dicenda est ab Etrusco principe, aut Lydia a Lydo, aut Tyrrhenia ab eius fratre, qui, ut supra diximus, cum parte populi de Maeonia venit ad Italiam. quod ergo hic dicit Vergilius ‘Tuscis comitetur ab oris’, de Tuscorum finibus intellegendum est. {{anchor+|166|[[Aeneis/Liber X#166|166.]]}} {{sc|Massicus aerata princeps secat aequora tigri inter auxilia accipiendum: nam Aeneae prima est navis. et licet sit catalogus in quo enumerantur hi qui venerunt de Tuscia, invenit tamen aliquam varietatem, quod hos navibus venisse commemorat, cum in septimo Turni praesidia per terram venisse memoraverit. sane sciendum amare Vergilium Italis ducibus dare nomina vel fluviorum vel montium. ut ergo supra Almonem et Aventinum commemoravit, sic nunc Massicum dicit: nam Massicus mons est, unde et vinum Massicum dicitur. plerique tamen Massicum nolunt proprium esse nomen, sed appellativum, dicentes Osinium esse Massicum regem: nam paulo post dicturus est “qua rex Clusinis advectus Osinius oris”, et nunc dicit ‘qui moenia Clusi’, multi alium Massicum, alium Osinium esse volunt. ‘tigri aerata’ cuius rostrum erat in similitudem tigridis; namque solent naves vocabula accipere a pictura tutelarum. hinc est “hunc vehit inmanis Triton”, item “et aurato fulgebat Apolline puppis”. ‘tigri’ autem secundum regulam dixit: nam Graeca nomina quae genetivum singularem in ‘dis’ mittunt, in eo tantum et in dativo crescunt, in accusativo et ablativo paria sunt nominativo, ut ‘tigris tigridis tigridi tigrin tigris a tigri’, ‘Isis Isidis Isidi Isin Isis Isi’: si aliter invenerimus, abusive dictum est, ut in Lucano “ocior et caeli flammis et tigride feta”. {{anchor+|167|[[Aeneis/Liber X#167|167.]]}} {{sc|Moenia clusi pro ‘Clusii’: nam Clusium dicitur: et est dictum per synizesin, sicut “nec cura peculi” pro ‘peculii’, Clusium autem est oppidum iuxta Massicum, quod in Etruria condidit Clusius Tyrrheni, sive Telemachus Vlixis filius. {{anchor+|168|[[Aeneis/Liber X#168|168.]]}} {{sc|Cosas civitas Tusciae, quae numero dicitur singulari secundum Sallustium: unde apparet esse usurpationem. {{anchor+|169|[[Aeneis/Liber X#169|169.]]}} {{sc|Corytique coryti proprie sunt arcuum thecae; dicuntur tamen etiam sagittarum, quas et pharetras nominamus. {{anchor+|170|[[Aeneis/Liber X#170|170.]]}} {{sc|una ad totam classem refert. torvus pro forti et aspero: vel terribilis. {{anchor+|171|[[Aeneis/Liber X#171|171.]]}} {{sc|Fulgebat scilicet puppis Apolline, armis exercitus. {{anchor+|172|[[Aeneis/Liber X#172|172.]]}} {{sc|Populonia est civitas Tusciae. matrem autem eorum qui venerant, patriam dixit, ut alibi “insignem quem mater Aricia misit”. quidam Populoniam post XII. populos in Etruria constitutos populum ex insula Corsica in Italiam venisse et condidisse dicunt: alii Populoniam Volaterranorum coloniam tradunt. alii Volaterranos Corsis eripuisse Populoniam dicunt. {{anchor+|173|[[Aeneis/Liber X#173|173.]]}} {{sc|Expertos belli peritos: nam ‘expertes’ sunt ignari. ‘belli’ autem potest pro ‘in bello’ accipi. ilva quidam Ilvam Ithacen dictam volunt; est autem insula adiacens Tusciae, in conspectu Populoniae. {{wl|Q722683|Probus}} ‘trecentos’ subdistingui vult, ut ‘insula’ sequentibus iungatur. {{anchor+|174|[[Aeneis/Liber X#174|174.]]}} {{sc|In exhavstis chalybum generosa metallis quanto exhausta fuerit, tanto generosior, hoc est πολύγονος ~ . ergo ‘in exhaustis’ non est una pars orationis: namque Plinius Secundus dicit, cum in aliis regionibus effossis metallis terrae sint vacuae, apud Ilvam hoc esse mirum quod sublata renascuntur et rursum de isdem locis effodiuntur. Varro et aliud dicit, nasci quidem illic ferrum, sed in stricturam non posse cogi nisi transvectum in Populoniam Tusciae civitatem, ipsi insulae vicinam. {{anchor+|175|[[Aeneis/Liber X#175|175.]]}} {{sc|Interpres hominum divumque ‘interpres’ medium est: nam et deorum interpretator, et hominum, quibus divinas indicat mentes, interpres vocatur. et notandum quod ait Nigidius Figulus, has artes ita inter sese esse coniunctas, ut alterum sine altero esse non possit: unde his quos perfectos vult probare Vergilius, omnium divinandi artium praestat scientiam, ut hoc loco, item supra Heleno, de quo ait “Troiugena, interpres divum, qui numina Phoebi, qui tripodas, Clarii lauros, qui sidera sentis”. Nigidius autem solus est post Varronem, licet Varro praecellat in theologia, hic in communibus litteris: nam uterque utrumque scripserunt. {{anchor+|176|[[Aeneis/Liber X#176|176.]]}} {{sc|Fibrae fibrae sunt iecoris extremitates. parent autem est ‘peritissime agnoscuntur’: quod ad omnia referendum est, fibras, sidera, voces avium et fulmina: nam si ‘videntur’ tantum accipias, cuiuis possunt videri, nec tamen intellegi. item voces avium non videntur, sed agnoscuntur auditae. nec ‘parent’ obtemperant procedit. nam quomodo sidera vel fibrae vel aves vel fulgura possunt obtemperare? parent apparent ac patent, quasi nihil ei absconditum vel abstrusum sit. an hyperbolice tantam illi scientiam siderum vel ceterarum quas dixit rerum esse, ut ei parere videantur, sicut dicimus artes quibusdam esse subiectas? {{anchor+|177|[[Aeneis/Liber X#177|177.]]}} {{sc|praesagi fulminis ignes ‘praesagi’ futura denuntiantis, ut “de caelo tactas memini praedicere quercus”. est enim †Iovi filius fulmen, de quo tantum futura noscuntur, ut in octavo plenius de fulminis generibus dictum est. alii non ipsum fulmen praesagum accipiunt, sed eos praesagos, qui inde futura praedicunt. {{anchor+|178|[[Aeneis/Liber X#178|178.]]}} {{sc|Rapit raptim ducit. densos acie in acie constrictos et coniunctos. {{anchor+|179|[[Aeneis/Liber X#179|179.]]}} {{sc|Alpheae ab origine pisae Alpheus fluvius est inter Pisas et Elidem, civitates Arcadiae, ubi est templum Iovis Olympici: ex quibus locis venerunt qui Pisas in Italia condiderunt, dictas a civitate pristina, unde nunc addidit ‘urbs Etrusca solo’, cum praemisisset ‘Alpheae ab Origine Pisae’, sane Pisas antiquitus conditas a Peloponneso profectis, vel ab his qui cum Pelope in Elidem venerunt. alii Pisum, Celtarum regem, fuisse Apollinis Hyperborei filium et cum Samnitibus bellum gessisse, a quorum regina, quae post coniugis mortem imperio successerat, receptum, in Etruria oppidum suo nomine condidisse. alii †locum ex deo privigno genitum, iuvenem viribus magnis, Pisas condidisse aiunt. Cato originum qui Pisas tenuerint ante adventum Etruscorum, negat sibi conpertum; sed inveniri Tarchonem, Tyrrheno oriundum, postquam eorundem sermonem ceperit, Pisas condidisse, cum ante regionem eandem Teutanes quidam, Graece loquentes, possederint. alii ubi modo Pisae sunt, Phocida oppidum fuisse aiunt, quod nobis indicio est ex Peloponneso originem id oppidum trahere. alii incolas eius oppidi Teutas fuisse, et ipsum oppidum Teutam nominatum, quod postea †Pisas Lydia lingua sua singularem portum significare dixerunt; quare huic urbi a portu lane nomen inpositum. alii ab Epeo, Troiani equi fabricatore, conditum tradunt, qui cum aliis Graecis in hanc regionem reiectus est: ubi postquam Troianae captivae metu dominarum, ad quas deducebantur, naves incenderunt, desperatione reditus remansit, urbemque condidit et ab ea, quae est in Peloponneso, Pisas cognominavit. {{anchor+|181|[[Aeneis/Liber X#181|181.]]}} {{sc|Equo fidens id est eques optimus. quidam ‘Astur’ pro ‘Astures’ accipiunt, apud quos equi et equites optimi perhibentur. versicoloribus armis depictis: per quod bellicosus ostenditur. {{anchor+|182|[[Aeneis/Liber X#182|182.]]}} {{sc|Tercentum adiciunt accedunt et consentiunt eius voluntati: unde ait ‘mens omnibus una sequendi’, id est coniurati sunt. {{wl|Q722683|Probus}} ‘adiciunt’ adiacent et quasi iuxta sunt tradit. {{anchor+|183|[[Aeneis/Liber X#183|183.]]}} {{sc|Qui caerete domo ac si diceret ‘qui sunt domo Carthagine’, Caere autem, ut et supra diximus, etiam Agylla dicitur, ἀπο τοῦ χαίρειν , quod verbum salutandi gratia apud Graecos dici solet. hanc Pelasgi condiderunt, qui cum sitim passi nec usquam aquam invenientes, casu quodam fontem invenissent, in eodem loco oppidum condiderunt. nec videatur contrarium, quod ait “ducit Agyllina nequiquam ex urbe secutos”, quasi et Turno et Aeneae praestet auxilium: nam illi Lausum fugientem secuti sunt, hi vero communi odio et consilio totius civitatis in Mezentium arma commoverunt. minionis fluvius est Minio Tusciae, ultra Centumcellas. {{anchor+|184|[[Aeneis/Liber X#184|184.]]}} {{sc|Pyrgi veteres hoc castellum nobilissimum fuit eo tempore quo Tusci piraticam exercuerunt; nam illic metropolis fuit: quod postea expugnatum a Dionysio tyranno Siciliae dicitur, de quo Lucilius “scorta Pyrgensia”. intempestaeque graviscae Graviscanum oppidum alii intempestum dicunt ventis et tempestatibus carens: quod nulla potest ratione contingere. intempestas ergo Graviscas accipimus pestilentes secundum Plinium in naturali historia et Catonem in originibus, ut intempestas intellegas sine temperie, id est tranquillitate: nam ut ait Cato, ideo Graviscae dictae sunt, quod gravem aerem sustinent. {{anchor+|185|[[Aeneis/Liber X#185|185.]]}} {{sc|ligurum ductor nam Liguria post Tusciam est, circa Gallos. {{anchor+|186|[[Aeneis/Liber X#186|186.]]}} {{sc|cunare quidam duci nomen datum tradunt a Cunaro monte, qui in Piceno est. cupavo o Cupavo: et declinatur ‘Cupavo’, sicut ‘Cicero’ ‘Cato’, {{anchor+|189|[[Aeneis/Liber X#189|189.]]}} {{sc|Namque ferunt luctu cycnum phaethontis amati Phaethon Clymenes et Solis filius fuit. qui cum doleret obiectum sibi ab Epapho, rege Aegypti, quod esset non de Sole, sed de adulterio procreatus, duce matre venit ad Solem et poposcit, ut si vere esset eius filius, petenda praestaret. quod cum Sol iurasset per Stygem paludem se esse facturum, petit ille ut eius currus agitaret. Sol post iusiurandum negare non potuit. acceptis itaque curribus Phaethon, cum orbitam solis exisset, et coepisset mundus ardere, a Iove fulminatus in Eridanum cecidit, qui et Padus vocatur. huius interitum flentes sorores, Phaethusa et Lampetusa, deorum miseratione in arbores commutatae sunt, ut hic dicit, in populos, ut in bucolicis, in alnos. fuit etiam quidam Ligus, Cycnus nomine, dulcedine cantus ab Apolline donatus, amator Phaethontis. qui cum eum fleret extinctum, longo luctu in avem sui nominis conversus est. qui postea ab Apolline inter sidera conlocatus est. cuius nunc filium Cupavonem dicit habere cycni pennas in galea ad formae paternae insigne monstrandum. crimen amor vestrum Phaethontem amatum a Cycno aut pie aut turpiter, accipiamus necesse est. si turpiter, talis est sensus: crimen vestrum est, o Cycne et Phaethon, quod sic amastis; hoc vobis tantum potest obici. alii ‘vestrum’ pro ‘tuum’ accipiunt, et ad solum Cycnum referunt, ut “vos, o Calliope, precor”. si pie amavit, secundum Asprum ‘crimen’ erit ‘causa’, ut alibi “et crimine ab uno disce omnes”, ut sit sensus: o Phaethontiades sorores et o Cycne, causa vestrum, id est vestrae mutationis, amor est, quia sic Phaethontem amastis, ut periretis. {{anchor+|190|[[Aeneis/Liber X#190|190.]]}} {{sc|Umbramque sororum ambitiose dictum pro ‘inter arbores de sororibus factas’, et est unum de his, quae habet Vergilius inimitabilia et sua propria: tale est illud “sinuatque alterna volumina crurum”, item “cum primum sulcos aequant sata”. {{anchor+|191|[[Aeneis/Liber X#191|191.]]}} {{sc|Musa carmine, cithara, cantilena. {{anchor+|192|[[Aeneis/Liber X#192|192.]]}} {{sc|Canentem senectam qui canentem senectam mollibus transegit in plumis. canentem senectam pro albo colore neoterice dictum putant. {{anchor+|193|[[Aeneis/Liber X#193|193.]]}} {{sc|Sidera voce sequentem cum cantu caelum petentem: vel quod est re vera relatus in sidera, sicut videmus in sphaera. {{anchor+|194|[[Aeneis/Liber X#194|194.]]}} {{sc|filius deest ‘eius’, aequales comitatus classe catervas aut per naves aequaliter habens distributas catervas: aut ipsi duci pares virtute. {{anchor+|195|[[Aeneis/Liber X#195|195.]]}} {{sc|centaurum aut nomen navis; aut qui erat in navi pictus. {{anchor+|198|[[Aeneis/Liber X#198|198.]]}} {{sc|Ocnus iste est Ocnus, quem in bucolicis Bianorem dicit, ut “namque sepulchrum incipit apparere Bianoris”. hic Mantuam dicitur condidisse, quam a matris nomine appellavit: nam fuit filius Tiberis et Mantus, Tiresiae Thebani vatis filiae, quae post patris interitum ad Italiam venit. alii Manto, filiam Herculis, vatem fuisse dicunt. hunc Ocnum alii Aulestis filium, alii fratrem, qui Perusiam condidit, referunt: et ne cum fratre contenderet, in agro Gallico Felsinam, quae nunc Bononia dicitur, condidisse: permisisse etiam exercitui suo ut castella munirent, in quorum numero Mantua fuit. alii a Tarchone Tyrrheni fratre conditam dicunt: Mantuam autem ideo nominatam, quod Etrusca lingua Mantum Ditem patrem appellant, cui cum ceteris urbibus et hanc consecravit. mantus genetivus Graecus est: nam si latine declinaveris ‘Mantonis’ facit, sicut in Plauto legimus “Ionis”. {{anchor+|201|[[Aeneis/Liber X#201|201.]]}} {{sc|Dives avis maioribus praepotens. et bene ‘dives avis’, quia non ab Ocno, sed ab aliis quoque condita fuit: primum namque a Thebanis, deinde a Tuscis, novissime a Gallis, vel, ut alii dicunt, a Sarsinatibus, qui Perusiae consederant. sed non genus omnibus unum quia origo Mantuanorum et a Tuscis venit, qui in Mantua regnabant, et a Venetis: nam in Venetia posita est, quae et Gallia cisalpina dicitur. {{anchor+|202|[[Aeneis/Liber X#202|202.]]}} {{sc|Gens illi triplex populi sub gente quaterni quia Mantua tres habuit populi tribus, quae in quaternas curias dividebantur: et singulis singuli lucumones imperabant, quos tota in Tuscia duodecim fuisse manifestum est, ex quibus unus omnibus praeerat. hi autem totius Tusciae divisas habebant quasi praefecturas, sed omnium populorum principatum Mantua possidebat: unde est ‘ipsa caput populis’, ergo Vergilius miscet novam et veterem Etruriam, ut utriusque principatum patriae suae adsignet, cum alioquin Mantua ad haec auxilia pertinere non debeat, quia Aeneas nulla a transpadanis auxilia postulaverit, cum omnis exercitus adversum Mezentium uno loco consederit. et propterea putatur poeta in favorem patriae suae hoc locutus, ut de hac sola trans Padum pro Aenea adversum Mezentium auxilia faciat venisse, quod nec populorum nomina, nec lucumonum rettulerit. {{anchor+|203|[[Aeneis/Liber X#203|203.]]}} {{sc|Tusco de sanguine vires quia robur totum a lucumonibus habuit. {{anchor+|204|[[Aeneis/Liber X#204|204.]]}} {{sc|In se armat id est odio sui in arma compellit. {{anchor+|205|[[Aeneis/Liber X#205|205.]]}} {{sc|Patre benaco velatus harvndine glauca mincius i. d. i. a. pinu Benacus lacus est Venetiae, de quo fluvius nascitur Mincius. iure ergo dux Venetus fluvium provinciae suae depinxit in navi: quem Benaci filium, quia ex ipso habet originem, dicit. {{anchor+|207|[[Aeneis/Liber X#207|207.]]}} {{sc|Gravis fortis, ut “ferit ense gravem Thymbraeus Osirim”: vel ‘gravis’ aut animo, aut aetate, aut ‘gravis’ propter navem, nam sequitur ‘centenaque arbore fluctum verberat assurgens’, centenaque arbore non ait remis, sed arboribus, ad exprimendam navis magnitudinem, quae plures habuit remorum ordines: unde ait Lucanus “et summis longe ferit aequora remis”. {{anchor+|208|[[Aeneis/Liber X#208|208.]]}} {{sc|Marmore mari. {{anchor+|209|[[Aeneis/Liber X#209|209.]]}} {{sc|triton pictus in navis prora: et sic ait quasi de vero Tritone, ut “galea alta Chimaeram sustinet, Aetnaeos efflantem faucibus ignes”. caerula ‘caerula freta’, non ‘caerula concha’, nam versus non stat. {{anchor+|210|[[Aeneis/Liber X#210|210.]]}} {{sc|laterum tenus ut “crurum tenus”, ἄχρι τῶν πλευρῶν . hispida horrida, saetosa. {{anchor+|211|[[Aeneis/Liber X#211|211.]]}} {{sc|Frons hominem praefert modo frontem primam partem hominis intellegere debemus; nam hoc dicit: a capite usque ad ima latera hominis monstrabatur effigies. {{anchor+|212|[[Aeneis/Liber X#212|212.]]}} {{sc|spumea semifero incertum, utrum pictus, an ex aere factus. {{anchor+|213|[[Aeneis/Liber X#213|213.]]}} {{sc|tot lecti proceres quare Tarchonem praeteriit: an quia illi omnes sub imperio eius fuerunt? ter denis triginta accipiamus naves fuisse, non, ut quidam volunt, singulos duces tricenas naves habuisse: nam enumeratorum militum non convenit numerus, praesertim cum sequatur ‘subsidio Troiae’, id est parvo auxilio: nam apud maiores bella non ambitu, sed virtute constabant. Troiae aut castra Aeneae dixit: aut ‘Troiae’ pro Troianis. {{anchor+|215|[[Aeneis/Liber X#215|215.]]}} {{sc|iamque dies caelo concesserat non dicit diem intervenisse; nam supra ait “media Aeneas freta nocte secabat”. et ‘caelo concesserat’ pro ‘in caelo’, et deest ‘nocti’, {{anchor+|216|[[Aeneis/Liber X#216|216.]]}} {{sc|noctivago nomen mire conpositum. phoebe luna, sicut sol ‘Phoebus’, item ‘Titan’ sol, et ‘Titanis’ luna. describit autem noctem mediam et dicit finitum diem secundum Romanum ritum, qui a media nocte diem numerant, et noctem similiter a medio die. nec lunae fit sine causa commemoratio: nam aliter nymphae videri non poterant. {{anchor+|217|[[Aeneis/Liber X#217|217.]]}} {{sc|neque enim m. d. c. q. parenthesis est. {{anchor+|218|[[Aeneis/Liber X#218|218.]]}} {{sc|clavumque regit pro ‘clavo navem regit’, clavvmque regit iam ei et in quinto libro dedit gubernandi peritiam. velisque ministrat ‘velis’ quidam dativum volunt, non ablativum, ut si dicamus aliquem ministrare convivis. {{anchor+|219|[[Aeneis/Liber X#219|219.]]}} {{sc|Medio in spatio inter navigandum. chorus comitum nymphae de navibus factae. et mire ‘comitum’, quia cum eo venerant. {{anchor+|220|[[Aeneis/Liber X#220|220.]]}} {{sc|alma cybebe a Cybebo Phryge, qui primus ei sacrum instituit. cybebe alma mater deum, dicta Cybele vel ἀπο τοῦ κυβί- σαι τὴν κεφαλήν , id est capitis rotatione, quod semper Galli, per furorem motu capitis comam rotantes, ululatu futura praenuntiabant: Lucanus “crinemque rotantes sanguinei populis ulularunt tristia Galli”. ‘Cybebe’ autem bacchius est; nam ‘Cybele’, anapaestus est, ut “hic mater cultrix Cybele”, vel a Cybelo sacerdote †dici vel a Cybele. {{anchor+|222|[[Aeneis/Liber X#222|222.]]}} {{sc|innabant pariter quia de navibus versae. {{anchor+|223|[[Aeneis/Liber X#223|223.]]}} {{sc|Quot prius id est ‘quantae’; ad numerum retulit: ergo subtraxit ‘tot’, {{anchor+|224|[[Aeneis/Liber X#224|224.]]}} {{sc|lustrantque circumdant et circumeunt. {{anchor+|225|[[Aeneis/Liber X#225|225.]]}} {{sc|Doctissima cymodocea poetice, sicut etiam mutatio ipsa confingitur: ergo ‘doctissima’ quae divinitus hanc doctrinam fuerit consecuta: nam stultissimum est, quod ait quidam: ideo ‘doctissima’, quia Ilionei navis fuit. {{anchor+|226|[[Aeneis/Liber X#226|226.]]}} {{sc|pone sequens hoc quidam ideo dictum tradunt, quod adversae videri nolunt: unde est “transque caput iace, ne respexeris”. dorso eminet peritia natandi ostenditur. {{anchor+|227|[[Aeneis/Liber X#227|227.]]}} {{sc|tacitis aut ipsa tacita; aut pro ‘tacite et leniter’, subremigat subnatat. {{anchor+|228|[[Aeneis/Liber X#228|228.]]}} {{sc|ignarum adloquitur aut praesentiae suae ignarum, aut quod e navibus nymphae factae sunt. vigilasne deum gens Aenea vigila verba sunt sacrorum; nam virgines Vestae certa die ibant ad regem sacrorum et dicebant ‘vigilasne rex? vigila’, quod Vergilius iure dat Aeneae, quasi et regi et quem ubique et pontificem et sacrorum inducit peritum. et bene primo interrogat, deinde quod vigilat, approbat. ‘deum’ autem ‘gens’ propter “dis genite” et “geniture deos”. {{anchor+|229|[[Aeneis/Liber X#229|229.]]}} {{sc|velis inmitte rudentes hoc est rudentibus vela inmitte, id est laxa, ut est illud “notas odor attulit auras”. inmitti autem dicuntur rudentes cum vela laxantur. {{anchor+|230|[[Aeneis/Liber X#230|230.]]}} {{sc|sacro de vertice argute ‘sacro’, ne miretur Aeneas deas factas. pinus hoc loco secundum quartam dixit declinationem, in bucolicis iuxta secundam, “ut Maenalus argutumque nemus pinosque loquentes semper habet”. nos sumus loquitur per definitiones. sane declamatorie hos versus explicuit. {{anchor+|231|[[Aeneis/Liber X#231|231.]]}} {{sc|Perfidus qui post foedus bella commovit: hinc Latinus “ipsi has sacrilego pendetis sanguine poenas”. alii e communi sermone perfidum Rutulum dici volunt, quia ipsa Troiana est. ut autem pro ‘quoniam’: Plautus in Pseudulo “ut lassus veni de via, me volo curare” (Ps. 661), et in Mostellaria “eundem animum mihi oportet esse gratum ut impetravi” (Mos. 220) pro ‘quoniam’, {{anchor+|232|[[Aeneis/Liber X#232|232.]]}} {{sc|praecipites nomen pro adverbio, ‘praecipitanter’, {{anchor+|233|[[Aeneis/Liber X#233|233.]]}} {{sc|rumpimus propter illud “continuo puppes abrumpunt vincula ripis”. invitae ac si diceret: malueramus tibi potius servire, quam in nympharum numina commutari. teque per aequor quaerimus id est haec nobis vagandi est causa, ut te invenire possimus. {{anchor+|234|[[Aeneis/Liber X#234|234.]]}} {{sc|Refecit aut ‘re’ vacat: aut quia ante in ipsis forma fuerat navium. ergo alteram fecit. {{anchor+|235|[[Aeneis/Liber X#235|235.]]}} {{sc|Dedit esse deas Graeca figura, ut “donat habere viro”. aevum inmortalitatem. agitare διάγειν , hoc est agere. {{anchor+|238|[[Aeneis/Liber X#238|238.]]}} {{sc|Iam loca ivssa tenent ut et supra diximus, hoc κατὰ τὸ σιωπώμενον accipiendum est; nam intellegimus, eum equites misisse per terram. {{anchor+|240|[[Aeneis/Liber X#240|240.]]}} {{sc|Ne castris ivngant aut ‘se’ subaudis: aut ‘iungant’ pro ‘iungantur’, {{anchor+|241|[[Aeneis/Liber X#241|241.]]}} {{sc|socios veniente vocari antiquo verbo militiae usus est: viros enim ‘vocari’ significat eos, qui necessitate in bellum, non voluntate conveniunt. {{anchor+|244|[[Aeneis/Liber X#244|244.]]}} {{sc|crastina lux deest ‘veniat’, hoc est crastina lux veniat tantum. [et crastina lux] si ad Aeneam referas ‘spectabis’ et ‘non inrita dicta putaris’, ‘crastina lux’ subaudiendum ‘cum venerit’, si autem ad lucem ‘spectabit’ legas, ‘crastina lux’ suspendendum. quidam crastina lux mea si non inrita dicta putaris ingentes rvtvlae spectabit caedis acervos ‘spectabit’ est vera lectio, et ordo est ‘si mea dicta inrita non putaris, crastina lux ingentes acervos caedis videbit’: nam male quidam ‘spectabis’ legunt et ad lucem referunt. quod non procedit; nullus enim sic loquitur: o Aenea, nisi quae dico minime credis, o lux crastina ingentes caedis acervos videbis. alii more antiquo ‘lux’ pro ‘luce’ accipiunt: Lucilius in tertio “hinc media remis Palinurum pervenio nox” pro ‘nocte’, Longus ait “deest ‘venerit’ “: unde et ipse ‘spectabis’ legit. {{anchor+|246|[[Aeneis/Liber X#246|246.]]}} {{sc|dextra discedens inpulit mire ‘discedens’: adiuvatur enim pulsus recedente eo qui inpulerit. {{anchor+|247|[[Aeneis/Liber X#247|247.]]}} {{sc|Havd ignara modi inpulit navem libramenti peritia et moderationis: quippe quae fuerat navis. fugit pro ‘velociter’ posuit. {{anchor+|248|[[Aeneis/Liber X#248|248.]]}} {{sc|ocior et iaculo breviter tribus comparavit, quoniam et sagittam ventis aequavit. {{anchor+|249|[[Aeneis/Liber X#249|249.]]}} {{sc|Inde aliae celerant cursus hoc est, inde aliae nymphae aliarum navium cursus celeriores efficiunt, sicut fecerat Cymodocea. an ‘aliae’ naves? inscius id est rerum quas audierat; nam credere ex aperto non poterat. {{anchor+|250|[[Aeneis/Liber X#250|250.]]}} {{sc|Omine augurio promissae victoriae. {{anchor+|251|[[Aeneis/Liber X#251|251.]]}} {{sc|convexa hic ‘convexa’ epitheton est, quia ait ‘supera convexa’: alibi solum ‘convexa’ principale est. {{anchor+|252|[[Aeneis/Liber X#252|252.]]}} {{sc|Alma parens idaea deum alma proprie est tellus ab eo quod nos alat, abusive tamen etiam aliis numinibus hoc epitheton datur. terram autem ipsam constat esse matrem deum: unde et simulacrum eius cum clavi pingitur; nam terra aperitur verno, hiemali clauditur tempore. dindyma mons Phrygiae. {{anchor+|253|[[Aeneis/Liber X#253|253.]]}} {{sc|Turrigeraeque urbes civitates turritae, quas terra gerit; unde et cum corona turrita mater pingitur deum. ad frena leones ideo hoc fingitur, quod omnis feritas maternae subiacet adfectioni et subiugata est. figurate autem ‘leones ad frena cordi’, id est frenati leones. {{anchor+|254|[[Aeneis/Liber X#254|254.]]}} {{sc|Propinques familiare efficias, prosperes, matures, propitium facias, ut “et propius res aspice nostras”. {{anchor+|255|[[Aeneis/Liber X#255|255.]]}} {{sc|Phrygibusque adsis ac si diceret, et cultoribus tuis. {{anchor+|256|[[Aeneis/Liber X#256|256.]]}} {{sc|Tantum effatus breviter, ut supra ait, propter lucem iam maturam, id est plenam; nam non crepusculum, sed lux iam matura describitur. revoluta id est aperta, sicut contra involutum dicimus esse quod clausum est. rvebat autem non occidebat, sed oriebatur, cum impetu veniebat, quia per orbem: ut “et ruit Oceano nox”. et est in sensu hysteroproteron: prius enim nox fugatur, sic dies oritur. {{anchor+|257|[[Aeneis/Liber X#257|257.]]}} {{sc|matura multa, quasi tempestiva et quam iam esse oportebat: aut satis plena et clara. {{anchor+|258|[[Aeneis/Liber X#258|258.]]}} {{sc|Sociis edicit secundum dicta nymphae. †signa sequantur numquid literarum figura faciunt pervolutam? signa sequantur vel tesserae vel tubarum, vel re vera signa militaria. {{anchor+|264|[[Aeneis/Liber X#264|264.]]}} {{sc|Quales sub nubibus atris altis modo. {{anchor+|265|[[Aeneis/Liber X#265|265.]]}} {{sc|Strymoniae vero grves a fluvio Thraciae Strymone, iuxta quem habitant. haec autem comparatio non ad telorum pertinet iactum, sed ad Troianorum clamorem. {{anchor+|266|[[Aeneis/Liber X#266|266.]]}} {{sc|Fugiuntque notos aut quosvis ventos frigidos: nam etiam grues significant tempestatem futuram, ut in georgicis legimus “aut illum surgentem vallibus imis aeriae fugere grues”: aut re vera ‘notos’; horum enim calorem fugiunt cum revertuntur in Thraciam ex Aegypto. secundo num laeto? Troianorum clamor ex gaudio. {{anchor+|269|[[Aeneis/Liber X#269|269.]]}} {{sc|Adlabi classibus aequor cum classibus labi; aut aequore classem labi. quidam ita exponunt, ut hoc ad phantasiam Rutulorum referant, quoniam admirantibus his unde tanta fiducia animos Troianorum incessisset, repentina facies multarum navium adpropinquantium perinde visa est, atque si ipsum aequor cum classibus allaberetur. {{anchor+|270|[[Aeneis/Liber X#270|270.]]}} {{sc|Ardet apex capiti ex sequentibus intellegimus Aeneae armorum fieri descriptionem; nam dicturus est ‘at non audaci Turno fiducia cessit’, quamvis talia arma conspiceret. si tamen primam respicias conexionem, quasi de Turno videtur dicere: quod non procedit. ‘apex’ coni altitudo hoc loco. est autem {{wl|Q6691|Homeri}} et locus et comparatio. hoc autem iste violentius posuit, quod ille stellae tantum facit comparationem, hic etiam stellae pestiferae, respiciens quas clades Rutulis sit inlaturus Aeneas. possumus tamen ‘apex capiti’ accipere utrumque eum fuisse conplexum cum dicit ‘ardet apex capiti cristisque a vertice flamma funditur’, et sacerdotis per apicem et viri fortis facere mentionem. dicitur autem apex virga, quae in summo pilleo flaminum lana circumdata et filo conligata erat, unde etiam flamines vocabantur. hoc autem nomen a veteribus tractum est: apere enim veteres ritu flaminum adligare dicebant; unde apicem dictum volunt. {{anchor+|272|[[Aeneis/Liber X#272|272.]]}} {{sc|Cometae sanguinei lugubre rubent pro ‘lugubriter’, cometae autem latine crinitae appellantur. et stoici dicunt has stellas esse ultra XXXII. quarum nomina et effectus Avienus, qui iambis scripsit Vergilii fabulas, memorat. Plinius etiam Secundus dicit, cometas stellas esse naturales, quae apparent certis temporibus. item hoc quoque commemorat, cometas fieri de planetis quinque, unde interdum bonum, interdum pessima significant. nam si de Venere aut Iove fiant, optima praenuntiant; si de Marte aut Saturno, deteriora: nam Mercurialis semper talis est, qualis ille cui cohaeret; unde et minister deorum fingitur. hinc est ergo quod modo ait ‘cometae sanguinei lugubre rubent’, id est noxii. hanc stellam Electram dicunt, cum qua Iuppiter concubuit. quae cum Troiam ardentem videret, capillum lacerabat atque ita in astra est recepta. sane Avienus cometarum has differentias dicit: stella, quae obliquam facem post se trahens quasi crinem facit, Hippius vocatur. ista si ab occasu solis in ortum veniat, mala Persidi et Syriae ostendit; si ad meridiem attenderit, Africam et Aegyptum a malis relevat, solis pecoribus pestem denuntians; si septemtrionem respexerit, Aegyptum bellis et miseriis premit; si occidentem attenderit, gravat Italiam et quicquid ab Italia usque ad Hispanias tenditur; si a meridie in septemtrionem ierit, a bellis quidem externis securitatem denuntiat, sed seditiones domesticas significat. alter cometes est, cui ex gladio nomen est, nam Graece ξιφίας appellatur. cuius tractus est longior et pallidus color, neque comas habere dicitur, et hebetior eius flamma est. qui si orientem attenderit, regem Persidis dolis significat appetendum, denuntiat et bella; etiam Syrios pari conditione involvit; et Libyam atque Aegyptum fraude et insidiis nuntiat posse laborare. quod si occidentem attenderit, foedera nocua regionis eius regi significat, quae dicit per puellam conrogatam in nuptias posse dissolvi. alter cometes est, qui lampas appellatur et quasi fax lucet. hic cum orientem attenderit, omnes illas orientis partes dicit nebulis posse laborare frugesque eorum caliginoso aere corrumpi; si meridiem attenderit, Africam dicit siccitate et serpentibus posse laborare; si occidentem spectaverit, Italiam dicit adsiduis fluminum inundationibus laborare; si septemtrionem viderit, famem gentibus septemtrionalibus significat. est etiam alter cometes, qui vere cometes appellatur; nam comis hinc inde cingitur. hic blandus esse dicitur. qui si orientem attenderit, laetas res ipsi parti significat; si meridiem, Africae aut Aegypto gaudia; si occidentem inspexerit, terra Italia voti sui compos erit. hic dicitur apparuisse eo tempore quo est Augustus sortitus imperium; tunc denique gaudia omnibus gentibus futura sunt nuntiata. si septemtrionem attenderit, prospera universa significat. est alter cometes in tympani modum, qui nec valde lucet, et electri colorem habet, quem disceum vocant. iste quoniam ex uno loco non solet gigni, orbi terrarum caedes, rapinas, bella et cetera mala significat. sextum cometen appellari ex regis Typhonis nomine Typhonem dicunt, qui semel in Aegypto sit visus, qui non igneo, sed sanguineo rubore fuisse narratur; globus ei modicus dicitur et tumens, crinem eius tenui lumine apparere ferunt, qui in septentrionis parte aliquando fuisse dicitur. hunc Aethiopes dicuntur et Persae vidisse et omnium malorum et famis necessitates pertulisse. quarum †ple vel inpleniores differentias, vel in Campestro vel in Petosiri, siquem delectaverit, quaerat. {{anchor+|273|[[Aeneis/Liber X#273|273.]]}} {{sc|Sirius ardor Sirius stella est in ore canis, quae, ut in tertio diximus, quantum in ipsa est, pestifera est, sed pro qualitate adiacentium aut vincitur aut maioribus utitur viribus: hinc est quod, cum certo tempore semper oriatur, non semper est noxia. sed secundum physiologicos, idcirco ‹canis› caloris sidus putatur, quod id animal igneam vim habet: nam quod natura inimicum umorem habeat, propterea fieri ut aegre aquam hauriat ad restinguendam sitim: nam ideo eos, qui rabidi canis morsu continguntur, aquam refugere et, ni cito subveniatur, perire siti, quia †nifus eius animalis, quod contrarium umori sit, similiter in corpore humano saeviat. {{anchor+|275|[[Aeneis/Liber X#275|275.]]}} {{sc|Laevo noxio hic, ut “si mens non laeva fuisset”: alibi pro bono, ut “siquem numina laeva sinunt”. an potius ‘laevo’ notio, quia canis circa austrum est et astrologi notia quae sunt in caelo sinistra vocant? quod autem ait ‘contristat lumine’, cum de stella loqueretur, quam armis splendentibus comparavit, bene hoc Statius ad ipsa arma transtulit, dicens “armaque in auro tristia”. {{anchor+|277|[[Aeneis/Liber X#277|277.]]}} {{sc|praecipere pro ‘praecipiendi et depellendi’, {{anchor+|279|[[Aeneis/Liber X#279|279.]]}} {{sc|Quod votis optastis adest magna ars persuadentis est, ut quod cupit fieri, in praeiudicium trahat. sic hoc loco quia vult Turnus, ut optent pugnam eius socii, hanc eos semper dicit optasse. perfringere dextra fortiter facere. et bene verbo usus est militari. {{anchor+|280|[[Aeneis/Liber X#280|280.]]}} {{sc|In manibus non iam in votis, sed in manibus res est. esto pro ‘sit’: tertia namque persona est. ‘referto’ autem pro ‘referat’, {{anchor+|281|[[Aeneis/Liber X#281|281.]]}} {{sc|Referto facta patrum alii hic distinguunt, ut sit, referat modo unusquisque facta patrum et laudes. et secutus Sallustium hoc dixit, qui ait, Hispanorum fuisse, ut in bella euntibus iuvenibus parentum facta memorarentur a matribus. alii distinguunt ‘nunc magna referto facta’, ut duas res dixerit: nunc unusquisque et suorum factorum meminerit, et laudis parentum. {{anchor+|283|[[Aeneis/Liber X#283|283.]]}} {{sc|egressique si ‘egressi’, figurate dictum est. {{anchor+|284|[[Aeneis/Liber X#284|284.]]}} {{sc|avdentes fortuna ivvat Terentianum “fortes fortuna adiuvat”. et potest haec sententia et superioribus adplicari et per se separatim intellegi. {{anchor+|285|[[Aeneis/Liber X#285|285.]]}} {{sc|Versat quos ducere contra cogitat quidem, sed non facit, ne diviso exercitu utrobique vincatur: quod sequentia indicant, nam paulo post dicturus est ‘et rapit acer totam aciem in Teucros’, {{anchor+|286|[[Aeneis/Liber X#286|286.]]}} {{sc|Concredere ‘con’ vacat. {{anchor+|287|[[Aeneis/Liber X#287|287.]]}} {{sc|Altis ‘puppibus’, non ‘pontibus’, {{anchor+|288|[[Aeneis/Liber X#288|288.]]}} {{sc|Pontibus transtris, scalis navium. servare pro ‘servaverunt’, {{anchor+|289|[[Aeneis/Liber X#289|289.]]}} {{sc|Langventis tranquilli. brevibus vadis. se credere pro ‘crediderunt’, {{anchor+|290|[[Aeneis/Liber X#290|290.]]}} {{sc|Per remos id est scaphis. et deest ‘descendunt’, {{anchor+|291|[[Aeneis/Liber X#291|291.]]}} {{sc|Non spirant legitur et ‘sperat’, quod et melius est: nam dum vada esse non sperat, incidit in ea. non sperat] quia ‘fracta non remurmurat unda, sed mare inoffensum crescenti adlabitur aestu’, {{anchor+|293|[[Aeneis/Liber X#293|293.]]}} {{sc|precatur modo cum precibus hortatur. {{anchor+|295|[[Aeneis/Liber X#295|295.]]}} {{sc|Tollite ferte ad celeritatem nimiam dictum est. findite rostris militari felle dictum est, ut etiam terra ipsa quodam modo sentiat hostis adventum. {{anchor+|297|[[Aeneis/Liber X#297|297.]]}} {{sc|Statione statio est portus temporalis; nam portus est ubi hiematur. sed modo statio siccum litus significat: hoc enim dicit: potiar terra, et navem frangere non recuso. {{anchor+|302|[[Aeneis/Liber X#302|302.]]}} {{sc|Innocvae innocuus est cui non nocetur, innoxius qui non novit nocere; sed hoc poetae plerumque confundunt. ‘innocuae’ quibus non sit nocitum; alibi “litus innocuum”, quod non noceat. sed non puppis tua ἐπιδιόρθωσις et προσφώνησις . {{anchor+|303|[[Aeneis/Liber X#300|303.]]}} {{sc|{{sc|dorso iniquo}} dorsum est durior harena, quae remeantibus fluctibus et euntibus plerumque densetur et in modum saxi durescit, quod a nautis pulvinus vocatur, ''a Graecis {{graeca|θῖν}}: {{wl|Q6691|Homerus}} {{graeca|παρὰ θῖνα πολυφλοίσβοιο θαλάσσης}}.<ref>[[:el:Οδύσσεια/ν#v215|Οδύσσεια ν.219]]</ref><ref>[[:el:Ιλιάς/Α#v30|Ιλιάς Α.34]]</ref><ref>[[:el:Ιλιάς/Ι#v180|Ιλιάς Ι.182]]</ref> {{wl|Q722683|Probus}} ‘vadi dorso’ pro ‘vado’ dictum putat, ut in georgicis <[[Georgicon (Greenough)/Liber III#435|3.436]]> “dorso nemoris”.'' {{sc|iniquo}} sibi nocenti. {{anchor+|304|[[Aeneis/Liber X#304|304.]]}} {{sc|sustentata non ab alio, ut “fratremque ruentem sustentat dextra”, sed quasi ἀνακωχεύουσα : vel ‘sustentata’ cum sustentaretur. Melissus ‘sustentata’ pro suspensa accipit: nam ideo et ‘anceps’ est, cum huc atque illuc nutaret. fluctusque fatigat subaudis ‘eam’: nam ‘fluctus’ nominativus est singularis. {{anchor+|305|[[Aeneis/Liber X#305|305.]]}} {{sc|Exponit in undis ideo ‘in undis’, non ‘in undas’, quia in ipso loco res agitur, nec est mutatio. {{anchor+|306|[[Aeneis/Liber X#306|306.]]}} {{sc|fragmina antique dictum: nam ‘fragmenta’ dici debere non nulli adserunt. {{anchor+|311|[[Aeneis/Liber X#311|311.]]}} {{sc|Omen pugnae Sallustius “pugnam illam pro omine bello futuram”. ideo ergo ‘omen’, quia, sicut nunc, sic ubique vincet Aeneas. invasit agrestes quia dixit “et latos vastant cultoribus agros”. {{anchor+|312|[[Aeneis/Liber X#312|312.]]}} {{sc|Therone hoc nomen in Pindaro lectum est tantum. et bene in honorem victoris victum laudat. {{anchor+|314|[[Aeneis/Liber X#314|314.]]}} {{sc|Tunicam squalentem splendentem loricam. ‘squalentem auro’ splendentem auro. et significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti: squalere enim dictum a squamarum crebritate atque asperitate, quae in serpentum pisciumve coriis visuntur: alibi “quem pellis aenis in plumam squamis auro conserta tegebat”, et alibi “iamque adeo rutilum thoraca indutus aenis horrebat squamis”. quidquid igitur inculcatum obsitumque aliqua re erat squalere dicebatur. havrit ‘ferit’ modo significat, sed non nudum latus, sed quod aperuerat: et putatur hysteroproteron. quidam militarem elocutionem putant: cum enim a latere quis aliquem adortus gladio occidit, ‘haurit illum’ dicunt. {{anchor+|316|[[Aeneis/Liber X#316|316.]]}} {{sc|Et tibi phoebe sacrum omnes qui secto matris ventre procreantur, ideo sunt Apollini consecrati, quia deus est medicinae, per quam lucem sortiuntur: unde Aesculapius eius fingitur filius; ita enim eum procreatum supra diximus. Caesarum etiam familia ideo sacra retinebat Apollinis, quia qui primus de eorum familia fuit, exsecto matris ventre natus est, unde etiam Caesar dictus est: licet varia de etymologia huius nominis dicantur, ut diximus supra. {{anchor+|317|[[Aeneis/Liber X#317|317.]]}} {{sc|Quod licvit parvo legitur et ‘cui licuit’, et respexit ad illud, quod ferrum nunc iuvenis vitare non potuit, quod parvus evasit. nec longe pro ‘nec multo post’, adverbium loci pro temporis antique. {{anchor+|320|[[Aeneis/Liber X#320|320.]]}} {{sc|ivvere manus id est suae. {{anchor+|321|[[Aeneis/Liber X#321|321.]]}} {{sc|Usque tamdiu, donec. dum terra donec [in] terra. labores praebvit nove dixit, cum bona praeberi dicantur. an ideo ‘praebuit’, quod haec Herculi profuerunt, ut ad inmortalitatem per ista perveniret. {{anchor+|322|[[Aeneis/Liber X#322|322.]]}} {{sc|Ecce pharon legitur et ‘Pharo’, ut “it clamor caelo”, ut sit dativus ab eo, quod est ‘hic Pharus’, si autem ‘Pharon’ legeris, figuratum est; nam de nominativo transit ad dativum, dicens ‘clamanti’, inertes aut quod alii inertiam obiecerint: aut quia, ubi pugnari oportet, loqui inertis est. {{anchor+|324|[[Aeneis/Liber X#324|324.]]}} {{sc|Flaventem malas flaventes malas habentem, primae aetatis. et est ordo: tu quoque Cydon miserande iaceres, dum sequeris Clytium flaventem prima lanugine malas, id est dum adulescentem sectaris, cuius amore flagrabas: qui iuvenum tibi semper erant. {{anchor+|325|[[Aeneis/Liber X#325|325.]]}} {{sc|Infelix nova gavdia cydon de Cretensibus accipimus quod in amores puerorum intemperantes fuerunt: quod postea in Laconas et in totam Graeciam translatum est, adeo ut et Cicero dicat in libris de re publica, obprobrio fuisse adulescentibus si amatores non haberent. propter quod poeta Cydonem inducit amatorem. novimus autem Cydonas Cretenses dici. sane ‘Cydon’ quando nomen est proprium, ‘Cy’ naturaliter producit; si appellativum, corripit ‘Cy’, ut “Parthus sive Cydon, telum inmedicabile torsit”. tamen Statius etiam in proprio corripuit, ut “haec regi promissa Cydon haec Lampe dabamus”: quod fecit, abutens licentia qua utimur in propriis nominibus. nova gavdia quem tunc primum amare coeperat. {{anchor+|326|[[Aeneis/Liber X#326|326.]]}} {{sc|Stratus id est paene. securus amorum hoc loco ‘oblitus’: aliter “securus amorum germanae”, id est contemnens, non curans. {{anchor+|327|[[Aeneis/Liber X#327|327.]]}} {{sc|Miserande pro ‘miserandus’; nam pro nominativo vocativum posuit, ut contra “socer arma Latinus habeto”: licet illic possit accipi ‘socer arma Latinus habeat’: nam ‘habeto’ et secunda et tertia persona est. tamen etiam et alibi nominativum pro vocativo posuit, ut “corniger Hesperidum fluvius regnator aquarum”. {{anchor+|328|[[Aeneis/Liber X#328|328.]]}} {{sc|Stipata cohors id est unanimiter veniens. {{anchor+|329|[[Aeneis/Liber X#329|329.]]}} {{sc|septem numero hoc est pro ‘septem’: et deest ‘quia’: veteres enim ita enuntiabant: Lucilius in IV. “hi prae se portant ingentes munere pisces triginta numero”. an potius proprie? credibile est enim ut saepius iecerint. septenaque tela more suo pro ‘septem’, ut ‘bina’ pro duobus: “frenaque bina”. {{anchor+|331|[[Aeneis/Liber X#331|331.]]}} {{sc|stringentia corpus quidam ἐμφατικώτερον putant, id est iam stringentia. alii participium praesens pro futuro accipiunt, id est quae nisi essent deflexa, stringere habuerant. deflexit partim s. c. alma venus male ait Donatus, hoc loco ante dictorum oblitum esse Vergilium, quod post Iovis prohibitionem bellis facit numina interesse, non respiciens, Iovem magis deos hortatum esse in foedera, quam a bellis prohibuisse: nam et paulo post tam Iuno, quam Iuturna bellis intererunt. {{anchor+|332|[[Aeneis/Liber X#332|332.]]}} {{sc|Achaten omnia nomina quae in ‘tes’ exeunt, vocativum in ‘a’ mittunt, ut ‘Achates Achata’, ‘Thymoetes Thymoeta’, {{anchor+|333|[[Aeneis/Liber X#333|333.]]}} {{sc|Suggere tela mihi ordo est: suggere tela mihi, quae in campis Iliacis in Graecorum stetere corporibus: nullum enim dextera mea in Rutulos sine causa iaculabitur telum eorum, quae iam sunt caede hostium comprobata. qui vero ‘steteruntque in corpore Graium’ per coniunctionem, non per pronomen legunt, hi non ‘que’ sed ‘autem’ debuisse dici putant, et mutatam a poeta coniunctionem. alii ‘que’ coniunctionem pro ‘enim’ ponunt, ut “primaque oriens erepta iuventa est”. {{anchor+|336|[[Aeneis/Liber X#336|336.]]}} {{sc|Transverberat scindit. {{anchor+|338|[[Aeneis/Liber X#338|338.]]}} {{sc|hvic frater subit ‘huic subit’ id est prope venit. {{anchor+|339|[[Aeneis/Liber X#339|339.]]}} {{sc|Traiecto missa lacerto quae fuerat missa retro acto lacerto. {{anchor+|340|[[Aeneis/Liber X#340|340.]]}} {{sc|Protinus iugiter, continue. tenorem currendi modum, id est eodem impetu fertur. {{anchor+|341|[[Aeneis/Liber X#341|341.]]}} {{sc|Moribunda morienti similis. quod ita esse etiam Sallustius comprobat et ostendit, qui ait “quasi vitabundus per tramites et saltuosa loca exercitum ductare”: nam Iugurtha non vitabat legatum, sed se eum vitare simulabat. nam quia nomen est, ideo significat similitudinem, non passionem. quod si participialiter diceretur, a passivo veniret: omnia enim a passivo participia in ‘dus’ exeunt. moribunda similis morienti: non enim participialiter aliquid significat, sed nominis habet significationem. nominis autem significatio similitudinem habet, non passionem. quando dico ‘moriturus est’, vere moriturus est; moribundus autem non vere, sed similis morienti est: unde et Sallustius dixit “quasi vitabundus”. nervis aut necessarie additur ‘nervis’, aut ‘nervis’ tantum ‘pependit’, {{anchor+|342|[[Aeneis/Liber X#342|342.]]}} {{sc|Fratris de corpore rapto si diceret ‘fratrum de corpore’, speciosius esset: quod ideo omisit, quia hasta Alcanoris tantum vulneraverat manum, in Maeonis vero haeserat corpore. {{anchor+|344|[[Aeneis/Liber X#344|344.]]}} {{sc|est licitum quoniam non contra dixerat. femur ‘femur’ dicimus, quia legitur et declinatur ‘huius femoris’; illius vero ablativi non invenitur nominativus “laetus eripit a femine”, licet Caper in libris enucleati sermonis dicat ‘femen’; sed non ponit exemplum. ergo aut ‘hoc femur’, aut ‘hoc femen’: nam ‘femus’ non dicimus penitus. {{anchor+|345|[[Aeneis/Liber X#345|345.]]}} {{sc|Hic curibus hoc est ‘tunc’, et est ordo: tunc fidens primaevo corpore advenit Clausus Curibus, qui erat de Curibus, ut “Verres Romulia”: aut ‘fidens Curibus’, id est multitudine, ut “ecce Sabinorum prisco de sanguine magnum agmen agens Clausus”. {{anchor+|346|[[Aeneis/Liber X#346|346.]]}} {{sc|Rigida id est tenens eam, non vibrans et iaciens. {{anchor+|350|[[Aeneis/Liber X#350|350.]]}} {{sc|Boreae de gente suprema aut originem ducentes a Zetho et Calai, qui filii Boreae et Orithyiae nymphae fuerunt, ut ‘de gente’ de genere accipiamus: aut certe in hyperboreis montibus natos, unde est origo venti Boreae. ‘suprema’ autem pro ‘supremi Boreae’, si autem, ut quidam volunt, Boream principium generis accipiamus, erit ‘suprema’ dictum pro ‘summa’: quod si ventum intellegimus, ‘suprema’ ultima modo: sicut ‹enim› dictum est, initium flandi Boreas concipit ‹ab hyperboreis montibus›. ismara Thraciae civitas a monte Ismaro dicta. hic autem feminino ‘Ismara’, quia patriam dixit, ibi neutro “iuvat Ismara Baccho conserere”. {{anchor+|354|[[Aeneis/Liber X#354|354.]]}} {{sc|Expellere tendunt hoc est loco se invicem movere contendunt. {{anchor+|355|[[Aeneis/Liber X#355|355.]]}} {{sc|Limine decenter dictum, id est in litore. {{anchor+|356|[[Aeneis/Liber X#356|356.]]}} {{sc|Magno aethere id est aere in magno; nam venti in aethere non sunt, sed in aere: sic supra “atque aethera tranant cum sonitu” pro ‘aerem’, {{anchor+|359|[[Aeneis/Liber X#359|359.]]}} {{sc|Obnixa omnia contra mare mari, nubes nubibus, venti ventis. legitur et ‘obnixi’, ut referatur ad ventos. {{anchor+|361|[[Aeneis/Liber X#361|361.]]}} {{sc|Haeret pede pes pro ‘pedi’; nam antiptosis est. et est {{wl|Q6691|Homeri}} versiculus. {{anchor+|362|[[Aeneis/Liber X#362|362.]]}} {{sc|rotantia ut “Eleusinae matris volventia plaustra”: ‘rotantia’ ergo quae rotantur. {{anchor+|363|[[Aeneis/Liber X#363|363.]]}} {{sc|torrens non Tiberis, sed quicumque alius fluvius ad tempus crescens. {{anchor+|364|[[Aeneis/Liber X#364|364.]]}} {{sc|insvetos acies inferre pedestres quia saxis, quae torrens intulerat, inpediti Arcades, omissis equis pedestrem pugnam insueti inierant et a Latinis pellebantur. arcadas accusativus est pluralis, cuius ultima syllaba ideo brevis est, quia nominativus pluralis ‘es’ terminatur, ut ‘hi Arcades’, ut ‘delphines delphinas’, {{anchor+|365|[[Aeneis/Liber X#365|365.]]}} {{sc|Latio sequaci metonymia pro ‘Latinis’, ut alibi “invadunt urbem somno vinoque sepultam”. {{anchor+|366|[[Aeneis/Liber X#366|366.]]}} {{sc|Dimittere quando ‘quando’ siquidem. et est Romanae militiae: nam in locis inpeditis equos comitibus dabant et pedestri certamine confligebant. {{anchor+|369|[[Aeneis/Liber X#369|369.]]}} {{sc|Quo fugitis hoc amare dictum est. et iam preces sequuntur. per vos et fortia facta adiurat eos per ipsorum facta, quoniam non habet puer proprios titulos: nam est ei prima militia. {{anchor+|370|[[Aeneis/Liber X#370|370.]]}} {{sc|per ducis evandri melius ‘ducis’, quam si dixisset ‘regis’: hoc enim nomen exprimit ducentem in proelia: Sallustius “quo cupidius in ore ducis se quisque bonum et strenuum ostentantes” non dixit ‘proconsulis’, devictaque bella finita, exhausta: nam hostis vincitur, non bellum. {{anchor+|371|[[Aeneis/Liber X#371|371.]]}} {{sc|subit succedit, ut “cui deinde subibit”. lavdi ut solet, virtuti: potest et proprie intellegi. {{anchor+|372|[[Aeneis/Liber X#372|372.]]}} {{sc|Fidite ne pedibus dativus est ‘pedibus’: nam ‘fido tibi’ dicimus. {{anchor+|374|[[Aeneis/Liber X#374|374.]]}} {{sc|Hac vos et pallanta ducem patria alta reposcit hoc vult patria, ut per caedes hostium revertamur. {{anchor+|375|[[Aeneis/Liber X#375|375.]]}} {{sc|Numina nulla premunt argumentatur a facili, dicens, non contra deos, sed contra mortales bella tractamus. {{anchor+|377|[[Aeneis/Liber X#377|377.]]}} {{sc|Ecce maris quod est efficax, in fine posuit: nam dicit eos quo fugiant non habere, cum terra teneatur ab hostibus, mare autem pedibus transire non possint. castra vero ingredi turpissimum est: aut certe etiam hoc inpossibile, si ab hostibus obsidentur, ut quidam volunt, intellegentes ‘et rapit acer totam aciem in Teucros’ scilicet suam, quam ducebat, ceteris relictis. magna clavdit nos obice pontus periphrasis, id est mari claudimur. et modo usus habet, ut ‘hic obex’ dicamus, unde quidam ‘magno obice’ legunt. antiqui etiam ‘haec obex’ dicebant, secundum quod est ‘magna obice’, hinc est quod non nulli vitant generis dubietatem et legunt ‘magni’, scilicet ‘maris’, Caper tamen in libris dubii generis probat dici et ‘hic obex’ et ‘haec obex’, quod, ut diximus, hodie de usu recessit. {{anchor+|378|[[Aeneis/Liber X#378|378.]]}} {{sc|Troiam id est castra Troianorum. {{anchor+|379|[[Aeneis/Liber X#379|379.]]}} {{sc|densos prorumpit in hostes ut eos hortaretur exemplo. {{anchor+|380|[[Aeneis/Liber X#380|380.]]}} {{sc|Fatis iniquis exitum praeoccupavit futurum. {{anchor+|381|[[Aeneis/Liber X#381|381.]]}} {{sc|Magno pondere hoc est magni ponderis, ut “aere cavo clipeum” pro ‘aeris cavi’, {{anchor+|383|[[Aeneis/Liber X#383|383.]]}} {{sc|Receptat ideo frequentativo usus est, quia haerentem hastam ossibus avellere facile non poterat. et expressit moram quandam et molitionem extrahentis. ergo ‘receptat’ est frequenti concussione divellit. tale est et illud “clipeoque sinistram insertabam aptans”. {{anchor+|384|[[Aeneis/Liber X#384|384.]]}} {{sc|quem non super occupat ‘quem super’ Lagum, subauditur ‘stantem’, super occupat quem non desuper occupat: ideo autem ‘desuper’, quia Pallas ad evellendam hastam fuerat inclinatus. {{anchor+|385|[[Aeneis/Liber X#385|385.]]}} {{sc|Nam pallas ante rventem dum furit ordo est: nam eundem Pallas ante excipit, id est dolo interimit; ille enim incautus fuerat, furens propter crudelem mortem sodalis, unde et incautus fuerat. {{anchor+|387|[[Aeneis/Liber X#387|387.]]}} {{sc|Tumido in pulmone et naturaliter tumido, et quia furebat. ‘in pulmone’ autem ‘recondit’ archaismos est pro ‘in pulmonem’, {{anchor+|388|[[Aeneis/Liber X#388|388.]]}} {{sc|hinc sthenium petit pro ‘tunc’, loci adverbium pro temporis. rhoeti de gente vetusta anchemolum haec fabula in Latinis nusquam invenitur auctoribus. Avienus tamen, qui totum Livium iambis scripsit, hanc commemorat, dicens Graecam esse. Rhoetus ergo Marrubiorum rex fuerat in Italia, qui Anchemolo filio Casperiam superduxit novercam: hanc privignus stupravit. quo cognito cum eum pater persequeretur et ad poenam vocaret, fugiens ille se ad Turnum contulit: ad Daunum. merito ergo in bello Turni Dauni filio Anchemolus gratiam reddit. ‘gente’ autem ‘vetusta’ ideo, quia a Phorco, deo marino, originem ducere legitur. hoc totum Alexander Polyhistor tradit, quem Lucius Sulla civitate donavit. {{anchor+|390|[[Aeneis/Liber X#390|390.]]}} {{sc|vos etiam gemini ut supra “tu quoque flaventem prima lanugine malas”. {{anchor+|392|[[Aeneis/Liber X#392|392.]]}} {{sc|Svis etiam suis: Lucanus “et amissum fratrem lugentibus offert”. et est absolutum, suis omnibus, non suis parentibus tantum. {{anchor+|393|[[Aeneis/Liber X#393|393.]]}} {{sc|Discrimina differentias. {{anchor+|394|[[Aeneis/Liber X#394|394.]]}} {{sc|Thymbre pro ‘Thymber’, metri causa metaplasmum fecit: ipse enim superius ‘Thymber’ dixit. evandrius possessivum est modo, non patronymicon. {{anchor+|395|[[Aeneis/Liber X#395|395.]]}} {{sc|decisa svum mire ‘suum’, tamquam dominum, a quo fuerat separata. {{anchor+|396|[[Aeneis/Liber X#396|396.]]}} {{sc|Semianimesque micant digiti ferrumque retractant Ennii est, ut “oscitat in campis caput a cervice revulsum, semianimesque micant oculi lucemque requirunt”: quem versum ita ut fuit, transtulit ad suum carmen Varro Atacinus. {{anchor+|397|[[Aeneis/Liber X#397|397.]]}} {{sc|Tuentes modo videntes, alibi defendentes significat. {{anchor+|398|[[Aeneis/Liber X#398|398.]]}} {{sc|Dolor et pudor sic de Mezentio “aestuat ingens uno in corde pudor mixtoque insania luctu”. alii dolorem alicuius studii ardorem et promptam gloriae cupiditatem veterum more dictum volunt, ut Graeci πόνον appellant: Lucilius in quinto “nam omnibus unus dolor est captus labosque”. {{anchor+|399|[[Aeneis/Liber X#399|399.]]}} {{sc|Fugientem rhoetea praeter id est praeterfugientem. {{anchor+|400|[[Aeneis/Liber X#400|400.]]}} {{sc|tantumque morae fuit ilo subaudis: ad mortem Ili hoc spatium fuit tantum, et haec sola mora, quo minus Ilus periret. de cuius morte cum nihil dicat, intellegendum est. {{anchor+|402|[[Aeneis/Liber X#402|402.]]}} {{sc|intercipit quia intercipi aliena dicuntur. tevthra ab eo quod est ‘hic Teuthras huius Teuthrae’, quomodo ‘Aeneas Aeneae’, {{anchor+|403|[[Aeneis/Liber X#403|403.]]}} {{sc|Tyren ab eo quod est ‘hic Tyres’, {{anchor+|404|[[Aeneis/Liber X#404|404.]]}} {{sc|semianimis potest et ‘semianimis’ ab eo quod est ‘semianimus’ legi. {{anchor+|405|[[Aeneis/Liber X#405|405.]]}} {{sc|Optato id est ex voto: per aestatem enim venti frequenter optantur et quasi contingere videntur ex voto, quia †difficuli aestate validiores sunt. {{anchor+|406|[[Aeneis/Liber X#406|406.]]}} {{sc|dispersa ex diversis locis. {{anchor+|407|[[Aeneis/Liber X#407|407.]]}} {{sc|mediis absolute dixit. extenditur una sicut duces diversis locis commissa proelia continuaverant. {{anchor+|408|[[Aeneis/Liber X#408|408.]]}} {{sc|Acies vulcania ideo abusus est, quia comparatio ad bellum pertinet: nam de igne aciem dicere satis incongruum est: ergo ‘acies Vulcania’ vis ignis, quae late per campos effunditur. {{anchor+|409|[[Aeneis/Liber X#409|409.]]}} {{sc|ille sedens non quasi Pallas, pugnantibus suis, nihil agat, sed comparatur illius securitati huius voluntas. victor cui vota processerunt, voti compos, ἐπιτυχών . ovantes abusio est, non proprietas. {{anchor+|410|[[Aeneis/Liber X#410|410.]]}} {{sc|Coit omnis in unum id est conpellitur: unanimiter omnes fortiter faciunt. {{anchor+|411|[[Aeneis/Liber X#411|411.]]}} {{sc|Sed bellis acer ‘sed’ modo inceptiva particula est, ut in Sallustio saepius, sicut ‘at’ interdum: nam non est coniunctio ratiocinantis. {{anchor+|412|[[Aeneis/Liber X#412|412.]]}} {{sc|In sva colligit arma post scutum se clausit, alibi “et se collegit in arma”. {{anchor+|415|[[Aeneis/Liber X#415|415.]]}} {{sc|Elatam in ivgulum iugulo suo vulnus minantem. {{anchor+|417|[[Aeneis/Liber X#417|417.]]}} {{sc|Fata canens quasi divinus. alii ‘cavens’ legunt; secundum quod non statim et divinus: nam et ab aliis audita cavere potuerat. {{anchor+|418|[[Aeneis/Liber X#418|418.]]}} {{sc|Canentia lumina aut hypallage est pro ‘ipse canens’: aut physicam rem dixit; dicuntur enim pupillae mortis tempore albescere. {{anchor+|419|[[Aeneis/Liber X#419|419.]]}} {{sc|Iniecere manum parcae traxerunt debitum sibi. et sermone usus est iuris: nam manus iniectio dicitur quotiens, nulla iudicis auctoritate expectata, rem nobis debitam vindicamus. telisque sacrarunt evandri multis experimentis ostenditur Vergilium subtiliter et aliud agentem ritum vetustissimorum sacrorum referre. hic ergo cum dicit ‘telisque sacrarunt Euandri’ docet, quidquid destinatum fuerit diis, id sacrum appellari. perveniri autem ad deos non posse, nisi libera ab onere corporis fuerit anima: quod nisi morte fieri non potest. oportune ergo his sacratum Halesum loquitur, cum inminebat interitus. {{anchor+|421|[[Aeneis/Liber X#421|421.]]}} {{sc|Da nunc thybri pater vicinum invocat numen, circa cuius ripas bella tractantur: sic supra “tu dea, tu praesens nostro succurre labori”. {{anchor+|422|[[Aeneis/Liber X#422|422.]]}} {{sc|duri aut fortis, aut asperi et crudelis in hostes. {{anchor+|423|[[Aeneis/Liber X#423|423.]]}} {{sc|Tua quercus in tuis ripis creata. sane superius de speciebus stativi augurii dictum est, in quibus capillorem esse diximus, quod hoc loco tangit. capillor autem dicitur cum auspicato arbor capitur et consecratur Iovi Fulguri: dicit enim his versibus ‘da nunc, Thybri pater, ferro, quod missile libro, fortunam’ et reliqua, ‘haec arma exuviasque viri tua quercus habebit’: hic ergo cum arborem nominat, videtur veteris ritus inducere mentionem. {{anchor+|424|[[Aeneis/Liber X#424|424.]]}} {{sc|Avdiit modo exaudiit et ad effectum deduxit, paulo post tantum audiit, ut “audiit Alcides iuvenem”. dum texit dum spoliat; nam tempus praesens est, non praeteritum ab eo quod est ‘tego’: sic Plautus “ego hunc hominem hodie texam pallio”. et ‘tegit’ ‘te’ primam syllabam corripit, ut tantum positione longa sit. {{anchor+|425|[[Aeneis/Liber X#425|425.]]}} {{sc|inermum et ‘inermem’ dicimus et ‘inermum’, {{anchor+|426|[[Aeneis/Liber X#426|426.]]}} {{sc|At non caede viri tanta perterrita sinit agmina subaudis ‘esse’, {{anchor+|427|[[Aeneis/Liber X#427|427.]]}} {{sc|primus abantem ideo ‘primus’, quia comites eius exemplum secuti sunt; nam infert ‘sternitur Arcadiae proles sternuntur Etrusci’ et ‘agmina concurrunt ducibusque et viribus aequis’, {{anchor+|428|[[Aeneis/Liber X#428|428.]]}} {{sc|oppositum obstantem, fortiter pugnantem. et quidam dubium volunt, utrum ‘pugnae oppositum’, an ‘nodum pugnae’, quod est melius. nodumque moramque bene addidit ‘moram’, ne ‘nodum’ aliud acciperemus: nam ‘nodus’ proprie est densa peditum multitudo, sicut ‘turma’ equitum, ut lectum est in disciplina militari. ‘nodum’ ergo pro difficultate accipe, quae vix possit resolvi. {{anchor+|430|[[Aeneis/Liber X#430|430.]]}} {{sc|Grais inperdita corpora teucri quos Graeci perdere nequiverunt. Teucros autem accipimus quos secum duxit Aeneas; nam ait “quorum de numero qui sese in bella sequantur praestantes virtute legit”. aliter non procedit: nam paulo post erupturi sunt qui obsidentur in castris. ‘inperdita’ autem quis ante hunc? {{anchor+|432|[[Aeneis/Liber X#432|432.]]}} {{sc|Extremi addensent acies Lucanus “quantum pede prima relato constringit gyros acies”. ‘denseo’ autem secundae coniugationis est. nec turba moveri tela manvsque sinit Lucanus “gladiosque suos conpressa timebat”. quidam sane ‘turbam’ multitudinem accipiunt; nam plurali numero ‘turbas’ perturbationes dixerunt et strepitus: unde et Terentium “turbas lampadas” propter strepitum volunt dixisse, cum parcus senex ‹nec]2 puerperam per publicum duci suadeat nec strepitum per turbas adhiberi. {{anchor+|438|[[Aeneis/Liber X#438|438.]]}} {{sc|Maiore sub hoste sub hostilitate: nam sub diversis hostibus pereunt. {{anchor+|439|[[Aeneis/Liber X#439|439.]]}} {{sc|monet succedere lavso expositio talis est: monitus a sorore continuo secat agmen, atque ut vidit socios. {{anchor+|442|[[Aeneis/Liber X#442|442.]]}} {{sc|feror pro ‘ferri debeo’, id est ire debeo. {{anchor+|443|[[Aeneis/Liber X#443|443.]]}} {{sc|cuperem ipse parens spectator adesset aspere et amare dictum: multa enim mala graviora videntur si ante oculos nostros eveniant, quam si audiantur. tale est et in secundo de Polite “qui nati coram me cernere letum fecisti”: non enim obicit Pyrrho, quod occiderit, quia hoc ius belli exigebat, sed quare vidente patre: et his similia, ut “inpositique rogis iuvenes ante ora parentum” et “an fratris miseri letum ut crudele videres?” et “vidi oculos ante ipse meos” et “victum tendere palmas Ausonii videre”. {{anchor+|444|[[Aeneis/Liber X#444|444.]]}} {{sc|Aequore ivsso pro ‘ipsi iussi’, et est usurpatum participium: nam ‘iubeor’ non dicimus, unde potest venire ‘iussus’, sic ergo hic participium usurpavit, ut Horatius verbum, dicens “haec ego procurare et idoneus imperor et non invitus”. ergo satis licenter dictum est, adeo ut huic loco {{wl|Q722683|Probus}} [hic corruptum] alogum adposuerit. {{anchor+|445|[[Aeneis/Liber X#445|445.]]}} {{sc|Tum deinde. {{anchor+|446|[[Aeneis/Liber X#446|446.]]}} {{sc|stupet in turno id est in Turnum intuens. {{anchor+|447|[[Aeneis/Liber X#447|447.]]}} {{sc|omnia quae omnia? an circa Turni arma et corpus? {{anchor+|448|[[Aeneis/Liber X#448|448.]]}} {{sc|Tyranni regis superbi. {{anchor+|449|[[Aeneis/Liber X#449|449.]]}} {{sc|Aut spoliis ego iam raptis lavdabor opimis aut leto insigni dilemma argumentum, quod est ab utraque parte firmissimum et concludit adversarium. spoliis opimis quae dux duci detrahit, ut diximus supra, sunt spolia opima. {{anchor+|450|[[Aeneis/Liber X#450|450.]]}} {{sc|sorti pater aequus utrique est ‘sorti’ pro ‘casui’ et ‘fortunae’, aequus hoc est aequo animo feret, si cecidero: quia dixerat Turnus ‘cuperem ipse parens spectator adesset’, {{anchor+|452|[[Aeneis/Liber X#452|452.]]}} {{sc|Frigidus arcadibus coit in praecordia sanguis praesagio mortis futurae. {{anchor+|453|[[Aeneis/Liber X#453|453.]]}} {{sc|pedes apparat ire ne videatur pugnae iniquitate vicisse. {{anchor+|454|[[Aeneis/Liber X#454|454.]]}} {{sc|Specula cum vidit ab alta hoc ad currus altitudinem spectat, leo ad Turni violentiam atque feritatem. et est ordo: utque leo advolat, talis est Turni imago venientis. {{anchor+|457|[[Aeneis/Liber X#457|457.]]}} {{sc|Contigvum postquam vidit eum venisse intra iactum teli, scilicet ut posset feriri. {{anchor+|458|[[Aeneis/Liber X#458|458.]]}} {{sc|Ire prior pallas subaudis ‘voluit’, alii ‘ire’ pro ‘it’ legunt, ut sit infinitivus pro indicativo. si qua si quo modo. fors fortuna. et dictum est propter illud “audentes fortuna iuvat”. avsum num pro ‘audentem’ ? {{anchor+|460|[[Aeneis/Liber X#460|460.]]}} {{sc|per patris hospitium deest ‘mei’, {{anchor+|461|[[Aeneis/Liber X#461|461.]]}} {{sc|Te precor alcide supra contra inferiorem hostem fluminis imploravit auxilium: nunc contra hostem maiorem viribus deum invocat virtute praestantem. {{anchor+|462|[[Aeneis/Liber X#462|462.]]}} {{sc|Cernat semineci ad illud quod ait Turnus ‘cuperem ipse parens spectator adesset’ hic dicit ‘ipse suum cernat interitum’, {{anchor+|463|[[Aeneis/Liber X#463|463.]]}} {{sc|Victoremque ferant morientia lumina turni Donatus dicit ‘meminerint’, sed melius est ‘sustineant’, quasi pondus et poenam: nec enim meminisse possunt oculi. {{anchor+|465|[[Aeneis/Liber X#465|465.]]}} {{sc|Lacrimasque effundit inanes hic ostendit eventum futurum. {{anchor+|467|[[Aeneis/Liber X#467|467.]]}} {{sc|Stat sva cuique dies sectis philosophorum poetae pro qualitate negotiorum semper utuntur, nec se umquam ad unam alligant nisi quorum hoc propositum est, ut fecit Lucretius, qui Epicureos tantum secutus est. scimus autem inter se sectas esse contrarias: unde fit ut in uno poeta aliqua contraria inveniamus, non ex ipsius vitio, sed ex varietate sectarum. illud namque quod ait in quarto “sed misera ante diem”, Epicureorum est, qui casibus cuncta concedunt: nunc quod dicit ‘stat sua cuique dies’, stoicorum est, qui dicunt fatorum statuta servari. sane prudenter fecit ut fluxam et vagam opinionem Epicureorum daret homini, id est sibi, — nam illud ex persona poetae dictum — hanc autem validam daret Iovi: nam stoici et nimiae virtutis sunt et cultores deorum. ‘stat’ autem fixa est. ‘dies’ vero tempus vitae; nam feminino usus est genere: cum enim masculino utimur, re vera diem significamus. sane prudenter negaturus a causa coepit, quia qui rogat, dum suspensus expectatione est, potest audire causam, cur sibi postea negatum sit; ceterum si statim neges, non admittit excusationem: ideo negaturus Iuppiter sic coepit. breve tempus vitae quia quandoque finitur: ipse paulo post “Rhaebe diu, res si qua diu mortalibus ulla est, viximus”, item Cicero “quid est enim hoc ipsum diu, in quo est aliquid extremum?” {{anchor+|468|[[Aeneis/Liber X#468|468.]]}} {{sc|Omnibus est magna consolatio, quae ostendit non esse dolenda communia. quis enim indignetur, contingere eum quod omnium est? sed famam extendere factis contra illud quod occurrebat, vitanda esse ardua, si communis omnibus mors esset, vita brevis, dicit ideo amandas esse virtutes, ut vitae brevitas fama et gloriae meritis possit augeri. {{anchor+|469|[[Aeneis/Liber X#469|469.]]}} {{sc|Opus officium. {{anchor+|470|[[Aeneis/Liber X#470|470.]]}} {{sc|Gnati deum ut Achilles Thetidis, Memnon Aurorae, Ascalaphus Martis. {{anchor+|471|[[Aeneis/Liber X#471|471.]]}} {{sc|Sarpedon secundum Vergilii declinationem, ut “nothum Sarpedonis alti”, paenultima habebit accentum in nominativo; secundum Homerum, qui et Sarpedontos et Sarpedonos facit, et ultima et paenultima syllaba habet accentum. etiam sva turnum multi ‘et iam’ legunt, ut sit ‘ecce’, et pertinet ad consolationem si cito periturus est ille qui vincit. {{anchor+|472|[[Aeneis/Liber X#472|472.]]}} {{sc|Metas fines, ut “his ego nec metas rerum nec tempora pono”. pervenit bene ad exprimendum celerem mortis adventum praeterito usus est tempore. {{anchor+|473|[[Aeneis/Liber X#473|473.]]}} {{sc|Rutvlorum reicit arvis respiciendo fecit partem feliciorem, ut “aspice nos hoc tantum”: quicquid enim Iuppiter videt, admodum iuvat. reicit ‘re’ naturaliter brevis est et eam pro longa posuit: sic alibi “reice, ne maculis infuscet vellera pullis”: quod licet possit excusari, quia cum facit ‘reieci’, ‘i’ inter duas vocales posita, producit superiorem, ut dicamus longam eam esse spe, quia per declinationem longa futura est: tamen quia in hac re argumentum magis est quam ratio, dicamus ectasin factam, quae poetis plerumque conceditur. {{anchor+|475|[[Aeneis/Liber X#475|475.]]}} {{sc|Fulgentem diripit ensem ne iacto telo inermis esset. {{anchor+|477|[[Aeneis/Liber X#477|477.]]}} {{sc|Viam molita hoc est cum difficultate quaesivit: per quod et soliditas clipei, et minus firmus hastae iactus ostenditur. {{anchor+|478|[[Aeneis/Liber X#478|478.]]}} {{sc|strinxit tactu modico praeteriit: ita enim ab antiquis dicebatur: et est significatio levis vulneris. {{anchor+|479|[[Aeneis/Liber X#479|479.]]}} {{sc|ferro praefixum robur periphrasis hastae. {{anchor+|481|[[Aeneis/Liber X#481|481.]]}} {{sc|Nunc mage sit legitur et ‘nunc magis est’, unus tamen sensus est. sed si ‘mage’ legamus, propter metrum dictum est pro ‘magis’, sicut etiam ‘pote’ pro ‘potis’: Persius “qui pote? vis dicam? nugaris, cum tibi, calve”: quod adeo in usum venit, ut etiam in prosa inveniatur: Cicero in frumentaria “mage condemnatum hominem in iudicium adducere non posse”. penetrabile pro ‘penetrale’ dicitur: nam quod penetrat ‘penetrale’ dicitur, quod autem penetratur ‘penetrabile’, {{anchor+|482|[[Aeneis/Liber X#482|482.]]}} {{sc|tot ferri terga non dicit quot terga, sed multa. {{anchor+|483|[[Aeneis/Liber X#483|483.]]}} {{sc|cum pellis quidam ‘pellis’ humiliter dictum accipiunt. {{anchor+|484|[[Aeneis/Liber X#484|484.]]}} {{sc|Cuspis ingens ita accipiendum est, ne incongruum sit, de puero si dixeris ‘ingens pectus’, sane cuspidem abusive pro hastae mucrone posuit. {{anchor+|485|[[Aeneis/Liber X#485|485.]]}} {{sc|Et pectus perforat hic subdistinguendum, ut ‘ingens’, sicut diximus, ad superiora possit referri. {{anchor+|487|[[Aeneis/Liber X#487|487.]]}} {{sc|Animusque sequvntur ‘animus’ pro anima: nam animus consilii est, anima vitae. quidam secundum Epicureos animam per totum corpus divisam esse volunt, et exinde posse fieri ut quis amputata parte corporis vivat: animum vero esse τὸ ἡγεμονικὸν animae, sine quo vivere non possumus: ergo secundum sectam sibi notam poetam locutum. {{anchor+|488|[[Aeneis/Liber X#488|488.]]}} {{sc|sonitum super arma dedere {{wl|Q6691|Homeri}} est ἀράβησε δὲ τεύχε’ ἐπ’ αὐτῷ . {{anchor+|491|[[Aeneis/Liber X#491|491.]]}} {{sc|Referte evandro potest et hic distingui, potest et supra ‘referte’, ut sit ‘Euandro remitto qualem meruit filium’, {{anchor+|493|[[Aeneis/Liber X#493|493.]]}} {{sc|quidquid pro ‘quodcumque’: Plautus in Bacchidibus “quidquid est nomen sibi” (Bac. 25). solamen hvmandi est solacium dolentis scilicet patris: quia hoc solacium est viventium, humare defunctos. {{anchor+|494|[[Aeneis/Liber X#494|494.]]}} {{sc|Stabunt constabunt. hoc ergo dicit: non illi parvo, non parvo periculo, constabunt Aeneae hospitia. et est proverbialis sensus. {{anchor+|496|[[Aeneis/Liber X#496|496.]]}} {{sc|Baltei potest et synaeresis esse ‘baltei’, potest et hypermetrus versus; nam sequens a vocali inchoat. balteus autem a numero singulari masculini est tantum generis: Iuvenalis “balteus et tunicae et cristae”: in numero vero plurali et neutri: idem Iuvenalis “quotiens rumoribus ulciscuntur baltea”. {{anchor+|497|[[Aeneis/Liber X#497|497.]]}} {{sc|Inpressumque nefas insculptum Danaidum nefas. Donatus tamen ‘inpressum’ dicit coactum, quod a patre conpulsae sunt facere. sane fabula talis est. Aegyptus et Danaus fratres fuere. sed cum inter eos contentio de Memphidis imperio fuisset, multis saepe †aduotus contumeliis Danaus fratri Aegypto cessit imperio et relicta ‹patria› ad Peloponnesum perrexit. cuius cives ibi rex factus a suo nomine Danaos appellavit. quod cum Aegyptum momordisset, veritus, ne Danaus de filiabus per generos et nepotes auxilia conquireret, fraude concepta, filiis suis quinquaginta fratris filias in matrimonium postulavit. quas Danaus, dolorem exilii retinens, mox promisit. sed cum factae essent nuptiae, sponsae omnes sponsos suos, monente patre Danao, nuptiali nocte necaverunt: sola Hypermestra servato Lynceo fugam dedit, qui post adeptus patruum Danaum interemit. hae Danaides apud inferos hanc poenam habuisse dicuntur, ut in dolium pertusum aquam mittant. nefas declinatione caret. sub nocte pro ‘in nocte’, {{anchor+|499|[[Aeneis/Liber X#499|499.]]}} {{sc|Clonus evrytides laus ab artifice, ut “mira quem fecerat arte Lycaon”, item “divini opus Alcimedontis”. caelaverat auro non auro caelaverat, sed in auro. {{anchor+|500|[[Aeneis/Liber X#500|500.]]}} {{sc|ovat iactat, gloriatur. et est ordo, quo spolio potitus ovat gaudetque. {{anchor+|501|[[Aeneis/Liber X#501|501.]]}} {{sc|Nescia mens hominum hoc ad Turnum pertinet: quia propter hunc periturus est balteum, quem nunc se sustulisse laetatur. {{anchor+|502|[[Aeneis/Liber X#502|502.]]}} {{sc|servare modum num quia ‘nescia’, ideo ‘nec servare modum’ ? sublata elata. {{anchor+|503|[[Aeneis/Liber X#503|503.]]}} {{sc|Magno cum optaverit emptum ‘magno emptum’, scilicet pretio: sci et alibi “et magno mercentur Atridae”. et est sensus talis: erit tempus quo Turnus optabit quovis pretio redimere, ne ipse Pallantem occidisse videatur. {{anchor+|505|[[Aeneis/Liber X#505|505.]]}} {{sc|Multo gemitu cum multo gemitu. multo gemitu lacrimis: minus est hic ‘cum’, {{anchor+|507|[[Aeneis/Liber X#507|507.]]}} {{sc|O dolor hos duos versus plerique a poeta dictos volunt, alii a sociis qui reportant cadaver. ‘dolor’ autem propter illud ‘haec te prima dies bello dedit, haec eadem aufert’, ‘decus’ propter illud ‘cum tamen ingentes Rutulorum linquis acervos’, {{anchor+|510|[[Aeneis/Liber X#510|510.]]}} {{sc|mali tanti de morte Pallantis scilicet, ut postea inferantur quae praeterea addit. certior auctor id est nuntius verus. {{anchor+|511|[[Aeneis/Liber X#511|511.]]}} {{sc|Tenvi discrimine leti modico mortis interstitio: per quod magna Pallantis virtus ostenditur, quo interempto omnis est in fugam conversus exercitus. {{anchor+|512|[[Aeneis/Liber X#512|512.]]}} {{sc|Versis fugatis. {{anchor+|513|[[Aeneis/Liber X#513|513.]]}} {{sc|latumque per agmen ‘latum limitem ardens agit per agmen’, id est facit: sic melius, quam si dicas ‘latum per agmen’, ergo sic intellegamus, aut per ordinem, aut per hypallagen; nam et supra sic ait “haec ego vasta dabo et lato te limite ducam”. {{anchor+|515|[[Aeneis/Liber X#515|515.]]}} {{sc|Pallas evander in ipsis omnia sunt oculis erat rectum: Pallas, Euander, mensae quas advena primas tunc adiit, dextraeque datae, in ipsis omnia sunt oculis. sed perite scissa est narratio, per quam animus Aeneae perturbatus exprimitur. {{anchor+|517|[[Aeneis/Liber X#517|517.]]}} {{sc|tunc adiit quidam ‘tunc’ pro ‘quondam’ accipiunt. {{anchor+|518|[[Aeneis/Liber X#518|518.]]}} {{sc|quattvor hic ivvenes emphasis virtutis quod multos, quod iuvenes, quod armatos, quod rapit: minus enim fuerat si dixisset ‘capit’: unde in XI. “vinxerat et post terga manus, quos mitteret umbris inferias”. {{anchor+|519|[[Aeneis/Liber X#519|519.]]}} {{sc|Inferias quos immolet umbris inferiae sunt sacra mortuorum, quod inferis solvuntur. sane mos erat in sepulchris virorum fortium captivos necari: quod postquam crudele visum est, placuit gladiatores ante sepulchra dimicare, qui a bustis bustuarii appellati sunt. {{anchor+|520|[[Aeneis/Liber X#520|520.]]}} {{sc|Captivo sanguine pro ‘captivorum’, ut “captivi pendent currus”, item “captivaque vestis congeritur”: et est, ut diximus, speciosus ornatus. {{anchor+|521|[[Aeneis/Liber X#521|521.]]}} {{sc|Mago dativus est, ut supra “Ilo namque procul”. contenderat adversum iecerat. {{anchor+|522|[[Aeneis/Liber X#522|522.]]}} {{sc|ille astu ‘astu’ pro scientia bellica. subit subsidit. {{anchor+|524|[[Aeneis/Liber X#524|524.]]}} {{sc|Per patrios manes et spes surgentis ivli per eas personas rogat, propter quas precatur. et bene, ut in belli calore, breviter omnes locos ad impetrandam veniam conplectitur. {{anchor+|526|[[Aeneis/Liber X#526|526.]]}} {{sc|Penitus defossa talenta multi enim divitias suas obruebant: unde Horatius “quid iuvat inmensum te argenti pondus et auri furtim defossa timidum deponere terra?” sane melius ‘infossa’ diceret, quam ‘defossa’, ad quod est metri necessitate conpulsus: nam fugit dubiam syllabam. et quidam volunt, tria genera argenti vel auri poetam conplexum, signatum, factum, infectum: signatum, quod in vasis et signis, ut ‘caelati argenti’; infectum quod in massis, ut ‘infectique mihi’, atqui talentum non ad numerum solet, sed ad pondus referri; nisi forte usum temporis sui heroicis temporibus poeta voluerit applicare. {{anchor+|528|[[Aeneis/Liber X#528|528.]]}} {{sc|Non hic victoria teucrum vertitur in meo scilicet interitu. Lucanus “non pondera rerum, nec momenta sumus”. {{anchor+|529|[[Aeneis/Liber X#529|529.]]}} {{sc|dabit discrimina ‘dabit’ aut conpensabit, aut faciet, ut “quas turbas dedit”. ‘discrimina’ autem differentiam circa eventum et victoriam. {{anchor+|532|[[Aeneis/Liber X#532|532.]]}} {{sc|Gnatis parce tuis ‘talenta parce’ per accusativum Plautine dictum, qui ait in Milite “parce vocem” (Mil. 1220). sane qui in Vergilium scripsit declamationes, de hoc loco hoc ait ex persona Aeneae: ‘in{{wl|Q722683|Probus}} es, qui aut regi dones, aut filios exheredes’, ‘parce’ autem est secundum antiquos ‘serva’, ut apud Lucilium et Ennium invenitur. quod autem dicit ‘gnatis parce tuis’, cum supra dixerit ‘gnatoque patrique’, non est contrarium: nam ‘liberos’ etiam unum dicimus filium, adeo ut Terentius etiam filiam ‘liberos’ dixerit, ut in Hecyra “qui illum dignum decreverunt, suos cui liberos committerent”, ubi pater de filio ad uxorem loquitur. ergo usurpavit, respiciens ad ‘liberos’, ut gnatos de uno diceret. commercia vicissitudines et ignoscendi facultatem; vel captivorum redemptionem. {{anchor+|533|[[Aeneis/Liber X#533|533.]]}} {{sc|iam tum pallante perempto pro ‘iam tum cum Pallantem peremit’, {{anchor+|534|[[Aeneis/Liber X#534|534.]]}} {{sc|hoc patris Anchisae manes idem sentire et patrem et filium dicit, quasi hoc commodum ad illos pertineat. {{anchor+|537|[[Aeneis/Liber X#537|537.]]}} {{sc|Nec procul haemonides hoc nomen licet possit esse patronymicon, quia in ‘des’ exit, ut dicamus Haemonis filius, tamen melius est ut id proprium esse dicamus, quia nusquam aliud nomen eius aut praemissum est aut secutum: ergo simile est patronymico, ut sit ‘Haemonides’ sicut Thucydides. {{anchor+|538|[[Aeneis/Liber X#538|538.]]}} {{sc|Infula fascia in modum diadematis, a qua vittae ab utraque parte dependent: quae plerumque lata est, plerumque tortilis de albo et cocco. {{anchor+|539|[[Aeneis/Liber X#539|539.]]}} {{sc|Insignibus armis Asper sic legit et utitur Sallustii exemplo, qui ait “equo atque armis insignibus”: {{wl|Q722683|Probus}} vero ‘insignibus albis’ dicit legendum, ut vestes albas accipiamus, quae sunt sacerdotibus congruae, sicut Statius de Amphiarao dicit. {{anchor+|540|[[Aeneis/Liber X#540|540.]]}} {{sc|agit campo insequitur per campum. {{anchor+|541|[[Aeneis/Liber X#541|541.]]}} {{sc|Immolat quasi victimam, ut ille consueverat: nam hoc verbo ad sacerdotis nomen adlusit. sane immolari proprie dicuntur hostiae, non cum caeduntur, sed cum accipiunt molam salsam: Cato in originibus ita ait “Lavini boves immolatos, prius quam caederentur profugisse in †siciliam”. ingentique umbra tegit aut magnitudine corporis sui, aut clipei obumbrat eius cadaver: aut ‘ingenti umbra’, id est morte tegit, ut “in aeternam clauduntur lumina noctem”: aut ‘ingenti umbra tegit’ secundum usum accipiendum, id est insultatione eum opprimit et adumbrat, ut superatos dicimus adumbratos: aut ‘ingenti umbra tegit’ †aut inferior tegat adversum hostes a fortiore quod institutum vivunt causa spoliorum detrahendorum: sequitur enim ‘arma Serestus lecta refert humeris’, serestus Serestos duos intellegamus, unum in castris et unum cum Aenea: nam Troiani nondum erupere de castris, ut intellegamus eum quem supra dixit. ergo duo sunt; nec mirum, cum et ipse dixerit, quod exemplo esse possit “Assaracique duo”. {{anchor+|542|[[Aeneis/Liber X#542|542.]]}} {{sc|Lecta refert proprie dixit: nam spolia quae aptantur tropaeis, legi dicuntur, id est eligi. tibi rex gradive ut “tibi, Phoebe, sacravit”. tropaeum declinatio latina est, unde paenultima habebit accentum; in numero vero plurali quia tropaea dicimus, sicut Graeci, nec aliquid inde mutilamus, erit in antepaenultima accentus, sicut apud Graecos. {{anchor+|543|[[Aeneis/Liber X#543|543.]]}} {{sc|Instavrant acies κατὰ τὸ σιωπώμενον ante fusas accipimus ex eo quod dixit ‘instaurant’, vulcani stirpe creatus notandum stirpem de patre dictam, cum semper de longa generis significatione dicatur. {{anchor+|544|[[Aeneis/Liber X#544|544.]]}} {{sc|veniens pro ‘qui venerat’, {{anchor+|545|[[Aeneis/Liber X#545|545.]]}} {{sc|Dardanides patronymicon a maioribus. anxyris ense sinistram quidam ex hoc volunt intellegi etiam Umbronem occisum: constat enim vere ab Aenea occisum, sicut ipse in catalogo ait “sed non Dardaniae medicari cuspidis ictum evaluit”. {{anchor+|546|[[Aeneis/Liber X#546|546.]]}} {{sc|deiecerat plusquamperfecto usus est ad exprimendam celeritatem, ut “suras incluserat auro”. {{anchor+|547|[[Aeneis/Liber X#547|547.]]}} {{sc|Dixerat ille aliquid proverbialiter dictum est, ac si diceret, non mirum sic occisum esse eum qui sibi plurimum adrogabat. Cornutus ut sordidum inprobat. {{anchor+|548|[[Aeneis/Liber X#548|548.]]}} {{sc|Caeloque animum fortasse ferebat forte se exaequaverat caelo, ut de Aenea Drances “quibus caelo te laudibus aequem”: aut ‘ferebat’ elevabat, quod solus esset maiore senectute victurus, debellatis omnibus, id est Aenea cum suis. {{anchor+|549|[[Aeneis/Liber X#549|549.]]}} {{sc|longos pro ‘multos’, {{anchor+|551|[[Aeneis/Liber X#551|551.]]}} {{sc|Silvicolae favno dryope quem nympha crearat Faunus hoc loco quidam rusticus intellegendus est, non deus, sicut supra Anxyr, quem legimus Iovem. alii Fauni filium, sed antequam Faunus in deorum numero reciperetur. non nulli etiam nympham non deam volunt, sed Graece sponsam dictam, vel quae recens nupta sit, ne incredibile sit ex duobus numinibus procreatum esse mortalem: quamquam haec numina secundum Aristotelem aliquando moriantur: nam et Eryx, Veneris et Neptuni filius, ab Hercule occisus est. {{anchor+|552|[[Aeneis/Liber X#552|552.]]}} {{sc|Ille reducta id est longa, ut “interea videt Aeneas in valle reducta”. et intellegimus protenta hasta Tarquiti arma esse inpedita. alii ‘reducta’ retro acta dicunt, quod non procedit. {{anchor+|553|[[Aeneis/Liber X#553|553.]]}} {{sc|inpedit non permisit usui esse ad protegendum Tarquitum. {{anchor+|555|[[Aeneis/Liber X#555|555.]]}} {{sc|deturbat terrae hoc est in terram. {{anchor+|556|[[Aeneis/Liber X#556|556.]]}} {{sc|super haec inimico pectore fatur quaeritur quid tantum iste commiserat, ut sic saeviret Aeneas? sed ubique de morte Pallantis obicitur dolor. {{anchor+|557|[[Aeneis/Liber X#557|557.]]}} {{sc|Istic nunc sarcasmos est, id est hostilis inrisio. ‘istic’ autem pro ‘hic’, non te optima mater utrum vere mater, an terra patria? {{anchor+|558|[[Aeneis/Liber X#558|558.]]}} {{sc|Patrio sepulchro aut etiam hinc apparet, Faunum hominem fuisse: aut, ut quidam volunt, potest hoc ad matrem referri, ut dicat Aeneas quod mater eum sepelire non possit in sui patris monumentis, id est in avi eius materni. {{anchor+|559|[[Aeneis/Liber X#559|559.]]}} {{sc|alitibus feris σαρκοφάγοις οἰωνοῖς : Plautus “avi me ferae similem faciam, ut praedicas” (Capt. 123). {{anchor+|560|[[Aeneis/Liber X#560|560.]]}} {{sc|Inpasti ita avidi, ut semper credantur inpasti, sicut de harpyiis dixit “et pallida semper ora fame”, quasi fame. {{anchor+|561|[[Aeneis/Liber X#561|561.]]}} {{sc|prima agmina qui agminis erant primi. {{anchor+|562|[[Aeneis/Liber X#562|562.]]}} {{sc|fortemque numam fuluvmque camertem fulvum ξανθόν . horum in catalogo meminit. {{anchor+|564|[[Aeneis/Liber X#564|564.]]}} {{sc|Avsonidum pro ‘Ausonidarum’, sicut ‘deum’ pro ‘deorum’: nam ‘Ausonidum’ a genere feminino venit ut ‘haec Ausonis’ et ‘hae Ausonides’, ‘Ausonidarum’ vero venit ab eo quod est ‘hic Ausonida huius Ausonidae’, tacitis regnavit amyclis inter Caietam et Terracinam oppidum constitutum est a Laconibus, qui comites Castoris et Pollucis fuerunt — cum Glauco, filio Minois, in Italiam venerunt et misti cum Ausonis — et ab Amyclis, provinciae Laconicae civitate, ei inditum nomen est. Lacones itaque isti cum secundum Pythagoream sectam a caede omnium animalium abstinerent — unde Iuvenalis “cunctis animalibus abstinuit qui tamquam homine” — et ex vicinis paludibus natas serpentes occidere nefas putarent, ab iisdem interempti sunt: unde Amyclas tacitas dicit, id est Pythagoreas: nam Pythagorica virtus est quinquennale silentium. Cicero propter nimiam modestiam perisse illos ait, dum a finitimis accipiunt iniurias et tacent eas. est et alia expositio: cum frequenter falso nuntiarentur hostes et inani terrore civitas quassaretur, lata lege cautum est ne quis umquam hostis nuntiaret adventum. postea cum vere hostis veniret, nullo nuntiante, ex inproviso civitas capta est: unde tacitae Amyclae dictae sunt, quod periere silentio. hinc est quod ait Lucilius “mihi necesse est loqui: nam scio Amyclas tacendo perisse”. vel ‘tacitis’ de quibus taceatur, id est ignobiles et non dignae aliqua opinione: vel hypallage est pro ‘ipse tacitus’, {{anchor+|565|[[Aeneis/Liber X#565|565.]]}} {{sc|Aegaeon qualis ipse est qui et Briareus dicitur, Caeli et Terrae filius. alii hunc ex Terra et Ponto natum dicunt, qui habuit Cottum et Gygen fratres. hic contra Titanas Iovi adfuisse dicitur, vel, ut quidam volunt, Saturno. ignem pectoribus arsisse Asper dicit, ignem hunc animae intellegendum calorem, venientem ex ferocia, ut sit ‘cum vim suae crudelitatis efflaret’, ut in georgicis “spirantem naribus ignem” de equo. alii ignem hunc fulminis volunt, ut sit dictum quemadmodum in primo “illum expirantem transfixo pectore flammas”. sane notandum ‘ignem arsisse’, cum igni alia res ardeat. {{anchor+|567|[[Aeneis/Liber X#567|567.]]}} {{sc|iovis cum fulmina contra quia dicitur flammam emisisse oribus suis contra Iovis fulmen. {{wl|Q6691|Homerus}} nihil dicit aliud, quam centum manus eum habuisse et auxilio eum Iovi adversus Neptunum, Iunonem et Minervam fuisse. et forte aut suum ignem, aut Iovis, acceptum spirasse pro eo, ut sit ‘contra’ non adversus Iovem, sed similiter, a pari, ut Terentius in Adelphis in capite comoediae “ille ut item contra me habeat facio sedulo”. {{anchor+|568|[[Aeneis/Liber X#568|568.]]}} {{sc|paribus id est inter se paribus. {{anchor+|569|[[Aeneis/Liber X#569|569.]]}} {{sc|Sic ut non unam manum putares: namque ad hoc pertinet comparatio, ut intellegamus, eum multitudinis vice dimicasse. desaevit autem hic valde saevit, alias saevire desinit. {{anchor+|570|[[Aeneis/Liber X#570|570.]]}} {{sc|Intepvit mucro nimia scilicet caede. {{anchor+|571|[[Aeneis/Liber X#571|571.]]}} {{sc|Quadriivges propter homoeoteleuton noluit dicere ‘quadriiugos’, et contulit se ad aliam declinationem: nam et ‘quadriiuges’ et ‘quadriiugos’ dicimus, sicut ‘inermis’ et ‘inermus’, ‘exanimis’ et ‘exanimus’, {{anchor+|572|[[Aeneis/Liber X#572|572.]]}} {{sc|Atque illi equi scilicet, nam ad superiora retulit: quod sciendum est esse vitiosum; interposuit enim ‘adversaque pectora’, longe gradientem longis gradibus incedentem: et est militaris incessus. aut e longinquo. {{anchor+|574|[[Aeneis/Liber X#574|574.]]}} {{sc|effunduntque ducem et hoc loco omisit occisum, ut supra “Dardanides contra furit”. {{anchor+|575|[[Aeneis/Liber X#575|575.]]}} {{sc|Biivgis erit nominativus ‘hic biiugus’: nam alias biiugibus faceret, si esset tertiae formae ab eo quod est ‘hic biiugis, huius biiugis’, {{anchor+|579|[[Aeneis/Liber X#579|579.]]}} {{sc|adversaque ingens hoc est adversus ipse cum hasta apparuit. et bene ‘ingens’ visus, cum adversa hasta minaretur. {{anchor+|581|[[Aeneis/Liber X#581|581.]]}} {{sc|Non diomedis equos nec currum cernis achillis duos obicit a quibus est victus Aeneas, nec tamen usquequaque: nam eorum impetus evitavit. {{anchor+|583|[[Aeneis/Liber X#583|583.]]}} {{sc|vesano hic poeta adfectionem suam accommodavit dicendo ‘vesano’, {{anchor+|585|[[Aeneis/Liber X#585|585.]]}} {{sc|Dicta parat potest legi et ‘dicta parat contra’, {{anchor+|586|[[Aeneis/Liber X#586|586.]]}} {{sc|Pronus pendens ‘pronus’ nomen est, nam et comparatur, ut ‘pronior’, si autem participium esset, fieret vitiosa elocutio sine interpositione coniunctionis. {{anchor+|587|[[Aeneis/Liber X#587|587.]]}} {{sc|admonvit praeterito praesenti. proiecto extento, ut “proiectaque saxa Pachyni”. proiecto] id est ante iacto. {{anchor+|592|[[Aeneis/Liber X#592|592.]]}} {{sc|Lucage nulla tuos currus fuga segnis equorum prodidit a. v. v. e. h. v. haec adlocutio contraria est superiori, hoc enim continet: obiecisti mihi quod sim et a Diomede et ab Achille conversus in fugam; te vero, o Lucage, nec equorum tarditas prodidit, quod mihi contigit cum a Diomede occisus est Pandarus qui in eodem curru dimicabat, nec aliqua umbra equi tui sunt territi, quod factum saepius in Homero legitur, sicut et paulo post Turnum agit imago bella deserere. potest tamen et ad illud referri quo tempore eum ab Achille nube cava Neptunus eripuit, ut in quinto commemoratur. potest et ad aliud referri, quod Niphaeus paulo ante ab equis suis proditus est. {{anchor+|594|[[Aeneis/Liber X#594|594.]]}} {{sc|Ipse rotis saliens sarcasmos est; nam per inrisionem dictum est, qui non morte deiectus es: ille enim vulneratus ceciderat. ‘rotis’ autem curru, a parte totum. {{anchor+|598|[[Aeneis/Liber X#598|598.]]}} {{sc|Sine permitte, relinque, patere, id est συγχώρησον . {{anchor+|601|[[Aeneis/Liber X#601|601.]]}} {{sc|Latebras animae pectus definitio est pectoris, id est in quo anima latet et continetur. {{anchor+|602|[[Aeneis/Liber X#602|602.]]}} {{sc|Edebat quasi ad spectaculum: unde et munerum editores vocantur. funera caedes, ut “quis funera fando explicet”. {{anchor+|603|[[Aeneis/Liber X#603|603.]]}} {{sc|torrentis aquae notandum quod ‘aquae’ addiderit, cum absolute ‘torrens’ dicatur. {{anchor+|604|[[Aeneis/Liber X#604|604.]]}} {{sc|more furens exposuit superiora epitheta. tandem erumpunt solutam obsidionem ostendit. {{anchor+|605|[[Aeneis/Liber X#605|605.]]}} {{sc|ascanius puer syllepsis. est ordo: Ascanius et iuventus; nam ‘obsessa’ et ad Ascanium pertinet. {{anchor+|608|[[Aeneis/Liber X#608|608.]]}} {{sc|Ut rebare ut arbitrabaris, verum est quod Troiani Veneris virtute nituntur. et dictum est per ironiam: nam superfluo quidam hanc orationem simpliciter dictam volunt, ut re vera dicat Iuppiter per se nihil posse Troianos. quod falsum est, adeo ut Iunonis oratio ad ironiam, non ad simplicia verba respondeat. nec te sententia fallit hoc per parenthesin dictum est. {{anchor+|609|[[Aeneis/Liber X#609|609.]]}} {{sc|Vivida id est fortis, ut “sed bello vivida virtus”. {{anchor+|611|[[Aeneis/Liber X#611|611.]]}} {{sc|Cui ivno summissa humilis. et quia intellexit obliqua Troianorum accusatione inpugnari suum pudorem, etiam ipsa respondet oblique. {{anchor+|612|[[Aeneis/Liber X#612|612.]]}} {{sc|Tristia vel quae tristem faciant: vel quae severa: Terentius “tristis veritas inest in vultu atque in verbis fides”, item contra Vergilius “furias amnemque severum”, id est tristem. {{anchor+|615|[[Aeneis/Liber X#615|615.]]}} {{sc|Quin ut non: nam confirmativa particula est. quidam hunc ordinem esse volunt: namque si mihi, quae quondam fuerat, vis in amore foret, non hoc mihi negares, quin possem pugnae subducere Turnum. alii hoc genus elocutionis accipiunt, ut per ea quae per parenthesin posita sunt, reliquo sensui occurratur, non his quae primo posita sunt: hic enim ad illud quod insertum est ‘non hoc mihi namque negares omnipotens’ ‘quin et pugnae subducere Turnum et Dauno possem incolumem servare parenti’, alioquin dempta hac parenthesi, non congruit primum cum postremo, si ita dicas ‘si mihi quae quondam fuerat quamque esse decebat, vis in amore ‹foret›, quin et pugnae abducere Turnum et Dauno incolumem possem servare parenti’: Plautus in Cistellaria “is servus, sed abhinc annos factum est XVI., cum conspicatus est primo crepusculo puellam exponi” (Cas. 39-41, non Cist.). {{anchor+|617|[[Aeneis/Liber X#617|617.]]}} {{sc|Nunc pereat teucrisque pio det sanguine poenas ductus est; nam non agit ut pereat, sed magis favet eius saluti: nam statim subicitur, cur indigne fiat ‘ille tamen nostra deducit origine nomen’, ut in secundo “iamdudum sumite poenas, hoc Ithacus velit et magno mercentur Atridae”. quod autem dicit ‘pio sanguine’, Aeneae eum latenter exaequat, qui ubique inducitur cultor deorum. {{anchor+|618|[[Aeneis/Liber X#618|618.]]}} {{sc|Ille tamen quamquam moriturus est, tamen a diis originem ducit. nostra divina, id est aut Iovis, aut Iunonis, aut omnium deorum. {{anchor+|619|[[Aeneis/Liber X#619|619.]]}} {{sc|Quartus pater abavus: nec est contrarium illud, quod ait supra “cui Pilumnus avus”: potuit enim fieri ut et avus eius et abavus a Pilumno Pilumni nominarentur. ergo per patris appellationem ostendit cognationem. {{anchor+|621|[[Aeneis/Liber X#621|621.]]}} {{sc|rex aetherii breviter sic fatur ubique reges breviter loquentes ostendit “Iuppiter haec paucis” et “tum breviter Dido vultum demissa profatur”. {{anchor+|622|[[Aeneis/Liber X#622|622.]]}} {{sc|Si mora praesentis leti ex Iovis concessione quali arte egerit Iuno, cognoscitur, scilicet ut Turnus posset evadere. caduco morituro. {{anchor+|623|[[Aeneis/Liber X#623|623.]]}} {{sc|Ponere facere, vel, ut quidam volunt, constituere et decernere: alii ‘ponere’ pro ‘dare’, ut “haec pro virginitate reponit?” sane ‘ponere’ facere, sicut Lucilius Homerum secutus, qui ait ἄλγε’ ἔθηκε id est fecit. alii ‘ponere’ putare, ut solet dici ‘pone me hoc fecisse’, {{anchor+|625|[[Aeneis/Liber X#625|625.]]}} {{sc|Hactenus indulsisse vacat id est sufficit. ingenti arte locutus est: nam dicendo ‘vacat’ ostendit, supra hoc breve spatium ulterius bonam stellarum inradiationem Turni fata differre non posse: unde non ait ‘indulsisse libet’, sed ‘vacat’, ac si diceret: iam undique in mortem truditur Turnus, hoc tantum vacat spatium, id est intervallum temporis, quasi hoc spatium, hic locus est ut parumper differatur. hinc est quod et supra ait “metasque dati pervenit ad aevi”. {{anchor+|626|[[Aeneis/Liber X#626|626.]]}} {{sc|Venia vlla beneficium, quod te speras mereri. et duas habet significationes: quod petitur, ut hic, et quod conceditur, ut “si qua est victis venia hostibus, oro”. {{anchor+|627|[[Aeneis/Liber X#627|627.]]}} {{sc|mutarive deest ‘posse’, an mutatum iri? {{anchor+|628|[[Aeneis/Liber X#628|628.]]}} {{sc|Quae voce gravaris quae negas fato; vox enim Iovis fatum est: Statius “et vocem fata secuntur”. hoc autem dicit: utinam quae negas voce, id est fato, mente praestares. nam si Iovis vox fatum est, potest aliud fando fati ordinem commutare. ‘gravaris’ autem negas, graviter fers. et hac elocutione non nisi per accusativum utimur, ut si dicas ‘gravor adventum tuum’, id est graviter fero, gravor praesentiam tuam: nam et ipse sic dixit ‘quae gravaris’, aliter non dicimus in hac significatione. similiter etiam accusativo casu utimur, cum volumus absolutam facere elocutionem et per gerundi modum aliquid dicere, ut ‘petendum mihi est equum, codicem, byrrum’ — hinc Vergilius “aut pacem Troiano ab rege petendum”, sic Sallustius “castra sine vulnere introitum” — nam si dixeris ‘petendus est codex’, iam non per gerundi modum agis, sed participialiter loqueris. {{anchor+|629|[[Aeneis/Liber X#629|629.]]}} {{sc|Rata firma, perpetua. {{anchor+|631|[[Aeneis/Liber X#631|631.]]}} {{sc|Veri vana feror id est sum veritatis ignara. {{anchor+|632|[[Aeneis/Liber X#632|632.]]}} {{sc|orsa pro dictis et fatis. {{anchor+|634|[[Aeneis/Liber X#634|634.]]}} {{sc|Nimbo succincta id est nubibus, quia praemisit ‘agens hiemem’: quod nisi esset, splendorem acciperemus, qui est circa corpus deorum. {{anchor+|636|[[Aeneis/Liber X#636|636.]]}} {{sc|tum dea potest sensu integro ‘dea’ detrahi. nube cava erit nominativus ‘haec nubes’; nam ‘nubs’ non dicimus, quod ait Livius Andronicus, qui primus edidit fabulam [Latinam] apud nos. {{anchor+|638|[[Aeneis/Liber X#638|638.]]}} {{sc|Ivbasque propter equinam caudam, quae esse solebat in galeis, ut “cristaque hirsutus equina”. {{anchor+|639|[[Aeneis/Liber X#639|639.]]}} {{sc|Divini adsimulat capitis hoc ex persona poetae dictum est de Aenea, intuentis futura: nam post mortem in numerum referetur deorum. inania nec a membris, nec a mente venientia. {{anchor+|641|[[Aeneis/Liber X#641|641.]]}} {{sc|Obita morte sumpta, suscepta et conpleta: obiri enim supremus dies dicitur. {{anchor+|642|[[Aeneis/Liber X#642|642.]]}} {{sc|aut quae sopitos d. s. s. ‘quae somnia’ pro ‘qualia insomnia’, quae per somnum videmus. {{anchor+|643|[[Aeneis/Liber X#643|643.]]}} {{sc|Exultat ‘exultare’ est gaudere, et per se plenum est: nam ‘insultare’ est irridere inimicos. et dicimus ‘insulto tibi’, licet Sallustius dixerit “multos ab adulescentia bonos insultaverat”: quamvis possit illic alia esse significatio, id est in multos bonos insultaverat, hoc est impetum fecerat. {{anchor+|644|[[Aeneis/Liber X#644|644.]]}} {{sc|Inritatque virum telis ideo hac arte agit Iuno et imagine decipit Turnum, quia si ei ex aperto fugam suaderet, more viri fortis ille fugae praeponeret mortem, cum praesertim ipse in sequentibus dicat “usque adeone mori miserum est?” {{anchor+|648|[[Aeneis/Liber X#648|648.]]}} {{sc|Turbidus elatus adrogantia, tumens. {{anchor+|649|[[Aeneis/Liber X#649|649.]]}} {{sc|pactos nunc passivum, ut ‘pacta puella’, {{anchor+|650|[[Aeneis/Liber X#650|650.]]}} {{sc|Tellus quaesita per undas sic alibi “en agros et quam bello, Troiane, petisti Hesperiam metire iacens”. {{anchor+|651|[[Aeneis/Liber X#651|651.]]}} {{sc|Vociferans sequitur sequens clamabat, non ante dixit et sic est secutus. {{anchor+|652|[[Aeneis/Liber X#652|652.]]}} {{sc|Nec ferre videt sva gavdia ventos proverbium est ‘venti ferunt gaudia’, id est laetatur incassum: sic supra “sed aurae omnia discerpunt”, item “partem mente dedit, partem volucres dispersit in auras”. {{anchor+|653|[[Aeneis/Liber X#653|653.]]}} {{sc|Forte ratis descriptio per parecbasin facta, non enim a superioribus pendet, sed ante dictis adiungitur, ut “insula Sicanium iuxta latus”. has autem descriptiones esse aptas et raras convenit, sicut etiam Horatius docet in arte poetica, dicens “purpureus late qui splendeat unus et alter adsuitur pannus”: sunt enim ornatui. crepidine saxi crepido est abrupti saxi altitudo. crepidines etiam templorum dici ipsos suggestus, in quibus aedes sunt conlocatae: et crepidines viarum, id est ipsae eminentiae dextrae sinistraeque. sane hoc loco antiptosis facta est propter metrum: ‘coniuncta’ ergo ‘crepidine’ pro ‘crepidini’, sicut “haeret pede pes” pro ‘pedi’, est autem ablativus pro dativo. {{anchor+|655|[[Aeneis/Liber X#655|655.]]}} {{sc|Osinius ipse est quem supra Massicum dixit. ergo, ut diximus, [si] Osinius proprium est, Massicus appellativum: licet possit fieri ut duo nomina unius sint, ut Numa Pompilius, Alexander Magnus, Numanus Romulus. alii volunt non eundem esse Massicum, quem Osinium; nam duas civitates supra commemorat, Clusium et Cosam: et tradunt potuisse fieri ut hic Osinius rex quidem unius de memoratis fuerit civitatibus, sed sub imperio Massici egerit: nam et Rhamnetem et Romulum, quos in ducum ordinem non numeravit, reges fuisse dixit. alii hunc postea κατὰ τὸ σιωπώμενον volunt venisse, quia in catalogo eius non meminit. clusinis oris Tusciae civitate. {{anchor+|658|[[Aeneis/Liber X#658|658.]]}} {{sc|Transilit hoc sermone festinantis celeritas indicatur. {{anchor+|659|[[Aeneis/Liber X#659|659.]]}} {{sc|vix proram asyndeton: sic enim melius. rvmpit satvrnia funem debuit dici ‘cum rumpit Saturnia funem’, ut “vix e conspectu Siculae telluris, cum Iuno aeternum servans”. ideo autem ‘rumpit’, ne deprehenso dolo Turnus ad bellum rediret. {{anchor+|660|[[Aeneis/Liber X#660|660.]]}} {{sc|revoluta per aequora navem hypallage est pro ‘revolutam navem’, {{anchor+|661|[[Aeneis/Liber X#661|661.]]}} {{sc|Illum autem Aeneas absentem in proelia poscit sic melius, quam sicut non nulli volunt — Urbanus namque sic legit — ‘ille autem Aenean absentem in proelia poscit’, ut ‘obvia multa virum dat corpora morti’ de nautis in navi inventis intellegamus. quod non procedit; nam absens dicitur qui recedit: quod nunc Turno congruit, non Aeneae qui interest proeliis. ‘ille autem Aenean’ legunt, †quo si ita est quia Aeneas ‘multa virum demittit corpora morti’, {{anchor+|665|[[Aeneis/Liber X#665|665.]]}} {{sc|Medio ad medium. turbo vis venti. {{anchor+|666|[[Aeneis/Liber X#666|666.]]}} {{sc|Ignarus rerum id est artis per quam evaserat: hoc est nesciens hoc pro salute sua factum, ideoque et ‘ingratus’, nam et queritur. {{anchor+|668|[[Aeneis/Liber X#668|668.]]}} {{sc|Omnipotens genitor duo antonomasiva pro uno proprio, ut “Tritonia Pallas”. tanton pro ‘tantone’, et constat mutilatas partes orationis accentum in eodem loco habere, in quo etiam integrae habuerunt: nam moria, id est minores particulae, ut ‘que, ne, ve, ce’, quotiens iunguntur aliis partibus, ante se accentum faciunt, qualislibet sit syllaba quae praecedit, sive brevis sive longa, ut ‘musaque, huiusve, illucce, tantone’, adduce, deduce: et haec mutilata similiter proferuntur, scilicet sub eodem accentu. {{anchor+|670|[[Aeneis/Liber X#670|670.]]}} {{sc|quo feror? unde abii? bene variavit adverbia et pronomina. quemve reducit?? ‘quem’ qualem, ut “hunc ego te Euryale aspicio?” et quasi nescius sui est in tanta rerum permutatione. {{anchor+|671|[[Aeneis/Liber X#671|671.]]}} {{sc|Lavrentisne iterum m. quasi deliberatio est. {{anchor+|672|[[Aeneis/Liber X#672|672.]]}} {{sc|Quid manus illa virum?? syllepsis per genus: nam a manu, id est multitudine, ad viros, a feminino ad masculinum, transitum fecit. ergo figuratum et per genus et per numerum. est autem mira defectio, id est quid dicunt? {{anchor+|673|[[Aeneis/Liber X#673|673.]]}} {{sc|quosve nefas Asper ‘quosne’ legit et adnotavit ‘ne’ pro ‘ve’, quasi expletiva particula. {{anchor+|674|[[Aeneis/Liber X#674|674.]]}} {{sc|Palantes video intellegimus eum non longe a terra fuisse: nam quod ait supra ‘medio fert aequore’, ut diximus, ‘ad medium’ accipiendum est. aut quia medium dicitur omne quod est inter finem et initium, ut “interea medium Aeneas iam classe tenebat”. gemitumque cadentum accipio hinc apparet de Aenea dictum ‘obvia multa virum demittit corpora morti’, {{anchor+|675|[[Aeneis/Liber X#675|675.]]}} {{sc|Ima terra dolet sibi etiam infelicium vota sublata: siquidem in mari constitutus optare sibi hiatum non potest terrae. imam autem terram prudenter dixit, quae sustinet et continet maria. {{anchor+|676|[[Aeneis/Liber X#676|676.]]}} {{sc|Miserescite venti pro petentis qualitate nonnumquam etiam mors videtur esse miseratio, ut hoc loco, item supra “figite me, si qua est pietas”. ‘miserescite’ autem quis ante hunc? ab eo quod est ‘miseresco’ et ‘miserescimus’, {{anchor+|677|[[Aeneis/Liber X#677|677.]]}} {{sc|turnus adoro id est iuxta veteres, qui ‘adorare’ adloqui dicebant: nam ideo et adorea laus bellica, quod omnes eum cum gratulatione adloquebantur, qui in bello fortiter fecit. adoro ‘ad’ vacat, et est metri causa additum. {{anchor+|678|[[Aeneis/Liber X#678|678.]]}} {{sc|Syrtis ubi harenosa sunt loca syrtes vocantur: ergo ‘inmittite me ad saeva vada syrtium’ aut ad harenosa loca, aut re vera ad syrtes, id est ad mundi extrema, quo me nec fama comitetur, id est ubi me nemo sciat desertorem esse. {{anchor+|681|[[Aeneis/Liber X#681|681.]]}} {{sc|Mucrone indvat aut καταχρηστικῶς dixit ‘induat’ pro ‘feriat’: aut hypallage est pro ‘mucronem suo induat corpore’, si enim ‘induere’ est vestire, non mucrone corpus induitur, sed induitur mucro corpore, id est tegitur et vestitur. {{anchor+|682|[[Aeneis/Liber X#682|682.]]}} {{sc|Crudum crudelem, cruentum. exigat aviditas mori cupientis ostenditur. {{anchor+|686|[[Aeneis/Liber X#686|686.]]}} {{sc|Animi miserata pro ‘animo miserata’: nam figurate locutus est, sicut “o praestans animi iuvenis” pro ‘animo’, id est illa re. {{anchor+|688|[[Aeneis/Liber X#688|688.]]}} {{sc|Ad urbem Ardeam. et ideo sic longe, ne ex propinquo statim rediret, et ut eum adfectus retineret parentis. {{anchor+|689|[[Aeneis/Liber X#689|689.]]}} {{sc|At iovis interea monitis novimus sacrilegum esse Mezentium, novimus quoque Iovem etiam adhortatum esse alios deos, ut a bello desisterent, et dixisse “rex Iuppiter omnibus idem”. quomodo ergo procedit ‘at Iovis interea monitis’ ? dicimus primum, Iovem iustitiae favere, non partibus: quod si est, iure Mezentium in Turni locum facit venire, ut iustum proelium inveniatur, ne una penitus sit pars a ducibus destituta. quod autem dicitur, sacrilegum Iuppiter admonere non debuit, non admonet, ut vincat, sed ut possit perire. illud etiam frustra quaeritur, quemadmodum numini sacrilegus obtemperare potuerit, cum Mezentium non aperte Iuppiter moneat, sed ei iniciat tale desiderium: unde est “dine hunc ardorem mentibus addunt, Euryale? an sua cuique deus fit dira cupido?” monitis ab eo quod est ‘haec monita’ hic venit dativus; nam et ‘hos monitus’ dicimus, ut Persius “hos pueris monitus patres infundere lippos”. sed a quarta declinatione nec singulari dativo utimur nec plurali: nam unum nomen est de his, quae licet duplicem habeant declinationem, tamen aliquibus eorum casibus propter asperitatem non utimur, ut ‘laurui lauribus’, cum et ‘huius laurus’ et ‘ab hac lauru’ dicamus. {{anchor+|691|[[Aeneis/Liber X#691|691.]]}} {{sc|Concurrunt Tyrrhenae acies quae specialiter odio Mezentii in bellum ruebant. {{anchor+|692|[[Aeneis/Liber X#692|692.]]}} {{sc|uni odiisque bene repetitur ‘uni’, ut ostendat conspirationem Etruscorum olim Mezentio incumbere. {{anchor+|693|[[Aeneis/Liber X#693|693.]]}} {{sc|Prodit in aequor extenditur: hinc Iuvenalis “quae pelago occurrunt medio longeque relinquunt Italiam”. {{anchor+|694|[[Aeneis/Liber X#694|694.]]}} {{sc|Ponto contra pelagus: nam dativus est. {{anchor+|695|[[Aeneis/Liber X#695|695.]]}} {{sc|vim cunctam id est violentiam, impetum. caelique marisque sicut Mezentius odiorum et telorum totius exercitus. {{anchor+|697|[[Aeneis/Liber X#697|697.]]}} {{sc|Fugacem velocem modo, vel fugientem. {{anchor+|698|[[Aeneis/Liber X#698|698.]]}} {{sc|Latagum occupat os pro ‘Latagi os occupat’, et est Graeca figura, in Homero frequens, ut si dicas ἔκρουσεν Ἀχιλλέα τὸν πόδα , id est Achillem percussit pedem pro percussit Achillis pedem. {{anchor+|699|[[Aeneis/Liber X#699|699.]]}} {{sc|Poplite palmum ea parte, qua plurimum poterat. {{anchor+|700|[[Aeneis/Liber X#700|700.]]}} {{sc|segnem sinit qui vulneratus nihil iam efficere potuit. {{anchor+|701|[[Aeneis/Liber X#701|701.]]}} {{sc|Donat habere Graeca figura, ut “argenti magnum dat ferre talentum”. {{anchor+|703|[[Aeneis/Liber X#703|703.]]}} {{sc|theano mater Mimantis. {{anchor+|705|[[Aeneis/Liber X#705|705.]]}} {{sc|Cisseis Hecuba filia Cissei secundum Euripidem, nam secundum alios Dymantis est. quod autem ait ‘face praegnas’, haec ratio est, quia antequam pareret, facem se peperisse vidit in somnis. parin creat plus est, quam si diceret ‘face praegnas †incendit paret’, urbe paterna occubat subaudis ‘Paris’: quod ut non diceret, metri est necessitate conpulsus: nam deest ‘qui’, ut sit ‘qui urbe paterna’, {{anchor+|706|[[Aeneis/Liber X#706|706.]]}} {{sc|Ignarum lavrens habet ora mimanta scilicet casus sui; vera tamen est lectio ‘ignarum’, id est ignoratum, qui nesciretur: et est supina significatio, sicut in quarto “liquitque volatile ferrum nescius” pro ‘qui nesciebatur’, alii hypallagen volunt esse, ut sit ‘Mimas in Laurenti ora ignota iacet’, {{anchor+|707|[[Aeneis/Liber X#707|707.]]}} {{sc|ac velut ille antiqui ‘ille’ vel magnitudini vel nobilitati adsignabant, ut “multum ille et terris” et “Poenorum qualis in arvis saucius ille gravi”. {{anchor+|708|[[Aeneis/Liber X#708|708.]]}} {{sc|Actus coactus in retia. {{anchor+|709|[[Aeneis/Liber X#709|709.]]}} {{sc|Defendit texit, ut “hic mihi dum teneras defendo a frigore myrtos”. vesulus mons Liguriae est iuxta Alpes. Liguria autem cohaeret Tusciae, de qua fuerat Mezentius: unde satis est congrua comparatio. sane de hoc Vesulo quidam duo flumina, Rhodanum et Padum, nasci dicunt, quorum unus, id est Rhodanus, in Tyrrhenum mare, alter, id est Padus, in Adriaticum fluit. multosque pro ‘multosve’: non enim vicina est palus Laurentia monti Vesulo, ut possit unus idemque aper intellegi. sane lavrentia pro ‘Laurens’: nam vera et recta derivatio haec est. {{anchor+|710|[[Aeneis/Liber X#710|710.]]}} {{sc|Pastus pro ‘pastum’, nam supra ait ‘quem’: ergo antiptosis est. {{anchor+|711|[[Aeneis/Liber X#711|711.]]}} {{sc|Inhorrvit armos id est armis inhorruit: aut certe in armos horruit et erexit saetas. {{anchor+|712|[[Aeneis/Liber X#712|712.]]}} {{sc|irasci deest ‘est’, {{anchor+|713|[[Aeneis/Liber X#713|713.]]}} {{sc|Tutis clamoribus praeter periculum: id est ipsi tuti. {{anchor+|714|[[Aeneis/Liber X#714|714.]]}} {{sc|Ivstae irae quibus quasi odium est propter illud “mortua quin etiam iungebat corpora vivis componens manibusque manus atque oribus ora”. {{anchor+|717|[[Aeneis/Liber X#717|717.]]}} {{sc|Cunctatur disponit se per omnes partes. tergo scuto, ut “et venit adversi in tergum Sulmonis”. {{anchor+|719|[[Aeneis/Liber X#719|719.]]}} {{sc|Corythi de finibus Corythus est et civitas Tusciae, et mons, et rex, pater Dardani: unde nunc ad quodvis potest referri ‘de finibus Corythi’, {{anchor+|720|[[Aeneis/Liber X#720|720.]]}} {{sc|Graius homo oriundo quidem Graecus, sed qui nunc de Tuscia venisset ad bellum. {{anchor+|721|[[Aeneis/Liber X#721|721.]]}} {{sc|Miscentem perturbantem. {{anchor+|722|[[Aeneis/Liber X#722|722.]]}} {{sc|Purpureum pennis galeam significat purpureas cristas habentem; aut certe ‘purpureum pinnis’ pulchrum, bene galeatum, ut “purpurei cristis iuvenes”, id est pulchri. pactae conivgis hic ordo est: conciliata primo, dein conventa, dein pacta, dein sponsa. {{anchor+|724|[[Aeneis/Liber X#724|724.]]}} {{sc|Vaesana fames alibi “et malesuada Fames”. fugacem velocem. {{anchor+|725|[[Aeneis/Liber X#725|725.]]}} {{sc|Surgentem in cornva id est crescentem, cornibus eminentem. {{anchor+|726|[[Aeneis/Liber X#726|726.]]}} {{sc|Comasque arrexit naturale enim est, ut irati leones erigant iubas. {{anchor+|727|[[Aeneis/Liber X#727|727.]]}} {{sc|Lavit ab eo quod est ‘lavo lavis’: nam hoc verbum et primae est coniugationis et tertiae, a qua nunc ait ‘lavit’, item Horatius “lavit amne crines”, item alibi “neque dulci mala vino lavere”. ergo ‘lavitum’ et ‘lavit’, sicut Plautus in Pseudolo “easque lacrimis lavis” (Ps. 10), id est umectas. {{anchor+|731|[[Aeneis/Liber X#731|731.]]}} {{sc|Infracta aut valde fracta: aut re vera infracta. {{anchor+|732|[[Aeneis/Liber X#732|732.]]}} {{sc|Oroden istum Oroden, virum fortem, intellegimus in fugam necessitate esse conversum: nam ipse paulo post dicturus est ad hortandos socios ‘pars belli haud temnenda viri, iacet altus Orodes’, {{anchor+|733|[[Aeneis/Liber X#733|733.]]}} {{sc|nec iacta caecum unum sensum per duos extulit. ‘caecum vulnus’ autem, quod averso infigitur. {{anchor+|735|[[Aeneis/Liber X#735|735.]]}} {{sc|Furto insidiis. {{anchor+|736|[[Aeneis/Liber X#736|736.]]}} {{sc|pede nixus et hasta deest ‘ait’, {{anchor+|737|[[Aeneis/Liber X#737|737.]]}} {{sc|Havd temnenda viri Asper ‘viris’ legit, ut sit, aliis haud temnenda: alioqui ipse ait ‘fugientem haud est dignatus Orodem sternere’, altus magnus, ut “sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo”. {{anchor+|738|[[Aeneis/Liber X#738|738.]]}} {{sc|Paeana secuti paean proprie Apollinis laus est, sed abusive etiam aliorum dicitur; unde Pindarus opus suum, quod et hominum et deorum continet laudes, paeanas vocavit. quamvis quidam alium Paeana esse, alium Apollinem velint, sed vere ‘Paean’ Apollo. tamen paeana carmen esse victoriae Aeschylus docet, quod ideo Apollini dicatum est, quia malorum avertendorum potens est: unde et ab Homero ultricem inmittens pestilentiam inducitur. {{anchor+|740|[[Aeneis/Liber X#740|740.]]}} {{sc|Nec longum laetabere duo dixit: nec diu laetaberis, nec diu me indefenso. {{wl|Q6691|Homeri}} autem more morienti dedit scientiam futurorum. longum autem pro ‘longe’: nomen pro adverbio posuit. {{anchor+|742|[[Aeneis/Liber X#742|742.]]}} {{sc|Subridens per iracundiam ridens loquitur: unde et illud per inrisionem dictum accipitur ‘ast de me divum pater atque hominum rex viderit’, id est viderit utrum Mezentio possit nocere ille quem vos deorum et hominum creditis esse rectorem. {{anchor+|744|[[Aeneis/Liber X#744|744.]]}} {{sc|Eduxit corpore telum quo facilius posset perire: Lucanus “non eget ingestis, sed vulsis pectore telis”. {{anchor+|745|[[Aeneis/Liber X#745|745.]]}} {{sc|Dura quies blandae contraria: sic dictum est et ‘somnus ferreus’, {{anchor+|747|[[Aeneis/Liber X#747|747.]]}} {{sc|Caedicus alcathoum hoc loco est confusio in aliquibus nominibus: nam quis sit Troianus, quis sit Rutulus, ignoratur. {{anchor+|748|[[Aeneis/Liber X#748|748.]]}} {{sc|Rapo Rapon dicitur, sicut Tarchon; sed metri causa ‘n’ detraxit, ut possit synaliphe fieri, sicut supra “haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni tuta tenebant”. {{anchor+|750|[[Aeneis/Liber X#750|750.]]}} {{sc|Infrenis casu equi asperrimi, qui frenorum sperneret regimen. infrenos autem etiam homines dicimus, ut “hinc Numidae infreni cingunt”. dicimus autem et infrenus et infrenis, sicut inermus et inermis. {{anchor+|751|[[Aeneis/Liber X#751|751.]]}} {{sc|Processerat agis scilicet contra Messapum dimicaturus: quod nequivit efficere, nam a Valero ante quam ad Messapum perveniret, occisus est. {{anchor+|752|[[Aeneis/Liber X#752|752.]]}} {{sc|Havd expers non ignarus virtutis parentum. {{anchor+|754|[[Aeneis/Liber X#754|754.]]}} {{sc|Iaculo et longe fallente sagitta iactu longe fallentis sagittae: nam ἓν διὰ δυοῖν dixit, ut “hamis auroque trilicem”, item “molemque et montes insuper altos”. an ‘longe’ valde? {{anchor+|755|[[Aeneis/Liber X#755|755.]]}} {{sc|mavors fortuna bellica. {{anchor+|756|[[Aeneis/Liber X#756|756.]]}} {{sc|funera mortes. caedebant legitur et ‘cedebant’, id est terga vertebant, secundum quod ‘ruebant’ insequebantur significat. si autem ‘caedebant’, id est occidebant, ‘ruebant’ id est cadebant. {{anchor+|758|[[Aeneis/Liber X#758|758.]]}} {{sc|Iram miserantur inanem generaliter dicit omnem iram bellicam: ubi enim tam inanis iracundia est, quam in bello, ubi ut pereamus irascimur? aut quia nulla causa tam iusta est, ut propter eam bellum geri debeat: nam ideo ait ‘et tantos mortalibus esse labores’, an ‘inanem’ non iuste conceptam? sic “inanis fletus” Aristaei, ut qui scilicet tanti non fuerint, propter quos ille sic lamentaretur. {{anchor+|759|[[Aeneis/Liber X#759|759.]]}} {{sc|amborum pro ‘utrorumque’, {{anchor+|761|[[Aeneis/Liber X#761|761.]]}} {{sc|Pallida tisiphone non ipsa dea, sed effectus furiae, id est furialis ardor, hoc est insania. {{anchor+|763|[[Aeneis/Liber X#763|763.]]}} {{sc|Orion cum pedes incedit medii per maxima nerei stagna Orion, ut etiam in primo diximus, Oenopionis regis filius fuit, ei concessus a Iove, Mercurio Neptunoque, susceptis hospitio. hic venator inmensi corporis fuit, qui quodam tempore susceptus a rege Oenopione, cum vellet eius filiam vitiare, ille iratus opem Liberi patris, cuius erat filius, inploravit. is satyros misit, qui soporem infunderent Orioni et sic velut vinctum Oenopioni traderent arbitrio eius puniendum. tum ille Oenopion sopito ei oculos sustulit. caecus itaque Orion cum consuleret quemadmodum oculos posset recipere, responsum est ei, posse lumina restitui, si per pelagus ita contra orientem pergeret, ut loca luminum radiis solis semper offerret. quod ille efficere ita potuit: nam cum audisset strepitum cyclopum Iovi fulmina fabricantum, sono ad eos ductus, unum de his suis humeris superposuit et eo duce oraculi praecepta conplevit. non autem incongrue fingitur ire potuisse per medium pelagus, quasi filius pro parte Neptuni. haec autem comparatio pertinet ad solam corporis proceritatem. alii hunc Orionem tantae magnitudinis dicunt fuisse, ut nulla eum altitudo maris ingredientem potuerit morari, unde inter sidera receptus. sane ‘incedit’ pro ‘incessit’, praesens pro praeterito. per maxima autem nerei stagna epitheto elevavit tapinosin more suo. {{anchor+|766|[[Aeneis/Liber X#766|766.]]}} {{sc|referens pro ‘ferens’ more antiquo: nam ‘re’ abundat. {{anchor+|770|[[Aeneis/Liber X#770|770.]]}} {{sc|Inperterritus prima est conpositio, non secunda: nam hoc est ‘perterritus’ quod et ‘territus’, et tunc est vera conpositio, cum sermonis natura corrumpitur. sane ‘inperterritus’ quis ante hunc? {{anchor+|771|[[Aeneis/Liber X#771|771.]]}} {{sc|mole sva stat hoc est in sua mole, ut dicitur ‘in vestigio’, {{anchor+|772|[[Aeneis/Liber X#772|772.]]}} {{sc|Spatium emensus quantum satis hastae speciosa elocutio. {{anchor+|773|[[Aeneis/Liber X#773|773.]]}} {{sc|dextra mihi deus sic dictum est, ut “in manibus Mars ipse viri”, ut non alium sibi putet deum esse sacrilegus, quam dextram et fortitudinem. {{anchor+|774|[[Aeneis/Liber X#774|774.]]}} {{sc|Voveo consecro et dico. praedonis praedones sunt qui populandam alienam invadunt provinciam, ut alibi “perfidus alta petens abrepta virgine praedo”. {{anchor+|775|[[Aeneis/Liber X#775|775.]]}} {{sc|Tropaeum tropaeum dictum est ἀπὸ τοῦ τρέπεσθαι , id est ab hostium conversione: unde qui hostem fugasset, merebatur tropaeum, qui autem occidisset, triumphum, ἀπὸ τοῦ θριαμβεύειν , id est ab exultatione. sciendum sane Lauso propriam ideo nihil profuisse pietatem, quod in eum pater mente sacrilega munera transferebat deorum et ei occisorum spolia devovebat. {{anchor+|778|[[Aeneis/Liber X#778|778.]]}} {{sc|Antorem erit nominativus ‘hic Antores’, quomodo ‘Diores’: nam si ‘Antor’ fuerit nominativus singularis numeri, metri ratio non procedit: omnia enim Graeca nomina ‘or’ terminata, in obliquis casibus corripiuntur, ut ‘Hector Hectoris’, ‘Nestor Nestoris’, ‘Castor Castoris’, {{anchor+|779|[[Aeneis/Liber X#779|779.]]}} {{sc|missus ab argis profectus, ut “missus in imperium magnum”. {{anchor+|781|[[Aeneis/Liber X#781|781.]]}} {{sc|Alieno vulnere telo quod in Aenean fuerat destinatum. caelumque aspicit ut “alto quaesivit caelo lucem” item “hausit caelum mentemque recepit”: naturaliter enim morientes cupiunt satiari extremo lucis aspectu. {{anchor+|782|[[Aeneis/Liber X#782|782.]]}} {{sc|Dulces moriens reminiscitur argos inter physica signa moriturorum etiam hoc legitur, patriae aspectum desiderare perituros, ut “et Tyrios deserta quaerere terra”. an ex facti paenitentia? qui ad patriam redire contempserat. {{anchor+|784|[[Aeneis/Liber X#784|784.]]}} {{sc|Linea terga lino enim tegebantur scuta, ut posset inhaerere pictura. {{anchor+|785|[[Aeneis/Liber X#785|785.]]}} {{sc|intextum tavris opus pro tergis: Plautus “ubi vivos homines mortui incursant boves” (As. 35). imaque sedit ingvine hypallage est ‘ima hasta’ pro ‘in imo inguine’, {{anchor+|788|[[Aeneis/Liber X#788|788.]]}} {{sc|A femine ut etiam supra diximus, secundum Caprum erit nominativus ‘hoc femen’, licet nusquam lectum sit, ut etiam ipse commemorat. {{anchor+|790|[[Aeneis/Liber X#790|790.]]}} {{sc|Lacrimaeque per ora volutae non viri fortis, sed filii est considerata persona. {{anchor+|791|[[Aeneis/Liber X#791|791.]]}} {{sc|Optima facta alii legunt ‘optime’: est autem prosphonesis. hic in hoc loco, vel in hoc bello: nam adverbium est. {{anchor+|792|[[Aeneis/Liber X#792|792.]]}} {{sc|Si qua fidem tanto est operi l. v. ‘si qua’ pro ‘si’, ut “Anthea si quem”: aut pro ‘si quam fidem’, et quaeritur ‘si qua fides’ a praeterito, an de futuro dicat. ‘tanto’ autem ‘operi’ non de suis carminibus dicit — nec enim sibi adrogaret — sed ‘tanto operi’, id est pietati et virtuti tuae: nam hic est sensus: ego quidem facta tua, o Lause, et mortem ex pietate venientem non silebo, si tamen credet vetustas ex scelerato homine pium filium fuisse procreatum. {{anchor+|794|[[Aeneis/Liber X#794|794.]]}} {{sc|inutilis pro ‘vulnere debilitatus’, inque ligatus pro ‘inligatusque’: et est tmesis cum hysterologia. {{anchor+|795|[[Aeneis/Liber X#795|795.]]}} {{sc|Inimicum hastile cuiusdam quasi picturae pompa describitur. {{anchor+|797|[[Aeneis/Liber X#797|797.]]}} {{sc|Iamque adsurgentis dextrae ordo est: iamque subiit mucronem Aeneae dextrae adsurgentis et plagam ferentis. ‘subiit’ autem ‘mucronem’ iuxta usum praesentem accusativo iunxit, cum alibi antique dativo iunxerit, ut “muroque subibant”: quod suis locis plenius dictum est. {{anchor+|798|[[Aeneis/Liber X#798|798.]]}} {{sc|Morando sustinvit moram iniciendo eius impetum lusit. {{anchor+|800|[[Aeneis/Liber X#800|800.]]}} {{sc|Dum genitor nati parma p. a. de historia est: nam Scipio Africanus cum esset vix annorum decem et septem, patrem suum defendit in bello, nec cessit viginti et septem confossus vulneribus. {{anchor+|802|[[Aeneis/Liber X#802|802.]]}} {{sc|furit Aeneas dolore scilicet, quod sibi Mezentius esset ereptus. et est integrum: quamquam furit, tenet se tamen. {{anchor+|803|[[Aeneis/Liber X#803|803.]]}} {{sc|effusa si quando grandine praeteritum pro instanti posuit. {{anchor+|804|[[Aeneis/Liber X#804|804.]]}} {{sc|Praecipitant praecipitantur. {{anchor+|805|[[Aeneis/Liber X#805|805.]]}} {{sc|tuta latet arte quod scilicet se perite a tempestate defendunt. ‘tuta’ autem ‘arte’ quae tuetur. {{anchor+|806|[[Aeneis/Liber X#806|806.]]}} {{sc|alti fornice saxi concameratione, caverna. {{anchor+|807|[[Aeneis/Liber X#807|807.]]}} {{sc|Dum pluit hic distinguendum: nam si iunxeris ‘dum pluit in terris’, erit archaismos; debuit enim dicere ‘in terras’, tamen sciendum est hemistichium hoc Lucretii esse, quod ita ut invenit Vergilius ad suum transtulit carmen. in terris ut possint et viator et rusticus, quibus opera sunt in terris. {{anchor+|808|[[Aeneis/Liber X#808|808.]]}} {{sc|Exercere diem hypallage est pro ‘ipsi per diem exerceri’, {{anchor+|809|[[Aeneis/Liber X#809|809.]]}} {{sc|Nubem belli dum detonet bellantum impetum sustinet, donec deferveat. et bene translationem fecit a vicina conparatione. {{anchor+|812|[[Aeneis/Liber X#812|812.]]}} {{sc|Fallit te incautum pietas tua quod credis idcirco me pium tibi veniam posse concedere, quia et ipse pietatis intuitu dimicas pro patris salute. ‘tua’ autem ‘pietas’ prudenter est additum, quasi non a parente descendens. {{anchor+|815|[[Aeneis/Liber X#815|815.]]}} {{sc|Fila legunt proprium fuerat ‘rumpunt’; tamen ‘legunt’ aut colligunt est, aut transeunt, ut “litoraque Epiri legimus”. exigit ensem per medium et cetera. poetica descriptio est: nam re vera fieri non potuit, ut gladius et transiret per medium corpus iuvenis, et in corpore iuvenis absconderetur: nam ‘exigit’ est ‘ex eo agit trans corpus’, {{anchor+|817|[[Aeneis/Liber X#817|817.]]}} {{sc|Parmam id est levia arma, non clipeum. ‘minacis’ autem non Lausi; non enim ipse minatus fuerat. ergo ordo est ‘mucro minacis’, Aeneae scilicet. aut si ad Lausum referas ‘minacis’, num audacis et fortis? {{anchor+|819|[[Aeneis/Liber X#819|819.]]}} {{sc|implevitque sinum sanguis mire expressus est sinus tunicae sanguinem excipiens nec tramittens. vita per avras concessit maesta ad manes vita, id est anima. et abusive dictum est; nam ad inferos simulacrum pergit, non anima. {{anchor+|820|[[Aeneis/Liber X#820|820.]]}} {{sc|corpusque reliquit potuit sine hoc sensus esse. {{anchor+|825|[[Aeneis/Liber X#825|825.]]}} {{sc|Pro lavdibus istis quia et contra fortiorem et pro patris salute dimicare conatus est: ideo enim et pluraliter ‘laudibus’ dixit. alii ‘laudibus’ pro virtutibus, ut solet poeta, dictum tradunt. {{anchor+|826|[[Aeneis/Liber X#826|826.]]}} {{sc|Pius Aeneas tanta dabit indole dignum propter vitandam adrogantiam tertia persona usus est, ut “et quisquam numen Iunonis adoret?”. ‘indoles’ autem est proprie imago quaedam virtutis futurae. {{anchor+|827|[[Aeneis/Liber X#827|827.]]}} {{sc|Quibus laetatus habe tua moris enim fuerat ut cum his rebus homines sepelirentur quas dilexerant vivi. {{anchor+|828|[[Aeneis/Liber X#828|828.]]}} {{sc|Si qua est ea cura remitto aut more illo dixit quo solet sepultura ad ipsa cadavera non pertinere — licet umbris, sicut in sexto legimus, prosit — ut “si qua est ea gloria signant”, item de Pallante “vano maesti comitamur honore”: aut certe, si qua est ea cura Mezentio, id est patri sacrilego, qui superos inferosque contemnit. an de tota hac re dubitat? {{anchor+|830|[[Aeneis/Liber X#830|830.]]}} {{sc|Aeneae magni dextra cadis sic alibi “nomen tamen haud leve patrum manibus hoc referes, telo cecidisse Camillae”. {{anchor+|832|[[Aeneis/Liber X#832|832.]]}} {{sc|sanguine turpantem non ipsum turpantem, sed ut accidit, ita dixit. comptos de more capillos antiquo scilicet more, quo viri sicut mulieres componebant capillos: quod verum esse et statuae non nullae antiquorum docent, et personae quas in tragoedis videmus similes in utroque sexu, quantum ad ornatum pertinet capitis. {{anchor+|833|[[Aeneis/Liber X#833|833.]]}} {{sc|Interea dum haec geruntur. et omnino sic est apud poetas ‘interea’, sicut apud Sallustium ‘eodem tempore’, {{anchor+|834|[[Aeneis/Liber X#834|834.]]}} {{sc|Vulnera siccabat lymphis siccabat aqua. sed et nove et physice locutus est; nam cum aqua omnia infundantur, hic ait siccari vulnus aqua. et ratio vera est; fluxus enim sanguinis aquarum frigore continetur. levabat inclinatione recreabat. {{anchor+|835|[[Aeneis/Liber X#835|835.]]}} {{sc|adclinis quis ante hunc? procul modo ‘iuxta’ significat, ut “serta procul, tantum capiti delapsa, iacebant”. {{anchor+|836|[[Aeneis/Liber X#836|836.]]}} {{sc|Gravia arma quiescunt cur illa pendeant, haec in terra sint, docuit dicendo ‘gravia arma’: unde et ‘quiescunt’ dixit. bene ‘gravia’, ut et galeam arma, sed levia intellegamus. et talis est figura, sicut illa Sallustii “leonem atque alias feras”, ergo et leo fera est. ‘quiescunt’ autem quasi in terra posita, quoniam galea, quae pendebat, poterat et moveri. {{anchor+|838|[[Aeneis/Liber X#838|838.]]}} {{sc|Colla fovet sustinens se arboris trunco. fusus propexam in pectore barbam barbam in pectus infusam habens. archaismos autem est quod ait ‘in pectore’ pro ‘in pectus’, sicut alibi “mediis effusus in undis” pro ‘in medias undas’, ‘propexam’ autem quis ante hunc? {{anchor+|839|[[Aeneis/Liber X#839|839.]]}} {{sc|Multa pro ‘multum’, sicut “et pede terram crebra ferit” pro ‘crebro’, multumque remittit hoc pro ‘saepe’, {{anchor+|841|[[Aeneis/Liber X#841|841.]]}} {{sc|Super arma ferebant supra scutum, sicut supra “inpositum scuto referunt Pallanta frequentes”. {{anchor+|842|[[Aeneis/Liber X#842|842.]]}} {{sc|ingentem atque ingenti vulnere {{wl|Q6691|Homeri}} dictum κεῖτο μέγας μεγαλωστί . {{anchor+|845|[[Aeneis/Liber X#845|845.]]}} {{sc|Ad caelum tendit palmas increpans deos, quasi sacrilegus. et sciendum uno eodemque tempore non eum potuisse et inhaerere corpori et manus ad caelum levare, licet poeta ista coniunxerit. corpore inhaeret aut inhaeret Lauso suo corpore: aut certe hysterologia est, ut sit ‘haeret in corpore’: melius tamen est ut sit antiptosis pro ‘corpori’, ut “haeret pede pes” pro ‘pedi’, {{anchor+|848|[[Aeneis/Liber X#848|848.]]}} {{sc|Per vulnera servor aut re vera ‘per vulnera’, quia per totum eius corpus mucro transierat: aut invidiose ‘vulnera’ ait pro ‘vulnus’, sicut Terentius “non perpeti meretricum contumelias”, cum de Thaide loqueretur. {{anchor+|850|[[Aeneis/Liber X#850|850.]]}} {{sc|Nunc demum exilium infelix nunc alte vulnus adactum solacio enim viventis filii utrumque fuerat ante tolerabile. {{anchor+|851|[[Aeneis/Liber X#851|851.]]}} {{sc|Idem ego qui nunc causa tuae mortis fui, feci ut et exulis et sacrilegi filius esse dicereris. {{anchor+|852|[[Aeneis/Liber X#852|852.]]}} {{sc|Pulsus ob invidiam excusat, ne merito expulsus esse videatur. {{anchor+|854|[[Aeneis/Liber X#854|854.]]}} {{sc|Omnes per mortes per omnia mortis genera, nam una mors est: aut ‘per mortes omnes’, id est per diversa supplicia: aut quasi non una tantum morte dignus. {{anchor+|857|[[Aeneis/Liber X#857|857.]]}} {{sc|Vis alto vulnere tardat alti vulneris violentia. {{anchor+|858|[[Aeneis/Liber X#858|858.]]}} {{sc|havd deiectus non deiectus animo. {{anchor+|860|[[Aeneis/Liber X#860|860.]]}} {{sc|Adloquitur maerentem tristem. haec enim animalia secundum Homerum, cum sint tristia, indicant dominorum mortem futuram. et proprie ‘adloquitur’ dixit: est enim ‘adloqui’ consolari. {{anchor+|861|[[Aeneis/Liber X#861|861.]]}} {{sc|Rhaebe div res si qua div mortalibus vlla est hoc loco notant Vergilium critici, quod homini sacrilego dedit prudentem sententiam: quam rem ratio naturalis excusat. ea enim quae per naturam movent animos, in quamvis personam cadunt, illa vero tantum sunt prudentium, quae non nisi consilio et ratione deprehenduntur: unde et Terentius servis dat plerumque sententias prudentissimas quidem, sed quae se per naturam offerunt cunctis, ut “ne quid nimis”. {{anchor+|862|[[Aeneis/Liber X#862|862.]]}} {{sc|Spolia illa crventa arma Aeneae, Lausi cruore perfusa — inde intulit ‘et caput Aeneae’, per quod etiam spolia Aeneae intellegimus — nam Lauso nihil detraxerat; dixit enim ‘arma, quibus laetatus, habe tua’, si autem ‘cruenti’, intellexeris scilicet crudelis: sic enim convenit personae loquentis. {{anchor+|863|[[Aeneis/Liber X#863|863.]]}} {{sc|lavsique dolorum num ‘Lausi dolorum’ ut “lacrimas dilectae pelle Creusae”? {{anchor+|864|[[Aeneis/Liber X#864|864.]]}} {{sc|Aut aperit si nulla viam vis aut si nullam ostendit fortitudo rationem. ‘aperit’ autem praesens pro futuro. {{anchor+|865|[[Aeneis/Liber X#865|865.]]}} {{sc|Neque enim fortissime credo quod dignaberis habere dominos Teucros, scilicet ignavos: nam hoc intellegimus ex eo quod dixit equo ‘fortissime’, plerumque enim ex alterius personae vituperatione vel laude, quid de alia dicatur, agnoscimus, ut hoc loco Troianos vituperatos ex equi laude cognoscimus. item alibi e contra “et nunc ille Paris”, scilicet adulter: nam illo loco ex persona Paridis vituperatur Aeneas. {{anchor+|867|[[Aeneis/Liber X#867|867.]]}} {{sc|Exceptus tergo equo se praebente susceptus: quod fieri plerumque conspicimus. {{anchor+|868|[[Aeneis/Liber X#868|868.]]}} {{sc|Iaculis oneravit a. aviditas saevientis exprimitur, ut saepius. {{anchor+|869|[[Aeneis/Liber X#869|869.]]}} {{sc|aere caput fulgens quia supra “procul aerea ramis dependet galea”. {{anchor+|871|[[Aeneis/Liber X#871|871.]]}} {{sc|uno in corde pudor ‘uno’ autem pro eodem. tribus vero adfectibus conturbatum significat, pudore, ira, dolore, quae potentia sunt singula. {{anchor+|875|[[Aeneis/Liber X#875|875.]]}} {{sc|sic pater ille deum faciat bene in perniciem contemptoris deorum deos invocat. sic altus apollo aut venerabilis; aut quia in excelso loco consecratus est. {{anchor+|876|[[Aeneis/Liber X#876|876.]]}} {{sc|incipias deest ‘ut’, infesta hasta in vulnus parata, id est protenta. {{anchor+|879|[[Aeneis/Liber X#879|879.]]}} {{sc|Qua perdere posses deest ‘me’: nam hoc dicit, nisi extincto filio nulla se ratione potuisse superari. {{anchor+|880|[[Aeneis/Liber X#880|880.]]}} {{sc|Nec divum parcimus vlli hoc ideo, quia Aeneas invocaverat deos, ut ‘sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo’, {{anchor+|881|[[Aeneis/Liber X#881|881.]]}} {{sc|Desine scilicet mortem minari: quoniam libenter moriturus advenit. {{anchor+|883|[[Aeneis/Liber X#883|883.]]}} {{sc|inde alivd id est iacit telum. {{anchor+|884|[[Aeneis/Liber X#884|884.]]}} {{sc|Umbo scutum: nam a parte totum intellegimus. {{anchor+|885|[[Aeneis/Liber X#885|885.]]}} {{sc|ter circum enarravit quid esset ‘ingenti gyro’, laevos equitavit in orbes secundum artem militiae: nam eques stans facillime superatur a pedite. in laevam autem partem ideo circuibat, ut Aeneae dexteram partem circumveniret, quae utique nuda erat. {{anchor+|888|[[Aeneis/Liber X#888|888.]]}} {{sc|tot spicula taedet hic ostendit quid sit ‘figitque volatque’, {{anchor+|889|[[Aeneis/Liber X#889|889.]]}} {{sc|Pugna iniqua pedes contra equitem. {{anchor+|890|[[Aeneis/Liber X#890|890.]]}} {{sc|Multa movens utrum in ipsum, an in equum tela torqueret, quo vulnerato Mezentius carebat effugio. inter tempora id est in frontem. {{anchor+|891|[[Aeneis/Liber X#891|891.]]}} {{sc|Bellatoris equi per quem bellum geritur. aliter hominem dicimus bellatorem, qui bellum gerit. {{anchor+|894|[[Aeneis/Liber X#894|894.]]}} {{sc|Inplicat inpedit. cernvus cernuus equus dicitur qui cadit in faciem, quasi in eam partem cadens qua cernimus: unde et pueri quos in ludis videmus ea parte, qua cernunt, stantes, cernuli vocantur, ut etiam Varro in ludis theatralibus docet. {{anchor+|895|[[Aeneis/Liber X#895|895.]]}} {{sc|Clamore incendunt caelum implent. et abusive dixit. troesque hoc est Troiani gaudio. Latinique scilicet dolore. {{anchor+|896|[[Aeneis/Liber X#896|896.]]}} {{sc|advolat Aeneas multi haec nolunt distingui, quasi simul fiant. {{anchor+|899|[[Aeneis/Liber X#899|899.]]}} {{sc|Havsit caelum m. r. hoc est aerem: Lucretius “in hoc caelo, qui dicitur aer”. et hoc dicit: postquam respiravit et mentem recepit post perturbationem ex equi venientem ruina. {{anchor+|900|[[Aeneis/Liber X#900|900.]]}} {{sc|Hostis amare aspere. et hoc {{wl|Q6691|Homeri}} est de telo dictum, quod hic ad hominem transtulit: ille enim ait πικρὸν ὀιστόν . {{anchor+|901|[[Aeneis/Liber X#901|901.]]}} {{sc|Nullum in caede nefas mori viro forti nefas non est, nec ego sic ut vincerem veni, hoc est cum voluntate procumbo. ergo aut nihil acerbi in morte se passurum ait; aut nihil nefandum Aenean commissurum, si se volentem interfecerit, quia mori decreverit, si mortem filii non potuisset ulcisci. nec sic ad proelia veni hoc est ut vincerem, aut victus mortem deprecarer: ergo libenter occumbo. {{anchor+|902|[[Aeneis/Liber X#902|902.]]}} {{sc|Nec tecum meus haec pepigit mihi foedera lavsus hoc est non cum hoc pacto a te Lausus recessit, ut ego vitam requiram. ‘foedera’ autem ‘pepigit’ per translationem dixit, id est non sic pugnavit Lausus, ut ullum mihi vitae relinqueret desiderium. {{anchor+|903|[[Aeneis/Liber X#903|903.]]}} {{sc|Venia beneficium, ut “orantes veniam”. {{anchor+|904|[[Aeneis/Liber X#904|904.]]}} {{sc|acerba meorum quasi hoc de Aenea non senserit. {{anchor+|905|[[Aeneis/Liber X#905|905.]]}} {{sc|Hunc oro defende furorem inimicorum iram et post fata saevire cupientem. ‘defende’ autem est prohibe, ut “dum teneras defendo a frigore myrtos”. et bene petit ab Aenea sepulturam, quod scit eum ultro concedere, ut probavit in filio: petit autem non de eius pietate dubitans, sed timens iram suorum. {{anchor+|907|[[Aeneis/Liber X#907|907.]]}} {{sc|Havd inscius litotes figura: non enim dicit ‘non ignarus’, sed expectans omnibus votis, ut “munera nec sperno”, id est libenter accipio. in hac autem figura plus cogitatur, quam dicitur. {{anchor+|908|[[Aeneis/Liber X#908|908.]]}} {{sc|Undantique animam diffundit in arma crvore ordo est ‘in arma undanti cruore animam diffundit’, cuius sedem plerique sanguinem volunt esse. et sic est dictum hoc, ut “una eademque via sanguis animusque sequuntur”. {{Liber |Ante = Commentarius IX |AnteNomen = ../Liber IX |Post = Commentarius XI |PostNomen = ../Liber XI }} czwyyuuqkd0ieu3305dgvzr2s9avc3u 265179 265178 2026-05-10T10:27:29Z Saumache 27923 265179 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos [[Aeneis/Liber X|librum X]] commentarius |Editio=1884, Lipsiae; [[w:de:Georg Thilo|Georg Thilo]] |Fons=[https://archive.org/details/invergiliicarmin02servuoft/page/381/mode/1up?view=theater archive.org] (partim) }} {{Liber |Ante = Commentarius IX |AnteNomen = ../Liber IX |Post = Commentarius XI |PostNomen = ../Liber XI }} *[''Inclinatis litteris scripta sunt scholia quae, sine certis dominis, {{wl|Q3384616|Petrus Daniel Aurelianensis}} 1600 anno primum eddidit.'' *''Rotundis uncis inclusa est scriptura scholiarum Daniele additarum ex codice Parisino (1750) quam integram editor istius editionis, cum plerumque ei videretur emendanda, addidit.'' *''Quadratis uncis inclusa sunt illa quae videbantur Danieli ex eodem abicienda.''] {{regula}} {{anchor+|1|[[Aeneis/Liber X|1.]]}} {{sc|panditvr interea domvs omnipotentis olympi}} secundum poeticum morem hoc dicit ‘factus est dies’, quia poetae dicunt matutino tempore aperiri caelum, noctu vero claudi — unde est illud <[[Aeneis/Liber I#370|1.374]]> “ante diem clauso conponet Vesper Olympo” — nam et paulo post descripturus est noctem, ut <[[Aeneis/Liber X#215|215]]> “iamque dies caelo concesserat”, ut intellegamus alium diem esse consumptum, et nunc eum more solito noctis praetermisisse descriptionem. quamquam ‘panditur caelum’ etiam simpliciter possimus accipere, quovis tempore, scilicet ad numina convocanda: quod et melius est, quia ait ‘interea’, id est dum haec geruntur: nam ‘interea’ particula praeterita negotia coniungit futuris. ''{{sc|olympi}} caeli, quasi ololampi, ideo quia totum lucet.'' {{anchor+|2|[[Aeneis/Liber X#2|2.]]}} ''{{sc|divvm pater}} pro ‘divorum’, sicut ‘Argivum’ ‘Danaum’ ‘Teucrum’, videtur accusativi singularis specie pro genetivo plurali usus.'' {{anchor+|3|[[Aeneis/Liber X#3|3.]]}} {{sc|sideream in sedem}} in astriferum circulum: non enim omnes circuli astriferi sunt, sed solus superior. ''aut ‘sideream’ lucidam dixit.'' {{sc|vnde ardvvs omnes}} ut ''alibi'' <[[Aeneis/Liber I#220|1.223]]> “et iam finis erat, cum Iuppiter aethere summo despiciens mare velivolum”. {{anchor+|4|[[Aeneis/Liber X#4|4.]]}} {{sc|castraque dardanidvm spectat}} post generalitatem intulit speciem; consequens enim est, ut omnes terras videns, cernat etiam castra Troiana. ''non nulli sane ‘Dardanidum’ pro ‘Dardanidarum’ adserunt, ut sit genetivus generis masculini specie feminina.'' {{anchor+|5|[[Aeneis/Liber X#5|5.]]}} {{sc|bipatentibus}} physice dixit: nam caelum patet ab ortu et occasu. est autem sermo {{wl|Q47130|Ennianus}}, tractus ab ostiis, quae ex utraque parte aperiuntur: unde et modo ‘bipatentibus’ apertis intellegimus. ''{{sc|bipatentibvs}}] quod intrantibus et exeuntibus pateant.'' {{anchor+|6|[[Aeneis/Liber X#6|6.]]}} {{sc|caelicolae magni}} orationis istius intentio hoc agit, ut ab odiis Troianorum Iuno revocetur. {{sc|quianam}} cur, ''quare'': {{wl|Q47130|Ennianus}} sermo est “quianam legiones caedimus ferro”. {{anchor+|7|[[Aeneis/Liber X#7|7.]]}} {{sc|cersa retro}} mutata, ut <[[Aeneis/Liber I#235|1.237]]> “quae te genitor sententia vertit?” ''quidam ‘versa retro’ intellegunt, quod rursus ad discordias videntur redisse. alii ‘versa retro’ pro ‘inversum acta’, quasi quae prius rectum iter pergebat, derivata.'' {{sc|certatis}} aut contra vos, aut contra meam sententiam. {{anchor+|8|[[Aeneis/Liber X#8|8.]]}} {{sc|abnveram bello Italiam concurrere teucris id est prohibueram Italiam contra Troianos bella suscipere. atqui dixit in primo “bellum ingens geret Italia”. quod ita solvitur: aut quia cum uno deo vel dea aliter loquitur — unde est in primo “hic tibi, fabor enim, quando haec te cura remordet” — , aliter vero cum omnibus diis utilitatis causa propter removendam eorum contentionem et dissensionem: aut certe quia ait in primo “ternaque transierint Rutulis hiberna subactis”. illic enim dixit Aenean in Italia contra Rutulos tantum esse pugnaturum, nunc autem omnis est Italia in bella commota Iunonis instinctu, quod et Allecto promisit, ut “finitimas in bella feram rumoribus urbes”, et Iuno pollicita est se magis esse facturam, ut “ego, siqua super fortuna laborum est, ipsa regam”. ‘abnueram’ autem prohibueram, ut contra ‘adnuit’ promittit et consentit significat. abnveram b. i. c. t.] quo modo ‘abnueram’, cum ipse in primo dixerit “bellum ingens geret Italia?” sed secundum sapientes quosdam alia est necessitas fati, alia voluntas deorum, vis nulla est: quod ipse manifestius in quinto ostendit his versibus “vel quae portenderet ira magna deum vel quae fatorum posceret ordo”: nam et in primo de ira Iunonis ait “acti fatis maria omnia circum”, et iterum in primo fatorum arcana se dixit moturum, non suam voluntatem ostensurum. sed ibi secreto filiae dicit, hic alter idem invidiose diis omnibus praesentibus videtur loqui propter removendam eorum dissensionem. {{anchor+|9|[[Aeneis/Liber X#9|9.]]}} {{sc|Quae contra vetitum discordia vetationem, prohibitionem meam. et sic dixit ‘vetitum’, ut ‘aequum’, unde est “et servantissimus aequi”. sane sub comminatione omnium deorum maxime solam tangit Iunonem, cuius odia insequebantur hoc etiam bello Troianos: quod etiam sequentes Iovis allocutiones manifestius indicant. {{anchor+|10|[[Aeneis/Liber X#10|10.]]}} {{sc|Ferrumque lacessere pro ‘ferro se lacessere’, ordo autem ‘quis metus suasit aut hos arma sequi ferrumque lacessere’; non est enim, ‘hos suasit’, ne fiat σολοικοειδές : quamvis inveniatur huius modi figura, ut “Iuturnam misero, fateor, succurrere fratri suasi”, et Ennius “quis te persuasit?” {{anchor+|11|[[Aeneis/Liber X#11|11.]]}} {{sc|Ne arcessite, tempus nolite bellorum tempora praeoccupare. et bene satis facit uxori cum prohibitione. significat autem bellum Punicum secundum, quo Hannibal ingressus Italiam cum plurimis locis vicerit, praecipue apud Cannas, vicum Apuliae, omnem populi Romani delevit exercitum. {{anchor+|12|[[Aeneis/Liber X#12|12.]]}} {{sc|Olim quandoque. {{anchor+|13|[[Aeneis/Liber X#13|13.]]}} {{sc|Alpes inmittet apertas emphasis est; non enim dixit ‘per Alpes inmittet exercitum; sed ‘ipsas Alpes’, quas patefecit non sibi tantum sed omnibus gentibus, quae secundum Catonem et Livium muri vice tuebantur Italiam: quas Hannibal post bella Hispaniae, quae XVII annis confecit, ante exustas aceto infuso rupit: Iuvenalis “et montem rupit aceto”. denique loca ipsa quae rupit, Poeninae Alpes vocantur. quamvis legatur a Poenina dea, quae ibi colitur, Alpes ipsas vocari. sane omnes altitudines montium licet a Gallis Alpes vocentur, proprie tamen iuga montium Gallicorum sunt. quas quinque viis Varro dicit transiri posse: una, quae est iuxta mare per Ligures; altera, qua Hannibal transiit; tertia, qua Pompeius ad Hispaniense bellum profectus est; quarta, qua Hasdrubal de Gallia in Italiam venit; quinta, quae quondam a Graecis possessa est, quae exinde Alpes Graiae appellantur. {{anchor+|14|[[Aeneis/Liber X#14|14.]]}} {{sc|res rapvisse] veteres laedere ‘res rapere’ dicebant, etiamsi rapinae nullum crimen existeret; similiter satis facere ‘res reddere’ dicebant. res rapvisse licebit clarigationem exercere, hoc est per fetiales bellum indicere: nam Ancus Marcius cum videret populum Romanum, ardentem amore bellorum, et plerumque inferre bella gentibus nulla iusta extante ratione, et exinde pericula creari, misit ad gentem Aequiculanam et accepit iura fetialia, per quae bellum indicebatur hoc modo, sicut etiam de Albanis retulit Livius. nam siquando homines vel animalia ab aliqua gente rapta essent populo Romano, cum fetialibus, id est sacerdotibus qui faciendis praesunt foederibus, proficiscebatur etiam pater patratus et ante fines stans clara voce dicebat belli causam, et nolentibus res raptas restituere vel auctores iniuriae tradere, iaciebat hastam, quae res erat pugnae principium, et iam sic licebat more belli res rapere. clarigatio autem dicta est aut a clara voce, qua utebatur pater patratus, aut a κλήρῳ , hoc est sorte: nam per bellicam sortem invadebant agros hostium: unde et κληρονόμοι dicuntur Graece qui iure sortiuntur bona defuncti. {{anchor+|15|[[Aeneis/Liber X#15|15.]]}} {{sc|Placitum aut mihi scilicet, aut fatis: aut quod velim vobis placere. {{anchor+|16|[[Aeneis/Liber X#16|16.]]}} {{sc|Ivppiter haec paucis habet personarum considerationem, ut superioribus personis det breviloquium, e contra inferiori potestati prolixam orationem, unde ait de Venere ‘at non Venus aurea contra pauca refert’: quia Veneri causam necesse est reddere, ideo non pauca refert, aut quia mater dolens, aut quia inferior. item Dido quasi regina paucis locuta est, ut “tum breviter Dido”. {{anchor+|18|[[Aeneis/Liber X#18|18.]]}} {{sc|O pater o hominum et Titianus et Calvus, qui themata omnia de Vergilio elicuerunt et deformarunt ad dicendi usum, in exemplo controversiarum has duas posuerunt adlocutiones, dicentes Venerem agere statu absolutivo, cum dicit Iunoni ‘causa fuisti periculorum his quibus Italiam fata concesserant’; Iunonem vero niti statu relativo, per quem ostendit Troianos non sua causa laborare, sed Veneris. o pater generaliter ‘pater’ accipe, non tantum Veneris: nam supra ait ‘divum pater atque hominum rex’, et bene in principiis favorem sibi arte conciliat. hominum divvmque aeterna potestas hunc locum {{wl|Q722683|Probus}} quaerit; sed dicit unam rem secundum physicos, alteram secundum mathematicos. nam divum potestas est, quia ipse est aether, qui elementorum possidet principatum; hominum vero ideo, quia bona Iovis inradiatio honores hominibus tribuit. ‘aeterna’ autem ‘potestas’ adiecit propter aliorum numinum discretionem: nam legimus et Apollinem deposuisse divinam potestatem, et Herculem vel Liberum patrem non semper deos fuisse. sicut autem hominum, et rerum potestas est: an quemadmodum pro rege vel magistratu potestas solet dici? {{anchor+|19|[[Aeneis/Liber X#19|19.]]}} {{sc|Namque alivd quid sit ac si diceret, cum paene omnes dii in favorem Iunonis concesserint: ‘namque’ enim coniunctio ostendit eam hanc habuisse cogitationem. est autem parenthesis. implorare implorare est auxilium cum miseratione deposcere, qua ratione bene dicimus ‘imploro te ut misero feras auxilium’; contra ‘imploro te ad diem festum’ non procedit. {{anchor+|20|[[Aeneis/Liber X#20|20.]]}} {{sc|Cernis ad augendam invidiam ait ‘cernis’, ac si diceret, non est opus narratione, cum Troianorum miserias ipse conspicias. insultent rutvli propter illud “interea Rutuli portis circum omnibus instant”. insultare autem est inimicis irridere per cavillationem, exultare vero gloriari et laetum esse. {{anchor+|21|[[Aeneis/Liber X#21|21.]]}} {{sc|Per medios suos scilicet. insignis equis propter illud “viginti lectis equitum comitatus”: nam castra non eques irruperat. et ambiguum, utrum ‘equis insignis’, an ‘equis feratur’, secundo marte ad illud respicit “hic Mars armipotens animum viresque Latinis addidit”. {{anchor+|22|[[Aeneis/Liber X#22|22.]]}} {{sc|Rvat inruat. clavsa moenia ad quae in extremis solent adflicti confugere. magna invidia: scimus enim ultimum esse praesidium in castra confugere et hostilem impetum plerumque differre, sicut factum est in bello Troiano. modo ergo dicit ademptam esse etiam hanc aram misericordiae, siquidem intra muros hostis insultat. {{anchor+|23|[[Aeneis/Liber X#23|23.]]}} {{sc|Quin quinetiam. ipsis in ipsis. ‘aggeribus’ autem munitionibus, sed abusive. et in muris ideo, quia supra dixit “ignaros deinde in muris Martemque cientes”. {{anchor+|24|[[Aeneis/Liber X#24|24.]]}} {{sc|Aggeribus agger proprie dicitur terra illa quae vallo facto propius ponitur, sed abusive et muros et munimenta omnia aggerem dicimus, sicut modo ‘aggeribus moerorum’ pro munimentis. moerorum pro ‘murorum’ antique: nam veteres pleraque eorum quae nos per ‘u’ dicimus, per ‘oe’ diphthongon pronuntiabant. hinc est ‘moerorum’ pro ‘murorum’ et e contra ‘punio’ pro ‘poenio’, quod verbum a poena venit, hinc est et “Punica regna vides”, cum Poenos ubique legerimus. hoc autem facit orthographia Graeca: nam quam nos ‘u’ habemus, illi diphthongon habent ‘ ου ‘: et ideo putarunt posse pro hac littera, licet non eandem, diphthongon poni. inundant implent et inundare faciunt. {{anchor+|25|[[Aeneis/Liber X#25|25.]]}} {{sc|Aeneas ignarus abest ne merito videatur pati: neque enim potest videri fecisse bellum qui factum esse ignorat: aut hoc ipso miserabilis, quia ignarus †excessus. levari obsidione sines liberari: et oblique per Iovem invidiam commovet Iunoni. {{anchor+|27|[[Aeneis/Liber X#27|27.]]}} {{sc|nascentis Troiae invidiose: quia iam ruinis periclitatur quae modo nascitur. {{anchor+|28|[[Aeneis/Liber X#28|28.]]}} {{sc|Aetolis surgit ab arpis atqui non est venturus: unde accipiamus Venerem non quasi deam loqui, sed quasi unam de Troianis — ut in primo “unius ob iram prodimur”, item “caeli quibus adnuis arcem” — , ne futura ignorare videatur. ‘Aetolis’ autem ‘Arpis’ sic dixit, ut Cumas Euboicas: nam de Aetolia Diomedes venit, qui Arpos in Apulia collocavit. {{anchor+|29|[[Aeneis/Liber X#29|29.]]}} {{sc|Mea vulnera restant ut possim iterum vulnerari. {{anchor+|30|[[Aeneis/Liber X#30|30.]]}} {{sc|Demoror expecto, sustineo. mortalia d. a.] id est ut dea mortalium armis intersim et ipsa depugnem. et sic dixit ‘mortalia arma’, ut in duodecimo “vulnus mortale”. {{anchor+|31|[[Aeneis/Liber X#31|31.]]}} {{sc|Si sine pace tua si sine tua benevolentia, ut “orantes pacem”, “veniamque precantes”, item “exorat pacem divum”: ergo ‘pace’ benevolentia, suffragio. dicendo autem, si ad Italiam sine deorum voluntate venerunt, dent poenas, ostendit statum esse absolutum. sine pace tua sine voluntate tua, sine tua concessione, ut solet dici ‘pace illius dixerim’, invito numine troes syllepsis per genus est. {{anchor+|32|[[Aeneis/Liber X#32|32.]]}} {{sc|Luant peccata ‘luant’ id est absolvant. dicimus autem et ‘luo poenam’ et ‘luo peccatum’; nam peccatum solvitur poena. qui enim crimine tenetur obnoxius, poena eum a pristina liberat obligatione. contra ‘luo poenam’ si dixeris, non procedit qua re poena solvatur: tamen auctoritas licenter ista confundit more, quo solet poni vel a sequenti quod praecedit, vel a praecedenti quod sequitur. {{anchor+|33|[[Aeneis/Liber X#33|33.]]}} {{sc|Neque illos ivveris avxilio concessivus est iste modus secundum {{wl|Q722683|Probum}}; namque in artibus non invenitur. fit autem quotiens taedio contentionis quasi videmur concedere quod tamen nolumus fieri: nam id agit Venus hoc loco, ut Iuppiter magis praestet auxilium. responsa secuti hoc est si non solum prohibiti non sunt, sed eis etiam concessum est. {{anchor+|34|[[Aeneis/Liber X#34|34.]]}} {{sc|Superi ut Apollo. manes ut Creusa et Anchises, vel Hector. quisquam verecunde: quia apud maritum contra uxorem agit. {{anchor+|35|[[Aeneis/Liber X#35|35.]]}} {{sc|nova condere fata quasi adversus illa quae tu statuisti. {{anchor+|36|[[Aeneis/Liber X#36|36.]]}} {{sc|Exustas erycino in litore classes nunc per ἀντικατη γορίαν ad accusationem alterius transit: argumentum est enim, utrum habeat voluntatem nocendi quae nocuit. ‘Erycino’ autem ‘in litore’ secundum opinionem suam dixit; nam alii apud Caietam dicunt exusta navigia, unde et Caieta dicta est ἀπὸ τοῦ καῆναι . quamvis quattuor naves exustae sunt, haec tamen exaggerat. {{anchor+|37|[[Aeneis/Liber X#37|37.]]}} {{sc|quid tempestatum regem ubique ‘repetam’ subaudiendum. {{anchor+|38|[[Aeneis/Liber X#38|38.]]}} {{sc|Actam nubibus irim inpulsam, scilicet ut persuaderet matribus incendium navium: ut secundum artem rhetoricam rem unam in duas diviserit, ut latius pateret rei acerbitas interposito alio crimine: nam per Irim naves exustae sunt. sed melius est, ut non sit iteratio, ad Turnum missam Irim intellegere: nec nos moveat ordo conversus, solent enim graviora in principiis et in fine secundum artem rhetoricam poni. nubibus per nubes. {{anchor+|40|[[Aeneis/Liber X#40|40.]]}} {{sc|Sors rerum id est regnum: nam per sortem inter se fratres, Iuppiter Neptunus et Pluton, mundi regna diviserunt, quae Iuno praeter inferos in Troianorum perniciem moverat. superis inmissa ac si diceret, non iam Troianis, sed diis. respexit autem ad illud “et caeli convexa per auras”. {{anchor+|41|[[Aeneis/Liber X#41|41.]]}} {{sc|Bacchata per urbes non vagata, sed ‘bacchata’, id est perfuruit: et bene ‘bacchata per urbes’, quia per simulationem sacrorum Liberi patris matres egerat in furorem. {{anchor+|42|[[Aeneis/Liber X#42|42.]]}} {{sc|Super imperio id est de imperio, ut “multa super Priamo rogitans”. et quasi de salute sua se dicit laborare. est autem verecunda petitio et obliqua, per quam magna Iovi invidia commovetur, qui imperium Troianis promiserat. speravimus ista absolute dixit. {{anchor+|44|[[Aeneis/Liber X#44|44.]]}} {{sc|Conivnx dura hic distinguendum, ne incipiant esse duo epitheta ‘dura fumantia excidia’: quod contra artem fit, nulla interposita coniunctione. ‘dura’ autem debere distingui, ipse ex persona Iunonis ostendit “quae dura potentia nostra egit?” et mire ‘coniunx’, quasi vitium mariti sit. nulla autem regio invidiose dixit, ut supra “cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis”, cum a sola arceantur Italia. {{anchor+|45|[[Aeneis/Liber X#45|45.]]}} {{sc|Per eversae genitor fumantia Troiae cum dicimus ‘rogo te per deos’, hoc videmur dicere: memineris religionis curae esse petitionem meam, sicut in primo expressit “at sperate deos memores fandi atque nefandi”; cum autem dicimus ‘rogo te per miserias meas’, videmur dicere: memineris ab eo te rogari qui miserias pertulit, ut qui rogatur ad misericordiam miseriarum commemoratione flectatur, sicut est nunc in Veneris petitione: nam ideo sic rogat, ut commemoratione infelicitatis Troianae impetret misericordiam. alias stultum est cum adiuratur Iuppiter per excidia Troianorum. Sallustius in primo “postremo ipsos colonos per miserias et incerta humani generis orare”. ‘fumantia’ autem ‘quae fumaverunt’, non enim fumant iam. {{anchor+|47|[[Aeneis/Liber X#47|47.]]}} {{sc|Incolumem ascanium ideo Venus pro Aenea non petit hoc loco, non quia pro eo non movetur, sed aut quia scit eum celerius esse moriturum, aut quia soli Ascanio debetur imperium, ut “cui regnum Italiae Romanaque tellus debentur”. {{anchor+|48|[[Aeneis/Liber X#48|48.]]}} {{sc|Aeneas sane quidam ‘sane’ pro valde accipiunt, ut Cicero pro Quinctio “sane ceterarum rerum pater familias et prudens et attentus”. {{anchor+|51|[[Aeneis/Liber X#51|51.]]}} {{sc|Amathus et paphos Cypri insulae civitates sunt, Veneri consecratae. est amathus ‘Amathus’ ab Amathonte. celsa paphos antiqua Paphos, quae nunc Palaepaphos dicitur, in excelso fuit posita, ex quo loco aedificia, permittente pace, in planum litoris deducta sunt. cythera insula est contra Laconicam, Veneri consecrata. dicimus autem ‘haec Cythera’, sicut haec Solyma, haec Artaxata, haec Megara. {{anchor+|52|[[Aeneis/Liber X#52|52.]]}} {{sc|idaliaeque domus Idalium civitas Cypri est. et hic Idaliam dixit, cum ipse dixerit “aut super Idalium”. {{anchor+|53|[[Aeneis/Liber X#53|53.]]}} {{sc|aevum hic vitam, alias aetatem. inglorius sine triumphis, inmemor gloriae. Cicero in Tusculanis “quae de vita inhonorata et ingloria dici solent”. {{anchor+|54|[[Aeneis/Liber X#54|54.]]}} {{sc|Inde id est ab Ascanio Tyrii nihil timebunt. et verum est; nam Scipio vastaturus est Africam. {{anchor+|55|[[Aeneis/Liber X#55|55.]]}} {{sc|Quid pestem evadere belli ivvit in fine iam agit miserabiliter, sicut egit et in principiis: nam hoc praecipit ars rhetorica, ut epilogi et principia pari argumentatione tractentur. ‘pestem’ autem incendium significat, ut “et toto descendit corpore pestis”, cum de navibus loqueretur incensis. {{anchor+|56|[[Aeneis/Liber X#56|56.]]}} {{sc|Fugisse per ignes exprimit quid sit ‘pestem belli evadere’, {{anchor+|58|[[Aeneis/Liber X#58|58.]]}} {{sc|Recidivaque pergama renascentia. tractus autem sermo est ab arboribus, quae taleis sectis pullulant. ergo illud solum recidivum dicimus, quod postea nascitur: unde modo recidiva Pergama dixit, quae renovantur ab his, qui sunt superstites Troianis periclis. {{anchor+|59|[[Aeneis/Liber X#59|59.]]}} {{sc|non satius deest ‘fuit’, cineres patriae insedisse propter illud “dulcisque meorum reliquias colerem”. {{anchor+|60|[[Aeneis/Liber X#60|60.]]}} {{sc|Atque solum quo Troia fuit sic in tertio “et campos ubi Troia fuit”. xanthum et simoenta redde oro miseris ambiguum est utrum dicat, redde nobis re vera Troiam antiquam, an, redde nobis terras in Italia ad similitudinem Troiae: novimus enim hanc fuisse consuetudinem, ut advenae patriae suae imaginem sibi redderent, ut “effigiem Xanthi Troiamque videtis”. bene ergo Venus medio usa est genere loquendi, ut utrumque significaret, et antiquae reditum Troiae et imperium Italiae, quod Troianis Iuppiter ad similitudinem Troiae fore promiserat. et magis hoc est quod latenter desiderat atque petit. {{anchor+|62|[[Aeneis/Liber X#62|62.]]}} {{sc|casus da pater iliacos reddantur nobis errores pristini, dummodo praesentia bella vitemus. iterumque revolvere casus si ad Troiam vis referre, sic dic: da nobis Troiam per naufragia et pericula, id est patiamur denuo quae pertulimus, dumtaxat nobis Troia reddatur. si vero ad Italiam vis referre, sic intellege: redde nobis Italiam, et libenter repetimus ea quae in Troia pertulimus. {{anchor+|63|[[Aeneis/Liber X#63|63.]]}} {{sc|Alta silentia Iuno ubique silens inducitur, unde ei oratio nisi ex nimia necessitate non datur: hinc est ‘acta furore gravi’: Statius “Iunonem tacitam furibunda silentia torquent”. et notandum quia singillatim dicta Veneris hac oratione solvuntur. silentia cogis rumpere silentium rumpere est non tacere: unde apparet usurpative dictum esse “conposito rumpit vocem”, id est loquitur: nam vocem rumpere silere est, silentium rumpere loqui. {{anchor+|64|[[Aeneis/Liber X#64|64.]]}} {{sc|Obductum dolorem celatum et diuturna iam cicatrice coopertum: nam obduci dicuntur vulnera, quae cicatrice clauduntur. {{anchor+|65|[[Aeneis/Liber X#65|65.]]}} {{sc|Aenean hominum quisquam divumque s. ad illud “quae superi manesque dabant”. et celans quae facta sunt ea quae non sunt facta, commemorat: nam non Aeneas, sed Turnus Iunonis instinctu bella commovit. utitur autem replicatione rerum obiectarum; post enim sequitur resolutio. sequi autem ‘petere’, ut “sidera voce sequentem”. {{anchor+|67|[[Aeneis/Liber X#67|67.]]}} {{sc|Esto modo adverbium est concedentis: nam Graecum est: illo autem loco verbum est “esto nunc Sol testis”. fatis auctoribus num hic ‘responsis’ ? quia hoc sequitur * * * {{anchor+|68|[[Aeneis/Liber X#68|68.]]}} {{sc|Cassandrae impulsus furiis bene ‘furiis’ plurali numero, quod de vaticinantibus non dicitur, ut videantur merito esse decepti qui Cassandrae insanienti crediderunt: quod falso dicitur a Iunone, sicut ex verbis probamus Anchisae, qui ait “aut quem tum vates Cassandra moveret?” num linquere castra illa ait ‘abest’, haec ait ‘reliquit’, ut ipsi adsignet culpam. et est status finitivus non tam dicendo ‘abesse’, quam ‘reliquisse’, {{anchor+|69|[[Aeneis/Liber X#69|69.]]}} {{sc|Vitam committere ventis non quia enavigavit, hoc dixit; sed ‘ventis’, id est incertis et inanibus rebus. {{anchor+|70|[[Aeneis/Liber X#70|70.]]}} {{sc|Num puero summam belli quod Venus ad miserationem, haec ad indignationem posuit. exaggeratio est ab aetate. {{anchor+|71|[[Aeneis/Liber X#71|71.]]}} {{sc|Tyrrhenamque fidem ‘fidem’ auxilium petens; an ‘fidem’ sacramentum, quod adhibetur ad belli societatem? ‘agitare’ autem ad gentes pertinere melius est. ergo ‘Tyrrhenam fidem’ extrinsecus accipiendum ‘invocare’ aut ‘petere’, Tyrrhenamque fidem inire societatem cum inimicis gentibus Turno: aut certe disrumpere foedera, quae Turnus cum Tyrrhenis inierat. sciendum sane Turnum auxiliorum causa ad Mezentium confugisse. gentes quietas nam licet vellent in bella prorumpere, tamen erant quietae propter illud oraculum “externos optate duces”. {{anchor+|72|[[Aeneis/Liber X#72|72.]]}} {{sc|Quis deus in fravdem interrogatio. ‘in fraudem’ autem in periculum: ita enim in iure lectum est “fraudi erit illa res”, id est periculo. dura potentia nostra ad illud respicit “si nulla est regio Teucris quam det tua coniunx dura”. {{anchor+|73|[[Aeneis/Liber X#73|73.]]}} {{sc|ubi hic ivno melius quam si dixisset ‘ego’, ut “degeneremque Neoptolemum narrare memento”. nubibus iris propter illud “aut actam nubibus Irim”. {{anchor+|74|[[Aeneis/Liber X#74|74.]]}} {{sc|Indignum est italos Troiam circumdare flammis rhetoricum est: nam quotiens aliqua non possumus solvere, paria opponimus. quod nunc Iuno facit: nam negare non potest nec solvere quia obsidentur Troiani: unde dicit, hoc indignum est, Troianos obsideri, aliena eos matrimonia praeripere dignum est. sic in bucolicis “dic, quibus in terris et eris mihi magnus Apollo, tris pateat caeli spatium non amplius ulnas”: quod quia non potuit solvere, et ipse obiecit “dic, quibus in terris inscripti nomina regum nascantur flores”. {{anchor+|75|[[Aeneis/Liber X#75|75.]]}} {{sc|nascentem ὑπόκρισις . {{anchor+|76|[[Aeneis/Liber X#76|76.]]}} {{sc|Pilumnus avus comparat genus Turni cum Aeneae, dicens etiam avum eius deum esse. Varro Pilumnum et Pitumnum infantium deos esse ait eisque pro puerpera lectum in atrio sterni, dum exploretur an vitalis sit qui natus est: Piso Pilumnum dictum, quia pellat mala infantiae. sed Pilumnus idem Stercutius, ut quidam dicunt, qui propter pilum inventum, quo fruges confici solent, ita appellatus est. si ergo proavus Latini est, non Turni avus: nam Stercutii Picus, Pici Faunus, Fauni Latinus est filius. sed in his nominibus abutitur poeta. diva venilia mater hoc ad Veneris obtrectationem dicit ‘cui diva Venilia mater’: nam Venilia nympha est. Pilumnum autem avum Turni ideo dicit, ut a vicino nobilis genere esse videatur, sicut est Aeneas: nam paulo post dictura est ipsa Iuno “Pilumnusque illi quartus pater”. sane hanc Veniliam quidam Salaciam accipiunt, Neptuni uxorem: Salaciam a salo, Veniliam quod veniam det †negentibus. {{anchor+|77|[[Aeneis/Liber X#77|77.]]}} {{sc|Atra face saevo bello. et est belli definitio: non enim facibus Troiani pugnaverant, sed ferro, id est bello. {{anchor+|78|[[Aeneis/Liber X#78|78.]]}} {{sc|Avertere praedas invidiose: ceterum nihil rapuerant. {{anchor+|79|[[Aeneis/Liber X#79|79.]]}} {{sc|Legere furari: unde et sacrilegi dicuntur, quia sacra legunt, hoc est furantur: alibi “vel quae sublegi tacitus tibi carmina nuper”. gremiis abducere pactas id est sponsas: nam ante usum tabularum matrimonii cautiones sibi invicem emittebant, in quibus spondebant se consentire in iura matrimonii, et fideiussores dabant: unde admissum est ut sponsum dicamus virum a spondendo, et sponsam promissam. ceterum proprie sponderi puellae est: ergo sponsus non quia promittitur, sed quia spondet et sponsores dat. sane exaggeratio est nimia in eo quod ait ‘gremiis abducere’, tamquam iam uxores. {{anchor+|80|[[Aeneis/Liber X#80|80.]]}} {{sc|Praefigere puppibus arma propter illud “scuta virum fluvio pictasque innare carinas”, scilicet quando ad petenda navigavit auxilia. pacem autem orare propter “centum oratores augusta ad moenia regis ire iubet”. {{anchor+|82|[[Aeneis/Liber X#82|82.]]}} {{sc|Proque viro nebulam ad obprobrium pro viro dixit, non pro filio, rem inanem obpositam. dicit autem quando eum Venus a Diomede liberavit, vel Neptunus ab Achille: quod Veneri inputatur, quia in eius gratiam factum est. ventos inanes vacuos. et est nebulae definitio. {{anchor+|83|[[Aeneis/Liber X#83|83.]]}} {{sc|Et potes in totidem classem convertere nymphas licet hoc mater deum fecerit, tamen hoc Veneri inputatur, quia eius gratia factum est, ut illo loco “quas illi Philomela dapes”, cum Procne fecerit, sed propter Philomelam: aut certe quia Venerem dicunt esse matrem deum. {{anchor+|84|[[Aeneis/Liber X#84|84.]]}} {{sc|nos aliquid rutvlos contra ivvisse nefandum est verecunda confessio est: non enim negat se iuvisse, sed adtenuat dicendo ‘aliquid’, {{anchor+|85|[[Aeneis/Liber X#85|85.]]}} {{sc|Aeneas ignarus abest ea quae solvere non possumus, inridemus, ut hoc loco. sic in bucolicis praemisit “divini opus Alcimedontis”, postea per inrisionem ait “et nobis idem Alcimedon duo pocula fecit”. {{anchor+|87|[[Aeneis/Liber X#87|87.]]}} {{sc|Gravidam bellis urbem alibi “populosque feroces contundet”. ‘urbem’ autem provinciam dicit, quo modo “Italiam quaero patriam”. {{anchor+|88|[[Aeneis/Liber X#88|88.]]}} {{sc|Nosne tibi fluxas status relativus, per quem ostendit Venerem magis Troianis causam fuisse periculorum. fluxas molles, quae possent etiam sine inimicis perire. ‘res’ ergo ‘fluxas’ fluxam rempublicam dicit: vel ‘fluxas’ labefactatas. {{anchor+|89|[[Aeneis/Liber X#89|89.]]}} {{sc|Qui troas achivis atqui de Venere loquitur: sed quia dei ἀρσενοθήλεις sunt, ut diximus supra, ideo sic dixit: nam in subauditione ponuntur ea quae non possumus dicere aperte. {{anchor+|90|[[Aeneis/Liber X#90|90.]]}} {{sc|consurgere in arma pro ‘consurgendi’: infinitus modus verbi pro participato. {{anchor+|91|[[Aeneis/Liber X#91|91.]]}} {{sc|Foedera solvere furto legitur in historiis quod Troiani cum Graecis foedus habuerunt. tunc etiam Paris est susceptus hospitio et sic commisit adulterium. ergo ‘foedera solvere furto’ amicitias adulterio dissipare: nam furtum est adulterium, unde est “et dulcia furta”. et eversi Ilii haec est vera causa: nam foedera quae inter Graecos et Troianos fuerunt, ita soluta sunt. Hercules cum expugnato Ilio filiam Laomedontis Hesionam, Priami sororem, Telamoni dedisset, profecti sunt legati cum Priamo et eam minime repetere potuerunt, illis dicentibus se eam habere iure bellorum. unde commotus Priamus misit Paridem cum exercitu, ut aliquid tale abduceret, aut uxorem regis, aut filiam. qui expugnata Sparta Helenam rapuit. hinc ergo Vergilius utrumque tangit, et istam historiam quam modo diximus, et propter iudicium Paridis: quamvis fabula sit illa res et a poetis composita. foedera solvere furto] an quod Paridem victum a Menelao subripuit morti? an quod Pandarus dissipavit, ut sit ‘per furtum’ ? {{anchor+|92|[[Aeneis/Liber X#92|92.]]}} {{sc|Dardanius non praeter iniuriam Aeneae hoc posuit, quia Dardanus dicitur: nam perite dubium nomen elegit, quod contumeliam communicaret Aeneae. spartam expugnavit hoc de historia est, ut diximus: nam cum sollicitata Helena Parin sequi noluisset, egressus ille civitatem obsedit. qua eversa Helenam rapuit: unde et recipi meruit a marito. {{anchor+|93|[[Aeneis/Liber X#93|93.]]}} {{sc|Tela dedi aut amori Alexandri, aut bello. cupidine eo scilicet, quo in amorem Paridis Helena conpulsa est. {{anchor+|94|[[Aeneis/Liber X#94|94.]]}} {{sc|Decvit metvisse optima est elocutio, nam utrumque praeteriti est temporis. si enim dixeris ‘decet metuisse’, incongruum est, quia ‘decet’ praesentis est, ‘metuisse’ praeteriti. sera pro ‘sero’, “ut nec sera comantem narcissum”. {{anchor+|95|[[Aeneis/Liber X#95|95.]]}} {{sc|inrita vana, substantiam non habentia. iactas ventilas. {{anchor+|96|[[Aeneis/Liber X#96|96.]]}} {{sc|Orabat loquebatur: unde et oratores dicimus. nam ‘rogabat’ si dixeris, non procedit, quia magis conviciabatur. {{anchor+|97|[[Aeneis/Liber X#97|97.]]}} {{sc|Assensu vario quia pars Veneri favebat, pars Iunoni. {{anchor+|98|[[Aeneis/Liber X#98|98.]]}} {{sc|deprensa fremunt silvis non subito deprensa, sed aut in silvis detenta, aut intellecta. cev flamina prima c. d. f. s. et caeca volvtant murmvra non tempestatis facit comparationem, sed signi tempestatis futurae: quadam enim arcana ratione fit ut sit murmur in silvis ante ventorum adventum: unde ait ‘caeca murmura’, quorum ratio non apparet, ut “caecique in nubibus ignes terrificant animos”. sic in georgicis “continuo ventis surgentibus aut freta ponti incipiunt agitata tumescere et aridus altis montibus audiri fragor”. {{anchor+|102|[[Aeneis/Liber X#102|102.]]}} {{sc|Tremefacta solo tellus loquente Iove stupor elementorum omnium ostenditur per naturae mutationem: nam et quicquid in aeterno motu est, quievit, et contra terra mota est, semper immobilis, unde Horatius “et bruta tellus”. {{anchor+|103|[[Aeneis/Liber X#103|103.]]}} {{sc|zephyri posvere Sallustius “iam repente visus lenire Tagus”. premit placida id est premendo reddit placida. {{anchor+|104|[[Aeneis/Liber X#104|104.]]}} {{sc|Accipite ergo animis totus hic locus de primo Lucilii translatus est libro, ubi inducuntur dii habere concilium et agere primo de interitu Lupi cuiusdam ducis in republica, postea sententias dicere. sed hoc quia indignum erat heroo carmine, mutavit et induxit primo loquentem Iovem de interruptis foederibus, cuius orationem interrupit Venus, post secuta Iunonis verba sunt quibus redarguit Venerem: unde nunc Iuppiter illud quod omiserat, reddit, dicens: ergo quoniam pacem esse non sinitis, ea quae sum dicturus accipite. et hoc significant versus, qui subsequuntur. {{anchor+|105|[[Aeneis/Liber X#105|105.]]}} {{sc|Quandoquidem bene sententiae dicendae ordinem servat: nam sicut et in Sallustio et in Philippicis legimus, ante quam dicatur sententia, eius praemittitur ratio: quod hodieque in usu est. {{anchor+|106|[[Aeneis/Liber X#106|106.]]}} {{sc|Havd licitum est et ‘licuit’ dicimus et ‘licitum est’, sicut et ‘placuit’ et ‘placitum est’: Terentius “ubi sunt cognitae, placitae sunt”. {{anchor+|107|[[Aeneis/Liber X#107|107.]]}} {{sc|Quae cuique est fortuna hodie specialiter Iuppiter pro Troianis agit, sed hac arte, ut videatur totum pro Iunone loqui. et re vera verba pro Iunone sunt, sed altius intuens deprehendit Troianorum favorem: nam dicendo ‘nulli favebo’ et in eo statu fore res in quo sunt hodie, significat se favere Troianis, quorum ducis adventu statim victoria consequitur. et vult nihil valere ea quae aut Venus conquesta fuerat de absentia Aeneae, aut Iuno de Turni parentibus dixerat, in eius scilicet commendationem. secat sequitur, tenet, habet, ut “ille viam secat ad naves”: unde et sectas dicimus habitus animorum et instituta philosophiae circa disciplinam. {{anchor+|108|[[Aeneis/Liber X#108|108.]]}} {{sc|Fuat id est ‘fuerit’: futuri temporis est verbum defectivum. {{anchor+|109|[[Aeneis/Liber X#109|109.]]}} {{sc|Sev fatis italum castra obsidione tenentur sive [malo] fato Italorum obsidentur castra Troiana, sive Troiani malo errore et sinistris monitis ad Italiam venerunt, neminem absolvo: unde propter amphiboliam distingue ‘Italum’ et infer ‘castra obsidione tenentur’, scilicet Troianorum; ipsi enim obsidentur, non Itali. {{anchor+|110|[[Aeneis/Liber X#110|110.]]}} {{sc|nec rutvlos hoc et de Troianis accipe. solvo absolvo: nam aphaeresin pertulit ‘solvo’, monitis autem sinistris propter “Cassandrae inpulsus furiis”. {{anchor+|111|[[Aeneis/Liber X#111|111.]]}} {{sc|Exorsa rerum initia, actus hodierni diei: id est secundum sua coepta habebit eventum. laborem fortunamque periculum et felicitatem. {{anchor+|113|[[Aeneis/Liber X#113|113.]]}} {{sc|Fata viam invenient scit enim hoc esse fatale, ut Aeneas imperet in Italia. et videtur hic ostendisse, aliud esse fata, aliud Iovem. stygii per flumina fratris hypallage est ‘per Stygia fratris flumina’, et bene etiam iure iurando dicta confirmat, ut rem inmobilem necessitate constituat. {{anchor+|115|[[Aeneis/Liber X#115|115.]]}} {{sc|Totum nutu tremefecit olympum hoc {{wl|Q6691|Homeri}} est. {{anchor+|117|[[Aeneis/Liber X#117|117.]]}} {{sc|caelicolae medium poetice mores hominum ad deos refert: ut magistratum deducunt. {{anchor+|118|[[Aeneis/Liber X#118|118.]]}} {{sc|Portis circum omnibus instant instant portis omnibus circum, id est circumcirca fusi: nam modo ‘circum’ adverbium loci est. {{anchor+|120|[[Aeneis/Liber X#120|120.]]}} {{sc|ast legio prolepsis: nam legionis nomen Troiani temporis non fuit. vallis intra vallos, id est fustes fossarum, qui valli vocantur: nam munitio ipsa vallum dicitur neutraliter. et hoc dicit: tenebantur Troiani intra vallos quos ipsi posuerant, ne eorum castra facile inrumperent Rutuli. vallum enim modo non obsidentium, sed obsessorum debemus accipere. {{anchor+|121|[[Aeneis/Liber X#121|121.]]}} {{sc|Nec spes vlla fugae fuga miserrimum et ultimum praesidium est, tamen etiam hoc carebant. {{anchor+|123|[[Aeneis/Liber X#123|123.]]}} {{sc|Imbrasides Imbrasi filius. hicetaonius Hicetaonis filius. et bene ex varietate syllabarum quaesivit ornatum: nam patronymica aut in ‘des’ aut in ‘ius’ exeunt, quibus et uti possumus. quae enim ‘on’ terminantur, ad nos transire non possunt. {{anchor+|124|[[Aeneis/Liber X#124|124.]]}} {{sc|Senior cum castore thybris possumus et solum Thybrin senem accipere: possumus et Castorem, si legamus ‘et senior cum Castore Thybris’: nam amphibolia est. {{anchor+|125|[[Aeneis/Liber X#125|125.]]}} {{sc|Prima acies hoc est magni viri: et est definitio eorum qui in prima acie fuerunt: unde laudis magis est quod dixit ‘prima acies’: ordinis enim esse non potest, quia res in muro agitur. germani sarpedonis aut inter se germani filii Sarpedonis, aut Sarpedonis fratres ex eadem matre. {{anchor+|126|[[Aeneis/Liber X#126|126.]]}} {{sc|Alta nobili. lycia comitantur ab alta] quos comitantur qui sunt Lycia ab alta. {{anchor+|127|[[Aeneis/Liber X#127|127.]]}} {{sc|fert ingens toto quidam sine effectu ferentem saxum inproprie inductum accipiunt; sed hoc ita resolvunt, quod qui iactum saxum refert, unius tantum rei eventum ostendit, qui ferentem dicit, longum actum notat. {{anchor+|128|[[Aeneis/Liber X#128|128.]]}} {{sc|Lyrnesius id est Phryx: Lyrnesos enim civitas est Phrygiae, unde fuit Briseis, quam civitatem Achilles expugnavit. Acmon ergo et Menestheus filii Clytii. {{anchor+|129|[[Aeneis/Liber X#129|129.]]}} {{sc|Menestheo non ‘Mnestheo’, de quo paulo post dicturus est, legendum est, ne versus non stet, sed ‘Menestheo’, ita tamen ut meminerimus in ultima syllaba esse synaeresin propter rectam scansionem. {{anchor+|130|[[Aeneis/Liber X#130|130.]]}} {{sc|Hi iaculis Rutuli scilicet. illi certant defendere saxis id est Troiani. {{anchor+|131|[[Aeneis/Liber X#131|131.]]}} {{sc|molirique ignem quid est moliri? num inicere, an temptare iacere? et subaudiendum ‘alii atque alii’, {{anchor+|132|[[Aeneis/Liber X#132|132.]]}} {{sc|Veneris ivstissima cura de quo merito curet: quia illi debebatur imperium. {{anchor+|133|[[Aeneis/Liber X#133|133.]]}} {{sc|Caput detectus sine galea, quasi non pugnaturus; nam audierat “cetera parce puer bello”. erat autem inter duces quasi dux. ecce pro admiratione et demonstratione. honestum pulchrum: Terentius “ita me di bene ament, honestus est”. {{anchor+|134|[[Aeneis/Liber X#134|134.]]}} {{sc|Micat scilicet Ascanius fulget qualiter gemma. {{anchor+|135|[[Aeneis/Liber X#135|135.]]}} {{sc|Aut collo aut capiti figurate: nam ‘colli vel capitis’ erat commune. {{anchor+|136|[[Aeneis/Liber X#136|136.]]}} {{sc|Oricia terebintho Oricos civitas est Epiri, iuxta quam nascitur terebinthus, nigrum lignum habens, folia in buxi speciem. retulit autem comparationem ad candidum vultum, qui erat nigris crinibus cinctus. {{anchor+|137|[[Aeneis/Liber X#137|137.]]}} {{sc|cui melius quam si dixisset ‘cuius’, {{anchor+|139|[[Aeneis/Liber X#139|139.]]}} {{sc|Magnanimae ‘gentes’ scilicet. magnanimae gentes hic est ordo, aliter non stat versus: est autem prosphonesis. ismare modo nomen est proprium: nam ‘Ismarius’ facit appellativum a monte Ismaro Thraciae. {{anchor+|140|[[Aeneis/Liber X#140|140.]]}} {{sc|vulnera dirigere pro ‘dirigentem’: ‘vulnera’ autem ‘dirigere’, id est sagittas quibus fiunt vulnera: est autem hysteroproteron. vvlnera dirigere aut vulnus pro sagitta posuit, ut “insequitur infesto vulnere Pyrrhus”: aut acerrime expressit inevitabiles sagittas, dicens eum vulnera, non tela dirigere. {{anchor+|141|[[Aeneis/Liber X#141|141.]]}} {{sc|Maeonia Lydia, quae ante Maeonia vocabatur. ergo ideo ‘generose’, quod Lydius. pingvia culta aut figuratum est, quae exercendo culta faciunt: aut ‘culta’ pro arvis. {{anchor+|142|[[Aeneis/Liber X#142|142.]]}} {{sc|Pactolusque inrigat auro Pactolus et Hermus Lydiae flumina sunt, aurum sicut Tagus trahentia. sed Pactoli fabula talis est: Mida rex cum ibi regnaret, Silenus captus ab eius sociis et vinctus est. miseratione vel prudentia eum et resolvi fecit et omni adfabilitate fovit. quibus rebus ille gratiam rependens, praestitit Midae, ut quicquid tetigisset, in aurum verteretur; sed cum ille quaecumque contigisset in aurum convertens, fame periclitaretur, ex praecepto in Pactolum fluvium abluendi gratia se mittere iussus est. in quem se cum iecisset, ferendi auri naturam flumini dedit, ipse destitit in aurum quae contingebat mutare. ‘inrigat’ autem ‘auro’ mire, cum ramenta quaedam auri inveniri dicantur. {{anchor+|145|[[Aeneis/Liber X#145|145.]]}} {{sc|Et capys hinc nomen campanae ducitur urbi iste quidem dicit a Capy dictam Campaniam. sed Livius vult a locis campestribus dictam, in quibus sita est. sed constat eam a Tuscis conditam viso falconis augurio, qui Tusca lingua capys dicitur, unde est Campania nominata. Tuscos autem omnem paene Italiam subiugasse manifestum est. hinc nomen campanae ducitur urbi iste quidem hoc dicit, sicut Ovidius, qui Capyn de Troianis esse commemorat “ille dedit Capyi repetita vocabula Troiae”, Coeliusque Troianum Capyn condidisse Capuam tradidit eumque Aeneae fuisse sobrinum. alii Campum Samnitem condidisse Capuam confirmant. sed Capuam vult Livius a locis campestribus dictam, in quibus sita est. alii a Capy Atyis filio, Capeti patre, tradunt. alii hunc Capyn filium Capeti volunt esse, Tiberini avum, ex quo fluvius Tiberis appellatus est, eumque Capuae conditorem produnt. constat tamen eam a Tuscis conditam de viso falconis augurio, qui Tusca lingua capys dicitur: unde est Capua nominata. Tuscos autem aliquando omnem Italiam subiugasse manifestum est. alii a Tuscis quidem retentam et prius Vulturnum vocatam: Tuscos a Samnitibus exactos Capuam vocasse ob hoc quod hanc quidam Falco condidisset, cui pollices pedum curvi fuerunt quem ad modum falcones aves habent, quos viros Tusci capyas vocarunt. Varro dicit propter caeli temperiem et caespitis fecunditatem campum eundem Capuanum cratera dictum quasi sinum salutis et fructuum. {{anchor+|147|[[Aeneis/Liber X#147|147.]]}} {{sc|Contulerant nocte interveniente peregerunt. et est explanatio rerum, quas Aeneas gessit postquam est profectus ab Euandro ad petenda auxilia, dum inter suos et Turnum bella gerebantur: rem enim ante omissam breviter exsequitur. media aeneas freta nocte secabat aut ‘media nocte’, aut ‘freta media’, {{anchor+|149|[[Aeneis/Liber X#149|149.]]}} {{sc|regem adit instanti tempore adit. {{anchor+|150|[[Aeneis/Liber X#150|150.]]}} {{sc|Quidve petat scilicet auxilium. quidve ipse ferat vicissitudinem auxilii, ut supra Euandro “accipe daque fidem”. multi autem ‘quidque petat quidque ipse ferat’ dicunt oportuisse dici, sed mutatam coniunctionem: neque enim ex alterius persona exponitur, sed totum ex Aeneae, et ideo ‘que’ coniunctione opus fuisse; ‘ve’ enim proprie ‘vel’ significat, ut sic “nec patris Anchisae cineres manesve revelli”. mezentius arma quae sibi conciliet inicit latenter timorem, ne forte possit collectis auxiliis Mezentius in regna remeare, a quibus fuerat ante depulsus. {{anchor+|151|[[Aeneis/Liber X#151|151.]]}} {{sc|Violentaque pectora turni superba, ut est illud “quos illi bello profugos egere superbo”, id est violento. {{anchor+|152|[[Aeneis/Liber X#152|152.]]}} {{sc|Hvmanis quae sit fiducia rebus latenter hoc dicit: nolite putare fixam esse et stabilem felicitatem, magna est enim rerum varietas: invicem accipietis auxilia. {{anchor+|153|[[Aeneis/Liber X#153|153.]]}} {{sc|Admonet inmiscetque preces partim rogat, partim admonet hoc solacium esse vitae humanae tutissimum, si vel mutua dentur auxilia, vel in prosperis positi etiam subiecta considerent. et est superioris versus expressio: nam edocet, quae peterent et quod eum sollicitabat. ‘admonet’ vero vel causa Mezentii, vel quia instabilis est et vaga fortuna. tarchon hoc nomen ubique Graece ponit, excepto uno in loco, ut est “haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni”: quod metri causa fecit. {{anchor+|154|[[Aeneis/Liber X#154|154.]]}} {{sc|ferit facit, ex more Romano, propter porcum qui de lapide feritur. libera fatis exempta fatali necessitate, qua pugnare non poterant propter illud “externos optate duces”. {{anchor+|155|[[Aeneis/Liber X#155|155.]]}} {{sc|gens lydia per derivationem ‘Lydia gens’: nam ‘Lydia’ provincia proprium est. {{anchor+|157|[[Aeneis/Liber X#157|157.]]}} {{sc|Prima tenet more viri fortis in principiis est: alibi “princeps ante omnes densum Palinurus agebat agmen”. rostro phrygios subivncta leones pro ‘subiunctos leones habens’, vult pro iugo rostrum navis fuisse, leones autem singulos in singulis navis partibus fuisse depictos. sane notatur a criticis Vergilius hoc loco, quemadmodum sic cito dixit potuisse naves Aeneae fieri: quod excusat pictura, quam solam mutatam debemus accipere. ergo hanc navem Aeneae ab Etruscis datam intellegamus. quidam volunt hanc navem ex his esse quibus Aeneas ad Euandrum erat evectus, et ad Etruriam terra esse portatam. {{anchor+|158|[[Aeneis/Liber X#158|158.]]}} {{sc|Gratissima propter illinc facta navigia. {{anchor+|160|[[Aeneis/Liber X#160|160.]]}} {{sc|Eventus belli varios licet haberet fortissimum militem, cogitabat tamen incerta bellorum. {{anchor+|161|[[Aeneis/Liber X#161|161.]]}} {{sc|iam quaerit sidera deest ‘de Aenea’, et ‘quaerit sidera’ num de sideribus quaerit, an ipsa sidera, id est percenset. aut num causa quaerendi quod cupiat lucem. {{anchor+|162|[[Aeneis/Liber X#162|162.]]}} {{sc|Noctis iter aut per quae nox decurrit: aut quae intuentes nautae iter peragunt noctibus. iam modo, ut “iamque hos cursu, iam praeterit illos”. quae passus terraque marique num quia audiendo res gestas Aeneae incendatur et ipse ad imitandi cupiditatem? {{anchor+|163|[[Aeneis/Liber X#163|163.]]}} {{sc|Pandite nunc helicona deae Parnasus mons est Thessaliae iuxta Boeotiam, quem locum aliquando Aones tenuerunt, qui in duo finditur iuga, Cithaeronem Liberi et Heliconem Apollinis et Musarum. ex quo fons manare dicitur, quem Pegasi ungula protulisse fertur, qui vocatur Hippocrene. {{anchor+|164|[[Aeneis/Liber X#164|164.]]}} {{sc|tuscis Tusci a frequenti sacrificio sunt dicti ἀπὸ τοῦ θύειν : unde Tuscos populos bene dicimus. Tusciam vero non debemus dicere, quia nequaquam in idoneis auctoribus legitur, sed aut Etruria dicenda est ab Etrusco principe, aut Lydia a Lydo, aut Tyrrhenia ab eius fratre, qui, ut supra diximus, cum parte populi de Maeonia venit ad Italiam. quod ergo hic dicit Vergilius ‘Tuscis comitetur ab oris’, de Tuscorum finibus intellegendum est. {{anchor+|166|[[Aeneis/Liber X#166|166.]]}} {{sc|Massicus aerata princeps secat aequora tigri inter auxilia accipiendum: nam Aeneae prima est navis. et licet sit catalogus in quo enumerantur hi qui venerunt de Tuscia, invenit tamen aliquam varietatem, quod hos navibus venisse commemorat, cum in septimo Turni praesidia per terram venisse memoraverit. sane sciendum amare Vergilium Italis ducibus dare nomina vel fluviorum vel montium. ut ergo supra Almonem et Aventinum commemoravit, sic nunc Massicum dicit: nam Massicus mons est, unde et vinum Massicum dicitur. plerique tamen Massicum nolunt proprium esse nomen, sed appellativum, dicentes Osinium esse Massicum regem: nam paulo post dicturus est “qua rex Clusinis advectus Osinius oris”, et nunc dicit ‘qui moenia Clusi’, multi alium Massicum, alium Osinium esse volunt. ‘tigri aerata’ cuius rostrum erat in similitudem tigridis; namque solent naves vocabula accipere a pictura tutelarum. hinc est “hunc vehit inmanis Triton”, item “et aurato fulgebat Apolline puppis”. ‘tigri’ autem secundum regulam dixit: nam Graeca nomina quae genetivum singularem in ‘dis’ mittunt, in eo tantum et in dativo crescunt, in accusativo et ablativo paria sunt nominativo, ut ‘tigris tigridis tigridi tigrin tigris a tigri’, ‘Isis Isidis Isidi Isin Isis Isi’: si aliter invenerimus, abusive dictum est, ut in Lucano “ocior et caeli flammis et tigride feta”. {{anchor+|167|[[Aeneis/Liber X#167|167.]]}} {{sc|Moenia clusi pro ‘Clusii’: nam Clusium dicitur: et est dictum per synizesin, sicut “nec cura peculi” pro ‘peculii’, Clusium autem est oppidum iuxta Massicum, quod in Etruria condidit Clusius Tyrrheni, sive Telemachus Vlixis filius. {{anchor+|168|[[Aeneis/Liber X#168|168.]]}} {{sc|Cosas civitas Tusciae, quae numero dicitur singulari secundum Sallustium: unde apparet esse usurpationem. {{anchor+|169|[[Aeneis/Liber X#169|169.]]}} {{sc|Corytique coryti proprie sunt arcuum thecae; dicuntur tamen etiam sagittarum, quas et pharetras nominamus. {{anchor+|170|[[Aeneis/Liber X#170|170.]]}} {{sc|una ad totam classem refert. torvus pro forti et aspero: vel terribilis. {{anchor+|171|[[Aeneis/Liber X#171|171.]]}} {{sc|Fulgebat scilicet puppis Apolline, armis exercitus. {{anchor+|172|[[Aeneis/Liber X#172|172.]]}} {{sc|Populonia est civitas Tusciae. matrem autem eorum qui venerant, patriam dixit, ut alibi “insignem quem mater Aricia misit”. quidam Populoniam post XII. populos in Etruria constitutos populum ex insula Corsica in Italiam venisse et condidisse dicunt: alii Populoniam Volaterranorum coloniam tradunt. alii Volaterranos Corsis eripuisse Populoniam dicunt. {{anchor+|173|[[Aeneis/Liber X#173|173.]]}} {{sc|Expertos belli peritos: nam ‘expertes’ sunt ignari. ‘belli’ autem potest pro ‘in bello’ accipi. ilva quidam Ilvam Ithacen dictam volunt; est autem insula adiacens Tusciae, in conspectu Populoniae. {{wl|Q722683|Probus}} ‘trecentos’ subdistingui vult, ut ‘insula’ sequentibus iungatur. {{anchor+|174|[[Aeneis/Liber X#174|174.]]}} {{sc|In exhavstis chalybum generosa metallis quanto exhausta fuerit, tanto generosior, hoc est πολύγονος ~ . ergo ‘in exhaustis’ non est una pars orationis: namque Plinius Secundus dicit, cum in aliis regionibus effossis metallis terrae sint vacuae, apud Ilvam hoc esse mirum quod sublata renascuntur et rursum de isdem locis effodiuntur. Varro et aliud dicit, nasci quidem illic ferrum, sed in stricturam non posse cogi nisi transvectum in Populoniam Tusciae civitatem, ipsi insulae vicinam. {{anchor+|175|[[Aeneis/Liber X#175|175.]]}} {{sc|Interpres hominum divumque ‘interpres’ medium est: nam et deorum interpretator, et hominum, quibus divinas indicat mentes, interpres vocatur. et notandum quod ait Nigidius Figulus, has artes ita inter sese esse coniunctas, ut alterum sine altero esse non possit: unde his quos perfectos vult probare Vergilius, omnium divinandi artium praestat scientiam, ut hoc loco, item supra Heleno, de quo ait “Troiugena, interpres divum, qui numina Phoebi, qui tripodas, Clarii lauros, qui sidera sentis”. Nigidius autem solus est post Varronem, licet Varro praecellat in theologia, hic in communibus litteris: nam uterque utrumque scripserunt. {{anchor+|176|[[Aeneis/Liber X#176|176.]]}} {{sc|Fibrae fibrae sunt iecoris extremitates. parent autem est ‘peritissime agnoscuntur’: quod ad omnia referendum est, fibras, sidera, voces avium et fulmina: nam si ‘videntur’ tantum accipias, cuiuis possunt videri, nec tamen intellegi. item voces avium non videntur, sed agnoscuntur auditae. nec ‘parent’ obtemperant procedit. nam quomodo sidera vel fibrae vel aves vel fulgura possunt obtemperare? parent apparent ac patent, quasi nihil ei absconditum vel abstrusum sit. an hyperbolice tantam illi scientiam siderum vel ceterarum quas dixit rerum esse, ut ei parere videantur, sicut dicimus artes quibusdam esse subiectas? {{anchor+|177|[[Aeneis/Liber X#177|177.]]}} {{sc|praesagi fulminis ignes ‘praesagi’ futura denuntiantis, ut “de caelo tactas memini praedicere quercus”. est enim †Iovi filius fulmen, de quo tantum futura noscuntur, ut in octavo plenius de fulminis generibus dictum est. alii non ipsum fulmen praesagum accipiunt, sed eos praesagos, qui inde futura praedicunt. {{anchor+|178|[[Aeneis/Liber X#178|178.]]}} {{sc|Rapit raptim ducit. densos acie in acie constrictos et coniunctos. {{anchor+|179|[[Aeneis/Liber X#179|179.]]}} {{sc|Alpheae ab origine pisae Alpheus fluvius est inter Pisas et Elidem, civitates Arcadiae, ubi est templum Iovis Olympici: ex quibus locis venerunt qui Pisas in Italia condiderunt, dictas a civitate pristina, unde nunc addidit ‘urbs Etrusca solo’, cum praemisisset ‘Alpheae ab Origine Pisae’, sane Pisas antiquitus conditas a Peloponneso profectis, vel ab his qui cum Pelope in Elidem venerunt. alii Pisum, Celtarum regem, fuisse Apollinis Hyperborei filium et cum Samnitibus bellum gessisse, a quorum regina, quae post coniugis mortem imperio successerat, receptum, in Etruria oppidum suo nomine condidisse. alii †locum ex deo privigno genitum, iuvenem viribus magnis, Pisas condidisse aiunt. Cato originum qui Pisas tenuerint ante adventum Etruscorum, negat sibi conpertum; sed inveniri Tarchonem, Tyrrheno oriundum, postquam eorundem sermonem ceperit, Pisas condidisse, cum ante regionem eandem Teutanes quidam, Graece loquentes, possederint. alii ubi modo Pisae sunt, Phocida oppidum fuisse aiunt, quod nobis indicio est ex Peloponneso originem id oppidum trahere. alii incolas eius oppidi Teutas fuisse, et ipsum oppidum Teutam nominatum, quod postea †Pisas Lydia lingua sua singularem portum significare dixerunt; quare huic urbi a portu lane nomen inpositum. alii ab Epeo, Troiani equi fabricatore, conditum tradunt, qui cum aliis Graecis in hanc regionem reiectus est: ubi postquam Troianae captivae metu dominarum, ad quas deducebantur, naves incenderunt, desperatione reditus remansit, urbemque condidit et ab ea, quae est in Peloponneso, Pisas cognominavit. {{anchor+|181|[[Aeneis/Liber X#181|181.]]}} {{sc|Equo fidens id est eques optimus. quidam ‘Astur’ pro ‘Astures’ accipiunt, apud quos equi et equites optimi perhibentur. versicoloribus armis depictis: per quod bellicosus ostenditur. {{anchor+|182|[[Aeneis/Liber X#182|182.]]}} {{sc|Tercentum adiciunt accedunt et consentiunt eius voluntati: unde ait ‘mens omnibus una sequendi’, id est coniurati sunt. {{wl|Q722683|Probus}} ‘adiciunt’ adiacent et quasi iuxta sunt tradit. {{anchor+|183|[[Aeneis/Liber X#183|183.]]}} {{sc|Qui caerete domo ac si diceret ‘qui sunt domo Carthagine’, Caere autem, ut et supra diximus, etiam Agylla dicitur, ἀπο τοῦ χαίρειν , quod verbum salutandi gratia apud Graecos dici solet. hanc Pelasgi condiderunt, qui cum sitim passi nec usquam aquam invenientes, casu quodam fontem invenissent, in eodem loco oppidum condiderunt. nec videatur contrarium, quod ait “ducit Agyllina nequiquam ex urbe secutos”, quasi et Turno et Aeneae praestet auxilium: nam illi Lausum fugientem secuti sunt, hi vero communi odio et consilio totius civitatis in Mezentium arma commoverunt. minionis fluvius est Minio Tusciae, ultra Centumcellas. {{anchor+|184|[[Aeneis/Liber X#184|184.]]}} {{sc|Pyrgi veteres hoc castellum nobilissimum fuit eo tempore quo Tusci piraticam exercuerunt; nam illic metropolis fuit: quod postea expugnatum a Dionysio tyranno Siciliae dicitur, de quo Lucilius “scorta Pyrgensia”. intempestaeque graviscae Graviscanum oppidum alii intempestum dicunt ventis et tempestatibus carens: quod nulla potest ratione contingere. intempestas ergo Graviscas accipimus pestilentes secundum Plinium in naturali historia et Catonem in originibus, ut intempestas intellegas sine temperie, id est tranquillitate: nam ut ait Cato, ideo Graviscae dictae sunt, quod gravem aerem sustinent. {{anchor+|185|[[Aeneis/Liber X#185|185.]]}} {{sc|ligurum ductor nam Liguria post Tusciam est, circa Gallos. {{anchor+|186|[[Aeneis/Liber X#186|186.]]}} {{sc|cunare quidam duci nomen datum tradunt a Cunaro monte, qui in Piceno est. cupavo o Cupavo: et declinatur ‘Cupavo’, sicut ‘Cicero’ ‘Cato’, {{anchor+|189|[[Aeneis/Liber X#189|189.]]}} {{sc|Namque ferunt luctu cycnum phaethontis amati Phaethon Clymenes et Solis filius fuit. qui cum doleret obiectum sibi ab Epapho, rege Aegypti, quod esset non de Sole, sed de adulterio procreatus, duce matre venit ad Solem et poposcit, ut si vere esset eius filius, petenda praestaret. quod cum Sol iurasset per Stygem paludem se esse facturum, petit ille ut eius currus agitaret. Sol post iusiurandum negare non potuit. acceptis itaque curribus Phaethon, cum orbitam solis exisset, et coepisset mundus ardere, a Iove fulminatus in Eridanum cecidit, qui et Padus vocatur. huius interitum flentes sorores, Phaethusa et Lampetusa, deorum miseratione in arbores commutatae sunt, ut hic dicit, in populos, ut in bucolicis, in alnos. fuit etiam quidam Ligus, Cycnus nomine, dulcedine cantus ab Apolline donatus, amator Phaethontis. qui cum eum fleret extinctum, longo luctu in avem sui nominis conversus est. qui postea ab Apolline inter sidera conlocatus est. cuius nunc filium Cupavonem dicit habere cycni pennas in galea ad formae paternae insigne monstrandum. crimen amor vestrum Phaethontem amatum a Cycno aut pie aut turpiter, accipiamus necesse est. si turpiter, talis est sensus: crimen vestrum est, o Cycne et Phaethon, quod sic amastis; hoc vobis tantum potest obici. alii ‘vestrum’ pro ‘tuum’ accipiunt, et ad solum Cycnum referunt, ut “vos, o Calliope, precor”. si pie amavit, secundum Asprum ‘crimen’ erit ‘causa’, ut alibi “et crimine ab uno disce omnes”, ut sit sensus: o Phaethontiades sorores et o Cycne, causa vestrum, id est vestrae mutationis, amor est, quia sic Phaethontem amastis, ut periretis. {{anchor+|190|[[Aeneis/Liber X#190|190.]]}} {{sc|Umbramque sororum ambitiose dictum pro ‘inter arbores de sororibus factas’, et est unum de his, quae habet Vergilius inimitabilia et sua propria: tale est illud “sinuatque alterna volumina crurum”, item “cum primum sulcos aequant sata”. {{anchor+|191|[[Aeneis/Liber X#191|191.]]}} {{sc|Musa carmine, cithara, cantilena. {{anchor+|192|[[Aeneis/Liber X#192|192.]]}} {{sc|Canentem senectam qui canentem senectam mollibus transegit in plumis. canentem senectam pro albo colore neoterice dictum putant. {{anchor+|193|[[Aeneis/Liber X#193|193.]]}} {{sc|Sidera voce sequentem cum cantu caelum petentem: vel quod est re vera relatus in sidera, sicut videmus in sphaera. {{anchor+|194|[[Aeneis/Liber X#194|194.]]}} {{sc|filius deest ‘eius’, aequales comitatus classe catervas aut per naves aequaliter habens distributas catervas: aut ipsi duci pares virtute. {{anchor+|195|[[Aeneis/Liber X#195|195.]]}} {{sc|centaurum aut nomen navis; aut qui erat in navi pictus. {{anchor+|198|[[Aeneis/Liber X#198|198.]]}} {{sc|Ocnus iste est Ocnus, quem in bucolicis Bianorem dicit, ut “namque sepulchrum incipit apparere Bianoris”. hic Mantuam dicitur condidisse, quam a matris nomine appellavit: nam fuit filius Tiberis et Mantus, Tiresiae Thebani vatis filiae, quae post patris interitum ad Italiam venit. alii Manto, filiam Herculis, vatem fuisse dicunt. hunc Ocnum alii Aulestis filium, alii fratrem, qui Perusiam condidit, referunt: et ne cum fratre contenderet, in agro Gallico Felsinam, quae nunc Bononia dicitur, condidisse: permisisse etiam exercitui suo ut castella munirent, in quorum numero Mantua fuit. alii a Tarchone Tyrrheni fratre conditam dicunt: Mantuam autem ideo nominatam, quod Etrusca lingua Mantum Ditem patrem appellant, cui cum ceteris urbibus et hanc consecravit. mantus genetivus Graecus est: nam si latine declinaveris ‘Mantonis’ facit, sicut in Plauto legimus “Ionis”. {{anchor+|201|[[Aeneis/Liber X#201|201.]]}} {{sc|Dives avis maioribus praepotens. et bene ‘dives avis’, quia non ab Ocno, sed ab aliis quoque condita fuit: primum namque a Thebanis, deinde a Tuscis, novissime a Gallis, vel, ut alii dicunt, a Sarsinatibus, qui Perusiae consederant. sed non genus omnibus unum quia origo Mantuanorum et a Tuscis venit, qui in Mantua regnabant, et a Venetis: nam in Venetia posita est, quae et Gallia cisalpina dicitur. {{anchor+|202|[[Aeneis/Liber X#202|202.]]}} {{sc|Gens illi triplex populi sub gente quaterni quia Mantua tres habuit populi tribus, quae in quaternas curias dividebantur: et singulis singuli lucumones imperabant, quos tota in Tuscia duodecim fuisse manifestum est, ex quibus unus omnibus praeerat. hi autem totius Tusciae divisas habebant quasi praefecturas, sed omnium populorum principatum Mantua possidebat: unde est ‘ipsa caput populis’, ergo Vergilius miscet novam et veterem Etruriam, ut utriusque principatum patriae suae adsignet, cum alioquin Mantua ad haec auxilia pertinere non debeat, quia Aeneas nulla a transpadanis auxilia postulaverit, cum omnis exercitus adversum Mezentium uno loco consederit. et propterea putatur poeta in favorem patriae suae hoc locutus, ut de hac sola trans Padum pro Aenea adversum Mezentium auxilia faciat venisse, quod nec populorum nomina, nec lucumonum rettulerit. {{anchor+|203|[[Aeneis/Liber X#203|203.]]}} {{sc|Tusco de sanguine vires quia robur totum a lucumonibus habuit. {{anchor+|204|[[Aeneis/Liber X#204|204.]]}} {{sc|In se armat id est odio sui in arma compellit. {{anchor+|205|[[Aeneis/Liber X#205|205.]]}} {{sc|Patre benaco velatus harvndine glauca mincius i. d. i. a. pinu Benacus lacus est Venetiae, de quo fluvius nascitur Mincius. iure ergo dux Venetus fluvium provinciae suae depinxit in navi: quem Benaci filium, quia ex ipso habet originem, dicit. {{anchor+|207|[[Aeneis/Liber X#207|207.]]}} {{sc|Gravis fortis, ut “ferit ense gravem Thymbraeus Osirim”: vel ‘gravis’ aut animo, aut aetate, aut ‘gravis’ propter navem, nam sequitur ‘centenaque arbore fluctum verberat assurgens’, centenaque arbore non ait remis, sed arboribus, ad exprimendam navis magnitudinem, quae plures habuit remorum ordines: unde ait Lucanus “et summis longe ferit aequora remis”. {{anchor+|208|[[Aeneis/Liber X#208|208.]]}} {{sc|Marmore mari. {{anchor+|209|[[Aeneis/Liber X#209|209.]]}} {{sc|triton pictus in navis prora: et sic ait quasi de vero Tritone, ut “galea alta Chimaeram sustinet, Aetnaeos efflantem faucibus ignes”. caerula ‘caerula freta’, non ‘caerula concha’, nam versus non stat. {{anchor+|210|[[Aeneis/Liber X#210|210.]]}} {{sc|laterum tenus ut “crurum tenus”, ἄχρι τῶν πλευρῶν . hispida horrida, saetosa. {{anchor+|211|[[Aeneis/Liber X#211|211.]]}} {{sc|Frons hominem praefert modo frontem primam partem hominis intellegere debemus; nam hoc dicit: a capite usque ad ima latera hominis monstrabatur effigies. {{anchor+|212|[[Aeneis/Liber X#212|212.]]}} {{sc|spumea semifero incertum, utrum pictus, an ex aere factus. {{anchor+|213|[[Aeneis/Liber X#213|213.]]}} {{sc|tot lecti proceres quare Tarchonem praeteriit: an quia illi omnes sub imperio eius fuerunt? ter denis triginta accipiamus naves fuisse, non, ut quidam volunt, singulos duces tricenas naves habuisse: nam enumeratorum militum non convenit numerus, praesertim cum sequatur ‘subsidio Troiae’, id est parvo auxilio: nam apud maiores bella non ambitu, sed virtute constabant. Troiae aut castra Aeneae dixit: aut ‘Troiae’ pro Troianis. {{anchor+|215|[[Aeneis/Liber X#215|215.]]}} {{sc|iamque dies caelo concesserat non dicit diem intervenisse; nam supra ait “media Aeneas freta nocte secabat”. et ‘caelo concesserat’ pro ‘in caelo’, et deest ‘nocti’, {{anchor+|216|[[Aeneis/Liber X#216|216.]]}} {{sc|noctivago nomen mire conpositum. phoebe luna, sicut sol ‘Phoebus’, item ‘Titan’ sol, et ‘Titanis’ luna. describit autem noctem mediam et dicit finitum diem secundum Romanum ritum, qui a media nocte diem numerant, et noctem similiter a medio die. nec lunae fit sine causa commemoratio: nam aliter nymphae videri non poterant. {{anchor+|217|[[Aeneis/Liber X#217|217.]]}} {{sc|neque enim m. d. c. q. parenthesis est. {{anchor+|218|[[Aeneis/Liber X#218|218.]]}} {{sc|clavumque regit pro ‘clavo navem regit’, clavvmque regit iam ei et in quinto libro dedit gubernandi peritiam. velisque ministrat ‘velis’ quidam dativum volunt, non ablativum, ut si dicamus aliquem ministrare convivis. {{anchor+|219|[[Aeneis/Liber X#219|219.]]}} {{sc|Medio in spatio inter navigandum. chorus comitum nymphae de navibus factae. et mire ‘comitum’, quia cum eo venerant. {{anchor+|220|[[Aeneis/Liber X#220|220.]]}} {{sc|alma cybebe a Cybebo Phryge, qui primus ei sacrum instituit. cybebe alma mater deum, dicta Cybele vel ἀπο τοῦ κυβί- σαι τὴν κεφαλήν , id est capitis rotatione, quod semper Galli, per furorem motu capitis comam rotantes, ululatu futura praenuntiabant: Lucanus “crinemque rotantes sanguinei populis ulularunt tristia Galli”. ‘Cybebe’ autem bacchius est; nam ‘Cybele’, anapaestus est, ut “hic mater cultrix Cybele”, vel a Cybelo sacerdote †dici vel a Cybele. {{anchor+|222|[[Aeneis/Liber X#222|222.]]}} {{sc|innabant pariter quia de navibus versae. {{anchor+|223|[[Aeneis/Liber X#223|223.]]}} {{sc|Quot prius id est ‘quantae’; ad numerum retulit: ergo subtraxit ‘tot’, {{anchor+|224|[[Aeneis/Liber X#224|224.]]}} {{sc|lustrantque circumdant et circumeunt. {{anchor+|225|[[Aeneis/Liber X#225|225.]]}} {{sc|Doctissima cymodocea poetice, sicut etiam mutatio ipsa confingitur: ergo ‘doctissima’ quae divinitus hanc doctrinam fuerit consecuta: nam stultissimum est, quod ait quidam: ideo ‘doctissima’, quia Ilionei navis fuit. {{anchor+|226|[[Aeneis/Liber X#226|226.]]}} {{sc|pone sequens hoc quidam ideo dictum tradunt, quod adversae videri nolunt: unde est “transque caput iace, ne respexeris”. dorso eminet peritia natandi ostenditur. {{anchor+|227|[[Aeneis/Liber X#227|227.]]}} {{sc|tacitis aut ipsa tacita; aut pro ‘tacite et leniter’, subremigat subnatat. {{anchor+|228|[[Aeneis/Liber X#228|228.]]}} {{sc|ignarum adloquitur aut praesentiae suae ignarum, aut quod e navibus nymphae factae sunt. vigilasne deum gens Aenea vigila verba sunt sacrorum; nam virgines Vestae certa die ibant ad regem sacrorum et dicebant ‘vigilasne rex? vigila’, quod Vergilius iure dat Aeneae, quasi et regi et quem ubique et pontificem et sacrorum inducit peritum. et bene primo interrogat, deinde quod vigilat, approbat. ‘deum’ autem ‘gens’ propter “dis genite” et “geniture deos”. {{anchor+|229|[[Aeneis/Liber X#229|229.]]}} {{sc|velis inmitte rudentes hoc est rudentibus vela inmitte, id est laxa, ut est illud “notas odor attulit auras”. inmitti autem dicuntur rudentes cum vela laxantur. {{anchor+|230|[[Aeneis/Liber X#230|230.]]}} {{sc|sacro de vertice argute ‘sacro’, ne miretur Aeneas deas factas. pinus hoc loco secundum quartam dixit declinationem, in bucolicis iuxta secundam, “ut Maenalus argutumque nemus pinosque loquentes semper habet”. nos sumus loquitur per definitiones. sane declamatorie hos versus explicuit. {{anchor+|231|[[Aeneis/Liber X#231|231.]]}} {{sc|Perfidus qui post foedus bella commovit: hinc Latinus “ipsi has sacrilego pendetis sanguine poenas”. alii e communi sermone perfidum Rutulum dici volunt, quia ipsa Troiana est. ut autem pro ‘quoniam’: Plautus in Pseudulo “ut lassus veni de via, me volo curare” (Ps. 661), et in Mostellaria “eundem animum mihi oportet esse gratum ut impetravi” (Mos. 220) pro ‘quoniam’, {{anchor+|232|[[Aeneis/Liber X#232|232.]]}} {{sc|praecipites nomen pro adverbio, ‘praecipitanter’, {{anchor+|233|[[Aeneis/Liber X#233|233.]]}} {{sc|rumpimus propter illud “continuo puppes abrumpunt vincula ripis”. invitae ac si diceret: malueramus tibi potius servire, quam in nympharum numina commutari. teque per aequor quaerimus id est haec nobis vagandi est causa, ut te invenire possimus. {{anchor+|234|[[Aeneis/Liber X#234|234.]]}} {{sc|Refecit aut ‘re’ vacat: aut quia ante in ipsis forma fuerat navium. ergo alteram fecit. {{anchor+|235|[[Aeneis/Liber X#235|235.]]}} {{sc|Dedit esse deas Graeca figura, ut “donat habere viro”. aevum inmortalitatem. agitare διάγειν , hoc est agere. {{anchor+|238|[[Aeneis/Liber X#238|238.]]}} {{sc|Iam loca ivssa tenent ut et supra diximus, hoc κατὰ τὸ σιωπώμενον accipiendum est; nam intellegimus, eum equites misisse per terram. {{anchor+|240|[[Aeneis/Liber X#240|240.]]}} {{sc|Ne castris ivngant aut ‘se’ subaudis: aut ‘iungant’ pro ‘iungantur’, {{anchor+|241|[[Aeneis/Liber X#241|241.]]}} {{sc|socios veniente vocari antiquo verbo militiae usus est: viros enim ‘vocari’ significat eos, qui necessitate in bellum, non voluntate conveniunt. {{anchor+|244|[[Aeneis/Liber X#244|244.]]}} {{sc|crastina lux deest ‘veniat’, hoc est crastina lux veniat tantum. [et crastina lux] si ad Aeneam referas ‘spectabis’ et ‘non inrita dicta putaris’, ‘crastina lux’ subaudiendum ‘cum venerit’, si autem ad lucem ‘spectabit’ legas, ‘crastina lux’ suspendendum. quidam crastina lux mea si non inrita dicta putaris ingentes rvtvlae spectabit caedis acervos ‘spectabit’ est vera lectio, et ordo est ‘si mea dicta inrita non putaris, crastina lux ingentes acervos caedis videbit’: nam male quidam ‘spectabis’ legunt et ad lucem referunt. quod non procedit; nullus enim sic loquitur: o Aenea, nisi quae dico minime credis, o lux crastina ingentes caedis acervos videbis. alii more antiquo ‘lux’ pro ‘luce’ accipiunt: Lucilius in tertio “hinc media remis Palinurum pervenio nox” pro ‘nocte’, Longus ait “deest ‘venerit’ “: unde et ipse ‘spectabis’ legit. {{anchor+|246|[[Aeneis/Liber X#246|246.]]}} {{sc|dextra discedens inpulit mire ‘discedens’: adiuvatur enim pulsus recedente eo qui inpulerit. {{anchor+|247|[[Aeneis/Liber X#247|247.]]}} {{sc|Havd ignara modi inpulit navem libramenti peritia et moderationis: quippe quae fuerat navis. fugit pro ‘velociter’ posuit. {{anchor+|248|[[Aeneis/Liber X#248|248.]]}} {{sc|ocior et iaculo breviter tribus comparavit, quoniam et sagittam ventis aequavit. {{anchor+|249|[[Aeneis/Liber X#249|249.]]}} {{sc|Inde aliae celerant cursus hoc est, inde aliae nymphae aliarum navium cursus celeriores efficiunt, sicut fecerat Cymodocea. an ‘aliae’ naves? inscius id est rerum quas audierat; nam credere ex aperto non poterat. {{anchor+|250|[[Aeneis/Liber X#250|250.]]}} {{sc|Omine augurio promissae victoriae. {{anchor+|251|[[Aeneis/Liber X#251|251.]]}} {{sc|convexa hic ‘convexa’ epitheton est, quia ait ‘supera convexa’: alibi solum ‘convexa’ principale est. {{anchor+|252|[[Aeneis/Liber X#252|252.]]}} {{sc|Alma parens idaea deum alma proprie est tellus ab eo quod nos alat, abusive tamen etiam aliis numinibus hoc epitheton datur. terram autem ipsam constat esse matrem deum: unde et simulacrum eius cum clavi pingitur; nam terra aperitur verno, hiemali clauditur tempore. dindyma mons Phrygiae. {{anchor+|253|[[Aeneis/Liber X#253|253.]]}} {{sc|Turrigeraeque urbes civitates turritae, quas terra gerit; unde et cum corona turrita mater pingitur deum. ad frena leones ideo hoc fingitur, quod omnis feritas maternae subiacet adfectioni et subiugata est. figurate autem ‘leones ad frena cordi’, id est frenati leones. {{anchor+|254|[[Aeneis/Liber X#254|254.]]}} {{sc|Propinques familiare efficias, prosperes, matures, propitium facias, ut “et propius res aspice nostras”. {{anchor+|255|[[Aeneis/Liber X#255|255.]]}} {{sc|Phrygibusque adsis ac si diceret, et cultoribus tuis. {{anchor+|256|[[Aeneis/Liber X#256|256.]]}} {{sc|Tantum effatus breviter, ut supra ait, propter lucem iam maturam, id est plenam; nam non crepusculum, sed lux iam matura describitur. revoluta id est aperta, sicut contra involutum dicimus esse quod clausum est. rvebat autem non occidebat, sed oriebatur, cum impetu veniebat, quia per orbem: ut “et ruit Oceano nox”. et est in sensu hysteroproteron: prius enim nox fugatur, sic dies oritur. {{anchor+|257|[[Aeneis/Liber X#257|257.]]}} {{sc|matura multa, quasi tempestiva et quam iam esse oportebat: aut satis plena et clara. {{anchor+|258|[[Aeneis/Liber X#258|258.]]}} {{sc|Sociis edicit secundum dicta nymphae. †signa sequantur numquid literarum figura faciunt pervolutam? signa sequantur vel tesserae vel tubarum, vel re vera signa militaria. {{anchor+|264|[[Aeneis/Liber X#264|264.]]}} {{sc|Quales sub nubibus atris altis modo. {{anchor+|265|[[Aeneis/Liber X#265|265.]]}} {{sc|Strymoniae vero grves a fluvio Thraciae Strymone, iuxta quem habitant. haec autem comparatio non ad telorum pertinet iactum, sed ad Troianorum clamorem. {{anchor+|266|[[Aeneis/Liber X#266|266.]]}} {{sc|Fugiuntque notos aut quosvis ventos frigidos: nam etiam grues significant tempestatem futuram, ut in georgicis legimus “aut illum surgentem vallibus imis aeriae fugere grues”: aut re vera ‘notos’; horum enim calorem fugiunt cum revertuntur in Thraciam ex Aegypto. secundo num laeto? Troianorum clamor ex gaudio. {{anchor+|269|[[Aeneis/Liber X#269|269.]]}} {{sc|Adlabi classibus aequor cum classibus labi; aut aequore classem labi. quidam ita exponunt, ut hoc ad phantasiam Rutulorum referant, quoniam admirantibus his unde tanta fiducia animos Troianorum incessisset, repentina facies multarum navium adpropinquantium perinde visa est, atque si ipsum aequor cum classibus allaberetur. {{anchor+|270|[[Aeneis/Liber X#270|270.]]}} {{sc|Ardet apex capiti ex sequentibus intellegimus Aeneae armorum fieri descriptionem; nam dicturus est ‘at non audaci Turno fiducia cessit’, quamvis talia arma conspiceret. si tamen primam respicias conexionem, quasi de Turno videtur dicere: quod non procedit. ‘apex’ coni altitudo hoc loco. est autem {{wl|Q6691|Homeri}} et locus et comparatio. hoc autem iste violentius posuit, quod ille stellae tantum facit comparationem, hic etiam stellae pestiferae, respiciens quas clades Rutulis sit inlaturus Aeneas. possumus tamen ‘apex capiti’ accipere utrumque eum fuisse conplexum cum dicit ‘ardet apex capiti cristisque a vertice flamma funditur’, et sacerdotis per apicem et viri fortis facere mentionem. dicitur autem apex virga, quae in summo pilleo flaminum lana circumdata et filo conligata erat, unde etiam flamines vocabantur. hoc autem nomen a veteribus tractum est: apere enim veteres ritu flaminum adligare dicebant; unde apicem dictum volunt. {{anchor+|272|[[Aeneis/Liber X#272|272.]]}} {{sc|Cometae sanguinei lugubre rubent pro ‘lugubriter’, cometae autem latine crinitae appellantur. et stoici dicunt has stellas esse ultra XXXII. quarum nomina et effectus Avienus, qui iambis scripsit Vergilii fabulas, memorat. Plinius etiam Secundus dicit, cometas stellas esse naturales, quae apparent certis temporibus. item hoc quoque commemorat, cometas fieri de planetis quinque, unde interdum bonum, interdum pessima significant. nam si de Venere aut Iove fiant, optima praenuntiant; si de Marte aut Saturno, deteriora: nam Mercurialis semper talis est, qualis ille cui cohaeret; unde et minister deorum fingitur. hinc est ergo quod modo ait ‘cometae sanguinei lugubre rubent’, id est noxii. hanc stellam Electram dicunt, cum qua Iuppiter concubuit. quae cum Troiam ardentem videret, capillum lacerabat atque ita in astra est recepta. sane Avienus cometarum has differentias dicit: stella, quae obliquam facem post se trahens quasi crinem facit, Hippius vocatur. ista si ab occasu solis in ortum veniat, mala Persidi et Syriae ostendit; si ad meridiem attenderit, Africam et Aegyptum a malis relevat, solis pecoribus pestem denuntians; si septemtrionem respexerit, Aegyptum bellis et miseriis premit; si occidentem attenderit, gravat Italiam et quicquid ab Italia usque ad Hispanias tenditur; si a meridie in septemtrionem ierit, a bellis quidem externis securitatem denuntiat, sed seditiones domesticas significat. alter cometes est, cui ex gladio nomen est, nam Graece ξιφίας appellatur. cuius tractus est longior et pallidus color, neque comas habere dicitur, et hebetior eius flamma est. qui si orientem attenderit, regem Persidis dolis significat appetendum, denuntiat et bella; etiam Syrios pari conditione involvit; et Libyam atque Aegyptum fraude et insidiis nuntiat posse laborare. quod si occidentem attenderit, foedera nocua regionis eius regi significat, quae dicit per puellam conrogatam in nuptias posse dissolvi. alter cometes est, qui lampas appellatur et quasi fax lucet. hic cum orientem attenderit, omnes illas orientis partes dicit nebulis posse laborare frugesque eorum caliginoso aere corrumpi; si meridiem attenderit, Africam dicit siccitate et serpentibus posse laborare; si occidentem spectaverit, Italiam dicit adsiduis fluminum inundationibus laborare; si septemtrionem viderit, famem gentibus septemtrionalibus significat. est etiam alter cometes, qui vere cometes appellatur; nam comis hinc inde cingitur. hic blandus esse dicitur. qui si orientem attenderit, laetas res ipsi parti significat; si meridiem, Africae aut Aegypto gaudia; si occidentem inspexerit, terra Italia voti sui compos erit. hic dicitur apparuisse eo tempore quo est Augustus sortitus imperium; tunc denique gaudia omnibus gentibus futura sunt nuntiata. si septemtrionem attenderit, prospera universa significat. est alter cometes in tympani modum, qui nec valde lucet, et electri colorem habet, quem disceum vocant. iste quoniam ex uno loco non solet gigni, orbi terrarum caedes, rapinas, bella et cetera mala significat. sextum cometen appellari ex regis Typhonis nomine Typhonem dicunt, qui semel in Aegypto sit visus, qui non igneo, sed sanguineo rubore fuisse narratur; globus ei modicus dicitur et tumens, crinem eius tenui lumine apparere ferunt, qui in septentrionis parte aliquando fuisse dicitur. hunc Aethiopes dicuntur et Persae vidisse et omnium malorum et famis necessitates pertulisse. quarum †ple vel inpleniores differentias, vel in Campestro vel in Petosiri, siquem delectaverit, quaerat. {{anchor+|273|[[Aeneis/Liber X#273|273.]]}} {{sc|Sirius ardor Sirius stella est in ore canis, quae, ut in tertio diximus, quantum in ipsa est, pestifera est, sed pro qualitate adiacentium aut vincitur aut maioribus utitur viribus: hinc est quod, cum certo tempore semper oriatur, non semper est noxia. sed secundum physiologicos, idcirco ‹canis› caloris sidus putatur, quod id animal igneam vim habet: nam quod natura inimicum umorem habeat, propterea fieri ut aegre aquam hauriat ad restinguendam sitim: nam ideo eos, qui rabidi canis morsu continguntur, aquam refugere et, ni cito subveniatur, perire siti, quia †nifus eius animalis, quod contrarium umori sit, similiter in corpore humano saeviat. {{anchor+|275|[[Aeneis/Liber X#275|275.]]}} {{sc|Laevo noxio hic, ut “si mens non laeva fuisset”: alibi pro bono, ut “siquem numina laeva sinunt”. an potius ‘laevo’ notio, quia canis circa austrum est et astrologi notia quae sunt in caelo sinistra vocant? quod autem ait ‘contristat lumine’, cum de stella loqueretur, quam armis splendentibus comparavit, bene hoc Statius ad ipsa arma transtulit, dicens “armaque in auro tristia”. {{anchor+|277|[[Aeneis/Liber X#277|277.]]}} {{sc|praecipere pro ‘praecipiendi et depellendi’, {{anchor+|279|[[Aeneis/Liber X#279|279.]]}} {{sc|Quod votis optastis adest magna ars persuadentis est, ut quod cupit fieri, in praeiudicium trahat. sic hoc loco quia vult Turnus, ut optent pugnam eius socii, hanc eos semper dicit optasse. perfringere dextra fortiter facere. et bene verbo usus est militari. {{anchor+|280|[[Aeneis/Liber X#280|280.]]}} {{sc|In manibus non iam in votis, sed in manibus res est. esto pro ‘sit’: tertia namque persona est. ‘referto’ autem pro ‘referat’, {{anchor+|281|[[Aeneis/Liber X#281|281.]]}} {{sc|Referto facta patrum alii hic distinguunt, ut sit, referat modo unusquisque facta patrum et laudes. et secutus Sallustium hoc dixit, qui ait, Hispanorum fuisse, ut in bella euntibus iuvenibus parentum facta memorarentur a matribus. alii distinguunt ‘nunc magna referto facta’, ut duas res dixerit: nunc unusquisque et suorum factorum meminerit, et laudis parentum. {{anchor+|283|[[Aeneis/Liber X#283|283.]]}} {{sc|egressique si ‘egressi’, figurate dictum est. {{anchor+|284|[[Aeneis/Liber X#284|284.]]}} {{sc|avdentes fortuna ivvat Terentianum “fortes fortuna adiuvat”. et potest haec sententia et superioribus adplicari et per se separatim intellegi. {{anchor+|285|[[Aeneis/Liber X#285|285.]]}} {{sc|Versat quos ducere contra cogitat quidem, sed non facit, ne diviso exercitu utrobique vincatur: quod sequentia indicant, nam paulo post dicturus est ‘et rapit acer totam aciem in Teucros’, {{anchor+|286|[[Aeneis/Liber X#286|286.]]}} {{sc|Concredere ‘con’ vacat. {{anchor+|287|[[Aeneis/Liber X#287|287.]]}} {{sc|Altis ‘puppibus’, non ‘pontibus’, {{anchor+|288|[[Aeneis/Liber X#288|288.]]}} {{sc|Pontibus transtris, scalis navium. servare pro ‘servaverunt’, {{anchor+|289|[[Aeneis/Liber X#289|289.]]}} {{sc|Langventis tranquilli. brevibus vadis. se credere pro ‘crediderunt’, {{anchor+|290|[[Aeneis/Liber X#290|290.]]}} {{sc|Per remos id est scaphis. et deest ‘descendunt’, {{anchor+|291|[[Aeneis/Liber X#291|291.]]}} {{sc|Non spirant legitur et ‘sperat’, quod et melius est: nam dum vada esse non sperat, incidit in ea. non sperat] quia ‘fracta non remurmurat unda, sed mare inoffensum crescenti adlabitur aestu’, {{anchor+|293|[[Aeneis/Liber X#293|293.]]}} {{sc|precatur modo cum precibus hortatur. {{anchor+|295|[[Aeneis/Liber X#295|295.]]}} {{sc|Tollite ferte ad celeritatem nimiam dictum est. findite rostris militari felle dictum est, ut etiam terra ipsa quodam modo sentiat hostis adventum. {{anchor+|297|[[Aeneis/Liber X#297|297.]]}} {{sc|Statione statio est portus temporalis; nam portus est ubi hiematur. sed modo statio siccum litus significat: hoc enim dicit: potiar terra, et navem frangere non recuso. {{anchor+|302|[[Aeneis/Liber X#302|302.]]}} {{sc|Innocvae innocuus est cui non nocetur, innoxius qui non novit nocere; sed hoc poetae plerumque confundunt. ‘innocuae’ quibus non sit nocitum; alibi “litus innocuum”, quod non noceat. sed non puppis tua ἐπιδιόρθωσις et προσφώνησις . {{anchor+|303|[[Aeneis/Liber X#300|303.]]}} {{sc|{{sc|dorso iniquo}} dorsum est durior harena, quae remeantibus fluctibus et euntibus plerumque densetur et in modum saxi durescit, quod a nautis pulvinus vocatur, ''a Graecis {{graeca|θῖν}}: {{wl|Q6691|Homerus}} {{graeca|παρὰ θῖνα πολυφλοίσβοιο θαλάσσης}}.<ref>[[:el:Οδύσσεια/ν#v215|Οδύσσεια ν.219]]</ref><ref>[[:el:Ιλιάς/Α#v30|Ιλιάς Α.34]]</ref><ref>[[:el:Ιλιάς/Ι#v180|Ιλιάς Ι.182]]</ref> {{wl|Q722683|Probus}} ‘vadi dorso’ pro ‘vado’ dictum putat, ut in georgicis <[[Georgicon (Greenough)/Liber III#435|3.436]]> “dorso nemoris”.'' {{sc|iniquo}} sibi nocenti. {{anchor+|304|[[Aeneis/Liber X#304|304.]]}} {{sc|sustentata non ab alio, ut “fratremque ruentem sustentat dextra”, sed quasi ἀνακωχεύουσα : vel ‘sustentata’ cum sustentaretur. Melissus ‘sustentata’ pro suspensa accipit: nam ideo et ‘anceps’ est, cum huc atque illuc nutaret. fluctusque fatigat subaudis ‘eam’: nam ‘fluctus’ nominativus est singularis. {{anchor+|305|[[Aeneis/Liber X#305|305.]]}} {{sc|Exponit in undis ideo ‘in undis’, non ‘in undas’, quia in ipso loco res agitur, nec est mutatio. {{anchor+|306|[[Aeneis/Liber X#306|306.]]}} {{sc|fragmina antique dictum: nam ‘fragmenta’ dici debere non nulli adserunt. {{anchor+|311|[[Aeneis/Liber X#311|311.]]}} {{sc|Omen pugnae Sallustius “pugnam illam pro omine bello futuram”. ideo ergo ‘omen’, quia, sicut nunc, sic ubique vincet Aeneas. invasit agrestes quia dixit “et latos vastant cultoribus agros”. {{anchor+|312|[[Aeneis/Liber X#312|312.]]}} {{sc|Therone hoc nomen in Pindaro lectum est tantum. et bene in honorem victoris victum laudat. {{anchor+|314|[[Aeneis/Liber X#314|314.]]}} {{sc|Tunicam squalentem splendentem loricam. ‘squalentem auro’ splendentem auro. et significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti: squalere enim dictum a squamarum crebritate atque asperitate, quae in serpentum pisciumve coriis visuntur: alibi “quem pellis aenis in plumam squamis auro conserta tegebat”, et alibi “iamque adeo rutilum thoraca indutus aenis horrebat squamis”. quidquid igitur inculcatum obsitumque aliqua re erat squalere dicebatur. havrit ‘ferit’ modo significat, sed non nudum latus, sed quod aperuerat: et putatur hysteroproteron. quidam militarem elocutionem putant: cum enim a latere quis aliquem adortus gladio occidit, ‘haurit illum’ dicunt. {{anchor+|316|[[Aeneis/Liber X#316|316.]]}} {{sc|Et tibi phoebe sacrum omnes qui secto matris ventre procreantur, ideo sunt Apollini consecrati, quia deus est medicinae, per quam lucem sortiuntur: unde Aesculapius eius fingitur filius; ita enim eum procreatum supra diximus. Caesarum etiam familia ideo sacra retinebat Apollinis, quia qui primus de eorum familia fuit, exsecto matris ventre natus est, unde etiam Caesar dictus est: licet varia de etymologia huius nominis dicantur, ut diximus supra. {{anchor+|317|[[Aeneis/Liber X#317|317.]]}} {{sc|Quod licvit parvo legitur et ‘cui licuit’, et respexit ad illud, quod ferrum nunc iuvenis vitare non potuit, quod parvus evasit. nec longe pro ‘nec multo post’, adverbium loci pro temporis antique. {{anchor+|320|[[Aeneis/Liber X#320|320.]]}} {{sc|ivvere manus id est suae. {{anchor+|321|[[Aeneis/Liber X#321|321.]]}} {{sc|Usque tamdiu, donec. dum terra donec [in] terra. labores praebvit nove dixit, cum bona praeberi dicantur. an ideo ‘praebuit’, quod haec Herculi profuerunt, ut ad inmortalitatem per ista perveniret. {{anchor+|322|[[Aeneis/Liber X#322|322.]]}} {{sc|Ecce pharon legitur et ‘Pharo’, ut “it clamor caelo”, ut sit dativus ab eo, quod est ‘hic Pharus’, si autem ‘Pharon’ legeris, figuratum est; nam de nominativo transit ad dativum, dicens ‘clamanti’, inertes aut quod alii inertiam obiecerint: aut quia, ubi pugnari oportet, loqui inertis est. {{anchor+|324|[[Aeneis/Liber X#324|324.]]}} {{sc|Flaventem malas flaventes malas habentem, primae aetatis. et est ordo: tu quoque Cydon miserande iaceres, dum sequeris Clytium flaventem prima lanugine malas, id est dum adulescentem sectaris, cuius amore flagrabas: qui iuvenum tibi semper erant. {{anchor+|325|[[Aeneis/Liber X#325|325.]]}} {{sc|Infelix nova gavdia cydon de Cretensibus accipimus quod in amores puerorum intemperantes fuerunt: quod postea in Laconas et in totam Graeciam translatum est, adeo ut et Cicero dicat in libris de re publica, obprobrio fuisse adulescentibus si amatores non haberent. propter quod poeta Cydonem inducit amatorem. novimus autem Cydonas Cretenses dici. sane ‘Cydon’ quando nomen est proprium, ‘Cy’ naturaliter producit; si appellativum, corripit ‘Cy’, ut “Parthus sive Cydon, telum inmedicabile torsit”. tamen Statius etiam in proprio corripuit, ut “haec regi promissa Cydon haec Lampe dabamus”: quod fecit, abutens licentia qua utimur in propriis nominibus. nova gavdia quem tunc primum amare coeperat. {{anchor+|326|[[Aeneis/Liber X#326|326.]]}} {{sc|Stratus id est paene. securus amorum hoc loco ‘oblitus’: aliter “securus amorum germanae”, id est contemnens, non curans. {{anchor+|327|[[Aeneis/Liber X#327|327.]]}} {{sc|Miserande pro ‘miserandus’; nam pro nominativo vocativum posuit, ut contra “socer arma Latinus habeto”: licet illic possit accipi ‘socer arma Latinus habeat’: nam ‘habeto’ et secunda et tertia persona est. tamen etiam et alibi nominativum pro vocativo posuit, ut “corniger Hesperidum fluvius regnator aquarum”. {{anchor+|328|[[Aeneis/Liber X#328|328.]]}} {{sc|Stipata cohors id est unanimiter veniens. {{anchor+|329|[[Aeneis/Liber X#329|329.]]}} {{sc|septem numero hoc est pro ‘septem’: et deest ‘quia’: veteres enim ita enuntiabant: Lucilius in IV. “hi prae se portant ingentes munere pisces triginta numero”. an potius proprie? credibile est enim ut saepius iecerint. septenaque tela more suo pro ‘septem’, ut ‘bina’ pro duobus: “frenaque bina”. {{anchor+|331|[[Aeneis/Liber X#331|331.]]}} {{sc|stringentia corpus quidam ἐμφατικώτερον putant, id est iam stringentia. alii participium praesens pro futuro accipiunt, id est quae nisi essent deflexa, stringere habuerant. deflexit partim s. c. alma venus male ait Donatus, hoc loco ante dictorum oblitum esse Vergilium, quod post Iovis prohibitionem bellis facit numina interesse, non respiciens, Iovem magis deos hortatum esse in foedera, quam a bellis prohibuisse: nam et paulo post tam Iuno, quam Iuturna bellis intererunt. {{anchor+|332|[[Aeneis/Liber X#332|332.]]}} {{sc|Achaten omnia nomina quae in ‘tes’ exeunt, vocativum in ‘a’ mittunt, ut ‘Achates Achata’, ‘Thymoetes Thymoeta’, {{anchor+|333|[[Aeneis/Liber X#333|333.]]}} {{sc|Suggere tela mihi ordo est: suggere tela mihi, quae in campis Iliacis in Graecorum stetere corporibus: nullum enim dextera mea in Rutulos sine causa iaculabitur telum eorum, quae iam sunt caede hostium comprobata. qui vero ‘steteruntque in corpore Graium’ per coniunctionem, non per pronomen legunt, hi non ‘que’ sed ‘autem’ debuisse dici putant, et mutatam a poeta coniunctionem. alii ‘que’ coniunctionem pro ‘enim’ ponunt, ut “primaque oriens erepta iuventa est”. {{anchor+|336|[[Aeneis/Liber X#336|336.]]}} {{sc|Transverberat scindit. {{anchor+|338|[[Aeneis/Liber X#338|338.]]}} {{sc|hvic frater subit ‘huic subit’ id est prope venit. {{anchor+|339|[[Aeneis/Liber X#339|339.]]}} {{sc|Traiecto missa lacerto quae fuerat missa retro acto lacerto. {{anchor+|340|[[Aeneis/Liber X#340|340.]]}} {{sc|Protinus iugiter, continue. tenorem currendi modum, id est eodem impetu fertur. {{anchor+|341|[[Aeneis/Liber X#341|341.]]}} {{sc|Moribunda morienti similis. quod ita esse etiam Sallustius comprobat et ostendit, qui ait “quasi vitabundus per tramites et saltuosa loca exercitum ductare”: nam Iugurtha non vitabat legatum, sed se eum vitare simulabat. nam quia nomen est, ideo significat similitudinem, non passionem. quod si participialiter diceretur, a passivo veniret: omnia enim a passivo participia in ‘dus’ exeunt. moribunda similis morienti: non enim participialiter aliquid significat, sed nominis habet significationem. nominis autem significatio similitudinem habet, non passionem. quando dico ‘moriturus est’, vere moriturus est; moribundus autem non vere, sed similis morienti est: unde et Sallustius dixit “quasi vitabundus”. nervis aut necessarie additur ‘nervis’, aut ‘nervis’ tantum ‘pependit’, {{anchor+|342|[[Aeneis/Liber X#342|342.]]}} {{sc|Fratris de corpore rapto si diceret ‘fratrum de corpore’, speciosius esset: quod ideo omisit, quia hasta Alcanoris tantum vulneraverat manum, in Maeonis vero haeserat corpore. {{anchor+|344|[[Aeneis/Liber X#344|344.]]}} {{sc|est licitum quoniam non contra dixerat. femur ‘femur’ dicimus, quia legitur et declinatur ‘huius femoris’; illius vero ablativi non invenitur nominativus “laetus eripit a femine”, licet Caper in libris enucleati sermonis dicat ‘femen’; sed non ponit exemplum. ergo aut ‘hoc femur’, aut ‘hoc femen’: nam ‘femus’ non dicimus penitus. {{anchor+|345|[[Aeneis/Liber X#345|345.]]}} {{sc|Hic curibus hoc est ‘tunc’, et est ordo: tunc fidens primaevo corpore advenit Clausus Curibus, qui erat de Curibus, ut “Verres Romulia”: aut ‘fidens Curibus’, id est multitudine, ut “ecce Sabinorum prisco de sanguine magnum agmen agens Clausus”. {{anchor+|346|[[Aeneis/Liber X#346|346.]]}} {{sc|Rigida id est tenens eam, non vibrans et iaciens. {{anchor+|350|[[Aeneis/Liber X#350|350.]]}} {{sc|Boreae de gente suprema aut originem ducentes a Zetho et Calai, qui filii Boreae et Orithyiae nymphae fuerunt, ut ‘de gente’ de genere accipiamus: aut certe in hyperboreis montibus natos, unde est origo venti Boreae. ‘suprema’ autem pro ‘supremi Boreae’, si autem, ut quidam volunt, Boream principium generis accipiamus, erit ‘suprema’ dictum pro ‘summa’: quod si ventum intellegimus, ‘suprema’ ultima modo: sicut ‹enim› dictum est, initium flandi Boreas concipit ‹ab hyperboreis montibus›. ismara Thraciae civitas a monte Ismaro dicta. hic autem feminino ‘Ismara’, quia patriam dixit, ibi neutro “iuvat Ismara Baccho conserere”. {{anchor+|354|[[Aeneis/Liber X#354|354.]]}} {{sc|Expellere tendunt hoc est loco se invicem movere contendunt. {{anchor+|355|[[Aeneis/Liber X#355|355.]]}} {{sc|Limine decenter dictum, id est in litore. {{anchor+|356|[[Aeneis/Liber X#356|356.]]}} {{sc|Magno aethere id est aere in magno; nam venti in aethere non sunt, sed in aere: sic supra “atque aethera tranant cum sonitu” pro ‘aerem’, {{anchor+|359|[[Aeneis/Liber X#359|359.]]}} {{sc|Obnixa omnia contra mare mari, nubes nubibus, venti ventis. legitur et ‘obnixi’, ut referatur ad ventos. {{anchor+|361|[[Aeneis/Liber X#361|361.]]}} {{sc|Haeret pede pes pro ‘pedi’; nam antiptosis est. et est {{wl|Q6691|Homeri}} versiculus. {{anchor+|362|[[Aeneis/Liber X#362|362.]]}} {{sc|rotantia ut “Eleusinae matris volventia plaustra”: ‘rotantia’ ergo quae rotantur. {{anchor+|363|[[Aeneis/Liber X#363|363.]]}} {{sc|torrens non Tiberis, sed quicumque alius fluvius ad tempus crescens. {{anchor+|364|[[Aeneis/Liber X#364|364.]]}} {{sc|insvetos acies inferre pedestres quia saxis, quae torrens intulerat, inpediti Arcades, omissis equis pedestrem pugnam insueti inierant et a Latinis pellebantur. arcadas accusativus est pluralis, cuius ultima syllaba ideo brevis est, quia nominativus pluralis ‘es’ terminatur, ut ‘hi Arcades’, ut ‘delphines delphinas’, {{anchor+|365|[[Aeneis/Liber X#365|365.]]}} {{sc|Latio sequaci metonymia pro ‘Latinis’, ut alibi “invadunt urbem somno vinoque sepultam”. {{anchor+|366|[[Aeneis/Liber X#366|366.]]}} {{sc|Dimittere quando ‘quando’ siquidem. et est Romanae militiae: nam in locis inpeditis equos comitibus dabant et pedestri certamine confligebant. {{anchor+|369|[[Aeneis/Liber X#369|369.]]}} {{sc|Quo fugitis hoc amare dictum est. et iam preces sequuntur. per vos et fortia facta adiurat eos per ipsorum facta, quoniam non habet puer proprios titulos: nam est ei prima militia. {{anchor+|370|[[Aeneis/Liber X#370|370.]]}} {{sc|per ducis evandri melius ‘ducis’, quam si dixisset ‘regis’: hoc enim nomen exprimit ducentem in proelia: Sallustius “quo cupidius in ore ducis se quisque bonum et strenuum ostentantes” non dixit ‘proconsulis’, devictaque bella finita, exhausta: nam hostis vincitur, non bellum. {{anchor+|371|[[Aeneis/Liber X#371|371.]]}} {{sc|subit succedit, ut “cui deinde subibit”. lavdi ut solet, virtuti: potest et proprie intellegi. {{anchor+|372|[[Aeneis/Liber X#372|372.]]}} {{sc|Fidite ne pedibus dativus est ‘pedibus’: nam ‘fido tibi’ dicimus. {{anchor+|374|[[Aeneis/Liber X#374|374.]]}} {{sc|Hac vos et pallanta ducem patria alta reposcit hoc vult patria, ut per caedes hostium revertamur. {{anchor+|375|[[Aeneis/Liber X#375|375.]]}} {{sc|Numina nulla premunt argumentatur a facili, dicens, non contra deos, sed contra mortales bella tractamus. {{anchor+|377|[[Aeneis/Liber X#377|377.]]}} {{sc|Ecce maris quod est efficax, in fine posuit: nam dicit eos quo fugiant non habere, cum terra teneatur ab hostibus, mare autem pedibus transire non possint. castra vero ingredi turpissimum est: aut certe etiam hoc inpossibile, si ab hostibus obsidentur, ut quidam volunt, intellegentes ‘et rapit acer totam aciem in Teucros’ scilicet suam, quam ducebat, ceteris relictis. magna clavdit nos obice pontus periphrasis, id est mari claudimur. et modo usus habet, ut ‘hic obex’ dicamus, unde quidam ‘magno obice’ legunt. antiqui etiam ‘haec obex’ dicebant, secundum quod est ‘magna obice’, hinc est quod non nulli vitant generis dubietatem et legunt ‘magni’, scilicet ‘maris’, Caper tamen in libris dubii generis probat dici et ‘hic obex’ et ‘haec obex’, quod, ut diximus, hodie de usu recessit. {{anchor+|378|[[Aeneis/Liber X#378|378.]]}} {{sc|Troiam id est castra Troianorum. {{anchor+|379|[[Aeneis/Liber X#379|379.]]}} {{sc|densos prorumpit in hostes ut eos hortaretur exemplo. {{anchor+|380|[[Aeneis/Liber X#380|380.]]}} {{sc|Fatis iniquis exitum praeoccupavit futurum. {{anchor+|381|[[Aeneis/Liber X#381|381.]]}} {{sc|Magno pondere hoc est magni ponderis, ut “aere cavo clipeum” pro ‘aeris cavi’, {{anchor+|383|[[Aeneis/Liber X#383|383.]]}} {{sc|Receptat ideo frequentativo usus est, quia haerentem hastam ossibus avellere facile non poterat. et expressit moram quandam et molitionem extrahentis. ergo ‘receptat’ est frequenti concussione divellit. tale est et illud “clipeoque sinistram insertabam aptans”. {{anchor+|384|[[Aeneis/Liber X#384|384.]]}} {{sc|quem non super occupat ‘quem super’ Lagum, subauditur ‘stantem’, super occupat quem non desuper occupat: ideo autem ‘desuper’, quia Pallas ad evellendam hastam fuerat inclinatus. {{anchor+|385|[[Aeneis/Liber X#385|385.]]}} {{sc|Nam pallas ante rventem dum furit ordo est: nam eundem Pallas ante excipit, id est dolo interimit; ille enim incautus fuerat, furens propter crudelem mortem sodalis, unde et incautus fuerat. {{anchor+|387|[[Aeneis/Liber X#387|387.]]}} {{sc|Tumido in pulmone et naturaliter tumido, et quia furebat. ‘in pulmone’ autem ‘recondit’ archaismos est pro ‘in pulmonem’, {{anchor+|388|[[Aeneis/Liber X#388|388.]]}} {{sc|hinc sthenium petit pro ‘tunc’, loci adverbium pro temporis. rhoeti de gente vetusta anchemolum haec fabula in Latinis nusquam invenitur auctoribus. Avienus tamen, qui totum Livium iambis scripsit, hanc commemorat, dicens Graecam esse. Rhoetus ergo Marrubiorum rex fuerat in Italia, qui Anchemolo filio Casperiam superduxit novercam: hanc privignus stupravit. quo cognito cum eum pater persequeretur et ad poenam vocaret, fugiens ille se ad Turnum contulit: ad Daunum. merito ergo in bello Turni Dauni filio Anchemolus gratiam reddit. ‘gente’ autem ‘vetusta’ ideo, quia a Phorco, deo marino, originem ducere legitur. hoc totum Alexander Polyhistor tradit, quem Lucius Sulla civitate donavit. {{anchor+|390|[[Aeneis/Liber X#390|390.]]}} {{sc|vos etiam gemini ut supra “tu quoque flaventem prima lanugine malas”. {{anchor+|392|[[Aeneis/Liber X#392|392.]]}} {{sc|Svis etiam suis: Lucanus “et amissum fratrem lugentibus offert”. et est absolutum, suis omnibus, non suis parentibus tantum. {{anchor+|393|[[Aeneis/Liber X#393|393.]]}} {{sc|Discrimina differentias. {{anchor+|394|[[Aeneis/Liber X#394|394.]]}} {{sc|Thymbre pro ‘Thymber’, metri causa metaplasmum fecit: ipse enim superius ‘Thymber’ dixit. evandrius possessivum est modo, non patronymicon. {{anchor+|395|[[Aeneis/Liber X#395|395.]]}} {{sc|decisa svum mire ‘suum’, tamquam dominum, a quo fuerat separata. {{anchor+|396|[[Aeneis/Liber X#396|396.]]}} {{sc|Semianimesque micant digiti ferrumque retractant Ennii est, ut “oscitat in campis caput a cervice revulsum, semianimesque micant oculi lucemque requirunt”: quem versum ita ut fuit, transtulit ad suum carmen Varro Atacinus. {{anchor+|397|[[Aeneis/Liber X#397|397.]]}} {{sc|Tuentes modo videntes, alibi defendentes significat. {{anchor+|398|[[Aeneis/Liber X#398|398.]]}} {{sc|Dolor et pudor sic de Mezentio “aestuat ingens uno in corde pudor mixtoque insania luctu”. alii dolorem alicuius studii ardorem et promptam gloriae cupiditatem veterum more dictum volunt, ut Graeci πόνον appellant: Lucilius in quinto “nam omnibus unus dolor est captus labosque”. {{anchor+|399|[[Aeneis/Liber X#399|399.]]}} {{sc|Fugientem rhoetea praeter id est praeterfugientem. {{anchor+|400|[[Aeneis/Liber X#400|400.]]}} {{sc|tantumque morae fuit ilo subaudis: ad mortem Ili hoc spatium fuit tantum, et haec sola mora, quo minus Ilus periret. de cuius morte cum nihil dicat, intellegendum est. {{anchor+|402|[[Aeneis/Liber X#402|402.]]}} {{sc|intercipit quia intercipi aliena dicuntur. tevthra ab eo quod est ‘hic Teuthras huius Teuthrae’, quomodo ‘Aeneas Aeneae’, {{anchor+|403|[[Aeneis/Liber X#403|403.]]}} {{sc|Tyren ab eo quod est ‘hic Tyres’, {{anchor+|404|[[Aeneis/Liber X#404|404.]]}} {{sc|semianimis potest et ‘semianimis’ ab eo quod est ‘semianimus’ legi. {{anchor+|405|[[Aeneis/Liber X#405|405.]]}} {{sc|Optato id est ex voto: per aestatem enim venti frequenter optantur et quasi contingere videntur ex voto, quia †difficuli aestate validiores sunt. {{anchor+|406|[[Aeneis/Liber X#406|406.]]}} {{sc|dispersa ex diversis locis. {{anchor+|407|[[Aeneis/Liber X#407|407.]]}} {{sc|mediis absolute dixit. extenditur una sicut duces diversis locis commissa proelia continuaverant. {{anchor+|408|[[Aeneis/Liber X#408|408.]]}} {{sc|Acies vulcania ideo abusus est, quia comparatio ad bellum pertinet: nam de igne aciem dicere satis incongruum est: ergo ‘acies Vulcania’ vis ignis, quae late per campos effunditur. {{anchor+|409|[[Aeneis/Liber X#409|409.]]}} {{sc|ille sedens non quasi Pallas, pugnantibus suis, nihil agat, sed comparatur illius securitati huius voluntas. victor cui vota processerunt, voti compos, ἐπιτυχών . ovantes abusio est, non proprietas. {{anchor+|410|[[Aeneis/Liber X#410|410.]]}} {{sc|Coit omnis in unum id est conpellitur: unanimiter omnes fortiter faciunt. {{anchor+|411|[[Aeneis/Liber X#411|411.]]}} {{sc|Sed bellis acer ‘sed’ modo inceptiva particula est, ut in Sallustio saepius, sicut ‘at’ interdum: nam non est coniunctio ratiocinantis. {{anchor+|412|[[Aeneis/Liber X#412|412.]]}} {{sc|In sva colligit arma post scutum se clausit, alibi “et se collegit in arma”. {{anchor+|415|[[Aeneis/Liber X#415|415.]]}} {{sc|Elatam in ivgulum iugulo suo vulnus minantem. {{anchor+|417|[[Aeneis/Liber X#417|417.]]}} {{sc|Fata canens quasi divinus. alii ‘cavens’ legunt; secundum quod non statim et divinus: nam et ab aliis audita cavere potuerat. {{anchor+|418|[[Aeneis/Liber X#418|418.]]}} {{sc|Canentia lumina aut hypallage est pro ‘ipse canens’: aut physicam rem dixit; dicuntur enim pupillae mortis tempore albescere. {{anchor+|419|[[Aeneis/Liber X#419|419.]]}} {{sc|Iniecere manum parcae traxerunt debitum sibi. et sermone usus est iuris: nam manus iniectio dicitur quotiens, nulla iudicis auctoritate expectata, rem nobis debitam vindicamus. telisque sacrarunt evandri multis experimentis ostenditur Vergilium subtiliter et aliud agentem ritum vetustissimorum sacrorum referre. hic ergo cum dicit ‘telisque sacrarunt Euandri’ docet, quidquid destinatum fuerit diis, id sacrum appellari. perveniri autem ad deos non posse, nisi libera ab onere corporis fuerit anima: quod nisi morte fieri non potest. oportune ergo his sacratum Halesum loquitur, cum inminebat interitus. {{anchor+|421|[[Aeneis/Liber X#421|421.]]}} {{sc|Da nunc thybri pater vicinum invocat numen, circa cuius ripas bella tractantur: sic supra “tu dea, tu praesens nostro succurre labori”. {{anchor+|422|[[Aeneis/Liber X#422|422.]]}} {{sc|duri aut fortis, aut asperi et crudelis in hostes. {{anchor+|423|[[Aeneis/Liber X#423|423.]]}} {{sc|Tua quercus in tuis ripis creata. sane superius de speciebus stativi augurii dictum est, in quibus capillorem esse diximus, quod hoc loco tangit. capillor autem dicitur cum auspicato arbor capitur et consecratur Iovi Fulguri: dicit enim his versibus ‘da nunc, Thybri pater, ferro, quod missile libro, fortunam’ et reliqua, ‘haec arma exuviasque viri tua quercus habebit’: hic ergo cum arborem nominat, videtur veteris ritus inducere mentionem. {{anchor+|424|[[Aeneis/Liber X#424|424.]]}} {{sc|Avdiit modo exaudiit et ad effectum deduxit, paulo post tantum audiit, ut “audiit Alcides iuvenem”. dum texit dum spoliat; nam tempus praesens est, non praeteritum ab eo quod est ‘tego’: sic Plautus “ego hunc hominem hodie texam pallio”. et ‘tegit’ ‘te’ primam syllabam corripit, ut tantum positione longa sit. {{anchor+|425|[[Aeneis/Liber X#425|425.]]}} {{sc|inermum et ‘inermem’ dicimus et ‘inermum’, {{anchor+|426|[[Aeneis/Liber X#426|426.]]}} {{sc|At non caede viri tanta perterrita sinit agmina subaudis ‘esse’, {{anchor+|427|[[Aeneis/Liber X#427|427.]]}} {{sc|primus abantem ideo ‘primus’, quia comites eius exemplum secuti sunt; nam infert ‘sternitur Arcadiae proles sternuntur Etrusci’ et ‘agmina concurrunt ducibusque et viribus aequis’, {{anchor+|428|[[Aeneis/Liber X#428|428.]]}} {{sc|oppositum obstantem, fortiter pugnantem. et quidam dubium volunt, utrum ‘pugnae oppositum’, an ‘nodum pugnae’, quod est melius. nodumque moramque bene addidit ‘moram’, ne ‘nodum’ aliud acciperemus: nam ‘nodus’ proprie est densa peditum multitudo, sicut ‘turma’ equitum, ut lectum est in disciplina militari. ‘nodum’ ergo pro difficultate accipe, quae vix possit resolvi. {{anchor+|430|[[Aeneis/Liber X#430|430.]]}} {{sc|Grais inperdita corpora teucri quos Graeci perdere nequiverunt. Teucros autem accipimus quos secum duxit Aeneas; nam ait “quorum de numero qui sese in bella sequantur praestantes virtute legit”. aliter non procedit: nam paulo post erupturi sunt qui obsidentur in castris. ‘inperdita’ autem quis ante hunc? {{anchor+|432|[[Aeneis/Liber X#432|432.]]}} {{sc|Extremi addensent acies Lucanus “quantum pede prima relato constringit gyros acies”. ‘denseo’ autem secundae coniugationis est. nec turba moveri tela manvsque sinit Lucanus “gladiosque suos conpressa timebat”. quidam sane ‘turbam’ multitudinem accipiunt; nam plurali numero ‘turbas’ perturbationes dixerunt et strepitus: unde et Terentium “turbas lampadas” propter strepitum volunt dixisse, cum parcus senex ‹nec]2 puerperam per publicum duci suadeat nec strepitum per turbas adhiberi. {{anchor+|438|[[Aeneis/Liber X#438|438.]]}} {{sc|Maiore sub hoste sub hostilitate: nam sub diversis hostibus pereunt. {{anchor+|439|[[Aeneis/Liber X#439|439.]]}} {{sc|monet succedere lavso expositio talis est: monitus a sorore continuo secat agmen, atque ut vidit socios. {{anchor+|442|[[Aeneis/Liber X#442|442.]]}} {{sc|feror pro ‘ferri debeo’, id est ire debeo. {{anchor+|443|[[Aeneis/Liber X#443|443.]]}} {{sc|cuperem ipse parens spectator adesset aspere et amare dictum: multa enim mala graviora videntur si ante oculos nostros eveniant, quam si audiantur. tale est et in secundo de Polite “qui nati coram me cernere letum fecisti”: non enim obicit Pyrrho, quod occiderit, quia hoc ius belli exigebat, sed quare vidente patre: et his similia, ut “inpositique rogis iuvenes ante ora parentum” et “an fratris miseri letum ut crudele videres?” et “vidi oculos ante ipse meos” et “victum tendere palmas Ausonii videre”. {{anchor+|444|[[Aeneis/Liber X#444|444.]]}} {{sc|Aequore ivsso pro ‘ipsi iussi’, et est usurpatum participium: nam ‘iubeor’ non dicimus, unde potest venire ‘iussus’, sic ergo hic participium usurpavit, ut Horatius verbum, dicens “haec ego procurare et idoneus imperor et non invitus”. ergo satis licenter dictum est, adeo ut huic loco {{wl|Q722683|Probus}} [hic corruptum] alogum adposuerit. {{anchor+|445|[[Aeneis/Liber X#445|445.]]}} {{sc|Tum deinde. {{anchor+|446|[[Aeneis/Liber X#446|446.]]}} {{sc|stupet in turno id est in Turnum intuens. {{anchor+|447|[[Aeneis/Liber X#447|447.]]}} {{sc|omnia quae omnia? an circa Turni arma et corpus? {{anchor+|448|[[Aeneis/Liber X#448|448.]]}} {{sc|Tyranni regis superbi. {{anchor+|449|[[Aeneis/Liber X#449|449.]]}} {{sc|Aut spoliis ego iam raptis lavdabor opimis aut leto insigni dilemma argumentum, quod est ab utraque parte firmissimum et concludit adversarium. spoliis opimis quae dux duci detrahit, ut diximus supra, sunt spolia opima. {{anchor+|450|[[Aeneis/Liber X#450|450.]]}} {{sc|sorti pater aequus utrique est ‘sorti’ pro ‘casui’ et ‘fortunae’, aequus hoc est aequo animo feret, si cecidero: quia dixerat Turnus ‘cuperem ipse parens spectator adesset’, {{anchor+|452|[[Aeneis/Liber X#452|452.]]}} {{sc|Frigidus arcadibus coit in praecordia sanguis praesagio mortis futurae. {{anchor+|453|[[Aeneis/Liber X#453|453.]]}} {{sc|pedes apparat ire ne videatur pugnae iniquitate vicisse. {{anchor+|454|[[Aeneis/Liber X#454|454.]]}} {{sc|Specula cum vidit ab alta hoc ad currus altitudinem spectat, leo ad Turni violentiam atque feritatem. et est ordo: utque leo advolat, talis est Turni imago venientis. {{anchor+|457|[[Aeneis/Liber X#457|457.]]}} {{sc|Contigvum postquam vidit eum venisse intra iactum teli, scilicet ut posset feriri. {{anchor+|458|[[Aeneis/Liber X#458|458.]]}} {{sc|Ire prior pallas subaudis ‘voluit’, alii ‘ire’ pro ‘it’ legunt, ut sit infinitivus pro indicativo. si qua si quo modo. fors fortuna. et dictum est propter illud “audentes fortuna iuvat”. avsum num pro ‘audentem’ ? {{anchor+|460|[[Aeneis/Liber X#460|460.]]}} {{sc|per patris hospitium deest ‘mei’, {{anchor+|461|[[Aeneis/Liber X#461|461.]]}} {{sc|Te precor alcide supra contra inferiorem hostem fluminis imploravit auxilium: nunc contra hostem maiorem viribus deum invocat virtute praestantem. {{anchor+|462|[[Aeneis/Liber X#462|462.]]}} {{sc|Cernat semineci ad illud quod ait Turnus ‘cuperem ipse parens spectator adesset’ hic dicit ‘ipse suum cernat interitum’, {{anchor+|463|[[Aeneis/Liber X#463|463.]]}} {{sc|Victoremque ferant morientia lumina turni Donatus dicit ‘meminerint’, sed melius est ‘sustineant’, quasi pondus et poenam: nec enim meminisse possunt oculi. {{anchor+|465|[[Aeneis/Liber X#465|465.]]}} {{sc|Lacrimasque effundit inanes hic ostendit eventum futurum. {{anchor+|467|[[Aeneis/Liber X#467|467.]]}} {{sc|Stat sva cuique dies sectis philosophorum poetae pro qualitate negotiorum semper utuntur, nec se umquam ad unam alligant nisi quorum hoc propositum est, ut fecit Lucretius, qui Epicureos tantum secutus est. scimus autem inter se sectas esse contrarias: unde fit ut in uno poeta aliqua contraria inveniamus, non ex ipsius vitio, sed ex varietate sectarum. illud namque quod ait in quarto “sed misera ante diem”, Epicureorum est, qui casibus cuncta concedunt: nunc quod dicit ‘stat sua cuique dies’, stoicorum est, qui dicunt fatorum statuta servari. sane prudenter fecit ut fluxam et vagam opinionem Epicureorum daret homini, id est sibi, — nam illud ex persona poetae dictum — hanc autem validam daret Iovi: nam stoici et nimiae virtutis sunt et cultores deorum. ‘stat’ autem fixa est. ‘dies’ vero tempus vitae; nam feminino usus est genere: cum enim masculino utimur, re vera diem significamus. sane prudenter negaturus a causa coepit, quia qui rogat, dum suspensus expectatione est, potest audire causam, cur sibi postea negatum sit; ceterum si statim neges, non admittit excusationem: ideo negaturus Iuppiter sic coepit. breve tempus vitae quia quandoque finitur: ipse paulo post “Rhaebe diu, res si qua diu mortalibus ulla est, viximus”, item Cicero “quid est enim hoc ipsum diu, in quo est aliquid extremum?” {{anchor+|468|[[Aeneis/Liber X#468|468.]]}} {{sc|Omnibus est magna consolatio, quae ostendit non esse dolenda communia. quis enim indignetur, contingere eum quod omnium est? sed famam extendere factis contra illud quod occurrebat, vitanda esse ardua, si communis omnibus mors esset, vita brevis, dicit ideo amandas esse virtutes, ut vitae brevitas fama et gloriae meritis possit augeri. {{anchor+|469|[[Aeneis/Liber X#469|469.]]}} {{sc|Opus officium. {{anchor+|470|[[Aeneis/Liber X#470|470.]]}} {{sc|Gnati deum ut Achilles Thetidis, Memnon Aurorae, Ascalaphus Martis. {{anchor+|471|[[Aeneis/Liber X#471|471.]]}} {{sc|Sarpedon secundum Vergilii declinationem, ut “nothum Sarpedonis alti”, paenultima habebit accentum in nominativo; secundum Homerum, qui et Sarpedontos et Sarpedonos facit, et ultima et paenultima syllaba habet accentum. etiam sva turnum multi ‘et iam’ legunt, ut sit ‘ecce’, et pertinet ad consolationem si cito periturus est ille qui vincit. {{anchor+|472|[[Aeneis/Liber X#472|472.]]}} {{sc|Metas fines, ut “his ego nec metas rerum nec tempora pono”. pervenit bene ad exprimendum celerem mortis adventum praeterito usus est tempore. {{anchor+|473|[[Aeneis/Liber X#473|473.]]}} {{sc|Rutvlorum reicit arvis respiciendo fecit partem feliciorem, ut “aspice nos hoc tantum”: quicquid enim Iuppiter videt, admodum iuvat. reicit ‘re’ naturaliter brevis est et eam pro longa posuit: sic alibi “reice, ne maculis infuscet vellera pullis”: quod licet possit excusari, quia cum facit ‘reieci’, ‘i’ inter duas vocales posita, producit superiorem, ut dicamus longam eam esse spe, quia per declinationem longa futura est: tamen quia in hac re argumentum magis est quam ratio, dicamus ectasin factam, quae poetis plerumque conceditur. {{anchor+|475|[[Aeneis/Liber X#475|475.]]}} {{sc|Fulgentem diripit ensem ne iacto telo inermis esset. {{anchor+|477|[[Aeneis/Liber X#477|477.]]}} {{sc|Viam molita hoc est cum difficultate quaesivit: per quod et soliditas clipei, et minus firmus hastae iactus ostenditur. {{anchor+|478|[[Aeneis/Liber X#478|478.]]}} {{sc|strinxit tactu modico praeteriit: ita enim ab antiquis dicebatur: et est significatio levis vulneris. {{anchor+|479|[[Aeneis/Liber X#479|479.]]}} {{sc|ferro praefixum robur periphrasis hastae. {{anchor+|481|[[Aeneis/Liber X#481|481.]]}} {{sc|Nunc mage sit legitur et ‘nunc magis est’, unus tamen sensus est. sed si ‘mage’ legamus, propter metrum dictum est pro ‘magis’, sicut etiam ‘pote’ pro ‘potis’: Persius “qui pote? vis dicam? nugaris, cum tibi, calve”: quod adeo in usum venit, ut etiam in prosa inveniatur: Cicero in frumentaria “mage condemnatum hominem in iudicium adducere non posse”. penetrabile pro ‘penetrale’ dicitur: nam quod penetrat ‘penetrale’ dicitur, quod autem penetratur ‘penetrabile’, {{anchor+|482|[[Aeneis/Liber X#482|482.]]}} {{sc|tot ferri terga non dicit quot terga, sed multa. {{anchor+|483|[[Aeneis/Liber X#483|483.]]}} {{sc|cum pellis quidam ‘pellis’ humiliter dictum accipiunt. {{anchor+|484|[[Aeneis/Liber X#484|484.]]}} {{sc|Cuspis ingens ita accipiendum est, ne incongruum sit, de puero si dixeris ‘ingens pectus’, sane cuspidem abusive pro hastae mucrone posuit. {{anchor+|485|[[Aeneis/Liber X#485|485.]]}} {{sc|Et pectus perforat hic subdistinguendum, ut ‘ingens’, sicut diximus, ad superiora possit referri. {{anchor+|487|[[Aeneis/Liber X#487|487.]]}} {{sc|Animusque sequvntur ‘animus’ pro anima: nam animus consilii est, anima vitae. quidam secundum Epicureos animam per totum corpus divisam esse volunt, et exinde posse fieri ut quis amputata parte corporis vivat: animum vero esse τὸ ἡγεμονικὸν animae, sine quo vivere non possumus: ergo secundum sectam sibi notam poetam locutum. {{anchor+|488|[[Aeneis/Liber X#488|488.]]}} {{sc|sonitum super arma dedere {{wl|Q6691|Homeri}} est ἀράβησε δὲ τεύχε’ ἐπ’ αὐτῷ . {{anchor+|491|[[Aeneis/Liber X#491|491.]]}} {{sc|Referte evandro potest et hic distingui, potest et supra ‘referte’, ut sit ‘Euandro remitto qualem meruit filium’, {{anchor+|493|[[Aeneis/Liber X#493|493.]]}} {{sc|quidquid pro ‘quodcumque’: Plautus in Bacchidibus “quidquid est nomen sibi” (Bac. 25). solamen hvmandi est solacium dolentis scilicet patris: quia hoc solacium est viventium, humare defunctos. {{anchor+|494|[[Aeneis/Liber X#494|494.]]}} {{sc|Stabunt constabunt. hoc ergo dicit: non illi parvo, non parvo periculo, constabunt Aeneae hospitia. et est proverbialis sensus. {{anchor+|496|[[Aeneis/Liber X#496|496.]]}} {{sc|Baltei potest et synaeresis esse ‘baltei’, potest et hypermetrus versus; nam sequens a vocali inchoat. balteus autem a numero singulari masculini est tantum generis: Iuvenalis “balteus et tunicae et cristae”: in numero vero plurali et neutri: idem Iuvenalis “quotiens rumoribus ulciscuntur baltea”. {{anchor+|497|[[Aeneis/Liber X#497|497.]]}} {{sc|Inpressumque nefas insculptum Danaidum nefas. Donatus tamen ‘inpressum’ dicit coactum, quod a patre conpulsae sunt facere. sane fabula talis est. Aegyptus et Danaus fratres fuere. sed cum inter eos contentio de Memphidis imperio fuisset, multis saepe †aduotus contumeliis Danaus fratri Aegypto cessit imperio et relicta ‹patria› ad Peloponnesum perrexit. cuius cives ibi rex factus a suo nomine Danaos appellavit. quod cum Aegyptum momordisset, veritus, ne Danaus de filiabus per generos et nepotes auxilia conquireret, fraude concepta, filiis suis quinquaginta fratris filias in matrimonium postulavit. quas Danaus, dolorem exilii retinens, mox promisit. sed cum factae essent nuptiae, sponsae omnes sponsos suos, monente patre Danao, nuptiali nocte necaverunt: sola Hypermestra servato Lynceo fugam dedit, qui post adeptus patruum Danaum interemit. hae Danaides apud inferos hanc poenam habuisse dicuntur, ut in dolium pertusum aquam mittant. nefas declinatione caret. sub nocte pro ‘in nocte’, {{anchor+|499|[[Aeneis/Liber X#499|499.]]}} {{sc|Clonus evrytides laus ab artifice, ut “mira quem fecerat arte Lycaon”, item “divini opus Alcimedontis”. caelaverat auro non auro caelaverat, sed in auro. {{anchor+|500|[[Aeneis/Liber X#500|500.]]}} {{sc|ovat iactat, gloriatur. et est ordo, quo spolio potitus ovat gaudetque. {{anchor+|501|[[Aeneis/Liber X#501|501.]]}} {{sc|Nescia mens hominum hoc ad Turnum pertinet: quia propter hunc periturus est balteum, quem nunc se sustulisse laetatur. {{anchor+|502|[[Aeneis/Liber X#502|502.]]}} {{sc|servare modum num quia ‘nescia’, ideo ‘nec servare modum’ ? sublata elata. {{anchor+|503|[[Aeneis/Liber X#503|503.]]}} {{sc|Magno cum optaverit emptum ‘magno emptum’, scilicet pretio: sci et alibi “et magno mercentur Atridae”. et est sensus talis: erit tempus quo Turnus optabit quovis pretio redimere, ne ipse Pallantem occidisse videatur. {{anchor+|505|[[Aeneis/Liber X#505|505.]]}} {{sc|Multo gemitu cum multo gemitu. multo gemitu lacrimis: minus est hic ‘cum’, {{anchor+|507|[[Aeneis/Liber X#507|507.]]}} {{sc|O dolor hos duos versus plerique a poeta dictos volunt, alii a sociis qui reportant cadaver. ‘dolor’ autem propter illud ‘haec te prima dies bello dedit, haec eadem aufert’, ‘decus’ propter illud ‘cum tamen ingentes Rutulorum linquis acervos’, {{anchor+|510|[[Aeneis/Liber X#510|510.]]}} {{sc|mali tanti de morte Pallantis scilicet, ut postea inferantur quae praeterea addit. certior auctor id est nuntius verus. {{anchor+|511|[[Aeneis/Liber X#511|511.]]}} {{sc|Tenvi discrimine leti modico mortis interstitio: per quod magna Pallantis virtus ostenditur, quo interempto omnis est in fugam conversus exercitus. {{anchor+|512|[[Aeneis/Liber X#512|512.]]}} {{sc|Versis fugatis. {{anchor+|513|[[Aeneis/Liber X#513|513.]]}} {{sc|latumque per agmen ‘latum limitem ardens agit per agmen’, id est facit: sic melius, quam si dicas ‘latum per agmen’, ergo sic intellegamus, aut per ordinem, aut per hypallagen; nam et supra sic ait “haec ego vasta dabo et lato te limite ducam”. {{anchor+|515|[[Aeneis/Liber X#515|515.]]}} {{sc|Pallas evander in ipsis omnia sunt oculis erat rectum: Pallas, Euander, mensae quas advena primas tunc adiit, dextraeque datae, in ipsis omnia sunt oculis. sed perite scissa est narratio, per quam animus Aeneae perturbatus exprimitur. {{anchor+|517|[[Aeneis/Liber X#517|517.]]}} {{sc|tunc adiit quidam ‘tunc’ pro ‘quondam’ accipiunt. {{anchor+|518|[[Aeneis/Liber X#518|518.]]}} {{sc|quattvor hic ivvenes emphasis virtutis quod multos, quod iuvenes, quod armatos, quod rapit: minus enim fuerat si dixisset ‘capit’: unde in XI. “vinxerat et post terga manus, quos mitteret umbris inferias”. {{anchor+|519|[[Aeneis/Liber X#519|519.]]}} {{sc|Inferias quos immolet umbris inferiae sunt sacra mortuorum, quod inferis solvuntur. sane mos erat in sepulchris virorum fortium captivos necari: quod postquam crudele visum est, placuit gladiatores ante sepulchra dimicare, qui a bustis bustuarii appellati sunt. {{anchor+|520|[[Aeneis/Liber X#520|520.]]}} {{sc|Captivo sanguine pro ‘captivorum’, ut “captivi pendent currus”, item “captivaque vestis congeritur”: et est, ut diximus, speciosus ornatus. {{anchor+|521|[[Aeneis/Liber X#521|521.]]}} {{sc|Mago dativus est, ut supra “Ilo namque procul”. contenderat adversum iecerat. {{anchor+|522|[[Aeneis/Liber X#522|522.]]}} {{sc|ille astu ‘astu’ pro scientia bellica. subit subsidit. {{anchor+|524|[[Aeneis/Liber X#524|524.]]}} {{sc|Per patrios manes et spes surgentis ivli per eas personas rogat, propter quas precatur. et bene, ut in belli calore, breviter omnes locos ad impetrandam veniam conplectitur. {{anchor+|526|[[Aeneis/Liber X#526|526.]]}} {{sc|Penitus defossa talenta multi enim divitias suas obruebant: unde Horatius “quid iuvat inmensum te argenti pondus et auri furtim defossa timidum deponere terra?” sane melius ‘infossa’ diceret, quam ‘defossa’, ad quod est metri necessitate conpulsus: nam fugit dubiam syllabam. et quidam volunt, tria genera argenti vel auri poetam conplexum, signatum, factum, infectum: signatum, quod in vasis et signis, ut ‘caelati argenti’; infectum quod in massis, ut ‘infectique mihi’, atqui talentum non ad numerum solet, sed ad pondus referri; nisi forte usum temporis sui heroicis temporibus poeta voluerit applicare. {{anchor+|528|[[Aeneis/Liber X#528|528.]]}} {{sc|Non hic victoria teucrum vertitur in meo scilicet interitu. Lucanus “non pondera rerum, nec momenta sumus”. {{anchor+|529|[[Aeneis/Liber X#529|529.]]}} {{sc|dabit discrimina ‘dabit’ aut conpensabit, aut faciet, ut “quas turbas dedit”. ‘discrimina’ autem differentiam circa eventum et victoriam. {{anchor+|532|[[Aeneis/Liber X#532|532.]]}} {{sc|Gnatis parce tuis ‘talenta parce’ per accusativum Plautine dictum, qui ait in Milite “parce vocem” (Mil. 1220). sane qui in Vergilium scripsit declamationes, de hoc loco hoc ait ex persona Aeneae: ‘in{{wl|Q722683|Probus}} es, qui aut regi dones, aut filios exheredes’, ‘parce’ autem est secundum antiquos ‘serva’, ut apud Lucilium et Ennium invenitur. quod autem dicit ‘gnatis parce tuis’, cum supra dixerit ‘gnatoque patrique’, non est contrarium: nam ‘liberos’ etiam unum dicimus filium, adeo ut Terentius etiam filiam ‘liberos’ dixerit, ut in Hecyra “qui illum dignum decreverunt, suos cui liberos committerent”, ubi pater de filio ad uxorem loquitur. ergo usurpavit, respiciens ad ‘liberos’, ut gnatos de uno diceret. commercia vicissitudines et ignoscendi facultatem; vel captivorum redemptionem. {{anchor+|533|[[Aeneis/Liber X#533|533.]]}} {{sc|iam tum pallante perempto pro ‘iam tum cum Pallantem peremit’, {{anchor+|534|[[Aeneis/Liber X#534|534.]]}} {{sc|hoc patris Anchisae manes idem sentire et patrem et filium dicit, quasi hoc commodum ad illos pertineat. {{anchor+|537|[[Aeneis/Liber X#537|537.]]}} {{sc|Nec procul haemonides hoc nomen licet possit esse patronymicon, quia in ‘des’ exit, ut dicamus Haemonis filius, tamen melius est ut id proprium esse dicamus, quia nusquam aliud nomen eius aut praemissum est aut secutum: ergo simile est patronymico, ut sit ‘Haemonides’ sicut Thucydides. {{anchor+|538|[[Aeneis/Liber X#538|538.]]}} {{sc|Infula fascia in modum diadematis, a qua vittae ab utraque parte dependent: quae plerumque lata est, plerumque tortilis de albo et cocco. {{anchor+|539|[[Aeneis/Liber X#539|539.]]}} {{sc|Insignibus armis Asper sic legit et utitur Sallustii exemplo, qui ait “equo atque armis insignibus”: {{wl|Q722683|Probus}} vero ‘insignibus albis’ dicit legendum, ut vestes albas accipiamus, quae sunt sacerdotibus congruae, sicut Statius de Amphiarao dicit. {{anchor+|540|[[Aeneis/Liber X#540|540.]]}} {{sc|agit campo insequitur per campum. {{anchor+|541|[[Aeneis/Liber X#541|541.]]}} {{sc|Immolat quasi victimam, ut ille consueverat: nam hoc verbo ad sacerdotis nomen adlusit. sane immolari proprie dicuntur hostiae, non cum caeduntur, sed cum accipiunt molam salsam: Cato in originibus ita ait “Lavini boves immolatos, prius quam caederentur profugisse in †siciliam”. ingentique umbra tegit aut magnitudine corporis sui, aut clipei obumbrat eius cadaver: aut ‘ingenti umbra’, id est morte tegit, ut “in aeternam clauduntur lumina noctem”: aut ‘ingenti umbra tegit’ secundum usum accipiendum, id est insultatione eum opprimit et adumbrat, ut superatos dicimus adumbratos: aut ‘ingenti umbra tegit’ †aut inferior tegat adversum hostes a fortiore quod institutum vivunt causa spoliorum detrahendorum: sequitur enim ‘arma Serestus lecta refert humeris’, serestus Serestos duos intellegamus, unum in castris et unum cum Aenea: nam Troiani nondum erupere de castris, ut intellegamus eum quem supra dixit. ergo duo sunt; nec mirum, cum et ipse dixerit, quod exemplo esse possit “Assaracique duo”. {{anchor+|542|[[Aeneis/Liber X#542|542.]]}} {{sc|Lecta refert proprie dixit: nam spolia quae aptantur tropaeis, legi dicuntur, id est eligi. tibi rex gradive ut “tibi, Phoebe, sacravit”. tropaeum declinatio latina est, unde paenultima habebit accentum; in numero vero plurali quia tropaea dicimus, sicut Graeci, nec aliquid inde mutilamus, erit in antepaenultima accentus, sicut apud Graecos. {{anchor+|543|[[Aeneis/Liber X#543|543.]]}} {{sc|Instavrant acies κατὰ τὸ σιωπώμενον ante fusas accipimus ex eo quod dixit ‘instaurant’, vulcani stirpe creatus notandum stirpem de patre dictam, cum semper de longa generis significatione dicatur. {{anchor+|544|[[Aeneis/Liber X#544|544.]]}} {{sc|veniens pro ‘qui venerat’, {{anchor+|545|[[Aeneis/Liber X#545|545.]]}} {{sc|Dardanides patronymicon a maioribus. anxyris ense sinistram quidam ex hoc volunt intellegi etiam Umbronem occisum: constat enim vere ab Aenea occisum, sicut ipse in catalogo ait “sed non Dardaniae medicari cuspidis ictum evaluit”. {{anchor+|546|[[Aeneis/Liber X#546|546.]]}} {{sc|deiecerat plusquamperfecto usus est ad exprimendam celeritatem, ut “suras incluserat auro”. {{anchor+|547|[[Aeneis/Liber X#547|547.]]}} {{sc|Dixerat ille aliquid proverbialiter dictum est, ac si diceret, non mirum sic occisum esse eum qui sibi plurimum adrogabat. Cornutus ut sordidum inprobat. {{anchor+|548|[[Aeneis/Liber X#548|548.]]}} {{sc|Caeloque animum fortasse ferebat forte se exaequaverat caelo, ut de Aenea Drances “quibus caelo te laudibus aequem”: aut ‘ferebat’ elevabat, quod solus esset maiore senectute victurus, debellatis omnibus, id est Aenea cum suis. {{anchor+|549|[[Aeneis/Liber X#549|549.]]}} {{sc|longos pro ‘multos’, {{anchor+|551|[[Aeneis/Liber X#551|551.]]}} {{sc|Silvicolae favno dryope quem nympha crearat Faunus hoc loco quidam rusticus intellegendus est, non deus, sicut supra Anxyr, quem legimus Iovem. alii Fauni filium, sed antequam Faunus in deorum numero reciperetur. non nulli etiam nympham non deam volunt, sed Graece sponsam dictam, vel quae recens nupta sit, ne incredibile sit ex duobus numinibus procreatum esse mortalem: quamquam haec numina secundum Aristotelem aliquando moriantur: nam et Eryx, Veneris et Neptuni filius, ab Hercule occisus est. {{anchor+|552|[[Aeneis/Liber X#552|552.]]}} {{sc|Ille reducta id est longa, ut “interea videt Aeneas in valle reducta”. et intellegimus protenta hasta Tarquiti arma esse inpedita. alii ‘reducta’ retro acta dicunt, quod non procedit. {{anchor+|553|[[Aeneis/Liber X#553|553.]]}} {{sc|inpedit non permisit usui esse ad protegendum Tarquitum. {{anchor+|555|[[Aeneis/Liber X#555|555.]]}} {{sc|deturbat terrae hoc est in terram. {{anchor+|556|[[Aeneis/Liber X#556|556.]]}} {{sc|super haec inimico pectore fatur quaeritur quid tantum iste commiserat, ut sic saeviret Aeneas? sed ubique de morte Pallantis obicitur dolor. {{anchor+|557|[[Aeneis/Liber X#557|557.]]}} {{sc|Istic nunc sarcasmos est, id est hostilis inrisio. ‘istic’ autem pro ‘hic’, non te optima mater utrum vere mater, an terra patria? {{anchor+|558|[[Aeneis/Liber X#558|558.]]}} {{sc|Patrio sepulchro aut etiam hinc apparet, Faunum hominem fuisse: aut, ut quidam volunt, potest hoc ad matrem referri, ut dicat Aeneas quod mater eum sepelire non possit in sui patris monumentis, id est in avi eius materni. {{anchor+|559|[[Aeneis/Liber X#559|559.]]}} {{sc|alitibus feris σαρκοφάγοις οἰωνοῖς : Plautus “avi me ferae similem faciam, ut praedicas” (Capt. 123). {{anchor+|560|[[Aeneis/Liber X#560|560.]]}} {{sc|Inpasti ita avidi, ut semper credantur inpasti, sicut de harpyiis dixit “et pallida semper ora fame”, quasi fame. {{anchor+|561|[[Aeneis/Liber X#561|561.]]}} {{sc|prima agmina qui agminis erant primi. {{anchor+|562|[[Aeneis/Liber X#562|562.]]}} {{sc|fortemque numam fuluvmque camertem fulvum ξανθόν . horum in catalogo meminit. {{anchor+|564|[[Aeneis/Liber X#564|564.]]}} {{sc|Avsonidum pro ‘Ausonidarum’, sicut ‘deum’ pro ‘deorum’: nam ‘Ausonidum’ a genere feminino venit ut ‘haec Ausonis’ et ‘hae Ausonides’, ‘Ausonidarum’ vero venit ab eo quod est ‘hic Ausonida huius Ausonidae’, tacitis regnavit amyclis inter Caietam et Terracinam oppidum constitutum est a Laconibus, qui comites Castoris et Pollucis fuerunt — cum Glauco, filio Minois, in Italiam venerunt et misti cum Ausonis — et ab Amyclis, provinciae Laconicae civitate, ei inditum nomen est. Lacones itaque isti cum secundum Pythagoream sectam a caede omnium animalium abstinerent — unde Iuvenalis “cunctis animalibus abstinuit qui tamquam homine” — et ex vicinis paludibus natas serpentes occidere nefas putarent, ab iisdem interempti sunt: unde Amyclas tacitas dicit, id est Pythagoreas: nam Pythagorica virtus est quinquennale silentium. Cicero propter nimiam modestiam perisse illos ait, dum a finitimis accipiunt iniurias et tacent eas. est et alia expositio: cum frequenter falso nuntiarentur hostes et inani terrore civitas quassaretur, lata lege cautum est ne quis umquam hostis nuntiaret adventum. postea cum vere hostis veniret, nullo nuntiante, ex inproviso civitas capta est: unde tacitae Amyclae dictae sunt, quod periere silentio. hinc est quod ait Lucilius “mihi necesse est loqui: nam scio Amyclas tacendo perisse”. vel ‘tacitis’ de quibus taceatur, id est ignobiles et non dignae aliqua opinione: vel hypallage est pro ‘ipse tacitus’, {{anchor+|565|[[Aeneis/Liber X#565|565.]]}} {{sc|Aegaeon qualis ipse est qui et Briareus dicitur, Caeli et Terrae filius. alii hunc ex Terra et Ponto natum dicunt, qui habuit Cottum et Gygen fratres. hic contra Titanas Iovi adfuisse dicitur, vel, ut quidam volunt, Saturno. ignem pectoribus arsisse Asper dicit, ignem hunc animae intellegendum calorem, venientem ex ferocia, ut sit ‘cum vim suae crudelitatis efflaret’, ut in georgicis “spirantem naribus ignem” de equo. alii ignem hunc fulminis volunt, ut sit dictum quemadmodum in primo “illum expirantem transfixo pectore flammas”. sane notandum ‘ignem arsisse’, cum igni alia res ardeat. {{anchor+|567|[[Aeneis/Liber X#567|567.]]}} {{sc|iovis cum fulmina contra quia dicitur flammam emisisse oribus suis contra Iovis fulmen. {{wl|Q6691|Homerus}} nihil dicit aliud, quam centum manus eum habuisse et auxilio eum Iovi adversus Neptunum, Iunonem et Minervam fuisse. et forte aut suum ignem, aut Iovis, acceptum spirasse pro eo, ut sit ‘contra’ non adversus Iovem, sed similiter, a pari, ut Terentius in Adelphis in capite comoediae “ille ut item contra me habeat facio sedulo”. {{anchor+|568|[[Aeneis/Liber X#568|568.]]}} {{sc|paribus id est inter se paribus. {{anchor+|569|[[Aeneis/Liber X#569|569.]]}} {{sc|Sic ut non unam manum putares: namque ad hoc pertinet comparatio, ut intellegamus, eum multitudinis vice dimicasse. desaevit autem hic valde saevit, alias saevire desinit. {{anchor+|570|[[Aeneis/Liber X#570|570.]]}} {{sc|Intepvit mucro nimia scilicet caede. {{anchor+|571|[[Aeneis/Liber X#571|571.]]}} {{sc|Quadriivges propter homoeoteleuton noluit dicere ‘quadriiugos’, et contulit se ad aliam declinationem: nam et ‘quadriiuges’ et ‘quadriiugos’ dicimus, sicut ‘inermis’ et ‘inermus’, ‘exanimis’ et ‘exanimus’, {{anchor+|572|[[Aeneis/Liber X#572|572.]]}} {{sc|Atque illi equi scilicet, nam ad superiora retulit: quod sciendum est esse vitiosum; interposuit enim ‘adversaque pectora’, longe gradientem longis gradibus incedentem: et est militaris incessus. aut e longinquo. {{anchor+|574|[[Aeneis/Liber X#574|574.]]}} {{sc|effunduntque ducem et hoc loco omisit occisum, ut supra “Dardanides contra furit”. {{anchor+|575|[[Aeneis/Liber X#575|575.]]}} {{sc|Biivgis erit nominativus ‘hic biiugus’: nam alias biiugibus faceret, si esset tertiae formae ab eo quod est ‘hic biiugis, huius biiugis’, {{anchor+|579|[[Aeneis/Liber X#579|579.]]}} {{sc|adversaque ingens hoc est adversus ipse cum hasta apparuit. et bene ‘ingens’ visus, cum adversa hasta minaretur. {{anchor+|581|[[Aeneis/Liber X#581|581.]]}} {{sc|Non diomedis equos nec currum cernis achillis duos obicit a quibus est victus Aeneas, nec tamen usquequaque: nam eorum impetus evitavit. {{anchor+|583|[[Aeneis/Liber X#583|583.]]}} {{sc|vesano hic poeta adfectionem suam accommodavit dicendo ‘vesano’, {{anchor+|585|[[Aeneis/Liber X#585|585.]]}} {{sc|Dicta parat potest legi et ‘dicta parat contra’, {{anchor+|586|[[Aeneis/Liber X#586|586.]]}} {{sc|Pronus pendens ‘pronus’ nomen est, nam et comparatur, ut ‘pronior’, si autem participium esset, fieret vitiosa elocutio sine interpositione coniunctionis. {{anchor+|587|[[Aeneis/Liber X#587|587.]]}} {{sc|admonvit praeterito praesenti. proiecto extento, ut “proiectaque saxa Pachyni”. proiecto] id est ante iacto. {{anchor+|592|[[Aeneis/Liber X#592|592.]]}} {{sc|Lucage nulla tuos currus fuga segnis equorum prodidit a. v. v. e. h. v. haec adlocutio contraria est superiori, hoc enim continet: obiecisti mihi quod sim et a Diomede et ab Achille conversus in fugam; te vero, o Lucage, nec equorum tarditas prodidit, quod mihi contigit cum a Diomede occisus est Pandarus qui in eodem curru dimicabat, nec aliqua umbra equi tui sunt territi, quod factum saepius in Homero legitur, sicut et paulo post Turnum agit imago bella deserere. potest tamen et ad illud referri quo tempore eum ab Achille nube cava Neptunus eripuit, ut in quinto commemoratur. potest et ad aliud referri, quod Niphaeus paulo ante ab equis suis proditus est. {{anchor+|594|[[Aeneis/Liber X#594|594.]]}} {{sc|Ipse rotis saliens sarcasmos est; nam per inrisionem dictum est, qui non morte deiectus es: ille enim vulneratus ceciderat. ‘rotis’ autem curru, a parte totum. {{anchor+|598|[[Aeneis/Liber X#598|598.]]}} {{sc|Sine permitte, relinque, patere, id est συγχώρησον . {{anchor+|601|[[Aeneis/Liber X#601|601.]]}} {{sc|Latebras animae pectus definitio est pectoris, id est in quo anima latet et continetur. {{anchor+|602|[[Aeneis/Liber X#602|602.]]}} {{sc|Edebat quasi ad spectaculum: unde et munerum editores vocantur. funera caedes, ut “quis funera fando explicet”. {{anchor+|603|[[Aeneis/Liber X#603|603.]]}} {{sc|torrentis aquae notandum quod ‘aquae’ addiderit, cum absolute ‘torrens’ dicatur. {{anchor+|604|[[Aeneis/Liber X#604|604.]]}} {{sc|more furens exposuit superiora epitheta. tandem erumpunt solutam obsidionem ostendit. {{anchor+|605|[[Aeneis/Liber X#605|605.]]}} {{sc|ascanius puer syllepsis. est ordo: Ascanius et iuventus; nam ‘obsessa’ et ad Ascanium pertinet. {{anchor+|608|[[Aeneis/Liber X#608|608.]]}} {{sc|Ut rebare ut arbitrabaris, verum est quod Troiani Veneris virtute nituntur. et dictum est per ironiam: nam superfluo quidam hanc orationem simpliciter dictam volunt, ut re vera dicat Iuppiter per se nihil posse Troianos. quod falsum est, adeo ut Iunonis oratio ad ironiam, non ad simplicia verba respondeat. nec te sententia fallit hoc per parenthesin dictum est. {{anchor+|609|[[Aeneis/Liber X#609|609.]]}} {{sc|Vivida id est fortis, ut “sed bello vivida virtus”. {{anchor+|611|[[Aeneis/Liber X#611|611.]]}} {{sc|Cui ivno summissa humilis. et quia intellexit obliqua Troianorum accusatione inpugnari suum pudorem, etiam ipsa respondet oblique. {{anchor+|612|[[Aeneis/Liber X#612|612.]]}} {{sc|Tristia vel quae tristem faciant: vel quae severa: Terentius “tristis veritas inest in vultu atque in verbis fides”, item contra Vergilius “furias amnemque severum”, id est tristem. {{anchor+|615|[[Aeneis/Liber X#615|615.]]}} {{sc|Quin ut non: nam confirmativa particula est. quidam hunc ordinem esse volunt: namque si mihi, quae quondam fuerat, vis in amore foret, non hoc mihi negares, quin possem pugnae subducere Turnum. alii hoc genus elocutionis accipiunt, ut per ea quae per parenthesin posita sunt, reliquo sensui occurratur, non his quae primo posita sunt: hic enim ad illud quod insertum est ‘non hoc mihi namque negares omnipotens’ ‘quin et pugnae subducere Turnum et Dauno possem incolumem servare parenti’, alioquin dempta hac parenthesi, non congruit primum cum postremo, si ita dicas ‘si mihi quae quondam fuerat quamque esse decebat, vis in amore ‹foret›, quin et pugnae abducere Turnum et Dauno incolumem possem servare parenti’: Plautus in Cistellaria “is servus, sed abhinc annos factum est XVI., cum conspicatus est primo crepusculo puellam exponi” (Cas. 39-41, non Cist.). {{anchor+|617|[[Aeneis/Liber X#617|617.]]}} {{sc|Nunc pereat teucrisque pio det sanguine poenas ductus est; nam non agit ut pereat, sed magis favet eius saluti: nam statim subicitur, cur indigne fiat ‘ille tamen nostra deducit origine nomen’, ut in secundo “iamdudum sumite poenas, hoc Ithacus velit et magno mercentur Atridae”. quod autem dicit ‘pio sanguine’, Aeneae eum latenter exaequat, qui ubique inducitur cultor deorum. {{anchor+|618|[[Aeneis/Liber X#618|618.]]}} {{sc|Ille tamen quamquam moriturus est, tamen a diis originem ducit. nostra divina, id est aut Iovis, aut Iunonis, aut omnium deorum. {{anchor+|619|[[Aeneis/Liber X#619|619.]]}} {{sc|Quartus pater abavus: nec est contrarium illud, quod ait supra “cui Pilumnus avus”: potuit enim fieri ut et avus eius et abavus a Pilumno Pilumni nominarentur. ergo per patris appellationem ostendit cognationem. {{anchor+|621|[[Aeneis/Liber X#621|621.]]}} {{sc|rex aetherii breviter sic fatur ubique reges breviter loquentes ostendit “Iuppiter haec paucis” et “tum breviter Dido vultum demissa profatur”. {{anchor+|622|[[Aeneis/Liber X#622|622.]]}} {{sc|Si mora praesentis leti ex Iovis concessione quali arte egerit Iuno, cognoscitur, scilicet ut Turnus posset evadere. caduco morituro. {{anchor+|623|[[Aeneis/Liber X#623|623.]]}} {{sc|Ponere facere, vel, ut quidam volunt, constituere et decernere: alii ‘ponere’ pro ‘dare’, ut “haec pro virginitate reponit?” sane ‘ponere’ facere, sicut Lucilius Homerum secutus, qui ait ἄλγε’ ἔθηκε id est fecit. alii ‘ponere’ putare, ut solet dici ‘pone me hoc fecisse’, {{anchor+|625|[[Aeneis/Liber X#625|625.]]}} {{sc|Hactenus indulsisse vacat id est sufficit. ingenti arte locutus est: nam dicendo ‘vacat’ ostendit, supra hoc breve spatium ulterius bonam stellarum inradiationem Turni fata differre non posse: unde non ait ‘indulsisse libet’, sed ‘vacat’, ac si diceret: iam undique in mortem truditur Turnus, hoc tantum vacat spatium, id est intervallum temporis, quasi hoc spatium, hic locus est ut parumper differatur. hinc est quod et supra ait “metasque dati pervenit ad aevi”. {{anchor+|626|[[Aeneis/Liber X#626|626.]]}} {{sc|Venia vlla beneficium, quod te speras mereri. et duas habet significationes: quod petitur, ut hic, et quod conceditur, ut “si qua est victis venia hostibus, oro”. {{anchor+|627|[[Aeneis/Liber X#627|627.]]}} {{sc|mutarive deest ‘posse’, an mutatum iri? {{anchor+|628|[[Aeneis/Liber X#628|628.]]}} {{sc|Quae voce gravaris quae negas fato; vox enim Iovis fatum est: Statius “et vocem fata secuntur”. hoc autem dicit: utinam quae negas voce, id est fato, mente praestares. nam si Iovis vox fatum est, potest aliud fando fati ordinem commutare. ‘gravaris’ autem negas, graviter fers. et hac elocutione non nisi per accusativum utimur, ut si dicas ‘gravor adventum tuum’, id est graviter fero, gravor praesentiam tuam: nam et ipse sic dixit ‘quae gravaris’, aliter non dicimus in hac significatione. similiter etiam accusativo casu utimur, cum volumus absolutam facere elocutionem et per gerundi modum aliquid dicere, ut ‘petendum mihi est equum, codicem, byrrum’ — hinc Vergilius “aut pacem Troiano ab rege petendum”, sic Sallustius “castra sine vulnere introitum” — nam si dixeris ‘petendus est codex’, iam non per gerundi modum agis, sed participialiter loqueris. {{anchor+|629|[[Aeneis/Liber X#629|629.]]}} {{sc|Rata firma, perpetua. {{anchor+|631|[[Aeneis/Liber X#631|631.]]}} {{sc|Veri vana feror id est sum veritatis ignara. {{anchor+|632|[[Aeneis/Liber X#632|632.]]}} {{sc|orsa pro dictis et fatis. {{anchor+|634|[[Aeneis/Liber X#634|634.]]}} {{sc|Nimbo succincta id est nubibus, quia praemisit ‘agens hiemem’: quod nisi esset, splendorem acciperemus, qui est circa corpus deorum. {{anchor+|636|[[Aeneis/Liber X#636|636.]]}} {{sc|tum dea potest sensu integro ‘dea’ detrahi. nube cava erit nominativus ‘haec nubes’; nam ‘nubs’ non dicimus, quod ait Livius Andronicus, qui primus edidit fabulam [Latinam] apud nos. {{anchor+|638|[[Aeneis/Liber X#638|638.]]}} {{sc|Ivbasque propter equinam caudam, quae esse solebat in galeis, ut “cristaque hirsutus equina”. {{anchor+|639|[[Aeneis/Liber X#639|639.]]}} {{sc|Divini adsimulat capitis hoc ex persona poetae dictum est de Aenea, intuentis futura: nam post mortem in numerum referetur deorum. inania nec a membris, nec a mente venientia. {{anchor+|641|[[Aeneis/Liber X#641|641.]]}} {{sc|Obita morte sumpta, suscepta et conpleta: obiri enim supremus dies dicitur. {{anchor+|642|[[Aeneis/Liber X#642|642.]]}} {{sc|aut quae sopitos d. s. s. ‘quae somnia’ pro ‘qualia insomnia’, quae per somnum videmus. {{anchor+|643|[[Aeneis/Liber X#643|643.]]}} {{sc|Exultat ‘exultare’ est gaudere, et per se plenum est: nam ‘insultare’ est irridere inimicos. et dicimus ‘insulto tibi’, licet Sallustius dixerit “multos ab adulescentia bonos insultaverat”: quamvis possit illic alia esse significatio, id est in multos bonos insultaverat, hoc est impetum fecerat. {{anchor+|644|[[Aeneis/Liber X#644|644.]]}} {{sc|Inritatque virum telis ideo hac arte agit Iuno et imagine decipit Turnum, quia si ei ex aperto fugam suaderet, more viri fortis ille fugae praeponeret mortem, cum praesertim ipse in sequentibus dicat “usque adeone mori miserum est?” {{anchor+|648|[[Aeneis/Liber X#648|648.]]}} {{sc|Turbidus elatus adrogantia, tumens. {{anchor+|649|[[Aeneis/Liber X#649|649.]]}} {{sc|pactos nunc passivum, ut ‘pacta puella’, {{anchor+|650|[[Aeneis/Liber X#650|650.]]}} {{sc|Tellus quaesita per undas sic alibi “en agros et quam bello, Troiane, petisti Hesperiam metire iacens”. {{anchor+|651|[[Aeneis/Liber X#651|651.]]}} {{sc|Vociferans sequitur sequens clamabat, non ante dixit et sic est secutus. {{anchor+|652|[[Aeneis/Liber X#652|652.]]}} {{sc|Nec ferre videt sva gavdia ventos proverbium est ‘venti ferunt gaudia’, id est laetatur incassum: sic supra “sed aurae omnia discerpunt”, item “partem mente dedit, partem volucres dispersit in auras”. {{anchor+|653|[[Aeneis/Liber X#653|653.]]}} {{sc|Forte ratis descriptio per parecbasin facta, non enim a superioribus pendet, sed ante dictis adiungitur, ut “insula Sicanium iuxta latus”. has autem descriptiones esse aptas et raras convenit, sicut etiam Horatius docet in arte poetica, dicens “purpureus late qui splendeat unus et alter adsuitur pannus”: sunt enim ornatui. crepidine saxi crepido est abrupti saxi altitudo. crepidines etiam templorum dici ipsos suggestus, in quibus aedes sunt conlocatae: et crepidines viarum, id est ipsae eminentiae dextrae sinistraeque. sane hoc loco antiptosis facta est propter metrum: ‘coniuncta’ ergo ‘crepidine’ pro ‘crepidini’, sicut “haeret pede pes” pro ‘pedi’, est autem ablativus pro dativo. {{anchor+|655|[[Aeneis/Liber X#655|655.]]}} {{sc|Osinius ipse est quem supra Massicum dixit. ergo, ut diximus, [si] Osinius proprium est, Massicus appellativum: licet possit fieri ut duo nomina unius sint, ut Numa Pompilius, Alexander Magnus, Numanus Romulus. alii volunt non eundem esse Massicum, quem Osinium; nam duas civitates supra commemorat, Clusium et Cosam: et tradunt potuisse fieri ut hic Osinius rex quidem unius de memoratis fuerit civitatibus, sed sub imperio Massici egerit: nam et Rhamnetem et Romulum, quos in ducum ordinem non numeravit, reges fuisse dixit. alii hunc postea κατὰ τὸ σιωπώμενον volunt venisse, quia in catalogo eius non meminit. clusinis oris Tusciae civitate. {{anchor+|658|[[Aeneis/Liber X#658|658.]]}} {{sc|Transilit hoc sermone festinantis celeritas indicatur. {{anchor+|659|[[Aeneis/Liber X#659|659.]]}} {{sc|vix proram asyndeton: sic enim melius. rvmpit satvrnia funem debuit dici ‘cum rumpit Saturnia funem’, ut “vix e conspectu Siculae telluris, cum Iuno aeternum servans”. ideo autem ‘rumpit’, ne deprehenso dolo Turnus ad bellum rediret. {{anchor+|660|[[Aeneis/Liber X#660|660.]]}} {{sc|revoluta per aequora navem hypallage est pro ‘revolutam navem’, {{anchor+|661|[[Aeneis/Liber X#661|661.]]}} {{sc|Illum autem Aeneas absentem in proelia poscit sic melius, quam sicut non nulli volunt — Urbanus namque sic legit — ‘ille autem Aenean absentem in proelia poscit’, ut ‘obvia multa virum dat corpora morti’ de nautis in navi inventis intellegamus. quod non procedit; nam absens dicitur qui recedit: quod nunc Turno congruit, non Aeneae qui interest proeliis. ‘ille autem Aenean’ legunt, †quo si ita est quia Aeneas ‘multa virum demittit corpora morti’, {{anchor+|665|[[Aeneis/Liber X#665|665.]]}} {{sc|Medio ad medium. turbo vis venti. {{anchor+|666|[[Aeneis/Liber X#666|666.]]}} {{sc|Ignarus rerum id est artis per quam evaserat: hoc est nesciens hoc pro salute sua factum, ideoque et ‘ingratus’, nam et queritur. {{anchor+|668|[[Aeneis/Liber X#668|668.]]}} {{sc|Omnipotens genitor duo antonomasiva pro uno proprio, ut “Tritonia Pallas”. tanton pro ‘tantone’, et constat mutilatas partes orationis accentum in eodem loco habere, in quo etiam integrae habuerunt: nam moria, id est minores particulae, ut ‘que, ne, ve, ce’, quotiens iunguntur aliis partibus, ante se accentum faciunt, qualislibet sit syllaba quae praecedit, sive brevis sive longa, ut ‘musaque, huiusve, illucce, tantone’, adduce, deduce: et haec mutilata similiter proferuntur, scilicet sub eodem accentu. {{anchor+|670|[[Aeneis/Liber X#670|670.]]}} {{sc|quo feror? unde abii? bene variavit adverbia et pronomina. quemve reducit?? ‘quem’ qualem, ut “hunc ego te Euryale aspicio?” et quasi nescius sui est in tanta rerum permutatione. {{anchor+|671|[[Aeneis/Liber X#671|671.]]}} {{sc|Lavrentisne iterum m. quasi deliberatio est. {{anchor+|672|[[Aeneis/Liber X#672|672.]]}} {{sc|Quid manus illa virum?? syllepsis per genus: nam a manu, id est multitudine, ad viros, a feminino ad masculinum, transitum fecit. ergo figuratum et per genus et per numerum. est autem mira defectio, id est quid dicunt? {{anchor+|673|[[Aeneis/Liber X#673|673.]]}} {{sc|quosve nefas Asper ‘quosne’ legit et adnotavit ‘ne’ pro ‘ve’, quasi expletiva particula. {{anchor+|674|[[Aeneis/Liber X#674|674.]]}} {{sc|Palantes video intellegimus eum non longe a terra fuisse: nam quod ait supra ‘medio fert aequore’, ut diximus, ‘ad medium’ accipiendum est. aut quia medium dicitur omne quod est inter finem et initium, ut “interea medium Aeneas iam classe tenebat”. gemitumque cadentum accipio hinc apparet de Aenea dictum ‘obvia multa virum demittit corpora morti’, {{anchor+|675|[[Aeneis/Liber X#675|675.]]}} {{sc|Ima terra dolet sibi etiam infelicium vota sublata: siquidem in mari constitutus optare sibi hiatum non potest terrae. imam autem terram prudenter dixit, quae sustinet et continet maria. {{anchor+|676|[[Aeneis/Liber X#676|676.]]}} {{sc|Miserescite venti pro petentis qualitate nonnumquam etiam mors videtur esse miseratio, ut hoc loco, item supra “figite me, si qua est pietas”. ‘miserescite’ autem quis ante hunc? ab eo quod est ‘miseresco’ et ‘miserescimus’, {{anchor+|677|[[Aeneis/Liber X#677|677.]]}} {{sc|turnus adoro id est iuxta veteres, qui ‘adorare’ adloqui dicebant: nam ideo et adorea laus bellica, quod omnes eum cum gratulatione adloquebantur, qui in bello fortiter fecit. adoro ‘ad’ vacat, et est metri causa additum. {{anchor+|678|[[Aeneis/Liber X#678|678.]]}} {{sc|Syrtis ubi harenosa sunt loca syrtes vocantur: ergo ‘inmittite me ad saeva vada syrtium’ aut ad harenosa loca, aut re vera ad syrtes, id est ad mundi extrema, quo me nec fama comitetur, id est ubi me nemo sciat desertorem esse. {{anchor+|681|[[Aeneis/Liber X#681|681.]]}} {{sc|Mucrone indvat aut καταχρηστικῶς dixit ‘induat’ pro ‘feriat’: aut hypallage est pro ‘mucronem suo induat corpore’, si enim ‘induere’ est vestire, non mucrone corpus induitur, sed induitur mucro corpore, id est tegitur et vestitur. {{anchor+|682|[[Aeneis/Liber X#682|682.]]}} {{sc|Crudum crudelem, cruentum. exigat aviditas mori cupientis ostenditur. {{anchor+|686|[[Aeneis/Liber X#686|686.]]}} {{sc|Animi miserata pro ‘animo miserata’: nam figurate locutus est, sicut “o praestans animi iuvenis” pro ‘animo’, id est illa re. {{anchor+|688|[[Aeneis/Liber X#688|688.]]}} {{sc|Ad urbem Ardeam. et ideo sic longe, ne ex propinquo statim rediret, et ut eum adfectus retineret parentis. {{anchor+|689|[[Aeneis/Liber X#689|689.]]}} {{sc|At iovis interea monitis novimus sacrilegum esse Mezentium, novimus quoque Iovem etiam adhortatum esse alios deos, ut a bello desisterent, et dixisse “rex Iuppiter omnibus idem”. quomodo ergo procedit ‘at Iovis interea monitis’ ? dicimus primum, Iovem iustitiae favere, non partibus: quod si est, iure Mezentium in Turni locum facit venire, ut iustum proelium inveniatur, ne una penitus sit pars a ducibus destituta. quod autem dicitur, sacrilegum Iuppiter admonere non debuit, non admonet, ut vincat, sed ut possit perire. illud etiam frustra quaeritur, quemadmodum numini sacrilegus obtemperare potuerit, cum Mezentium non aperte Iuppiter moneat, sed ei iniciat tale desiderium: unde est “dine hunc ardorem mentibus addunt, Euryale? an sua cuique deus fit dira cupido?” monitis ab eo quod est ‘haec monita’ hic venit dativus; nam et ‘hos monitus’ dicimus, ut Persius “hos pueris monitus patres infundere lippos”. sed a quarta declinatione nec singulari dativo utimur nec plurali: nam unum nomen est de his, quae licet duplicem habeant declinationem, tamen aliquibus eorum casibus propter asperitatem non utimur, ut ‘laurui lauribus’, cum et ‘huius laurus’ et ‘ab hac lauru’ dicamus. {{anchor+|691|[[Aeneis/Liber X#691|691.]]}} {{sc|Concurrunt Tyrrhenae acies quae specialiter odio Mezentii in bellum ruebant. {{anchor+|692|[[Aeneis/Liber X#692|692.]]}} {{sc|uni odiisque bene repetitur ‘uni’, ut ostendat conspirationem Etruscorum olim Mezentio incumbere. {{anchor+|693|[[Aeneis/Liber X#693|693.]]}} {{sc|Prodit in aequor extenditur: hinc Iuvenalis “quae pelago occurrunt medio longeque relinquunt Italiam”. {{anchor+|694|[[Aeneis/Liber X#694|694.]]}} {{sc|Ponto contra pelagus: nam dativus est. {{anchor+|695|[[Aeneis/Liber X#695|695.]]}} {{sc|vim cunctam id est violentiam, impetum. caelique marisque sicut Mezentius odiorum et telorum totius exercitus. {{anchor+|697|[[Aeneis/Liber X#697|697.]]}} {{sc|Fugacem velocem modo, vel fugientem. {{anchor+|698|[[Aeneis/Liber X#698|698.]]}} {{sc|Latagum occupat os pro ‘Latagi os occupat’, et est Graeca figura, in Homero frequens, ut si dicas ἔκρουσεν Ἀχιλλέα τὸν πόδα , id est Achillem percussit pedem pro percussit Achillis pedem. {{anchor+|699|[[Aeneis/Liber X#699|699.]]}} {{sc|Poplite palmum ea parte, qua plurimum poterat. {{anchor+|700|[[Aeneis/Liber X#700|700.]]}} {{sc|segnem sinit qui vulneratus nihil iam efficere potuit. {{anchor+|701|[[Aeneis/Liber X#701|701.]]}} {{sc|Donat habere Graeca figura, ut “argenti magnum dat ferre talentum”. {{anchor+|703|[[Aeneis/Liber X#703|703.]]}} {{sc|theano mater Mimantis. {{anchor+|705|[[Aeneis/Liber X#705|705.]]}} {{sc|Cisseis Hecuba filia Cissei secundum Euripidem, nam secundum alios Dymantis est. quod autem ait ‘face praegnas’, haec ratio est, quia antequam pareret, facem se peperisse vidit in somnis. parin creat plus est, quam si diceret ‘face praegnas †incendit paret’, urbe paterna occubat subaudis ‘Paris’: quod ut non diceret, metri est necessitate conpulsus: nam deest ‘qui’, ut sit ‘qui urbe paterna’, {{anchor+|706|[[Aeneis/Liber X#706|706.]]}} {{sc|Ignarum lavrens habet ora mimanta scilicet casus sui; vera tamen est lectio ‘ignarum’, id est ignoratum, qui nesciretur: et est supina significatio, sicut in quarto “liquitque volatile ferrum nescius” pro ‘qui nesciebatur’, alii hypallagen volunt esse, ut sit ‘Mimas in Laurenti ora ignota iacet’, {{anchor+|707|[[Aeneis/Liber X#707|707.]]}} {{sc|ac velut ille antiqui ‘ille’ vel magnitudini vel nobilitati adsignabant, ut “multum ille et terris” et “Poenorum qualis in arvis saucius ille gravi”. {{anchor+|708|[[Aeneis/Liber X#708|708.]]}} {{sc|Actus coactus in retia. {{anchor+|709|[[Aeneis/Liber X#709|709.]]}} {{sc|Defendit texit, ut “hic mihi dum teneras defendo a frigore myrtos”. vesulus mons Liguriae est iuxta Alpes. Liguria autem cohaeret Tusciae, de qua fuerat Mezentius: unde satis est congrua comparatio. sane de hoc Vesulo quidam duo flumina, Rhodanum et Padum, nasci dicunt, quorum unus, id est Rhodanus, in Tyrrhenum mare, alter, id est Padus, in Adriaticum fluit. multosque pro ‘multosve’: non enim vicina est palus Laurentia monti Vesulo, ut possit unus idemque aper intellegi. sane lavrentia pro ‘Laurens’: nam vera et recta derivatio haec est. {{anchor+|710|[[Aeneis/Liber X#710|710.]]}} {{sc|Pastus pro ‘pastum’, nam supra ait ‘quem’: ergo antiptosis est. {{anchor+|711|[[Aeneis/Liber X#711|711.]]}} {{sc|Inhorrvit armos id est armis inhorruit: aut certe in armos horruit et erexit saetas. {{anchor+|712|[[Aeneis/Liber X#712|712.]]}} {{sc|irasci deest ‘est’, {{anchor+|713|[[Aeneis/Liber X#713|713.]]}} {{sc|Tutis clamoribus praeter periculum: id est ipsi tuti. {{anchor+|714|[[Aeneis/Liber X#714|714.]]}} {{sc|Ivstae irae quibus quasi odium est propter illud “mortua quin etiam iungebat corpora vivis componens manibusque manus atque oribus ora”. {{anchor+|717|[[Aeneis/Liber X#717|717.]]}} {{sc|Cunctatur disponit se per omnes partes. tergo scuto, ut “et venit adversi in tergum Sulmonis”. {{anchor+|719|[[Aeneis/Liber X#719|719.]]}} {{sc|Corythi de finibus Corythus est et civitas Tusciae, et mons, et rex, pater Dardani: unde nunc ad quodvis potest referri ‘de finibus Corythi’, {{anchor+|720|[[Aeneis/Liber X#720|720.]]}} {{sc|Graius homo oriundo quidem Graecus, sed qui nunc de Tuscia venisset ad bellum. {{anchor+|721|[[Aeneis/Liber X#721|721.]]}} {{sc|Miscentem perturbantem. {{anchor+|722|[[Aeneis/Liber X#722|722.]]}} {{sc|Purpureum pennis galeam significat purpureas cristas habentem; aut certe ‘purpureum pinnis’ pulchrum, bene galeatum, ut “purpurei cristis iuvenes”, id est pulchri. pactae conivgis hic ordo est: conciliata primo, dein conventa, dein pacta, dein sponsa. {{anchor+|724|[[Aeneis/Liber X#724|724.]]}} {{sc|Vaesana fames alibi “et malesuada Fames”. fugacem velocem. {{anchor+|725|[[Aeneis/Liber X#725|725.]]}} {{sc|Surgentem in cornva id est crescentem, cornibus eminentem. {{anchor+|726|[[Aeneis/Liber X#726|726.]]}} {{sc|Comasque arrexit naturale enim est, ut irati leones erigant iubas. {{anchor+|727|[[Aeneis/Liber X#727|727.]]}} {{sc|Lavit ab eo quod est ‘lavo lavis’: nam hoc verbum et primae est coniugationis et tertiae, a qua nunc ait ‘lavit’, item Horatius “lavit amne crines”, item alibi “neque dulci mala vino lavere”. ergo ‘lavitum’ et ‘lavit’, sicut Plautus in Pseudolo “easque lacrimis lavis” (Ps. 10), id est umectas. {{anchor+|731|[[Aeneis/Liber X#731|731.]]}} {{sc|Infracta aut valde fracta: aut re vera infracta. {{anchor+|732|[[Aeneis/Liber X#732|732.]]}} {{sc|Oroden istum Oroden, virum fortem, intellegimus in fugam necessitate esse conversum: nam ipse paulo post dicturus est ad hortandos socios ‘pars belli haud temnenda viri, iacet altus Orodes’, {{anchor+|733|[[Aeneis/Liber X#733|733.]]}} {{sc|nec iacta caecum unum sensum per duos extulit. ‘caecum vulnus’ autem, quod averso infigitur. {{anchor+|735|[[Aeneis/Liber X#735|735.]]}} {{sc|Furto insidiis. {{anchor+|736|[[Aeneis/Liber X#736|736.]]}} {{sc|pede nixus et hasta deest ‘ait’, {{anchor+|737|[[Aeneis/Liber X#737|737.]]}} {{sc|Havd temnenda viri Asper ‘viris’ legit, ut sit, aliis haud temnenda: alioqui ipse ait ‘fugientem haud est dignatus Orodem sternere’, altus magnus, ut “sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo”. {{anchor+|738|[[Aeneis/Liber X#738|738.]]}} {{sc|Paeana secuti paean proprie Apollinis laus est, sed abusive etiam aliorum dicitur; unde Pindarus opus suum, quod et hominum et deorum continet laudes, paeanas vocavit. quamvis quidam alium Paeana esse, alium Apollinem velint, sed vere ‘Paean’ Apollo. tamen paeana carmen esse victoriae Aeschylus docet, quod ideo Apollini dicatum est, quia malorum avertendorum potens est: unde et ab Homero ultricem inmittens pestilentiam inducitur. {{anchor+|740|[[Aeneis/Liber X#740|740.]]}} {{sc|Nec longum laetabere duo dixit: nec diu laetaberis, nec diu me indefenso. {{wl|Q6691|Homeri}} autem more morienti dedit scientiam futurorum. longum autem pro ‘longe’: nomen pro adverbio posuit. {{anchor+|742|[[Aeneis/Liber X#742|742.]]}} {{sc|Subridens per iracundiam ridens loquitur: unde et illud per inrisionem dictum accipitur ‘ast de me divum pater atque hominum rex viderit’, id est viderit utrum Mezentio possit nocere ille quem vos deorum et hominum creditis esse rectorem. {{anchor+|744|[[Aeneis/Liber X#744|744.]]}} {{sc|Eduxit corpore telum quo facilius posset perire: Lucanus “non eget ingestis, sed vulsis pectore telis”. {{anchor+|745|[[Aeneis/Liber X#745|745.]]}} {{sc|Dura quies blandae contraria: sic dictum est et ‘somnus ferreus’, {{anchor+|747|[[Aeneis/Liber X#747|747.]]}} {{sc|Caedicus alcathoum hoc loco est confusio in aliquibus nominibus: nam quis sit Troianus, quis sit Rutulus, ignoratur. {{anchor+|748|[[Aeneis/Liber X#748|748.]]}} {{sc|Rapo Rapon dicitur, sicut Tarchon; sed metri causa ‘n’ detraxit, ut possit synaliphe fieri, sicut supra “haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni tuta tenebant”. {{anchor+|750|[[Aeneis/Liber X#750|750.]]}} {{sc|Infrenis casu equi asperrimi, qui frenorum sperneret regimen. infrenos autem etiam homines dicimus, ut “hinc Numidae infreni cingunt”. dicimus autem et infrenus et infrenis, sicut inermus et inermis. {{anchor+|751|[[Aeneis/Liber X#751|751.]]}} {{sc|Processerat agis scilicet contra Messapum dimicaturus: quod nequivit efficere, nam a Valero ante quam ad Messapum perveniret, occisus est. {{anchor+|752|[[Aeneis/Liber X#752|752.]]}} {{sc|Havd expers non ignarus virtutis parentum. {{anchor+|754|[[Aeneis/Liber X#754|754.]]}} {{sc|Iaculo et longe fallente sagitta iactu longe fallentis sagittae: nam ἓν διὰ δυοῖν dixit, ut “hamis auroque trilicem”, item “molemque et montes insuper altos”. an ‘longe’ valde? {{anchor+|755|[[Aeneis/Liber X#755|755.]]}} {{sc|mavors fortuna bellica. {{anchor+|756|[[Aeneis/Liber X#756|756.]]}} {{sc|funera mortes. caedebant legitur et ‘cedebant’, id est terga vertebant, secundum quod ‘ruebant’ insequebantur significat. si autem ‘caedebant’, id est occidebant, ‘ruebant’ id est cadebant. {{anchor+|758|[[Aeneis/Liber X#758|758.]]}} {{sc|Iram miserantur inanem generaliter dicit omnem iram bellicam: ubi enim tam inanis iracundia est, quam in bello, ubi ut pereamus irascimur? aut quia nulla causa tam iusta est, ut propter eam bellum geri debeat: nam ideo ait ‘et tantos mortalibus esse labores’, an ‘inanem’ non iuste conceptam? sic “inanis fletus” Aristaei, ut qui scilicet tanti non fuerint, propter quos ille sic lamentaretur. {{anchor+|759|[[Aeneis/Liber X#759|759.]]}} {{sc|amborum pro ‘utrorumque’, {{anchor+|761|[[Aeneis/Liber X#761|761.]]}} {{sc|Pallida tisiphone non ipsa dea, sed effectus furiae, id est furialis ardor, hoc est insania. {{anchor+|763|[[Aeneis/Liber X#763|763.]]}} {{sc|Orion cum pedes incedit medii per maxima nerei stagna Orion, ut etiam in primo diximus, Oenopionis regis filius fuit, ei concessus a Iove, Mercurio Neptunoque, susceptis hospitio. hic venator inmensi corporis fuit, qui quodam tempore susceptus a rege Oenopione, cum vellet eius filiam vitiare, ille iratus opem Liberi patris, cuius erat filius, inploravit. is satyros misit, qui soporem infunderent Orioni et sic velut vinctum Oenopioni traderent arbitrio eius puniendum. tum ille Oenopion sopito ei oculos sustulit. caecus itaque Orion cum consuleret quemadmodum oculos posset recipere, responsum est ei, posse lumina restitui, si per pelagus ita contra orientem pergeret, ut loca luminum radiis solis semper offerret. quod ille efficere ita potuit: nam cum audisset strepitum cyclopum Iovi fulmina fabricantum, sono ad eos ductus, unum de his suis humeris superposuit et eo duce oraculi praecepta conplevit. non autem incongrue fingitur ire potuisse per medium pelagus, quasi filius pro parte Neptuni. haec autem comparatio pertinet ad solam corporis proceritatem. alii hunc Orionem tantae magnitudinis dicunt fuisse, ut nulla eum altitudo maris ingredientem potuerit morari, unde inter sidera receptus. sane ‘incedit’ pro ‘incessit’, praesens pro praeterito. per maxima autem nerei stagna epitheto elevavit tapinosin more suo. {{anchor+|766|[[Aeneis/Liber X#766|766.]]}} {{sc|referens pro ‘ferens’ more antiquo: nam ‘re’ abundat. {{anchor+|770|[[Aeneis/Liber X#770|770.]]}} {{sc|Inperterritus prima est conpositio, non secunda: nam hoc est ‘perterritus’ quod et ‘territus’, et tunc est vera conpositio, cum sermonis natura corrumpitur. sane ‘inperterritus’ quis ante hunc? {{anchor+|771|[[Aeneis/Liber X#771|771.]]}} {{sc|mole sva stat hoc est in sua mole, ut dicitur ‘in vestigio’, {{anchor+|772|[[Aeneis/Liber X#772|772.]]}} {{sc|Spatium emensus quantum satis hastae speciosa elocutio. {{anchor+|773|[[Aeneis/Liber X#773|773.]]}} {{sc|dextra mihi deus sic dictum est, ut “in manibus Mars ipse viri”, ut non alium sibi putet deum esse sacrilegus, quam dextram et fortitudinem. {{anchor+|774|[[Aeneis/Liber X#774|774.]]}} {{sc|Voveo consecro et dico. praedonis praedones sunt qui populandam alienam invadunt provinciam, ut alibi “perfidus alta petens abrepta virgine praedo”. {{anchor+|775|[[Aeneis/Liber X#775|775.]]}} {{sc|Tropaeum tropaeum dictum est ἀπὸ τοῦ τρέπεσθαι , id est ab hostium conversione: unde qui hostem fugasset, merebatur tropaeum, qui autem occidisset, triumphum, ἀπὸ τοῦ θριαμβεύειν , id est ab exultatione. sciendum sane Lauso propriam ideo nihil profuisse pietatem, quod in eum pater mente sacrilega munera transferebat deorum et ei occisorum spolia devovebat. {{anchor+|778|[[Aeneis/Liber X#778|778.]]}} {{sc|Antorem erit nominativus ‘hic Antores’, quomodo ‘Diores’: nam si ‘Antor’ fuerit nominativus singularis numeri, metri ratio non procedit: omnia enim Graeca nomina ‘or’ terminata, in obliquis casibus corripiuntur, ut ‘Hector Hectoris’, ‘Nestor Nestoris’, ‘Castor Castoris’, {{anchor+|779|[[Aeneis/Liber X#779|779.]]}} {{sc|missus ab argis profectus, ut “missus in imperium magnum”. {{anchor+|781|[[Aeneis/Liber X#781|781.]]}} {{sc|Alieno vulnere telo quod in Aenean fuerat destinatum. caelumque aspicit ut “alto quaesivit caelo lucem” item “hausit caelum mentemque recepit”: naturaliter enim morientes cupiunt satiari extremo lucis aspectu. {{anchor+|782|[[Aeneis/Liber X#782|782.]]}} {{sc|Dulces moriens reminiscitur argos inter physica signa moriturorum etiam hoc legitur, patriae aspectum desiderare perituros, ut “et Tyrios deserta quaerere terra”. an ex facti paenitentia? qui ad patriam redire contempserat. {{anchor+|784|[[Aeneis/Liber X#784|784.]]}} {{sc|Linea terga lino enim tegebantur scuta, ut posset inhaerere pictura. {{anchor+|785|[[Aeneis/Liber X#785|785.]]}} {{sc|intextum tavris opus pro tergis: Plautus “ubi vivos homines mortui incursant boves” (As. 35). imaque sedit ingvine hypallage est ‘ima hasta’ pro ‘in imo inguine’, {{anchor+|788|[[Aeneis/Liber X#788|788.]]}} {{sc|A femine ut etiam supra diximus, secundum Caprum erit nominativus ‘hoc femen’, licet nusquam lectum sit, ut etiam ipse commemorat. {{anchor+|790|[[Aeneis/Liber X#790|790.]]}} {{sc|Lacrimaeque per ora volutae non viri fortis, sed filii est considerata persona. {{anchor+|791|[[Aeneis/Liber X#791|791.]]}} {{sc|Optima facta alii legunt ‘optime’: est autem prosphonesis. hic in hoc loco, vel in hoc bello: nam adverbium est. {{anchor+|792|[[Aeneis/Liber X#792|792.]]}} {{sc|Si qua fidem tanto est operi l. v. ‘si qua’ pro ‘si’, ut “Anthea si quem”: aut pro ‘si quam fidem’, et quaeritur ‘si qua fides’ a praeterito, an de futuro dicat. ‘tanto’ autem ‘operi’ non de suis carminibus dicit — nec enim sibi adrogaret — sed ‘tanto operi’, id est pietati et virtuti tuae: nam hic est sensus: ego quidem facta tua, o Lause, et mortem ex pietate venientem non silebo, si tamen credet vetustas ex scelerato homine pium filium fuisse procreatum. {{anchor+|794|[[Aeneis/Liber X#794|794.]]}} {{sc|inutilis pro ‘vulnere debilitatus’, inque ligatus pro ‘inligatusque’: et est tmesis cum hysterologia. {{anchor+|795|[[Aeneis/Liber X#795|795.]]}} {{sc|Inimicum hastile cuiusdam quasi picturae pompa describitur. {{anchor+|797|[[Aeneis/Liber X#797|797.]]}} {{sc|Iamque adsurgentis dextrae ordo est: iamque subiit mucronem Aeneae dextrae adsurgentis et plagam ferentis. ‘subiit’ autem ‘mucronem’ iuxta usum praesentem accusativo iunxit, cum alibi antique dativo iunxerit, ut “muroque subibant”: quod suis locis plenius dictum est. {{anchor+|798|[[Aeneis/Liber X#798|798.]]}} {{sc|Morando sustinvit moram iniciendo eius impetum lusit. {{anchor+|800|[[Aeneis/Liber X#800|800.]]}} {{sc|Dum genitor nati parma p. a. de historia est: nam Scipio Africanus cum esset vix annorum decem et septem, patrem suum defendit in bello, nec cessit viginti et septem confossus vulneribus. {{anchor+|802|[[Aeneis/Liber X#802|802.]]}} {{sc|furit Aeneas dolore scilicet, quod sibi Mezentius esset ereptus. et est integrum: quamquam furit, tenet se tamen. {{anchor+|803|[[Aeneis/Liber X#803|803.]]}} {{sc|effusa si quando grandine praeteritum pro instanti posuit. {{anchor+|804|[[Aeneis/Liber X#804|804.]]}} {{sc|Praecipitant praecipitantur. {{anchor+|805|[[Aeneis/Liber X#805|805.]]}} {{sc|tuta latet arte quod scilicet se perite a tempestate defendunt. ‘tuta’ autem ‘arte’ quae tuetur. {{anchor+|806|[[Aeneis/Liber X#806|806.]]}} {{sc|alti fornice saxi concameratione, caverna. {{anchor+|807|[[Aeneis/Liber X#807|807.]]}} {{sc|Dum pluit hic distinguendum: nam si iunxeris ‘dum pluit in terris’, erit archaismos; debuit enim dicere ‘in terras’, tamen sciendum est hemistichium hoc Lucretii esse, quod ita ut invenit Vergilius ad suum transtulit carmen. in terris ut possint et viator et rusticus, quibus opera sunt in terris. {{anchor+|808|[[Aeneis/Liber X#808|808.]]}} {{sc|Exercere diem hypallage est pro ‘ipsi per diem exerceri’, {{anchor+|809|[[Aeneis/Liber X#809|809.]]}} {{sc|Nubem belli dum detonet bellantum impetum sustinet, donec deferveat. et bene translationem fecit a vicina conparatione. {{anchor+|812|[[Aeneis/Liber X#812|812.]]}} {{sc|Fallit te incautum pietas tua quod credis idcirco me pium tibi veniam posse concedere, quia et ipse pietatis intuitu dimicas pro patris salute. ‘tua’ autem ‘pietas’ prudenter est additum, quasi non a parente descendens. {{anchor+|815|[[Aeneis/Liber X#815|815.]]}} {{sc|Fila legunt proprium fuerat ‘rumpunt’; tamen ‘legunt’ aut colligunt est, aut transeunt, ut “litoraque Epiri legimus”. exigit ensem per medium et cetera. poetica descriptio est: nam re vera fieri non potuit, ut gladius et transiret per medium corpus iuvenis, et in corpore iuvenis absconderetur: nam ‘exigit’ est ‘ex eo agit trans corpus’, {{anchor+|817|[[Aeneis/Liber X#817|817.]]}} {{sc|Parmam id est levia arma, non clipeum. ‘minacis’ autem non Lausi; non enim ipse minatus fuerat. ergo ordo est ‘mucro minacis’, Aeneae scilicet. aut si ad Lausum referas ‘minacis’, num audacis et fortis? {{anchor+|819|[[Aeneis/Liber X#819|819.]]}} {{sc|implevitque sinum sanguis mire expressus est sinus tunicae sanguinem excipiens nec tramittens. vita per avras concessit maesta ad manes vita, id est anima. et abusive dictum est; nam ad inferos simulacrum pergit, non anima. {{anchor+|820|[[Aeneis/Liber X#820|820.]]}} {{sc|corpusque reliquit potuit sine hoc sensus esse. {{anchor+|825|[[Aeneis/Liber X#825|825.]]}} {{sc|Pro lavdibus istis quia et contra fortiorem et pro patris salute dimicare conatus est: ideo enim et pluraliter ‘laudibus’ dixit. alii ‘laudibus’ pro virtutibus, ut solet poeta, dictum tradunt. {{anchor+|826|[[Aeneis/Liber X#826|826.]]}} {{sc|Pius Aeneas tanta dabit indole dignum propter vitandam adrogantiam tertia persona usus est, ut “et quisquam numen Iunonis adoret?”. ‘indoles’ autem est proprie imago quaedam virtutis futurae. {{anchor+|827|[[Aeneis/Liber X#827|827.]]}} {{sc|Quibus laetatus habe tua moris enim fuerat ut cum his rebus homines sepelirentur quas dilexerant vivi. {{anchor+|828|[[Aeneis/Liber X#828|828.]]}} {{sc|Si qua est ea cura remitto aut more illo dixit quo solet sepultura ad ipsa cadavera non pertinere — licet umbris, sicut in sexto legimus, prosit — ut “si qua est ea gloria signant”, item de Pallante “vano maesti comitamur honore”: aut certe, si qua est ea cura Mezentio, id est patri sacrilego, qui superos inferosque contemnit. an de tota hac re dubitat? {{anchor+|830|[[Aeneis/Liber X#830|830.]]}} {{sc|Aeneae magni dextra cadis sic alibi “nomen tamen haud leve patrum manibus hoc referes, telo cecidisse Camillae”. {{anchor+|832|[[Aeneis/Liber X#832|832.]]}} {{sc|sanguine turpantem non ipsum turpantem, sed ut accidit, ita dixit. comptos de more capillos antiquo scilicet more, quo viri sicut mulieres componebant capillos: quod verum esse et statuae non nullae antiquorum docent, et personae quas in tragoedis videmus similes in utroque sexu, quantum ad ornatum pertinet capitis. {{anchor+|833|[[Aeneis/Liber X#833|833.]]}} {{sc|Interea dum haec geruntur. et omnino sic est apud poetas ‘interea’, sicut apud Sallustium ‘eodem tempore’, {{anchor+|834|[[Aeneis/Liber X#834|834.]]}} {{sc|Vulnera siccabat lymphis siccabat aqua. sed et nove et physice locutus est; nam cum aqua omnia infundantur, hic ait siccari vulnus aqua. et ratio vera est; fluxus enim sanguinis aquarum frigore continetur. levabat inclinatione recreabat. {{anchor+|835|[[Aeneis/Liber X#835|835.]]}} {{sc|adclinis quis ante hunc? procul modo ‘iuxta’ significat, ut “serta procul, tantum capiti delapsa, iacebant”. {{anchor+|836|[[Aeneis/Liber X#836|836.]]}} {{sc|Gravia arma quiescunt cur illa pendeant, haec in terra sint, docuit dicendo ‘gravia arma’: unde et ‘quiescunt’ dixit. bene ‘gravia’, ut et galeam arma, sed levia intellegamus. et talis est figura, sicut illa Sallustii “leonem atque alias feras”, ergo et leo fera est. ‘quiescunt’ autem quasi in terra posita, quoniam galea, quae pendebat, poterat et moveri. {{anchor+|838|[[Aeneis/Liber X#838|838.]]}} {{sc|Colla fovet sustinens se arboris trunco. fusus propexam in pectore barbam barbam in pectus infusam habens. archaismos autem est quod ait ‘in pectore’ pro ‘in pectus’, sicut alibi “mediis effusus in undis” pro ‘in medias undas’, ‘propexam’ autem quis ante hunc? {{anchor+|839|[[Aeneis/Liber X#839|839.]]}} {{sc|Multa pro ‘multum’, sicut “et pede terram crebra ferit” pro ‘crebro’, multumque remittit hoc pro ‘saepe’, {{anchor+|841|[[Aeneis/Liber X#841|841.]]}} {{sc|Super arma ferebant supra scutum, sicut supra “inpositum scuto referunt Pallanta frequentes”. {{anchor+|842|[[Aeneis/Liber X#842|842.]]}} {{sc|ingentem atque ingenti vulnere {{wl|Q6691|Homeri}} dictum κεῖτο μέγας μεγαλωστί . {{anchor+|845|[[Aeneis/Liber X#845|845.]]}} {{sc|Ad caelum tendit palmas increpans deos, quasi sacrilegus. et sciendum uno eodemque tempore non eum potuisse et inhaerere corpori et manus ad caelum levare, licet poeta ista coniunxerit. corpore inhaeret aut inhaeret Lauso suo corpore: aut certe hysterologia est, ut sit ‘haeret in corpore’: melius tamen est ut sit antiptosis pro ‘corpori’, ut “haeret pede pes” pro ‘pedi’, {{anchor+|848|[[Aeneis/Liber X#848|848.]]}} {{sc|Per vulnera servor aut re vera ‘per vulnera’, quia per totum eius corpus mucro transierat: aut invidiose ‘vulnera’ ait pro ‘vulnus’, sicut Terentius “non perpeti meretricum contumelias”, cum de Thaide loqueretur. {{anchor+|850|[[Aeneis/Liber X#850|850.]]}} {{sc|Nunc demum exilium infelix nunc alte vulnus adactum solacio enim viventis filii utrumque fuerat ante tolerabile. {{anchor+|851|[[Aeneis/Liber X#851|851.]]}} {{sc|Idem ego qui nunc causa tuae mortis fui, feci ut et exulis et sacrilegi filius esse dicereris. {{anchor+|852|[[Aeneis/Liber X#852|852.]]}} {{sc|Pulsus ob invidiam excusat, ne merito expulsus esse videatur. {{anchor+|854|[[Aeneis/Liber X#854|854.]]}} {{sc|Omnes per mortes per omnia mortis genera, nam una mors est: aut ‘per mortes omnes’, id est per diversa supplicia: aut quasi non una tantum morte dignus. {{anchor+|857|[[Aeneis/Liber X#857|857.]]}} {{sc|Vis alto vulnere tardat alti vulneris violentia. {{anchor+|858|[[Aeneis/Liber X#858|858.]]}} {{sc|havd deiectus non deiectus animo. {{anchor+|860|[[Aeneis/Liber X#860|860.]]}} {{sc|Adloquitur maerentem tristem. haec enim animalia secundum Homerum, cum sint tristia, indicant dominorum mortem futuram. et proprie ‘adloquitur’ dixit: est enim ‘adloqui’ consolari. {{anchor+|861|[[Aeneis/Liber X#861|861.]]}} {{sc|Rhaebe div res si qua div mortalibus vlla est hoc loco notant Vergilium critici, quod homini sacrilego dedit prudentem sententiam: quam rem ratio naturalis excusat. ea enim quae per naturam movent animos, in quamvis personam cadunt, illa vero tantum sunt prudentium, quae non nisi consilio et ratione deprehenduntur: unde et Terentius servis dat plerumque sententias prudentissimas quidem, sed quae se per naturam offerunt cunctis, ut “ne quid nimis”. {{anchor+|862|[[Aeneis/Liber X#862|862.]]}} {{sc|Spolia illa crventa arma Aeneae, Lausi cruore perfusa — inde intulit ‘et caput Aeneae’, per quod etiam spolia Aeneae intellegimus — nam Lauso nihil detraxerat; dixit enim ‘arma, quibus laetatus, habe tua’, si autem ‘cruenti’, intellexeris scilicet crudelis: sic enim convenit personae loquentis. {{anchor+|863|[[Aeneis/Liber X#863|863.]]}} {{sc|lavsique dolorum num ‘Lausi dolorum’ ut “lacrimas dilectae pelle Creusae”? {{anchor+|864|[[Aeneis/Liber X#864|864.]]}} {{sc|Aut aperit si nulla viam vis aut si nullam ostendit fortitudo rationem. ‘aperit’ autem praesens pro futuro. {{anchor+|865|[[Aeneis/Liber X#865|865.]]}} {{sc|Neque enim fortissime credo quod dignaberis habere dominos Teucros, scilicet ignavos: nam hoc intellegimus ex eo quod dixit equo ‘fortissime’, plerumque enim ex alterius personae vituperatione vel laude, quid de alia dicatur, agnoscimus, ut hoc loco Troianos vituperatos ex equi laude cognoscimus. item alibi e contra “et nunc ille Paris”, scilicet adulter: nam illo loco ex persona Paridis vituperatur Aeneas. {{anchor+|867|[[Aeneis/Liber X#867|867.]]}} {{sc|Exceptus tergo equo se praebente susceptus: quod fieri plerumque conspicimus. {{anchor+|868|[[Aeneis/Liber X#868|868.]]}} {{sc|Iaculis oneravit a. aviditas saevientis exprimitur, ut saepius. {{anchor+|869|[[Aeneis/Liber X#869|869.]]}} {{sc|aere caput fulgens quia supra “procul aerea ramis dependet galea”. {{anchor+|871|[[Aeneis/Liber X#871|871.]]}} {{sc|uno in corde pudor ‘uno’ autem pro eodem. tribus vero adfectibus conturbatum significat, pudore, ira, dolore, quae potentia sunt singula. {{anchor+|875|[[Aeneis/Liber X#875|875.]]}} {{sc|sic pater ille deum faciat bene in perniciem contemptoris deorum deos invocat. sic altus apollo aut venerabilis; aut quia in excelso loco consecratus est. {{anchor+|876|[[Aeneis/Liber X#876|876.]]}} {{sc|incipias deest ‘ut’, infesta hasta in vulnus parata, id est protenta. {{anchor+|879|[[Aeneis/Liber X#879|879.]]}} {{sc|Qua perdere posses deest ‘me’: nam hoc dicit, nisi extincto filio nulla se ratione potuisse superari. {{anchor+|880|[[Aeneis/Liber X#880|880.]]}} {{sc|Nec divum parcimus vlli hoc ideo, quia Aeneas invocaverat deos, ut ‘sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo’, {{anchor+|881|[[Aeneis/Liber X#881|881.]]}} {{sc|Desine scilicet mortem minari: quoniam libenter moriturus advenit. {{anchor+|883|[[Aeneis/Liber X#883|883.]]}} {{sc|inde alivd id est iacit telum. {{anchor+|884|[[Aeneis/Liber X#884|884.]]}} {{sc|Umbo scutum: nam a parte totum intellegimus. {{anchor+|885|[[Aeneis/Liber X#885|885.]]}} {{sc|ter circum enarravit quid esset ‘ingenti gyro’, laevos equitavit in orbes secundum artem militiae: nam eques stans facillime superatur a pedite. in laevam autem partem ideo circuibat, ut Aeneae dexteram partem circumveniret, quae utique nuda erat. {{anchor+|888|[[Aeneis/Liber X#888|888.]]}} {{sc|tot spicula taedet hic ostendit quid sit ‘figitque volatque’, {{anchor+|889|[[Aeneis/Liber X#889|889.]]}} {{sc|Pugna iniqua pedes contra equitem. {{anchor+|890|[[Aeneis/Liber X#890|890.]]}} {{sc|Multa movens utrum in ipsum, an in equum tela torqueret, quo vulnerato Mezentius carebat effugio. inter tempora id est in frontem. {{anchor+|891|[[Aeneis/Liber X#891|891.]]}} {{sc|Bellatoris equi per quem bellum geritur. aliter hominem dicimus bellatorem, qui bellum gerit. {{anchor+|894|[[Aeneis/Liber X#894|894.]]}} {{sc|Inplicat inpedit. cernvus cernuus equus dicitur qui cadit in faciem, quasi in eam partem cadens qua cernimus: unde et pueri quos in ludis videmus ea parte, qua cernunt, stantes, cernuli vocantur, ut etiam Varro in ludis theatralibus docet. {{anchor+|895|[[Aeneis/Liber X#895|895.]]}} {{sc|Clamore incendunt caelum implent. et abusive dixit. troesque hoc est Troiani gaudio. Latinique scilicet dolore. {{anchor+|896|[[Aeneis/Liber X#896|896.]]}} {{sc|advolat Aeneas multi haec nolunt distingui, quasi simul fiant. {{anchor+|899|[[Aeneis/Liber X#899|899.]]}} {{sc|Havsit caelum m. r. hoc est aerem: Lucretius “in hoc caelo, qui dicitur aer”. et hoc dicit: postquam respiravit et mentem recepit post perturbationem ex equi venientem ruina. {{anchor+|900|[[Aeneis/Liber X#900|900.]]}} {{sc|Hostis amare aspere. et hoc {{wl|Q6691|Homeri}} est de telo dictum, quod hic ad hominem transtulit: ille enim ait πικρὸν ὀιστόν . {{anchor+|901|[[Aeneis/Liber X#901|901.]]}} {{sc|Nullum in caede nefas mori viro forti nefas non est, nec ego sic ut vincerem veni, hoc est cum voluntate procumbo. ergo aut nihil acerbi in morte se passurum ait; aut nihil nefandum Aenean commissurum, si se volentem interfecerit, quia mori decreverit, si mortem filii non potuisset ulcisci. nec sic ad proelia veni hoc est ut vincerem, aut victus mortem deprecarer: ergo libenter occumbo. {{anchor+|902|[[Aeneis/Liber X#902|902.]]}} {{sc|Nec tecum meus haec pepigit mihi foedera lavsus hoc est non cum hoc pacto a te Lausus recessit, ut ego vitam requiram. ‘foedera’ autem ‘pepigit’ per translationem dixit, id est non sic pugnavit Lausus, ut ullum mihi vitae relinqueret desiderium. {{anchor+|903|[[Aeneis/Liber X#903|903.]]}} {{sc|Venia beneficium, ut “orantes veniam”. {{anchor+|904|[[Aeneis/Liber X#904|904.]]}} {{sc|acerba meorum quasi hoc de Aenea non senserit. {{anchor+|905|[[Aeneis/Liber X#905|905.]]}} {{sc|Hunc oro defende furorem inimicorum iram et post fata saevire cupientem. ‘defende’ autem est prohibe, ut “dum teneras defendo a frigore myrtos”. et bene petit ab Aenea sepulturam, quod scit eum ultro concedere, ut probavit in filio: petit autem non de eius pietate dubitans, sed timens iram suorum. {{anchor+|907|[[Aeneis/Liber X#907|907.]]}} {{sc|Havd inscius litotes figura: non enim dicit ‘non ignarus’, sed expectans omnibus votis, ut “munera nec sperno”, id est libenter accipio. in hac autem figura plus cogitatur, quam dicitur. {{anchor+|908|[[Aeneis/Liber X#908|908.]]}} {{sc|Undantique animam diffundit in arma crvore ordo est ‘in arma undanti cruore animam diffundit’, cuius sedem plerique sanguinem volunt esse. et sic est dictum hoc, ut “una eademque via sanguis animusque sequuntur”. {{Liber |Ante = Commentarius IX |AnteNomen = ../Liber IX |Post = Commentarius XI |PostNomen = ../Liber XI }} gn0b73oye0l9inqirivbxnfht5daxpl 265180 265179 2026-05-10T10:37:38Z Saumache 27923 265180 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos [[Aeneis/Liber X|librum X]] commentarius |Editio=1884, Lipsiae; [[w:de:Georg Thilo|Georg Thilo]] |Fons=[https://archive.org/details/invergiliicarmin02servuoft/page/381/mode/1up?view=theater archive.org] (partim) }} {{Liber |Ante = Commentarius IX |AnteNomen = ../Liber IX |Post = Commentarius XI |PostNomen = ../Liber XI }} *[''Inclinatis litteris scripta sunt scholia quae, sine certis dominis, {{wl|Q3384616|Petrus Daniel Aurelianensis}} 1600 anno primum eddidit.'' *''Rotundis uncis inclusa est scriptura scholiarum Daniele additarum ex codice Parisino (1750) quam integram editor istius editionis, cum plerumque ei videretur emendanda, addidit.'' *''Quadratis uncis inclusa sunt illa quae videbantur Danieli ex eodem abicienda.''] {{regula}} {{anchor+|1|[[Aeneis/Liber X|1.]]}} {{sc|panditvr interea domvs omnipotentis olympi}} secundum poeticum morem hoc dicit ‘factus est dies’, quia poetae dicunt matutino tempore aperiri caelum, noctu vero claudi — unde est illud <[[Aeneis/Liber I#370|1.374]]> “ante diem clauso conponet Vesper Olympo” — nam et paulo post descripturus est noctem, ut <[[Aeneis/Liber X#215|215]]> “iamque dies caelo concesserat”, ut intellegamus alium diem esse consumptum, et nunc eum more solito noctis praetermisisse descriptionem. quamquam ‘panditur caelum’ etiam simpliciter possimus accipere, quovis tempore, scilicet ad numina convocanda: quod et melius est, quia ait ‘interea’, id est dum haec geruntur: nam ‘interea’ particula praeterita negotia coniungit futuris. ''{{sc|olympi}} caeli, quasi ololampi, ideo quia totum lucet.'' {{anchor+|2|[[Aeneis/Liber X|2.]]}} ''{{sc|divvm pater}} pro ‘divorum’, sicut ‘Argivum’ ‘Danaum’ ‘Teucrum’, videtur accusativi singularis specie pro genetivo plurali usus.'' {{anchor+|3|[[Aeneis/Liber X|3.]]}} {{sc|sideream in sedem}} in astriferum circulum: non enim omnes circuli astriferi sunt, sed solus superior. ''aut ‘sideream’ lucidam dixit.'' {{sc|vnde ardvvs omnes}} ut ''alibi'' <[[Aeneis/Liber I#220|1.223]]> “et iam finis erat, cum Iuppiter aethere summo despiciens mare velivolum”. {{anchor+|4|[[Aeneis/Liber X|4.]]}} {{sc|castraque dardanidvm spectat}} post generalitatem intulit speciem; consequens enim est, ut omnes terras videns, cernat etiam castra Troiana. ''non nulli sane ‘Dardanidum’ pro ‘Dardanidarum’ adserunt, ut sit genetivus generis masculini specie feminina.'' {{anchor+|5|[[Aeneis/Liber X#5|5.]]}} {{sc|bipatentibus}} physice dixit: nam caelum patet ab ortu et occasu. est autem sermo {{wl|Q47130|Ennianus}}, tractus ab ostiis, quae ex utraque parte aperiuntur: unde et modo ‘bipatentibus’ apertis intellegimus. ''{{sc|bipatentibvs}}] quod intrantibus et exeuntibus pateant.'' {{anchor+|6|[[Aeneis/Liber X#6|6.]]}} {{sc|caelicolae magni}} orationis istius intentio hoc agit, ut ab odiis Troianorum Iuno revocetur. {{sc|quianam}} cur, ''quare'': {{wl|Q47130|Ennianus}} sermo est “quianam legiones caedimus ferro”. {{anchor+|7|[[Aeneis/Liber X#7|7.]]}} {{sc|cersa retro}} mutata, ut <[[Aeneis/Liber I#235|1.237]]> “quae te genitor sententia vertit?” ''quidam ‘versa retro’ intellegunt, quod rursus ad discordias videntur redisse. alii ‘versa retro’ pro ‘inversum acta’, quasi quae prius rectum iter pergebat, derivata.'' {{sc|certatis}} aut contra vos, aut contra meam sententiam. {{anchor+|8|[[Aeneis/Liber X#8|8.]]}} {{sc|}}abnveram bello Italiam concurrere teucris id est prohibueram Italiam contra Troianos bella suscipere. atqui dixit in primo “bellum ingens geret Italia”. quod ita solvitur: aut quia cum uno deo vel dea aliter loquitur — unde est in primo “hic tibi, fabor enim, quando haec te cura remordet” — , aliter vero cum omnibus diis utilitatis causa propter removendam eorum contentionem et dissensionem: aut certe quia ait in primo “ternaque transierint Rutulis hiberna subactis”. illic enim dixit Aenean in Italia contra Rutulos tantum esse pugnaturum, nunc autem omnis est Italia in bella commota Iunonis instinctu, quod et Allecto promisit, ut “finitimas in bella feram rumoribus urbes”, et Iuno pollicita est se magis esse facturam, ut “ego, siqua super fortuna laborum est, ipsa regam”. ‘abnueram’ autem prohibueram, ut contra ‘adnuit’ promittit et consentit significat. abnveram b. i. c. t.] quo modo ‘abnueram’, cum ipse in primo dixerit “bellum ingens geret Italia?” sed secundum sapientes quosdam alia est necessitas fati, alia voluntas deorum, vis nulla est: quod ipse manifestius in quinto ostendit his versibus “vel quae portenderet ira magna deum vel quae fatorum posceret ordo”: nam et in primo de ira Iunonis ait “acti fatis maria omnia circum”, et iterum in primo fatorum arcana se dixit moturum, non suam voluntatem ostensurum. sed ibi secreto filiae dicit, hic alter idem invidiose diis omnibus praesentibus videtur loqui propter removendam eorum dissensionem. {{anchor+|9|[[Aeneis/Liber X#9|9.]]}} {{sc|}}Quae contra vetitum discordia vetationem, prohibitionem meam. et sic dixit ‘vetitum’, ut ‘aequum’, unde est “et servantissimus aequi”. sane sub comminatione omnium deorum maxime solam tangit Iunonem, cuius odia insequebantur hoc etiam bello Troianos: quod etiam sequentes Iovis allocutiones manifestius indicant. {{anchor+|10|[[Aeneis/Liber X#10|10.]]}} {{sc|}}Ferrumque lacessere pro ‘ferro se lacessere’, ordo autem ‘quis metus suasit aut hos arma sequi ferrumque lacessere’; non est enim, ‘hos suasit’, ne fiat σολοικοειδές : quamvis inveniatur huius modi figura, ut “Iuturnam misero, fateor, succurrere fratri suasi”, et Ennius “quis te persuasit?” {{anchor+|11|[[Aeneis/Liber X#10|11.]]}} {{sc|}}Ne arcessite, tempus nolite bellorum tempora praeoccupare. et bene satis facit uxori cum prohibitione. significat autem bellum Punicum secundum, quo Hannibal ingressus Italiam cum plurimis locis vicerit, praecipue apud Cannas, vicum Apuliae, omnem populi Romani delevit exercitum. {{anchor+|12|[[Aeneis/Liber X#10|12.]]}} {{sc|}}Olim quandoque. {{anchor+|13|[[Aeneis/Liber X#10|13.]]}} {{sc|}}Alpes inmittet apertas emphasis est; non enim dixit ‘per Alpes inmittet exercitum; sed ‘ipsas Alpes’, quas patefecit non sibi tantum sed omnibus gentibus, quae secundum Catonem et Livium muri vice tuebantur Italiam: quas Hannibal post bella Hispaniae, quae XVII annis confecit, ante exustas aceto infuso rupit: Iuvenalis “et montem rupit aceto”. denique loca ipsa quae rupit, Poeninae Alpes vocantur. quamvis legatur a Poenina dea, quae ibi colitur, Alpes ipsas vocari. sane omnes altitudines montium licet a Gallis Alpes vocentur, proprie tamen iuga montium Gallicorum sunt. quas quinque viis Varro dicit transiri posse: una, quae est iuxta mare per Ligures; altera, qua Hannibal transiit; tertia, qua Pompeius ad Hispaniense bellum profectus est; quarta, qua Hasdrubal de Gallia in Italiam venit; quinta, quae quondam a Graecis possessa est, quae exinde Alpes Graiae appellantur. {{anchor+|14|[[Aeneis/Liber X#10|14.]]}} {{sc|}}res rapvisse] veteres laedere ‘res rapere’ dicebant, etiamsi rapinae nullum crimen existeret; similiter satis facere ‘res reddere’ dicebant. res rapvisse licebit clarigationem exercere, hoc est per fetiales bellum indicere: nam Ancus Marcius cum videret populum Romanum, ardentem amore bellorum, et plerumque inferre bella gentibus nulla iusta extante ratione, et exinde pericula creari, misit ad gentem Aequiculanam et accepit iura fetialia, per quae bellum indicebatur hoc modo, sicut etiam de Albanis retulit Livius. nam siquando homines vel animalia ab aliqua gente rapta essent populo Romano, cum fetialibus, id est sacerdotibus qui faciendis praesunt foederibus, proficiscebatur etiam pater patratus et ante fines stans clara voce dicebat belli causam, et nolentibus res raptas restituere vel auctores iniuriae tradere, iaciebat hastam, quae res erat pugnae principium, et iam sic licebat more belli res rapere. clarigatio autem dicta est aut a clara voce, qua utebatur pater patratus, aut a κλήρῳ , hoc est sorte: nam per bellicam sortem invadebant agros hostium: unde et κληρονόμοι dicuntur Graece qui iure sortiuntur bona defuncti. {{anchor+|15|[[Aeneis/Liber X#15|15.]]}} {{sc|}}Placitum aut mihi scilicet, aut fatis: aut quod velim vobis placere. {{anchor+|16|[[Aeneis/Liber X#15|16.]]}} {{sc|}}Ivppiter haec paucis habet personarum considerationem, ut superioribus personis det breviloquium, e contra inferiori potestati prolixam orationem, unde ait de Venere ‘at non Venus aurea contra pauca refert’: quia Veneri causam necesse est reddere, ideo non pauca refert, aut quia mater dolens, aut quia inferior. item Dido quasi regina paucis locuta est, ut “tum breviter Dido”. {{anchor+|18|[[Aeneis/Liber X#15|18.]]}} {{sc|}}O pater o hominum et Titianus et Calvus, qui themata omnia de Vergilio elicuerunt et deformarunt ad dicendi usum, in exemplo controversiarum has duas posuerunt adlocutiones, dicentes Venerem agere statu absolutivo, cum dicit Iunoni ‘causa fuisti periculorum his quibus Italiam fata concesserant’; Iunonem vero niti statu relativo, per quem ostendit Troianos non sua causa laborare, sed Veneris. o pater generaliter ‘pater’ accipe, non tantum Veneris: nam supra ait ‘divum pater atque hominum rex’, et bene in principiis favorem sibi arte conciliat. hominum divvmque aeterna potestas hunc locum {{wl|Q722683|Probus}} quaerit; sed dicit unam rem secundum physicos, alteram secundum mathematicos. nam divum potestas est, quia ipse est aether, qui elementorum possidet principatum; hominum vero ideo, quia bona Iovis inradiatio honores hominibus tribuit. ‘aeterna’ autem ‘potestas’ adiecit propter aliorum numinum discretionem: nam legimus et Apollinem deposuisse divinam potestatem, et Herculem vel Liberum patrem non semper deos fuisse. sicut autem hominum, et rerum potestas est: an quemadmodum pro rege vel magistratu potestas solet dici? {{anchor+|19|[[Aeneis/Liber X#15|19.]]}} {{sc|}}Namque alivd quid sit ac si diceret, cum paene omnes dii in favorem Iunonis concesserint: ‘namque’ enim coniunctio ostendit eam hanc habuisse cogitationem. est autem parenthesis. implorare implorare est auxilium cum miseratione deposcere, qua ratione bene dicimus ‘imploro te ut misero feras auxilium’; contra ‘imploro te ad diem festum’ non procedit. {{anchor+|20|[[Aeneis/Liber X#20|20.]]}} {{sc|}}Cernis ad augendam invidiam ait ‘cernis’, ac si diceret, non est opus narratione, cum Troianorum miserias ipse conspicias. insultent rutvli propter illud “interea Rutuli portis circum omnibus instant”. insultare autem est inimicis irridere per cavillationem, exultare vero gloriari et laetum esse. {{anchor+|21|[[Aeneis/Liber X#20|21.]]}} {{sc|}}Per medios suos scilicet. insignis equis propter illud “viginti lectis equitum comitatus”: nam castra non eques irruperat. et ambiguum, utrum ‘equis insignis’, an ‘equis feratur’, secundo marte ad illud respicit “hic Mars armipotens animum viresque Latinis addidit”. {{anchor+|22|[[Aeneis/Liber X#20|22.]]}} {{sc|}}Rvat inruat. clavsa moenia ad quae in extremis solent adflicti confugere. magna invidia: scimus enim ultimum esse praesidium in castra confugere et hostilem impetum plerumque differre, sicut factum est in bello Troiano. modo ergo dicit ademptam esse etiam hanc aram misericordiae, siquidem intra muros hostis insultat. {{anchor+|23|[[Aeneis/Liber X#20|23.]]}} {{sc|}}Quin quinetiam. ipsis in ipsis. ‘aggeribus’ autem munitionibus, sed abusive. et in muris ideo, quia supra dixit “ignaros deinde in muris Martemque cientes”. {{anchor+|24|[[Aeneis/Liber X#20|24.]]}} {{sc|}}Aggeribus agger proprie dicitur terra illa quae vallo facto propius ponitur, sed abusive et muros et munimenta omnia aggerem dicimus, sicut modo ‘aggeribus moerorum’ pro munimentis. moerorum pro ‘murorum’ antique: nam veteres pleraque eorum quae nos per ‘u’ dicimus, per ‘oe’ diphthongon pronuntiabant. hinc est ‘moerorum’ pro ‘murorum’ et e contra ‘punio’ pro ‘poenio’, quod verbum a poena venit, hinc est et “Punica regna vides”, cum Poenos ubique legerimus. hoc autem facit orthographia Graeca: nam quam nos ‘u’ habemus, illi diphthongon habent ‘ ου ‘: et ideo putarunt posse pro hac littera, licet non eandem, diphthongon poni. inundant implent et inundare faciunt. {{anchor+|25|[[Aeneis/Liber X#25|25.]]}} {{sc|}}Aeneas ignarus abest ne merito videatur pati: neque enim potest videri fecisse bellum qui factum esse ignorat: aut hoc ipso miserabilis, quia ignarus †excessus. levari obsidione sines liberari: et oblique per Iovem invidiam commovet Iunoni. {{anchor+|27|[[Aeneis/Liber X#25|27.]]}} {{sc|}}nascentis Troiae invidiose: quia iam ruinis periclitatur quae modo nascitur. {{anchor+|28|[[Aeneis/Liber X#25|28.]]}} {{sc|}}Aetolis surgit ab arpis atqui non est venturus: unde accipiamus Venerem non quasi deam loqui, sed quasi unam de Troianis — ut in primo “unius ob iram prodimur”, item “caeli quibus adnuis arcem” — , ne futura ignorare videatur. ‘Aetolis’ autem ‘Arpis’ sic dixit, ut Cumas Euboicas: nam de Aetolia Diomedes venit, qui Arpos in Apulia collocavit. {{anchor+|29|[[Aeneis/Liber X#25|29.]]}} {{sc|}}Mea vulnera restant ut possim iterum vulnerari. {{anchor+|30|[[Aeneis/Liber X#30|30.]]}} {{sc|}}Demoror expecto, sustineo. mortalia d. a.] id est ut dea mortalium armis intersim et ipsa depugnem. et sic dixit ‘mortalia arma’, ut in duodecimo “vulnus mortale”. {{anchor+|31|[[Aeneis/Liber X#30|31.]]}} {{sc|}}Si sine pace tua si sine tua benevolentia, ut “orantes pacem”, “veniamque precantes”, item “exorat pacem divum”: ergo ‘pace’ benevolentia, suffragio. dicendo autem, si ad Italiam sine deorum voluntate venerunt, dent poenas, ostendit statum esse absolutum. sine pace tua sine voluntate tua, sine tua concessione, ut solet dici ‘pace illius dixerim’, invito numine troes syllepsis per genus est. {{anchor+|32|[[Aeneis/Liber X#30|32.]]}} {{sc|}}Luant peccata ‘luant’ id est absolvant. dicimus autem et ‘luo poenam’ et ‘luo peccatum’; nam peccatum solvitur poena. qui enim crimine tenetur obnoxius, poena eum a pristina liberat obligatione. contra ‘luo poenam’ si dixeris, non procedit qua re poena solvatur: tamen auctoritas licenter ista confundit more, quo solet poni vel a sequenti quod praecedit, vel a praecedenti quod sequitur. {{anchor+|33|[[Aeneis/Liber X#30|33.]]}} {{sc|}}Neque illos ivveris avxilio concessivus est iste modus secundum {{wl|Q722683|Probum}}; namque in artibus non invenitur. fit autem quotiens taedio contentionis quasi videmur concedere quod tamen nolumus fieri: nam id agit Venus hoc loco, ut Iuppiter magis praestet auxilium. responsa secuti hoc est si non solum prohibiti non sunt, sed eis etiam concessum est. {{anchor+|34|[[Aeneis/Liber X#30|34.]]}} {{sc|}}Superi ut Apollo. manes ut Creusa et Anchises, vel Hector. quisquam verecunde: quia apud maritum contra uxorem agit. {{anchor+|35|[[Aeneis/Liber X#35|35.]]}} {{sc|}}nova condere fata quasi adversus illa quae tu statuisti. {{anchor+|36|[[Aeneis/Liber X#35|36.]]}} {{sc|}}Exustas erycino in litore classes nunc per ἀντικατη γορίαν ad accusationem alterius transit: argumentum est enim, utrum habeat voluntatem nocendi quae nocuit. ‘Erycino’ autem ‘in litore’ secundum opinionem suam dixit; nam alii apud Caietam dicunt exusta navigia, unde et Caieta dicta est ἀπὸ τοῦ καῆναι . quamvis quattuor naves exustae sunt, haec tamen exaggerat. {{anchor+|37|[[Aeneis/Liber X#35|37.]]}} {{sc|}}quid tempestatum regem ubique ‘repetam’ subaudiendum. {{anchor+|38|[[Aeneis/Liber X#35|38.]]}} {{sc|}}Actam nubibus irim inpulsam, scilicet ut persuaderet matribus incendium navium: ut secundum artem rhetoricam rem unam in duas diviserit, ut latius pateret rei acerbitas interposito alio crimine: nam per Irim naves exustae sunt. sed melius est, ut non sit iteratio, ad Turnum missam Irim intellegere: nec nos moveat ordo conversus, solent enim graviora in principiis et in fine secundum artem rhetoricam poni. nubibus per nubes. {{anchor+|40|[[Aeneis/Liber X#40|40.]]}} {{sc|}}Sors rerum id est regnum: nam per sortem inter se fratres, Iuppiter Neptunus et Pluton, mundi regna diviserunt, quae Iuno praeter inferos in Troianorum perniciem moverat. superis inmissa ac si diceret, non iam Troianis, sed diis. respexit autem ad illud “et caeli convexa per auras”. {{anchor+|41|[[Aeneis/Liber X#40|41.]]}} {{sc|}}Bacchata per urbes non vagata, sed ‘bacchata’, id est perfuruit: et bene ‘bacchata per urbes’, quia per simulationem sacrorum Liberi patris matres egerat in furorem. {{anchor+|42|[[Aeneis/Liber X#40|42.]]}} {{sc|}}Super imperio id est de imperio, ut “multa super Priamo rogitans”. et quasi de salute sua se dicit laborare. est autem verecunda petitio et obliqua, per quam magna Iovi invidia commovetur, qui imperium Troianis promiserat. speravimus ista absolute dixit. {{anchor+|44|[[Aeneis/Liber X#40|44.]]}} {{sc|}}Conivnx dura hic distinguendum, ne incipiant esse duo epitheta ‘dura fumantia excidia’: quod contra artem fit, nulla interposita coniunctione. ‘dura’ autem debere distingui, ipse ex persona Iunonis ostendit “quae dura potentia nostra egit?” et mire ‘coniunx’, quasi vitium mariti sit. nulla autem regio invidiose dixit, ut supra “cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis”, cum a sola arceantur Italia. {{anchor+|45|[[Aeneis/Liber X#45|45.]]}} {{sc|}}Per eversae genitor fumantia Troiae cum dicimus ‘rogo te per deos’, hoc videmur dicere: memineris religionis curae esse petitionem meam, sicut in primo expressit “at sperate deos memores fandi atque nefandi”; cum autem dicimus ‘rogo te per miserias meas’, videmur dicere: memineris ab eo te rogari qui miserias pertulit, ut qui rogatur ad misericordiam miseriarum commemoratione flectatur, sicut est nunc in Veneris petitione: nam ideo sic rogat, ut commemoratione infelicitatis Troianae impetret misericordiam. alias stultum est cum adiuratur Iuppiter per excidia Troianorum. Sallustius in primo “postremo ipsos colonos per miserias et incerta humani generis orare”. ‘fumantia’ autem ‘quae fumaverunt’, non enim fumant iam. {{anchor+|47|[[Aeneis/Liber X#45|47.]]}} {{sc|}}Incolumem ascanium ideo Venus pro Aenea non petit hoc loco, non quia pro eo non movetur, sed aut quia scit eum celerius esse moriturum, aut quia soli Ascanio debetur imperium, ut “cui regnum Italiae Romanaque tellus debentur”. {{anchor+|48|[[Aeneis/Liber X#45|48.]]}} {{sc|}}Aeneas sane quidam ‘sane’ pro valde accipiunt, ut Cicero pro Quinctio “sane ceterarum rerum pater familias et prudens et attentus”. {{anchor+|51|[[Aeneis/Liber X#50|51.]]}} {{sc|}}Amathus et paphos Cypri insulae civitates sunt, Veneri consecratae. est amathus ‘Amathus’ ab Amathonte. celsa paphos antiqua Paphos, quae nunc Palaepaphos dicitur, in excelso fuit posita, ex quo loco aedificia, permittente pace, in planum litoris deducta sunt. cythera insula est contra Laconicam, Veneri consecrata. dicimus autem ‘haec Cythera’, sicut haec Solyma, haec Artaxata, haec Megara. {{anchor+|52|[[Aeneis/Liber X#50|52.]]}} {{sc|}}idaliaeque domus Idalium civitas Cypri est. et hic Idaliam dixit, cum ipse dixerit “aut super Idalium”. {{anchor+|53|[[Aeneis/Liber X#50|53.]]}} {{sc|}}aevum hic vitam, alias aetatem. inglorius sine triumphis, inmemor gloriae. Cicero in Tusculanis “quae de vita inhonorata et ingloria dici solent”. {{anchor+|54|[[Aeneis/Liber X#50|54.]]}} {{sc|}}Inde id est ab Ascanio Tyrii nihil timebunt. et verum est; nam Scipio vastaturus est Africam. {{anchor+|55|[[Aeneis/Liber X#55|55.]]}} {{sc|}}Quid pestem evadere belli ivvit in fine iam agit miserabiliter, sicut egit et in principiis: nam hoc praecipit ars rhetorica, ut epilogi et principia pari argumentatione tractentur. ‘pestem’ autem incendium significat, ut “et toto descendit corpore pestis”, cum de navibus loqueretur incensis. {{anchor+|56|[[Aeneis/Liber X#55|56.]]}} {{sc|}}Fugisse per ignes exprimit quid sit ‘pestem belli evadere’, {{anchor+|58|[[Aeneis/Liber X#55|58.]]}} {{sc|}}Recidivaque pergama renascentia. tractus autem sermo est ab arboribus, quae taleis sectis pullulant. ergo illud solum recidivum dicimus, quod postea nascitur: unde modo recidiva Pergama dixit, quae renovantur ab his, qui sunt superstites Troianis periclis. {{anchor+|59|[[Aeneis/Liber X#55|59.]]}} {{sc|}}non satius deest ‘fuit’, cineres patriae insedisse propter illud “dulcisque meorum reliquias colerem”. {{anchor+|60|[[Aeneis/Liber X#60|60.]]}} {{sc|}}Atque solum quo Troia fuit sic in tertio “et campos ubi Troia fuit”. xanthum et simoenta redde oro miseris ambiguum est utrum dicat, redde nobis re vera Troiam antiquam, an, redde nobis terras in Italia ad similitudinem Troiae: novimus enim hanc fuisse consuetudinem, ut advenae patriae suae imaginem sibi redderent, ut “effigiem Xanthi Troiamque videtis”. bene ergo Venus medio usa est genere loquendi, ut utrumque significaret, et antiquae reditum Troiae et imperium Italiae, quod Troianis Iuppiter ad similitudinem Troiae fore promiserat. et magis hoc est quod latenter desiderat atque petit. {{anchor+|62|[[Aeneis/Liber X#60|62.]]}} {{sc|}}casus da pater iliacos reddantur nobis errores pristini, dummodo praesentia bella vitemus. iterumque revolvere casus si ad Troiam vis referre, sic dic: da nobis Troiam per naufragia et pericula, id est patiamur denuo quae pertulimus, dumtaxat nobis Troia reddatur. si vero ad Italiam vis referre, sic intellege: redde nobis Italiam, et libenter repetimus ea quae in Troia pertulimus. {{anchor+|63|[[Aeneis/Liber X#60|63.]]}} {{sc|}}Alta silentia Iuno ubique silens inducitur, unde ei oratio nisi ex nimia necessitate non datur: hinc est ‘acta furore gravi’: Statius “Iunonem tacitam furibunda silentia torquent”. et notandum quia singillatim dicta Veneris hac oratione solvuntur. silentia cogis rumpere silentium rumpere est non tacere: unde apparet usurpative dictum esse “conposito rumpit vocem”, id est loquitur: nam vocem rumpere silere est, silentium rumpere loqui. {{anchor+|64|[[Aeneis/Liber X#60|64.]]}} {{sc|}}Obductum dolorem celatum et diuturna iam cicatrice coopertum: nam obduci dicuntur vulnera, quae cicatrice clauduntur. {{anchor+|65|[[Aeneis/Liber X#65|65.]]}} {{sc|}}Aenean hominum quisquam divumque s. ad illud “quae superi manesque dabant”. et celans quae facta sunt ea quae non sunt facta, commemorat: nam non Aeneas, sed Turnus Iunonis instinctu bella commovit. utitur autem replicatione rerum obiectarum; post enim sequitur resolutio. sequi autem ‘petere’, ut “sidera voce sequentem”. {{anchor+|67|[[Aeneis/Liber X#65|67.]]}} {{sc|}}Esto modo adverbium est concedentis: nam Graecum est: illo autem loco verbum est “esto nunc Sol testis”. fatis auctoribus num hic ‘responsis’ ? quia hoc sequitur * * * {{anchor+|68|[[Aeneis/Liber X#65|68.]]}} {{sc|}}Cassandrae impulsus furiis bene ‘furiis’ plurali numero, quod de vaticinantibus non dicitur, ut videantur merito esse decepti qui Cassandrae insanienti crediderunt: quod falso dicitur a Iunone, sicut ex verbis probamus Anchisae, qui ait “aut quem tum vates Cassandra moveret?” num linquere castra illa ait ‘abest’, haec ait ‘reliquit’, ut ipsi adsignet culpam. et est status finitivus non tam dicendo ‘abesse’, quam ‘reliquisse’, {{anchor+|69|[[Aeneis/Liber X#65|69.]]}} {{sc|}}Vitam committere ventis non quia enavigavit, hoc dixit; sed ‘ventis’, id est incertis et inanibus rebus. {{anchor+|70|[[Aeneis/Liber X#70|70.]]}} {{sc|}}Num puero summam belli quod Venus ad miserationem, haec ad indignationem posuit. exaggeratio est ab aetate. {{anchor+|71|[[Aeneis/Liber X#70|71.]]}} {{sc|}}Tyrrhenamque fidem ‘fidem’ auxilium petens; an ‘fidem’ sacramentum, quod adhibetur ad belli societatem? ‘agitare’ autem ad gentes pertinere melius est. ergo ‘Tyrrhenam fidem’ extrinsecus accipiendum ‘invocare’ aut ‘petere’, Tyrrhenamque fidem inire societatem cum inimicis gentibus Turno: aut certe disrumpere foedera, quae Turnus cum Tyrrhenis inierat. sciendum sane Turnum auxiliorum causa ad Mezentium confugisse. gentes quietas nam licet vellent in bella prorumpere, tamen erant quietae propter illud oraculum “externos optate duces”. {{anchor+|72|[[Aeneis/Liber X#70|72.]]}} {{sc|}}Quis deus in fravdem interrogatio. ‘in fraudem’ autem in periculum: ita enim in iure lectum est “fraudi erit illa res”, id est periculo. dura potentia nostra ad illud respicit “si nulla est regio Teucris quam det tua coniunx dura”. {{anchor+|73|[[Aeneis/Liber X#70|73.]]}} {{sc|}}ubi hic ivno melius quam si dixisset ‘ego’, ut “degeneremque Neoptolemum narrare memento”. nubibus iris propter illud “aut actam nubibus Irim”. {{anchor+|74|[[Aeneis/Liber X#70|74.]]}} {{sc|}}Indignum est italos Troiam circumdare flammis rhetoricum est: nam quotiens aliqua non possumus solvere, paria opponimus. quod nunc Iuno facit: nam negare non potest nec solvere quia obsidentur Troiani: unde dicit, hoc indignum est, Troianos obsideri, aliena eos matrimonia praeripere dignum est. sic in bucolicis “dic, quibus in terris et eris mihi magnus Apollo, tris pateat caeli spatium non amplius ulnas”: quod quia non potuit solvere, et ipse obiecit “dic, quibus in terris inscripti nomina regum nascantur flores”. {{anchor+|75|[[Aeneis/Liber X#75|75.]]}} {{sc|}}nascentem ὑπόκρισις . {{anchor+|76|[[Aeneis/Liber X#75|76.]]}} {{sc|}}Pilumnus avus comparat genus Turni cum Aeneae, dicens etiam avum eius deum esse. Varro Pilumnum et Pitumnum infantium deos esse ait eisque pro puerpera lectum in atrio sterni, dum exploretur an vitalis sit qui natus est: Piso Pilumnum dictum, quia pellat mala infantiae. sed Pilumnus idem Stercutius, ut quidam dicunt, qui propter pilum inventum, quo fruges confici solent, ita appellatus est. si ergo proavus Latini est, non Turni avus: nam Stercutii Picus, Pici Faunus, Fauni Latinus est filius. sed in his nominibus abutitur poeta. diva venilia mater hoc ad Veneris obtrectationem dicit ‘cui diva Venilia mater’: nam Venilia nympha est. Pilumnum autem avum Turni ideo dicit, ut a vicino nobilis genere esse videatur, sicut est Aeneas: nam paulo post dictura est ipsa Iuno “Pilumnusque illi quartus pater”. sane hanc Veniliam quidam Salaciam accipiunt, Neptuni uxorem: Salaciam a salo, Veniliam quod veniam det †negentibus. {{anchor+|77|[[Aeneis/Liber X#75|77.]]}} {{sc|}}Atra face saevo bello. et est belli definitio: non enim facibus Troiani pugnaverant, sed ferro, id est bello. {{anchor+|78|[[Aeneis/Liber X#75|78.]]}} {{sc|}}Avertere praedas invidiose: ceterum nihil rapuerant. {{anchor+|79|[[Aeneis/Liber X#75|79.]]}} {{sc|}}Legere furari: unde et sacrilegi dicuntur, quia sacra legunt, hoc est furantur: alibi “vel quae sublegi tacitus tibi carmina nuper”. gremiis abducere pactas id est sponsas: nam ante usum tabularum matrimonii cautiones sibi invicem emittebant, in quibus spondebant se consentire in iura matrimonii, et fideiussores dabant: unde admissum est ut sponsum dicamus virum a spondendo, et sponsam promissam. ceterum proprie sponderi puellae est: ergo sponsus non quia promittitur, sed quia spondet et sponsores dat. sane exaggeratio est nimia in eo quod ait ‘gremiis abducere’, tamquam iam uxores. {{anchor+|80|[[Aeneis/Liber X#80|80.]]}} {{sc|}}Praefigere puppibus arma propter illud “scuta virum fluvio pictasque innare carinas”, scilicet quando ad petenda navigavit auxilia. pacem autem orare propter “centum oratores augusta ad moenia regis ire iubet”. {{anchor+|82|[[Aeneis/Liber X#80|82.]]}} {{sc|}}Proque viro nebulam ad obprobrium pro viro dixit, non pro filio, rem inanem obpositam. dicit autem quando eum Venus a Diomede liberavit, vel Neptunus ab Achille: quod Veneri inputatur, quia in eius gratiam factum est. ventos inanes vacuos. et est nebulae definitio. {{anchor+|83|[[Aeneis/Liber X#80|83.]]}} {{sc|}}Et potes in totidem classem convertere nymphas licet hoc mater deum fecerit, tamen hoc Veneri inputatur, quia eius gratia factum est, ut illo loco “quas illi Philomela dapes”, cum Procne fecerit, sed propter Philomelam: aut certe quia Venerem dicunt esse matrem deum. {{anchor+|84|[[Aeneis/Liber X#80|84.]]}} {{sc|}}nos aliquid rutvlos contra ivvisse nefandum est verecunda confessio est: non enim negat se iuvisse, sed adtenuat dicendo ‘aliquid’, {{anchor+|85|[[Aeneis/Liber X#85|85.]]}} {{sc|}}Aeneas ignarus abest ea quae solvere non possumus, inridemus, ut hoc loco. sic in bucolicis praemisit “divini opus Alcimedontis”, postea per inrisionem ait “et nobis idem Alcimedon duo pocula fecit”. {{anchor+|87|[[Aeneis/Liber X#85|87.]]}} {{sc|}}Gravidam bellis urbem alibi “populosque feroces contundet”. ‘urbem’ autem provinciam dicit, quo modo “Italiam quaero patriam”. {{anchor+|88|[[Aeneis/Liber X#85|88.]]}} {{sc|}}Nosne tibi fluxas status relativus, per quem ostendit Venerem magis Troianis causam fuisse periculorum. fluxas molles, quae possent etiam sine inimicis perire. ‘res’ ergo ‘fluxas’ fluxam rempublicam dicit: vel ‘fluxas’ labefactatas. {{anchor+|89|[[Aeneis/Liber X#85|89.]]}} {{sc|}}Qui troas achivis atqui de Venere loquitur: sed quia dei ἀρσενοθήλεις sunt, ut diximus supra, ideo sic dixit: nam in subauditione ponuntur ea quae non possumus dicere aperte. {{anchor+|90|[[Aeneis/Liber X#90|90.]]}} {{sc|}}consurgere in arma pro ‘consurgendi’: infinitus modus verbi pro participato. {{anchor+|91|[[Aeneis/Liber X#90|91.]]}} {{sc|}}Foedera solvere furto legitur in historiis quod Troiani cum Graecis foedus habuerunt. tunc etiam Paris est susceptus hospitio et sic commisit adulterium. ergo ‘foedera solvere furto’ amicitias adulterio dissipare: nam furtum est adulterium, unde est “et dulcia furta”. et eversi Ilii haec est vera causa: nam foedera quae inter Graecos et Troianos fuerunt, ita soluta sunt. Hercules cum expugnato Ilio filiam Laomedontis Hesionam, Priami sororem, Telamoni dedisset, profecti sunt legati cum Priamo et eam minime repetere potuerunt, illis dicentibus se eam habere iure bellorum. unde commotus Priamus misit Paridem cum exercitu, ut aliquid tale abduceret, aut uxorem regis, aut filiam. qui expugnata Sparta Helenam rapuit. hinc ergo Vergilius utrumque tangit, et istam historiam quam modo diximus, et propter iudicium Paridis: quamvis fabula sit illa res et a poetis composita. foedera solvere furto] an quod Paridem victum a Menelao subripuit morti? an quod Pandarus dissipavit, ut sit ‘per furtum’ ? {{anchor+|92|[[Aeneis/Liber X#90|92.]]}} {{sc|}}Dardanius non praeter iniuriam Aeneae hoc posuit, quia Dardanus dicitur: nam perite dubium nomen elegit, quod contumeliam communicaret Aeneae. spartam expugnavit hoc de historia est, ut diximus: nam cum sollicitata Helena Parin sequi noluisset, egressus ille civitatem obsedit. qua eversa Helenam rapuit: unde et recipi meruit a marito. {{anchor+|93|[[Aeneis/Liber X#90|93.]]}} {{sc|}}Tela dedi aut amori Alexandri, aut bello. cupidine eo scilicet, quo in amorem Paridis Helena conpulsa est. {{anchor+|94|[[Aeneis/Liber X#90|94.]]}} {{sc|}}Decvit metvisse optima est elocutio, nam utrumque praeteriti est temporis. si enim dixeris ‘decet metuisse’, incongruum est, quia ‘decet’ praesentis est, ‘metuisse’ praeteriti. sera pro ‘sero’, “ut nec sera comantem narcissum”. {{anchor+|95|[[Aeneis/Liber X#95|95.]]}} {{sc|}}inrita vana, substantiam non habentia. iactas ventilas. {{anchor+|96|[[Aeneis/Liber X#95|96.]]}} {{sc|}}Orabat loquebatur: unde et oratores dicimus. nam ‘rogabat’ si dixeris, non procedit, quia magis conviciabatur. {{anchor+|97|[[Aeneis/Liber X#95|97.]]}} {{sc|}}Assensu vario quia pars Veneri favebat, pars Iunoni. {{anchor+|98|[[Aeneis/Liber X#95|98.]]}} {{sc|}}deprensa fremunt silvis non subito deprensa, sed aut in silvis detenta, aut intellecta. cev flamina prima c. d. f. s. et caeca volvtant murmvra non tempestatis facit comparationem, sed signi tempestatis futurae: quadam enim arcana ratione fit ut sit murmur in silvis ante ventorum adventum: unde ait ‘caeca murmura’, quorum ratio non apparet, ut “caecique in nubibus ignes terrificant animos”. sic in georgicis “continuo ventis surgentibus aut freta ponti incipiunt agitata tumescere et aridus altis montibus audiri fragor”. {{anchor+|102|[[Aeneis/Liber X#100|102.]]}} {{sc|}}Tremefacta solo tellus loquente Iove stupor elementorum omnium ostenditur per naturae mutationem: nam et quicquid in aeterno motu est, quievit, et contra terra mota est, semper immobilis, unde Horatius “et bruta tellus”. {{anchor+|103|[[Aeneis/Liber X#100|103.]]}} {{sc|}}zephyri posvere Sallustius “iam repente visus lenire Tagus”. premit placida id est premendo reddit placida. {{anchor+|104|[[Aeneis/Liber X#100|104.]]}} {{sc|}}Accipite ergo animis totus hic locus de primo Lucilii translatus est libro, ubi inducuntur dii habere concilium et agere primo de interitu Lupi cuiusdam ducis in republica, postea sententias dicere. sed hoc quia indignum erat heroo carmine, mutavit et induxit primo loquentem Iovem de interruptis foederibus, cuius orationem interrupit Venus, post secuta Iunonis verba sunt quibus redarguit Venerem: unde nunc Iuppiter illud quod omiserat, reddit, dicens: ergo quoniam pacem esse non sinitis, ea quae sum dicturus accipite. et hoc significant versus, qui subsequuntur. {{anchor+|105|[[Aeneis/Liber X#105|105.]]}} {{sc|}}Quandoquidem bene sententiae dicendae ordinem servat: nam sicut et in Sallustio et in Philippicis legimus, ante quam dicatur sententia, eius praemittitur ratio: quod hodieque in usu est. {{anchor+|106|[[Aeneis/Liber X#105|106.]]}} {{sc|}}Havd licitum est et ‘licuit’ dicimus et ‘licitum est’, sicut et ‘placuit’ et ‘placitum est’: Terentius “ubi sunt cognitae, placitae sunt”. {{anchor+|107|[[Aeneis/Liber X#105|107.]]}} {{sc|}}Quae cuique est fortuna hodie specialiter Iuppiter pro Troianis agit, sed hac arte, ut videatur totum pro Iunone loqui. et re vera verba pro Iunone sunt, sed altius intuens deprehendit Troianorum favorem: nam dicendo ‘nulli favebo’ et in eo statu fore res in quo sunt hodie, significat se favere Troianis, quorum ducis adventu statim victoria consequitur. et vult nihil valere ea quae aut Venus conquesta fuerat de absentia Aeneae, aut Iuno de Turni parentibus dixerat, in eius scilicet commendationem. secat sequitur, tenet, habet, ut “ille viam secat ad naves”: unde et sectas dicimus habitus animorum et instituta philosophiae circa disciplinam. {{anchor+|108|[[Aeneis/Liber X#105|108.]]}} {{sc|}}Fuat id est ‘fuerit’: futuri temporis est verbum defectivum. {{anchor+|109|[[Aeneis/Liber X#105|109.]]}} {{sc|}}Sev fatis italum castra obsidione tenentur sive [malo] fato Italorum obsidentur castra Troiana, sive Troiani malo errore et sinistris monitis ad Italiam venerunt, neminem absolvo: unde propter amphiboliam distingue ‘Italum’ et infer ‘castra obsidione tenentur’, scilicet Troianorum; ipsi enim obsidentur, non Itali. {{anchor+|110|[[Aeneis/Liber X#110|110.]]}} {{sc|}}nec rutvlos hoc et de Troianis accipe. solvo absolvo: nam aphaeresin pertulit ‘solvo’, monitis autem sinistris propter “Cassandrae inpulsus furiis”. {{anchor+|111|[[Aeneis/Liber X#110|111.]]}} {{sc|}}Exorsa rerum initia, actus hodierni diei: id est secundum sua coepta habebit eventum. laborem fortunamque periculum et felicitatem. {{anchor+|113|[[Aeneis/Liber X#110|113.]]}} {{sc|}}Fata viam invenient scit enim hoc esse fatale, ut Aeneas imperet in Italia. et videtur hic ostendisse, aliud esse fata, aliud Iovem. stygii per flumina fratris hypallage est ‘per Stygia fratris flumina’, et bene etiam iure iurando dicta confirmat, ut rem inmobilem necessitate constituat. {{anchor+|115|[[Aeneis/Liber X#115|115.]]}} {{sc|}}Totum nutu tremefecit olympum hoc {{wl|Q6691|Homeri}} est. {{anchor+|117|[[Aeneis/Liber X#115|117.]]}} {{sc|}}caelicolae medium poetice mores hominum ad deos refert: ut magistratum deducunt. {{anchor+|118|[[Aeneis/Liber X#115|118.]]}} {{sc|}}Portis circum omnibus instant instant portis omnibus circum, id est circumcirca fusi: nam modo ‘circum’ adverbium loci est. {{anchor+|120|[[Aeneis/Liber X#120|120.]]}} {{sc|}}ast legio prolepsis: nam legionis nomen Troiani temporis non fuit. vallis intra vallos, id est fustes fossarum, qui valli vocantur: nam munitio ipsa vallum dicitur neutraliter. et hoc dicit: tenebantur Troiani intra vallos quos ipsi posuerant, ne eorum castra facile inrumperent Rutuli. vallum enim modo non obsidentium, sed obsessorum debemus accipere. {{anchor+|121|[[Aeneis/Liber X#120|121.]]}} {{sc|}}Nec spes vlla fugae fuga miserrimum et ultimum praesidium est, tamen etiam hoc carebant. {{anchor+|123|[[Aeneis/Liber X#120|123.]]}} {{sc|}}Imbrasides Imbrasi filius. hicetaonius Hicetaonis filius. et bene ex varietate syllabarum quaesivit ornatum: nam patronymica aut in ‘des’ aut in ‘ius’ exeunt, quibus et uti possumus. quae enim ‘on’ terminantur, ad nos transire non possunt. {{anchor+|124|[[Aeneis/Liber X#120|124.]]}} {{sc|}}Senior cum castore thybris possumus et solum Thybrin senem accipere: possumus et Castorem, si legamus ‘et senior cum Castore Thybris’: nam amphibolia est. {{anchor+|125|[[Aeneis/Liber X#125|125.]]}} {{sc|}}Prima acies hoc est magni viri: et est definitio eorum qui in prima acie fuerunt: unde laudis magis est quod dixit ‘prima acies’: ordinis enim esse non potest, quia res in muro agitur. germani sarpedonis aut inter se germani filii Sarpedonis, aut Sarpedonis fratres ex eadem matre. {{anchor+|126|[[Aeneis/Liber X#125|126.]]}} {{sc|}}Alta nobili. lycia comitantur ab alta] quos comitantur qui sunt Lycia ab alta. {{anchor+|127|[[Aeneis/Liber X#125|127.]]}} {{sc|}}fert ingens toto quidam sine effectu ferentem saxum inproprie inductum accipiunt; sed hoc ita resolvunt, quod qui iactum saxum refert, unius tantum rei eventum ostendit, qui ferentem dicit, longum actum notat. {{anchor+|128|[[Aeneis/Liber X#125|128.]]}} {{sc|}}Lyrnesius id est Phryx: Lyrnesos enim civitas est Phrygiae, unde fuit Briseis, quam civitatem Achilles expugnavit. Acmon ergo et Menestheus filii Clytii. {{anchor+|129|[[Aeneis/Liber X#125|129.]]}} {{sc|}}Menestheo non ‘Mnestheo’, de quo paulo post dicturus est, legendum est, ne versus non stet, sed ‘Menestheo’, ita tamen ut meminerimus in ultima syllaba esse synaeresin propter rectam scansionem. {{anchor+|130|[[Aeneis/Liber X#130|130.]]}} {{sc|}}Hi iaculis Rutuli scilicet. illi certant defendere saxis id est Troiani. {{anchor+|131|[[Aeneis/Liber X#130|131.]]}} {{sc|}}molirique ignem quid est moliri? num inicere, an temptare iacere? et subaudiendum ‘alii atque alii’, {{anchor+|132|[[Aeneis/Liber X#130|132.]]}} {{sc|}}Veneris ivstissima cura de quo merito curet: quia illi debebatur imperium. {{anchor+|133|[[Aeneis/Liber X#130|133.]]}} {{sc|}}Caput detectus sine galea, quasi non pugnaturus; nam audierat “cetera parce puer bello”. erat autem inter duces quasi dux. ecce pro admiratione et demonstratione. honestum pulchrum: Terentius “ita me di bene ament, honestus est”. {{anchor+|134|[[Aeneis/Liber X#130|134.]]}} {{sc|}}Micat scilicet Ascanius fulget qualiter gemma. {{anchor+|135|[[Aeneis/Liber X#135|135.]]}} {{sc|}}Aut collo aut capiti figurate: nam ‘colli vel capitis’ erat commune. {{anchor+|136|[[Aeneis/Liber X#135|136.]]}} {{sc|}}Oricia terebintho Oricos civitas est Epiri, iuxta quam nascitur terebinthus, nigrum lignum habens, folia in buxi speciem. retulit autem comparationem ad candidum vultum, qui erat nigris crinibus cinctus. {{anchor+|137|[[Aeneis/Liber X#135|137.]]}} {{sc|}}cui melius quam si dixisset ‘cuius’, {{anchor+|139|[[Aeneis/Liber X#135|139.]]}} {{sc|}}Magnanimae ‘gentes’ scilicet. magnanimae gentes hic est ordo, aliter non stat versus: est autem prosphonesis. ismare modo nomen est proprium: nam ‘Ismarius’ facit appellativum a monte Ismaro Thraciae. {{anchor+|140|[[Aeneis/Liber X#140|140.]]}} {{sc|}}vulnera dirigere pro ‘dirigentem’: ‘vulnera’ autem ‘dirigere’, id est sagittas quibus fiunt vulnera: est autem hysteroproteron. vvlnera dirigere aut vulnus pro sagitta posuit, ut “insequitur infesto vulnere Pyrrhus”: aut acerrime expressit inevitabiles sagittas, dicens eum vulnera, non tela dirigere. {{anchor+|141|[[Aeneis/Liber X#140|141.]]}} {{sc|}}Maeonia Lydia, quae ante Maeonia vocabatur. ergo ideo ‘generose’, quod Lydius. pingvia culta aut figuratum est, quae exercendo culta faciunt: aut ‘culta’ pro arvis. {{anchor+|142|[[Aeneis/Liber X#140|142.]]}} {{sc|}}Pactolusque inrigat auro Pactolus et Hermus Lydiae flumina sunt, aurum sicut Tagus trahentia. sed Pactoli fabula talis est: Mida rex cum ibi regnaret, Silenus captus ab eius sociis et vinctus est. miseratione vel prudentia eum et resolvi fecit et omni adfabilitate fovit. quibus rebus ille gratiam rependens, praestitit Midae, ut quicquid tetigisset, in aurum verteretur; sed cum ille quaecumque contigisset in aurum convertens, fame periclitaretur, ex praecepto in Pactolum fluvium abluendi gratia se mittere iussus est. in quem se cum iecisset, ferendi auri naturam flumini dedit, ipse destitit in aurum quae contingebat mutare. ‘inrigat’ autem ‘auro’ mire, cum ramenta quaedam auri inveniri dicantur. {{anchor+|145|[[Aeneis/Liber X#145|145.]]}} {{sc|}}Et capys hinc nomen campanae ducitur urbi iste quidem dicit a Capy dictam Campaniam. sed Livius vult a locis campestribus dictam, in quibus sita est. sed constat eam a Tuscis conditam viso falconis augurio, qui Tusca lingua capys dicitur, unde est Campania nominata. Tuscos autem omnem paene Italiam subiugasse manifestum est. hinc nomen campanae ducitur urbi iste quidem hoc dicit, sicut Ovidius, qui Capyn de Troianis esse commemorat “ille dedit Capyi repetita vocabula Troiae”, Coeliusque Troianum Capyn condidisse Capuam tradidit eumque Aeneae fuisse sobrinum. alii Campum Samnitem condidisse Capuam confirmant. sed Capuam vult Livius a locis campestribus dictam, in quibus sita est. alii a Capy Atyis filio, Capeti patre, tradunt. alii hunc Capyn filium Capeti volunt esse, Tiberini avum, ex quo fluvius Tiberis appellatus est, eumque Capuae conditorem produnt. constat tamen eam a Tuscis conditam de viso falconis augurio, qui Tusca lingua capys dicitur: unde est Capua nominata. Tuscos autem aliquando omnem Italiam subiugasse manifestum est. alii a Tuscis quidem retentam et prius Vulturnum vocatam: Tuscos a Samnitibus exactos Capuam vocasse ob hoc quod hanc quidam Falco condidisset, cui pollices pedum curvi fuerunt quem ad modum falcones aves habent, quos viros Tusci capyas vocarunt. Varro dicit propter caeli temperiem et caespitis fecunditatem campum eundem Capuanum cratera dictum quasi sinum salutis et fructuum. {{anchor+|147|[[Aeneis/Liber X#145|147.]]}} {{sc|}}Contulerant nocte interveniente peregerunt. et est explanatio rerum, quas Aeneas gessit postquam est profectus ab Euandro ad petenda auxilia, dum inter suos et Turnum bella gerebantur: rem enim ante omissam breviter exsequitur. media aeneas freta nocte secabat aut ‘media nocte’, aut ‘freta media’, {{anchor+|149|[[Aeneis/Liber X#145|149.]]}} {{sc|}}regem adit instanti tempore adit. {{anchor+|150|[[Aeneis/Liber X#150|150.]]}} {{sc|}}Quidve petat scilicet auxilium. quidve ipse ferat vicissitudinem auxilii, ut supra Euandro “accipe daque fidem”. multi autem ‘quidque petat quidque ipse ferat’ dicunt oportuisse dici, sed mutatam coniunctionem: neque enim ex alterius persona exponitur, sed totum ex Aeneae, et ideo ‘que’ coniunctione opus fuisse; ‘ve’ enim proprie ‘vel’ significat, ut sic “nec patris Anchisae cineres manesve revelli”. mezentius arma quae sibi conciliet inicit latenter timorem, ne forte possit collectis auxiliis Mezentius in regna remeare, a quibus fuerat ante depulsus. {{anchor+|151|[[Aeneis/Liber X#150|151.]]}} {{sc|}}Violentaque pectora turni superba, ut est illud “quos illi bello profugos egere superbo”, id est violento. {{anchor+|152|[[Aeneis/Liber X#150|152.]]}} {{sc|}}Hvmanis quae sit fiducia rebus latenter hoc dicit: nolite putare fixam esse et stabilem felicitatem, magna est enim rerum varietas: invicem accipietis auxilia. {{anchor+|153|[[Aeneis/Liber X#150|153.]]}} {{sc|}}Admonet inmiscetque preces partim rogat, partim admonet hoc solacium esse vitae humanae tutissimum, si vel mutua dentur auxilia, vel in prosperis positi etiam subiecta considerent. et est superioris versus expressio: nam edocet, quae peterent et quod eum sollicitabat. ‘admonet’ vero vel causa Mezentii, vel quia instabilis est et vaga fortuna. tarchon hoc nomen ubique Graece ponit, excepto uno in loco, ut est “haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni”: quod metri causa fecit. {{anchor+|154|[[Aeneis/Liber X#150|154.]]}} {{sc|}}ferit facit, ex more Romano, propter porcum qui de lapide feritur. libera fatis exempta fatali necessitate, qua pugnare non poterant propter illud “externos optate duces”. {{anchor+|155|[[Aeneis/Liber X#155|155.]]}} {{sc|}}gens lydia per derivationem ‘Lydia gens’: nam ‘Lydia’ provincia proprium est. {{anchor+|157|[[Aeneis/Liber X#155|157.]]}} {{sc|}}Prima tenet more viri fortis in principiis est: alibi “princeps ante omnes densum Palinurus agebat agmen”. rostro phrygios subivncta leones pro ‘subiunctos leones habens’, vult pro iugo rostrum navis fuisse, leones autem singulos in singulis navis partibus fuisse depictos. sane notatur a criticis Vergilius hoc loco, quemadmodum sic cito dixit potuisse naves Aeneae fieri: quod excusat pictura, quam solam mutatam debemus accipere. ergo hanc navem Aeneae ab Etruscis datam intellegamus. quidam volunt hanc navem ex his esse quibus Aeneas ad Euandrum erat evectus, et ad Etruriam terra esse portatam. {{anchor+|158|[[Aeneis/Liber X#155|158.]]}} {{sc|}}Gratissima propter illinc facta navigia. {{anchor+|160|[[Aeneis/Liber X#160|160.]]}} {{sc|}}Eventus belli varios licet haberet fortissimum militem, cogitabat tamen incerta bellorum. {{anchor+|161|[[Aeneis/Liber X#160|161.]]}} {{sc|}}iam quaerit sidera deest ‘de Aenea’, et ‘quaerit sidera’ num de sideribus quaerit, an ipsa sidera, id est percenset. aut num causa quaerendi quod cupiat lucem. {{anchor+|162|[[Aeneis/Liber X#160|162.]]}} {{sc|}}Noctis iter aut per quae nox decurrit: aut quae intuentes nautae iter peragunt noctibus. iam modo, ut “iamque hos cursu, iam praeterit illos”. quae passus terraque marique num quia audiendo res gestas Aeneae incendatur et ipse ad imitandi cupiditatem? {{anchor+|163|[[Aeneis/Liber X#160|163.]]}} {{sc|}}Pandite nunc helicona deae Parnasus mons est Thessaliae iuxta Boeotiam, quem locum aliquando Aones tenuerunt, qui in duo finditur iuga, Cithaeronem Liberi et Heliconem Apollinis et Musarum. ex quo fons manare dicitur, quem Pegasi ungula protulisse fertur, qui vocatur Hippocrene. {{anchor+|164|[[Aeneis/Liber X#160|164.]]}} {{sc|}}tuscis Tusci a frequenti sacrificio sunt dicti ἀπὸ τοῦ θύειν : unde Tuscos populos bene dicimus. Tusciam vero non debemus dicere, quia nequaquam in idoneis auctoribus legitur, sed aut Etruria dicenda est ab Etrusco principe, aut Lydia a Lydo, aut Tyrrhenia ab eius fratre, qui, ut supra diximus, cum parte populi de Maeonia venit ad Italiam. quod ergo hic dicit Vergilius ‘Tuscis comitetur ab oris’, de Tuscorum finibus intellegendum est. {{anchor+|166|[[Aeneis/Liber X#165|166.]]}} {{sc|}}Massicus aerata princeps secat aequora tigri inter auxilia accipiendum: nam Aeneae prima est navis. et licet sit catalogus in quo enumerantur hi qui venerunt de Tuscia, invenit tamen aliquam varietatem, quod hos navibus venisse commemorat, cum in septimo Turni praesidia per terram venisse memoraverit. sane sciendum amare Vergilium Italis ducibus dare nomina vel fluviorum vel montium. ut ergo supra Almonem et Aventinum commemoravit, sic nunc Massicum dicit: nam Massicus mons est, unde et vinum Massicum dicitur. plerique tamen Massicum nolunt proprium esse nomen, sed appellativum, dicentes Osinium esse Massicum regem: nam paulo post dicturus est “qua rex Clusinis advectus Osinius oris”, et nunc dicit ‘qui moenia Clusi’, multi alium Massicum, alium Osinium esse volunt. ‘tigri aerata’ cuius rostrum erat in similitudem tigridis; namque solent naves vocabula accipere a pictura tutelarum. hinc est “hunc vehit inmanis Triton”, item “et aurato fulgebat Apolline puppis”. ‘tigri’ autem secundum regulam dixit: nam Graeca nomina quae genetivum singularem in ‘dis’ mittunt, in eo tantum et in dativo crescunt, in accusativo et ablativo paria sunt nominativo, ut ‘tigris tigridis tigridi tigrin tigris a tigri’, ‘Isis Isidis Isidi Isin Isis Isi’: si aliter invenerimus, abusive dictum est, ut in Lucano “ocior et caeli flammis et tigride feta”. {{anchor+|167|[[Aeneis/Liber X#165|167.]]}} {{sc|}}Moenia clusi pro ‘Clusii’: nam Clusium dicitur: et est dictum per synizesin, sicut “nec cura peculi” pro ‘peculii’, Clusium autem est oppidum iuxta Massicum, quod in Etruria condidit Clusius Tyrrheni, sive Telemachus Vlixis filius. {{anchor+|168|[[Aeneis/Liber X#165|168.]]}} {{sc|}}Cosas civitas Tusciae, quae numero dicitur singulari secundum Sallustium: unde apparet esse usurpationem. {{anchor+|169|[[Aeneis/Liber X#165|169.]]}} {{sc|}}Corytique coryti proprie sunt arcuum thecae; dicuntur tamen etiam sagittarum, quas et pharetras nominamus. {{anchor+|170|[[Aeneis/Liber X#170|170.]]}} {{sc|}}una ad totam classem refert. torvus pro forti et aspero: vel terribilis. {{anchor+|171|[[Aeneis/Liber X#170|171.]]}} {{sc|}}Fulgebat scilicet puppis Apolline, armis exercitus. {{anchor+|172|[[Aeneis/Liber X#170|172.]]}} {{sc|}}Populonia est civitas Tusciae. matrem autem eorum qui venerant, patriam dixit, ut alibi “insignem quem mater Aricia misit”. quidam Populoniam post XII. populos in Etruria constitutos populum ex insula Corsica in Italiam venisse et condidisse dicunt: alii Populoniam Volaterranorum coloniam tradunt. alii Volaterranos Corsis eripuisse Populoniam dicunt. {{anchor+|173|[[Aeneis/Liber X#170|173.]]}} {{sc|}}Expertos belli peritos: nam ‘expertes’ sunt ignari. ‘belli’ autem potest pro ‘in bello’ accipi. ilva quidam Ilvam Ithacen dictam volunt; est autem insula adiacens Tusciae, in conspectu Populoniae. {{wl|Q722683|Probus}} ‘trecentos’ subdistingui vult, ut ‘insula’ sequentibus iungatur. {{anchor+|174|[[Aeneis/Liber X#170|174.]]}} {{sc|}}In exhavstis chalybum generosa metallis quanto exhausta fuerit, tanto generosior, hoc est πολύγονος ~ . ergo ‘in exhaustis’ non est una pars orationis: namque Plinius Secundus dicit, cum in aliis regionibus effossis metallis terrae sint vacuae, apud Ilvam hoc esse mirum quod sublata renascuntur et rursum de isdem locis effodiuntur. Varro et aliud dicit, nasci quidem illic ferrum, sed in stricturam non posse cogi nisi transvectum in Populoniam Tusciae civitatem, ipsi insulae vicinam. {{anchor+|175|[[Aeneis/Liber X#175|175.]]}} {{sc|}}Interpres hominum divumque ‘interpres’ medium est: nam et deorum interpretator, et hominum, quibus divinas indicat mentes, interpres vocatur. et notandum quod ait Nigidius Figulus, has artes ita inter sese esse coniunctas, ut alterum sine altero esse non possit: unde his quos perfectos vult probare Vergilius, omnium divinandi artium praestat scientiam, ut hoc loco, item supra Heleno, de quo ait “Troiugena, interpres divum, qui numina Phoebi, qui tripodas, Clarii lauros, qui sidera sentis”. Nigidius autem solus est post Varronem, licet Varro praecellat in theologia, hic in communibus litteris: nam uterque utrumque scripserunt. {{anchor+|176|[[Aeneis/Liber X#175|176.]]}} {{sc|}}Fibrae fibrae sunt iecoris extremitates. parent autem est ‘peritissime agnoscuntur’: quod ad omnia referendum est, fibras, sidera, voces avium et fulmina: nam si ‘videntur’ tantum accipias, cuiuis possunt videri, nec tamen intellegi. item voces avium non videntur, sed agnoscuntur auditae. nec ‘parent’ obtemperant procedit. nam quomodo sidera vel fibrae vel aves vel fulgura possunt obtemperare? parent apparent ac patent, quasi nihil ei absconditum vel abstrusum sit. an hyperbolice tantam illi scientiam siderum vel ceterarum quas dixit rerum esse, ut ei parere videantur, sicut dicimus artes quibusdam esse subiectas? {{anchor+|177|[[Aeneis/Liber X#175|177.]]}} {{sc|}}praesagi fulminis ignes ‘praesagi’ futura denuntiantis, ut “de caelo tactas memini praedicere quercus”. est enim †Iovi filius fulmen, de quo tantum futura noscuntur, ut in octavo plenius de fulminis generibus dictum est. alii non ipsum fulmen praesagum accipiunt, sed eos praesagos, qui inde futura praedicunt. {{anchor+|178|[[Aeneis/Liber X#175|178.]]}} {{sc|}}Rapit raptim ducit. densos acie in acie constrictos et coniunctos. {{anchor+|179|[[Aeneis/Liber X#175|179.]]}} {{sc|}}Alpheae ab origine pisae Alpheus fluvius est inter Pisas et Elidem, civitates Arcadiae, ubi est templum Iovis Olympici: ex quibus locis venerunt qui Pisas in Italia condiderunt, dictas a civitate pristina, unde nunc addidit ‘urbs Etrusca solo’, cum praemisisset ‘Alpheae ab Origine Pisae’, sane Pisas antiquitus conditas a Peloponneso profectis, vel ab his qui cum Pelope in Elidem venerunt. alii Pisum, Celtarum regem, fuisse Apollinis Hyperborei filium et cum Samnitibus bellum gessisse, a quorum regina, quae post coniugis mortem imperio successerat, receptum, in Etruria oppidum suo nomine condidisse. alii †locum ex deo privigno genitum, iuvenem viribus magnis, Pisas condidisse aiunt. Cato originum qui Pisas tenuerint ante adventum Etruscorum, negat sibi conpertum; sed inveniri Tarchonem, Tyrrheno oriundum, postquam eorundem sermonem ceperit, Pisas condidisse, cum ante regionem eandem Teutanes quidam, Graece loquentes, possederint. alii ubi modo Pisae sunt, Phocida oppidum fuisse aiunt, quod nobis indicio est ex Peloponneso originem id oppidum trahere. alii incolas eius oppidi Teutas fuisse, et ipsum oppidum Teutam nominatum, quod postea †Pisas Lydia lingua sua singularem portum significare dixerunt; quare huic urbi a portu lane nomen inpositum. alii ab Epeo, Troiani equi fabricatore, conditum tradunt, qui cum aliis Graecis in hanc regionem reiectus est: ubi postquam Troianae captivae metu dominarum, ad quas deducebantur, naves incenderunt, desperatione reditus remansit, urbemque condidit et ab ea, quae est in Peloponneso, Pisas cognominavit. {{anchor+|181|[[Aeneis/Liber X#180|181.]]}} {{sc|}}Equo fidens id est eques optimus. quidam ‘Astur’ pro ‘Astures’ accipiunt, apud quos equi et equites optimi perhibentur. versicoloribus armis depictis: per quod bellicosus ostenditur. {{anchor+|182|[[Aeneis/Liber X#180|182.]]}} {{sc|}}Tercentum adiciunt accedunt et consentiunt eius voluntati: unde ait ‘mens omnibus una sequendi’, id est coniurati sunt. {{wl|Q722683|Probus}} ‘adiciunt’ adiacent et quasi iuxta sunt tradit. {{anchor+|183|[[Aeneis/Liber X#180|183.]]}} {{sc|}}Qui caerete domo ac si diceret ‘qui sunt domo Carthagine’, Caere autem, ut et supra diximus, etiam Agylla dicitur, ἀπο τοῦ χαίρειν , quod verbum salutandi gratia apud Graecos dici solet. hanc Pelasgi condiderunt, qui cum sitim passi nec usquam aquam invenientes, casu quodam fontem invenissent, in eodem loco oppidum condiderunt. nec videatur contrarium, quod ait “ducit Agyllina nequiquam ex urbe secutos”, quasi et Turno et Aeneae praestet auxilium: nam illi Lausum fugientem secuti sunt, hi vero communi odio et consilio totius civitatis in Mezentium arma commoverunt. minionis fluvius est Minio Tusciae, ultra Centumcellas. {{anchor+|184|[[Aeneis/Liber X#180|184.]]}} {{sc|}}Pyrgi veteres hoc castellum nobilissimum fuit eo tempore quo Tusci piraticam exercuerunt; nam illic metropolis fuit: quod postea expugnatum a Dionysio tyranno Siciliae dicitur, de quo Lucilius “scorta Pyrgensia”. intempestaeque graviscae Graviscanum oppidum alii intempestum dicunt ventis et tempestatibus carens: quod nulla potest ratione contingere. intempestas ergo Graviscas accipimus pestilentes secundum Plinium in naturali historia et Catonem in originibus, ut intempestas intellegas sine temperie, id est tranquillitate: nam ut ait Cato, ideo Graviscae dictae sunt, quod gravem aerem sustinent. {{anchor+|185|[[Aeneis/Liber X#185|185.]]}} {{sc|}}ligurum ductor nam Liguria post Tusciam est, circa Gallos. {{anchor+|186|[[Aeneis/Liber X#185|186.]]}} {{sc|}}cunare quidam duci nomen datum tradunt a Cunaro monte, qui in Piceno est. cupavo o Cupavo: et declinatur ‘Cupavo’, sicut ‘Cicero’ ‘Cato’, {{anchor+|189|[[Aeneis/Liber X#185|189.]]}} {{sc|}}Namque ferunt luctu cycnum phaethontis amati Phaethon Clymenes et Solis filius fuit. qui cum doleret obiectum sibi ab Epapho, rege Aegypti, quod esset non de Sole, sed de adulterio procreatus, duce matre venit ad Solem et poposcit, ut si vere esset eius filius, petenda praestaret. quod cum Sol iurasset per Stygem paludem se esse facturum, petit ille ut eius currus agitaret. Sol post iusiurandum negare non potuit. acceptis itaque curribus Phaethon, cum orbitam solis exisset, et coepisset mundus ardere, a Iove fulminatus in Eridanum cecidit, qui et Padus vocatur. huius interitum flentes sorores, Phaethusa et Lampetusa, deorum miseratione in arbores commutatae sunt, ut hic dicit, in populos, ut in bucolicis, in alnos. fuit etiam quidam Ligus, Cycnus nomine, dulcedine cantus ab Apolline donatus, amator Phaethontis. qui cum eum fleret extinctum, longo luctu in avem sui nominis conversus est. qui postea ab Apolline inter sidera conlocatus est. cuius nunc filium Cupavonem dicit habere cycni pennas in galea ad formae paternae insigne monstrandum. crimen amor vestrum Phaethontem amatum a Cycno aut pie aut turpiter, accipiamus necesse est. si turpiter, talis est sensus: crimen vestrum est, o Cycne et Phaethon, quod sic amastis; hoc vobis tantum potest obici. alii ‘vestrum’ pro ‘tuum’ accipiunt, et ad solum Cycnum referunt, ut “vos, o Calliope, precor”. si pie amavit, secundum Asprum ‘crimen’ erit ‘causa’, ut alibi “et crimine ab uno disce omnes”, ut sit sensus: o Phaethontiades sorores et o Cycne, causa vestrum, id est vestrae mutationis, amor est, quia sic Phaethontem amastis, ut periretis. {{anchor+|190|[[Aeneis/Liber X#190|190.]]}} {{sc|}}Umbramque sororum ambitiose dictum pro ‘inter arbores de sororibus factas’, et est unum de his, quae habet Vergilius inimitabilia et sua propria: tale est illud “sinuatque alterna volumina crurum”, item “cum primum sulcos aequant sata”. {{anchor+|191|[[Aeneis/Liber X#190|191.]]}} {{sc|}}Musa carmine, cithara, cantilena. {{anchor+|192|[[Aeneis/Liber X#190|192.]]}} {{sc|}}Canentem senectam qui canentem senectam mollibus transegit in plumis. canentem senectam pro albo colore neoterice dictum putant. {{anchor+|193|[[Aeneis/Liber X#190|193.]]}} {{sc|}}Sidera voce sequentem cum cantu caelum petentem: vel quod est re vera relatus in sidera, sicut videmus in sphaera. {{anchor+|194|[[Aeneis/Liber X#190|194.]]}} {{sc|}}filius deest ‘eius’, aequales comitatus classe catervas aut per naves aequaliter habens distributas catervas: aut ipsi duci pares virtute. {{anchor+|195|[[Aeneis/Liber X#195|195.]]}} {{sc|}}centaurum aut nomen navis; aut qui erat in navi pictus. {{anchor+|198|[[Aeneis/Liber X#195|198.]]}} {{sc|}}Ocnus iste est Ocnus, quem in bucolicis Bianorem dicit, ut “namque sepulchrum incipit apparere Bianoris”. hic Mantuam dicitur condidisse, quam a matris nomine appellavit: nam fuit filius Tiberis et Mantus, Tiresiae Thebani vatis filiae, quae post patris interitum ad Italiam venit. alii Manto, filiam Herculis, vatem fuisse dicunt. hunc Ocnum alii Aulestis filium, alii fratrem, qui Perusiam condidit, referunt: et ne cum fratre contenderet, in agro Gallico Felsinam, quae nunc Bononia dicitur, condidisse: permisisse etiam exercitui suo ut castella munirent, in quorum numero Mantua fuit. alii a Tarchone Tyrrheni fratre conditam dicunt: Mantuam autem ideo nominatam, quod Etrusca lingua Mantum Ditem patrem appellant, cui cum ceteris urbibus et hanc consecravit. mantus genetivus Graecus est: nam si latine declinaveris ‘Mantonis’ facit, sicut in Plauto legimus “Ionis”. {{anchor+|201|[[Aeneis/Liber X#200|201.]]}} {{sc|}}Dives avis maioribus praepotens. et bene ‘dives avis’, quia non ab Ocno, sed ab aliis quoque condita fuit: primum namque a Thebanis, deinde a Tuscis, novissime a Gallis, vel, ut alii dicunt, a Sarsinatibus, qui Perusiae consederant. sed non genus omnibus unum quia origo Mantuanorum et a Tuscis venit, qui in Mantua regnabant, et a Venetis: nam in Venetia posita est, quae et Gallia cisalpina dicitur. {{anchor+|202|[[Aeneis/Liber X#200|202.]]}} {{sc|}}Gens illi triplex populi sub gente quaterni quia Mantua tres habuit populi tribus, quae in quaternas curias dividebantur: et singulis singuli lucumones imperabant, quos tota in Tuscia duodecim fuisse manifestum est, ex quibus unus omnibus praeerat. hi autem totius Tusciae divisas habebant quasi praefecturas, sed omnium populorum principatum Mantua possidebat: unde est ‘ipsa caput populis’, ergo Vergilius miscet novam et veterem Etruriam, ut utriusque principatum patriae suae adsignet, cum alioquin Mantua ad haec auxilia pertinere non debeat, quia Aeneas nulla a transpadanis auxilia postulaverit, cum omnis exercitus adversum Mezentium uno loco consederit. et propterea putatur poeta in favorem patriae suae hoc locutus, ut de hac sola trans Padum pro Aenea adversum Mezentium auxilia faciat venisse, quod nec populorum nomina, nec lucumonum rettulerit. {{anchor+|203|[[Aeneis/Liber X#200|203.]]}} {{sc|}}Tusco de sanguine vires quia robur totum a lucumonibus habuit. {{anchor+|204|[[Aeneis/Liber X#200|204.]]}} {{sc|}}In se armat id est odio sui in arma compellit. {{anchor+|205|[[Aeneis/Liber X#205|205.]]}} {{sc|}}Patre benaco velatus harvndine glauca mincius i. d. i. a. pinu Benacus lacus est Venetiae, de quo fluvius nascitur Mincius. iure ergo dux Venetus fluvium provinciae suae depinxit in navi: quem Benaci filium, quia ex ipso habet originem, dicit. {{anchor+|207|[[Aeneis/Liber X#205|207.]]}} {{sc|}}Gravis fortis, ut “ferit ense gravem Thymbraeus Osirim”: vel ‘gravis’ aut animo, aut aetate, aut ‘gravis’ propter navem, nam sequitur ‘centenaque arbore fluctum verberat assurgens’, centenaque arbore non ait remis, sed arboribus, ad exprimendam navis magnitudinem, quae plures habuit remorum ordines: unde ait Lucanus “et summis longe ferit aequora remis”. {{anchor+|208|[[Aeneis/Liber X#205|208.]]}} {{sc|}}Marmore mari. {{anchor+|209|[[Aeneis/Liber X#205|209.]]}} {{sc|}}triton pictus in navis prora: et sic ait quasi de vero Tritone, ut “galea alta Chimaeram sustinet, Aetnaeos efflantem faucibus ignes”. caerula ‘caerula freta’, non ‘caerula concha’, nam versus non stat. {{anchor+|210|[[Aeneis/Liber X#210|210.]]}} {{sc|}}laterum tenus ut “crurum tenus”, ἄχρι τῶν πλευρῶν . hispida horrida, saetosa. {{anchor+|211|[[Aeneis/Liber X#210|211.]]}} {{sc|}}Frons hominem praefert modo frontem primam partem hominis intellegere debemus; nam hoc dicit: a capite usque ad ima latera hominis monstrabatur effigies. {{anchor+|212|[[Aeneis/Liber X#210|212.]]}} {{sc|}}spumea semifero incertum, utrum pictus, an ex aere factus. {{anchor+|213|[[Aeneis/Liber X#210|213.]]}} {{sc|}}tot lecti proceres quare Tarchonem praeteriit: an quia illi omnes sub imperio eius fuerunt? ter denis triginta accipiamus naves fuisse, non, ut quidam volunt, singulos duces tricenas naves habuisse: nam enumeratorum militum non convenit numerus, praesertim cum sequatur ‘subsidio Troiae’, id est parvo auxilio: nam apud maiores bella non ambitu, sed virtute constabant. Troiae aut castra Aeneae dixit: aut ‘Troiae’ pro Troianis. {{anchor+|215|[[Aeneis/Liber X#215|215.]]}} {{sc|}}iamque dies caelo concesserat non dicit diem intervenisse; nam supra ait “media Aeneas freta nocte secabat”. et ‘caelo concesserat’ pro ‘in caelo’, et deest ‘nocti’, {{anchor+|216|[[Aeneis/Liber X#215|216.]]}} {{sc|}}noctivago nomen mire conpositum. phoebe luna, sicut sol ‘Phoebus’, item ‘Titan’ sol, et ‘Titanis’ luna. describit autem noctem mediam et dicit finitum diem secundum Romanum ritum, qui a media nocte diem numerant, et noctem similiter a medio die. nec lunae fit sine causa commemoratio: nam aliter nymphae videri non poterant. {{anchor+|217|[[Aeneis/Liber X#215|217.]]}} {{sc|}}neque enim m. d. c. q. parenthesis est. {{anchor+|218|[[Aeneis/Liber X#215|218.]]}} {{sc|}}clavumque regit pro ‘clavo navem regit’, clavvmque regit iam ei et in quinto libro dedit gubernandi peritiam. velisque ministrat ‘velis’ quidam dativum volunt, non ablativum, ut si dicamus aliquem ministrare convivis. {{anchor+|219|[[Aeneis/Liber X#215|219.]]}} {{sc|}}Medio in spatio inter navigandum. chorus comitum nymphae de navibus factae. et mire ‘comitum’, quia cum eo venerant. {{anchor+|220|[[Aeneis/Liber X#220|220.]]}} {{sc|}}alma cybebe a Cybebo Phryge, qui primus ei sacrum instituit. cybebe alma mater deum, dicta Cybele vel ἀπο τοῦ κυβί- σαι τὴν κεφαλήν , id est capitis rotatione, quod semper Galli, per furorem motu capitis comam rotantes, ululatu futura praenuntiabant: Lucanus “crinemque rotantes sanguinei populis ulularunt tristia Galli”. ‘Cybebe’ autem bacchius est; nam ‘Cybele’, anapaestus est, ut “hic mater cultrix Cybele”, vel a Cybelo sacerdote †dici vel a Cybele. {{anchor+|222|[[Aeneis/Liber X#220|222.]]}} {{sc|}}innabant pariter quia de navibus versae. {{anchor+|223|[[Aeneis/Liber X#220|223.]]}} {{sc|}}Quot prius id est ‘quantae’; ad numerum retulit: ergo subtraxit ‘tot’, {{anchor+|224|[[Aeneis/Liber X#220|224.]]}} {{sc|}}lustrantque circumdant et circumeunt. {{anchor+|225|[[Aeneis/Liber X#225|225.]]}} {{sc|}}Doctissima cymodocea poetice, sicut etiam mutatio ipsa confingitur: ergo ‘doctissima’ quae divinitus hanc doctrinam fuerit consecuta: nam stultissimum est, quod ait quidam: ideo ‘doctissima’, quia Ilionei navis fuit. {{anchor+|226|[[Aeneis/Liber X#225|226.]]}} {{sc|}}pone sequens hoc quidam ideo dictum tradunt, quod adversae videri nolunt: unde est “transque caput iace, ne respexeris”. dorso eminet peritia natandi ostenditur. {{anchor+|227|[[Aeneis/Liber X#225|227.]]}} {{sc|}}tacitis aut ipsa tacita; aut pro ‘tacite et leniter’, subremigat subnatat. {{anchor+|228|[[Aeneis/Liber X#225|228.]]}} {{sc|}}ignarum adloquitur aut praesentiae suae ignarum, aut quod e navibus nymphae factae sunt. vigilasne deum gens Aenea vigila verba sunt sacrorum; nam virgines Vestae certa die ibant ad regem sacrorum et dicebant ‘vigilasne rex? vigila’, quod Vergilius iure dat Aeneae, quasi et regi et quem ubique et pontificem et sacrorum inducit peritum. et bene primo interrogat, deinde quod vigilat, approbat. ‘deum’ autem ‘gens’ propter “dis genite” et “geniture deos”. {{anchor+|229|[[Aeneis/Liber X#225|229.]]}} {{sc|}}velis inmitte rudentes hoc est rudentibus vela inmitte, id est laxa, ut est illud “notas odor attulit auras”. inmitti autem dicuntur rudentes cum vela laxantur. {{anchor+|230|[[Aeneis/Liber X#230|230.]]}} {{sc|}}sacro de vertice argute ‘sacro’, ne miretur Aeneas deas factas. pinus hoc loco secundum quartam dixit declinationem, in bucolicis iuxta secundam, “ut Maenalus argutumque nemus pinosque loquentes semper habet”. nos sumus loquitur per definitiones. sane declamatorie hos versus explicuit. {{anchor+|231|[[Aeneis/Liber X#230|231.]]}} {{sc|}}Perfidus qui post foedus bella commovit: hinc Latinus “ipsi has sacrilego pendetis sanguine poenas”. alii e communi sermone perfidum Rutulum dici volunt, quia ipsa Troiana est. ut autem pro ‘quoniam’: Plautus in Pseudulo “ut lassus veni de via, me volo curare” (Ps. 661), et in Mostellaria “eundem animum mihi oportet esse gratum ut impetravi” (Mos. 220) pro ‘quoniam’, {{anchor+|232|[[Aeneis/Liber X#230|232.]]}} {{sc|}}praecipites nomen pro adverbio, ‘praecipitanter’, {{anchor+|233|[[Aeneis/Liber X#230|233.]]}} {{sc|}}rumpimus propter illud “continuo puppes abrumpunt vincula ripis”. invitae ac si diceret: malueramus tibi potius servire, quam in nympharum numina commutari. teque per aequor quaerimus id est haec nobis vagandi est causa, ut te invenire possimus. {{anchor+|234|[[Aeneis/Liber X#230|234.]]}} {{sc|}}Refecit aut ‘re’ vacat: aut quia ante in ipsis forma fuerat navium. ergo alteram fecit. {{anchor+|235|[[Aeneis/Liber X#235|235.]]}} {{sc|}}Dedit esse deas Graeca figura, ut “donat habere viro”. aevum inmortalitatem. agitare διάγειν , hoc est agere. {{anchor+|238|[[Aeneis/Liber X#235|238.]]}} {{sc|}}Iam loca ivssa tenent ut et supra diximus, hoc κατὰ τὸ σιωπώμενον accipiendum est; nam intellegimus, eum equites misisse per terram. {{anchor+|240|[[Aeneis/Liber X#240|240.]]}} {{sc|}}Ne castris ivngant aut ‘se’ subaudis: aut ‘iungant’ pro ‘iungantur’, {{anchor+|241|[[Aeneis/Liber X#240|241.]]}} {{sc|}}socios veniente vocari antiquo verbo militiae usus est: viros enim ‘vocari’ significat eos, qui necessitate in bellum, non voluntate conveniunt. {{anchor+|244|[[Aeneis/Liber X#240|244.]]}} {{sc|}}crastina lux deest ‘veniat’, hoc est crastina lux veniat tantum. [et crastina lux] si ad Aeneam referas ‘spectabis’ et ‘non inrita dicta putaris’, ‘crastina lux’ subaudiendum ‘cum venerit’, si autem ad lucem ‘spectabit’ legas, ‘crastina lux’ suspendendum. quidam crastina lux mea si non inrita dicta putaris ingentes rvtvlae spectabit caedis acervos ‘spectabit’ est vera lectio, et ordo est ‘si mea dicta inrita non putaris, crastina lux ingentes acervos caedis videbit’: nam male quidam ‘spectabis’ legunt et ad lucem referunt. quod non procedit; nullus enim sic loquitur: o Aenea, nisi quae dico minime credis, o lux crastina ingentes caedis acervos videbis. alii more antiquo ‘lux’ pro ‘luce’ accipiunt: Lucilius in tertio “hinc media remis Palinurum pervenio nox” pro ‘nocte’, Longus ait “deest ‘venerit’ “: unde et ipse ‘spectabis’ legit. {{anchor+|246|[[Aeneis/Liber X#245|246.]]}} {{sc|}}dextra discedens inpulit mire ‘discedens’: adiuvatur enim pulsus recedente eo qui inpulerit. {{anchor+|247|[[Aeneis/Liber X#245|247.]]}} {{sc|}}Havd ignara modi inpulit navem libramenti peritia et moderationis: quippe quae fuerat navis. fugit pro ‘velociter’ posuit. {{anchor+|248|[[Aeneis/Liber X#245|248.]]}} {{sc|}}ocior et iaculo breviter tribus comparavit, quoniam et sagittam ventis aequavit. {{anchor+|249|[[Aeneis/Liber X#245|249.]]}} {{sc|}}Inde aliae celerant cursus hoc est, inde aliae nymphae aliarum navium cursus celeriores efficiunt, sicut fecerat Cymodocea. an ‘aliae’ naves? inscius id est rerum quas audierat; nam credere ex aperto non poterat. {{anchor+|250|[[Aeneis/Liber X#250|250.]]}} {{sc|}}Omine augurio promissae victoriae. {{anchor+|251|[[Aeneis/Liber X#250|251.]]}} {{sc|}}convexa hic ‘convexa’ epitheton est, quia ait ‘supera convexa’: alibi solum ‘convexa’ principale est. {{anchor+|252|[[Aeneis/Liber X#250|252.]]}} {{sc|}}Alma parens idaea deum alma proprie est tellus ab eo quod nos alat, abusive tamen etiam aliis numinibus hoc epitheton datur. terram autem ipsam constat esse matrem deum: unde et simulacrum eius cum clavi pingitur; nam terra aperitur verno, hiemali clauditur tempore. dindyma mons Phrygiae. {{anchor+|253|[[Aeneis/Liber X#250|253.]]}} {{sc|}}Turrigeraeque urbes civitates turritae, quas terra gerit; unde et cum corona turrita mater pingitur deum. ad frena leones ideo hoc fingitur, quod omnis feritas maternae subiacet adfectioni et subiugata est. figurate autem ‘leones ad frena cordi’, id est frenati leones. {{anchor+|254|[[Aeneis/Liber X#250|254.]]}} {{sc|}}Propinques familiare efficias, prosperes, matures, propitium facias, ut “et propius res aspice nostras”. {{anchor+|255|[[Aeneis/Liber X#255|255.]]}} {{sc|}}Phrygibusque adsis ac si diceret, et cultoribus tuis. {{anchor+|256|[[Aeneis/Liber X#255|256.]]}} {{sc|}}Tantum effatus breviter, ut supra ait, propter lucem iam maturam, id est plenam; nam non crepusculum, sed lux iam matura describitur. revoluta id est aperta, sicut contra involutum dicimus esse quod clausum est. rvebat autem non occidebat, sed oriebatur, cum impetu veniebat, quia per orbem: ut “et ruit Oceano nox”. et est in sensu hysteroproteron: prius enim nox fugatur, sic dies oritur. {{anchor+|257|[[Aeneis/Liber X#255|257.]]}} {{sc|}}matura multa, quasi tempestiva et quam iam esse oportebat: aut satis plena et clara. {{anchor+|258|[[Aeneis/Liber X#255|258.]]}} {{sc|}}Sociis edicit secundum dicta nymphae. †signa sequantur numquid literarum figura faciunt pervolutam? signa sequantur vel tesserae vel tubarum, vel re vera signa militaria. {{anchor+|264|[[Aeneis/Liber X#260|264.]]}} {{sc|}}Quales sub nubibus atris altis modo. {{anchor+|265|[[Aeneis/Liber X#265|265.]]}} {{sc|}}Strymoniae vero grves a fluvio Thraciae Strymone, iuxta quem habitant. haec autem comparatio non ad telorum pertinet iactum, sed ad Troianorum clamorem. {{anchor+|266|[[Aeneis/Liber X#265|266.]]}} {{sc|}}Fugiuntque notos aut quosvis ventos frigidos: nam etiam grues significant tempestatem futuram, ut in georgicis legimus “aut illum surgentem vallibus imis aeriae fugere grues”: aut re vera ‘notos’; horum enim calorem fugiunt cum revertuntur in Thraciam ex Aegypto. secundo num laeto? Troianorum clamor ex gaudio. {{anchor+|269|[[Aeneis/Liber X#265|269.]]}} {{sc|}}Adlabi classibus aequor cum classibus labi; aut aequore classem labi. quidam ita exponunt, ut hoc ad phantasiam Rutulorum referant, quoniam admirantibus his unde tanta fiducia animos Troianorum incessisset, repentina facies multarum navium adpropinquantium perinde visa est, atque si ipsum aequor cum classibus allaberetur. {{anchor+|270|[[Aeneis/Liber X#270|270.]]}} {{sc|}}Ardet apex capiti ex sequentibus intellegimus Aeneae armorum fieri descriptionem; nam dicturus est ‘at non audaci Turno fiducia cessit’, quamvis talia arma conspiceret. si tamen primam respicias conexionem, quasi de Turno videtur dicere: quod non procedit. ‘apex’ coni altitudo hoc loco. est autem {{wl|Q6691|Homeri}} et locus et comparatio. hoc autem iste violentius posuit, quod ille stellae tantum facit comparationem, hic etiam stellae pestiferae, respiciens quas clades Rutulis sit inlaturus Aeneas. possumus tamen ‘apex capiti’ accipere utrumque eum fuisse conplexum cum dicit ‘ardet apex capiti cristisque a vertice flamma funditur’, et sacerdotis per apicem et viri fortis facere mentionem. dicitur autem apex virga, quae in summo pilleo flaminum lana circumdata et filo conligata erat, unde etiam flamines vocabantur. hoc autem nomen a veteribus tractum est: apere enim veteres ritu flaminum adligare dicebant; unde apicem dictum volunt. {{anchor+|272|[[Aeneis/Liber X#270|272.]]}} {{sc|}}Cometae sanguinei lugubre rubent pro ‘lugubriter’, cometae autem latine crinitae appellantur. et stoici dicunt has stellas esse ultra XXXII. quarum nomina et effectus Avienus, qui iambis scripsit Vergilii fabulas, memorat. Plinius etiam Secundus dicit, cometas stellas esse naturales, quae apparent certis temporibus. item hoc quoque commemorat, cometas fieri de planetis quinque, unde interdum bonum, interdum pessima significant. nam si de Venere aut Iove fiant, optima praenuntiant; si de Marte aut Saturno, deteriora: nam Mercurialis semper talis est, qualis ille cui cohaeret; unde et minister deorum fingitur. hinc est ergo quod modo ait ‘cometae sanguinei lugubre rubent’, id est noxii. hanc stellam Electram dicunt, cum qua Iuppiter concubuit. quae cum Troiam ardentem videret, capillum lacerabat atque ita in astra est recepta. sane Avienus cometarum has differentias dicit: stella, quae obliquam facem post se trahens quasi crinem facit, Hippius vocatur. ista si ab occasu solis in ortum veniat, mala Persidi et Syriae ostendit; si ad meridiem attenderit, Africam et Aegyptum a malis relevat, solis pecoribus pestem denuntians; si septemtrionem respexerit, Aegyptum bellis et miseriis premit; si occidentem attenderit, gravat Italiam et quicquid ab Italia usque ad Hispanias tenditur; si a meridie in septemtrionem ierit, a bellis quidem externis securitatem denuntiat, sed seditiones domesticas significat. alter cometes est, cui ex gladio nomen est, nam Graece ξιφίας appellatur. cuius tractus est longior et pallidus color, neque comas habere dicitur, et hebetior eius flamma est. qui si orientem attenderit, regem Persidis dolis significat appetendum, denuntiat et bella; etiam Syrios pari conditione involvit; et Libyam atque Aegyptum fraude et insidiis nuntiat posse laborare. quod si occidentem attenderit, foedera nocua regionis eius regi significat, quae dicit per puellam conrogatam in nuptias posse dissolvi. alter cometes est, qui lampas appellatur et quasi fax lucet. hic cum orientem attenderit, omnes illas orientis partes dicit nebulis posse laborare frugesque eorum caliginoso aere corrumpi; si meridiem attenderit, Africam dicit siccitate et serpentibus posse laborare; si occidentem spectaverit, Italiam dicit adsiduis fluminum inundationibus laborare; si septemtrionem viderit, famem gentibus septemtrionalibus significat. est etiam alter cometes, qui vere cometes appellatur; nam comis hinc inde cingitur. hic blandus esse dicitur. qui si orientem attenderit, laetas res ipsi parti significat; si meridiem, Africae aut Aegypto gaudia; si occidentem inspexerit, terra Italia voti sui compos erit. hic dicitur apparuisse eo tempore quo est Augustus sortitus imperium; tunc denique gaudia omnibus gentibus futura sunt nuntiata. si septemtrionem attenderit, prospera universa significat. est alter cometes in tympani modum, qui nec valde lucet, et electri colorem habet, quem disceum vocant. iste quoniam ex uno loco non solet gigni, orbi terrarum caedes, rapinas, bella et cetera mala significat. sextum cometen appellari ex regis Typhonis nomine Typhonem dicunt, qui semel in Aegypto sit visus, qui non igneo, sed sanguineo rubore fuisse narratur; globus ei modicus dicitur et tumens, crinem eius tenui lumine apparere ferunt, qui in septentrionis parte aliquando fuisse dicitur. hunc Aethiopes dicuntur et Persae vidisse et omnium malorum et famis necessitates pertulisse. quarum †ple vel inpleniores differentias, vel in Campestro vel in Petosiri, siquem delectaverit, quaerat. {{anchor+|273|[[Aeneis/Liber X#270|273.]]}} {{sc|}}Sirius ardor Sirius stella est in ore canis, quae, ut in tertio diximus, quantum in ipsa est, pestifera est, sed pro qualitate adiacentium aut vincitur aut maioribus utitur viribus: hinc est quod, cum certo tempore semper oriatur, non semper est noxia. sed secundum physiologicos, idcirco ‹canis› caloris sidus putatur, quod id animal igneam vim habet: nam quod natura inimicum umorem habeat, propterea fieri ut aegre aquam hauriat ad restinguendam sitim: nam ideo eos, qui rabidi canis morsu continguntur, aquam refugere et, ni cito subveniatur, perire siti, quia †nifus eius animalis, quod contrarium umori sit, similiter in corpore humano saeviat. {{anchor+|275|[[Aeneis/Liber X#275|275.]]}} {{sc|}}Laevo noxio hic, ut “si mens non laeva fuisset”: alibi pro bono, ut “siquem numina laeva sinunt”. an potius ‘laevo’ notio, quia canis circa austrum est et astrologi notia quae sunt in caelo sinistra vocant? quod autem ait ‘contristat lumine’, cum de stella loqueretur, quam armis splendentibus comparavit, bene hoc Statius ad ipsa arma transtulit, dicens “armaque in auro tristia”. {{anchor+|277|[[Aeneis/Liber X#275|277.]]}} {{sc|}}praecipere pro ‘praecipiendi et depellendi’, {{anchor+|279|[[Aeneis/Liber X#275|279.]]}} {{sc|}}Quod votis optastis adest magna ars persuadentis est, ut quod cupit fieri, in praeiudicium trahat. sic hoc loco quia vult Turnus, ut optent pugnam eius socii, hanc eos semper dicit optasse. perfringere dextra fortiter facere. et bene verbo usus est militari. {{anchor+|280|[[Aeneis/Liber X#280|280.]]}} {{sc|}}In manibus non iam in votis, sed in manibus res est. esto pro ‘sit’: tertia namque persona est. ‘referto’ autem pro ‘referat’, {{anchor+|281|[[Aeneis/Liber X#280|281.]]}} {{sc|}}Referto facta patrum alii hic distinguunt, ut sit, referat modo unusquisque facta patrum et laudes. et secutus Sallustium hoc dixit, qui ait, Hispanorum fuisse, ut in bella euntibus iuvenibus parentum facta memorarentur a matribus. alii distinguunt ‘nunc magna referto facta’, ut duas res dixerit: nunc unusquisque et suorum factorum meminerit, et laudis parentum. {{anchor+|283|[[Aeneis/Liber X#280|283.]]}} {{sc|}}egressique si ‘egressi’, figurate dictum est. {{anchor+|284|[[Aeneis/Liber X#280|284.]]}} {{sc|}}avdentes fortuna ivvat Terentianum “fortes fortuna adiuvat”. et potest haec sententia et superioribus adplicari et per se separatim intellegi. {{anchor+|285|[[Aeneis/Liber X#285|285.]]}} {{sc|}}Versat quos ducere contra cogitat quidem, sed non facit, ne diviso exercitu utrobique vincatur: quod sequentia indicant, nam paulo post dicturus est ‘et rapit acer totam aciem in Teucros’, {{anchor+|286|[[Aeneis/Liber X#285|286.]]}} {{sc|}}Concredere ‘con’ vacat. {{anchor+|287|[[Aeneis/Liber X#285|287.]]}} {{sc|}}Altis ‘puppibus’, non ‘pontibus’, {{anchor+|288|[[Aeneis/Liber X#285|288.]]}} {{sc|}}Pontibus transtris, scalis navium. servare pro ‘servaverunt’, {{anchor+|289|[[Aeneis/Liber X#285|289.]]}} {{sc|}}Langventis tranquilli. brevibus vadis. se credere pro ‘crediderunt’, {{anchor+|290|[[Aeneis/Liber X#290|290.]]}} {{sc|}}Per remos id est scaphis. et deest ‘descendunt’, {{anchor+|291|[[Aeneis/Liber X#290|291.]]}} {{sc|}}Non spirant legitur et ‘sperat’, quod et melius est: nam dum vada esse non sperat, incidit in ea. non sperat] quia ‘fracta non remurmurat unda, sed mare inoffensum crescenti adlabitur aestu’, {{anchor+|293|[[Aeneis/Liber X#290|293.]]}} {{sc|}}precatur modo cum precibus hortatur. {{anchor+|295|[[Aeneis/Liber X#295|295.]]}} {{sc|}}Tollite ferte ad celeritatem nimiam dictum est. findite rostris militari felle dictum est, ut etiam terra ipsa quodam modo sentiat hostis adventum. {{anchor+|297|[[Aeneis/Liber X#295|297.]]}} {{sc|}}Statione statio est portus temporalis; nam portus est ubi hiematur. sed modo statio siccum litus significat: hoc enim dicit: potiar terra, et navem frangere non recuso. {{anchor+|302|[[Aeneis/Liber X#300|302.]]}} {{sc|}}Innocvae innocuus est cui non nocetur, innoxius qui non novit nocere; sed hoc poetae plerumque confundunt. ‘innocuae’ quibus non sit nocitum; alibi “litus innocuum”, quod non noceat. sed non puppis tua ἐπιδιόρθωσις et προσφώνησις . {{anchor+|303|[[Aeneis/Liber X#300|303.]]}} {{sc|}}{{sc|}}dorso iniquo}} dorsum est durior harena, quae remeantibus fluctibus et euntibus plerumque densetur et in modum saxi durescit, quod a nautis pulvinus vocatur, ''a Graecis {{graeca|θῖν}}: {{wl|Q6691|Homerus}} {{graeca|παρὰ θῖνα πολυφλοίσβοιο θαλάσσης}}.<ref>[[:el:Οδύσσεια/ν#v215|Οδύσσεια ν.219]]</ref><ref>[[:el:Ιλιάς/Α#v30|Ιλιάς Α.34]]</ref><ref>[[:el:Ιλιάς/Ι#v180|Ιλιάς Ι.182]]</ref> {{wl|Q722683|Probus}} ‘vadi dorso’ pro ‘vado’ dictum putat, ut in georgicis <[[Georgicon (Greenough)/Liber III#435|3.436]]> “dorso nemoris”.'' {{sc|}}iniquo}} sibi nocenti. {{anchor+|304|[[Aeneis/Liber X#300|304.]]}} {{sc|}}sustentata non ab alio, ut “fratremque ruentem sustentat dextra”, sed quasi ἀνακωχεύουσα : vel ‘sustentata’ cum sustentaretur. Melissus ‘sustentata’ pro suspensa accipit: nam ideo et ‘anceps’ est, cum huc atque illuc nutaret. fluctusque fatigat subaudis ‘eam’: nam ‘fluctus’ nominativus est singularis. {{anchor+|305|[[Aeneis/Liber X#305|305.]]}} {{sc|}}Exponit in undis ideo ‘in undis’, non ‘in undas’, quia in ipso loco res agitur, nec est mutatio. {{anchor+|306|[[Aeneis/Liber X#305|306.]]}} {{sc|}}fragmina antique dictum: nam ‘fragmenta’ dici debere non nulli adserunt. {{anchor+|311|[[Aeneis/Liber X#310|311.]]}} {{sc|}}Omen pugnae Sallustius “pugnam illam pro omine bello futuram”. ideo ergo ‘omen’, quia, sicut nunc, sic ubique vincet Aeneas. invasit agrestes quia dixit “et latos vastant cultoribus agros”. {{anchor+|312|[[Aeneis/Liber X#310|312.]]}} {{sc|}}Therone hoc nomen in Pindaro lectum est tantum. et bene in honorem victoris victum laudat. {{anchor+|314|[[Aeneis/Liber X#310|314.]]}} {{sc|}}Tunicam squalentem splendentem loricam. ‘squalentem auro’ splendentem auro. et significat copiam densitatemque auri in squamarum speciem intexti: squalere enim dictum a squamarum crebritate atque asperitate, quae in serpentum pisciumve coriis visuntur: alibi “quem pellis aenis in plumam squamis auro conserta tegebat”, et alibi “iamque adeo rutilum thoraca indutus aenis horrebat squamis”. quidquid igitur inculcatum obsitumque aliqua re erat squalere dicebatur. havrit ‘ferit’ modo significat, sed non nudum latus, sed quod aperuerat: et putatur hysteroproteron. quidam militarem elocutionem putant: cum enim a latere quis aliquem adortus gladio occidit, ‘haurit illum’ dicunt. {{anchor+|316|[[Aeneis/Liber X#315|316.]]}} {{sc|}}Et tibi phoebe sacrum omnes qui secto matris ventre procreantur, ideo sunt Apollini consecrati, quia deus est medicinae, per quam lucem sortiuntur: unde Aesculapius eius fingitur filius; ita enim eum procreatum supra diximus. Caesarum etiam familia ideo sacra retinebat Apollinis, quia qui primus de eorum familia fuit, exsecto matris ventre natus est, unde etiam Caesar dictus est: licet varia de etymologia huius nominis dicantur, ut diximus supra. {{anchor+|317|[[Aeneis/Liber X#315|317.]]}} {{sc|}}Quod licvit parvo legitur et ‘cui licuit’, et respexit ad illud, quod ferrum nunc iuvenis vitare non potuit, quod parvus evasit. nec longe pro ‘nec multo post’, adverbium loci pro temporis antique. {{anchor+|320|[[Aeneis/Liber X#320|320.]]}} {{sc|}}ivvere manus id est suae. {{anchor+|321|[[Aeneis/Liber X#320|321.]]}} {{sc|}}Usque tamdiu, donec. dum terra donec [in] terra. labores praebvit nove dixit, cum bona praeberi dicantur. an ideo ‘praebuit’, quod haec Herculi profuerunt, ut ad inmortalitatem per ista perveniret. {{anchor+|322|[[Aeneis/Liber X#320|322.]]}} {{sc|}}Ecce pharon legitur et ‘Pharo’, ut “it clamor caelo”, ut sit dativus ab eo, quod est ‘hic Pharus’, si autem ‘Pharon’ legeris, figuratum est; nam de nominativo transit ad dativum, dicens ‘clamanti’, inertes aut quod alii inertiam obiecerint: aut quia, ubi pugnari oportet, loqui inertis est. {{anchor+|324|[[Aeneis/Liber X#320|324.]]}} {{sc|}}Flaventem malas flaventes malas habentem, primae aetatis. et est ordo: tu quoque Cydon miserande iaceres, dum sequeris Clytium flaventem prima lanugine malas, id est dum adulescentem sectaris, cuius amore flagrabas: qui iuvenum tibi semper erant. {{anchor+|325|[[Aeneis/Liber X#325|325.]]}} {{sc|}}Infelix nova gavdia cydon de Cretensibus accipimus quod in amores puerorum intemperantes fuerunt: quod postea in Laconas et in totam Graeciam translatum est, adeo ut et Cicero dicat in libris de re publica, obprobrio fuisse adulescentibus si amatores non haberent. propter quod poeta Cydonem inducit amatorem. novimus autem Cydonas Cretenses dici. sane ‘Cydon’ quando nomen est proprium, ‘Cy’ naturaliter producit; si appellativum, corripit ‘Cy’, ut “Parthus sive Cydon, telum inmedicabile torsit”. tamen Statius etiam in proprio corripuit, ut “haec regi promissa Cydon haec Lampe dabamus”: quod fecit, abutens licentia qua utimur in propriis nominibus. nova gavdia quem tunc primum amare coeperat. {{anchor+|326|[[Aeneis/Liber X#325|326.]]}} {{sc|}}Stratus id est paene. securus amorum hoc loco ‘oblitus’: aliter “securus amorum germanae”, id est contemnens, non curans. {{anchor+|327|[[Aeneis/Liber X#325|327.]]}} {{sc|}}Miserande pro ‘miserandus’; nam pro nominativo vocativum posuit, ut contra “socer arma Latinus habeto”: licet illic possit accipi ‘socer arma Latinus habeat’: nam ‘habeto’ et secunda et tertia persona est. tamen etiam et alibi nominativum pro vocativo posuit, ut “corniger Hesperidum fluvius regnator aquarum”. {{anchor+|328|[[Aeneis/Liber X#325|328.]]}} {{sc|}}Stipata cohors id est unanimiter veniens. {{anchor+|329|[[Aeneis/Liber X#325|329.]]}} {{sc|}}septem numero hoc est pro ‘septem’: et deest ‘quia’: veteres enim ita enuntiabant: Lucilius in IV. “hi prae se portant ingentes munere pisces triginta numero”. an potius proprie? credibile est enim ut saepius iecerint. septenaque tela more suo pro ‘septem’, ut ‘bina’ pro duobus: “frenaque bina”. {{anchor+|331|[[Aeneis/Liber X#330|331.]]}} {{sc|}}stringentia corpus quidam ἐμφατικώτερον putant, id est iam stringentia. alii participium praesens pro futuro accipiunt, id est quae nisi essent deflexa, stringere habuerant. deflexit partim s. c. alma venus male ait Donatus, hoc loco ante dictorum oblitum esse Vergilium, quod post Iovis prohibitionem bellis facit numina interesse, non respiciens, Iovem magis deos hortatum esse in foedera, quam a bellis prohibuisse: nam et paulo post tam Iuno, quam Iuturna bellis intererunt. {{anchor+|332|[[Aeneis/Liber X#330|332.]]}} {{sc|}}Achaten omnia nomina quae in ‘tes’ exeunt, vocativum in ‘a’ mittunt, ut ‘Achates Achata’, ‘Thymoetes Thymoeta’, {{anchor+|333|[[Aeneis/Liber X#330|333.]]}} {{sc|}}Suggere tela mihi ordo est: suggere tela mihi, quae in campis Iliacis in Graecorum stetere corporibus: nullum enim dextera mea in Rutulos sine causa iaculabitur telum eorum, quae iam sunt caede hostium comprobata. qui vero ‘steteruntque in corpore Graium’ per coniunctionem, non per pronomen legunt, hi non ‘que’ sed ‘autem’ debuisse dici putant, et mutatam a poeta coniunctionem. alii ‘que’ coniunctionem pro ‘enim’ ponunt, ut “primaque oriens erepta iuventa est”. {{anchor+|336|[[Aeneis/Liber X#335|336.]]}} {{sc|}}Transverberat scindit. {{anchor+|338|[[Aeneis/Liber X#335|338.]]}} {{sc|}}hvic frater subit ‘huic subit’ id est prope venit. {{anchor+|339|[[Aeneis/Liber X#335|339.]]}} {{sc|}}Traiecto missa lacerto quae fuerat missa retro acto lacerto. {{anchor+|340|[[Aeneis/Liber X#340|340.]]}} {{sc|}}Protinus iugiter, continue. tenorem currendi modum, id est eodem impetu fertur. {{anchor+|341|[[Aeneis/Liber X#340|341.]]}} {{sc|}}Moribunda morienti similis. quod ita esse etiam Sallustius comprobat et ostendit, qui ait “quasi vitabundus per tramites et saltuosa loca exercitum ductare”: nam Iugurtha non vitabat legatum, sed se eum vitare simulabat. nam quia nomen est, ideo significat similitudinem, non passionem. quod si participialiter diceretur, a passivo veniret: omnia enim a passivo participia in ‘dus’ exeunt. moribunda similis morienti: non enim participialiter aliquid significat, sed nominis habet significationem. nominis autem significatio similitudinem habet, non passionem. quando dico ‘moriturus est’, vere moriturus est; moribundus autem non vere, sed similis morienti est: unde et Sallustius dixit “quasi vitabundus”. nervis aut necessarie additur ‘nervis’, aut ‘nervis’ tantum ‘pependit’, {{anchor+|342|[[Aeneis/Liber X#340|342.]]}} {{sc|}}Fratris de corpore rapto si diceret ‘fratrum de corpore’, speciosius esset: quod ideo omisit, quia hasta Alcanoris tantum vulneraverat manum, in Maeonis vero haeserat corpore. {{anchor+|344|[[Aeneis/Liber X#340|344.]]}} {{sc|}}est licitum quoniam non contra dixerat. femur ‘femur’ dicimus, quia legitur et declinatur ‘huius femoris’; illius vero ablativi non invenitur nominativus “laetus eripit a femine”, licet Caper in libris enucleati sermonis dicat ‘femen’; sed non ponit exemplum. ergo aut ‘hoc femur’, aut ‘hoc femen’: nam ‘femus’ non dicimus penitus. {{anchor+|345|[[Aeneis/Liber X#345|345.]]}} {{sc|}}Hic curibus hoc est ‘tunc’, et est ordo: tunc fidens primaevo corpore advenit Clausus Curibus, qui erat de Curibus, ut “Verres Romulia”: aut ‘fidens Curibus’, id est multitudine, ut “ecce Sabinorum prisco de sanguine magnum agmen agens Clausus”. {{anchor+|346|[[Aeneis/Liber X#345|346.]]}} {{sc|}}Rigida id est tenens eam, non vibrans et iaciens. {{anchor+|350|[[Aeneis/Liber X#350|350.]]}} {{sc|}}Boreae de gente suprema aut originem ducentes a Zetho et Calai, qui filii Boreae et Orithyiae nymphae fuerunt, ut ‘de gente’ de genere accipiamus: aut certe in hyperboreis montibus natos, unde est origo venti Boreae. ‘suprema’ autem pro ‘supremi Boreae’, si autem, ut quidam volunt, Boream principium generis accipiamus, erit ‘suprema’ dictum pro ‘summa’: quod si ventum intellegimus, ‘suprema’ ultima modo: sicut ‹enim› dictum est, initium flandi Boreas concipit ‹ab hyperboreis montibus›. ismara Thraciae civitas a monte Ismaro dicta. hic autem feminino ‘Ismara’, quia patriam dixit, ibi neutro “iuvat Ismara Baccho conserere”. {{anchor+|354|[[Aeneis/Liber X#350|354.]]}} {{sc|}}Expellere tendunt hoc est loco se invicem movere contendunt. {{anchor+|355|[[Aeneis/Liber X#355|355.]]}} {{sc|}}Limine decenter dictum, id est in litore. {{anchor+|356|[[Aeneis/Liber X#355|356.]]}} {{sc|}}Magno aethere id est aere in magno; nam venti in aethere non sunt, sed in aere: sic supra “atque aethera tranant cum sonitu” pro ‘aerem’, {{anchor+|359|[[Aeneis/Liber X#355|359.]]}} {{sc|}}Obnixa omnia contra mare mari, nubes nubibus, venti ventis. legitur et ‘obnixi’, ut referatur ad ventos. {{anchor+|361|[[Aeneis/Liber X#360|361.]]}} {{sc|}}Haeret pede pes pro ‘pedi’; nam antiptosis est. et est {{wl|Q6691|Homeri}} versiculus. {{anchor+|362|[[Aeneis/Liber X#360|362.]]}} {{sc|}}rotantia ut “Eleusinae matris volventia plaustra”: ‘rotantia’ ergo quae rotantur. {{anchor+|363|[[Aeneis/Liber X#360|363.]]}} {{sc|}}torrens non Tiberis, sed quicumque alius fluvius ad tempus crescens. {{anchor+|364|[[Aeneis/Liber X#360|364.]]}} {{sc|}}insvetos acies inferre pedestres quia saxis, quae torrens intulerat, inpediti Arcades, omissis equis pedestrem pugnam insueti inierant et a Latinis pellebantur. arcadas accusativus est pluralis, cuius ultima syllaba ideo brevis est, quia nominativus pluralis ‘es’ terminatur, ut ‘hi Arcades’, ut ‘delphines delphinas’, {{anchor+|365|[[Aeneis/Liber X#365|365.]]}} {{sc|}}Latio sequaci metonymia pro ‘Latinis’, ut alibi “invadunt urbem somno vinoque sepultam”. {{anchor+|366|[[Aeneis/Liber X#365|366.]]}} {{sc|}}Dimittere quando ‘quando’ siquidem. et est Romanae militiae: nam in locis inpeditis equos comitibus dabant et pedestri certamine confligebant. {{anchor+|369|[[Aeneis/Liber X#365|369.]]}} {{sc|}}Quo fugitis hoc amare dictum est. et iam preces sequuntur. per vos et fortia facta adiurat eos per ipsorum facta, quoniam non habet puer proprios titulos: nam est ei prima militia. {{anchor+|370|[[Aeneis/Liber X#370|370.]]}} {{sc|}}per ducis evandri melius ‘ducis’, quam si dixisset ‘regis’: hoc enim nomen exprimit ducentem in proelia: Sallustius “quo cupidius in ore ducis se quisque bonum et strenuum ostentantes” non dixit ‘proconsulis’, devictaque bella finita, exhausta: nam hostis vincitur, non bellum. {{anchor+|371|[[Aeneis/Liber X#370|371.]]}} {{sc|}}subit succedit, ut “cui deinde subibit”. lavdi ut solet, virtuti: potest et proprie intellegi. {{anchor+|372|[[Aeneis/Liber X#370|372.]]}} {{sc|}}Fidite ne pedibus dativus est ‘pedibus’: nam ‘fido tibi’ dicimus. {{anchor+|374|[[Aeneis/Liber X#370|374.]]}} {{sc|}}Hac vos et pallanta ducem patria alta reposcit hoc vult patria, ut per caedes hostium revertamur. {{anchor+|375|[[Aeneis/Liber X#375|375.]]}} {{sc|}}Numina nulla premunt argumentatur a facili, dicens, non contra deos, sed contra mortales bella tractamus. {{anchor+|377|[[Aeneis/Liber X#375|377.]]}} {{sc|}}Ecce maris quod est efficax, in fine posuit: nam dicit eos quo fugiant non habere, cum terra teneatur ab hostibus, mare autem pedibus transire non possint. castra vero ingredi turpissimum est: aut certe etiam hoc inpossibile, si ab hostibus obsidentur, ut quidam volunt, intellegentes ‘et rapit acer totam aciem in Teucros’ scilicet suam, quam ducebat, ceteris relictis. magna clavdit nos obice pontus periphrasis, id est mari claudimur. et modo usus habet, ut ‘hic obex’ dicamus, unde quidam ‘magno obice’ legunt. antiqui etiam ‘haec obex’ dicebant, secundum quod est ‘magna obice’, hinc est quod non nulli vitant generis dubietatem et legunt ‘magni’, scilicet ‘maris’, Caper tamen in libris dubii generis probat dici et ‘hic obex’ et ‘haec obex’, quod, ut diximus, hodie de usu recessit. {{anchor+|378|[[Aeneis/Liber X#375|378.]]}} {{sc|}}Troiam id est castra Troianorum. {{anchor+|379|[[Aeneis/Liber X#375|379.]]}} {{sc|}}densos prorumpit in hostes ut eos hortaretur exemplo. {{anchor+|380|[[Aeneis/Liber X#380|380.]]}} {{sc|}}Fatis iniquis exitum praeoccupavit futurum. {{anchor+|381|[[Aeneis/Liber X#380|381.]]}} {{sc|}}Magno pondere hoc est magni ponderis, ut “aere cavo clipeum” pro ‘aeris cavi’, {{anchor+|383|[[Aeneis/Liber X#380|383.]]}} {{sc|}}Receptat ideo frequentativo usus est, quia haerentem hastam ossibus avellere facile non poterat. et expressit moram quandam et molitionem extrahentis. ergo ‘receptat’ est frequenti concussione divellit. tale est et illud “clipeoque sinistram insertabam aptans”. {{anchor+|384|[[Aeneis/Liber X#380|384.]]}} {{sc|}}quem non super occupat ‘quem super’ Lagum, subauditur ‘stantem’, super occupat quem non desuper occupat: ideo autem ‘desuper’, quia Pallas ad evellendam hastam fuerat inclinatus. {{anchor+|385|[[Aeneis/Liber X#385|385.]]}} {{sc|}}Nam pallas ante rventem dum furit ordo est: nam eundem Pallas ante excipit, id est dolo interimit; ille enim incautus fuerat, furens propter crudelem mortem sodalis, unde et incautus fuerat. {{anchor+|387|[[Aeneis/Liber X#385|387.]]}} {{sc|}}Tumido in pulmone et naturaliter tumido, et quia furebat. ‘in pulmone’ autem ‘recondit’ archaismos est pro ‘in pulmonem’, {{anchor+|388|[[Aeneis/Liber X#385|388.]]}} {{sc|}}hinc sthenium petit pro ‘tunc’, loci adverbium pro temporis. rhoeti de gente vetusta anchemolum haec fabula in Latinis nusquam invenitur auctoribus. Avienus tamen, qui totum Livium iambis scripsit, hanc commemorat, dicens Graecam esse. Rhoetus ergo Marrubiorum rex fuerat in Italia, qui Anchemolo filio Casperiam superduxit novercam: hanc privignus stupravit. quo cognito cum eum pater persequeretur et ad poenam vocaret, fugiens ille se ad Turnum contulit: ad Daunum. merito ergo in bello Turni Dauni filio Anchemolus gratiam reddit. ‘gente’ autem ‘vetusta’ ideo, quia a Phorco, deo marino, originem ducere legitur. hoc totum Alexander Polyhistor tradit, quem Lucius Sulla civitate donavit. {{anchor+|390|[[Aeneis/Liber X#390|390.]]}} {{sc|}}vos etiam gemini ut supra “tu quoque flaventem prima lanugine malas”. {{anchor+|392|[[Aeneis/Liber X#390|392.]]}} {{sc|}}Svis etiam suis: Lucanus “et amissum fratrem lugentibus offert”. et est absolutum, suis omnibus, non suis parentibus tantum. {{anchor+|393|[[Aeneis/Liber X#390|393.]]}} {{sc|}}Discrimina differentias. {{anchor+|394|[[Aeneis/Liber X#390|394.]]}} {{sc|}}Thymbre pro ‘Thymber’, metri causa metaplasmum fecit: ipse enim superius ‘Thymber’ dixit. evandrius possessivum est modo, non patronymicon. {{anchor+|395|[[Aeneis/Liber X#395|395.]]}} {{sc|}}decisa svum mire ‘suum’, tamquam dominum, a quo fuerat separata. {{anchor+|396|[[Aeneis/Liber X#395|396.]]}} {{sc|}}Semianimesque micant digiti ferrumque retractant Ennii est, ut “oscitat in campis caput a cervice revulsum, semianimesque micant oculi lucemque requirunt”: quem versum ita ut fuit, transtulit ad suum carmen Varro Atacinus. {{anchor+|397|[[Aeneis/Liber X#395|397.]]}} {{sc|}}Tuentes modo videntes, alibi defendentes significat. {{anchor+|398|[[Aeneis/Liber X#395|398.]]}} {{sc|}}Dolor et pudor sic de Mezentio “aestuat ingens uno in corde pudor mixtoque insania luctu”. alii dolorem alicuius studii ardorem et promptam gloriae cupiditatem veterum more dictum volunt, ut Graeci πόνον appellant: Lucilius in quinto “nam omnibus unus dolor est captus labosque”. {{anchor+|399|[[Aeneis/Liber X#395|399.]]}} {{sc|}}Fugientem rhoetea praeter id est praeterfugientem. {{anchor+|400|[[Aeneis/Liber X#400|400.]]}} {{sc|}}tantumque morae fuit ilo subaudis: ad mortem Ili hoc spatium fuit tantum, et haec sola mora, quo minus Ilus periret. de cuius morte cum nihil dicat, intellegendum est. {{anchor+|402|[[Aeneis/Liber X#400|402.]]}} {{sc|}}intercipit quia intercipi aliena dicuntur. tevthra ab eo quod est ‘hic Teuthras huius Teuthrae’, quomodo ‘Aeneas Aeneae’, {{anchor+|403|[[Aeneis/Liber X#400|403.]]}} {{sc|}}Tyren ab eo quod est ‘hic Tyres’, {{anchor+|404|[[Aeneis/Liber X#400|404.]]}} {{sc|}}semianimis potest et ‘semianimis’ ab eo quod est ‘semianimus’ legi. {{anchor+|405|[[Aeneis/Liber X#405|405.]]}} {{sc|}}Optato id est ex voto: per aestatem enim venti frequenter optantur et quasi contingere videntur ex voto, quia †difficuli aestate validiores sunt. {{anchor+|406|[[Aeneis/Liber X#405|406.]]}} {{sc|}}dispersa ex diversis locis. {{anchor+|407|[[Aeneis/Liber X#405|407.]]}} {{sc|}}mediis absolute dixit. extenditur una sicut duces diversis locis commissa proelia continuaverant. {{anchor+|408|[[Aeneis/Liber X#405|408.]]}} {{sc|}}Acies vulcania ideo abusus est, quia comparatio ad bellum pertinet: nam de igne aciem dicere satis incongruum est: ergo ‘acies Vulcania’ vis ignis, quae late per campos effunditur. {{anchor+|409|[[Aeneis/Liber X#405|409.]]}} {{sc|}}ille sedens non quasi Pallas, pugnantibus suis, nihil agat, sed comparatur illius securitati huius voluntas. victor cui vota processerunt, voti compos, ἐπιτυχών . ovantes abusio est, non proprietas. {{anchor+|410|[[Aeneis/Liber X#410|410.]]}} {{sc|}}Coit omnis in unum id est conpellitur: unanimiter omnes fortiter faciunt. {{anchor+|411|[[Aeneis/Liber X#410|411.]]}} {{sc|}}Sed bellis acer ‘sed’ modo inceptiva particula est, ut in Sallustio saepius, sicut ‘at’ interdum: nam non est coniunctio ratiocinantis. {{anchor+|412|[[Aeneis/Liber X#410|412.]]}} {{sc|}}In sva colligit arma post scutum se clausit, alibi “et se collegit in arma”. {{anchor+|415|[[Aeneis/Liber X#415|415.]]}} {{sc|}}Elatam in ivgulum iugulo suo vulnus minantem. {{anchor+|417|[[Aeneis/Liber X#415|417.]]}} {{sc|}}Fata canens quasi divinus. alii ‘cavens’ legunt; secundum quod non statim et divinus: nam et ab aliis audita cavere potuerat. {{anchor+|418|[[Aeneis/Liber X#415|418.]]}} {{sc|}}Canentia lumina aut hypallage est pro ‘ipse canens’: aut physicam rem dixit; dicuntur enim pupillae mortis tempore albescere. {{anchor+|419|[[Aeneis/Liber X#415|419.]]}} {{sc|}}Iniecere manum parcae traxerunt debitum sibi. et sermone usus est iuris: nam manus iniectio dicitur quotiens, nulla iudicis auctoritate expectata, rem nobis debitam vindicamus. telisque sacrarunt evandri multis experimentis ostenditur Vergilium subtiliter et aliud agentem ritum vetustissimorum sacrorum referre. hic ergo cum dicit ‘telisque sacrarunt Euandri’ docet, quidquid destinatum fuerit diis, id sacrum appellari. perveniri autem ad deos non posse, nisi libera ab onere corporis fuerit anima: quod nisi morte fieri non potest. oportune ergo his sacratum Halesum loquitur, cum inminebat interitus. {{anchor+|421|[[Aeneis/Liber X#420|421.]]}} {{sc|}}Da nunc thybri pater vicinum invocat numen, circa cuius ripas bella tractantur: sic supra “tu dea, tu praesens nostro succurre labori”. {{anchor+|422|[[Aeneis/Liber X#420|422.]]}} {{sc|}}duri aut fortis, aut asperi et crudelis in hostes. {{anchor+|423|[[Aeneis/Liber X#420|423.]]}} {{sc|}}Tua quercus in tuis ripis creata. sane superius de speciebus stativi augurii dictum est, in quibus capillorem esse diximus, quod hoc loco tangit. capillor autem dicitur cum auspicato arbor capitur et consecratur Iovi Fulguri: dicit enim his versibus ‘da nunc, Thybri pater, ferro, quod missile libro, fortunam’ et reliqua, ‘haec arma exuviasque viri tua quercus habebit’: hic ergo cum arborem nominat, videtur veteris ritus inducere mentionem. {{anchor+|424|[[Aeneis/Liber X#420|424.]]}} {{sc|}}Avdiit modo exaudiit et ad effectum deduxit, paulo post tantum audiit, ut “audiit Alcides iuvenem”. dum texit dum spoliat; nam tempus praesens est, non praeteritum ab eo quod est ‘tego’: sic Plautus “ego hunc hominem hodie texam pallio”. et ‘tegit’ ‘te’ primam syllabam corripit, ut tantum positione longa sit. {{anchor+|425|[[Aeneis/Liber X#425|425.]]}} {{sc|}}inermum et ‘inermem’ dicimus et ‘inermum’, {{anchor+|426|[[Aeneis/Liber X#425|426.]]}} {{sc|}}At non caede viri tanta perterrita sinit agmina subaudis ‘esse’, {{anchor+|427|[[Aeneis/Liber X#425|427.]]}} {{sc|}}primus abantem ideo ‘primus’, quia comites eius exemplum secuti sunt; nam infert ‘sternitur Arcadiae proles sternuntur Etrusci’ et ‘agmina concurrunt ducibusque et viribus aequis’, {{anchor+|428|[[Aeneis/Liber X#425|428.]]}} {{sc|}}oppositum obstantem, fortiter pugnantem. et quidam dubium volunt, utrum ‘pugnae oppositum’, an ‘nodum pugnae’, quod est melius. nodumque moramque bene addidit ‘moram’, ne ‘nodum’ aliud acciperemus: nam ‘nodus’ proprie est densa peditum multitudo, sicut ‘turma’ equitum, ut lectum est in disciplina militari. ‘nodum’ ergo pro difficultate accipe, quae vix possit resolvi. {{anchor+|430|[[Aeneis/Liber X#430|430.]]}} {{sc|}}Grais inperdita corpora teucri quos Graeci perdere nequiverunt. Teucros autem accipimus quos secum duxit Aeneas; nam ait “quorum de numero qui sese in bella sequantur praestantes virtute legit”. aliter non procedit: nam paulo post erupturi sunt qui obsidentur in castris. ‘inperdita’ autem quis ante hunc? {{anchor+|432|[[Aeneis/Liber X#430|432.]]}} {{sc|}}Extremi addensent acies Lucanus “quantum pede prima relato constringit gyros acies”. ‘denseo’ autem secundae coniugationis est. nec turba moveri tela manvsque sinit Lucanus “gladiosque suos conpressa timebat”. quidam sane ‘turbam’ multitudinem accipiunt; nam plurali numero ‘turbas’ perturbationes dixerunt et strepitus: unde et Terentium “turbas lampadas” propter strepitum volunt dixisse, cum parcus senex ‹nec]2 puerperam per publicum duci suadeat nec strepitum per turbas adhiberi. {{anchor+|438|[[Aeneis/Liber X#435|438.]]}} {{sc|}}Maiore sub hoste sub hostilitate: nam sub diversis hostibus pereunt. {{anchor+|439|[[Aeneis/Liber X#435|439.]]}} {{sc|}}monet succedere lavso expositio talis est: monitus a sorore continuo secat agmen, atque ut vidit socios. {{anchor+|442|[[Aeneis/Liber X#440|442.]]}} {{sc|}}feror pro ‘ferri debeo’, id est ire debeo. {{anchor+|443|[[Aeneis/Liber X#440|443.]]}} {{sc|}}cuperem ipse parens spectator adesset aspere et amare dictum: multa enim mala graviora videntur si ante oculos nostros eveniant, quam si audiantur. tale est et in secundo de Polite “qui nati coram me cernere letum fecisti”: non enim obicit Pyrrho, quod occiderit, quia hoc ius belli exigebat, sed quare vidente patre: et his similia, ut “inpositique rogis iuvenes ante ora parentum” et “an fratris miseri letum ut crudele videres?” et “vidi oculos ante ipse meos” et “victum tendere palmas Ausonii videre”. {{anchor+|444|[[Aeneis/Liber X#440|444.]]}} {{sc|}}Aequore ivsso pro ‘ipsi iussi’, et est usurpatum participium: nam ‘iubeor’ non dicimus, unde potest venire ‘iussus’, sic ergo hic participium usurpavit, ut Horatius verbum, dicens “haec ego procurare et idoneus imperor et non invitus”. ergo satis licenter dictum est, adeo ut huic loco {{wl|Q722683|Probus}} [hic corruptum] alogum adposuerit. {{anchor+|445|[[Aeneis/Liber X#445|445.]]}} {{sc|}}Tum deinde. {{anchor+|446|[[Aeneis/Liber X#445|446.]]}} {{sc|}}stupet in turno id est in Turnum intuens. {{anchor+|447|[[Aeneis/Liber X#445|447.]]}} {{sc|}}omnia quae omnia? an circa Turni arma et corpus? {{anchor+|448|[[Aeneis/Liber X#445|448.]]}} {{sc|}}Tyranni regis superbi. {{anchor+|449|[[Aeneis/Liber X#445|449.]]}} {{sc|}}Aut spoliis ego iam raptis lavdabor opimis aut leto insigni dilemma argumentum, quod est ab utraque parte firmissimum et concludit adversarium. spoliis opimis quae dux duci detrahit, ut diximus supra, sunt spolia opima. {{anchor+|450|[[Aeneis/Liber X#450|450.]]}} {{sc|}}sorti pater aequus utrique est ‘sorti’ pro ‘casui’ et ‘fortunae’, aequus hoc est aequo animo feret, si cecidero: quia dixerat Turnus ‘cuperem ipse parens spectator adesset’, {{anchor+|452|[[Aeneis/Liber X#450|452.]]}} {{sc|}}Frigidus arcadibus coit in praecordia sanguis praesagio mortis futurae. {{anchor+|453|[[Aeneis/Liber X#450|453.]]}} {{sc|}}pedes apparat ire ne videatur pugnae iniquitate vicisse. {{anchor+|454|[[Aeneis/Liber X#450|454.]]}} {{sc|}}Specula cum vidit ab alta hoc ad currus altitudinem spectat, leo ad Turni violentiam atque feritatem. et est ordo: utque leo advolat, talis est Turni imago venientis. {{anchor+|457|[[Aeneis/Liber X#455|457.]]}} {{sc|}}Contigvum postquam vidit eum venisse intra iactum teli, scilicet ut posset feriri. {{anchor+|458|[[Aeneis/Liber X#455|458.]]}} {{sc|}}Ire prior pallas subaudis ‘voluit’, alii ‘ire’ pro ‘it’ legunt, ut sit infinitivus pro indicativo. si qua si quo modo. fors fortuna. et dictum est propter illud “audentes fortuna iuvat”. avsum num pro ‘audentem’ ? {{anchor+|460|[[Aeneis/Liber X#460|460.]]}} {{sc|}}per patris hospitium deest ‘mei’, {{anchor+|461|[[Aeneis/Liber X#460|461.]]}} {{sc|}}Te precor alcide supra contra inferiorem hostem fluminis imploravit auxilium: nunc contra hostem maiorem viribus deum invocat virtute praestantem. {{anchor+|462|[[Aeneis/Liber X#460|462.]]}} {{sc|}}Cernat semineci ad illud quod ait Turnus ‘cuperem ipse parens spectator adesset’ hic dicit ‘ipse suum cernat interitum’, {{anchor+|463|[[Aeneis/Liber X#460|463.]]}} {{sc|}}Victoremque ferant morientia lumina turni Donatus dicit ‘meminerint’, sed melius est ‘sustineant’, quasi pondus et poenam: nec enim meminisse possunt oculi. {{anchor+|465|[[Aeneis/Liber X#465|465.]]}} {{sc|}}Lacrimasque effundit inanes hic ostendit eventum futurum. {{anchor+|467|[[Aeneis/Liber X#465|467.]]}} {{sc|}}Stat sva cuique dies sectis philosophorum poetae pro qualitate negotiorum semper utuntur, nec se umquam ad unam alligant nisi quorum hoc propositum est, ut fecit Lucretius, qui Epicureos tantum secutus est. scimus autem inter se sectas esse contrarias: unde fit ut in uno poeta aliqua contraria inveniamus, non ex ipsius vitio, sed ex varietate sectarum. illud namque quod ait in quarto “sed misera ante diem”, Epicureorum est, qui casibus cuncta concedunt: nunc quod dicit ‘stat sua cuique dies’, stoicorum est, qui dicunt fatorum statuta servari. sane prudenter fecit ut fluxam et vagam opinionem Epicureorum daret homini, id est sibi, — nam illud ex persona poetae dictum — hanc autem validam daret Iovi: nam stoici et nimiae virtutis sunt et cultores deorum. ‘stat’ autem fixa est. ‘dies’ vero tempus vitae; nam feminino usus est genere: cum enim masculino utimur, re vera diem significamus. sane prudenter negaturus a causa coepit, quia qui rogat, dum suspensus expectatione est, potest audire causam, cur sibi postea negatum sit; ceterum si statim neges, non admittit excusationem: ideo negaturus Iuppiter sic coepit. breve tempus vitae quia quandoque finitur: ipse paulo post “Rhaebe diu, res si qua diu mortalibus ulla est, viximus”, item Cicero “quid est enim hoc ipsum diu, in quo est aliquid extremum?” {{anchor+|468|[[Aeneis/Liber X#465|468.]]}} {{sc|}}Omnibus est magna consolatio, quae ostendit non esse dolenda communia. quis enim indignetur, contingere eum quod omnium est? sed famam extendere factis contra illud quod occurrebat, vitanda esse ardua, si communis omnibus mors esset, vita brevis, dicit ideo amandas esse virtutes, ut vitae brevitas fama et gloriae meritis possit augeri. {{anchor+|469|[[Aeneis/Liber X#465|469.]]}} {{sc|}}Opus officium. {{anchor+|470|[[Aeneis/Liber X#470|470.]]}} {{sc|}}Gnati deum ut Achilles Thetidis, Memnon Aurorae, Ascalaphus Martis. {{anchor+|471|[[Aeneis/Liber X#470|471.]]}} {{sc|}}Sarpedon secundum Vergilii declinationem, ut “nothum Sarpedonis alti”, paenultima habebit accentum in nominativo; secundum Homerum, qui et Sarpedontos et Sarpedonos facit, et ultima et paenultima syllaba habet accentum. etiam sva turnum multi ‘et iam’ legunt, ut sit ‘ecce’, et pertinet ad consolationem si cito periturus est ille qui vincit. {{anchor+|472|[[Aeneis/Liber X#470|472.]]}} {{sc|}}Metas fines, ut “his ego nec metas rerum nec tempora pono”. pervenit bene ad exprimendum celerem mortis adventum praeterito usus est tempore. {{anchor+|473|[[Aeneis/Liber X#470|473.]]}} {{sc|}}Rutvlorum reicit arvis respiciendo fecit partem feliciorem, ut “aspice nos hoc tantum”: quicquid enim Iuppiter videt, admodum iuvat. reicit ‘re’ naturaliter brevis est et eam pro longa posuit: sic alibi “reice, ne maculis infuscet vellera pullis”: quod licet possit excusari, quia cum facit ‘reieci’, ‘i’ inter duas vocales posita, producit superiorem, ut dicamus longam eam esse spe, quia per declinationem longa futura est: tamen quia in hac re argumentum magis est quam ratio, dicamus ectasin factam, quae poetis plerumque conceditur. {{anchor+|475|[[Aeneis/Liber X#475|475.]]}} {{sc|}}Fulgentem diripit ensem ne iacto telo inermis esset. {{anchor+|477|[[Aeneis/Liber X#475|477.]]}} {{sc|}}Viam molita hoc est cum difficultate quaesivit: per quod et soliditas clipei, et minus firmus hastae iactus ostenditur. {{anchor+|478|[[Aeneis/Liber X#475|478.]]}} {{sc|}}strinxit tactu modico praeteriit: ita enim ab antiquis dicebatur: et est significatio levis vulneris. {{anchor+|479|[[Aeneis/Liber X#475|479.]]}} {{sc|}}ferro praefixum robur periphrasis hastae. {{anchor+|481|[[Aeneis/Liber X#480|481.]]}} {{sc|}}Nunc mage sit legitur et ‘nunc magis est’, unus tamen sensus est. sed si ‘mage’ legamus, propter metrum dictum est pro ‘magis’, sicut etiam ‘pote’ pro ‘potis’: Persius “qui pote? vis dicam? nugaris, cum tibi, calve”: quod adeo in usum venit, ut etiam in prosa inveniatur: Cicero in frumentaria “mage condemnatum hominem in iudicium adducere non posse”. penetrabile pro ‘penetrale’ dicitur: nam quod penetrat ‘penetrale’ dicitur, quod autem penetratur ‘penetrabile’, {{anchor+|482|[[Aeneis/Liber X#480|482.]]}} {{sc|}}tot ferri terga non dicit quot terga, sed multa. {{anchor+|483|[[Aeneis/Liber X#480|483.]]}} {{sc|}}cum pellis quidam ‘pellis’ humiliter dictum accipiunt. {{anchor+|484|[[Aeneis/Liber X#480|484.]]}} {{sc|}}Cuspis ingens ita accipiendum est, ne incongruum sit, de puero si dixeris ‘ingens pectus’, sane cuspidem abusive pro hastae mucrone posuit. {{anchor+|485|[[Aeneis/Liber X#485|485.]]}} {{sc|}}Et pectus perforat hic subdistinguendum, ut ‘ingens’, sicut diximus, ad superiora possit referri. {{anchor+|487|[[Aeneis/Liber X#485|487.]]}} {{sc|}}Animusque sequvntur ‘animus’ pro anima: nam animus consilii est, anima vitae. quidam secundum Epicureos animam per totum corpus divisam esse volunt, et exinde posse fieri ut quis amputata parte corporis vivat: animum vero esse τὸ ἡγεμονικὸν animae, sine quo vivere non possumus: ergo secundum sectam sibi notam poetam locutum. {{anchor+|488|[[Aeneis/Liber X#485|488.]]}} {{sc|}}sonitum super arma dedere {{wl|Q6691|Homeri}} est ἀράβησε δὲ τεύχε’ ἐπ’ αὐτῷ . {{anchor+|491|[[Aeneis/Liber X#490|491.]]}} {{sc|}}Referte evandro potest et hic distingui, potest et supra ‘referte’, ut sit ‘Euandro remitto qualem meruit filium’, {{anchor+|493|[[Aeneis/Liber X#490|493.]]}} {{sc|}}quidquid pro ‘quodcumque’: Plautus in Bacchidibus “quidquid est nomen sibi” (Bac. 25). solamen hvmandi est solacium dolentis scilicet patris: quia hoc solacium est viventium, humare defunctos. {{anchor+|494|[[Aeneis/Liber X#490|494.]]}} {{sc|}}Stabunt constabunt. hoc ergo dicit: non illi parvo, non parvo periculo, constabunt Aeneae hospitia. et est proverbialis sensus. {{anchor+|496|[[Aeneis/Liber X#495|496.]]}} {{sc|}}Baltei potest et synaeresis esse ‘baltei’, potest et hypermetrus versus; nam sequens a vocali inchoat. balteus autem a numero singulari masculini est tantum generis: Iuvenalis “balteus et tunicae et cristae”: in numero vero plurali et neutri: idem Iuvenalis “quotiens rumoribus ulciscuntur baltea”. {{anchor+|497|[[Aeneis/Liber X#495|497.]]}} {{sc|}}Inpressumque nefas insculptum Danaidum nefas. Donatus tamen ‘inpressum’ dicit coactum, quod a patre conpulsae sunt facere. sane fabula talis est. Aegyptus et Danaus fratres fuere. sed cum inter eos contentio de Memphidis imperio fuisset, multis saepe †aduotus contumeliis Danaus fratri Aegypto cessit imperio et relicta ‹patria› ad Peloponnesum perrexit. cuius cives ibi rex factus a suo nomine Danaos appellavit. quod cum Aegyptum momordisset, veritus, ne Danaus de filiabus per generos et nepotes auxilia conquireret, fraude concepta, filiis suis quinquaginta fratris filias in matrimonium postulavit. quas Danaus, dolorem exilii retinens, mox promisit. sed cum factae essent nuptiae, sponsae omnes sponsos suos, monente patre Danao, nuptiali nocte necaverunt: sola Hypermestra servato Lynceo fugam dedit, qui post adeptus patruum Danaum interemit. hae Danaides apud inferos hanc poenam habuisse dicuntur, ut in dolium pertusum aquam mittant. nefas declinatione caret. sub nocte pro ‘in nocte’, {{anchor+|499|[[Aeneis/Liber X#495|499.]]}} {{sc|}}Clonus evrytides laus ab artifice, ut “mira quem fecerat arte Lycaon”, item “divini opus Alcimedontis”. caelaverat auro non auro caelaverat, sed in auro. {{anchor+|500|[[Aeneis/Liber X#500|500.]]}} {{sc|}}ovat iactat, gloriatur. et est ordo, quo spolio potitus ovat gaudetque. {{anchor+|501|[[Aeneis/Liber X#500|501.]]}} {{sc|}}Nescia mens hominum hoc ad Turnum pertinet: quia propter hunc periturus est balteum, quem nunc se sustulisse laetatur. {{anchor+|502|[[Aeneis/Liber X#500|502.]]}} {{sc|}}servare modum num quia ‘nescia’, ideo ‘nec servare modum’ ? sublata elata. {{anchor+|503|[[Aeneis/Liber X#500|503.]]}} {{sc|}}Magno cum optaverit emptum ‘magno emptum’, scilicet pretio: sci et alibi “et magno mercentur Atridae”. et est sensus talis: erit tempus quo Turnus optabit quovis pretio redimere, ne ipse Pallantem occidisse videatur. {{anchor+|505|[[Aeneis/Liber X#505|505.]]}} {{sc|}}Multo gemitu cum multo gemitu. multo gemitu lacrimis: minus est hic ‘cum’, {{anchor+|507|[[Aeneis/Liber X#505|507.]]}} {{sc|}}O dolor hos duos versus plerique a poeta dictos volunt, alii a sociis qui reportant cadaver. ‘dolor’ autem propter illud ‘haec te prima dies bello dedit, haec eadem aufert’, ‘decus’ propter illud ‘cum tamen ingentes Rutulorum linquis acervos’, {{anchor+|510|[[Aeneis/Liber X#510|510.]]}} {{sc|}}mali tanti de morte Pallantis scilicet, ut postea inferantur quae praeterea addit. certior auctor id est nuntius verus. {{anchor+|511|[[Aeneis/Liber X#510|511.]]}} {{sc|}}Tenvi discrimine leti modico mortis interstitio: per quod magna Pallantis virtus ostenditur, quo interempto omnis est in fugam conversus exercitus. {{anchor+|512|[[Aeneis/Liber X#510|512.]]}} {{sc|}}Versis fugatis. {{anchor+|513|[[Aeneis/Liber X#510|513.]]}} {{sc|}}latumque per agmen ‘latum limitem ardens agit per agmen’, id est facit: sic melius, quam si dicas ‘latum per agmen’, ergo sic intellegamus, aut per ordinem, aut per hypallagen; nam et supra sic ait “haec ego vasta dabo et lato te limite ducam”. {{anchor+|515|[[Aeneis/Liber X#515|515.]]}} {{sc|}}Pallas evander in ipsis omnia sunt oculis erat rectum: Pallas, Euander, mensae quas advena primas tunc adiit, dextraeque datae, in ipsis omnia sunt oculis. sed perite scissa est narratio, per quam animus Aeneae perturbatus exprimitur. {{anchor+|517|[[Aeneis/Liber X#515|517.]]}} {{sc|}}tunc adiit quidam ‘tunc’ pro ‘quondam’ accipiunt. {{anchor+|518|[[Aeneis/Liber X#515|518.]]}} {{sc|}}quattvor hic ivvenes emphasis virtutis quod multos, quod iuvenes, quod armatos, quod rapit: minus enim fuerat si dixisset ‘capit’: unde in XI. “vinxerat et post terga manus, quos mitteret umbris inferias”. {{anchor+|519|[[Aeneis/Liber X#515|519.]]}} {{sc|}}Inferias quos immolet umbris inferiae sunt sacra mortuorum, quod inferis solvuntur. sane mos erat in sepulchris virorum fortium captivos necari: quod postquam crudele visum est, placuit gladiatores ante sepulchra dimicare, qui a bustis bustuarii appellati sunt. {{anchor+|520|[[Aeneis/Liber X#520|520.]]}} {{sc|}}Captivo sanguine pro ‘captivorum’, ut “captivi pendent currus”, item “captivaque vestis congeritur”: et est, ut diximus, speciosus ornatus. {{anchor+|521|[[Aeneis/Liber X#520|521.]]}} {{sc|}}Mago dativus est, ut supra “Ilo namque procul”. contenderat adversum iecerat. {{anchor+|522|[[Aeneis/Liber X#520|522.]]}} {{sc|}}ille astu ‘astu’ pro scientia bellica. subit subsidit. {{anchor+|524|[[Aeneis/Liber X#520|524.]]}} {{sc|}}Per patrios manes et spes surgentis ivli per eas personas rogat, propter quas precatur. et bene, ut in belli calore, breviter omnes locos ad impetrandam veniam conplectitur. {{anchor+|526|[[Aeneis/Liber X#525|526.]]}} {{sc|}}Penitus defossa talenta multi enim divitias suas obruebant: unde Horatius “quid iuvat inmensum te argenti pondus et auri furtim defossa timidum deponere terra?” sane melius ‘infossa’ diceret, quam ‘defossa’, ad quod est metri necessitate conpulsus: nam fugit dubiam syllabam. et quidam volunt, tria genera argenti vel auri poetam conplexum, signatum, factum, infectum: signatum, quod in vasis et signis, ut ‘caelati argenti’; infectum quod in massis, ut ‘infectique mihi’, atqui talentum non ad numerum solet, sed ad pondus referri; nisi forte usum temporis sui heroicis temporibus poeta voluerit applicare. {{anchor+|528|[[Aeneis/Liber X#525|528.]]}} {{sc|}}Non hic victoria teucrum vertitur in meo scilicet interitu. Lucanus “non pondera rerum, nec momenta sumus”. {{anchor+|529|[[Aeneis/Liber X#525|529.]]}} {{sc|}}dabit discrimina ‘dabit’ aut conpensabit, aut faciet, ut “quas turbas dedit”. ‘discrimina’ autem differentiam circa eventum et victoriam. {{anchor+|532|[[Aeneis/Liber X#530|532.]]}} {{sc|}}Gnatis parce tuis ‘talenta parce’ per accusativum Plautine dictum, qui ait in Milite “parce vocem” (Mil. 1220). sane qui in Vergilium scripsit declamationes, de hoc loco hoc ait ex persona Aeneae: ‘in{{wl|Q722683|Probus}} es, qui aut regi dones, aut filios exheredes’, ‘parce’ autem est secundum antiquos ‘serva’, ut apud Lucilium et Ennium invenitur. quod autem dicit ‘gnatis parce tuis’, cum supra dixerit ‘gnatoque patrique’, non est contrarium: nam ‘liberos’ etiam unum dicimus filium, adeo ut Terentius etiam filiam ‘liberos’ dixerit, ut in Hecyra “qui illum dignum decreverunt, suos cui liberos committerent”, ubi pater de filio ad uxorem loquitur. ergo usurpavit, respiciens ad ‘liberos’, ut gnatos de uno diceret. commercia vicissitudines et ignoscendi facultatem; vel captivorum redemptionem. {{anchor+|533|[[Aeneis/Liber X#530|533.]]}} {{sc|}}iam tum pallante perempto pro ‘iam tum cum Pallantem peremit’, {{anchor+|534|[[Aeneis/Liber X#530|534.]]}} {{sc|}}hoc patris Anchisae manes idem sentire et patrem et filium dicit, quasi hoc commodum ad illos pertineat. {{anchor+|537|[[Aeneis/Liber X#535|537.]]}} {{sc|}}Nec procul haemonides hoc nomen licet possit esse patronymicon, quia in ‘des’ exit, ut dicamus Haemonis filius, tamen melius est ut id proprium esse dicamus, quia nusquam aliud nomen eius aut praemissum est aut secutum: ergo simile est patronymico, ut sit ‘Haemonides’ sicut Thucydides. {{anchor+|538|[[Aeneis/Liber X#535|538.]]}} {{sc|}}Infula fascia in modum diadematis, a qua vittae ab utraque parte dependent: quae plerumque lata est, plerumque tortilis de albo et cocco. {{anchor+|539|[[Aeneis/Liber X#535|539.]]}} {{sc|}}Insignibus armis Asper sic legit et utitur Sallustii exemplo, qui ait “equo atque armis insignibus”: {{wl|Q722683|Probus}} vero ‘insignibus albis’ dicit legendum, ut vestes albas accipiamus, quae sunt sacerdotibus congruae, sicut Statius de Amphiarao dicit. {{anchor+|540|[[Aeneis/Liber X#540|540.]]}} {{sc|}}agit campo insequitur per campum. {{anchor+|541|[[Aeneis/Liber X#540|541.]]}} {{sc|}}Immolat quasi victimam, ut ille consueverat: nam hoc verbo ad sacerdotis nomen adlusit. sane immolari proprie dicuntur hostiae, non cum caeduntur, sed cum accipiunt molam salsam: Cato in originibus ita ait “Lavini boves immolatos, prius quam caederentur profugisse in †siciliam”. ingentique umbra tegit aut magnitudine corporis sui, aut clipei obumbrat eius cadaver: aut ‘ingenti umbra’, id est morte tegit, ut “in aeternam clauduntur lumina noctem”: aut ‘ingenti umbra tegit’ secundum usum accipiendum, id est insultatione eum opprimit et adumbrat, ut superatos dicimus adumbratos: aut ‘ingenti umbra tegit’ †aut inferior tegat adversum hostes a fortiore quod institutum vivunt causa spoliorum detrahendorum: sequitur enim ‘arma Serestus lecta refert humeris’, serestus Serestos duos intellegamus, unum in castris et unum cum Aenea: nam Troiani nondum erupere de castris, ut intellegamus eum quem supra dixit. ergo duo sunt; nec mirum, cum et ipse dixerit, quod exemplo esse possit “Assaracique duo”. {{anchor+|542|[[Aeneis/Liber X#540|542.]]}} {{sc|}}Lecta refert proprie dixit: nam spolia quae aptantur tropaeis, legi dicuntur, id est eligi. tibi rex gradive ut “tibi, Phoebe, sacravit”. tropaeum declinatio latina est, unde paenultima habebit accentum; in numero vero plurali quia tropaea dicimus, sicut Graeci, nec aliquid inde mutilamus, erit in antepaenultima accentus, sicut apud Graecos. {{anchor+|543|[[Aeneis/Liber X#540|543.]]}} {{sc|}}Instavrant acies κατὰ τὸ σιωπώμενον ante fusas accipimus ex eo quod dixit ‘instaurant’, vulcani stirpe creatus notandum stirpem de patre dictam, cum semper de longa generis significatione dicatur. {{anchor+|544|[[Aeneis/Liber X#540|544.]]}} {{sc|}}veniens pro ‘qui venerat’, {{anchor+|545|[[Aeneis/Liber X#545|545.]]}} {{sc|}}Dardanides patronymicon a maioribus. anxyris ense sinistram quidam ex hoc volunt intellegi etiam Umbronem occisum: constat enim vere ab Aenea occisum, sicut ipse in catalogo ait “sed non Dardaniae medicari cuspidis ictum evaluit”. {{anchor+|546|[[Aeneis/Liber X#545|546.]]}} {{sc|}}deiecerat plusquamperfecto usus est ad exprimendam celeritatem, ut “suras incluserat auro”. {{anchor+|547|[[Aeneis/Liber X#545|547.]]}} {{sc|}}Dixerat ille aliquid proverbialiter dictum est, ac si diceret, non mirum sic occisum esse eum qui sibi plurimum adrogabat. Cornutus ut sordidum inprobat. {{anchor+|548|[[Aeneis/Liber X#545|548.]]}} {{sc|}}Caeloque animum fortasse ferebat forte se exaequaverat caelo, ut de Aenea Drances “quibus caelo te laudibus aequem”: aut ‘ferebat’ elevabat, quod solus esset maiore senectute victurus, debellatis omnibus, id est Aenea cum suis. {{anchor+|549|[[Aeneis/Liber X#545|549.]]}} {{sc|}}longos pro ‘multos’, {{anchor+|551|[[Aeneis/Liber X#550|551.]]}} {{sc|}}Silvicolae favno dryope quem nympha crearat Faunus hoc loco quidam rusticus intellegendus est, non deus, sicut supra Anxyr, quem legimus Iovem. alii Fauni filium, sed antequam Faunus in deorum numero reciperetur. non nulli etiam nympham non deam volunt, sed Graece sponsam dictam, vel quae recens nupta sit, ne incredibile sit ex duobus numinibus procreatum esse mortalem: quamquam haec numina secundum Aristotelem aliquando moriantur: nam et Eryx, Veneris et Neptuni filius, ab Hercule occisus est. {{anchor+|552|[[Aeneis/Liber X#550|552.]]}} {{sc|}}Ille reducta id est longa, ut “interea videt Aeneas in valle reducta”. et intellegimus protenta hasta Tarquiti arma esse inpedita. alii ‘reducta’ retro acta dicunt, quod non procedit. {{anchor+|553|[[Aeneis/Liber X#550|553.]]}} {{sc|}}inpedit non permisit usui esse ad protegendum Tarquitum. {{anchor+|555|[[Aeneis/Liber X#555|555.]]}} {{sc|}}deturbat terrae hoc est in terram. {{anchor+|556|[[Aeneis/Liber X#555|556.]]}} {{sc|}}super haec inimico pectore fatur quaeritur quid tantum iste commiserat, ut sic saeviret Aeneas? sed ubique de morte Pallantis obicitur dolor. {{anchor+|557|[[Aeneis/Liber X#555|557.]]}} {{sc|}}Istic nunc sarcasmos est, id est hostilis inrisio. ‘istic’ autem pro ‘hic’, non te optima mater utrum vere mater, an terra patria? {{anchor+|558|[[Aeneis/Liber X#555|558.]]}} {{sc|}}Patrio sepulchro aut etiam hinc apparet, Faunum hominem fuisse: aut, ut quidam volunt, potest hoc ad matrem referri, ut dicat Aeneas quod mater eum sepelire non possit in sui patris monumentis, id est in avi eius materni. {{anchor+|559|[[Aeneis/Liber X#555|559.]]}} {{sc|}}alitibus feris σαρκοφάγοις οἰωνοῖς : Plautus “avi me ferae similem faciam, ut praedicas” (Capt. 123). {{anchor+|560|[[Aeneis/Liber X#560|560.]]}} {{sc|}}Inpasti ita avidi, ut semper credantur inpasti, sicut de harpyiis dixit “et pallida semper ora fame”, quasi fame. {{anchor+|561|[[Aeneis/Liber X#560|561.]]}} {{sc|}}prima agmina qui agminis erant primi. {{anchor+|562|[[Aeneis/Liber X#560|562.]]}} {{sc|}}fortemque numam fuluvmque camertem fulvum ξανθόν . horum in catalogo meminit. {{anchor+|564|[[Aeneis/Liber X#560|564.]]}} {{sc|}}Avsonidum pro ‘Ausonidarum’, sicut ‘deum’ pro ‘deorum’: nam ‘Ausonidum’ a genere feminino venit ut ‘haec Ausonis’ et ‘hae Ausonides’, ‘Ausonidarum’ vero venit ab eo quod est ‘hic Ausonida huius Ausonidae’, tacitis regnavit amyclis inter Caietam et Terracinam oppidum constitutum est a Laconibus, qui comites Castoris et Pollucis fuerunt — cum Glauco, filio Minois, in Italiam venerunt et misti cum Ausonis — et ab Amyclis, provinciae Laconicae civitate, ei inditum nomen est. Lacones itaque isti cum secundum Pythagoream sectam a caede omnium animalium abstinerent — unde Iuvenalis “cunctis animalibus abstinuit qui tamquam homine” — et ex vicinis paludibus natas serpentes occidere nefas putarent, ab iisdem interempti sunt: unde Amyclas tacitas dicit, id est Pythagoreas: nam Pythagorica virtus est quinquennale silentium. Cicero propter nimiam modestiam perisse illos ait, dum a finitimis accipiunt iniurias et tacent eas. est et alia expositio: cum frequenter falso nuntiarentur hostes et inani terrore civitas quassaretur, lata lege cautum est ne quis umquam hostis nuntiaret adventum. postea cum vere hostis veniret, nullo nuntiante, ex inproviso civitas capta est: unde tacitae Amyclae dictae sunt, quod periere silentio. hinc est quod ait Lucilius “mihi necesse est loqui: nam scio Amyclas tacendo perisse”. vel ‘tacitis’ de quibus taceatur, id est ignobiles et non dignae aliqua opinione: vel hypallage est pro ‘ipse tacitus’, {{anchor+|565|[[Aeneis/Liber X#565|565.]]}} {{sc|}}Aegaeon qualis ipse est qui et Briareus dicitur, Caeli et Terrae filius. alii hunc ex Terra et Ponto natum dicunt, qui habuit Cottum et Gygen fratres. hic contra Titanas Iovi adfuisse dicitur, vel, ut quidam volunt, Saturno. ignem pectoribus arsisse Asper dicit, ignem hunc animae intellegendum calorem, venientem ex ferocia, ut sit ‘cum vim suae crudelitatis efflaret’, ut in georgicis “spirantem naribus ignem” de equo. alii ignem hunc fulminis volunt, ut sit dictum quemadmodum in primo “illum expirantem transfixo pectore flammas”. sane notandum ‘ignem arsisse’, cum igni alia res ardeat. {{anchor+|567|[[Aeneis/Liber X#565|567.]]}} {{sc|}}iovis cum fulmina contra quia dicitur flammam emisisse oribus suis contra Iovis fulmen. {{wl|Q6691|Homerus}} nihil dicit aliud, quam centum manus eum habuisse et auxilio eum Iovi adversus Neptunum, Iunonem et Minervam fuisse. et forte aut suum ignem, aut Iovis, acceptum spirasse pro eo, ut sit ‘contra’ non adversus Iovem, sed similiter, a pari, ut Terentius in Adelphis in capite comoediae “ille ut item contra me habeat facio sedulo”. {{anchor+|568|[[Aeneis/Liber X#565|568.]]}} {{sc|}}paribus id est inter se paribus. {{anchor+|569|[[Aeneis/Liber X#565|569.]]}} {{sc|}}Sic ut non unam manum putares: namque ad hoc pertinet comparatio, ut intellegamus, eum multitudinis vice dimicasse. desaevit autem hic valde saevit, alias saevire desinit. {{anchor+|570|[[Aeneis/Liber X#570|570.]]}} {{sc|}}Intepvit mucro nimia scilicet caede. {{anchor+|571|[[Aeneis/Liber X#570|571.]]}} {{sc|}}Quadriivges propter homoeoteleuton noluit dicere ‘quadriiugos’, et contulit se ad aliam declinationem: nam et ‘quadriiuges’ et ‘quadriiugos’ dicimus, sicut ‘inermis’ et ‘inermus’, ‘exanimis’ et ‘exanimus’, {{anchor+|572|[[Aeneis/Liber X#570|572.]]}} {{sc|}}Atque illi equi scilicet, nam ad superiora retulit: quod sciendum est esse vitiosum; interposuit enim ‘adversaque pectora’, longe gradientem longis gradibus incedentem: et est militaris incessus. aut e longinquo. {{anchor+|574|[[Aeneis/Liber X#570|574.]]}} {{sc|}}effunduntque ducem et hoc loco omisit occisum, ut supra “Dardanides contra furit”. {{anchor+|575|[[Aeneis/Liber X#575|575.]]}} {{sc|}}Biivgis erit nominativus ‘hic biiugus’: nam alias biiugibus faceret, si esset tertiae formae ab eo quod est ‘hic biiugis, huius biiugis’, {{anchor+|579|[[Aeneis/Liber X#575|579.]]}} {{sc|}}adversaque ingens hoc est adversus ipse cum hasta apparuit. et bene ‘ingens’ visus, cum adversa hasta minaretur. {{anchor+|581|[[Aeneis/Liber X#580|581.]]}} {{sc|}}Non diomedis equos nec currum cernis achillis duos obicit a quibus est victus Aeneas, nec tamen usquequaque: nam eorum impetus evitavit. {{anchor+|583|[[Aeneis/Liber X#580|583.]]}} {{sc|}}vesano hic poeta adfectionem suam accommodavit dicendo ‘vesano’, {{anchor+|585|[[Aeneis/Liber X#585|585.]]}} {{sc|}}Dicta parat potest legi et ‘dicta parat contra’, {{anchor+|586|[[Aeneis/Liber X#585|586.]]}} {{sc|}}Pronus pendens ‘pronus’ nomen est, nam et comparatur, ut ‘pronior’, si autem participium esset, fieret vitiosa elocutio sine interpositione coniunctionis. {{anchor+|587|[[Aeneis/Liber X#585|587.]]}} {{sc|}}admonvit praeterito praesenti. proiecto extento, ut “proiectaque saxa Pachyni”. proiecto] id est ante iacto. {{anchor+|592|[[Aeneis/Liber X#590|592.]]}} {{sc|}}Lucage nulla tuos currus fuga segnis equorum prodidit a. v. v. e. h. v. haec adlocutio contraria est superiori, hoc enim continet: obiecisti mihi quod sim et a Diomede et ab Achille conversus in fugam; te vero, o Lucage, nec equorum tarditas prodidit, quod mihi contigit cum a Diomede occisus est Pandarus qui in eodem curru dimicabat, nec aliqua umbra equi tui sunt territi, quod factum saepius in Homero legitur, sicut et paulo post Turnum agit imago bella deserere. potest tamen et ad illud referri quo tempore eum ab Achille nube cava Neptunus eripuit, ut in quinto commemoratur. potest et ad aliud referri, quod Niphaeus paulo ante ab equis suis proditus est. {{anchor+|594|[[Aeneis/Liber X#590|594.]]}} {{sc|}}Ipse rotis saliens sarcasmos est; nam per inrisionem dictum est, qui non morte deiectus es: ille enim vulneratus ceciderat. ‘rotis’ autem curru, a parte totum. {{anchor+|598|[[Aeneis/Liber X#595|598.]]}} {{sc|}}Sine permitte, relinque, patere, id est συγχώρησον . {{anchor+|601|[[Aeneis/Liber X#600|601.]]}} {{sc|}}Latebras animae pectus definitio est pectoris, id est in quo anima latet et continetur. {{anchor+|602|[[Aeneis/Liber X#600|602.]]}} {{sc|}}Edebat quasi ad spectaculum: unde et munerum editores vocantur. funera caedes, ut “quis funera fando explicet”. {{anchor+|603|[[Aeneis/Liber X#600|603.]]}} {{sc|}}torrentis aquae notandum quod ‘aquae’ addiderit, cum absolute ‘torrens’ dicatur. {{anchor+|604|[[Aeneis/Liber X#600|604.]]}} {{sc|}}more furens exposuit superiora epitheta. tandem erumpunt solutam obsidionem ostendit. {{anchor+|605|[[Aeneis/Liber X#605|605.]]}} {{sc|}}ascanius puer syllepsis. est ordo: Ascanius et iuventus; nam ‘obsessa’ et ad Ascanium pertinet. {{anchor+|608|[[Aeneis/Liber X#605|608.]]}} {{sc|}}Ut rebare ut arbitrabaris, verum est quod Troiani Veneris virtute nituntur. et dictum est per ironiam: nam superfluo quidam hanc orationem simpliciter dictam volunt, ut re vera dicat Iuppiter per se nihil posse Troianos. quod falsum est, adeo ut Iunonis oratio ad ironiam, non ad simplicia verba respondeat. nec te sententia fallit hoc per parenthesin dictum est. {{anchor+|609|[[Aeneis/Liber X#605|609.]]}} {{sc|}}Vivida id est fortis, ut “sed bello vivida virtus”. {{anchor+|611|[[Aeneis/Liber X#610|611.]]}} {{sc|}}Cui ivno summissa humilis. et quia intellexit obliqua Troianorum accusatione inpugnari suum pudorem, etiam ipsa respondet oblique. {{anchor+|612|[[Aeneis/Liber X#610|612.]]}} {{sc|}}Tristia vel quae tristem faciant: vel quae severa: Terentius “tristis veritas inest in vultu atque in verbis fides”, item contra Vergilius “furias amnemque severum”, id est tristem. {{anchor+|615|[[Aeneis/Liber X#615|615.]]}} {{sc|}}Quin ut non: nam confirmativa particula est. quidam hunc ordinem esse volunt: namque si mihi, quae quondam fuerat, vis in amore foret, non hoc mihi negares, quin possem pugnae subducere Turnum. alii hoc genus elocutionis accipiunt, ut per ea quae per parenthesin posita sunt, reliquo sensui occurratur, non his quae primo posita sunt: hic enim ad illud quod insertum est ‘non hoc mihi namque negares omnipotens’ ‘quin et pugnae subducere Turnum et Dauno possem incolumem servare parenti’, alioquin dempta hac parenthesi, non congruit primum cum postremo, si ita dicas ‘si mihi quae quondam fuerat quamque esse decebat, vis in amore ‹foret›, quin et pugnae abducere Turnum et Dauno incolumem possem servare parenti’: Plautus in Cistellaria “is servus, sed abhinc annos factum est XVI., cum conspicatus est primo crepusculo puellam exponi” (Cas. 39-41, non Cist.). {{anchor+|617|[[Aeneis/Liber X#615|617.]]}} {{sc|}}Nunc pereat teucrisque pio det sanguine poenas ductus est; nam non agit ut pereat, sed magis favet eius saluti: nam statim subicitur, cur indigne fiat ‘ille tamen nostra deducit origine nomen’, ut in secundo “iamdudum sumite poenas, hoc Ithacus velit et magno mercentur Atridae”. quod autem dicit ‘pio sanguine’, Aeneae eum latenter exaequat, qui ubique inducitur cultor deorum. {{anchor+|618|[[Aeneis/Liber X#615|618.]]}} {{sc|}}Ille tamen quamquam moriturus est, tamen a diis originem ducit. nostra divina, id est aut Iovis, aut Iunonis, aut omnium deorum. {{anchor+|619|[[Aeneis/Liber X#615|619.]]}} {{sc|}}Quartus pater abavus: nec est contrarium illud, quod ait supra “cui Pilumnus avus”: potuit enim fieri ut et avus eius et abavus a Pilumno Pilumni nominarentur. ergo per patris appellationem ostendit cognationem. {{anchor+|621|[[Aeneis/Liber X#620|621.]]}} {{sc|}}rex aetherii breviter sic fatur ubique reges breviter loquentes ostendit “Iuppiter haec paucis” et “tum breviter Dido vultum demissa profatur”. {{anchor+|622|[[Aeneis/Liber X#620|622.]]}} {{sc|}}Si mora praesentis leti ex Iovis concessione quali arte egerit Iuno, cognoscitur, scilicet ut Turnus posset evadere. caduco morituro. {{anchor+|623|[[Aeneis/Liber X#620|623.]]}} {{sc|}}Ponere facere, vel, ut quidam volunt, constituere et decernere: alii ‘ponere’ pro ‘dare’, ut “haec pro virginitate reponit?” sane ‘ponere’ facere, sicut Lucilius Homerum secutus, qui ait ἄλγε’ ἔθηκε id est fecit. alii ‘ponere’ putare, ut solet dici ‘pone me hoc fecisse’, {{anchor+|625|[[Aeneis/Liber X#625|625.]]}} {{sc|}}Hactenus indulsisse vacat id est sufficit. ingenti arte locutus est: nam dicendo ‘vacat’ ostendit, supra hoc breve spatium ulterius bonam stellarum inradiationem Turni fata differre non posse: unde non ait ‘indulsisse libet’, sed ‘vacat’, ac si diceret: iam undique in mortem truditur Turnus, hoc tantum vacat spatium, id est intervallum temporis, quasi hoc spatium, hic locus est ut parumper differatur. hinc est quod et supra ait “metasque dati pervenit ad aevi”. {{anchor+|626|[[Aeneis/Liber X#625|626.]]}} {{sc|}}Venia vlla beneficium, quod te speras mereri. et duas habet significationes: quod petitur, ut hic, et quod conceditur, ut “si qua est victis venia hostibus, oro”. {{anchor+|627|[[Aeneis/Liber X#625|627.]]}} {{sc|}}mutarive deest ‘posse’, an mutatum iri? {{anchor+|628|[[Aeneis/Liber X#625|628.]]}} {{sc|}}Quae voce gravaris quae negas fato; vox enim Iovis fatum est: Statius “et vocem fata secuntur”. hoc autem dicit: utinam quae negas voce, id est fato, mente praestares. nam si Iovis vox fatum est, potest aliud fando fati ordinem commutare. ‘gravaris’ autem negas, graviter fers. et hac elocutione non nisi per accusativum utimur, ut si dicas ‘gravor adventum tuum’, id est graviter fero, gravor praesentiam tuam: nam et ipse sic dixit ‘quae gravaris’, aliter non dicimus in hac significatione. similiter etiam accusativo casu utimur, cum volumus absolutam facere elocutionem et per gerundi modum aliquid dicere, ut ‘petendum mihi est equum, codicem, byrrum’ — hinc Vergilius “aut pacem Troiano ab rege petendum”, sic Sallustius “castra sine vulnere introitum” — nam si dixeris ‘petendus est codex’, iam non per gerundi modum agis, sed participialiter loqueris. {{anchor+|629|[[Aeneis/Liber X#625|629.]]}} {{sc|}}Rata firma, perpetua. {{anchor+|631|[[Aeneis/Liber X#630|631.]]}} {{sc|}}Veri vana feror id est sum veritatis ignara. {{anchor+|632|[[Aeneis/Liber X#630|632.]]}} {{sc|}}orsa pro dictis et fatis. {{anchor+|634|[[Aeneis/Liber X#630|634.]]}} {{sc|}}Nimbo succincta id est nubibus, quia praemisit ‘agens hiemem’: quod nisi esset, splendorem acciperemus, qui est circa corpus deorum. {{anchor+|636|[[Aeneis/Liber X#635|636.]]}} {{sc|}}tum dea potest sensu integro ‘dea’ detrahi. nube cava erit nominativus ‘haec nubes’; nam ‘nubs’ non dicimus, quod ait Livius Andronicus, qui primus edidit fabulam [Latinam] apud nos. {{anchor+|638|[[Aeneis/Liber X#635|638.]]}} {{sc|}}Ivbasque propter equinam caudam, quae esse solebat in galeis, ut “cristaque hirsutus equina”. {{anchor+|639|[[Aeneis/Liber X#635|639.]]}} {{sc|}}Divini adsimulat capitis hoc ex persona poetae dictum est de Aenea, intuentis futura: nam post mortem in numerum referetur deorum. inania nec a membris, nec a mente venientia. {{anchor+|641|[[Aeneis/Liber X#640|641.]]}} {{sc|}}Obita morte sumpta, suscepta et conpleta: obiri enim supremus dies dicitur. {{anchor+|642|[[Aeneis/Liber X#640|642.]]}} {{sc|}}aut quae sopitos d. s. s. ‘quae somnia’ pro ‘qualia insomnia’, quae per somnum videmus. {{anchor+|643|[[Aeneis/Liber X#640|643.]]}} {{sc|}}Exultat ‘exultare’ est gaudere, et per se plenum est: nam ‘insultare’ est irridere inimicos. et dicimus ‘insulto tibi’, licet Sallustius dixerit “multos ab adulescentia bonos insultaverat”: quamvis possit illic alia esse significatio, id est in multos bonos insultaverat, hoc est impetum fecerat. {{anchor+|644|[[Aeneis/Liber X#640|644.]]}} {{sc|}}Inritatque virum telis ideo hac arte agit Iuno et imagine decipit Turnum, quia si ei ex aperto fugam suaderet, more viri fortis ille fugae praeponeret mortem, cum praesertim ipse in sequentibus dicat “usque adeone mori miserum est?” {{anchor+|648|[[Aeneis/Liber X#645|648.]]}} {{sc|}}Turbidus elatus adrogantia, tumens. {{anchor+|649|[[Aeneis/Liber X#645|649.]]}} {{sc|}}pactos nunc passivum, ut ‘pacta puella’, {{anchor+|650|[[Aeneis/Liber X#650|650.]]}} {{sc|}}Tellus quaesita per undas sic alibi “en agros et quam bello, Troiane, petisti Hesperiam metire iacens”. {{anchor+|651|[[Aeneis/Liber X#650|651.]]}} {{sc|}}Vociferans sequitur sequens clamabat, non ante dixit et sic est secutus. {{anchor+|652|[[Aeneis/Liber X#650|652.]]}} {{sc|}}Nec ferre videt sva gavdia ventos proverbium est ‘venti ferunt gaudia’, id est laetatur incassum: sic supra “sed aurae omnia discerpunt”, item “partem mente dedit, partem volucres dispersit in auras”. {{anchor+|653|[[Aeneis/Liber X#650|653.]]}} {{sc|}}Forte ratis descriptio per parecbasin facta, non enim a superioribus pendet, sed ante dictis adiungitur, ut “insula Sicanium iuxta latus”. has autem descriptiones esse aptas et raras convenit, sicut etiam Horatius docet in arte poetica, dicens “purpureus late qui splendeat unus et alter adsuitur pannus”: sunt enim ornatui. crepidine saxi crepido est abrupti saxi altitudo. crepidines etiam templorum dici ipsos suggestus, in quibus aedes sunt conlocatae: et crepidines viarum, id est ipsae eminentiae dextrae sinistraeque. sane hoc loco antiptosis facta est propter metrum: ‘coniuncta’ ergo ‘crepidine’ pro ‘crepidini’, sicut “haeret pede pes” pro ‘pedi’, est autem ablativus pro dativo. {{anchor+|655|[[Aeneis/Liber X#655|655.]]}} {{sc|}}Osinius ipse est quem supra Massicum dixit. ergo, ut diximus, [si] Osinius proprium est, Massicus appellativum: licet possit fieri ut duo nomina unius sint, ut Numa Pompilius, Alexander Magnus, Numanus Romulus. alii volunt non eundem esse Massicum, quem Osinium; nam duas civitates supra commemorat, Clusium et Cosam: et tradunt potuisse fieri ut hic Osinius rex quidem unius de memoratis fuerit civitatibus, sed sub imperio Massici egerit: nam et Rhamnetem et Romulum, quos in ducum ordinem non numeravit, reges fuisse dixit. alii hunc postea κατὰ τὸ σιωπώμενον volunt venisse, quia in catalogo eius non meminit. clusinis oris Tusciae civitate. {{anchor+|658|[[Aeneis/Liber X#655|658.]]}} {{sc|}}Transilit hoc sermone festinantis celeritas indicatur. {{anchor+|659|[[Aeneis/Liber X#655|659.]]}} {{sc|}}vix proram asyndeton: sic enim melius. rvmpit satvrnia funem debuit dici ‘cum rumpit Saturnia funem’, ut “vix e conspectu Siculae telluris, cum Iuno aeternum servans”. ideo autem ‘rumpit’, ne deprehenso dolo Turnus ad bellum rediret. {{anchor+|660|[[Aeneis/Liber X#660|660.]]}} {{sc|}}revoluta per aequora navem hypallage est pro ‘revolutam navem’, {{anchor+|661|[[Aeneis/Liber X#660|661.]]}} {{sc|}}Illum autem Aeneas absentem in proelia poscit sic melius, quam sicut non nulli volunt — Urbanus namque sic legit — ‘ille autem Aenean absentem in proelia poscit’, ut ‘obvia multa virum dat corpora morti’ de nautis in navi inventis intellegamus. quod non procedit; nam absens dicitur qui recedit: quod nunc Turno congruit, non Aeneae qui interest proeliis. ‘ille autem Aenean’ legunt, †quo si ita est quia Aeneas ‘multa virum demittit corpora morti’, {{anchor+|665|[[Aeneis/Liber X#665|665.]]}} {{sc|}}Medio ad medium. turbo vis venti. {{anchor+|666|[[Aeneis/Liber X#665|666.]]}} {{sc|}}Ignarus rerum id est artis per quam evaserat: hoc est nesciens hoc pro salute sua factum, ideoque et ‘ingratus’, nam et queritur. {{anchor+|668|[[Aeneis/Liber X#665|668.]]}} {{sc|}}Omnipotens genitor duo antonomasiva pro uno proprio, ut “Tritonia Pallas”. tanton pro ‘tantone’, et constat mutilatas partes orationis accentum in eodem loco habere, in quo etiam integrae habuerunt: nam moria, id est minores particulae, ut ‘que, ne, ve, ce’, quotiens iunguntur aliis partibus, ante se accentum faciunt, qualislibet sit syllaba quae praecedit, sive brevis sive longa, ut ‘musaque, huiusve, illucce, tantone’, adduce, deduce: et haec mutilata similiter proferuntur, scilicet sub eodem accentu. {{anchor+|670|[[Aeneis/Liber X#670|670.]]}} {{sc|}}quo feror? unde abii? bene variavit adverbia et pronomina. quemve reducit?? ‘quem’ qualem, ut “hunc ego te Euryale aspicio?” et quasi nescius sui est in tanta rerum permutatione. {{anchor+|671|[[Aeneis/Liber X#670|671.]]}} {{sc|}}Lavrentisne iterum m. quasi deliberatio est. {{anchor+|672|[[Aeneis/Liber X#670|672.]]}} {{sc|}}Quid manus illa virum?? syllepsis per genus: nam a manu, id est multitudine, ad viros, a feminino ad masculinum, transitum fecit. ergo figuratum et per genus et per numerum. est autem mira defectio, id est quid dicunt? {{anchor+|673|[[Aeneis/Liber X#670|673.]]}} {{sc|}}quosve nefas Asper ‘quosne’ legit et adnotavit ‘ne’ pro ‘ve’, quasi expletiva particula. {{anchor+|674|[[Aeneis/Liber X#670|674.]]}} {{sc|}}Palantes video intellegimus eum non longe a terra fuisse: nam quod ait supra ‘medio fert aequore’, ut diximus, ‘ad medium’ accipiendum est. aut quia medium dicitur omne quod est inter finem et initium, ut “interea medium Aeneas iam classe tenebat”. gemitumque cadentum accipio hinc apparet de Aenea dictum ‘obvia multa virum demittit corpora morti’, {{anchor+|675|[[Aeneis/Liber X#675|675.]]}} {{sc|}}Ima terra dolet sibi etiam infelicium vota sublata: siquidem in mari constitutus optare sibi hiatum non potest terrae. imam autem terram prudenter dixit, quae sustinet et continet maria. {{anchor+|676|[[Aeneis/Liber X#675|676.]]}} {{sc|}}Miserescite venti pro petentis qualitate nonnumquam etiam mors videtur esse miseratio, ut hoc loco, item supra “figite me, si qua est pietas”. ‘miserescite’ autem quis ante hunc? ab eo quod est ‘miseresco’ et ‘miserescimus’, {{anchor+|677|[[Aeneis/Liber X#675|677.]]}} {{sc|}}turnus adoro id est iuxta veteres, qui ‘adorare’ adloqui dicebant: nam ideo et adorea laus bellica, quod omnes eum cum gratulatione adloquebantur, qui in bello fortiter fecit. adoro ‘ad’ vacat, et est metri causa additum. {{anchor+|678|[[Aeneis/Liber X#675|678.]]}} {{sc|}}Syrtis ubi harenosa sunt loca syrtes vocantur: ergo ‘inmittite me ad saeva vada syrtium’ aut ad harenosa loca, aut re vera ad syrtes, id est ad mundi extrema, quo me nec fama comitetur, id est ubi me nemo sciat desertorem esse. {{anchor+|681|[[Aeneis/Liber X#680|681.]]}} {{sc|}}Mucrone indvat aut καταχρηστικῶς dixit ‘induat’ pro ‘feriat’: aut hypallage est pro ‘mucronem suo induat corpore’, si enim ‘induere’ est vestire, non mucrone corpus induitur, sed induitur mucro corpore, id est tegitur et vestitur. {{anchor+|682|[[Aeneis/Liber X#680|682.]]}} {{sc|}}Crudum crudelem, cruentum. exigat aviditas mori cupientis ostenditur. {{anchor+|686|[[Aeneis/Liber X#685|686.]]}} {{sc|}}Animi miserata pro ‘animo miserata’: nam figurate locutus est, sicut “o praestans animi iuvenis” pro ‘animo’, id est illa re. {{anchor+|688|[[Aeneis/Liber X#685|688.]]}} {{sc|}}Ad urbem Ardeam. et ideo sic longe, ne ex propinquo statim rediret, et ut eum adfectus retineret parentis. {{anchor+|689|[[Aeneis/Liber X#685|689.]]}} {{sc|}}At iovis interea monitis novimus sacrilegum esse Mezentium, novimus quoque Iovem etiam adhortatum esse alios deos, ut a bello desisterent, et dixisse “rex Iuppiter omnibus idem”. quomodo ergo procedit ‘at Iovis interea monitis’ ? dicimus primum, Iovem iustitiae favere, non partibus: quod si est, iure Mezentium in Turni locum facit venire, ut iustum proelium inveniatur, ne una penitus sit pars a ducibus destituta. quod autem dicitur, sacrilegum Iuppiter admonere non debuit, non admonet, ut vincat, sed ut possit perire. illud etiam frustra quaeritur, quemadmodum numini sacrilegus obtemperare potuerit, cum Mezentium non aperte Iuppiter moneat, sed ei iniciat tale desiderium: unde est “dine hunc ardorem mentibus addunt, Euryale? an sua cuique deus fit dira cupido?” monitis ab eo quod est ‘haec monita’ hic venit dativus; nam et ‘hos monitus’ dicimus, ut Persius “hos pueris monitus patres infundere lippos”. sed a quarta declinatione nec singulari dativo utimur nec plurali: nam unum nomen est de his, quae licet duplicem habeant declinationem, tamen aliquibus eorum casibus propter asperitatem non utimur, ut ‘laurui lauribus’, cum et ‘huius laurus’ et ‘ab hac lauru’ dicamus. {{anchor+|691|[[Aeneis/Liber X#690|691.]]}} {{sc|}}Concurrunt Tyrrhenae acies quae specialiter odio Mezentii in bellum ruebant. {{anchor+|692|[[Aeneis/Liber X#690|692.]]}} {{sc|}}uni odiisque bene repetitur ‘uni’, ut ostendat conspirationem Etruscorum olim Mezentio incumbere. {{anchor+|693|[[Aeneis/Liber X#690|693.]]}} {{sc|}}Prodit in aequor extenditur: hinc Iuvenalis “quae pelago occurrunt medio longeque relinquunt Italiam”. {{anchor+|694|[[Aeneis/Liber X#690|694.]]}} {{sc|}}Ponto contra pelagus: nam dativus est. {{anchor+|695|[[Aeneis/Liber X#695|695.]]}} {{sc|}}vim cunctam id est violentiam, impetum. caelique marisque sicut Mezentius odiorum et telorum totius exercitus. {{anchor+|697|[[Aeneis/Liber X#695|697.]]}} {{sc|}}Fugacem velocem modo, vel fugientem. {{anchor+|698|[[Aeneis/Liber X#695|698.]]}} {{sc|}}Latagum occupat os pro ‘Latagi os occupat’, et est Graeca figura, in Homero frequens, ut si dicas ἔκρουσεν Ἀχιλλέα τὸν πόδα , id est Achillem percussit pedem pro percussit Achillis pedem. {{anchor+|699|[[Aeneis/Liber X#695|699.]]}} {{sc|}}Poplite palmum ea parte, qua plurimum poterat. {{anchor+|700|[[Aeneis/Liber X#700|700.]]}} {{sc|}}segnem sinit qui vulneratus nihil iam efficere potuit. {{anchor+|701|[[Aeneis/Liber X#700|701.]]}} {{sc|}}Donat habere Graeca figura, ut “argenti magnum dat ferre talentum”. {{anchor+|703|[[Aeneis/Liber X#700|703.]]}} {{sc|}}theano mater Mimantis. {{anchor+|705|[[Aeneis/Liber X#705|705.]]}} {{sc|}}Cisseis Hecuba filia Cissei secundum Euripidem, nam secundum alios Dymantis est. quod autem ait ‘face praegnas’, haec ratio est, quia antequam pareret, facem se peperisse vidit in somnis. parin creat plus est, quam si diceret ‘face praegnas †incendit paret’, urbe paterna occubat subaudis ‘Paris’: quod ut non diceret, metri est necessitate conpulsus: nam deest ‘qui’, ut sit ‘qui urbe paterna’, {{anchor+|706|[[Aeneis/Liber X#705|706.]]}} {{sc|}}Ignarum lavrens habet ora mimanta scilicet casus sui; vera tamen est lectio ‘ignarum’, id est ignoratum, qui nesciretur: et est supina significatio, sicut in quarto “liquitque volatile ferrum nescius” pro ‘qui nesciebatur’, alii hypallagen volunt esse, ut sit ‘Mimas in Laurenti ora ignota iacet’, {{anchor+|707|[[Aeneis/Liber X#705|707.]]}} {{sc|}}ac velut ille antiqui ‘ille’ vel magnitudini vel nobilitati adsignabant, ut “multum ille et terris” et “Poenorum qualis in arvis saucius ille gravi”. {{anchor+|708|[[Aeneis/Liber X#705|708.]]}} {{sc|}}Actus coactus in retia. {{anchor+|709|[[Aeneis/Liber X#705|709.]]}} {{sc|}}Defendit texit, ut “hic mihi dum teneras defendo a frigore myrtos”. vesulus mons Liguriae est iuxta Alpes. Liguria autem cohaeret Tusciae, de qua fuerat Mezentius: unde satis est congrua comparatio. sane de hoc Vesulo quidam duo flumina, Rhodanum et Padum, nasci dicunt, quorum unus, id est Rhodanus, in Tyrrhenum mare, alter, id est Padus, in Adriaticum fluit. multosque pro ‘multosve’: non enim vicina est palus Laurentia monti Vesulo, ut possit unus idemque aper intellegi. sane lavrentia pro ‘Laurens’: nam vera et recta derivatio haec est. {{anchor+|710|[[Aeneis/Liber X#710|710.]]}} {{sc|}}Pastus pro ‘pastum’, nam supra ait ‘quem’: ergo antiptosis est. {{anchor+|711|[[Aeneis/Liber X#710|711.]]}} {{sc|}}Inhorrvit armos id est armis inhorruit: aut certe in armos horruit et erexit saetas. {{anchor+|712|[[Aeneis/Liber X#710|712.]]}} {{sc|}}irasci deest ‘est’, {{anchor+|713|[[Aeneis/Liber X#710|713.]]}} {{sc|}}Tutis clamoribus praeter periculum: id est ipsi tuti. {{anchor+|714|[[Aeneis/Liber X#710|714.]]}} {{sc|}}Ivstae irae quibus quasi odium est propter illud “mortua quin etiam iungebat corpora vivis componens manibusque manus atque oribus ora”. {{anchor+|717|[[Aeneis/Liber X#715|717.]]}} {{sc|}}Cunctatur disponit se per omnes partes. tergo scuto, ut “et venit adversi in tergum Sulmonis”. {{anchor+|719|[[Aeneis/Liber X#715|719.]]}} {{sc|}}Corythi de finibus Corythus est et civitas Tusciae, et mons, et rex, pater Dardani: unde nunc ad quodvis potest referri ‘de finibus Corythi’, {{anchor+|720|[[Aeneis/Liber X#720|720.]]}} {{sc|}}Graius homo oriundo quidem Graecus, sed qui nunc de Tuscia venisset ad bellum. {{anchor+|721|[[Aeneis/Liber X#720|721.]]}} {{sc|}}Miscentem perturbantem. {{anchor+|722|[[Aeneis/Liber X#720|722.]]}} {{sc|}}Purpureum pennis galeam significat purpureas cristas habentem; aut certe ‘purpureum pinnis’ pulchrum, bene galeatum, ut “purpurei cristis iuvenes”, id est pulchri. pactae conivgis hic ordo est: conciliata primo, dein conventa, dein pacta, dein sponsa. {{anchor+|724|[[Aeneis/Liber X#720|724.]]}} {{sc|}}Vaesana fames alibi “et malesuada Fames”. fugacem velocem. {{anchor+|725|[[Aeneis/Liber X#725|725.]]}} {{sc|}}Surgentem in cornva id est crescentem, cornibus eminentem. {{anchor+|726|[[Aeneis/Liber X#725|726.]]}} {{sc|}}Comasque arrexit naturale enim est, ut irati leones erigant iubas. {{anchor+|727|[[Aeneis/Liber X#725|727.]]}} {{sc|}}Lavit ab eo quod est ‘lavo lavis’: nam hoc verbum et primae est coniugationis et tertiae, a qua nunc ait ‘lavit’, item Horatius “lavit amne crines”, item alibi “neque dulci mala vino lavere”. ergo ‘lavitum’ et ‘lavit’, sicut Plautus in Pseudolo “easque lacrimis lavis” (Ps. 10), id est umectas. {{anchor+|731|[[Aeneis/Liber X#730|731.]]}} {{sc|}}Infracta aut valde fracta: aut re vera infracta. {{anchor+|732|[[Aeneis/Liber X#730|732.]]}} {{sc|}}Oroden istum Oroden, virum fortem, intellegimus in fugam necessitate esse conversum: nam ipse paulo post dicturus est ad hortandos socios ‘pars belli haud temnenda viri, iacet altus Orodes’, {{anchor+|733|[[Aeneis/Liber X#730|733.]]}} {{sc|}}nec iacta caecum unum sensum per duos extulit. ‘caecum vulnus’ autem, quod averso infigitur. {{anchor+|735|[[Aeneis/Liber X#735|735.]]}} {{sc|}}Furto insidiis. {{anchor+|736|[[Aeneis/Liber X#735|736.]]}} {{sc|}}pede nixus et hasta deest ‘ait’, {{anchor+|737|[[Aeneis/Liber X#735|737.]]}} {{sc|}}Havd temnenda viri Asper ‘viris’ legit, ut sit, aliis haud temnenda: alioqui ipse ait ‘fugientem haud est dignatus Orodem sternere’, altus magnus, ut “sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo”. {{anchor+|738|[[Aeneis/Liber X#735|738.]]}} {{sc|}}Paeana secuti paean proprie Apollinis laus est, sed abusive etiam aliorum dicitur; unde Pindarus opus suum, quod et hominum et deorum continet laudes, paeanas vocavit. quamvis quidam alium Paeana esse, alium Apollinem velint, sed vere ‘Paean’ Apollo. tamen paeana carmen esse victoriae Aeschylus docet, quod ideo Apollini dicatum est, quia malorum avertendorum potens est: unde et ab Homero ultricem inmittens pestilentiam inducitur. {{anchor+|740|[[Aeneis/Liber X#740|740.]]}} {{sc|}}Nec longum laetabere duo dixit: nec diu laetaberis, nec diu me indefenso. {{wl|Q6691|Homeri}} autem more morienti dedit scientiam futurorum. longum autem pro ‘longe’: nomen pro adverbio posuit. {{anchor+|742|[[Aeneis/Liber X#740|742.]]}} {{sc|}}Subridens per iracundiam ridens loquitur: unde et illud per inrisionem dictum accipitur ‘ast de me divum pater atque hominum rex viderit’, id est viderit utrum Mezentio possit nocere ille quem vos deorum et hominum creditis esse rectorem. {{anchor+|744|[[Aeneis/Liber X#740|744.]]}} {{sc|}}Eduxit corpore telum quo facilius posset perire: Lucanus “non eget ingestis, sed vulsis pectore telis”. {{anchor+|745|[[Aeneis/Liber X#745|745.]]}} {{sc|}}Dura quies blandae contraria: sic dictum est et ‘somnus ferreus’, {{anchor+|747|[[Aeneis/Liber X#745|747.]]}} {{sc|}}Caedicus alcathoum hoc loco est confusio in aliquibus nominibus: nam quis sit Troianus, quis sit Rutulus, ignoratur. {{anchor+|748|[[Aeneis/Liber X#745|748.]]}} {{sc|}}Rapo Rapon dicitur, sicut Tarchon; sed metri causa ‘n’ detraxit, ut possit synaliphe fieri, sicut supra “haud procul hinc Tarcho et Tyrrheni tuta tenebant”. {{anchor+|750|[[Aeneis/Liber X#750|750.]]}} {{sc|}}Infrenis casu equi asperrimi, qui frenorum sperneret regimen. infrenos autem etiam homines dicimus, ut “hinc Numidae infreni cingunt”. dicimus autem et infrenus et infrenis, sicut inermus et inermis. {{anchor+|751|[[Aeneis/Liber X#750|751.]]}} {{sc|}}Processerat agis scilicet contra Messapum dimicaturus: quod nequivit efficere, nam a Valero ante quam ad Messapum perveniret, occisus est. {{anchor+|752|[[Aeneis/Liber X#750|752.]]}} {{sc|}}Havd expers non ignarus virtutis parentum. {{anchor+|754|[[Aeneis/Liber X#750|754.]]}} {{sc|}}Iaculo et longe fallente sagitta iactu longe fallentis sagittae: nam ἓν διὰ δυοῖν dixit, ut “hamis auroque trilicem”, item “molemque et montes insuper altos”. an ‘longe’ valde? {{anchor+|755|[[Aeneis/Liber X#755|755.]]}} {{sc|}}mavors fortuna bellica. {{anchor+|756|[[Aeneis/Liber X#755|756.]]}} {{sc|}}funera mortes. caedebant legitur et ‘cedebant’, id est terga vertebant, secundum quod ‘ruebant’ insequebantur significat. si autem ‘caedebant’, id est occidebant, ‘ruebant’ id est cadebant. {{anchor+|758|[[Aeneis/Liber X#755|758.]]}} {{sc|}}Iram miserantur inanem generaliter dicit omnem iram bellicam: ubi enim tam inanis iracundia est, quam in bello, ubi ut pereamus irascimur? aut quia nulla causa tam iusta est, ut propter eam bellum geri debeat: nam ideo ait ‘et tantos mortalibus esse labores’, an ‘inanem’ non iuste conceptam? sic “inanis fletus” Aristaei, ut qui scilicet tanti non fuerint, propter quos ille sic lamentaretur. {{anchor+|759|[[Aeneis/Liber X#755|759.]]}} {{sc|}}amborum pro ‘utrorumque’, {{anchor+|761|[[Aeneis/Liber X#760|761.]]}} {{sc|}}Pallida tisiphone non ipsa dea, sed effectus furiae, id est furialis ardor, hoc est insania. {{anchor+|763|[[Aeneis/Liber X#760|763.]]}} {{sc|}}Orion cum pedes incedit medii per maxima nerei stagna Orion, ut etiam in primo diximus, Oenopionis regis filius fuit, ei concessus a Iove, Mercurio Neptunoque, susceptis hospitio. hic venator inmensi corporis fuit, qui quodam tempore susceptus a rege Oenopione, cum vellet eius filiam vitiare, ille iratus opem Liberi patris, cuius erat filius, inploravit. is satyros misit, qui soporem infunderent Orioni et sic velut vinctum Oenopioni traderent arbitrio eius puniendum. tum ille Oenopion sopito ei oculos sustulit. caecus itaque Orion cum consuleret quemadmodum oculos posset recipere, responsum est ei, posse lumina restitui, si per pelagus ita contra orientem pergeret, ut loca luminum radiis solis semper offerret. quod ille efficere ita potuit: nam cum audisset strepitum cyclopum Iovi fulmina fabricantum, sono ad eos ductus, unum de his suis humeris superposuit et eo duce oraculi praecepta conplevit. non autem incongrue fingitur ire potuisse per medium pelagus, quasi filius pro parte Neptuni. haec autem comparatio pertinet ad solam corporis proceritatem. alii hunc Orionem tantae magnitudinis dicunt fuisse, ut nulla eum altitudo maris ingredientem potuerit morari, unde inter sidera receptus. sane ‘incedit’ pro ‘incessit’, praesens pro praeterito. per maxima autem nerei stagna epitheto elevavit tapinosin more suo. {{anchor+|766|[[Aeneis/Liber X#765|766.]]}} {{sc|}}referens pro ‘ferens’ more antiquo: nam ‘re’ abundat. {{anchor+|770|[[Aeneis/Liber X#770|770.]]}} {{sc|}}Inperterritus prima est conpositio, non secunda: nam hoc est ‘perterritus’ quod et ‘territus’, et tunc est vera conpositio, cum sermonis natura corrumpitur. sane ‘inperterritus’ quis ante hunc? {{anchor+|771|[[Aeneis/Liber X#770|771.]]}} {{sc|}}mole sva stat hoc est in sua mole, ut dicitur ‘in vestigio’, {{anchor+|772|[[Aeneis/Liber X#770|772.]]}} {{sc|}}Spatium emensus quantum satis hastae speciosa elocutio. {{anchor+|773|[[Aeneis/Liber X#770|773.]]}} {{sc|}}dextra mihi deus sic dictum est, ut “in manibus Mars ipse viri”, ut non alium sibi putet deum esse sacrilegus, quam dextram et fortitudinem. {{anchor+|774|[[Aeneis/Liber X#770|774.]]}} {{sc|}}Voveo consecro et dico. praedonis praedones sunt qui populandam alienam invadunt provinciam, ut alibi “perfidus alta petens abrepta virgine praedo”. {{anchor+|775|[[Aeneis/Liber X#775|775.]]}} {{sc|}}Tropaeum tropaeum dictum est ἀπὸ τοῦ τρέπεσθαι , id est ab hostium conversione: unde qui hostem fugasset, merebatur tropaeum, qui autem occidisset, triumphum, ἀπὸ τοῦ θριαμβεύειν , id est ab exultatione. sciendum sane Lauso propriam ideo nihil profuisse pietatem, quod in eum pater mente sacrilega munera transferebat deorum et ei occisorum spolia devovebat. {{anchor+|778|[[Aeneis/Liber X#775|778.]]}} {{sc|}}Antorem erit nominativus ‘hic Antores’, quomodo ‘Diores’: nam si ‘Antor’ fuerit nominativus singularis numeri, metri ratio non procedit: omnia enim Graeca nomina ‘or’ terminata, in obliquis casibus corripiuntur, ut ‘Hector Hectoris’, ‘Nestor Nestoris’, ‘Castor Castoris’, {{anchor+|779|[[Aeneis/Liber X#775|779.]]}} {{sc|}}missus ab argis profectus, ut “missus in imperium magnum”. {{anchor+|781|[[Aeneis/Liber X#780|781.]]}} {{sc|}}Alieno vulnere telo quod in Aenean fuerat destinatum. caelumque aspicit ut “alto quaesivit caelo lucem” item “hausit caelum mentemque recepit”: naturaliter enim morientes cupiunt satiari extremo lucis aspectu. {{anchor+|782|[[Aeneis/Liber X#780|782.]]}} {{sc|}}Dulces moriens reminiscitur argos inter physica signa moriturorum etiam hoc legitur, patriae aspectum desiderare perituros, ut “et Tyrios deserta quaerere terra”. an ex facti paenitentia? qui ad patriam redire contempserat. {{anchor+|784|[[Aeneis/Liber X#780|784.]]}} {{sc|}}Linea terga lino enim tegebantur scuta, ut posset inhaerere pictura. {{anchor+|785|[[Aeneis/Liber X#785|785.]]}} {{sc|}}intextum tavris opus pro tergis: Plautus “ubi vivos homines mortui incursant boves” (As. 35). imaque sedit ingvine hypallage est ‘ima hasta’ pro ‘in imo inguine’, {{anchor+|788|[[Aeneis/Liber X#785|788.]]}} {{sc|}}A femine ut etiam supra diximus, secundum Caprum erit nominativus ‘hoc femen’, licet nusquam lectum sit, ut etiam ipse commemorat. {{anchor+|790|[[Aeneis/Liber X#790|790.]]}} {{sc|}}Lacrimaeque per ora volutae non viri fortis, sed filii est considerata persona. {{anchor+|791|[[Aeneis/Liber X#790|791.]]}} {{sc|}}Optima facta alii legunt ‘optime’: est autem prosphonesis. hic in hoc loco, vel in hoc bello: nam adverbium est. {{anchor+|792|[[Aeneis/Liber X#790|792.]]}} {{sc|}}Si qua fidem tanto est operi l. v. ‘si qua’ pro ‘si’, ut “Anthea si quem”: aut pro ‘si quam fidem’, et quaeritur ‘si qua fides’ a praeterito, an de futuro dicat. ‘tanto’ autem ‘operi’ non de suis carminibus dicit — nec enim sibi adrogaret — sed ‘tanto operi’, id est pietati et virtuti tuae: nam hic est sensus: ego quidem facta tua, o Lause, et mortem ex pietate venientem non silebo, si tamen credet vetustas ex scelerato homine pium filium fuisse procreatum. {{anchor+|794|[[Aeneis/Liber X#790|794.]]}} {{sc|}}inutilis pro ‘vulnere debilitatus’, inque ligatus pro ‘inligatusque’: et est tmesis cum hysterologia. {{anchor+|795|[[Aeneis/Liber X#795|795.]]}} {{sc|}}Inimicum hastile cuiusdam quasi picturae pompa describitur. {{anchor+|797|[[Aeneis/Liber X#795|797.]]}} {{sc|}}Iamque adsurgentis dextrae ordo est: iamque subiit mucronem Aeneae dextrae adsurgentis et plagam ferentis. ‘subiit’ autem ‘mucronem’ iuxta usum praesentem accusativo iunxit, cum alibi antique dativo iunxerit, ut “muroque subibant”: quod suis locis plenius dictum est. {{anchor+|798|[[Aeneis/Liber X#795|798.]]}} {{sc|}}Morando sustinvit moram iniciendo eius impetum lusit. {{anchor+|800|[[Aeneis/Liber X#800|800.]]}} {{sc|}}Dum genitor nati parma p. a. de historia est: nam Scipio Africanus cum esset vix annorum decem et septem, patrem suum defendit in bello, nec cessit viginti et septem confossus vulneribus. {{anchor+|802|[[Aeneis/Liber X#800|802.]]}} {{sc|}}furit Aeneas dolore scilicet, quod sibi Mezentius esset ereptus. et est integrum: quamquam furit, tenet se tamen. {{anchor+|803|[[Aeneis/Liber X#800|803.]]}} {{sc|}}effusa si quando grandine praeteritum pro instanti posuit. {{anchor+|804|[[Aeneis/Liber X#800|804.]]}} {{sc|}}Praecipitant praecipitantur. {{anchor+|805|[[Aeneis/Liber X#805|805.]]}} {{sc|}}tuta latet arte quod scilicet se perite a tempestate defendunt. ‘tuta’ autem ‘arte’ quae tuetur. {{anchor+|806|[[Aeneis/Liber X#805|806.]]}} {{sc|}}alti fornice saxi concameratione, caverna. {{anchor+|807|[[Aeneis/Liber X#805|807.]]}} {{sc|}}Dum pluit hic distinguendum: nam si iunxeris ‘dum pluit in terris’, erit archaismos; debuit enim dicere ‘in terras’, tamen sciendum est hemistichium hoc Lucretii esse, quod ita ut invenit Vergilius ad suum transtulit carmen. in terris ut possint et viator et rusticus, quibus opera sunt in terris. {{anchor+|808|[[Aeneis/Liber X#805|808.]]}} {{sc|}}Exercere diem hypallage est pro ‘ipsi per diem exerceri’, {{anchor+|809|[[Aeneis/Liber X#805|809.]]}} {{sc|}}Nubem belli dum detonet bellantum impetum sustinet, donec deferveat. et bene translationem fecit a vicina conparatione. {{anchor+|812|[[Aeneis/Liber X#810|812.]]}} {{sc|}}Fallit te incautum pietas tua quod credis idcirco me pium tibi veniam posse concedere, quia et ipse pietatis intuitu dimicas pro patris salute. ‘tua’ autem ‘pietas’ prudenter est additum, quasi non a parente descendens. {{anchor+|815|[[Aeneis/Liber X#815|815.]]}} {{sc|}}Fila legunt proprium fuerat ‘rumpunt’; tamen ‘legunt’ aut colligunt est, aut transeunt, ut “litoraque Epiri legimus”. exigit ensem per medium et cetera. poetica descriptio est: nam re vera fieri non potuit, ut gladius et transiret per medium corpus iuvenis, et in corpore iuvenis absconderetur: nam ‘exigit’ est ‘ex eo agit trans corpus’, {{anchor+|817|[[Aeneis/Liber X#815|817.]]}} {{sc|}}Parmam id est levia arma, non clipeum. ‘minacis’ autem non Lausi; non enim ipse minatus fuerat. ergo ordo est ‘mucro minacis’, Aeneae scilicet. aut si ad Lausum referas ‘minacis’, num audacis et fortis? {{anchor+|819|[[Aeneis/Liber X#815|819.]]}} {{sc|}}implevitque sinum sanguis mire expressus est sinus tunicae sanguinem excipiens nec tramittens. vita per avras concessit maesta ad manes vita, id est anima. et abusive dictum est; nam ad inferos simulacrum pergit, non anima. {{anchor+|820|[[Aeneis/Liber X#820|820.]]}} {{sc|}}corpusque reliquit potuit sine hoc sensus esse. {{anchor+|825|[[Aeneis/Liber X#825|825.]]}} {{sc|}}Pro lavdibus istis quia et contra fortiorem et pro patris salute dimicare conatus est: ideo enim et pluraliter ‘laudibus’ dixit. alii ‘laudibus’ pro virtutibus, ut solet poeta, dictum tradunt. {{anchor+|826|[[Aeneis/Liber X#825|826.]]}} {{sc|}}Pius Aeneas tanta dabit indole dignum propter vitandam adrogantiam tertia persona usus est, ut “et quisquam numen Iunonis adoret?”. ‘indoles’ autem est proprie imago quaedam virtutis futurae. {{anchor+|827|[[Aeneis/Liber X#825|827.]]}} {{sc|}}Quibus laetatus habe tua moris enim fuerat ut cum his rebus homines sepelirentur quas dilexerant vivi. {{anchor+|828|[[Aeneis/Liber X#825|828.]]}} {{sc|}}Si qua est ea cura remitto aut more illo dixit quo solet sepultura ad ipsa cadavera non pertinere — licet umbris, sicut in sexto legimus, prosit — ut “si qua est ea gloria signant”, item de Pallante “vano maesti comitamur honore”: aut certe, si qua est ea cura Mezentio, id est patri sacrilego, qui superos inferosque contemnit. an de tota hac re dubitat? {{anchor+|830|[[Aeneis/Liber X#830|830.]]}} {{sc|}}Aeneae magni dextra cadis sic alibi “nomen tamen haud leve patrum manibus hoc referes, telo cecidisse Camillae”. {{anchor+|832|[[Aeneis/Liber X#830|832.]]}} {{sc|}}sanguine turpantem non ipsum turpantem, sed ut accidit, ita dixit. comptos de more capillos antiquo scilicet more, quo viri sicut mulieres componebant capillos: quod verum esse et statuae non nullae antiquorum docent, et personae quas in tragoedis videmus similes in utroque sexu, quantum ad ornatum pertinet capitis. {{anchor+|833|[[Aeneis/Liber X#830|833.]]}} {{sc|}}Interea dum haec geruntur. et omnino sic est apud poetas ‘interea’, sicut apud Sallustium ‘eodem tempore’, {{anchor+|834|[[Aeneis/Liber X#830|834.]]}} {{sc|}}Vulnera siccabat lymphis siccabat aqua. sed et nove et physice locutus est; nam cum aqua omnia infundantur, hic ait siccari vulnus aqua. et ratio vera est; fluxus enim sanguinis aquarum frigore continetur. levabat inclinatione recreabat. {{anchor+|835|[[Aeneis/Liber X#835|835.]]}} {{sc|}}adclinis quis ante hunc? procul modo ‘iuxta’ significat, ut “serta procul, tantum capiti delapsa, iacebant”. {{anchor+|836|[[Aeneis/Liber X#835|836.]]}} {{sc|}}Gravia arma quiescunt cur illa pendeant, haec in terra sint, docuit dicendo ‘gravia arma’: unde et ‘quiescunt’ dixit. bene ‘gravia’, ut et galeam arma, sed levia intellegamus. et talis est figura, sicut illa Sallustii “leonem atque alias feras”, ergo et leo fera est. ‘quiescunt’ autem quasi in terra posita, quoniam galea, quae pendebat, poterat et moveri. {{anchor+|838|[[Aeneis/Liber X#835|838.]]}} {{sc|}}Colla fovet sustinens se arboris trunco. fusus propexam in pectore barbam barbam in pectus infusam habens. archaismos autem est quod ait ‘in pectore’ pro ‘in pectus’, sicut alibi “mediis effusus in undis” pro ‘in medias undas’, ‘propexam’ autem quis ante hunc? {{anchor+|839|[[Aeneis/Liber X#835|839.]]}} {{sc|}}Multa pro ‘multum’, sicut “et pede terram crebra ferit” pro ‘crebro’, multumque remittit hoc pro ‘saepe’, {{anchor+|841|[[Aeneis/Liber X#840|841.]]}} {{sc|}}Super arma ferebant supra scutum, sicut supra “inpositum scuto referunt Pallanta frequentes”. {{anchor+|842|[[Aeneis/Liber X#840|842.]]}} {{sc|}}ingentem atque ingenti vulnere {{wl|Q6691|Homeri}} dictum κεῖτο μέγας μεγαλωστί . {{anchor+|845|[[Aeneis/Liber X#845|845.]]}} {{sc|}}Ad caelum tendit palmas increpans deos, quasi sacrilegus. et sciendum uno eodemque tempore non eum potuisse et inhaerere corpori et manus ad caelum levare, licet poeta ista coniunxerit. corpore inhaeret aut inhaeret Lauso suo corpore: aut certe hysterologia est, ut sit ‘haeret in corpore’: melius tamen est ut sit antiptosis pro ‘corpori’, ut “haeret pede pes” pro ‘pedi’, {{anchor+|848|[[Aeneis/Liber X#845|848.]]}} {{sc|}}Per vulnera servor aut re vera ‘per vulnera’, quia per totum eius corpus mucro transierat: aut invidiose ‘vulnera’ ait pro ‘vulnus’, sicut Terentius “non perpeti meretricum contumelias”, cum de Thaide loqueretur. {{anchor+|850|[[Aeneis/Liber X#850|850.]]}} {{sc|}}Nunc demum exilium infelix nunc alte vulnus adactum solacio enim viventis filii utrumque fuerat ante tolerabile. {{anchor+|851|[[Aeneis/Liber X#850|851.]]}} {{sc|}}Idem ego qui nunc causa tuae mortis fui, feci ut et exulis et sacrilegi filius esse dicereris. {{anchor+|852|[[Aeneis/Liber X#850|852.]]}} {{sc|}}Pulsus ob invidiam excusat, ne merito expulsus esse videatur. {{anchor+|854|[[Aeneis/Liber X#850|854.]]}} {{sc|}}Omnes per mortes per omnia mortis genera, nam una mors est: aut ‘per mortes omnes’, id est per diversa supplicia: aut quasi non una tantum morte dignus. {{anchor+|857|[[Aeneis/Liber X#855|857.]]}} {{sc|}}Vis alto vulnere tardat alti vulneris violentia. {{anchor+|858|[[Aeneis/Liber X#855|858.]]}} {{sc|}}havd deiectus non deiectus animo. {{anchor+|860|[[Aeneis/Liber X#860|860.]]}} {{sc|}}Adloquitur maerentem tristem. haec enim animalia secundum Homerum, cum sint tristia, indicant dominorum mortem futuram. et proprie ‘adloquitur’ dixit: est enim ‘adloqui’ consolari. {{anchor+|861|[[Aeneis/Liber X#860|861.]]}} {{sc|}}Rhaebe div res si qua div mortalibus vlla est hoc loco notant Vergilium critici, quod homini sacrilego dedit prudentem sententiam: quam rem ratio naturalis excusat. ea enim quae per naturam movent animos, in quamvis personam cadunt, illa vero tantum sunt prudentium, quae non nisi consilio et ratione deprehenduntur: unde et Terentius servis dat plerumque sententias prudentissimas quidem, sed quae se per naturam offerunt cunctis, ut “ne quid nimis”. {{anchor+|862|[[Aeneis/Liber X#860|862.]]}} {{sc|}}Spolia illa crventa arma Aeneae, Lausi cruore perfusa — inde intulit ‘et caput Aeneae’, per quod etiam spolia Aeneae intellegimus — nam Lauso nihil detraxerat; dixit enim ‘arma, quibus laetatus, habe tua’, si autem ‘cruenti’, intellexeris scilicet crudelis: sic enim convenit personae loquentis. {{anchor+|863|[[Aeneis/Liber X#860|863.]]}} {{sc|}}lavsique dolorum num ‘Lausi dolorum’ ut “lacrimas dilectae pelle Creusae”? {{anchor+|864|[[Aeneis/Liber X#860|864.]]}} {{sc|}}Aut aperit si nulla viam vis aut si nullam ostendit fortitudo rationem. ‘aperit’ autem praesens pro futuro. {{anchor+|865|[[Aeneis/Liber X#865|865.]]}} {{sc|}}Neque enim fortissime credo quod dignaberis habere dominos Teucros, scilicet ignavos: nam hoc intellegimus ex eo quod dixit equo ‘fortissime’, plerumque enim ex alterius personae vituperatione vel laude, quid de alia dicatur, agnoscimus, ut hoc loco Troianos vituperatos ex equi laude cognoscimus. item alibi e contra “et nunc ille Paris”, scilicet adulter: nam illo loco ex persona Paridis vituperatur Aeneas. {{anchor+|867|[[Aeneis/Liber X#865|867.]]}} {{sc|}}Exceptus tergo equo se praebente susceptus: quod fieri plerumque conspicimus. {{anchor+|868|[[Aeneis/Liber X#865|868.]]}} {{sc|}}Iaculis oneravit a. aviditas saevientis exprimitur, ut saepius. {{anchor+|869|[[Aeneis/Liber X#865|869.]]}} {{sc|}}aere caput fulgens quia supra “procul aerea ramis dependet galea”. {{anchor+|871|[[Aeneis/Liber X#870|871.]]}} {{sc|}}uno in corde pudor ‘uno’ autem pro eodem. tribus vero adfectibus conturbatum significat, pudore, ira, dolore, quae potentia sunt singula. {{anchor+|875|[[Aeneis/Liber X#875|875.]]}} {{sc|}}sic pater ille deum faciat bene in perniciem contemptoris deorum deos invocat. sic altus apollo aut venerabilis; aut quia in excelso loco consecratus est. {{anchor+|876|[[Aeneis/Liber X#875|876.]]}} {{sc|}}incipias deest ‘ut’, infesta hasta in vulnus parata, id est protenta. {{anchor+|879|[[Aeneis/Liber X#875|879.]]}} {{sc|}}Qua perdere posses deest ‘me’: nam hoc dicit, nisi extincto filio nulla se ratione potuisse superari. {{anchor+|880|[[Aeneis/Liber X#880|880.]]}} {{sc|}}Nec divum parcimus vlli hoc ideo, quia Aeneas invocaverat deos, ut ‘sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo’, {{anchor+|881|[[Aeneis/Liber X#880|881.]]}} {{sc|}}Desine scilicet mortem minari: quoniam libenter moriturus advenit. {{anchor+|883|[[Aeneis/Liber X#880|883.]]}} {{sc|}}inde alivd id est iacit telum. {{anchor+|884|[[Aeneis/Liber X#880|884.]]}} {{sc|}}Umbo scutum: nam a parte totum intellegimus. {{anchor+|885|[[Aeneis/Liber X#885|885.]]}} {{sc|}}ter circum enarravit quid esset ‘ingenti gyro’, laevos equitavit in orbes secundum artem militiae: nam eques stans facillime superatur a pedite. in laevam autem partem ideo circuibat, ut Aeneae dexteram partem circumveniret, quae utique nuda erat. {{anchor+|888|[[Aeneis/Liber X#885|888.]]}} {{sc|}}tot spicula taedet hic ostendit quid sit ‘figitque volatque’, {{anchor+|889|[[Aeneis/Liber X#885|889.]]}} {{sc|}}Pugna iniqua pedes contra equitem. {{anchor+|890|[[Aeneis/Liber X#890|890.]]}} {{sc|}}Multa movens utrum in ipsum, an in equum tela torqueret, quo vulnerato Mezentius carebat effugio. inter tempora id est in frontem. {{anchor+|891|[[Aeneis/Liber X#890|891.]]}} {{sc|}}Bellatoris equi per quem bellum geritur. aliter hominem dicimus bellatorem, qui bellum gerit. {{anchor+|894|[[Aeneis/Liber X#890|894.]]}} {{sc|}}Inplicat inpedit. cernvus cernuus equus dicitur qui cadit in faciem, quasi in eam partem cadens qua cernimus: unde et pueri quos in ludis videmus ea parte, qua cernunt, stantes, cernuli vocantur, ut etiam Varro in ludis theatralibus docet. {{anchor+|895|[[Aeneis/Liber X#895|895.]]}} {{sc|}}Clamore incendunt caelum implent. et abusive dixit. troesque hoc est Troiani gaudio. Latinique scilicet dolore. {{anchor+|896|[[Aeneis/Liber X#895|896.]]}} {{sc|}}advolat Aeneas multi haec nolunt distingui, quasi simul fiant. {{anchor+|899|[[Aeneis/Liber X#895|899.]]}} {{sc|}}Havsit caelum m. r. hoc est aerem: Lucretius “in hoc caelo, qui dicitur aer”. et hoc dicit: postquam respiravit et mentem recepit post perturbationem ex equi venientem ruina. {{anchor+|900|[[Aeneis/Liber X#900|900.]]}} {{sc|}}Hostis amare aspere. et hoc {{wl|Q6691|Homeri}} est de telo dictum, quod hic ad hominem transtulit: ille enim ait πικρὸν ὀιστόν . {{anchor+|901|[[Aeneis/Liber X#900|901.]]}} {{sc|}}Nullum in caede nefas mori viro forti nefas non est, nec ego sic ut vincerem veni, hoc est cum voluntate procumbo. ergo aut nihil acerbi in morte se passurum ait; aut nihil nefandum Aenean commissurum, si se volentem interfecerit, quia mori decreverit, si mortem filii non potuisset ulcisci. nec sic ad proelia veni hoc est ut vincerem, aut victus mortem deprecarer: ergo libenter occumbo. {{anchor+|902|[[Aeneis/Liber X#900|902.]]}} {{sc|}}Nec tecum meus haec pepigit mihi foedera lavsus hoc est non cum hoc pacto a te Lausus recessit, ut ego vitam requiram. ‘foedera’ autem ‘pepigit’ per translationem dixit, id est non sic pugnavit Lausus, ut ullum mihi vitae relinqueret desiderium. {{anchor+|903|[[Aeneis/Liber X#900|903.]]}} {{sc|}}Venia beneficium, ut “orantes veniam”. {{anchor+|904|[[Aeneis/Liber X#900|904.]]}} {{sc|}}acerba meorum quasi hoc de Aenea non senserit. {{anchor+|905|[[Aeneis/Liber X#905|905.]]}} {{sc|}}Hunc oro defende furorem inimicorum iram et post fata saevire cupientem. ‘defende’ autem est prohibe, ut “dum teneras defendo a frigore myrtos”. et bene petit ab Aenea sepulturam, quod scit eum ultro concedere, ut probavit in filio: petit autem non de eius pietate dubitans, sed timens iram suorum. {{anchor+|907|[[Aeneis/Liber X#905|907.]]}} {{sc|}}Havd inscius litotes figura: non enim dicit ‘non ignarus’, sed expectans omnibus votis, ut “munera nec sperno”, id est libenter accipio. in hac autem figura plus cogitatur, quam dicitur. {{anchor+|908|[[Aeneis/Liber X#905|908.]]}} {{sc|}}Undantique animam diffundit in arma crvore ordo est ‘in arma undanti cruore animam diffundit’, cuius sedem plerique sanguinem volunt esse. et sic est dictum hoc, ut “una eademque via sanguis animusque sequuntur”. {{Liber |Ante = Commentarius IX |AnteNomen = ../Liber IX |Post = Commentarius XI |PostNomen = ../Liber XI }} awrkbf015xip2daqpw202t5lp66o5mh 0 39668 265108 137116 2026-05-09T13:17:34Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum nonum commentarius]] ad [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber IX]] 137116 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos librum IX commentarius }} ==IN VERGILII AENEIDOS LIBRVM NONVM COMMENTARIVS.== Ad v. 1 Atque ea diversa penitus dum p. g. in hoc libro mutatio est rerum omnium: nam et personae et loca alia sunt et aliud negotium incipitur; ab Aenea enim transit ad Turnum, a Tuscia ad Ardeam, a petitione auxiliorum ad bellum. quem transitum quidam culpant, nescientes Vergilium prudenter iunxisse superioribus negotiis sequentia per illam particulam 'atque ea d. p. dum parte geruntur', scilicet dum offeruntur arma, dum dantur auxilia. 'dum' enim cum sit coniunctio, hic tamen adverbii vim obtinet: Terentius "mea nihil refert, dum patiar modo". sane formatus est iste liber ad illud Homeri, ubi dicit per noctem egressos esse Diomeden et Vlixen, cum capto Dolone castra penetrarunt: nam partem maximam et oeconomiae et negotiorum exinde habet. diversa penitus valde diversa, id est longius remota, vel apud Pallanteum vel in Etruria: unde paulo post dicit 'nec satis, extremas Corythi penetravit ad urbes Lydorumque manum'. Ad v. 2 Irim Iris quasi ἔρις dicta est: numquam enim ad conciliationem mittitur, sicut Mercurius, sed ad disturbationem. et est ministra non tantum dearum, sed et deorum: nam praeter Homerum et Vergilius hoc probat, dicens "aeriam caelo nam Iuppiter Irim dimisit, germanae haud mollia iussa ferentem". Ad v. 3 Avdacem ad turnum fortem sine felicitate, sicut de Pallante diximus. et modo audaciae laus oportuna, quia ad audendum exhortandus est. Ad v. 4 Parentis pilumni Pilumnus et Pitumnus fratres fuerunt dii. horum Pitumnus usum stercorandorum invenit agrorum — unde et Sterculinius dictus est — Pilumnus vero pinsendi frumenti: unde et a pistoribus deus colitur. ab ipso et pilum dictum est. quidam Pilumnum et Pitumnum Castorem et Pollucem accipiunt: non nulli laudum deos: Varro coniugales deos suspicatur. sacrata valle ideo 'sacrata', quia, ut diximus, numquam est lucus sine religione. sedebat ut Asper dicit 'erat', quae clausula antiqua est et de usu remota. secundum Plautum autem 'sedere' est consilium capere, qui inducit in Mostellaria servum dicentem "sine iuxta aram sedeam, et dabo meliora consilia". sed secundum augures 'sedere' est augurium captare; namque post designatas caeli partes a sedentibus captantur auguria: quod et supra ipse ostendit latenter, inducens Picum solum sedentem, ut "parvaque sedebat succinctus trabea", quod est augurum, cum alios stantes induxerit. ergo 'sedebat' aut erat aut consilia capiebat aut augurabatur. unde et hic lucus vice aedis sacratae accipi debet: quod plenius illo loco dictum est "hoc illis curia templum". aut quia in locis sacris sedentes ‹qui› consilia habituri erant, curiam in templo haberent: quod Numa cum sciret, Vestae aediculam, non templum statuit, ne ibi senatus haberi posset et ipsa necessitate vir introiret locum. nam et ipsa consilia a sedendo quasi considia dicta sunt; sedentium enim animi tranquilliores fiunt. Ad v. 5 Thavmantias secundum poeticam Thaumantis filia. ceterum ex admiratione hoc nomen accepit, quae admiratio de eius coloribus nascitur. Ad v. 6 Divum promittere nemo 'nemo' pro 'nullus' posuit. et est acyrologia: nam 'divum nemo' non possumus dicere, cum proprie 'nemo' sit 'ne homo'. Ad v. 7 Avderet docet per transitum multa interdum temporum ratione provenire, quae numina praestare non possunt: quod etiam paulo post in matris deum petitione Iuppiter probat, dicens "cui tanta deo permissa potestas". volvenda pro 'volubilis'. Ad v. 8 Aeneas urbe et sociis ab occasione. et ostendit quid illi expugnandum sit, quia caret defensore. urbe urbs ista, quae est †tutam "ipse humili designat moenia fossa". hanc castrum Laurens ait dici Varro, oppidum tacet. sed ubi primum Aeneas egressus sit, eum locum Troiam nuncupari traditur. Ad v. 9 paLatini prolepsis est. Ad v. 10 Nec satis quia occurrebat ab Euandro eum facile posse remeare. corythi penetravit ut totam [in] Etruriam peragrasse videatur. Corythi autem montis Tusciae, qui, ut diximus, nomen accepit a Corytho rege, cum cuius uxore concubuit Iuppiter, unde natus est Dardanus. 'penetravit' autem bene, quia supra dixerat 'penitus'. Ad v. 11 lydorumque manum omnia haec ad occasionem faciendi pertinent ex longinquitate, ut dictum est, regionis. Ad v. 12 nunc tempus a metu. armat agrestes ne ei formidinem iniciat, agrestes esse commemorat. Ad v. 13 Turbata arripe castra aut 'arripe et turba': aut turbata invade per absentiam Aeneae. 'turbata' autem inordinata: aut certe 'turba et arripe'. Ad v. 14 paribus alis id est aequalibus. et ostendit aequalem volatum. Ad v. 15 fuga pro 'veloci reditu'; neque enim fugit. secvit sub nubibus arcum hoc est duxit, ut "ille viam secat ad naves". et re vera arcus ipse variis coloribus sectus est. bene autem 'sub nubibus', quia sine nubis beneficio arcus non videtur. Ad v. 16 Agnovit ivvenis deest 'eam'. et Irim tantum agnovit, non et a quo missa esset, utrum a Iove, an a Iunone. hinc est quod dicit 'quis te mihi nubibus actam detulit in terras'? unde apparet eum scisse nuntiam illam et Iovis et Iunonis esse. Ad v. 19 Repente item aliud augurium: namque cum Iris sine nubibus non possit videri, post eius abscessum statim est secuta serenitas. clara autem bene addidit, quia tempestas τῶν μέσων est. Ad v. 20 Discedere caelum chasma dicit factum, id est subitam aeris disruptionem et quendam recessum: per quod vult videri chasma Irim se recepisse. medium autem bene dixit; nam est et summum, unde est "sic vertice caeli constitit". nubes autem in medio sunt, ubi omnia ista sunt signa quae dicit, id est Iris, serenitas, chasma: nam si in summo fierent, nullus videre potuisset. humani enim oculi altiorem et nimium splendorem ferre non possunt. sane chasma est, ita enim Plinius vocat, disruptio et quidam caeli recessus. in auguralibus libris inter ostenta etiam caelum discessisse dicitur. et quidam hic 'caelum' pro aere accipiunt, ut Lucretius "in hoc caelo qui dicitur aer". Ad v. 21 Palantesque polo stellas bene 'palantes', quasi in alienum tempus errore venientes: aut 'palantes' quae sunt palantes, epitheton stellarum perpetuum. omina tanta scilicet caelestia. et haec omina pro signis vel auspiciis posuit. Ad v. 22 Quisquis in arma vocas vel Iuno vel Iuppiter. Ad v. 24 Oneravitque aethera votis iterum atque iterum, aut alia atque alia est vota pollicitus. locus autem iste dictus est secundum augurum morem, apud quos fuerat consuetudo, ut si post acceptum augurium ad aquam venissent, inclinati aquas haurirent exinde et manibus et fusis precibus vota promitterent, ut visum perseveraret augurium, quod aquae intercessu disrumpitur: unde etiam in duodecimo visum augurium non procedit neque sortitur exitum firmum, quia cycnus, dimissus ab aquila, in fluvium cecidit, ut "praedamque ex unguibus ales proiecit fluvio". hinc videtur etiam Turnus minime potuisse liberari. Ad v. 25 Iamque omnis campis exercitus ibat apertis intellegamus hunc exercitum primo confuse in campos ruisse, post digestum in ordines, ut sit sequentium fluminum congrua comparatio: quae flumina dicit post camporum inundationem in alveos suos reverti. nam hoc vult dicere: ut de campis flumina in alveos redeunt, sic digesta est in acies militum multitudo, quae fuerat ante diffusa. Ad v. 26 Dives equum per genetivum frequentius utimur hac figura, quam per ablativum. sane hic secutus veteres cuius rei dives addidit, cum alibi subtraxerit, ut "dives quae munera Dido" et "dives inaccessos ubi Solis filia lucos". Ad v. 27 Coercent cogunt, colligunt, alias 'continent', alias 'conpescunt'. non nulli 'postrema' pro 'postremas partes' accipiunt. Ad v. 29 sedatis amnibus quia Nilus exundat aestate, cum cetera flumina inminutione quieta sunt. Ad v. 30 Altus per tacitum ganges fluvius Indiae est, qui secundum Senecam in situ Indiae novem alveis fluit, secundum Melonem septem: qui tamen et ipse commemorat non nullos dicere, quod tribus alveis fluat. Vergilius tamen, Nilo eum iungens, septem alveos habere significat. hanc varietatem Donatus fugiens longum hyperbaton facit, dicens 'ceu surgens septem amnibus Nilus aut Ganges'. altus per tacitum sane bene addidit 'per tacitum altus', hoc est per profundam altitudinem; nam licet crescat, intra ripas tamen est, nec, ut Nilus, superfunditur campis; unde Asper distinxit 'altus per tacitum'. et bene agmen exercitus flumini conparavit, quia et fluviorum agmina ipse dicit "leni fluit agmine Thybris". pingvi flumine nilus Nilus dictus est quasi νέαν ἰλύν , hoc est novum limum trahens: quod volens exprimere dixit 'pingui flumine', id est fluore, quae res fecundam efficit terram: quod et ipse in georgicis ostendit dicens "liquuntur montibus amnes felicemque trahunt limum" item "et viridem Aegyptum nigra fecundat harena". Ad v. 31 cum reflvit campis hoc est a campis rediit; tunc enim omnia ora eius apparent: alias, cum abundat, una eius facies est. Ad v. 34 ab adversa castris opposita, an venienti agmini? quis globus id est quantus: admirantis enim est, non interrogantis; nec enim interrogat qui nuntiat. Ad v. 37 Hostis adest hic distinguendum, ut 'heia' militum sit properantium clamor. et est Ennianum, qui ait "heia machaeras". ergo 'heia' ingenti clamore dicentes ad portas ruebant. alii 'hostis adest, heia' legunt. alii 'heia' non a persona ad personam dictum putant, sed ipsum poetam quasi actu rei et imaginatione exclamasse. Ad v. 39 Namque ita discedens praeceperat excusatio Troianorum, ne portas clausisse timore viderentur. optimus armis peritus armorum, dux egregius, qui et futura provideret. Ad v. 40 Si qua interea fortuna fuisset scilicet bellicus casus. Ad v. 42 tutos servarent aggere muros id est tutos beneficio aggeris muros. Ad v. 43 Pudor iraque monstrat licet eos hortaretur ira et pudor. Ad v. 44 obiciunt obices ponunt, vel obicibus muniunt, et per hoc claudunt. facessunt hic 'faciunt', alias 'discedunt', ut "illa hinc facessat". Ad v. 45 turribus pro 'in turribus'. Ad v. 46 Tardum agmen peditum dicit, qui equitum comparatione tardi sunt. Ad v. 47 Urbi Troiae, quam fecerat Aeneas castrorum in morem. Ad v. 48 Maculis quem thracius albis figura: maculas albas habens. et nove albas maculas dixit, cum proprie macularum haec sit natura, ut obscuritate sua album aliquid infuscent. Ad v. 49 Cristaque tegit galea avrea rubra pro 'galea cristas habens rubras'. sed duo ablativi sunt et duo nominativi, quos metrica ratione discernimus; nam 'rubra crista' longae sunt ultimae, quia ablativi sunt casus. sane huius modi versus pessimi sunt. Ad v. 51 en ait eclipsis festinationis exprimendae gratia: quidquid enim addideris sensus admittet. Ad v. 52 Principium pugnae hoc de Romana sollemnitate tractum est. cum enim volebant bellum indicere, pater patratus, hoc est princeps fetialium, proficiscebatur ad hostium fines, et praefatus quaedam sollemnia, clara voce dicebat se bellum indicere propter certas causas, aut quia socios laeserant, aut quia nec abrepta animalia nec obnoxios redderent. et haec clarigatio dicebatur a claritate vocis. post quam clarigationem hasta in eorum fines missa indicabatur iam pugnae principium. post tertium autem et tricesimum diem quam res repetissent ab hostibus, fetiales hastam mittebant. denique cum Pyrrhi temporibus adversum transmarinum hostem bellum Romani gesturi essent nec invenirent locum, ubi hanc sollemnitatem per fetiales indicendi belli celebrarent, dederunt operam, ut unus de Pyrrhi militibus caperetur, quem fecerunt in circo Flaminio locum emere, ut quasi in hostili loco ius belli indicendi implerent. denique in eo loco ante aedem Bellonae consecrata est columna. Varro in Caleno ita ait "duces cum primum hostilem agrum introituri erant, ominis causa prius hastam in eum agrum mittebant, ut castris locum caperent". ergo bene hoc poeta de more Romano tractum Turno utpote duci dedit. sed in hac consuetudine fetialis, qui bellum indicebat, antequam hastam iaceret, etiam terram hostium contestabatur: unde quidam volunt Aenean scientem quod bellum gesturus esset, sicut a sibylla cognoverat, ubi ad Italiae partem debitam venit, primum adorasse terram, ut "geniumque loci primamque deorum Tellurem". Ad v. 53 Clamorem excipiunt socii legitur et 'clamore'. si 'clamore', sensus erit talis: hastae iactum socii clamore comitantur; si 'clamorem', intellegimus Turni eos clamorem excepisse et cum fremitu eum secutos esse, id est excipiunt clamorem Turni et cum fremitu eum sequuntur. Ad v. 54 Inertia corda non re vera, sed sicut hostibus videbatur. Ad v. 56 arma viros vehementius 'viros' pronuntiandum. castra fovere veteres 'fovere' pro 'diu incolere' vel 'habitare' dicebant. Ad v. 57 Aditumque per avia quaerit etiam per avia. sane exprimitur Turni violentia; nam viam per avia nullus requirit. Ad v. 59 Ad cavlas munimenta et saepta ovium. est enim Graecum nomen 'c' detracto: nam Graeci αὐλάς vocant animalium receptacula. unde in sacris aedibus et in tribunalibus saepta, quae turbas prohibent, caulas vocamus. Ad v. 60 Nocte super media ultra mediam noctem, id est plus quam media, vel maiore eius parte. et est bona elocutio, facta per syllepsin, ut si dicas 'legi nocte super media', id est ultra mediam noctem; nulla enim syllepsis est, quae non et casum mutet, et egeat subauditione, ut "hanc ego nunc ignaram huius quodcumque pericli". Ad v. 61 inprobus ira non 'ira inprobus', sed 'ira saevit': totum autem summa brevitate narratum. Ad v. 62 Saevit in absentes fantasiam saevitiae expressit, qua lupi sic circa caulas fremunt, ut in ipsis animalibus solent. Ad v. 63 Ex longo rabies absoluta elocutio, ut si dicas 'ille fame fatigatur ex longo'. sanguine pro 'a sanguine'. Ad v. 66 Et qua via clavsos 'qua' adverbium loci est, non pronomen: nam non stat versus, si 'via' septimus sit, non nominativus. ergo 'qua via' per quam partem via vallo Troianos excutiat. legitur tamen 'et quae via', et est sensus absolutior. Ad v. 67 effundat in aequum in planum, in campum. Ad v. 70 invadit sociosque incendia poscit ovantes hysteroproteron, ut aviditatem iuvenis ostenderet. 'incendia' autem pro materia, ex qua incendia sequuntur: et videtur eventum posuisse. Ad v. 72 tum vero ut signum incendendarum navium datum est. Ad v. 73 Facibus pubes accingitur atris pro 'ad faces accingitur', ut sit dativus, ut "accingunt omnes operi": aut 'accingitur' armatur, instruitur facibus. Ad v. 74 diripvere focos quaeritur, quid ibi faciant foci. sed in carminibus quaedam nec ad subtilitatem nec ad veritatem exigenda sunt. aut certe 'focos', quos ibi habere potuerunt. piceum fert fumida lumen sordidior enim in taedis et ignis et fumus est. Ad v. 76 Quis deus o musae quia res deorum est et ardua, ideo per se eam non potest dicere. hic autem gloria Turni latenter ostenditur, cuius vis nisi a numinibus repelli non potuit. teucris aut detraxit praepositionem 'ab', ut sit 'ab Teucris'; aut 'Teucris' in honorem salutemque Teucrorum incendia classibus avertit. Ad v. 78 Prisca fides facto sed fama perennis omnis antiquitas difficile pura et incorrupta manat in posteros. hoc enim dicit: factum hoc licet priscum sit, id est antiquum, tamen fama eius non est oblitterata temporis vetustate. alii sic intellegunt: fabulosum est quidem, sed fides eius rei penes priscos est: eius enim rei, cuius auctorem facere noluit, sic ordinem protulit. alii: iam quidem evanuit fides, hoc est nemo credit factum, adhuc tamen fama vivit et dicitur. 'prisca' autem 'fides' ἀξιοπιστία , quasi non sit facta historia. Ad v. 79 Quo primum hoc est 'in initio'; non enim secundo factae sunt naves apud Idam ab Aenea. formabat id est formare cogitabat; non enim in Ida, sed apud Antandrum factae sunt. et bene phrygia in ida, quia et in Creta est alia Ida, ut "mons Idaeus ubi et gentis cunabula nostrae". Ad v. 80 Alta pelagi absolutum est, ut 'lata camporum'. Ad v. 81 Ipsa deum fertur genetrix figmentum hoc licet poeticum sit, tamen quia exemplo caret, notatur a criticis: unde longo prooemio excusatur. nam ideo et prisca ratione religionis et Iovis beneficio dicit esse perfectum, ut naves mutarentur in nymphas, quo vel aliqua ex parte possit esse verisimile. sane quidam 'fertur' reprehendunt, quod dicendo auctoritatem rei detraxerit. alii laudant, quod dicendo 'fertur' incredibili rei auctoritatem dare noluerit. berecyntia mater deum a monte Phrygiae Berecynto, cuius ultima syllaba caret aspiratione, quam addimus quotiens montem Deli Cynthum dicimus. est autem tenuis ista discretio, quibus nominibus subtrahi debet aspiratio: nam ecce Ripaei, montes Arcadiae, non scribuntur cum aspiratione: quam addimus cum Riphaeos, montes Scythiae, significamus. Ad v. 82 Da nate petenti ac si diceret, ei quae iubere debuerat. et dicendo 'nate' et 'parens' iteratione auxit adfectum. Ad v. 83 Domito te poscit olympo videtur hoc dicere: praesta ei, cuius beneficio servatus ad Olympi regna venisti. Saturnus enim cum omnes consumeret filios, Iovem solum esse non potuit, celatum matris auxilio. 'domito' ergo 'Olympo' in tuas scilicet leges per beneficium meum mundo redacto. sane haec narratio tertii libri erat, sed dilata est, ut hic oportunius redderetur, aut ne bis idem diceretur: potest ergo aut κατὰ τὸ σιωπώμενον videri, aut hysteroproteron. Ad v. 84 Pinea silva mihi congrue: nam pinus in tutela est matris deum. Ad v. 85 In arce fuit summa hoc est apud Gargara, quae dicta sunt quasi cara caros, id est caput capitis, altitudinis altitudo: cara est enim κεφαλή . Gargara autem sunt montis Idae cacumina, propter quod dixit 'in arce summa'. sane et hic locum sacratum ostendit. et 'pinea silva lucus fuit' tale schema est ut "nec tamen interea raucae, tua cura, palumbes" feminino plurali femininum singulare iungitur, item neutrum singulare, ut "ite meae, quondam felix pecus, ite capellae", aut duobus femininis pluralibus masculinum singulare, ut "Iraeque Insidiaeque, dei comitatus". quo sacra ferebant non addit qui, sed intellegimus Phrygas: item "centum urbes habitant magnas", id est Cretes. et bene arbores consecravit quibus inmortalitatem petitura est. Ad v. 86 Nigranti picea 'nigranti' umbrosa. et 'picea' arboris genus est, unde pix desudat. harum autem secundum Plinium quinque sunt species, sicut etiam supra diximus. Ad v. 87 Has ego non 'trabes', nam de acere naves non fiunt: unde melius arbores intellegimus, referentes ad piceas vel pinos. sane notandum trabes eum dixisse de arboribus, cum non dicantur trabes, nisi iam caesae et compositae. abutitur ergo eo quod posterius est pro eo quod est prius. classis egeret pro 'classe', genetivus pro ablativo. et iusta Aeneae petitio, et concedentis benignitas numinis exclusit piaculum: nam his remotis sacrilegium committeretur. ideo addidit 'laeta dedi'. Ad v. 88 Timor anxius aut perpetuum est timoris epitheton: aut certe verum timorem voluit significare, ut separaret ab eo qui ex cupiditate nascitur prosperorum, ut "exultantiaque haurit corda pavor pulsans". Ad v. 89 solve metus id est meos. Ad v. 91 Prosit nostris in montibus ortas bona brevitate detraxit et 'his' et 'esse'; nam plenum est 'prosit his ortas esse in montibus nostris': quod fecit elocutionis causa. sane hic ostendit quod supra arcem dixit pro monte. et bene 'ortas', ut sensum quendam navibus daret, verbum de origine commoda. Ad v. 92 Torquet qui s. m. aut sustinet, aut nutu suo regit. Ad v. 93 Quo fata trahis ostendit fata posse aliquatenus trahi, non tamen usquequaque. hinc enim dicit 'quo', id est ad quam rem. petis istis id est pro istis; nam sic dicimus 'peto tibi', id est pro te. aut 'istis' utrum precibus, an navibus? Ad v. 95 Fas habeant ius; nec enim possunt aeterna esse quae ab hominibus facta sunt: Horatius "debemur morti nos nostraque". nam sicut animi facta inmortalia sunt, ita corporis pereunt: Sallustius "ceterum studia omnia nostra, sicuti anima, inmortalia sunt". certusque incerta pericula lustret Aeneas securus dubia temptet. et hoc dicit: casibus licentiam haec petitio vult adimere. nam Aeneas sorte qua homo est, navigationis debet timere periculum: quod perit, si eius navibus aeternitas detur. Ad v. 96 Cui tanta deo permissa potestas 'cui' ac si diceret 'ne regi quidem deorum'. 'permissa' autem data, ut hoc possit praestare. Ad v. 97 Defunctae liberatae, ut "o tandem magnis pelagi defuncte periclis". portusque tenebunt nautico usus est verbo, cum de navibus diceret. Ad v. 98 Quaecumque hic ostendit aliquas esse perituras. evaserit undis de undis exierit, cum venerit ad eum locum, de quo navigatura iam non sit. alii legunt 'evaserit undas'; quod si est, intellegimus 'quaecumque evaserit undarum periculum'. Ad v. 100 Mortalem eripiam formam bene dixit 'mortalem': nec enim potest fieri ut eadem res et mortalis sit et inmortalis; sed ut sit inmortalis, ante est ut desinat esse mortalis. Ad v. 101 Qualis nereia doto non dixit 'tales erunt': sic supra "qualis mugitus, fugit cum saucius aram taurus". Ad v. 104 Per pice torrentes ardentes: et est figmentum poeticum. Ad v. 105 totum nutu tremefecit olympum Homericum est μέγαν δ' ἐλέλιξεν Ὄλυμπον . Ad v. 106 Aderat promissa dies promissum tempus advenerat. Ad v. 107 Turni inivria scilicet, quam inferebat. et modo 'iniuria' est ἀδίκημα , id est iniustitia. hinc est apud comicos iniurius qui audet aliquid contra ordinem iuris. et bene 'iniuria', quia et contra necessitatem fati, quod Troianos ad Italiam venire conpulerat, et contra rationem foederis bella commoverat. alii 'iniuria' violentia accipiunt. Ad v. 109 Nova lux hoc est repentina, id est nimbus deorum: quod ipse paulo post dicit. in secundo "nimbo effulgens". et hic 'lux' proprie, aliter postea "continuo nova lux oculis effulsit". Ad v. 110 nimbus lumen, quod capita deorum ambit. Ad v. 113 Ne trepidate pro 'ne festinetis'. et per hoc significatur ideo ad navium defensionem egressos non esse Troianos, quia numen vetavit. Ad v. 115 quam sacras dabitur pinus fabula talis est: Attis, puer speciosus, cum matris magnae praeesset sacris, a rege civitatis suae adamatus est; sed cum intellegeret vim sibi a rege instare, clam in silvas profugit. cum ergo inventus vim sibi videret inferri, verenda stupratoris abscidit, qui moriens eandem ipsam partem corporis puero abscidit. quem semianimem sub pinu latentem cum invenissent antistites matris magnae, perlatum in templum deae frustra conati reficere, defunctum sepelierunt. cuius ut perpetua maneret memoria, mater magna instituit, ut quotannis in sacris suis plangeretur, pinumque arborem, sub qua iacuerat, tutelae suae adscripsit, et effecit ut cultores sui viriles sibi partes amputarent, qui archigalli appellantur. Ad v. 116 Ite deae pelagi alii hucusque volunt matrem deum locutam: prope enim videtur absurdum ipsam indicare quae sit, cum iam nymphis et audientibus utique et videntibus dicat. alii iungunt 'genetrix iubet': et putatur melius, quia postea ait "quas alma Cybebe numen habere maris nymphasque e navibus esse iusserat". Ad v. 121 obstipvere animi rutvlis hoc est Rutulorum; dativus pro genetivo. obstipvere rutvli timuerunt ergo Rutuli, timuit Messapus, numinis marini filius, qui utique fiducia patris et sui nihil ex mari timere debuerit, vel certe "quem neque fas igni cuiquam nec sternere ferro"; timuit Tiberis. per hos autem gradus, id est Rutuli, Messapus, amnis, maior Turni designatur audacia. tale est et in quarto "at non infelix animi Phoenissa". Ad v. 122 Et amnis rauca sonans licet antiquitas habuerit 'hic' et 'haec amnis', melius tamen est accipere 'rauca sonans' pro 'rauce', quam 'rauca amnis'. Ad v. 123 Revocatque pedem tiberinus ab alto nunc ipsum deum territum dixit: supra, undas fuisse perterritas et in se repressas. Ad v. 124 avdaci turno ecce ubi confirmat epitheton, quod Turno semper inponit. et hoc colore futuram orationem ostendit. Ad v. 125 Animos tollit dictis magnanimitatem suam, quia ipse non terreatur, conprobat dictis. tale est et illud e contrario "turbatumque oculis". potest tamen accipi, eorum animos tollit, qui erant territi: et hinc 'increpat'. Ad v. 126 Troianos haec monstra petunt id est appetunt, hoc est ad Troianorum pertinet damnum, ut "reginam petit". ivppiter ipse scilicet qui omnibus praestare consuevit: unde et Iuppiter dictus est, quasi iuvans pater. ergo 'auxilium solitum' non circa Troianos accipimus, sed quod ipse omnibus praestare consuevit. alii 'auxilium solitum' auxilium fugae accipiunt. Ad v. 127 Non tela neque ignes exspectant rutvlos non expectant Troiani ut Rutulorum telis aut ignibus pereant, qui iam navium amissione perierunt. Ad v. 128 Maria invia teucris color est: nam rem quam pro se Troiani putabant, in contrarium vertit, dicens navigationis et fugae auxilium perdidisse Troianos, quos constat pro felicitate habuisse navigationis vitare discrimina. Ad v. 129 rerum pars altera adempta id est naturae rerum. rerum pars altera dempta humanae enim naturae duo elementa concessa sunt, mare et terra. Ad v. 131 Nil me fatalia terrent nihil pro 'non'. et tacitis occurrit quaestionibus, dicens: si fataliter se ad Italiam venisse dicunt, iam venerunt, completa sunt fata. et callide tacuit quod erat fatale: Troiani enim dicebant Italiae sibi regna deberi. et est oratorium quaestiones ita proponere, ut facile solutionis sortiantur eventum. Ad v. 132 Si qua phryges prae se iactant 'iactant', quasi et ista confingant. aut 'prae se iactant' prae se ferunt. Ad v. 133 tetigere quod arva quaestio est, an superare possint qui sorte venerint. et, sicut supra dictum est, per concessionem argumentatur: etiam si vera sint quae iactant, tamen iam completa sunt 'tetigere quod arva fertilis Ausoniae Troes'. Ad v. 134 Sunt et mea contra fata mihi hoc falsum est quod dicit Turnus. sed in arte rhetorica tunc nobis conceditur uti mendacio, cum redarguere nullus potest, ut hoc loco est: quis enim vere potest scire, Turno data sint, necne, responsa? sane quia scit falsum esse quod dixit, argumentis probare dicta contendit, dicens esse sceleratam gentem, raptam sibi coniugem: in quo facto utitur Graecorum exemplo, qui rapta Helena gentem delevere Troianam. Ad v. 136 Conivge praerepta invidiose sponsam coniugem vocat. nec solos tangit atridas iste dolor cur non in similitudine criminis sit poenae similitudo? si culpa repetitur, supplicia quoque geminentur. Ad v. 138 periisse semel satis est quasi obiectio est, ut si dicatur: sed periisse semel satis est, immo vero semel satis fuit eos peccasse: ex quo colligitur quotiens peccaverunt, totiens eos perire debere. Ad v. 139 Penitus modo non genus omne perosos femineum modo omne genus femineum non eos penitus perosos decebat, propter quod ante perierunt. locutus est autem figurate. Ad v. 140 medii fiducia valli quod inter Troianos Rutulosque sit medium. et bene de muris nihil dixit. Ad v. 141 Fossarumque morae non tutela, sed mortis dilatio. Ad v. 142 An non viderunt legitur et 'at non viderunt': si 'an non', absolutum est; si 'at non', inceptiva est particula, ad ornatum pertinens: Horatius "at o deorum quidquid in caelo regit". tale est "at non sic Phrygius penetrat Lacedaemona pastor". et est exemplum a maiore ad minus, hoc est: at, credo, non viderunt Neptuni manu fabricata moenia conflagrasse, ut fiduciam vitae in exiguo ‹vallo› et parva fossa habeant. Ad v. 144 lecti ferro utrum 'ad ferrum lecti', an potius 'acie lecti', ut si dixisset 'virtute lecti'. vallum historice locutus est. vallum autem dicitur ipsa munitio; nam valli fustes sunt, quibus vallum munitur: ipse de sustentaculis vitium "primus vallos sub tecta referto". Ad v. 145 trepidantia castra ut "turbata arripe castra". Ad v. 146 Non armis mihi vulcani bene arma generaliter dixit: nam et ipse habuit a Vulcano, sed solum gladium, ut "ensem, quem Dauno ignipotens deus ipse parenti fecerat et Stygia candentem tinxerat unda". per hoc autem quasi latenter dicit se Achille esse meliorem, qui se Troianos etiam sine divinis armis superare posse confidit. Ad v. 147 Addant se protinus omnes ne timere videatur auxiliorum multitudinem, dicit incrementa esse victoriae. quidam 'protinus' hic pro 'licet' accipiunt. Ad v. 151 Luce palam propter tenebras et furta inertia. vel 'luce', quod Ilium nocte captum est: 'palam', quia insidiis. Ad v. 153 Quos distulit hector bene solius Hectoris facta est commemoratio, ut ostendatur perisse eum, qui potuit esse terrori: per quod vult Aenean nihil fortiter in bello fecisse Troiano. et satis Hectori dedit, quasi plus esset differre, quam vincere. Ad v. 154 Melior quoniam pars acta diei id est maior et prima. an quoniam diei hoc optimum, quod matutinum? Ad v. 155 Bene gestis corpora rebus in eo tantum, quod hostes non ausi sunt egredi: nam nihil egerant. ergo hortativa est oratio ad socios, ut audaciores esse debeant, cum videant se timeri. Ad v. 156 procurate verbum conpositum, id est curate. pugnam sperate parari scilicet contra Troianos, non a Troianis, ne videatur contra supra dicta omnia nunc sociis inferre terrorem. ergo a me parari sperate, id est pugnaturos vos scitote, licet hostes muris se teneant, ut "arma parate animis et spe praesumite bellum". Ad v. 157 Vigilum excubiis excubiae diurnae sunt, vigiliae nocturnae. Ad v. 160 Centeni quemque secuti centurionum scilicet, ex more Romanae militiae: nam ex numero militum qui eos sequuntur, gradus dignitatis apparet. Ad v. 161 purpureis cristis ivvenes hic versus per figuratum ablativum prolatus est. Ad v. 162 variantque vices ut invicem potent. Ad v. 163 indulgent vino ablativus casus est, et deest 'sibi', ni figuratum est. indulgent vino] ex fiducia scilicet: sequitur "cernis quae Rutulos habeat fiducia". vertunt crateras aenos potantes exhauriunt. et est hemistichium Ennianum. Ad v. 164 custodia nomen ambiguum, sed modo 'quae custodit'. Ad v. 166 e vallo pro muro. armis alta tenent bona elocutio, id est armati tenent alta, hoc est muros. 'tenent' autem custodiunt. Ad v. 167 Trepidi formidine festini per formidinem: nam non est iteratio. Ad v. 168 explorant confirmant. pontesque qui fiunt in muris angustioribus, ut sit facilior transitus ad divisas muri partes. propugnacula pilas murorum. Ad v. 171 Rectores ivvenum legitur et 'iuveni': si 'iuveni', Ascanio; si 'iuvenum', magistros militum accipe. Ad v. 172 Sortita periclum aut sorte divisa ad defensionem pericli: aut par timens periculum, quod quisque experiretur. Ad v. 173 Quod cuique tuendum est exercet unusquisque vices ad id quod accipit tuendum. Ad v. 175 Ida venatrix a plerisque Ida mater Nisi accipitur, quia dixit 'venatrix': nam si montem volueris accipere, abusive Idam venatricem dictam intellege, pro 'venationibus abundantem': nam 'venatrix' est proprie quae venatur, non quae venationibus abundat. aut 'venatrix' pro his qui in ea venantur, ut "domitrixque Epidaurus equorum". Ad v. 176 Iaculo celerem bene inducit Nisum optimum esse iaculatorem, et hanc praemittit armorum peritiam, qua plurimum poterit in Euryali defensione. Ad v. 178 Troiana neque indvit arma hoc est qui nondum bellicosa arma induerat, id est acceperat. et hoc dicit: pulcher quidem erat, sed nondum bellandi peritus. Ad v. 179 prima ivventa num prima lanugine? intonsa hoc ad sua tempora rettulit; alioquin heroes non tondebantur. Ad v. 180 amor unus erat id est eodem studio flagrabant. pariterque in bella rvebant aut simul, aut similiter et pari virtute, id est aeque fortes erant. Ad v. 182 Dine hunc ardorem mentibus addunt evryale an s. c. d. f. d. c. apud Plotinum philosophum et alios quaeritur, utrum mentis nostrae acies per se ad cupiditates et consilia moveatur, an inpulsu alicuius numinis? et primo dixerunt, mentes humanas moveri sua sponte; deprehenderunt tamen ad omnia honesta inpelli nos genio et numine quodam familiari, quod nobis nascentibus datur, prava vero nostra mente nos cupere et desiderare: nec enim potest fieri ut prava numinum voluntate cupiamus, quibus nihil malum constat placere. unde nunc hic ortus est sensus: hoc enim dicit Nisus: o Euryale, dine nostris mentibus cupiditates iniciunt et desideria, an deus fit ipsa mentis cupiditas? mentibus vero addunt bene dixit 'addunt': nam animus sui natura prudens est, sed ei additur ut aliquid inpatienter desideret. non nulli tamen inter cupiditatem et cupidinem hanc differentiam esse volunt, ut masculino genere Cupidinem deum ipsum, id est τὸν Ἔρωτα significemus, feminino cupiditatem: quamvis hoc auctores plerumque confundunt. Ad v. 183 Dira magna. Ad v. 184 Aliquid magnum scilicet per hostes transitum. Ad v. 185 Agitat molitur. quiete modo otio, non somno; nam in vigiliis fuerat collocatus. qui enim custos est de insomnio suo queri non potest. Ad v. 186 Cernis quae rutvlos habeat fiducia rerum ipsius desiderii vult esse rationabiles causas, ne vanum mens agitare videatur: nam et neglegentia hostium per fiduciam nimiam ostenditur, et occasio dabatur aliquid strenue gerendi. Ad v. 187 Somno vinoque sepulti alterum pendet ex altero. et 'sepulti' quasi sine pulsu et nihil sentientes. Ad v. 188 Porro hortantis est: aut num coniunctio expletiva?. Ad v. 189 Quid dubitem id est cogitem: omnis enim cogitatio in dubitatione est ante sententiam. Ad v. 190 Populvsque patresque transfert in Troianos Romanam consuetudinem, ut solet plerumque: prius enim iubebat aliquid populus, postea confirmabat senatus. Ad v. 191 Reportent portent: nam 're' vacat. aut †ab eo reportare. Ad v. 192 Si tibi quae posco promittunt poscere est secundum Varronem quotiens aliquid pro merito nostro deposcimus, petere vero est cum aliquid humiliter et cum precibus postulamus. et bene quod Euryalum nolit ducere latenter ostendit: nam ideo adiecit 'mihi facti fama sat est'. Ad v. 193 sub illo pro 'ex illo': praepositionem mutavit. Ad v. 194 Moenia pallantea ubi nunc credit esse Aenean. Ad v. 196 ardentem modo ardentem, ut "ardet amans Dido": an festinantem? ut "instant ardentes Tyrii": an cupiditate caedis flagrantem? ut "ardet in arma magis": an propter illud quod ipse dicit 'dine hunc ardorem mentibus addunt' et deinde 'aut pugnam aut aliquid iamdudum invadere magnum'. Ad v. 197 Summis adivngere rebus 'summum' et extremum dicimus et laudabile. bene ergo in re dubia sermone usus est dubio; nam hoc dicit: non debes me nec a tua gloria nec a periculis segregare. Ad v. 199 Genitor bellis adsvetus ipse puer est necdum probatus: unde se et a belli temporibus et a patris virtute commendat. Ad v. 200 Argolicum terrorem quem Graeci inferebant. troiaeque labores bene κατὰ τὸ σιωπώμενον annos Euryali ostendit: nam si a coepto Troiano bello, quod decennium tenuit, septem anni erroris addantur, anni vix decem et septem sunt. est ergo aetas paene ad bellum inhabilis; sed exercitium ostenditur, quod inter bella nutritus est. Ad v. 201 Sublatum susceptum. Ad v. 202 magnanimum Aenean ‹et fata extrema secvtus› ideo secutus, non ut vitae studeam, sed gloriae. Ad v. 203 Est hic est animus 'hic' potest esse et adverbium demonstrantis, ut sit 'est hic', id est in meo pectore. potest et sic accipi, ut dicas: est hic animus lucis contemptor, hoc est iste animus. ergo 'hic' et produci potest et corripi. Ad v. 204 Istum qui vita bene credat emi quo tendis honorem qui istum honorem, quo tendis, id est ad quem niteris, libenter emat vita, id est vitae pretio. Ad v. 205 Nil tale verebar quale tu suspicaris. Ad v. 206 non distinguendum, ut initium iuris iurandi sit 'ita me referat'. referat tibi magnus ovantem ivppiter mire ius iurandum conpositum; sic enim iurat, quasi relicturus eum, cum de virtutibus eius optime sentiat. Ad v. 207 Haec humana negotia: vel quae loquitur. Ad v. 208 sed si quis multas causas praetendit: primam ipsius pueri, secundam propter se, tertiam matris. et est parenthesis 'quae multa vides discrimine tali', hoc est quae multa, ut in tali discrimine, accidere posse intellegis. Ad v. 211 pretiove pro 'vel': 've' enim syllaba proprie 'vel' significat. Ad v. 212 Mandet hvmo multi hic distinguunt; alii iungunt 'mandet humo solita'; ut sit 'commendet in terra'. 'solita' autem 'fortuna', quae piis invidere consuevit: Statius, hinc trahens colorem, ait "invida fata piis et fors ingentibus ausis rara comes". Ad v. 213 absenti quem non sepelierit. absenti ferat inferias hoc est cenotaphion faciat et inpleat honorem sepulcri. de inferiis autem plenius in quarto georgicorum invenies. Ad v. 214 miserae ad illum exitum, quem timet, retulit: an dolenter iam 'miserae', quae in hoc consilio filii periclitatur? Ad v. 215 puer mire dissuadet dicendo 'puer'. e matribus e nobilibus; nam matres non nisi nobiles dicimus: unde et matronae dictae sunt. scimus autem non omnes mulieres in Sicilia remansisse: nam legitur in XI. "et maestum Iliades crinem de more solutae". Ad v. 216 nec moenia curat acestae id est nec tenetur desiderio Segestae civitatis. Ad v. 217 Ille autem hunc locum esse interrupta oratione Nisi intellegimus. Ad v. 219 Vigiles simul excitat qui vigiliarum officium habebant, hoc est futuros vigiles; alioquin quomodo excitat? et totum iunctim legendum est, ut simul et dictum et factum videatur. Ad v. 220 Servantque vices hic distinguendum est, alias sensus non procedit. statione relicta hoc ad Nisum et Euryalum pertinet, ut sit sensus 'statione relicta ipse comes Niso graditur': quidam 'servantque vices statione relicta' pro 'stationis relictae vices servant' intellegi volunt, ut "et pulchra faciat te prole parentem", hoc est pulchrae prolis. Ad v. 221 Regemque requirunt id est regis filium, ut "magnum reginae sed enim miseratus amorem". Ad v. 222 Cetera per terras omnes exaggerat more suo vigilantum laborem. Ad v. 225 Consilium summis regni de rebus habebant 'summis' utrum maximis, an quod putabant eas in extremo sitas? et est Lucilii versus uno tantum sermone mutato; nam ille ait "consilium summis hominum de rebus habebant". Ad v. 226 Iam nuntius esset 'iam' aut cito, ut festinandum sit et iam nuntiandum Aeneae nec differendum: aut cum nullum invenirent, ad desperationem, quasi nemo esset iam, qui posset audere. Ad v. 227 adnixi hastis mira facies consilii: in rebus dubiis non sedent, sed stant. adnixi hastis ostendit iam eos diurna statione fatigatos. quod autem stant et Romani moris est et bellicae necessitatis. hunc autem standi habitum et Sallustius commemorat, ut "fessi arma sua quisque stantes incumbere". Ad v. 228 Castrorum et campi medio in medio campi spatio, qui campus castrorum medius fuit. castrorum et campi medio] quia in mediis castris principia sunt semper. et bene 'campi medio', quam 'campo medio': tunc enim 'campo medio', cum aliquot campi sunt et unus est medius campus, 'campi' autem 'medio' in media parte unius campi. Ad v. 229 alacres concitati: Terentius "quid tu es tristis? quidve es alacris?" admittier orant hoc verbo ostendit olim et apud reges admissionum fuisse officium. Ad v. 230 Rem magnam pretivmque morae fore dicebant se adferre rem magnam, cuius mora pretium posset adferre, id est poenam: Terentius "ego pretium ob stultitiam fero": ut sit sensus, si tardius mittamus ad Aenean, luemus hostibus poenas. alii sic intellegunt: scimus quidem adventum nostrum moram vestris adferre consiliis, verum huius morae erit pretium, id est remuneratio: namque hoc offerebant quod illi cogitabant, ut diximus supra 'quisve Aeneae iam nuntius esset'? alii deesse putant 'adfirmantes', ut sit sensus, adfirmantes rem magnam futuram et multum illos consecuturos, si audiendi se moram pertulissent. alii, qui pretium pro poena dicunt positum, ita tradunt, eos anxios tam diu super rebus dubiis futuros, quam diu se non admiserint ad loquendum. Ad v. 231 Accepit trepidos festinos, more suo. ergo per metalepsin cupidos dixit ἀγωνιῶντας : non enim possumus timentes accipere, quod festinabant. Ad v. 233 Neve haec nostris spectentur ab annis bene excusat, quia scit de aetate puerorum posse dubitari, dicens non ex suggerentum persona, in qua est maior auctoritas, sed sua vi consilia ponderanda. 'spectentur' autem aestimentur. Ad v. 234 rutvli somno vinoque sepulti occasio prius narratur, sic consilium, ut necessario ad id quod nuntiat, veniat. Ad v. 235 locum insidiis conspeximus ipsi ordo est 'locum conspeximus, qui insidiis patet'. 'ipsi' autem ad fidem pertinet: qui enim rem tantam nuntiat, debet firma auctoritate contendere. et communicat cum socio quod solus conspexit. Ad v. 236 qui patet in bivio necessarie signa addidit. portae quae proxima ponto apparet, ut et supra diximus, castra Troiana in Ostiensi fuisse, siquidem nullus alter locus in Laurolavinati hinc fluvio cohaeret, hinc pelago: et nunc dicit 'portae quae proxima ponto', item paulo post dicturus est "murorum in parte sinistra opposuere aciem: nam dextera cingitur amni". Ad v. 237 Interrupti ignes supra aliter "lumina rara micant". fumus erigitur signum est sopitorum ignium quotiens maior fumus erigitur. Ad v. 238 Fortuna occasione ad inquirendum Aenean. alii hunc ordinem volunt 'si fortuna permittitis uti, mox hic cum spoliis, ingenti caede peracta, adfore cernetis. nec nos via fallit euntes quaesitum Aenean et moenia Pallantea'. Ad v. 239 Quaesitum ut quaeramus. Ad v. 240 Cum spoliis hinc est quod supra Euryalo dixit "me referat tibi magnus ovantem Iuppiter", respiciens ad id quod posset fortiter facere. Ad v. 241 Nec nos via fallit bene ubique cuncta cum amico communicat. Ad v. 242 Obscuris primam sub vallibus urbem nos in obscuris vallibus positi vidimus primam urbem, hoc est primam partem urbis; nam Palatium in monte est, non in vallibus. Ad v. 243 Totum amnem hoc est regionem amnis. Ad v. 244 Annis gravis atque animi maturus aletes Sallustius de Philippo "qui aetate et consilio ceteros anteibat". Ad v. 246 Non tamen omnino teucros delere paratis ac si diceret: licet irascamini ad tempus, hinc tamen apparet non velle vos penitus delere Troianos, quod tales animos nostris iuvenibus datis. Ad v. 247 certa hoc loco firma vel fortia. Ad v. 248 Umeros dextrasque tenebat amborum hoc ad adfectum retulit; nec enim simul fieri potest. intellegimus autem quod et singulos, et membratim amplectebatur. Ad v. 249 Vultum lacrimis atque ora rigabat poetice iunxit, et modo unum significant: est autem iteratio. interdum recipiunt discretionem; nam os est naturaliter facies, quam habemus; vultus vero, quem pro motu animi ad tempus formamus. Ad v. 250 Pro lavdibus id est virtutibus: ab eo quod praecedit id quod sequitur, ut "primam merui qui laude coronam". Ad v. 252 Di moresque dabunt vestri Ciceronis est, tractum de philosophia, qui dicunt sufficere ad gloriam bene facti conscientiam: scit enim poeta nihil esse maius, quam quod vel a diis meruerimus vel moribus. Ad v. 253 Actutum confestim, sine dilatione: et est adverbium temporis. integer aevi 'integri aevi', figurate: id est adulescens, cui aetas integra superest, unde Ennius "deos aevi integros" dicit quibus multum aevi superest. et bono omine ad pericula pergentibus etiam per Ascanium praemium pollicetur: longiorem enim eis vitam promittit, si ea exspectent quae Ascanius dare maior possit. Ad v. 254 Meriti praestiti, ut "merui quoque", item "quique sui memores aliquos fecere merendo". Ad v. 255 immo ego vos pulchre poeta fidem sponsionis Aleti addidit, ut eum statim promissa Ascanii sequerentur. vos autem nise figurate, ut "vos, o Calliope". sola salus vero, cui una est salus genitore reducto. Ad v. 256 Excipit ascanius id est subsequitur: et a poeta dictum est. per magnos nise penates hoc est quod ait "penatibus et magnis dis", id est quos Aeneas secum advexerat; nam ideo ait 'Assaracique larem', id est familiae nostrae vel generis proprium, vel quos nos Troiani praecipue colimus, de quibus ait "Phrygiique penates, quos mecum a Troia mediis ex ignibus urbis extuleram". qui tamen dii qui sint, a diversis varie traditur, sicut supra dictum est. Ad v. 257 Canae vestae venerabilis, antiquissimae: ipsa enim antiquissima dea est, Terra. Ad v. 258 Obtestor adiuro. et est ordo 'immo ego, cui sola salus genitore reducto, vos obtestor per deos, revocate parentem'. fortuna fidesque est id est quicquid casu, quicquid consilio egero, vobis committam: nam per fidem consilia significat, per fortunam opes, imperium, cuiuslibet rei possibilitatem. alii sic tradunt: 'fortuna' ut possit, 'fides' ut velit promissa persolvere. alii ita: quantum habeo fortunae in vestris pono gremiis, doque fidem me ita animatum esse et sic sentire: 'mihi', inquit, 'habeo coniunctam fortunam et fidem'. nam cum volumus ostendere quantum in nostra sit potestate, duo dicimus, fortunam et fidem: fortuna de nostris est possessionibus, fides quantum nobis creditur ab inimicis. Ad v. 260 Nihil illo triste recepto subaudis 'erit'. Ad v. 261 argento perfecta id est tota argentea. Ad v. 262 Devicta genitor quae cepit arisba atqui secundum Homerum Arisba Troianis misit auxilia et ab Achille subversa est. sed accipimus, aut ante bellum Graecorum Arisbam a Troianis captam et in amicitiae foedus admissam: aut certe pocula haec data ab Heleno, qui in Achillis bona per Pyrrhi successerat hereditatem, ut sit 'quae cepit' pro 'quae accepit' devicta Arisba, scilicet ab Achille. dicta est Arisba ab Meropis vel Macarei filia, quam primum Paris in coniugio habuit. quidam ab Abante, qui Troica scripsit, relatum ferunt, post discessum a Troia Graecorum Astyanacti ibi datum regnum: hunc ab Antenore expulsum sociatis sibi finitimis civitatibus, inter quas et Arisba fuit: Aenean hoc aegre tulisse et pro Astyanacte arma cepisse, ac prospere gesta re, Astyanacti restituisse regnum. quod si ita est, merito eam Aeneas et vicisse et haec pocula inde cepisse memoratur. Ad v. 263 Dvo magna talenta bene addidit 'magna', nam varium apud diversas gentes pondus est talenti: unde talentum potest et breve aliquid et magnum significare. nam ut supra diximus, secundum Plautum talentum septuaginta librarum est: qui cum dixisset deberi centum quadraginta libras, paulo post intulit duo talenta, per iocum dicens "debentur talenta tot, quot ego et tu sumus" (Mos. 644). item Homerus talentum breve quiddam ostendit, quippe quod accepit victus, cum victori levia data sint munera. Ad v. 264 cratera antiquum hoc est antiquo opere factum, ut ei pretium crescat ex tempore. Ad v. 265 capere Italiam obtinere. Ad v. 266 Dicere sortem statuere. alii proprie 'ducere' legunt, quod est sortium, ut "stat ductis sortibus urna". alii 'deicere' legunt secundum illud "deiectamque aerea sortem accepit galea", id est sortiri praedam. Ad v. 267 vidisti quo turnus equo melior oeconomia: Nisum noluit inducere postulantem equum Turni praemii loco, sed honestius facit ultro offerri, cum Homerus fecerit Dolonem Achillis currus inprobe postulantem. Ad v. 268 ipsum illum equum scilicet, cui ex pronomine addidit dignitatem. Ad v. 269 Excipiam sorti extra sortem seponam, ut tibi dari possint, id est praeter sortem dabo. iam nunc aut 'iam nunc excipiam'. Ad v. 270 matrum cum dicit 'matrum', non solum sexum ostendit, sed etiam propter muneris laudem vult ostendere fecundas. Ad v. 271 captivosque dabit subaudiendum 'bis sex'. Ad v. 272 Insuper his super haec: est figurata elocutio, per dativum casum. campi quod rex habet ipse Latinus mos fuerat ut viris fortibus sive regibus pro honore daretur aliqua publici agri particula, ut habuit Tarquinius Superbus in campo Martio: quod spatium ab Homero τέμενος dicitur. hoc ergo, quod Latinus pro honore de republica habuit, ab Ascanio intellegamus esse promissum. Ad v. 274 Pectore toto omni adfectu. et est de proverbio: Cicero de legibus "nisi toto pectore amatur, ut dicitur": cum enim dicit 'ut dicitur' ostendit proverbiale. Ad v. 277 Rerum verborumque fides et rem publicam tibi committam et tecum omne communicabo consilium. Ad v. 278 contra quem talia fatur evryalus cur cum duobus sit locutus Ascanius, et unus illi respondit, id est Euryalus, et minor? quia Euryalo et familiarius et posterius est locutus, dein quia Euryalus matrem commendare debeat. Ad v. 279 Me nulla dies tam fortibus avsis dissimilem argverit ab hoc officio et ab hac audacia accessu temporis inferior non probabor, qualiscumque fortuna comitetur. id est numquam aut tam secunda fortuna acciderit, aut tam adversa, ut me dissimilem mei faciat, hoc est neque secundis intumescam, neque adversis deiciar. Ad v. 280 Tantum tantummodo hoc possum de me promittere, ut semper audeam, semper velim fortiter facere: nam hoc est quod dicit 'fortibus ausis dissimilem arguerit'. tantum ergo meum est hoc promittere, sive prospera, sive adversa fortuna comitetur: nam 'aut' disiunctiva particula est, non negantis adverbium. quidam sic intellegunt: tantummodo fortuna prospera non in contrarium recidat: tamquam nunc in secundis rebus sit, cum obsideatur. alii ita putant: me nulla dies dissimilem arguet, sive quae est hodie fortuna permanserit, sive etiam laeta fuerit, id est nec si feliciter mihi, nec si infeliciter cesserit, dissimilis ero huic conatui. et melius legitur sine aspiratione, id est 'aut adversa'. Ad v. 281 Super omnia dona ultra omnia, magis quam omnia; proprie enim 'super' hoc significat: ut sit 'pro omnibus donis'. Ad v. 282 Priami de gente vetusta de familia. et bene eam etiam ex cognatione commendat: nam Ascanius nepos est Priami per Creusam. Ad v. 283 Miseram quae sic inpatienter diligit filium. Ad v. 284 Mecum excedentem ut "ille meum comitatus iter": vult enim intellegi, sui causa matrem secutam. Ad v. 285 ignaram hic 'ignaram' cui non dixerit. quodcvmque pericli est syllepsis: nam subaudis 'periclum'. Ad v. 286 Inque salutatam linquo insalutatam: et est tmesis, ut "inutilis inque ligatus cedebat". Ad v. 287 Quod nequeam lacrimas perferre parentis excusat, ne videatur crudelis: unde sequitur matris eius tragicus et miserabilis ille conquestus "potuisti linquere solam crudelis" et talia. Ad v. 288 Inopem modo auxilii egentem. relictae aut a me, aut ab hominibus. Ad v. 289 avdentior ut 'sapientior', ab appellatione, non a participio †futura cum: Terentius in heauton timorumeno "natu gravior, ignoscentior". Ad v. 290 In casus omnes ut supra 'fortuna secunda, aut adversa cadat'. Ad v. 291 Pulcher ivlus incongruum epitheton pulchritudinis posuit, cum res sit in hoc loco religionis. Ad v. 292 Strinxit pietatis imago praestrinxit, momordit, admonuit. sensus autem est: aut postquam vidit istum sic amare matrem, paternae pietatis virtutem coepit agnoscere: aut certe coepit etiam ipse sic in pietatem moveri, ut eius consueverat pater: aut certe exemplo Euryali avidius coepit amare patrem etiam ante dilectum. Ad v. 296 Nec partum gratia talem parva manet debet ab omnibus coli quae talem creavit: non ergo a te tantum, sed per te commendatur. Ad v. 297 Casus factum quicumque sequetur satis congrue; praemia enim non debentur eventui, sed voluntati: hoc est quidquid evenerit, praemia dabo. Ad v. 298 Per quod pater ante solebat alii volunt ideo 'ante', quia absens est Aeneas: sed iurare possumus etiam per absentis filii caput. alii ad causam religionis trahunt, quae praecepit, ut filii imitentur in omnibus rebus suos parentes: ut nunc quasi imitatio sit iuris iurandi, ut dicat Ascanius 'iuro per caput meum', sicut praesens pater per suum caput iurare consueverat quotiens fidem suam confirmare cupiebat. alii volunt ideo dictum 'ante', quia pontificibus per liberos iurare non licebat, sed per deos tantummodo, ut sit 'ante' antequam pontifex esset Aeneas. ergo 'ante' aut temporis est aut ordinis. Ad v. 299 Reduci rebusque secundis mira arte moratur in prosperis et ea iterat, tacet adversa et magis intellectui et subauditioni relinquit. cum enim non dicat 'si non redieris', ait 'matrique tuae generique manebunt'. hoc autem secundum morem Romanorum dicit, apud quos ita praemia decernebantur 'illi liberisque eius', ut darentur liberis quae accipere non potuissent parentes. Ad v. 302 Lycaon gnosius Cretensis: et est laus ab artifice. hunc autem gladium Euryalo datum intellegimus: nam Nisus accepit pellem et galeam. Ad v. 304 Pellem horrentisque leonis exuvias τὸ αὐτὸ dixit, hoc est bis idem, ut "bellum etiam pro caede boum stratisque iuvencis, Laomedontiadae, bellumne inferre paratis?". Ad v. 305 Galeam fidus permutat aletes galeae enim sunt explorantum, sicut etiam Homerus ostendit. 'permutat' autem conpositum pro simplici. Ad v. 307 Primorum genetivus hic venit et ab eo quod est 'hic primus hi primi', et ab eo quod est 'hi primores', sicut 'hi proceres': quorum nominum nominativus singularis non invenitur, licet dicamus 'huius primoris' 'huius proceris'. Ad v. 308 Votis aut cum votis: aut pro reditu vota facientes. an iuvenumque senumque manus ad portas votis prosequitur? an iuvenum quidem manus ad portas, senum vero votis prosequitur, ut iuvenes quidem illos deduxerint, senes vero optaverint illis reditum. Ad v. 310 portanda nuntianda. Ad v. 311 Et nubibus inrita donant ut ipse "partem volucres dispersit in auras". Ad v. 312 superant transgrediuntur. Ad v. 313 Castra inimica non tantum hostilia, sed et perniciosa; nam cum dolore dictum est 'inimica', unde scilicet redituri non erant, quod ex sequentibus conprobatur: dicendo enim 'multis tamen ante futuri exitio', id est antequam ipsi perirent, ostendit perniciosa esse castra quae ipsis mortem fuerant adlatura. et bene cito dictus est exitus, cum castra mortifera dicuntur. Ad v. 315 Litore currus quia ante dixerat 'portae quae proxima ponto': aut aream litori proximam, sicut solet. quidam 'litore' fluminis volunt. Ad v. 317 Vina simul hoc est vasa vini, scilicet in quibus vina ponuntur. ore locutus non est perissologia: nam secundum Homerum exploratores quae volunt, plerumque nutu plerumque sibilo significant. Ad v. 318 Avdendum dextra quia audemus et cursu et animo. nunc ipsa vocat res id est somnus et vinum. Ad v. 319 Hac iter est per hostium caedem et audaciam nostram. se attollere adsurgere. Ad v. 320 consule provide. Ad v. 321 Haec ego vasta dabo de quibus dixit 'corpora fusa vident'. Ad v. 322 vocemque premit aut summissa voce loquitur, aut tacet. superbum cur 'superbum' dixerit enarrat 'qui forte tapetibus altis extructus': superbum enim est et nobile, ut "Tiburque superbum". 'extructus' autem pro 'extructis tapetibus altis'. veteres et mensarum et tori struices appellabant. Ad v. 324 toto proflabat pectore somnum periphrasis est, ne verbo humili stertentem diceret. Ad v. 326 Sed non avgurio potvit depellere pestem 'augurio' hic pro scientia augurii: et ostendit per transitum fati necessitatem nulla peritia posse depelli. est autem Homericus versus. Ad v. 327 Temere passim, fortuito, neglegenter. vel humi vel periculose, ut in consuetudine solemus dicere "temerarios homines". 'temere' significat et 'facile': Plautus "magnus est hic fluvius, non hac temere transiri potest" (Bac. 85). significat et 'subito': Ennius †"quod tam temere itis citate catomerariis". significat 'sine causa': Ennius "haud temere est quod tu tristi cum corde gubernas". Ad v. 328 Premit opprimit, occidit. sub ipsis equis circa ipsos equos. Ad v. 329 Pendentia quasi ebriorum: aut ita iacentium, ut colla penderent. Ad v. 331 Singultantem cum singultu animam efflantem. atro potest et superioribus adplicari, ut sit intellectus 'sanguine singultantem atro', potest et sequentibus iungi; sed melius sequentibus. Ad v. 333 Plurima luserat pro 'plurimum luserat': vel per plurimam noctem. Ad v. 335 Deo vel vino, vel somno. protinus hic 'porro tenus'. Ad v. 337 Per ovilia turbans perturbans ovilia: nam tmesis est. Ad v. 339 Mutumque metu scilicet pecus; nam male quidam accipiunt 'mutum fremit' de leone: quod si dixeris, vacat 'metu'. Ad v. 340 Incensus et ipse perfurit exemplo Nisi. Ad v. 341 Sine nomine plebem bene expressit et bellatoris peritiam et tironis inconsideratam aviditatem; nam Nisus reges interimit, Euryalus saevit in plebem: Sallustius "ex insolentia avidus male faciendi". 'sine nomine' autem dixit sine gloria, quorum per humilitatem non sunt omnibus nota nomina. atqui adiecit nomina; nam ait 'Fadumque Herbesumque subit': ergo aut 'sine dignitate et nobilitate', aut seorsum plebem dicit et seorsum nobiles, quorum nomina inseruit. Ad v. 343 Rhoetum vigilantem hoc loco non tantum Rhoeti timor, sed et Nisi audacia conprobatur. vigilantem] hoc est qui in tantum potando vigilaverat, ut metuens post magnum cratera se tegeret. Ad v. 346 Et multa morte recepit purpureum multi hic distinguunt, ut sit sensus talis: eduxit gladium multo cruore purpureum. alii 'multa morte recepit', ut sit: eduxit gladium cum multo cruore, et sic inferunt 'purpuream vomit ille animam' secundum eos, qui animam sanguinem dicunt. 'recepit' eduxit, ut "hastamque receptat ossibus haerentem". vel secundum Homerum * * * Cornutus 'nocte' legit et adnotavit "utrum 'nocte' pro morte, an cum multa nox esset?" Ad v. 348 Vina refert proprie, quae paulo ante potaverat. 'refert' autem reicit; Graeci, ut ille, dicunt ἀναφέρει . hic furto fervidus instat scilicet Euryalus, qui saeviebat latenter, ut sit 'furto' nocturno proelio: nam fures ideo dicti sunt, quod furvo, id est nigro tempore furta committunt: aut re vera 'furto fervidus', quia Messapi galeam sustulit et Rhamnetis phaleras. Ad v. 350 deficere extremum utrum 'ignem extremum', an 'deficere extremum'? religatos non resolutos, sed diligenter ligatos: unde addidit 'rite', id est ex militari consuetudine optime ligatos. rite ex more. Ad v. 352 sensit enim parenthesis. nimia caede ferri deest 'illum'. ferri φέρεσθαι . Ad v. 353 Lux inimica proditrix. Ad v. 354 Poenarum exhavstum satis est bene 'exhaustum', ut ostendat eos avidos caedis fuisse et cruoris hostilis. via facta per hostes ut "haec ego vasta dabo et lato te limite ducam". Ad v. 355 multa virum . . . tapetas mire artum tempus expressit, quo necesse erat haec omittere. Ad v. 356 pulchrosque tapetas secundum Graecos per masculinum genus. Ad v. 357 Evryalus phaleras rhamnetis et avrea bullis cingvla tibvrti phalerae ornamenta equorum sunt. et est sermo Graecus κὰπ φάλαρ' εὐποίητα . 'cingulum' autem hominum generis neutri est, nam animalium genere feminino dicimus 'has cingulas'. Ad v. 358 Tiburti remulo ditissimus olim quae mittit dona consuetudo erat apud maiores ut inter se homines hospitii iura mutuis muneribus copularent, vel in praesenti vel per internuntios. sensus ergo nunc talis est: Caedicus quidam Tiburti Remulo, cum eum sibi absens hospitio vellet adiungere, misit phaleras et cingula, bullis aureis, hoc est clavis insignita. Remulus moriens nepoti suo cognomini haec reliquit, qui postea victus a Rutulis est et occisus: post cuius mortem apud Rhamnetem Rutulum ab Euryalo haec reperta sunt munera. quod autem dixit 'Tiburti Remulo', aut Tiburtino intellegamus, hoc est de Tibure, ut sit dativus ab appellativo veniens hic Tiburs: aut 'Tiburti', hoc est filio Tiburti ab eo quod est hic Tiburtus, huius Tiburti, ut sit 'Tiburti Remulo' sicut "Deiphobe Glauci". Ad v. 359 cum ivngeret absens aut cum se illi iungeret, aut cum iungeretur. Ad v. 360 Svo moriens dat habere nepoti nepoti Remulo, quem supra avo cognominem diximus. nam quotiens aperte non ponitur nomen filii vel nepotis, cognominem eum esse intellegimus avo vel patri, quorum nomen aperte positum invenimus; et e contra si filii vel nepotis positum nomen fuerit, praetermissum autem parentum, cognomines eos esse intellegamus necesse est. Ad v. 361 Post mortem scilicet Remuli, secundum supra dictum sensum: nam Donatus dicit "post mortem Nisi et Euryali bello potiti sunt Rutuli": quod non procedit, si diligenter advertas. sane sciendum locum hunc esse unum de XII. Vergilii sive per naturam obscuris, sive insolubilibus, sive emendandis, sive sic relictis, ut a nobis per historiae antiquae ignorantiam liquide non intellegantur. Ad v. 362 Nequiquam non fruiturus. et est 'nequiquam aptat', non 'nequiquam fortibus'. Ad v. 363 Galeam messapi non occisi Messapi abstulit galeam — nam dimicaturus est paulo post — sed invenit iacentem et sustulit. cristisque decoram bene praemittit dicens 'decoram'; nam eius splendore prodente Euryalus capitur. denique Nisus hac ratione non proditur, cui habenti †inferiore galeam, habiliorem galeam Aletes permutavit. Ad v. 364 Excedunt castris Rutulorum scilicet: nam supra dixit "castra inimica petunt". Ad v. 365 Urbe Latina non est contrarium illi loco, ubi ait "saepsit se tectis rerumque reliquit habenas", quod modo a Latina urbe auxilia venire commemorat: intellegimus enim Latinum in principio discordiae et tumultus paululum se abstinuisse, postea tamen nec suorum copias nec propria denegasse consilia; nam eum et coetui et foederibus interfuisse dicturus est. praemissi equites hos neque alio loco a Turno missos usquam dixit, nec prius de eis mentionem fecit: dubitatur ergo a quo sint vel quibus praemissi, vel cur praemissi, cum eos constet aliis iam in campo positis advenire. Ad v. 366 Legio campis instructa moratur proprie; nam legiones peditum sunt, turmae vero equitum. Ad v. 367 turno regi in omnibus bonis 'regis' dicitur inventum: nam quasi absurdum est, duobus positis, Turnum potius quam Latinum responsa dare. Ad v. 368 Tercentum quia Romani equites primo trecenti fuerunt; de singulis enim curiis deni dabantur, quas triginta fuisse diximus. an 'tercentum' ut οἳ δ' ἐννέα πάντες ἀνέσταν . scvtati omnes armati: a parte totum: non clipeati; nam clipei peditum sunt, scuta equitum. volscente magistro proprie: nam magister equitum dicitur more Romano qui dictatori adiungi solet. Ad v. 369 Muro Troianorum. murosque subibant Troianorum. et est locutio de Cicerone "poterisne eius †oratione subire?" Ad v. 370 Laevo flectentis limite respiciens situm regionis locutus est. Ad v. 371 Sublustri noctis in umbra sublustris nox est habens aliquid lucis: Horatius "nocte sublustri nihil astra praeter vidit et undas". Ad v. 372 inmemorem amentem, ut "instamus tamen inmemores": vel incuriosum, vel incautum. radiis lunaribus intellegendum. Ad v. 373 Havd temere particula haec modo 'non sine causa' significat, alias 'fortuito', alias 'male', alias 'inprovide', alias 'passim', ut "temere inter lora iacentes", alias 'facile': Plautus "rapidus fluvius est hic, non hac temere transiri potest" (Bac. 85): quae pro loco accipiuntur et intelleguntur. adverbium sane qualitatis relatum est. Ad v. 375 Nihil illi tendere contra hoc est 'nihil contra responderunt': nam 'tendo contra sermonem tuum' est 'respondeo tibi', 'tendo contra iter tuum' est 'occurro tibi': ergo 'nihil contra tendebant', id est nihil respondebant e contra. Ad v. 377 Ad divortia viae in diversa tendentes, hoc est ad diverticula viae militaris: Terentius "ubi ad ipsum veni diverticulum". diverticula autem sunt semitae transversae, quae sunt a latere viae militaris. Ad v. 378 Aditum coronant melior est lectio 'abitum', quam 'aditum': cingunt enim silvam, ne abeant, non, ne adire possint. Ad v. 381 Ducebat semita legitur et 'lucebat': quod si est, 'rara' pro 'raro' accipiendum, ut sit 'raro lucebat', herbis scilicet in aliquibus locis intervenientibus: si 'ducebat', intellegimus inter calles pecorum raram fuisse semitam, hoc est hominum viam. et non ostendit quo ducebat: sed intellegamus euntes. Ad v. 383 Evryalum inpediunt 'inpedio te' dicimus per accusativum, et casus mutari non potest, nisi deseras verbum, ut dicas 'inpedimento mihi es'. sciendum sane multas conferri in Euryalum excusationes. regione viarum regionem hic rectum iter dixit, ab eo quod regat tramitem. Ad v. 384 Nisus abit bene meminit velocitatis, quam ei in quinto dedit, ut "primus abit longeque ante omnia corpora Nisus emicat". inprudens scilicet remanentis Euryali: aut 'inprudens' se evasisse; alii 'inprudens' valde prudens accipiunt. Ad v. 385 Albae de nomine vel porcae, vel civitatis, vel regis Albani, cui successit Procas. Ad v. 388 Infelix qua te regione reliqui se infelicem dicit qui dolet, non illum propter quem dolet. Ad v. 389 Iter omne revolvens fallacis silvae Urbanus huc usque verba Nisi vult esse, alii poetae dant 'rursus perplexum iter omne revolvens fallacis silvae', ut Nisus usque 'quave sequar' dixisse videatur. Ad v. 391 observata id est observans. silentibus pro 'ipse silens': aut 'silentibus', ut "cum tacet omnis ager". Ad v. 392 Signa sequentum militarem sonum dicit, qui varius est: nam interdum canit, ut insequantur eos qui fugiunt, interdum receptui. Ad v. 393 Nec longum in medio tempus inter auditum sonum et visum Euryalum. et est eclipsis. Ad v. 395 fravde loci et noctis 'fraude loci' difficultate loci, 'noctis' pro tenebris et obscuritate fraudem appellat. quidam 'noctis subito turbante tumultu' legunt, ut sit 'noctis tumultu' nocturno. tumultum explorantium dicit. Ad v. 396 Oppressum rapit hoc est 'quem iam manus omnis rapit'; nam male quidam 'videt rapi' accipiunt: quod si admiseris, vacat 'quem iam manus omnis'. Ad v. 397 quid faciat mire adfectum suum poeta interposuit. Ad v. 398 in hostes quidam 'in enses' legunt et melius hoc putant, quam in hostes. Ad v. 399 Pulchram properet per vulnera mortem aut deest 'adire', aut deest 'ad', ut sit 'ad mortem properet': aut certe antique 'properet mortem', ut Plautus "properate prandium" (Men. 628), Ennius "festivum festinant diem". 'pulchram mortem': gloriosum enim est pro amico perire. et 'pulchram' ex persona poetae dictum est: vel certe 'pulchram' ad eum, qui hoc putat. Ad v. 400 ocius pro 'ociter'. Ad v. 402 Tu praesens nostro succurre labori non dicit 'quae praesens es' sed 'praesens succurre', id est ilico, statim. et consuetudinis eius est, ut de vicino et proximo ducat opportunas invocationes: "'Faune, precor, miserere' inquit": et "nymphas venerabar agrestes Gradivumque patrem Geticis qui praesidet arvis". et in repetitione 'tu dea, tu praesens' maior emphasis videtur. Ad v. 404 Si qua 'qua' vacat et hic et in sequenti. Ad v. 406 Suspendive tholo tholus proprie est veluti scutum breve, quod in medio tecto est, in quo trabes coeunt: ad quod dona suspendi consueverant. quae tam diu dona dici poterant, quam diu non profana fierent, sicut in libris sacrorum refertur. bene autem venatorem inducit numen invocare silvarum. alii tholum aedium sacrarum dicunt genus fabricae, ut Vestae et Panthei est. alii tectum sine parietibus columnis subnixum. aedes autem rotundas tribus diis dicunt fieri debere, Vestae, Dianae, vel Herculi vel Mercurio. Ad v. 407 Turbare globum sana petitio: nam quia tot vincere inpossibile fuerat, petit ut saltem eos perturbet telorum beneficio. rege tela per avras per noctem, in qua sine auxilio numinis recti iactus esse non possunt. Ad v. 409 Ferrum conicit. hasta de ferro ad hastam transiit. 'conicit' pro 'coicit': nam 'conicit' antiquum est. Ad v. 410 Adversi in tergum sulmonis ibique frangitur 'tergum' pro 'tergus' dixit — Sallustius "tergis vinciebant" pro 'tergoribus' — , ut intellegamus hastam in scutum venisse et illic esse conlisam — ut 'frangitur' sit 'conliditur' — fissoque scuti ligno etiam praecordia penetrasse: aliter non procedit; nam si hastam re vera fractam accipiamus, ratione caret quod dicit 'fisso transit praecordia ligno'. alii re vera in tergum volunt esse percussum: quod falsum est; nam quo modo ante fissum lignum est et sic praecordia penetrata? sciendum tamen locum hunc unum esse de his quos insolubiles diximus supra. Ad v. 411 ligno quidam humiliter dictum accipiunt. Ad v. 414 Hoc acrior idem quod latuerat et quod ei primus prospere cesserat iactus. Ad v. 415 Telum librabat ab avre gestus iaculantis exprimitur: duobus autem generibus manualia tela mittuntur; aut enim ab aure, aut a latere tela iaciuntur. Ad v. 416 Per tempus utrumque congrue dicit telum per tempus utrumque transisse; ait enim 'diversi circumspiciunt', hoc est 'huc et illuc ora circumferunt', per quam oportunitatem potuit telum tempus utrumque transire. Asper tamen dicit: 'per tempus utrumque', hoc est 'inter tempus utrumque', ut e contra "hunc inter fluvio Tiberinus amoeno", id est 'per hunc'. quod si est, intellegamus in fronte esse vulneratum. Ad v. 417 Tepefacta cerebro alibi "et fixo ferrum in pulmone tepescit". Ad v. 420 Interea donec ille invenitur. calido mihi sanguine poenas Ennius in primo "nam mi calido dabis sanguine poenas". Ad v. 421 Persolves amborum aut occisorum, aut tuas et Nisi: nam duos eos fuisse novit, supra enim ait 'state viri'. Ad v. 424 amplius de cetero, posthac: interdum et quantitatem significat, ut Terentius "quod tibi mea ars efficere hoc possit amplius". tantum potvit hoc quamvis ad animum Nisi pertineat, tamen sympathiam etiam poeta ex sua persona fecit. Ad v. 425 Me me subaudis 'interficite': et est interrupta elocutio dolore turbati. Ad v. 427 Nec potvit validior argumentatio ex inpossibilitate, ut "quid Troes potuere?" item "non ea vis animo, nec tanta superbia victis". Ad v. 428 Tantum infelicem nimium dilexit amicum contra illud: cur ergo venit? dicit: tantum amicum dilexit, ut, cum nihil posset, tamen veniret. Ad v. 431 Volvitur evryalus leto aut septimus est, aut dativus; sed si dativus fuerit, figuratum est, id est 'in letum', ut "it clamor caelo". Ad v. 433 Purpureus veluti cum flos succisus aratro habetur ratio comparationis: videtur enim Euryalo Hyacinthum comparare, qui pulcherrimus fuit et post mortem conversus in florem est. Ad v. 434 langvescit moriens duplex similitudo et pulchritudinis et gestus. Ad v. 435 Lassove papavera collo demisere caput Homeri est et comparatio et figura; nam et ille sic ait, ut multorum unum diceret caput. Ad v. 436 solumque per omnes an per obstantes, an protegentes? Ad v. 437 Volscentem petit appetit: petitiones enim proprie dicimus impetus gladiatorum, unde Cicero "quot ego tuas petitiones ita coniectas, ut vitari nullo modo possent, parva quadam declinatione et, ut aiunt, corpore effugi". moratur perseverat. Ad v. 439 Proturbant modo confodiunt, unde paulo post 'confossus'. non setius non segnius, quamquam vulneratus. Ad v. 441 In ore condidit adverso archaismos est, ut supra "pectore in adverso totum cui comminus ensem condidit". Ad v. 443 Placidaque ibi demum morte quievit aut proprium est mortis epitheton: aut ex affectu pereuntis dictum est, qui cum amico moriebatur. Ad v. 444 fortunati ambo prosphonesis est. mire horum mortem non luctu aut misericordia, sed felicitatis testimonio prosequitur. si quid mea carmina possunt verecunde. Ad v. 446 Domus familia. capitoli inmobile saxum accolet in urbe Roma Iovis templum non fuit. quod cum iam devotum a Prisco Tarquinio vellet Superbus Tarquinius aedificare, coepit auguriis captare qui mons huic templo esset aptissimus. et cum in omnibus Tarpeius esset inventus, in quo erant multa diversorum numinum sacella, actum est, ut exinde ad alia templa numina evocarentur sacrificiis, quo posset libere et sine piaculo templum Iovis exaedificare. cumque omnes dii libenter migrassent, Terminus solus, hoc est limitum deus, discedere noluit, sed illic remansit. tunc de hoc ipso sacrificatum est et deprehensum, quod Terminus cum Iove remanens aeternum urbi imperium cum religione significaret; unde in Capitolio prona pars tecti patet, quae lapidem ipsum Termini spectat; nam Termino non nisi sub divo sacrificabatur. hinc ergo nunc dixit 'Capitolii inmobile saxum accolet', quia Terminus non est revulsus de loco. Ad v. 448 Praeda rutvli spoliisque potiti non solum suis armis eos exuerunt, sed etiam illa praeda, quae Rutulis fuerat ante detracta. Ad v. 450 nec minor in castris luctus decens repetitio. Ad v. 452 Serranoque numaque decima antapodosis, quae fit quotiens commemorantur ea quae non sunt ante praedicta: neque Numam induxit occisum. Ad v. 453 Tepidaque recentem caede locum hypallage est, tepidum locum recenti caede; unde multi legunt 'tepidumque recenti caede locum'. Ad v. 454 Spumantes sanguine rivos spumas tunc habet sanguis cum effunditur, nam postea conquiescit; unde bene dixit 'spumantes rivos', quia praemisit 'seminecesque viros'. Ad v. 457 et iam prima novo Lucretianum est. et bene descripturus caedes et bella morose diem oriri facit. Ad v. 459 Iam rebus luce retectis supra "et rebus nox abstulit atra colorem". Ad v. 461 Cogit quisque svos scilicet comites; nam plenum est 'aeratasque acies'. Ad v. 462 Acvunt rumoribus iras quia duo ausi sunt per eorum castra transire. Ad v. 465 Evryali et nisi volunt non nulli clamorem esse militum; sed melius hoc a poeta dictum accipimus — nam Rutuli eorum non noverant nomina — ut sit 'quin etiam capita Euryali et Nisi praefigunt in arrectis hastis et cum magno clamore comitantur'. Ad v. 466 murorum in parte sinistra aliud agens situm castrorum ostendit. praeterea et prooeconomia est, quia postea castris per fluvium Turnus evadit. Ad v. 467 Cingitur amni 'amne' debuit dicere: numquam enim bene in 'i' exeunt nisi quae communis sunt generis, ut 'docilis' 'agilis'; sed ideo ausus est ita ponere ablativum, quia, ut supra diximus, apud maiores hic et haec amnis dicebatur. Ad v. 468 Tenent fossas tuentur, defendunt. Ad v. 470 Nota nimis miseris hoc plus commovebantur: quoniam etiam abscisi vultus necdum agnitionis amiserant notas. Ad v. 471 pinnata quidam volunt ideo hic Famam pinnatam a poeta inductam, quia tumultum et res adversas nuntiet, ut illud tangere videretur, quod qui bellum nuntiaret pinnatas litteras diceretur adferre. Ad v. 473 subitus miserae potest pro 'subitus miserae', vel pro 'subito miserae'; ergo et genetivus potest esse. Ad v. 474 Excussi manibus radii bene 'excussi', quasi nescienti: melius, quam si diceret 'proiecti'. Ad v. 475 Femineo vlulatu inpatienti, ut "femineo praedae et spoliorum ardebat amore". Ad v. 477 Prima petit ideo 'prima', quia solent in extrema necessitate etiam mulieres muros ascendere, ut "ipsae de muris matres". non illa virum non illa pericli unum pudoris est, aliud salutis. Ad v. 478 telorumque memor hanc inpatientiam matris Euryali illo loco poeta praemisit, cum eam Euryalus nec profectionem suam ad requirendum Aenean scire significat, et tantopere commendat Ascanio: nam et Nisus propter illam dicit nolle Euryalum sibi comitem iungere, quod sciret, si quid ei accidisset, intolerabiliter eam laturam. Ad v. 479 Hunc talem. et est conquestio matris Euryali plena artis rhetoricae: nam paene omnes partes habet de misericordia commovenda a Cicerone in rhetoricis positas. hunc te aspicio a qualitate caedis. Ad v. 480 Sera meae requies Euander "mea sera et sola voluptas". et 'requies' hic pro solacio. potvisti linquere solam ab intercepto solacio. Ad v. 481 Crudelis qui potuisti linquere solam, cum pius esses. sub tanta pericula 'sub' pro 'in', ut "namque sub ingenti lustrat dum singula templo". Ad v. 482 Adfari extremis Anchises "sic o sic positum adfati discedite corpus", Terentius "quin igitur, dum licet, loquimini mecum, Antipho?" matri melius 'matri', quam si dixisset 'mihi'. Ad v. 483 Latinis id est Latinorum. Ad v. 484 Nec tua funera mater id est 'funerea': nam apud maiores funeras dicebant eas ad quas funus pertinet, ut sororem, matrem: nam praeficae, ut et supra diximus, sunt planctus principes, non doloris. funeras autem dicebant quasi funereas, ad quas pertinet funus. vel derivavit veteres secutus, ut 'funeram' pro funesta diceret, ut homo 'scelerus' sicuti scelestus vel scelerosus dicebatur: Plautus in Pseudulo "teritur sinapis scelera" (Ps. 817), in eadem "nunc iube venire Pseudulum, scelerum caput" (Ps. 1054), id est scelestum. Ad v. 485 aut vulnera lavi Romana consuetudo fuit ut mortui lavarentur, ideoque hos qui hoc officium implebant, pollinctores appellatos dicunt, qui mortuis os polline oblinebant, ne livor appareret extincti. Ad v. 486 festina pro 'festinans', nomen pro participio: vel a verbo derivatum, ut ab eo quod est 'festino' 'festinus' dicatur, ut hic 'festina', quomodo superius 'funera': Sallustius "in secunda cohortes festinas composuerat": ut ipse ab eo quod 'propero' "circumstant properi aurigae", ut sit nominativus 'hic properus'. et bene 'festina', nam ait superius "'excussi manibus radii revolutaque pensa'". Ad v. 488 quo sequar id est inquiram. Ad v. 489 Funus lacerum dilaniatum cadaver: nam 'funus' pro cadavere posuit. ergo ex posteriore intellegitur prius. hoc mihi de te hoc caput intuens ait. Ad v. 491 Si qua est pietas si qua pietas in occidendo est, in me probetur. Ad v. 492 Me primam absumite ferro unusquisque enim in propriae salutis desperatione credit universa etiam posse consumi, unde est quod modo dixit 'me primam': quasi mortuo Euryalo omnes Troiani perituri essent. Ad v. 494 Invisum hoc detrude caput sub tartara telo invisum quidem est hoc et odiosum caput, verum misericordiae genus est, si me etiam iratus interimas. invisum] deest 'tibi'. et si 'invisum', quo modo 'miserere'? Ad v. 495 Quando aliter nequeo crudelem abrumpere vitam hinc traxit illum colorem Iuvenalis "quod facinus dignum tam longo admiserit aevo?" Ad v. 497 Torpent infractae antea infractae, nunc tamen torpent, ut "Turnus ut infractos adverso Marte Latinos". infractae] naturaliter enim homines dolore ac miseratione franguntur. Ad v. 498 idaeus et actor ex nominibus personarum et fidem et dignitatem rei addit. Ad v. 499 Lacrimantis ivli puero dat lacrimas, cui potest sine pudore; viris fortibus tantum dolorem. Ad v. 500 Sub tecta reponunt honorifice. quod autem dicit 'corripiunt', non iniuriae est, sed celeritatis, id est raptim tollunt. Ad v. 501 At tuba terribilem sonitum hemistichium Ennii: nam sequentia iste mutavit. ille enim ad exprimendum tubae sonum ait "taratantara dixit". et multa huius modi Vergilius cum aspera invenerit, mutat. bene tamen hic electis verbis imitatur sonum tubarum. Ad v. 502 Increpvit et insonuit et segnitiam increpavit. Ad v. 503 Volsci non mirum quia dicit Volscos, cum et Camilla de Volscis sit, ut "Volsca de gente Camilla": namque pars aliqua Tusciae dat Turno auxilia, cum Tuscos dixerimus specialiter Aeneae favere. item e contra pars Venetiae auxilium praestat Aeneae, quam Turni fuisse superius diximus. testudine testudo est scutorum conexio, curvata in testudinis modum et similitudinem, cum a militibus aliqua civitas obsidetur, et fit ut murus eius subruatur. namque in armorum generibus milites sumunt ab animalibus nomina, ut 'aries': Sallustius "in modum ericii militaris". inventor autem testudinis Artemon Clazomenius fertur, idemque arietis repertor dicitur. scuta aerea gestare Curetes primi invenerunt. galea Thracicum tegmen est. thoraces Thorax quidam rex dicitur invenisse. Lycaon Arcas gladium longiore lamina produxisse narratur. Peleus primus machaeram dicitur invenisse. harpen, id est curvum gladium in modum falcis, a Perseo inventam multi dixerunt. Ad v. 504 Fossas implere parant vertit ordinem: nam ante est ut impleatur fossa, tollantur valli, et sic testudine accedatur ad murum. quamquam possumus intellegere etiam ad fossas eos facta venisse testudine. proprie tamen 'fossas implere', 'vallum vellere': sic enim et historici. Ad v. 507 Effundere contra proprie; tela enim non iaciuntur in subiectos, sed funduntur. et dicendo 'omne genus telorum' ostendit telum vocari omne quod iacitur. Ad v. 509 Adsveti longo m. d. b. docet usum in rebus omnibus plurimum posse. Ad v. 510 Infesto volvebant pondere hoc est infesti ponderis. subter densa testudine hoc est sub testudine. Ad v. 513 Nec iam sufficiunt diu iam non sustinent. rvuntque hic 'ruunt' pro deiciunt. Ad v. 515 Armorumque resolvit tegmina hic ostendit armorum conexionem esse testudinem: Lucanus de testudine "at postquam virtus incerta virorum perpetuam rupit defesso milite cratem singula continuis cesserunt ictibus arma". Ad v. 519 Etruscam pinum hoc est ipse Etruscus. 'quassabat' autem et 'infert' mutatio temporum, ut "Tydides multa vastabat caede cruentus ardentesque avertit equos in castra". Ad v. 523 Vos o calliope precor syllepsis per numeros; erat enim rectum 'vos musae, aut te, Calliope'. adspirate favete, ut "adspirat primo Fortuna labori". Ad v. 526 Oras evolvite belli hoc est ingentis belli narrate non tantum initia, sed etiam extrema bellorum: nam orae sunt extremitates. est autem Ennianum "qui potis ingentis oras evolvere belli". Ad v. 527 Turris erat turris huius modi esse ad munitionem civitatum et in secundo legimus; sed hae plerumque mobiles sunt, plerumque fixae: fixae, ut in secundo "turris ac tecta domorum", mobiles, ut in duodecimo meminit "subdideratque rotas pontesque instraverat altos". pontibus pro tabulatis. Ad v. 528 Oportuna loco pro 'oportuno', scilicet circa portas. Ad v. 529 Opum vi potest et hypallage esse, ut sit 'ope virium'. Ad v. 530 certabant zeugma: potest et ad Latinos et ad Troianos referri. Ad v. 531 Cavas patulas. densi pro 'tela densa'. Ad v. 533 Flammam adfixit adfectate: debuit enim dicere, adfixit aut facem aut malleolum, non flammam. quae plurima vento gliscens et magna facta per ventum. Ad v. 534 Haesit adesis non iam 'adesis', sed quos exedit adhaerendo, id est haesitans adedit vel adesos reddidit. Ad v. 535 Malorum velle fugam honestissima elocutio. Ad v. 537 Peste incendio, ut "et toto descendit corpore pestis". Ad v. 541 Unus subaudis 'et alter': nam non procedit 'unus Helenor et Lycus elapsi'. elapsi scilicet non mortem, sed turris ruinam. Ad v. 543 Maeonio regi aut proprium patris nomen est, aut cognominem eum filio intellegamus, quia, ut supra diximus, cum filii vel patris nomen praemittitur et aliud tacetur, cognomines eos esse intellegimus. furtim sustulerat e stupro educaverat: hinc est "et dulcia furta". Ad v. 544 Vetitisque ad Troiam miserat armis secundum Donatum 'vetitis fato', quia stare Troia diutius vetabatur; sed melius lege militari intellegimus, quia servi a militia prohibebantur: unde in Deiotariana purgat hoc Cicero, cum fuisset obiectum inter equites quos Deiotarus miserat Caesari, unum servum fuisse: Vergilium autem novimus trahere aliqua de historia. servos sane numquam militasse constat nisi servitute deposita, excepto Hannibalis tempore, cum post Cannense proelium in tanta necessitate fuit urbs Roma, ut ne liberandorum quidem servorum daretur facultas. Ad v. 545 Ense nudo id est stricto. 'ense levis' ‹levis› armaturae est; 'nudo' autem stricto vel sine vagina. parmaque inglorius Alba quasi tiro, ut diximus supra, quia picta arma iam probati in bellis habebant. Ad v. 548 ut fera quidam pardum significari volunt. Ad v. 553 Longe melior lycus ergo et Helenor bonus. inter 'per', ut "hunc inter fluvio Tiberinus amoeno". Ad v. 555 Prendere saxa manu quia tunc alti non erant muri, sed ad impetum tantum repellendum, ut etiam Sallustius ostendit, ubi Sertorium umeris sublatum per muros ascendisse commemorat. Ad v. 556 Cursu teloque secutus nimiam eius ostendit celeritatem, qui potuit telum missum consequi: nam hoc dicit, cum praemisso telo ad hostem venit: Statius "et emissum cursu conprendere telum". Ad v. 558 Revellit in verbo 'vello' facit in participio 'vulsus'. Ad v. 560 Qualis ubi aut leporem pro 'qualiter'. Ad v. 561 Pedibus iovis armiger uncis quia dicitur aquila in bello Gigantum Iovi arma ministrasse. quod tamen fingitur: nam, ut supra diximus, Iuppiter et Saturnus reges fuerunt. sed Iuppiter dum cum patre Saturno haberet de agris contentionem, ortum bellum est. ad quod egrediens Iuppiter aquilae vidit augurium. cuius cum vicisset auspicio, fictum est quod ei pugnanti tela ministraverit: unde etiam a felici augurio natum est, ut aquilae militum signa comitentur. Ad v. 562 Quaesitum qui requiritur: nam praesens a passivo non habuit. et est hysteroproteron; nam post raptum requiritur: vel 'quaesitum' requirendum, ποθητόν . multis baLatibus id est cum multis balatibus. Ad v. 563 Martius lupus aut cruentus, aut Marti dedicatus. Ad v. 564 Aggere complent agger est cuiuslibet rei coacervatio, unde fossae aut valles possunt repleri. subaudiendum tamen 'alii'. Ad v. 566 Ingenti fragmine montis supra dicti saxi exaggeratio est. Ad v. 567 Lucetium solum hoc nomen est, quod dictum a Vergilio in nullo alio reperitur auctore. sane lingua Osca Lucetius est Iuppiter, dictus a luce, quam praestare hominibus dicitur. ipse est nostra lingua Diespiter, id est diei pater: Horatius "namque Diespiter plerumque per purum". Ad v. 569 hic iaculo bonus nescias de quo dixerit. Ad v. 570 CAenea turnus turnus ityn ut ait Lucilius "bonum schema est, quotiens sensus variatur in iteratione verborum, et in fine positus sequentis sit exordium, qui appellatur climax". Ad v. 572 Pro turribus aut pro defensione turrium: aut sic magni, ut turres putares. Ad v. 573 Hasta themillae Themillas Themillae, ut Aeneas Aeneae. 'levis' autem 'hasta' pro 'leviter veniens': unde et 'strinxerat' dixit, id est paululum vulneraverat, ut "tandem etiam magno strinxit de corpore Turni". Ad v. 574 Demens qui scutum quo se tuebatur, abiecit. Ad v. 575 Alis pennis. Ad v. 576 Laevo adfixa est lateri ostendit vulneris locum, quem ante suppresserat. sic in quarto "infixum stridit sub pectore vulnus". Ad v. 577 Spiramenta animae definitio pulmonum. Ad v. 579 Pictus acu chlamydem hoc est habens chlamydem Phrygiam, ut "et Phrygiam Ascanio chlamydem". et est figuratum 'pictus chlamydem'. ferrugine clarus hibera ferrugo coloris genus est, qui vicinus est purpurae subnigrae. 'Hibera' autem modo non Hispana, sed Pontica: nam Hiberia pars Ponti est inter Persidem et Armeniam, ubi optime colores diversi tinguntur, ut ostendit Horatius dicens "herbasque quas Iolcos atque Hiberia mittit, venenorum ferax". Ad v. 580 Genitor quem miserat arcens ordo est 'stabat Arcentis filius Arcens in armis egregiis': nam non congruit ut huius filii praetermisso nomine, bis fiat patris commemoratio. Ad v. 581 Symaethia circum flumina Symaethos fluvius est Siciliae, a rege Symaetho dictus, haud longe ab urbe Catinensi, circa quem sunt Palici dei, quorum talis est fabula: Aetnam nympham, vel, ut quidam volunt, Thaliam, Iuppiter cum vitiasset et fecisset gravidam, timens Iunonem, secundum alios ipsam puellam terrae commendavit, et illic enixa est: secundum alios partum eius. postea cum de terra erupissent duo pueri, Palici dicti sunt, quasi iterum venientes: nam πάλιν ἵκειν est iterum venire. hi primo humanis hostiis placabantur, postea quibusdam sacris mitigati sunt et eorum inmutata sacrificia. ideo ergo 'placabilis ara', quia mitigata sunt eorum numina. Palicos nauticos deos Varro appellat. alii dicunt Iovem hunc Palicum propter Iunonis iracundiam in aquilam commutasse. alii Vulcani et Aetnae filium tradunt. sed incertum ex qua recondita historia Arcentem istum induxerit: neque enim sine ratione vel lucus Martis appositus est. et quid homo Siculus in hoc bello facit, quem nusquam supra cum Aenea dicit ad Italiam pervenisse? Ad v. 585 Liquefacto tempora plumbo diffidit plumbum enim iactum nimio rotatu et aeris calore dissolvitur: Statius "et arsuras caeli per inania glandes". Ad v. 586 Porrectum extendit harena intellegimus eum cecidisse trans murum. dicendo autem 'multa' ostendit corporis proceritatem. Ad v. 587 tum primum bello hoc loco puerum ideo poeta fecit armari, quia legit in historia pueros de bellis gloriam reportasse: filium Marci Drusi annorum sedecim; Crispini filium Crispinum in Corsica, cum fugeret exercitus Spurii Carvilii consulis, bellum restituisse; apud Soram bello Italico ab Herennio puerum in aciem eductum, a quo hostem occisum spoliatumque; Lucii Tarquinii filium, quem ob hoc pater aurea bulla praetextaque donavit. Ad v. 590 Minorem germanam quia maior nympha fuerat, Iovis voluntate. Ad v. 592 Digna atque indigna relatu 'indigna', id est turpia et obscena, ut dici solet 'fanda et nefanda'. Ad v. 593 Novo regno aut nova regii generis adfinitate: aut quia etiam ipsi per regis filiam portio debebatur imperii: aut partem regni a Turno acceperat. Ad v. 594 Ingentem sese clamore ferebat non erat ingens, sed se esse clamitabat ingentem. Ad v. 595 Iterum denuo: nam iam tertio obsidentur, et 'iterum' non nisi de duobus dicimus. Ad v. 596 Bis capti phryges semel ab Hercule, post a Graecis. alii tradunt semel a Graecis et nunc a Latinis: hoc et magis aptum esse Numani personae, ut se vicisse existimet, qui tam iactans et petulans inducatur. morti praetendere muros emphasis est; 'morti' enim pro 'bello' posuit: sic supra "leti discrimina parva". morti p. m.] cum potuerit 'hosti' dicere: scilicet ut nihil Troianis reliquum sit, quam perire. Ad v. 597 Nostra conubia aut quasi Turni cognatus loquitur: aut invidiose retorquet 'nostra conubia', et vult causam omnium esse communem. Ad v. 598 Italiam ad Italiam. Ad v. 599 Non hic atridae exaggeratio vituperationis: nam non tantum se Troianis, sed etiam eorum victoribus praefert. potest et 'Atridae' intellegi, quorum coniuges aut deserunt maritos, aut interimunt revertentes. fandi fictor vlixes aut fallax, aut λογοδαίδαλος , id est qui dolum celat sermonis ornatu. Ad v. 600 Durum a stirpe genus Italiae disciplina et vita laudatur: quam et Cato in originibus et Varro in gente populi Romani commemorat. Ad v. 601 Gelv duramus et undis undis gelidis: et est ἓν διὰ δυοῖν , ut "hamis auroque trilicem": nam nemo quod plus est prius dicit; si enim duo essent, ante aquam diceret, sic gelu. Ad v. 602 Venatu pro 'venatui', ut 'curru' pro 'currui': ablativus dubius, vel pro dativo. pueri bene venationem pueris dedit, opus rusticum iam iuvenibus. silvasque fatigant ipsi fatigantur in silvis: aut pro feris silvas posuit, in quibus sunt ferae. Ad v. 603 Flectere ludus equos aliorum labor nostrae pueritiae ludus est. 'flectere' autem verbo antiquo usus est: nam equites apud veteres flexuntae vocabantur, sicut ait Varro rerum humanarum. sane poeta meminit sui, nam ait superius "ante urbem pueri et primaevo flore iuventus exercentur equis". Ad v. 604 At patiens operum parvoque adsveta ivventus hoc et in georgicis laudat: nam magnae virtutis est in nimio labore parvis esse contentum. Ad v. 605 Terram domat bene bellico usus est verbo: et ne a re militari discederet, non dixit 'terras colimus', sed 'domamus', ac si diceret, cum hostes desunt, terras ferro domamus. quatit oppida bello oppidum quidam a vico castelloque magnitudine secernunt: alii locum muro fossave aliave qua munitione conclusum: alii locum aedificiis constitutum, ubi fanum comitium forum et murus sit: alii oppidum dici ab oppositione murorum; vel quod hominibus locus esset oppletus; vel quod opes illo munitionis gratia congestae sunt. Ad v. 606 Ivvencum terga fatigamus hasta agriculturam sine officio belli non gerimus. est autem cacosyntheton et homoeoteleuton: nam †sit ita 'versa hasta iuvencorum terga fatigamus', id est caedendo urgemus. Ad v. 607 Sera senectus in aliis 'tarda senectus'. Ad v. 608 Debilitat vires animi bene 'animi', quia non est ausus corporis dicere: nec enim potest fieri, ut quamvis robustus senex vires habeat prioris aetatis et suae conparetur adulescentiae. nunc ergo licet dicat fortes esse etiam senes, bona tamen usus est temperatione, ut diceret nihil animorum vigori derogare temporis vetustatem. Ad v. 609 canitiem galea premimus id est semper militamus. Ad v. 611 Vobis picta croco vituperatio Troianorum, in qua utitur argumentis, quae in rhetoricis commemorat Cicero, a gente, ab habitu, a gestu, ab animo. et sunt molliores versus, apti ad carpendam mollitiem. sane vestes acu pictas coloribus Phryges primi invenerunt: nam ideo et artifices talium vestium phrygiones appellati sunt. fulgenti murice purpura. hanc autem vitio et dedecori apud maiores fuisse constat: Iuvenalis "peregrina ignotaque nobis ad scelus atque nefas quaecumque est, purpura ducit". Ad v. 612 Desidiae cordi vobis sunt: et est ab animo argumentum. choreis servavit hoc loco naturam syllabae, quam in sexto metri causa corripuit, ut "pars pedibus plaudunt choreas et carmina dicunt". Ad v. 613 Et tunicae manicas tunicae vestrae habent manicas, quod etiam Cicero vituperat, dicens "manicatis et talaribus tunicis": nam colobiis utebantur antiqui. sane 'habent' bis audiendum. et habent redimicula mitrae illud dicturus fuerat, habetis in pilleis redimicula: quod convertit in vituperationem maiorem, dicens 'religatas habetis mitras'. nam pillea virorum sunt, mitrae feminarum, quas calauticas dicunt. mitra autem proprie Lydorum fuit, ut "Maeonia mentum mitra": quem habitum imitati sunt Troiani. alii mitras meretricum esse voluerunt, quod hic tamquam effeminatis obicitur. Ad v. 614 O vere phrygiae ipsos vituperaverat 'Phryges', nunc ad maiorem iniuriam Phrygias, non Phryges dicit. alta dindyma montes matris deum. 'ite' autem 'per alta' sic dixit, quasi currite per Dindyma et ducite choros per Dindyma. nec sufficit Numano loqui iniuriam Troianorum, nisi etiam sacris numinum contumeliam faciat. sed hoc iam quasi moriturus loquitur: hoc est enim 'digna atque indigna relatu vociferans', ut 'digna' sint quae de suorum virtute dixit, 'indigna' quae impia et in deos ausus est. Ad v. 615 Biforem dat tibia cantum bisonum, inparem. et servavit eis tibiarum suarum, id est Phrygiarum, naturam. nam tibiae aut Serranae dicuntur, quae sunt pares et aequales habent cavernas: aut Phrygiae, quae et inpares sunt et inaequales habent cavernas. ergo 'biforem' dissonum, dissimilem; non enim sunt pari modulatione conpositae: ut enim ait Varro "tibia Phrygia dextra unum foramen habet, sinistra duo, quorum unum acutum sonum habet, alterum gravem". Ad v. 616 Buxusque vocat berecyntia a monte Berecynto dicta. dicitur autem et 'haec buxus' et 'hoc buxum', ut "et torno rasile buxum": unde superfluo quidam arborem generis feminini esse volunt, cum hoc loco etiam de ligno generis feminini habeamus exemplum. Ad v. 617 Et cedite ferro aut ferrum relinquite, et est iteratio: aut 'caedite ferro', id est cum viri non sitis, abscidite partem virorum. Ad v. 618 Iactantem de suorum gloria. dira canentem ad iniuriam Troianorum. Ad v. 619 nervoque equino quia in arcubus nervi equini solent esse: Accius Philocteta "tendens nervo equino concita tela". Ad v. 621 Ante iovem supplex per vota precatus atqui Apollinem debuit invocare iaculaturus sagittas; sed dicimus ideo Iovem invocatum, quia omne initium et incrementum Iovi debetur, ut "ab Iove principium musae". unde nunc Ascanius non quid faciat, cogitat, sed quod primum faciat: inde invocat Iovem. Ad v. 622 Ivppiter omnipotens hoc epitheton interdum ad gloriam numinis ponitur, interdum ad causam dicentis. namque hoc loco dicendo 'omnipotens' ostendit eum etiam his qui per se minus valent, praestare posse virtutem. Ad v. 623 ipse tibi bene 'ipse', quia adhuc pro Ascanio pater solebat sacrificare: nam ideo et 'sollemnia' ait, quae fieri solerent, ut se ostenderet, si victoria et pax esset secuta, etiam illius officii capacem esse. feram sollemnia dona 'feram' de iuvenco non dicimus, sed 'adducam'. intellegimus ergo alia dona eum ferre promisisse: singulis enim numinibus certa sunt dona quae offeruntur: inde est "strueremque suis altaria donis", id est congruis. Ad v. 624 Statvam ante aras aptam se daturum victimam ostendit: alibi "et ductus cornu stabit sacer hircus ad aram". quotiens enim victima reluctabatur, ostendebat se inprobari: Lucanus "discussa fugit ab ara taurus". 'iuvencum' autem secundum Romanas caerimonias dixit: nam Iovi de tauro non immolabatur, ut etiam in tertio diximus, nisi cum triumphi nomine suovetaurium fiebat: quod tamen ideo admissum est, quia non tantum Iovi, sed et aliis diis qui bello praesunt, sacrificatur. avrata fronte ita enim victimae ornari consueverant. Ad v. 625 Candentem candidum: Iuvenalis "duc in Capitolia magnum cretatumque bovem". caput cum matre ferentem aequalem matri, nondum patri: Iuvenalis "quem iam pudet ubera matris ducere, qui vexat nascenti robora cornu". Ad v. 627 De parte serena ut non causae sit, sed augurii, et auspicii vis ostenderetur: solent enim tonitrua per tempestatem inferri. Ad v. 628 Intonvit laevum prosperum: ut enim etiam supra diximus, quae sinistra nobis videntur, intuentibus caelum, illic dextra sunt: non quod sinistra bona sunt, sed quod dextra caeli nobis sinistra sunt. sonat una fatifer arcus simul atque cognovit augurium. Ad v. 629 Et fugit melius 'effugit' legitur. et figura est 'horrendum effugit'. Ad v. 630 Perque caput remuli venit figmenta haec vulnerum plerumque non sine ratione ponunt poetae: nam modo hunc ideo in capite dicit esse percussum, quia eum supra vaniloquum introduxerat et superbum: quod vitio capitis evenit: Horatius "attollens vacuum plus nimio gloria verticem". sic Homerus Thersiten a tergo vulneratum dicit usque ad praecordia — nam ait μετάφρενα — quia eum stultum induxerat. item de Achille dicit πόδας ὠκὺς Ἀχιλλεύς , quem legimus in talo esse vulneratum. vel ideo 'per caput et cava tempora', ut divinitus misso telo nulla pars alia corporis, sed caput vulneraretur, scilicet ut hominis, qui infanda et impia de religionibus dixerat, sacrilegium capite expiaretur. Ad v. 631 Virtutem inlude 'inludo tibi' et 'insulto tibi' dicimus: nam 'inludo te' figuratum est, ut hoc loco, item 'insulto te': Sallustius "multos a pueritia bonos insultaverat". Ad v. 632 haec rutvlis pro 'talia': vitavit pronomen. Ad v. 633 Hoc tantum ascanius et dixit et fecit. Ad v. 634 Animosque ad s. t. aut suos, aut Ascanii, per favorem. Ad v. 636 acies urbemque syllepsis. Ad v. 637 Nube sedens sicut solent numina: Iuno "nec tu me aeria solam nunc sede videres digna indigna pati". victorem bene ei qui unum occiderat, addidit dignitatem. adfatvr ivlum non ita, ut Iulus audiret. Macte magis aucte, adfecte gloria. et est sermo tractus a sacris: quotiens enim aut tus aut vinum super victimam fundebatur, dicebant 'mactus est taurus vino vel ture', hoc est cumulata est hostia et magis aucta. 'macte' ergo pro 'mactus esto', vocativum pro nominativo posuit, ut Persius "stemmate quod Tusco ramum millesime ducis censoremve tuum vel quod trabeate salutas" pro 'millesimus' et 'trabeatus', et Vergilius "vicinosque ignare paras invadere portus" pro 'ignarus', et alibi "quos Amasene pater" pro 'Amasenus': sic ergo et 'macte' pro 'mactus'. quod autem 'esto' non addidit, ab antiquitate descivit; nam veteres 'macte esto' dicebant. sed hoc secutus suam consuetudinem fecit: nam et alibi "dives inaccessos ubi Solis filia lucos" et iterum "dives quae munera Dido" praetermisit cuius rei dives, cum veteres 'dives illius rei' dicerent, quod ipse alibi "dives opum variarum" et "dives pictai vestis et auri". item cum veteres natalem diem vel locum vel tempus dicerent, ut Horatius "natalemque mares Delon Apollinis" et Plautus in Pseudolo "natalem hunc mihi diem scitis esse" (Ps. 179), Vergilius his omissis dixit "Phyllida mitte mihi, meus est natalis, Iolla". ergo et hic ita subtraxit; nam integrum est 'macte esto nova virtute puer'. 'mactus' autem apud veteres etiam 'mactatus' dicebatur, ut Ennius "Livius inde redit magno mactatus triumpho". et Lucilius lib. V. "macte, inquam, virtute simulque his versibus esto", et in pontificalibus sacrificantes dicebant deo "macte hoc vino inferio esto". nova virtvte aut magna et mira, ut "Pollio et ipse facit nova carmina": aut re vera 'nova', id est rudi, quantum ad bellum. Ad v. 639 Dis genite propter Venerem. geniture deos propter Iulium Caesarem et Augustum. ivre merito. Ad v. 640 Gente sub assaraci sub gente Romana: Assaracus enim pater est Capyos, avus Anchisae. fato ventura magna: haec enim bella sunt gravia, quae fatali ratione contingunt, ut Troiana et Thebana. resident sedabuntur, ut tempestatem residere dicimus. Nec te Troia capit vel maior es, quam patria, vel maior es meritis, quam civitas in qua nunc es: Lucanus de Caesare "plus patria potuisse sua". Ad v. 642 Spirantes vitales, quibus spiramus et vivimus. Ad v. 643 Petit notandum 'petit' sine insidiis dictum. Ad v. 644 antiquum in buten hic Butes semel hic nominatur, ut in V. Nautes. Ad v. 645 Fidusque ad limina custos aedituus fuit: quod, ut supra diximus, in ingenti honore apud maiores fuit. illic enim et epulabantur et deos colebant; census etiam omnis illic servabatur: quod et Plautus docet in Asinaria, in qua inducit Sauriam, servum atriensem, in tota familia plurimum posse. 'ad limina' sane figuratum. Ad v. 648 Saeva sonoribus arma strepitu terribilia. et utrum saeva arma quae habent sonorem, ut "aurea bullis cingula", an etiam sonoribus saeva? Ad v. 649 Ardentem desiderio dimicandi: unde 'animosque ad sidera tollunt' melius Ascanii intellegimus, sicut Statius de Menoeceo "et laudibus inplet honestis". Ad v. 650 Aenide patronymicon hoc non venit ab eo, quod est 'hic Aeneas': nam 'hic Aeneades' et 'o Aeneade' faceret. Ad v. 651 Primam hanc tibi magnus apollo dicendo 'primam hanc' pollicetur et aliam. concedere autem se ideo dixit, quia sagittarum deus est: et licet eum Iuppiter iuverit, Apollo tamen sibi suum officium vindicat, quod dicit se concessisse, quia non prohibuit. ea enim quae ab aliis numinibus poscimus, tunc inplentur, si non adversantur numina quorum propria sunt quae poscimus: unde et in quarto Iuno ait "adero et, tua si mihi certa voluntas", hoc est, quod in me est, iungam eos: restat ut et tu tuum inpleri velis officium. Ad v. 652 Paribus non invidet armis pari gloriae: nam ut Apollo puer occiso Pythone ultus est matris iniuriam, sic Ascanius occiso Numano Troianorum castra iniuriasque defendit. 'paribus' ergo 'armis', id est similibus, non peritia, sed genere victoriae. Ad v. 653 Cetera deinceps: et est adverbium. cetera] id est in ceterum: est autem Ennianum "cetera quos peperisti ne cures". orsus modo locutus, id est pro eo qui desierit: alias coepit, quod magis est proprium, ut "sic Venus, et Veneris contra sic filius orsus". Ad v. 654 Medio sermone ideo 'medio', quia non respondit Ascanius. sermo est enim duorum vel plurium oratio. Ad v. 657 Fuga abscessu. et more suo abeuntes deos inducit agnosci. pharetramque f. s. sonantem quia dixit supra "et saeva sonoribus arma". Ad v. 658 Dictis propter auditam orationem. numine propter agnitum deum. Ad v. 660 animasque in aperta pericula mittunt plus enim quam manifesta sunt praesentia pericula, quando audientibus Troianis bello prohibebatur Ascanius, ne periclitaretur. Ad v. 662 Intendunt acres arcus pro 'ipsi acres': ut enim et in primo diximus, arcum unusquisque habet pro viribus suis. ammentaque torquent pro 'tela ammentis torquent': nam ammentum est lorum, quo media hasta religatur et iacitur. Ad v. 664 Flictu pro adflictu, vel inflictu, id est ictu: nam detraxit more suo praepositionem. et loquutus est iuxta antiquum morem: Pacuvius Teucro "flictus navium". Ad v. 665 Pluvialibus haedis supra tauri cornua est signum, cui auriga nomen est: hunc cum tauro una clara stella coniungit. retinet autem auriga stellas duas in manu, quae Haedi vocantur, et capram quam Amaltheam dicunt: quorum et ortus et occasus tempestates gravissimas facit. oriuntur autem cum scorpione mense Octobri. Ad v. 667 Ivppiter aer, ut "manet sub Iove frigido venator" Horatius. Ad v. 670 eduxit quidam pro 'educavit' volunt intellegi. Ad v. 671 Montibus aequos Idae, vel eius arboribus exaequandos. Ad v. 672 ducis imperio commissa aut quae eis fuerat commissa imperio absentis Aeneae: aut, quod est melius, quae imperio Aeneae fuerat 'commissa', id est clausa: unde et commissurae dicuntur coniunctiones tabularum. secundum superiorem sensum contrarium est quod dixit 'rectores iuvenum et rerum dedit esse magistros'. Aeneas enim abscedens principibus omnium rerum commiserat curam. alii 'ducis' Ascanium accipiunt. alii commissam ideo clausam accipiunt, quia superius lectum est 'heia ingenti clamore per omnes condunt se Teucri portas': quietis enim rebus portae patebant, per quas se Teucri sub adventum hostis receperant: propterea quod ait 'namque ita discedens praeceperat optimus armis Aeneas, si qua interea fortuna fuisset, non aequo dare se campo, non obvia ferre arma viros, sed castra fovere'. sane 'commissa' deest 'sibi' vel 'illis'. ducis imperio commissa scimus quod Mnestheo et aliis ducibus imperaverat Aeneas, ad petenda auxilia proficiscens, ne portas aperirent, ut 'castra modo et tutos servarent aggere muros'. item legimus Mnesthea et Serestum ductores fuisse et rerum magistros, non Pandarum et Bitiam: unde apparet quia hunc locum male intellexit Donatus, dicens, commissam portam, id est creditam, Pandaro et Bitiae: qui duces non erant. Cornutus vere et melius sensit, dicens, portam quae ducis imperio commissa fuerat, hoc est clausa, eam aperuerunt. commissura enim dicitur tabularum coniunctio, sicut Cicero in Fundaniana meminit. ergo melius est ut commissam dicamus clausam, quam creditam Pandaro et Bitiae. Ad v. 673 moenibus pro 'in moenia'. Ad v. 674 Pro turribus aut vice turrium: aut pro defensione. Ad v. 675 Armati ferro aut bene instructi armis: aut, ut Asper dicit, ferrea corda habentes, id est dura et cruenta cogitantes: ut Ennium sit secutus qui ait "succincti corda machaeris". Ad v. 676 Liquetia flumina iuxta Padum et Athesin, Venetiae flumina, est etiam fluvius Liquetius, quem nunc commemorat. ergo 'Liquetia' proprium est nomen, non epitheton, ne incipiamus a generalitate ad speciem reverti: quod vitiosum est, ut si dicas 'circa flumina nascuntur arbores' et sic inferas 'circa Tiberim vel Anienem'; sufficit enim dixisse 'circa flumina' generaliter. unde apparet quia 'Liquetia' legendum est, non 'liquentia'. liquentia flumina Padus, Italiae fluvius, aliquot provincias dextra laevaque contingit, inter quas et Venetiae partem praeterfluit. Athesis Venetiae fluvius est, Veronam civitatem ambiens et in Padum cadens. Liquetia Venetiae fluvius est inter Altinum et Concordiam, quem nunc commemorat. nam 'Liquetia' non est epitheton: nemo enim a generalitate transit ad species. Ad v. 678 Intonsaque caelo a. c. hoc ad supra dictas cristas refertur. geminae quercus non quia tantum duae nascuntur; sed ad istorum similitudinem respexit, id est quando similes elevantur quercus. Ad v. 681 Pulcher aquiculus armis ut 'pulcher vestibus', sic 'pulcher armis', hoc est per arma: quod erat armorum retulit ad personam. et melius figuratum, quam si dixisset 'pulchris armis'. Ad v. 682 Praeceps animi figurate genetivo iunxit; nam dicimus 'praeceps iracundia' 'praeceps furore'. mavortius haemon non Martis filius, sed bellicosus. Ad v. 683 Agminibus totis deest 'ab': et significat eos primo fugatos esse, mox occisos: aut certe aliquos fugatos, aliquos interemptos. quidam dubium putant, utrum 'ab agminibus totis terga dedere', an 'ab agminibus versi'. Ad v. 684 posvere in limine vitam ut "animasque in vulnere ponunt". Ad v. 685 Animis discordibus hostilibus, scilicet Troianorum, qui a Rutulis discordabant. Ad v. 689 nuntius et qui nuntiat dicitur, et qui nuntiatur; sed modo hic quod nuntiatur. Ad v. 692 Fratresque s. quos supra dixit portam tenere. Ad v. 693 Se primus agebat iuxta veteres 'se agebat' pro 'veniebat', ut "ecce gubernator sese Palinurus agebat", Plautus in Mostellaria "unde agis te?" ut enim nos e contrario dicimus 'duco me', ita illi 'agit se', † ΑΠΟ ΘΟΥ ΔΛΝ . 'se agebat', hoc est incedebat, ut "sese Palinurus agebat". tractus autem sermo est a ratione physica; nam agitur corpus animi iudicio: unde Terentius "quo te agis?" Ad v. 694 thebana de matre parenthesis est. sane Thebae aliae Aegyptiae, aliae Boeotiae, aliae Phrygiae. sarpedonis alti id est nobilis. Ad v. 695 Itala cornus telum de Itala cornu factum. et materiam pro opere posuit. Ad v. 696 Stomacho Graecus sermo est. Ad v. 697 Specus vulneris poetica exaggeratio: specum enim pro cavatione posuit. Ad v. 698 et fixo ferrum in pulmone et ferrum fixum, et pulmonem fixum possumus accipere. Ad v. 699 Erymanta manu 'manu' id est gladio comminus ferit: nam et illi de quibus superius dixit, manu occisi sunt, sed misso iaculo. ergo ad differentiam teli iacti accipe 'manu', id est gladio. Ad v. 700 Ardentem oculis animisque frementem et gestu corporis et mente commotum. Ad v. 701 neque enim iaculo parenthesis. vitam dedisset pro 'reddidisset'. Ad v. 702 Falarica venit de hoc telo legitur quia est ingens, torno factum, habens ferrum cubitale et rotunditatem de plumbo in modum sphaerae. in ipsa summitate dicitur etiam ignem habere adfixum, stuppa circumdatum et pice oblitum, incensumque aut vulnere hostem aut igne consumit. hoc autem telo pugnatur de turribus, quas falas dici manifestum est: unde et in circo falae dicuntur divisiones inter euripum et metas, quod ibi constructis ad tempus turribus, his telis pugna edi solebat: Iuvenalis "consulit ante falas delphinorumque columnas". ergo a falis dicta est falarica, sicut a muro muralis. sane falaricam Lucanus dixit nervis mitti tortilibus et quadam machina, ut "hunc aut tortilibus vibrata falarica nervis obruat", Vergilius vero ait Turnum manu iaculari potuisse: unde apparet aut a Lucano ad auxesin illius qui occidendus fuerat, esse dictum, aut a Vergilio ad laudem Turni, qui talem hastam manu iaculatus est. Ad v. 703 Fulminis acta modo amat tela cum impetu venientia fulminibus comparare. tavrea terga usurpavit pro 'taurina', alibi "taurinis follibus": unde, sicut et Plinius dicit, derivationes firmas non habent regulas, sed exeunt prout auctoribus placet. bene autem per transitum eius arma descripsit. Ad v. 704 Duplici squama et auro id est duplicibus squamis aureis. squamae autem sunt loricarum catenae in modum squamae conpositae. sane squama et splendorem significat, si a piscibus veniat, et sordes, si a squalore; sed in Vergilio splendorem ubique significat. Ad v. 706 Et clipeum super intonat ingens aut ipse ingens super clipeum intonat: aut ingens clipeum supra ipsum tonat: nam lectum est etiam 'hoc clipeum', ut probat Caper: quod magis debemus accipere: nam Homerum imitatus est, qui ait ἀράβησε δὲ τεύχε' ἐπ' αὐτῷ . Ad v. 707 Evboico baiarum litore bene 'Baiarum' addidit, ne Euboeam insulam intellegeremus, unde Chalcidenses venerunt, qui condiderunt Cumas, quae sunt Bais vicinae. Postumius de adventu Aeneae et Lutatius communium historiarum Boiam Euximi comitis Aeneae nutricem, et ab eius nomine Boias vocatas dicunt: veteres tamen portum Baias dixisse. Varro a Baio Vlixis comite, qui illic sepultus est, Baias dictas tradit. quondam hic 'quondam' pro expletiva posuit. alii 'quondam' medii temporis volunt: quidam 'quondam' ad perpetuitatem temporis referunt, hoc est 'ut solet fieri'. Ad v. 709 ponto iaciunt hoc est 'contra pontum'. sic illa 'sic' protrahendum: nam cum dixisset 'talis', addidit 'sic illa'. rvinam prona trahit ita enim exaedificatur. Ad v. 712 Prochyta alta tremit atqui haec insula plana est; sed epitheton de praeterito traxit: nam, ut dicit Plinius in naturali historia, Inarimes mons fuit qui terrae motu de ea fusus alteram insulam fecit, quae Prochyta ab effusione dicta est: fundere enim est ἐκχέειν . 'Prochyta' ergo 'alta' quondam scilicet. hanc Naevius in primo belli Punici de cognata Aeneae nomen accepisse dicit. sed Inarime nunc Aenaria dicitur. et saepe fulgoribus petitur ob hoc quod Typhoeum premat, et quia in †eamdi contumeliam simiae missae sunt, quas Etruscorum lingua arimos dicunt: ob quam causam Pithecusam etiam vocitant: licet diversi auctores varie dicant: nam alii hanc insulam Typhoeum, alii Enceladum tradunt premere. et putatur nove dictum 'Inarime', quod et singulari numero, et addita syllaba dixerit, cum Homerus εἰν Ἀρίμοις posuerit, ut prior syllaba praepositionis locum obtineat. Livius in libro nonagesimo quarto Inarimen in Maeoniae partibus esse dicit, ubi per quinquaginta milia terrae igni exustae sunt. hoc etiam Homerum significasse vult. dvrvmque cubile hoc est mortiferum, ad poenam statutum. Ad v. 715 Stimulos acres saeviendi scilicet: nam sunt et timoris et libidinis stimuli. notanda quoque prooeconomia, quae id agit ut veri simile sit, Turnum victorem evasisse de castris. Ad v. 717 Undique conveniunt non dicit qui conveniunt, sed illi sine dubio, quibus Mars iniecit audaciam, inventa oportunitate inruperunt castra Troiana. quoniam postquam. Ad v. 722 obnixus conisus, conabundus. Ad v. 723 Duro in certamine liquit sine spe evadendi. Ad v. 724 Ast alios secum includit pro hostibus, quoniam multos suos exclusisset: Statius "par operis iactura lucro: namque hoste recepto exclusere suos". potest tamen et dubium esse 'includit' utrum hostes, an suos? vltro insuper. Ad v. 725 demens pathos per personam poetae proferendum. demens hoc ex affectione sua posuit poeta: alibi "sed tum forte cava dum personat aequora concha, demens, et cantu vocat in certamina divos". rutvlum potest accusativus esse, potest et genetivus. Ad v. 734 Dotalis regia amatae aut tibi data per dotem; aut quae sperabatur. et bene 'Amatae', quae illum sola generum esse cupiebat contra mariti iudicium: ergo eum mulieri probatum, non viro dicit. notandum sane quia id agit, ut ostendat se non per inprudentiam Turnum inclusisse, sed illum per temeritatem sibi minime profutura castra penetrasse. Ad v. 736 exire pro 'exeundi'. Ad v. 737 Olli subridens magnam confidentiam virtutis ostendit. Ad v. 739 Priamo narrabis achillem propter illud Sibyllae "alius Latio iam partus Achilles". et dictum est, ut illud "degeneremque Neoptolemum narrare memento". Ad v. 740 Rudem nodis non levem, nec pulchram, sed fortem. cortice crudo viridi: nam hastae igni plerumque torrentur. Ad v. 742 Vulnus saturnia ivno detorsit veniens 'vulnus veniens', id est ictum, quo vulnerari debuit. plerique, sed non idonei commentatores dicunt, hoc loco occisum Turnum, sed causa oeconomiae gloriam a poeta Aeneae esse servatam: quod falsum est. nam si veritatem historiae requiras, primo proelio interemptus Latinus est in arce: inde ubi Turnus Aenean vidit superiorem, Mezentii imploravit auxilium: secundo proelio Turnus occisus est, et nihilo minus Aeneas postea non conparuit: tertio proelio Mezentium occidit Ascanius. hoc Livius dicit et Cato in originibus. Ad v. 744 Telum hoc loco 'telum' gladium dixit a longitudine: unde et mustela dicitur, quasi mus longus. telum autem posuisse pro gladio illud significat, quod infert paulo post 'consurgit in ensem'. versat librat, iactat: et est Ennianum "versat mucronem". Ad v. 745 Is talis, par, similis. Ad v. 746 Alte consurgit in ensem genus feriendi Gallicanum: Sallustius "regressi ad faciliores ictus loco cedebant". Ad v. 748 inpubesque pathos ex aetate movit. Ad v. 752 huc caput 'huc pependit' figurate. Ad v. 756 Bello gentique fuisset duo dicit: et bellum finiri potuit omnibus interemptis, et gens penitus fuisset extincta occiso Ascanio, a quo Romani ducunt originem. ideo 'bello gentique' dixit, quia plerumque bellum finitur gente superstite, ut in bello Troiano contigit. Ad v. 757 Caedisque insana cupido oeconomia est, quae excusat Turnum, cur non a porta fugatis Troianis, penitus deleta sint castra. Ad v. 759 Principio intra castra, post Troianorum fugam. succiso poplite gygen excipit ordo est: excipit et succidit poplitem, ut "postibus haesit adesis" et "scuta latentia condunt": nam ante fuit ut eum circumveniret insidiis. 'poples' autem 'po' correpta est, sicut in Sereno legitur; sed producitur positione. Ad v. 760 Hinc nec loci est, nec temporis, sed ordinis, id est 'deinde'. raptas autem 'de hostilibus cadaveribus'; nam quod dicit Donatus 'ab armigero', non procedit; nec enim lectum est, cum solus inclusus fuerit Turnus, ut post ait 'unus homo': quamvis possit, sicut in ‹X.› "suggere tela mihi" et "tum magnam corripit hastam et iacit". Ad v. 761 ivno vires animumque ministrat oeconomia, ut quod dicit possit esse veri simile. ivno vires animumque ministrat ne sit incongruum unum tot occidisse, dat Iunonis auxilium: Horatius in arte poetica "nec deus intersit, nisi dignus vindice nodus inciderit". Ad v. 763 martemque cientes pugnam agitantes. Ad v. 764 Alcandrumque halivmque noemonaque prytanimque Homeri versus, tantum coniunctione mutata: unde apparet non ad historiam, sed ad ornatum poematis haec nomina pertinere. Ad v. 765 Tendentem contra in se facientem impetum. Ad v. 768 Cum galea longe iacvit caput ad exprimendam celeritatem praeterito usus est tempore. potuisse autem caput cum galea longe iaci, praemissa loci altitudo significat. ergo eum comminus percussum intellegamus, sed tantam vim ictus fuisse, ut longe caput excuteret. Ad v. 769 Felicior peritior; nam in ungendis telis non est felicitas, sed peritia. sane nec 'ungo' nec 'ungentum' u recipit, excepto uno nomine, ut 'unguen'; unde est "et pingues unguine ceras". est autem mira brevitate inducta descriptio. Ad v. 770 Ferrumque armare veneno speciose dictum 'armabat ferrum', quo nos armare consuevimus: ut ex venenato ferro vehementius et perniciosius vulnus sit. Ad v. 771 Amicum crethea musis poetam lyricum. et tale est schema per repetitionem, ut "sequitur pulcherrimus Astur, Astur equo fidens". Ad v. 772 musarum comitem non re vera 'comitem', sed carminum studiosum. Ad v. 773 Numerosque intendere nervis rhythmos facere intentione nervorum: nam numeri sunt rhythmi, ut "numeros memini, si verba tenerem". hoc ergo dicit: secundum chordas verba conponebat. Ad v. 775 Avdita caede svorum servat τὸ πρέπον , ne praesentibus ducibus Turnus tot strages fecisse videatur. Ad v. 778 Quo deinde fugam aut vacat 'deinde', ut 'tandem' 'gentium' 'locorum': aut intellegimus mente eum tractasse quod de campis milites solent ad castra confugere, et sic dixisse 'quo deinde'? scilicet, de castris quo fugietis ulterius? et hoc est melius; unde et sequitur 'quos alios muros'. et sic est dictum post cogitationem 'quo deinde'? sicut Terentius dixit "quid igitur faciam?" est ea autem amara accusatio. Ad v. 780 Unus homo ac si diceret 'mortalis'. et bona attenuatio, cum supra dixerit 'Rutulum in medio non agmine regem'. Ad v. 783 Infelicis patriae Troiae, in qua nunc sunt. vetervmque deorum Penates significat, quos semper coluere Troiani. Ad v. 784 Miseretque pudetque sic Pallas "nunc prece, nunc dictis virtutem accendit amaris". Ad v. 788 acrius hoc teucri cum eum decedentem viderent. Ad v. 789 Cev saevum turba leonem sensus hic est: haud aliter Turnus retro cedens petebat fluvium, ac solet leo, pressus multitudine, nec terga praebere propter iram et pudorem, nec posse, licet cupiat, in venantes impetum facere. Ad v. 793 ille quidem parenthesis. potis est 'ille' enim 'tendere contra potis est per tela virosque'. Ad v. 796 invaserat hostes aut speciem praeteriti temporis mutavit, aut tempora: nam cum dixisset 'invaserat', subiunxit 'vertit'. Ad v. 799 Nec contra vires avdet saturnia ivno sufficere atqui favente numine debuit etiam contra multitudinem posse; sed hoc Iuppiter vetuit. sufficere subministrare. Ad v. 801 Havd mollia ivssa ferentem melius quam Homerus hunc locum exsecutus est: salvo enim sensu vitavit et fabulosa et vilia; nam ille ipsas minas exsequitur. Ad v. 803 Ergo quia numinis est desertus auxilio. Ad v. 804 nec dextra valet cum dixisset 'clipeo', non subiunxit gladium, sed dextram, ut ostenderet, eum nec se armis tegendo, nec hostem telis petendo valuisse. Ad v. 805 Telis obrvitur Lucanus eundem sensum per declamationem "telorum nimbo peritura et pondere ferri". tempora circum totus locus Homeri est. Ad v. 807 ivbae capiti pro 'quae in capite sunt'. umbo id est scutum, nam a parte totum significat. Ad v. 810 Et piceum nec respirare potestas flumen agit ordo est 'sudor piceum flumen agit', hoc est sordidum, quia sine respiratione pugnabat. Ad v. 811 fessos quatit aeger anhelitus Probus ait "commodius hic est 'aeger', quam in quinto 'vastos quatit aeger anhelitus artus': quamvis consuetudo sit Vergilio ista mutandi". quidam 'acer' legunt: et volunt in quinto 'aeger' aptius dictum de sene, hic de iuvene 'acer' melius convenire. Ad v. 812 Tum demum postquam se aliter evadere posse non vidit. omnibus armis 'cum' minus est. Ad v. 813 Ille svo cum gurgite flavo hysterologia est 'cum ille eum excepit': non enim procedit 'cum suo gurgite', quasi posset fieri, ut eum Tiberis sine suis fluentis exciperet. sane quaerunt multi, cum Tiberis Aeneae faveat, cur liberaverit Turnum; sed solvitur ista ratione: nam ob hoc Turnum esse liberatum, ut maior Aeneae gloria servaretur. alii tradunt a Thybride, qui Aeneae favet, nunc Turnum in Iunonis gratiam esse servatum. rpz3sfqi7t2x0ojzafl9im0ci46bajr 265110 265108 2026-05-09T13:18:45Z Saumache 27923 265110 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos [[Aeneis/Liber IX|librum IX]] commentarius }} {{Liber |Ante = Commentarius VIII |AnteNomen = ../Liber VIII |Post = Commentarius X |PostNomen = ../Liber X }} {{ancora+|1|Ad v. 1}} Atque ea diversa penitus dum p. g. in hoc libro mutatio est rerum omnium: nam et personae et loca alia sunt et aliud negotium incipitur; ab Aenea enim transit ad Turnum, a Tuscia ad Ardeam, a petitione auxiliorum ad bellum. quem transitum quidam culpant, nescientes Vergilium prudenter iunxisse superioribus negotiis sequentia per illam particulam 'atque ea d. p. dum parte geruntur', scilicet dum offeruntur arma, dum dantur auxilia. 'dum' enim cum sit coniunctio, hic tamen adverbii vim obtinet: Terentius "mea nihil refert, dum patiar modo". sane formatus est iste liber ad illud Homeri, ubi dicit per noctem egressos esse Diomeden et Vlixen, cum capto Dolone castra penetrarunt: nam partem maximam et oeconomiae et negotiorum exinde habet. diversa penitus valde diversa, id est longius remota, vel apud Pallanteum vel in Etruria: unde paulo post dicit 'nec satis, extremas Corythi penetravit ad urbes Lydorumque manum'. {{ancora+|2|Ad v. 2}} Irim Iris quasi ἔρις dicta est: numquam enim ad conciliationem mittitur, sicut Mercurius, sed ad disturbationem. et est ministra non tantum dearum, sed et deorum: nam praeter Homerum et Vergilius hoc probat, dicens "aeriam caelo nam Iuppiter Irim dimisit, germanae haud mollia iussa ferentem". {{ancora+|3|Ad v. 3}} Avdacem ad turnum fortem sine felicitate, sicut de Pallante diximus. et modo audaciae laus oportuna, quia ad audendum exhortandus est. {{ancora+|4|Ad v. 4}} Parentis pilumni Pilumnus et Pitumnus fratres fuerunt dii. horum Pitumnus usum stercorandorum invenit agrorum — unde et Sterculinius dictus est — Pilumnus vero pinsendi frumenti: unde et a pistoribus deus colitur. ab ipso et pilum dictum est. quidam Pilumnum et Pitumnum Castorem et Pollucem accipiunt: non nulli laudum deos: Varro coniugales deos suspicatur. sacrata valle ideo 'sacrata', quia, ut diximus, numquam est lucus sine religione. sedebat ut Asper dicit 'erat', quae clausula antiqua est et de usu remota. secundum Plautum autem 'sedere' est consilium capere, qui inducit in Mostellaria servum dicentem "sine iuxta aram sedeam, et dabo meliora consilia". sed secundum augures 'sedere' est augurium captare; namque post designatas caeli partes a sedentibus captantur auguria: quod et supra ipse ostendit latenter, inducens Picum solum sedentem, ut "parvaque sedebat succinctus trabea", quod est augurum, cum alios stantes induxerit. ergo 'sedebat' aut erat aut consilia capiebat aut augurabatur. unde et hic lucus vice aedis sacratae accipi debet: quod plenius illo loco dictum est "hoc illis curia templum". aut quia in locis sacris sedentes ‹qui› consilia habituri erant, curiam in templo haberent: quod Numa cum sciret, Vestae aediculam, non templum statuit, ne ibi senatus haberi posset et ipsa necessitate vir introiret locum. nam et ipsa consilia a sedendo quasi considia dicta sunt; sedentium enim animi tranquilliores fiunt. {{ancora+|5|Ad v. 5}} Thavmantias secundum poeticam Thaumantis filia. ceterum ex admiratione hoc nomen accepit, quae admiratio de eius coloribus nascitur. {{ancora+|6|Ad v. 6}} Divum promittere nemo 'nemo' pro 'nullus' posuit. et est acyrologia: nam 'divum nemo' non possumus dicere, cum proprie 'nemo' sit 'ne homo'. {{ancora+|7|Ad v. 7}} Avderet docet per transitum multa interdum temporum ratione provenire, quae numina praestare non possunt: quod etiam paulo post in matris deum petitione Iuppiter probat, dicens "cui tanta deo permissa potestas". volvenda pro 'volubilis'. {{ancora+|8|Ad v. 8}} Aeneas urbe et sociis ab occasione. et ostendit quid illi expugnandum sit, quia caret defensore. urbe urbs ista, quae est †tutam "ipse humili designat moenia fossa". hanc castrum Laurens ait dici Varro, oppidum tacet. sed ubi primum Aeneas egressus sit, eum locum Troiam nuncupari traditur. {{ancora+|9|Ad v. 9}} paLatini prolepsis est. {{ancora+|10|Ad v. 10}} Nec satis quia occurrebat ab Euandro eum facile posse remeare. corythi penetravit ut totam [in] Etruriam peragrasse videatur. Corythi autem montis Tusciae, qui, ut diximus, nomen accepit a Corytho rege, cum cuius uxore concubuit Iuppiter, unde natus est Dardanus. 'penetravit' autem bene, quia supra dixerat 'penitus'. {{ancora+|11|Ad v. 11}} lydorumque manum omnia haec ad occasionem faciendi pertinent ex longinquitate, ut dictum est, regionis. {{ancora+|12|Ad v. 12}} nunc tempus a metu. armat agrestes ne ei formidinem iniciat, agrestes esse commemorat. {{ancora+|13|Ad v. 13}} Turbata arripe castra aut 'arripe et turba': aut turbata invade per absentiam Aeneae. 'turbata' autem inordinata: aut certe 'turba et arripe'. {{ancora+|14|Ad v. 14}} paribus alis id est aequalibus. et ostendit aequalem volatum. {{ancora+|15|Ad v. 15}} fuga pro 'veloci reditu'; neque enim fugit. secvit sub nubibus arcum hoc est duxit, ut "ille viam secat ad naves". et re vera arcus ipse variis coloribus sectus est. bene autem 'sub nubibus', quia sine nubis beneficio arcus non videtur. {{ancora+|16|Ad v. 16}} Agnovit ivvenis deest 'eam'. et Irim tantum agnovit, non et a quo missa esset, utrum a Iove, an a Iunone. hinc est quod dicit 'quis te mihi nubibus actam detulit in terras'? unde apparet eum scisse nuntiam illam et Iovis et Iunonis esse. {{ancora+|19|Ad v. 19}} Repente item aliud augurium: namque cum Iris sine nubibus non possit videri, post eius abscessum statim est secuta serenitas. clara autem bene addidit, quia tempestas τῶν μέσων est. {{ancora+|20|Ad v. 20}} Discedere caelum chasma dicit factum, id est subitam aeris disruptionem et quendam recessum: per quod vult videri chasma Irim se recepisse. medium autem bene dixit; nam est et summum, unde est "sic vertice caeli constitit". nubes autem in medio sunt, ubi omnia ista sunt signa quae dicit, id est Iris, serenitas, chasma: nam si in summo fierent, nullus videre potuisset. humani enim oculi altiorem et nimium splendorem ferre non possunt. sane chasma est, ita enim Plinius vocat, disruptio et quidam caeli recessus. in auguralibus libris inter ostenta etiam caelum discessisse dicitur. et quidam hic 'caelum' pro aere accipiunt, ut Lucretius "in hoc caelo qui dicitur aer". {{ancora+|21|Ad v. 21}} Palantesque polo stellas bene 'palantes', quasi in alienum tempus errore venientes: aut 'palantes' quae sunt palantes, epitheton stellarum perpetuum. omina tanta scilicet caelestia. et haec omina pro signis vel auspiciis posuit. {{ancora+|22|Ad v. 22}} Quisquis in arma vocas vel Iuno vel Iuppiter. {{ancora+|24|Ad v. 24}} Oneravitque aethera votis iterum atque iterum, aut alia atque alia est vota pollicitus. locus autem iste dictus est secundum augurum morem, apud quos fuerat consuetudo, ut si post acceptum augurium ad aquam venissent, inclinati aquas haurirent exinde et manibus et fusis precibus vota promitterent, ut visum perseveraret augurium, quod aquae intercessu disrumpitur: unde etiam in duodecimo visum augurium non procedit neque sortitur exitum firmum, quia cycnus, dimissus ab aquila, in fluvium cecidit, ut "praedamque ex unguibus ales proiecit fluvio". hinc videtur etiam Turnus minime potuisse liberari. {{ancora+|25|Ad v. 25}} Iamque omnis campis exercitus ibat apertis intellegamus hunc exercitum primo confuse in campos ruisse, post digestum in ordines, ut sit sequentium fluminum congrua comparatio: quae flumina dicit post camporum inundationem in alveos suos reverti. nam hoc vult dicere: ut de campis flumina in alveos redeunt, sic digesta est in acies militum multitudo, quae fuerat ante diffusa. {{ancora+|26|Ad v. 26}} Dives equum per genetivum frequentius utimur hac figura, quam per ablativum. sane hic secutus veteres cuius rei dives addidit, cum alibi subtraxerit, ut "dives quae munera Dido" et "dives inaccessos ubi Solis filia lucos". {{ancora+|27|Ad v. 27}} Coercent cogunt, colligunt, alias 'continent', alias 'conpescunt'. non nulli 'postrema' pro 'postremas partes' accipiunt. {{ancora+|29|Ad v. 29}} sedatis amnibus quia Nilus exundat aestate, cum cetera flumina inminutione quieta sunt. {{ancora+|30|Ad v. 30}} Altus per tacitum ganges fluvius Indiae est, qui secundum Senecam in situ Indiae novem alveis fluit, secundum Melonem septem: qui tamen et ipse commemorat non nullos dicere, quod tribus alveis fluat. Vergilius tamen, Nilo eum iungens, septem alveos habere significat. hanc varietatem Donatus fugiens longum hyperbaton facit, dicens 'ceu surgens septem amnibus Nilus aut Ganges'. altus per tacitum sane bene addidit 'per tacitum altus', hoc est per profundam altitudinem; nam licet crescat, intra ripas tamen est, nec, ut Nilus, superfunditur campis; unde Asper distinxit 'altus per tacitum'. et bene agmen exercitus flumini conparavit, quia et fluviorum agmina ipse dicit "leni fluit agmine Thybris". pingvi flumine nilus Nilus dictus est quasi νέαν ἰλύν , hoc est novum limum trahens: quod volens exprimere dixit 'pingui flumine', id est fluore, quae res fecundam efficit terram: quod et ipse in georgicis ostendit dicens "liquuntur montibus amnes felicemque trahunt limum" item "et viridem Aegyptum nigra fecundat harena". {{ancora+|31|Ad v. 31}} cum reflvit campis hoc est a campis rediit; tunc enim omnia ora eius apparent: alias, cum abundat, una eius facies est. {{ancora+|34|Ad v. 34}} ab adversa castris opposita, an venienti agmini? quis globus id est quantus: admirantis enim est, non interrogantis; nec enim interrogat qui nuntiat. {{ancora+|37|Ad v. 37}} Hostis adest hic distinguendum, ut 'heia' militum sit properantium clamor. et est Ennianum, qui ait "heia machaeras". ergo 'heia' ingenti clamore dicentes ad portas ruebant. alii 'hostis adest, heia' legunt. alii 'heia' non a persona ad personam dictum putant, sed ipsum poetam quasi actu rei et imaginatione exclamasse. {{ancora+|39|Ad v. 39}} Namque ita discedens praeceperat excusatio Troianorum, ne portas clausisse timore viderentur. optimus armis peritus armorum, dux egregius, qui et futura provideret. {{ancora+|40|Ad v. 40}} Si qua interea fortuna fuisset scilicet bellicus casus. {{ancora+|42|Ad v. 42}} tutos servarent aggere muros id est tutos beneficio aggeris muros. {{ancora+|43|Ad v. 43}} Pudor iraque monstrat licet eos hortaretur ira et pudor. {{ancora+|44|Ad v. 44}} obiciunt obices ponunt, vel obicibus muniunt, et per hoc claudunt. facessunt hic 'faciunt', alias 'discedunt', ut "illa hinc facessat". {{ancora+|45|Ad v. 45}} turribus pro 'in turribus'. {{ancora+|46|Ad v. 46}} Tardum agmen peditum dicit, qui equitum comparatione tardi sunt. {{ancora+|47|Ad v. 47}} Urbi Troiae, quam fecerat Aeneas castrorum in morem. {{ancora+|48|Ad v. 48}} Maculis quem thracius albis figura: maculas albas habens. et nove albas maculas dixit, cum proprie macularum haec sit natura, ut obscuritate sua album aliquid infuscent. {{ancora+|49|Ad v. 49}} Cristaque tegit galea avrea rubra pro 'galea cristas habens rubras'. sed duo ablativi sunt et duo nominativi, quos metrica ratione discernimus; nam 'rubra crista' longae sunt ultimae, quia ablativi sunt casus. sane huius modi versus pessimi sunt. {{ancora+|51|Ad v. 51}} en ait eclipsis festinationis exprimendae gratia: quidquid enim addideris sensus admittet. {{ancora+|52|Ad v. 52}} Principium pugnae hoc de Romana sollemnitate tractum est. cum enim volebant bellum indicere, pater patratus, hoc est princeps fetialium, proficiscebatur ad hostium fines, et praefatus quaedam sollemnia, clara voce dicebat se bellum indicere propter certas causas, aut quia socios laeserant, aut quia nec abrepta animalia nec obnoxios redderent. et haec clarigatio dicebatur a claritate vocis. post quam clarigationem hasta in eorum fines missa indicabatur iam pugnae principium. post tertium autem et tricesimum diem quam res repetissent ab hostibus, fetiales hastam mittebant. denique cum Pyrrhi temporibus adversum transmarinum hostem bellum Romani gesturi essent nec invenirent locum, ubi hanc sollemnitatem per fetiales indicendi belli celebrarent, dederunt operam, ut unus de Pyrrhi militibus caperetur, quem fecerunt in circo Flaminio locum emere, ut quasi in hostili loco ius belli indicendi implerent. denique in eo loco ante aedem Bellonae consecrata est columna. Varro in Caleno ita ait "duces cum primum hostilem agrum introituri erant, ominis causa prius hastam in eum agrum mittebant, ut castris locum caperent". ergo bene hoc poeta de more Romano tractum Turno utpote duci dedit. sed in hac consuetudine fetialis, qui bellum indicebat, antequam hastam iaceret, etiam terram hostium contestabatur: unde quidam volunt Aenean scientem quod bellum gesturus esset, sicut a sibylla cognoverat, ubi ad Italiae partem debitam venit, primum adorasse terram, ut "geniumque loci primamque deorum Tellurem". {{ancora+|53|Ad v. 53}} Clamorem excipiunt socii legitur et 'clamore'. si 'clamore', sensus erit talis: hastae iactum socii clamore comitantur; si 'clamorem', intellegimus Turni eos clamorem excepisse et cum fremitu eum secutos esse, id est excipiunt clamorem Turni et cum fremitu eum sequuntur. {{ancora+|54|Ad v. 54}} Inertia corda non re vera, sed sicut hostibus videbatur. {{ancora+|56|Ad v. 56}} arma viros vehementius 'viros' pronuntiandum. castra fovere veteres 'fovere' pro 'diu incolere' vel 'habitare' dicebant. {{ancora+|57|Ad v. 57}} Aditumque per avia quaerit etiam per avia. sane exprimitur Turni violentia; nam viam per avia nullus requirit. {{ancora+|59|Ad v. 59}} Ad cavlas munimenta et saepta ovium. est enim Graecum nomen 'c' detracto: nam Graeci αὐλάς vocant animalium receptacula. unde in sacris aedibus et in tribunalibus saepta, quae turbas prohibent, caulas vocamus. {{ancora+|60|Ad v. 60}} Nocte super media ultra mediam noctem, id est plus quam media, vel maiore eius parte. et est bona elocutio, facta per syllepsin, ut si dicas 'legi nocte super media', id est ultra mediam noctem; nulla enim syllepsis est, quae non et casum mutet, et egeat subauditione, ut "hanc ego nunc ignaram huius quodcumque pericli". {{ancora+|61|Ad v. 61}} inprobus ira non 'ira inprobus', sed 'ira saevit': totum autem summa brevitate narratum. {{ancora+|62|Ad v. 62}} Saevit in absentes fantasiam saevitiae expressit, qua lupi sic circa caulas fremunt, ut in ipsis animalibus solent. {{ancora+|63|Ad v. 63}} Ex longo rabies absoluta elocutio, ut si dicas 'ille fame fatigatur ex longo'. sanguine pro 'a sanguine'. {{ancora+|66|Ad v. 66}} Et qua via clavsos 'qua' adverbium loci est, non pronomen: nam non stat versus, si 'via' septimus sit, non nominativus. ergo 'qua via' per quam partem via vallo Troianos excutiat. legitur tamen 'et quae via', et est sensus absolutior. {{ancora+|67|Ad v. 67}} effundat in aequum in planum, in campum. {{ancora+|70|Ad v. 70}} invadit sociosque incendia poscit ovantes hysteroproteron, ut aviditatem iuvenis ostenderet. 'incendia' autem pro materia, ex qua incendia sequuntur: et videtur eventum posuisse. {{ancora+|72|Ad v. 72}} tum vero ut signum incendendarum navium datum est. {{ancora+|73|Ad v. 73}} Facibus pubes accingitur atris pro 'ad faces accingitur', ut sit dativus, ut "accingunt omnes operi": aut 'accingitur' armatur, instruitur facibus. {{ancora+|74|Ad v. 74}} diripvere focos quaeritur, quid ibi faciant foci. sed in carminibus quaedam nec ad subtilitatem nec ad veritatem exigenda sunt. aut certe 'focos', quos ibi habere potuerunt. piceum fert fumida lumen sordidior enim in taedis et ignis et fumus est. {{ancora+|76|Ad v. 76}} Quis deus o musae quia res deorum est et ardua, ideo per se eam non potest dicere. hic autem gloria Turni latenter ostenditur, cuius vis nisi a numinibus repelli non potuit. teucris aut detraxit praepositionem 'ab', ut sit 'ab Teucris'; aut 'Teucris' in honorem salutemque Teucrorum incendia classibus avertit. {{ancora+|78|Ad v. 78}} Prisca fides facto sed fama perennis omnis antiquitas difficile pura et incorrupta manat in posteros. hoc enim dicit: factum hoc licet priscum sit, id est antiquum, tamen fama eius non est oblitterata temporis vetustate. alii sic intellegunt: fabulosum est quidem, sed fides eius rei penes priscos est: eius enim rei, cuius auctorem facere noluit, sic ordinem protulit. alii: iam quidem evanuit fides, hoc est nemo credit factum, adhuc tamen fama vivit et dicitur. 'prisca' autem 'fides' ἀξιοπιστία , quasi non sit facta historia. {{ancora+|79|Ad v. 79}} Quo primum hoc est 'in initio'; non enim secundo factae sunt naves apud Idam ab Aenea. formabat id est formare cogitabat; non enim in Ida, sed apud Antandrum factae sunt. et bene phrygia in ida, quia et in Creta est alia Ida, ut "mons Idaeus ubi et gentis cunabula nostrae". {{ancora+|80|Ad v. 80}} Alta pelagi absolutum est, ut 'lata camporum'. {{ancora+|81|Ad v. 81}} Ipsa deum fertur genetrix figmentum hoc licet poeticum sit, tamen quia exemplo caret, notatur a criticis: unde longo prooemio excusatur. nam ideo et prisca ratione religionis et Iovis beneficio dicit esse perfectum, ut naves mutarentur in nymphas, quo vel aliqua ex parte possit esse verisimile. sane quidam 'fertur' reprehendunt, quod dicendo auctoritatem rei detraxerit. alii laudant, quod dicendo 'fertur' incredibili rei auctoritatem dare noluerit. berecyntia mater deum a monte Phrygiae Berecynto, cuius ultima syllaba caret aspiratione, quam addimus quotiens montem Deli Cynthum dicimus. est autem tenuis ista discretio, quibus nominibus subtrahi debet aspiratio: nam ecce Ripaei, montes Arcadiae, non scribuntur cum aspiratione: quam addimus cum Riphaeos, montes Scythiae, significamus. {{ancora+|82|Ad v. 82}} Da nate petenti ac si diceret, ei quae iubere debuerat. et dicendo 'nate' et 'parens' iteratione auxit adfectum. {{ancora+|83|Ad v. 83}} Domito te poscit olympo videtur hoc dicere: praesta ei, cuius beneficio servatus ad Olympi regna venisti. Saturnus enim cum omnes consumeret filios, Iovem solum esse non potuit, celatum matris auxilio. 'domito' ergo 'Olympo' in tuas scilicet leges per beneficium meum mundo redacto. sane haec narratio tertii libri erat, sed dilata est, ut hic oportunius redderetur, aut ne bis idem diceretur: potest ergo aut κατὰ τὸ σιωπώμενον videri, aut hysteroproteron. {{ancora+|84|Ad v. 84}} Pinea silva mihi congrue: nam pinus in tutela est matris deum. {{ancora+|85|Ad v. 85}} In arce fuit summa hoc est apud Gargara, quae dicta sunt quasi cara caros, id est caput capitis, altitudinis altitudo: cara est enim κεφαλή . Gargara autem sunt montis Idae cacumina, propter quod dixit 'in arce summa'. sane et hic locum sacratum ostendit. et 'pinea silva lucus fuit' tale schema est ut "nec tamen interea raucae, tua cura, palumbes" feminino plurali femininum singulare iungitur, item neutrum singulare, ut "ite meae, quondam felix pecus, ite capellae", aut duobus femininis pluralibus masculinum singulare, ut "Iraeque Insidiaeque, dei comitatus". quo sacra ferebant non addit qui, sed intellegimus Phrygas: item "centum urbes habitant magnas", id est Cretes. et bene arbores consecravit quibus inmortalitatem petitura est. {{ancora+|86|Ad v. 86}} Nigranti picea 'nigranti' umbrosa. et 'picea' arboris genus est, unde pix desudat. harum autem secundum Plinium quinque sunt species, sicut etiam supra diximus. {{ancora+|87|Ad v. 87}} Has ego non 'trabes', nam de acere naves non fiunt: unde melius arbores intellegimus, referentes ad piceas vel pinos. sane notandum trabes eum dixisse de arboribus, cum non dicantur trabes, nisi iam caesae et compositae. abutitur ergo eo quod posterius est pro eo quod est prius. classis egeret pro 'classe', genetivus pro ablativo. et iusta Aeneae petitio, et concedentis benignitas numinis exclusit piaculum: nam his remotis sacrilegium committeretur. ideo addidit 'laeta dedi'. {{ancora+|88|Ad v. 88}} Timor anxius aut perpetuum est timoris epitheton: aut certe verum timorem voluit significare, ut separaret ab eo qui ex cupiditate nascitur prosperorum, ut "exultantiaque haurit corda pavor pulsans". {{ancora+|89|Ad v. 89}} solve metus id est meos. {{ancora+|91|Ad v. 91}} Prosit nostris in montibus ortas bona brevitate detraxit et 'his' et 'esse'; nam plenum est 'prosit his ortas esse in montibus nostris': quod fecit elocutionis causa. sane hic ostendit quod supra arcem dixit pro monte. et bene 'ortas', ut sensum quendam navibus daret, verbum de origine commoda. {{ancora+|92|Ad v. 92}} Torquet qui s. m. aut sustinet, aut nutu suo regit. {{ancora+|93|Ad v. 93}} Quo fata trahis ostendit fata posse aliquatenus trahi, non tamen usquequaque. hinc enim dicit 'quo', id est ad quam rem. petis istis id est pro istis; nam sic dicimus 'peto tibi', id est pro te. aut 'istis' utrum precibus, an navibus? {{ancora+|95|Ad v. 95}} Fas habeant ius; nec enim possunt aeterna esse quae ab hominibus facta sunt: Horatius "debemur morti nos nostraque". nam sicut animi facta inmortalia sunt, ita corporis pereunt: Sallustius "ceterum studia omnia nostra, sicuti anima, inmortalia sunt". certusque incerta pericula lustret Aeneas securus dubia temptet. et hoc dicit: casibus licentiam haec petitio vult adimere. nam Aeneas sorte qua homo est, navigationis debet timere periculum: quod perit, si eius navibus aeternitas detur. {{ancora+|96|Ad v. 96}} Cui tanta deo permissa potestas 'cui' ac si diceret 'ne regi quidem deorum'. 'permissa' autem data, ut hoc possit praestare. {{ancora+|97|Ad v. 97}} Defunctae liberatae, ut "o tandem magnis pelagi defuncte periclis". portusque tenebunt nautico usus est verbo, cum de navibus diceret. {{ancora+|98|Ad v. 98}} Quaecumque hic ostendit aliquas esse perituras. evaserit undis de undis exierit, cum venerit ad eum locum, de quo navigatura iam non sit. alii legunt 'evaserit undas'; quod si est, intellegimus 'quaecumque evaserit undarum periculum'. {{ancora+|100|Ad v. 100}} Mortalem eripiam formam bene dixit 'mortalem': nec enim potest fieri ut eadem res et mortalis sit et inmortalis; sed ut sit inmortalis, ante est ut desinat esse mortalis. {{ancora+|101|Ad v. 101}} Qualis nereia doto non dixit 'tales erunt': sic supra "qualis mugitus, fugit cum saucius aram taurus". {{ancora+|104|Ad v. 104}} Per pice torrentes ardentes: et est figmentum poeticum. {{ancora+|105|Ad v. 105}} totum nutu tremefecit olympum Homericum est μέγαν δ' ἐλέλιξεν Ὄλυμπον . {{ancora+|106|Ad v. 106}} Aderat promissa dies promissum tempus advenerat. {{ancora+|107|Ad v. 107}} Turni inivria scilicet, quam inferebat. et modo 'iniuria' est ἀδίκημα , id est iniustitia. hinc est apud comicos iniurius qui audet aliquid contra ordinem iuris. et bene 'iniuria', quia et contra necessitatem fati, quod Troianos ad Italiam venire conpulerat, et contra rationem foederis bella commoverat. alii 'iniuria' violentia accipiunt. {{ancora+|109|Ad v. 109}} Nova lux hoc est repentina, id est nimbus deorum: quod ipse paulo post dicit. in secundo "nimbo effulgens". et hic 'lux' proprie, aliter postea "continuo nova lux oculis effulsit". {{ancora+|110|Ad v. 110}} nimbus lumen, quod capita deorum ambit. {{ancora+|113|Ad v. 113}} Ne trepidate pro 'ne festinetis'. et per hoc significatur ideo ad navium defensionem egressos non esse Troianos, quia numen vetavit. {{ancora+|115|Ad v. 115}} quam sacras dabitur pinus fabula talis est: Attis, puer speciosus, cum matris magnae praeesset sacris, a rege civitatis suae adamatus est; sed cum intellegeret vim sibi a rege instare, clam in silvas profugit. cum ergo inventus vim sibi videret inferri, verenda stupratoris abscidit, qui moriens eandem ipsam partem corporis puero abscidit. quem semianimem sub pinu latentem cum invenissent antistites matris magnae, perlatum in templum deae frustra conati reficere, defunctum sepelierunt. cuius ut perpetua maneret memoria, mater magna instituit, ut quotannis in sacris suis plangeretur, pinumque arborem, sub qua iacuerat, tutelae suae adscripsit, et effecit ut cultores sui viriles sibi partes amputarent, qui archigalli appellantur. {{ancora+|116|Ad v. 116}} Ite deae pelagi alii hucusque volunt matrem deum locutam: prope enim videtur absurdum ipsam indicare quae sit, cum iam nymphis et audientibus utique et videntibus dicat. alii iungunt 'genetrix iubet': et putatur melius, quia postea ait "quas alma Cybebe numen habere maris nymphasque e navibus esse iusserat". {{ancora+|121|Ad v. 121}} obstipvere animi rutvlis hoc est Rutulorum; dativus pro genetivo. obstipvere rutvli timuerunt ergo Rutuli, timuit Messapus, numinis marini filius, qui utique fiducia patris et sui nihil ex mari timere debuerit, vel certe "quem neque fas igni cuiquam nec sternere ferro"; timuit Tiberis. per hos autem gradus, id est Rutuli, Messapus, amnis, maior Turni designatur audacia. tale est et in quarto "at non infelix animi Phoenissa". {{ancora+|122|Ad v. 122}} Et amnis rauca sonans licet antiquitas habuerit 'hic' et 'haec amnis', melius tamen est accipere 'rauca sonans' pro 'rauce', quam 'rauca amnis'. {{ancora+|123|Ad v. 123}} Revocatque pedem tiberinus ab alto nunc ipsum deum territum dixit: supra, undas fuisse perterritas et in se repressas. {{ancora+|124|Ad v. 124}} avdaci turno ecce ubi confirmat epitheton, quod Turno semper inponit. et hoc colore futuram orationem ostendit. {{ancora+|125|Ad v. 125}} Animos tollit dictis magnanimitatem suam, quia ipse non terreatur, conprobat dictis. tale est et illud e contrario "turbatumque oculis". potest tamen accipi, eorum animos tollit, qui erant territi: et hinc 'increpat'. {{ancora+|126|Ad v. 126}} Troianos haec monstra petunt id est appetunt, hoc est ad Troianorum pertinet damnum, ut "reginam petit". ivppiter ipse scilicet qui omnibus praestare consuevit: unde et Iuppiter dictus est, quasi iuvans pater. ergo 'auxilium solitum' non circa Troianos accipimus, sed quod ipse omnibus praestare consuevit. alii 'auxilium solitum' auxilium fugae accipiunt. {{ancora+|127|Ad v. 127}} Non tela neque ignes exspectant rutvlos non expectant Troiani ut Rutulorum telis aut ignibus pereant, qui iam navium amissione perierunt. {{ancora+|128|Ad v. 128}} Maria invia teucris color est: nam rem quam pro se Troiani putabant, in contrarium vertit, dicens navigationis et fugae auxilium perdidisse Troianos, quos constat pro felicitate habuisse navigationis vitare discrimina. {{ancora+|129|Ad v. 129}} rerum pars altera adempta id est naturae rerum. rerum pars altera dempta humanae enim naturae duo elementa concessa sunt, mare et terra. {{ancora+|131|Ad v. 131}} Nil me fatalia terrent nihil pro 'non'. et tacitis occurrit quaestionibus, dicens: si fataliter se ad Italiam venisse dicunt, iam venerunt, completa sunt fata. et callide tacuit quod erat fatale: Troiani enim dicebant Italiae sibi regna deberi. et est oratorium quaestiones ita proponere, ut facile solutionis sortiantur eventum. {{ancora+|132|Ad v. 132}} Si qua phryges prae se iactant 'iactant', quasi et ista confingant. aut 'prae se iactant' prae se ferunt. {{ancora+|133|Ad v. 133}} tetigere quod arva quaestio est, an superare possint qui sorte venerint. et, sicut supra dictum est, per concessionem argumentatur: etiam si vera sint quae iactant, tamen iam completa sunt 'tetigere quod arva fertilis Ausoniae Troes'. {{ancora+|134|Ad v. 134}} Sunt et mea contra fata mihi hoc falsum est quod dicit Turnus. sed in arte rhetorica tunc nobis conceditur uti mendacio, cum redarguere nullus potest, ut hoc loco est: quis enim vere potest scire, Turno data sint, necne, responsa? sane quia scit falsum esse quod dixit, argumentis probare dicta contendit, dicens esse sceleratam gentem, raptam sibi coniugem: in quo facto utitur Graecorum exemplo, qui rapta Helena gentem delevere Troianam. {{ancora+|136|Ad v. 136}} Conivge praerepta invidiose sponsam coniugem vocat. nec solos tangit atridas iste dolor cur non in similitudine criminis sit poenae similitudo? si culpa repetitur, supplicia quoque geminentur. {{ancora+|138|Ad v. 138}} periisse semel satis est quasi obiectio est, ut si dicatur: sed periisse semel satis est, immo vero semel satis fuit eos peccasse: ex quo colligitur quotiens peccaverunt, totiens eos perire debere. {{ancora+|139|Ad v. 139}} Penitus modo non genus omne perosos femineum modo omne genus femineum non eos penitus perosos decebat, propter quod ante perierunt. locutus est autem figurate. {{ancora+|140|Ad v. 140}} medii fiducia valli quod inter Troianos Rutulosque sit medium. et bene de muris nihil dixit. {{ancora+|141|Ad v. 141}} Fossarumque morae non tutela, sed mortis dilatio. {{ancora+|142|Ad v. 142}} An non viderunt legitur et 'at non viderunt': si 'an non', absolutum est; si 'at non', inceptiva est particula, ad ornatum pertinens: Horatius "at o deorum quidquid in caelo regit". tale est "at non sic Phrygius penetrat Lacedaemona pastor". et est exemplum a maiore ad minus, hoc est: at, credo, non viderunt Neptuni manu fabricata moenia conflagrasse, ut fiduciam vitae in exiguo ‹vallo› et parva fossa habeant. {{ancora+|144|Ad v. 144}} lecti ferro utrum 'ad ferrum lecti', an potius 'acie lecti', ut si dixisset 'virtute lecti'. vallum historice locutus est. vallum autem dicitur ipsa munitio; nam valli fustes sunt, quibus vallum munitur: ipse de sustentaculis vitium "primus vallos sub tecta referto". {{ancora+|145|Ad v. 145}} trepidantia castra ut "turbata arripe castra". {{ancora+|146|Ad v. 146}} Non armis mihi vulcani bene arma generaliter dixit: nam et ipse habuit a Vulcano, sed solum gladium, ut "ensem, quem Dauno ignipotens deus ipse parenti fecerat et Stygia candentem tinxerat unda". per hoc autem quasi latenter dicit se Achille esse meliorem, qui se Troianos etiam sine divinis armis superare posse confidit. {{ancora+|147|Ad v. 147}} Addant se protinus omnes ne timere videatur auxiliorum multitudinem, dicit incrementa esse victoriae. quidam 'protinus' hic pro 'licet' accipiunt. {{ancora+|151|Ad v. 151}} Luce palam propter tenebras et furta inertia. vel 'luce', quod Ilium nocte captum est: 'palam', quia insidiis. {{ancora+|153|Ad v. 153}} Quos distulit hector bene solius Hectoris facta est commemoratio, ut ostendatur perisse eum, qui potuit esse terrori: per quod vult Aenean nihil fortiter in bello fecisse Troiano. et satis Hectori dedit, quasi plus esset differre, quam vincere. {{ancora+|154|Ad v. 154}} Melior quoniam pars acta diei id est maior et prima. an quoniam diei hoc optimum, quod matutinum? {{ancora+|155|Ad v. 155}} Bene gestis corpora rebus in eo tantum, quod hostes non ausi sunt egredi: nam nihil egerant. ergo hortativa est oratio ad socios, ut audaciores esse debeant, cum videant se timeri. {{ancora+|156|Ad v. 156}} procurate verbum conpositum, id est curate. pugnam sperate parari scilicet contra Troianos, non a Troianis, ne videatur contra supra dicta omnia nunc sociis inferre terrorem. ergo a me parari sperate, id est pugnaturos vos scitote, licet hostes muris se teneant, ut "arma parate animis et spe praesumite bellum". {{ancora+|157|Ad v. 157}} Vigilum excubiis excubiae diurnae sunt, vigiliae nocturnae. {{ancora+|160|Ad v. 160}} Centeni quemque secuti centurionum scilicet, ex more Romanae militiae: nam ex numero militum qui eos sequuntur, gradus dignitatis apparet. {{ancora+|161|Ad v. 161}} purpureis cristis ivvenes hic versus per figuratum ablativum prolatus est. {{ancora+|162|Ad v. 162}} variantque vices ut invicem potent. {{ancora+|163|Ad v. 163}} indulgent vino ablativus casus est, et deest 'sibi', ni figuratum est. indulgent vino] ex fiducia scilicet: sequitur "cernis quae Rutulos habeat fiducia". vertunt crateras aenos potantes exhauriunt. et est hemistichium Ennianum. {{ancora+|164|Ad v. 164}} custodia nomen ambiguum, sed modo 'quae custodit'. {{ancora+|166|Ad v. 166}} e vallo pro muro. armis alta tenent bona elocutio, id est armati tenent alta, hoc est muros. 'tenent' autem custodiunt. {{ancora+|167|Ad v. 167}} Trepidi formidine festini per formidinem: nam non est iteratio. {{ancora+|168|Ad v. 168}} explorant confirmant. pontesque qui fiunt in muris angustioribus, ut sit facilior transitus ad divisas muri partes. propugnacula pilas murorum. {{ancora+|171|Ad v. 171}} Rectores ivvenum legitur et 'iuveni': si 'iuveni', Ascanio; si 'iuvenum', magistros militum accipe. {{ancora+|172|Ad v. 172}} Sortita periclum aut sorte divisa ad defensionem pericli: aut par timens periculum, quod quisque experiretur. {{ancora+|173|Ad v. 173}} Quod cuique tuendum est exercet unusquisque vices ad id quod accipit tuendum. {{ancora+|175|Ad v. 175}} Ida venatrix a plerisque Ida mater Nisi accipitur, quia dixit 'venatrix': nam si montem volueris accipere, abusive Idam venatricem dictam intellege, pro 'venationibus abundantem': nam 'venatrix' est proprie quae venatur, non quae venationibus abundat. aut 'venatrix' pro his qui in ea venantur, ut "domitrixque Epidaurus equorum". {{ancora+|176|Ad v. 176}} Iaculo celerem bene inducit Nisum optimum esse iaculatorem, et hanc praemittit armorum peritiam, qua plurimum poterit in Euryali defensione. {{ancora+|178|Ad v. 178}} Troiana neque indvit arma hoc est qui nondum bellicosa arma induerat, id est acceperat. et hoc dicit: pulcher quidem erat, sed nondum bellandi peritus. {{ancora+|179|Ad v. 179}} prima ivventa num prima lanugine? intonsa hoc ad sua tempora rettulit; alioquin heroes non tondebantur. {{ancora+|180|Ad v. 180}} amor unus erat id est eodem studio flagrabant. pariterque in bella rvebant aut simul, aut similiter et pari virtute, id est aeque fortes erant. {{ancora+|182|Ad v. 182}} Dine hunc ardorem mentibus addunt evryale an s. c. d. f. d. c. apud Plotinum philosophum et alios quaeritur, utrum mentis nostrae acies per se ad cupiditates et consilia moveatur, an inpulsu alicuius numinis? et primo dixerunt, mentes humanas moveri sua sponte; deprehenderunt tamen ad omnia honesta inpelli nos genio et numine quodam familiari, quod nobis nascentibus datur, prava vero nostra mente nos cupere et desiderare: nec enim potest fieri ut prava numinum voluntate cupiamus, quibus nihil malum constat placere. unde nunc hic ortus est sensus: hoc enim dicit Nisus: o Euryale, dine nostris mentibus cupiditates iniciunt et desideria, an deus fit ipsa mentis cupiditas? mentibus vero addunt bene dixit 'addunt': nam animus sui natura prudens est, sed ei additur ut aliquid inpatienter desideret. non nulli tamen inter cupiditatem et cupidinem hanc differentiam esse volunt, ut masculino genere Cupidinem deum ipsum, id est τὸν Ἔρωτα significemus, feminino cupiditatem: quamvis hoc auctores plerumque confundunt. {{ancora+|183|Ad v. 183}} Dira magna. {{ancora+|184|Ad v. 184}} Aliquid magnum scilicet per hostes transitum. {{ancora+|185|Ad v. 185}} Agitat molitur. quiete modo otio, non somno; nam in vigiliis fuerat collocatus. qui enim custos est de insomnio suo queri non potest. {{ancora+|186|Ad v. 186}} Cernis quae rutvlos habeat fiducia rerum ipsius desiderii vult esse rationabiles causas, ne vanum mens agitare videatur: nam et neglegentia hostium per fiduciam nimiam ostenditur, et occasio dabatur aliquid strenue gerendi. {{ancora+|187|Ad v. 187}} Somno vinoque sepulti alterum pendet ex altero. et 'sepulti' quasi sine pulsu et nihil sentientes. {{ancora+|188|Ad v. 188}} Porro hortantis est: aut num coniunctio expletiva?. {{ancora+|189|Ad v. 189}} Quid dubitem id est cogitem: omnis enim cogitatio in dubitatione est ante sententiam. {{ancora+|190|Ad v. 190}} Populvsque patresque transfert in Troianos Romanam consuetudinem, ut solet plerumque: prius enim iubebat aliquid populus, postea confirmabat senatus. {{ancora+|191|Ad v. 191}} Reportent portent: nam 're' vacat. aut †ab eo reportare. {{ancora+|192|Ad v. 192}} Si tibi quae posco promittunt poscere est secundum Varronem quotiens aliquid pro merito nostro deposcimus, petere vero est cum aliquid humiliter et cum precibus postulamus. et bene quod Euryalum nolit ducere latenter ostendit: nam ideo adiecit 'mihi facti fama sat est'. {{ancora+|193|Ad v. 193}} sub illo pro 'ex illo': praepositionem mutavit. {{ancora+|194|Ad v. 194}} Moenia pallantea ubi nunc credit esse Aenean. {{ancora+|196|Ad v. 196}} ardentem modo ardentem, ut "ardet amans Dido": an festinantem? ut "instant ardentes Tyrii": an cupiditate caedis flagrantem? ut "ardet in arma magis": an propter illud quod ipse dicit 'dine hunc ardorem mentibus addunt' et deinde 'aut pugnam aut aliquid iamdudum invadere magnum'. {{ancora+|197|Ad v. 197}} Summis adivngere rebus 'summum' et extremum dicimus et laudabile. bene ergo in re dubia sermone usus est dubio; nam hoc dicit: non debes me nec a tua gloria nec a periculis segregare. {{ancora+|199|Ad v. 199}} Genitor bellis adsvetus ipse puer est necdum probatus: unde se et a belli temporibus et a patris virtute commendat. {{ancora+|200|Ad v. 200}} Argolicum terrorem quem Graeci inferebant. troiaeque labores bene κατὰ τὸ σιωπώμενον annos Euryali ostendit: nam si a coepto Troiano bello, quod decennium tenuit, septem anni erroris addantur, anni vix decem et septem sunt. est ergo aetas paene ad bellum inhabilis; sed exercitium ostenditur, quod inter bella nutritus est. {{ancora+|201|Ad v. 201}} Sublatum susceptum. {{ancora+|202|Ad v. 202}} magnanimum Aenean ‹et fata extrema secvtus› ideo secutus, non ut vitae studeam, sed gloriae. {{ancora+|203|Ad v. 203}} Est hic est animus 'hic' potest esse et adverbium demonstrantis, ut sit 'est hic', id est in meo pectore. potest et sic accipi, ut dicas: est hic animus lucis contemptor, hoc est iste animus. ergo 'hic' et produci potest et corripi. {{ancora+|204|Ad v. 204}} Istum qui vita bene credat emi quo tendis honorem qui istum honorem, quo tendis, id est ad quem niteris, libenter emat vita, id est vitae pretio. {{ancora+|205|Ad v. 205}} Nil tale verebar quale tu suspicaris. {{ancora+|206|Ad v. 206}} non distinguendum, ut initium iuris iurandi sit 'ita me referat'. referat tibi magnus ovantem ivppiter mire ius iurandum conpositum; sic enim iurat, quasi relicturus eum, cum de virtutibus eius optime sentiat. {{ancora+|207|Ad v. 207}} Haec humana negotia: vel quae loquitur. {{ancora+|208|Ad v. 208}} sed si quis multas causas praetendit: primam ipsius pueri, secundam propter se, tertiam matris. et est parenthesis 'quae multa vides discrimine tali', hoc est quae multa, ut in tali discrimine, accidere posse intellegis. {{ancora+|211|Ad v. 211}} pretiove pro 'vel': 've' enim syllaba proprie 'vel' significat. {{ancora+|212|Ad v. 212}} Mandet hvmo multi hic distinguunt; alii iungunt 'mandet humo solita'; ut sit 'commendet in terra'. 'solita' autem 'fortuna', quae piis invidere consuevit: Statius, hinc trahens colorem, ait "invida fata piis et fors ingentibus ausis rara comes". {{ancora+|213|Ad v. 213}} absenti quem non sepelierit. absenti ferat inferias hoc est cenotaphion faciat et inpleat honorem sepulcri. de inferiis autem plenius in quarto georgicorum invenies. {{ancora+|214|Ad v. 214}} miserae ad illum exitum, quem timet, retulit: an dolenter iam 'miserae', quae in hoc consilio filii periclitatur? {{ancora+|215|Ad v. 215}} puer mire dissuadet dicendo 'puer'. e matribus e nobilibus; nam matres non nisi nobiles dicimus: unde et matronae dictae sunt. scimus autem non omnes mulieres in Sicilia remansisse: nam legitur in XI. "et maestum Iliades crinem de more solutae". {{ancora+|216|Ad v. 216}} nec moenia curat acestae id est nec tenetur desiderio Segestae civitatis. {{ancora+|217|Ad v. 217}} Ille autem hunc locum esse interrupta oratione Nisi intellegimus. {{ancora+|219|Ad v. 219}} Vigiles simul excitat qui vigiliarum officium habebant, hoc est futuros vigiles; alioquin quomodo excitat? et totum iunctim legendum est, ut simul et dictum et factum videatur. {{ancora+|220|Ad v. 220}} Servantque vices hic distinguendum est, alias sensus non procedit. statione relicta hoc ad Nisum et Euryalum pertinet, ut sit sensus 'statione relicta ipse comes Niso graditur': quidam 'servantque vices statione relicta' pro 'stationis relictae vices servant' intellegi volunt, ut "et pulchra faciat te prole parentem", hoc est pulchrae prolis. {{ancora+|221|Ad v. 221}} Regemque requirunt id est regis filium, ut "magnum reginae sed enim miseratus amorem". {{ancora+|222|Ad v. 222}} Cetera per terras omnes exaggerat more suo vigilantum laborem. {{ancora+|225|Ad v. 225}} Consilium summis regni de rebus habebant 'summis' utrum maximis, an quod putabant eas in extremo sitas? et est Lucilii versus uno tantum sermone mutato; nam ille ait "consilium summis hominum de rebus habebant". {{ancora+|226|Ad v. 226}} Iam nuntius esset 'iam' aut cito, ut festinandum sit et iam nuntiandum Aeneae nec differendum: aut cum nullum invenirent, ad desperationem, quasi nemo esset iam, qui posset audere. {{ancora+|227|Ad v. 227}} adnixi hastis mira facies consilii: in rebus dubiis non sedent, sed stant. adnixi hastis ostendit iam eos diurna statione fatigatos. quod autem stant et Romani moris est et bellicae necessitatis. hunc autem standi habitum et Sallustius commemorat, ut "fessi arma sua quisque stantes incumbere". {{ancora+|228|Ad v. 228}} Castrorum et campi medio in medio campi spatio, qui campus castrorum medius fuit. castrorum et campi medio] quia in mediis castris principia sunt semper. et bene 'campi medio', quam 'campo medio': tunc enim 'campo medio', cum aliquot campi sunt et unus est medius campus, 'campi' autem 'medio' in media parte unius campi. {{ancora+|229|Ad v. 229}} alacres concitati: Terentius "quid tu es tristis? quidve es alacris?" admittier orant hoc verbo ostendit olim et apud reges admissionum fuisse officium. {{ancora+|230|Ad v. 230}} Rem magnam pretivmque morae fore dicebant se adferre rem magnam, cuius mora pretium posset adferre, id est poenam: Terentius "ego pretium ob stultitiam fero": ut sit sensus, si tardius mittamus ad Aenean, luemus hostibus poenas. alii sic intellegunt: scimus quidem adventum nostrum moram vestris adferre consiliis, verum huius morae erit pretium, id est remuneratio: namque hoc offerebant quod illi cogitabant, ut diximus supra 'quisve Aeneae iam nuntius esset'? alii deesse putant 'adfirmantes', ut sit sensus, adfirmantes rem magnam futuram et multum illos consecuturos, si audiendi se moram pertulissent. alii, qui pretium pro poena dicunt positum, ita tradunt, eos anxios tam diu super rebus dubiis futuros, quam diu se non admiserint ad loquendum. {{ancora+|231|Ad v. 231}} Accepit trepidos festinos, more suo. ergo per metalepsin cupidos dixit ἀγωνιῶντας : non enim possumus timentes accipere, quod festinabant. {{ancora+|233|Ad v. 233}} Neve haec nostris spectentur ab annis bene excusat, quia scit de aetate puerorum posse dubitari, dicens non ex suggerentum persona, in qua est maior auctoritas, sed sua vi consilia ponderanda. 'spectentur' autem aestimentur. {{ancora+|234|Ad v. 234}} rutvli somno vinoque sepulti occasio prius narratur, sic consilium, ut necessario ad id quod nuntiat, veniat. {{ancora+|235|Ad v. 235}} locum insidiis conspeximus ipsi ordo est 'locum conspeximus, qui insidiis patet'. 'ipsi' autem ad fidem pertinet: qui enim rem tantam nuntiat, debet firma auctoritate contendere. et communicat cum socio quod solus conspexit. {{ancora+|236|Ad v. 236}} qui patet in bivio necessarie signa addidit. portae quae proxima ponto apparet, ut et supra diximus, castra Troiana in Ostiensi fuisse, siquidem nullus alter locus in Laurolavinati hinc fluvio cohaeret, hinc pelago: et nunc dicit 'portae quae proxima ponto', item paulo post dicturus est "murorum in parte sinistra opposuere aciem: nam dextera cingitur amni". {{ancora+|237|Ad v. 237}} Interrupti ignes supra aliter "lumina rara micant". fumus erigitur signum est sopitorum ignium quotiens maior fumus erigitur. {{ancora+|238|Ad v. 238}} Fortuna occasione ad inquirendum Aenean. alii hunc ordinem volunt 'si fortuna permittitis uti, mox hic cum spoliis, ingenti caede peracta, adfore cernetis. nec nos via fallit euntes quaesitum Aenean et moenia Pallantea'. {{ancora+|239|Ad v. 239}} Quaesitum ut quaeramus. {{ancora+|240|Ad v. 240}} Cum spoliis hinc est quod supra Euryalo dixit "me referat tibi magnus ovantem Iuppiter", respiciens ad id quod posset fortiter facere. {{ancora+|241|Ad v. 241}} Nec nos via fallit bene ubique cuncta cum amico communicat. {{ancora+|242|Ad v. 242}} Obscuris primam sub vallibus urbem nos in obscuris vallibus positi vidimus primam urbem, hoc est primam partem urbis; nam Palatium in monte est, non in vallibus. {{ancora+|243|Ad v. 243}} Totum amnem hoc est regionem amnis. {{ancora+|244|Ad v. 244}} Annis gravis atque animi maturus aletes Sallustius de Philippo "qui aetate et consilio ceteros anteibat". {{ancora+|246|Ad v. 246}} Non tamen omnino teucros delere paratis ac si diceret: licet irascamini ad tempus, hinc tamen apparet non velle vos penitus delere Troianos, quod tales animos nostris iuvenibus datis. {{ancora+|247|Ad v. 247}} certa hoc loco firma vel fortia. {{ancora+|248|Ad v. 248}} Umeros dextrasque tenebat amborum hoc ad adfectum retulit; nec enim simul fieri potest. intellegimus autem quod et singulos, et membratim amplectebatur. {{ancora+|249|Ad v. 249}} Vultum lacrimis atque ora rigabat poetice iunxit, et modo unum significant: est autem iteratio. interdum recipiunt discretionem; nam os est naturaliter facies, quam habemus; vultus vero, quem pro motu animi ad tempus formamus. {{ancora+|250|Ad v. 250}} Pro lavdibus id est virtutibus: ab eo quod praecedit id quod sequitur, ut "primam merui qui laude coronam". {{ancora+|252|Ad v. 252}} Di moresque dabunt vestri Ciceronis est, tractum de philosophia, qui dicunt sufficere ad gloriam bene facti conscientiam: scit enim poeta nihil esse maius, quam quod vel a diis meruerimus vel moribus. {{ancora+|253|Ad v. 253}} Actutum confestim, sine dilatione: et est adverbium temporis. integer aevi 'integri aevi', figurate: id est adulescens, cui aetas integra superest, unde Ennius "deos aevi integros" dicit quibus multum aevi superest. et bono omine ad pericula pergentibus etiam per Ascanium praemium pollicetur: longiorem enim eis vitam promittit, si ea exspectent quae Ascanius dare maior possit. {{ancora+|254|Ad v. 254}} Meriti praestiti, ut "merui quoque", item "quique sui memores aliquos fecere merendo". {{ancora+|255|Ad v. 255}} immo ego vos pulchre poeta fidem sponsionis Aleti addidit, ut eum statim promissa Ascanii sequerentur. vos autem nise figurate, ut "vos, o Calliope". sola salus vero, cui una est salus genitore reducto. {{ancora+|256|Ad v. 256}} Excipit ascanius id est subsequitur: et a poeta dictum est. per magnos nise penates hoc est quod ait "penatibus et magnis dis", id est quos Aeneas secum advexerat; nam ideo ait 'Assaracique larem', id est familiae nostrae vel generis proprium, vel quos nos Troiani praecipue colimus, de quibus ait "Phrygiique penates, quos mecum a Troia mediis ex ignibus urbis extuleram". qui tamen dii qui sint, a diversis varie traditur, sicut supra dictum est. {{ancora+|257|Ad v. 257}} Canae vestae venerabilis, antiquissimae: ipsa enim antiquissima dea est, Terra. {{ancora+|258|Ad v. 258}} Obtestor adiuro. et est ordo 'immo ego, cui sola salus genitore reducto, vos obtestor per deos, revocate parentem'. fortuna fidesque est id est quicquid casu, quicquid consilio egero, vobis committam: nam per fidem consilia significat, per fortunam opes, imperium, cuiuslibet rei possibilitatem. alii sic tradunt: 'fortuna' ut possit, 'fides' ut velit promissa persolvere. alii ita: quantum habeo fortunae in vestris pono gremiis, doque fidem me ita animatum esse et sic sentire: 'mihi', inquit, 'habeo coniunctam fortunam et fidem'. nam cum volumus ostendere quantum in nostra sit potestate, duo dicimus, fortunam et fidem: fortuna de nostris est possessionibus, fides quantum nobis creditur ab inimicis. {{ancora+|260|Ad v. 260}} Nihil illo triste recepto subaudis 'erit'. {{ancora+|261|Ad v. 261}} argento perfecta id est tota argentea. {{ancora+|262|Ad v. 262}} Devicta genitor quae cepit arisba atqui secundum Homerum Arisba Troianis misit auxilia et ab Achille subversa est. sed accipimus, aut ante bellum Graecorum Arisbam a Troianis captam et in amicitiae foedus admissam: aut certe pocula haec data ab Heleno, qui in Achillis bona per Pyrrhi successerat hereditatem, ut sit 'quae cepit' pro 'quae accepit' devicta Arisba, scilicet ab Achille. dicta est Arisba ab Meropis vel Macarei filia, quam primum Paris in coniugio habuit. quidam ab Abante, qui Troica scripsit, relatum ferunt, post discessum a Troia Graecorum Astyanacti ibi datum regnum: hunc ab Antenore expulsum sociatis sibi finitimis civitatibus, inter quas et Arisba fuit: Aenean hoc aegre tulisse et pro Astyanacte arma cepisse, ac prospere gesta re, Astyanacti restituisse regnum. quod si ita est, merito eam Aeneas et vicisse et haec pocula inde cepisse memoratur. {{ancora+|263|Ad v. 263}} Dvo magna talenta bene addidit 'magna', nam varium apud diversas gentes pondus est talenti: unde talentum potest et breve aliquid et magnum significare. nam ut supra diximus, secundum Plautum talentum septuaginta librarum est: qui cum dixisset deberi centum quadraginta libras, paulo post intulit duo talenta, per iocum dicens "debentur talenta tot, quot ego et tu sumus" (Mos. 644). item Homerus talentum breve quiddam ostendit, quippe quod accepit victus, cum victori levia data sint munera. {{ancora+|264|Ad v. 264}} cratera antiquum hoc est antiquo opere factum, ut ei pretium crescat ex tempore. {{ancora+|265|Ad v. 265}} capere Italiam obtinere. {{ancora+|266|Ad v. 266}} Dicere sortem statuere. alii proprie 'ducere' legunt, quod est sortium, ut "stat ductis sortibus urna". alii 'deicere' legunt secundum illud "deiectamque aerea sortem accepit galea", id est sortiri praedam. {{ancora+|267|Ad v. 267}} vidisti quo turnus equo melior oeconomia: Nisum noluit inducere postulantem equum Turni praemii loco, sed honestius facit ultro offerri, cum Homerus fecerit Dolonem Achillis currus inprobe postulantem. {{ancora+|268|Ad v. 268}} ipsum illum equum scilicet, cui ex pronomine addidit dignitatem. {{ancora+|269|Ad v. 269}} Excipiam sorti extra sortem seponam, ut tibi dari possint, id est praeter sortem dabo. iam nunc aut 'iam nunc excipiam'. {{ancora+|270|Ad v. 270}} matrum cum dicit 'matrum', non solum sexum ostendit, sed etiam propter muneris laudem vult ostendere fecundas. {{ancora+|271|Ad v. 271}} captivosque dabit subaudiendum 'bis sex'. {{ancora+|272|Ad v. 272}} Insuper his super haec: est figurata elocutio, per dativum casum. campi quod rex habet ipse Latinus mos fuerat ut viris fortibus sive regibus pro honore daretur aliqua publici agri particula, ut habuit Tarquinius Superbus in campo Martio: quod spatium ab Homero τέμενος dicitur. hoc ergo, quod Latinus pro honore de republica habuit, ab Ascanio intellegamus esse promissum. {{ancora+|274|Ad v. 274}} Pectore toto omni adfectu. et est de proverbio: Cicero de legibus "nisi toto pectore amatur, ut dicitur": cum enim dicit 'ut dicitur' ostendit proverbiale. {{ancora+|277|Ad v. 277}} Rerum verborumque fides et rem publicam tibi committam et tecum omne communicabo consilium. {{ancora+|278|Ad v. 278}} contra quem talia fatur evryalus cur cum duobus sit locutus Ascanius, et unus illi respondit, id est Euryalus, et minor? quia Euryalo et familiarius et posterius est locutus, dein quia Euryalus matrem commendare debeat. {{ancora+|279|Ad v. 279}} Me nulla dies tam fortibus avsis dissimilem argverit ab hoc officio et ab hac audacia accessu temporis inferior non probabor, qualiscumque fortuna comitetur. id est numquam aut tam secunda fortuna acciderit, aut tam adversa, ut me dissimilem mei faciat, hoc est neque secundis intumescam, neque adversis deiciar. {{ancora+|280|Ad v. 280}} Tantum tantummodo hoc possum de me promittere, ut semper audeam, semper velim fortiter facere: nam hoc est quod dicit 'fortibus ausis dissimilem arguerit'. tantum ergo meum est hoc promittere, sive prospera, sive adversa fortuna comitetur: nam 'aut' disiunctiva particula est, non negantis adverbium. quidam sic intellegunt: tantummodo fortuna prospera non in contrarium recidat: tamquam nunc in secundis rebus sit, cum obsideatur. alii ita putant: me nulla dies dissimilem arguet, sive quae est hodie fortuna permanserit, sive etiam laeta fuerit, id est nec si feliciter mihi, nec si infeliciter cesserit, dissimilis ero huic conatui. et melius legitur sine aspiratione, id est 'aut adversa'. {{ancora+|281|Ad v. 281}} Super omnia dona ultra omnia, magis quam omnia; proprie enim 'super' hoc significat: ut sit 'pro omnibus donis'. {{ancora+|282|Ad v. 282}} Priami de gente vetusta de familia. et bene eam etiam ex cognatione commendat: nam Ascanius nepos est Priami per Creusam. {{ancora+|283|Ad v. 283}} Miseram quae sic inpatienter diligit filium. {{ancora+|284|Ad v. 284}} Mecum excedentem ut "ille meum comitatus iter": vult enim intellegi, sui causa matrem secutam. {{ancora+|285|Ad v. 285}} ignaram hic 'ignaram' cui non dixerit. quodcvmque pericli est syllepsis: nam subaudis 'periclum'. {{ancora+|286|Ad v. 286}} Inque salutatam linquo insalutatam: et est tmesis, ut "inutilis inque ligatus cedebat". {{ancora+|287|Ad v. 287}} Quod nequeam lacrimas perferre parentis excusat, ne videatur crudelis: unde sequitur matris eius tragicus et miserabilis ille conquestus "potuisti linquere solam crudelis" et talia. {{ancora+|288|Ad v. 288}} Inopem modo auxilii egentem. relictae aut a me, aut ab hominibus. {{ancora+|289|Ad v. 289}} avdentior ut 'sapientior', ab appellatione, non a participio †futura cum: Terentius in heauton timorumeno "natu gravior, ignoscentior". {{ancora+|290|Ad v. 290}} In casus omnes ut supra 'fortuna secunda, aut adversa cadat'. {{ancora+|291|Ad v. 291}} Pulcher ivlus incongruum epitheton pulchritudinis posuit, cum res sit in hoc loco religionis. {{ancora+|292|Ad v. 292}} Strinxit pietatis imago praestrinxit, momordit, admonuit. sensus autem est: aut postquam vidit istum sic amare matrem, paternae pietatis virtutem coepit agnoscere: aut certe coepit etiam ipse sic in pietatem moveri, ut eius consueverat pater: aut certe exemplo Euryali avidius coepit amare patrem etiam ante dilectum. {{ancora+|296|Ad v. 296}} Nec partum gratia talem parva manet debet ab omnibus coli quae talem creavit: non ergo a te tantum, sed per te commendatur. {{ancora+|297|Ad v. 297}} Casus factum quicumque sequetur satis congrue; praemia enim non debentur eventui, sed voluntati: hoc est quidquid evenerit, praemia dabo. {{ancora+|298|Ad v. 298}} Per quod pater ante solebat alii volunt ideo 'ante', quia absens est Aeneas: sed iurare possumus etiam per absentis filii caput. alii ad causam religionis trahunt, quae praecepit, ut filii imitentur in omnibus rebus suos parentes: ut nunc quasi imitatio sit iuris iurandi, ut dicat Ascanius 'iuro per caput meum', sicut praesens pater per suum caput iurare consueverat quotiens fidem suam confirmare cupiebat. alii volunt ideo dictum 'ante', quia pontificibus per liberos iurare non licebat, sed per deos tantummodo, ut sit 'ante' antequam pontifex esset Aeneas. ergo 'ante' aut temporis est aut ordinis. {{ancora+|299|Ad v. 299}} Reduci rebusque secundis mira arte moratur in prosperis et ea iterat, tacet adversa et magis intellectui et subauditioni relinquit. cum enim non dicat 'si non redieris', ait 'matrique tuae generique manebunt'. hoc autem secundum morem Romanorum dicit, apud quos ita praemia decernebantur 'illi liberisque eius', ut darentur liberis quae accipere non potuissent parentes. {{ancora+|302|Ad v. 302}} Lycaon gnosius Cretensis: et est laus ab artifice. hunc autem gladium Euryalo datum intellegimus: nam Nisus accepit pellem et galeam. {{ancora+|304|Ad v. 304}} Pellem horrentisque leonis exuvias τὸ αὐτὸ dixit, hoc est bis idem, ut "bellum etiam pro caede boum stratisque iuvencis, Laomedontiadae, bellumne inferre paratis?". {{ancora+|305|Ad v. 305}} Galeam fidus permutat aletes galeae enim sunt explorantum, sicut etiam Homerus ostendit. 'permutat' autem conpositum pro simplici. {{ancora+|307|Ad v. 307}} Primorum genetivus hic venit et ab eo quod est 'hic primus hi primi', et ab eo quod est 'hi primores', sicut 'hi proceres': quorum nominum nominativus singularis non invenitur, licet dicamus 'huius primoris' 'huius proceris'. {{ancora+|308|Ad v. 308}} Votis aut cum votis: aut pro reditu vota facientes. an iuvenumque senumque manus ad portas votis prosequitur? an iuvenum quidem manus ad portas, senum vero votis prosequitur, ut iuvenes quidem illos deduxerint, senes vero optaverint illis reditum. {{ancora+|310|Ad v. 310}} portanda nuntianda. {{ancora+|311|Ad v. 311}} Et nubibus inrita donant ut ipse "partem volucres dispersit in auras". {{ancora+|312|Ad v. 312}} superant transgrediuntur. {{ancora+|313|Ad v. 313}} Castra inimica non tantum hostilia, sed et perniciosa; nam cum dolore dictum est 'inimica', unde scilicet redituri non erant, quod ex sequentibus conprobatur: dicendo enim 'multis tamen ante futuri exitio', id est antequam ipsi perirent, ostendit perniciosa esse castra quae ipsis mortem fuerant adlatura. et bene cito dictus est exitus, cum castra mortifera dicuntur. {{ancora+|315|Ad v. 315}} Litore currus quia ante dixerat 'portae quae proxima ponto': aut aream litori proximam, sicut solet. quidam 'litore' fluminis volunt. {{ancora+|317|Ad v. 317}} Vina simul hoc est vasa vini, scilicet in quibus vina ponuntur. ore locutus non est perissologia: nam secundum Homerum exploratores quae volunt, plerumque nutu plerumque sibilo significant. {{ancora+|318|Ad v. 318}} Avdendum dextra quia audemus et cursu et animo. nunc ipsa vocat res id est somnus et vinum. {{ancora+|319|Ad v. 319}} Hac iter est per hostium caedem et audaciam nostram. se attollere adsurgere. {{ancora+|320|Ad v. 320}} consule provide. {{ancora+|321|Ad v. 321}} Haec ego vasta dabo de quibus dixit 'corpora fusa vident'. {{ancora+|322|Ad v. 322}} vocemque premit aut summissa voce loquitur, aut tacet. superbum cur 'superbum' dixerit enarrat 'qui forte tapetibus altis extructus': superbum enim est et nobile, ut "Tiburque superbum". 'extructus' autem pro 'extructis tapetibus altis'. veteres et mensarum et tori struices appellabant. {{ancora+|324|Ad v. 324}} toto proflabat pectore somnum periphrasis est, ne verbo humili stertentem diceret. {{ancora+|326|Ad v. 326}} Sed non avgurio potvit depellere pestem 'augurio' hic pro scientia augurii: et ostendit per transitum fati necessitatem nulla peritia posse depelli. est autem Homericus versus. {{ancora+|327|Ad v. 327}} Temere passim, fortuito, neglegenter. vel humi vel periculose, ut in consuetudine solemus dicere "temerarios homines". 'temere' significat et 'facile': Plautus "magnus est hic fluvius, non hac temere transiri potest" (Bac. 85). significat et 'subito': Ennius †"quod tam temere itis citate catomerariis". significat 'sine causa': Ennius "haud temere est quod tu tristi cum corde gubernas". {{ancora+|328|Ad v. 328}} Premit opprimit, occidit. sub ipsis equis circa ipsos equos. {{ancora+|329|Ad v. 329}} Pendentia quasi ebriorum: aut ita iacentium, ut colla penderent. {{ancora+|331|Ad v. 331}} Singultantem cum singultu animam efflantem. atro potest et superioribus adplicari, ut sit intellectus 'sanguine singultantem atro', potest et sequentibus iungi; sed melius sequentibus. {{ancora+|333|Ad v. 333}} Plurima luserat pro 'plurimum luserat': vel per plurimam noctem. {{ancora+|335|Ad v. 335}} Deo vel vino, vel somno. protinus hic 'porro tenus'. {{ancora+|337|Ad v. 337}} Per ovilia turbans perturbans ovilia: nam tmesis est. {{ancora+|339|Ad v. 339}} Mutumque metu scilicet pecus; nam male quidam accipiunt 'mutum fremit' de leone: quod si dixeris, vacat 'metu'. {{ancora+|340|Ad v. 340}} Incensus et ipse perfurit exemplo Nisi. {{ancora+|341|Ad v. 341}} Sine nomine plebem bene expressit et bellatoris peritiam et tironis inconsideratam aviditatem; nam Nisus reges interimit, Euryalus saevit in plebem: Sallustius "ex insolentia avidus male faciendi". 'sine nomine' autem dixit sine gloria, quorum per humilitatem non sunt omnibus nota nomina. atqui adiecit nomina; nam ait 'Fadumque Herbesumque subit': ergo aut 'sine dignitate et nobilitate', aut seorsum plebem dicit et seorsum nobiles, quorum nomina inseruit. {{ancora+|343|Ad v. 343}} Rhoetum vigilantem hoc loco non tantum Rhoeti timor, sed et Nisi audacia conprobatur. vigilantem] hoc est qui in tantum potando vigilaverat, ut metuens post magnum cratera se tegeret. {{ancora+|346|Ad v. 346}} Et multa morte recepit purpureum multi hic distinguunt, ut sit sensus talis: eduxit gladium multo cruore purpureum. alii 'multa morte recepit', ut sit: eduxit gladium cum multo cruore, et sic inferunt 'purpuream vomit ille animam' secundum eos, qui animam sanguinem dicunt. 'recepit' eduxit, ut "hastamque receptat ossibus haerentem". vel secundum Homerum * * * Cornutus 'nocte' legit et adnotavit "utrum 'nocte' pro morte, an cum multa nox esset?" {{ancora+|348|Ad v. 348}} Vina refert proprie, quae paulo ante potaverat. 'refert' autem reicit; Graeci, ut ille, dicunt ἀναφέρει . hic furto fervidus instat scilicet Euryalus, qui saeviebat latenter, ut sit 'furto' nocturno proelio: nam fures ideo dicti sunt, quod furvo, id est nigro tempore furta committunt: aut re vera 'furto fervidus', quia Messapi galeam sustulit et Rhamnetis phaleras. {{ancora+|350|Ad v. 350}} deficere extremum utrum 'ignem extremum', an 'deficere extremum'? religatos non resolutos, sed diligenter ligatos: unde addidit 'rite', id est ex militari consuetudine optime ligatos. rite ex more. {{ancora+|352|Ad v. 352}} sensit enim parenthesis. nimia caede ferri deest 'illum'. ferri φέρεσθαι . {{ancora+|353|Ad v. 353}} Lux inimica proditrix. {{ancora+|354|Ad v. 354}} Poenarum exhavstum satis est bene 'exhaustum', ut ostendat eos avidos caedis fuisse et cruoris hostilis. via facta per hostes ut "haec ego vasta dabo et lato te limite ducam". {{ancora+|355|Ad v. 355}} multa virum . . . tapetas mire artum tempus expressit, quo necesse erat haec omittere. {{ancora+|356|Ad v. 356}} pulchrosque tapetas secundum Graecos per masculinum genus. {{ancora+|357|Ad v. 357}} Evryalus phaleras rhamnetis et avrea bullis cingvla tibvrti phalerae ornamenta equorum sunt. et est sermo Graecus κὰπ φάλαρ' εὐποίητα . 'cingulum' autem hominum generis neutri est, nam animalium genere feminino dicimus 'has cingulas'. {{ancora+|358|Ad v. 358}} Tiburti remulo ditissimus olim quae mittit dona consuetudo erat apud maiores ut inter se homines hospitii iura mutuis muneribus copularent, vel in praesenti vel per internuntios. sensus ergo nunc talis est: Caedicus quidam Tiburti Remulo, cum eum sibi absens hospitio vellet adiungere, misit phaleras et cingula, bullis aureis, hoc est clavis insignita. Remulus moriens nepoti suo cognomini haec reliquit, qui postea victus a Rutulis est et occisus: post cuius mortem apud Rhamnetem Rutulum ab Euryalo haec reperta sunt munera. quod autem dixit 'Tiburti Remulo', aut Tiburtino intellegamus, hoc est de Tibure, ut sit dativus ab appellativo veniens hic Tiburs: aut 'Tiburti', hoc est filio Tiburti ab eo quod est hic Tiburtus, huius Tiburti, ut sit 'Tiburti Remulo' sicut "Deiphobe Glauci". {{ancora+|359|Ad v. 359}} cum ivngeret absens aut cum se illi iungeret, aut cum iungeretur. {{ancora+|360|Ad v. 360}} Svo moriens dat habere nepoti nepoti Remulo, quem supra avo cognominem diximus. nam quotiens aperte non ponitur nomen filii vel nepotis, cognominem eum esse intellegimus avo vel patri, quorum nomen aperte positum invenimus; et e contra si filii vel nepotis positum nomen fuerit, praetermissum autem parentum, cognomines eos esse intellegamus necesse est. {{ancora+|361|Ad v. 361}} Post mortem scilicet Remuli, secundum supra dictum sensum: nam Donatus dicit "post mortem Nisi et Euryali bello potiti sunt Rutuli": quod non procedit, si diligenter advertas. sane sciendum locum hunc esse unum de XII. Vergilii sive per naturam obscuris, sive insolubilibus, sive emendandis, sive sic relictis, ut a nobis per historiae antiquae ignorantiam liquide non intellegantur. {{ancora+|362|Ad v. 362}} Nequiquam non fruiturus. et est 'nequiquam aptat', non 'nequiquam fortibus'. {{ancora+|363|Ad v. 363}} Galeam messapi non occisi Messapi abstulit galeam — nam dimicaturus est paulo post — sed invenit iacentem et sustulit. cristisque decoram bene praemittit dicens 'decoram'; nam eius splendore prodente Euryalus capitur. denique Nisus hac ratione non proditur, cui habenti †inferiore galeam, habiliorem galeam Aletes permutavit. {{ancora+|364|Ad v. 364}} Excedunt castris Rutulorum scilicet: nam supra dixit "castra inimica petunt". {{ancora+|365|Ad v. 365}} Urbe Latina non est contrarium illi loco, ubi ait "saepsit se tectis rerumque reliquit habenas", quod modo a Latina urbe auxilia venire commemorat: intellegimus enim Latinum in principio discordiae et tumultus paululum se abstinuisse, postea tamen nec suorum copias nec propria denegasse consilia; nam eum et coetui et foederibus interfuisse dicturus est. praemissi equites hos neque alio loco a Turno missos usquam dixit, nec prius de eis mentionem fecit: dubitatur ergo a quo sint vel quibus praemissi, vel cur praemissi, cum eos constet aliis iam in campo positis advenire. {{ancora+|366|Ad v. 366}} Legio campis instructa moratur proprie; nam legiones peditum sunt, turmae vero equitum. {{ancora+|367|Ad v. 367}} turno regi in omnibus bonis 'regis' dicitur inventum: nam quasi absurdum est, duobus positis, Turnum potius quam Latinum responsa dare. {{ancora+|368|Ad v. 368}} Tercentum quia Romani equites primo trecenti fuerunt; de singulis enim curiis deni dabantur, quas triginta fuisse diximus. an 'tercentum' ut οἳ δ' ἐννέα πάντες ἀνέσταν . scvtati omnes armati: a parte totum: non clipeati; nam clipei peditum sunt, scuta equitum. volscente magistro proprie: nam magister equitum dicitur more Romano qui dictatori adiungi solet. {{ancora+|369|Ad v. 369}} Muro Troianorum. murosque subibant Troianorum. et est locutio de Cicerone "poterisne eius †oratione subire?" {{ancora+|370|Ad v. 370}} Laevo flectentis limite respiciens situm regionis locutus est. {{ancora+|371|Ad v. 371}} Sublustri noctis in umbra sublustris nox est habens aliquid lucis: Horatius "nocte sublustri nihil astra praeter vidit et undas". {{ancora+|372|Ad v. 372}} inmemorem amentem, ut "instamus tamen inmemores": vel incuriosum, vel incautum. radiis lunaribus intellegendum. {{ancora+|373|Ad v. 373}} Havd temere particula haec modo 'non sine causa' significat, alias 'fortuito', alias 'male', alias 'inprovide', alias 'passim', ut "temere inter lora iacentes", alias 'facile': Plautus "rapidus fluvius est hic, non hac temere transiri potest" (Bac. 85): quae pro loco accipiuntur et intelleguntur. adverbium sane qualitatis relatum est. {{ancora+|375|Ad v. 375}} Nihil illi tendere contra hoc est 'nihil contra responderunt': nam 'tendo contra sermonem tuum' est 'respondeo tibi', 'tendo contra iter tuum' est 'occurro tibi': ergo 'nihil contra tendebant', id est nihil respondebant e contra. {{ancora+|377|Ad v. 377}} Ad divortia viae in diversa tendentes, hoc est ad diverticula viae militaris: Terentius "ubi ad ipsum veni diverticulum". diverticula autem sunt semitae transversae, quae sunt a latere viae militaris. {{ancora+|378|Ad v. 378}} Aditum coronant melior est lectio 'abitum', quam 'aditum': cingunt enim silvam, ne abeant, non, ne adire possint. {{ancora+|381|Ad v. 381}} Ducebat semita legitur et 'lucebat': quod si est, 'rara' pro 'raro' accipiendum, ut sit 'raro lucebat', herbis scilicet in aliquibus locis intervenientibus: si 'ducebat', intellegimus inter calles pecorum raram fuisse semitam, hoc est hominum viam. et non ostendit quo ducebat: sed intellegamus euntes. {{ancora+|383|Ad v. 383}} Evryalum inpediunt 'inpedio te' dicimus per accusativum, et casus mutari non potest, nisi deseras verbum, ut dicas 'inpedimento mihi es'. sciendum sane multas conferri in Euryalum excusationes. regione viarum regionem hic rectum iter dixit, ab eo quod regat tramitem. {{ancora+|384|Ad v. 384}} Nisus abit bene meminit velocitatis, quam ei in quinto dedit, ut "primus abit longeque ante omnia corpora Nisus emicat". inprudens scilicet remanentis Euryali: aut 'inprudens' se evasisse; alii 'inprudens' valde prudens accipiunt. {{ancora+|385|Ad v. 385}} Albae de nomine vel porcae, vel civitatis, vel regis Albani, cui successit Procas. {{ancora+|388|Ad v. 388}} Infelix qua te regione reliqui se infelicem dicit qui dolet, non illum propter quem dolet. {{ancora+|389|Ad v. 389}} Iter omne revolvens fallacis silvae Urbanus huc usque verba Nisi vult esse, alii poetae dant 'rursus perplexum iter omne revolvens fallacis silvae', ut Nisus usque 'quave sequar' dixisse videatur. {{ancora+|391|Ad v. 391}} observata id est observans. silentibus pro 'ipse silens': aut 'silentibus', ut "cum tacet omnis ager". {{ancora+|392|Ad v. 392}} Signa sequentum militarem sonum dicit, qui varius est: nam interdum canit, ut insequantur eos qui fugiunt, interdum receptui. {{ancora+|393|Ad v. 393}} Nec longum in medio tempus inter auditum sonum et visum Euryalum. et est eclipsis. {{ancora+|395|Ad v. 395}} fravde loci et noctis 'fraude loci' difficultate loci, 'noctis' pro tenebris et obscuritate fraudem appellat. quidam 'noctis subito turbante tumultu' legunt, ut sit 'noctis tumultu' nocturno. tumultum explorantium dicit. {{ancora+|396|Ad v. 396}} Oppressum rapit hoc est 'quem iam manus omnis rapit'; nam male quidam 'videt rapi' accipiunt: quod si admiseris, vacat 'quem iam manus omnis'. {{ancora+|397|Ad v. 397}} quid faciat mire adfectum suum poeta interposuit. {{ancora+|398|Ad v. 398}} in hostes quidam 'in enses' legunt et melius hoc putant, quam in hostes. {{ancora+|399|Ad v. 399}} Pulchram properet per vulnera mortem aut deest 'adire', aut deest 'ad', ut sit 'ad mortem properet': aut certe antique 'properet mortem', ut Plautus "properate prandium" (Men. 628), Ennius "festivum festinant diem". 'pulchram mortem': gloriosum enim est pro amico perire. et 'pulchram' ex persona poetae dictum est: vel certe 'pulchram' ad eum, qui hoc putat. {{ancora+|400|Ad v. 400}} ocius pro 'ociter'. {{ancora+|402|Ad v. 402}} Tu praesens nostro succurre labori non dicit 'quae praesens es' sed 'praesens succurre', id est ilico, statim. et consuetudinis eius est, ut de vicino et proximo ducat opportunas invocationes: "'Faune, precor, miserere' inquit": et "nymphas venerabar agrestes Gradivumque patrem Geticis qui praesidet arvis". et in repetitione 'tu dea, tu praesens' maior emphasis videtur. {{ancora+|404|Ad v. 404}} Si qua 'qua' vacat et hic et in sequenti. {{ancora+|406|Ad v. 406}} Suspendive tholo tholus proprie est veluti scutum breve, quod in medio tecto est, in quo trabes coeunt: ad quod dona suspendi consueverant. quae tam diu dona dici poterant, quam diu non profana fierent, sicut in libris sacrorum refertur. bene autem venatorem inducit numen invocare silvarum. alii tholum aedium sacrarum dicunt genus fabricae, ut Vestae et Panthei est. alii tectum sine parietibus columnis subnixum. aedes autem rotundas tribus diis dicunt fieri debere, Vestae, Dianae, vel Herculi vel Mercurio. {{ancora+|407|Ad v. 407}} Turbare globum sana petitio: nam quia tot vincere inpossibile fuerat, petit ut saltem eos perturbet telorum beneficio. rege tela per avras per noctem, in qua sine auxilio numinis recti iactus esse non possunt. {{ancora+|409|Ad v. 409}} Ferrum conicit. hasta de ferro ad hastam transiit. 'conicit' pro 'coicit': nam 'conicit' antiquum est. {{ancora+|410|Ad v. 410}} Adversi in tergum sulmonis ibique frangitur 'tergum' pro 'tergus' dixit — Sallustius "tergis vinciebant" pro 'tergoribus' — , ut intellegamus hastam in scutum venisse et illic esse conlisam — ut 'frangitur' sit 'conliditur' — fissoque scuti ligno etiam praecordia penetrasse: aliter non procedit; nam si hastam re vera fractam accipiamus, ratione caret quod dicit 'fisso transit praecordia ligno'. alii re vera in tergum volunt esse percussum: quod falsum est; nam quo modo ante fissum lignum est et sic praecordia penetrata? sciendum tamen locum hunc unum esse de his quos insolubiles diximus supra. {{ancora+|411|Ad v. 411}} ligno quidam humiliter dictum accipiunt. {{ancora+|414|Ad v. 414}} Hoc acrior idem quod latuerat et quod ei primus prospere cesserat iactus. {{ancora+|415|Ad v. 415}} Telum librabat ab avre gestus iaculantis exprimitur: duobus autem generibus manualia tela mittuntur; aut enim ab aure, aut a latere tela iaciuntur. {{ancora+|416|Ad v. 416}} Per tempus utrumque congrue dicit telum per tempus utrumque transisse; ait enim 'diversi circumspiciunt', hoc est 'huc et illuc ora circumferunt', per quam oportunitatem potuit telum tempus utrumque transire. Asper tamen dicit: 'per tempus utrumque', hoc est 'inter tempus utrumque', ut e contra "hunc inter fluvio Tiberinus amoeno", id est 'per hunc'. quod si est, intellegamus in fronte esse vulneratum. {{ancora+|417|Ad v. 417}} Tepefacta cerebro alibi "et fixo ferrum in pulmone tepescit". {{ancora+|420|Ad v. 420}} Interea donec ille invenitur. calido mihi sanguine poenas Ennius in primo "nam mi calido dabis sanguine poenas". {{ancora+|421|Ad v. 421}} Persolves amborum aut occisorum, aut tuas et Nisi: nam duos eos fuisse novit, supra enim ait 'state viri'. {{ancora+|424|Ad v. 424}} amplius de cetero, posthac: interdum et quantitatem significat, ut Terentius "quod tibi mea ars efficere hoc possit amplius". tantum potvit hoc quamvis ad animum Nisi pertineat, tamen sympathiam etiam poeta ex sua persona fecit. {{ancora+|425|Ad v. 425}} Me me subaudis 'interficite': et est interrupta elocutio dolore turbati. {{ancora+|427|Ad v. 427}} Nec potvit validior argumentatio ex inpossibilitate, ut "quid Troes potuere?" item "non ea vis animo, nec tanta superbia victis". {{ancora+|428|Ad v. 428}} Tantum infelicem nimium dilexit amicum contra illud: cur ergo venit? dicit: tantum amicum dilexit, ut, cum nihil posset, tamen veniret. {{ancora+|431|Ad v. 431}} Volvitur evryalus leto aut septimus est, aut dativus; sed si dativus fuerit, figuratum est, id est 'in letum', ut "it clamor caelo". {{ancora+|433|Ad v. 433}} Purpureus veluti cum flos succisus aratro habetur ratio comparationis: videtur enim Euryalo Hyacinthum comparare, qui pulcherrimus fuit et post mortem conversus in florem est. {{ancora+|434|Ad v. 434}} langvescit moriens duplex similitudo et pulchritudinis et gestus. {{ancora+|435|Ad v. 435}} Lassove papavera collo demisere caput Homeri est et comparatio et figura; nam et ille sic ait, ut multorum unum diceret caput. {{ancora+|436|Ad v. 436}} solumque per omnes an per obstantes, an protegentes? {{ancora+|437|Ad v. 437}} Volscentem petit appetit: petitiones enim proprie dicimus impetus gladiatorum, unde Cicero "quot ego tuas petitiones ita coniectas, ut vitari nullo modo possent, parva quadam declinatione et, ut aiunt, corpore effugi". moratur perseverat. {{ancora+|439|Ad v. 439}} Proturbant modo confodiunt, unde paulo post 'confossus'. non setius non segnius, quamquam vulneratus. {{ancora+|441|Ad v. 441}} In ore condidit adverso archaismos est, ut supra "pectore in adverso totum cui comminus ensem condidit". {{ancora+|443|Ad v. 443}} Placidaque ibi demum morte quievit aut proprium est mortis epitheton: aut ex affectu pereuntis dictum est, qui cum amico moriebatur. {{ancora+|444|Ad v. 444}} fortunati ambo prosphonesis est. mire horum mortem non luctu aut misericordia, sed felicitatis testimonio prosequitur. si quid mea carmina possunt verecunde. {{ancora+|446|Ad v. 446}} Domus familia. capitoli inmobile saxum accolet in urbe Roma Iovis templum non fuit. quod cum iam devotum a Prisco Tarquinio vellet Superbus Tarquinius aedificare, coepit auguriis captare qui mons huic templo esset aptissimus. et cum in omnibus Tarpeius esset inventus, in quo erant multa diversorum numinum sacella, actum est, ut exinde ad alia templa numina evocarentur sacrificiis, quo posset libere et sine piaculo templum Iovis exaedificare. cumque omnes dii libenter migrassent, Terminus solus, hoc est limitum deus, discedere noluit, sed illic remansit. tunc de hoc ipso sacrificatum est et deprehensum, quod Terminus cum Iove remanens aeternum urbi imperium cum religione significaret; unde in Capitolio prona pars tecti patet, quae lapidem ipsum Termini spectat; nam Termino non nisi sub divo sacrificabatur. hinc ergo nunc dixit 'Capitolii inmobile saxum accolet', quia Terminus non est revulsus de loco. {{ancora+|448|Ad v. 448}} Praeda rutvli spoliisque potiti non solum suis armis eos exuerunt, sed etiam illa praeda, quae Rutulis fuerat ante detracta. {{ancora+|450|Ad v. 450}} nec minor in castris luctus decens repetitio. {{ancora+|452|Ad v. 452}} Serranoque numaque decima antapodosis, quae fit quotiens commemorantur ea quae non sunt ante praedicta: neque Numam induxit occisum. {{ancora+|453|Ad v. 453}} Tepidaque recentem caede locum hypallage est, tepidum locum recenti caede; unde multi legunt 'tepidumque recenti caede locum'. {{ancora+|454|Ad v. 454}} Spumantes sanguine rivos spumas tunc habet sanguis cum effunditur, nam postea conquiescit; unde bene dixit 'spumantes rivos', quia praemisit 'seminecesque viros'. {{ancora+|457|Ad v. 457}} et iam prima novo Lucretianum est. et bene descripturus caedes et bella morose diem oriri facit. {{ancora+|459|Ad v. 459}} Iam rebus luce retectis supra "et rebus nox abstulit atra colorem". {{ancora+|461|Ad v. 461}} Cogit quisque svos scilicet comites; nam plenum est 'aeratasque acies'. {{ancora+|462|Ad v. 462}} Acvunt rumoribus iras quia duo ausi sunt per eorum castra transire. {{ancora+|465|Ad v. 465}} Evryali et nisi volunt non nulli clamorem esse militum; sed melius hoc a poeta dictum accipimus — nam Rutuli eorum non noverant nomina — ut sit 'quin etiam capita Euryali et Nisi praefigunt in arrectis hastis et cum magno clamore comitantur'. {{ancora+|466|Ad v. 466}} murorum in parte sinistra aliud agens situm castrorum ostendit. praeterea et prooeconomia est, quia postea castris per fluvium Turnus evadit. {{ancora+|467|Ad v. 467}} Cingitur amni 'amne' debuit dicere: numquam enim bene in 'i' exeunt nisi quae communis sunt generis, ut 'docilis' 'agilis'; sed ideo ausus est ita ponere ablativum, quia, ut supra diximus, apud maiores hic et haec amnis dicebatur. {{ancora+|468|Ad v. 468}} Tenent fossas tuentur, defendunt. {{ancora+|470|Ad v. 470}} Nota nimis miseris hoc plus commovebantur: quoniam etiam abscisi vultus necdum agnitionis amiserant notas. {{ancora+|471|Ad v. 471}} pinnata quidam volunt ideo hic Famam pinnatam a poeta inductam, quia tumultum et res adversas nuntiet, ut illud tangere videretur, quod qui bellum nuntiaret pinnatas litteras diceretur adferre. {{ancora+|473|Ad v. 473}} subitus miserae potest pro 'subitus miserae', vel pro 'subito miserae'; ergo et genetivus potest esse. {{ancora+|474|Ad v. 474}} Excussi manibus radii bene 'excussi', quasi nescienti: melius, quam si diceret 'proiecti'. {{ancora+|475|Ad v. 475}} Femineo vlulatu inpatienti, ut "femineo praedae et spoliorum ardebat amore". {{ancora+|477|Ad v. 477}} Prima petit ideo 'prima', quia solent in extrema necessitate etiam mulieres muros ascendere, ut "ipsae de muris matres". non illa virum non illa pericli unum pudoris est, aliud salutis. {{ancora+|478|Ad v. 478}} telorumque memor hanc inpatientiam matris Euryali illo loco poeta praemisit, cum eam Euryalus nec profectionem suam ad requirendum Aenean scire significat, et tantopere commendat Ascanio: nam et Nisus propter illam dicit nolle Euryalum sibi comitem iungere, quod sciret, si quid ei accidisset, intolerabiliter eam laturam. {{ancora+|479|Ad v. 479}} Hunc talem. et est conquestio matris Euryali plena artis rhetoricae: nam paene omnes partes habet de misericordia commovenda a Cicerone in rhetoricis positas. hunc te aspicio a qualitate caedis. {{ancora+|480|Ad v. 480}} Sera meae requies Euander "mea sera et sola voluptas". et 'requies' hic pro solacio. potvisti linquere solam ab intercepto solacio. {{ancora+|481|Ad v. 481}} Crudelis qui potuisti linquere solam, cum pius esses. sub tanta pericula 'sub' pro 'in', ut "namque sub ingenti lustrat dum singula templo". {{ancora+|482|Ad v. 482}} Adfari extremis Anchises "sic o sic positum adfati discedite corpus", Terentius "quin igitur, dum licet, loquimini mecum, Antipho?" matri melius 'matri', quam si dixisset 'mihi'. {{ancora+|483|Ad v. 483}} Latinis id est Latinorum. {{ancora+|484|Ad v. 484}} Nec tua funera mater id est 'funerea': nam apud maiores funeras dicebant eas ad quas funus pertinet, ut sororem, matrem: nam praeficae, ut et supra diximus, sunt planctus principes, non doloris. funeras autem dicebant quasi funereas, ad quas pertinet funus. vel derivavit veteres secutus, ut 'funeram' pro funesta diceret, ut homo 'scelerus' sicuti scelestus vel scelerosus dicebatur: Plautus in Pseudulo "teritur sinapis scelera" (Ps. 817), in eadem "nunc iube venire Pseudulum, scelerum caput" (Ps. 1054), id est scelestum. {{ancora+|485|Ad v. 485}} aut vulnera lavi Romana consuetudo fuit ut mortui lavarentur, ideoque hos qui hoc officium implebant, pollinctores appellatos dicunt, qui mortuis os polline oblinebant, ne livor appareret extincti. {{ancora+|486|Ad v. 486}} festina pro 'festinans', nomen pro participio: vel a verbo derivatum, ut ab eo quod est 'festino' 'festinus' dicatur, ut hic 'festina', quomodo superius 'funera': Sallustius "in secunda cohortes festinas composuerat": ut ipse ab eo quod 'propero' "circumstant properi aurigae", ut sit nominativus 'hic properus'. et bene 'festina', nam ait superius "'excussi manibus radii revolutaque pensa'". {{ancora+|488|Ad v. 488}} quo sequar id est inquiram. {{ancora+|489|Ad v. 489}} Funus lacerum dilaniatum cadaver: nam 'funus' pro cadavere posuit. ergo ex posteriore intellegitur prius. hoc mihi de te hoc caput intuens ait. {{ancora+|491|Ad v. 491}} Si qua est pietas si qua pietas in occidendo est, in me probetur. {{ancora+|492|Ad v. 492}} Me primam absumite ferro unusquisque enim in propriae salutis desperatione credit universa etiam posse consumi, unde est quod modo dixit 'me primam': quasi mortuo Euryalo omnes Troiani perituri essent. {{ancora+|494|Ad v. 494}} Invisum hoc detrude caput sub tartara telo invisum quidem est hoc et odiosum caput, verum misericordiae genus est, si me etiam iratus interimas. invisum] deest 'tibi'. et si 'invisum', quo modo 'miserere'? {{ancora+|495|Ad v. 495}} Quando aliter nequeo crudelem abrumpere vitam hinc traxit illum colorem Iuvenalis "quod facinus dignum tam longo admiserit aevo?" {{ancora+|497|Ad v. 497}} Torpent infractae antea infractae, nunc tamen torpent, ut "Turnus ut infractos adverso Marte Latinos". infractae] naturaliter enim homines dolore ac miseratione franguntur. {{ancora+|498|Ad v. 498}} idaeus et actor ex nominibus personarum et fidem et dignitatem rei addit. {{ancora+|499|Ad v. 499}} Lacrimantis ivli puero dat lacrimas, cui potest sine pudore; viris fortibus tantum dolorem. {{ancora+|500|Ad v. 500}} Sub tecta reponunt honorifice. quod autem dicit 'corripiunt', non iniuriae est, sed celeritatis, id est raptim tollunt. {{ancora+|501|Ad v. 501}} At tuba terribilem sonitum hemistichium Ennii: nam sequentia iste mutavit. ille enim ad exprimendum tubae sonum ait "taratantara dixit". et multa huius modi Vergilius cum aspera invenerit, mutat. bene tamen hic electis verbis imitatur sonum tubarum. {{ancora+|502|Ad v. 502}} Increpvit et insonuit et segnitiam increpavit. {{ancora+|503|Ad v. 503}} Volsci non mirum quia dicit Volscos, cum et Camilla de Volscis sit, ut "Volsca de gente Camilla": namque pars aliqua Tusciae dat Turno auxilia, cum Tuscos dixerimus specialiter Aeneae favere. item e contra pars Venetiae auxilium praestat Aeneae, quam Turni fuisse superius diximus. testudine testudo est scutorum conexio, curvata in testudinis modum et similitudinem, cum a militibus aliqua civitas obsidetur, et fit ut murus eius subruatur. namque in armorum generibus milites sumunt ab animalibus nomina, ut 'aries': Sallustius "in modum ericii militaris". inventor autem testudinis Artemon Clazomenius fertur, idemque arietis repertor dicitur. scuta aerea gestare Curetes primi invenerunt. galea Thracicum tegmen est. thoraces Thorax quidam rex dicitur invenisse. Lycaon Arcas gladium longiore lamina produxisse narratur. Peleus primus machaeram dicitur invenisse. harpen, id est curvum gladium in modum falcis, a Perseo inventam multi dixerunt. {{ancora+|504|Ad v. 504}} Fossas implere parant vertit ordinem: nam ante est ut impleatur fossa, tollantur valli, et sic testudine accedatur ad murum. quamquam possumus intellegere etiam ad fossas eos facta venisse testudine. proprie tamen 'fossas implere', 'vallum vellere': sic enim et historici. {{ancora+|507|Ad v. 507}} Effundere contra proprie; tela enim non iaciuntur in subiectos, sed funduntur. et dicendo 'omne genus telorum' ostendit telum vocari omne quod iacitur. {{ancora+|509|Ad v. 509}} Adsveti longo m. d. b. docet usum in rebus omnibus plurimum posse. {{ancora+|510|Ad v. 510}} Infesto volvebant pondere hoc est infesti ponderis. subter densa testudine hoc est sub testudine. {{ancora+|513|Ad v. 513}} Nec iam sufficiunt diu iam non sustinent. rvuntque hic 'ruunt' pro deiciunt. {{ancora+|515|Ad v. 515}} Armorumque resolvit tegmina hic ostendit armorum conexionem esse testudinem: Lucanus de testudine "at postquam virtus incerta virorum perpetuam rupit defesso milite cratem singula continuis cesserunt ictibus arma". {{ancora+|519|Ad v. 519}} Etruscam pinum hoc est ipse Etruscus. 'quassabat' autem et 'infert' mutatio temporum, ut "Tydides multa vastabat caede cruentus ardentesque avertit equos in castra". {{ancora+|523|Ad v. 523}} Vos o calliope precor syllepsis per numeros; erat enim rectum 'vos musae, aut te, Calliope'. adspirate favete, ut "adspirat primo Fortuna labori". {{ancora+|526|Ad v. 526}} Oras evolvite belli hoc est ingentis belli narrate non tantum initia, sed etiam extrema bellorum: nam orae sunt extremitates. est autem Ennianum "qui potis ingentis oras evolvere belli". {{ancora+|527|Ad v. 527}} Turris erat turris huius modi esse ad munitionem civitatum et in secundo legimus; sed hae plerumque mobiles sunt, plerumque fixae: fixae, ut in secundo "turris ac tecta domorum", mobiles, ut in duodecimo meminit "subdideratque rotas pontesque instraverat altos". pontibus pro tabulatis. {{ancora+|528|Ad v. 528}} Oportuna loco pro 'oportuno', scilicet circa portas. {{ancora+|529|Ad v. 529}} Opum vi potest et hypallage esse, ut sit 'ope virium'. {{ancora+|530|Ad v. 530}} certabant zeugma: potest et ad Latinos et ad Troianos referri. {{ancora+|531|Ad v. 531}} Cavas patulas. densi pro 'tela densa'. {{ancora+|533|Ad v. 533}} Flammam adfixit adfectate: debuit enim dicere, adfixit aut facem aut malleolum, non flammam. quae plurima vento gliscens et magna facta per ventum. {{ancora+|534|Ad v. 534}} Haesit adesis non iam 'adesis', sed quos exedit adhaerendo, id est haesitans adedit vel adesos reddidit. {{ancora+|535|Ad v. 535}} Malorum velle fugam honestissima elocutio. {{ancora+|537|Ad v. 537}} Peste incendio, ut "et toto descendit corpore pestis". {{ancora+|541|Ad v. 541}} Unus subaudis 'et alter': nam non procedit 'unus Helenor et Lycus elapsi'. elapsi scilicet non mortem, sed turris ruinam. {{ancora+|543|Ad v. 543}} Maeonio regi aut proprium patris nomen est, aut cognominem eum filio intellegamus, quia, ut supra diximus, cum filii vel patris nomen praemittitur et aliud tacetur, cognomines eos esse intellegimus. furtim sustulerat e stupro educaverat: hinc est "et dulcia furta". {{ancora+|544|Ad v. 544}} Vetitisque ad Troiam miserat armis secundum Donatum 'vetitis fato', quia stare Troia diutius vetabatur; sed melius lege militari intellegimus, quia servi a militia prohibebantur: unde in Deiotariana purgat hoc Cicero, cum fuisset obiectum inter equites quos Deiotarus miserat Caesari, unum servum fuisse: Vergilium autem novimus trahere aliqua de historia. servos sane numquam militasse constat nisi servitute deposita, excepto Hannibalis tempore, cum post Cannense proelium in tanta necessitate fuit urbs Roma, ut ne liberandorum quidem servorum daretur facultas. {{ancora+|545|Ad v. 545}} Ense nudo id est stricto. 'ense levis' ‹levis› armaturae est; 'nudo' autem stricto vel sine vagina. parmaque inglorius Alba quasi tiro, ut diximus supra, quia picta arma iam probati in bellis habebant. {{ancora+|548|Ad v. 548}} ut fera quidam pardum significari volunt. {{ancora+|553|Ad v. 553}} Longe melior lycus ergo et Helenor bonus. inter 'per', ut "hunc inter fluvio Tiberinus amoeno". {{ancora+|555|Ad v. 555}} Prendere saxa manu quia tunc alti non erant muri, sed ad impetum tantum repellendum, ut etiam Sallustius ostendit, ubi Sertorium umeris sublatum per muros ascendisse commemorat. {{ancora+|556|Ad v. 556}} Cursu teloque secutus nimiam eius ostendit celeritatem, qui potuit telum missum consequi: nam hoc dicit, cum praemisso telo ad hostem venit: Statius "et emissum cursu conprendere telum". {{ancora+|558|Ad v. 558}} Revellit in verbo 'vello' facit in participio 'vulsus'. {{ancora+|560|Ad v. 560}} Qualis ubi aut leporem pro 'qualiter'. {{ancora+|561|Ad v. 561}} Pedibus iovis armiger uncis quia dicitur aquila in bello Gigantum Iovi arma ministrasse. quod tamen fingitur: nam, ut supra diximus, Iuppiter et Saturnus reges fuerunt. sed Iuppiter dum cum patre Saturno haberet de agris contentionem, ortum bellum est. ad quod egrediens Iuppiter aquilae vidit augurium. cuius cum vicisset auspicio, fictum est quod ei pugnanti tela ministraverit: unde etiam a felici augurio natum est, ut aquilae militum signa comitentur. {{ancora+|562|Ad v. 562}} Quaesitum qui requiritur: nam praesens a passivo non habuit. et est hysteroproteron; nam post raptum requiritur: vel 'quaesitum' requirendum, ποθητόν . multis baLatibus id est cum multis balatibus. {{ancora+|563|Ad v. 563}} Martius lupus aut cruentus, aut Marti dedicatus. {{ancora+|564|Ad v. 564}} Aggere complent agger est cuiuslibet rei coacervatio, unde fossae aut valles possunt repleri. subaudiendum tamen 'alii'. {{ancora+|566|Ad v. 566}} Ingenti fragmine montis supra dicti saxi exaggeratio est. {{ancora+|567|Ad v. 567}} Lucetium solum hoc nomen est, quod dictum a Vergilio in nullo alio reperitur auctore. sane lingua Osca Lucetius est Iuppiter, dictus a luce, quam praestare hominibus dicitur. ipse est nostra lingua Diespiter, id est diei pater: Horatius "namque Diespiter plerumque per purum". {{ancora+|569|Ad v. 569}} hic iaculo bonus nescias de quo dixerit. {{ancora+|570|Ad v. 570}} CAenea turnus turnus ityn ut ait Lucilius "bonum schema est, quotiens sensus variatur in iteratione verborum, et in fine positus sequentis sit exordium, qui appellatur climax". {{ancora+|572|Ad v. 572}} Pro turribus aut pro defensione turrium: aut sic magni, ut turres putares. {{ancora+|573|Ad v. 573}} Hasta themillae Themillas Themillae, ut Aeneas Aeneae. 'levis' autem 'hasta' pro 'leviter veniens': unde et 'strinxerat' dixit, id est paululum vulneraverat, ut "tandem etiam magno strinxit de corpore Turni". {{ancora+|574|Ad v. 574}} Demens qui scutum quo se tuebatur, abiecit. {{ancora+|575|Ad v. 575}} Alis pennis. {{ancora+|576|Ad v. 576}} Laevo adfixa est lateri ostendit vulneris locum, quem ante suppresserat. sic in quarto "infixum stridit sub pectore vulnus". {{ancora+|577|Ad v. 577}} Spiramenta animae definitio pulmonum. {{ancora+|579|Ad v. 579}} Pictus acu chlamydem hoc est habens chlamydem Phrygiam, ut "et Phrygiam Ascanio chlamydem". et est figuratum 'pictus chlamydem'. ferrugine clarus hibera ferrugo coloris genus est, qui vicinus est purpurae subnigrae. 'Hibera' autem modo non Hispana, sed Pontica: nam Hiberia pars Ponti est inter Persidem et Armeniam, ubi optime colores diversi tinguntur, ut ostendit Horatius dicens "herbasque quas Iolcos atque Hiberia mittit, venenorum ferax". {{ancora+|580|Ad v. 580}} Genitor quem miserat arcens ordo est 'stabat Arcentis filius Arcens in armis egregiis': nam non congruit ut huius filii praetermisso nomine, bis fiat patris commemoratio. {{ancora+|581|Ad v. 581}} Symaethia circum flumina Symaethos fluvius est Siciliae, a rege Symaetho dictus, haud longe ab urbe Catinensi, circa quem sunt Palici dei, quorum talis est fabula: Aetnam nympham, vel, ut quidam volunt, Thaliam, Iuppiter cum vitiasset et fecisset gravidam, timens Iunonem, secundum alios ipsam puellam terrae commendavit, et illic enixa est: secundum alios partum eius. postea cum de terra erupissent duo pueri, Palici dicti sunt, quasi iterum venientes: nam πάλιν ἵκειν est iterum venire. hi primo humanis hostiis placabantur, postea quibusdam sacris mitigati sunt et eorum inmutata sacrificia. ideo ergo 'placabilis ara', quia mitigata sunt eorum numina. Palicos nauticos deos Varro appellat. alii dicunt Iovem hunc Palicum propter Iunonis iracundiam in aquilam commutasse. alii Vulcani et Aetnae filium tradunt. sed incertum ex qua recondita historia Arcentem istum induxerit: neque enim sine ratione vel lucus Martis appositus est. et quid homo Siculus in hoc bello facit, quem nusquam supra cum Aenea dicit ad Italiam pervenisse? {{ancora+|585|Ad v. 585}} Liquefacto tempora plumbo diffidit plumbum enim iactum nimio rotatu et aeris calore dissolvitur: Statius "et arsuras caeli per inania glandes". {{ancora+|586|Ad v. 586}} Porrectum extendit harena intellegimus eum cecidisse trans murum. dicendo autem 'multa' ostendit corporis proceritatem. {{ancora+|587|Ad v. 587}} tum primum bello hoc loco puerum ideo poeta fecit armari, quia legit in historia pueros de bellis gloriam reportasse: filium Marci Drusi annorum sedecim; Crispini filium Crispinum in Corsica, cum fugeret exercitus Spurii Carvilii consulis, bellum restituisse; apud Soram bello Italico ab Herennio puerum in aciem eductum, a quo hostem occisum spoliatumque; Lucii Tarquinii filium, quem ob hoc pater aurea bulla praetextaque donavit. {{ancora+|590|Ad v. 590}} Minorem germanam quia maior nympha fuerat, Iovis voluntate. {{ancora+|592|Ad v. 592}} Digna atque indigna relatu 'indigna', id est turpia et obscena, ut dici solet 'fanda et nefanda'. {{ancora+|593|Ad v. 593}} Novo regno aut nova regii generis adfinitate: aut quia etiam ipsi per regis filiam portio debebatur imperii: aut partem regni a Turno acceperat. {{ancora+|594|Ad v. 594}} Ingentem sese clamore ferebat non erat ingens, sed se esse clamitabat ingentem. {{ancora+|595|Ad v. 595}} Iterum denuo: nam iam tertio obsidentur, et 'iterum' non nisi de duobus dicimus. {{ancora+|596|Ad v. 596}} Bis capti phryges semel ab Hercule, post a Graecis. alii tradunt semel a Graecis et nunc a Latinis: hoc et magis aptum esse Numani personae, ut se vicisse existimet, qui tam iactans et petulans inducatur. morti praetendere muros emphasis est; 'morti' enim pro 'bello' posuit: sic supra "leti discrimina parva". morti p. m.] cum potuerit 'hosti' dicere: scilicet ut nihil Troianis reliquum sit, quam perire. {{ancora+|597|Ad v. 597}} Nostra conubia aut quasi Turni cognatus loquitur: aut invidiose retorquet 'nostra conubia', et vult causam omnium esse communem. {{ancora+|598|Ad v. 598}} Italiam ad Italiam. {{ancora+|599|Ad v. 599}} Non hic atridae exaggeratio vituperationis: nam non tantum se Troianis, sed etiam eorum victoribus praefert. potest et 'Atridae' intellegi, quorum coniuges aut deserunt maritos, aut interimunt revertentes. fandi fictor vlixes aut fallax, aut λογοδαίδαλος , id est qui dolum celat sermonis ornatu. {{ancora+|600|Ad v. 600}} Durum a stirpe genus Italiae disciplina et vita laudatur: quam et Cato in originibus et Varro in gente populi Romani commemorat. {{ancora+|601|Ad v. 601}} Gelv duramus et undis undis gelidis: et est ἓν διὰ δυοῖν , ut "hamis auroque trilicem": nam nemo quod plus est prius dicit; si enim duo essent, ante aquam diceret, sic gelu. {{ancora+|602|Ad v. 602}} Venatu pro 'venatui', ut 'curru' pro 'currui': ablativus dubius, vel pro dativo. pueri bene venationem pueris dedit, opus rusticum iam iuvenibus. silvasque fatigant ipsi fatigantur in silvis: aut pro feris silvas posuit, in quibus sunt ferae. {{ancora+|603|Ad v. 603}} Flectere ludus equos aliorum labor nostrae pueritiae ludus est. 'flectere' autem verbo antiquo usus est: nam equites apud veteres flexuntae vocabantur, sicut ait Varro rerum humanarum. sane poeta meminit sui, nam ait superius "ante urbem pueri et primaevo flore iuventus exercentur equis". {{ancora+|604|Ad v. 604}} At patiens operum parvoque adsveta ivventus hoc et in georgicis laudat: nam magnae virtutis est in nimio labore parvis esse contentum. {{ancora+|605|Ad v. 605}} Terram domat bene bellico usus est verbo: et ne a re militari discederet, non dixit 'terras colimus', sed 'domamus', ac si diceret, cum hostes desunt, terras ferro domamus. quatit oppida bello oppidum quidam a vico castelloque magnitudine secernunt: alii locum muro fossave aliave qua munitione conclusum: alii locum aedificiis constitutum, ubi fanum comitium forum et murus sit: alii oppidum dici ab oppositione murorum; vel quod hominibus locus esset oppletus; vel quod opes illo munitionis gratia congestae sunt. {{ancora+|606|Ad v. 606}} Ivvencum terga fatigamus hasta agriculturam sine officio belli non gerimus. est autem cacosyntheton et homoeoteleuton: nam †sit ita 'versa hasta iuvencorum terga fatigamus', id est caedendo urgemus. {{ancora+|607|Ad v. 607}} Sera senectus in aliis 'tarda senectus'. {{ancora+|608|Ad v. 608}} Debilitat vires animi bene 'animi', quia non est ausus corporis dicere: nec enim potest fieri, ut quamvis robustus senex vires habeat prioris aetatis et suae conparetur adulescentiae. nunc ergo licet dicat fortes esse etiam senes, bona tamen usus est temperatione, ut diceret nihil animorum vigori derogare temporis vetustatem. {{ancora+|609|Ad v. 609}} canitiem galea premimus id est semper militamus. {{ancora+|611|Ad v. 611}} Vobis picta croco vituperatio Troianorum, in qua utitur argumentis, quae in rhetoricis commemorat Cicero, a gente, ab habitu, a gestu, ab animo. et sunt molliores versus, apti ad carpendam mollitiem. sane vestes acu pictas coloribus Phryges primi invenerunt: nam ideo et artifices talium vestium phrygiones appellati sunt. fulgenti murice purpura. hanc autem vitio et dedecori apud maiores fuisse constat: Iuvenalis "peregrina ignotaque nobis ad scelus atque nefas quaecumque est, purpura ducit". {{ancora+|612|Ad v. 612}} Desidiae cordi vobis sunt: et est ab animo argumentum. choreis servavit hoc loco naturam syllabae, quam in sexto metri causa corripuit, ut "pars pedibus plaudunt choreas et carmina dicunt". {{ancora+|613|Ad v. 613}} Et tunicae manicas tunicae vestrae habent manicas, quod etiam Cicero vituperat, dicens "manicatis et talaribus tunicis": nam colobiis utebantur antiqui. sane 'habent' bis audiendum. et habent redimicula mitrae illud dicturus fuerat, habetis in pilleis redimicula: quod convertit in vituperationem maiorem, dicens 'religatas habetis mitras'. nam pillea virorum sunt, mitrae feminarum, quas calauticas dicunt. mitra autem proprie Lydorum fuit, ut "Maeonia mentum mitra": quem habitum imitati sunt Troiani. alii mitras meretricum esse voluerunt, quod hic tamquam effeminatis obicitur. {{ancora+|614|Ad v. 614}} O vere phrygiae ipsos vituperaverat 'Phryges', nunc ad maiorem iniuriam Phrygias, non Phryges dicit. alta dindyma montes matris deum. 'ite' autem 'per alta' sic dixit, quasi currite per Dindyma et ducite choros per Dindyma. nec sufficit Numano loqui iniuriam Troianorum, nisi etiam sacris numinum contumeliam faciat. sed hoc iam quasi moriturus loquitur: hoc est enim 'digna atque indigna relatu vociferans', ut 'digna' sint quae de suorum virtute dixit, 'indigna' quae impia et in deos ausus est. {{ancora+|615|Ad v. 615}} Biforem dat tibia cantum bisonum, inparem. et servavit eis tibiarum suarum, id est Phrygiarum, naturam. nam tibiae aut Serranae dicuntur, quae sunt pares et aequales habent cavernas: aut Phrygiae, quae et inpares sunt et inaequales habent cavernas. ergo 'biforem' dissonum, dissimilem; non enim sunt pari modulatione conpositae: ut enim ait Varro "tibia Phrygia dextra unum foramen habet, sinistra duo, quorum unum acutum sonum habet, alterum gravem". {{ancora+|616|Ad v. 616}} Buxusque vocat berecyntia a monte Berecynto dicta. dicitur autem et 'haec buxus' et 'hoc buxum', ut "et torno rasile buxum": unde superfluo quidam arborem generis feminini esse volunt, cum hoc loco etiam de ligno generis feminini habeamus exemplum. {{ancora+|617|Ad v. 617}} Et cedite ferro aut ferrum relinquite, et est iteratio: aut 'caedite ferro', id est cum viri non sitis, abscidite partem virorum. {{ancora+|618|Ad v. 618}} Iactantem de suorum gloria. dira canentem ad iniuriam Troianorum. {{ancora+|619|Ad v. 619}} nervoque equino quia in arcubus nervi equini solent esse: Accius Philocteta "tendens nervo equino concita tela". {{ancora+|621|Ad v. 621}} Ante iovem supplex per vota precatus atqui Apollinem debuit invocare iaculaturus sagittas; sed dicimus ideo Iovem invocatum, quia omne initium et incrementum Iovi debetur, ut "ab Iove principium musae". unde nunc Ascanius non quid faciat, cogitat, sed quod primum faciat: inde invocat Iovem. {{ancora+|622|Ad v. 622}} Ivppiter omnipotens hoc epitheton interdum ad gloriam numinis ponitur, interdum ad causam dicentis. namque hoc loco dicendo 'omnipotens' ostendit eum etiam his qui per se minus valent, praestare posse virtutem. {{ancora+|623|Ad v. 623}} ipse tibi bene 'ipse', quia adhuc pro Ascanio pater solebat sacrificare: nam ideo et 'sollemnia' ait, quae fieri solerent, ut se ostenderet, si victoria et pax esset secuta, etiam illius officii capacem esse. feram sollemnia dona 'feram' de iuvenco non dicimus, sed 'adducam'. intellegimus ergo alia dona eum ferre promisisse: singulis enim numinibus certa sunt dona quae offeruntur: inde est "strueremque suis altaria donis", id est congruis. {{ancora+|624|Ad v. 624}} Statvam ante aras aptam se daturum victimam ostendit: alibi "et ductus cornu stabit sacer hircus ad aram". quotiens enim victima reluctabatur, ostendebat se inprobari: Lucanus "discussa fugit ab ara taurus". 'iuvencum' autem secundum Romanas caerimonias dixit: nam Iovi de tauro non immolabatur, ut etiam in tertio diximus, nisi cum triumphi nomine suovetaurium fiebat: quod tamen ideo admissum est, quia non tantum Iovi, sed et aliis diis qui bello praesunt, sacrificatur. avrata fronte ita enim victimae ornari consueverant. {{ancora+|625|Ad v. 625}} Candentem candidum: Iuvenalis "duc in Capitolia magnum cretatumque bovem". caput cum matre ferentem aequalem matri, nondum patri: Iuvenalis "quem iam pudet ubera matris ducere, qui vexat nascenti robora cornu". {{ancora+|627|Ad v. 627}} De parte serena ut non causae sit, sed augurii, et auspicii vis ostenderetur: solent enim tonitrua per tempestatem inferri. {{ancora+|628|Ad v. 628}} Intonvit laevum prosperum: ut enim etiam supra diximus, quae sinistra nobis videntur, intuentibus caelum, illic dextra sunt: non quod sinistra bona sunt, sed quod dextra caeli nobis sinistra sunt. sonat una fatifer arcus simul atque cognovit augurium. {{ancora+|629|Ad v. 629}} Et fugit melius 'effugit' legitur. et figura est 'horrendum effugit'. {{ancora+|630|Ad v. 630}} Perque caput remuli venit figmenta haec vulnerum plerumque non sine ratione ponunt poetae: nam modo hunc ideo in capite dicit esse percussum, quia eum supra vaniloquum introduxerat et superbum: quod vitio capitis evenit: Horatius "attollens vacuum plus nimio gloria verticem". sic Homerus Thersiten a tergo vulneratum dicit usque ad praecordia — nam ait μετάφρενα — quia eum stultum induxerat. item de Achille dicit πόδας ὠκὺς Ἀχιλλεύς , quem legimus in talo esse vulneratum. vel ideo 'per caput et cava tempora', ut divinitus misso telo nulla pars alia corporis, sed caput vulneraretur, scilicet ut hominis, qui infanda et impia de religionibus dixerat, sacrilegium capite expiaretur. {{ancora+|631|Ad v. 631}} Virtutem inlude 'inludo tibi' et 'insulto tibi' dicimus: nam 'inludo te' figuratum est, ut hoc loco, item 'insulto te': Sallustius "multos a pueritia bonos insultaverat". {{ancora+|632|Ad v. 632}} haec rutvlis pro 'talia': vitavit pronomen. {{ancora+|633|Ad v. 633}} Hoc tantum ascanius et dixit et fecit. {{ancora+|634|Ad v. 634}} Animosque ad s. t. aut suos, aut Ascanii, per favorem. {{ancora+|636|Ad v. 636}} acies urbemque syllepsis. {{ancora+|637|Ad v. 637}} Nube sedens sicut solent numina: Iuno "nec tu me aeria solam nunc sede videres digna indigna pati". victorem bene ei qui unum occiderat, addidit dignitatem. adfatvr ivlum non ita, ut Iulus audiret. Macte magis aucte, adfecte gloria. et est sermo tractus a sacris: quotiens enim aut tus aut vinum super victimam fundebatur, dicebant 'mactus est taurus vino vel ture', hoc est cumulata est hostia et magis aucta. 'macte' ergo pro 'mactus esto', vocativum pro nominativo posuit, ut Persius "stemmate quod Tusco ramum millesime ducis censoremve tuum vel quod trabeate salutas" pro 'millesimus' et 'trabeatus', et Vergilius "vicinosque ignare paras invadere portus" pro 'ignarus', et alibi "quos Amasene pater" pro 'Amasenus': sic ergo et 'macte' pro 'mactus'. quod autem 'esto' non addidit, ab antiquitate descivit; nam veteres 'macte esto' dicebant. sed hoc secutus suam consuetudinem fecit: nam et alibi "dives inaccessos ubi Solis filia lucos" et iterum "dives quae munera Dido" praetermisit cuius rei dives, cum veteres 'dives illius rei' dicerent, quod ipse alibi "dives opum variarum" et "dives pictai vestis et auri". item cum veteres natalem diem vel locum vel tempus dicerent, ut Horatius "natalemque mares Delon Apollinis" et Plautus in Pseudolo "natalem hunc mihi diem scitis esse" (Ps. 179), Vergilius his omissis dixit "Phyllida mitte mihi, meus est natalis, Iolla". ergo et hic ita subtraxit; nam integrum est 'macte esto nova virtute puer'. 'mactus' autem apud veteres etiam 'mactatus' dicebatur, ut Ennius "Livius inde redit magno mactatus triumpho". et Lucilius lib. V. "macte, inquam, virtute simulque his versibus esto", et in pontificalibus sacrificantes dicebant deo "macte hoc vino inferio esto". nova virtvte aut magna et mira, ut "Pollio et ipse facit nova carmina": aut re vera 'nova', id est rudi, quantum ad bellum. {{ancora+|639|Ad v. 639}} Dis genite propter Venerem. geniture deos propter Iulium Caesarem et Augustum. ivre merito. {{ancora+|640|Ad v. 640}} Gente sub assaraci sub gente Romana: Assaracus enim pater est Capyos, avus Anchisae. fato ventura magna: haec enim bella sunt gravia, quae fatali ratione contingunt, ut Troiana et Thebana. resident sedabuntur, ut tempestatem residere dicimus. Nec te Troia capit vel maior es, quam patria, vel maior es meritis, quam civitas in qua nunc es: Lucanus de Caesare "plus patria potuisse sua". {{ancora+|642|Ad v. 642}} Spirantes vitales, quibus spiramus et vivimus. {{ancora+|643|Ad v. 643}} Petit notandum 'petit' sine insidiis dictum. {{ancora+|644|Ad v. 644}} antiquum in buten hic Butes semel hic nominatur, ut in V. Nautes. {{ancora+|645|Ad v. 645}} Fidusque ad limina custos aedituus fuit: quod, ut supra diximus, in ingenti honore apud maiores fuit. illic enim et epulabantur et deos colebant; census etiam omnis illic servabatur: quod et Plautus docet in Asinaria, in qua inducit Sauriam, servum atriensem, in tota familia plurimum posse. 'ad limina' sane figuratum. {{ancora+|648|Ad v. 648}} Saeva sonoribus arma strepitu terribilia. et utrum saeva arma quae habent sonorem, ut "aurea bullis cingula", an etiam sonoribus saeva? {{ancora+|649|Ad v. 649}} Ardentem desiderio dimicandi: unde 'animosque ad sidera tollunt' melius Ascanii intellegimus, sicut Statius de Menoeceo "et laudibus inplet honestis". {{ancora+|650|Ad v. 650}} Aenide patronymicon hoc non venit ab eo, quod est 'hic Aeneas': nam 'hic Aeneades' et 'o Aeneade' faceret. {{ancora+|651|Ad v. 651}} Primam hanc tibi magnus apollo dicendo 'primam hanc' pollicetur et aliam. concedere autem se ideo dixit, quia sagittarum deus est: et licet eum Iuppiter iuverit, Apollo tamen sibi suum officium vindicat, quod dicit se concessisse, quia non prohibuit. ea enim quae ab aliis numinibus poscimus, tunc inplentur, si non adversantur numina quorum propria sunt quae poscimus: unde et in quarto Iuno ait "adero et, tua si mihi certa voluntas", hoc est, quod in me est, iungam eos: restat ut et tu tuum inpleri velis officium. {{ancora+|652|Ad v. 652}} Paribus non invidet armis pari gloriae: nam ut Apollo puer occiso Pythone ultus est matris iniuriam, sic Ascanius occiso Numano Troianorum castra iniuriasque defendit. 'paribus' ergo 'armis', id est similibus, non peritia, sed genere victoriae. {{ancora+|653|Ad v. 653}} Cetera deinceps: et est adverbium. cetera] id est in ceterum: est autem Ennianum "cetera quos peperisti ne cures". orsus modo locutus, id est pro eo qui desierit: alias coepit, quod magis est proprium, ut "sic Venus, et Veneris contra sic filius orsus". {{ancora+|654|Ad v. 654}} Medio sermone ideo 'medio', quia non respondit Ascanius. sermo est enim duorum vel plurium oratio. {{ancora+|657|Ad v. 657}} Fuga abscessu. et more suo abeuntes deos inducit agnosci. pharetramque f. s. sonantem quia dixit supra "et saeva sonoribus arma". {{ancora+|658|Ad v. 658}} Dictis propter auditam orationem. numine propter agnitum deum. {{ancora+|660|Ad v. 660}} animasque in aperta pericula mittunt plus enim quam manifesta sunt praesentia pericula, quando audientibus Troianis bello prohibebatur Ascanius, ne periclitaretur. {{ancora+|662|Ad v. 662}} Intendunt acres arcus pro 'ipsi acres': ut enim et in primo diximus, arcum unusquisque habet pro viribus suis. ammentaque torquent pro 'tela ammentis torquent': nam ammentum est lorum, quo media hasta religatur et iacitur. {{ancora+|664|Ad v. 664}} Flictu pro adflictu, vel inflictu, id est ictu: nam detraxit more suo praepositionem. et loquutus est iuxta antiquum morem: Pacuvius Teucro "flictus navium". {{ancora+|665|Ad v. 665}} Pluvialibus haedis supra tauri cornua est signum, cui auriga nomen est: hunc cum tauro una clara stella coniungit. retinet autem auriga stellas duas in manu, quae Haedi vocantur, et capram quam Amaltheam dicunt: quorum et ortus et occasus tempestates gravissimas facit. oriuntur autem cum scorpione mense Octobri. {{ancora+|667|Ad v. 667}} Ivppiter aer, ut "manet sub Iove frigido venator" Horatius. {{ancora+|670|Ad v. 670}} eduxit quidam pro 'educavit' volunt intellegi. {{ancora+|671|Ad v. 671}} Montibus aequos Idae, vel eius arboribus exaequandos. {{ancora+|672|Ad v. 672}} ducis imperio commissa aut quae eis fuerat commissa imperio absentis Aeneae: aut, quod est melius, quae imperio Aeneae fuerat 'commissa', id est clausa: unde et commissurae dicuntur coniunctiones tabularum. secundum superiorem sensum contrarium est quod dixit 'rectores iuvenum et rerum dedit esse magistros'. Aeneas enim abscedens principibus omnium rerum commiserat curam. alii 'ducis' Ascanium accipiunt. alii commissam ideo clausam accipiunt, quia superius lectum est 'heia ingenti clamore per omnes condunt se Teucri portas': quietis enim rebus portae patebant, per quas se Teucri sub adventum hostis receperant: propterea quod ait 'namque ita discedens praeceperat optimus armis Aeneas, si qua interea fortuna fuisset, non aequo dare se campo, non obvia ferre arma viros, sed castra fovere'. sane 'commissa' deest 'sibi' vel 'illis'. ducis imperio commissa scimus quod Mnestheo et aliis ducibus imperaverat Aeneas, ad petenda auxilia proficiscens, ne portas aperirent, ut 'castra modo et tutos servarent aggere muros'. item legimus Mnesthea et Serestum ductores fuisse et rerum magistros, non Pandarum et Bitiam: unde apparet quia hunc locum male intellexit Donatus, dicens, commissam portam, id est creditam, Pandaro et Bitiae: qui duces non erant. Cornutus vere et melius sensit, dicens, portam quae ducis imperio commissa fuerat, hoc est clausa, eam aperuerunt. commissura enim dicitur tabularum coniunctio, sicut Cicero in Fundaniana meminit. ergo melius est ut commissam dicamus clausam, quam creditam Pandaro et Bitiae. {{ancora+|673|Ad v. 673}} moenibus pro 'in moenia'. {{ancora+|674|Ad v. 674}} Pro turribus aut vice turrium: aut pro defensione. {{ancora+|675|Ad v. 675}} Armati ferro aut bene instructi armis: aut, ut Asper dicit, ferrea corda habentes, id est dura et cruenta cogitantes: ut Ennium sit secutus qui ait "succincti corda machaeris". {{ancora+|676|Ad v. 676}} Liquetia flumina iuxta Padum et Athesin, Venetiae flumina, est etiam fluvius Liquetius, quem nunc commemorat. ergo 'Liquetia' proprium est nomen, non epitheton, ne incipiamus a generalitate ad speciem reverti: quod vitiosum est, ut si dicas 'circa flumina nascuntur arbores' et sic inferas 'circa Tiberim vel Anienem'; sufficit enim dixisse 'circa flumina' generaliter. unde apparet quia 'Liquetia' legendum est, non 'liquentia'. liquentia flumina Padus, Italiae fluvius, aliquot provincias dextra laevaque contingit, inter quas et Venetiae partem praeterfluit. Athesis Venetiae fluvius est, Veronam civitatem ambiens et in Padum cadens. Liquetia Venetiae fluvius est inter Altinum et Concordiam, quem nunc commemorat. nam 'Liquetia' non est epitheton: nemo enim a generalitate transit ad species. {{ancora+|678|Ad v. 678}} Intonsaque caelo a. c. hoc ad supra dictas cristas refertur. geminae quercus non quia tantum duae nascuntur; sed ad istorum similitudinem respexit, id est quando similes elevantur quercus. {{ancora+|681|Ad v. 681}} Pulcher aquiculus armis ut 'pulcher vestibus', sic 'pulcher armis', hoc est per arma: quod erat armorum retulit ad personam. et melius figuratum, quam si dixisset 'pulchris armis'. {{ancora+|682|Ad v. 682}} Praeceps animi figurate genetivo iunxit; nam dicimus 'praeceps iracundia' 'praeceps furore'. mavortius haemon non Martis filius, sed bellicosus. {{ancora+|683|Ad v. 683}} Agminibus totis deest 'ab': et significat eos primo fugatos esse, mox occisos: aut certe aliquos fugatos, aliquos interemptos. quidam dubium putant, utrum 'ab agminibus totis terga dedere', an 'ab agminibus versi'. {{ancora+|684|Ad v. 684}} posvere in limine vitam ut "animasque in vulnere ponunt". {{ancora+|685|Ad v. 685}} Animis discordibus hostilibus, scilicet Troianorum, qui a Rutulis discordabant. {{ancora+|689|Ad v. 689}} nuntius et qui nuntiat dicitur, et qui nuntiatur; sed modo hic quod nuntiatur. {{ancora+|692|Ad v. 692}} Fratresque s. quos supra dixit portam tenere. {{ancora+|693|Ad v. 693}} Se primus agebat iuxta veteres 'se agebat' pro 'veniebat', ut "ecce gubernator sese Palinurus agebat", Plautus in Mostellaria "unde agis te?" ut enim nos e contrario dicimus 'duco me', ita illi 'agit se', † ΑΠΟ ΘΟΥ ΔΛΝ . 'se agebat', hoc est incedebat, ut "sese Palinurus agebat". tractus autem sermo est a ratione physica; nam agitur corpus animi iudicio: unde Terentius "quo te agis?" {{ancora+|694|Ad v. 694}} thebana de matre parenthesis est. sane Thebae aliae Aegyptiae, aliae Boeotiae, aliae Phrygiae. sarpedonis alti id est nobilis. {{ancora+|695|Ad v. 695}} Itala cornus telum de Itala cornu factum. et materiam pro opere posuit. {{ancora+|696|Ad v. 696}} Stomacho Graecus sermo est. {{ancora+|697|Ad v. 697}} Specus vulneris poetica exaggeratio: specum enim pro cavatione posuit. {{ancora+|698|Ad v. 698}} et fixo ferrum in pulmone et ferrum fixum, et pulmonem fixum possumus accipere. {{ancora+|699|Ad v. 699}} Erymanta manu 'manu' id est gladio comminus ferit: nam et illi de quibus superius dixit, manu occisi sunt, sed misso iaculo. ergo ad differentiam teli iacti accipe 'manu', id est gladio. {{ancora+|700|Ad v. 700}} Ardentem oculis animisque frementem et gestu corporis et mente commotum. {{ancora+|701|Ad v. 701}} neque enim iaculo parenthesis. vitam dedisset pro 'reddidisset'. {{ancora+|702|Ad v. 702}} Falarica venit de hoc telo legitur quia est ingens, torno factum, habens ferrum cubitale et rotunditatem de plumbo in modum sphaerae. in ipsa summitate dicitur etiam ignem habere adfixum, stuppa circumdatum et pice oblitum, incensumque aut vulnere hostem aut igne consumit. hoc autem telo pugnatur de turribus, quas falas dici manifestum est: unde et in circo falae dicuntur divisiones inter euripum et metas, quod ibi constructis ad tempus turribus, his telis pugna edi solebat: Iuvenalis "consulit ante falas delphinorumque columnas". ergo a falis dicta est falarica, sicut a muro muralis. sane falaricam Lucanus dixit nervis mitti tortilibus et quadam machina, ut "hunc aut tortilibus vibrata falarica nervis obruat", Vergilius vero ait Turnum manu iaculari potuisse: unde apparet aut a Lucano ad auxesin illius qui occidendus fuerat, esse dictum, aut a Vergilio ad laudem Turni, qui talem hastam manu iaculatus est. {{ancora+|703|Ad v. 703}} Fulminis acta modo amat tela cum impetu venientia fulminibus comparare. tavrea terga usurpavit pro 'taurina', alibi "taurinis follibus": unde, sicut et Plinius dicit, derivationes firmas non habent regulas, sed exeunt prout auctoribus placet. bene autem per transitum eius arma descripsit. {{ancora+|704|Ad v. 704}} Duplici squama et auro id est duplicibus squamis aureis. squamae autem sunt loricarum catenae in modum squamae conpositae. sane squama et splendorem significat, si a piscibus veniat, et sordes, si a squalore; sed in Vergilio splendorem ubique significat. {{ancora+|706|Ad v. 706}} Et clipeum super intonat ingens aut ipse ingens super clipeum intonat: aut ingens clipeum supra ipsum tonat: nam lectum est etiam 'hoc clipeum', ut probat Caper: quod magis debemus accipere: nam Homerum imitatus est, qui ait ἀράβησε δὲ τεύχε' ἐπ' αὐτῷ . {{ancora+|707|Ad v. 707}} Evboico baiarum litore bene 'Baiarum' addidit, ne Euboeam insulam intellegeremus, unde Chalcidenses venerunt, qui condiderunt Cumas, quae sunt Bais vicinae. Postumius de adventu Aeneae et Lutatius communium historiarum Boiam Euximi comitis Aeneae nutricem, et ab eius nomine Boias vocatas dicunt: veteres tamen portum Baias dixisse. Varro a Baio Vlixis comite, qui illic sepultus est, Baias dictas tradit. quondam hic 'quondam' pro expletiva posuit. alii 'quondam' medii temporis volunt: quidam 'quondam' ad perpetuitatem temporis referunt, hoc est 'ut solet fieri'. {{ancora+|709|Ad v. 709}} ponto iaciunt hoc est 'contra pontum'. sic illa 'sic' protrahendum: nam cum dixisset 'talis', addidit 'sic illa'. rvinam prona trahit ita enim exaedificatur. {{ancora+|712|Ad v. 712}} Prochyta alta tremit atqui haec insula plana est; sed epitheton de praeterito traxit: nam, ut dicit Plinius in naturali historia, Inarimes mons fuit qui terrae motu de ea fusus alteram insulam fecit, quae Prochyta ab effusione dicta est: fundere enim est ἐκχέειν . 'Prochyta' ergo 'alta' quondam scilicet. hanc Naevius in primo belli Punici de cognata Aeneae nomen accepisse dicit. sed Inarime nunc Aenaria dicitur. et saepe fulgoribus petitur ob hoc quod Typhoeum premat, et quia in †eamdi contumeliam simiae missae sunt, quas Etruscorum lingua arimos dicunt: ob quam causam Pithecusam etiam vocitant: licet diversi auctores varie dicant: nam alii hanc insulam Typhoeum, alii Enceladum tradunt premere. et putatur nove dictum 'Inarime', quod et singulari numero, et addita syllaba dixerit, cum Homerus εἰν Ἀρίμοις posuerit, ut prior syllaba praepositionis locum obtineat. Livius in libro nonagesimo quarto Inarimen in Maeoniae partibus esse dicit, ubi per quinquaginta milia terrae igni exustae sunt. hoc etiam Homerum significasse vult. dvrvmque cubile hoc est mortiferum, ad poenam statutum. {{ancora+|715|Ad v. 715}} Stimulos acres saeviendi scilicet: nam sunt et timoris et libidinis stimuli. notanda quoque prooeconomia, quae id agit ut veri simile sit, Turnum victorem evasisse de castris. {{ancora+|717|Ad v. 717}} Undique conveniunt non dicit qui conveniunt, sed illi sine dubio, quibus Mars iniecit audaciam, inventa oportunitate inruperunt castra Troiana. quoniam postquam. {{ancora+|722|Ad v. 722}} obnixus conisus, conabundus. {{ancora+|723|Ad v. 723}} Duro in certamine liquit sine spe evadendi. {{ancora+|724|Ad v. 724}} Ast alios secum includit pro hostibus, quoniam multos suos exclusisset: Statius "par operis iactura lucro: namque hoste recepto exclusere suos". potest tamen et dubium esse 'includit' utrum hostes, an suos? vltro insuper. {{ancora+|725|Ad v. 725}} demens pathos per personam poetae proferendum. demens hoc ex affectione sua posuit poeta: alibi "sed tum forte cava dum personat aequora concha, demens, et cantu vocat in certamina divos". rutvlum potest accusativus esse, potest et genetivus. {{ancora+|734|Ad v. 734}} Dotalis regia amatae aut tibi data per dotem; aut quae sperabatur. et bene 'Amatae', quae illum sola generum esse cupiebat contra mariti iudicium: ergo eum mulieri probatum, non viro dicit. notandum sane quia id agit, ut ostendat se non per inprudentiam Turnum inclusisse, sed illum per temeritatem sibi minime profutura castra penetrasse. {{ancora+|736|Ad v. 736}} exire pro 'exeundi'. {{ancora+|737|Ad v. 737}} Olli subridens magnam confidentiam virtutis ostendit. {{ancora+|739|Ad v. 739}} Priamo narrabis achillem propter illud Sibyllae "alius Latio iam partus Achilles". et dictum est, ut illud "degeneremque Neoptolemum narrare memento". {{ancora+|740|Ad v. 740}} Rudem nodis non levem, nec pulchram, sed fortem. cortice crudo viridi: nam hastae igni plerumque torrentur. {{ancora+|742|Ad v. 742}} Vulnus saturnia ivno detorsit veniens 'vulnus veniens', id est ictum, quo vulnerari debuit. plerique, sed non idonei commentatores dicunt, hoc loco occisum Turnum, sed causa oeconomiae gloriam a poeta Aeneae esse servatam: quod falsum est. nam si veritatem historiae requiras, primo proelio interemptus Latinus est in arce: inde ubi Turnus Aenean vidit superiorem, Mezentii imploravit auxilium: secundo proelio Turnus occisus est, et nihilo minus Aeneas postea non conparuit: tertio proelio Mezentium occidit Ascanius. hoc Livius dicit et Cato in originibus. {{ancora+|744|Ad v. 744}} Telum hoc loco 'telum' gladium dixit a longitudine: unde et mustela dicitur, quasi mus longus. telum autem posuisse pro gladio illud significat, quod infert paulo post 'consurgit in ensem'. versat librat, iactat: et est Ennianum "versat mucronem". {{ancora+|745|Ad v. 745}} Is talis, par, similis. {{ancora+|746|Ad v. 746}} Alte consurgit in ensem genus feriendi Gallicanum: Sallustius "regressi ad faciliores ictus loco cedebant". {{ancora+|748|Ad v. 748}} inpubesque pathos ex aetate movit. {{ancora+|752|Ad v. 752}} huc caput 'huc pependit' figurate. {{ancora+|756|Ad v. 756}} Bello gentique fuisset duo dicit: et bellum finiri potuit omnibus interemptis, et gens penitus fuisset extincta occiso Ascanio, a quo Romani ducunt originem. ideo 'bello gentique' dixit, quia plerumque bellum finitur gente superstite, ut in bello Troiano contigit. {{ancora+|757|Ad v. 757}} Caedisque insana cupido oeconomia est, quae excusat Turnum, cur non a porta fugatis Troianis, penitus deleta sint castra. {{ancora+|759|Ad v. 759}} Principio intra castra, post Troianorum fugam. succiso poplite gygen excipit ordo est: excipit et succidit poplitem, ut "postibus haesit adesis" et "scuta latentia condunt": nam ante fuit ut eum circumveniret insidiis. 'poples' autem 'po' correpta est, sicut in Sereno legitur; sed producitur positione. {{ancora+|760|Ad v. 760}} Hinc nec loci est, nec temporis, sed ordinis, id est 'deinde'. raptas autem 'de hostilibus cadaveribus'; nam quod dicit Donatus 'ab armigero', non procedit; nec enim lectum est, cum solus inclusus fuerit Turnus, ut post ait 'unus homo': quamvis possit, sicut in ‹X.› "suggere tela mihi" et "tum magnam corripit hastam et iacit". {{ancora+|761|Ad v. 761}} ivno vires animumque ministrat oeconomia, ut quod dicit possit esse veri simile. ivno vires animumque ministrat ne sit incongruum unum tot occidisse, dat Iunonis auxilium: Horatius in arte poetica "nec deus intersit, nisi dignus vindice nodus inciderit". {{ancora+|763|Ad v. 763}} martemque cientes pugnam agitantes. {{ancora+|764|Ad v. 764}} Alcandrumque halivmque noemonaque prytanimque Homeri versus, tantum coniunctione mutata: unde apparet non ad historiam, sed ad ornatum poematis haec nomina pertinere. {{ancora+|765|Ad v. 765}} Tendentem contra in se facientem impetum. {{ancora+|768|Ad v. 768}} Cum galea longe iacvit caput ad exprimendam celeritatem praeterito usus est tempore. potuisse autem caput cum galea longe iaci, praemissa loci altitudo significat. ergo eum comminus percussum intellegamus, sed tantam vim ictus fuisse, ut longe caput excuteret. {{ancora+|769|Ad v. 769}} Felicior peritior; nam in ungendis telis non est felicitas, sed peritia. sane nec 'ungo' nec 'ungentum' u recipit, excepto uno nomine, ut 'unguen'; unde est "et pingues unguine ceras". est autem mira brevitate inducta descriptio. {{ancora+|770|Ad v. 770}} Ferrumque armare veneno speciose dictum 'armabat ferrum', quo nos armare consuevimus: ut ex venenato ferro vehementius et perniciosius vulnus sit. {{ancora+|771|Ad v. 771}} Amicum crethea musis poetam lyricum. et tale est schema per repetitionem, ut "sequitur pulcherrimus Astur, Astur equo fidens". {{ancora+|772|Ad v. 772}} musarum comitem non re vera 'comitem', sed carminum studiosum. {{ancora+|773|Ad v. 773}} Numerosque intendere nervis rhythmos facere intentione nervorum: nam numeri sunt rhythmi, ut "numeros memini, si verba tenerem". hoc ergo dicit: secundum chordas verba conponebat. {{ancora+|775|Ad v. 775}} Avdita caede svorum servat τὸ πρέπον , ne praesentibus ducibus Turnus tot strages fecisse videatur. {{ancora+|778|Ad v. 778}} Quo deinde fugam aut vacat 'deinde', ut 'tandem' 'gentium' 'locorum': aut intellegimus mente eum tractasse quod de campis milites solent ad castra confugere, et sic dixisse 'quo deinde'? scilicet, de castris quo fugietis ulterius? et hoc est melius; unde et sequitur 'quos alios muros'. et sic est dictum post cogitationem 'quo deinde'? sicut Terentius dixit "quid igitur faciam?" est ea autem amara accusatio. {{ancora+|780|Ad v. 780}} Unus homo ac si diceret 'mortalis'. et bona attenuatio, cum supra dixerit 'Rutulum in medio non agmine regem'. {{ancora+|783|Ad v. 783}} Infelicis patriae Troiae, in qua nunc sunt. vetervmque deorum Penates significat, quos semper coluere Troiani. {{ancora+|784|Ad v. 784}} Miseretque pudetque sic Pallas "nunc prece, nunc dictis virtutem accendit amaris". {{ancora+|788|Ad v. 788}} acrius hoc teucri cum eum decedentem viderent. {{ancora+|789|Ad v. 789}} Cev saevum turba leonem sensus hic est: haud aliter Turnus retro cedens petebat fluvium, ac solet leo, pressus multitudine, nec terga praebere propter iram et pudorem, nec posse, licet cupiat, in venantes impetum facere. {{ancora+|793|Ad v. 793}} ille quidem parenthesis. potis est 'ille' enim 'tendere contra potis est per tela virosque'. {{ancora+|796|Ad v. 796}} invaserat hostes aut speciem praeteriti temporis mutavit, aut tempora: nam cum dixisset 'invaserat', subiunxit 'vertit'. {{ancora+|799|Ad v. 799}} Nec contra vires avdet saturnia ivno sufficere atqui favente numine debuit etiam contra multitudinem posse; sed hoc Iuppiter vetuit. sufficere subministrare. {{ancora+|801|Ad v. 801}} Havd mollia ivssa ferentem melius quam Homerus hunc locum exsecutus est: salvo enim sensu vitavit et fabulosa et vilia; nam ille ipsas minas exsequitur. {{ancora+|803|Ad v. 803}} Ergo quia numinis est desertus auxilio. {{ancora+|804|Ad v. 804}} nec dextra valet cum dixisset 'clipeo', non subiunxit gladium, sed dextram, ut ostenderet, eum nec se armis tegendo, nec hostem telis petendo valuisse. {{ancora+|805|Ad v. 805}} Telis obrvitur Lucanus eundem sensum per declamationem "telorum nimbo peritura et pondere ferri". tempora circum totus locus Homeri est. {{ancora+|807|Ad v. 807}} ivbae capiti pro 'quae in capite sunt'. umbo id est scutum, nam a parte totum significat. {{ancora+|810|Ad v. 810}} Et piceum nec respirare potestas flumen agit ordo est 'sudor piceum flumen agit', hoc est sordidum, quia sine respiratione pugnabat. {{ancora+|811|Ad v. 811}} fessos quatit aeger anhelitus Probus ait "commodius hic est 'aeger', quam in quinto 'vastos quatit aeger anhelitus artus': quamvis consuetudo sit Vergilio ista mutandi". quidam 'acer' legunt: et volunt in quinto 'aeger' aptius dictum de sene, hic de iuvene 'acer' melius convenire. {{ancora+|812|Ad v. 812}} Tum demum postquam se aliter evadere posse non vidit. omnibus armis 'cum' minus est. {{ancora+|813|Ad v. 813}} Ille svo cum gurgite flavo hysterologia est 'cum ille eum excepit': non enim procedit 'cum suo gurgite', quasi posset fieri, ut eum Tiberis sine suis fluentis exciperet. sane quaerunt multi, cum Tiberis Aeneae faveat, cur liberaverit Turnum; sed solvitur ista ratione: nam ob hoc Turnum esse liberatum, ut maior Aeneae gloria servaretur. alii tradunt a Thybride, qui Aeneae favet, nunc Turnum in Iunonis gratiam esse servatum. {{Liber |Ante = Commentarius VIII |AnteNomen = ../Liber VIII |Post = Commentarius X |PostNomen = ../Liber X }} oeswjmzlcb4tkz11cz0l77pepnwebeq 265210 265110 2026-05-10T11:54:01Z Saumache 27923 265210 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos [[Aeneis/Liber IX|librum IX]] commentarius |Editio=1884, Lipsiae; [[w:de:Georg Thilo|Georg Thilo]] |Fons=[https://archive.org/details/invergiliicarmin02servuoft/page/307/mode/1up?view=theater archive.org] (partim) }} {{Liber |Ante = Commentarius VIII |AnteNomen = ../Liber VIII |Post = Commentarius X |PostNomen = ../Liber X }} *[''Inclinatis litteris scripta sunt scholia quae, sine certis dominis, {{wl|Q3384616|Petrus Daniel Aurelianensis}} 1600 anno primum eddidit.'' *''Rotundis uncis inclusa est scriptura scholiarum Daniele additarum ex codice Parisino (1750) quam integram editor istius editionis, cum plerumque ei videretur emendanda, addidit.'' *''Quadratis uncis inclusa sunt illa quae videbantur Danieli ex eodem abicienda.''] {{regula}} {{ancora+|1|[[Aeneis/Liber IX#1|1.]]}} {{sc|}}Atque ea diversa penitus dum p. g. in hoc libro mutatio est rerum omnium: nam et personae et loca alia sunt et aliud negotium incipitur; ab Aenea enim transit ad Turnum, a Tuscia ad Ardeam, a petitione auxiliorum ad bellum. quem transitum quidam culpant, nescientes Vergilium prudenter iunxisse superioribus negotiis sequentia per illam particulam ‘atque ea d. p. dum parte geruntur’, scilicet dum offeruntur arma, dum dantur auxilia. ‘dum’ enim cum sit coniunctio, hic tamen adverbii vim obtinet: Terentius “mea nihil refert, dum patiar modo”. sane formatus est iste liber ad illud Homeri, ubi dicit per noctem egressos esse Diomeden et Vlixen, cum capto Dolone castra penetrarunt: nam partem maximam et oeconomiae et negotiorum exinde habet. diversa penitus valde diversa, id est longius remota, vel apud Pallanteum vel in Etruria: unde paulo post dicit ‘nec satis, extremas Corythi penetravit ad urbes Lydorumque manum’. {{ancora+|2|[[Aeneis/Liber IX#2|2.]]}} {{sc|}}Irim Iris quasi ἔρις dicta est: numquam enim ad conciliationem mittitur, sicut Mercurius, sed ad disturbationem. et est ministra non tantum dearum, sed et deorum: nam praeter Homerum et Vergilius hoc probat, dicens “aeriam caelo nam Iuppiter Irim dimisit, germanae haud mollia iussa ferentem”. {{ancora+|3|[[Aeneis/Liber IX#3|3.]]}} {{sc|}}Avdacem ad turnum fortem sine felicitate, sicut de Pallante diximus. et modo audaciae laus oportuna, quia ad audendum exhortandus est. {{ancora+|4|[[Aeneis/Liber IX#4|4.]]}} {{sc|}}Parentis pilumni Pilumnus et Pitumnus fratres fuerunt dii. horum Pitumnus usum stercorandorum invenit agrorum — unde et Sterculinius dictus est — Pilumnus vero pinsendi frumenti: unde et a pistoribus deus colitur. ab ipso et pilum dictum est. quidam Pilumnum et Pitumnum Castorem et Pollucem accipiunt: non nulli laudum deos: Varro coniugales deos suspicatur. sacrata valle ideo ‘sacrata’, quia, ut diximus, numquam est lucus sine religione. sedebat ut Asper dicit ‘erat’, quae clausula antiqua est et de usu remota. secundum Plautum autem ‘sedere’ est consilium capere, qui inducit in Mostellaria servum dicentem “sine iuxta aram sedeam, et dabo meliora consilia”. sed secundum augures ‘sedere’ est augurium captare; namque post designatas caeli partes a sedentibus captantur auguria: quod et supra ipse ostendit latenter, inducens Picum solum sedentem, ut “parvaque sedebat succinctus trabea”, quod est augurum, cum alios stantes induxerit. ergo ‘sedebat’ aut erat aut consilia capiebat aut augurabatur. unde et hic lucus vice aedis sacratae accipi debet: quod plenius illo loco dictum est “hoc illis curia templum”. aut quia in locis sacris sedentes ‹qui› consilia habituri erant, curiam in templo haberent: quod Numa cum sciret, Vestae aediculam, non templum statuit, ne ibi senatus haberi posset et ipsa necessitate vir introiret locum. nam et ipsa consilia a sedendo quasi considia dicta sunt; sedentium enim animi tranquilliores fiunt. {{ancora+|5|[[Aeneis/Liber IX#5|5.]]}} {{sc|}}Thavmantias secundum poeticam Thaumantis filia. ceterum ex admiratione hoc nomen accepit, quae admiratio de eius coloribus nascitur. {{ancora+|6|[[Aeneis/Liber IX#6|6.]]}} {{sc|}}Divum promittere nemo ‘nemo’ pro ‘nullus’ posuit. et est acyrologia: nam ‘divum nemo’ non possumus dicere, cum proprie ‘nemo’ sit ‘ne homo’. {{ancora+|7|[[Aeneis/Liber IX#7|7.]]}} {{sc|}}Avderet docet per transitum multa interdum temporum ratione provenire, quae numina praestare non possunt: quod etiam paulo post in matris deum petitione Iuppiter probat, dicens “cui tanta deo permissa potestas”. volvenda pro ‘volubilis’. {{ancora+|8|[[Aeneis/Liber IX#8|8.]]}} {{sc|}}Aeneas urbe et sociis ab occasione. et ostendit quid illi expugnandum sit, quia caret defensore. urbe urbs ista, quae est †tutam “ipse humili designat moenia fossa”. hanc castrum Laurens ait dici Varro, oppidum tacet. sed ubi primum Aeneas egressus sit, eum locum Troiam nuncupari traditur. {{ancora+|9|[[Aeneis/Liber IX#9|9.]]}} {{sc|}}paLatini prolepsis est. {{ancora+|10|[[Aeneis/Liber IX#10|10.]]}} {{sc|}}Nec satis quia occurrebat ab Euandro eum facile posse remeare. corythi penetravit ut totam [in] Etruriam peragrasse videatur. Corythi autem montis Tusciae, qui, ut diximus, nomen accepit a Corytho rege, cum cuius uxore concubuit Iuppiter, unde natus est Dardanus. ‘penetravit’ autem bene, quia supra dixerat ‘penitus’. {{ancora+|11|[[Aeneis/Liber IX#10|11.]]}} {{sc|}}lydorumque manum omnia haec ad occasionem faciendi pertinent ex longinquitate, ut dictum est, regionis. {{ancora+|12|[[Aeneis/Liber IX#10|12.]]}} {{sc|}}nunc tempus a metu. armat agrestes ne ei formidinem iniciat, agrestes esse commemorat. {{ancora+|13|[[Aeneis/Liber IX#10|13.]]}} {{sc|}}Turbata arripe castra aut ‘arripe et turba’: aut turbata invade per absentiam Aeneae. ‘turbata’ autem inordinata: aut certe ‘turba et arripe’. {{ancora+|14|[[Aeneis/Liber IX#10|14.]]}} {{sc|}}paribus alis id est aequalibus. et ostendit aequalem volatum. {{ancora+|15|[[Aeneis/Liber IX#15|15.]]}} {{sc|}}fuga pro ‘veloci reditu’; neque enim fugit. secvit sub nubibus arcum hoc est duxit, ut “ille viam secat ad naves”. et re vera arcus ipse variis coloribus sectus est. bene autem ‘sub nubibus’, quia sine nubis beneficio arcus non videtur. {{ancora+|16|[[Aeneis/Liber IX#15|16.]]}} {{sc|}}Agnovit ivvenis deest ‘eam’. et Irim tantum agnovit, non et a quo missa esset, utrum a Iove, an a Iunone. hinc est quod dicit ‘quis te mihi nubibus actam detulit in terras’? unde apparet eum scisse nuntiam illam et Iovis et Iunonis esse. {{ancora+|19|[[Aeneis/Liber IX#15|19.]]}} {{sc|}}Repente item aliud augurium: namque cum Iris sine nubibus non possit videri, post eius abscessum statim est secuta serenitas. clara autem bene addidit, quia tempestas τῶν μέσων est. {{ancora+|20|[[Aeneis/Liber IX#20|20.]]}} {{sc|}}Discedere caelum chasma dicit factum, id est subitam aeris disruptionem et quendam recessum: per quod vult videri chasma Irim se recepisse. medium autem bene dixit; nam est et summum, unde est “sic vertice caeli constitit”. nubes autem in medio sunt, ubi omnia ista sunt signa quae dicit, id est Iris, serenitas, chasma: nam si in summo fierent, nullus videre potuisset. humani enim oculi altiorem et nimium splendorem ferre non possunt. sane chasma est, ita enim Plinius vocat, disruptio et quidam caeli recessus. in auguralibus libris inter ostenta etiam caelum discessisse dicitur. et quidam hic ‘caelum’ pro aere accipiunt, ut Lucretius “in hoc caelo qui dicitur aer”. {{ancora+|21|[[Aeneis/Liber IX#20|21.]]}} {{sc|}}Palantesque polo stellas bene ‘palantes’, quasi in alienum tempus errore venientes: aut ‘palantes’ quae sunt palantes, epitheton stellarum perpetuum. omina tanta scilicet caelestia. et haec omina pro signis vel auspiciis posuit. {{ancora+|22|[[Aeneis/Liber IX#20|22.]]}} {{sc|}}Quisquis in arma vocas vel Iuno vel Iuppiter. {{ancora+|24|[[Aeneis/Liber IX#20|24.]]}} {{sc|}}Oneravitque aethera votis iterum atque iterum, aut alia atque alia est vota pollicitus. locus autem iste dictus est secundum augurum morem, apud quos fuerat consuetudo, ut si post acceptum augurium ad aquam venissent, inclinati aquas haurirent exinde et manibus et fusis precibus vota promitterent, ut visum perseveraret augurium, quod aquae intercessu disrumpitur: unde etiam in duodecimo visum augurium non procedit neque sortitur exitum firmum, quia cycnus, dimissus ab aquila, in fluvium cecidit, ut “praedamque ex unguibus ales proiecit fluvio”. hinc videtur etiam Turnus minime potuisse liberari. {{ancora+|25|[[Aeneis/Liber IX#25|25.]]}} {{sc|}}Iamque omnis campis exercitus ibat apertis intellegamus hunc exercitum primo confuse in campos ruisse, post digestum in ordines, ut sit sequentium fluminum congrua comparatio: quae flumina dicit post camporum inundationem in alveos suos reverti. nam hoc vult dicere: ut de campis flumina in alveos redeunt, sic digesta est in acies militum multitudo, quae fuerat ante diffusa. {{ancora+|26|[[Aeneis/Liber IX#25|26.]]}} {{sc|}}Dives equum per genetivum frequentius utimur hac figura, quam per ablativum. sane hic secutus veteres cuius rei dives addidit, cum alibi subtraxerit, ut “dives quae munera Dido” et “dives inaccessos ubi Solis filia lucos”. {{ancora+|27|[[Aeneis/Liber IX#25|27.]]}} {{sc|}}Coercent cogunt, colligunt, alias ‘continent’, alias ‘conpescunt’. non nulli ‘postrema’ pro ‘postremas partes’ accipiunt. {{ancora+|29|[[Aeneis/Liber IX#25|29.]]}} {{sc|}}sedatis amnibus quia Nilus exundat aestate, cum cetera flumina inminutione quieta sunt. {{ancora+|30|[[Aeneis/Liber IX#30|30.]]}} {{sc|}}Altus per tacitum ganges fluvius Indiae est, qui secundum Senecam in situ Indiae novem alveis fluit, secundum Melonem septem: qui tamen et ipse commemorat non nullos dicere, quod tribus alveis fluat. Vergilius tamen, Nilo eum iungens, septem alveos habere significat. hanc varietatem Donatus fugiens longum hyperbaton facit, dicens ‘ceu surgens septem amnibus Nilus aut Ganges’. altus per tacitum sane bene addidit ‘per tacitum altus’, hoc est per profundam altitudinem; nam licet crescat, intra ripas tamen est, nec, ut Nilus, superfunditur campis; unde Asper distinxit ‘altus per tacitum’. et bene agmen exercitus flumini conparavit, quia et fluviorum agmina ipse dicit “leni fluit agmine Thybris”. pingvi flumine nilus Nilus dictus est quasi νέαν ἰλύν , hoc est novum limum trahens: quod volens exprimere dixit ‘pingui flumine’, id est fluore, quae res fecundam efficit terram: quod et ipse in georgicis ostendit dicens “liquuntur montibus amnes felicemque trahunt limum” item “et viridem Aegyptum nigra fecundat harena”. {{ancora+|31|[[Aeneis/Liber IX#30|31.]]}} {{sc|}}cum reflvit campis hoc est a campis rediit; tunc enim omnia ora eius apparent: alias, cum abundat, una eius facies est. {{ancora+|34|[[Aeneis/Liber IX#30|34.]]}} {{sc|}}ab adversa castris opposita, an venienti agmini? quis globus id est quantus: admirantis enim est, non interrogantis; nec enim interrogat qui nuntiat. {{ancora+|37|[[Aeneis/Liber IX#35|37.]]}} {{sc|}}Hostis adest hic distinguendum, ut ‘heia’ militum sit properantium clamor. et est Ennianum, qui ait “heia machaeras”. ergo ‘heia’ ingenti clamore dicentes ad portas ruebant. alii ‘hostis adest, heia’ legunt. alii ‘heia’ non a persona ad personam dictum putant, sed ipsum poetam quasi actu rei et imaginatione exclamasse. {{ancora+|39|[[Aeneis/Liber IX#35|39.]]}} {{sc|}}Namque ita discedens praeceperat excusatio Troianorum, ne portas clausisse timore viderentur. optimus armis peritus armorum, dux egregius, qui et futura provideret. {{ancora+|40|[[Aeneis/Liber IX#40|40.]]}} {{sc|}}Si qua interea fortuna fuisset scilicet bellicus casus. {{ancora+|42|[[Aeneis/Liber IX#40|42.]]}} {{sc|}}tutos servarent aggere muros id est tutos beneficio aggeris muros. {{ancora+|43|[[Aeneis/Liber IX#40|43.]]}} {{sc|}}Pudor iraque monstrat licet eos hortaretur ira et pudor. {{ancora+|44|[[Aeneis/Liber IX#40|44.]]}} {{sc|}}obiciunt obices ponunt, vel obicibus muniunt, et per hoc claudunt. facessunt hic ‘faciunt’, alias ‘discedunt’, ut “illa hinc facessat”. {{ancora+|45|[[Aeneis/Liber IX#45|45.]]}} {{sc|}}turribus pro ‘in turribus’. {{ancora+|46|[[Aeneis/Liber IX#45|46.]]}} {{sc|}}Tardum agmen peditum dicit, qui equitum comparatione tardi sunt. {{ancora+|47|[[Aeneis/Liber IX#45|47.]]}} {{sc|}}Urbi Troiae, quam fecerat Aeneas castrorum in morem. {{ancora+|48|[[Aeneis/Liber IX#45|48.]]}} {{sc|}}Maculis quem thracius albis figura: maculas albas habens. et nove albas maculas dixit, cum proprie macularum haec sit natura, ut obscuritate sua album aliquid infuscent. {{ancora+|49|[[Aeneis/Liber IX#45|49.]]}} {{sc|}}Cristaque tegit galea avrea rubra pro ‘galea cristas habens rubras’. sed duo ablativi sunt et duo nominativi, quos metrica ratione discernimus; nam ‘rubra crista’ longae sunt ultimae, quia ablativi sunt casus. sane huius modi versus pessimi sunt. {{ancora+|51|[[Aeneis/Liber IX#50|51.]]}} {{sc|}}en ait eclipsis festinationis exprimendae gratia: quidquid enim addideris sensus admittet. {{ancora+|52|[[Aeneis/Liber IX#50|52.]]}} {{sc|}}Principium pugnae hoc de Romana sollemnitate tractum est. cum enim volebant bellum indicere, pater patratus, hoc est princeps fetialium, proficiscebatur ad hostium fines, et praefatus quaedam sollemnia, clara voce dicebat se bellum indicere propter certas causas, aut quia socios laeserant, aut quia nec abrepta animalia nec obnoxios redderent. et haec clarigatio dicebatur a claritate vocis. post quam clarigationem hasta in eorum fines missa indicabatur iam pugnae principium. post tertium autem et tricesimum diem quam res repetissent ab hostibus, fetiales hastam mittebant. denique cum Pyrrhi temporibus adversum transmarinum hostem bellum Romani gesturi essent nec invenirent locum, ubi hanc sollemnitatem per fetiales indicendi belli celebrarent, dederunt operam, ut unus de Pyrrhi militibus caperetur, quem fecerunt in circo Flaminio locum emere, ut quasi in hostili loco ius belli indicendi implerent. denique in eo loco ante aedem Bellonae consecrata est columna. Varro in Caleno ita ait “duces cum primum hostilem agrum introituri erant, ominis causa prius hastam in eum agrum mittebant, ut castris locum caperent”. ergo bene hoc poeta de more Romano tractum Turno utpote duci dedit. sed in hac consuetudine fetialis, qui bellum indicebat, antequam hastam iaceret, etiam terram hostium contestabatur: unde quidam volunt Aenean scientem quod bellum gesturus esset, sicut a sibylla cognoverat, ubi ad Italiae partem debitam venit, primum adorasse terram, ut “geniumque loci primamque deorum Tellurem”. {{ancora+|53|[[Aeneis/Liber IX#50|53.]]}} {{sc|}}Clamorem excipiunt socii legitur et ‘clamore’. si ‘clamore’, sensus erit talis: hastae iactum socii clamore comitantur; si ‘clamorem’, intellegimus Turni eos clamorem excepisse et cum fremitu eum secutos esse, id est excipiunt clamorem Turni et cum fremitu eum sequuntur. {{ancora+|54|[[Aeneis/Liber IX#50|54.]]}} {{sc|}}Inertia corda non re vera, sed sicut hostibus videbatur. {{ancora+|56|[[Aeneis/Liber IX#55|56.]]}} {{sc|}}arma viros vehementius ‘viros’ pronuntiandum. castra fovere veteres ‘fovere’ pro ‘diu incolere’ vel ‘habitare’ dicebant. {{ancora+|57|[[Aeneis/Liber IX#55|57.]]}} {{sc|}}Aditumque per avia quaerit etiam per avia. sane exprimitur Turni violentia; nam viam per avia nullus requirit. {{ancora+|59|[[Aeneis/Liber IX#55|59.]]}} {{sc|}}Ad cavlas munimenta et saepta ovium. est enim Graecum nomen ‘c’ detracto: nam Graeci αὐλάς vocant animalium receptacula. unde in sacris aedibus et in tribunalibus saepta, quae turbas prohibent, caulas vocamus. {{ancora+|60|[[Aeneis/Liber IX#60|60.]]}} {{sc|}}Nocte super media ultra mediam noctem, id est plus quam media, vel maiore eius parte. et est bona elocutio, facta per syllepsin, ut si dicas ‘legi nocte super media’, id est ultra mediam noctem; nulla enim syllepsis est, quae non et casum mutet, et egeat subauditione, ut “hanc ego nunc ignaram huius quodcumque pericli”. {{ancora+|61|[[Aeneis/Liber IX#60|61.]]}} {{sc|}}inprobus ira non ‘ira inprobus’, sed ‘ira saevit’: totum autem summa brevitate narratum. {{ancora+|62|[[Aeneis/Liber IX#60|62.]]}} {{sc|}}Saevit in absentes fantasiam saevitiae expressit, qua lupi sic circa caulas fremunt, ut in ipsis animalibus solent. {{ancora+|63|[[Aeneis/Liber IX#60|63.]]}} {{sc|}}Ex longo rabies absoluta elocutio, ut si dicas ‘ille fame fatigatur ex longo’. sanguine pro ‘a sanguine’. {{ancora+|66|[[Aeneis/Liber IX#65|66.]]}} {{sc|}}Et qua via clavsos ‘qua’ adverbium loci est, non pronomen: nam non stat versus, si ‘via’ septimus sit, non nominativus. ergo ‘qua via’ per quam partem via vallo Troianos excutiat. legitur tamen ‘et quae via’, et est sensus absolutior. {{ancora+|67|[[Aeneis/Liber IX#65|67.]]}} {{sc|}}effundat in aequum in planum, in campum. {{ancora+|70|[[Aeneis/Liber IX#70|70.]]}} {{sc|}}invadit sociosque incendia poscit ovantes hysteroproteron, ut aviditatem iuvenis ostenderet. ‘incendia’ autem pro materia, ex qua incendia sequuntur: et videtur eventum posuisse. {{ancora+|72|[[Aeneis/Liber IX#70|72.]]}} {{sc|}}tum vero ut signum incendendarum navium datum est. {{ancora+|73|[[Aeneis/Liber IX#70|73.]]}} {{sc|}}Facibus pubes accingitur atris pro ‘ad faces accingitur’, ut sit dativus, ut “accingunt omnes operi”: aut ‘accingitur’ armatur, instruitur facibus. {{ancora+|74|[[Aeneis/Liber IX#70|74.]]}} {{sc|}}diripvere focos quaeritur, quid ibi faciant foci. sed in carminibus quaedam nec ad subtilitatem nec ad veritatem exigenda sunt. aut certe ‘focos’, quos ibi habere potuerunt. piceum fert fumida lumen sordidior enim in taedis et ignis et fumus est. {{ancora+|76|[[Aeneis/Liber IX#75|76.]]}} {{sc|}}Quis deus o musae quia res deorum est et ardua, ideo per se eam non potest dicere. hic autem gloria Turni latenter ostenditur, cuius vis nisi a numinibus repelli non potuit. teucris aut detraxit praepositionem ‘ab’, ut sit ‘ab Teucris’; aut ‘Teucris’ in honorem salutemque Teucrorum incendia classibus avertit. {{ancora+|78|[[Aeneis/Liber IX#75|78.]]}} {{sc|}}Prisca fides facto sed fama perennis omnis antiquitas difficile pura et incorrupta manat in posteros. hoc enim dicit: factum hoc licet priscum sit, id est antiquum, tamen fama eius non est oblitterata temporis vetustate. alii sic intellegunt: fabulosum est quidem, sed fides eius rei penes priscos est: eius enim rei, cuius auctorem facere noluit, sic ordinem protulit. alii: iam quidem evanuit fides, hoc est nemo credit factum, adhuc tamen fama vivit et dicitur. ‘prisca’ autem ‘fides’ ἀξιοπιστία , quasi non sit facta historia. {{ancora+|79|[[Aeneis/Liber IX#75|79.]]}} {{sc|}}Quo primum hoc est ‘in initio’; non enim secundo factae sunt naves apud Idam ab Aenea. formabat id est formare cogitabat; non enim in Ida, sed apud Antandrum factae sunt. et bene phrygia in ida, quia et in Creta est alia Ida, ut “mons Idaeus ubi et gentis cunabula nostrae”. {{ancora+|80|[[Aeneis/Liber IX#80|80.]]}} {{sc|}}Alta pelagi absolutum est, ut ‘lata camporum’. {{ancora+|81|[[Aeneis/Liber IX#80|81.]]}} {{sc|}}Ipsa deum fertur genetrix figmentum hoc licet poeticum sit, tamen quia exemplo caret, notatur a criticis: unde longo prooemio excusatur. nam ideo et prisca ratione religionis et Iovis beneficio dicit esse perfectum, ut naves mutarentur in nymphas, quo vel aliqua ex parte possit esse verisimile. sane quidam ‘fertur’ reprehendunt, quod dicendo auctoritatem rei detraxerit. alii laudant, quod dicendo ‘fertur’ incredibili rei auctoritatem dare noluerit. berecyntia mater deum a monte Phrygiae Berecynto, cuius ultima syllaba caret aspiratione, quam addimus quotiens montem Deli Cynthum dicimus. est autem tenuis ista discretio, quibus nominibus subtrahi debet aspiratio: nam ecce Ripaei, montes Arcadiae, non scribuntur cum aspiratione: quam addimus cum Riphaeos, montes Scythiae, significamus. {{ancora+|82|[[Aeneis/Liber IX#80|82.]]}} {{sc|}}Da nate petenti ac si diceret, ei quae iubere debuerat. et dicendo ‘nate’ et ‘parens’ iteratione auxit adfectum. {{ancora+|83|[[Aeneis/Liber IX#80|83.]]}} {{sc|}}Domito te poscit olympo videtur hoc dicere: praesta ei, cuius beneficio servatus ad Olympi regna venisti. Saturnus enim cum omnes consumeret filios, Iovem solum esse non potuit, celatum matris auxilio. ‘domito’ ergo ‘Olympo’ in tuas scilicet leges per beneficium meum mundo redacto. sane haec narratio tertii libri erat, sed dilata est, ut hic oportunius redderetur, aut ne bis idem diceretur: potest ergo aut κατὰ τὸ σιωπώμενον videri, aut hysteroproteron. {{ancora+|84|[[Aeneis/Liber IX#80|84.]]}} {{sc|}}Pinea silva mihi congrue: nam pinus in tutela est matris deum. {{ancora+|85|[[Aeneis/Liber IX#85|85.]]}} {{sc|}}In arce fuit summa hoc est apud Gargara, quae dicta sunt quasi cara caros, id est caput capitis, altitudinis altitudo: cara est enim κεφαλή . Gargara autem sunt montis Idae cacumina, propter quod dixit ‘in arce summa’. sane et hic locum sacratum ostendit. et ‘pinea silva lucus fuit’ tale schema est ut “nec tamen interea raucae, tua cura, palumbes” feminino plurali femininum singulare iungitur, item neutrum singulare, ut “ite meae, quondam felix pecus, ite capellae”, aut duobus femininis pluralibus masculinum singulare, ut “Iraeque Insidiaeque, dei comitatus”. quo sacra ferebant non addit qui, sed intellegimus Phrygas: item “centum urbes habitant magnas”, id est Cretes. et bene arbores consecravit quibus inmortalitatem petitura est. {{ancora+|86|[[Aeneis/Liber IX#85|86.]]}} {{sc|}}Nigranti picea ‘nigranti’ umbrosa. et ‘picea’ arboris genus est, unde pix desudat. harum autem secundum Plinium quinque sunt species, sicut etiam supra diximus. {{ancora+|87|[[Aeneis/Liber IX#85|87.]]}} {{sc|}}Has ego non ‘trabes’, nam de acere naves non fiunt: unde melius arbores intellegimus, referentes ad piceas vel pinos. sane notandum trabes eum dixisse de arboribus, cum non dicantur trabes, nisi iam caesae et compositae. abutitur ergo eo quod posterius est pro eo quod est prius. classis egeret pro ‘classe’, genetivus pro ablativo. et iusta Aeneae petitio, et concedentis benignitas numinis exclusit piaculum: nam his remotis sacrilegium committeretur. ideo addidit ‘laeta dedi’. {{ancora+|88|[[Aeneis/Liber IX#85|88.]]}} {{sc|}}Timor anxius aut perpetuum est timoris epitheton: aut certe verum timorem voluit significare, ut separaret ab eo qui ex cupiditate nascitur prosperorum, ut “exultantiaque haurit corda pavor pulsans”. {{ancora+|89|[[Aeneis/Liber IX#85|89.]]}} {{sc|}}solve metus id est meos. {{ancora+|91|[[Aeneis/Liber IX#90|91.]]}} {{sc|}}Prosit nostris in montibus ortas bona brevitate detraxit et ‘his’ et ‘esse’; nam plenum est ‘prosit his ortas esse in montibus nostris’: quod fecit elocutionis causa. sane hic ostendit quod supra arcem dixit pro monte. et bene ‘ortas’, ut sensum quendam navibus daret, verbum de origine commoda. {{ancora+|92|[[Aeneis/Liber IX#90|92.]]}} {{sc|}}Torquet qui s. m. aut sustinet, aut nutu suo regit. {{ancora+|93|[[Aeneis/Liber IX#90|93.]]}} {{sc|}}Quo fata trahis ostendit fata posse aliquatenus trahi, non tamen usquequaque. hinc enim dicit ‘quo’, id est ad quam rem. petis istis id est pro istis; nam sic dicimus ‘peto tibi’, id est pro te. aut ‘istis’ utrum precibus, an navibus? {{ancora+|95|[[Aeneis/Liber IX#95|95.]]}} {{sc|}}Fas habeant ius; nec enim possunt aeterna esse quae ab hominibus facta sunt: Horatius “debemur morti nos nostraque”. nam sicut animi facta inmortalia sunt, ita corporis pereunt: Sallustius “ceterum studia omnia nostra, sicuti anima, inmortalia sunt”. certusque incerta pericula lustret Aeneas securus dubia temptet. et hoc dicit: casibus licentiam haec petitio vult adimere. nam Aeneas sorte qua homo est, navigationis debet timere periculum: quod perit, si eius navibus aeternitas detur. {{ancora+|96|[[Aeneis/Liber IX#95|96.]]}} {{sc|}}Cui tanta deo permissa potestas ‘cui’ ac si diceret ‘ne regi quidem deorum’. ‘permissa’ autem data, ut hoc possit praestare. {{ancora+|97|[[Aeneis/Liber IX#95|97.]]}} {{sc|}}Defunctae liberatae, ut “o tandem magnis pelagi defuncte periclis”. portusque tenebunt nautico usus est verbo, cum de navibus diceret. {{ancora+|98|[[Aeneis/Liber IX#95|98.]]}} {{sc|}}Quaecumque hic ostendit aliquas esse perituras. evaserit undis de undis exierit, cum venerit ad eum locum, de quo navigatura iam non sit. alii legunt ‘evaserit undas’; quod si est, intellegimus ‘quaecumque evaserit undarum periculum’. {{ancora+|100|[[Aeneis/Liber IX#100|100.]]}} {{sc|}}Mortalem eripiam formam bene dixit ‘mortalem’: nec enim potest fieri ut eadem res et mortalis sit et inmortalis; sed ut sit inmortalis, ante est ut desinat esse mortalis. {{ancora+|101|[[Aeneis/Liber IX#100|101.]]}} {{sc|}}Qualis nereia doto non dixit ‘tales erunt’: sic supra “qualis mugitus, fugit cum saucius aram taurus”. {{ancora+|104|[[Aeneis/Liber IX#100|104.]]}} {{sc|}}Per pice torrentes ardentes: et est figmentum poeticum. {{ancora+|105|[[Aeneis/Liber IX#105|105.]]}} {{sc|}}totum nutu tremefecit olympum Homericum est μέγαν δ’ ἐλέλιξεν Ὄλυμπον . {{ancora+|106|[[Aeneis/Liber IX#105|106.]]}} {{sc|}}Aderat promissa dies promissum tempus advenerat. {{ancora+|107|[[Aeneis/Liber IX#105|107.]]}} {{sc|}}Turni inivria scilicet, quam inferebat. et modo ‘iniuria’ est ἀδίκημα , id est iniustitia. hinc est apud comicos iniurius qui audet aliquid contra ordinem iuris. et bene ‘iniuria’, quia et contra necessitatem fati, quod Troianos ad Italiam venire conpulerat, et contra rationem foederis bella commoverat. alii ‘iniuria’ violentia accipiunt. {{ancora+|109|[[Aeneis/Liber IX#105|109.]]}} {{sc|}}Nova lux hoc est repentina, id est nimbus deorum: quod ipse paulo post dicit. in secundo “nimbo effulgens”. et hic ‘lux’ proprie, aliter postea “continuo nova lux oculis effulsit”. {{ancora+|110|[[Aeneis/Liber IX#110|110.]]}} {{sc|}}nimbus lumen, quod capita deorum ambit. {{ancora+|113|[[Aeneis/Liber IX#110|113.]]}} {{sc|}}Ne trepidate pro ‘ne festinetis’. et per hoc significatur ideo ad navium defensionem egressos non esse Troianos, quia numen vetavit. {{ancora+|115|[[Aeneis/Liber IX#115|115.]]}} {{sc|}}quam sacras dabitur pinus fabula talis est: Attis, puer speciosus, cum matris magnae praeesset sacris, a rege civitatis suae adamatus est; sed cum intellegeret vim sibi a rege instare, clam in silvas profugit. cum ergo inventus vim sibi videret inferri, verenda stupratoris abscidit, qui moriens eandem ipsam partem corporis puero abscidit. quem semianimem sub pinu latentem cum invenissent antistites matris magnae, perlatum in templum deae frustra conati reficere, defunctum sepelierunt. cuius ut perpetua maneret memoria, mater magna instituit, ut quotannis in sacris suis plangeretur, pinumque arborem, sub qua iacuerat, tutelae suae adscripsit, et effecit ut cultores sui viriles sibi partes amputarent, qui archigalli appellantur. {{ancora+|116|[[Aeneis/Liber IX#115|116.]]}} {{sc|}}Ite deae pelagi alii hucusque volunt matrem deum locutam: prope enim videtur absurdum ipsam indicare quae sit, cum iam nymphis et audientibus utique et videntibus dicat. alii iungunt ‘genetrix iubet’: et putatur melius, quia postea ait “quas alma Cybebe numen habere maris nymphasque e navibus esse iusserat”. {{ancora+|121|[[Aeneis/Liber IX#120|121.]]}} {{sc|}}obstipvere animi rutvlis hoc est Rutulorum; dativus pro genetivo. obstipvere rutvli timuerunt ergo Rutuli, timuit Messapus, numinis marini filius, qui utique fiducia patris et sui nihil ex mari timere debuerit, vel certe “quem neque fas igni cuiquam nec sternere ferro”; timuit Tiberis. per hos autem gradus, id est Rutuli, Messapus, amnis, maior Turni designatur audacia. tale est et in quarto “at non infelix animi Phoenissa”. {{ancora+|122|[[Aeneis/Liber IX#120|122.]]}} {{sc|}}Et amnis rauca sonans licet antiquitas habuerit ‘hic’ et ‘haec amnis’, melius tamen est accipere ‘rauca sonans’ pro ‘rauce’, quam ‘rauca amnis’. {{ancora+|123|[[Aeneis/Liber IX#120|123.]]}} {{sc|}}Revocatque pedem tiberinus ab alto nunc ipsum deum territum dixit: supra, undas fuisse perterritas et in se repressas. {{ancora+|124|[[Aeneis/Liber IX#120|124.]]}} {{sc|}}avdaci turno ecce ubi confirmat epitheton, quod Turno semper inponit. et hoc colore futuram orationem ostendit. {{ancora+|125|[[Aeneis/Liber IX#125|125.]]}} {{sc|}}Animos tollit dictis magnanimitatem suam, quia ipse non terreatur, conprobat dictis. tale est et illud e contrario “turbatumque oculis”. potest tamen accipi, eorum animos tollit, qui erant territi: et hinc ‘increpat’. {{ancora+|126|[[Aeneis/Liber IX#125|126.]]}} {{sc|}}Troianos haec monstra petunt id est appetunt, hoc est ad Troianorum pertinet damnum, ut “reginam petit”. ivppiter ipse scilicet qui omnibus praestare consuevit: unde et Iuppiter dictus est, quasi iuvans pater. ergo ‘auxilium solitum’ non circa Troianos accipimus, sed quod ipse omnibus praestare consuevit. alii ‘auxilium solitum’ auxilium fugae accipiunt. {{ancora+|127|[[Aeneis/Liber IX#125|127.]]}} {{sc|}}Non tela neque ignes exspectant rutvlos non expectant Troiani ut Rutulorum telis aut ignibus pereant, qui iam navium amissione perierunt. {{ancora+|128|[[Aeneis/Liber IX#125|128.]]}} {{sc|}}Maria invia teucris color est: nam rem quam pro se Troiani putabant, in contrarium vertit, dicens navigationis et fugae auxilium perdidisse Troianos, quos constat pro felicitate habuisse navigationis vitare discrimina. {{ancora+|129|[[Aeneis/Liber IX#125|129.]]}} {{sc|}}rerum pars altera adempta id est naturae rerum. rerum pars altera dempta humanae enim naturae duo elementa concessa sunt, mare et terra. {{ancora+|131|[[Aeneis/Liber IX#130|131.]]}} {{sc|}}Nil me fatalia terrent nihil pro ‘non’. et tacitis occurrit quaestionibus, dicens: si fataliter se ad Italiam venisse dicunt, iam venerunt, completa sunt fata. et callide tacuit quod erat fatale: Troiani enim dicebant Italiae sibi regna deberi. et est oratorium quaestiones ita proponere, ut facile solutionis sortiantur eventum. {{ancora+|132|[[Aeneis/Liber IX#130|132.]]}} {{sc|}}Si qua phryges prae se iactant ‘iactant’, quasi et ista confingant. aut ‘prae se iactant’ prae se ferunt. {{ancora+|133|[[Aeneis/Liber IX#130|133.]]}} {{sc|}}tetigere quod arva quaestio est, an superare possint qui sorte venerint. et, sicut supra dictum est, per concessionem argumentatur: etiam si vera sint quae iactant, tamen iam completa sunt ‘tetigere quod arva fertilis Ausoniae Troes’. {{ancora+|134|[[Aeneis/Liber IX#130|134.]]}} {{sc|}}Sunt et mea contra fata mihi hoc falsum est quod dicit Turnus. sed in arte rhetorica tunc nobis conceditur uti mendacio, cum redarguere nullus potest, ut hoc loco est: quis enim vere potest scire, Turno data sint, necne, responsa? sane quia scit falsum esse quod dixit, argumentis probare dicta contendit, dicens esse sceleratam gentem, raptam sibi coniugem: in quo facto utitur Graecorum exemplo, qui rapta Helena gentem delevere Troianam. {{ancora+|136|[[Aeneis/Liber IX#135|136.]]}} {{sc|}}Conivge praerepta invidiose sponsam coniugem vocat. nec solos tangit atridas iste dolor cur non in similitudine criminis sit poenae similitudo? si culpa repetitur, supplicia quoque geminentur. {{ancora+|138|[[Aeneis/Liber IX#135|138.]]}} {{sc|}}periisse semel satis est quasi obiectio est, ut si dicatur: sed periisse semel satis est, immo vero semel satis fuit eos peccasse: ex quo colligitur quotiens peccaverunt, totiens eos perire debere. {{ancora+|139|[[Aeneis/Liber IX#135|139.]]}} {{sc|}}Penitus modo non genus omne perosos femineum modo omne genus femineum non eos penitus perosos decebat, propter quod ante perierunt. locutus est autem figurate. {{ancora+|140|[[Aeneis/Liber IX#140|140.]]}} {{sc|}}medii fiducia valli quod inter Troianos Rutulosque sit medium. et bene de muris nihil dixit. {{ancora+|141|[[Aeneis/Liber IX#140|141.]]}} {{sc|}}Fossarumque morae non tutela, sed mortis dilatio. {{ancora+|142|[[Aeneis/Liber IX#140|142.]]}} {{sc|}}An non viderunt legitur et ‘at non viderunt’: si ‘an non’, absolutum est; si ‘at non’, inceptiva est particula, ad ornatum pertinens: Horatius “at o deorum quidquid in caelo regit”. tale est “at non sic Phrygius penetrat Lacedaemona pastor”. et est exemplum a maiore ad minus, hoc est: at, credo, non viderunt Neptuni manu fabricata moenia conflagrasse, ut fiduciam vitae in exiguo ‹vallo› et parva fossa habeant. {{ancora+|144|[[Aeneis/Liber IX#140|144.]]}} {{sc|}}lecti ferro utrum ‘ad ferrum lecti’, an potius ‘acie lecti’, ut si dixisset ‘virtute lecti’. vallum historice locutus est. vallum autem dicitur ipsa munitio; nam valli fustes sunt, quibus vallum munitur: ipse de sustentaculis vitium “primus vallos sub tecta referto”. {{ancora+|145|[[Aeneis/Liber IX#145|145.]]}} {{sc|}}trepidantia castra ut “turbata arripe castra”. {{ancora+|146|[[Aeneis/Liber IX#145|146.]]}} {{sc|}}Non armis mihi vulcani bene arma generaliter dixit: nam et ipse habuit a Vulcano, sed solum gladium, ut “ensem, quem Dauno ignipotens deus ipse parenti fecerat et Stygia candentem tinxerat unda”. per hoc autem quasi latenter dicit se Achille esse meliorem, qui se Troianos etiam sine divinis armis superare posse confidit. {{ancora+|147|[[Aeneis/Liber IX#145|147.]]}} {{sc|}}Addant se protinus omnes ne timere videatur auxiliorum multitudinem, dicit incrementa esse victoriae. quidam ‘protinus’ hic pro ‘licet’ accipiunt. {{ancora+|151|[[Aeneis/Liber IX#150|151.]]}} {{sc|}}Luce palam propter tenebras et furta inertia. vel ‘luce’, quod Ilium nocte captum est: ‘palam’, quia insidiis. {{ancora+|153|[[Aeneis/Liber IX#150|153.]]}} {{sc|}}Quos distulit hector bene solius Hectoris facta est commemoratio, ut ostendatur perisse eum, qui potuit esse terrori: per quod vult Aenean nihil fortiter in bello fecisse Troiano. et satis Hectori dedit, quasi plus esset differre, quam vincere. {{ancora+|154|[[Aeneis/Liber IX#150|154.]]}} {{sc|}}Melior quoniam pars acta diei id est maior et prima. an quoniam diei hoc optimum, quod matutinum? {{ancora+|155|[[Aeneis/Liber IX#155|155.]]}} {{sc|}}Bene gestis corpora rebus in eo tantum, quod hostes non ausi sunt egredi: nam nihil egerant. ergo hortativa est oratio ad socios, ut audaciores esse debeant, cum videant se timeri. {{ancora+|156|[[Aeneis/Liber IX#155|156.]]}} {{sc|}}procurate verbum conpositum, id est curate. pugnam sperate parari scilicet contra Troianos, non a Troianis, ne videatur contra supra dicta omnia nunc sociis inferre terrorem. ergo a me parari sperate, id est pugnaturos vos scitote, licet hostes muris se teneant, ut “arma parate animis et spe praesumite bellum”. {{ancora+|157|[[Aeneis/Liber IX#155|157.]]}} {{sc|}}Vigilum excubiis excubiae diurnae sunt, vigiliae nocturnae. {{ancora+|160|[[Aeneis/Liber IX#160|160.]]}} {{sc|}}Centeni quemque secuti centurionum scilicet, ex more Romanae militiae: nam ex numero militum qui eos sequuntur, gradus dignitatis apparet. {{ancora+|161|[[Aeneis/Liber IX#160|161.]]}} {{sc|}}purpureis cristis ivvenes hic versus per figuratum ablativum prolatus est. {{ancora+|162|[[Aeneis/Liber IX#160|162.]]}} {{sc|}}variantque vices ut invicem potent. {{ancora+|163|[[Aeneis/Liber IX#160|163.]]}} {{sc|}}indulgent vino ablativus casus est, et deest ‘sibi’, ni figuratum est. indulgent vino] ex fiducia scilicet: sequitur “cernis quae Rutulos habeat fiducia”. vertunt crateras aenos potantes exhauriunt. et est hemistichium Ennianum. {{ancora+|164|[[Aeneis/Liber IX#160|164.]]}} {{sc|}}custodia nomen ambiguum, sed modo ‘quae custodit’. {{ancora+|166|[[Aeneis/Liber IX#165|166.]]}} {{sc|}}e vallo pro muro. armis alta tenent bona elocutio, id est armati tenent alta, hoc est muros. ‘tenent’ autem custodiunt. {{ancora+|167|[[Aeneis/Liber IX#165|167.]]}} {{sc|}}Trepidi formidine festini per formidinem: nam non est iteratio. {{ancora+|168|[[Aeneis/Liber IX#165|168.]]}} {{sc|}}explorant confirmant. pontesque qui fiunt in muris angustioribus, ut sit facilior transitus ad divisas muri partes. propugnacula pilas murorum. {{ancora+|171|[[Aeneis/Liber IX#170|171.]]}} {{sc|}}Rectores ivvenum legitur et ‘iuveni’: si ‘iuveni’, Ascanio; si ‘iuvenum’, magistros militum accipe. {{ancora+|172|[[Aeneis/Liber IX#170|172.]]}} {{sc|}}Sortita periclum aut sorte divisa ad defensionem pericli: aut par timens periculum, quod quisque experiretur. {{ancora+|173|[[Aeneis/Liber IX#170|173.]]}} {{sc|}}Quod cuique tuendum est exercet unusquisque vices ad id quod accipit tuendum. {{ancora+|175|[[Aeneis/Liber IX#175|175.]]}} {{sc|}}Ida venatrix a plerisque Ida mater Nisi accipitur, quia dixit ‘venatrix’: nam si montem volueris accipere, abusive Idam venatricem dictam intellege, pro ‘venationibus abundantem’: nam ‘venatrix’ est proprie quae venatur, non quae venationibus abundat. aut ‘venatrix’ pro his qui in ea venantur, ut “domitrixque Epidaurus equorum”. {{ancora+|176|[[Aeneis/Liber IX#175|176.]]}} {{sc|}}Iaculo celerem bene inducit Nisum optimum esse iaculatorem, et hanc praemittit armorum peritiam, qua plurimum poterit in Euryali defensione. {{ancora+|178|[[Aeneis/Liber IX#175|178.]]}} {{sc|}}Troiana neque indvit arma hoc est qui nondum bellicosa arma induerat, id est acceperat. et hoc dicit: pulcher quidem erat, sed nondum bellandi peritus. {{ancora+|179|[[Aeneis/Liber IX#175|179.]]}} {{sc|}}prima ivventa num prima lanugine? intonsa hoc ad sua tempora rettulit; alioquin heroes non tondebantur. {{ancora+|180|[[Aeneis/Liber IX#180|180.]]}} {{sc|}}amor unus erat id est eodem studio flagrabant. pariterque in bella rvebant aut simul, aut similiter et pari virtute, id est aeque fortes erant. {{ancora+|182|[[Aeneis/Liber IX#180|182.]]}} {{sc|}}Dine hunc ardorem mentibus addunt evryale an s. c. d. f. d. c. apud Plotinum philosophum et alios quaeritur, utrum mentis nostrae acies per se ad cupiditates et consilia moveatur, an inpulsu alicuius numinis? et primo dixerunt, mentes humanas moveri sua sponte; deprehenderunt tamen ad omnia honesta inpelli nos genio et numine quodam familiari, quod nobis nascentibus datur, prava vero nostra mente nos cupere et desiderare: nec enim potest fieri ut prava numinum voluntate cupiamus, quibus nihil malum constat placere. unde nunc hic ortus est sensus: hoc enim dicit Nisus: o Euryale, dine nostris mentibus cupiditates iniciunt et desideria, an deus fit ipsa mentis cupiditas? mentibus vero addunt bene dixit ‘addunt’: nam animus sui natura prudens est, sed ei additur ut aliquid inpatienter desideret. non nulli tamen inter cupiditatem et cupidinem hanc differentiam esse volunt, ut masculino genere Cupidinem deum ipsum, id est τὸν Ἔρωτα significemus, feminino cupiditatem: quamvis hoc auctores plerumque confundunt. {{ancora+|183|[[Aeneis/Liber IX#180|183.]]}} {{sc|}}Dira magna. {{ancora+|184|[[Aeneis/Liber IX#180|184.]]}} {{sc|}}Aliquid magnum scilicet per hostes transitum. {{ancora+|185|[[Aeneis/Liber IX#185|185.]]}} {{sc|}}Agitat molitur. quiete modo otio, non somno; nam in vigiliis fuerat collocatus. qui enim custos est de insomnio suo queri non potest. {{ancora+|186|[[Aeneis/Liber IX#185|186.]]}} {{sc|}}Cernis quae rutvlos habeat fiducia rerum ipsius desiderii vult esse rationabiles causas, ne vanum mens agitare videatur: nam et neglegentia hostium per fiduciam nimiam ostenditur, et occasio dabatur aliquid strenue gerendi. {{ancora+|187|[[Aeneis/Liber IX#185|187.]]}} {{sc|}}Somno vinoque sepulti alterum pendet ex altero. et ‘sepulti’ quasi sine pulsu et nihil sentientes. {{ancora+|188|[[Aeneis/Liber IX#185|188.]]}} {{sc|}}Porro hortantis est: aut num coniunctio expletiva?. {{ancora+|189|[[Aeneis/Liber IX#185|189.]]}} {{sc|}}Quid dubitem id est cogitem: omnis enim cogitatio in dubitatione est ante sententiam. {{ancora+|190|[[Aeneis/Liber IX#190|190.]]}} {{sc|}}Populvsque patresque transfert in Troianos Romanam consuetudinem, ut solet plerumque: prius enim iubebat aliquid populus, postea confirmabat senatus. {{ancora+|191|[[Aeneis/Liber IX#190|191.]]}} {{sc|}}Reportent portent: nam ‘re’ vacat. aut †ab eo reportare. {{ancora+|192|[[Aeneis/Liber IX#190|192.]]}} {{sc|}}Si tibi quae posco promittunt poscere est secundum Varronem quotiens aliquid pro merito nostro deposcimus, petere vero est cum aliquid humiliter et cum precibus postulamus. et bene quod Euryalum nolit ducere latenter ostendit: nam ideo adiecit ‘mihi facti fama sat est’. {{ancora+|193|[[Aeneis/Liber IX#190|193.]]}} {{sc|}}sub illo pro ‘ex illo’: praepositionem mutavit. {{ancora+|194|[[Aeneis/Liber IX#190|194.]]}} {{sc|}}Moenia pallantea ubi nunc credit esse Aenean. {{ancora+|196|[[Aeneis/Liber IX#195|196.]]}} {{sc|}}ardentem modo ardentem, ut “ardet amans Dido”: an festinantem? ut “instant ardentes Tyrii”: an cupiditate caedis flagrantem? ut “ardet in arma magis”: an propter illud quod ipse dicit ‘dine hunc ardorem mentibus addunt’ et deinde ‘aut pugnam aut aliquid iamdudum invadere magnum’. {{ancora+|197|[[Aeneis/Liber IX#195|197.]]}} {{sc|}}Summis adivngere rebus ‘summum’ et extremum dicimus et laudabile. bene ergo in re dubia sermone usus est dubio; nam hoc dicit: non debes me nec a tua gloria nec a periculis segregare. {{ancora+|199|[[Aeneis/Liber IX#195|199.]]}} {{sc|}}Genitor bellis adsvetus ipse puer est necdum probatus: unde se et a belli temporibus et a patris virtute commendat. {{ancora+|200|[[Aeneis/Liber IX#200|200.]]}} {{sc|}}Argolicum terrorem quem Graeci inferebant. troiaeque labores bene κατὰ τὸ σιωπώμενον annos Euryali ostendit: nam si a coepto Troiano bello, quod decennium tenuit, septem anni erroris addantur, anni vix decem et septem sunt. est ergo aetas paene ad bellum inhabilis; sed exercitium ostenditur, quod inter bella nutritus est. {{ancora+|201|[[Aeneis/Liber IX#200|201.]]}} {{sc|}}Sublatum susceptum. {{ancora+|202|[[Aeneis/Liber IX#200|202.]]}} {{sc|}}magnanimum Aenean ‹et fata extrema secvtus› ideo secutus, non ut vitae studeam, sed gloriae. {{ancora+|203|[[Aeneis/Liber IX#200|203.]]}} {{sc|}}Est hic est animus ‘hic’ potest esse et adverbium demonstrantis, ut sit ‘est hic’, id est in meo pectore. potest et sic accipi, ut dicas: est hic animus lucis contemptor, hoc est iste animus. ergo ‘hic’ et produci potest et corripi. {{ancora+|204|[[Aeneis/Liber IX#200|204.]]}} {{sc|}}Istum qui vita bene credat emi quo tendis honorem qui istum honorem, quo tendis, id est ad quem niteris, libenter emat vita, id est vitae pretio. {{ancora+|205|[[Aeneis/Liber IX#205|205.]]}} {{sc|}}Nil tale verebar quale tu suspicaris. {{ancora+|206|[[Aeneis/Liber IX#205|206.]]}} {{sc|}}non distinguendum, ut initium iuris iurandi sit ‘ita me referat’. referat tibi magnus ovantem ivppiter mire ius iurandum conpositum; sic enim iurat, quasi relicturus eum, cum de virtutibus eius optime sentiat. {{ancora+|207|[[Aeneis/Liber IX#205|207.]]}} {{sc|}}Haec humana negotia: vel quae loquitur. {{ancora+|208|[[Aeneis/Liber IX#205|208.]]}} {{sc|}}sed si quis multas causas praetendit: primam ipsius pueri, secundam propter se, tertiam matris. et est parenthesis ‘quae multa vides discrimine tali’, hoc est quae multa, ut in tali discrimine, accidere posse intellegis. {{ancora+|211|[[Aeneis/Liber IX#210|211.]]}} {{sc|}}pretiove pro ‘vel’: ‘ve’ enim syllaba proprie ‘vel’ significat. {{ancora+|212|[[Aeneis/Liber IX#210|212.]]}} {{sc|}}Mandet hvmo multi hic distinguunt; alii iungunt ‘mandet humo solita’; ut sit ‘commendet in terra’. ‘solita’ autem ‘fortuna’, quae piis invidere consuevit: Statius, hinc trahens colorem, ait “invida fata piis et fors ingentibus ausis rara comes”. {{ancora+|213|[[Aeneis/Liber IX#210|213.]]}} {{sc|}}absenti quem non sepelierit. absenti ferat inferias hoc est cenotaphion faciat et inpleat honorem sepulcri. de inferiis autem plenius in quarto georgicorum invenies. {{ancora+|214|[[Aeneis/Liber IX#210|214.]]}} {{sc|}}miserae ad illum exitum, quem timet, retulit: an dolenter iam ‘miserae’, quae in hoc consilio filii periclitatur? {{ancora+|215|[[Aeneis/Liber IX#215|215.]]}} {{sc|}}puer mire dissuadet dicendo ‘puer’. e matribus e nobilibus; nam matres non nisi nobiles dicimus: unde et matronae dictae sunt. scimus autem non omnes mulieres in Sicilia remansisse: nam legitur in XI. “et maestum Iliades crinem de more solutae”. {{ancora+|216|[[Aeneis/Liber IX#215|216.]]}} {{sc|}}nec moenia curat acestae id est nec tenetur desiderio Segestae civitatis. {{ancora+|217|[[Aeneis/Liber IX#215|217.]]}} {{sc|}}Ille autem hunc locum esse interrupta oratione Nisi intellegimus. {{ancora+|219|[[Aeneis/Liber IX#215|219.]]}} {{sc|}}Vigiles simul excitat qui vigiliarum officium habebant, hoc est futuros vigiles; alioquin quomodo excitat? et totum iunctim legendum est, ut simul et dictum et factum videatur. {{ancora+|220|[[Aeneis/Liber IX#220|220.]]}} {{sc|}}Servantque vices hic distinguendum est, alias sensus non procedit. statione relicta hoc ad Nisum et Euryalum pertinet, ut sit sensus ‘statione relicta ipse comes Niso graditur’: quidam ‘servantque vices statione relicta’ pro ‘stationis relictae vices servant’ intellegi volunt, ut “et pulchra faciat te prole parentem”, hoc est pulchrae prolis. {{ancora+|221|[[Aeneis/Liber IX#220|221.]]}} {{sc|}}Regemque requirunt id est regis filium, ut “magnum reginae sed enim miseratus amorem”. {{ancora+|222|[[Aeneis/Liber IX#220|222.]]}} {{sc|}}Cetera per terras omnes exaggerat more suo vigilantum laborem. {{ancora+|225|[[Aeneis/Liber IX#225|225.]]}} {{sc|}}Consilium summis regni de rebus habebant ‘summis’ utrum maximis, an quod putabant eas in extremo sitas? et est Lucilii versus uno tantum sermone mutato; nam ille ait “consilium summis hominum de rebus habebant”. {{ancora+|226|[[Aeneis/Liber IX#225|226.]]}} {{sc|}}Iam nuntius esset ‘iam’ aut cito, ut festinandum sit et iam nuntiandum Aeneae nec differendum: aut cum nullum invenirent, ad desperationem, quasi nemo esset iam, qui posset audere. {{ancora+|227|[[Aeneis/Liber IX#225|227.]]}} {{sc|}}adnixi hastis mira facies consilii: in rebus dubiis non sedent, sed stant. adnixi hastis ostendit iam eos diurna statione fatigatos. quod autem stant et Romani moris est et bellicae necessitatis. hunc autem standi habitum et Sallustius commemorat, ut “fessi arma sua quisque stantes incumbere”. {{ancora+|228|[[Aeneis/Liber IX#225|228.]]}} {{sc|}}Castrorum et campi medio in medio campi spatio, qui campus castrorum medius fuit. castrorum et campi medio] quia in mediis castris principia sunt semper. et bene ‘campi medio’, quam ‘campo medio’: tunc enim ‘campo medio’, cum aliquot campi sunt et unus est medius campus, ‘campi’ autem ‘medio’ in media parte unius campi. {{ancora+|229|[[Aeneis/Liber IX#225|229.]]}} {{sc|}}alacres concitati: Terentius “quid tu es tristis? quidve es alacris?” admittier orant hoc verbo ostendit olim et apud reges admissionum fuisse officium. {{ancora+|230|[[Aeneis/Liber IX#230|230.]]}} {{sc|}}Rem magnam pretivmque morae fore dicebant se adferre rem magnam, cuius mora pretium posset adferre, id est poenam: Terentius “ego pretium ob stultitiam fero”: ut sit sensus, si tardius mittamus ad Aenean, luemus hostibus poenas. alii sic intellegunt: scimus quidem adventum nostrum moram vestris adferre consiliis, verum huius morae erit pretium, id est remuneratio: namque hoc offerebant quod illi cogitabant, ut diximus supra ‘quisve Aeneae iam nuntius esset’? alii deesse putant ‘adfirmantes’, ut sit sensus, adfirmantes rem magnam futuram et multum illos consecuturos, si audiendi se moram pertulissent. alii, qui pretium pro poena dicunt positum, ita tradunt, eos anxios tam diu super rebus dubiis futuros, quam diu se non admiserint ad loquendum. {{ancora+|231|[[Aeneis/Liber IX#230|231.]]}} {{sc|}}Accepit trepidos festinos, more suo. ergo per metalepsin cupidos dixit ἀγωνιῶντας : non enim possumus timentes accipere, quod festinabant. {{ancora+|233|[[Aeneis/Liber IX#230|233.]]}} {{sc|}}Neve haec nostris spectentur ab annis bene excusat, quia scit de aetate puerorum posse dubitari, dicens non ex suggerentum persona, in qua est maior auctoritas, sed sua vi consilia ponderanda. ‘spectentur’ autem aestimentur. {{ancora+|234|[[Aeneis/Liber IX#230|234.]]}} {{sc|}}rutvli somno vinoque sepulti occasio prius narratur, sic consilium, ut necessario ad id quod nuntiat, veniat. {{ancora+|235|[[Aeneis/Liber IX#235|235.]]}} {{sc|}}locum insidiis conspeximus ipsi ordo est ‘locum conspeximus, qui insidiis patet’. ‘ipsi’ autem ad fidem pertinet: qui enim rem tantam nuntiat, debet firma auctoritate contendere. et communicat cum socio quod solus conspexit. {{ancora+|236|[[Aeneis/Liber IX#235|236.]]}} {{sc|}}qui patet in bivio necessarie signa addidit. portae quae proxima ponto apparet, ut et supra diximus, castra Troiana in Ostiensi fuisse, siquidem nullus alter locus in Laurolavinati hinc fluvio cohaeret, hinc pelago: et nunc dicit ‘portae quae proxima ponto’, item paulo post dicturus est “murorum in parte sinistra opposuere aciem: nam dextera cingitur amni”. {{ancora+|237|[[Aeneis/Liber IX#235|237.]]}} {{sc|}}Interrupti ignes supra aliter “lumina rara micant”. fumus erigitur signum est sopitorum ignium quotiens maior fumus erigitur. {{ancora+|238|[[Aeneis/Liber IX#235|238.]]}} {{sc|}}Fortuna occasione ad inquirendum Aenean. alii hunc ordinem volunt ‘si fortuna permittitis uti, mox hic cum spoliis, ingenti caede peracta, adfore cernetis. nec nos via fallit euntes quaesitum Aenean et moenia Pallantea’. {{ancora+|239|[[Aeneis/Liber IX#235|239.]]}} {{sc|}}Quaesitum ut quaeramus. {{ancora+|240|[[Aeneis/Liber IX#240|240.]]}} {{sc|}}Cum spoliis hinc est quod supra Euryalo dixit “me referat tibi magnus ovantem Iuppiter”, respiciens ad id quod posset fortiter facere. {{ancora+|241|[[Aeneis/Liber IX#240|241.]]}} {{sc|}}Nec nos via fallit bene ubique cuncta cum amico communicat. {{ancora+|242|[[Aeneis/Liber IX#240|242.]]}} {{sc|}}Obscuris primam sub vallibus urbem nos in obscuris vallibus positi vidimus primam urbem, hoc est primam partem urbis; nam Palatium in monte est, non in vallibus. {{ancora+|243|[[Aeneis/Liber IX#240|243.]]}} {{sc|}}Totum amnem hoc est regionem amnis. {{ancora+|244|[[Aeneis/Liber IX#240|244.]]}} {{sc|}}Annis gravis atque animi maturus aletes Sallustius de Philippo “qui aetate et consilio ceteros anteibat”. {{ancora+|246|[[Aeneis/Liber IX#245|246.]]}} {{sc|}}Non tamen omnino teucros delere paratis ac si diceret: licet irascamini ad tempus, hinc tamen apparet non velle vos penitus delere Troianos, quod tales animos nostris iuvenibus datis. {{ancora+|247|[[Aeneis/Liber IX#245|247.]]}} {{sc|}}certa hoc loco firma vel fortia. {{ancora+|248|[[Aeneis/Liber IX#245|248.]]}} {{sc|}}Umeros dextrasque tenebat amborum hoc ad adfectum retulit; nec enim simul fieri potest. intellegimus autem quod et singulos, et membratim amplectebatur. {{ancora+|249|[[Aeneis/Liber IX#245|249.]]}} {{sc|}}Vultum lacrimis atque ora rigabat poetice iunxit, et modo unum significant: est autem iteratio. interdum recipiunt discretionem; nam os est naturaliter facies, quam habemus; vultus vero, quem pro motu animi ad tempus formamus. {{ancora+|250|[[Aeneis/Liber IX#250|250.]]}} {{sc|}}Pro lavdibus id est virtutibus: ab eo quod praecedit id quod sequitur, ut “primam merui qui laude coronam”. {{ancora+|252|[[Aeneis/Liber IX#250|252.]]}} {{sc|}}Di moresque dabunt vestri Ciceronis est, tractum de philosophia, qui dicunt sufficere ad gloriam bene facti conscientiam: scit enim poeta nihil esse maius, quam quod vel a diis meruerimus vel moribus. {{ancora+|253|[[Aeneis/Liber IX#250|253.]]}} {{sc|}}Actutum confestim, sine dilatione: et est adverbium temporis. integer aevi ‘integri aevi’, figurate: id est adulescens, cui aetas integra superest, unde Ennius “deos aevi integros” dicit quibus multum aevi superest. et bono omine ad pericula pergentibus etiam per Ascanium praemium pollicetur: longiorem enim eis vitam promittit, si ea exspectent quae Ascanius dare maior possit. {{ancora+|254|[[Aeneis/Liber IX#250|254.]]}} {{sc|}}Meriti praestiti, ut “merui quoque”, item “quique sui memores aliquos fecere merendo”. {{ancora+|255|[[Aeneis/Liber IX#255|255.]]}} {{sc|}}immo ego vos pulchre poeta fidem sponsionis Aleti addidit, ut eum statim promissa Ascanii sequerentur. vos autem nise figurate, ut “vos, o Calliope”. sola salus vero, cui una est salus genitore reducto. {{ancora+|256|[[Aeneis/Liber IX#255|256.]]}} {{sc|}}Excipit ascanius id est subsequitur: et a poeta dictum est. per magnos nise penates hoc est quod ait “penatibus et magnis dis”, id est quos Aeneas secum advexerat; nam ideo ait ‘Assaracique larem’, id est familiae nostrae vel generis proprium, vel quos nos Troiani praecipue colimus, de quibus ait “Phrygiique penates, quos mecum a Troia mediis ex ignibus urbis extuleram”. qui tamen dii qui sint, a diversis varie traditur, sicut supra dictum est. {{ancora+|257|[[Aeneis/Liber IX#255|257.]]}} {{sc|}}Canae vestae venerabilis, antiquissimae: ipsa enim antiquissima dea est, Terra. {{ancora+|258|[[Aeneis/Liber IX#255|258.]]}} {{sc|}}Obtestor adiuro. et est ordo ‘immo ego, cui sola salus genitore reducto, vos obtestor per deos, revocate parentem’. fortuna fidesque est id est quicquid casu, quicquid consilio egero, vobis committam: nam per fidem consilia significat, per fortunam opes, imperium, cuiuslibet rei possibilitatem. alii sic tradunt: ‘fortuna’ ut possit, ‘fides’ ut velit promissa persolvere. alii ita: quantum habeo fortunae in vestris pono gremiis, doque fidem me ita animatum esse et sic sentire: ‘mihi’, inquit, ‘habeo coniunctam fortunam et fidem’. nam cum volumus ostendere quantum in nostra sit potestate, duo dicimus, fortunam et fidem: fortuna de nostris est possessionibus, fides quantum nobis creditur ab inimicis. {{ancora+|260|[[Aeneis/Liber IX#260|260.]]}} {{sc|}}Nihil illo triste recepto subaudis ‘erit’. {{ancora+|261|[[Aeneis/Liber IX#260|261.]]}} {{sc|}}argento perfecta id est tota argentea. {{ancora+|262|[[Aeneis/Liber IX#260|262.]]}} {{sc|}}Devicta genitor quae cepit arisba atqui secundum Homerum Arisba Troianis misit auxilia et ab Achille subversa est. sed accipimus, aut ante bellum Graecorum Arisbam a Troianis captam et in amicitiae foedus admissam: aut certe pocula haec data ab Heleno, qui in Achillis bona per Pyrrhi successerat hereditatem, ut sit ‘quae cepit’ pro ‘quae accepit’ devicta Arisba, scilicet ab Achille. dicta est Arisba ab Meropis vel Macarei filia, quam primum Paris in coniugio habuit. quidam ab Abante, qui Troica scripsit, relatum ferunt, post discessum a Troia Graecorum Astyanacti ibi datum regnum: hunc ab Antenore expulsum sociatis sibi finitimis civitatibus, inter quas et Arisba fuit: Aenean hoc aegre tulisse et pro Astyanacte arma cepisse, ac prospere gesta re, Astyanacti restituisse regnum. quod si ita est, merito eam Aeneas et vicisse et haec pocula inde cepisse memoratur. {{ancora+|263|[[Aeneis/Liber IX#260|263.]]}} {{sc|}}Dvo magna talenta bene addidit ‘magna’, nam varium apud diversas gentes pondus est talenti: unde talentum potest et breve aliquid et magnum significare. nam ut supra diximus, secundum Plautum talentum septuaginta librarum est: qui cum dixisset deberi centum quadraginta libras, paulo post intulit duo talenta, per iocum dicens “debentur talenta tot, quot ego et tu sumus” (Mos. 644). item Homerus talentum breve quiddam ostendit, quippe quod accepit victus, cum victori levia data sint munera. {{ancora+|264|[[Aeneis/Liber IX#260|264.]]}} {{sc|}}cratera antiquum hoc est antiquo opere factum, ut ei pretium crescat ex tempore. {{ancora+|265|[[Aeneis/Liber IX#265|265.]]}} {{sc|}}capere Italiam obtinere. {{ancora+|266|[[Aeneis/Liber IX#265|266.]]}} {{sc|}}Dicere sortem statuere. alii proprie ‘ducere’ legunt, quod est sortium, ut “stat ductis sortibus urna”. alii ‘deicere’ legunt secundum illud “deiectamque aerea sortem accepit galea”, id est sortiri praedam. {{ancora+|267|[[Aeneis/Liber IX#265|267.]]}} {{sc|}}vidisti quo turnus equo melior oeconomia: Nisum noluit inducere postulantem equum Turni praemii loco, sed honestius facit ultro offerri, cum Homerus fecerit Dolonem Achillis currus inprobe postulantem. {{ancora+|268|[[Aeneis/Liber IX#265|268.]]}} {{sc|}}ipsum illum equum scilicet, cui ex pronomine addidit dignitatem. {{ancora+|269|[[Aeneis/Liber IX#265|269.]]}} {{sc|}}Excipiam sorti extra sortem seponam, ut tibi dari possint, id est praeter sortem dabo. iam nunc aut ‘iam nunc excipiam’. {{ancora+|270|[[Aeneis/Liber IX#270|270.]]}} {{sc|}}matrum cum dicit ‘matrum’, non solum sexum ostendit, sed etiam propter muneris laudem vult ostendere fecundas. {{ancora+|271|[[Aeneis/Liber IX#270|271.]]}} {{sc|}}captivosque dabit subaudiendum ‘bis sex’. {{ancora+|272|[[Aeneis/Liber IX#270|272.]]}} {{sc|}}Insuper his super haec: est figurata elocutio, per dativum casum. campi quod rex habet ipse Latinus mos fuerat ut viris fortibus sive regibus pro honore daretur aliqua publici agri particula, ut habuit Tarquinius Superbus in campo Martio: quod spatium ab Homero τέμενος dicitur. hoc ergo, quod Latinus pro honore de republica habuit, ab Ascanio intellegamus esse promissum. {{ancora+|274|[[Aeneis/Liber IX#270|274.]]}} {{sc|}}Pectore toto omni adfectu. et est de proverbio: Cicero de legibus “nisi toto pectore amatur, ut dicitur”: cum enim dicit ‘ut dicitur’ ostendit proverbiale. {{ancora+|277|[[Aeneis/Liber IX#275|277.]]}} {{sc|}}Rerum verborumque fides et rem publicam tibi committam et tecum omne communicabo consilium. {{ancora+|278|[[Aeneis/Liber IX#275|278.]]}} {{sc|}}contra quem talia fatur evryalus cur cum duobus sit locutus Ascanius, et unus illi respondit, id est Euryalus, et minor? quia Euryalo et familiarius et posterius est locutus, dein quia Euryalus matrem commendare debeat. {{ancora+|279|[[Aeneis/Liber IX#275|279.]]}} {{sc|}}Me nulla dies tam fortibus avsis dissimilem argverit ab hoc officio et ab hac audacia accessu temporis inferior non probabor, qualiscumque fortuna comitetur. id est numquam aut tam secunda fortuna acciderit, aut tam adversa, ut me dissimilem mei faciat, hoc est neque secundis intumescam, neque adversis deiciar. {{ancora+|280|[[Aeneis/Liber IX#280|280.]]}} {{sc|}}Tantum tantummodo hoc possum de me promittere, ut semper audeam, semper velim fortiter facere: nam hoc est quod dicit ‘fortibus ausis dissimilem arguerit’. tantum ergo meum est hoc promittere, sive prospera, sive adversa fortuna comitetur: nam ‘aut’ disiunctiva particula est, non negantis adverbium. quidam sic intellegunt: tantummodo fortuna prospera non in contrarium recidat: tamquam nunc in secundis rebus sit, cum obsideatur. alii ita putant: me nulla dies dissimilem arguet, sive quae est hodie fortuna permanserit, sive etiam laeta fuerit, id est nec si feliciter mihi, nec si infeliciter cesserit, dissimilis ero huic conatui. et melius legitur sine aspiratione, id est ‘aut adversa’. {{ancora+|281|[[Aeneis/Liber IX#280|281.]]}} {{sc|}}Super omnia dona ultra omnia, magis quam omnia; proprie enim ‘super’ hoc significat: ut sit ‘pro omnibus donis’. {{ancora+|282|[[Aeneis/Liber IX#280|282.]]}} {{sc|}}Priami de gente vetusta de familia. et bene eam etiam ex cognatione commendat: nam Ascanius nepos est Priami per Creusam. {{ancora+|283|[[Aeneis/Liber IX#280|283.]]}} {{sc|}}Miseram quae sic inpatienter diligit filium. {{ancora+|284|[[Aeneis/Liber IX#280|284.]]}} {{sc|}}Mecum excedentem ut “ille meum comitatus iter”: vult enim intellegi, sui causa matrem secutam. {{ancora+|285|[[Aeneis/Liber IX#285|285.]]}} {{sc|}}ignaram hic ‘ignaram’ cui non dixerit. quodcvmque pericli est syllepsis: nam subaudis ‘periclum’. {{ancora+|286|[[Aeneis/Liber IX#285|286.]]}} {{sc|}}Inque salutatam linquo insalutatam: et est tmesis, ut “inutilis inque ligatus cedebat”. {{ancora+|287|[[Aeneis/Liber IX#285|287.]]}} {{sc|}}Quod nequeam lacrimas perferre parentis excusat, ne videatur crudelis: unde sequitur matris eius tragicus et miserabilis ille conquestus “potuisti linquere solam crudelis” et talia. {{ancora+|288|[[Aeneis/Liber IX#285|288.]]}} {{sc|}}Inopem modo auxilii egentem. relictae aut a me, aut ab hominibus. {{ancora+|289|[[Aeneis/Liber IX#285|289.]]}} {{sc|}}avdentior ut ‘sapientior’, ab appellatione, non a participio †futura cum: Terentius in heauton timorumeno “natu gravior, ignoscentior”. {{ancora+|290|[[Aeneis/Liber IX#290|290.]]}} {{sc|}}In casus omnes ut supra ‘fortuna secunda, aut adversa cadat’. {{ancora+|291|[[Aeneis/Liber IX#290|291.]]}} {{sc|}}Pulcher ivlus incongruum epitheton pulchritudinis posuit, cum res sit in hoc loco religionis. {{ancora+|292|[[Aeneis/Liber IX#290|292.]]}} {{sc|}}Strinxit pietatis imago praestrinxit, momordit, admonuit. sensus autem est: aut postquam vidit istum sic amare matrem, paternae pietatis virtutem coepit agnoscere: aut certe coepit etiam ipse sic in pietatem moveri, ut eius consueverat pater: aut certe exemplo Euryali avidius coepit amare patrem etiam ante dilectum. {{ancora+|296|[[Aeneis/Liber IX#295|296.]]}} {{sc|}}Nec partum gratia talem parva manet debet ab omnibus coli quae talem creavit: non ergo a te tantum, sed per te commendatur. {{ancora+|297|[[Aeneis/Liber IX#295|297.]]}} {{sc|}}Casus factum quicumque sequetur satis congrue; praemia enim non debentur eventui, sed voluntati: hoc est quidquid evenerit, praemia dabo. {{ancora+|298|[[Aeneis/Liber IX#295|298.]]}} {{sc|}}Per quod pater ante solebat alii volunt ideo ‘ante’, quia absens est Aeneas: sed iurare possumus etiam per absentis filii caput. alii ad causam religionis trahunt, quae praecepit, ut filii imitentur in omnibus rebus suos parentes: ut nunc quasi imitatio sit iuris iurandi, ut dicat Ascanius ‘iuro per caput meum’, sicut praesens pater per suum caput iurare consueverat quotiens fidem suam confirmare cupiebat. alii volunt ideo dictum ‘ante’, quia pontificibus per liberos iurare non licebat, sed per deos tantummodo, ut sit ‘ante’ antequam pontifex esset Aeneas. ergo ‘ante’ aut temporis est aut ordinis. {{ancora+|299|[[Aeneis/Liber IX#295|299.]]}} {{sc|}}Reduci rebusque secundis mira arte moratur in prosperis et ea iterat, tacet adversa et magis intellectui et subauditioni relinquit. cum enim non dicat ‘si non redieris’, ait ‘matrique tuae generique manebunt’. hoc autem secundum morem Romanorum dicit, apud quos ita praemia decernebantur ‘illi liberisque eius’, ut darentur liberis quae accipere non potuissent parentes. {{ancora+|302|[[Aeneis/Liber IX#300|302.]]}} {{sc|}}Lycaon gnosius Cretensis: et est laus ab artifice. hunc autem gladium Euryalo datum intellegimus: nam Nisus accepit pellem et galeam. {{ancora+|304|[[Aeneis/Liber IX#300|304.]]}} {{sc|}}Pellem horrentisque leonis exuvias τὸ αὐτὸ dixit, hoc est bis idem, ut “bellum etiam pro caede boum stratisque iuvencis, Laomedontiadae, bellumne inferre paratis?”. {{ancora+|305|[[Aeneis/Liber IX#305|305.]]}} {{sc|}}Galeam fidus permutat aletes galeae enim sunt explorantum, sicut etiam Homerus ostendit. ‘permutat’ autem conpositum pro simplici. {{ancora+|307|[[Aeneis/Liber IX#305|307.]]}} {{sc|}}Primorum genetivus hic venit et ab eo quod est ‘hic primus hi primi’, et ab eo quod est ‘hi primores’, sicut ‘hi proceres’: quorum nominum nominativus singularis non invenitur, licet dicamus ‘huius primoris’ ‘huius proceris’. {{ancora+|308|[[Aeneis/Liber IX#305|308.]]}} {{sc|}}Votis aut cum votis: aut pro reditu vota facientes. an iuvenumque senumque manus ad portas votis prosequitur? an iuvenum quidem manus ad portas, senum vero votis prosequitur, ut iuvenes quidem illos deduxerint, senes vero optaverint illis reditum. {{ancora+|310|[[Aeneis/Liber IX#310|310.]]}} {{sc|}}portanda nuntianda. {{ancora+|311|[[Aeneis/Liber IX#310|311.]]}} {{sc|}}Et nubibus inrita donant ut ipse “partem volucres dispersit in auras”. {{ancora+|312|[[Aeneis/Liber IX#310|312.]]}} {{sc|}}superant transgrediuntur. {{ancora+|313|[[Aeneis/Liber IX#310|313.]]}} {{sc|}}Castra inimica non tantum hostilia, sed et perniciosa; nam cum dolore dictum est ‘inimica’, unde scilicet redituri non erant, quod ex sequentibus conprobatur: dicendo enim ‘multis tamen ante futuri exitio’, id est antequam ipsi perirent, ostendit perniciosa esse castra quae ipsis mortem fuerant adlatura. et bene cito dictus est exitus, cum castra mortifera dicuntur. {{ancora+|315|[[Aeneis/Liber IX#315|315.]]}} {{sc|}}Litore currus quia ante dixerat ‘portae quae proxima ponto’: aut aream litori proximam, sicut solet. quidam ‘litore’ fluminis volunt. {{ancora+|317|[[Aeneis/Liber IX#315|317.]]}} {{sc|}}Vina simul hoc est vasa vini, scilicet in quibus vina ponuntur. ore locutus non est perissologia: nam secundum Homerum exploratores quae volunt, plerumque nutu plerumque sibilo significant. {{ancora+|318|[[Aeneis/Liber IX#315|318.]]}} {{sc|}}Avdendum dextra quia audemus et cursu et animo. nunc ipsa vocat res id est somnus et vinum. {{ancora+|319|[[Aeneis/Liber IX#315|319.]]}} {{sc|}}Hac iter est per hostium caedem et audaciam nostram. se attollere adsurgere. {{ancora+|320|[[Aeneis/Liber IX#320|320.]]}} {{sc|}}consule provide. {{ancora+|321|[[Aeneis/Liber IX#320|321.]]}} {{sc|}}Haec ego vasta dabo de quibus dixit ‘corpora fusa vident’. {{ancora+|322|[[Aeneis/Liber IX#320|322.]]}} {{sc|}}vocemque premit aut summissa voce loquitur, aut tacet. superbum cur ‘superbum’ dixerit enarrat ‘qui forte tapetibus altis extructus’: superbum enim est et nobile, ut “Tiburque superbum”. ‘extructus’ autem pro ‘extructis tapetibus altis’. veteres et mensarum et tori struices appellabant. {{ancora+|324|[[Aeneis/Liber IX#320|324.]]}} {{sc|}}toto proflabat pectore somnum periphrasis est, ne verbo humili stertentem diceret. {{ancora+|326|[[Aeneis/Liber IX#325|326.]]}} {{sc|}}Sed non avgurio potvit depellere pestem ‘augurio’ hic pro scientia augurii: et ostendit per transitum fati necessitatem nulla peritia posse depelli. est autem Homericus versus. {{ancora+|327|[[Aeneis/Liber IX#325|327.]]}} {{sc|}}Temere passim, fortuito, neglegenter. vel humi vel periculose, ut in consuetudine solemus dicere “temerarios homines”. ‘temere’ significat et ‘facile’: Plautus “magnus est hic fluvius, non hac temere transiri potest” (Bac. 85). significat et ‘subito’: Ennius †”quod tam temere itis citate catomerariis”. significat ‘sine causa’: Ennius “haud temere est quod tu tristi cum corde gubernas”. {{ancora+|328|[[Aeneis/Liber IX#325|328.]]}} {{sc|}}Premit opprimit, occidit. sub ipsis equis circa ipsos equos. {{ancora+|329|[[Aeneis/Liber IX#325|329.]]}} {{sc|}}Pendentia quasi ebriorum: aut ita iacentium, ut colla penderent. {{ancora+|331|[[Aeneis/Liber IX#330|331.]]}} {{sc|}}Singultantem cum singultu animam efflantem. atro potest et superioribus adplicari, ut sit intellectus ‘sanguine singultantem atro’, potest et sequentibus iungi; sed melius sequentibus. {{ancora+|333|[[Aeneis/Liber IX#330|333.]]}} {{sc|}}Plurima luserat pro ‘plurimum luserat’: vel per plurimam noctem. {{ancora+|335|[[Aeneis/Liber IX#335|335.]]}} {{sc|}}Deo vel vino, vel somno. protinus hic ‘porro tenus’. {{ancora+|337|[[Aeneis/Liber IX#335|337.]]}} {{sc|}}Per ovilia turbans perturbans ovilia: nam tmesis est. {{ancora+|339|[[Aeneis/Liber IX#335|339.]]}} {{sc|}}Mutumque metu scilicet pecus; nam male quidam accipiunt ‘mutum fremit’ de leone: quod si dixeris, vacat ‘metu’. {{ancora+|340|[[Aeneis/Liber IX#340|340.]]}} {{sc|}}Incensus et ipse perfurit exemplo Nisi. {{ancora+|341|[[Aeneis/Liber IX#340|341.]]}} {{sc|}}Sine nomine plebem bene expressit et bellatoris peritiam et tironis inconsideratam aviditatem; nam Nisus reges interimit, Euryalus saevit in plebem: Sallustius “ex insolentia avidus male faciendi”. ‘sine nomine’ autem dixit sine gloria, quorum per humilitatem non sunt omnibus nota nomina. atqui adiecit nomina; nam ait ‘Fadumque Herbesumque subit’: ergo aut ‘sine dignitate et nobilitate’, aut seorsum plebem dicit et seorsum nobiles, quorum nomina inseruit. {{ancora+|343|[[Aeneis/Liber IX#340|343.]]}} {{sc|}}Rhoetum vigilantem hoc loco non tantum Rhoeti timor, sed et Nisi audacia conprobatur. vigilantem] hoc est qui in tantum potando vigilaverat, ut metuens post magnum cratera se tegeret. {{ancora+|346|[[Aeneis/Liber IX#345|346.]]}} {{sc|}}Et multa morte recepit purpureum multi hic distinguunt, ut sit sensus talis: eduxit gladium multo cruore purpureum. alii ‘multa morte recepit’, ut sit: eduxit gladium cum multo cruore, et sic inferunt ‘purpuream vomit ille animam’ secundum eos, qui animam sanguinem dicunt. ‘recepit’ eduxit, ut “hastamque receptat ossibus haerentem”. vel secundum Homerum * * * Cornutus ‘nocte’ legit et adnotavit “utrum ‘nocte’ pro morte, an cum multa nox esset?” {{ancora+|348|[[Aeneis/Liber IX#345|348.]]}} {{sc|}}Vina refert proprie, quae paulo ante potaverat. ‘refert’ autem reicit; Graeci, ut ille, dicunt ἀναφέρει . hic furto fervidus instat scilicet Euryalus, qui saeviebat latenter, ut sit ‘furto’ nocturno proelio: nam fures ideo dicti sunt, quod furvo, id est nigro tempore furta committunt: aut re vera ‘furto fervidus’, quia Messapi galeam sustulit et Rhamnetis phaleras. {{ancora+|350|[[Aeneis/Liber IX#350|350.]]}} {{sc|}}deficere extremum utrum ‘ignem extremum’, an ‘deficere extremum’? religatos non resolutos, sed diligenter ligatos: unde addidit ‘rite’, id est ex militari consuetudine optime ligatos. rite ex more. {{ancora+|352|[[Aeneis/Liber IX#350|352.]]}} {{sc|}}sensit enim parenthesis. nimia caede ferri deest ‘illum’. ferri φέρεσθαι . {{ancora+|353|[[Aeneis/Liber IX#350|353.]]}} {{sc|}}Lux inimica proditrix. {{ancora+|354|[[Aeneis/Liber IX#350|354.]]}} {{sc|}}Poenarum exhavstum satis est bene ‘exhaustum’, ut ostendat eos avidos caedis fuisse et cruoris hostilis. via facta per hostes ut “haec ego vasta dabo et lato te limite ducam”. {{ancora+|355|[[Aeneis/Liber IX#355|355.]]}} {{sc|}}multa virum . . . tapetas mire artum tempus expressit, quo necesse erat haec omittere. {{ancora+|356|[[Aeneis/Liber IX#355|356.]]}} {{sc|}}pulchrosque tapetas secundum Graecos per masculinum genus. {{ancora+|357|[[Aeneis/Liber IX#355|357.]]}} {{sc|}}Evryalus phaleras rhamnetis et avrea bullis cingvla tibvrti phalerae ornamenta equorum sunt. et est sermo Graecus κὰπ φάλαρ’ εὐποίητα . ‘cingulum’ autem hominum generis neutri est, nam animalium genere feminino dicimus ‘has cingulas’. {{ancora+|358|[[Aeneis/Liber IX#355|358.]]}} {{sc|}}Tiburti remulo ditissimus olim quae mittit dona consuetudo erat apud maiores ut inter se homines hospitii iura mutuis muneribus copularent, vel in praesenti vel per internuntios. sensus ergo nunc talis est: Caedicus quidam Tiburti Remulo, cum eum sibi absens hospitio vellet adiungere, misit phaleras et cingula, bullis aureis, hoc est clavis insignita. Remulus moriens nepoti suo cognomini haec reliquit, qui postea victus a Rutulis est et occisus: post cuius mortem apud Rhamnetem Rutulum ab Euryalo haec reperta sunt munera. quod autem dixit ‘Tiburti Remulo’, aut Tiburtino intellegamus, hoc est de Tibure, ut sit dativus ab appellativo veniens hic Tiburs: aut ‘Tiburti’, hoc est filio Tiburti ab eo quod est hic Tiburtus, huius Tiburti, ut sit ‘Tiburti Remulo’ sicut “Deiphobe Glauci”. {{ancora+|359|[[Aeneis/Liber IX#355|359.]]}} {{sc|}}cum ivngeret absens aut cum se illi iungeret, aut cum iungeretur. {{ancora+|360|[[Aeneis/Liber IX#360|360.]]}} {{sc|}}Svo moriens dat habere nepoti nepoti Remulo, quem supra avo cognominem diximus. nam quotiens aperte non ponitur nomen filii vel nepotis, cognominem eum esse intellegimus avo vel patri, quorum nomen aperte positum invenimus; et e contra si filii vel nepotis positum nomen fuerit, praetermissum autem parentum, cognomines eos esse intellegamus necesse est. {{ancora+|361|[[Aeneis/Liber IX#360|361.]]}} {{sc|}}Post mortem scilicet Remuli, secundum supra dictum sensum: nam Donatus dicit “post mortem Nisi et Euryali bello potiti sunt Rutuli”: quod non procedit, si diligenter advertas. sane sciendum locum hunc esse unum de XII. Vergilii sive per naturam obscuris, sive insolubilibus, sive emendandis, sive sic relictis, ut a nobis per historiae antiquae ignorantiam liquide non intellegantur. {{ancora+|362|[[Aeneis/Liber IX#360|362.]]}} {{sc|}}Nequiquam non fruiturus. et est ‘nequiquam aptat’, non ‘nequiquam fortibus’. {{ancora+|363|[[Aeneis/Liber IX#360|363.]]}} {{sc|}}Galeam messapi non occisi Messapi abstulit galeam — nam dimicaturus est paulo post — sed invenit iacentem et sustulit. cristisque decoram bene praemittit dicens ‘decoram’; nam eius splendore prodente Euryalus capitur. denique Nisus hac ratione non proditur, cui habenti †inferiore galeam, habiliorem galeam Aletes permutavit. {{ancora+|364|[[Aeneis/Liber IX#360|364.]]}} {{sc|}}Excedunt castris Rutulorum scilicet: nam supra dixit “castra inimica petunt”. {{ancora+|365|[[Aeneis/Liber IX#365|365.]]}} {{sc|}}Urbe Latina non est contrarium illi loco, ubi ait “saepsit se tectis rerumque reliquit habenas”, quod modo a Latina urbe auxilia venire commemorat: intellegimus enim Latinum in principio discordiae et tumultus paululum se abstinuisse, postea tamen nec suorum copias nec propria denegasse consilia; nam eum et coetui et foederibus interfuisse dicturus est. praemissi equites hos neque alio loco a Turno missos usquam dixit, nec prius de eis mentionem fecit: dubitatur ergo a quo sint vel quibus praemissi, vel cur praemissi, cum eos constet aliis iam in campo positis advenire. {{ancora+|366|[[Aeneis/Liber IX#365|366.]]}} {{sc|}}Legio campis instructa moratur proprie; nam legiones peditum sunt, turmae vero equitum. {{ancora+|367|[[Aeneis/Liber IX#365|367.]]}} {{sc|}}turno regi in omnibus bonis ‘regis’ dicitur inventum: nam quasi absurdum est, duobus positis, Turnum potius quam Latinum responsa dare. {{ancora+|368|[[Aeneis/Liber IX#365|368.]]}} {{sc|}}Tercentum quia Romani equites primo trecenti fuerunt; de singulis enim curiis deni dabantur, quas triginta fuisse diximus. an ‘tercentum’ ut οἳ δ’ ἐννέα πάντες ἀνέσταν . scvtati omnes armati: a parte totum: non clipeati; nam clipei peditum sunt, scuta equitum. volscente magistro proprie: nam magister equitum dicitur more Romano qui dictatori adiungi solet. {{ancora+|369|[[Aeneis/Liber IX#365|369.]]}} {{sc|}}Muro Troianorum. murosque subibant Troianorum. et est locutio de Cicerone “poterisne eius †oratione subire?” {{ancora+|370|[[Aeneis/Liber IX#370|370.]]}} {{sc|}}Laevo flectentis limite respiciens situm regionis locutus est. {{ancora+|371|[[Aeneis/Liber IX#370|371.]]}} {{sc|}}Sublustri noctis in umbra sublustris nox est habens aliquid lucis: Horatius “nocte sublustri nihil astra praeter vidit et undas”. {{ancora+|372|[[Aeneis/Liber IX#370|372.]]}} {{sc|}}inmemorem amentem, ut “instamus tamen inmemores”: vel incuriosum, vel incautum. radiis lunaribus intellegendum. {{ancora+|373|[[Aeneis/Liber IX#370|373.]]}} {{sc|}}Havd temere particula haec modo ‘non sine causa’ significat, alias ‘fortuito’, alias ‘male’, alias ‘inprovide’, alias ‘passim’, ut “temere inter lora iacentes”, alias ‘facile’: Plautus “rapidus fluvius est hic, non hac temere transiri potest” (Bac. 85): quae pro loco accipiuntur et intelleguntur. adverbium sane qualitatis relatum est. {{ancora+|375|[[Aeneis/Liber IX#375|375.]]}} {{sc|}}Nihil illi tendere contra hoc est ‘nihil contra responderunt’: nam ‘tendo contra sermonem tuum’ est ‘respondeo tibi’, ‘tendo contra iter tuum’ est ‘occurro tibi’: ergo ‘nihil contra tendebant’, id est nihil respondebant e contra. {{ancora+|377|[[Aeneis/Liber IX#375|377.]]}} {{sc|}}Ad divortia viae in diversa tendentes, hoc est ad diverticula viae militaris: Terentius “ubi ad ipsum veni diverticulum”. diverticula autem sunt semitae transversae, quae sunt a latere viae militaris. {{ancora+|378|[[Aeneis/Liber IX#375|378.]]}} {{sc|}}Aditum coronant melior est lectio ‘abitum’, quam ‘aditum’: cingunt enim silvam, ne abeant, non, ne adire possint. {{ancora+|381|[[Aeneis/Liber IX#380|381.]]}} {{sc|}}Ducebat semita legitur et ‘lucebat’: quod si est, ‘rara’ pro ‘raro’ accipiendum, ut sit ‘raro lucebat’, herbis scilicet in aliquibus locis intervenientibus: si ‘ducebat’, intellegimus inter calles pecorum raram fuisse semitam, hoc est hominum viam. et non ostendit quo ducebat: sed intellegamus euntes. {{ancora+|383|[[Aeneis/Liber IX#380|383.]]}} {{sc|}}Evryalum inpediunt ‘inpedio te’ dicimus per accusativum, et casus mutari non potest, nisi deseras verbum, ut dicas ‘inpedimento mihi es’. sciendum sane multas conferri in Euryalum excusationes. regione viarum regionem hic rectum iter dixit, ab eo quod regat tramitem. {{ancora+|384|[[Aeneis/Liber IX#380|384.]]}} {{sc|}}Nisus abit bene meminit velocitatis, quam ei in quinto dedit, ut “primus abit longeque ante omnia corpora Nisus emicat”. inprudens scilicet remanentis Euryali: aut ‘inprudens’ se evasisse; alii ‘inprudens’ valde prudens accipiunt. {{ancora+|385|[[Aeneis/Liber IX#385|385.]]}} {{sc|}}Albae de nomine vel porcae, vel civitatis, vel regis Albani, cui successit Procas. {{ancora+|388|[[Aeneis/Liber IX#385|388.]]}} {{sc|}}Infelix qua te regione reliqui se infelicem dicit qui dolet, non illum propter quem dolet. {{ancora+|389|[[Aeneis/Liber IX#385|389.]]}} {{sc|}}Iter omne revolvens fallacis silvae Urbanus huc usque verba Nisi vult esse, alii poetae dant ‘rursus perplexum iter omne revolvens fallacis silvae’, ut Nisus usque ‘quave sequar’ dixisse videatur. {{ancora+|391|[[Aeneis/Liber IX#390|391.]]}} {{sc|}}observata id est observans. silentibus pro ‘ipse silens’: aut ‘silentibus’, ut “cum tacet omnis ager”. {{ancora+|392|[[Aeneis/Liber IX#390|392.]]}} {{sc|}}Signa sequentum militarem sonum dicit, qui varius est: nam interdum canit, ut insequantur eos qui fugiunt, interdum receptui. {{ancora+|393|[[Aeneis/Liber IX#390|393.]]}} {{sc|}}Nec longum in medio tempus inter auditum sonum et visum Euryalum. et est eclipsis. {{ancora+|395|[[Aeneis/Liber IX#395|395.]]}} {{sc|}}fravde loci et noctis ‘fraude loci’ difficultate loci, ‘noctis’ pro tenebris et obscuritate fraudem appellat. quidam ‘noctis subito turbante tumultu’ legunt, ut sit ‘noctis tumultu’ nocturno. tumultum explorantium dicit. {{ancora+|396|[[Aeneis/Liber IX#395|396.]]}} {{sc|}}Oppressum rapit hoc est ‘quem iam manus omnis rapit’; nam male quidam ‘videt rapi’ accipiunt: quod si admiseris, vacat ‘quem iam manus omnis’. {{ancora+|397|[[Aeneis/Liber IX#395|397.]]}} {{sc|}}quid faciat mire adfectum suum poeta interposuit. {{ancora+|398|[[Aeneis/Liber IX#395|398.]]}} {{sc|}}in hostes quidam ‘in enses’ legunt et melius hoc putant, quam in hostes. {{ancora+|399|[[Aeneis/Liber IX#395|399.]]}} {{sc|}}Pulchram properet per vulnera mortem aut deest ‘adire’, aut deest ‘ad’, ut sit ‘ad mortem properet’: aut certe antique ‘properet mortem’, ut Plautus “properate prandium” (Men. 628), Ennius “festivum festinant diem”. ‘pulchram mortem’: gloriosum enim est pro amico perire. et ‘pulchram’ ex persona poetae dictum est: vel certe ‘pulchram’ ad eum, qui hoc putat. {{ancora+|400|[[Aeneis/Liber IX#400|400.]]}} {{sc|}}ocius pro ‘ociter’. {{ancora+|402|[[Aeneis/Liber IX#400|402.]]}} {{sc|}}Tu praesens nostro succurre labori non dicit ‘quae praesens es’ sed ‘praesens succurre’, id est ilico, statim. et consuetudinis eius est, ut de vicino et proximo ducat opportunas invocationes: “’Faune, precor, miserere’ inquit”: et “nymphas venerabar agrestes Gradivumque patrem Geticis qui praesidet arvis”. et in repetitione ‘tu dea, tu praesens’ maior emphasis videtur. {{ancora+|404|[[Aeneis/Liber IX#400|404.]]}} {{sc|}}Si qua ‘qua’ vacat et hic et in sequenti. {{ancora+|406|[[Aeneis/Liber IX#405|406.]]}} {{sc|}}Suspendive tholo tholus proprie est veluti scutum breve, quod in medio tecto est, in quo trabes coeunt: ad quod dona suspendi consueverant. quae tam diu dona dici poterant, quam diu non profana fierent, sicut in libris sacrorum refertur. bene autem venatorem inducit numen invocare silvarum. alii tholum aedium sacrarum dicunt genus fabricae, ut Vestae et Panthei est. alii tectum sine parietibus columnis subnixum. aedes autem rotundas tribus diis dicunt fieri debere, Vestae, Dianae, vel Herculi vel Mercurio. {{ancora+|407|[[Aeneis/Liber IX#405|407.]]}} {{sc|}}Turbare globum sana petitio: nam quia tot vincere inpossibile fuerat, petit ut saltem eos perturbet telorum beneficio. rege tela per avras per noctem, in qua sine auxilio numinis recti iactus esse non possunt. {{ancora+|409|[[Aeneis/Liber IX#405|409.]]}} {{sc|}}Ferrum conicit. hasta de ferro ad hastam transiit. ‘conicit’ pro ‘coicit’: nam ‘conicit’ antiquum est. {{ancora+|410|[[Aeneis/Liber IX#410|410.]]}} {{sc|}}Adversi in tergum sulmonis ibique frangitur ‘tergum’ pro ‘tergus’ dixit — Sallustius “tergis vinciebant” pro ‘tergoribus’ — , ut intellegamus hastam in scutum venisse et illic esse conlisam — ut ‘frangitur’ sit ‘conliditur’ — fissoque scuti ligno etiam praecordia penetrasse: aliter non procedit; nam si hastam re vera fractam accipiamus, ratione caret quod dicit ‘fisso transit praecordia ligno’. alii re vera in tergum volunt esse percussum: quod falsum est; nam quo modo ante fissum lignum est et sic praecordia penetrata? sciendum tamen locum hunc unum esse de his quos insolubiles diximus supra. {{ancora+|411|[[Aeneis/Liber IX#410|411.]]}} {{sc|}}ligno quidam humiliter dictum accipiunt. {{ancora+|414|[[Aeneis/Liber IX#410|414.]]}} {{sc|}}Hoc acrior idem quod latuerat et quod ei primus prospere cesserat iactus. {{ancora+|415|[[Aeneis/Liber IX#415|415.]]}} {{sc|}}Telum librabat ab avre gestus iaculantis exprimitur: duobus autem generibus manualia tela mittuntur; aut enim ab aure, aut a latere tela iaciuntur. {{ancora+|416|[[Aeneis/Liber IX#415|416.]]}} {{sc|}}Per tempus utrumque congrue dicit telum per tempus utrumque transisse; ait enim ‘diversi circumspiciunt’, hoc est ‘huc et illuc ora circumferunt’, per quam oportunitatem potuit telum tempus utrumque transire. Asper tamen dicit: ‘per tempus utrumque’, hoc est ‘inter tempus utrumque’, ut e contra “hunc inter fluvio Tiberinus amoeno”, id est ‘per hunc’. quod si est, intellegamus in fronte esse vulneratum. {{ancora+|417|[[Aeneis/Liber IX#415|417.]]}} {{sc|}}Tepefacta cerebro alibi “et fixo ferrum in pulmone tepescit”. {{ancora+|420|[[Aeneis/Liber IX#420|420.]]}} {{sc|}}Interea donec ille invenitur. calido mihi sanguine poenas Ennius in primo “nam mi calido dabis sanguine poenas”. {{ancora+|421|[[Aeneis/Liber IX#420|421.]]}} {{sc|}}Persolves amborum aut occisorum, aut tuas et Nisi: nam duos eos fuisse novit, supra enim ait ‘state viri’. {{ancora+|424|[[Aeneis/Liber IX#420|424.]]}} {{sc|}}amplius de cetero, posthac: interdum et quantitatem significat, ut Terentius “quod tibi mea ars efficere hoc possit amplius”. tantum potvit hoc quamvis ad animum Nisi pertineat, tamen sympathiam etiam poeta ex sua persona fecit. {{ancora+|425|[[Aeneis/Liber IX#425|425.]]}} {{sc|}}Me me subaudis ‘interficite’: et est interrupta elocutio dolore turbati. {{ancora+|427|[[Aeneis/Liber IX#425|427.]]}} {{sc|}}Nec potvit validior argumentatio ex inpossibilitate, ut “quid Troes potuere?” item “non ea vis animo, nec tanta superbia victis”. {{ancora+|428|[[Aeneis/Liber IX#425|428.]]}} {{sc|}}Tantum infelicem nimium dilexit amicum contra illud: cur ergo venit? dicit: tantum amicum dilexit, ut, cum nihil posset, tamen veniret. {{ancora+|431|[[Aeneis/Liber IX#430|431.]]}} {{sc|}}Volvitur evryalus leto aut septimus est, aut dativus; sed si dativus fuerit, figuratum est, id est ‘in letum’, ut “it clamor caelo”. {{ancora+|433|[[Aeneis/Liber IX#430|433.]]}} {{sc|}}Purpureus veluti cum flos succisus aratro habetur ratio comparationis: videtur enim Euryalo Hyacinthum comparare, qui pulcherrimus fuit et post mortem conversus in florem est. {{ancora+|434|[[Aeneis/Liber IX#430|434.]]}} {{sc|}}langvescit moriens duplex similitudo et pulchritudinis et gestus. {{ancora+|435|[[Aeneis/Liber IX#435|435.]]}} {{sc|}}Lassove papavera collo demisere caput Homeri est et comparatio et figura; nam et ille sic ait, ut multorum unum diceret caput. {{ancora+|436|[[Aeneis/Liber IX#435|436.]]}} {{sc|}}solumque per omnes an per obstantes, an protegentes? {{ancora+|437|[[Aeneis/Liber IX#435|437.]]}} {{sc|}}Volscentem petit appetit: petitiones enim proprie dicimus impetus gladiatorum, unde Cicero “quot ego tuas petitiones ita coniectas, ut vitari nullo modo possent, parva quadam declinatione et, ut aiunt, corpore effugi”. moratur perseverat. {{ancora+|439|[[Aeneis/Liber IX#435|439.]]}} {{sc|}}Proturbant modo confodiunt, unde paulo post ‘confossus’. non setius non segnius, quamquam vulneratus. {{ancora+|441|[[Aeneis/Liber IX#440|441.]]}} {{sc|}}In ore condidit adverso archaismos est, ut supra “pectore in adverso totum cui comminus ensem condidit”. {{ancora+|443|[[Aeneis/Liber IX#440|443.]]}} {{sc|}}Placidaque ibi demum morte quievit aut proprium est mortis epitheton: aut ex affectu pereuntis dictum est, qui cum amico moriebatur. {{ancora+|444|[[Aeneis/Liber IX#440|444.]]}} {{sc|}}fortunati ambo prosphonesis est. mire horum mortem non luctu aut misericordia, sed felicitatis testimonio prosequitur. si quid mea carmina possunt verecunde. {{ancora+|446|[[Aeneis/Liber IX#445|446.]]}} {{sc|}}Domus familia. capitoli inmobile saxum accolet in urbe Roma Iovis templum non fuit. quod cum iam devotum a Prisco Tarquinio vellet Superbus Tarquinius aedificare, coepit auguriis captare qui mons huic templo esset aptissimus. et cum in omnibus Tarpeius esset inventus, in quo erant multa diversorum numinum sacella, actum est, ut exinde ad alia templa numina evocarentur sacrificiis, quo posset libere et sine piaculo templum Iovis exaedificare. cumque omnes dii libenter migrassent, Terminus solus, hoc est limitum deus, discedere noluit, sed illic remansit. tunc de hoc ipso sacrificatum est et deprehensum, quod Terminus cum Iove remanens aeternum urbi imperium cum religione significaret; unde in Capitolio prona pars tecti patet, quae lapidem ipsum Termini spectat; nam Termino non nisi sub divo sacrificabatur. hinc ergo nunc dixit ‘Capitolii inmobile saxum accolet’, quia Terminus non est revulsus de loco. {{ancora+|448|[[Aeneis/Liber IX#445|448.]]}} {{sc|}}Praeda rutvli spoliisque potiti non solum suis armis eos exuerunt, sed etiam illa praeda, quae Rutulis fuerat ante detracta. {{ancora+|450|[[Aeneis/Liber IX#450|450.]]}} {{sc|}}nec minor in castris luctus decens repetitio. {{ancora+|452|[[Aeneis/Liber IX#450|452.]]}} {{sc|}}Serranoque numaque decima antapodosis, quae fit quotiens commemorantur ea quae non sunt ante praedicta: neque Numam induxit occisum. {{ancora+|453|[[Aeneis/Liber IX#450|453.]]}} {{sc|}}Tepidaque recentem caede locum hypallage est, tepidum locum recenti caede; unde multi legunt ‘tepidumque recenti caede locum’. {{ancora+|454|[[Aeneis/Liber IX#450|454.]]}} {{sc|}}Spumantes sanguine rivos spumas tunc habet sanguis cum effunditur, nam postea conquiescit; unde bene dixit ‘spumantes rivos’, quia praemisit ‘seminecesque viros’. {{ancora+|457|[[Aeneis/Liber IX#455|457.]]}} {{sc|}}et iam prima novo Lucretianum est. et bene descripturus caedes et bella morose diem oriri facit. {{ancora+|459|[[Aeneis/Liber IX#455|459.]]}} {{sc|}}Iam rebus luce retectis supra “et rebus nox abstulit atra colorem”. {{ancora+|461|[[Aeneis/Liber IX#460|461.]]}} {{sc|}}Cogit quisque svos scilicet comites; nam plenum est ‘aeratasque acies’. {{ancora+|462|[[Aeneis/Liber IX#460|462.]]}} {{sc|}}Acvunt rumoribus iras quia duo ausi sunt per eorum castra transire. {{ancora+|465|[[Aeneis/Liber IX#465|465.]]}} {{sc|}}Evryali et nisi volunt non nulli clamorem esse militum; sed melius hoc a poeta dictum accipimus — nam Rutuli eorum non noverant nomina — ut sit ‘quin etiam capita Euryali et Nisi praefigunt in arrectis hastis et cum magno clamore comitantur’. {{ancora+|466|[[Aeneis/Liber IX#465|466.]]}} {{sc|}}murorum in parte sinistra aliud agens situm castrorum ostendit. praeterea et prooeconomia est, quia postea castris per fluvium Turnus evadit. {{ancora+|467|[[Aeneis/Liber IX#465|467.]]}} {{sc|}}Cingitur amni ‘amne’ debuit dicere: numquam enim bene in ‘i’ exeunt nisi quae communis sunt generis, ut ‘docilis’ ‘agilis’; sed ideo ausus est ita ponere ablativum, quia, ut supra diximus, apud maiores hic et haec amnis dicebatur. {{ancora+|468|[[Aeneis/Liber IX#465|468.]]}} {{sc|}}Tenent fossas tuentur, defendunt. {{ancora+|470|[[Aeneis/Liber IX#470|470.]]}} {{sc|}}Nota nimis miseris hoc plus commovebantur: quoniam etiam abscisi vultus necdum agnitionis amiserant notas. {{ancora+|471|[[Aeneis/Liber IX#470|471.]]}} {{sc|}}pinnata quidam volunt ideo hic Famam pinnatam a poeta inductam, quia tumultum et res adversas nuntiet, ut illud tangere videretur, quod qui bellum nuntiaret pinnatas litteras diceretur adferre. {{ancora+|473|[[Aeneis/Liber IX#470|473.]]}} {{sc|}}subitus miserae potest pro ‘subitus miserae’, vel pro ‘subito miserae’; ergo et genetivus potest esse. {{ancora+|474|[[Aeneis/Liber IX#470|474.]]}} {{sc|}}Excussi manibus radii bene ‘excussi’, quasi nescienti: melius, quam si diceret ‘proiecti’. {{ancora+|475|[[Aeneis/Liber IX#475|475.]]}} {{sc|}}Femineo vlulatu inpatienti, ut “femineo praedae et spoliorum ardebat amore”. {{ancora+|477|[[Aeneis/Liber IX#475|477.]]}} {{sc|}}Prima petit ideo ‘prima’, quia solent in extrema necessitate etiam mulieres muros ascendere, ut “ipsae de muris matres”. non illa virum non illa pericli unum pudoris est, aliud salutis. {{ancora+|478|[[Aeneis/Liber IX#475|478.]]}} {{sc|}}telorumque memor hanc inpatientiam matris Euryali illo loco poeta praemisit, cum eam Euryalus nec profectionem suam ad requirendum Aenean scire significat, et tantopere commendat Ascanio: nam et Nisus propter illam dicit nolle Euryalum sibi comitem iungere, quod sciret, si quid ei accidisset, intolerabiliter eam laturam. {{ancora+|479|[[Aeneis/Liber IX#475|479.]]}} {{sc|}}Hunc talem. et est conquestio matris Euryali plena artis rhetoricae: nam paene omnes partes habet de misericordia commovenda a Cicerone in rhetoricis positas. hunc te aspicio a qualitate caedis. {{ancora+|480|[[Aeneis/Liber IX#480|480.]]}} {{sc|}}Sera meae requies Euander “mea sera et sola voluptas”. et ‘requies’ hic pro solacio. potvisti linquere solam ab intercepto solacio. {{ancora+|481|[[Aeneis/Liber IX#480|481.]]}} {{sc|}}Crudelis qui potuisti linquere solam, cum pius esses. sub tanta pericula ‘sub’ pro ‘in’, ut “namque sub ingenti lustrat dum singula templo”. {{ancora+|482|[[Aeneis/Liber IX#480|482.]]}} {{sc|}}Adfari extremis Anchises “sic o sic positum adfati discedite corpus”, Terentius “quin igitur, dum licet, loquimini mecum, Antipho?” matri melius ‘matri’, quam si dixisset ‘mihi’. {{ancora+|483|[[Aeneis/Liber IX#480|483.]]}} {{sc|}}Latinis id est Latinorum. {{ancora+|484|[[Aeneis/Liber IX#480|484.]]}} {{sc|}}Nec tua funera mater id est ‘funerea’: nam apud maiores funeras dicebant eas ad quas funus pertinet, ut sororem, matrem: nam praeficae, ut et supra diximus, sunt planctus principes, non doloris. funeras autem dicebant quasi funereas, ad quas pertinet funus. vel derivavit veteres secutus, ut ‘funeram’ pro funesta diceret, ut homo ‘scelerus’ sicuti scelestus vel scelerosus dicebatur: Plautus in Pseudulo “teritur sinapis scelera” (Ps. 817), in eadem “nunc iube venire Pseudulum, scelerum caput” (Ps. 1054), id est scelestum. {{ancora+|485|[[Aeneis/Liber IX#485|485.]]}} {{sc|}}aut vulnera lavi Romana consuetudo fuit ut mortui lavarentur, ideoque hos qui hoc officium implebant, pollinctores appellatos dicunt, qui mortuis os polline oblinebant, ne livor appareret extincti. {{ancora+|486|[[Aeneis/Liber IX#485|486.]]}} {{sc|}}festina pro ‘festinans’, nomen pro participio: vel a verbo derivatum, ut ab eo quod est ‘festino’ ‘festinus’ dicatur, ut hic ‘festina’, quomodo superius ‘funera’: Sallustius “in secunda cohortes festinas composuerat”: ut ipse ab eo quod ‘propero’ “circumstant properi aurigae”, ut sit nominativus ‘hic properus’. et bene ‘festina’, nam ait superius “’excussi manibus radii revolutaque pensa’”. {{ancora+|488|[[Aeneis/Liber IX#485|488.]]}} {{sc|}}quo sequar id est inquiram. {{ancora+|489|[[Aeneis/Liber IX#485|489.]]}} {{sc|}}Funus lacerum dilaniatum cadaver: nam ‘funus’ pro cadavere posuit. ergo ex posteriore intellegitur prius. hoc mihi de te hoc caput intuens ait. {{ancora+|491|[[Aeneis/Liber IX#490|491.]]}} {{sc|}}Si qua est pietas si qua pietas in occidendo est, in me probetur. {{ancora+|492|[[Aeneis/Liber IX#490|492.]]}} {{sc|}}Me primam absumite ferro unusquisque enim in propriae salutis desperatione credit universa etiam posse consumi, unde est quod modo dixit ‘me primam’: quasi mortuo Euryalo omnes Troiani perituri essent. {{ancora+|494|[[Aeneis/Liber IX#490|494.]]}} {{sc|}}Invisum hoc detrude caput sub tartara telo invisum quidem est hoc et odiosum caput, verum misericordiae genus est, si me etiam iratus interimas. invisum] deest ‘tibi’. et si ‘invisum’, quo modo ‘miserere’? {{ancora+|495|[[Aeneis/Liber IX#495|495.]]}} {{sc|}}Quando aliter nequeo crudelem abrumpere vitam hinc traxit illum colorem Iuvenalis “quod facinus dignum tam longo admiserit aevo?” {{ancora+|497|[[Aeneis/Liber IX#495|497.]]}} {{sc|}}Torpent infractae antea infractae, nunc tamen torpent, ut “Turnus ut infractos adverso Marte Latinos”. infractae] naturaliter enim homines dolore ac miseratione franguntur. {{ancora+|498|[[Aeneis/Liber IX#495|498.]]}} {{sc|}}idaeus et actor ex nominibus personarum et fidem et dignitatem rei addit. {{ancora+|499|[[Aeneis/Liber IX#495|499.]]}} {{sc|}}Lacrimantis ivli puero dat lacrimas, cui potest sine pudore; viris fortibus tantum dolorem. {{ancora+|500|[[Aeneis/Liber IX#500|500.]]}} {{sc|}}Sub tecta reponunt honorifice. quod autem dicit ‘corripiunt’, non iniuriae est, sed celeritatis, id est raptim tollunt. {{ancora+|501|[[Aeneis/Liber IX#500|501.]]}} {{sc|}}At tuba terribilem sonitum hemistichium Ennii: nam sequentia iste mutavit. ille enim ad exprimendum tubae sonum ait “taratantara dixit”. et multa huius modi Vergilius cum aspera invenerit, mutat. bene tamen hic electis verbis imitatur sonum tubarum. {{ancora+|502|[[Aeneis/Liber IX#500|502.]]}} {{sc|}}Increpvit et insonuit et segnitiam increpavit. {{ancora+|503|[[Aeneis/Liber IX#500|503.]]}} {{sc|}}Volsci non mirum quia dicit Volscos, cum et Camilla de Volscis sit, ut “Volsca de gente Camilla”: namque pars aliqua Tusciae dat Turno auxilia, cum Tuscos dixerimus specialiter Aeneae favere. item e contra pars Venetiae auxilium praestat Aeneae, quam Turni fuisse superius diximus. testudine testudo est scutorum conexio, curvata in testudinis modum et similitudinem, cum a militibus aliqua civitas obsidetur, et fit ut murus eius subruatur. namque in armorum generibus milites sumunt ab animalibus nomina, ut ‘aries’: Sallustius “in modum ericii militaris”. inventor autem testudinis Artemon Clazomenius fertur, idemque arietis repertor dicitur. scuta aerea gestare Curetes primi invenerunt. galea Thracicum tegmen est. thoraces Thorax quidam rex dicitur invenisse. Lycaon Arcas gladium longiore lamina produxisse narratur. Peleus primus machaeram dicitur invenisse. harpen, id est curvum gladium in modum falcis, a Perseo inventam multi dixerunt. {{ancora+|504|[[Aeneis/Liber IX#500|504.]]}} {{sc|}}Fossas implere parant vertit ordinem: nam ante est ut impleatur fossa, tollantur valli, et sic testudine accedatur ad murum. quamquam possumus intellegere etiam ad fossas eos facta venisse testudine. proprie tamen ‘fossas implere’, ‘vallum vellere’: sic enim et historici. {{ancora+|507|[[Aeneis/Liber IX#505|507.]]}} {{sc|}}Effundere contra proprie; tela enim non iaciuntur in subiectos, sed funduntur. et dicendo ‘omne genus telorum’ ostendit telum vocari omne quod iacitur. {{ancora+|509|[[Aeneis/Liber IX#505|509.]]}} {{sc|}}Adsveti longo m. d. b. docet usum in rebus omnibus plurimum posse. {{ancora+|510|[[Aeneis/Liber IX#510|510.]]}} {{sc|}}Infesto volvebant pondere hoc est infesti ponderis. subter densa testudine hoc est sub testudine. {{ancora+|513|[[Aeneis/Liber IX#510|513.]]}} {{sc|}}Nec iam sufficiunt diu iam non sustinent. rvuntque hic ‘ruunt’ pro deiciunt. {{ancora+|515|[[Aeneis/Liber IX#515|515.]]}} {{sc|}}Armorumque resolvit tegmina hic ostendit armorum conexionem esse testudinem: Lucanus de testudine “at postquam virtus incerta virorum perpetuam rupit defesso milite cratem singula continuis cesserunt ictibus arma”. {{ancora+|519|[[Aeneis/Liber IX#515|519.]]}} {{sc|}}Etruscam pinum hoc est ipse Etruscus. ‘quassabat’ autem et ‘infert’ mutatio temporum, ut “Tydides multa vastabat caede cruentus ardentesque avertit equos in castra”. {{ancora+|523|[[Aeneis/Liber IX#520|523.]]}} {{sc|}}Vos o calliope precor syllepsis per numeros; erat enim rectum ‘vos musae, aut te, Calliope’. adspirate favete, ut “adspirat primo Fortuna labori”. {{ancora+|526|[[Aeneis/Liber IX#525|526.]]}} {{sc|}}Oras evolvite belli hoc est ingentis belli narrate non tantum initia, sed etiam extrema bellorum: nam orae sunt extremitates. est autem Ennianum “qui potis ingentis oras evolvere belli”. {{ancora+|527|[[Aeneis/Liber IX#525|527.]]}} {{sc|}}Turris erat turris huius modi esse ad munitionem civitatum et in secundo legimus; sed hae plerumque mobiles sunt, plerumque fixae: fixae, ut in secundo “turris ac tecta domorum”, mobiles, ut in duodecimo meminit “subdideratque rotas pontesque instraverat altos”. pontibus pro tabulatis. {{ancora+|528|[[Aeneis/Liber IX#525|528.]]}} {{sc|}}Oportuna loco pro ‘oportuno’, scilicet circa portas. {{ancora+|529|[[Aeneis/Liber IX#525|529.]]}} {{sc|}}Opum vi potest et hypallage esse, ut sit ‘ope virium’. {{ancora+|530|[[Aeneis/Liber IX#530|530.]]}} {{sc|}}certabant zeugma: potest et ad Latinos et ad Troianos referri. {{ancora+|531|[[Aeneis/Liber IX#530|531.]]}} {{sc|}}Cavas patulas. densi pro ‘tela densa’. {{ancora+|533|[[Aeneis/Liber IX#530|533.]]}} {{sc|}}Flammam adfixit adfectate: debuit enim dicere, adfixit aut facem aut malleolum, non flammam. quae plurima vento gliscens et magna facta per ventum. {{ancora+|534|[[Aeneis/Liber IX#530|534.]]}} {{sc|}}Haesit adesis non iam ‘adesis’, sed quos exedit adhaerendo, id est haesitans adedit vel adesos reddidit. {{ancora+|535|[[Aeneis/Liber IX#535|535.]]}} {{sc|}}Malorum velle fugam honestissima elocutio. {{ancora+|537|[[Aeneis/Liber IX#535|537.]]}} {{sc|}}Peste incendio, ut “et toto descendit corpore pestis”. {{ancora+|541|[[Aeneis/Liber IX#540|541.]]}} {{sc|}}Unus subaudis ‘et alter’: nam non procedit ‘unus Helenor et Lycus elapsi’. elapsi scilicet non mortem, sed turris ruinam. {{ancora+|543|[[Aeneis/Liber IX#540|543.]]}} {{sc|}}Maeonio regi aut proprium patris nomen est, aut cognominem eum filio intellegamus, quia, ut supra diximus, cum filii vel patris nomen praemittitur et aliud tacetur, cognomines eos esse intellegimus. furtim sustulerat e stupro educaverat: hinc est “et dulcia furta”. {{ancora+|544|[[Aeneis/Liber IX#540|544.]]}} {{sc|}}Vetitisque ad Troiam miserat armis secundum Donatum ‘vetitis fato’, quia stare Troia diutius vetabatur; sed melius lege militari intellegimus, quia servi a militia prohibebantur: unde in Deiotariana purgat hoc Cicero, cum fuisset obiectum inter equites quos Deiotarus miserat Caesari, unum servum fuisse: Vergilium autem novimus trahere aliqua de historia. servos sane numquam militasse constat nisi servitute deposita, excepto Hannibalis tempore, cum post Cannense proelium in tanta necessitate fuit urbs Roma, ut ne liberandorum quidem servorum daretur facultas. {{ancora+|545|[[Aeneis/Liber IX#545|545.]]}} {{sc|}}Ense nudo id est stricto. ‘ense levis’ ‹levis› armaturae est; ‘nudo’ autem stricto vel sine vagina. parmaque inglorius Alba quasi tiro, ut diximus supra, quia picta arma iam probati in bellis habebant. {{ancora+|548|[[Aeneis/Liber IX#545|548.]]}} {{sc|}}ut fera quidam pardum significari volunt. {{ancora+|553|[[Aeneis/Liber IX#550|553.]]}} {{sc|}}Longe melior lycus ergo et Helenor bonus. inter ‘per’, ut “hunc inter fluvio Tiberinus amoeno”. {{ancora+|555|[[Aeneis/Liber IX#555|555.]]}} {{sc|}}Prendere saxa manu quia tunc alti non erant muri, sed ad impetum tantum repellendum, ut etiam Sallustius ostendit, ubi Sertorium umeris sublatum per muros ascendisse commemorat. {{ancora+|556|[[Aeneis/Liber IX#555|556.]]}} {{sc|}}Cursu teloque secutus nimiam eius ostendit celeritatem, qui potuit telum missum consequi: nam hoc dicit, cum praemisso telo ad hostem venit: Statius “et emissum cursu conprendere telum”. {{ancora+|558|[[Aeneis/Liber IX#555|558.]]}} {{sc|}}Revellit in verbo ‘vello’ facit in participio ‘vulsus’. {{ancora+|560|[[Aeneis/Liber IX#560|560.]]}} {{sc|}}Qualis ubi aut leporem pro ‘qualiter’. {{ancora+|561|[[Aeneis/Liber IX#560|561.]]}} {{sc|}}Pedibus iovis armiger uncis quia dicitur aquila in bello Gigantum Iovi arma ministrasse. quod tamen fingitur: nam, ut supra diximus, Iuppiter et Saturnus reges fuerunt. sed Iuppiter dum cum patre Saturno haberet de agris contentionem, ortum bellum est. ad quod egrediens Iuppiter aquilae vidit augurium. cuius cum vicisset auspicio, fictum est quod ei pugnanti tela ministraverit: unde etiam a felici augurio natum est, ut aquilae militum signa comitentur. {{ancora+|562|[[Aeneis/Liber IX#560|562.]]}} {{sc|}}Quaesitum qui requiritur: nam praesens a passivo non habuit. et est hysteroproteron; nam post raptum requiritur: vel ‘quaesitum’ requirendum, ποθητόν . multis baLatibus id est cum multis balatibus. {{ancora+|563|[[Aeneis/Liber IX#560|563.]]}} {{sc|}}Martius lupus aut cruentus, aut Marti dedicatus. {{ancora+|564|[[Aeneis/Liber IX#560|564.]]}} {{sc|}}Aggere complent agger est cuiuslibet rei coacervatio, unde fossae aut valles possunt repleri. subaudiendum tamen ‘alii’. {{ancora+|566|[[Aeneis/Liber IX#565|566.]]}} {{sc|}}Ingenti fragmine montis supra dicti saxi exaggeratio est. {{ancora+|567|[[Aeneis/Liber IX#565|567.]]}} {{sc|}}Lucetium solum hoc nomen est, quod dictum a Vergilio in nullo alio reperitur auctore. sane lingua Osca Lucetius est Iuppiter, dictus a luce, quam praestare hominibus dicitur. ipse est nostra lingua Diespiter, id est diei pater: Horatius “namque Diespiter plerumque per purum”. {{ancora+|569|[[Aeneis/Liber IX#565|569.]]}} {{sc|}}hic iaculo bonus nescias de quo dixerit. {{ancora+|570|[[Aeneis/Liber IX#570|570.]]}} {{sc|}}CAenea turnus turnus ityn ut ait Lucilius “bonum schema est, quotiens sensus variatur in iteratione verborum, et in fine positus sequentis sit exordium, qui appellatur climax”. {{ancora+|572|[[Aeneis/Liber IX#570|572.]]}} {{sc|}}Pro turribus aut pro defensione turrium: aut sic magni, ut turres putares. {{ancora+|573|[[Aeneis/Liber IX#570|573.]]}} {{sc|}}Hasta themillae Themillas Themillae, ut Aeneas Aeneae. ‘levis’ autem ‘hasta’ pro ‘leviter veniens’: unde et ‘strinxerat’ dixit, id est paululum vulneraverat, ut “tandem etiam magno strinxit de corpore Turni”. {{ancora+|574|[[Aeneis/Liber IX#570|574.]]}} {{sc|}}Demens qui scutum quo se tuebatur, abiecit. {{ancora+|575|[[Aeneis/Liber IX#575|575.]]}} {{sc|}}Alis pennis. {{ancora+|576|[[Aeneis/Liber IX#575|576.]]}} {{sc|}}Laevo adfixa est lateri ostendit vulneris locum, quem ante suppresserat. sic in quarto “infixum stridit sub pectore vulnus”. {{ancora+|577|[[Aeneis/Liber IX#575|577.]]}} {{sc|}}Spiramenta animae definitio pulmonum. {{ancora+|579|[[Aeneis/Liber IX#575|579.]]}} {{sc|}}Pictus acu chlamydem hoc est habens chlamydem Phrygiam, ut “et Phrygiam Ascanio chlamydem”. et est figuratum ‘pictus chlamydem’. ferrugine clarus hibera ferrugo coloris genus est, qui vicinus est purpurae subnigrae. ‘Hibera’ autem modo non Hispana, sed Pontica: nam Hiberia pars Ponti est inter Persidem et Armeniam, ubi optime colores diversi tinguntur, ut ostendit Horatius dicens “herbasque quas Iolcos atque Hiberia mittit, venenorum ferax”. {{ancora+|580|[[Aeneis/Liber IX#580|580.]]}} {{sc|}}Genitor quem miserat arcens ordo est ‘stabat Arcentis filius Arcens in armis egregiis’: nam non congruit ut huius filii praetermisso nomine, bis fiat patris commemoratio. {{ancora+|581|[[Aeneis/Liber IX#580|581.]]}} {{sc|}}Symaethia circum flumina Symaethos fluvius est Siciliae, a rege Symaetho dictus, haud longe ab urbe Catinensi, circa quem sunt Palici dei, quorum talis est fabula: Aetnam nympham, vel, ut quidam volunt, Thaliam, Iuppiter cum vitiasset et fecisset gravidam, timens Iunonem, secundum alios ipsam puellam terrae commendavit, et illic enixa est: secundum alios partum eius. postea cum de terra erupissent duo pueri, Palici dicti sunt, quasi iterum venientes: nam πάλιν ἵκειν est iterum venire. hi primo humanis hostiis placabantur, postea quibusdam sacris mitigati sunt et eorum inmutata sacrificia. ideo ergo ‘placabilis ara’, quia mitigata sunt eorum numina. Palicos nauticos deos Varro appellat. alii dicunt Iovem hunc Palicum propter Iunonis iracundiam in aquilam commutasse. alii Vulcani et Aetnae filium tradunt. sed incertum ex qua recondita historia Arcentem istum induxerit: neque enim sine ratione vel lucus Martis appositus est. et quid homo Siculus in hoc bello facit, quem nusquam supra cum Aenea dicit ad Italiam pervenisse? {{ancora+|585|[[Aeneis/Liber IX#585|585.]]}} {{sc|}}Liquefacto tempora plumbo diffidit plumbum enim iactum nimio rotatu et aeris calore dissolvitur: Statius “et arsuras caeli per inania glandes”. {{ancora+|586|[[Aeneis/Liber IX#585|586.]]}} {{sc|}}Porrectum extendit harena intellegimus eum cecidisse trans murum. dicendo autem ‘multa’ ostendit corporis proceritatem. {{ancora+|587|[[Aeneis/Liber IX#585|587.]]}} {{sc|}}tum primum bello hoc loco puerum ideo poeta fecit armari, quia legit in historia pueros de bellis gloriam reportasse: filium Marci Drusi annorum sedecim; Crispini filium Crispinum in Corsica, cum fugeret exercitus Spurii Carvilii consulis, bellum restituisse; apud Soram bello Italico ab Herennio puerum in aciem eductum, a quo hostem occisum spoliatumque; Lucii Tarquinii filium, quem ob hoc pater aurea bulla praetextaque donavit. {{ancora+|590|[[Aeneis/Liber IX#590|590.]]}} {{sc|}}Minorem germanam quia maior nympha fuerat, Iovis voluntate. {{ancora+|592|[[Aeneis/Liber IX#590|592.]]}} {{sc|}}Digna atque indigna relatu ‘indigna’, id est turpia et obscena, ut dici solet ‘fanda et nefanda’. {{ancora+|593|[[Aeneis/Liber IX#590|593.]]}} {{sc|}}Novo regno aut nova regii generis adfinitate: aut quia etiam ipsi per regis filiam portio debebatur imperii: aut partem regni a Turno acceperat. {{ancora+|594|[[Aeneis/Liber IX#590|594.]]}} {{sc|}}Ingentem sese clamore ferebat non erat ingens, sed se esse clamitabat ingentem. {{ancora+|595|[[Aeneis/Liber IX#595|595.]]}} {{sc|}}Iterum denuo: nam iam tertio obsidentur, et ‘iterum’ non nisi de duobus dicimus. {{ancora+|596|[[Aeneis/Liber IX#595|596.]]}} {{sc|}}Bis capti phryges semel ab Hercule, post a Graecis. alii tradunt semel a Graecis et nunc a Latinis: hoc et magis aptum esse Numani personae, ut se vicisse existimet, qui tam iactans et petulans inducatur. morti praetendere muros emphasis est; ‘morti’ enim pro ‘bello’ posuit: sic supra “leti discrimina parva”. morti p. m.] cum potuerit ‘hosti’ dicere: scilicet ut nihil Troianis reliquum sit, quam perire. {{ancora+|597|[[Aeneis/Liber IX#595|597.]]}} {{sc|}}Nostra conubia aut quasi Turni cognatus loquitur: aut invidiose retorquet ‘nostra conubia’, et vult causam omnium esse communem. {{ancora+|598|[[Aeneis/Liber IX#595|598.]]}} {{sc|}}Italiam ad Italiam. {{ancora+|599|[[Aeneis/Liber IX#595|599.]]}} {{sc|}}Non hic atridae exaggeratio vituperationis: nam non tantum se Troianis, sed etiam eorum victoribus praefert. potest et ‘Atridae’ intellegi, quorum coniuges aut deserunt maritos, aut interimunt revertentes. fandi fictor vlixes aut fallax, aut λογοδαίδαλος , id est qui dolum celat sermonis ornatu. {{ancora+|600|[[Aeneis/Liber IX#600|600.]]}} {{sc|}}Durum a stirpe genus Italiae disciplina et vita laudatur: quam et Cato in originibus et Varro in gente populi Romani commemorat. {{ancora+|601|[[Aeneis/Liber IX#600|601.]]}} {{sc|}}Gelv duramus et undis undis gelidis: et est ἓν διὰ δυοῖν , ut “hamis auroque trilicem”: nam nemo quod plus est prius dicit; si enim duo essent, ante aquam diceret, sic gelu. {{ancora+|602|[[Aeneis/Liber IX#600|602.]]}} {{sc|}}Venatu pro ‘venatui’, ut ‘curru’ pro ‘currui’: ablativus dubius, vel pro dativo. pueri bene venationem pueris dedit, opus rusticum iam iuvenibus. silvasque fatigant ipsi fatigantur in silvis: aut pro feris silvas posuit, in quibus sunt ferae. {{ancora+|603|[[Aeneis/Liber IX#600|603.]]}} {{sc|}}Flectere ludus equos aliorum labor nostrae pueritiae ludus est. ‘flectere’ autem verbo antiquo usus est: nam equites apud veteres flexuntae vocabantur, sicut ait Varro rerum humanarum. sane poeta meminit sui, nam ait superius “ante urbem pueri et primaevo flore iuventus exercentur equis”. {{ancora+|604|[[Aeneis/Liber IX#600|604.]]}} {{sc|}}At patiens operum parvoque adsveta ivventus hoc et in georgicis laudat: nam magnae virtutis est in nimio labore parvis esse contentum. {{ancora+|605|[[Aeneis/Liber IX#605|605.]]}} {{sc|}}Terram domat bene bellico usus est verbo: et ne a re militari discederet, non dixit ‘terras colimus’, sed ‘domamus’, ac si diceret, cum hostes desunt, terras ferro domamus. quatit oppida bello oppidum quidam a vico castelloque magnitudine secernunt: alii locum muro fossave aliave qua munitione conclusum: alii locum aedificiis constitutum, ubi fanum comitium forum et murus sit: alii oppidum dici ab oppositione murorum; vel quod hominibus locus esset oppletus; vel quod opes illo munitionis gratia congestae sunt. {{ancora+|606|[[Aeneis/Liber IX#605|606.]]}} {{sc|}}Ivvencum terga fatigamus hasta agriculturam sine officio belli non gerimus. est autem cacosyntheton et homoeoteleuton: nam †sit ita ‘versa hasta iuvencorum terga fatigamus’, id est caedendo urgemus. {{ancora+|607|[[Aeneis/Liber IX#605|607.]]}} {{sc|}}Sera senectus in aliis ‘tarda senectus’. {{ancora+|608|[[Aeneis/Liber IX#605|608.]]}} {{sc|}}Debilitat vires animi bene ‘animi’, quia non est ausus corporis dicere: nec enim potest fieri, ut quamvis robustus senex vires habeat prioris aetatis et suae conparetur adulescentiae. nunc ergo licet dicat fortes esse etiam senes, bona tamen usus est temperatione, ut diceret nihil animorum vigori derogare temporis vetustatem. {{ancora+|609|[[Aeneis/Liber IX#605|609.]]}} {{sc|}}canitiem galea premimus id est semper militamus. {{ancora+|611|[[Aeneis/Liber IX#610|611.]]}} {{sc|}}Vobis picta croco vituperatio Troianorum, in qua utitur argumentis, quae in rhetoricis commemorat Cicero, a gente, ab habitu, a gestu, ab animo. et sunt molliores versus, apti ad carpendam mollitiem. sane vestes acu pictas coloribus Phryges primi invenerunt: nam ideo et artifices talium vestium phrygiones appellati sunt. fulgenti murice purpura. hanc autem vitio et dedecori apud maiores fuisse constat: Iuvenalis “peregrina ignotaque nobis ad scelus atque nefas quaecumque est, purpura ducit”. {{ancora+|612|[[Aeneis/Liber IX#610|612.]]}} {{sc|}}Desidiae cordi vobis sunt: et est ab animo argumentum. choreis servavit hoc loco naturam syllabae, quam in sexto metri causa corripuit, ut “pars pedibus plaudunt choreas et carmina dicunt”. {{ancora+|613|[[Aeneis/Liber IX#610|613.]]}} {{sc|}}Et tunicae manicas tunicae vestrae habent manicas, quod etiam Cicero vituperat, dicens “manicatis et talaribus tunicis”: nam colobiis utebantur antiqui. sane ‘habent’ bis audiendum. et habent redimicula mitrae illud dicturus fuerat, habetis in pilleis redimicula: quod convertit in vituperationem maiorem, dicens ‘religatas habetis mitras’. nam pillea virorum sunt, mitrae feminarum, quas calauticas dicunt. mitra autem proprie Lydorum fuit, ut “Maeonia mentum mitra”: quem habitum imitati sunt Troiani. alii mitras meretricum esse voluerunt, quod hic tamquam effeminatis obicitur. {{ancora+|614|[[Aeneis/Liber IX#610|614.]]}} {{sc|}}O vere phrygiae ipsos vituperaverat ‘Phryges’, nunc ad maiorem iniuriam Phrygias, non Phryges dicit. alta dindyma montes matris deum. ‘ite’ autem ‘per alta’ sic dixit, quasi currite per Dindyma et ducite choros per Dindyma. nec sufficit Numano loqui iniuriam Troianorum, nisi etiam sacris numinum contumeliam faciat. sed hoc iam quasi moriturus loquitur: hoc est enim ‘digna atque indigna relatu vociferans’, ut ‘digna’ sint quae de suorum virtute dixit, ‘indigna’ quae impia et in deos ausus est. {{ancora+|615|[[Aeneis/Liber IX#615|615.]]}} {{sc|}}Biforem dat tibia cantum bisonum, inparem. et servavit eis tibiarum suarum, id est Phrygiarum, naturam. nam tibiae aut Serranae dicuntur, quae sunt pares et aequales habent cavernas: aut Phrygiae, quae et inpares sunt et inaequales habent cavernas. ergo ‘biforem’ dissonum, dissimilem; non enim sunt pari modulatione conpositae: ut enim ait Varro “tibia Phrygia dextra unum foramen habet, sinistra duo, quorum unum acutum sonum habet, alterum gravem”. {{ancora+|616|[[Aeneis/Liber IX#615|616.]]}} {{sc|}}Buxusque vocat berecyntia a monte Berecynto dicta. dicitur autem et ‘haec buxus’ et ‘hoc buxum’, ut “et torno rasile buxum”: unde superfluo quidam arborem generis feminini esse volunt, cum hoc loco etiam de ligno generis feminini habeamus exemplum. {{ancora+|617|[[Aeneis/Liber IX#615|617.]]}} {{sc|}}Et cedite ferro aut ferrum relinquite, et est iteratio: aut ‘caedite ferro’, id est cum viri non sitis, abscidite partem virorum. {{ancora+|618|[[Aeneis/Liber IX#615|618.]]}} {{sc|}}Iactantem de suorum gloria. dira canentem ad iniuriam Troianorum. {{ancora+|619|[[Aeneis/Liber IX#615|619.]]}} {{sc|}}nervoque equino quia in arcubus nervi equini solent esse: Accius Philocteta “tendens nervo equino concita tela”. {{ancora+|621|[[Aeneis/Liber IX#620|621.]]}} {{sc|}}Ante iovem supplex per vota precatus atqui Apollinem debuit invocare iaculaturus sagittas; sed dicimus ideo Iovem invocatum, quia omne initium et incrementum Iovi debetur, ut “ab Iove principium musae”. unde nunc Ascanius non quid faciat, cogitat, sed quod primum faciat: inde invocat Iovem. {{ancora+|622|[[Aeneis/Liber IX#620|622.]]}} {{sc|}}Ivppiter omnipotens hoc epitheton interdum ad gloriam numinis ponitur, interdum ad causam dicentis. namque hoc loco dicendo ‘omnipotens’ ostendit eum etiam his qui per se minus valent, praestare posse virtutem. {{ancora+|623|[[Aeneis/Liber IX#620|623.]]}} {{sc|}}ipse tibi bene ‘ipse’, quia adhuc pro Ascanio pater solebat sacrificare: nam ideo et ‘sollemnia’ ait, quae fieri solerent, ut se ostenderet, si victoria et pax esset secuta, etiam illius officii capacem esse. feram sollemnia dona ‘feram’ de iuvenco non dicimus, sed ‘adducam’. intellegimus ergo alia dona eum ferre promisisse: singulis enim numinibus certa sunt dona quae offeruntur: inde est “strueremque suis altaria donis”, id est congruis. {{ancora+|624|[[Aeneis/Liber IX#620|624.]]}} {{sc|}}Statvam ante aras aptam se daturum victimam ostendit: alibi “et ductus cornu stabit sacer hircus ad aram”. quotiens enim victima reluctabatur, ostendebat se inprobari: Lucanus “discussa fugit ab ara taurus”. ‘iuvencum’ autem secundum Romanas caerimonias dixit: nam Iovi de tauro non immolabatur, ut etiam in tertio diximus, nisi cum triumphi nomine suovetaurium fiebat: quod tamen ideo admissum est, quia non tantum Iovi, sed et aliis diis qui bello praesunt, sacrificatur. avrata fronte ita enim victimae ornari consueverant. {{ancora+|625|[[Aeneis/Liber IX#625|625.]]}} {{sc|}}Candentem candidum: Iuvenalis “duc in Capitolia magnum cretatumque bovem”. caput cum matre ferentem aequalem matri, nondum patri: Iuvenalis “quem iam pudet ubera matris ducere, qui vexat nascenti robora cornu”. {{ancora+|627|[[Aeneis/Liber IX#625|627.]]}} {{sc|}}De parte serena ut non causae sit, sed augurii, et auspicii vis ostenderetur: solent enim tonitrua per tempestatem inferri. {{ancora+|628|[[Aeneis/Liber IX#625|628.]]}} {{sc|}}Intonvit laevum prosperum: ut enim etiam supra diximus, quae sinistra nobis videntur, intuentibus caelum, illic dextra sunt: non quod sinistra bona sunt, sed quod dextra caeli nobis sinistra sunt. sonat una fatifer arcus simul atque cognovit augurium. {{ancora+|629|[[Aeneis/Liber IX#625|629.]]}} {{sc|}}Et fugit melius ‘effugit’ legitur. et figura est ‘horrendum effugit’. {{ancora+|630|[[Aeneis/Liber IX#630|630.]]}} {{sc|}}Perque caput remuli venit figmenta haec vulnerum plerumque non sine ratione ponunt poetae: nam modo hunc ideo in capite dicit esse percussum, quia eum supra vaniloquum introduxerat et superbum: quod vitio capitis evenit: Horatius “attollens vacuum plus nimio gloria verticem”. sic Homerus Thersiten a tergo vulneratum dicit usque ad praecordia — nam ait μετάφρενα — quia eum stultum induxerat. item de Achille dicit πόδας ὠκὺς Ἀχιλλεύς , quem legimus in talo esse vulneratum. vel ideo ‘per caput et cava tempora’, ut divinitus misso telo nulla pars alia corporis, sed caput vulneraretur, scilicet ut hominis, qui infanda et impia de religionibus dixerat, sacrilegium capite expiaretur. {{ancora+|631|[[Aeneis/Liber IX#630|631.]]}} {{sc|}}Virtutem inlude ‘inludo tibi’ et ‘insulto tibi’ dicimus: nam ‘inludo te’ figuratum est, ut hoc loco, item ‘insulto te’: Sallustius “multos a pueritia bonos insultaverat”. {{ancora+|632|[[Aeneis/Liber IX#630|632.]]}} {{sc|}}haec rutvlis pro ‘talia’: vitavit pronomen. {{ancora+|633|[[Aeneis/Liber IX#630|633.]]}} {{sc|}}Hoc tantum ascanius et dixit et fecit. {{ancora+|634|[[Aeneis/Liber IX#630|634.]]}} {{sc|}}Animosque ad s. t. aut suos, aut Ascanii, per favorem. {{ancora+|636|[[Aeneis/Liber IX#635|636.]]}} {{sc|}}acies urbemque syllepsis. {{ancora+|637|[[Aeneis/Liber IX#635|637.]]}} {{sc|}}Nube sedens sicut solent numina: Iuno “nec tu me aeria solam nunc sede videres digna indigna pati”. victorem bene ei qui unum occiderat, addidit dignitatem. adfatvr ivlum non ita, ut Iulus audiret. Macte magis aucte, adfecte gloria. et est sermo tractus a sacris: quotiens enim aut tus aut vinum super victimam fundebatur, dicebant ‘mactus est taurus vino vel ture’, hoc est cumulata est hostia et magis aucta. ‘macte’ ergo pro ‘mactus esto’, vocativum pro nominativo posuit, ut Persius “stemmate quod Tusco ramum millesime ducis censoremve tuum vel quod trabeate salutas” pro ‘millesimus’ et ‘trabeatus’, et Vergilius “vicinosque ignare paras invadere portus” pro ‘ignarus’, et alibi “quos Amasene pater” pro ‘Amasenus’: sic ergo et ‘macte’ pro ‘mactus’. quod autem ‘esto’ non addidit, ab antiquitate descivit; nam veteres ‘macte esto’ dicebant. sed hoc secutus suam consuetudinem fecit: nam et alibi “dives inaccessos ubi Solis filia lucos” et iterum “dives quae munera Dido” praetermisit cuius rei dives, cum veteres ‘dives illius rei’ dicerent, quod ipse alibi “dives opum variarum” et “dives pictai vestis et auri”. item cum veteres natalem diem vel locum vel tempus dicerent, ut Horatius “natalemque mares Delon Apollinis” et Plautus in Pseudolo “natalem hunc mihi diem scitis esse” (Ps. 179), Vergilius his omissis dixit “Phyllida mitte mihi, meus est natalis, Iolla”. ergo et hic ita subtraxit; nam integrum est ‘macte esto nova virtute puer’. ‘mactus’ autem apud veteres etiam ‘mactatus’ dicebatur, ut Ennius “Livius inde redit magno mactatus triumpho”. et Lucilius lib. V. “macte, inquam, virtute simulque his versibus esto”, et in pontificalibus sacrificantes dicebant deo “macte hoc vino inferio esto”. nova virtvte aut magna et mira, ut “Pollio et ipse facit nova carmina”: aut re vera ‘nova’, id est rudi, quantum ad bellum. {{ancora+|639|[[Aeneis/Liber IX#635|639.]]}} {{sc|}}Dis genite propter Venerem. geniture deos propter Iulium Caesarem et Augustum. ivre merito. {{ancora+|640|[[Aeneis/Liber IX#640|640.]]}} {{sc|}}Gente sub assaraci sub gente Romana: Assaracus enim pater est Capyos, avus Anchisae. fato ventura magna: haec enim bella sunt gravia, quae fatali ratione contingunt, ut Troiana et Thebana. resident sedabuntur, ut tempestatem residere dicimus. Nec te Troia capit vel maior es, quam patria, vel maior es meritis, quam civitas in qua nunc es: Lucanus de Caesare “plus patria potuisse sua”. {{ancora+|642|[[Aeneis/Liber IX#640|642.]]}} {{sc|}}Spirantes vitales, quibus spiramus et vivimus. {{ancora+|643|[[Aeneis/Liber IX#640|643.]]}} {{sc|}}Petit notandum ‘petit’ sine insidiis dictum. {{ancora+|644|[[Aeneis/Liber IX#640|644.]]}} {{sc|}}antiquum in buten hic Butes semel hic nominatur, ut in V. Nautes. {{ancora+|645|[[Aeneis/Liber IX#645|645.]]}} {{sc|}}Fidusque ad limina custos aedituus fuit: quod, ut supra diximus, in ingenti honore apud maiores fuit. illic enim et epulabantur et deos colebant; census etiam omnis illic servabatur: quod et Plautus docet in Asinaria, in qua inducit Sauriam, servum atriensem, in tota familia plurimum posse. ‘ad limina’ sane figuratum. {{ancora+|648|[[Aeneis/Liber IX#645|648.]]}} {{sc|}}Saeva sonoribus arma strepitu terribilia. et utrum saeva arma quae habent sonorem, ut “aurea bullis cingula”, an etiam sonoribus saeva? {{ancora+|649|[[Aeneis/Liber IX#645|649.]]}} {{sc|}}Ardentem desiderio dimicandi: unde ‘animosque ad sidera tollunt’ melius Ascanii intellegimus, sicut Statius de Menoeceo “et laudibus inplet honestis”. {{ancora+|650|[[Aeneis/Liber IX#650|650.]]}} {{sc|}}Aenide patronymicon hoc non venit ab eo, quod est ‘hic Aeneas’: nam ‘hic Aeneades’ et ‘o Aeneade’ faceret. {{ancora+|651|[[Aeneis/Liber IX#650|651.]]}} {{sc|}}Primam hanc tibi magnus apollo dicendo ‘primam hanc’ pollicetur et aliam. concedere autem se ideo dixit, quia sagittarum deus est: et licet eum Iuppiter iuverit, Apollo tamen sibi suum officium vindicat, quod dicit se concessisse, quia non prohibuit. ea enim quae ab aliis numinibus poscimus, tunc inplentur, si non adversantur numina quorum propria sunt quae poscimus: unde et in quarto Iuno ait “adero et, tua si mihi certa voluntas”, hoc est, quod in me est, iungam eos: restat ut et tu tuum inpleri velis officium. {{ancora+|652|[[Aeneis/Liber IX#650|652.]]}} {{sc|}}Paribus non invidet armis pari gloriae: nam ut Apollo puer occiso Pythone ultus est matris iniuriam, sic Ascanius occiso Numano Troianorum castra iniuriasque defendit. ‘paribus’ ergo ‘armis’, id est similibus, non peritia, sed genere victoriae. {{ancora+|653|[[Aeneis/Liber IX#650|653.]]}} {{sc|}}Cetera deinceps: et est adverbium. cetera] id est in ceterum: est autem Ennianum “cetera quos peperisti ne cures”. orsus modo locutus, id est pro eo qui desierit: alias coepit, quod magis est proprium, ut “sic Venus, et Veneris contra sic filius orsus”. {{ancora+|654|[[Aeneis/Liber IX#650|654.]]}} {{sc|}}Medio sermone ideo ‘medio’, quia non respondit Ascanius. sermo est enim duorum vel plurium oratio. {{ancora+|657|[[Aeneis/Liber IX#655|657.]]}} {{sc|}}Fuga abscessu. et more suo abeuntes deos inducit agnosci. pharetramque f. s. sonantem quia dixit supra “et saeva sonoribus arma”. {{ancora+|658|[[Aeneis/Liber IX#655|658.]]}} {{sc|}}Dictis propter auditam orationem. numine propter agnitum deum. {{ancora+|660|[[Aeneis/Liber IX#660|660.]]}} {{sc|}}animasque in aperta pericula mittunt plus enim quam manifesta sunt praesentia pericula, quando audientibus Troianis bello prohibebatur Ascanius, ne periclitaretur. {{ancora+|662|[[Aeneis/Liber IX#660|662.]]}} {{sc|}}Intendunt acres arcus pro ‘ipsi acres’: ut enim et in primo diximus, arcum unusquisque habet pro viribus suis. ammentaque torquent pro ‘tela ammentis torquent’: nam ammentum est lorum, quo media hasta religatur et iacitur. {{ancora+|664|[[Aeneis/Liber IX#660|664.]]}} {{sc|}}Flictu pro adflictu, vel inflictu, id est ictu: nam detraxit more suo praepositionem. et loquutus est iuxta antiquum morem: Pacuvius Teucro “flictus navium”. {{ancora+|665|[[Aeneis/Liber IX#665|665.]]}} {{sc|}}Pluvialibus haedis supra tauri cornua est signum, cui auriga nomen est: hunc cum tauro una clara stella coniungit. retinet autem auriga stellas duas in manu, quae Haedi vocantur, et capram quam Amaltheam dicunt: quorum et ortus et occasus tempestates gravissimas facit. oriuntur autem cum scorpione mense Octobri. {{ancora+|667|[[Aeneis/Liber IX#665|667.]]}} {{sc|}}Ivppiter aer, ut “manet sub Iove frigido venator” Horatius. {{ancora+|670|[[Aeneis/Liber IX#670|670.]]}} {{sc|}}eduxit quidam pro ‘educavit’ volunt intellegi. {{ancora+|671|[[Aeneis/Liber IX#670|671.]]}} {{sc|}}Montibus aequos Idae, vel eius arboribus exaequandos. {{ancora+|672|[[Aeneis/Liber IX#670|672.]]}} {{sc|}}ducis imperio commissa aut quae eis fuerat commissa imperio absentis Aeneae: aut, quod est melius, quae imperio Aeneae fuerat ‘commissa’, id est clausa: unde et commissurae dicuntur coniunctiones tabularum. secundum superiorem sensum contrarium est quod dixit ‘rectores iuvenum et rerum dedit esse magistros’. Aeneas enim abscedens principibus omnium rerum commiserat curam. alii ‘ducis’ Ascanium accipiunt. alii commissam ideo clausam accipiunt, quia superius lectum est ‘heia ingenti clamore per omnes condunt se Teucri portas’: quietis enim rebus portae patebant, per quas se Teucri sub adventum hostis receperant: propterea quod ait ‘namque ita discedens praeceperat optimus armis Aeneas, si qua interea fortuna fuisset, non aequo dare se campo, non obvia ferre arma viros, sed castra fovere’. sane ‘commissa’ deest ‘sibi’ vel ‘illis’. ducis imperio commissa scimus quod Mnestheo et aliis ducibus imperaverat Aeneas, ad petenda auxilia proficiscens, ne portas aperirent, ut ‘castra modo et tutos servarent aggere muros’. item legimus Mnesthea et Serestum ductores fuisse et rerum magistros, non Pandarum et Bitiam: unde apparet quia hunc locum male intellexit Donatus, dicens, commissam portam, id est creditam, Pandaro et Bitiae: qui duces non erant. Cornutus vere et melius sensit, dicens, portam quae ducis imperio commissa fuerat, hoc est clausa, eam aperuerunt. commissura enim dicitur tabularum coniunctio, sicut Cicero in Fundaniana meminit. ergo melius est ut commissam dicamus clausam, quam creditam Pandaro et Bitiae. {{ancora+|673|[[Aeneis/Liber IX#670|673.]]}} {{sc|}}moenibus pro ‘in moenia’. {{ancora+|674|[[Aeneis/Liber IX#670|674.]]}} {{sc|}}Pro turribus aut vice turrium: aut pro defensione. {{ancora+|675|[[Aeneis/Liber IX#675|675.]]}} {{sc|}}Armati ferro aut bene instructi armis: aut, ut Asper dicit, ferrea corda habentes, id est dura et cruenta cogitantes: ut Ennium sit secutus qui ait “succincti corda machaeris”. {{ancora+|676|[[Aeneis/Liber IX#675|676.]]}} {{sc|}}Liquetia flumina iuxta Padum et Athesin, Venetiae flumina, est etiam fluvius Liquetius, quem nunc commemorat. ergo ‘Liquetia’ proprium est nomen, non epitheton, ne incipiamus a generalitate ad speciem reverti: quod vitiosum est, ut si dicas ‘circa flumina nascuntur arbores’ et sic inferas ‘circa Tiberim vel Anienem’; sufficit enim dixisse ‘circa flumina’ generaliter. unde apparet quia ‘Liquetia’ legendum est, non ‘liquentia’. liquentia flumina Padus, Italiae fluvius, aliquot provincias dextra laevaque contingit, inter quas et Venetiae partem praeterfluit. Athesis Venetiae fluvius est, Veronam civitatem ambiens et in Padum cadens. Liquetia Venetiae fluvius est inter Altinum et Concordiam, quem nunc commemorat. nam ‘Liquetia’ non est epitheton: nemo enim a generalitate transit ad species. {{ancora+|678|[[Aeneis/Liber IX#675|678.]]}} {{sc|}}Intonsaque caelo a. c. hoc ad supra dictas cristas refertur. geminae quercus non quia tantum duae nascuntur; sed ad istorum similitudinem respexit, id est quando similes elevantur quercus. {{ancora+|681|[[Aeneis/Liber IX#680|681.]]}} {{sc|}}Pulcher aquiculus armis ut ‘pulcher vestibus’, sic ‘pulcher armis’, hoc est per arma: quod erat armorum retulit ad personam. et melius figuratum, quam si dixisset ‘pulchris armis’. {{ancora+|682|[[Aeneis/Liber IX#680|682.]]}} {{sc|}}Praeceps animi figurate genetivo iunxit; nam dicimus ‘praeceps iracundia’ ‘praeceps furore’. mavortius haemon non Martis filius, sed bellicosus. {{ancora+|683|[[Aeneis/Liber IX#680|683.]]}} {{sc|}}Agminibus totis deest ‘ab’: et significat eos primo fugatos esse, mox occisos: aut certe aliquos fugatos, aliquos interemptos. quidam dubium putant, utrum ‘ab agminibus totis terga dedere’, an ‘ab agminibus versi’. {{ancora+|684|[[Aeneis/Liber IX#680|684.]]}} {{sc|}}posvere in limine vitam ut “animasque in vulnere ponunt”. {{ancora+|685|[[Aeneis/Liber IX#685|685.]]}} {{sc|}}Animis discordibus hostilibus, scilicet Troianorum, qui a Rutulis discordabant. {{ancora+|689|[[Aeneis/Liber IX#685|689.]]}} {{sc|}}nuntius et qui nuntiat dicitur, et qui nuntiatur; sed modo hic quod nuntiatur. {{ancora+|692|[[Aeneis/Liber IX#690|692.]]}} {{sc|}}Fratresque s. quos supra dixit portam tenere. {{ancora+|693|[[Aeneis/Liber IX#690|693.]]}} {{sc|}}Se primus agebat iuxta veteres ‘se agebat’ pro ‘veniebat’, ut “ecce gubernator sese Palinurus agebat”, Plautus in Mostellaria “unde agis te?” ut enim nos e contrario dicimus ‘duco me’, ita illi ‘agit se’, † ΑΠΟ ΘΟΥ ΔΛΝ . ‘se agebat’, hoc est incedebat, ut “sese Palinurus agebat”. tractus autem sermo est a ratione physica; nam agitur corpus animi iudicio: unde Terentius “quo te agis?” {{ancora+|694|[[Aeneis/Liber IX#690|694.]]}} {{sc|}}thebana de matre parenthesis est. sane Thebae aliae Aegyptiae, aliae Boeotiae, aliae Phrygiae. sarpedonis alti id est nobilis. {{ancora+|695|[[Aeneis/Liber IX#695|695.]]}} {{sc|}}Itala cornus telum de Itala cornu factum. et materiam pro opere posuit. {{ancora+|696|[[Aeneis/Liber IX#695|696.]]}} {{sc|}}Stomacho Graecus sermo est. {{ancora+|697|[[Aeneis/Liber IX#695|697.]]}} {{sc|}}Specus vulneris poetica exaggeratio: specum enim pro cavatione posuit. {{ancora+|698|[[Aeneis/Liber IX#695|698.]]}} {{sc|}}et fixo ferrum in pulmone et ferrum fixum, et pulmonem fixum possumus accipere. {{ancora+|699|[[Aeneis/Liber IX#695|699.]]}} {{sc|}}Erymanta manu ‘manu’ id est gladio comminus ferit: nam et illi de quibus superius dixit, manu occisi sunt, sed misso iaculo. ergo ad differentiam teli iacti accipe ‘manu’, id est gladio. {{ancora+|700|[[Aeneis/Liber IX#700|700.]]}} {{sc|}}Ardentem oculis animisque frementem et gestu corporis et mente commotum. {{ancora+|701|[[Aeneis/Liber IX#700|701.]]}} {{sc|}}neque enim iaculo parenthesis. vitam dedisset pro ‘reddidisset’. {{ancora+|702|[[Aeneis/Liber IX#700|702.]]}} {{sc|}}Falarica venit de hoc telo legitur quia est ingens, torno factum, habens ferrum cubitale et rotunditatem de plumbo in modum sphaerae. in ipsa summitate dicitur etiam ignem habere adfixum, stuppa circumdatum et pice oblitum, incensumque aut vulnere hostem aut igne consumit. hoc autem telo pugnatur de turribus, quas falas dici manifestum est: unde et in circo falae dicuntur divisiones inter euripum et metas, quod ibi constructis ad tempus turribus, his telis pugna edi solebat: Iuvenalis “consulit ante falas delphinorumque columnas”. ergo a falis dicta est falarica, sicut a muro muralis. sane falaricam Lucanus dixit nervis mitti tortilibus et quadam machina, ut “hunc aut tortilibus vibrata falarica nervis obruat”, Vergilius vero ait Turnum manu iaculari potuisse: unde apparet aut a Lucano ad auxesin illius qui occidendus fuerat, esse dictum, aut a Vergilio ad laudem Turni, qui talem hastam manu iaculatus est. {{ancora+|703|[[Aeneis/Liber IX#700|703.]]}} {{sc|}}Fulminis acta modo amat tela cum impetu venientia fulminibus comparare. tavrea terga usurpavit pro ‘taurina’, alibi “taurinis follibus”: unde, sicut et Plinius dicit, derivationes firmas non habent regulas, sed exeunt prout auctoribus placet. bene autem per transitum eius arma descripsit. {{ancora+|704|[[Aeneis/Liber IX#700|704.]]}} {{sc|}}Duplici squama et auro id est duplicibus squamis aureis. squamae autem sunt loricarum catenae in modum squamae conpositae. sane squama et splendorem significat, si a piscibus veniat, et sordes, si a squalore; sed in Vergilio splendorem ubique significat. {{ancora+|706|[[Aeneis/Liber IX#705|706.]]}} {{sc|}}Et clipeum super intonat ingens aut ipse ingens super clipeum intonat: aut ingens clipeum supra ipsum tonat: nam lectum est etiam ‘hoc clipeum’, ut probat Caper: quod magis debemus accipere: nam Homerum imitatus est, qui ait ἀράβησε δὲ τεύχε’ ἐπ’ αὐτῷ . {{ancora+|707|[[Aeneis/Liber IX#705|707.]]}} {{sc|}}Evboico baiarum litore bene ‘Baiarum’ addidit, ne Euboeam insulam intellegeremus, unde Chalcidenses venerunt, qui condiderunt Cumas, quae sunt Bais vicinae. Postumius de adventu Aeneae et Lutatius communium historiarum Boiam Euximi comitis Aeneae nutricem, et ab eius nomine Boias vocatas dicunt: veteres tamen portum Baias dixisse. Varro a Baio Vlixis comite, qui illic sepultus est, Baias dictas tradit. quondam hic ‘quondam’ pro expletiva posuit. alii ‘quondam’ medii temporis volunt: quidam ‘quondam’ ad perpetuitatem temporis referunt, hoc est ‘ut solet fieri’. {{ancora+|709|[[Aeneis/Liber IX#705|709.]]}} {{sc|}}ponto iaciunt hoc est ‘contra pontum’. sic illa ‘sic’ protrahendum: nam cum dixisset ‘talis’, addidit ‘sic illa’. rvinam prona trahit ita enim exaedificatur. {{ancora+|712|[[Aeneis/Liber IX#710|712.]]}} {{sc|}}Prochyta alta tremit atqui haec insula plana est; sed epitheton de praeterito traxit: nam, ut dicit Plinius in naturali historia, Inarimes mons fuit qui terrae motu de ea fusus alteram insulam fecit, quae Prochyta ab effusione dicta est: fundere enim est ἐκχέειν . ‘Prochyta’ ergo ‘alta’ quondam scilicet. hanc Naevius in primo belli Punici de cognata Aeneae nomen accepisse dicit. sed Inarime nunc Aenaria dicitur. et saepe fulgoribus petitur ob hoc quod Typhoeum premat, et quia in †eamdi contumeliam simiae missae sunt, quas Etruscorum lingua arimos dicunt: ob quam causam Pithecusam etiam vocitant: licet diversi auctores varie dicant: nam alii hanc insulam Typhoeum, alii Enceladum tradunt premere. et putatur nove dictum ‘Inarime’, quod et singulari numero, et addita syllaba dixerit, cum Homerus εἰν Ἀρίμοις posuerit, ut prior syllaba praepositionis locum obtineat. Livius in libro nonagesimo quarto Inarimen in Maeoniae partibus esse dicit, ubi per quinquaginta milia terrae igni exustae sunt. hoc etiam Homerum significasse vult. dvrvmque cubile hoc est mortiferum, ad poenam statutum. {{ancora+|715|[[Aeneis/Liber IX#715|715.]]}} {{sc|}}Stimulos acres saeviendi scilicet: nam sunt et timoris et libidinis stimuli. notanda quoque prooeconomia, quae id agit ut veri simile sit, Turnum victorem evasisse de castris. {{ancora+|717|[[Aeneis/Liber IX#715|717.]]}} {{sc|}}Undique conveniunt non dicit qui conveniunt, sed illi sine dubio, quibus Mars iniecit audaciam, inventa oportunitate inruperunt castra Troiana. quoniam postquam. {{ancora+|722|[[Aeneis/Liber IX#720|722.]]}} {{sc|}}obnixus conisus, conabundus. {{ancora+|723|[[Aeneis/Liber IX#720|723.]]}} {{sc|}}Duro in certamine liquit sine spe evadendi. {{ancora+|724|[[Aeneis/Liber IX#720|724.]]}} {{sc|}}Ast alios secum includit pro hostibus, quoniam multos suos exclusisset: Statius “par operis iactura lucro: namque hoste recepto exclusere suos”. potest tamen et dubium esse ‘includit’ utrum hostes, an suos? vltro insuper. {{ancora+|725|[[Aeneis/Liber IX#725|725.]]}} {{sc|}}demens pathos per personam poetae proferendum. demens hoc ex affectione sua posuit poeta: alibi “sed tum forte cava dum personat aequora concha, demens, et cantu vocat in certamina divos”. rutvlum potest accusativus esse, potest et genetivus. {{ancora+|734|[[Aeneis/Liber IX#730|734.]]}} {{sc|}}Dotalis regia amatae aut tibi data per dotem; aut quae sperabatur. et bene ‘Amatae’, quae illum sola generum esse cupiebat contra mariti iudicium: ergo eum mulieri probatum, non viro dicit. notandum sane quia id agit, ut ostendat se non per inprudentiam Turnum inclusisse, sed illum per temeritatem sibi minime profutura castra penetrasse. {{ancora+|736|[[Aeneis/Liber IX#735|736.]]}} {{sc|}}exire pro ‘exeundi’. {{ancora+|737|[[Aeneis/Liber IX#735|737.]]}} {{sc|}}Olli subridens magnam confidentiam virtutis ostendit. {{ancora+|739|[[Aeneis/Liber IX#735|739.]]}} {{sc|}}Priamo narrabis achillem propter illud Sibyllae “alius Latio iam partus Achilles”. et dictum est, ut illud “degeneremque Neoptolemum narrare memento”. {{ancora+|740|[[Aeneis/Liber IX#740|740.]]}} {{sc|}}Rudem nodis non levem, nec pulchram, sed fortem. cortice crudo viridi: nam hastae igni plerumque torrentur. {{ancora+|742|[[Aeneis/Liber IX#740|742.]]}} {{sc|}}Vulnus saturnia ivno detorsit veniens ‘vulnus veniens’, id est ictum, quo vulnerari debuit. plerique, sed non idonei commentatores dicunt, hoc loco occisum Turnum, sed causa oeconomiae gloriam a poeta Aeneae esse servatam: quod falsum est. nam si veritatem historiae requiras, primo proelio interemptus Latinus est in arce: inde ubi Turnus Aenean vidit superiorem, Mezentii imploravit auxilium: secundo proelio Turnus occisus est, et nihilo minus Aeneas postea non conparuit: tertio proelio Mezentium occidit Ascanius. hoc Livius dicit et Cato in originibus. {{ancora+|744|[[Aeneis/Liber IX#740|744.]]}} {{sc|}}Telum hoc loco ‘telum’ gladium dixit a longitudine: unde et mustela dicitur, quasi mus longus. telum autem posuisse pro gladio illud significat, quod infert paulo post ‘consurgit in ensem’. versat librat, iactat: et est Ennianum “versat mucronem”. {{ancora+|745|[[Aeneis/Liber IX#745|745.]]}} {{sc|}}Is talis, par, similis. {{ancora+|746|[[Aeneis/Liber IX#745|746.]]}} {{sc|}}Alte consurgit in ensem genus feriendi Gallicanum: Sallustius “regressi ad faciliores ictus loco cedebant”. {{ancora+|748|[[Aeneis/Liber IX#745|748.]]}} {{sc|}}inpubesque pathos ex aetate movit. {{ancora+|752|[[Aeneis/Liber IX#750|752.]]}} {{sc|}}huc caput ‘huc pependit’ figurate. {{ancora+|756|[[Aeneis/Liber IX#755|756.]]}} {{sc|}}Bello gentique fuisset duo dicit: et bellum finiri potuit omnibus interemptis, et gens penitus fuisset extincta occiso Ascanio, a quo Romani ducunt originem. ideo ‘bello gentique’ dixit, quia plerumque bellum finitur gente superstite, ut in bello Troiano contigit. {{ancora+|757|[[Aeneis/Liber IX#755|757.]]}} {{sc|}}Caedisque insana cupido oeconomia est, quae excusat Turnum, cur non a porta fugatis Troianis, penitus deleta sint castra. {{ancora+|759|[[Aeneis/Liber IX#755|759.]]}} {{sc|}}Principio intra castra, post Troianorum fugam. succiso poplite gygen excipit ordo est: excipit et succidit poplitem, ut “postibus haesit adesis” et “scuta latentia condunt”: nam ante fuit ut eum circumveniret insidiis. ‘poples’ autem ‘po’ correpta est, sicut in Sereno legitur; sed producitur positione. {{ancora+|760|[[Aeneis/Liber IX#760|760.]]}} {{sc|}}Hinc nec loci est, nec temporis, sed ordinis, id est ‘deinde’. raptas autem ‘de hostilibus cadaveribus’; nam quod dicit Donatus ‘ab armigero’, non procedit; nec enim lectum est, cum solus inclusus fuerit Turnus, ut post ait ‘unus homo’: quamvis possit, sicut in ‹X.› “suggere tela mihi” et “tum magnam corripit hastam et iacit”. {{ancora+|761|[[Aeneis/Liber IX#760|761.]]}} {{sc|}}ivno vires animumque ministrat oeconomia, ut quod dicit possit esse veri simile. ivno vires animumque ministrat ne sit incongruum unum tot occidisse, dat Iunonis auxilium: Horatius in arte poetica “nec deus intersit, nisi dignus vindice nodus inciderit”. {{ancora+|763|[[Aeneis/Liber IX#760|763.]]}} {{sc|}}martemque cientes pugnam agitantes. {{ancora+|764|[[Aeneis/Liber IX#760|764.]]}} {{sc|}}Alcandrumque halivmque noemonaque prytanimque Homeri versus, tantum coniunctione mutata: unde apparet non ad historiam, sed ad ornatum poematis haec nomina pertinere. {{ancora+|765|[[Aeneis/Liber IX#765|765.]]}} {{sc|}}Tendentem contra in se facientem impetum. {{ancora+|768|[[Aeneis/Liber IX#765|768.]]}} {{sc|}}Cum galea longe iacvit caput ad exprimendam celeritatem praeterito usus est tempore. potuisse autem caput cum galea longe iaci, praemissa loci altitudo significat. ergo eum comminus percussum intellegamus, sed tantam vim ictus fuisse, ut longe caput excuteret. {{ancora+|769|[[Aeneis/Liber IX#765|769.]]}} {{sc|}}Felicior peritior; nam in ungendis telis non est felicitas, sed peritia. sane nec ‘ungo’ nec ‘ungentum’ u recipit, excepto uno nomine, ut ‘unguen’; unde est “et pingues unguine ceras”. est autem mira brevitate inducta descriptio. {{ancora+|770|[[Aeneis/Liber IX#770|770.]]}} {{sc|}}Ferrumque armare veneno speciose dictum ‘armabat ferrum’, quo nos armare consuevimus: ut ex venenato ferro vehementius et perniciosius vulnus sit. {{ancora+|771|[[Aeneis/Liber IX#770|771.]]}} {{sc|}}Amicum crethea musis poetam lyricum. et tale est schema per repetitionem, ut “sequitur pulcherrimus Astur, Astur equo fidens”. {{ancora+|772|[[Aeneis/Liber IX#770|772.]]}} {{sc|}}musarum comitem non re vera ‘comitem’, sed carminum studiosum. {{ancora+|773|[[Aeneis/Liber IX#770|773.]]}} {{sc|}}Numerosque intendere nervis rhythmos facere intentione nervorum: nam numeri sunt rhythmi, ut “numeros memini, si verba tenerem”. hoc ergo dicit: secundum chordas verba conponebat. {{ancora+|775|[[Aeneis/Liber IX#775|775.]]}} {{sc|}}Avdita caede svorum servat τὸ πρέπον , ne praesentibus ducibus Turnus tot strages fecisse videatur. {{ancora+|778|[[Aeneis/Liber IX#775|778.]]}} {{sc|}}Quo deinde fugam aut vacat ‘deinde’, ut ‘tandem’ ‘gentium’ ‘locorum’: aut intellegimus mente eum tractasse quod de campis milites solent ad castra confugere, et sic dixisse ‘quo deinde’? scilicet, de castris quo fugietis ulterius? et hoc est melius; unde et sequitur ‘quos alios muros’. et sic est dictum post cogitationem ‘quo deinde’? sicut Terentius dixit “quid igitur faciam?” est ea autem amara accusatio. {{ancora+|780|[[Aeneis/Liber IX#780|780.]]}} {{sc|}}Unus homo ac si diceret ‘mortalis’. et bona attenuatio, cum supra dixerit ‘Rutulum in medio non agmine regem’. {{ancora+|783|[[Aeneis/Liber IX#780|783.]]}} {{sc|}}Infelicis patriae Troiae, in qua nunc sunt. vetervmque deorum Penates significat, quos semper coluere Troiani. {{ancora+|784|[[Aeneis/Liber IX#780|784.]]}} {{sc|}}Miseretque pudetque sic Pallas “nunc prece, nunc dictis virtutem accendit amaris”. {{ancora+|788|[[Aeneis/Liber IX#785|788.]]}} {{sc|}}acrius hoc teucri cum eum decedentem viderent. {{ancora+|789|[[Aeneis/Liber IX#785|789.]]}} {{sc|}}Cev saevum turba leonem sensus hic est: haud aliter Turnus retro cedens petebat fluvium, ac solet leo, pressus multitudine, nec terga praebere propter iram et pudorem, nec posse, licet cupiat, in venantes impetum facere. {{ancora+|793|[[Aeneis/Liber IX#790|793.]]}} {{sc|}}ille quidem parenthesis. potis est ‘ille’ enim ‘tendere contra potis est per tela virosque’. {{ancora+|796|[[Aeneis/Liber IX#795|796.]]}} {{sc|}}invaserat hostes aut speciem praeteriti temporis mutavit, aut tempora: nam cum dixisset ‘invaserat’, subiunxit ‘vertit’. {{ancora+|799|[[Aeneis/Liber IX#795|799.]]}} {{sc|}}Nec contra vires avdet saturnia ivno sufficere atqui favente numine debuit etiam contra multitudinem posse; sed hoc Iuppiter vetuit. sufficere subministrare. {{ancora+|801|[[Aeneis/Liber IX#800|801.]]}} {{sc|}}Havd mollia ivssa ferentem melius quam Homerus hunc locum exsecutus est: salvo enim sensu vitavit et fabulosa et vilia; nam ille ipsas minas exsequitur. {{ancora+|803|[[Aeneis/Liber IX#800|803.]]}} {{sc|}}Ergo quia numinis est desertus auxilio. {{ancora+|804|[[Aeneis/Liber IX#800|804.]]}} {{sc|}}nec dextra valet cum dixisset ‘clipeo’, non subiunxit gladium, sed dextram, ut ostenderet, eum nec se armis tegendo, nec hostem telis petendo valuisse. {{ancora+|805|[[Aeneis/Liber IX#805|805.]]}} {{sc|}}Telis obrvitur Lucanus eundem sensum per declamationem “telorum nimbo peritura et pondere ferri”. tempora circum totus locus Homeri est. {{ancora+|807|[[Aeneis/Liber IX#805|807.]]}} {{sc|}}ivbae capiti pro ‘quae in capite sunt’. umbo id est scutum, nam a parte totum significat. {{ancora+|810|[[Aeneis/Liber IX#810|810.]]}} {{sc|}}Et piceum nec respirare potestas flumen agit ordo est ‘sudor piceum flumen agit’, hoc est sordidum, quia sine respiratione pugnabat. {{ancora+|811|[[Aeneis/Liber IX#810|811.]]}} {{sc|}}fessos quatit aeger anhelitus Probus ait “commodius hic est ‘aeger’, quam in quinto ‘vastos quatit aeger anhelitus artus’: quamvis consuetudo sit Vergilio ista mutandi”. quidam ‘acer’ legunt: et volunt in quinto ‘aeger’ aptius dictum de sene, hic de iuvene ‘acer’ melius convenire. {{ancora+|812|[[Aeneis/Liber IX#810|812.]]}} {{sc|}}Tum demum postquam se aliter evadere posse non vidit. omnibus armis ‘cum’ minus est. {{ancora+|813|[[Aeneis/Liber IX#810|813.]]}} {{sc|}}Ille svo cum gurgite flavo hysterologia est ‘cum ille eum excepit’: non enim procedit ‘cum suo gurgite’, quasi posset fieri, ut eum Tiberis sine suis fluentis exciperet. sane quaerunt multi, cum Tiberis Aeneae faveat, cur liberaverit Turnum; sed solvitur ista ratione: nam ob hoc Turnum esse liberatum, ut maior Aeneae gloria servaretur. alii tradunt a Thybride, qui Aeneae favet, nunc Turnum in Iunonis gratiam esse servatum. {{Liber |Ante = Commentarius VIII |AnteNomen = ../Liber VIII |Post = Commentarius X |PostNomen = ../Liber X }} 3n92lzpr6ksjb2pmn7nwcf55nyg5oxj 0 39669 265104 134170 2026-05-09T13:15:51Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum octavum commentarius]] ad [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber VIII]] 134170 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos librum VIII commentarius }} ==IN VERGILII AENEIDOS LIBRVM OCTAVVM COMMENTARIVS.== Ad v. 1 Ut belli signum lavrenti turnus ab arce extulit apud maiores nostros tria erant militiae genera in bellis gerendis: nam aut legitima erat militia aut coniuratio aut evocatio. legitima erat militia eorum, qui singuli iurabant pro republica se esse facturos, nec discedebant nisi completis stipendiis, id est militiae temporibus: et sacramentum vocabatur, ut "fas mihi Graiorum sacrata resolvere iura". aut certe si esset tumultus, id est bellum Italicum vel Gallicum, in quibus ex periculi vicinitate erat timor multus, quia singulos interrogare non vacabat, qui fuerat ducturus exercitum ibat ad Capitolium et exinde proferens duo vexilla, unum russeum, quod pedites evocabat, et unum caeruleum, quod erat equitum — nam caeruleus color maris est, a cuius deo equum constat inventum — dicebat 'qui rem publicam salvam esse vult, me sequatur', et qui convenissent, simul iurabant: et dicebatur ista militia coniuratio. alii album et roseum vexilla tradunt, et roseum bellorum, album comitiorum signum fuisse. fiebat etiam evocatio: nam ad diversa loca diversi propter cogendos mittebantur exercitus. modo ergo duo sunt genera militiae, coniuratio et evocatio, quippe in tumultu. sane incongruum non est quod signum belli, id est vexilli elevationem Turno dat: aut quia de rege Latino dixerat supra "rerumque reliquit habenas": aut quia Turnus furore succensus maluit ipse efficere quam iubere, ut omnes abrumperet moras: aut quia, sicut dictum est, Latinus, cui soli imperandi hoc ius erat, abstinuerat et nemo, illo abstinente, parebat. Turnus ergo ideo huius modi officium arripuit, quia, etsi ipse non imperabat, tamen prohiberi non poterat. 'belli' autem 'signum' generaliter dixit, nam multa sunt: sed vexillum significat, quod est tractum a veli diminutione, ut 'velum vexillum'. ab arce quoniam vexillum in arce poni solebat, quod esset specimen imperati exercitus. Ad v. 2 Strepverunt cornva quae simul sonabant, ut "aereaque adsensu conspirant cornua rauco". Ad v. 3 Utque acris concussit equos hoc ad equites pertinet. et utrum hoc epitheton equorum perpetuum est, an dum concutiuntur? utque impulit arma hoc ad pedites. est autem sacrorum: nam is qui belli susceperat curam, sacrarium Martis ingressus primo ancilia commovebat, post hastam simulacri ipsius, dicens 'Mars vigila'. quidam sane suos equos et sua arma de Turno tradunt, scilicet ut ceteris esset exemplum. Ad v. 4 Extemplo aut subito: aut re vera ex ipso templo, id est post divina arma commota. tumultu trepido festino: more suo. non enim timere poterant qui pericula iungebant. Ad v. 5 Conivrat nota de re bona coniurationem dici posse: nam coniuratio τῶν μέσων est. ivventus effera efferata per furiam, ut "arma velit poscatque simul". Ad v. 6 primi utrum ordine, an dignitate? messapus et vfens bona electio personarum ad dilectum habendum: unus eques bonus, id est Messapus, mittitur, alter pedes egregius. Ad v. 7 Contemptorque deum mezentius quis enim iustius quam sacrilegus contra pios et praepararet bellum et gereret? Ad v. 8 Vastant cultoribus abducendo cultores vastos et desertos efficiunt. Sallustius in Iugurtha "vastus ab natura et humano cultu", idem alibi "quippe vasta Italia rapinis, fuga, caedibus", hoc est hominibus deserta. Ad v. 9 Mittitur et magni venulus diomedis ad urbem Diomedes revertens de Troia postquam repperit ira Veneris a se vulneratae uxorem apud Argos cum Cylaraba, ut Lucilius, vel Cometa, ut plerique tradunt, turpiter vivere, noluit reverti ad patriam: vel, ut dicitur, ab adulteris proturbatus: sed tenuit partes Apuliae, et edomita omni montis Gargani multitudine in eodem tractu civitates plurimas condidit. nam et Beneventum et Equumtuticum ipse condidit, et Arpos, quae et Argyrippa dicitur, ad quam nunc Venulus mittitur, non Arpinum, quam constat esse Campaniae, unde Cicero Arpinas. sane sciendum Apuliam uno dictam vocabulo, sed huius partem quam Diomedes tenuit, Messapiam et Peucetiam a duobus fratribus dictam, qui illic imperarunt: item Dauniam a Dauno rege Apuliae. hunc Diomedem quidam a Dauno rege Apulorum hospitio receptum dicunt. sane artificiose ad Diomedem mittitur: movenda est enim indignatio et metus Diomedi, ut subveniat Latinis contra Troianos. venulus hunc fuisse constat Argivum: nam Tiburs est, ut ille indicat locus "praedam Tiburtum ex agmine raptam portat ovans". considerate ergo hic ad Diomedem mittitur, ut eum vel quasi civis adduceret, vel citius possit movere. hunc alii Lavini imperasse olim tradunt. Ad v. 10 Consistere iam esse conditos, id est fundasse civitatem: plus est enim 'consistere', quam 'venisse'. Ad v. 12 inferre hic invidiam facit, ut "inferretque deos Latio": proprie enim inferuntur penates. et fatis regem se dicere posci unde illud est "expectate solo Laurenti". et dicendo 'posci' agit subtiliter: nam si non venit errore, sed fato, omnem sibi utique est vindicaturus Italiam, sine dubio et Diomedis imperium. victosque penates ut maior sit indignatio. et amat poeta, quotiens adversum Troianos poscuntur auxilia, penatibus victorum crimen adscribere, ut apud Aeolum "Ilium in Italiam portans victosque penates". Ad v. 13 Viro se adivngere gentes dardanio hic metum inicit. et bene non 'Aeneae' dixit, sed 'viro Dardanio', ut non sit mirum si sequebantur hominem sibi cognatione sociatum, ut "hinc Dardanus ortus, huc repetit". Ad v. 15 Quid strvat his coeptis cum haec iam coeperit. et participialiter dixit. ab eo quod est incipio 'coeptus' facit: hinc est 'coeptis'. quem si fortuna sequatvr eventum pugnae cupiat si eum fortuna comitetur, quem finem suae velit esse victoriae, ipsum melius nosse, qui iam antiquus est hostis. ergo 'quem' acute pronuntiandum, ut sit ordo: quem eventum pugnae cupiat, si fortuna sequatur. vult autem intellegi Aenean etiam contra Diomedem bella gesturum, non tantum propter praesens imperium, sed et causa hostilitatis antiquae. Ad v. 18 Talia per Latium 'gerebantur' subaudis: et est formosa eclipsis. Ad v. 19 Cuncta videns mente pertractans: nam non videbat. curarum fluctvat aestu his verbis futuram praeoccupat comparationem, quae est Apollonii verbum ad verbum. fluctvat aestu utrumque verbum de mari est. Ad v. 20 atque animum nunc huc celerem nunc dividit illuc vel quod suis copiis bellum Itali adversus eum parabant, vel quod a Diomede vetere hoste suo auxilia postulabant. 'celerem' autem ad corporis comparationem, quod tardum est, ut "iterumque ad tarda reverti corpora". Ad v. 23 Sole repercussum aut vacat 're': aut bene 'repercussum', quia primo aquam ferit, inde postea tendit ad tecta. radiantis imagine lunae negant omnes physici lumen lunae aliud ex se reddere, et vituperatur hoc dicto Vergilius: quod tamen tolerabile est, quia non lunam, sed imaginem dixit lunae, quam a sole lumen accipere manifestum est. an ideo 'radiantis', ut, quoniam luna lumen de sole mutuatur, idem videatur etiam ipsa efficere, quae de sole procedit. Ad v. 25 Laquearia multi 'lacuaria' legunt, nam 'lacus' dicuntur: unde est in Horatio "nec mea renidet in domo lacunar". non enim a laqueis dicitur, sed ab eo quod sunt lacus. Ad v. 27 Alitvum pro 'alitum', sed metri causa, ut diximus supra, addidit syllabam. Ad v. 28 Sub aetheris axe id est sub aere. Ad v. 30 Seramque dedit per membra quietem tardam, quippe in bellicis curis. 'seram' autem pro 'sero', adverbium temporis in nomen deflexum. 'dedit' autem mire dixit, hoc est indulsit quietem corpori suo. Ad v. 31 hvic deus ipse loci cum ipse fluvius Tiberinus sit, quid ita intulit 'deus fluvio'? Tiberinus enim deus genius loci. tiberinus bene 'Tiberinus', quia supra dixerat 'deus': nam in sacris Tiberinus, in coenolexia Tiberis, in poemate Thybris vocatur. Ad v. 33 tenvis glauco velabat amictu carbasus et crines umbrosa tegebat harvndo fluvialem aquam purificationi aptam latenter ostendit in tantum, ut etiam harundinibus, quae fluminum germina esse non dubium est, purificatio rite celebretur. ideo inventa occasione poeta harundinibus tectum fluvium inducit, ut doceat hoc etiam harundinibus in purificatione, quod per aquam, impleri posse, sicut in sacris traditur. ideo et ubique fluminibus harundinem dat, ut "velatus harundine glauca Mincius, et ripis fluvialis harundo". quod autem ait 'tenuis glauco volabat amictu carbasus' docet quaedam sacra pure a linteatis debere fieri. carbasus autem genus lini est: linum vero, ut ait Plinius, melius inrigatione fluminum, quam pluvia nascitur. ideo et vestis linea fluminibus tamquam propria datur. senior atqui ubique eum flavum dixit; sed 'senior' aut propter spumas dictum est, aut ad reverentiam pertinet: sic Lucanus de urbe Roma adhuc florente "turrigero canos effundens vertice crines" (1.188). Ad v. 35 tum sic adfari subaudis 'visus'. curas his demere dictis habitum futurae orationis ostendit. Ad v. 36 O sate gente deum alibi "deum certissima proles" et "sate sanguine divum". sane interdum haec epitheta non vacant, sed vim hortandi obtinent. Ad v. 37 Urbem qui revehis nobis ut "Ilium in Italiam portans": 'urbem' ergo pro civibus posuit. 'revehis' autem propter Dardanum. aeternaque pergama servas pro 'servas et aeterna facis', id est efficis ut aeterna sint. Ad v. 38 Expectate solo lavrenti dat adfectum etiam locis, ut "ipsae te Tityre pinus, ipsi te fontes, ipsa haec arbusta vocabant". Ad v. 39 Hic tibi certa domus quod superius ab Apolline poposcerat, hoc nunc indicat Tiberis: "da propriam Thymbraee domum, da moenia fessis". Ad v. 40 Tumor omnis et irae concessere deum quidam 'concessere' pro 'discessere' accipiunt. alii ita tradunt: nondum concesserunt, sed utiliter dissimulat. sed aliqua hemistichia in Vergilio tam sunt sensu inminuta, quam verbis, ut ecce hoc loco: namque non possumus intellegere quievisse omnem tumorem et iram deorum, cum et adhuc inimica sit Iuno, et ad Troianorum perniciem addantur alia numina, ut furia, ut Iuturna: unde mire quidam conclusit hunc versum, dicens 'concessere deum profugis nova moenia Teucris'. 'concessere' ergo indulserunt vel cesserunt, id est permiserunt, ut "nec, si muneribus certes, concedat Iollas", id est permittat, indulgeat, et "extremum hunc Arethusa mihi concede laborem". quodsi ita acceperimus, ut dicat Teucros constituere civitatem, nec ea numina, quae irata sunt, vetant, nihil erit contrarium: nam et ipsa Iuno hoc dicit "non dabitur regnis, esto, prohibere Latinis: atque inmota manet fatis Lavinia coniunx". hic autem sensus, etiamsi detrahas subauditionem, potest accipi a superioribus, ut sit: tumor omnis et irae concessere deum, ut hic tibi sit certa domus certique penates. Ad v. 43 Litoreis ingens licet possimus etiam de fluvio litus dicere, ponit tamen discretionem, ut hic 'sub ilicibus', paulo post "viridique in litore conspicitur sus". hanc autem porcam, ut diximus supra, secum habuere Troiani, quam amissam in Campania invenerunt cum fetu circa Laurentem agrum. quam ideo Aeneas immolavit Iunoni, quia ipsa dicitur terra, ut "coniugis in gremium laetae descendit". scimus autem hoc animal inimicum esse frugibus, ut caprum vitibus, qui Libero immolatur. alii de ea sue dicunt, habuisse eam Troianos et ubi primum generasset, ibi certam spem sedis concepisse: alii in litore Laurenti inventam. quam secutos Troianos in eum montem pervenisse, ubi postea Alba a colore porcae, longa a positione, sit condita. sane et 'litoreis' et 'litoralibus' dicitur. Ad v. 44 Enixa iacebit participio utens tangit historiam. Ad v. 45 Solo recubans 'solo' videtur abundare. Ad v. 47 Ex quo qua ratiocinatione. Ad v. 49 Quod instat quod solum ex laboribus restat: cura enim Aeneae praesentis fuerat necessitatis. Ad v. 51 Arcades his oris genus a pallante profectum Euander Arcas fuit, nepos Pallantis, regis Arcadiae. hic patrem suum occidit, suadente matre Nicostrata, quae etiam Carmentis dicta est, quia carminibus vaticinabatur. alii ipsam Nicostratam, matrem Euandri, cum esset centum decem annorum, a filio peremptam tradunt. constat autem Arcadas plurimum vixisse, in tantum, ut quidam usque ad trecentos annos vivendo pervenerint. ipse autem Euander, dimissa provincia sua exilio, non sponte, conpulsus venit ad Italiam et pulsis Aboriginibus tenuit loca, in quibus nunc Roma est, et modicum oppidum fundavit in monte Palatino, sicut ait Varro "nonne Arcades exules confugerunt in Palatium, duce Euandro?". hic autem mons Palatinus secundum Vergilium a Pallante, avo Euandri, est dictus, secundum Varronem et alios a filia Euandri Pallantia, ab Hercule vitiata et postea illic sepulta, vel certe a Pallante eius filio illic sepulto inmaturae aetatis: alii a filio Euandri, qui post mortem patris seditione occisus est: alii a balatu ovium Balanteum volunt dictum, et exinde per antistichon Pallanteum dictum. sed si a balatu hoc nomen venerit, 'pa' longa est, sicut eam Martialis ponit plerumque; si autem a Pallante, 'pa' brevis est, ut eam ponit ubique Vergilius secundum suam opinionem. genus a pallante profectum profectum ad has oras genus a Pallante, non a Pallante profectum. Ad v. 52 qui regem evandrum qui signa id est qui regis Euandri signa sunt secuti, ut "sanguine placastis ventos et virgine caesa" pro 'sanguine virginis caesae'. Ad v. 53 In montibus ut diximus supra, in minoribus illis colliculis. an 'pro monte', an 'inter montes'? Ad v. 54 Pallantis proavi confundit nomina, ut plerumque solet; nam avus fuit. sic et illud dixit "luco tunc forte parentis Pilumni Turnus" et alibi "Pilumnusque illi quartus pater". a quibusdam tamen hic Pallas, auctor Euandrii generis, Aegei filius fuisse dicitur, qui a fratre Theseo Athenis regno pulsus ad Arcadiam venit et ibi regnum tenuit. et hoc poeta quasi Romanis dicit: nam ad Aenean non pertinet. Ad v. 55 Hi bellum adsidve ducunt cum gente Latina 'ducunt' aut gerunt, aut in longum trahunt. et bene praestandorum auxiliorum exprimit causam, ne magis Turno, quasi Graeco, favere credantur. Ad v. 56 Foedera ivnge legitur et 'foedere iunge'. Ad v. 57 Recto flumine ducam non ad naturam alvei referendum est, nam ait "et longos superant flexus": sed recto fluminis itinere, quia non sunt erraturi. et sic dixit, ut "tunc se ad Caietae recto fert litore portum", hoc est a litore non recedens. sic ergo et nunc a litore fluvii non recedentem significat. est et alia expositio, ut 'recto flumine' edomito, frenato et in tranquillitatem redacto intellegamus: quod etiam fecit, ut "mitis ut in morem stagni placidaeque paludis": ut sit 'recto' praeteriti temporis participium ab eo quod est 'rego'. Ad v. 59 primis pro 'primum cadentibus astris', cum primum nox occiderit. et dictum iuxta vulgarem opinionem, tamquam oriente die occidant astra. Ad v. 60 Ivnoni fer rite preces sicut etiam Helenus monuit. et sic 'fer preces', quemadmodum sacra ferri dicimus. Ad v. 61 Mihi victor honorem persolves bene ei adimit bellicam curam promittendo voti fore compotem. Ad v. 63 Stringentem ripas radentem, inminuentem: nam hoc est Tiberini fluminis proprium, adeo ut ab antiquis Rumon dictus sit, quasi ripas ruminans et exedens. in sacris etiam Serra dicebatur, unde ait nunc 'et pinguia culta secantem'. in aliqua etiam urbis parte Tarentum dicitur eo quod ripas terat. alii 'stringentem' iuxta veterem morem dictum intellegunt: 'stringere' enim significare dicunt tactu modico praeterire, ut ipse ait "magno strinxit de corpore Turni". Ad v. 64 Caeruleus thybris altus, profundus. caelo gratissimus pro his qui in caelo sunt. Ad v. 65 Hic mihi magna domus scilicet circa exitum suum: quamvis enim alibi ortus, hunc tamen locum incolo. alii Romam dicunt Tiberini esse domicilium, hanc dixisse magnam domum. alii ostia dicunt ab hoc quod nos, cum per diversa discurrerimus officia, in domum nostram nos recipimus ibique requiescimus, ut idem hic, cum per reliqua spatia discurrerit, recipiat se per ostia in mare. alii domum non Romam significare, quae adhuc non erat, sed regionem illam, ut ostendat sibi eam domum electam, quae ad tantam gloriam perventura sit. celsis caput urbibus exit de Tuscia, quam illis multum constat floruisse temporibus: nam et lucumones reges habebat, et maximam Italiae superaverat partem. Ad v. 66 lacu fluvius abutitur lacus nomine, ut mox "quo te cumque lacus". 'fluvius' autem hic ipse scilicet deus alvei. Ad v. 67 Nox Aenean somnusque reliquit ut "fessos ventus cum sole reliquit". †et cito. Ad v. 68 orientia solis lumina pro 'orientis solis lumina'. Ad v. 69 Undam de flumine palmis sustulit quia dicitur nox etiam solo somno polluere, unde est et "noctem flumine purgat". Ad v. 71 Nymphae hic distinguendum, ut generalitatem sequatur specialitas, ut in georgicis "mater, Cyrene mater": nam vitiosum est post speciem genus inferre. genus amnibus unde est quidam hic hypallagen putant, ut sit: nymphae, quae de amnibus genus habetis. sane cum 'unde' hodie ad locum referamus, veteres etiam personis adplicabant, ita ut ad omne genus et ad omnem numerum referrent, ut hoc loco genus femininum et pluralem numerum posuit, cum alibi masculinum et singularem posuerit "genus unde Latinum": quod plenius in initio primi libri Aeneidos dictum est. Ad v. 72 Tuo genitor cum flumine sic enim invocatur in precibus 'adesto, Tiberine, cum tuis undis'. Thybrin vero alii a rege Aboriginum dictum volunt, qui iuxta dimicans interemptus est; alii ab eo rege, quem Glaucus, Minois filius, in Italia interemit; alii, inter quos et Livius, ab Albano rege, qui in eum cecidit. Ad v. 73 Arcete periclis hypallage est pro 'a me prohibete pericula'. Ad v. 74 Quo te cumque lacus tenet lacus est quoddam latentis adhuc aquae receptaculum, dictus quasi lacuna. ex quo erumpens aqua efficit fontem, qui cum fluere coeperit, alveum facit: unde tria ista dixit, lacum fontem alveum; hoc enim est 'quocumque solo pulcherrimus exis': quamquam multi hoc versu superfusionem eius velint significari. ideo autem haec dixit Aeneas, quia audierat 'hic mihi magna domus celsis caput urbibus exit'. Ad v. 76 Semper honore meo amphiboliam facit. satis autem Aeneas pie pollicetur, cum Tiberis verecunde poposcerit: ait namque 'mihi victor honorem persolves'. Ad v. 77 Corniger flumina ideo cum cornibus pinguntur, sive quod mugitum boum imitatur murmur undarum, sive quod plerumque in cornuum similitudinem curvatas cernimus ripas. hesperidum regnator aquarum bene addidit 'Hesperidum', id est Italicarum: nam Eridanus rex est fluminum Hesperiae, ut "fluviorum rex Eridanus". fluvius vero vocativus antiquus est: qui apud maiores in omni forma similis erat nominativo, sed modo aliter est in secunda tantum forma. namque si proprium fuerit nomen et 'i' ante 'us' habuerit, 'us' perdita facit vocativum, ut 'Terentius Terenti', nullo excepto; si autem appellativum sit, in 'e' mittit vocativum, ut 'pius pie', 'fluvius fluvie', excepto 'filius', nam 'fili' facit. plerumque tamen poetae euphoniae causa antiquitatem sequuntur. Ad v. 78 Et propius legitur et 'proprius'. sed si 'proprius', certius familiarius stabilius [significat, ut "et proprius res aspice nostras"]; sin 'propius', citius significat: Cicero in Verrem "nec quicquam est propius factum, quam ut illud exemplum de Adriano Syracusas referretur". et hoc est melius: nam statim est porca conspecta, et Aeneas non dubitat de fide oraculi, sed exposcit celeritatem. tua numina tua oracula et promissa. Ad v. 79 geminas pro 'duas'. Ad v. 80 remigioque aptat id est ad remigium, officium remigantium. alibi pro turba remigantium, ut "remigium supplet". Ad v. 81 Monstrum quia et subito, et cum triginta porcellis est visa. Ad v. 82 fetu concolor albo expedita elocutio. Ad v. 83 Viridique in litore fluviali scilicet. conspicitur sus Horatius "et amica luto sus". sciendum tamen hoc esse vitiosum, monosyllabo finiri versum, nisi forte ipso monosyllabo minora explicentur animalia, ut "parturient montes, nascetur ridiculus mus": gratiores enim versus isti sunt secundum Lucilium. Ad v. 84 pius Aeneas oportunum epitheton, quoniam rem divinam facit. tibi enim vacat 'enim' et tantum ad ornatum pertinet; integrum est ergo 'tibi', ut ex iteratione crescat augmentum: Terentius "o Mysis Mysis". maxima ivno quaesitum est quae sit 'Iuno maxima': nam, ut diximus, variae sunt eius potestates, ut Curitis, Lucina, Matrona, Regina. et dicunt theologi ipsam esse matrem deum, quae terra dicitur; unde etiam et porca ei sacrificatur. ergo perite elegit epitheton, ut maximam diceret. Ad v. 85 Mactat mactatio post immolationem est; unde bono usus est conpendio. sane hysteroproteron est in hoc versu: primum enim est 'cum grege sistit ad aram' et sic 'mactat', id est auget, perficit. sacra] sciendum 'sacrum' proprie esse quod ad deos pertinet. et hic breviter factum sacrificium dixit. cum grege ambitiose poeta triginta filios gregem dixit. Ad v. 86 fluvium hic 'fluvium' ipsum aquae cursum lenitum accipiendum est. quam longa est nocte in quantum longa est, ut "nunc hiemem inter se luxu, quam longa, fovere". Ad v. 87 Reflvens velut in alveum suum recurrens, ut Aeneas contra undas pergens descendentis celeritate propemodum uteretur. Ad v. 88 mitis vel ad Tiberim, vel ad stagnum referes. Ad v. 89 Aequor aquis aquae ipsius aequalitatem; nam et post ait "placido aequore". Ad v. 90 Rumore secundo hoc est bona fama, cum neminem laederent: aut certe dicit eos ante venisse, quam fama nuntiaret venturos. aut 'rumore' pro 'Rumone' posuit; nam, ut supra diximus, Rumon dictus est: unde et ficus ruminalis, ad quam eiecti sunt Remus et Romulus. quae fuit ubi nunc est lupercal in circo: hac enim labebatur Tiberis, antequam Vertumno factis sacrificiis averteretur. quamvis ficum ruminalem alii a Romulo velint dictam, quasi Romularem, alii a lacte infantibus dato: nam pars gutturis ruma dicitur. ergo si fuerit 'Rumone secundo', favente fluvio intellegimus. Ad v. 91 Labitur uncta vadis abies descendentis celeritate prope conscendit: Statius de disco "similisque cadenti crescit in adversum". mirantur et undae laus Troianorum per phantasiam quandam ex undarum vel nemoris admiratione venientem. Ad v. 94 Noctemque diemque fatigant ut "silvasque fatigant": pro 'ipsi fatigantur'. an deest 'se', ut sit fatigant se: an 'diem fatigant' pro 'occupant et consummant'? Ad v. 95 Superant flexus 'superant' transeunt, ut "fontem superare Timavi". et hic ostendit non esse alveum fluminis rectum: quia Tiberim libri augurum colubrum loquuntur, tamquam flexuosum. variisque teguntur arboribus hoc est "hunc inter fluvio Tiberinus amoeno". Ad v. 96 Secant placido aequore silvas ostendit adeo perspicuam fuisse naturam fluminis, ut in eo apparerent imagines nemorum, quas Troianae naves secabant. Terentianus "natura sic est fluminis, ut obvias imagines" [nemorum] "receptet in lucem suam". Ad v. 97 Sol medium caeli conscenderat igneus orbem alterius scilicet diei. Ad v. 98 Cum muros arcemque procul Palatinum vidit. nec situm praesentem considerare debemus: tunc enim nullis obstantibus aedificiis et Tiberi per lupercal, ut diximus, fluente, facile mons poterat videri Palatinus. Ad v. 100 caelo aequavit pro 'ad caelum extulit'. Ad v. 102 Forte die sollemnem illo εὐσυμβόλως , id est bono omine victori deo Troianis venientibus sacra celebrantur. bona etiam usus est oeconomia. Ad v. 103 Amphitryoniadae magno divisque ferebat Amphitryo rex Thebanorum fuit. cuius uxorem Alcmenam Iuppiter adamavit, et dum vir eius Oechaliam civitatem oppugnat, de trinoctio facta una nocte, cum ea concubuit. quae post duos edidit filios, unum de Iove, id est Herculem, alterum de marito, qui Iphiclus appellatus est. ergo adsumpsit epitheton. et satis perite ait 'divisque ferebat': nam cuivis deo sacrificaretur, necesse erat post ipsum etiam reliquos invocari. quidam 'divisque ferebat' sic intellegunt, ergo et Hercules de divis est: ut est illud schema "Coeumque Iapetumque creat saevumque Typhoea et coniuratos caelum rescindere fratres", ergo et superiores tres coniurati; et "niveamque Paron sparsasque per aequor Cycladas", ergo et illa e Cycladibus. Ad v. 104 Ante urbem secundum antiquum situm: tunc enim brevis civitas fuerat. pallas hvic filius pro 'cum hoc'. Ad v. 105 Ivvenum primi pavperque senatus totam ostendit aetatem, et praemisit iuvenes: nam per senatum seniores significantur. 'pauper' autem aut ad numerum retulit, centum enim sub Romulo fuerunt: aut re vera 'pauper', per quod Romani imperii ostenditur parsimonia, pro laude tunc habita. et libri veterum tradunt a maioribus sacrificando parsimoniam observatam esse. Ad v. 106 Tepidusque crvor frustra quidam cruorem pecorum, sanguinem hominum volunt: nam Iuvenalis ait "sanguis iret et a magno cervix ferienda magistro", Vergilius "atque atros siccabat veste cruores". tura dabant 'dabant' verbo sacrorum usus est: nam dici solebat in sacris 'da quod debes de manu dextra aris'. Ad v. 107 Celsas videre rates quia dixit "geminasque legit de classe biremes". inter opacum adlabi nemus hoc est per nemus, ut "hunc inter fluvio Tiberinus amoeno". et est honesta elocutio, ut si dicas 'inter cenam locutus sum', id est per cenam. Ad v. 108 Tacitis incumbere remis pro 'ipsi taciti', hoc est sine celeumate. Ad v. 110 consurgunt mensis quidam mensas proprie deorum tradunt: nam et ideo subiunctum 'quos rumpere Pallas sacra vetat'. avdax quos rvmpere pallas sacra vetat ne interruptione sacrificii — 'rumpere' enim pro 'interrumpere' posuit — piaculum committeretur: unde etiam Helenus "nequa inter sanctos ignes in honore deorum hostilis facies occurrat et omina turbet". denique cum ludi circenses Apollini celebrarentur et Hannibal nuntiatus esset circa portam Collinam urbi ingruere, omnes raptis armis concurrerunt. reversi postea cum piaculum formidarent, invenerunt saltantem in circo senem quendam. qui cum interrogatus dixisset se non interrupisse saltationem, dictum est hoc proverbium 'salva res est, saltat senex'. 'audacem' autem dicit ubique Vergilius, quotiens vult ostendere virtutem sine fortuna: unde etiam Turnum audacem vocat. Ad v. 112 Ivvenes quae cavsa subegit succincta et plena interrogatio, cui per singula respondet Aeneas. Ad v. 113 ignotas temptare vias ideo 'ignotas', quia videt eos esse peregrinos. et bene breviter, sed frequentius interrogationibus eos urget, ut "state viri. quae causa viae? quive estis in armis? quove tenetis iter?" Ad v. 114 Qui genus quo genere. et bona est elocutio. unde domo de qua civitate? an arma tropum fecit metri causa: nam consequens erat ut diceret 'an bellum'. Ad v. 115 puppi sic fatur ab alta sic intellegendum, ut simul dicat et faciat. Ad v. 116 Paciferaeque manu ramum praetendit olivae ne moram faceret in responsione. paciferaeque m. r. p. o.] quoniam Pallas prius de pace quaesierat. et ideo mox signum pacis ostendit, ut cetera Pallas securus audiret. Ad v. 117 troivgenas ac tela breviter singulis quaesitis respondit. et 'Troiugenas' ad 'qui genus' referendum. tela vides inimica Latinis bona conciliatio: nam audierat "hi bellum adsidue ducunt cum gente Latina". ergo 'tela inimica' ad illud pertinet 'pacemne huc fertis an arma'? Ad v. 118 Quos illi bello profugos sicut et vos. et movet conciliationem etiam ex similitudine fortunae. superbo iniusto. Ad v. 119 evandrum petimus hoc ad 'quo tenditis' pertinet. ferte haec hoc ad ramum pertinet, 'dicite' ad verba. vel 'ferte' vobiscum et 'dicite', κατὰ τοῦ αὐτοῦ . Ad v. 120 socia arma rogantis hoc ad illud pertinet 'quae causa subegit'. 'rogantes' autem ad id pertinet quod a sibylla dictum fuerat "quas gentes Italum aut quas non oraveris urbes?" Ad v. 121 Tanto percussus nomine Dardani scilicet commemoratione. 'tanto' autem, id est magnitudine nominis. Ad v. 122 Quicumque es hoc ad nomen Aeneae pertinet: nam esse Troianos audierat. Ad v. 123 nostris succede penatibus hospes mire sine patris auctoritate nihil confirmat, et tamen hospitem appellat. Ad v. 124 Dextramque amplexus inhaesit ostendit virum et virtutis et hospitalitatis amatorem. Ad v. 125 Subeunt luco fluvivmque relinquunt hypallage in sensu. et hic 'subeunt' iuxta veteres dativo iunxit, cum alibi iuxta usum praesentem accusativo iunxerit, ut "Aeneae subiit mucronem", sicut et 'succede' [veteres] dativo iunxerat: quod significat 'penitus ingredere', ut hoc loco 'ac nostris succede penatibus hospes'. Sallustius tamen, ut dictum est, accusativo iunxit. Ad v. 127 Optime graivgenum quantum ad Aeneam pertinet Graeci neque boni neque meliores sunt. ergo 'optime Graiugenum' superlativus est pro positivo: nam 'optimus malorum' non possumus dicere; superlativus enim suo tantum iungitur generi. sic ergo dixit ut Homerus δικαιότατος Κενταύρων pro δίκαιος , id est 'iustissimus Centaurorum' pro 'iustus'. et est rhetorica persuasio: nam principium ex utriusque persona sumpsit. 'optime Graiugenum' ad Euandrum pertinet, 'cui me fortuna precari' ad Aenean, qui se fatetur supplicem venire. sed quia ignotus est et ostendere vult quid impetrare debet, ait 'Dardanus Iliacae primus pater urbis et auctor'. contra quos auxilium petat 'gens eadem quae te'. quid ipsi etiam sit utile, a quo beneficium postulatur, 'nos si pellant nihil afore credunt': dicit enim, nos pellimur, sed vos servietis. post rem ipsam proposuit 'accipe daque fidem'. ad ultimum possumus reddere beneficium 'sunt nobis fortia bello pectora': nam utrum posset is a quo petebatur, omisit, quia manifestum erat posse, et ignotus a demonstratione personae suae incipere debebat. cui me fortuna precari servavit τὸ πρέπον dicendo 'fortuna'. et 'cui me precari' antiquum est; nam modo 'quem precari' dicimus: Terentius "credo qui mihi sic oret", item "facite ut vobis decet", Sallustius "locum editiorem quam victoribus decebat". et est Graecum, ut εὔχεο Ἀπόλλωνι . sane veteres et 'precor illi' pro 'precor pro illo' dicebant: Plautus in Amphitryone "noli pessimo precario" (fr. 13), hoc est 'pro pessimo noli precari'. aut hyperbaton est hoc modo: tibi me fortuna vitta comptos voluit praetendere ramos et precari. Ad v. 128 Vitta comptos ramos ut in pacis petitione ramus olivae cum vittis offeratur, partim fabulae, partim naturae efficit ratio. nam cum de nomine Athenarum Neptunus et Minerva contenderent et iussisset Iuppiter ut illius nomine diceretur civitas, qui munus melius obtulisset hominibus, equum Neptunus, Minerva olivam protulit, et statim vicit. unde cum eius ramus alicui offertur, indicat eum esse meliorem. hinc est illud proverbium "herbam do", id est cedo victoriam, quod Varro in aetiis ponit, cum in agonibus herbam in modum palmae dat aliquis ei, cum quo contendere non conatur, et fatetur esse meliorem. vittas autem habet ramus olivae ideo, ut inertiam et inbecillitatem offerentis ostendat: scimus enim oves, unde lana, e qua vittae, egere alieno semper auxilio. aut quia et lana in tutela Minervae sit, quae pacis bellique sit cultrix. aut quia mite et quietum animal est ovis, cuius quietem habere debent qui in foedus et amicitiam coeunt. quaeritur autem quid dixerit 'comptos'. sed ut crines comi dicimus cum nectuntur, ita et hic etiam ramos comptos nexos illigatos intellege, ut ipse "tum ramum innectit olivae": ergo quod illic 'innectit', hic 'comptos' dixit. volvit hinc eum laudat, quod tantus eum vir rogare conpellitur. Ad v. 129 Danaum quod ductor et arcas nec quod multitudinem haberes extimui, nec quod esses Arcas †ut illuc hoc tendat id est Agamemnoni et Menelao cognatione coniunctus. et hoc ad laudem Euandri pertinet, qui qualitate morum meruit non timeri. Ad v. 130 Fores pro 'fuisses'. et notandum 'fores' de praeterito. geminis conivnctus atridis geminos hic duos, aliter 'gemini' uno partu editi. quaeritur sane unde Euander Atridis genere fuerit coniunctus. et quamvis Hesiodus dicat qualiter coniunctus sit Euander, tamen quidam aiunt Thestii filias Ledam et Hypermestram fuisse, Ledae et Tyndarei filias Clytemestram Helenam et Timandram fuisse, quam duxit uxorem Echemus Arcas, cuius filius Euander: Clytemestram et Helenam notum est Agamemnoni et Menelao iunctas fuisse. alii ita tradunt: Steropes et Atlantis filios Oenomaum et Maiam fuisse, Oenomai Hippodamiam filiam, unde Atreus natus; at Maiae filius Mercurius, ex quo Arcades, de quibus Euander: quod Accius in Atreo plenius refert. alii ita narrant: Atlas complures habuit filias, et de Dione ‹Tantalus› Pelopem genuit, is Atreum, Atreus Agamemnonem et Menelaum; Mercurius deinde est Nicostratae pater, quae fuit mater Euandri; Mercurium Maia filia Atlantis genuit. sic Euander Atridis coniunctus est. Troianis autem sic iungitur: ex Electra, Atlantis filia, et Iove Dardanus nascitur, eius filius Erichthonius, ex eo Assaracus, ex illo Capys, ex illo Anchises, ex illo Aeneas. Ad v. 131 Mea me virtus haec adrogatio ad honorem Euandri pertinet. et sane paulo adrogantius videretur virtutem suam laudasse, nisi deorum oracula et fata coniungeret. deinde ut Euandro blandiretur, 'tua' inquit 'terris dedita fama'. et ut in audientis mente remaneret, in ultimo addidit 'et fatis egere volentem'. sed hic singula distinguenda, ut maior sit enumeratio. sancta oracula divum Tiberini scilicet, vel Apollinis, ut "via prima salutis, quod minime reris, Graia pandetur ab urbe". Ad v. 132 Didita fama divulgata, ut "diditur hic subito Troiana per agmina rumor". Ad v. 133 Fatis egere volentem id est, quod voluntatis fuerat egit necessitas fati. Ad v. 134 Dardanus iliacae primus pater urbis et auctor Dardanus ex Iove et Electra, Atlantis filia, genitus de Italia sorte abire conpulsus, agros Troicos petit ibique Dardanum oppidum in regione Dardania conlocavit. sane hic reddit quod ait supra 'cognatique patres'. sane sciendum Atlantes tres fuisse; unum Maurum, qui est maximus; alterum Italicum, patrem Electrae, unde natus est Dardanus; tertium Arcadicum, patrem Maiae, unde natus est Mercurius. sed nunc ex nominum similitudine facit errorem et dicit Electram et Maiam filias fuisse Atlantis maximi. nec praeter rationem ait et 'maximus' et 'Atlas idem Atlas generat': nam et ipse habuit etiam horum nominum filias, id est Electram et Maiam. Ad v. 135 Ut grai perhibent id est, ut vestrae continent litterae: firmius enim est quod ipsorum testimonio infertur. Ad v. 136 advehitur teucros et homines et regionem significat. sane prolepsis est: nam post Dardanum Teucri appellati sunt. Ad v. 138 mercurius pater est Mercurius Iovis et Maiae, quae est una de pleiadibus, filius, auctor eloquentiae et lyrae, internuntius deorum. iste etiam palaestrae inventor hoc modo esse narratur. Choricus, quidam rex Arcadiae, filios habuit Plexippum et Enetum et Palaestram filiam. sed iuvenes cum casu inter se haberent certamen, inpressione et nisu corporum invenere luctamina. qui cum hoc patre praesente facerent et ille re nova delectaretur, ex ea re ludus factus est, quam rem Palaestra, soror iuvenum, Mercurio amanti se prodidit. qui cum rem novam vidisset, pleniorem de industria artem homines docuit. hoc seni iuvenes a sorore proditum nuntiant. ille iratus est potius filiis, quod non tamquam furem Mercurium insequerentur. quem cum illi in monte dormientem invenissent, manus ei amputaverunt: unde et ipse Cyllenius et mons dicuntur; namque Graece κυλλούς aliqua mutilatos parte corporis dicunt: unde etiam hermas vocamus quosdam stimulos in modum signorum sine manibus. Mercurius vero Iovi conquestus, Choricum evisceratum in folliculum redigi fecit, amatam vero suam Palaestram remuneratus omne luctamen, quod corpore conficitur, palaestram vocari fecit. alii Mercurium quasi Medicurrium a Latinis dictum volunt, quod inter caelum et inferos semper intercurrat. hic etiam mercimonii deus est. quidam hunc in petaso et in pedibus pinnas habere volunt propter orationis, cuius auctor est, velocitatem. caduceum illi ideo adsignatur, quod fide media hostes in amicitiam conducat: quae virga ideo serpentibus inligata est, ut sicut illi obliti veneni sui in se coeunt, ita hostes contemptis et depositis inimicitiis in amicitiam revertantur. candida maia splendidior enim est Maia inter pliadas, quae est una de Atlantidibus, hoc est pliadibus. non ergo 'candida' pulchra, ut "candida Dido". meminit autem Maiam Atlantidem esse, ut "ante tibi Eoae Atlantides abscondantur" et "multi ante occasum Maiae coepere", cum vellet per Maiam etiam ceteras Atlantis filias intellegi. Ad v. 139 Cyllenae mons est Arcadiae, ubi Maia Mercurium est enixa. fudit autem non iniuriose dictum est, ut in Pisonem "quae te beluam ex utero, non hominem fudit", sed celeritatem parientis ostendit, quod infantibus dicitur omen felicitatis adferre. spectat etiam ad rationem physicam: nam celer est ubique Mercurius, ut diximus supra, et ideo dicit eum etiam in ortu fuisse velocem. Ad v. 142 genus amborum aut meum et tuum, aut Troianorum et Arcadum. ergo 'amborum' potest 'utrorumque' accipi. Ad v. 144 Temptamenta tui pepigi cum nullo ante pactus sum, ut te aut per artem aliquam, aut per legatos probarem, sed intrepidum me tibi commisi. 'temptamenta pepigi' experimenta pactus sum: nam geminus est † hic praeteritus ab eo quod est paciscor: facit enim et 'pepigi' et 'pactus sum', sicut 'placeo' et placui et placitus sum. 'pago' enim, unde multi volunt venire 'pepigi', nusquam est lectum. et altera est expositio: non temptavi te quibusdam pactionibus, quibus crederem tuto ad te venturum: ut haec fuerit ars temptantis. aut 'non legatos' tale est, quemadmodum in oratione ab alio in aliud initium transitur, ut "me me adsum qui feci", et non respondetur propositis. ergo illud refertur 'non legatos misi', aut tale aliquid, quod sententiam compleat. Ad v. 146 Gens eadem quae te sic agit, ut et ipse praestare videatur; nam et supra ait 'socia arma rogantes'. et argute inseruit 'eadem', nec addidit 'nos'. davnia Rutula, a Dauno. crudeli bello supra 'bello profugos egere superbo'. Ad v. 147 Nihil afore sibi offuturum nihil arbitrantur. Ad v. 148 quin omnem ut non omnem. et bene 'omnem', ne solum Euandrum contemnere viderentur. penitus sva sub ivga utrum 'penitus sub iuga mittant', an 'omnem penitus Hesperiam'? Ad v. 149 quod supra teneant Adriaticum dicit. quodque adlvit infra Tyrrhenum dicit: omne enim mare, quod a Sicilia usque ad Hispaniam tendit, inferum appellatur ideo quod sol ibi ad inferiores caeli partes delapsus occidat. Ad v. 150 Accipe daque fidem ab utili agit. et hoc est quod ait in decimo "humanis quae sit fiducia rebus". sunt nobis fortia bello pectora iterum sic laudat iuventutem suam, quasi praestet auxilium. Ad v. 151 Rebus spectata ivventus experimentis probata, decennali scilicet proelio. et bene promissionem rebus confirmat et testimoniis, quae est verbis invalida. Ad v. 152 ille os oculosque loquentis suffecerat ad recordationem Anchisae vultum agnovisse. addidit 'et totum lustrabat lumine corpus': quod sine dubio non vacat. nam quia Aeneas de virtute sua multa praedixerat, orationem eius voluit aestimare de corpore: et postquam fides facta est, inde coepit 'ut te fortissime Teucrum accipio'. Ad v. 153 Totum lustrabat lumine corpus paterna in eo lineamenta cognoscens. 'lumine' autem pro luminibus, id est oculis. Ad v. 154 Pauca refert non pauca, sed paucis, id est breviter. hoc vult dicere: multa eum dixisse, sed paucis. ut te quemadmodum. ut te fortissime teucrum ad 'optime Graiugenum' reddidit 'fortissime Teucrum'. Ad v. 155 Agnoscoque libens postquam probavit ex habitu corporis vera esse quae dicebat Aeneas, per Anchisen eum laudat adulatione deposita. sane inter agnosco et cognosco superfluo quidam volunt facere discretionem, ut cognoscamus novos, agnoscamus antiquos. sed haec a poetis metri necessitate variantur; nam 'agnosco' propter synalipham dixit. Ad v. 156 vocem Anchisae magni mire quod non fecit Aenean dicentem qui sit, Euandrum cognoscentem. Ad v. 157 hesionae visentem regna sororis commemorationi necessitudinis reddit commemorationem hospitii. sane fabula de Hesione et nota est et aliquot locis exposita. quis enim nescit a Laomedonte mercedem Neptuno et Apollini ob muros Troiae fabricatos negatam; cumque incursu maris civitas vexaretur, coactum Laomedontem filiam Hesionam ceto obicere; eamque ab Hercule liberatam, eversa Troia et occiso Laomedonte propter negatum praemium, Telamoni suo comiti in matrimonium datam. quae causa fecit ut Priamus ad visenda sororis regna proficiscens, cum Salaminam tenderet, iter per Arcadiam faceret et tunc ab Euandro esset susceptus Anchises. hesionae visentem regna sororis ut diximus supra Hercules eversa Troia Hesionam, Laomedontis filiam, Telamoni suo comiti dedit, ex qua natus est Teucer. Priamus postea cum Salamina tenderet ad visendum regnum sororis, per Arcadiam iter fecit, et tunc ab Euandro est susceptus Anchises. visentem regna videre cupientem. Ad v. 159 Protinus uno eodemque tempore, hoc est dum pergit, vidit Arcadiam; nam non possumus 'simul' intellegere, cum Salamina insula sit, Arcadia in continenti. Ad v. 161 Mirabarque duces teucros hos laudat, quo melior sit ille quem praefert. Ad v. 162 cunctis altior non solum ad staturam, sed ad omnia. Ad v. 163 Ivvenali ardebat amore inest enim strenuis iuvenibus studium adquirendarum amicitiarum: Horatius "animusque virilis quaerit opes et amicitias". Ad v. 165 cupidus ἐπιθυμῶν . phenei oppidi Arcadiae: Homerus οἳ Φένεόν τ' ἐνέμοντο . nec nos debet movere quod, cum Euander de Pallanteo sit, dicit 'Phenei sub moenia', cum sciamus poetas vicinas omnes pro uno habere civitates, sicut de Didone facit, quam nonnumquam Tyriam, aliquotiens Sidoniam vocat. Ad v. 166 Ille mihi insignem pharetram ius hospitii habet inter se remunerationem, sed verecunde tacet Euander de suis muneribus. lyciasque sagittas enumerando singula efficit ne communia et ficta videantur. Ad v. 167 Auro dedit intertextam legitur et 'intertexto'. et figurate dictum est, intertextum aurum habentem. Ad v. 168 Frenaque bina poetice, nam 'duo' debuit dicere: 'bina' enim secundum Ciceronem non dicuntur nisi de his quae sunt numeri tantum pluralis. nam Cicero per epistolam culpat filium, dicens male eum dixisse 'direxi litteras duas', cum 'litterae', quotiens epistolam significant, numeri tantum pluralis sint. contra 'epistolas binas' non dicimus, sed 'duas'. Ad v. 169 Ivncta est mihi foedere dextra antiquis amicitiis per Anchisae hospitium. Ad v. 171 avxilio laetos dimittam haec sunt pauca quibus auxilium pollicetur. opibus id est militibus. 'opes' antiqui vocabant milites. Ad v. 172 Quando huc venistis amici siquidem amici iam venistis: extraneos enim ad sacra non licebat adhibere. hos autem adhibet ad sacra quasi antiquis iunctos amicitiis: unde infert 'et iam nunc sociorum adsuescite mensis'. Ad v. 173 Annva quae differre nefas anniversaria sacrificia, id est sollemnia, ideo non differuntur, quia nec iterari possunt. sollemne autem hoc esse ipse ait "forte die sollemnem illo rex Arcas honorem". nam kalendaria si qua fuerint ratione dilata, possunt repeti, nec piaculum eorum intermissione committitur. sane hoc sacrum pollutum vocatur, quod populo annis singulis luitur. faventes ut in sacris 'favete linguis', 'favete vocibus'. Ad v. 174 et iam nunc ordo est 'et iam sociorum'. Ad v. 175 Dapes epulae deorum propriae, ut Iovis cena. sublata reponi pocula quoniam metu reliquerant mensas, ideo ait 'reponi'. Ad v. 176 gramineo hic 'de gramine facto', alibi 'gramineo' pro graminoso, ut "gramineo ripae religavit ab aggere classem". sedili bene 'sedili': nam in templo Herculis lectisternium esse non licebat. quamvis apud veteres omnes sedentes vescerentur. Ad v. 177 praecipvum potest et 'praecipue' accipi. Ad v. 178 Accipit aut suscipit ad sedendum: aut pascit, ut "illos porticibus rex accipiebat in amplis". torum autem herbarum super solium fuisse intellegamus, ne sit sedili contrarium. congrue autem de leonis pelle dicit coopertum, quasi in Herculis sacris. invitat et accipit verba hospitalia. Ad v. 179 Tum lecti ivvenes non vacat 'lecti': in sacris enim Herculis nec servi intererant nec liberti, adeo ut Appius, qui sacra haec transtulit in libertos vel, ut quidam volunt, in servos publicos, et caruerit oculis et intra annum omnem familiam perdiderit Pinariorum. certatim id est studiose. araeque sacerdos maximae scilicet: nondum enim templum Herculis fuerat, sed ara tantummodo, quam maximam dicit ex magnitudine fabricae. Ad v. 181 Laboratae cereris quae eget laboris, ut "mox et frumentis labor additus, ut mala culmos esset robigo": glandes enim sine ullo labore nascuntur. Ad v. 183 Perpetvi tergo bovis [aut] secundum Homerum intellegendum, qui dicit carnes dorsi apponi solitas honorabilioribus, ut sit sensus talis: posuit ante eos magni bovis carnes eas quae apud maiores in honore fuerunt. et re vera 'perpetui': nam de hoc bove immolato Herculi carnes carius vendebantur causa religionis, et inde alter redimebatur, qui ex illius pretio comparatus quasi perpetuus esse videbatur. 'tergo' autem potest a parte totum intellegi: quamvis alii dicant ideo 'tergo bovis', quod ad aram maximam aliquid servari de tauro nefas est; nam et corium illius mandunt. lustralibus aut pinguibus: moris enim fuerat completo lustro pingues victimas offerre censores: aut certe de quinquennali bove, id est perfectae aetatis: nam Homerus dicit πίονα πενταέτηρον . aut quia per quinquennium ipsis victimis urbs lustrari solebat. alii proprie 'lustralia' dicunt quae duabus manibus accepta in aram pontifex vel censor inponit: quae non prosecantur. Ad v. 184 Postquam exempta fames et amor compressus edendi postquam et necessitati satis factum est et voluptati. Ad v. 185 rex evandrus aut non servavit nominis declinationem: nam 'Euander' facit, sicut ipse alibi "Pallas Euander in ipsis": aut Graece declinavit ὁ Εὔανδρος . non haec variat in uno pronomine 'non haec sollemnia nobis, has ex more dapes, hanc tanti numinis aram'. Ad v. 187 Vana superstitio superstitio est timor superfluus et delirus. aut ab aniculis dicta superstitio, quia multae superstites per aetatem delirant et stultae sunt: aut secundum Lucretium superstitio est superstantium rerum, id est caelestium et divinarum, quae super nos stant, inanis et superfluus timor. vetervmque ignara deorum duo dicit: non ideo Herculem colimus, aut quia omnem religionem veram putamus, aut quia deos ignoramus antiquos. cautum enim fuerat et apud Athenienses et apud Romanos, ne quis novas introduceret religiones: unde et Socrates damnatus est et Chaldaei vel Iudaei sunt urbe depulsi. sane quidam veteres deos novensiles dicunt, quibus merita virtutis dederint numinis dignitatem. ergo ideo 'vana', quia superstitio ignara deorum. Ad v. 189 Novamus honores detraxit 're', nam 'renovamus' debuit dicere: quam particulam alibi addidit, ut "fata renarrabat divum". aliter in quarto "tecta novantem" dixit. quidam intellegunt proprie esse 'novare' replicando vetera quandam facere novitatem ac per hoc excludere vetustatis iniuriam. Ad v. 190 Suspensam hanc aspice rupem Cacus secundum fabulam Vulcani filius fuit, ore ignem ac fumum vomens, qui vicina omnia populabatur. veritas tamen secundum philologos et historicos hoc habet, hunc fuisse Euandri nequissimum servum ac furem. novimus autem malum a Graecis κακόν dici: quem ita illo tempore Arcades appellabant. postea translato accentu Cacus dictus est, ut Ἑλένη Helena. ignem autem dictus est vomere, quod agros igne populabatur. hunc soror sua eiusdem nominis prodidit: unde etiam sacellum meruit, in quo ei per virgines Vestae sacrificabatur. svspensam rvpem quasi iam iamque lapsuram. Ad v. 193 recessu a vestigiis scilicet hominum. Ad v. 194 Semihominis hoc est feritate corrupti. facies pro 'universus visus'. Ad v. 195 Inaccessam participium sine verbi origine, 'accedor' enim non dicimus; sed tale est, ut placita nupta triumphata regnata. et quaeritur quis hoc ante Vergilium dixerit? ora virum hoc est capita. Ad v. 198 Hvic monstro bene vitavit casum, in quo inerat turpis significatio verbi, ne diceret 'huic Caco'. Ad v. 200 Et nobis sicut multis, quibus Hercules profuit monstra purgando. aetas beneficium temporis, ut "volvenda dies en attulit ultro". Ad v. 201 avxilium adventumque dei hysteroproteron; ante enim adventum, sic auxilium debuit dicere. maximus vltor non tantum noster, sed omnium terrarum. Ad v. 202 Tergemini nece geryonae hanc fabulam diximus illo loco "postquam Laurentia victor Geryone extincto Tirynthius attigit arva". spoliisque superbus atqui boves abduxerat: sed spolium est quicquid de hostibus tollitur, ut "addit equos et tela quibus spoliaverat hostem" item "postquam illum vita victor spoliavit Achilles". sane aliter supra "foribusque superbis". Ad v. 203 victor perpetuo epitheto Herculis usus est, quia omnia animalia vicit: quod in sequentibus plenius dicetur. sane de Caco interempto ab Hercule tam Graeci quam Romani consentiunt, solus Verrius Flaccus dicit Garanum fuisse pastorem magnarum virium, qui Cacum adflixit, omnes autem magnarum virium apud veteres Hercules dictos. Ad v. 205 At furis caci mens pro ingenti scelere furis nomen posuit: capitale enim crimen apud maiores fuit ante poenam quadrupli. sed hic quidam ab Euandro tamquam in degeneri fraude furem appellatum volunt. Ad v. 208 Avertit erat proprium 'abegit'; sed respexit ad praedam, quae averti dicitur, ut "raptas ad litora vertere praedas". Ad v. 209 Atque hos quotiens masculinum et femininum iunguntur. haec disciplina est, ut etiam si posterius est femininum, masculino respondeamus. pedibus rectis pro 'pedum rectorum', dativus pro genitivo. Ad v. 210 versisque viarum indiciis] hoc est vestigiis, quod aversi trahebantur. versisque viarum indiciis id est contra naturam inicientibus errorem indiciis. ipsa, inquit, decipiebant indicia, quae indicare consuerunt; nam 'indicium' ab indicando nomen accepit. Ad v. 212 signa et hic 'signa' pro vestigiis. Ad v. 215 Querellis impleri nemus non, ut multi dicunt, quia consortes perdiderant, sed quia avellebantur a pascuis: insita enim est bubus aviditas edendi, unde est "ite domum pasti, si quis pudor, ite iuvenci": vel certe propter stabulorum mutationem. 'impleri nemus' pro 'impletur et relincuntur', infinitum pro indicativo. Ad v. 216 Et colles clamore relinqui cum clamore, ut "et templum clamore petebant" et "atque Ixionii vento rota constitit orbis", id est cum vento. et hoc est melius. nam multi dicunt: relinquebantur colles etiam a clamore, hoc est tantum recesserant a collibus boves, ut nec echo resultaret, scilicet ad colles iam clamore non perveniente. quod non procedit, quia hoc sensu illud excluditur 'reddidit una boum vocem': si enim tam longe fuerunt, ut nulla ratione recedentium boum mugitus colles derelictos feriret, quemadmodum inclusi bovis est clamor auditus ab Hercule? alii ita: linquit imago vocis evanescens, tamquam relictis collibus inaudita. Ad v. 217 reddidit quasi inclamata. una boum figura Graeca, μία τῶν βοῶν . Ad v. 218 Mugiit more suo pro 'mugivit', ut "audiit et Triviae longe lacus". custodita fefellit id est dum custodiretur fefellit. Ad v. 219 exarserat pro 'exarsit'. atro felle dolor quo irascimur secundum physicos, ut splene ridemus: Persius "sed sum petulanti splene cachinno". Ad v. 220 Rapit arma manu nodisque gravatum robur duo dixit, sagittas et clavam. et non vacat 'que': nam si armorum epexegesis est 'nodis robur gravatum', vacat 'que'. 'gravatum' autem pro 'grave' posuit: nam grave est per naturam ponderosum, gravatum quod oneratur extrinsecus. sed quidam melius 'gravatum', quam 'grave' dictum volunt, quasi extrinsecus nodi sint additi. Ad v. 222 tum primum id est primo Herculis beneficio. Ad v. 223 Turbatumque oculis ea parte turbatum, quae proditrix mentis est. alii 'oculi' legunt et accipiunt a superioribus 'videre turbatum oculi'. ilicet potest 'ilicet' accipi pro 'igitur' aut 'continuo'. Ad v. 226 Arte paterna perseverat in fabula. sane aliter ferro, aliter arte. Ad v. 227 fultosque emuniit hysteroproteron: fulsit ut muniti essent. et 'emuniit' sicut 'mugiit' et 'emuniit' pro emunivit. obice postes hanc obicem dicimus, ut "ecce maris magna claudit nos obice pontus". dubitant enim multi, utrum masculinum sit. Ad v. 228 Tirynthius a Tiryntha, in qua nutritus est civitate, ut diximus supra. et est versus hypermetrus. Ad v. 230 dentibus infrendens proprie 'infrendens' est inter se conprimens dentes: nam et frendere significat dentibus frangere, unde nefrendes infantes, quia nondum habent dentes. et Varro frenos hinc putat dictos. frendere ergo quoquo modo frangere, ut 'fresa faba' fracta. Ad v. 231 Aventini montem ut "fontem Timavi", "Buthroti urbem". Ad v. 232 Ter fessus valle resedit egens consilii: Sallustius "fessus in Pamphyliam se receperat". nam corpore 'fatigatum' dicimus, animo vero 'fessum', quamvis hoc saepe confundat auctoritas. sane quidam sic distinguunt 'ter saxea temptat limina', subiungunt 'nequiquam ter', ac post 'fessus valle resedit', ut semel sederit. Ad v. 233 Stabat acuta silex paene omnes hunc silicem dixerunt: nam et Varro et Lucretius ita dicunt. tanta tamen est Vergilii auctoritas, ut persuadeat nobis etiam hanc silicem dici. dirarum volucrum modo 'dirarum' non mali ominis dicit, ut sunt bubones, sed quae humanis cadaveribus vescebantur: dixit enim "foribusque adfixa superbis ora virum tristi pendebant pallida tabo". Ad v. 237 dexter hoc est a dextra parte consistens. concussit solvit, inpulit. satis signatis usus est verbis. Ad v. 240 Reflvitque exterritus amnis rem naturae vertit in fabulam, cum ruina rupis in se recurrere necesse sit impetum fluminis. Ad v. 242 Ingens regia regia, sicut Cacus putabat. sic est et illud dictum "illa se iactet in aula Aeolus". penitus patvere admissum lumen est usque ad secreta speluncae. cavernas autem speluncae per tapinosin dixit. sane veteres loca concava, vel si quid incurvum fuisset, cavernas appellabant. Ad v. 243 Si qua vi terrae hiatus non nisi ex terrae motu fit. qui quoniam aut motu aquae inferioris nascitur, aut crebris tonitribus, aut de concavis terris erumpentibus ventis, ideo ait 'si qua vi'. quod autem dicit 'infernas reseret sedes', notandum est etiam de inpossibilibus fieri posse comparationem. Ad v. 245 Dis invisa superis scilicet. Ad v. 246 Trepident inmisso lumine manes Lucanus "et subito feriere die" (6.744).Ad v. 248 Insveta rudentem clamantem. et abusive dictum est, sicut supra de leonibus "et sera sub nocte rudentum", nam rudere proprie asinorum est: Persius "findor ut Arcadiae pecuaria rudere dicas". aut ideo 'rudentem', quia supra ait "semihominis Caci". Ad v. 249 Telis premit omne quod iaci potest telum vocatur ἀπὸ τοῦ τηλόθεν , unde addidit 'omniaque arma advocat'. Ad v. 250 Molaribus asperrimis saxis, non unde molae fiunt. et secundum Homerum dixit, μυλοειδέϊ πέτρῳ . aut certe magnis et molis convenientibus. Ad v. 252 faucibus ingentem fumum mirabile dictu consuetudine sua usus est, ut cum aliquid contra naturam factum infert, praedicat unde incredibile videatur, ut "cui tres animas Feronia mater, horrendum dictu, dederat". et 'mirabile dictu' parenthesis est. Ad v. 255 fumiferam noctem non est noctis epitheton, sed quam Cacus fumum evomens faciebat. commixtis igne tenebris utrumque enim evomebat. Ad v. 256 non tulit non sustinuit. animis pro ira: unde iracundos dicimus animosos. per ignem per eam rem, unde ille sperabat auxilium. Ad v. 259 Incendia vana 'vana' quantum ad Herculem pertinet. Ad v. 260 Angit inhaerens elisos oculos et siccum sanguine guttvr 'angit guttur' bene dicimus, 'angit oculos' non procedit. ergo 'angit' ad unam rem pertinet, ut "disce, puer, virtutem ex me verumque laborem, fortunam ex aliis": nam fortuna non discitur. unde multi 'elidens' legunt, et integer sensus est: nam 'elisos' soloecophanes est, ut sit ita 'angit guttur et elisos oculos facit'. Ad v. 261 Siccum sanguine per hoc iam exanime cadaver ostendit. Ad v. 263 Abivrataeque rapinae abiurare est rem creditam negare periurio. sed hoc isti loco non congruit: unde modo 'abiuratas rapinas' contra ius retentas intellegamus. alii 'abiuratas' abductas atque alieni iuris factas, alii fraude et furto abductas tradunt. Ad v. 264 Informe cadaver 'informe' magnum, cuius formam non sit facile conplecti. et cadaver est corpus nondum sepultum, dictum cadaver quod careat honore sepulturae. Ad v. 265 Nequeunt expleri corda tuendo non poterant homines videndo cadaver sua corda satiare. 'tuendo' autem pro 'intuendo'. Ad v. 267 semiferi bene 'semiferi', cum supra 'semihominis'. Ad v. 268 Laetique minores nove et satis licenter 'minores' dixit, cum ab ipso Euandro Herculem constet esse susceptum, et minores non dicamus, nisi quotiens graduum deficit nomen, ut puta 'filius nepos pronepos abnepos adnepos'. ubi isti gradus defecerint, merito iam dicimus minores, sicut etiam maiores dicimus post patris avi proavi abavi atavique vocabulum. ergo 'minores' accipimus pro deinceps. vel certe 'minores' cum quibus vivit, quia ipsum constat esse longaevum: nam post ait "o mihi praeteritos referat si Iuppiter annos". Ad v. 269 Primvsque potitius auctor et domus hercvlei custos pinaria sacri apud maiores nostros raro advenae suscipiebantur, nisi haberent ius hospitii; incertum enim erat quo animo venirent. unde etiam Hercules primo non est ab Euandro susceptus; postea vero cum se et Iovis filium dixisset et morte Caci virtutem suam probasset, et susceptus et pro numine habitus est. denique ara est ei maxima constituta, quod Herculi Delphicus Apollo in Italia fore praedixerat. cum ergo de suo armento ad sua sacrificia boves dedisset, inventi sunt duo senes, vel ut quidam tradunt ab Euandro dati, Pinarius et Potitius, quibus qualiter se coli vellet ostendit, scilicet ut mane et vespere ei sacrificaretur. perfecto itaque matutino sacrificio cum circa solis occasum essent sacra repetenda, Potitius prior advenit, Pinarius postea, extis iam redditis. unde iratus Hercules statuit ut Pinariorum familia tantum ministra esset epulantibus Potitiis et conplentibus sacra: unde et Pinarii dicti sunt ἀπὸ τῆς πείνας , id est a fame; nam senem illum Pinarium constat alio nomine nuncupatum. hinc est quod paulo post Potitii tantum facit commemorationem, ut 'primusque Potitius ibat'. quod autem dicit 'domus Herculei custos Pinaria sacri' non est contrarium; nam 'custos' est ministra, ut in undecimo "at Triviae custos iamdudum in montibus Opis alta sedet", id est ministra. alii 'custos Pinaria sacri' dicunt, quod cum ara maxima vicino incendio conflagraret, a Pinariis liberata sit. et ideo 'custos sacri'. 'auctor' vero 'Potitius' quare? num quod sine familia Potitiorum sacra ista non fiebant, donec illos Appius Claudius corrupit pecunia, ut servos publicos hoc sacrum docerent, propter quod dicitur et ipse mox caecus factus et Potitiorum familia intra breve tempus extincta. Ad v. 270 custos pinaria sacri quidam tradunt ideo 'custos', quod Potitii sacra publica servis publicis prodiderint. et quamvis tradatur eos ideo ad sacra Herculis non admitti, quod serius venerint, et ideo 'custos', quoniam nec prandendi habuerint facultatem, et id quasi irreligioso datum sit quod ignorantiae eventus attulerat, tamen habent Ciceronem auctorem, qui in de domo sua Pinarium Nattam appellans sic dicit "quem ego tamen credo, si est ortus ab illis, quos memoriae proditum est ab ipso Hercule, perfuncto iam laboribus, sacra didicisse". quidam tradunt ideo Potitiis ab Hercule sacra commissa, quod cum ipse Hercules, rem divinam faciens, preces praecaneret, quas Potitius diceret, et pro eo deo, cui Hercules rem divinam faciebat, ipsum Herculem fortuitu invocasset Potitius, fertur tunc Herculem accepto omine divinitatis, reiecto Pinario, perpetuae epulationis sacrum Potitio tradidisse, a quo videbatur consecratus, et Potitios dici, quod eorum auctor epulis sacris potitus sit, Pinarios, quod eis, sicut dictum est, fames epularum sacrarum indicta sit: hoc enim eis Hercules dixisse dicitur ὑμεῖς δὲ πεινάσετε . Ad v. 271 Luco templum enim nondum habuerat Hercules, sed aram tantummodo, ut diximus supra. maxima ingens enim est ara Herculis, sicut videmus hodieque post ianuas circi maximi. alii maximam ideo dicunt, quia illo tempore omnibus erat honore potior quam sibi Hercules, postquam se a matre Euandri Iovis filium esse et immortalem futurum cognovit, statuit. Ad v. 272 erit quae maxima repetitio verbi ad honorem et potestatem pertinet. Ad v. 273 in munere non tam 'in officio', quam 'in honore' hic accipiendum. Ad v. 274 Porgite dextris praebete invicem pocula. et est Homeri. porgite dextris] id est 'propinate mutuo'. an divisae sunt personae, ut 'cingite fronde comas' ad convivas referatur, 'pocula porgite' ad ministros. Ad v. 275 Communemque vocate deum aut quia Argivus est Hercules et supra dixit Aeneas tam Graecos quam Troianos de uno sanguinis fonte descendere: aut communem deum dixit inter deos atque homines: unde medius fidius dictus: aut utriusque naturae medium, id est inter mortalitatem et divinitatem. sunt enim numina aliqua tantum caelestia, aliqua tantum terrestria, aliqua media: quos deos Apuleius medioximos vocat, hoc est qui ex hominibus dii fiunt. alii communem deum ideo dictum volunt, quia secundum pontificalem ritum idem est Hercules, qui et Mars: nam et stellam Chaldaeis dicentibus unam habere dicuntur, et novimus Martem communem dici: Cicero "Martemque communem", Vergilius "et dis communibus aras". item paulo post dat salios Herculi, quos Martis esse non dubium est. alii 'communem' humanum, beneficum, φιλάνθρωπον : unde et communes homines dicimus. Varro dicit deos alios esse qui ab initio certi et sempiterni sunt, alios qui inmortales ex hominibus facti sunt: et de his ipsis alios esse privatos, alios communes. privatos quos unaquaeque gens colit, ut nos Faunum, Thebani Amphiaraum, Lacedaemonii Tyndareum: communes quos universi, ut Castorem Pollucem Liberum Herculem. date vina quia tantum diis superis vino libari decebat. Ad v. 276 Herculea populus Herculi consecrata. qui cum ad inferos descendens fatigaretur labore, dicitur de hac arbore corona facta caput velasse: unde foliorum pars temporibus cohaerens et capiti albuit sudore, pars vero exterior propter inferorum colorem nigra permansit. et honeste ait 'pependit populus', id est corona de populo. atqui lauro coronari solebant qui apud aram maximam sacra faciebant. sed hoc post urbem conditam coepit fieri, neque alia fronde circumdat caput praetor urbanus, qui Graeco ritu sacrificat. sed poeta ad illud tempus retulit, quo Euander apud aram maximam sacra celebravit. Varro enim rerum humanarum docet in Aventino institutum lauretum, de quo proximo monte decerpta laurus sumebatur ad sacra: quamvis ipse dixerit "populus Alcidae gratissima". Ad v. 278 Sacer implevit dextram scyphus legitur in libris antiquis Herculem ad Italiam ingens ligneum poculum adtulisse, quo utebantur in sacris. quod ne carie consumeretur pice oblitum servabatur, cuius magnitudinem et religionem simul significat dicendo 'implevit dextram sacer scyphus'. scypho praetor in anno semel vino libabat, neque hoc sine sacra fiebant. possumus et illud accipere, quod inter munera deorum etiam pocula sunt: Sallustius historiarum secundo "pocula et alias res aureas, diis sacrata instrumenta, †convivo mereantur". Ad v. 279 in mensam laeti libant hoc est 'date vina volentes'. quaeritur sane, cur in mensam et non in aram libaverint? sed apud antiquos inter vasorum supellectilem etiam mensam cum aris mos erat consecrari quo die templum consecrabatur: unde bene ait 'in mensam laeti libant', quam constabat cum ara maxima dedicatam, ut alibi "mensaeque deorum". Ad v. 280 Devexo olympo inclinato in noctem caelo. Ad v. 282 Pellibus in morem cincti aut in morem Herculis: aut certe sacerdotum: aut 'ex more', quia Pan, deus Arcadiae, pellitus sit, unde Euander. Ad v. 283 Et mensae grata secundae dona ferunt quia, ut diximus una carnis fuerat, altera pomorum. mensae autem secundae †quae sunt alioquin gratae. Ad v. 284 Cumulantque oneratis lancibus aras id est reddunt exta. Ad v. 285 Salii salii sunt, qui tripudiantes aras circumibant. saltabant autem ritu veteri armati post victoriam Tiburtinorum de Volscis. sunt autem salii Martis et Herculis, quoniam Chaldaei stellam Martis Herculeam dicunt: quos Varro sequitur. et Tiburtes salios etiam dicaverant. quidam hos a saltu appellatos tradunt. quos alii a Numa institutos dicunt, ut arma ancilia portantes saltarent: ergo bene a saltu appellati. horum numerum Hostilius addidit; nam duo sunt genera saliorum, sicut in saliaribus carminibus invenitur: Collini et Quirinales, a Numa instituti, ab Hostilio vero pavorii et pallorii instituti. habuerunt sane et Tusculani salios ante Romanos. alii dicunt Salium quendam Arcadem fuisse, qui Troianis iunctus hunc ludum in sacris instituerit. non nulli tamen hos a Dardano institutos volunt, qui Samothracibus diis sacra persolverent. quidam etiam dicunt salios a Morrio, rege Veientanorum, institutos, ut Halesus, Neptuni filius, eorum carmine laudaretur, qui eiusdem regis familiae auctor ultimus fuit. Ad v. 288 Lavdes herculeas et facta ferunt senes tantum voce laudes Herculis exsequebantur, iuvenes et gestu corporis eius facta monstrabant. unde ibi inmorandum est 'hic iuvenum chorus', ut 'salii' iuvenibus conveniant, carmina ad senes pertineant. et bene senes facta Herculis canunt, quorum aetas scire et interesse gestis Herculis potuit, antequam is ab hominibus transiret ad deos. sane quaeritur cur huic deo aperto capite sacrum fiat. legitur enim in libris antiquioribus ipsius admonitio his verbis 'mihi detecto vertice cuncti sacrificanto'. et fuit observatio ne quis in aede Herculis eius habitum imitaretur: signum enim eius operto capite est. constat tamen ante adventum in Italia Aeneae aram Herculi consecratam, ab Aenea vero morem operiendorum capitum inductum, sicut ait "purpureo adopertus amictu". prima novercae monstra bene 'prima'; nam et alia omnia Iunonis insidiis pertulit. fabula autem hoc habet. Hercules natus est cum Iphiclo, Amphitryonis filio. sed cum Iuno duos serpentes inmisisset Herculi, Iphiclus de cunis terrore lapsus suo vagitu excitavit parentes. qui cum surrexissent, viderunt Herculem angentem manibus angues inmissos ei novercalibus odiis. Ad v. 289 Eliserit praefocaverit. et hunc versum iunge: unum est enim 'monstra' et 'angues'. Ad v. 291 Troiamque ut supra diximus, Troiam Hercules evertit propter negatos sibi a Laomedonte equos divino semine procreatos et Hesionae nuptias, quam a ceto liberaverat, necato patre eius Laomedonte. sane critici frustra culpant Vergilium, quod praesentibus Troianis Troiae laudari introduxit excidium, non respicientes quia hoc ratio fecit hymnorum, quibus aliquid subtrahere sacrilegium est. alii magis hoc in solacium Aeneae cantatum posse accipi tradunt: nam quod Herculi datur, Graecis aufertur. et potest oblitteratus dolor videri [praeteritus], quando ad fatalem terram perventum est, sicut alibi ait Aeneas "illic fas regna resurgere Troiae", ut ibi iam dixerat "salve fatis mihi debita tellus", quia expectatus venerat solo Laurenti arvisque Latinis. oechaliamque Oechalia civitas in Euboea insula fuit, cuius Eurytus rex Iolen filiam denegavit Herculi, victori certamine sagittarum ante promissam, ideo quod eum fuerat filius dehortatus, dicens ab Hercule et Megaram uxorem et ex ea filios interemptos, quod factum fuerat Iunonis instinctu. unde iratus Hercules propter nuptias sibi denegatas, eversa civitate, interemit Eurytum et Iolen sustulit. mille pro multis. Ad v. 292 Mille labores rege sub evrystheo cuius asperrima imperia sustinuerat Hercules voluntate Iunonis: nam hoc est quod dicit 'fatis Iunonis', id est voluntate: vel certe responsis, quae Eurystheo in Herculem dederat. et quidam bono auspicio 'fatis Iunonis' positum volunt, hoc est quam etiam Troiani gravem sustinent, ut dei iuventur exemplo, qui tametsi multis eius instinctu subiacuerit aerumnis, virtute tamen ad divinitatem pervenerit. Ad v. 293 Nubigenas de Ixione et Nube procreatos Centauros, ut superius diximus. Pindarus †opsum, cum equas pasceret, incestasse eas, inde Centauros natos dicit. Ad v. 294 Hylaevmque pholumque Hylaeum Theseus interemit, Pholus vero Herculem suscepit hospitio eo tempore, quo ad expugnandos Centauros esset profectus: Lucanus "hospes et Alcidae magni, Phole". unde apparet per poeticam licentiam nomina esse pro nominibus posita. alii Pholum non abhorrere a vera historia tradunt. Pholus enim dum miratur sagittas Herculis, quibus tot Centauros interfecerat, una ex illis in pedem eius decidit, cuius vulnere sanari non potuit. cresia mactas prodigia 'mactas' bene ad leonem, quem interemit, refertur: nam Cretensem taurum non mactavit, sed cum eum incolumem ad Eurystheum perduxisset, ille eum licet flammas vomuisse dictus sit, inlectus pulchritudine, in Atticam regionem reliquit. qui cum Marathonem vastaret, a Theseo postea occisus est. uno tamen verbo utrumque saepe concluditur, aliquotiens una pars, ut "disce puer virtutem ex me verumque laborem, fortunam ex aliis". alii 'mactas' ad Centauros sicut ad leonem referri volunt. Ad v. 295 Nemeae sub rupe Nemea silva est vicina Thebis, in qua Hercules interemit leonem, qui Lunae filius et invulnerabilis dictus est. 'Nemeae' autem anapaestus est: nam et 'ne' et 'me' breves sunt. Ad v. 296 Stygii tremvere lacus id est inferni, quo tempore descendit ad rapiendum Cerberum. Ad v. 297 Ossa super recubans aut ad terrorem dictum est: aut certe illud est quod etiam supra diximus, Cerberum esse terram, quae corpora sepulta consumit; nam inde Cerberus dictus est quasi κρεοβόρος . alii pueriliter volunt a Cerbero Amphiarai ossa consumi, qui hiatu terrae secundum Statium descendit ad inferos. semesa 'semensum' non dicimus, sicut nec 'ensum': nam 'esum' facit et 'comesum'. Ad v. 298 Nec te vllae facies 'facies', id est species, more suo: vel periculorum vices multae, ut "nova mi facies" et "quae scelerum facies": subauditur tamen 'terruere'. ipse typhoeus et hoc poetice; nam si interemit Centauros, quemadmodum etiam Gigantum interfuit proelio, qui ante innumeros annos fuisse dicuntur? ergo 'non terruit' pro 'non terreret' vel 'terruisset', ut sit 'nec te Typhoeus ipse terreret'. Ad v. 299 Non te rationis egentem litotes figura; nam minus dixit et plus intellegimus: hoc enim dicit: prudentissimum te non circumvenit Lernaeus anguis, id est hydra, turba capitum. et est talis figura, qualis "munera nec sperno". aliis amphibolia videtur. ‹nam› si ordinaveris 'non te Lernaeus turba capitum circumstetit anguis', remanet 'rationis egentem', ‹si 'non te rationis egentem'› ordinaveris, remanet 'Lernaeus t. c. c. a.' et est: non eguisti ratione cum te Lernaeus anguis circumstetit capitum turba. praeter haec quae Herculem hoc loco poeta fecisse memoravit, alia facta Herculis haec sunt. superatus aper Erymanthius; post cerva; item Stymphalides aves, quae alumnae Martis fuisse dicuntur, quae hoc periculum regionibus inrogabant, quod cum essent plurimae, volantes tantum plumarum de se emittebant, ut homines et animalia necarent, agros et semina omnia cooperirent. inde ovilia Elidensium regis, quae stercore animalium congesto pestilentiam tam suis quam vicinis regionibus creaverant, inmisso Alpheo flumine purgavit et regionibus salubritate reddita, ipsum regem negata sibi mercede interemit. inde equos Diomedis Thracis, qui humanis carnibus vescebantur, abduxit. inde ad Hippolytae cingulum petendum perrexit eamque ablato cingulo superavit. ad Geryonem autem, sicut iam supra dictum est, navi aenea navigavit tergo leonis velificans, ibique primum canem, Echidnae filium, peremit, deinde Eurytiona pastorem, Martis filium, novissime Geryonem, cuius abduxit armenta. item ad Hesperidas perrexit, et Antaeum, filium Terrae, victum luctatione necavit. inde in Aegypto Busiridem necavit, qui advenientes hospites immolare consueverat. post Prometheum, Iovis imperio in Caucaso monte religatum, occisa sagittis aquila liberavit. Acheloum etiam fluvium, qui se propter Deianiram, Oenei filiam, certando cum Hercule in formas varias commutabat, mutatum in taurum, avulso ab illo cornu, victoria cedere conpulit. post Lycum regem, qui, se apud inferos constituto, Megaram uxorem eius temptaverat, reversus peremit: propter cuius necem Iuno ei insaniam misit, ut uxorem necaret ac filios. qui post, recepta sanitate, cum expiationem parricidii ab Apolline petisset nec ab eo responsa meruisset, ira concitus cortinam ipsam et tripodem Apollinis sustulit: ob quod iratus Iuppiter eum Omphalae servire praecepit. cuius finis humanitatis talis fuit. cum Deianiram coniugem per fluvium, in quo Nessus Centaurus commeantes transvehebat, etiam Hercules transvehere vellet, ausus est Nessus occulte Deianiram de stupro interpellare. quod cum Hercules agnovisset Nessum peremit. sed Nessus moriens Deianiram monuit, ut sanguinem suum exceptum servaret, et si quando advertisset Herculem altera femina delectari, sanguine ipso vestem inlitam marito daret, per quam vindicari posset. sed Deianira cum audisset maritum Iolen, Euryti Oechaliensis amare filiam, vestem tinctam Nessi sanguine Lichae servo dedit ad eum perferendam. qui cum Herculi in Oeta occurrisset, munus uxoris tradidit. quam cum ille Iovi sacrificaturus induisset, tanto corporis ardore correptus est, ut non invento remedio pyram construi iuberet donatisque Philoctetae sagittis peteret ab eo ut cremaretur. quo facto inter deos relatus est. Ad v. 301 salve hic 'salve' sic dictum est ut alibi "sis felix". hic Divus Fidius solus dicitur, quod solus fidem fecit ‹esse› se Iovis filium. vera iovis proles nullus enim humano sanguine procreatus tanta perficeret. Ad v. 302 Dexter adi id est propitius. pede secundo omine prospero. Ad v. 303 Super omnia caci id est hoc factum laudant ultra omnia. et sic est dictum, ut "sed te super omnia dona unum oro". et bene, quantum ad ipsos pertinet, rem maiorem et sibi utiliorem servavere post omnia: quia ita saepe fit, ut ea quae in praesente aguntur, fabulis omnibus postea addantur, et quae experti erant, potiora videantur ignotis, et fides habeatur illis quae audierant ex his quae viderant. Ad v. 307 Obsitus aevo aetate involutus, ut Terentius ait "annis pannisque obsitus". nonnulli 'obsitum' quasi insitum et obsessum et possessum tradunt. Ad v. 310 Facilesque oculos fert omnia circum physici dicunt ex vino mobiliores oculos fieri: Plautus "faciles oculos habet", id est mobiles vino. hoc etiam Maecenas in symposio, ubi Vergilius et Horatius interfuerunt, cum ex persona Messalae de vi vini loqueretur, ita: "ut idem umor ministrat faciles oculos, pulchriora reddit omnia et dulcis iuventae reducit bona". Ad v. 311 Capiturque locis delectatur. capiturque locis] nam uno loco diutius retinetur. Ad v. 313 Romanae conditor arcis conditor Pallantei, ubi nunc Palatium est: quod non est re vera arx, sed tenet rerum omnium principatum. et hic subtiliter videtur significare Romam initium ab Euandro ducere. Ad v. 314 Haec nemora indigenae favni 'indigenae', id est inde geniti, ἀυτόχθονες . et sciendum secundum Hesiodi theogoniam primo deos genitos, inde hemitheos, post heroas, inde homines innocentes, ultimos sceleratos: quem et hic nunc ordinem servat. sane, sicut supra dictum est, Faunus Pici filius dicitur, qui a fando, quod futura praediceret, Faunus appellatus est: quorum etiam responsa ferebantur. hic Faunus habuisse filiam dicitur †omam castita et disciplinis omnibus eruditam, quam quidam, quod nomine dici prohibitum fuerat, Bonam Deam appellatam volunt. hos Faunos etiam Fatuos dicunt, quod per stuporem divina pronuntient. quidam Faunum appellatum volunt eum quem nos propitium dicimus. Ad v. 315 Truncis et duro robore nati hoc figmentum ortum est ex antiqua hominum habitatione, qui ante factas domos aut in cavis arboribus aut in speluncis manebant. qui cum exinde egrederentur aut suam educerent subolem, dicti sunt inde procreari. Ad v. 316 Neque cultus erat id est nullam sui curam habebant. alii ad animum referunt, ut Sallustius "indocti incultique". alii '‹quis neque› mos ‹neque cultus erat›' hoc est qui neque legibus aut imperio cuiusquam regebantur, quia mos est lex quaedam vivendi nullo vinculo adstricta, hoc est lex non scripta. sed hic 'cultum' legem, imperium dictum volunt. alii mores pro legibus, ut "moresque viris et moenia ponet" et "veterisque dei se more tenentem". Ad v. 317 Componere opes reservare, ordinare. parcere parto de die, inquit, vivebant nec inventa servabant. Ad v. 318 Rami atque asper victu venatus alebat cognato quodammodo victu alebantur, aut venatu montium aut arborum ramis: hinc enim ali debebant ex arboribus nati. Ad v. 319 primus quasi et alius venerit e caelo; sed primus in Italiam venit. ab aetherio venit saturnus olympo hoc dicit secundum poeticum morem; nam Saturnus rex fuit Cretae, quem Iuppiter filius bello pepulit. hic fugiens ab Iano rege, qui urbem habuit, ubi nunc Ianiculum, est susceptus, qui regnabat in Italia. quem cum docuisset usum vinearum et falcis et humaniorem victum, in partem est admissus imperii et sibi oppidum fecit sub clivo Capitolino, ubi nunc eius aedes videtur. qui postea suum repetivit imperium. ex hoc et Saturnalia, ut essent memorialia vitae quam Saturnus docuerat: qua die simili et promiscuo victu utuntur servi et liberi. ideo autem in aede ipsius Saturni aerarium, quod ibi potissimum pecunia servaretur, eo quod illi maxime credatur. Ad v. 321 Is genus indocile pro 'indoctum': nam 'indocile' est quod penitus non potest discere, 'indoctum' quod nondum didicit. hos autem dicit esse conpositos, unde apparet quia 'indocile' dixit pro 'indoctum'. hoc autem est quod dicit Cicero in primo rhetoricorum, feros adhuc homines magni cuiusdam viri oratione conpositos. Ad v. 322 Legesque dedit atqui dixit "haud vinclo nec legibus aequam"; sed intellegimus Saturnum dedisse leges, quibus adeo obtemperaverunt, ut iam ita per naturam sine legibus viverent. hunc sane deum et leges recipere et legibus praeesse docet antiquitas; nam ideo et acceptae a populo leges in aerario claudebantur, quoniam aerarium Saturno dicatum erat, ut hodieque aerarium Saturni dicitur. Lativmque vocari malvit bene 'maluit': nam et Saturnia dicta est, ut "et nomen posuit Saturnia tellus". et Vergilius Latium vult dici, quod illic Saturnus latuit fugiens Iovem. fabula nota est, quod Saturnus filios suos de Ope genitos voraverit, cum audisset a filio se regno esse pellendum, et quod ei uxor nato Iove lapidem pro infante obtulerit devorandum. Varro autem Latium dici putat, quod latet Italia inter praecipitia Alpium et Apennini. quidam ferunt a Latino dictum Latium, alii ipsum Latinum a Latio. Ad v. 325 Sic placida populos in pace regebat ut merito aurea saecula crederentur. Ad v. 326 Decolor aetas vitiosa, quae decoloraret veteres mores: in omni enim vitioso corpore inest pessimus color. et adludit ad naturam metalli, quam cernimus discolorem: nec inmerito; supra enim dixerat 'aurea saecula', ideo nunc dixit 'aetas decolor', id est aurea et ferrea, sicuti Hesiodus dicit. sane 'decolor aetas' quis ante hunc?. Ad v. 328 Tunc manus avsoniae omnes terrae habitatores aut indigenae sunt aut advenae aut convenae. indigenae sunt inde geniti, ut de Faunis dixit: advenae de uno loco venientes, ut Saturnus: convenae de diversis, ut Ausones et Sicani: quamvis quidam Ausones cognominatos ab Ausone, Vlixis et Circes filio, dicant. Sicani autem secundum non nullos populi sunt Hispaniae, a fluvio Sicori dicti: Lucanus "Hesperios inter Sicoris non ultimus amnis". hi duce Siculo venerunt ad Italiam et eam tenuerunt exclusis Aboriginibus. mox ipsi pulsi ab illis quos ante pepulerant, insulam vicinam Italiae occupaverunt et eam Sicaniam a gentis nomine, Siciliam vero a ducis nomine dixerunt: quamquam Thucydides dicat de Sicilia Italum regem venisse et ab eo esse Italiam appellatam. alii sic distinguunt 'Sicanae' et subiungunt 'saepius et nomen posuit Saturnia tellus': semel enim Sicani ex Hispania in Italiam venisse dicuntur. at Italia plura nomina habuit, dicta est enim Hesperia, Ausonia, Saturnia, Italia. Ad v. 330 Inmani corpore thybris hic Tuscorum rex fuit, qui iuxta hunc fluvium pugnans cecidit et ei nomen inposuit: vel ut quidam volunt a Glauco, Minois regis filio, occisus est. alii volunt istum ipsum regem latrocinatum esse circa huius fluminis ripas et transeuntibus crebras iniurias intulisse, unde Thybris quasi ὕβρις dictus est ἀπὸ τῆς ὕβρεως , id est ab iniuria: nam amabant maiores ubi aspiratio erat Θ ponere. alii Tiberim, Iani et Camasenae filium, ibi in bello perisse tradunt. Varro Tiberim a Thebri quodam vel a * * * qui ibi perierit, dictum tradit. alii, ut supra diximus, volunt eos qui de Sicilia venerunt, Thybrin dixisse ad similitudinem fossae Syracusanae, quam fecerunt per iniuriam Afri et Athenienses iuxta civitatis murum: nam quod Livius dicit, ab Albano rege Tiberino Thybrin dictum, non procedit ideo, quia etiam ante Albam Thybris dictus invenitur. sed hic Alexandrum sequitur, qui dicit Tiberinum, Capeti filium, venantem in hunc fluvium cecidisse et fluvio nomen dedisse: nam et a pontificibus indigitari solet. Ad v. 331 post itali etiam Euander se Italum dicit. Ad v. 332 Albula nomen antiquum hoc nomen a colore habuit. Ad v. 333 Me pulsum patria aut, ut diximus supra, propter parricidium: aut certe oraculorum necessitate conpulsum. pelagique extrema id est aut per extrema pelagi actum: aut, ut dicit Donatus, per pelagus extrema sequentem, ut 'pelagi' adverbium sit. pelagique extrema] pro 'in pelago', aut pelagi pericula. Ad v. 334 Fortuna omnipotens et ineluctabile fatum secundum stoicos locutus est, qui nasci et mori fatis dant, media omnia fortunae: nam vitae humanae incerta sunt omnia. unde et miscuit, ut quasi plenum ostenderet dogma: nam nihil tam contrarium est fato quam casus; sed secundum stoicos dixit. alii 'fortuna omnipotens' propter fugam et exilium, 'ineluctabile fatum' idcirco, ut se sceleris et parricidii crimine purgaret. Ad v. 335 Egere coegerunt, ut quasi ostendat invitum. Ad v. 336 Carmentis nymphae monita matris eius, quae Nicostrate dicta est, sed ideo Carmentis appellata a suis, quod divinatione fata caneret: nam antique vates carmentes dicebantur, unde etiam librarios qui eorum dicta perscriberent, carmentarios nuncupatos. alii huius comites Porrimam et Postvertam tradunt, quia vatibus et praeterita et futura sunt nota. alii etiam Tiburtem dictam. 'nymphae' autem maritae dicit: nam Graece sponsa νύμφη dicitur. haec autem non vere nympha fuit, sed vaticinatrix. alii nympham ideo dictam, quoniam qui res Arcadum scripserunt, tradunt sex feminas ibi fuisse quae nymphae vocarentur, in quis et Carmentem: proprio ergo vocabulo, non epitheto poetico usus est. auctor scilicet oraculorum. Ad v. 337 Monstrat et aram aut quam Euander matri fecit extinctae: aut 'aram' pro monumento: aut ideo aram, quia ibi sepulta est et post excessum dea credita. est autem iuxta portam, quae primo a Carmente Carmentalis dicta est, post scelerata a Fabiis CCCVI, qui per ipsam in bellum profecti, non sunt reversi. vatis fatidicae bene addidit 'fatidicae': nam vatem et poetam possumus intellegere, unde solum plenum non erat. ergo tale est ut illud in Sallustio "in tugurio mulieris ancillae", non quia mulieris statim et ancillae, si autem ancillae statim et mulieris. Ad v. 340 Quae prima quia postea etiam sibylla dixit. Ad v. 341 Nobile pallanteum futurum scilicet, sicut et Aeneadas: ad sequens enim Romanorum retulit tempus. Ad v. 342 Asylum retulit postquam Hercules migravit e terris, nepotes eius timentes insidias eorum quos avus adflixerat, Athenis sibi primi asylum, hoc est templum misericordiae, collocarunt unde nullus posset abduci, quod etiam Statius dicit, ut "Herculeos fama est fundasse nepotes". ideo ergo ait 'quod Romulus acer asylum retulit', hoc est fecit ad imitationem Atheniensis asyli: quod ideo Romulus fecit, ut haberet advenas plures cum quibus conderet Romam. ergo 'retulit' aut restituit aut nominavit. Iuvenalis "et tamen ut longe repetas longeque revolvas nomen, ab infami gentem deducis asylo". sane hoc non ad Euandri personam adplicatur, quod ipse Aeneae retulerit. Ad v. 343 Gelida monstrat sub rupe lupercal sub monte Palatino est quaedam spelunca, in qua de capro luebatur, id est sacrificabatur: unde et lupercal non nulli dictum putant. alii quod illic lupa Remum et Romulum nutrierit: alii, quod et Vergilius, locum esse hunc sacratum Pani, deo Arcadiae, cui etiam mons Lycaeus in Arcadia consecratus est. et dictus Lycaeus, quod lupos non sinat in oves saevire. ergo ideo et Euander deo gentis suae sacravit locum et nominavit lupercal, quod praesidio ipsius numinis lupi a pecudibus arcerentur. sunt qui dicant hunc Πᾶνα ἐνυάλιον , deum bellicosum: alii Liberum patrem, eo quod capro ei fit divina res, qui est hostia Liberi propria. in huius similitudinem intecti cultores eius: cui lupercalia instituta sunt, quia deus pastoralis est. nam Remum et Romulum ante urbem conditam lupercalia celebrasse eo quod quodam tempore nuntiatum illis sit latrones pecus illorum abigere: illos togis positis cucurrisse caesisque obviis pecus recuperasse: id in morem versum, ut hodieque nudi currant. non nulli propter sterilitatem hoc sacrum dicunt a Romulo constitutum, ideoque et puellae de loro capri caeduntur, ut careant sterilitate et fecundae sint: nam pellem ipsam capri veteres februm vocabant. Ad v. 344 Parrhasio dictum panos de more lycaei ordo est: monstrat lupercal Panos Lycaei, dictum de more Parrhasio, id est ostendit lupercal Panos Lycaei, dicatum ex more Arcadico: nam Parrhasia Arcadia est. dictum dicatum, consecratum. panos lycaei 'huius Panos' genetivus est Graecus, et 'Panos Lycaei' sic dictum est, ut 'Iovis Olympi', 'Apollinis Delphorum'. Ad v. 345 Sacri monstrat nemus argileti 'sacri' execrabilis. sane Argiletum, quasi argilletum, multi volunt a pingui terra; alii a fabula. nam Euander Argum quendam suscepit hospitio. qui cum de eius cogitaret interitu, ut ipse regnaret, Euandro hoc non sentiente socii intellexerunt et Argum necarunt: cui Euander et sepulchrum fecit et locum sacravit, non quod ille merebatur, sed hospitalitatis causa. bene autem in hac re Euander inmoratur et docet causas, ne apud hospitem veniat in suspitionem. ergo Argiletum ab Argo illic sacrato et sepulto. alii Argum occisum dicunt ab ipso Euandro, auxiliante sibi Hercule, quod is ex hospite factus esset inimicus. alii Danaen cum duobus filiis Argo et Argeo, quos de Phineo habuit, venisse in Italiam et locum ubi nunc Roma est tenuisse, ibique Argum Aboriginum insidiis interfectum loco nomen dedisse. alii Argiletanam portam appellari, quod eam Cassius Argillus sive fecerit sive refecerit: ‹vel› quod ibi Cassius Argillus bello Punico primo sit interfectus ob turbulentam et seditiosam naturam. alii quod Argillus senator post Cannense proelium suaserit a Poenis pacem postulari, ideo in senatu carptum domumque eius dirutam et locum Argiletum appellatum. quidam dicunt cum Capitolii, ubi nunc est, fundamenta iacerentur, caput humanum quod Oli diceretur, inventum: quo omine sollicitatos conditores misisse ad Tusciam ad aruspicem illius temporis nominatum, qui iam indicaverat Argo filio suo, tributum fataliter esse, ut is locus orbi imperitaret, in quo illud caput esset inventum. obvii igitur Argo hi qui missi erant ubinam esset pater interrogaverunt. qui cognita causa itineris eorum, omne responsum patris prodidit monuitque ut caverent, ne ab eo interrogatione deciperentur. sed cum legati ad eum pervenissent et de significatione inventi capitis quaererent, volens ille dominatum orbis patriae suae potius adscribere, interrogavit, anne hic, suum locum ostendens, invenissent. illis negantibus suspicatus proditum esse responsum, quaesivit an quemquam obvium habuissent. illis simpliciter confitentibus occurrisse sibi iuvenem, tunc aruspex conscenso equo secutus Argum occidit eo loco, ubi nunc Roma est, a cuius caede Argiletum. quamvis haec historia etiam de alio nomine saepe celebrata sit. Ad v. 346 Testatur locum iurat non sua culpa iura hospitii esse violata. testaturque locum] vel in testimonium ducit nomen loci, vel detestatur. Ad v. 347 tarpeiam sedem prolepsis: duo haec enim nomina postea monti indita sunt. Ad v. 348 Avrea nunc 'nunc' ad utrumque pertinet, et ad 'aurea' et ad 'Tarpeiam sedem': nam Tarpeia sedes dicta est a Tarpeia virgine. cum enim Romulus contra Sabinos bella tractaret et Tarpeio cuidam dedisset arcem tuendam, filia eius Tarpeia aquatum profecta in hostes incidit. quam cum hortarentur ad proditionem arcis, illa pro praemio poposcit ornatum manuum sinistrarum, id est armillas. facta itaque arcis proditione hostes ingeniosa morte promissa solverunt: nam scuta, id est sinistrarum ornatum, super illam iacientes eam luce privarunt. quae illic sepulta Tarpeiae sedi nomen inposuit. Ad v. 349 Religio id est metus, ab eo quod mentem religet dicta religio. Ad v. 350 Dira magna, admirabilis, ut "an sua cuique deus fit dira cupido?" saxum sic appellatur Capitolium. Ad v. 351 Hoc nemus bene ubique 'nemus' dixit: nam tunc aedificia non erant. Ad v. 352 quis deus dubitando 'quis deus' adfirmat deum esse. ipsum credunt se vidisse iovem in hoc scilicet nemore. sane ad illud adludit quod primi dicuntur Iovi templa et rem divinam fecisse -Aeacus enim primus in Arcadia templum Iovi constituisse dicitur — nec enim longe sunt a Iove Olympico: unde eos dicit Iovem vidisse, et quod ipsi sunt προσέληνοι , ut ait Statius "Arcades astris lunaque priores": licet dicat Sallustius Cretenses primos invenisse religionem, unde apud eos natus fingitur Iuppiter. Ad v. 354 Aegida concuteret hic distinguendum: nam aegida, id est pellem Amaltheae caprae, a qua nutritus est, in sinistra Iuppiter tenet. sane Graeci poetae turbines et procellas καταιγίδας appellant, quod haec mota faciat tempestates. ergo 'nigrantem' tempestatem commoventem. dextra nimbosque cieret et de dextera fulmina commoveret: nam modo nimbos pro fulminibus posuit, quae de dextera iacit. aegidis autem concussio commovet pluvias. ergo 'concuteret aegida atque per eam nimbos moveret'. Ad v. 355 Disiectis oppida muris unum Iani, aliud Saturni, iam tunc vetusta. Ad v. 356 Monumenta virorum hoc sermone ostendit etiam Saturnum virum fuisse. Ad v. 357 ianus pater Ianus in Ianiculo habitavit. qui quod una navi exul venit, in pecunia eius ex una parte Iani caput, ex altera navis signata est. Ad v. 359 dictis dubium est, nomen sit 'dictis', an participium. Ad v. 360 Passimque armenta videbant quae post mortem Caci passim nullo timore vagabantur. Ad v. 361 Romanoque foro Romanum forum est ubi nunc rostra sunt. sed et hic prolepsin fecit: nam postea sic dictum est. lautis mugire carinis carinae sunt aedificia facta in carinarum modum, quae erant circa templum Telluris. lautas autem dixit aut propter elegantiam aedificiorum, aut propter Augustum, qui natus est in curiis veteribus et nutritus in lautis carinis. alii dicunt carinas montem nominatum, quod ager suburbanus ante portas carus erat. alii lauta loca legatorum, quae in ea regione instructa accipere consuerant. alii quod ibi Sabini nobiles habitaverint, quorum genus invidere et carinare solebat. carinare autem est obtrectare: Ennius "contra carinantes verba atque obscena profatus", alibi "neque me decet hanc carinantibus edere chartis". alii quod Romani Sabinis instantibus fugientes, eruptione aquae ferventis et ipsi liberati et hostes ab insequendo repressi ‹sint. aut› quia calida aqua lavandis vulneribus apta fuit, locus lautulus appellatus est. Ad v. 363 victor alcides subiit hic ius pontificale quibusdam videtur subtiliter tangere: domus enim, in qua pontifex habitat, regia dicitur, quod in ea rex sacrificulus habitare consuesset, sicut flaminia domus, in qua flamen habitat, dicebatur: quod hic ostendit ex persona Euandri, quem facit orantem ut Aeneas suam ingrederetur domum, non utique profanam, sed sacratam, scilicet quae fuerit hospitium Herculis, illis versibus 'haec, inquit, limina victor Alcides subiit, haec illum regia cepit'. quem etiam honore divinae dignationis sociat adiciens 'aude hospes contemnere opes et te quoque dignum finge deo': haec enim dicendo quid aliud agit, quam ut sacratae religionis usum tribuat antisti * * * divina communia, utpote quem etiam pontificali honore nuncupaverat, dicens 'maxime Teucrorum ductor': neque enim quia ductor eo maximus, sed quia maximus eo * * * omnia. regiae autem verius meminit dicendo 'tecta subibant pauperis Euandri' ‹et› 'Romanoque foro': quis enim ignorat regiam, ubi Numa habitaverit, in radicibus Palatii finibusque Romani fori esse? victor alcides subiit εὐσυμβόλως , id est bonum Aeneae omen ostenditur: Varro enim divinarum libro IV. Victorem Herculem putat dictum, quod omne genus animalium deinceps vicerit. sed Romae Victoris Herculis aedes duae sunt, una ad portam trigeminam, alia ad forum boarium: cuius commenti causa haec exponitur. Marcus Octavius Hersennus in prima adulescentia tibicen, postquam arti suae diffisus est, mercaturam instituit. bene re gesta decimam Herculi dicavit. postea cum navigans hoc idem ageret, a praedonibus circumventus fortissime pugnavit et victor recessit. quem in somnis Hercules docuit sua opera servatum. cui Octavius, impetrato a magistratibus loco, aedem cum signo sacravit et Victorem incisis litteris appellavit. ergo Vergilium non tantum ad victoriam praesentem victorem dixisse, sed occulte perpetuo eius epitheto usum debemus accipere, quippe quem Romae sub hoc nomine sacratum coli videbat; nam supra ait "taurosque hac victor agebat", cum de pugna eius alia loqueretur. sane hic 'subiit' iuxta usum praesentem accusativo iunxit, cum antiquo more alibi dativo iunxerit, ut "progressi subeunt luco". cepit mire dixit, ut alibi "nec te Troia capit". Ad v. 364 Avde hospes contemnere opes bene 'aude', quasi rem arduam et difficilem. avde hospes contemnere opes ideo dixit 'aude', tamquam virtute opus sit animi et ad expellendum amorem divitiarum. dignum finge deo compone te et forma in similitudinem numinis: quod iuxta sectam cynicam hospes Herculis suadet. sane quidam 'deo' pro inmortalitate dictum volunt. Ad v. 365 Non asper non aspernator, id est fastidiosus. Ad v. 366 Angusti supter fastigia tecti ingentem Aenean duxit ex contrarietate quaesitus ornatus, ait enim 'angusti tecti supter fastigia ingentem Aenean duxit'. Ad v. 368 effultum sicut supra dictum est, apud veteres dicebatur, super quod unusquisque iacuisset. pelle libystidis vrsae species pro genere: nam cuiuslibet ferae possumus accipere. Ad v. 370 Exterrita mater ideo territa, quia mater. Ad v. 371 tumultu ut 'Gallicus tumultus'. Ad v. 373 dictis divinum adspirat amorem id est dictis suis addit venustatem, ut amabiliter eius audiatur oratio. dictis divinum inspirat amorem petitura pro filio de adulterio procreato orationem suam ingenti arte conposuit: quod etiam Vulcanus ipse testatur, dicens 'quid causas petis ex alto?' non enim aperta est eius petitio, sed longo prooemio perversam amore mariti circumvenit mentem. ergo quaestionem hanc quae nascitur ex petitione Veneris inpudica, solvimus his modis: primo quod Vulcanum amore circumvenit, nam et post completam orationem statim eum complectitur et molli amplexu fovet: deinde quod nacta est occasionem eius temporis quo Marti arma faciebat, quem fuisse sciebat adulterum: per quod datur intellegi Vulcanum iam omnem suspitionem et iram quam habuit circa Venerem, deposuisse, adeo ut arma etiam ipsi fabricaret adultero. praeterea Vulcanum uxorium fuisse testatur et ipse Vergilius dicens "tum pater aeterno fatur devinctus amore", et Statius ubi Martem Venus adloquitur, ut "at non eadem Vulcania nobis obsequia, et laesi servit tamen ira mariti". nam quod dicit Donatus potuisse fieri ut cum Anchisa concumberet Venus, ante quam Vulcano nuberet, non procedit: constat enim a principio Venerem uxorem fuisse Vulcani. sane 'divinum' θεῖον debemus accipere. Ad v. 374 dum bello argolici 'dum' pro 'quam diu'. sane haec oratio rhetorica suasio est. nam principium a verecundia sumpsit; dicendo enim numquam se molestam antea fuisse, ostendit se inpetrare debere, praesertim ex eo quod non timuerit petere. 'nunc Iovis imperio Rutulorum constitit oris, ergo eadem supplex venio': haec non tantum rogandi, sed etiam inpetrandi vim habent. verso tamen ordine: nam primo arma petit, deinde adiuvat exemplo dicendo 'te filia Nerei' etc., deinde causam 'aspice qui coeant populi'; ipsum enim 'populi' multitudinem significat, et quasi non inpugnet, sed inpugnetur Aeneas, ita pathos fecit dicens 'in me excidiumque meorum': nam quod a principio arma petit haec ratio est, quod rem nec magnam nec difficilem Vulcano petebat. ideo et statim posuit; nam ubi maius aliquid est, ante causa dicenda est, ut praemollitis animis, tunc quod petitur suggeratur. Ad v. 375 Debita fataliter ad exitium destinata. casvrasque inimicis ignibus arces causa cur non petierit. Ad v. 376 Miseris atqui honestum est miseris subvenire; sed hoc dicit: cur te fatigarem pro hominibus fati necessitate perituris? arma rogavi argute hic in principio arma nominat, ut iam intellegatur quid petitura sit. Ad v. 377 artis opisque tuae duo duobus reddit, ‹auxilium› 'opis', arma ‹'artis'›: aut certe idem valet 'opis' quod 'artis'; hinc opifices. Ad v. 378 incassumve tuos ordo est: tuosve labores incassum exercere volui. Ad v. 379 Priami deberem plurima natis scimus quod Paridi tantum debuit, sed hoc velat aliarum commemoratione personarum, ne ex turpi causa Paridi debuisse videatur. simul et, ut quidam tradunt, pulchritudinis suae Vulcanum admonet, hoc est 'formae iudicio Iovis coniugem vici'. Ad v. 380 Aeneae flevissem saepe laborem bene post Pergama, post Troianos, post Priami liberos cum excusatione fit Aeneae commemoratio; dicit enim se eius infelicitate commotam: ut illud causas habeat, hoc miseratione consistat. Ad v. 381 nunc] id est 'nunc vero'. et subdistingue: nunc autem, Iovis imperio. iovis imperio ne videretur inpudens, si aliena regna deposceret. et hoc latenter dicere videtur: fave huic cui etiam Iuppiter favet. Ad v. 382 Eadem quae tunc scilicet silui, quae nihil petii. sanctum mihi numen si 'sanctum' simpliciter accipiatur, leve est. 'numen' ergo 'sanctum' ut 'leges sanctas' dicimus, id est firmas, a sanciendo. Ad v. 383 Arma rogo hic distinguendum, ut cui petat, non dicat, sed relinquat intellegi, ne foede apud maritum et amorem suum circa Anchisen memoret et susceptum de adulterio filium. genetrix nato. te filia neri hoc est, soles hoc praestare matribus. et dicit Thetidem, quae Achilli arma inpetravit. et bonis utitur comparationibus dicendo 'filia Neri', cum ipsa Iovis sit filia, item 'uxor Tithonia', cum sit ipsa Vulcani. 'Neri' autem pro 'Nerei': omnia enim quae in 'eus' exeunt hodie apud maiores in 'es' exibant, ut 'Nereus Neres, Tydeus Tydes', et genetivum in 'is' mittebant, 'Tydis Neris'. sed quia plerumque 's' supra in latinitate detrahitur, remanebat 'i'. hinc est 'filia Neri', "inmitis Achilli", item in Sallustio "ad bellum Persi Macedonicum". sic Asper. Ad v. 384 Tithonia conivnx Aurora pro Memnone. Ad v. 385 aspice qui coeant populi τὸ αἴτιον , ut praesentem ostenderet necessitatem. dicendo autem 'populi' phantasiam fecit. clavsis ferrum acvant portis ut ostenderet festinationem: dixit enim superius "quinque adeo magnae positis incudibus urbes tela novant". in me artificiose arma petit etiam sibi profutura; nisi enim subvenis, iterum vulnerabor; nam a Graecis fuerat vulnerata, unde est "equidem credo mea vulnera restant". Ad v. 388 Cunctantem scilicet de promissione, quam rem per amplexum suum inmisso amore persolvit. Ad v. 389 Accepit solitam flammam vel quasi maritus; vel adludit ad rem naturalem: namque ideo Vulcanus maritus fingitur Veneris, quod Venerium officium non nisi calore consistit, unde est "frigidus in Venerem senior". Ad v. 390 Labefacta per ossa si ossa labefecit, quanto magis animum? Ad v. 391 Atque olim fere, ut solet; nam non est adverbium temporis. Ad v. 392 Ignea rima micans id est fulmen, cuius naturam expressit; namque nubes vento coactae plerumque rumpuntur et ex se fulmen emittunt. quamvis philosophi fulgura et tonitrua simul exprimi dicant, sed illud celerius videri, quia clarum est, tonitrua autem ad aures tardius pervenire. alii 'rima micans' fulgetram dicunt: et hoc ad velocitatem amoris, qui momento Vulcanum percussit. Ad v. 393 Formae conscia conivnx intellexit se dolis et pulchritudine pervertisse mentem mariti. alii duabus rebus Venerem volunt maritum adgressam, dolis et pulchritudine: et volunt melius 'dolis [et formae] conscia', quam 'laeta', et 'formae' melius dativo casu quam genetivo. Ad v. 394 Devinctus hoc sermone ostendit eum posse cuncta concedere. Ad v. 395 ex alto †mirum et hoc libenter et olim de promittentis. ex alto argumentatione longe repetita. est autem de usu dictum: Cicero primo libro ad Brutum "si Pompeius non ex alto peteret et multis verbis me iam hortaretur". Ad v. 397 tum quoque sicut nunc. et 'tum quoque' bis audiendum. teucros armare fuisset per 'Teucros' Aenean debemus accipere, quia Venus ante ait 'arma rogo' et subiungendo 'genetrix' et rel. per similitudinem significat Aenean. ergo poeta aliud dicendo aliud dedit intellegi. sane 'fuisset', in proximo repetitum, decorem addidit. Ad v. 398 nec pater omnipotens notandum quod hic Iovem a fatis separat, cum alibi iungat, ut "sic fata deum rex sortitur". sed hanc imminentium malorum dilationem Etrusci libri primo loco a Iove dicunt posse impetrari, post a fatis: unde et hic ait 'nec pater omnipotens, nec fata vetabant'. nec fata vetabant stare atqui supra ait 'debita'. sed sciendum secundum aruspicinae libros et sacra Acheruntia, quae Tages conposuisse dicitur, fata decem annis quadam ratione differri: quod nunc dicit Vulcanus potuisse fieri. ergo non est contrarium; nam fata differuntur tantum, numquam penitus inmutantur: quod etiam Iuno dicit "atque inmota manet fatis Lavinia coniunx; at trahere atque moras tantis licet addere rebus". Ad v. 400 Si bellare paras quia dixerat 'in me excidiumque meorum'. quidam hunc sensum illi iungunt 'absiste precando viribus indubitare tuis': cetera enim per parenthesin dicta sunt. Ad v. 401 Possum promittere curae quicquid in me curae est, id est officii et sollicitudinis. Ad v. 402 Liquido electro aut liquefacto, aut puro. et secundum Plinium in naturali historia tria sunt electri genera; unum ex arboribus, quod sucinum dicitur; aliud, quod naturaliter invenitur; tertium, quod fit de tribus partibus auri et una argenti: quas partes etiam si naturale solvas, invenies. unde errant qui dicunt melius esse naturale. electri autem natura probatur veneno, quo recepto et stridorem emittit et varios ad iridis similitudinem reddit colores. et ad lumina in convivio clarius auro et argento lucet. Ad v. 403 animaeque valent fabrica Vulcani duobus constat, ventis et igne; hic ergo 'animae' pro spiritu, quo fabriles folles inflari solent. animae venti, ἀπὸ τῶν ἀνέμων : Horatius "inpellunt animae lintea Thraciae": unde et 'anima' dicitur, quae secundum aliquos ventus est, ut "atque in ventos vita recessit". precando viribus indvbitare tuis id est dubitare, nam 'in' vacat. et hoc dicit: precum nimietas postulationis significat dubitationem. sane 'indubitare' quis ante hunc? Ad v. 404 ea verba locutus quidam humiliter dictum accipiunt. Ad v. 406 Conivgis infusus gremio hoc est ante concubuit et sic quievit. Probus vero et Carminius propter sensum cacenphaton 'infusum' legunt, ut sit sensus: dormiit cum coniuge dormiente, id est petiit soporem, infusum etiam coniugis gremio. alii 'infusus' legunt, ut significetur coisse illos et sic sopitos, et volunt esse emphasin coitus: nam 'infusum gremio soporem' nihil esse dicunt. multi autem cacenphaton accipiunt, ne duo epitheta videantur, 'placidum' et 'infusum'. alii figurate accipiunt 'placidum per membra' pro eo quod est placidum membris. per membra potest ambiguum videri, Vulcani an Veneris. Ad v. 408 Curriculo tempore modo; alias loco, alias officio. Cicero in Oratore pro loci spatio "haec sunt curricula ac spatia multiplicium variorumque verborum". et multi sic distinguunt 'inde ubi prima quies — medio iam noctis abactae curriculo expulerat somnum — cum femina primum, cui tolerare colo vitam tenuique Minerva impositum'; nam 'quies curriculo expulerat somnum' aut paene nihil est — quid enim est quies nisi somnus? — aut ut sit aliquid, non est abstemia matrona illa, cum surgit quiete satiata maxime. 'cui tolerare colo vitam tenuique Minerva inpositum' et hic distinguitur; quid enim est 'inpositum cinerem'? cum illud sit pulchrius: cui castitas inposuit lanificio tolerare vitam, ut sequatur 'cinerem et sopitos suscitat ignes', ut alibi "et sopitas ignibus aras excitat". Ad v. 409 Colo hunc sequimur: nam 'huius coli' dicimus, non ut Statius 'huius colus'. tenvique minerva non filo tenui, id est subtili artificio; sed parvo pretio lanificii, id est tenuiter et exiliter victum praebente. et alii hic distinguunt et subaudiunt 'mos est' aut 'placet', ut sit sensus 'cui tolerare colo vitam tenuique Minerva mos est' vel 'placet' et sic inferunt 'inpositum cinerem et sopitos suscitat ignes', ut e contra Horatius "incedis per ignes suppositos cineri doloso". alii sic legunt 'tenuique Minerva inpositum', quasi fato datum, id est cui haec est necessitas fataliter data. Ad v. 411 Noctem addens operi per transitum ostendit noctem esse partem diei. Ad v. 412 Exercet penso fatigat: Terentius "primo haec vitam parce ac duriter agebat". hinc ergo traxit Vergilius ut diceret 'castum ut servare cubile coniugis', id est ne cogatur propter paupertatem pudorem deserere. Ad v. 414 Ignipotens Vulcanus, ut diximus, ignis est, et dictus Vulcanus quasi Volicanus, quod per aerem volet; ignis enim e nubibus nascitur. unde etiam Homerus dicit eum de aere praecipitatum in terras, quod omne fulmen de aere cadit. quod quia crebro in Lemnum insulam iacitur, ideo in eam dicitur cecidisse Vulcanus. claudus autem dicitur, quia per naturam numquam rectus est ignis. nec tempore segnior illo bene comparationis similitudini duo reddidit, festinationem et industriam. Ad v. 415 Ad fabrilia dura. et ex contrariis epithetis fecit ornatum, dicens 'mollibus e stratis surrexit ad opera fabrilia'. Ad v. 416 Insvla sicanium ivxta latus aeoliamque erigitvr liparen physiologia est, cur Vulcanus in his locis officinam habere fingatur inter Aetnam et Liparen: scilicet propter ignem et ventos, quae apta sunt fabris. 'Aeoliam' autem 'Liparen' ideo, quia una est de illis septem insulis, in quibus Aeolus imperavit. Ad v. 418 exesa caminis 'exesa' ad usum caminorum, qui sunt Cyclopum: an 'caminis exesa' pro 'ignibus exesa'? Ad v. 419 Antra aetnaea tonant magnitudinem ictuum ostendit, quibus etiam vicini montes resultabant: aut certe 'Aetnaea' quasi Aetnae dixit. Ad v. 420 Avditi referunt gemitus echo breviter significavit. avditi r. g.] id est referentes gemitus audiuntur: non enim prius audiuntur et postea referunt gemitus. potest et bis intellegi audiri eos, primum cum eduntur, postea per echo, cum venerunt in ea loca, ex quibus repulsi vocis imaginem referunt. Ad v. 421 Stricturae chalybum strictura est terra ferri in massam coacta. Chalybes autem proprie populi sunt, apud quos nascitur ferrum, ut ipse "at Chalybes nudi ferrum virosaque Pontus castorea": unde modo 'Chalybum' posuit 'stricturas' pro ferri massis. Ad v. 423 Hoc tunc id est huc tum. et 'hoc' pro 'huc' posuit secundum antiquum morem: nam antea 'hoc' adverbium loci fuit, quod nunc abolevit: nam crebro in antiquis lectionibus invenitur, sicut in epistulis probat Verrius Flaccus exemplis auctoritate ratione, dicens in adverbiis pro 'u' 'o' plerumque maiores ponere consuetos. et sic pro 'huc' 'hoc' veteres dicere solebant, sicut pro 'illuc' 'illo' dicimus: unde etiam 'hoc' o longum esse apparet, sicut 'illo', cum pro 'illuc' ponitur. Ad v. 424 ferrum exercebant oeconomia. Ad v. 425 Brontesque quid facturi sint ex nominibus docet: nam Brontes a tonitru dictus est, Steropes a fulgetra, ἀπὸ τῆς στεροπῆς . Pyragmon vero, qui numquam a calenti incude discedit, ἀπὸ τοῦ πυρὸς καὶ τοῦ ἄκμονος ; nam πῦρ ignis est, ἄκμων incus. nudus membra per hunc etiam ceteros nudos fuisse significat. Ad v. 426 Informatum in quandam formam designatum et conpositum. dicit autem in fulmine partem non perfectam, partem iam politam fuisse. manibus deest 'in', ut sit 'in manibus'. Ad v. 427 Toto genitor quae plurima caelo 'toto caelo', id est ab omni parte caeli: nam dicunt physici de sedecim partibus caeli iaci fulmina. 'quae' autem qualia, ut "hunc ego te, Euryale, aspicio", id est talem. ergo hoc dicit: faciebant fulmen in eorum similitudinem, quae Iuppiter iacit toto caelo, hoc est de diversis partibus caeli, scilicet sedecim. Ad v. 428 deicit quibusdam videtur humiliter dictum. alii 'de' pro 'valde' accipiunt, sicut dicimus 'deamo' pro 'valde amo'. Ad v. 429 Tris imbris torti radios constricti et coacti in grandinem: Statius "sicco quos asper hiatu praesolidat Boreas". et sciendum hoc eum velle ostendere, toto anno iaci fulmen: nam per has periphrasis tempora ostendit anni totius, quae et quattuor esse et ternos menses habere manifestum est: unde dicit 'tris imbris torti radios', hoc est grandinis, quae abundat per hiemem; 'tris nubis aquosae', hoc est veris, quo tempore nimiae sunt pluviae, ut "et ruit imbriferum ver"; 'rutili tris ignis', hoc est aestatis; 'et alitis austri', id est autumni, quo ventorum crebra sunt flamina. et prudenter his omnibus naturam exprimit fulminis, quod necesse est ut per nubes nascatur et ventos: nam alibi ait "fulminis adflavit ventis et contigit igni". et bene in materiam fulminis vertit ea ex quibus fulmen nascitur, nubem imbrem ventum: nam ut physici volunt, cum nubes ventis vehementer agitatae sunt, sic incalescunt, ut accendantur. sane fulmen triplici praeditum potestate est: est ostentatorium, peremptorium, praesagum. ostentatorium est quo terror incutitur, ut 'fulgores nunc terrificos sonitumque metumque'. at cum dicit 'flammisque sequacibus iras' peremptorium docet. praesagi autem sic meminit "tertius ille hominum divumque interpres Asilas, cui pecudum fibrae, caeli cui sidera parent et linguae volucrum et praesagi fulminis ignes". non nulli vero manubias fulminis his numinibus, id est Iovi, Iunoni, Marti et Austro vento, adserunt attributas, quod hoc loco ostendunt. nam cum dicit 'tris imbris torti radios', Iovem significasse intellegitur; cum vero 'tris nubis aquosae', Iunonem intellegit; cum autem 'rutili tris ignis', Martem; et sic adiectum 'alitis Austri', scilicet venti. alii ideo ternorum radiorum volunt mentionem factam, quia fulmen trisulcum est: aut enim terebrat aut incendit aut †disclina. et 'imbris torti radios' pro 'tortos radios', 'torti' autem vehementis. et hoc verbo frequenter utitur quotiens vim aliquam vult exprimere, ut "torquet aquosam hiemem" et "an te genitor, cum fulmina torques". Ad v. 431 Fulgores nunc terrificos quas fulgetras dicunt. sonitumque metumque non quem habeant, sed quem inferant. et per sonitum tonitrua ostendit, per metum fulgetras. et hunc ordinem sic posuit, ut hominibus videtur: nam re vera prior est conlisio nubium, unde ignis emicat: nos autem ideo prius fulgetras videmus, quam tonitrua audiamus, quia velocior oculorum, quam aurium sensus est. Ad v. 432 Sequacibus persecutricibus: quoniam rapax natura ignis est. et ordo est 'irasque flammis sequacibus'. Ad v. 433 currumque rotasque nova elocutio 'currum et rotas instabant'. nec nos moveat quod in domo Vulcani Marti currus fabricatur; eo enim absente fabricabatur. Ad v. 435 Aegidaque horriferam aegis proprie est munimentum pectoris aereum, habens in medio Gorgonis caput: quod munimentum si in pectore numinis fuerit, aegis vocatur: si in pectore hominis, sicut in antiquis imperatorum statuis videmus, lorica dicitur. turbatae vel concitatae et iratae: vel pro 'turbantis': nam timuit homoeoteleuton, et fecit supinam significationem. alii ad fabulam referunt, quia dicitur in bello Gigantum arma perdidisse turbata, ut quasi ipsa nunc reparet: cuius dicti nullus auctor invenitur idoneus. Ad v. 436 Squamis serpentum auroque polibant aegida horriferam aureis squamis serpentum certatim polibant. alii volunt re vera de corio serpentum dicere eum arma esse levigata. Ad v. 437 Conexosque angves Gorgonis scilicet capiti. ipsamque in pectore divae hoc est quae in pectore ponatur. Ad v. 438 Desecto vertentem lumina collo aut sua lumina circumferentem et mortis indignatione quaerentem, quorum se interitu posset ulcisci: aut certe intuentum lumina in saxa vertentem: aut horrore suo aliorum oculos avertentem, ne cum periculo videretur. hoc autem caput ideo Minerva fingitur habere in pectore, quod illic est omnis prudentia, quae confundit alios et inperitos ac saxeos conprobat. desecto vertentem quomodo 'vertentem'? id est secto collo non sua lumina vertentem, sed immutantem eorum faciem qui hanc vidissent: aut 'vertentem' dixit 'lumina' aversa habentem, ut habuit cum secaretur ei collum, et quaereret aspectibus vindicari. Ad v. 439 Tollite cuncta inquit vile est quod plerique dicunt, propter arma Martis iratum esse Vulcanum, praesertim cum et arment Minervam et fabricent fulmina Cyclopes, et Vulcanus dixerit 'cuncta tollite'. ergo 'tollite' aut differte est, aut celerius terminate. coeptosque avferte labores quia dixerat 'his informatum manibus iam parte polita fulmen erat'. Ad v. 440 Aetnaei cyclopes ut "Aetnaeos fratres". Ad v. 441 Nunc viribus usus hoc est nunc est vestrarum virium exercitium, id est tempus est exercendae virtutis circa arma viri fortis. et sic dictum est, ut dicimus 'opus est viribus': et hoc quidam non ad difficultatem operis, sed ad celeritatem referunt. Ad v. 442 rapidis paratis. arte magistra ambitiosius quam si 'magistri' diceret: et rem personae in artem transtulit, ut si dicas 'opus est peritia medicinae', non 'medici'. Ad v. 443 Praecipitate moras praecipitanter, id est festinanter abicite. nec plura effatus sicut festinantem decebat. Ad v. 444 Ocius incubvere quam ille praeceperat. pariter pari modo. dicitur et pro 'similiter' et pro 'simul'. Ad v. 445 Sortiti diviserunt inter se laboris officium, ut "sortiti remos". Ad v. 446 Vulnificusque chalyps populum, apud quos nascitur, pro ferro posuit. et 'liquescit' dixit proprie: nam ferrum non semper solvitur, sed mollescit. Ad v. 447 Informant designant. ingentem autem et magnitudine et soliditate: nam et clipeum dixit, qui magnitudine corpus furatur, unde et clipeus dictus est ἀπὸ τοῦ κλέψαι : et dicturus est 'septenosque orbibus orbes inpediunt', id est veluti septem scuta facta in unitatem conectunt. Ad v. 449 ventosis ventos gignentibus: aliter "ventosa per aequora vectis", quae ventis turbentur. Ad v. 450 Accipiunt redduntque iungendum: uno enim eodemque tempore parte reddunt, parte ventos accipiunt. stridentia tingunt tingendo stridere faciunt. Ad v. 451 aera lacu amat lacum pro aqua ponere. Ad v. 452 illi quidam pro 'alii' accipiunt. in numerum in ordinem, ut "tunc vero in numerum Faunosque ferasque videres ludere". Ad v. 453 Forcipe forfices sunt quibus incidimus, forcipes quibus aliquid forvum tenemus, quasi forvicapes; nam forvum est calidum: unde et formosos dicimus quibus calor sanguinis ex rubore pulchritudinem creat. has tamen forcipes in medicinalibus Graeci ardiotheres appellant, quibus solent in bello vulneratis spicula extrahi. Ad v. 454 Dum haec properat hoc est properanter facit: et est honesta elocutio. aeoliis nam, ut diximus, Vulcania una est de septem Aeoliis, in quibus Aeolus regnaverat. lemnius quia in Lemnum insulam, ut diximus, cecidit, a Iove praecipitatus vel a Iunone propter deformitatem deiectus, quam aerem esse constat, ex quo fulmina procreantur. ideo autem Vulcanus de femore Iunonis fingitur natus, quod fulmina de imo aere nascuntur: quod etiam Lucanus dicit "fulminibus terrae propior succenditur aer, pacem summa tenent". Ad v. 456 Volucrum sub culmine potest et generaliter accipi volucrum quarumvis, quae matutinae sonant; potest et specialiter, ut hirundinum; potest et gallorum: quae omnia propter sermonis humilitatem vitavit. Ad v. 458 Tyrrhena vincula Tusca calciamenta. et dicit crepidas, quas primo habuere senatores, post equites Romani, nunc milites. alii calceos senatorios volunt, quia hoc genus calciamenti a Tuscis sumptum est. Ad v. 459 Tegeaeum ensem Arcadicum gladium. Ad v. 460 Demissa ab laeva pantherae terga retorquens a sinistro humero pellem demissam habuit, quam retorquens et in dexteram revocans partem se amiciebat. Ad v. 461 Gemini custodes hoc et in Homero lectum est et in historia Romana, quae ait "Syphax inter duos canes stans Scipionem appellavit". Ad v. 464 Sermonum memor scilicet promissi auxilii, ut "auxilio tutos dimittam opibusque iuvabo". heros hoc nomen non tantum praesentis est virtutis, sed et praeteritae: unde est quod Euandrum heroem dicit, cum sit virtutis emeritae. plerumque heros et generis est. Ad v. 465 Matutinus agebat rem temporis ad personam transtulit. Ad v. 467 ivngunt dextras sic enim se antiqui salutabant. Ad v. 468 Licito tandem sermone 'tandem', quia amborum desiderio nox fecerat moram: vel 'tandem' dato secreto. Ad v. 470 maxime teucrorum dicendo 'maxime' subtiliter ostendit eum pontificis maximi et scientiam et potestatem habere. Ad v. 471 Numquam res equidem Troiae victas satis mature 'equidem' dixit, id est ego quidem Troiam te vivo victam non arbitror, quantum est in opinione mea. Ad v. 472 Pro nomine tanto pro tui nominis gloria. Ad v. 474 hinc rutvlus premit hoc est "gens eadem, quae te crudeli Daunia bello insequitur". et murum circumsonat armis et brevitatem sui ostendit imperii et hostilem necessitatem, ob quam se penitus exarmare non poterat. 'amni' autem 'claudimur Tusco' ideo dixit, quia ipse fuit Romani finis imperii: Iuvenalis "et quae imperii fines Tiberinum virgo natavit". Ad v. 475 Sed tibi ego artificiose agit, ut etiam quae monstrantur auxilia, ipsius esse videantur. 'ingentes' autem 'populos' non sine causa dixit: nam Tuscia duodecim lucumones habuit, id est reges, quibus unus praeerat: unde est "gens illi triplex, populi sub gente quaterni". Ad v. 476 Quam fors inopina hoc beneficium casus praestat, qui efficit ut eo tempore quaeras auxilium, quo Tyrrheni ducem requirunt. Ad v. 477 Fatis huc te poscentibus adfer perge illuc poscentibus fatis; nam talis est sensus, si legeris 'adfer'. et similiter iungit fortunam fato, ut supra, ubi ait "fortuna omnipotens et ineluctabile fatum". si autem legeris 'adfers', sensus erit talis: fati necessitate factum est ut venires; fortunae beneficium ut illi ducem requirant. legimus ergo et 'adfer' et 'adfers'. Ad v. 478 havd procul hinc ut ire ei facile persuadeat. saxo colitvr fundata vetvsto antiquo opere, ut "templa dei saxo venerabar structa vetusto". Ad v. 479 Urbis agyllinae sedes quae nunc Caere dicitur. lydia quondam gens 'quondam insedit', non 'quondam bello praeclara': nam etiam tunc florebat. sane etiam supra diximus, Maeoniam provinciam esse. cuius dum brevitas duos fratres, Lydum et Tyrrhenum, ferre non posset, ex sorte Tyrrhenus cum ingenti multitudine profectus est et partem Italiae tenuit et Tyrrheniam nominavit. hi diu piraticam exercuerunt, ut etiam Cicero in Hortensio docet, cum captivos novis poenis adfligerent, occisorum eos religantes cadaveribus. quod Vergilius dat Mezentio, sciens lectum esse de gente Tyrrhenorum. sane illo tempore Tyrrheni dicti sunt, post Tusci ἀπὸ τοῦ θύειν . Lydi autem a Lydo, regis fratre, qui in provincia remanserat. et 'Lydia' provincia positivum, 'Lydia' gens derivativum pro 'Lydica'. sane hanc Agyllam quidam a Pelasgo conditam dicunt, alii a Telegono, alii a Tyrrheno, Telephi filio. 'insedit' autem secundum Sallustium "montem sacrum atque Aventinum insedit". Ad v. 482 saevis tenvit mezentius armis unde illi magis indigni iniuriis, quorum persona laudata. et hoc positum est, ut ostendatur an utile illis sit iungi Aeneae. Ad v. 483 Quid memorem infandas caedes figura oratoria, quae paralipsis vocatur: Cicero "nam illa nimis antiqua praetereo". Ad v. 484 Effera cruenta. di capiti ipsius ut "quod di prius omen in ipsum convertant". quando enim volumus exprimere indignitatem rei, quasi commoti avertimus orationem, ut "di talia Grais". Ad v. 485 mortva quin etiam quod supra dictum est: quod Cicero etiam in Hortensio de Tuscis dixit. Ad v. 487 Tormenti genus exclamatio est inventi supplicii, et etiam detestatio. sanie taboque sanies mortui est. 'tabo' viventis scilicet sanguinis. Ad v. 489 at fessi cum essent fessi, tandem circumsistunt. Ad v. 493 Confugere confugiebat: et ut diximus, historicus stilus est. defendier defendi, id est defendebatur. et vertit historiam; nam, ut diximus, Turnus magis confugit ad Mezentium. Ad v. 495 ad supplicium bene, non ad bellum. praesenti marte sine aliqua dilatione. Ad v. 496 his ego te Aenea ductorem quasi grande incrementum. addam aut dabo; aut re vera addam habentibus Tarchonem. toto namque fremunt vel praeterita narrat; vel coniectura est, utrum velint qui cessant. Ad v. 498 Longaevus aruspex argumento aetatis vult doctum videri. quibusdam sane displicet, quod aruspicis nomen ‹non› addiderit, cuius aetatem auctoritatemque designat. Ad v. 500 flos veterum Ennianum. Ad v. 502 subivngere coniungendo subiungere. Ad v. 503 Optate duces votis scilicet: vel certe expectate vel legite. Ad v. 504 Hoc acies campo quasi iam in bellum parati. Ad v. 505 Regnique coronam insigne, non re vera coronam, quam Tusci reges numquam habuerunt. ergo species est pro genere. Ad v. 506 Mandatque insignia aut mittit insignia, id est omnia ornamenta regalia, aut re vera 'mandat insignia', id est magna, ut castris succedam, capessam regna Tyrrhena. alii 'insignia' pro fascibus accipiunt, qui ad Romanos a Tuscis translati sunt; aliud est enim 'insigne' singulari numero, aliud 'insignia', in quibus vestis et sella regia accipi potest. vel 'mandat' tradit, ut dicimus mandari magistratum: Sallustius "ad consulatum mandandum M. Tullio Ciceroni". Ad v. 508 Sed mihi tarda gelv occurrit tacitis quaestionibus, dicens se non isse propter aetatem senilem, filium vero propter mixtum genus per originem matris: unde Aenean dicit ire debere, cui et aetas et origo regna concedunt. saeclisque effeta senectus notandum dicta 'saecula' etiam in uno homine secundum eos qui dicunt saeculum triginta annos habere: nam alii volunt centum et decem, alii mille annis putant saeculum contineri. Ad v. 509 Invidet imperium bona elocutio est, ut "Liber pampineas invidit collibus umbras". Ad v. 510 mixtus matre sabella pro 'duplici genere natus'. Ad v. 511 partem patriae traheret sic dixit 'traheret' quomodo dicitur originem ducere. et annis ad se retulit. Ad v. 512 generi fatum indulget ad Pallanta retulit. quem numina poscunt ut 'externos optate duces'. Ad v. 513 Italum fortissime ductor εὐσυμβόλως iam ductorem Italiae vocat Aenean. Ad v. 514 Spes et solacia 'spes' quia multa sibi de eius virtute promittebat pater, 'solacium' quia amissa coniuge unici filii utebatur solacio. Ad v. 515 Tolerare quasi rem asperam et difficilem. et per hoc significat nondum eum sufficere, ut intellegatur quid nolit: nam et paternam sollicitudinem servat et heroicam virtutem, et ideo non vult simpliciter dicere nondum debere puerum pugnare, sed verecunde 'sub te tolerare magistro'. Ad v. 517 Miretur imitetur: Lucanus "miratoremque Catonis", id est imitatorem: optima enim ingenia necesse est ut ea quae mirantur, imitentur. Ad v. 519 Svo nomine bene in omnibus filii gratiam facit: nam dicit: dat tibi Pallas milites ducentos suo nomine, ipse vero a me accipiet ducentos. svo nomine] maluit enim munus suum cum persona eius dividere, quam suo nomine totum dare. Ad v. 520 defixique ora tenebant aut tacebant, ut "tenuitque inhians tria Cerberus ora": aut stupebant. Ad v. 522 Tristi cum corde propter brevitatem auxiliorum. putabant figura per tempora: 'putabant' quasi putassent, nisi signum dedisset. aut certe 'putabant' cogitabant: unde et arbores putari dicuntur, quia diu deliberatur, quid eis adimi debeat, quid relinqui. putare est et discernere et in partes redigere, inde disputare. Ad v. 523 Caelo aperto sereno, ut "et aperta serena prospicere". †in eo est enim quod aperti. Ad v. 524 Inproviso nullum enim indicium praecesserat nubium. vibratus proprium telorum ad fulgorem transtulit. fulgor id est fulgetra. et tria genera fulgoris esse dicuntur: unum consiliarium, ubi quid cogitantibus nobis accidit, quod vetat aut hortatur; alterum auctoritatis, quod evenit re gesta, quod probet; tertium statum est, ubi nec novi quicquam gessimus nec cogitamus, sed quietis nostris rebus fruimur. sed duo haec, quae sequuntur, ad locum hunc non pertinent. primum sane apte videtur adiungi, ubi quid cogitantibus nobis accidit, quod vetat aut hortatur, quod consiliarium dicitur: nam et hic modo Aeneas de brevitate auxilii cogitat, quia ait 'multaque dura suo tristi cum corde putabant' et sic fulgur factum est, quod eum hortetur, ne de bellicis subsidiis desperet. Ad v. 525 Cum sonitu tonitrus scilicet. et, ut diximus supra, ordinem tenuit qui nobis apparet, ut fulgetras dicat priores, cum sint ante tonitrua. rvere omnia sic enim sonat, ut videatur ruina: alibi "caelique ruina". bene autem temperavit dicens 'visa', id est ad opinionem animi. Ad v. 526 Tyrrhenusque tubae mugire per aethera clangor Tyrrhenum clangorem dixit tubae ideo, quia apud Tuscos tubam constat inventam. ergo 'Tyrrhenus clangor' sonus Tyrrhenarum tubarum. et bene congruis ominibus arma nuntiantur, per sonum tubarum. et figurate per epitheti inmutationem Tyrrhenae tubae. Varro de saeculis "auditum sonum tubae de caelo" dicit. videtur autem hic oportune Tyrrhenae tubae facta mentio, ut iam ‹ad› Tyrrhenorum castra vocari videatur Aeneas. Ad v. 527 Fragor intonat 'fragor' est proprie armorum sonus. quod autem dicit 'intonat', illuc spectat "fulminat Aeneas armis", quae vult fragore tonitrua, splendore fulgetram imitari. non autem mirum est a Venere allatis armis inesse fulgorem: nam et Homerus dicit a Thetide oblata arma habere motum quendam et spiritum, quae duo in aqua esse manifestum est. Thetidem autem novimus nympham esse. Ad v. 528 Inter nubem per nubem, more suo. et dicit in serena parte caeli fuisse nubem, per quam arma portata sunt. Ad v. 529 Per sudum 'sudum' est quasi sub udum, serenum post pluvias, ut "ver sudum". alii 'sudum' semiudum volunt dici, cum per nubes ad nos perveniat solis ictus non integer. pulsa tonare recte arma, quae iisdem ignibus, quibus fulmina, facta sunt, ait tonare pulsa. et hic magis proprie, quam Homerus: ille enim spirare ait et moveri, hic vero armis Aeneae caelestem sonitum dedit, unde veniebant. Ad v. 531 Agnovit sonitum hoc est quid sonitus significaret. divae promissa parentis κατὰ τὸ σιωπώμενον intellegamus Venerem ei promisisse. Ad v. 532 Hospes et qui suscipit et qui suscipitur 'hospes' vocatur, ut hoc loco Euander, item supra "hospitis Aeneae sedem". ne quaere profecto hic 'profecto' vetuste pro expletiva coniunctione positum. ne vero hospes ne quaere profecto ambae particulae ad ornatum pertinent tantum. Ad v. 533 Portenta modo bona omina. ego poscor olympo aut de Olympo poscor, id est haec signa mei causa fiunt: aut certe in Olympum poscor. alii 'Olympo poscor', alii 'Olympo' sequentibus iungunt. Ad v. 534 Diva creatrix rerum omnium generaliter. Ad v. 537 Hev adeo de victoria fretus est, ut etiam hostium misereatur. et hinc nascitur ille sensus "non haec o Palla dederas promissa parenti". item Aeneas "hi nostri reditus expectatique triumphi? haec mea magna fides!" Ad v. 540 poscant acies quasi eant nunc et flagitent bellum. foedera rvmpant quae se facturum Latinus promiserat; non enim erant facta: aut certe 'foedera', quod in septimo legati cum muneribus missi. Ad v. 542 Herculeis sopitas ignibus aras hypallage est, id est suscitavit aras Herculeas, in quibus erant ignes sopiti. Ad v. 543 Hesternum autem larem cui pridie sacrificaverat. et est iteratio: nam male quidam 'externum' legunt, id est extraneum. Ad v. 544 mactat lectas de more lectas, an de more mactat? Ad v. 545 evandrus pro 'Euander', sed vitavit ὁμοιοτέλευτον sequentis verbi. Ad v. 546 Post hinc ad naves graditur unum vacat, aut 'post', aut 'hinc', ut "post hinc digrediens iubeo frondentia capris arbuta": tale est et illud "primus ibi ante omnes". Ad v. 547 Qui sese in bella sequantur in expeditionem et bellicam praeparationem: nam, ut supra diximus, 'bellum' est tempus omne quo vel praeparatur aliquid pugnae necessarium, vel quo pugna geritur, 'proelium' autem dicitur conflictus ipse bellorum: unde modo bene dixit 'qui sese in bella sequantur', non 'in proelium'; nam ad auxilia petenda vadit, non ad pugnam. quamquam etiam si sic diceret 'qui se in proelium sequantur', non valde ab re esse videbatur: hi enim equites, cum a Tarchone accepisset Aeneas auxilia, cum aliis Etruscis equitibus per terram missi, obvios statim habuere bellantes, et quasi iam hinc recte pergere videntur in proelium: unde etiam a Cymodocea naviganti Aeneae dicitur "iam loca iussa tenent forti permixtus Etrusco Arcas eques". Ad v. 549 Segnis sine remigio, id est cessans, nihil administrans. et respexit ad descendentes, de quibus ait "remigio noctemque diemque fatigant", licet fuerit lenissimus fluvius. epitheton ergo ad tempus, non enim ignavos dixit: aut 'segnis' certe, quia meliores elegerat. deflvit defertur. Ad v. 550 Rerum quas gesserat. patris ubi esset. Ad v. 552 Exortem Aeneae per id quod non est factum, quod factum est indicatur. per 'exortem' autem optimum et praecipuum significat. 'exortem' autem, ut 'exlegem'. et multi hoc loco reprehendunt Vergilium, quod, cum Aeneam ubique pontificem ostendat, et pontificibus non liceat equo vehi, sed curru, sicut et in septimo a Latino ei currum missum dicit, cur hic equo eum usum faciat, dicens 'ducunt exortem Aeneae, quem fulva leonis pellis obit totum praefulgens unguibus aureis' item 'iamque adeo exierat portis equitatus apertis Aeneas inter primos'. cuius rei haec redditur ratio: Aeneam non tantum pontificii iuris, sed omnium sacrorum et peritum et primum fuisse, Vergilium autem inventa occasione ritum Romanarum caerimoniarum exponere. etenim veteri sacrorum ritu neque Martialis neque Quirinalis flamen omnibus caerimoniis tenebatur, quibus flamen Dialis: neque diurnis sacrificiis destinabantur, et abesse eis a finibus Italiae licebat, neque semper praetextam, neque apicem nisi tempore sacrificii gestare soliti erant. ergo si ire eis in provinciam licebat, et equo sine religione vehi licuit: quod hic ostendit, velut in provinciam misso Aeneae equum datum: nam Euander hoc ait 'sed tibi ego ingentes populos opulentaque regnis iungere castra paro', deinde infra de potestate obtinendae provinciae subtexuit 'ipse oratores ad me regnique coronam cum sceptro misit', et excusatione interposita hortatur Aeneam, ut Etruscis, regem et ducem desiderantibus, praesit: ait enim 'tu, cuius et annis et generi fatum indulget, ingredere'. ergo et equo merito uti potuit, si ei ire in provinciam fas erat. sciendum tamen poetam contentum esse universum ius pontificale, dum aliud narrat, attingere. Ad v. 553 Pellis obit totum pellis ostenditur magnitudo in hoc, quod dicit 'totum obit', id est circumdat. ungvibus avreis aut quia ungues ipsi cum aruerint, auri imitantur colorem; aut quia solebant deaurari: Statius "auro mansueverat ungues". Ad v. 554 Subito vulgata cur 'subito'? ipse dicit: quasi 'per parvam urbem'. Ad v. 555 Ocius positivus antiquus est, id est 'celeriter'; nec enim potest esse comparativus ubi nulla est comparatio. tractum ex Graeco ὠκέως . Ad v. 556 Vota metu duplicant matres bene 'duplicant metu', nam inest semper in matribus votum. propivsque periclo it timor 'it timor propius periclo', id est ad periculum vicinius: aut certe 'it timor propius periclo' pro 'propior'; nam matres quod timent, hoc putant liberis posse contingere. aut certe 'aequatur periculo timor', et per dativum extulit, ut "propius stabulis armenta tenerent": aut poetice dixit timorem periculo comitem. Ad v. 557 Iam apparet adhuc illis pergentibus iam proelium cogitabatur a matribus. ergo ut solet, imaginem τὴν φαντασίαν , ut est "et plurima mortis imago": hanc Sallustius speciem dicit: "speciem captae urbis efficere". Ad v. 558 pater evandrus cum dicit 'pater', ostendit cuius. dextram complexus evntis filii scilicet, quia dixerat 'pater'. Ad v. 559 Haeret inexpletus multi hic distinguunt, ut sit 'inexpletus haesit et talia locutus est lacrimans'. alii legunt 'inexpletus lacrimis'. honestius tamen est 'inexpletum lacrimans', ut sit nomen pro adverbio, id est inexplebiliter. Ad v. 560 O mihi praeteritos referat si ivppiter annos et 'o' et 'si' optantis sunt, id est utinam: quae nunc iunguntur; nam singula ante ponebantur, ut "si nunc se nobis ille aureus arbore ramus": ergo unum vacat, quantum ad antiquitatem. et notandum votum de praeterito fieri. Ad v. 561 Qualis eram aut ut sim talis, qualis tunc eram, quando ista perfeci: aut certe laudantis est 'qualis eram cum primam aciem Praeneste sub ipsa stravi'. et bonum principium parentis, qui filium ad bella mittens cohortatur: ab aetate enim iuvenum coepit, cui facile esse debet hostem prosternere. simul et filium paternis exemplis admonuit, ut "et pater Aeneas et avunculus excitat Hector". praeneste sub ipsa in septimo neutro genere dixit "quique altum Praeneste viri". Ad v. 562 Scutorumque incendi victor acervos hoc traxit de historia: Tarquinius enim Priscus victis Sabinis in honorem Vulcani eorum arma succendit: quem postea secuti sunt ceteri. Ad v. 564 Cui tres animas per transitum ostendit illam Platonis et Aristotelis contentionem, qui dubitant, utrum quattuor, an tres animae sint in homine, φυσικὴ αἰσθητικὴ νοητικὴ , remota κινητική . hoc autem loco per 'tres animas' magnum et perfectum indicat virum; nam quantum ad fabulam pertinet, tres animas propter tria habuit corpora. attendendum sane, hoc sibi Euandrum vindicare quod fuit in Hercule; nam ut ille Geryonem extinxit, ita hic Erylum occidit. inde est quod paulo post dicit 'neque finitimo Mezentius umquam huic capiti insultans'. Herculis enim mos fuit, ut etiam non rogatus laborantibus subveniret. tunc enim, sicut et Varro dicit, omnes qui fecerant fortiter, Hercules vocabantur: licet eos primo XLIII. enumeraverit. hinc est quod legimus Herculem Tirynthium, Argivum, Thebanum, Libym. feronia mater nympha Campaniae, quam etiam supra diximus. haec etiam libertorum dea est, in cuius templo raso capite pilleum accipiebant. cuius rei etiam Plautus in Amphitryone facit mentionem "quod utinam ille faxit Iuppiter, ut raso capite portem pilleum" (Am. 461-462). in huius templo Tarracinae sedile lapideum fuit, in quo hic versus incisus erat "bene meriti servi sedeant, surgant liberi". quam Varro Libertatem deam dicit, Feroniam quasi Fidoniam. Ad v. 565 horrendum dictu dictum est e persona poetae, qui his quibus fides difficilior est, interponit adfectum, ut alibi "horresco referens" et "horrendum dictu, latices nigrescere sacros": et hoc facit, ut probabilitas credendi nascatur. terna arma movenda figura poetica, nam 'trina' debuit dicere: 'arma' enim numeri sunt tantum pluralis. 'movenda' autem vel contra ipsum, vel ab ipso. Ad v. 569 Finitimo aut in finitimo: aut finitimo capiti, id est vicino. Ad v. 570 hvic capiti insultans ad curam enim viri fortis et viri boni pertinet, ne quid iniuriose fiat alicui homini: ergo et hinc contumeliam ducit, quod finitimos a tyranni iniuria non defenderit. Ad v. 571 Vidvasset civibus urbem scilicet viris fortibus peremptis. et proprie 'viduasset' dixit, quia urbs generis est feminini: Horatius abusive et satis incongrue in genere masculino posuit, dicens "viduus pharetra risit Apollo". Ad v. 572 At vos o superi iam hinc quasi pater loquitur. divisa enim est haec adlocutio, et ultima pars eius habet parentis adfectum, quod et ipse ostendit dicens 'et patrias audite preces'; prima vero viri fortis est, ut 'qualis eram, cum primam aciem Praeneste sub ipsa stravi'. Ad v. 574 patrias avdite preces poterat videri idem dixisse, nisi libenter voto suo immoraretur. Ad v. 577 Durare laborem ipsius scilicet senectutis: Terentius "senectus ipsa morbus est". 'durare' autem est sustinere: Horatius "ac sine funibus vix durare carinae possunt imperiosius aequor". Ad v. 578 Infandum casum parentis est quod formidat nolle memorare. Ad v. 579 Crudelem vitam quae filio est superstes. Ad v. 581 Sola et sera quia et unus erat, et serius susceptus, id est a seniore. vel propter hoc vitam optat longiorem, quod brevem ex illo fructum consecutus sit, vel quod sera ex filiis voluptas est. Ad v. 583 supremo hoc ex persona poetae, quia periturus erat Pallas. Ad v. 585 Iamque adeo exierat 'adeo' ad ornatum pertinet tantum. Ad v. 587 inde hic 'deinde' significat: et est polysemus sermo. ipse agmine pallas in medio hic enim mos fuit, ut tirones ponerentur in medio, ambirent viri fortes exercitum. aut certe honoris est medium locum in exercitu tenere, ut ipse alibi "medio dux agmine Turnus". Ad v. 588 Conspectus conspicuus, conspicabilis, nam pro nomine participium posuit. sic est "et versis Arcades armis". Ad v. 589 qualis oceani Homericum est. Ad v. 590 Ante alios astrorum diligit ignes Venus in caelo habet unam propriam stellam, quae oriens luciferum, occidens vesperum facit: inde Statius "et alterno deprenditur unus in ortu". habet etiam duas alias, unam in signo tauri et unam in septentrione, unde etiam taurus domus esse dicitur Veneris: ideo dixit 'quem Venus ante alios astrorum diligit ignis'. Ad v. 591 Sacrum venerabile. tenebras autem resolvit propter iubar, quod sola possidens aliquod efficit lumen. Ad v. 592 oculisque sequvntur mira brevitate hoc explicuit, id est quam longissime possunt prospiciunt. Ad v. 593 pulveream nubem hysteroproteron. Ad v. 594 qua proxima meta viarum qua proximus circuitus est. Ad v. 595 Agmine facto agmen est proprie exercitus ambulans: quicquid fuerit aliud abusive dicitur. Ad v. 597 Prope caeritis amnem Agylla civitas est Tusciae, a conditore Agella appellata, cui ex inscitia Romana aliud est inditum nomen. nam cum Romani euntes per Tusciam interrogarent Agyllinos quae diceretur civitas, illi, utpote Graeci, quid audirent ignorantes et optimum ducentes si prius eos salutarent, dixerunt χαῖρε : quam salutationem Romani nomen civitatis esse putaverunt, et detracta aspiratione eam Caere nominarunt, ut dicit Hyginus in urbibus Italicis. 'amnis' autem aut tacuit nomen, aut, ut quidam volunt, Minio dicitur, ut "qui Caerete domo qui sunt Minionis in arvis". alii Caere montem putabant, ab hoc oppidum dictum. Ad v. 598 Late sacer hoc est non solum colebatur a civibus, sed etiam ab accolis. undique deest 'quem', vel 'eum'. Ad v. 599 Nigra umbrosa, more suo. Ad v. 600 Veteres sacrasse pelasgos de his varia est opinio; nam alii eos ab Atheniensibus, alii a Laconibus, alii a Thessalis dicunt originem ducere, quod est propensius: nam multas in Thessalia Pelasgorum constat esse civitates. hi primi Italiam tenuisse perhibentur. Philochorus ait ideo nominatos Pelasgos, quod velis et verno tempore advenire visi sunt, ut aves. Hyginus dicit Pelasgos esse qui Tyrrheni sunt: hoc etiam Varro commemorat. Ad v. 601 Arvorum pecorisque deo publica caerimoniarum opinio hoc habet, pecorum et agrorum deum esse Silvanum. prudentiores tamen dicunt, esse eum ὑλικὸν θεὸν , hoc est deum ὕλης. ὕλη autem est faex omnium elementorum, id est ignis sordidior et aer, item aqua et terra sordidior, unde cuncta procreantur: quam ὕλην Latini materiam appellaverunt; nec incongrue, cum materiae silvarum sint. ergo quod Graeci a toto, hoc Latini a parte dixerunt. lucumque diemque hoc a Romanis traxit, apud quos nihil fuit tam sollemne quam dies consecrationis: hinc est illud "nostrosque huius meminisse minores". ecce et hic luco et numen et consecrationem dedit. Ad v. 603 Tarcho et Tyrrheni Tarcho, sic legitur, et Latinus nominativus est de Graeco veniens, ab eo quod est Tarchon, perdito 'n' et ' ω ' in ' ο ' mutata, ut Apollo Ἀπόλλων : aliter versus non stat. tuta tenebant castra locis hoc est et industria et natura munitissima. sed novimus castra per naturam munita esse non posse, nisi in collibus fuerint: quod si in montibus sunt, quomodo procedit 'latis tendebat in arvis'? ne sit ergo contrarium, intellegamus quod hodieque videmus et legimus, hanc collium fuisse naturam, ut planities esset in summo, in qua inerant castra Tarchonis. quamquam multi velint 'celsoque omnis de colle videri iam poterat legio' ad Aenean referre, ut intellegamus venientes in collibus fuisse Troianos, castra vero Etrusca in campis. quod si velimus accipere, quemadmodum procedit 'tuta tenebant castra locis'? tuta, id est per naturam locorum. Ad v. 604 de colle videri incertum, utrum ipsa in colle agens, an ab his qui de colle prospiciunt. Ad v. 605 Tendebat in arvis ut "hic saevus tendebat Achilles", hoc est tentoria habebat. Ad v. 606 Et bello lecta quia ait supra 'qui sese in bella sequantur, praestantes virtute legit': aut 'lecta' proprie, quia dilectus militum est. Ad v. 607 Equos et corpora curant ingenti arte quod sequebatur omisit, redditurus in decimo: namque si vellet dicere venisse Aenean, vidisse Tarchonem, petisse auxilia, satis longum fuerat et peribat illud quod ait supra "toto namque fremunt condensae litore puppes", cum Etruscorum festinationi dicentis brevitas congruat. verum hoc quod in isto loco praetermisit, reddit in decimo dicens "namque ut ab Euandro castris ingressus Etruscis, regem adit et regi memorat nomenque genusque". Ad v. 608 Aetherios nimbos per aerem numinum, scilicet purgatiorem, qui circa deos est. Ad v. 609 Reducta secreta. Ad v. 610 Egelido secretum flumine vidit 'egelido', id est nimium gelido: et est una pars orationis, ut "eduramque pirum", id est valde duram. et sic dixit 'secretum flumine egelido', hoc est praesidio fluminis, ut dicimus 'secretus est monte' vel silvis. latenter autem ostendit, Aenean non nisi flumine ablutum, numen videre potuisse. Ad v. 611 Obtulit vltro id est "deam confessa", ut in secundo dixit. est autem hysteroproteron, et est ordo 'obtulit se et locuta est'. Ad v. 612 Promissa κατὰ τὸ σιωπώμενον , ut supra "hoc signum cecinit missuram diva creatrix". Ad v. 613 Lavrentes superbos ut "quos illi bello profugos egere superbo". Ad v. 614 Acrem turnum fortem. et proprie apud nos acer est qui apud Graecos δεινός dicitur: nam fortem et vehementem et asperum et amarum potest significare. poscere provocare, Cicero "poscunt maioribus poculis", id est provocant. Ad v. 617 Deae donis propter arma. tanto laetus honore munere divae: quod manifestam viderat matrem et plenam numinis sui. Ad v. 619 Interque manus et bracchia versat iungendum est, ut intellegas Aenean manibus minora, bracchiis maiora arma considerasse, ut puta loricam et scutum: haec enim sunt arma maiora: minora vero galeam gladium ocreas. versat considerat, ut "huc illuc vinclorum inmensa volumina versat". Ad v. 621 fatiferumque ensem fatum saepe pro morte positum legitur, 'fatiferum' ergo letiferum. rigentem, sanguineam, ingentem distinguendum propter plura epitheta. 'sanguineam' autem velut cruentam, terribilem. Ad v. 623 Solis inardescit radiis Irin physica ratione describit, quae fit cum aquosam nubem solis ardor inradiat. nec est incongrua haec comparatio, cum lorica de diversis metallis fieri plerumque consueverit. Ad v. 624 Leves ocreas id est nitida tibialia. recocto saepe purgato, quia quanto plus coquitur, melius fit: ergo ad qualitatem et ad commendationem refertur. Ad v. 625 Non enarrabile textum bene 'non enarrabile': cum enim in clipeo omnem Romanam historiam velit esse descriptam dicendo 'illic genus omne futurae stirpis a Ascanio pugnataque in ordine bella', carptim tamen pauca commemorat, sicut in primo ait "videt Iliacas ex ordine pugnas", nec tamen universa descripsit. sane interest inter hunc et Homeri clipeum: illic enim singula dum fiunt narrantur, hic vero pro perfecto opere noscuntur: nam et hic arma prius accipit Aeneas quam spectaret, ibi postquam omnia narrata sunt, sic a Thetide deferuntur ad Achillem. oportune ergo fecit Vergilius, quia non videtur simul et narrationis celeritas potuisse conecti et opus tam velociter expediri, ut ad verbum posset occurrere. Ad v. 627 Havd vatum ignarus litotes figura, id est futurorum non inscius. et quibusdam videtur, hunc versum omitti potuisse. ventvrique inscius aevi non 'aevi', sed quae in aevo erant futura. Ad v. 629 Stirpis ab ascanio usque ad Augustum Caesarem. pugnataque in ordine bella et hic subaudiri potest 'ab Ascanio'; et bella Albanorum, †quae a Romanorum in clipeo dicit. Ad v. 630 Mavortis in antro potest accipi et 'fecerat lupam Mavortis' et 'Mavortis in antro'. Fabius "spelunca Martis" dixit. dicendo autem 'et' ostendit multa alia fuisse depicta. est autem elegans figura 'fecerat procubuisse'. sane laus est operis, ut talis videretur. 'fetam' vero quae peperit et nutrire potuisset. Ad v. 631 Procubvisse id est prima parte se inclinasse, quod Graeci προκύπτειν dicunt, ut inclinatione corporis ubera praeberet infantibus: nam si 'procubuisse' iacuisse accipias, contrarium est quod dicit 'ludere pendentes pueros'. quod si 'procubuisse' ut "cum fetu concolor albo procubuit" accipiamus, intellegere debemus 'pendentes' desiderio alimoniae suspensos vel intentos, ut "pendetque iterum narrantis ab ore". alii 'pendentes' cessantes, ut "pendent opera interrupta". sciendum tamen, voluisse eum gestum proprie exprimere, quem in ipsius lupae cernimus statuis. geminos hvic re vera geminos modo, alias similes. sane totus hic locus Ennianus est. Ad v. 632 Ludere moveri: Terentius "congrum istum maximum paulisper in aqua sinito ludere". matrem quasi matrem, cuius adfectum pueris exhibebat. sane veteres etiam nutrices matres vocabant, ut ait Plautus in Menaechmis "et mater non possit dignoscere, quae mammam dabat" (Men. 19-21). Ad v. 633 Tereti cervice rotunda, cum longitudine, ut "incumbens tereti Damon sic coepit olivae". Ad v. 634 Mulcere alternos non quod in pictura erat dicit, sed id quod intellegimus factum fuisse, ut "ter circum Iliacos raptaverat Hectora muros". corpora fingere lingva id est tergere: Cicero in Sestiana "spongiis sanguis effingebatur", id est tergebatur. fingere tamen et formare aliquid et ad integram faciem arte producere significat; inde fictores dicuntur qui imagines vel signa ex aere vel cera faciunt. Ad v. 635 Nec procul hinc Romam congrue, iuxta proprios conditores. raptas sine more sabinas raptas spectaculo sine ullo exemplo, aut sine ullo bono more: vel 'raptas' stupratas, id est per vim. historia autem talis est. Romulus cum turbam civium non haberet, asylum condidit, ad quem locum si quis confugisset, eum exinde non liceret auferri. hic cum videret virorum multitudinem sine conubiis posse deperire, a vicinis civitatibus matrimonia postulavit, sed ab eis contemptus celetes se Neptuno, equestri deo, qui et Consus dicitur, editurum proposuit. ad quos celetes cum de vicinis civitatibus maxima multitudo cum omnibus feminis convenisset, Romulus eas signo dato rapi de spectaculo fecit: ob quam rem a Sabinis bellum ei indictum est. in quo cum iam capto a Sabinis Capitolio in foro Romano pugnaretur et eius milites fugerent, Iovi Statori templum se facturum esse promisit, si eius stetisset exercitus. quo voto restituta pugna cum anceps esset, intervenientibus mulieribus Sabinorum, quae iam Romanis nuptae erant, pugna sedata est et icto foedere Tatius rex Sabinorum in partem urbis acceptus est: unde Romani a Curibus Quirites appellati sunt. Ad v. 636 Consessu caveae cavea est ubi populus spectat. vallis autem ipsa ubi circenses editi sunt, ideo Murcia dicta est, quia quidam vicinum montem Murcum appellatum volunt; alii, quod fanum Veneris Verticordiae ibi fuerit, circa quod nemus e murtetis fuisset, inmutata littera Murciam appellatam; alii Murciam a Murcido, quod est marcidum, dictam volunt; pars a dea Murcia, quae cum ibi Bacchanalia essent, furorem sacri ipsius murcidum faceret. magnis circensibus actis 'magnis' quantum ad paupertatem pristinam pertinet: nam legimus propter equorum inopiam diversis eos tunc usos animalibus. raptae autem sunt Sabinae Consualibus, hoc est mense Martio. Consus autem deus est consiliorum, qui ideo templum sub circo habet, ut ostendatur tectum esse debere consilium: inde est quod et Fidei panno velata manu sacrificabatur, quia fides tecta esse debet et velata. ideo autem dicato Consi simulacro rapuerunt Sabinas, ut tegeretur initum de rapto consilium. iste Consus et eques Neptunus dicitur, unde etiam in eius honorem circenses celebrantur. errant ergo qui dicunt 'magnis circensibus' aut Megalesiacis, aut Romanis, quos constat fieri ante kal. ian. 'actis' autem cum agerentur, quia non erat praesens a passivo participium, ut "et qua vectus Abas". circensibus circenses dicti vel a circuitu, vel quod ubi nunc metae sunt, olim gladii ponebantur, quos circumibant. dicti autem circenses ab ensibus, circa quos currebant. sane notandum positos circenses sine adiectione ludorum, cum ita dicamus ludos theatrales, ludos gladiatorios, ludos circenses. Ad v. 638 Romulidis hic dativus pluralis venit ab eo, quod est 'hic Romulida'. curibusque severis mire et merito dixit 'severis': cum enim filias perdiderint Caeninenses, Antemnates, Crustumini et Sabini, ceteris quiescentibus Sabini soli bella sumpserunt. intervenientibus postea triginta feminis, iam enixis, de illis quae raptae erant, pax facta est: ex quarum nominibus curiae appellatae sunt. in communem etiam mulierum honorem kalendae eis dicatae sunt Martiae: Horatius "Martiis caelebs quid agam kalendis?" Iuvenalis "munera femineis tractat secreta kalendis". nec enim aliter congruit Martias kalendas esse feminarum, nisi quia, ut diximus, feminae bella sedarunt. sane sciendum omnes virgines raptas excepta Hersilia, quam sublatam a marito sibi Romulus fecit uxorem. aut 'severis' disciplina: aut rem hoc verbo reconditam dixit, quia Sabini a Lacedaemoniis originem ducunt, ut Hyginus ait de origine urbium Italicarum, a Sabo, qui de Perside Lacedaemonios transiens ad Italiam venit et expulsis Siculis tenuit loca quae Sabini habent: nam et partem Persarum nomine Caspiros appellare coepisse, qui post corrupte Casperuli dicti sunt. Cato autem et Gellius a Sabo Lacedaemonio trahere eos originem referunt. porro Lacedaemonios durissimos fuisse omnis lectio docet. Sabinorum etiam mores populum Romanum secutum idem Cato dicit: merito ergo 'severis', qui et a duris parentibus orti sunt, et quorum disciplinam victores Romani in multis secuti sunt. Ad v. 639 Posito certamine finito, ut "ante diem clauso componet Vesper Olympo". Ad v. 640 Iovis ante aram ante templum Iovis Statoris, quod fecerat Romulus, postquam orans elatis armis meruit ne suus exercitus fugeret. Ad v. 641 Ivngebant foedera porca foedera, ut diximus supra, dicta sunt a porca foede et crudeliter occisa; nam cum ante gladiis configeretur, a fetialibus inventum ut silice feriretur ea causa, quod antiqui Iovis signum lapidem silicem putaverunt esse. Cicero foedera a fide putat dicta. sed huius porcae mors optabatur ei, qui a pace resilisset. falso autem ait 'porca': nam ad hoc genus sacrificii porcus adhibebatur. ergo aut usurpavit genus pro genere, ut "timidi venient ad pocula dammae", cum has dammas dicamus, item supra 'lupam', cum artis sit 'hic' et 'haec lupus': aut certe illud ostendit, quia in omnibus sacris feminini generis plus valent victimae. denique si per marem litare non possent, succidanea dabatur femina; si autem per feminam non litassent, succidanea adhiberi non poterat. quidam 'porcam' euphoniae gratia dictam volunt. huius autem facti in sacra via signa stant, Romulus a parte Palatii, Tatius venientibus a rostris. Ad v. 642 Citae mettum in diversa quadrigae Donatus hoc loco contra metrum sentit, dicens 'citae' divisae, ut est in iure 'ercto non cito', id est patrimonio vel haereditate non divisa; nam 'citus' cum divisus significat, 'ci' longa est. ergo 'citae' veloces intellegamus. quem autem dicit Vergilius Mettum Mettius Fufetius dictus est, quod nomen mutilavit causa metri. novimus autem nominum vel mutationem vel mutilationem concessam poetis: sic pro Polluce Castorem, pro Cytheride Lycoridem posuit, ut "sed quae legat ipsa Lycoris". hic autem Mettius Fufetius cum apud Albanos summam rerum teneret, a Romanis in auxilium contra Fidenates vocatus, iure societatis venit quidem, sed in ipso proelio ad hostes defecit. quod cernens Tullus Hostilius ait voce maxima militibus suis, ita ut etiam hostis audiret 'ne trepidetis: meo consilio factum est, ut factiose Mettius Fufetius ad hostes transiret': quo consilio et suis paene iam amissas reddidit vires et effecit ne hostes crederent Mettio. quem post victoriam captum Tullus Hostilius religavit ad binas quadrigas, ita ut ab unis quadrigis traherentur manus, pedes vero ab alteris: quibus agitatis velociter eum crudeli morte discerpsit. videns itaque poeta Romano nomini incongruam esse vindictam, culpam in criminis retorquet auctorem, dicens ex sua persona ad ipsum Mettium 'at tu dictis Albane maneres'. ideo etiam 'mendacis' infert, ut tacitae quaestioni et invidiae crudelitatis occurrat. sane constat post victoriam de Albanis Romanorum, quam per conditionem Horatiorum et Curiatiorum adepti sunt, hoc factum esse quod hoc loco poeta narravit: nam quemadmodum Mettius vel ad auxilium facile nisi iussus venisset? vel post cognitam fraudem acciri tam facile potuisset, nisi tamquam subiectus congratulatum victoriam ad Tullum Hostilium venisset? Ad v. 646 Nec non tarquinium eiectum porsenna ivbebat Tarquinius Superbus habuit perditos filios, inter quos Arruntem. qui dum in castris esset, patre suo Ardeam obsidente, et ortus esset inter eum et Collatinum, maritum Lucretiae, de uxoribus sermo, eo usque processit contentio, ut ad probandos earum mores arreptis equis statim domos suas simul proficiscerentur. ingressi itaque civitatem Collatiam, ubi fuit Lucretiae domus, invenerunt eam lanificio operam dantem et tristem propter mariti absentiam. inde ad Arruntis domum profecti cum uxorem eius invenissent cantilenis et saltationibus indulgentem, reversi ad castra sunt. quod Arruns dolens cum de expugnanda Lucretiae castitate cogitaret, mariti eius nomine epistulam finxit et dedit Lucretiae, in qua hoc continebatur, ut Arruns susciperetur hospitio. quo facto per noctem stricto gladio eius ingressus cubiculum cum Aethiope, hac arte egit ut secum coiret, dicens 'nisi mecum concubueris, Aethiopem tecum interimo, tamquam in adulterio deprehenderim'. timens itaque Lucretia ne castitatis amore famam deperderet, quippe quam sine purgatione futuram esse cernebat, invita turpibus imperiis paruit. et altero die convocatis propinquis, marito Collatino, patre Tricipitino, Bruto avunculo, qui tribunus equitum celerum fuerat, rem indicans, petiit ne violatus pudor, neve inultus eius esset interitus, et coniecto gladio se interemit. quem Brutus de eius corpore extractum tenens processit ad populum, et multa conquestus de Tarquinii superbia et filiorum eius turpitudine, egit ne in urbem reciperentur, auctoritate qua plurimum poterat: nam ut diximus, Brutus tribunus equitum fuerat. sed cum non susciperetur Tarquinius contulit se ad Porsennam, regem Tusciae. qui pro Tarquinio cum ingentibus copiis capto Ianiculo et illic castris positis, Romam vehementer obsedit. et cum per sublicium pontem, hoc est ligneum, qui modo lapideus dicitur, transire conaretur, solus Cocles hostilem impetum sustinuit, donec a tergo pons solveretur a sociis: quo soluto se cum armis praecipitavit in Tiberim, et licet laesus esset in coxa, tamen eius fluenta superavit: unde est illud ab eo dictum, cum ei in comitiis coxae vitium obiceretur 'per singulos gradus admoneor triumphi mei'. in tantam autem obsidionis necessitatem populus venerat, ut etiam obsides daret. ex quibus Cloelia inventa occasione transnatavit fluvium et Romam reversa est, redditaque rursus est, pacis lege eam Porsenna repetente. qui admiratus virtutem puellae dedit ei optionem, ut cum quibus vellet rediret. illa elegit virgines, quae iniuriae poterant esse obnoxiae, unde Porsenna hoc quoque miratus concessit, et rogavit per litteras populum Romanum, ut ei aliquid virile decerneretur: cui data est statua equestris, quam in sacra via hodieque conspicimus. eiectum facile poterat suscipi et occidi. sed ideo non est susceptus, quia occidi non poterat religione impediente: rex enim etiam sacrorum fuerat. unde postea alii facti sunt consules, alii reges sacrorum. porsenna unum 'n' addidit metri causa: unde et paenultimae datus accentus est: nam Porsena dictus est: Martialis "hanc spectare manum Porsena non potuit". Ad v. 648 Aeneadae satis longe petitum epitheton. et potest hoc loco historia de Mucio accipi. Ad v. 649 Illum Coclitem scilicet. et modo 'Cocles' in hoc homine, de quo dicit, proprium est nomen, in aliis appellativum, nam luscos 'coclites' dixerunt antiqui: unde et Cyclopas 'coclites' legimus dictos, quod unum oculum habuisse perhibentur: quasi στρογγυλῶπας a rotunditate. Ad v. 651 Vinclis innaret cloelia ruptis atqui obsides non ligantur; sed vincla pro custodiis accipiamus, aut certe pro foederibus: aut certe 'ruptis vinclis pontis', id est ponte resoluto. Ad v. 652 In summo custos tarpeiae manlius arcis in summa clipei parte; nam postea ait 'in medio classes aeratas'. et bona ratione utitur in pictura apta unicuique rei loca distribuens. ideo enim in summa clipei parte dicit factum esse Capitolium, quia hoc arcem urbis esse manifestum est. haec historia autem talis est: Brenno duce Senones Galli venerunt ad urbem et circa Alliam fluvium occurrentem sibi deleverunt exercitum omnem populi Romani. aliaque die cum vellent ingredi civitatem, primo cunctati sunt timentes insidias, quia et patentes portas et nullum in muris videbant. postea paulatim ingressi cuncta vastarunt octo integris mensibus, adeo ut quae incendere non poterant, militari manu diruerent, solo remanente Capitolio, ad quod cum utensilibus reliqui confugerant cives: qui tamen a Gallis obsidebantur etiam id penetrare cupientibus, quos alii per dumeta et saxa aspera, alii per cuniculos dicunt conatos ascendere. tunc Manlius, custos Capitolii, Gallos detrusit ex arce, clangore anseris excitatus, quem privatus quidam dono Iunoni dederat: namque secundum Plinium nullum animal ita odorem hominis sentit. qua causa postea eo die quo hoc factum est, canes qui tunc dormientes non senserant, cruci suffigebantur, anseres auro et purpura exornati in lecticis gestabantur. sane hic Manlius post defensum Capitolium pro praemio singulis libris farris ob virtutem a populo donatus est. in tantam autem cibi penuriam redacti erant in obsidione, ut coriis madefactis et postea frictis vescerentur: cuius rei argumentum est quod hodieque ara in Capitolio est Iovis Tutoris, in qua liberati obsidione coria et sola vetera concremaverunt. hic tamen Manlius, postmodum adductus in suspitionem regni appetiti vel inimicorum oppressus factione, a populo damnatus est. Ad v. 653 Pro templo pro defensione templi, hoc est 'in templo'; nam 'ante templum' non procedit, cum obsessus intra templum esset. sic in nono "ipsi intus dextra ac laeva pro turribus adstant", Terentius "nam ni haec ita essent, pro illo haud stares Phaedria". tenebat defendebat: et est militare verbum, ut etiam Sallustius dicit. unde e contra victos 'loco motos' dicimus: Cicero "loco ille motus est". Ad v. 654 Horrebat regia culmo Curiam Calabram dicit, quam Romulus texerat culmis. ideo autem 'Calabra', quod cum incertae essent kalendae aut idus, a Romulo constitutum est, ut ibi patres vel populus calarentur, id est vocarentur, et scirent, qua die kalendae essent vel etiam idus. a rege sacrificulo idem fiebat ut, quoniam adhuc fasti non erant, ludorum et sacrificiorum praenoscerent dies. Ad v. 655 Atque hic 'hic', in Capitolio scilicet. et satis prudenter argenteum anserem dixit: nam quasi et epitheton est coloris et significavit rem veram. nam in Capitolio in honorem illius anseris, qui Gallorum nuntiarat adventum, positus fuerat anser argenteus. avratis porticibus hoc ad tempus retulit florentis Romanae reipublicae: nam illo loco ubi dixit 'horrebat regia culmo', ideo addidit 'Romuleo', ut incipientis et pauperis adhuc imperii tempora designaret. Ad v. 656 gallos Senones, qui Senones dicti sunt, quod Liberum patrem hospitio recepissent. canebat quasi praedivinabat: nam 'canere' et icere et divinare significat. Ad v. 657 Arcemque tenebant deest 'paene': nam prope tenuerunt. Ad v. 658 Defensi tenebris et dono noctis opacae multi iterationem volunt, alii dicunt 'tenebris' propter cuniculos, 'dono noctis' somno Manlii; nam somnus noctis est donum. Ad v. 659 caesaries coma, ab eo quod caedi potest. avrea vestis hoc est barba: unde contra investes dicimus inberbes: unde est "tunc mihi prima genas vestibat flore iuventas". Ad v. 660 Virgatis lucent sagulis quae habebant in virgarum modum deductas vias. et bene adlusit ad Gallicam linguam, per quam virga purpura dicitur. 'virgatis' ergo, ac si diceret virga tinctis, id est purpuratis. gaesa hastas viriles: nam etiam viros fortes Galli gaesos vocant. Ad v. 662 Scutis longis per hoc corporum ostenditur magnitudo, ut supra "stabant ter centum nitidi in praesepibus altis", per quod equorum magnitudinem expressit. Ad v. 663 Hic in eodem scuto. et congrue sacerdotes statim post templa commemorat. salios qui sunt in tutela Iovis, Martis, Quirini. dicti Salii ideo quod circa aras saliunt et tripudiant. alii a Salio, Aeneae comite, dictos volunt. nudosque lupercos cum in honorem Panos Lupercaliorum sollemnitas celebraretur, pecora Romanorum subito a latronibus rapta sunt. illi proiectis vestibus persecuti sunt latrones: quibus oppressis et receptis animalibus, propter rem a nudis prospere gestam consuetudo permansit ut nudi Lupercalia celebrarent. Ad v. 664 Lanigerosque apices flamines in capite habebant pilleum, in quo erat brevis virga desuper habens lanae aliquid. quod cum per aestus ferre non possent, filo tantum capita religare coeperunt; nam nudis penitus eos capitibus incedere nefas fuerat: unde a filo quo utebantur, flamines dicti sunt, quasi filamines. verum festis diebus filo deposito pillea necesse erat accipere, quae secundum alios ad ostendendam sacerdotii eminentiam sunt reperta, sicut columnae mortuis nobilibus superponuntur ad ostendendum eorum columen. alii dicunt non propter eminentiam dignitatis hoc factum, sed quia cum sacrificarent apud Laurolavinium et eis exta frequenter aves de vicinis venientes lucis abriperent, eminentia virgarum eas terrere voluerunt. exinde etiam consuetudo permansit, ut apud Laurolavinium ingentes haberentur virgae, non breves ut in urbe. lapsa ancilia caelo regnante Numa Pompilio scutum breve et rotundum caelo lapsum est. et cum aruspices respondissent illic fore orbis imperium, ubi illud fuisset, diligentia Numae, ne quandoque ab hostibus posset auferri, adhibito Mamurio fabro multa similia facta sunt et in templo Martis locata. quod autem dicit ancilia, plurali utitur numero pro singulari: nam unum lapsum est. ancile autem dicitur aut quasi undique circumcisum, aut quasi ἀμφίχειλον , id est undique labrum habens. Ad v. 665 Extuderat studiose fecerat. ducebant deducebant: haec enim fuerat consuetudo. Ad v. 666 Pilentis matres in mollibus pilenta sunt vehicula, sicut nunc basternas videmus. erant autem tunc veneti coloris, non ut nunc sunt, russati, quibus nisi castae non utebantur. 'mollibus' autem pensilibus, ut "molle feretrum" et "oscilla mollia": ut contra 'plumas pensiles' dicimus et molles significamus. aut 'mollibus' molliter stratis: quidam pilenta †laeta occisia sed vulgo dicta tradunt. hinc procul bene longe a templis inferos facit. et bene Tartareas sedes, ut nihil praetermissum videretur. Ad v. 668 Scelerum poenas pro 'sceleratorum'. et bene ait 'scelerum poenas'; in crimina enim personae incidunt, non ipsarum sunt proprie crimina: unde et sceleribus sunt statuta supplicia, quae in se incidentes homines obnoxios faciunt. et te catilina minaci pendentem scopulo hoc quasi in Ciceronis gratiam dictum videtur. Ad v. 670 secretosque pios aut in secreto morantes; aut participialiter, ab illis secretos. his dantem ivra catonem ut supra diximus, Censorium significat, non Uticensem, qui contra Caesarem bella suscepit. quomodo enim piis iura redderet, qui in se impius fuit? et supergressus est hoc loco Homeri dispositionem, siquidem ille Minoem, Rhadamanthyn, Aeacum de impiis iudicare dicit, hic Romanum ducem innocentibus dare iura commemorat. Ad v. 671 Haec inter bene inter inferos et superos mare factum dicit, quod, ut supra diximus, nos ab antipodis dividit, qui inferi sunt nostri comparatione. Ad v. 672 Imago avrea non est contrarium quod et caerulam et auream et argenteam maris esse dicit imaginem, quam scimus pro ventorum qualitate mutari et colores varios reddere: quod expressum in scuto fuisse significat. ibat autem quidam pro 'erat' accipiunt, ut "ast ego quae divum incedo regina". sane ubique propositum est poetae Augusti gloriam praedicare; itaque maiorem partem operis in hoc clipeo Augusto adsignat. caerula id est maria. fluctu cano omnis enim spuma alba est. Ad v. 673 In orbem in circuitu. Ad v. 674 Aestumque secabant naturalem rem ostendit: nam semper mare turbatur, quando delphini apparuerint. Ad v. 675 in medio utrum clipeo an mari? Ad v. 676 Cernere erat Graeca figura est. Ad v. 677 fervere ab eo quod est 'fervo' facit: nam ab eo, quod est 'ferveo' 'fervere' facit 've' producta: sic 'effulgere'. alii dicunt antique per tertiam coniugationem correpta media syllaba positum, ut "lavit ater corpora sanguis" pro 'lavat'; de eo in tertio georgicorum in ipso loco plenius dictum est. leucaten in promontorio Epiri est mons Leucata: quod quia saxa nuda in cacumine habuit, ex horum candore Leucates appellatus est. auroque effulgere fluctus non quod hic ex auro fluctus esse dicat, quos supra canos dixit, sed cum mare ex auro expressum sit, fluctus per aurum effulgent. Ad v. 678 Hinc avgustus agens italos cum de statu reipublicae esset longa contentio inter Augustum, Antonium et Lepidum, placuit ut totum Orientem teneret Antonius, Augustus Gallias et Hispanias cum Italia, Lepidus Africam Siciliam Sardiniam. ad causam maioris fidei Antonius sororem Augusti duxit uxorem. profecti itaque sunt in provincias suas. sed Antonius in Aegypto captus est amore Cleopatrae, non usque quaque adeo, ut ea dimissa contra Parthos proficisceretur. quibus victis dum Cleopatrae cupiditate festinat, exercitum omnem frigore in Armenia perdidit, ipse tamen animalium cadaveribus pastus cum paucis ad Aegyptum est reversus. ubi ei coepit suadere Cleopatra ut se sortiretur uxorem, derelicta sorore Augusti. quo facto Augustus vehementer accensus contra eum coepit bella moliri. Antonius re comperta, collectis Orientis viribus, prior cum uxore Cleopatra venit ad bellum. conflictum est navali certamine circa Actium Epiri promunturium: ubi victi sunt Antonius et Cleopatra et in fugam coacti. postea occiso Antonio illa sibi serpentes adhibuit. sed quia belli civilis triumphus turpis videtur, laborat poeta ut probet iustum bellum fuisse, dicens Augustum esse 'cum patribus populoque penatibus et magnis dis', contra cum Antonio auxilia peregrina et monstruosa Aegypti numina. et re vera in exercitu Antonii omnes barbari fuerunt: quod et Vergilius dicit 'Aegyptum viresque Orientis atque ultima secum Bactra vehit'. unde etiam de hoc bello egit triumphum: nec enim civile putatum est, quod tantummodo Romano duce gestum est, qui et ipse barbarae serviebat uxori, adeo ut praetoria ei castra concederet, quorum qui potiebatur imperio, ipse vocabat exercitum: unde est illo loco de Cleopatra 'patrio vocat agmina sistro': nam Antonius consulare sibi tantum detinuit imperium, in quo sola est potestas iubendi. ille enim ducit exercitum qui habet in potestate castra praetoria. Ad v. 679 Penatibus et magnis dis alii unum volunt esse, alii separant, ut magnos deos accipias Iovem Minervam Mercurium, quos Aeneas de Samothracia sustulit. Ad v. 680 Tempora flammas laeta vomunt naturaliter enim Augustus igneos oculos habuisse dicitur, adeo ut obtutum eius nemo contra aspectare posset, denique quidam eques Romanus, interrogatus ab eo, cur se viso verteret faciem, dixerit 'quia fulmen oculorum tuorum ferre non possum', sicut ait Suetonius. Ad v. 681 Aperitur vertice sidus apparet sidus in vertice, hoc est super galeam. nam ex quo tempore per diem stella visa est, dum sacrificaretur Veneri Genetrici et ludi funebres Caesari exhiberentur, per triduum stella apparuit in septentrione. quod sidus Caesaris putatum est Augusto persuadente: nam ideo Augustus omnibus statuis, quas divinitati Caesaris statuit, hanc stellam adiecit. ipse vero Augustus in honorem patris stellam in galea coepit habere depictam. honorifice autem poeta unam stellam 'sidus' dixit, cum sidus ex multis stellis constet. Ad v. 682 Parte alia non e contra, sed in alia parte aciei. ventis et dis agrippa secundis Agrippa dicitur ab aegro partu, id est qui pedibus nascitur. sed hic Agrippa non adeo claro genere ortus, viribus et societate Augusti ad summos honores pervenit: nam et tribunus plebi quietissimus fuit, et post tertium consul, et in multis bellis cum Augusto gestis victoriam Augusto sua virtute confecit: nam et Sextum Pompeium apud Mylas ipse devicit, et apud Actium Antonium et Cleopatram navali certamine prope ipse superavit: ob quod meruit etiam gener esse Augusto. 'secundis' ergo dixit Augusti comparatione: nam hoc dicit: Augustus nimio ventorum et numinum utebatur favore, Agrippa sequenti, hoc est, ille habuit primum favorem, hic secundum. Hadrianus scribit Agrippam solitum tempestate orta milites cogere naves in fluctus urgere, ut consuetudine discriminis dempto metu redderet eos adversum pericula fortiores: ergo πρὸς ἀντιδιαστολήν saevi maris, quod exercitationi militibus erat, ait 'diis et ventis secundis' esse pugnatum, ut tempestatem quidem Agrippa non timuerit, sed favor divinus maria constraverit. nam et ipsa Actiaca pugna cum aquilo ei esset adversus, eo exercitio, quo milites adsueverat adversum fluctus naves agere, ad portum se fugere finxisse: qua re cum hostes decepti insequi conati essent, conversis subito navigiis suis Alexandrinas naves incurrisse et telis ac flammis in eas missis, refragante hostibus flatu, cum nihil ipsi tale facere possent, victoriam consecutum. merito ergo 'ventis secundis'. Ad v. 683 insigne superbum quasi principale decus. Ad v. 684 Navali fulgent rostrata corona Sextus Pompeius, Pompei filius, in Sicilia piraticam exercuit. contra quem primo cum Agrippa dimicavit Augustus; postea Agrippae cura data est, qui eum delevit. ob quod ei Augustus rostratam dedit coronam, quia vicerat navali certamine. Ad v. 685 Hinc a parte contraria. ope barbarica crimen Antonii, quod ope barbarica Romanus pugnet. Ad v. 686 Victor ab aurorae populis quia primo vicerat Parthos, ut diximus. atqui Antonium Parthi postea pepulerunt; sed videtur hoc ideo tacuisse, ne Augustus inbellem superasse videatur. ideo addidit victorem Orientis Antonium, ut maiorem hostem Augustus vicisse videatur. litore rubro Erythraeo mari, quod est inter Aegyptum et Indiam. Ad v. 687 Vltima secum bactra vehit 'ultima' non quantum ad fines spectat orbis terrarum, sed 'ultima' in imperio Antoniano: constat enim Bactrianos post se habere gentes innumeras. Ad v. 688 Nefas exclamatio est, quasi 'pro nefas'! aut per parenthesin dictum est. et nefas non in eo tantum quod Aegyptiam Romanus duxerat, sed etiam quod mulier castra sequebatur, quod in ingenti turpitudine apud maiores fuit: unde bellaturus Pompeius in Lesbo reliquit uxorem. Ad v. 689 Rvere ruebant, id est veniebant cum impetu. et hoc verbo more suo ostendit velocitatem. Ad v. 691 credas pro 'credat quis'. Ad v. 692 Concurrere montibus altos alii 'altis' legunt, unum tamen est. Ad v. 693 Turritis puppibus instant hoc de historia traxit: nam Agrippa primus hoc genus turrium invenit, ut de tabulatis subito erigerentur, simul ac ventum esset in proelium, turres hostibus inprovisae, in navigando essent occultae. Ad v. 694 telisque voLatile Cato "sub tela volantia". Ad v. 695 Arva nova neptunia caede 'nova caede' magna, nimia: nam non dicit re vera 'nova'. ‹non› 'nova arva', sed 'nova caede': Homerus ἐρυθαίνετο δ' αἵματι γαῖα . sed non est hoc 'rubescunt'. Ad v. 696 Patrio vocat agmina sistro Cleopatra sibi tantum adsumpserat, ut se Isin vellet videri. Isis autem est genius Aegypti, qui per sistri motum, quod gerit in dextra, Nili accessus recessusque significat: per situlam, quam sinistra manu retinet, ostendit fluentiam omnium lacunarum. Isis autem lingua Aegyptiorum est terra, quam Isin volunt esse. hanc Isim et alios deos ideo Aegyptii colunt, quia deos reges habuisse dicuntur; ergo in obprobrium Alexandrini exercitus pro classico sistrum posuit. quod autem ait 'vocat agmina', hoc est quod superius dictum est et Augustus in commemoratione vitae suae refert, "Antonium iussisse ut legiones suae apud Cleopatram excubarent eiusque nutu et iussu parerent". bene ergo 'vocat agmina' quae signum dabat. Ad v. 697 A tergo respicit angves hoc est, nondum videbat mortem futuram. traditur enim ne ad triumphum Augusti reservaretur, admota sibi aspide defecisse. tum 'geminos', cum unum sibi admoverit. Ad v. 698 Deum monstra ideo 'monstra' dixit, quia sub Augusto necdum Romani Aegyptia sacra susceperant. et admittebat locus pro laude Augusti aliquid etiam in deos inclementius dici. Varro indignatur Alexandrinos deos Romae coli. latrator anubis quia capite canino pingitur, hunc volunt esse Mercurium, ideo quia nihil est cane sagacius. bello autem Gigantum plures deos ferarum formas accepisse traditur. Ad v. 699 Contra neptunum Homerum sequitur, qui deos dicit contra se pro diversis partibus habere certamen. et quidam latenter illud tetigisse Vergilium volunt, quod Plinius Secundus in historia naturali dicit, quod Antonii navem piscis echeneis retinuerit, qui piscis latine remora dicitur. Ad v. 701 Caelatus ferro aut in armis locatus: aut de ferro sculptus, scilicet metallo sibi congruo: aut 'saevit ferro'. dirae Dirae proprie sunt ultrices deae. et bene has interesse dicit proelio, aut a Iove missas ad terrorem Aegyptiis inferendum, aut ad puniendum Antonium, qui matrimonii laeserat foedus. Ad v. 702 scissa discordia palla utrum 'scissa palla gaudens', an 'scissa palla vadit' et seorsum 'gaudens'? ideo autem Discordia, quia unius civitatis et cives principes erant. et bene Diras Discordia sequitur, quam Bellona comitatur: nam per Discordiam venitur ad bellum, in quo necesse est sanguinem fundi, ideo ait 'sanguineo flagello': Horatius "ira truces inimicitias et funebre bellum". Ad v. 704 Actius haec cernens quem postea Actium nominavit Augustus. Ad v. 706 Vertebant terga sabaei omnes isti populi Orientis sunt. Ad v. 707 ipsa videbatur ventis apud plures ‹legitur› Cleopatram priorem fugisse, post insecutum Antonium. Ad v. 708 Iam iamque inmittere f. scilicet aviditate fugiendi. et bene 'iam iamque' addidit, quia tempus operis in pictura declarari non poterat. Ad v. 709 Inter caedes inter suorum cadavera. morte futura omine mortis futurae. Ad v. 710 Iapyge ferri vento, qui de Apulia flans optime ad Orientem ducit; Iapygia enim Apulia dicta est: Horatius "obstrictis aliis praeter Iapyga". quem Varro de ora maritima argesten dicit, qui de Occidente aestivo flat. hic in Apulia pestilens est. Ad v. 711 Magno corpore aut ita eum, tamquam deum, magno corpore formatum accipiendum est: aut 'magno', septemfluo. et non 'corpore maerentem', sed 'magno corpore pandentem sinus'. Ad v. 713 Vocantem caeruleum in gremium hoc de historia est; nam legitur Cleopatram praesagio mortis futurae oblitam esse recessus Aegypti petere, in quibus facile poterat bella reparare. de qua re se moriens dicitur increpasse. bene ergo poeta adicit hortatum fuisse Nilum ut interitus fugeret, ideo 'tota veste vocantem caeruleum in gremium'. latebrosaque flumina quia Nili origo nescitur, licet Plinius dicat haud longe ab Aethiopia Maurorum, post maiorem Atlantem, lacum esse, ex quo Nilus erumpit. quod videtur esse veri simile ex beluarum similitudine. Ad v. 714 Triplici trivmpho tres enim Augustus habuit triumphos: nam primo die triumphavit exercitus qui Antonium vicerat navali bello, secundo qui Dalmatas vicerat, tertio ipse cum Alexandrino est ingressus triumpho. Ad v. 715 dis italis votum inmortale sacrabat videtur aedem Apollinis dixisse, quae est in Palatio. Ad v. 716 tercentum hoc est pro multis. Ad v. 717 Ludisque viae plavsuque fremebant hoc est, compitalicii ludi celebrati sunt. et est zeugma: nam et delubra fremebant. Ad v. 720 Candentis limine phoebi in templo Apollinis in Palatio de solido marmore effecto, quod adlatum fuerat de portu Lunae, qui est in confinio Tusciae et Liguriae: ideo ait 'candentis'. Ad v. 721 Dona recognoscit populorum aurum coronarium dicit, quod triumphantibus hodieque a victis gentibus datur. inponebant autem hoc imperatores propter concessam immunitatem. ideo ergo dixit 'dona': nam si hoc non esset, spolia diceret. aptatque superbis postibus porticum enim Augustus fecerat in qua simulacra omnium gentium conlocaverat: quae porticus appellabatur 'ad nationes'. Ad v. 724 Hic nomadum genus atqui Antonius Orientis habuit populos; sed intellegamus has gentes Africae operas suas locasse et simul cum Antonio ab Augusto esse superatas. discinctos vel habitum eorum ostendit, qui usque in talos fluebat: quod Plautus ridet in Poenulo dicens "quae est illa avis?" (Poen. 975) cum Afrum vidisset vestem dimissam trahentem; neque enim utuntur hodieque zonis: aut 'discinctos' dixit inhabiles militiae; omnes enim qui militant cincti sunt: aut certe inefficaces, ut contra 'praecinctos' strenuos dicimus: Horatius "altius ac nos praecinctis unum". unde et Graece εὔζωνος appellatur non qui bonam zonam habet, sed qui est strenuus. mulciber Vulcanus, ab eo quod totum ignis permulcet: aut quod ipse mulcatus pedes sit, sicut quibusdam videtur: aut quod igni mulceatur. Ad v. 725 Lelegas Thessalos: Lucanus de Thessalia "mox Lelegum dextra pressum descendit aratrum". carasque Carae insulani populi fuerunt piratica famosi, victi a Minoe, ut et Thucydides et Sallustius dicunt. gelonos populus Scythiae. Ad v. 726 Evphrates ibat iam mollior undis sentiens quasi se esse superatum: Horatius "minores volvere vertices". Ad v. 727 Morini populi Galliae in finibus, qui Britanniam spectant, proximi oceano. rhenus fluvius Galliae, qui Germanos a Gallia dividit. 'bicornis' autem aut commune est omnibus fluviis, aut proprie de Rheno, quia per duos alveos fluit: per unum qua Romanum imperium est, per alterum qua interluit barbaros, ubi iam Vahal dicitur et facit insulam Batavorum. Ad v. 728 Dahae populi Scythiae, a parte septemtrionali iuncti Persidi: unde Davi dicti. araxes hic fluvius Armeniae, quem pontibus nisus est Xerxes conscendere. cui Alexander Magnus pontem fecit, quem fluminis incrementa ruperunt. postea Augustus firmiore ponte eum ligavit, unde ad Augusti gloriam dixit 'pontem indignatus Araxes'. Ad v. 729 per clipeum vulcani hic distinguendum: nam 'Vulcani parentis' non procedit. parentis nunc honoris. Ad v. 730 Rerum futurarum, quae nondum fuerunt. imagine gavdet ignarus erat veritatis, sed triumphorum imagine delectabatur. Ad v. 731 attollens umero famamque et facta nepotum si 'fata' legeris, hoc est, quae nepotes fataliter fecerunt. hunc versum notant critici quasi superfluo et humiliter additum nec convenientem gravitati eius: namque est [eius] magis neotericus. famamque gloriam. nepotum posterorum. 4431l3nsa0ta7lqgtyz49eqklcpvdyy 265107 265104 2026-05-09T13:17:11Z Saumache 27923 265107 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos [[Aeneis/Liber VIII|librum VIII]] commentarius }} {{Liber |Ante = Commentarius VII |AnteNomen = ../Liber VII |Post = Commentarius IX |PostNomen = ../Liber IX }} {{anchor+|1|Ad v. 1}} Ut belli signum lavrenti turnus ab arce extulit apud maiores nostros tria erant militiae genera in bellis gerendis: nam aut legitima erat militia aut coniuratio aut evocatio. legitima erat militia eorum, qui singuli iurabant pro republica se esse facturos, nec discedebant nisi completis stipendiis, id est militiae temporibus: et sacramentum vocabatur, ut "fas mihi Graiorum sacrata resolvere iura". aut certe si esset tumultus, id est bellum Italicum vel Gallicum, in quibus ex periculi vicinitate erat timor multus, quia singulos interrogare non vacabat, qui fuerat ducturus exercitum ibat ad Capitolium et exinde proferens duo vexilla, unum russeum, quod pedites evocabat, et unum caeruleum, quod erat equitum — nam caeruleus color maris est, a cuius deo equum constat inventum — dicebat 'qui rem publicam salvam esse vult, me sequatur', et qui convenissent, simul iurabant: et dicebatur ista militia coniuratio. alii album et roseum vexilla tradunt, et roseum bellorum, album comitiorum signum fuisse. fiebat etiam evocatio: nam ad diversa loca diversi propter cogendos mittebantur exercitus. modo ergo duo sunt genera militiae, coniuratio et evocatio, quippe in tumultu. sane incongruum non est quod signum belli, id est vexilli elevationem Turno dat: aut quia de rege Latino dixerat supra "rerumque reliquit habenas": aut quia Turnus furore succensus maluit ipse efficere quam iubere, ut omnes abrumperet moras: aut quia, sicut dictum est, Latinus, cui soli imperandi hoc ius erat, abstinuerat et nemo, illo abstinente, parebat. Turnus ergo ideo huius modi officium arripuit, quia, etsi ipse non imperabat, tamen prohiberi non poterat. 'belli' autem 'signum' generaliter dixit, nam multa sunt: sed vexillum significat, quod est tractum a veli diminutione, ut 'velum vexillum'. ab arce quoniam vexillum in arce poni solebat, quod esset specimen imperati exercitus. {{anchor+|2|Ad v. 2}} Strepverunt cornva quae simul sonabant, ut "aereaque adsensu conspirant cornua rauco". {{anchor+|3|Ad v. 3}} Utque acris concussit equos hoc ad equites pertinet. et utrum hoc epitheton equorum perpetuum est, an dum concutiuntur? utque impulit arma hoc ad pedites. est autem sacrorum: nam is qui belli susceperat curam, sacrarium Martis ingressus primo ancilia commovebat, post hastam simulacri ipsius, dicens 'Mars vigila'. quidam sane suos equos et sua arma de Turno tradunt, scilicet ut ceteris esset exemplum. {{anchor+|4|Ad v. 4}} Extemplo aut subito: aut re vera ex ipso templo, id est post divina arma commota. tumultu trepido festino: more suo. non enim timere poterant qui pericula iungebant. {{anchor+|5|Ad v. 5}} Conivrat nota de re bona coniurationem dici posse: nam coniuratio τῶν μέσων est. ivventus effera efferata per furiam, ut "arma velit poscatque simul". {{anchor+|6|Ad v. 6}} primi utrum ordine, an dignitate? messapus et vfens bona electio personarum ad dilectum habendum: unus eques bonus, id est Messapus, mittitur, alter pedes egregius. {{anchor+|7|Ad v. 7}} Contemptorque deum mezentius quis enim iustius quam sacrilegus contra pios et praepararet bellum et gereret? {{anchor+|8|Ad v. 8}} Vastant cultoribus abducendo cultores vastos et desertos efficiunt. Sallustius in Iugurtha "vastus ab natura et humano cultu", idem alibi "quippe vasta Italia rapinis, fuga, caedibus", hoc est hominibus deserta. {{anchor+|9|Ad v. 9}} Mittitur et magni venulus diomedis ad urbem Diomedes revertens de Troia postquam repperit ira Veneris a se vulneratae uxorem apud Argos cum Cylaraba, ut Lucilius, vel Cometa, ut plerique tradunt, turpiter vivere, noluit reverti ad patriam: vel, ut dicitur, ab adulteris proturbatus: sed tenuit partes Apuliae, et edomita omni montis Gargani multitudine in eodem tractu civitates plurimas condidit. nam et Beneventum et Equumtuticum ipse condidit, et Arpos, quae et Argyrippa dicitur, ad quam nunc Venulus mittitur, non Arpinum, quam constat esse Campaniae, unde Cicero Arpinas. sane sciendum Apuliam uno dictam vocabulo, sed huius partem quam Diomedes tenuit, Messapiam et Peucetiam a duobus fratribus dictam, qui illic imperarunt: item Dauniam a Dauno rege Apuliae. hunc Diomedem quidam a Dauno rege Apulorum hospitio receptum dicunt. sane artificiose ad Diomedem mittitur: movenda est enim indignatio et metus Diomedi, ut subveniat Latinis contra Troianos. venulus hunc fuisse constat Argivum: nam Tiburs est, ut ille indicat locus "praedam Tiburtum ex agmine raptam portat ovans". considerate ergo hic ad Diomedem mittitur, ut eum vel quasi civis adduceret, vel citius possit movere. hunc alii Lavini imperasse olim tradunt. {{anchor+|10|Ad v. 10}} Consistere iam esse conditos, id est fundasse civitatem: plus est enim 'consistere', quam 'venisse'. {{anchor+|12|Ad v. 12}} inferre hic invidiam facit, ut "inferretque deos Latio": proprie enim inferuntur penates. et fatis regem se dicere posci unde illud est "expectate solo Laurenti". et dicendo 'posci' agit subtiliter: nam si non venit errore, sed fato, omnem sibi utique est vindicaturus Italiam, sine dubio et Diomedis imperium. victosque penates ut maior sit indignatio. et amat poeta, quotiens adversum Troianos poscuntur auxilia, penatibus victorum crimen adscribere, ut apud Aeolum "Ilium in Italiam portans victosque penates". {{anchor+|13|Ad v. 13}} Viro se adivngere gentes dardanio hic metum inicit. et bene non 'Aeneae' dixit, sed 'viro Dardanio', ut non sit mirum si sequebantur hominem sibi cognatione sociatum, ut "hinc Dardanus ortus, huc repetit". {{anchor+|15|Ad v. 15}} Quid strvat his coeptis cum haec iam coeperit. et participialiter dixit. ab eo quod est incipio 'coeptus' facit: hinc est 'coeptis'. quem si fortuna sequatvr eventum pugnae cupiat si eum fortuna comitetur, quem finem suae velit esse victoriae, ipsum melius nosse, qui iam antiquus est hostis. ergo 'quem' acute pronuntiandum, ut sit ordo: quem eventum pugnae cupiat, si fortuna sequatur. vult autem intellegi Aenean etiam contra Diomedem bella gesturum, non tantum propter praesens imperium, sed et causa hostilitatis antiquae. {{anchor+|18|Ad v. 18}} Talia per Latium 'gerebantur' subaudis: et est formosa eclipsis. {{anchor+|19|Ad v. 19}} Cuncta videns mente pertractans: nam non videbat. curarum fluctvat aestu his verbis futuram praeoccupat comparationem, quae est Apollonii verbum ad verbum. fluctvat aestu utrumque verbum de mari est. {{anchor+|20|Ad v. 20}} atque animum nunc huc celerem nunc dividit illuc vel quod suis copiis bellum Itali adversus eum parabant, vel quod a Diomede vetere hoste suo auxilia postulabant. 'celerem' autem ad corporis comparationem, quod tardum est, ut "iterumque ad tarda reverti corpora". {{anchor+|23|Ad v. 23}} Sole repercussum aut vacat 're': aut bene 'repercussum', quia primo aquam ferit, inde postea tendit ad tecta. radiantis imagine lunae negant omnes physici lumen lunae aliud ex se reddere, et vituperatur hoc dicto Vergilius: quod tamen tolerabile est, quia non lunam, sed imaginem dixit lunae, quam a sole lumen accipere manifestum est. an ideo 'radiantis', ut, quoniam luna lumen de sole mutuatur, idem videatur etiam ipsa efficere, quae de sole procedit. {{anchor+|25|Ad v. 25}} Laquearia multi 'lacuaria' legunt, nam 'lacus' dicuntur: unde est in Horatio "nec mea renidet in domo lacunar". non enim a laqueis dicitur, sed ab eo quod sunt lacus. {{anchor+|27|Ad v. 27}} Alitvum pro 'alitum', sed metri causa, ut diximus supra, addidit syllabam. {{anchor+|28|Ad v. 28}} Sub aetheris axe id est sub aere. {{anchor+|30|Ad v. 30}} Seramque dedit per membra quietem tardam, quippe in bellicis curis. 'seram' autem pro 'sero', adverbium temporis in nomen deflexum. 'dedit' autem mire dixit, hoc est indulsit quietem corpori suo. {{anchor+|31|Ad v. 31}} hvic deus ipse loci cum ipse fluvius Tiberinus sit, quid ita intulit 'deus fluvio'? Tiberinus enim deus genius loci. tiberinus bene 'Tiberinus', quia supra dixerat 'deus': nam in sacris Tiberinus, in coenolexia Tiberis, in poemate Thybris vocatur. {{anchor+|33|Ad v. 33}} tenvis glauco velabat amictu carbasus et crines umbrosa tegebat harvndo fluvialem aquam purificationi aptam latenter ostendit in tantum, ut etiam harundinibus, quae fluminum germina esse non dubium est, purificatio rite celebretur. ideo inventa occasione poeta harundinibus tectum fluvium inducit, ut doceat hoc etiam harundinibus in purificatione, quod per aquam, impleri posse, sicut in sacris traditur. ideo et ubique fluminibus harundinem dat, ut "velatus harundine glauca Mincius, et ripis fluvialis harundo". quod autem ait 'tenuis glauco volabat amictu carbasus' docet quaedam sacra pure a linteatis debere fieri. carbasus autem genus lini est: linum vero, ut ait Plinius, melius inrigatione fluminum, quam pluvia nascitur. ideo et vestis linea fluminibus tamquam propria datur. senior atqui ubique eum flavum dixit; sed 'senior' aut propter spumas dictum est, aut ad reverentiam pertinet: sic Lucanus de urbe Roma adhuc florente "turrigero canos effundens vertice crines" (1.188). {{anchor+|35|Ad v. 35}} tum sic adfari subaudis 'visus'. curas his demere dictis habitum futurae orationis ostendit. {{anchor+|36|Ad v. 36}} O sate gente deum alibi "deum certissima proles" et "sate sanguine divum". sane interdum haec epitheta non vacant, sed vim hortandi obtinent. {{anchor+|37|Ad v. 37}} Urbem qui revehis nobis ut "Ilium in Italiam portans": 'urbem' ergo pro civibus posuit. 'revehis' autem propter Dardanum. aeternaque pergama servas pro 'servas et aeterna facis', id est efficis ut aeterna sint. {{anchor+|38|Ad v. 38}} Expectate solo lavrenti dat adfectum etiam locis, ut "ipsae te Tityre pinus, ipsi te fontes, ipsa haec arbusta vocabant". {{anchor+|39|Ad v. 39}} Hic tibi certa domus quod superius ab Apolline poposcerat, hoc nunc indicat Tiberis: "da propriam Thymbraee domum, da moenia fessis". {{anchor+|40|Ad v. 40}} Tumor omnis et irae concessere deum quidam 'concessere' pro 'discessere' accipiunt. alii ita tradunt: nondum concesserunt, sed utiliter dissimulat. sed aliqua hemistichia in Vergilio tam sunt sensu inminuta, quam verbis, ut ecce hoc loco: namque non possumus intellegere quievisse omnem tumorem et iram deorum, cum et adhuc inimica sit Iuno, et ad Troianorum perniciem addantur alia numina, ut furia, ut Iuturna: unde mire quidam conclusit hunc versum, dicens 'concessere deum profugis nova moenia Teucris'. 'concessere' ergo indulserunt vel cesserunt, id est permiserunt, ut "nec, si muneribus certes, concedat Iollas", id est permittat, indulgeat, et "extremum hunc Arethusa mihi concede laborem". quodsi ita acceperimus, ut dicat Teucros constituere civitatem, nec ea numina, quae irata sunt, vetant, nihil erit contrarium: nam et ipsa Iuno hoc dicit "non dabitur regnis, esto, prohibere Latinis: atque inmota manet fatis Lavinia coniunx". hic autem sensus, etiamsi detrahas subauditionem, potest accipi a superioribus, ut sit: tumor omnis et irae concessere deum, ut hic tibi sit certa domus certique penates. {{anchor+|43|Ad v. 43}} Litoreis ingens licet possimus etiam de fluvio litus dicere, ponit tamen discretionem, ut hic 'sub ilicibus', paulo post "viridique in litore conspicitur sus". hanc autem porcam, ut diximus supra, secum habuere Troiani, quam amissam in Campania invenerunt cum fetu circa Laurentem agrum. quam ideo Aeneas immolavit Iunoni, quia ipsa dicitur terra, ut "coniugis in gremium laetae descendit". scimus autem hoc animal inimicum esse frugibus, ut caprum vitibus, qui Libero immolatur. alii de ea sue dicunt, habuisse eam Troianos et ubi primum generasset, ibi certam spem sedis concepisse: alii in litore Laurenti inventam. quam secutos Troianos in eum montem pervenisse, ubi postea Alba a colore porcae, longa a positione, sit condita. sane et 'litoreis' et 'litoralibus' dicitur. {{anchor+|44|Ad v. 44}} Enixa iacebit participio utens tangit historiam. {{anchor+|45|Ad v. 45}} Solo recubans 'solo' videtur abundare. {{anchor+|47|Ad v. 47}} Ex quo qua ratiocinatione. {{anchor+|49|Ad v. 49}} Quod instat quod solum ex laboribus restat: cura enim Aeneae praesentis fuerat necessitatis. {{anchor+|51|Ad v. 51}} Arcades his oris genus a pallante profectum Euander Arcas fuit, nepos Pallantis, regis Arcadiae. hic patrem suum occidit, suadente matre Nicostrata, quae etiam Carmentis dicta est, quia carminibus vaticinabatur. alii ipsam Nicostratam, matrem Euandri, cum esset centum decem annorum, a filio peremptam tradunt. constat autem Arcadas plurimum vixisse, in tantum, ut quidam usque ad trecentos annos vivendo pervenerint. ipse autem Euander, dimissa provincia sua exilio, non sponte, conpulsus venit ad Italiam et pulsis Aboriginibus tenuit loca, in quibus nunc Roma est, et modicum oppidum fundavit in monte Palatino, sicut ait Varro "nonne Arcades exules confugerunt in Palatium, duce Euandro?". hic autem mons Palatinus secundum Vergilium a Pallante, avo Euandri, est dictus, secundum Varronem et alios a filia Euandri Pallantia, ab Hercule vitiata et postea illic sepulta, vel certe a Pallante eius filio illic sepulto inmaturae aetatis: alii a filio Euandri, qui post mortem patris seditione occisus est: alii a balatu ovium Balanteum volunt dictum, et exinde per antistichon Pallanteum dictum. sed si a balatu hoc nomen venerit, 'pa' longa est, sicut eam Martialis ponit plerumque; si autem a Pallante, 'pa' brevis est, ut eam ponit ubique Vergilius secundum suam opinionem. genus a pallante profectum profectum ad has oras genus a Pallante, non a Pallante profectum. {{anchor+|52|Ad v. 52}} qui regem evandrum qui signa id est qui regis Euandri signa sunt secuti, ut "sanguine placastis ventos et virgine caesa" pro 'sanguine virginis caesae'. {{anchor+|53|Ad v. 53}} In montibus ut diximus supra, in minoribus illis colliculis. an 'pro monte', an 'inter montes'? {{anchor+|54|Ad v. 54}} Pallantis proavi confundit nomina, ut plerumque solet; nam avus fuit. sic et illud dixit "luco tunc forte parentis Pilumni Turnus" et alibi "Pilumnusque illi quartus pater". a quibusdam tamen hic Pallas, auctor Euandrii generis, Aegei filius fuisse dicitur, qui a fratre Theseo Athenis regno pulsus ad Arcadiam venit et ibi regnum tenuit. et hoc poeta quasi Romanis dicit: nam ad Aenean non pertinet. {{anchor+|55|Ad v. 55}} Hi bellum adsidve ducunt cum gente Latina 'ducunt' aut gerunt, aut in longum trahunt. et bene praestandorum auxiliorum exprimit causam, ne magis Turno, quasi Graeco, favere credantur. {{anchor+|56|Ad v. 56}} Foedera ivnge legitur et 'foedere iunge'. {{anchor+|57|Ad v. 57}} Recto flumine ducam non ad naturam alvei referendum est, nam ait "et longos superant flexus": sed recto fluminis itinere, quia non sunt erraturi. et sic dixit, ut "tunc se ad Caietae recto fert litore portum", hoc est a litore non recedens. sic ergo et nunc a litore fluvii non recedentem significat. est et alia expositio, ut 'recto flumine' edomito, frenato et in tranquillitatem redacto intellegamus: quod etiam fecit, ut "mitis ut in morem stagni placidaeque paludis": ut sit 'recto' praeteriti temporis participium ab eo quod est 'rego'. {{anchor+|59|Ad v. 59}} primis pro 'primum cadentibus astris', cum primum nox occiderit. et dictum iuxta vulgarem opinionem, tamquam oriente die occidant astra. {{anchor+|60|Ad v. 60}} Ivnoni fer rite preces sicut etiam Helenus monuit. et sic 'fer preces', quemadmodum sacra ferri dicimus. {{anchor+|61|Ad v. 61}} Mihi victor honorem persolves bene ei adimit bellicam curam promittendo voti fore compotem. {{anchor+|63|Ad v. 63}} Stringentem ripas radentem, inminuentem: nam hoc est Tiberini fluminis proprium, adeo ut ab antiquis Rumon dictus sit, quasi ripas ruminans et exedens. in sacris etiam Serra dicebatur, unde ait nunc 'et pinguia culta secantem'. in aliqua etiam urbis parte Tarentum dicitur eo quod ripas terat. alii 'stringentem' iuxta veterem morem dictum intellegunt: 'stringere' enim significare dicunt tactu modico praeterire, ut ipse ait "magno strinxit de corpore Turni". {{anchor+|64|Ad v. 64}} Caeruleus thybris altus, profundus. caelo gratissimus pro his qui in caelo sunt. {{anchor+|65|Ad v. 65}} Hic mihi magna domus scilicet circa exitum suum: quamvis enim alibi ortus, hunc tamen locum incolo. alii Romam dicunt Tiberini esse domicilium, hanc dixisse magnam domum. alii ostia dicunt ab hoc quod nos, cum per diversa discurrerimus officia, in domum nostram nos recipimus ibique requiescimus, ut idem hic, cum per reliqua spatia discurrerit, recipiat se per ostia in mare. alii domum non Romam significare, quae adhuc non erat, sed regionem illam, ut ostendat sibi eam domum electam, quae ad tantam gloriam perventura sit. celsis caput urbibus exit de Tuscia, quam illis multum constat floruisse temporibus: nam et lucumones reges habebat, et maximam Italiae superaverat partem. {{anchor+|66|Ad v. 66}} lacu fluvius abutitur lacus nomine, ut mox "quo te cumque lacus". 'fluvius' autem hic ipse scilicet deus alvei. {{anchor+|67|Ad v. 67}} Nox Aenean somnusque reliquit ut "fessos ventus cum sole reliquit". †et cito. {{anchor+|68|Ad v. 68}} orientia solis lumina pro 'orientis solis lumina'. {{anchor+|69|Ad v. 69}} Undam de flumine palmis sustulit quia dicitur nox etiam solo somno polluere, unde est et "noctem flumine purgat". {{anchor+|71|Ad v. 71}} Nymphae hic distinguendum, ut generalitatem sequatur specialitas, ut in georgicis "mater, Cyrene mater": nam vitiosum est post speciem genus inferre. genus amnibus unde est quidam hic hypallagen putant, ut sit: nymphae, quae de amnibus genus habetis. sane cum 'unde' hodie ad locum referamus, veteres etiam personis adplicabant, ita ut ad omne genus et ad omnem numerum referrent, ut hoc loco genus femininum et pluralem numerum posuit, cum alibi masculinum et singularem posuerit "genus unde Latinum": quod plenius in initio primi libri Aeneidos dictum est. {{anchor+|72|Ad v. 72}} Tuo genitor cum flumine sic enim invocatur in precibus 'adesto, Tiberine, cum tuis undis'. Thybrin vero alii a rege Aboriginum dictum volunt, qui iuxta dimicans interemptus est; alii ab eo rege, quem Glaucus, Minois filius, in Italia interemit; alii, inter quos et Livius, ab Albano rege, qui in eum cecidit. {{anchor+|73|Ad v. 73}} Arcete periclis hypallage est pro 'a me prohibete pericula'. {{anchor+|74|Ad v. 74}} Quo te cumque lacus tenet lacus est quoddam latentis adhuc aquae receptaculum, dictus quasi lacuna. ex quo erumpens aqua efficit fontem, qui cum fluere coeperit, alveum facit: unde tria ista dixit, lacum fontem alveum; hoc enim est 'quocumque solo pulcherrimus exis': quamquam multi hoc versu superfusionem eius velint significari. ideo autem haec dixit Aeneas, quia audierat 'hic mihi magna domus celsis caput urbibus exit'. {{anchor+|76|Ad v. 76}} Semper honore meo amphiboliam facit. satis autem Aeneas pie pollicetur, cum Tiberis verecunde poposcerit: ait namque 'mihi victor honorem persolves'. {{anchor+|77|Ad v. 77}} Corniger flumina ideo cum cornibus pinguntur, sive quod mugitum boum imitatur murmur undarum, sive quod plerumque in cornuum similitudinem curvatas cernimus ripas. hesperidum regnator aquarum bene addidit 'Hesperidum', id est Italicarum: nam Eridanus rex est fluminum Hesperiae, ut "fluviorum rex Eridanus". fluvius vero vocativus antiquus est: qui apud maiores in omni forma similis erat nominativo, sed modo aliter est in secunda tantum forma. namque si proprium fuerit nomen et 'i' ante 'us' habuerit, 'us' perdita facit vocativum, ut 'Terentius Terenti', nullo excepto; si autem appellativum sit, in 'e' mittit vocativum, ut 'pius pie', 'fluvius fluvie', excepto 'filius', nam 'fili' facit. plerumque tamen poetae euphoniae causa antiquitatem sequuntur. {{anchor+|78|Ad v. 78}} Et propius legitur et 'proprius'. sed si 'proprius', certius familiarius stabilius [significat, ut "et proprius res aspice nostras"]; sin 'propius', citius significat: Cicero in Verrem "nec quicquam est propius factum, quam ut illud exemplum de Adriano Syracusas referretur". et hoc est melius: nam statim est porca conspecta, et Aeneas non dubitat de fide oraculi, sed exposcit celeritatem. tua numina tua oracula et promissa. {{anchor+|79|Ad v. 79}} geminas pro 'duas'. {{anchor+|80|Ad v. 80}} remigioque aptat id est ad remigium, officium remigantium. alibi pro turba remigantium, ut "remigium supplet". {{anchor+|81|Ad v. 81}} Monstrum quia et subito, et cum triginta porcellis est visa. {{anchor+|82|Ad v. 82}} fetu concolor albo expedita elocutio. {{anchor+|83|Ad v. 83}} Viridique in litore fluviali scilicet. conspicitur sus Horatius "et amica luto sus". sciendum tamen hoc esse vitiosum, monosyllabo finiri versum, nisi forte ipso monosyllabo minora explicentur animalia, ut "parturient montes, nascetur ridiculus mus": gratiores enim versus isti sunt secundum Lucilium. {{anchor+|84|Ad v. 84}} pius Aeneas oportunum epitheton, quoniam rem divinam facit. tibi enim vacat 'enim' et tantum ad ornatum pertinet; integrum est ergo 'tibi', ut ex iteratione crescat augmentum: Terentius "o Mysis Mysis". maxima ivno quaesitum est quae sit 'Iuno maxima': nam, ut diximus, variae sunt eius potestates, ut Curitis, Lucina, Matrona, Regina. et dicunt theologi ipsam esse matrem deum, quae terra dicitur; unde etiam et porca ei sacrificatur. ergo perite elegit epitheton, ut maximam diceret. {{anchor+|85|Ad v. 85}} Mactat mactatio post immolationem est; unde bono usus est conpendio. sane hysteroproteron est in hoc versu: primum enim est 'cum grege sistit ad aram' et sic 'mactat', id est auget, perficit. sacra] sciendum 'sacrum' proprie esse quod ad deos pertinet. et hic breviter factum sacrificium dixit. cum grege ambitiose poeta triginta filios gregem dixit. {{anchor+|86|Ad v. 86}} fluvium hic 'fluvium' ipsum aquae cursum lenitum accipiendum est. quam longa est nocte in quantum longa est, ut "nunc hiemem inter se luxu, quam longa, fovere". {{anchor+|87|Ad v. 87}} Reflvens velut in alveum suum recurrens, ut Aeneas contra undas pergens descendentis celeritate propemodum uteretur. {{anchor+|88|Ad v. 88}} mitis vel ad Tiberim, vel ad stagnum referes. {{anchor+|89|Ad v. 89}} Aequor aquis aquae ipsius aequalitatem; nam et post ait "placido aequore". {{anchor+|90|Ad v. 90}} Rumore secundo hoc est bona fama, cum neminem laederent: aut certe dicit eos ante venisse, quam fama nuntiaret venturos. aut 'rumore' pro 'Rumone' posuit; nam, ut supra diximus, Rumon dictus est: unde et ficus ruminalis, ad quam eiecti sunt Remus et Romulus. quae fuit ubi nunc est lupercal in circo: hac enim labebatur Tiberis, antequam Vertumno factis sacrificiis averteretur. quamvis ficum ruminalem alii a Romulo velint dictam, quasi Romularem, alii a lacte infantibus dato: nam pars gutturis ruma dicitur. ergo si fuerit 'Rumone secundo', favente fluvio intellegimus. {{anchor+|91|Ad v. 91}} Labitur uncta vadis abies descendentis celeritate prope conscendit: Statius de disco "similisque cadenti crescit in adversum". mirantur et undae laus Troianorum per phantasiam quandam ex undarum vel nemoris admiratione venientem. {{anchor+|94|Ad v. 94}} Noctemque diemque fatigant ut "silvasque fatigant": pro 'ipsi fatigantur'. an deest 'se', ut sit fatigant se: an 'diem fatigant' pro 'occupant et consummant'? {{anchor+|95|Ad v. 95}} Superant flexus 'superant' transeunt, ut "fontem superare Timavi". et hic ostendit non esse alveum fluminis rectum: quia Tiberim libri augurum colubrum loquuntur, tamquam flexuosum. variisque teguntur arboribus hoc est "hunc inter fluvio Tiberinus amoeno". {{anchor+|96|Ad v. 96}} Secant placido aequore silvas ostendit adeo perspicuam fuisse naturam fluminis, ut in eo apparerent imagines nemorum, quas Troianae naves secabant. Terentianus "natura sic est fluminis, ut obvias imagines" [nemorum] "receptet in lucem suam". {{anchor+|97|Ad v. 97}} Sol medium caeli conscenderat igneus orbem alterius scilicet diei. {{anchor+|98|Ad v. 98}} Cum muros arcemque procul Palatinum vidit. nec situm praesentem considerare debemus: tunc enim nullis obstantibus aedificiis et Tiberi per lupercal, ut diximus, fluente, facile mons poterat videri Palatinus. {{anchor+|100|Ad v. 100}} caelo aequavit pro 'ad caelum extulit'. {{anchor+|102|Ad v. 102}} Forte die sollemnem illo εὐσυμβόλως , id est bono omine victori deo Troianis venientibus sacra celebrantur. bona etiam usus est oeconomia. {{anchor+|103|Ad v. 103}} Amphitryoniadae magno divisque ferebat Amphitryo rex Thebanorum fuit. cuius uxorem Alcmenam Iuppiter adamavit, et dum vir eius Oechaliam civitatem oppugnat, de trinoctio facta una nocte, cum ea concubuit. quae post duos edidit filios, unum de Iove, id est Herculem, alterum de marito, qui Iphiclus appellatus est. ergo adsumpsit epitheton. et satis perite ait 'divisque ferebat': nam cuivis deo sacrificaretur, necesse erat post ipsum etiam reliquos invocari. quidam 'divisque ferebat' sic intellegunt, ergo et Hercules de divis est: ut est illud schema "Coeumque Iapetumque creat saevumque Typhoea et coniuratos caelum rescindere fratres", ergo et superiores tres coniurati; et "niveamque Paron sparsasque per aequor Cycladas", ergo et illa e Cycladibus. {{anchor+|104|Ad v. 104}} Ante urbem secundum antiquum situm: tunc enim brevis civitas fuerat. pallas hvic filius pro 'cum hoc'. {{anchor+|105|Ad v. 105}} Ivvenum primi pavperque senatus totam ostendit aetatem, et praemisit iuvenes: nam per senatum seniores significantur. 'pauper' autem aut ad numerum retulit, centum enim sub Romulo fuerunt: aut re vera 'pauper', per quod Romani imperii ostenditur parsimonia, pro laude tunc habita. et libri veterum tradunt a maioribus sacrificando parsimoniam observatam esse. {{anchor+|106|Ad v. 106}} Tepidusque crvor frustra quidam cruorem pecorum, sanguinem hominum volunt: nam Iuvenalis ait "sanguis iret et a magno cervix ferienda magistro", Vergilius "atque atros siccabat veste cruores". tura dabant 'dabant' verbo sacrorum usus est: nam dici solebat in sacris 'da quod debes de manu dextra aris'. {{anchor+|107|Ad v. 107}} Celsas videre rates quia dixit "geminasque legit de classe biremes". inter opacum adlabi nemus hoc est per nemus, ut "hunc inter fluvio Tiberinus amoeno". et est honesta elocutio, ut si dicas 'inter cenam locutus sum', id est per cenam. {{anchor+|108|Ad v. 108}} Tacitis incumbere remis pro 'ipsi taciti', hoc est sine celeumate. {{anchor+|110|Ad v. 110}} consurgunt mensis quidam mensas proprie deorum tradunt: nam et ideo subiunctum 'quos rumpere Pallas sacra vetat'. avdax quos rvmpere pallas sacra vetat ne interruptione sacrificii — 'rumpere' enim pro 'interrumpere' posuit — piaculum committeretur: unde etiam Helenus "nequa inter sanctos ignes in honore deorum hostilis facies occurrat et omina turbet". denique cum ludi circenses Apollini celebrarentur et Hannibal nuntiatus esset circa portam Collinam urbi ingruere, omnes raptis armis concurrerunt. reversi postea cum piaculum formidarent, invenerunt saltantem in circo senem quendam. qui cum interrogatus dixisset se non interrupisse saltationem, dictum est hoc proverbium 'salva res est, saltat senex'. 'audacem' autem dicit ubique Vergilius, quotiens vult ostendere virtutem sine fortuna: unde etiam Turnum audacem vocat. {{anchor+|112|Ad v. 112}} Ivvenes quae cavsa subegit succincta et plena interrogatio, cui per singula respondet Aeneas. {{anchor+|113|Ad v. 113}} ignotas temptare vias ideo 'ignotas', quia videt eos esse peregrinos. et bene breviter, sed frequentius interrogationibus eos urget, ut "state viri. quae causa viae? quive estis in armis? quove tenetis iter?" {{anchor+|114|Ad v. 114}} Qui genus quo genere. et bona est elocutio. unde domo de qua civitate? an arma tropum fecit metri causa: nam consequens erat ut diceret 'an bellum'. {{anchor+|115|Ad v. 115}} puppi sic fatur ab alta sic intellegendum, ut simul dicat et faciat. {{anchor+|116|Ad v. 116}} Paciferaeque manu ramum praetendit olivae ne moram faceret in responsione. paciferaeque m. r. p. o.] quoniam Pallas prius de pace quaesierat. et ideo mox signum pacis ostendit, ut cetera Pallas securus audiret. {{anchor+|117|Ad v. 117}} troivgenas ac tela breviter singulis quaesitis respondit. et 'Troiugenas' ad 'qui genus' referendum. tela vides inimica Latinis bona conciliatio: nam audierat "hi bellum adsidue ducunt cum gente Latina". ergo 'tela inimica' ad illud pertinet 'pacemne huc fertis an arma'? {{anchor+|118|Ad v. 118}} Quos illi bello profugos sicut et vos. et movet conciliationem etiam ex similitudine fortunae. superbo iniusto. {{anchor+|119|Ad v. 119}} evandrum petimus hoc ad 'quo tenditis' pertinet. ferte haec hoc ad ramum pertinet, 'dicite' ad verba. vel 'ferte' vobiscum et 'dicite', κατὰ τοῦ αὐτοῦ . {{anchor+|120|Ad v. 120}} socia arma rogantis hoc ad illud pertinet 'quae causa subegit'. 'rogantes' autem ad id pertinet quod a sibylla dictum fuerat "quas gentes Italum aut quas non oraveris urbes?" {{anchor+|121|Ad v. 121}} Tanto percussus nomine Dardani scilicet commemoratione. 'tanto' autem, id est magnitudine nominis. {{anchor+|122|Ad v. 122}} Quicumque es hoc ad nomen Aeneae pertinet: nam esse Troianos audierat. {{anchor+|123|Ad v. 123}} nostris succede penatibus hospes mire sine patris auctoritate nihil confirmat, et tamen hospitem appellat. {{anchor+|124|Ad v. 124}} Dextramque amplexus inhaesit ostendit virum et virtutis et hospitalitatis amatorem. {{anchor+|125|Ad v. 125}} Subeunt luco fluvivmque relinquunt hypallage in sensu. et hic 'subeunt' iuxta veteres dativo iunxit, cum alibi iuxta usum praesentem accusativo iunxerit, ut "Aeneae subiit mucronem", sicut et 'succede' [veteres] dativo iunxerat: quod significat 'penitus ingredere', ut hoc loco 'ac nostris succede penatibus hospes'. Sallustius tamen, ut dictum est, accusativo iunxit. {{anchor+|127|Ad v. 127}} Optime graivgenum quantum ad Aeneam pertinet Graeci neque boni neque meliores sunt. ergo 'optime Graiugenum' superlativus est pro positivo: nam 'optimus malorum' non possumus dicere; superlativus enim suo tantum iungitur generi. sic ergo dixit ut Homerus δικαιότατος Κενταύρων pro δίκαιος , id est 'iustissimus Centaurorum' pro 'iustus'. et est rhetorica persuasio: nam principium ex utriusque persona sumpsit. 'optime Graiugenum' ad Euandrum pertinet, 'cui me fortuna precari' ad Aenean, qui se fatetur supplicem venire. sed quia ignotus est et ostendere vult quid impetrare debet, ait 'Dardanus Iliacae primus pater urbis et auctor'. contra quos auxilium petat 'gens eadem quae te'. quid ipsi etiam sit utile, a quo beneficium postulatur, 'nos si pellant nihil afore credunt': dicit enim, nos pellimur, sed vos servietis. post rem ipsam proposuit 'accipe daque fidem'. ad ultimum possumus reddere beneficium 'sunt nobis fortia bello pectora': nam utrum posset is a quo petebatur, omisit, quia manifestum erat posse, et ignotus a demonstratione personae suae incipere debebat. cui me fortuna precari servavit τὸ πρέπον dicendo 'fortuna'. et 'cui me precari' antiquum est; nam modo 'quem precari' dicimus: Terentius "credo qui mihi sic oret", item "facite ut vobis decet", Sallustius "locum editiorem quam victoribus decebat". et est Graecum, ut εὔχεο Ἀπόλλωνι . sane veteres et 'precor illi' pro 'precor pro illo' dicebant: Plautus in Amphitryone "noli pessimo precario" (fr. 13), hoc est 'pro pessimo noli precari'. aut hyperbaton est hoc modo: tibi me fortuna vitta comptos voluit praetendere ramos et precari. {{anchor+|128|Ad v. 128}} Vitta comptos ramos ut in pacis petitione ramus olivae cum vittis offeratur, partim fabulae, partim naturae efficit ratio. nam cum de nomine Athenarum Neptunus et Minerva contenderent et iussisset Iuppiter ut illius nomine diceretur civitas, qui munus melius obtulisset hominibus, equum Neptunus, Minerva olivam protulit, et statim vicit. unde cum eius ramus alicui offertur, indicat eum esse meliorem. hinc est illud proverbium "herbam do", id est cedo victoriam, quod Varro in aetiis ponit, cum in agonibus herbam in modum palmae dat aliquis ei, cum quo contendere non conatur, et fatetur esse meliorem. vittas autem habet ramus olivae ideo, ut inertiam et inbecillitatem offerentis ostendat: scimus enim oves, unde lana, e qua vittae, egere alieno semper auxilio. aut quia et lana in tutela Minervae sit, quae pacis bellique sit cultrix. aut quia mite et quietum animal est ovis, cuius quietem habere debent qui in foedus et amicitiam coeunt. quaeritur autem quid dixerit 'comptos'. sed ut crines comi dicimus cum nectuntur, ita et hic etiam ramos comptos nexos illigatos intellege, ut ipse "tum ramum innectit olivae": ergo quod illic 'innectit', hic 'comptos' dixit. volvit hinc eum laudat, quod tantus eum vir rogare conpellitur. {{anchor+|129|Ad v. 129}} Danaum quod ductor et arcas nec quod multitudinem haberes extimui, nec quod esses Arcas †ut illuc hoc tendat id est Agamemnoni et Menelao cognatione coniunctus. et hoc ad laudem Euandri pertinet, qui qualitate morum meruit non timeri. {{anchor+|130|Ad v. 130}} Fores pro 'fuisses'. et notandum 'fores' de praeterito. geminis conivnctus atridis geminos hic duos, aliter 'gemini' uno partu editi. quaeritur sane unde Euander Atridis genere fuerit coniunctus. et quamvis Hesiodus dicat qualiter coniunctus sit Euander, tamen quidam aiunt Thestii filias Ledam et Hypermestram fuisse, Ledae et Tyndarei filias Clytemestram Helenam et Timandram fuisse, quam duxit uxorem Echemus Arcas, cuius filius Euander: Clytemestram et Helenam notum est Agamemnoni et Menelao iunctas fuisse. alii ita tradunt: Steropes et Atlantis filios Oenomaum et Maiam fuisse, Oenomai Hippodamiam filiam, unde Atreus natus; at Maiae filius Mercurius, ex quo Arcades, de quibus Euander: quod Accius in Atreo plenius refert. alii ita narrant: Atlas complures habuit filias, et de Dione ‹Tantalus› Pelopem genuit, is Atreum, Atreus Agamemnonem et Menelaum; Mercurius deinde est Nicostratae pater, quae fuit mater Euandri; Mercurium Maia filia Atlantis genuit. sic Euander Atridis coniunctus est. Troianis autem sic iungitur: ex Electra, Atlantis filia, et Iove Dardanus nascitur, eius filius Erichthonius, ex eo Assaracus, ex illo Capys, ex illo Anchises, ex illo Aeneas. {{anchor+|131|Ad v. 131}} Mea me virtus haec adrogatio ad honorem Euandri pertinet. et sane paulo adrogantius videretur virtutem suam laudasse, nisi deorum oracula et fata coniungeret. deinde ut Euandro blandiretur, 'tua' inquit 'terris dedita fama'. et ut in audientis mente remaneret, in ultimo addidit 'et fatis egere volentem'. sed hic singula distinguenda, ut maior sit enumeratio. sancta oracula divum Tiberini scilicet, vel Apollinis, ut "via prima salutis, quod minime reris, Graia pandetur ab urbe". {{anchor+|132|Ad v. 132}} Didita fama divulgata, ut "diditur hic subito Troiana per agmina rumor". {{anchor+|133|Ad v. 133}} Fatis egere volentem id est, quod voluntatis fuerat egit necessitas fati. {{anchor+|134|Ad v. 134}} Dardanus iliacae primus pater urbis et auctor Dardanus ex Iove et Electra, Atlantis filia, genitus de Italia sorte abire conpulsus, agros Troicos petit ibique Dardanum oppidum in regione Dardania conlocavit. sane hic reddit quod ait supra 'cognatique patres'. sane sciendum Atlantes tres fuisse; unum Maurum, qui est maximus; alterum Italicum, patrem Electrae, unde natus est Dardanus; tertium Arcadicum, patrem Maiae, unde natus est Mercurius. sed nunc ex nominum similitudine facit errorem et dicit Electram et Maiam filias fuisse Atlantis maximi. nec praeter rationem ait et 'maximus' et 'Atlas idem Atlas generat': nam et ipse habuit etiam horum nominum filias, id est Electram et Maiam. {{anchor+|135|Ad v. 135}} Ut grai perhibent id est, ut vestrae continent litterae: firmius enim est quod ipsorum testimonio infertur. {{anchor+|136|Ad v. 136}} advehitur teucros et homines et regionem significat. sane prolepsis est: nam post Dardanum Teucri appellati sunt. {{anchor+|138|Ad v. 138}} mercurius pater est Mercurius Iovis et Maiae, quae est una de pleiadibus, filius, auctor eloquentiae et lyrae, internuntius deorum. iste etiam palaestrae inventor hoc modo esse narratur. Choricus, quidam rex Arcadiae, filios habuit Plexippum et Enetum et Palaestram filiam. sed iuvenes cum casu inter se haberent certamen, inpressione et nisu corporum invenere luctamina. qui cum hoc patre praesente facerent et ille re nova delectaretur, ex ea re ludus factus est, quam rem Palaestra, soror iuvenum, Mercurio amanti se prodidit. qui cum rem novam vidisset, pleniorem de industria artem homines docuit. hoc seni iuvenes a sorore proditum nuntiant. ille iratus est potius filiis, quod non tamquam furem Mercurium insequerentur. quem cum illi in monte dormientem invenissent, manus ei amputaverunt: unde et ipse Cyllenius et mons dicuntur; namque Graece κυλλούς aliqua mutilatos parte corporis dicunt: unde etiam hermas vocamus quosdam stimulos in modum signorum sine manibus. Mercurius vero Iovi conquestus, Choricum evisceratum in folliculum redigi fecit, amatam vero suam Palaestram remuneratus omne luctamen, quod corpore conficitur, palaestram vocari fecit. alii Mercurium quasi Medicurrium a Latinis dictum volunt, quod inter caelum et inferos semper intercurrat. hic etiam mercimonii deus est. quidam hunc in petaso et in pedibus pinnas habere volunt propter orationis, cuius auctor est, velocitatem. caduceum illi ideo adsignatur, quod fide media hostes in amicitiam conducat: quae virga ideo serpentibus inligata est, ut sicut illi obliti veneni sui in se coeunt, ita hostes contemptis et depositis inimicitiis in amicitiam revertantur. candida maia splendidior enim est Maia inter pliadas, quae est una de Atlantidibus, hoc est pliadibus. non ergo 'candida' pulchra, ut "candida Dido". meminit autem Maiam Atlantidem esse, ut "ante tibi Eoae Atlantides abscondantur" et "multi ante occasum Maiae coepere", cum vellet per Maiam etiam ceteras Atlantis filias intellegi. {{anchor+|139|Ad v. 139}} Cyllenae mons est Arcadiae, ubi Maia Mercurium est enixa. fudit autem non iniuriose dictum est, ut in Pisonem "quae te beluam ex utero, non hominem fudit", sed celeritatem parientis ostendit, quod infantibus dicitur omen felicitatis adferre. spectat etiam ad rationem physicam: nam celer est ubique Mercurius, ut diximus supra, et ideo dicit eum etiam in ortu fuisse velocem. {{anchor+|142|Ad v. 142}} genus amborum aut meum et tuum, aut Troianorum et Arcadum. ergo 'amborum' potest 'utrorumque' accipi. {{anchor+|144|Ad v. 144}} Temptamenta tui pepigi cum nullo ante pactus sum, ut te aut per artem aliquam, aut per legatos probarem, sed intrepidum me tibi commisi. 'temptamenta pepigi' experimenta pactus sum: nam geminus est † hic praeteritus ab eo quod est paciscor: facit enim et 'pepigi' et 'pactus sum', sicut 'placeo' et placui et placitus sum. 'pago' enim, unde multi volunt venire 'pepigi', nusquam est lectum. et altera est expositio: non temptavi te quibusdam pactionibus, quibus crederem tuto ad te venturum: ut haec fuerit ars temptantis. aut 'non legatos' tale est, quemadmodum in oratione ab alio in aliud initium transitur, ut "me me adsum qui feci", et non respondetur propositis. ergo illud refertur 'non legatos misi', aut tale aliquid, quod sententiam compleat. {{anchor+|146|Ad v. 146}} Gens eadem quae te sic agit, ut et ipse praestare videatur; nam et supra ait 'socia arma rogantes'. et argute inseruit 'eadem', nec addidit 'nos'. davnia Rutula, a Dauno. crudeli bello supra 'bello profugos egere superbo'. {{anchor+|147|Ad v. 147}} Nihil afore sibi offuturum nihil arbitrantur. {{anchor+|148|Ad v. 148}} quin omnem ut non omnem. et bene 'omnem', ne solum Euandrum contemnere viderentur. penitus sva sub ivga utrum 'penitus sub iuga mittant', an 'omnem penitus Hesperiam'? {{anchor+|149|Ad v. 149}} quod supra teneant Adriaticum dicit. quodque adlvit infra Tyrrhenum dicit: omne enim mare, quod a Sicilia usque ad Hispaniam tendit, inferum appellatur ideo quod sol ibi ad inferiores caeli partes delapsus occidat. {{anchor+|150|Ad v. 150}} Accipe daque fidem ab utili agit. et hoc est quod ait in decimo "humanis quae sit fiducia rebus". sunt nobis fortia bello pectora iterum sic laudat iuventutem suam, quasi praestet auxilium. {{anchor+|151|Ad v. 151}} Rebus spectata ivventus experimentis probata, decennali scilicet proelio. et bene promissionem rebus confirmat et testimoniis, quae est verbis invalida. {{anchor+|152|Ad v. 152}} ille os oculosque loquentis suffecerat ad recordationem Anchisae vultum agnovisse. addidit 'et totum lustrabat lumine corpus': quod sine dubio non vacat. nam quia Aeneas de virtute sua multa praedixerat, orationem eius voluit aestimare de corpore: et postquam fides facta est, inde coepit 'ut te fortissime Teucrum accipio'. {{anchor+|153|Ad v. 153}} Totum lustrabat lumine corpus paterna in eo lineamenta cognoscens. 'lumine' autem pro luminibus, id est oculis. {{anchor+|154|Ad v. 154}} Pauca refert non pauca, sed paucis, id est breviter. hoc vult dicere: multa eum dixisse, sed paucis. ut te quemadmodum. ut te fortissime teucrum ad 'optime Graiugenum' reddidit 'fortissime Teucrum'. {{anchor+|155|Ad v. 155}} Agnoscoque libens postquam probavit ex habitu corporis vera esse quae dicebat Aeneas, per Anchisen eum laudat adulatione deposita. sane inter agnosco et cognosco superfluo quidam volunt facere discretionem, ut cognoscamus novos, agnoscamus antiquos. sed haec a poetis metri necessitate variantur; nam 'agnosco' propter synalipham dixit. {{anchor+|156|Ad v. 156}} vocem Anchisae magni mire quod non fecit Aenean dicentem qui sit, Euandrum cognoscentem. {{anchor+|157|Ad v. 157}} hesionae visentem regna sororis commemorationi necessitudinis reddit commemorationem hospitii. sane fabula de Hesione et nota est et aliquot locis exposita. quis enim nescit a Laomedonte mercedem Neptuno et Apollini ob muros Troiae fabricatos negatam; cumque incursu maris civitas vexaretur, coactum Laomedontem filiam Hesionam ceto obicere; eamque ab Hercule liberatam, eversa Troia et occiso Laomedonte propter negatum praemium, Telamoni suo comiti in matrimonium datam. quae causa fecit ut Priamus ad visenda sororis regna proficiscens, cum Salaminam tenderet, iter per Arcadiam faceret et tunc ab Euandro esset susceptus Anchises. hesionae visentem regna sororis ut diximus supra Hercules eversa Troia Hesionam, Laomedontis filiam, Telamoni suo comiti dedit, ex qua natus est Teucer. Priamus postea cum Salamina tenderet ad visendum regnum sororis, per Arcadiam iter fecit, et tunc ab Euandro est susceptus Anchises. visentem regna videre cupientem. {{anchor+|159|Ad v. 159}} Protinus uno eodemque tempore, hoc est dum pergit, vidit Arcadiam; nam non possumus 'simul' intellegere, cum Salamina insula sit, Arcadia in continenti. {{anchor+|161|Ad v. 161}} Mirabarque duces teucros hos laudat, quo melior sit ille quem praefert. {{anchor+|162|Ad v. 162}} cunctis altior non solum ad staturam, sed ad omnia. {{anchor+|163|Ad v. 163}} Ivvenali ardebat amore inest enim strenuis iuvenibus studium adquirendarum amicitiarum: Horatius "animusque virilis quaerit opes et amicitias". {{anchor+|165|Ad v. 165}} cupidus ἐπιθυμῶν . phenei oppidi Arcadiae: Homerus οἳ Φένεόν τ' ἐνέμοντο . nec nos debet movere quod, cum Euander de Pallanteo sit, dicit 'Phenei sub moenia', cum sciamus poetas vicinas omnes pro uno habere civitates, sicut de Didone facit, quam nonnumquam Tyriam, aliquotiens Sidoniam vocat. {{anchor+|166|Ad v. 166}} Ille mihi insignem pharetram ius hospitii habet inter se remunerationem, sed verecunde tacet Euander de suis muneribus. lyciasque sagittas enumerando singula efficit ne communia et ficta videantur. {{anchor+|167|Ad v. 167}} Auro dedit intertextam legitur et 'intertexto'. et figurate dictum est, intertextum aurum habentem. {{anchor+|168|Ad v. 168}} Frenaque bina poetice, nam 'duo' debuit dicere: 'bina' enim secundum Ciceronem non dicuntur nisi de his quae sunt numeri tantum pluralis. nam Cicero per epistolam culpat filium, dicens male eum dixisse 'direxi litteras duas', cum 'litterae', quotiens epistolam significant, numeri tantum pluralis sint. contra 'epistolas binas' non dicimus, sed 'duas'. {{anchor+|169|Ad v. 169}} Ivncta est mihi foedere dextra antiquis amicitiis per Anchisae hospitium. {{anchor+|171|Ad v. 171}} avxilio laetos dimittam haec sunt pauca quibus auxilium pollicetur. opibus id est militibus. 'opes' antiqui vocabant milites. {{anchor+|172|Ad v. 172}} Quando huc venistis amici siquidem amici iam venistis: extraneos enim ad sacra non licebat adhibere. hos autem adhibet ad sacra quasi antiquis iunctos amicitiis: unde infert 'et iam nunc sociorum adsuescite mensis'. {{anchor+|173|Ad v. 173}} Annva quae differre nefas anniversaria sacrificia, id est sollemnia, ideo non differuntur, quia nec iterari possunt. sollemne autem hoc esse ipse ait "forte die sollemnem illo rex Arcas honorem". nam kalendaria si qua fuerint ratione dilata, possunt repeti, nec piaculum eorum intermissione committitur. sane hoc sacrum pollutum vocatur, quod populo annis singulis luitur. faventes ut in sacris 'favete linguis', 'favete vocibus'. {{anchor+|174|Ad v. 174}} et iam nunc ordo est 'et iam sociorum'. {{anchor+|175|Ad v. 175}} Dapes epulae deorum propriae, ut Iovis cena. sublata reponi pocula quoniam metu reliquerant mensas, ideo ait 'reponi'. {{anchor+|176|Ad v. 176}} gramineo hic 'de gramine facto', alibi 'gramineo' pro graminoso, ut "gramineo ripae religavit ab aggere classem". sedili bene 'sedili': nam in templo Herculis lectisternium esse non licebat. quamvis apud veteres omnes sedentes vescerentur. {{anchor+|177|Ad v. 177}} praecipvum potest et 'praecipue' accipi. {{anchor+|178|Ad v. 178}} Accipit aut suscipit ad sedendum: aut pascit, ut "illos porticibus rex accipiebat in amplis". torum autem herbarum super solium fuisse intellegamus, ne sit sedili contrarium. congrue autem de leonis pelle dicit coopertum, quasi in Herculis sacris. invitat et accipit verba hospitalia. {{anchor+|179|Ad v. 179}} Tum lecti ivvenes non vacat 'lecti': in sacris enim Herculis nec servi intererant nec liberti, adeo ut Appius, qui sacra haec transtulit in libertos vel, ut quidam volunt, in servos publicos, et caruerit oculis et intra annum omnem familiam perdiderit Pinariorum. certatim id est studiose. araeque sacerdos maximae scilicet: nondum enim templum Herculis fuerat, sed ara tantummodo, quam maximam dicit ex magnitudine fabricae. {{anchor+|181|Ad v. 181}} Laboratae cereris quae eget laboris, ut "mox et frumentis labor additus, ut mala culmos esset robigo": glandes enim sine ullo labore nascuntur. {{anchor+|183|Ad v. 183}} Perpetvi tergo bovis [aut] secundum Homerum intellegendum, qui dicit carnes dorsi apponi solitas honorabilioribus, ut sit sensus talis: posuit ante eos magni bovis carnes eas quae apud maiores in honore fuerunt. et re vera 'perpetui': nam de hoc bove immolato Herculi carnes carius vendebantur causa religionis, et inde alter redimebatur, qui ex illius pretio comparatus quasi perpetuus esse videbatur. 'tergo' autem potest a parte totum intellegi: quamvis alii dicant ideo 'tergo bovis', quod ad aram maximam aliquid servari de tauro nefas est; nam et corium illius mandunt. lustralibus aut pinguibus: moris enim fuerat completo lustro pingues victimas offerre censores: aut certe de quinquennali bove, id est perfectae aetatis: nam Homerus dicit πίονα πενταέτηρον . aut quia per quinquennium ipsis victimis urbs lustrari solebat. alii proprie 'lustralia' dicunt quae duabus manibus accepta in aram pontifex vel censor inponit: quae non prosecantur. {{anchor+|184|Ad v. 184}} Postquam exempta fames et amor compressus edendi postquam et necessitati satis factum est et voluptati. {{anchor+|185|Ad v. 185}} rex evandrus aut non servavit nominis declinationem: nam 'Euander' facit, sicut ipse alibi "Pallas Euander in ipsis": aut Graece declinavit ὁ Εὔανδρος . non haec variat in uno pronomine 'non haec sollemnia nobis, has ex more dapes, hanc tanti numinis aram'. {{anchor+|187|Ad v. 187}} Vana superstitio superstitio est timor superfluus et delirus. aut ab aniculis dicta superstitio, quia multae superstites per aetatem delirant et stultae sunt: aut secundum Lucretium superstitio est superstantium rerum, id est caelestium et divinarum, quae super nos stant, inanis et superfluus timor. vetervmque ignara deorum duo dicit: non ideo Herculem colimus, aut quia omnem religionem veram putamus, aut quia deos ignoramus antiquos. cautum enim fuerat et apud Athenienses et apud Romanos, ne quis novas introduceret religiones: unde et Socrates damnatus est et Chaldaei vel Iudaei sunt urbe depulsi. sane quidam veteres deos novensiles dicunt, quibus merita virtutis dederint numinis dignitatem. ergo ideo 'vana', quia superstitio ignara deorum. {{anchor+|189|Ad v. 189}} Novamus honores detraxit 're', nam 'renovamus' debuit dicere: quam particulam alibi addidit, ut "fata renarrabat divum". aliter in quarto "tecta novantem" dixit. quidam intellegunt proprie esse 'novare' replicando vetera quandam facere novitatem ac per hoc excludere vetustatis iniuriam. {{anchor+|190|Ad v. 190}} Suspensam hanc aspice rupem Cacus secundum fabulam Vulcani filius fuit, ore ignem ac fumum vomens, qui vicina omnia populabatur. veritas tamen secundum philologos et historicos hoc habet, hunc fuisse Euandri nequissimum servum ac furem. novimus autem malum a Graecis κακόν dici: quem ita illo tempore Arcades appellabant. postea translato accentu Cacus dictus est, ut Ἑλένη Helena. ignem autem dictus est vomere, quod agros igne populabatur. hunc soror sua eiusdem nominis prodidit: unde etiam sacellum meruit, in quo ei per virgines Vestae sacrificabatur. svspensam rvpem quasi iam iamque lapsuram. {{anchor+|193|Ad v. 193}} recessu a vestigiis scilicet hominum. {{anchor+|194|Ad v. 194}} Semihominis hoc est feritate corrupti. facies pro 'universus visus'. {{anchor+|195|Ad v. 195}} Inaccessam participium sine verbi origine, 'accedor' enim non dicimus; sed tale est, ut placita nupta triumphata regnata. et quaeritur quis hoc ante Vergilium dixerit? ora virum hoc est capita. {{anchor+|198|Ad v. 198}} Hvic monstro bene vitavit casum, in quo inerat turpis significatio verbi, ne diceret 'huic Caco'. {{anchor+|200|Ad v. 200}} Et nobis sicut multis, quibus Hercules profuit monstra purgando. aetas beneficium temporis, ut "volvenda dies en attulit ultro". {{anchor+|201|Ad v. 201}} avxilium adventumque dei hysteroproteron; ante enim adventum, sic auxilium debuit dicere. maximus vltor non tantum noster, sed omnium terrarum. {{anchor+|202|Ad v. 202}} Tergemini nece geryonae hanc fabulam diximus illo loco "postquam Laurentia victor Geryone extincto Tirynthius attigit arva". spoliisque superbus atqui boves abduxerat: sed spolium est quicquid de hostibus tollitur, ut "addit equos et tela quibus spoliaverat hostem" item "postquam illum vita victor spoliavit Achilles". sane aliter supra "foribusque superbis". {{anchor+|203|Ad v. 203}} victor perpetuo epitheto Herculis usus est, quia omnia animalia vicit: quod in sequentibus plenius dicetur. sane de Caco interempto ab Hercule tam Graeci quam Romani consentiunt, solus Verrius Flaccus dicit Garanum fuisse pastorem magnarum virium, qui Cacum adflixit, omnes autem magnarum virium apud veteres Hercules dictos. {{anchor+|205|Ad v. 205}} At furis caci mens pro ingenti scelere furis nomen posuit: capitale enim crimen apud maiores fuit ante poenam quadrupli. sed hic quidam ab Euandro tamquam in degeneri fraude furem appellatum volunt. {{anchor+|208|Ad v. 208}} Avertit erat proprium 'abegit'; sed respexit ad praedam, quae averti dicitur, ut "raptas ad litora vertere praedas". {{anchor+|209|Ad v. 209}} Atque hos quotiens masculinum et femininum iunguntur. haec disciplina est, ut etiam si posterius est femininum, masculino respondeamus. pedibus rectis pro 'pedum rectorum', dativus pro genitivo. {{anchor+|210|Ad v. 210}} versisque viarum indiciis] hoc est vestigiis, quod aversi trahebantur. versisque viarum indiciis id est contra naturam inicientibus errorem indiciis. ipsa, inquit, decipiebant indicia, quae indicare consuerunt; nam 'indicium' ab indicando nomen accepit. {{anchor+|212|Ad v. 212}} signa et hic 'signa' pro vestigiis. {{anchor+|215|Ad v. 215}} Querellis impleri nemus non, ut multi dicunt, quia consortes perdiderant, sed quia avellebantur a pascuis: insita enim est bubus aviditas edendi, unde est "ite domum pasti, si quis pudor, ite iuvenci": vel certe propter stabulorum mutationem. 'impleri nemus' pro 'impletur et relincuntur', infinitum pro indicativo. {{anchor+|216|Ad v. 216}} Et colles clamore relinqui cum clamore, ut "et templum clamore petebant" et "atque Ixionii vento rota constitit orbis", id est cum vento. et hoc est melius. nam multi dicunt: relinquebantur colles etiam a clamore, hoc est tantum recesserant a collibus boves, ut nec echo resultaret, scilicet ad colles iam clamore non perveniente. quod non procedit, quia hoc sensu illud excluditur 'reddidit una boum vocem': si enim tam longe fuerunt, ut nulla ratione recedentium boum mugitus colles derelictos feriret, quemadmodum inclusi bovis est clamor auditus ab Hercule? alii ita: linquit imago vocis evanescens, tamquam relictis collibus inaudita. {{anchor+|217|Ad v. 217}} reddidit quasi inclamata. una boum figura Graeca, μία τῶν βοῶν . {{anchor+|218|Ad v. 218}} Mugiit more suo pro 'mugivit', ut "audiit et Triviae longe lacus". custodita fefellit id est dum custodiretur fefellit. {{anchor+|219|Ad v. 219}} exarserat pro 'exarsit'. atro felle dolor quo irascimur secundum physicos, ut splene ridemus: Persius "sed sum petulanti splene cachinno". {{anchor+|220|Ad v. 220}} Rapit arma manu nodisque gravatum robur duo dixit, sagittas et clavam. et non vacat 'que': nam si armorum epexegesis est 'nodis robur gravatum', vacat 'que'. 'gravatum' autem pro 'grave' posuit: nam grave est per naturam ponderosum, gravatum quod oneratur extrinsecus. sed quidam melius 'gravatum', quam 'grave' dictum volunt, quasi extrinsecus nodi sint additi. {{anchor+|222|Ad v. 222}} tum primum id est primo Herculis beneficio. {{anchor+|223|Ad v. 223}} Turbatumque oculis ea parte turbatum, quae proditrix mentis est. alii 'oculi' legunt et accipiunt a superioribus 'videre turbatum oculi'. ilicet potest 'ilicet' accipi pro 'igitur' aut 'continuo'. {{anchor+|226|Ad v. 226}} Arte paterna perseverat in fabula. sane aliter ferro, aliter arte. {{anchor+|227|Ad v. 227}} fultosque emuniit hysteroproteron: fulsit ut muniti essent. et 'emuniit' sicut 'mugiit' et 'emuniit' pro emunivit. obice postes hanc obicem dicimus, ut "ecce maris magna claudit nos obice pontus". dubitant enim multi, utrum masculinum sit. {{anchor+|228|Ad v. 228}} Tirynthius a Tiryntha, in qua nutritus est civitate, ut diximus supra. et est versus hypermetrus. {{anchor+|230|Ad v. 230}} dentibus infrendens proprie 'infrendens' est inter se conprimens dentes: nam et frendere significat dentibus frangere, unde nefrendes infantes, quia nondum habent dentes. et Varro frenos hinc putat dictos. frendere ergo quoquo modo frangere, ut 'fresa faba' fracta. {{anchor+|231|Ad v. 231}} Aventini montem ut "fontem Timavi", "Buthroti urbem". {{anchor+|232|Ad v. 232}} Ter fessus valle resedit egens consilii: Sallustius "fessus in Pamphyliam se receperat". nam corpore 'fatigatum' dicimus, animo vero 'fessum', quamvis hoc saepe confundat auctoritas. sane quidam sic distinguunt 'ter saxea temptat limina', subiungunt 'nequiquam ter', ac post 'fessus valle resedit', ut semel sederit. {{anchor+|233|Ad v. 233}} Stabat acuta silex paene omnes hunc silicem dixerunt: nam et Varro et Lucretius ita dicunt. tanta tamen est Vergilii auctoritas, ut persuadeat nobis etiam hanc silicem dici. dirarum volucrum modo 'dirarum' non mali ominis dicit, ut sunt bubones, sed quae humanis cadaveribus vescebantur: dixit enim "foribusque adfixa superbis ora virum tristi pendebant pallida tabo". {{anchor+|237|Ad v. 237}} dexter hoc est a dextra parte consistens. concussit solvit, inpulit. satis signatis usus est verbis. {{anchor+|240|Ad v. 240}} Reflvitque exterritus amnis rem naturae vertit in fabulam, cum ruina rupis in se recurrere necesse sit impetum fluminis. {{anchor+|242|Ad v. 242}} Ingens regia regia, sicut Cacus putabat. sic est et illud dictum "illa se iactet in aula Aeolus". penitus patvere admissum lumen est usque ad secreta speluncae. cavernas autem speluncae per tapinosin dixit. sane veteres loca concava, vel si quid incurvum fuisset, cavernas appellabant. {{anchor+|243|Ad v. 243}} Si qua vi terrae hiatus non nisi ex terrae motu fit. qui quoniam aut motu aquae inferioris nascitur, aut crebris tonitribus, aut de concavis terris erumpentibus ventis, ideo ait 'si qua vi'. quod autem dicit 'infernas reseret sedes', notandum est etiam de inpossibilibus fieri posse comparationem. {{anchor+|245|Ad v. 245}} Dis invisa superis scilicet. {{anchor+|246|Ad v. 246}} Trepident inmisso lumine manes Lucanus "et subito feriere die" (6.744).{{anchor+|248|Ad v. 248}} Insveta rudentem clamantem. et abusive dictum est, sicut supra de leonibus "et sera sub nocte rudentum", nam rudere proprie asinorum est: Persius "findor ut Arcadiae pecuaria rudere dicas". aut ideo 'rudentem', quia supra ait "semihominis Caci". {{anchor+|249|Ad v. 249}} Telis premit omne quod iaci potest telum vocatur ἀπὸ τοῦ τηλόθεν , unde addidit 'omniaque arma advocat'. {{anchor+|250|Ad v. 250}} Molaribus asperrimis saxis, non unde molae fiunt. et secundum Homerum dixit, μυλοειδέϊ πέτρῳ . aut certe magnis et molis convenientibus. {{anchor+|252|Ad v. 252}} faucibus ingentem fumum mirabile dictu consuetudine sua usus est, ut cum aliquid contra naturam factum infert, praedicat unde incredibile videatur, ut "cui tres animas Feronia mater, horrendum dictu, dederat". et 'mirabile dictu' parenthesis est. {{anchor+|255|Ad v. 255}} fumiferam noctem non est noctis epitheton, sed quam Cacus fumum evomens faciebat. commixtis igne tenebris utrumque enim evomebat. {{anchor+|256|Ad v. 256}} non tulit non sustinuit. animis pro ira: unde iracundos dicimus animosos. per ignem per eam rem, unde ille sperabat auxilium. {{anchor+|259|Ad v. 259}} Incendia vana 'vana' quantum ad Herculem pertinet. {{anchor+|260|Ad v. 260}} Angit inhaerens elisos oculos et siccum sanguine guttvr 'angit guttur' bene dicimus, 'angit oculos' non procedit. ergo 'angit' ad unam rem pertinet, ut "disce, puer, virtutem ex me verumque laborem, fortunam ex aliis": nam fortuna non discitur. unde multi 'elidens' legunt, et integer sensus est: nam 'elisos' soloecophanes est, ut sit ita 'angit guttur et elisos oculos facit'. {{anchor+|261|Ad v. 261}} Siccum sanguine per hoc iam exanime cadaver ostendit. {{anchor+|263|Ad v. 263}} Abivrataeque rapinae abiurare est rem creditam negare periurio. sed hoc isti loco non congruit: unde modo 'abiuratas rapinas' contra ius retentas intellegamus. alii 'abiuratas' abductas atque alieni iuris factas, alii fraude et furto abductas tradunt. {{anchor+|264|Ad v. 264}} Informe cadaver 'informe' magnum, cuius formam non sit facile conplecti. et cadaver est corpus nondum sepultum, dictum cadaver quod careat honore sepulturae. {{anchor+|265|Ad v. 265}} Nequeunt expleri corda tuendo non poterant homines videndo cadaver sua corda satiare. 'tuendo' autem pro 'intuendo'. {{anchor+|267|Ad v. 267}} semiferi bene 'semiferi', cum supra 'semihominis'. {{anchor+|268|Ad v. 268}} Laetique minores nove et satis licenter 'minores' dixit, cum ab ipso Euandro Herculem constet esse susceptum, et minores non dicamus, nisi quotiens graduum deficit nomen, ut puta 'filius nepos pronepos abnepos adnepos'. ubi isti gradus defecerint, merito iam dicimus minores, sicut etiam maiores dicimus post patris avi proavi abavi atavique vocabulum. ergo 'minores' accipimus pro deinceps. vel certe 'minores' cum quibus vivit, quia ipsum constat esse longaevum: nam post ait "o mihi praeteritos referat si Iuppiter annos". {{anchor+|269|Ad v. 269}} Primvsque potitius auctor et domus hercvlei custos pinaria sacri apud maiores nostros raro advenae suscipiebantur, nisi haberent ius hospitii; incertum enim erat quo animo venirent. unde etiam Hercules primo non est ab Euandro susceptus; postea vero cum se et Iovis filium dixisset et morte Caci virtutem suam probasset, et susceptus et pro numine habitus est. denique ara est ei maxima constituta, quod Herculi Delphicus Apollo in Italia fore praedixerat. cum ergo de suo armento ad sua sacrificia boves dedisset, inventi sunt duo senes, vel ut quidam tradunt ab Euandro dati, Pinarius et Potitius, quibus qualiter se coli vellet ostendit, scilicet ut mane et vespere ei sacrificaretur. perfecto itaque matutino sacrificio cum circa solis occasum essent sacra repetenda, Potitius prior advenit, Pinarius postea, extis iam redditis. unde iratus Hercules statuit ut Pinariorum familia tantum ministra esset epulantibus Potitiis et conplentibus sacra: unde et Pinarii dicti sunt ἀπὸ τῆς πείνας , id est a fame; nam senem illum Pinarium constat alio nomine nuncupatum. hinc est quod paulo post Potitii tantum facit commemorationem, ut 'primusque Potitius ibat'. quod autem dicit 'domus Herculei custos Pinaria sacri' non est contrarium; nam 'custos' est ministra, ut in undecimo "at Triviae custos iamdudum in montibus Opis alta sedet", id est ministra. alii 'custos Pinaria sacri' dicunt, quod cum ara maxima vicino incendio conflagraret, a Pinariis liberata sit. et ideo 'custos sacri'. 'auctor' vero 'Potitius' quare? num quod sine familia Potitiorum sacra ista non fiebant, donec illos Appius Claudius corrupit pecunia, ut servos publicos hoc sacrum docerent, propter quod dicitur et ipse mox caecus factus et Potitiorum familia intra breve tempus extincta. {{anchor+|270|Ad v. 270}} custos pinaria sacri quidam tradunt ideo 'custos', quod Potitii sacra publica servis publicis prodiderint. et quamvis tradatur eos ideo ad sacra Herculis non admitti, quod serius venerint, et ideo 'custos', quoniam nec prandendi habuerint facultatem, et id quasi irreligioso datum sit quod ignorantiae eventus attulerat, tamen habent Ciceronem auctorem, qui in de domo sua Pinarium Nattam appellans sic dicit "quem ego tamen credo, si est ortus ab illis, quos memoriae proditum est ab ipso Hercule, perfuncto iam laboribus, sacra didicisse". quidam tradunt ideo Potitiis ab Hercule sacra commissa, quod cum ipse Hercules, rem divinam faciens, preces praecaneret, quas Potitius diceret, et pro eo deo, cui Hercules rem divinam faciebat, ipsum Herculem fortuitu invocasset Potitius, fertur tunc Herculem accepto omine divinitatis, reiecto Pinario, perpetuae epulationis sacrum Potitio tradidisse, a quo videbatur consecratus, et Potitios dici, quod eorum auctor epulis sacris potitus sit, Pinarios, quod eis, sicut dictum est, fames epularum sacrarum indicta sit: hoc enim eis Hercules dixisse dicitur ὑμεῖς δὲ πεινάσετε . {{anchor+|271|Ad v. 271}} Luco templum enim nondum habuerat Hercules, sed aram tantummodo, ut diximus supra. maxima ingens enim est ara Herculis, sicut videmus hodieque post ianuas circi maximi. alii maximam ideo dicunt, quia illo tempore omnibus erat honore potior quam sibi Hercules, postquam se a matre Euandri Iovis filium esse et immortalem futurum cognovit, statuit. {{anchor+|272|Ad v. 272}} erit quae maxima repetitio verbi ad honorem et potestatem pertinet. {{anchor+|273|Ad v. 273}} in munere non tam 'in officio', quam 'in honore' hic accipiendum. {{anchor+|274|Ad v. 274}} Porgite dextris praebete invicem pocula. et est Homeri. porgite dextris] id est 'propinate mutuo'. an divisae sunt personae, ut 'cingite fronde comas' ad convivas referatur, 'pocula porgite' ad ministros. {{anchor+|275|Ad v. 275}} Communemque vocate deum aut quia Argivus est Hercules et supra dixit Aeneas tam Graecos quam Troianos de uno sanguinis fonte descendere: aut communem deum dixit inter deos atque homines: unde medius fidius dictus: aut utriusque naturae medium, id est inter mortalitatem et divinitatem. sunt enim numina aliqua tantum caelestia, aliqua tantum terrestria, aliqua media: quos deos Apuleius medioximos vocat, hoc est qui ex hominibus dii fiunt. alii communem deum ideo dictum volunt, quia secundum pontificalem ritum idem est Hercules, qui et Mars: nam et stellam Chaldaeis dicentibus unam habere dicuntur, et novimus Martem communem dici: Cicero "Martemque communem", Vergilius "et dis communibus aras". item paulo post dat salios Herculi, quos Martis esse non dubium est. alii 'communem' humanum, beneficum, φιλάνθρωπον : unde et communes homines dicimus. Varro dicit deos alios esse qui ab initio certi et sempiterni sunt, alios qui inmortales ex hominibus facti sunt: et de his ipsis alios esse privatos, alios communes. privatos quos unaquaeque gens colit, ut nos Faunum, Thebani Amphiaraum, Lacedaemonii Tyndareum: communes quos universi, ut Castorem Pollucem Liberum Herculem. date vina quia tantum diis superis vino libari decebat. {{anchor+|276|Ad v. 276}} Herculea populus Herculi consecrata. qui cum ad inferos descendens fatigaretur labore, dicitur de hac arbore corona facta caput velasse: unde foliorum pars temporibus cohaerens et capiti albuit sudore, pars vero exterior propter inferorum colorem nigra permansit. et honeste ait 'pependit populus', id est corona de populo. atqui lauro coronari solebant qui apud aram maximam sacra faciebant. sed hoc post urbem conditam coepit fieri, neque alia fronde circumdat caput praetor urbanus, qui Graeco ritu sacrificat. sed poeta ad illud tempus retulit, quo Euander apud aram maximam sacra celebravit. Varro enim rerum humanarum docet in Aventino institutum lauretum, de quo proximo monte decerpta laurus sumebatur ad sacra: quamvis ipse dixerit "populus Alcidae gratissima". {{anchor+|278|Ad v. 278}} Sacer implevit dextram scyphus legitur in libris antiquis Herculem ad Italiam ingens ligneum poculum adtulisse, quo utebantur in sacris. quod ne carie consumeretur pice oblitum servabatur, cuius magnitudinem et religionem simul significat dicendo 'implevit dextram sacer scyphus'. scypho praetor in anno semel vino libabat, neque hoc sine sacra fiebant. possumus et illud accipere, quod inter munera deorum etiam pocula sunt: Sallustius historiarum secundo "pocula et alias res aureas, diis sacrata instrumenta, †convivo mereantur". {{anchor+|279|Ad v. 279}} in mensam laeti libant hoc est 'date vina volentes'. quaeritur sane, cur in mensam et non in aram libaverint? sed apud antiquos inter vasorum supellectilem etiam mensam cum aris mos erat consecrari quo die templum consecrabatur: unde bene ait 'in mensam laeti libant', quam constabat cum ara maxima dedicatam, ut alibi "mensaeque deorum". {{anchor+|280|Ad v. 280}} Devexo olympo inclinato in noctem caelo. {{anchor+|282|Ad v. 282}} Pellibus in morem cincti aut in morem Herculis: aut certe sacerdotum: aut 'ex more', quia Pan, deus Arcadiae, pellitus sit, unde Euander. {{anchor+|283|Ad v. 283}} Et mensae grata secundae dona ferunt quia, ut diximus una carnis fuerat, altera pomorum. mensae autem secundae †quae sunt alioquin gratae. {{anchor+|284|Ad v. 284}} Cumulantque oneratis lancibus aras id est reddunt exta. {{anchor+|285|Ad v. 285}} Salii salii sunt, qui tripudiantes aras circumibant. saltabant autem ritu veteri armati post victoriam Tiburtinorum de Volscis. sunt autem salii Martis et Herculis, quoniam Chaldaei stellam Martis Herculeam dicunt: quos Varro sequitur. et Tiburtes salios etiam dicaverant. quidam hos a saltu appellatos tradunt. quos alii a Numa institutos dicunt, ut arma ancilia portantes saltarent: ergo bene a saltu appellati. horum numerum Hostilius addidit; nam duo sunt genera saliorum, sicut in saliaribus carminibus invenitur: Collini et Quirinales, a Numa instituti, ab Hostilio vero pavorii et pallorii instituti. habuerunt sane et Tusculani salios ante Romanos. alii dicunt Salium quendam Arcadem fuisse, qui Troianis iunctus hunc ludum in sacris instituerit. non nulli tamen hos a Dardano institutos volunt, qui Samothracibus diis sacra persolverent. quidam etiam dicunt salios a Morrio, rege Veientanorum, institutos, ut Halesus, Neptuni filius, eorum carmine laudaretur, qui eiusdem regis familiae auctor ultimus fuit. {{anchor+|288|Ad v. 288}} Lavdes herculeas et facta ferunt senes tantum voce laudes Herculis exsequebantur, iuvenes et gestu corporis eius facta monstrabant. unde ibi inmorandum est 'hic iuvenum chorus', ut 'salii' iuvenibus conveniant, carmina ad senes pertineant. et bene senes facta Herculis canunt, quorum aetas scire et interesse gestis Herculis potuit, antequam is ab hominibus transiret ad deos. sane quaeritur cur huic deo aperto capite sacrum fiat. legitur enim in libris antiquioribus ipsius admonitio his verbis 'mihi detecto vertice cuncti sacrificanto'. et fuit observatio ne quis in aede Herculis eius habitum imitaretur: signum enim eius operto capite est. constat tamen ante adventum in Italia Aeneae aram Herculi consecratam, ab Aenea vero morem operiendorum capitum inductum, sicut ait "purpureo adopertus amictu". prima novercae monstra bene 'prima'; nam et alia omnia Iunonis insidiis pertulit. fabula autem hoc habet. Hercules natus est cum Iphiclo, Amphitryonis filio. sed cum Iuno duos serpentes inmisisset Herculi, Iphiclus de cunis terrore lapsus suo vagitu excitavit parentes. qui cum surrexissent, viderunt Herculem angentem manibus angues inmissos ei novercalibus odiis. {{anchor+|289|Ad v. 289}} Eliserit praefocaverit. et hunc versum iunge: unum est enim 'monstra' et 'angues'. {{anchor+|291|Ad v. 291}} Troiamque ut supra diximus, Troiam Hercules evertit propter negatos sibi a Laomedonte equos divino semine procreatos et Hesionae nuptias, quam a ceto liberaverat, necato patre eius Laomedonte. sane critici frustra culpant Vergilium, quod praesentibus Troianis Troiae laudari introduxit excidium, non respicientes quia hoc ratio fecit hymnorum, quibus aliquid subtrahere sacrilegium est. alii magis hoc in solacium Aeneae cantatum posse accipi tradunt: nam quod Herculi datur, Graecis aufertur. et potest oblitteratus dolor videri [praeteritus], quando ad fatalem terram perventum est, sicut alibi ait Aeneas "illic fas regna resurgere Troiae", ut ibi iam dixerat "salve fatis mihi debita tellus", quia expectatus venerat solo Laurenti arvisque Latinis. oechaliamque Oechalia civitas in Euboea insula fuit, cuius Eurytus rex Iolen filiam denegavit Herculi, victori certamine sagittarum ante promissam, ideo quod eum fuerat filius dehortatus, dicens ab Hercule et Megaram uxorem et ex ea filios interemptos, quod factum fuerat Iunonis instinctu. unde iratus Hercules propter nuptias sibi denegatas, eversa civitate, interemit Eurytum et Iolen sustulit. mille pro multis. {{anchor+|292|Ad v. 292}} Mille labores rege sub evrystheo cuius asperrima imperia sustinuerat Hercules voluntate Iunonis: nam hoc est quod dicit 'fatis Iunonis', id est voluntate: vel certe responsis, quae Eurystheo in Herculem dederat. et quidam bono auspicio 'fatis Iunonis' positum volunt, hoc est quam etiam Troiani gravem sustinent, ut dei iuventur exemplo, qui tametsi multis eius instinctu subiacuerit aerumnis, virtute tamen ad divinitatem pervenerit. {{anchor+|293|Ad v. 293}} Nubigenas de Ixione et Nube procreatos Centauros, ut superius diximus. Pindarus †opsum, cum equas pasceret, incestasse eas, inde Centauros natos dicit. {{anchor+|294|Ad v. 294}} Hylaevmque pholumque Hylaeum Theseus interemit, Pholus vero Herculem suscepit hospitio eo tempore, quo ad expugnandos Centauros esset profectus: Lucanus "hospes et Alcidae magni, Phole". unde apparet per poeticam licentiam nomina esse pro nominibus posita. alii Pholum non abhorrere a vera historia tradunt. Pholus enim dum miratur sagittas Herculis, quibus tot Centauros interfecerat, una ex illis in pedem eius decidit, cuius vulnere sanari non potuit. cresia mactas prodigia 'mactas' bene ad leonem, quem interemit, refertur: nam Cretensem taurum non mactavit, sed cum eum incolumem ad Eurystheum perduxisset, ille eum licet flammas vomuisse dictus sit, inlectus pulchritudine, in Atticam regionem reliquit. qui cum Marathonem vastaret, a Theseo postea occisus est. uno tamen verbo utrumque saepe concluditur, aliquotiens una pars, ut "disce puer virtutem ex me verumque laborem, fortunam ex aliis". alii 'mactas' ad Centauros sicut ad leonem referri volunt. {{anchor+|295|Ad v. 295}} Nemeae sub rupe Nemea silva est vicina Thebis, in qua Hercules interemit leonem, qui Lunae filius et invulnerabilis dictus est. 'Nemeae' autem anapaestus est: nam et 'ne' et 'me' breves sunt. {{anchor+|296|Ad v. 296}} Stygii tremvere lacus id est inferni, quo tempore descendit ad rapiendum Cerberum. {{anchor+|297|Ad v. 297}} Ossa super recubans aut ad terrorem dictum est: aut certe illud est quod etiam supra diximus, Cerberum esse terram, quae corpora sepulta consumit; nam inde Cerberus dictus est quasi κρεοβόρος . alii pueriliter volunt a Cerbero Amphiarai ossa consumi, qui hiatu terrae secundum Statium descendit ad inferos. semesa 'semensum' non dicimus, sicut nec 'ensum': nam 'esum' facit et 'comesum'. {{anchor+|298|Ad v. 298}} Nec te vllae facies 'facies', id est species, more suo: vel periculorum vices multae, ut "nova mi facies" et "quae scelerum facies": subauditur tamen 'terruere'. ipse typhoeus et hoc poetice; nam si interemit Centauros, quemadmodum etiam Gigantum interfuit proelio, qui ante innumeros annos fuisse dicuntur? ergo 'non terruit' pro 'non terreret' vel 'terruisset', ut sit 'nec te Typhoeus ipse terreret'. {{anchor+|299|Ad v. 299}} Non te rationis egentem litotes figura; nam minus dixit et plus intellegimus: hoc enim dicit: prudentissimum te non circumvenit Lernaeus anguis, id est hydra, turba capitum. et est talis figura, qualis "munera nec sperno". aliis amphibolia videtur. ‹nam› si ordinaveris 'non te Lernaeus turba capitum circumstetit anguis', remanet 'rationis egentem', ‹si 'non te rationis egentem'› ordinaveris, remanet 'Lernaeus t. c. c. a.' et est: non eguisti ratione cum te Lernaeus anguis circumstetit capitum turba. praeter haec quae Herculem hoc loco poeta fecisse memoravit, alia facta Herculis haec sunt. superatus aper Erymanthius; post cerva; item Stymphalides aves, quae alumnae Martis fuisse dicuntur, quae hoc periculum regionibus inrogabant, quod cum essent plurimae, volantes tantum plumarum de se emittebant, ut homines et animalia necarent, agros et semina omnia cooperirent. inde ovilia Elidensium regis, quae stercore animalium congesto pestilentiam tam suis quam vicinis regionibus creaverant, inmisso Alpheo flumine purgavit et regionibus salubritate reddita, ipsum regem negata sibi mercede interemit. inde equos Diomedis Thracis, qui humanis carnibus vescebantur, abduxit. inde ad Hippolytae cingulum petendum perrexit eamque ablato cingulo superavit. ad Geryonem autem, sicut iam supra dictum est, navi aenea navigavit tergo leonis velificans, ibique primum canem, Echidnae filium, peremit, deinde Eurytiona pastorem, Martis filium, novissime Geryonem, cuius abduxit armenta. item ad Hesperidas perrexit, et Antaeum, filium Terrae, victum luctatione necavit. inde in Aegypto Busiridem necavit, qui advenientes hospites immolare consueverat. post Prometheum, Iovis imperio in Caucaso monte religatum, occisa sagittis aquila liberavit. Acheloum etiam fluvium, qui se propter Deianiram, Oenei filiam, certando cum Hercule in formas varias commutabat, mutatum in taurum, avulso ab illo cornu, victoria cedere conpulit. post Lycum regem, qui, se apud inferos constituto, Megaram uxorem eius temptaverat, reversus peremit: propter cuius necem Iuno ei insaniam misit, ut uxorem necaret ac filios. qui post, recepta sanitate, cum expiationem parricidii ab Apolline petisset nec ab eo responsa meruisset, ira concitus cortinam ipsam et tripodem Apollinis sustulit: ob quod iratus Iuppiter eum Omphalae servire praecepit. cuius finis humanitatis talis fuit. cum Deianiram coniugem per fluvium, in quo Nessus Centaurus commeantes transvehebat, etiam Hercules transvehere vellet, ausus est Nessus occulte Deianiram de stupro interpellare. quod cum Hercules agnovisset Nessum peremit. sed Nessus moriens Deianiram monuit, ut sanguinem suum exceptum servaret, et si quando advertisset Herculem altera femina delectari, sanguine ipso vestem inlitam marito daret, per quam vindicari posset. sed Deianira cum audisset maritum Iolen, Euryti Oechaliensis amare filiam, vestem tinctam Nessi sanguine Lichae servo dedit ad eum perferendam. qui cum Herculi in Oeta occurrisset, munus uxoris tradidit. quam cum ille Iovi sacrificaturus induisset, tanto corporis ardore correptus est, ut non invento remedio pyram construi iuberet donatisque Philoctetae sagittis peteret ab eo ut cremaretur. quo facto inter deos relatus est. {{anchor+|301|Ad v. 301}} salve hic 'salve' sic dictum est ut alibi "sis felix". hic Divus Fidius solus dicitur, quod solus fidem fecit ‹esse› se Iovis filium. vera iovis proles nullus enim humano sanguine procreatus tanta perficeret. {{anchor+|302|Ad v. 302}} Dexter adi id est propitius. pede secundo omine prospero. {{anchor+|303|Ad v. 303}} Super omnia caci id est hoc factum laudant ultra omnia. et sic est dictum, ut "sed te super omnia dona unum oro". et bene, quantum ad ipsos pertinet, rem maiorem et sibi utiliorem servavere post omnia: quia ita saepe fit, ut ea quae in praesente aguntur, fabulis omnibus postea addantur, et quae experti erant, potiora videantur ignotis, et fides habeatur illis quae audierant ex his quae viderant. {{anchor+|307|Ad v. 307}} Obsitus aevo aetate involutus, ut Terentius ait "annis pannisque obsitus". nonnulli 'obsitum' quasi insitum et obsessum et possessum tradunt. {{anchor+|310|Ad v. 310}} Facilesque oculos fert omnia circum physici dicunt ex vino mobiliores oculos fieri: Plautus "faciles oculos habet", id est mobiles vino. hoc etiam Maecenas in symposio, ubi Vergilius et Horatius interfuerunt, cum ex persona Messalae de vi vini loqueretur, ita: "ut idem umor ministrat faciles oculos, pulchriora reddit omnia et dulcis iuventae reducit bona". {{anchor+|311|Ad v. 311}} Capiturque locis delectatur. capiturque locis] nam uno loco diutius retinetur. {{anchor+|313|Ad v. 313}} Romanae conditor arcis conditor Pallantei, ubi nunc Palatium est: quod non est re vera arx, sed tenet rerum omnium principatum. et hic subtiliter videtur significare Romam initium ab Euandro ducere. {{anchor+|314|Ad v. 314}} Haec nemora indigenae favni 'indigenae', id est inde geniti, ἀυτόχθονες . et sciendum secundum Hesiodi theogoniam primo deos genitos, inde hemitheos, post heroas, inde homines innocentes, ultimos sceleratos: quem et hic nunc ordinem servat. sane, sicut supra dictum est, Faunus Pici filius dicitur, qui a fando, quod futura praediceret, Faunus appellatus est: quorum etiam responsa ferebantur. hic Faunus habuisse filiam dicitur †omam castita et disciplinis omnibus eruditam, quam quidam, quod nomine dici prohibitum fuerat, Bonam Deam appellatam volunt. hos Faunos etiam Fatuos dicunt, quod per stuporem divina pronuntient. quidam Faunum appellatum volunt eum quem nos propitium dicimus. {{anchor+|315|Ad v. 315}} Truncis et duro robore nati hoc figmentum ortum est ex antiqua hominum habitatione, qui ante factas domos aut in cavis arboribus aut in speluncis manebant. qui cum exinde egrederentur aut suam educerent subolem, dicti sunt inde procreari. {{anchor+|316|Ad v. 316}} Neque cultus erat id est nullam sui curam habebant. alii ad animum referunt, ut Sallustius "indocti incultique". alii '‹quis neque› mos ‹neque cultus erat›' hoc est qui neque legibus aut imperio cuiusquam regebantur, quia mos est lex quaedam vivendi nullo vinculo adstricta, hoc est lex non scripta. sed hic 'cultum' legem, imperium dictum volunt. alii mores pro legibus, ut "moresque viris et moenia ponet" et "veterisque dei se more tenentem". {{anchor+|317|Ad v. 317}} Componere opes reservare, ordinare. parcere parto de die, inquit, vivebant nec inventa servabant. {{anchor+|318|Ad v. 318}} Rami atque asper victu venatus alebat cognato quodammodo victu alebantur, aut venatu montium aut arborum ramis: hinc enim ali debebant ex arboribus nati. {{anchor+|319|Ad v. 319}} primus quasi et alius venerit e caelo; sed primus in Italiam venit. ab aetherio venit saturnus olympo hoc dicit secundum poeticum morem; nam Saturnus rex fuit Cretae, quem Iuppiter filius bello pepulit. hic fugiens ab Iano rege, qui urbem habuit, ubi nunc Ianiculum, est susceptus, qui regnabat in Italia. quem cum docuisset usum vinearum et falcis et humaniorem victum, in partem est admissus imperii et sibi oppidum fecit sub clivo Capitolino, ubi nunc eius aedes videtur. qui postea suum repetivit imperium. ex hoc et Saturnalia, ut essent memorialia vitae quam Saturnus docuerat: qua die simili et promiscuo victu utuntur servi et liberi. ideo autem in aede ipsius Saturni aerarium, quod ibi potissimum pecunia servaretur, eo quod illi maxime credatur. {{anchor+|321|Ad v. 321}} Is genus indocile pro 'indoctum': nam 'indocile' est quod penitus non potest discere, 'indoctum' quod nondum didicit. hos autem dicit esse conpositos, unde apparet quia 'indocile' dixit pro 'indoctum'. hoc autem est quod dicit Cicero in primo rhetoricorum, feros adhuc homines magni cuiusdam viri oratione conpositos. {{anchor+|322|Ad v. 322}} Legesque dedit atqui dixit "haud vinclo nec legibus aequam"; sed intellegimus Saturnum dedisse leges, quibus adeo obtemperaverunt, ut iam ita per naturam sine legibus viverent. hunc sane deum et leges recipere et legibus praeesse docet antiquitas; nam ideo et acceptae a populo leges in aerario claudebantur, quoniam aerarium Saturno dicatum erat, ut hodieque aerarium Saturni dicitur. Lativmque vocari malvit bene 'maluit': nam et Saturnia dicta est, ut "et nomen posuit Saturnia tellus". et Vergilius Latium vult dici, quod illic Saturnus latuit fugiens Iovem. fabula nota est, quod Saturnus filios suos de Ope genitos voraverit, cum audisset a filio se regno esse pellendum, et quod ei uxor nato Iove lapidem pro infante obtulerit devorandum. Varro autem Latium dici putat, quod latet Italia inter praecipitia Alpium et Apennini. quidam ferunt a Latino dictum Latium, alii ipsum Latinum a Latio. {{anchor+|325|Ad v. 325}} Sic placida populos in pace regebat ut merito aurea saecula crederentur. {{anchor+|326|Ad v. 326}} Decolor aetas vitiosa, quae decoloraret veteres mores: in omni enim vitioso corpore inest pessimus color. et adludit ad naturam metalli, quam cernimus discolorem: nec inmerito; supra enim dixerat 'aurea saecula', ideo nunc dixit 'aetas decolor', id est aurea et ferrea, sicuti Hesiodus dicit. sane 'decolor aetas' quis ante hunc?. {{anchor+|328|Ad v. 328}} Tunc manus avsoniae omnes terrae habitatores aut indigenae sunt aut advenae aut convenae. indigenae sunt inde geniti, ut de Faunis dixit: advenae de uno loco venientes, ut Saturnus: convenae de diversis, ut Ausones et Sicani: quamvis quidam Ausones cognominatos ab Ausone, Vlixis et Circes filio, dicant. Sicani autem secundum non nullos populi sunt Hispaniae, a fluvio Sicori dicti: Lucanus "Hesperios inter Sicoris non ultimus amnis". hi duce Siculo venerunt ad Italiam et eam tenuerunt exclusis Aboriginibus. mox ipsi pulsi ab illis quos ante pepulerant, insulam vicinam Italiae occupaverunt et eam Sicaniam a gentis nomine, Siciliam vero a ducis nomine dixerunt: quamquam Thucydides dicat de Sicilia Italum regem venisse et ab eo esse Italiam appellatam. alii sic distinguunt 'Sicanae' et subiungunt 'saepius et nomen posuit Saturnia tellus': semel enim Sicani ex Hispania in Italiam venisse dicuntur. at Italia plura nomina habuit, dicta est enim Hesperia, Ausonia, Saturnia, Italia. {{anchor+|330|Ad v. 330}} Inmani corpore thybris hic Tuscorum rex fuit, qui iuxta hunc fluvium pugnans cecidit et ei nomen inposuit: vel ut quidam volunt a Glauco, Minois regis filio, occisus est. alii volunt istum ipsum regem latrocinatum esse circa huius fluminis ripas et transeuntibus crebras iniurias intulisse, unde Thybris quasi ὕβρις dictus est ἀπὸ τῆς ὕβρεως , id est ab iniuria: nam amabant maiores ubi aspiratio erat Θ ponere. alii Tiberim, Iani et Camasenae filium, ibi in bello perisse tradunt. Varro Tiberim a Thebri quodam vel a * * * qui ibi perierit, dictum tradit. alii, ut supra diximus, volunt eos qui de Sicilia venerunt, Thybrin dixisse ad similitudinem fossae Syracusanae, quam fecerunt per iniuriam Afri et Athenienses iuxta civitatis murum: nam quod Livius dicit, ab Albano rege Tiberino Thybrin dictum, non procedit ideo, quia etiam ante Albam Thybris dictus invenitur. sed hic Alexandrum sequitur, qui dicit Tiberinum, Capeti filium, venantem in hunc fluvium cecidisse et fluvio nomen dedisse: nam et a pontificibus indigitari solet. {{anchor+|331|Ad v. 331}} post itali etiam Euander se Italum dicit. {{anchor+|332|Ad v. 332}} Albula nomen antiquum hoc nomen a colore habuit. {{anchor+|333|Ad v. 333}} Me pulsum patria aut, ut diximus supra, propter parricidium: aut certe oraculorum necessitate conpulsum. pelagique extrema id est aut per extrema pelagi actum: aut, ut dicit Donatus, per pelagus extrema sequentem, ut 'pelagi' adverbium sit. pelagique extrema] pro 'in pelago', aut pelagi pericula. {{anchor+|334|Ad v. 334}} Fortuna omnipotens et ineluctabile fatum secundum stoicos locutus est, qui nasci et mori fatis dant, media omnia fortunae: nam vitae humanae incerta sunt omnia. unde et miscuit, ut quasi plenum ostenderet dogma: nam nihil tam contrarium est fato quam casus; sed secundum stoicos dixit. alii 'fortuna omnipotens' propter fugam et exilium, 'ineluctabile fatum' idcirco, ut se sceleris et parricidii crimine purgaret. {{anchor+|335|Ad v. 335}} Egere coegerunt, ut quasi ostendat invitum. {{anchor+|336|Ad v. 336}} Carmentis nymphae monita matris eius, quae Nicostrate dicta est, sed ideo Carmentis appellata a suis, quod divinatione fata caneret: nam antique vates carmentes dicebantur, unde etiam librarios qui eorum dicta perscriberent, carmentarios nuncupatos. alii huius comites Porrimam et Postvertam tradunt, quia vatibus et praeterita et futura sunt nota. alii etiam Tiburtem dictam. 'nymphae' autem maritae dicit: nam Graece sponsa νύμφη dicitur. haec autem non vere nympha fuit, sed vaticinatrix. alii nympham ideo dictam, quoniam qui res Arcadum scripserunt, tradunt sex feminas ibi fuisse quae nymphae vocarentur, in quis et Carmentem: proprio ergo vocabulo, non epitheto poetico usus est. auctor scilicet oraculorum. {{anchor+|337|Ad v. 337}} Monstrat et aram aut quam Euander matri fecit extinctae: aut 'aram' pro monumento: aut ideo aram, quia ibi sepulta est et post excessum dea credita. est autem iuxta portam, quae primo a Carmente Carmentalis dicta est, post scelerata a Fabiis CCCVI, qui per ipsam in bellum profecti, non sunt reversi. vatis fatidicae bene addidit 'fatidicae': nam vatem et poetam possumus intellegere, unde solum plenum non erat. ergo tale est ut illud in Sallustio "in tugurio mulieris ancillae", non quia mulieris statim et ancillae, si autem ancillae statim et mulieris. {{anchor+|340|Ad v. 340}} Quae prima quia postea etiam sibylla dixit. {{anchor+|341|Ad v. 341}} Nobile pallanteum futurum scilicet, sicut et Aeneadas: ad sequens enim Romanorum retulit tempus. {{anchor+|342|Ad v. 342}} Asylum retulit postquam Hercules migravit e terris, nepotes eius timentes insidias eorum quos avus adflixerat, Athenis sibi primi asylum, hoc est templum misericordiae, collocarunt unde nullus posset abduci, quod etiam Statius dicit, ut "Herculeos fama est fundasse nepotes". ideo ergo ait 'quod Romulus acer asylum retulit', hoc est fecit ad imitationem Atheniensis asyli: quod ideo Romulus fecit, ut haberet advenas plures cum quibus conderet Romam. ergo 'retulit' aut restituit aut nominavit. Iuvenalis "et tamen ut longe repetas longeque revolvas nomen, ab infami gentem deducis asylo". sane hoc non ad Euandri personam adplicatur, quod ipse Aeneae retulerit. {{anchor+|343|Ad v. 343}} Gelida monstrat sub rupe lupercal sub monte Palatino est quaedam spelunca, in qua de capro luebatur, id est sacrificabatur: unde et lupercal non nulli dictum putant. alii quod illic lupa Remum et Romulum nutrierit: alii, quod et Vergilius, locum esse hunc sacratum Pani, deo Arcadiae, cui etiam mons Lycaeus in Arcadia consecratus est. et dictus Lycaeus, quod lupos non sinat in oves saevire. ergo ideo et Euander deo gentis suae sacravit locum et nominavit lupercal, quod praesidio ipsius numinis lupi a pecudibus arcerentur. sunt qui dicant hunc Πᾶνα ἐνυάλιον , deum bellicosum: alii Liberum patrem, eo quod capro ei fit divina res, qui est hostia Liberi propria. in huius similitudinem intecti cultores eius: cui lupercalia instituta sunt, quia deus pastoralis est. nam Remum et Romulum ante urbem conditam lupercalia celebrasse eo quod quodam tempore nuntiatum illis sit latrones pecus illorum abigere: illos togis positis cucurrisse caesisque obviis pecus recuperasse: id in morem versum, ut hodieque nudi currant. non nulli propter sterilitatem hoc sacrum dicunt a Romulo constitutum, ideoque et puellae de loro capri caeduntur, ut careant sterilitate et fecundae sint: nam pellem ipsam capri veteres februm vocabant. {{anchor+|344|Ad v. 344}} Parrhasio dictum panos de more lycaei ordo est: monstrat lupercal Panos Lycaei, dictum de more Parrhasio, id est ostendit lupercal Panos Lycaei, dicatum ex more Arcadico: nam Parrhasia Arcadia est. dictum dicatum, consecratum. panos lycaei 'huius Panos' genetivus est Graecus, et 'Panos Lycaei' sic dictum est, ut 'Iovis Olympi', 'Apollinis Delphorum'. {{anchor+|345|Ad v. 345}} Sacri monstrat nemus argileti 'sacri' execrabilis. sane Argiletum, quasi argilletum, multi volunt a pingui terra; alii a fabula. nam Euander Argum quendam suscepit hospitio. qui cum de eius cogitaret interitu, ut ipse regnaret, Euandro hoc non sentiente socii intellexerunt et Argum necarunt: cui Euander et sepulchrum fecit et locum sacravit, non quod ille merebatur, sed hospitalitatis causa. bene autem in hac re Euander inmoratur et docet causas, ne apud hospitem veniat in suspitionem. ergo Argiletum ab Argo illic sacrato et sepulto. alii Argum occisum dicunt ab ipso Euandro, auxiliante sibi Hercule, quod is ex hospite factus esset inimicus. alii Danaen cum duobus filiis Argo et Argeo, quos de Phineo habuit, venisse in Italiam et locum ubi nunc Roma est tenuisse, ibique Argum Aboriginum insidiis interfectum loco nomen dedisse. alii Argiletanam portam appellari, quod eam Cassius Argillus sive fecerit sive refecerit: ‹vel› quod ibi Cassius Argillus bello Punico primo sit interfectus ob turbulentam et seditiosam naturam. alii quod Argillus senator post Cannense proelium suaserit a Poenis pacem postulari, ideo in senatu carptum domumque eius dirutam et locum Argiletum appellatum. quidam dicunt cum Capitolii, ubi nunc est, fundamenta iacerentur, caput humanum quod Oli diceretur, inventum: quo omine sollicitatos conditores misisse ad Tusciam ad aruspicem illius temporis nominatum, qui iam indicaverat Argo filio suo, tributum fataliter esse, ut is locus orbi imperitaret, in quo illud caput esset inventum. obvii igitur Argo hi qui missi erant ubinam esset pater interrogaverunt. qui cognita causa itineris eorum, omne responsum patris prodidit monuitque ut caverent, ne ab eo interrogatione deciperentur. sed cum legati ad eum pervenissent et de significatione inventi capitis quaererent, volens ille dominatum orbis patriae suae potius adscribere, interrogavit, anne hic, suum locum ostendens, invenissent. illis negantibus suspicatus proditum esse responsum, quaesivit an quemquam obvium habuissent. illis simpliciter confitentibus occurrisse sibi iuvenem, tunc aruspex conscenso equo secutus Argum occidit eo loco, ubi nunc Roma est, a cuius caede Argiletum. quamvis haec historia etiam de alio nomine saepe celebrata sit. {{anchor+|346|Ad v. 346}} Testatur locum iurat non sua culpa iura hospitii esse violata. testaturque locum] vel in testimonium ducit nomen loci, vel detestatur. {{anchor+|347|Ad v. 347}} tarpeiam sedem prolepsis: duo haec enim nomina postea monti indita sunt. {{anchor+|348|Ad v. 348}} Avrea nunc 'nunc' ad utrumque pertinet, et ad 'aurea' et ad 'Tarpeiam sedem': nam Tarpeia sedes dicta est a Tarpeia virgine. cum enim Romulus contra Sabinos bella tractaret et Tarpeio cuidam dedisset arcem tuendam, filia eius Tarpeia aquatum profecta in hostes incidit. quam cum hortarentur ad proditionem arcis, illa pro praemio poposcit ornatum manuum sinistrarum, id est armillas. facta itaque arcis proditione hostes ingeniosa morte promissa solverunt: nam scuta, id est sinistrarum ornatum, super illam iacientes eam luce privarunt. quae illic sepulta Tarpeiae sedi nomen inposuit. {{anchor+|349|Ad v. 349}} Religio id est metus, ab eo quod mentem religet dicta religio. {{anchor+|350|Ad v. 350}} Dira magna, admirabilis, ut "an sua cuique deus fit dira cupido?" saxum sic appellatur Capitolium. {{anchor+|351|Ad v. 351}} Hoc nemus bene ubique 'nemus' dixit: nam tunc aedificia non erant. {{anchor+|352|Ad v. 352}} quis deus dubitando 'quis deus' adfirmat deum esse. ipsum credunt se vidisse iovem in hoc scilicet nemore. sane ad illud adludit quod primi dicuntur Iovi templa et rem divinam fecisse -Aeacus enim primus in Arcadia templum Iovi constituisse dicitur — nec enim longe sunt a Iove Olympico: unde eos dicit Iovem vidisse, et quod ipsi sunt προσέληνοι , ut ait Statius "Arcades astris lunaque priores": licet dicat Sallustius Cretenses primos invenisse religionem, unde apud eos natus fingitur Iuppiter. {{anchor+|354|Ad v. 354}} Aegida concuteret hic distinguendum: nam aegida, id est pellem Amaltheae caprae, a qua nutritus est, in sinistra Iuppiter tenet. sane Graeci poetae turbines et procellas καταιγίδας appellant, quod haec mota faciat tempestates. ergo 'nigrantem' tempestatem commoventem. dextra nimbosque cieret et de dextera fulmina commoveret: nam modo nimbos pro fulminibus posuit, quae de dextera iacit. aegidis autem concussio commovet pluvias. ergo 'concuteret aegida atque per eam nimbos moveret'. {{anchor+|355|Ad v. 355}} Disiectis oppida muris unum Iani, aliud Saturni, iam tunc vetusta. {{anchor+|356|Ad v. 356}} Monumenta virorum hoc sermone ostendit etiam Saturnum virum fuisse. {{anchor+|357|Ad v. 357}} ianus pater Ianus in Ianiculo habitavit. qui quod una navi exul venit, in pecunia eius ex una parte Iani caput, ex altera navis signata est. {{anchor+|359|Ad v. 359}} dictis dubium est, nomen sit 'dictis', an participium. {{anchor+|360|Ad v. 360}} Passimque armenta videbant quae post mortem Caci passim nullo timore vagabantur. {{anchor+|361|Ad v. 361}} Romanoque foro Romanum forum est ubi nunc rostra sunt. sed et hic prolepsin fecit: nam postea sic dictum est. lautis mugire carinis carinae sunt aedificia facta in carinarum modum, quae erant circa templum Telluris. lautas autem dixit aut propter elegantiam aedificiorum, aut propter Augustum, qui natus est in curiis veteribus et nutritus in lautis carinis. alii dicunt carinas montem nominatum, quod ager suburbanus ante portas carus erat. alii lauta loca legatorum, quae in ea regione instructa accipere consuerant. alii quod ibi Sabini nobiles habitaverint, quorum genus invidere et carinare solebat. carinare autem est obtrectare: Ennius "contra carinantes verba atque obscena profatus", alibi "neque me decet hanc carinantibus edere chartis". alii quod Romani Sabinis instantibus fugientes, eruptione aquae ferventis et ipsi liberati et hostes ab insequendo repressi ‹sint. aut› quia calida aqua lavandis vulneribus apta fuit, locus lautulus appellatus est. {{anchor+|363|Ad v. 363}} victor alcides subiit hic ius pontificale quibusdam videtur subtiliter tangere: domus enim, in qua pontifex habitat, regia dicitur, quod in ea rex sacrificulus habitare consuesset, sicut flaminia domus, in qua flamen habitat, dicebatur: quod hic ostendit ex persona Euandri, quem facit orantem ut Aeneas suam ingrederetur domum, non utique profanam, sed sacratam, scilicet quae fuerit hospitium Herculis, illis versibus 'haec, inquit, limina victor Alcides subiit, haec illum regia cepit'. quem etiam honore divinae dignationis sociat adiciens 'aude hospes contemnere opes et te quoque dignum finge deo': haec enim dicendo quid aliud agit, quam ut sacratae religionis usum tribuat antisti * * * divina communia, utpote quem etiam pontificali honore nuncupaverat, dicens 'maxime Teucrorum ductor': neque enim quia ductor eo maximus, sed quia maximus eo * * * omnia. regiae autem verius meminit dicendo 'tecta subibant pauperis Euandri' ‹et› 'Romanoque foro': quis enim ignorat regiam, ubi Numa habitaverit, in radicibus Palatii finibusque Romani fori esse? victor alcides subiit εὐσυμβόλως , id est bonum Aeneae omen ostenditur: Varro enim divinarum libro IV. Victorem Herculem putat dictum, quod omne genus animalium deinceps vicerit. sed Romae Victoris Herculis aedes duae sunt, una ad portam trigeminam, alia ad forum boarium: cuius commenti causa haec exponitur. Marcus Octavius Hersennus in prima adulescentia tibicen, postquam arti suae diffisus est, mercaturam instituit. bene re gesta decimam Herculi dicavit. postea cum navigans hoc idem ageret, a praedonibus circumventus fortissime pugnavit et victor recessit. quem in somnis Hercules docuit sua opera servatum. cui Octavius, impetrato a magistratibus loco, aedem cum signo sacravit et Victorem incisis litteris appellavit. ergo Vergilium non tantum ad victoriam praesentem victorem dixisse, sed occulte perpetuo eius epitheto usum debemus accipere, quippe quem Romae sub hoc nomine sacratum coli videbat; nam supra ait "taurosque hac victor agebat", cum de pugna eius alia loqueretur. sane hic 'subiit' iuxta usum praesentem accusativo iunxit, cum antiquo more alibi dativo iunxerit, ut "progressi subeunt luco". cepit mire dixit, ut alibi "nec te Troia capit". {{anchor+|364|Ad v. 364}} Avde hospes contemnere opes bene 'aude', quasi rem arduam et difficilem. avde hospes contemnere opes ideo dixit 'aude', tamquam virtute opus sit animi et ad expellendum amorem divitiarum. dignum finge deo compone te et forma in similitudinem numinis: quod iuxta sectam cynicam hospes Herculis suadet. sane quidam 'deo' pro inmortalitate dictum volunt. {{anchor+|365|Ad v. 365}} Non asper non aspernator, id est fastidiosus. {{anchor+|366|Ad v. 366}} Angusti supter fastigia tecti ingentem Aenean duxit ex contrarietate quaesitus ornatus, ait enim 'angusti tecti supter fastigia ingentem Aenean duxit'. {{anchor+|368|Ad v. 368}} effultum sicut supra dictum est, apud veteres dicebatur, super quod unusquisque iacuisset. pelle libystidis vrsae species pro genere: nam cuiuslibet ferae possumus accipere. {{anchor+|370|Ad v. 370}} Exterrita mater ideo territa, quia mater. {{anchor+|371|Ad v. 371}} tumultu ut 'Gallicus tumultus'. {{anchor+|373|Ad v. 373}} dictis divinum adspirat amorem id est dictis suis addit venustatem, ut amabiliter eius audiatur oratio. dictis divinum inspirat amorem petitura pro filio de adulterio procreato orationem suam ingenti arte conposuit: quod etiam Vulcanus ipse testatur, dicens 'quid causas petis ex alto?' non enim aperta est eius petitio, sed longo prooemio perversam amore mariti circumvenit mentem. ergo quaestionem hanc quae nascitur ex petitione Veneris inpudica, solvimus his modis: primo quod Vulcanum amore circumvenit, nam et post completam orationem statim eum complectitur et molli amplexu fovet: deinde quod nacta est occasionem eius temporis quo Marti arma faciebat, quem fuisse sciebat adulterum: per quod datur intellegi Vulcanum iam omnem suspitionem et iram quam habuit circa Venerem, deposuisse, adeo ut arma etiam ipsi fabricaret adultero. praeterea Vulcanum uxorium fuisse testatur et ipse Vergilius dicens "tum pater aeterno fatur devinctus amore", et Statius ubi Martem Venus adloquitur, ut "at non eadem Vulcania nobis obsequia, et laesi servit tamen ira mariti". nam quod dicit Donatus potuisse fieri ut cum Anchisa concumberet Venus, ante quam Vulcano nuberet, non procedit: constat enim a principio Venerem uxorem fuisse Vulcani. sane 'divinum' θεῖον debemus accipere. {{anchor+|374|Ad v. 374}} dum bello argolici 'dum' pro 'quam diu'. sane haec oratio rhetorica suasio est. nam principium a verecundia sumpsit; dicendo enim numquam se molestam antea fuisse, ostendit se inpetrare debere, praesertim ex eo quod non timuerit petere. 'nunc Iovis imperio Rutulorum constitit oris, ergo eadem supplex venio': haec non tantum rogandi, sed etiam inpetrandi vim habent. verso tamen ordine: nam primo arma petit, deinde adiuvat exemplo dicendo 'te filia Nerei' etc., deinde causam 'aspice qui coeant populi'; ipsum enim 'populi' multitudinem significat, et quasi non inpugnet, sed inpugnetur Aeneas, ita pathos fecit dicens 'in me excidiumque meorum': nam quod a principio arma petit haec ratio est, quod rem nec magnam nec difficilem Vulcano petebat. ideo et statim posuit; nam ubi maius aliquid est, ante causa dicenda est, ut praemollitis animis, tunc quod petitur suggeratur. {{anchor+|375|Ad v. 375}} Debita fataliter ad exitium destinata. casvrasque inimicis ignibus arces causa cur non petierit. {{anchor+|376|Ad v. 376}} Miseris atqui honestum est miseris subvenire; sed hoc dicit: cur te fatigarem pro hominibus fati necessitate perituris? arma rogavi argute hic in principio arma nominat, ut iam intellegatur quid petitura sit. {{anchor+|377|Ad v. 377}} artis opisque tuae duo duobus reddit, ‹auxilium› 'opis', arma ‹'artis'›: aut certe idem valet 'opis' quod 'artis'; hinc opifices. {{anchor+|378|Ad v. 378}} incassumve tuos ordo est: tuosve labores incassum exercere volui. {{anchor+|379|Ad v. 379}} Priami deberem plurima natis scimus quod Paridi tantum debuit, sed hoc velat aliarum commemoratione personarum, ne ex turpi causa Paridi debuisse videatur. simul et, ut quidam tradunt, pulchritudinis suae Vulcanum admonet, hoc est 'formae iudicio Iovis coniugem vici'. {{anchor+|380|Ad v. 380}} Aeneae flevissem saepe laborem bene post Pergama, post Troianos, post Priami liberos cum excusatione fit Aeneae commemoratio; dicit enim se eius infelicitate commotam: ut illud causas habeat, hoc miseratione consistat. {{anchor+|381|Ad v. 381}} nunc] id est 'nunc vero'. et subdistingue: nunc autem, Iovis imperio. iovis imperio ne videretur inpudens, si aliena regna deposceret. et hoc latenter dicere videtur: fave huic cui etiam Iuppiter favet. {{anchor+|382|Ad v. 382}} Eadem quae tunc scilicet silui, quae nihil petii. sanctum mihi numen si 'sanctum' simpliciter accipiatur, leve est. 'numen' ergo 'sanctum' ut 'leges sanctas' dicimus, id est firmas, a sanciendo. {{anchor+|383|Ad v. 383}} Arma rogo hic distinguendum, ut cui petat, non dicat, sed relinquat intellegi, ne foede apud maritum et amorem suum circa Anchisen memoret et susceptum de adulterio filium. genetrix nato. te filia neri hoc est, soles hoc praestare matribus. et dicit Thetidem, quae Achilli arma inpetravit. et bonis utitur comparationibus dicendo 'filia Neri', cum ipsa Iovis sit filia, item 'uxor Tithonia', cum sit ipsa Vulcani. 'Neri' autem pro 'Nerei': omnia enim quae in 'eus' exeunt hodie apud maiores in 'es' exibant, ut 'Nereus Neres, Tydeus Tydes', et genetivum in 'is' mittebant, 'Tydis Neris'. sed quia plerumque 's' supra in latinitate detrahitur, remanebat 'i'. hinc est 'filia Neri', "inmitis Achilli", item in Sallustio "ad bellum Persi Macedonicum". sic Asper. {{anchor+|384|Ad v. 384}} Tithonia conivnx Aurora pro Memnone. {{anchor+|385|Ad v. 385}} aspice qui coeant populi τὸ αἴτιον , ut praesentem ostenderet necessitatem. dicendo autem 'populi' phantasiam fecit. clavsis ferrum acvant portis ut ostenderet festinationem: dixit enim superius "quinque adeo magnae positis incudibus urbes tela novant". in me artificiose arma petit etiam sibi profutura; nisi enim subvenis, iterum vulnerabor; nam a Graecis fuerat vulnerata, unde est "equidem credo mea vulnera restant". {{anchor+|388|Ad v. 388}} Cunctantem scilicet de promissione, quam rem per amplexum suum inmisso amore persolvit. {{anchor+|389|Ad v. 389}} Accepit solitam flammam vel quasi maritus; vel adludit ad rem naturalem: namque ideo Vulcanus maritus fingitur Veneris, quod Venerium officium non nisi calore consistit, unde est "frigidus in Venerem senior". {{anchor+|390|Ad v. 390}} Labefacta per ossa si ossa labefecit, quanto magis animum? {{anchor+|391|Ad v. 391}} Atque olim fere, ut solet; nam non est adverbium temporis. {{anchor+|392|Ad v. 392}} Ignea rima micans id est fulmen, cuius naturam expressit; namque nubes vento coactae plerumque rumpuntur et ex se fulmen emittunt. quamvis philosophi fulgura et tonitrua simul exprimi dicant, sed illud celerius videri, quia clarum est, tonitrua autem ad aures tardius pervenire. alii 'rima micans' fulgetram dicunt: et hoc ad velocitatem amoris, qui momento Vulcanum percussit. {{anchor+|393|Ad v. 393}} Formae conscia conivnx intellexit se dolis et pulchritudine pervertisse mentem mariti. alii duabus rebus Venerem volunt maritum adgressam, dolis et pulchritudine: et volunt melius 'dolis [et formae] conscia', quam 'laeta', et 'formae' melius dativo casu quam genetivo. {{anchor+|394|Ad v. 394}} Devinctus hoc sermone ostendit eum posse cuncta concedere. {{anchor+|395|Ad v. 395}} ex alto †mirum et hoc libenter et olim de promittentis. ex alto argumentatione longe repetita. est autem de usu dictum: Cicero primo libro ad Brutum "si Pompeius non ex alto peteret et multis verbis me iam hortaretur". {{anchor+|397|Ad v. 397}} tum quoque sicut nunc. et 'tum quoque' bis audiendum. teucros armare fuisset per 'Teucros' Aenean debemus accipere, quia Venus ante ait 'arma rogo' et subiungendo 'genetrix' et rel. per similitudinem significat Aenean. ergo poeta aliud dicendo aliud dedit intellegi. sane 'fuisset', in proximo repetitum, decorem addidit. {{anchor+|398|Ad v. 398}} nec pater omnipotens notandum quod hic Iovem a fatis separat, cum alibi iungat, ut "sic fata deum rex sortitur". sed hanc imminentium malorum dilationem Etrusci libri primo loco a Iove dicunt posse impetrari, post a fatis: unde et hic ait 'nec pater omnipotens, nec fata vetabant'. nec fata vetabant stare atqui supra ait 'debita'. sed sciendum secundum aruspicinae libros et sacra Acheruntia, quae Tages conposuisse dicitur, fata decem annis quadam ratione differri: quod nunc dicit Vulcanus potuisse fieri. ergo non est contrarium; nam fata differuntur tantum, numquam penitus inmutantur: quod etiam Iuno dicit "atque inmota manet fatis Lavinia coniunx; at trahere atque moras tantis licet addere rebus". {{anchor+|400|Ad v. 400}} Si bellare paras quia dixerat 'in me excidiumque meorum'. quidam hunc sensum illi iungunt 'absiste precando viribus indubitare tuis': cetera enim per parenthesin dicta sunt. {{anchor+|401|Ad v. 401}} Possum promittere curae quicquid in me curae est, id est officii et sollicitudinis. {{anchor+|402|Ad v. 402}} Liquido electro aut liquefacto, aut puro. et secundum Plinium in naturali historia tria sunt electri genera; unum ex arboribus, quod sucinum dicitur; aliud, quod naturaliter invenitur; tertium, quod fit de tribus partibus auri et una argenti: quas partes etiam si naturale solvas, invenies. unde errant qui dicunt melius esse naturale. electri autem natura probatur veneno, quo recepto et stridorem emittit et varios ad iridis similitudinem reddit colores. et ad lumina in convivio clarius auro et argento lucet. {{anchor+|403|Ad v. 403}} animaeque valent fabrica Vulcani duobus constat, ventis et igne; hic ergo 'animae' pro spiritu, quo fabriles folles inflari solent. animae venti, ἀπὸ τῶν ἀνέμων : Horatius "inpellunt animae lintea Thraciae": unde et 'anima' dicitur, quae secundum aliquos ventus est, ut "atque in ventos vita recessit". precando viribus indvbitare tuis id est dubitare, nam 'in' vacat. et hoc dicit: precum nimietas postulationis significat dubitationem. sane 'indubitare' quis ante hunc? {{anchor+|404|Ad v. 404}} ea verba locutus quidam humiliter dictum accipiunt. {{anchor+|406|Ad v. 406}} Conivgis infusus gremio hoc est ante concubuit et sic quievit. Probus vero et Carminius propter sensum cacenphaton 'infusum' legunt, ut sit sensus: dormiit cum coniuge dormiente, id est petiit soporem, infusum etiam coniugis gremio. alii 'infusus' legunt, ut significetur coisse illos et sic sopitos, et volunt esse emphasin coitus: nam 'infusum gremio soporem' nihil esse dicunt. multi autem cacenphaton accipiunt, ne duo epitheta videantur, 'placidum' et 'infusum'. alii figurate accipiunt 'placidum per membra' pro eo quod est placidum membris. per membra potest ambiguum videri, Vulcani an Veneris. {{anchor+|408|Ad v. 408}} Curriculo tempore modo; alias loco, alias officio. Cicero in Oratore pro loci spatio "haec sunt curricula ac spatia multiplicium variorumque verborum". et multi sic distinguunt 'inde ubi prima quies — medio iam noctis abactae curriculo expulerat somnum — cum femina primum, cui tolerare colo vitam tenuique Minerva impositum'; nam 'quies curriculo expulerat somnum' aut paene nihil est — quid enim est quies nisi somnus? — aut ut sit aliquid, non est abstemia matrona illa, cum surgit quiete satiata maxime. 'cui tolerare colo vitam tenuique Minerva inpositum' et hic distinguitur; quid enim est 'inpositum cinerem'? cum illud sit pulchrius: cui castitas inposuit lanificio tolerare vitam, ut sequatur 'cinerem et sopitos suscitat ignes', ut alibi "et sopitas ignibus aras excitat". {{anchor+|409|Ad v. 409}} Colo hunc sequimur: nam 'huius coli' dicimus, non ut Statius 'huius colus'. tenvique minerva non filo tenui, id est subtili artificio; sed parvo pretio lanificii, id est tenuiter et exiliter victum praebente. et alii hic distinguunt et subaudiunt 'mos est' aut 'placet', ut sit sensus 'cui tolerare colo vitam tenuique Minerva mos est' vel 'placet' et sic inferunt 'inpositum cinerem et sopitos suscitat ignes', ut e contra Horatius "incedis per ignes suppositos cineri doloso". alii sic legunt 'tenuique Minerva inpositum', quasi fato datum, id est cui haec est necessitas fataliter data. {{anchor+|411|Ad v. 411}} Noctem addens operi per transitum ostendit noctem esse partem diei. {{anchor+|412|Ad v. 412}} Exercet penso fatigat: Terentius "primo haec vitam parce ac duriter agebat". hinc ergo traxit Vergilius ut diceret 'castum ut servare cubile coniugis', id est ne cogatur propter paupertatem pudorem deserere. {{anchor+|414|Ad v. 414}} Ignipotens Vulcanus, ut diximus, ignis est, et dictus Vulcanus quasi Volicanus, quod per aerem volet; ignis enim e nubibus nascitur. unde etiam Homerus dicit eum de aere praecipitatum in terras, quod omne fulmen de aere cadit. quod quia crebro in Lemnum insulam iacitur, ideo in eam dicitur cecidisse Vulcanus. claudus autem dicitur, quia per naturam numquam rectus est ignis. nec tempore segnior illo bene comparationis similitudini duo reddidit, festinationem et industriam. {{anchor+|415|Ad v. 415}} Ad fabrilia dura. et ex contrariis epithetis fecit ornatum, dicens 'mollibus e stratis surrexit ad opera fabrilia'. {{anchor+|416|Ad v. 416}} Insvla sicanium ivxta latus aeoliamque erigitvr liparen physiologia est, cur Vulcanus in his locis officinam habere fingatur inter Aetnam et Liparen: scilicet propter ignem et ventos, quae apta sunt fabris. 'Aeoliam' autem 'Liparen' ideo, quia una est de illis septem insulis, in quibus Aeolus imperavit. {{anchor+|418|Ad v. 418}} exesa caminis 'exesa' ad usum caminorum, qui sunt Cyclopum: an 'caminis exesa' pro 'ignibus exesa'? {{anchor+|419|Ad v. 419}} Antra aetnaea tonant magnitudinem ictuum ostendit, quibus etiam vicini montes resultabant: aut certe 'Aetnaea' quasi Aetnae dixit. {{anchor+|420|Ad v. 420}} Avditi referunt gemitus echo breviter significavit. avditi r. g.] id est referentes gemitus audiuntur: non enim prius audiuntur et postea referunt gemitus. potest et bis intellegi audiri eos, primum cum eduntur, postea per echo, cum venerunt in ea loca, ex quibus repulsi vocis imaginem referunt. {{anchor+|421|Ad v. 421}} Stricturae chalybum strictura est terra ferri in massam coacta. Chalybes autem proprie populi sunt, apud quos nascitur ferrum, ut ipse "at Chalybes nudi ferrum virosaque Pontus castorea": unde modo 'Chalybum' posuit 'stricturas' pro ferri massis. {{anchor+|423|Ad v. 423}} Hoc tunc id est huc tum. et 'hoc' pro 'huc' posuit secundum antiquum morem: nam antea 'hoc' adverbium loci fuit, quod nunc abolevit: nam crebro in antiquis lectionibus invenitur, sicut in epistulis probat Verrius Flaccus exemplis auctoritate ratione, dicens in adverbiis pro 'u' 'o' plerumque maiores ponere consuetos. et sic pro 'huc' 'hoc' veteres dicere solebant, sicut pro 'illuc' 'illo' dicimus: unde etiam 'hoc' o longum esse apparet, sicut 'illo', cum pro 'illuc' ponitur. {{anchor+|424|Ad v. 424}} ferrum exercebant oeconomia. {{anchor+|425|Ad v. 425}} Brontesque quid facturi sint ex nominibus docet: nam Brontes a tonitru dictus est, Steropes a fulgetra, ἀπὸ τῆς στεροπῆς . Pyragmon vero, qui numquam a calenti incude discedit, ἀπὸ τοῦ πυρὸς καὶ τοῦ ἄκμονος ; nam πῦρ ignis est, ἄκμων incus. nudus membra per hunc etiam ceteros nudos fuisse significat. {{anchor+|426|Ad v. 426}} Informatum in quandam formam designatum et conpositum. dicit autem in fulmine partem non perfectam, partem iam politam fuisse. manibus deest 'in', ut sit 'in manibus'. {{anchor+|427|Ad v. 427}} Toto genitor quae plurima caelo 'toto caelo', id est ab omni parte caeli: nam dicunt physici de sedecim partibus caeli iaci fulmina. 'quae' autem qualia, ut "hunc ego te, Euryale, aspicio", id est talem. ergo hoc dicit: faciebant fulmen in eorum similitudinem, quae Iuppiter iacit toto caelo, hoc est de diversis partibus caeli, scilicet sedecim. {{anchor+|428|Ad v. 428}} deicit quibusdam videtur humiliter dictum. alii 'de' pro 'valde' accipiunt, sicut dicimus 'deamo' pro 'valde amo'. {{anchor+|429|Ad v. 429}} Tris imbris torti radios constricti et coacti in grandinem: Statius "sicco quos asper hiatu praesolidat Boreas". et sciendum hoc eum velle ostendere, toto anno iaci fulmen: nam per has periphrasis tempora ostendit anni totius, quae et quattuor esse et ternos menses habere manifestum est: unde dicit 'tris imbris torti radios', hoc est grandinis, quae abundat per hiemem; 'tris nubis aquosae', hoc est veris, quo tempore nimiae sunt pluviae, ut "et ruit imbriferum ver"; 'rutili tris ignis', hoc est aestatis; 'et alitis austri', id est autumni, quo ventorum crebra sunt flamina. et prudenter his omnibus naturam exprimit fulminis, quod necesse est ut per nubes nascatur et ventos: nam alibi ait "fulminis adflavit ventis et contigit igni". et bene in materiam fulminis vertit ea ex quibus fulmen nascitur, nubem imbrem ventum: nam ut physici volunt, cum nubes ventis vehementer agitatae sunt, sic incalescunt, ut accendantur. sane fulmen triplici praeditum potestate est: est ostentatorium, peremptorium, praesagum. ostentatorium est quo terror incutitur, ut 'fulgores nunc terrificos sonitumque metumque'. at cum dicit 'flammisque sequacibus iras' peremptorium docet. praesagi autem sic meminit "tertius ille hominum divumque interpres Asilas, cui pecudum fibrae, caeli cui sidera parent et linguae volucrum et praesagi fulminis ignes". non nulli vero manubias fulminis his numinibus, id est Iovi, Iunoni, Marti et Austro vento, adserunt attributas, quod hoc loco ostendunt. nam cum dicit 'tris imbris torti radios', Iovem significasse intellegitur; cum vero 'tris nubis aquosae', Iunonem intellegit; cum autem 'rutili tris ignis', Martem; et sic adiectum 'alitis Austri', scilicet venti. alii ideo ternorum radiorum volunt mentionem factam, quia fulmen trisulcum est: aut enim terebrat aut incendit aut †disclina. et 'imbris torti radios' pro 'tortos radios', 'torti' autem vehementis. et hoc verbo frequenter utitur quotiens vim aliquam vult exprimere, ut "torquet aquosam hiemem" et "an te genitor, cum fulmina torques". {{anchor+|431|Ad v. 431}} Fulgores nunc terrificos quas fulgetras dicunt. sonitumque metumque non quem habeant, sed quem inferant. et per sonitum tonitrua ostendit, per metum fulgetras. et hunc ordinem sic posuit, ut hominibus videtur: nam re vera prior est conlisio nubium, unde ignis emicat: nos autem ideo prius fulgetras videmus, quam tonitrua audiamus, quia velocior oculorum, quam aurium sensus est. {{anchor+|432|Ad v. 432}} Sequacibus persecutricibus: quoniam rapax natura ignis est. et ordo est 'irasque flammis sequacibus'. {{anchor+|433|Ad v. 433}} currumque rotasque nova elocutio 'currum et rotas instabant'. nec nos moveat quod in domo Vulcani Marti currus fabricatur; eo enim absente fabricabatur. {{anchor+|435|Ad v. 435}} Aegidaque horriferam aegis proprie est munimentum pectoris aereum, habens in medio Gorgonis caput: quod munimentum si in pectore numinis fuerit, aegis vocatur: si in pectore hominis, sicut in antiquis imperatorum statuis videmus, lorica dicitur. turbatae vel concitatae et iratae: vel pro 'turbantis': nam timuit homoeoteleuton, et fecit supinam significationem. alii ad fabulam referunt, quia dicitur in bello Gigantum arma perdidisse turbata, ut quasi ipsa nunc reparet: cuius dicti nullus auctor invenitur idoneus. {{anchor+|436|Ad v. 436}} Squamis serpentum auroque polibant aegida horriferam aureis squamis serpentum certatim polibant. alii volunt re vera de corio serpentum dicere eum arma esse levigata. {{anchor+|437|Ad v. 437}} Conexosque angves Gorgonis scilicet capiti. ipsamque in pectore divae hoc est quae in pectore ponatur. {{anchor+|438|Ad v. 438}} Desecto vertentem lumina collo aut sua lumina circumferentem et mortis indignatione quaerentem, quorum se interitu posset ulcisci: aut certe intuentum lumina in saxa vertentem: aut horrore suo aliorum oculos avertentem, ne cum periculo videretur. hoc autem caput ideo Minerva fingitur habere in pectore, quod illic est omnis prudentia, quae confundit alios et inperitos ac saxeos conprobat. desecto vertentem quomodo 'vertentem'? id est secto collo non sua lumina vertentem, sed immutantem eorum faciem qui hanc vidissent: aut 'vertentem' dixit 'lumina' aversa habentem, ut habuit cum secaretur ei collum, et quaereret aspectibus vindicari. {{anchor+|439|Ad v. 439}} Tollite cuncta inquit vile est quod plerique dicunt, propter arma Martis iratum esse Vulcanum, praesertim cum et arment Minervam et fabricent fulmina Cyclopes, et Vulcanus dixerit 'cuncta tollite'. ergo 'tollite' aut differte est, aut celerius terminate. coeptosque avferte labores quia dixerat 'his informatum manibus iam parte polita fulmen erat'. {{anchor+|440|Ad v. 440}} Aetnaei cyclopes ut "Aetnaeos fratres". {{anchor+|441|Ad v. 441}} Nunc viribus usus hoc est nunc est vestrarum virium exercitium, id est tempus est exercendae virtutis circa arma viri fortis. et sic dictum est, ut dicimus 'opus est viribus': et hoc quidam non ad difficultatem operis, sed ad celeritatem referunt. {{anchor+|442|Ad v. 442}} rapidis paratis. arte magistra ambitiosius quam si 'magistri' diceret: et rem personae in artem transtulit, ut si dicas 'opus est peritia medicinae', non 'medici'. {{anchor+|443|Ad v. 443}} Praecipitate moras praecipitanter, id est festinanter abicite. nec plura effatus sicut festinantem decebat. {{anchor+|444|Ad v. 444}} Ocius incubvere quam ille praeceperat. pariter pari modo. dicitur et pro 'similiter' et pro 'simul'. {{anchor+|445|Ad v. 445}} Sortiti diviserunt inter se laboris officium, ut "sortiti remos". {{anchor+|446|Ad v. 446}} Vulnificusque chalyps populum, apud quos nascitur, pro ferro posuit. et 'liquescit' dixit proprie: nam ferrum non semper solvitur, sed mollescit. {{anchor+|447|Ad v. 447}} Informant designant. ingentem autem et magnitudine et soliditate: nam et clipeum dixit, qui magnitudine corpus furatur, unde et clipeus dictus est ἀπὸ τοῦ κλέψαι : et dicturus est 'septenosque orbibus orbes inpediunt', id est veluti septem scuta facta in unitatem conectunt. {{anchor+|449|Ad v. 449}} ventosis ventos gignentibus: aliter "ventosa per aequora vectis", quae ventis turbentur. {{anchor+|450|Ad v. 450}} Accipiunt redduntque iungendum: uno enim eodemque tempore parte reddunt, parte ventos accipiunt. stridentia tingunt tingendo stridere faciunt. {{anchor+|451|Ad v. 451}} aera lacu amat lacum pro aqua ponere. {{anchor+|452|Ad v. 452}} illi quidam pro 'alii' accipiunt. in numerum in ordinem, ut "tunc vero in numerum Faunosque ferasque videres ludere". {{anchor+|453|Ad v. 453}} Forcipe forfices sunt quibus incidimus, forcipes quibus aliquid forvum tenemus, quasi forvicapes; nam forvum est calidum: unde et formosos dicimus quibus calor sanguinis ex rubore pulchritudinem creat. has tamen forcipes in medicinalibus Graeci ardiotheres appellant, quibus solent in bello vulneratis spicula extrahi. {{anchor+|454|Ad v. 454}} Dum haec properat hoc est properanter facit: et est honesta elocutio. aeoliis nam, ut diximus, Vulcania una est de septem Aeoliis, in quibus Aeolus regnaverat. lemnius quia in Lemnum insulam, ut diximus, cecidit, a Iove praecipitatus vel a Iunone propter deformitatem deiectus, quam aerem esse constat, ex quo fulmina procreantur. ideo autem Vulcanus de femore Iunonis fingitur natus, quod fulmina de imo aere nascuntur: quod etiam Lucanus dicit "fulminibus terrae propior succenditur aer, pacem summa tenent". {{anchor+|456|Ad v. 456}} Volucrum sub culmine potest et generaliter accipi volucrum quarumvis, quae matutinae sonant; potest et specialiter, ut hirundinum; potest et gallorum: quae omnia propter sermonis humilitatem vitavit. {{anchor+|458|Ad v. 458}} Tyrrhena vincula Tusca calciamenta. et dicit crepidas, quas primo habuere senatores, post equites Romani, nunc milites. alii calceos senatorios volunt, quia hoc genus calciamenti a Tuscis sumptum est. {{anchor+|459|Ad v. 459}} Tegeaeum ensem Arcadicum gladium. {{anchor+|460|Ad v. 460}} Demissa ab laeva pantherae terga retorquens a sinistro humero pellem demissam habuit, quam retorquens et in dexteram revocans partem se amiciebat. {{anchor+|461|Ad v. 461}} Gemini custodes hoc et in Homero lectum est et in historia Romana, quae ait "Syphax inter duos canes stans Scipionem appellavit". {{anchor+|464|Ad v. 464}} Sermonum memor scilicet promissi auxilii, ut "auxilio tutos dimittam opibusque iuvabo". heros hoc nomen non tantum praesentis est virtutis, sed et praeteritae: unde est quod Euandrum heroem dicit, cum sit virtutis emeritae. plerumque heros et generis est. {{anchor+|465|Ad v. 465}} Matutinus agebat rem temporis ad personam transtulit. {{anchor+|467|Ad v. 467}} ivngunt dextras sic enim se antiqui salutabant. {{anchor+|468|Ad v. 468}} Licito tandem sermone 'tandem', quia amborum desiderio nox fecerat moram: vel 'tandem' dato secreto. {{anchor+|470|Ad v. 470}} maxime teucrorum dicendo 'maxime' subtiliter ostendit eum pontificis maximi et scientiam et potestatem habere. {{anchor+|471|Ad v. 471}} Numquam res equidem Troiae victas satis mature 'equidem' dixit, id est ego quidem Troiam te vivo victam non arbitror, quantum est in opinione mea. {{anchor+|472|Ad v. 472}} Pro nomine tanto pro tui nominis gloria. {{anchor+|474|Ad v. 474}} hinc rutvlus premit hoc est "gens eadem, quae te crudeli Daunia bello insequitur". et murum circumsonat armis et brevitatem sui ostendit imperii et hostilem necessitatem, ob quam se penitus exarmare non poterat. 'amni' autem 'claudimur Tusco' ideo dixit, quia ipse fuit Romani finis imperii: Iuvenalis "et quae imperii fines Tiberinum virgo natavit". {{anchor+|475|Ad v. 475}} Sed tibi ego artificiose agit, ut etiam quae monstrantur auxilia, ipsius esse videantur. 'ingentes' autem 'populos' non sine causa dixit: nam Tuscia duodecim lucumones habuit, id est reges, quibus unus praeerat: unde est "gens illi triplex, populi sub gente quaterni". {{anchor+|476|Ad v. 476}} Quam fors inopina hoc beneficium casus praestat, qui efficit ut eo tempore quaeras auxilium, quo Tyrrheni ducem requirunt. {{anchor+|477|Ad v. 477}} Fatis huc te poscentibus adfer perge illuc poscentibus fatis; nam talis est sensus, si legeris 'adfer'. et similiter iungit fortunam fato, ut supra, ubi ait "fortuna omnipotens et ineluctabile fatum". si autem legeris 'adfers', sensus erit talis: fati necessitate factum est ut venires; fortunae beneficium ut illi ducem requirant. legimus ergo et 'adfer' et 'adfers'. {{anchor+|478|Ad v. 478}} havd procul hinc ut ire ei facile persuadeat. saxo colitvr fundata vetvsto antiquo opere, ut "templa dei saxo venerabar structa vetusto". {{anchor+|479|Ad v. 479}} Urbis agyllinae sedes quae nunc Caere dicitur. lydia quondam gens 'quondam insedit', non 'quondam bello praeclara': nam etiam tunc florebat. sane etiam supra diximus, Maeoniam provinciam esse. cuius dum brevitas duos fratres, Lydum et Tyrrhenum, ferre non posset, ex sorte Tyrrhenus cum ingenti multitudine profectus est et partem Italiae tenuit et Tyrrheniam nominavit. hi diu piraticam exercuerunt, ut etiam Cicero in Hortensio docet, cum captivos novis poenis adfligerent, occisorum eos religantes cadaveribus. quod Vergilius dat Mezentio, sciens lectum esse de gente Tyrrhenorum. sane illo tempore Tyrrheni dicti sunt, post Tusci ἀπὸ τοῦ θύειν . Lydi autem a Lydo, regis fratre, qui in provincia remanserat. et 'Lydia' provincia positivum, 'Lydia' gens derivativum pro 'Lydica'. sane hanc Agyllam quidam a Pelasgo conditam dicunt, alii a Telegono, alii a Tyrrheno, Telephi filio. 'insedit' autem secundum Sallustium "montem sacrum atque Aventinum insedit". {{anchor+|482|Ad v. 482}} saevis tenvit mezentius armis unde illi magis indigni iniuriis, quorum persona laudata. et hoc positum est, ut ostendatur an utile illis sit iungi Aeneae. {{anchor+|483|Ad v. 483}} Quid memorem infandas caedes figura oratoria, quae paralipsis vocatur: Cicero "nam illa nimis antiqua praetereo". {{anchor+|484|Ad v. 484}} Effera cruenta. di capiti ipsius ut "quod di prius omen in ipsum convertant". quando enim volumus exprimere indignitatem rei, quasi commoti avertimus orationem, ut "di talia Grais". {{anchor+|485|Ad v. 485}} mortva quin etiam quod supra dictum est: quod Cicero etiam in Hortensio de Tuscis dixit. {{anchor+|487|Ad v. 487}} Tormenti genus exclamatio est inventi supplicii, et etiam detestatio. sanie taboque sanies mortui est. 'tabo' viventis scilicet sanguinis. {{anchor+|489|Ad v. 489}} at fessi cum essent fessi, tandem circumsistunt. {{anchor+|493|Ad v. 493}} Confugere confugiebat: et ut diximus, historicus stilus est. defendier defendi, id est defendebatur. et vertit historiam; nam, ut diximus, Turnus magis confugit ad Mezentium. {{anchor+|495|Ad v. 495}} ad supplicium bene, non ad bellum. praesenti marte sine aliqua dilatione. {{anchor+|496|Ad v. 496}} his ego te Aenea ductorem quasi grande incrementum. addam aut dabo; aut re vera addam habentibus Tarchonem. toto namque fremunt vel praeterita narrat; vel coniectura est, utrum velint qui cessant. {{anchor+|498|Ad v. 498}} Longaevus aruspex argumento aetatis vult doctum videri. quibusdam sane displicet, quod aruspicis nomen ‹non› addiderit, cuius aetatem auctoritatemque designat. {{anchor+|500|Ad v. 500}} flos veterum Ennianum. {{anchor+|502|Ad v. 502}} subivngere coniungendo subiungere. {{anchor+|503|Ad v. 503}} Optate duces votis scilicet: vel certe expectate vel legite. {{anchor+|504|Ad v. 504}} Hoc acies campo quasi iam in bellum parati. {{anchor+|505|Ad v. 505}} Regnique coronam insigne, non re vera coronam, quam Tusci reges numquam habuerunt. ergo species est pro genere. {{anchor+|506|Ad v. 506}} Mandatque insignia aut mittit insignia, id est omnia ornamenta regalia, aut re vera 'mandat insignia', id est magna, ut castris succedam, capessam regna Tyrrhena. alii 'insignia' pro fascibus accipiunt, qui ad Romanos a Tuscis translati sunt; aliud est enim 'insigne' singulari numero, aliud 'insignia', in quibus vestis et sella regia accipi potest. vel 'mandat' tradit, ut dicimus mandari magistratum: Sallustius "ad consulatum mandandum M. Tullio Ciceroni". {{anchor+|508|Ad v. 508}} Sed mihi tarda gelv occurrit tacitis quaestionibus, dicens se non isse propter aetatem senilem, filium vero propter mixtum genus per originem matris: unde Aenean dicit ire debere, cui et aetas et origo regna concedunt. saeclisque effeta senectus notandum dicta 'saecula' etiam in uno homine secundum eos qui dicunt saeculum triginta annos habere: nam alii volunt centum et decem, alii mille annis putant saeculum contineri. {{anchor+|509|Ad v. 509}} Invidet imperium bona elocutio est, ut "Liber pampineas invidit collibus umbras". {{anchor+|510|Ad v. 510}} mixtus matre sabella pro 'duplici genere natus'. {{anchor+|511|Ad v. 511}} partem patriae traheret sic dixit 'traheret' quomodo dicitur originem ducere. et annis ad se retulit. {{anchor+|512|Ad v. 512}} generi fatum indulget ad Pallanta retulit. quem numina poscunt ut 'externos optate duces'. {{anchor+|513|Ad v. 513}} Italum fortissime ductor εὐσυμβόλως iam ductorem Italiae vocat Aenean. {{anchor+|514|Ad v. 514}} Spes et solacia 'spes' quia multa sibi de eius virtute promittebat pater, 'solacium' quia amissa coniuge unici filii utebatur solacio. {{anchor+|515|Ad v. 515}} Tolerare quasi rem asperam et difficilem. et per hoc significat nondum eum sufficere, ut intellegatur quid nolit: nam et paternam sollicitudinem servat et heroicam virtutem, et ideo non vult simpliciter dicere nondum debere puerum pugnare, sed verecunde 'sub te tolerare magistro'. {{anchor+|517|Ad v. 517}} Miretur imitetur: Lucanus "miratoremque Catonis", id est imitatorem: optima enim ingenia necesse est ut ea quae mirantur, imitentur. {{anchor+|519|Ad v. 519}} Svo nomine bene in omnibus filii gratiam facit: nam dicit: dat tibi Pallas milites ducentos suo nomine, ipse vero a me accipiet ducentos. svo nomine] maluit enim munus suum cum persona eius dividere, quam suo nomine totum dare. {{anchor+|520|Ad v. 520}} defixique ora tenebant aut tacebant, ut "tenuitque inhians tria Cerberus ora": aut stupebant. {{anchor+|522|Ad v. 522}} Tristi cum corde propter brevitatem auxiliorum. putabant figura per tempora: 'putabant' quasi putassent, nisi signum dedisset. aut certe 'putabant' cogitabant: unde et arbores putari dicuntur, quia diu deliberatur, quid eis adimi debeat, quid relinqui. putare est et discernere et in partes redigere, inde disputare. {{anchor+|523|Ad v. 523}} Caelo aperto sereno, ut "et aperta serena prospicere". †in eo est enim quod aperti. {{anchor+|524|Ad v. 524}} Inproviso nullum enim indicium praecesserat nubium. vibratus proprium telorum ad fulgorem transtulit. fulgor id est fulgetra. et tria genera fulgoris esse dicuntur: unum consiliarium, ubi quid cogitantibus nobis accidit, quod vetat aut hortatur; alterum auctoritatis, quod evenit re gesta, quod probet; tertium statum est, ubi nec novi quicquam gessimus nec cogitamus, sed quietis nostris rebus fruimur. sed duo haec, quae sequuntur, ad locum hunc non pertinent. primum sane apte videtur adiungi, ubi quid cogitantibus nobis accidit, quod vetat aut hortatur, quod consiliarium dicitur: nam et hic modo Aeneas de brevitate auxilii cogitat, quia ait 'multaque dura suo tristi cum corde putabant' et sic fulgur factum est, quod eum hortetur, ne de bellicis subsidiis desperet. {{anchor+|525|Ad v. 525}} Cum sonitu tonitrus scilicet. et, ut diximus supra, ordinem tenuit qui nobis apparet, ut fulgetras dicat priores, cum sint ante tonitrua. rvere omnia sic enim sonat, ut videatur ruina: alibi "caelique ruina". bene autem temperavit dicens 'visa', id est ad opinionem animi. {{anchor+|526|Ad v. 526}} Tyrrhenusque tubae mugire per aethera clangor Tyrrhenum clangorem dixit tubae ideo, quia apud Tuscos tubam constat inventam. ergo 'Tyrrhenus clangor' sonus Tyrrhenarum tubarum. et bene congruis ominibus arma nuntiantur, per sonum tubarum. et figurate per epitheti inmutationem Tyrrhenae tubae. Varro de saeculis "auditum sonum tubae de caelo" dicit. videtur autem hic oportune Tyrrhenae tubae facta mentio, ut iam ‹ad› Tyrrhenorum castra vocari videatur Aeneas. {{anchor+|527|Ad v. 527}} Fragor intonat 'fragor' est proprie armorum sonus. quod autem dicit 'intonat', illuc spectat "fulminat Aeneas armis", quae vult fragore tonitrua, splendore fulgetram imitari. non autem mirum est a Venere allatis armis inesse fulgorem: nam et Homerus dicit a Thetide oblata arma habere motum quendam et spiritum, quae duo in aqua esse manifestum est. Thetidem autem novimus nympham esse. {{anchor+|528|Ad v. 528}} Inter nubem per nubem, more suo. et dicit in serena parte caeli fuisse nubem, per quam arma portata sunt. {{anchor+|529|Ad v. 529}} Per sudum 'sudum' est quasi sub udum, serenum post pluvias, ut "ver sudum". alii 'sudum' semiudum volunt dici, cum per nubes ad nos perveniat solis ictus non integer. pulsa tonare recte arma, quae iisdem ignibus, quibus fulmina, facta sunt, ait tonare pulsa. et hic magis proprie, quam Homerus: ille enim spirare ait et moveri, hic vero armis Aeneae caelestem sonitum dedit, unde veniebant. {{anchor+|531|Ad v. 531}} Agnovit sonitum hoc est quid sonitus significaret. divae promissa parentis κατὰ τὸ σιωπώμενον intellegamus Venerem ei promisisse. {{anchor+|532|Ad v. 532}} Hospes et qui suscipit et qui suscipitur 'hospes' vocatur, ut hoc loco Euander, item supra "hospitis Aeneae sedem". ne quaere profecto hic 'profecto' vetuste pro expletiva coniunctione positum. ne vero hospes ne quaere profecto ambae particulae ad ornatum pertinent tantum. {{anchor+|533|Ad v. 533}} Portenta modo bona omina. ego poscor olympo aut de Olympo poscor, id est haec signa mei causa fiunt: aut certe in Olympum poscor. alii 'Olympo poscor', alii 'Olympo' sequentibus iungunt. {{anchor+|534|Ad v. 534}} Diva creatrix rerum omnium generaliter. {{anchor+|537|Ad v. 537}} Hev adeo de victoria fretus est, ut etiam hostium misereatur. et hinc nascitur ille sensus "non haec o Palla dederas promissa parenti". item Aeneas "hi nostri reditus expectatique triumphi? haec mea magna fides!" {{anchor+|540|Ad v. 540}} poscant acies quasi eant nunc et flagitent bellum. foedera rvmpant quae se facturum Latinus promiserat; non enim erant facta: aut certe 'foedera', quod in septimo legati cum muneribus missi. {{anchor+|542|Ad v. 542}} Herculeis sopitas ignibus aras hypallage est, id est suscitavit aras Herculeas, in quibus erant ignes sopiti. {{anchor+|543|Ad v. 543}} Hesternum autem larem cui pridie sacrificaverat. et est iteratio: nam male quidam 'externum' legunt, id est extraneum. {{anchor+|544|Ad v. 544}} mactat lectas de more lectas, an de more mactat? {{anchor+|545|Ad v. 545}} evandrus pro 'Euander', sed vitavit ὁμοιοτέλευτον sequentis verbi. {{anchor+|546|Ad v. 546}} Post hinc ad naves graditur unum vacat, aut 'post', aut 'hinc', ut "post hinc digrediens iubeo frondentia capris arbuta": tale est et illud "primus ibi ante omnes". {{anchor+|547|Ad v. 547}} Qui sese in bella sequantur in expeditionem et bellicam praeparationem: nam, ut supra diximus, 'bellum' est tempus omne quo vel praeparatur aliquid pugnae necessarium, vel quo pugna geritur, 'proelium' autem dicitur conflictus ipse bellorum: unde modo bene dixit 'qui sese in bella sequantur', non 'in proelium'; nam ad auxilia petenda vadit, non ad pugnam. quamquam etiam si sic diceret 'qui se in proelium sequantur', non valde ab re esse videbatur: hi enim equites, cum a Tarchone accepisset Aeneas auxilia, cum aliis Etruscis equitibus per terram missi, obvios statim habuere bellantes, et quasi iam hinc recte pergere videntur in proelium: unde etiam a Cymodocea naviganti Aeneae dicitur "iam loca iussa tenent forti permixtus Etrusco Arcas eques". {{anchor+|549|Ad v. 549}} Segnis sine remigio, id est cessans, nihil administrans. et respexit ad descendentes, de quibus ait "remigio noctemque diemque fatigant", licet fuerit lenissimus fluvius. epitheton ergo ad tempus, non enim ignavos dixit: aut 'segnis' certe, quia meliores elegerat. deflvit defertur. {{anchor+|550|Ad v. 550}} Rerum quas gesserat. patris ubi esset. {{anchor+|552|Ad v. 552}} Exortem Aeneae per id quod non est factum, quod factum est indicatur. per 'exortem' autem optimum et praecipuum significat. 'exortem' autem, ut 'exlegem'. et multi hoc loco reprehendunt Vergilium, quod, cum Aeneam ubique pontificem ostendat, et pontificibus non liceat equo vehi, sed curru, sicut et in septimo a Latino ei currum missum dicit, cur hic equo eum usum faciat, dicens 'ducunt exortem Aeneae, quem fulva leonis pellis obit totum praefulgens unguibus aureis' item 'iamque adeo exierat portis equitatus apertis Aeneas inter primos'. cuius rei haec redditur ratio: Aeneam non tantum pontificii iuris, sed omnium sacrorum et peritum et primum fuisse, Vergilium autem inventa occasione ritum Romanarum caerimoniarum exponere. etenim veteri sacrorum ritu neque Martialis neque Quirinalis flamen omnibus caerimoniis tenebatur, quibus flamen Dialis: neque diurnis sacrificiis destinabantur, et abesse eis a finibus Italiae licebat, neque semper praetextam, neque apicem nisi tempore sacrificii gestare soliti erant. ergo si ire eis in provinciam licebat, et equo sine religione vehi licuit: quod hic ostendit, velut in provinciam misso Aeneae equum datum: nam Euander hoc ait 'sed tibi ego ingentes populos opulentaque regnis iungere castra paro', deinde infra de potestate obtinendae provinciae subtexuit 'ipse oratores ad me regnique coronam cum sceptro misit', et excusatione interposita hortatur Aeneam, ut Etruscis, regem et ducem desiderantibus, praesit: ait enim 'tu, cuius et annis et generi fatum indulget, ingredere'. ergo et equo merito uti potuit, si ei ire in provinciam fas erat. sciendum tamen poetam contentum esse universum ius pontificale, dum aliud narrat, attingere. {{anchor+|553|Ad v. 553}} Pellis obit totum pellis ostenditur magnitudo in hoc, quod dicit 'totum obit', id est circumdat. ungvibus avreis aut quia ungues ipsi cum aruerint, auri imitantur colorem; aut quia solebant deaurari: Statius "auro mansueverat ungues". {{anchor+|554|Ad v. 554}} Subito vulgata cur 'subito'? ipse dicit: quasi 'per parvam urbem'. {{anchor+|555|Ad v. 555}} Ocius positivus antiquus est, id est 'celeriter'; nec enim potest esse comparativus ubi nulla est comparatio. tractum ex Graeco ὠκέως . {{anchor+|556|Ad v. 556}} Vota metu duplicant matres bene 'duplicant metu', nam inest semper in matribus votum. propivsque periclo it timor 'it timor propius periclo', id est ad periculum vicinius: aut certe 'it timor propius periclo' pro 'propior'; nam matres quod timent, hoc putant liberis posse contingere. aut certe 'aequatur periculo timor', et per dativum extulit, ut "propius stabulis armenta tenerent": aut poetice dixit timorem periculo comitem. {{anchor+|557|Ad v. 557}} Iam apparet adhuc illis pergentibus iam proelium cogitabatur a matribus. ergo ut solet, imaginem τὴν φαντασίαν , ut est "et plurima mortis imago": hanc Sallustius speciem dicit: "speciem captae urbis efficere". {{anchor+|558|Ad v. 558}} pater evandrus cum dicit 'pater', ostendit cuius. dextram complexus evntis filii scilicet, quia dixerat 'pater'. {{anchor+|559|Ad v. 559}} Haeret inexpletus multi hic distinguunt, ut sit 'inexpletus haesit et talia locutus est lacrimans'. alii legunt 'inexpletus lacrimis'. honestius tamen est 'inexpletum lacrimans', ut sit nomen pro adverbio, id est inexplebiliter. {{anchor+|560|Ad v. 560}} O mihi praeteritos referat si ivppiter annos et 'o' et 'si' optantis sunt, id est utinam: quae nunc iunguntur; nam singula ante ponebantur, ut "si nunc se nobis ille aureus arbore ramus": ergo unum vacat, quantum ad antiquitatem. et notandum votum de praeterito fieri. {{anchor+|561|Ad v. 561}} Qualis eram aut ut sim talis, qualis tunc eram, quando ista perfeci: aut certe laudantis est 'qualis eram cum primam aciem Praeneste sub ipsa stravi'. et bonum principium parentis, qui filium ad bella mittens cohortatur: ab aetate enim iuvenum coepit, cui facile esse debet hostem prosternere. simul et filium paternis exemplis admonuit, ut "et pater Aeneas et avunculus excitat Hector". praeneste sub ipsa in septimo neutro genere dixit "quique altum Praeneste viri". {{anchor+|562|Ad v. 562}} Scutorumque incendi victor acervos hoc traxit de historia: Tarquinius enim Priscus victis Sabinis in honorem Vulcani eorum arma succendit: quem postea secuti sunt ceteri. {{anchor+|564|Ad v. 564}} Cui tres animas per transitum ostendit illam Platonis et Aristotelis contentionem, qui dubitant, utrum quattuor, an tres animae sint in homine, φυσικὴ αἰσθητικὴ νοητικὴ , remota κινητική . hoc autem loco per 'tres animas' magnum et perfectum indicat virum; nam quantum ad fabulam pertinet, tres animas propter tria habuit corpora. attendendum sane, hoc sibi Euandrum vindicare quod fuit in Hercule; nam ut ille Geryonem extinxit, ita hic Erylum occidit. inde est quod paulo post dicit 'neque finitimo Mezentius umquam huic capiti insultans'. Herculis enim mos fuit, ut etiam non rogatus laborantibus subveniret. tunc enim, sicut et Varro dicit, omnes qui fecerant fortiter, Hercules vocabantur: licet eos primo XLIII. enumeraverit. hinc est quod legimus Herculem Tirynthium, Argivum, Thebanum, Libym. feronia mater nympha Campaniae, quam etiam supra diximus. haec etiam libertorum dea est, in cuius templo raso capite pilleum accipiebant. cuius rei etiam Plautus in Amphitryone facit mentionem "quod utinam ille faxit Iuppiter, ut raso capite portem pilleum" (Am. 461-462). in huius templo Tarracinae sedile lapideum fuit, in quo hic versus incisus erat "bene meriti servi sedeant, surgant liberi". quam Varro Libertatem deam dicit, Feroniam quasi Fidoniam. {{anchor+|565|Ad v. 565}} horrendum dictu dictum est e persona poetae, qui his quibus fides difficilior est, interponit adfectum, ut alibi "horresco referens" et "horrendum dictu, latices nigrescere sacros": et hoc facit, ut probabilitas credendi nascatur. terna arma movenda figura poetica, nam 'trina' debuit dicere: 'arma' enim numeri sunt tantum pluralis. 'movenda' autem vel contra ipsum, vel ab ipso. {{anchor+|569|Ad v. 569}} Finitimo aut in finitimo: aut finitimo capiti, id est vicino. {{anchor+|570|Ad v. 570}} hvic capiti insultans ad curam enim viri fortis et viri boni pertinet, ne quid iniuriose fiat alicui homini: ergo et hinc contumeliam ducit, quod finitimos a tyranni iniuria non defenderit. {{anchor+|571|Ad v. 571}} Vidvasset civibus urbem scilicet viris fortibus peremptis. et proprie 'viduasset' dixit, quia urbs generis est feminini: Horatius abusive et satis incongrue in genere masculino posuit, dicens "viduus pharetra risit Apollo". {{anchor+|572|Ad v. 572}} At vos o superi iam hinc quasi pater loquitur. divisa enim est haec adlocutio, et ultima pars eius habet parentis adfectum, quod et ipse ostendit dicens 'et patrias audite preces'; prima vero viri fortis est, ut 'qualis eram, cum primam aciem Praeneste sub ipsa stravi'. {{anchor+|574|Ad v. 574}} patrias avdite preces poterat videri idem dixisse, nisi libenter voto suo immoraretur. {{anchor+|577|Ad v. 577}} Durare laborem ipsius scilicet senectutis: Terentius "senectus ipsa morbus est". 'durare' autem est sustinere: Horatius "ac sine funibus vix durare carinae possunt imperiosius aequor". {{anchor+|578|Ad v. 578}} Infandum casum parentis est quod formidat nolle memorare. {{anchor+|579|Ad v. 579}} Crudelem vitam quae filio est superstes. {{anchor+|581|Ad v. 581}} Sola et sera quia et unus erat, et serius susceptus, id est a seniore. vel propter hoc vitam optat longiorem, quod brevem ex illo fructum consecutus sit, vel quod sera ex filiis voluptas est. {{anchor+|583|Ad v. 583}} supremo hoc ex persona poetae, quia periturus erat Pallas. {{anchor+|585|Ad v. 585}} Iamque adeo exierat 'adeo' ad ornatum pertinet tantum. {{anchor+|587|Ad v. 587}} inde hic 'deinde' significat: et est polysemus sermo. ipse agmine pallas in medio hic enim mos fuit, ut tirones ponerentur in medio, ambirent viri fortes exercitum. aut certe honoris est medium locum in exercitu tenere, ut ipse alibi "medio dux agmine Turnus". {{anchor+|588|Ad v. 588}} Conspectus conspicuus, conspicabilis, nam pro nomine participium posuit. sic est "et versis Arcades armis". {{anchor+|589|Ad v. 589}} qualis oceani Homericum est. {{anchor+|590|Ad v. 590}} Ante alios astrorum diligit ignes Venus in caelo habet unam propriam stellam, quae oriens luciferum, occidens vesperum facit: inde Statius "et alterno deprenditur unus in ortu". habet etiam duas alias, unam in signo tauri et unam in septentrione, unde etiam taurus domus esse dicitur Veneris: ideo dixit 'quem Venus ante alios astrorum diligit ignis'. {{anchor+|591|Ad v. 591}} Sacrum venerabile. tenebras autem resolvit propter iubar, quod sola possidens aliquod efficit lumen. {{anchor+|592|Ad v. 592}} oculisque sequvntur mira brevitate hoc explicuit, id est quam longissime possunt prospiciunt. {{anchor+|593|Ad v. 593}} pulveream nubem hysteroproteron. {{anchor+|594|Ad v. 594}} qua proxima meta viarum qua proximus circuitus est. {{anchor+|595|Ad v. 595}} Agmine facto agmen est proprie exercitus ambulans: quicquid fuerit aliud abusive dicitur. {{anchor+|597|Ad v. 597}} Prope caeritis amnem Agylla civitas est Tusciae, a conditore Agella appellata, cui ex inscitia Romana aliud est inditum nomen. nam cum Romani euntes per Tusciam interrogarent Agyllinos quae diceretur civitas, illi, utpote Graeci, quid audirent ignorantes et optimum ducentes si prius eos salutarent, dixerunt χαῖρε : quam salutationem Romani nomen civitatis esse putaverunt, et detracta aspiratione eam Caere nominarunt, ut dicit Hyginus in urbibus Italicis. 'amnis' autem aut tacuit nomen, aut, ut quidam volunt, Minio dicitur, ut "qui Caerete domo qui sunt Minionis in arvis". alii Caere montem putabant, ab hoc oppidum dictum. {{anchor+|598|Ad v. 598}} Late sacer hoc est non solum colebatur a civibus, sed etiam ab accolis. undique deest 'quem', vel 'eum'. {{anchor+|599|Ad v. 599}} Nigra umbrosa, more suo. {{anchor+|600|Ad v. 600}} Veteres sacrasse pelasgos de his varia est opinio; nam alii eos ab Atheniensibus, alii a Laconibus, alii a Thessalis dicunt originem ducere, quod est propensius: nam multas in Thessalia Pelasgorum constat esse civitates. hi primi Italiam tenuisse perhibentur. Philochorus ait ideo nominatos Pelasgos, quod velis et verno tempore advenire visi sunt, ut aves. Hyginus dicit Pelasgos esse qui Tyrrheni sunt: hoc etiam Varro commemorat. {{anchor+|601|Ad v. 601}} Arvorum pecorisque deo publica caerimoniarum opinio hoc habet, pecorum et agrorum deum esse Silvanum. prudentiores tamen dicunt, esse eum ὑλικὸν θεὸν , hoc est deum ὕλης. ὕλη autem est faex omnium elementorum, id est ignis sordidior et aer, item aqua et terra sordidior, unde cuncta procreantur: quam ὕλην Latini materiam appellaverunt; nec incongrue, cum materiae silvarum sint. ergo quod Graeci a toto, hoc Latini a parte dixerunt. lucumque diemque hoc a Romanis traxit, apud quos nihil fuit tam sollemne quam dies consecrationis: hinc est illud "nostrosque huius meminisse minores". ecce et hic luco et numen et consecrationem dedit. {{anchor+|603|Ad v. 603}} Tarcho et Tyrrheni Tarcho, sic legitur, et Latinus nominativus est de Graeco veniens, ab eo quod est Tarchon, perdito 'n' et ' ω ' in ' ο ' mutata, ut Apollo Ἀπόλλων : aliter versus non stat. tuta tenebant castra locis hoc est et industria et natura munitissima. sed novimus castra per naturam munita esse non posse, nisi in collibus fuerint: quod si in montibus sunt, quomodo procedit 'latis tendebat in arvis'? ne sit ergo contrarium, intellegamus quod hodieque videmus et legimus, hanc collium fuisse naturam, ut planities esset in summo, in qua inerant castra Tarchonis. quamquam multi velint 'celsoque omnis de colle videri iam poterat legio' ad Aenean referre, ut intellegamus venientes in collibus fuisse Troianos, castra vero Etrusca in campis. quod si velimus accipere, quemadmodum procedit 'tuta tenebant castra locis'? tuta, id est per naturam locorum. {{anchor+|604|Ad v. 604}} de colle videri incertum, utrum ipsa in colle agens, an ab his qui de colle prospiciunt. {{anchor+|605|Ad v. 605}} Tendebat in arvis ut "hic saevus tendebat Achilles", hoc est tentoria habebat. {{anchor+|606|Ad v. 606}} Et bello lecta quia ait supra 'qui sese in bella sequantur, praestantes virtute legit': aut 'lecta' proprie, quia dilectus militum est. {{anchor+|607|Ad v. 607}} Equos et corpora curant ingenti arte quod sequebatur omisit, redditurus in decimo: namque si vellet dicere venisse Aenean, vidisse Tarchonem, petisse auxilia, satis longum fuerat et peribat illud quod ait supra "toto namque fremunt condensae litore puppes", cum Etruscorum festinationi dicentis brevitas congruat. verum hoc quod in isto loco praetermisit, reddit in decimo dicens "namque ut ab Euandro castris ingressus Etruscis, regem adit et regi memorat nomenque genusque". {{anchor+|608|Ad v. 608}} Aetherios nimbos per aerem numinum, scilicet purgatiorem, qui circa deos est. {{anchor+|609|Ad v. 609}} Reducta secreta. {{anchor+|610|Ad v. 610}} Egelido secretum flumine vidit 'egelido', id est nimium gelido: et est una pars orationis, ut "eduramque pirum", id est valde duram. et sic dixit 'secretum flumine egelido', hoc est praesidio fluminis, ut dicimus 'secretus est monte' vel silvis. latenter autem ostendit, Aenean non nisi flumine ablutum, numen videre potuisse. {{anchor+|611|Ad v. 611}} Obtulit vltro id est "deam confessa", ut in secundo dixit. est autem hysteroproteron, et est ordo 'obtulit se et locuta est'. {{anchor+|612|Ad v. 612}} Promissa κατὰ τὸ σιωπώμενον , ut supra "hoc signum cecinit missuram diva creatrix". {{anchor+|613|Ad v. 613}} Lavrentes superbos ut "quos illi bello profugos egere superbo". {{anchor+|614|Ad v. 614}} Acrem turnum fortem. et proprie apud nos acer est qui apud Graecos δεινός dicitur: nam fortem et vehementem et asperum et amarum potest significare. poscere provocare, Cicero "poscunt maioribus poculis", id est provocant. {{anchor+|617|Ad v. 617}} Deae donis propter arma. tanto laetus honore munere divae: quod manifestam viderat matrem et plenam numinis sui. {{anchor+|619|Ad v. 619}} Interque manus et bracchia versat iungendum est, ut intellegas Aenean manibus minora, bracchiis maiora arma considerasse, ut puta loricam et scutum: haec enim sunt arma maiora: minora vero galeam gladium ocreas. versat considerat, ut "huc illuc vinclorum inmensa volumina versat". {{anchor+|621|Ad v. 621}} fatiferumque ensem fatum saepe pro morte positum legitur, 'fatiferum' ergo letiferum. rigentem, sanguineam, ingentem distinguendum propter plura epitheta. 'sanguineam' autem velut cruentam, terribilem. {{anchor+|623|Ad v. 623}} Solis inardescit radiis Irin physica ratione describit, quae fit cum aquosam nubem solis ardor inradiat. nec est incongrua haec comparatio, cum lorica de diversis metallis fieri plerumque consueverit. {{anchor+|624|Ad v. 624}} Leves ocreas id est nitida tibialia. recocto saepe purgato, quia quanto plus coquitur, melius fit: ergo ad qualitatem et ad commendationem refertur. {{anchor+|625|Ad v. 625}} Non enarrabile textum bene 'non enarrabile': cum enim in clipeo omnem Romanam historiam velit esse descriptam dicendo 'illic genus omne futurae stirpis a Ascanio pugnataque in ordine bella', carptim tamen pauca commemorat, sicut in primo ait "videt Iliacas ex ordine pugnas", nec tamen universa descripsit. sane interest inter hunc et Homeri clipeum: illic enim singula dum fiunt narrantur, hic vero pro perfecto opere noscuntur: nam et hic arma prius accipit Aeneas quam spectaret, ibi postquam omnia narrata sunt, sic a Thetide deferuntur ad Achillem. oportune ergo fecit Vergilius, quia non videtur simul et narrationis celeritas potuisse conecti et opus tam velociter expediri, ut ad verbum posset occurrere. {{anchor+|627|Ad v. 627}} Havd vatum ignarus litotes figura, id est futurorum non inscius. et quibusdam videtur, hunc versum omitti potuisse. ventvrique inscius aevi non 'aevi', sed quae in aevo erant futura. {{anchor+|629|Ad v. 629}} Stirpis ab ascanio usque ad Augustum Caesarem. pugnataque in ordine bella et hic subaudiri potest 'ab Ascanio'; et bella Albanorum, †quae a Romanorum in clipeo dicit. {{anchor+|630|Ad v. 630}} Mavortis in antro potest accipi et 'fecerat lupam Mavortis' et 'Mavortis in antro'. Fabius "spelunca Martis" dixit. dicendo autem 'et' ostendit multa alia fuisse depicta. est autem elegans figura 'fecerat procubuisse'. sane laus est operis, ut talis videretur. 'fetam' vero quae peperit et nutrire potuisset. {{anchor+|631|Ad v. 631}} Procubvisse id est prima parte se inclinasse, quod Graeci προκύπτειν dicunt, ut inclinatione corporis ubera praeberet infantibus: nam si 'procubuisse' iacuisse accipias, contrarium est quod dicit 'ludere pendentes pueros'. quod si 'procubuisse' ut "cum fetu concolor albo procubuit" accipiamus, intellegere debemus 'pendentes' desiderio alimoniae suspensos vel intentos, ut "pendetque iterum narrantis ab ore". alii 'pendentes' cessantes, ut "pendent opera interrupta". sciendum tamen, voluisse eum gestum proprie exprimere, quem in ipsius lupae cernimus statuis. geminos hvic re vera geminos modo, alias similes. sane totus hic locus Ennianus est. {{anchor+|632|Ad v. 632}} Ludere moveri: Terentius "congrum istum maximum paulisper in aqua sinito ludere". matrem quasi matrem, cuius adfectum pueris exhibebat. sane veteres etiam nutrices matres vocabant, ut ait Plautus in Menaechmis "et mater non possit dignoscere, quae mammam dabat" (Men. 19-21). {{anchor+|633|Ad v. 633}} Tereti cervice rotunda, cum longitudine, ut "incumbens tereti Damon sic coepit olivae". {{anchor+|634|Ad v. 634}} Mulcere alternos non quod in pictura erat dicit, sed id quod intellegimus factum fuisse, ut "ter circum Iliacos raptaverat Hectora muros". corpora fingere lingva id est tergere: Cicero in Sestiana "spongiis sanguis effingebatur", id est tergebatur. fingere tamen et formare aliquid et ad integram faciem arte producere significat; inde fictores dicuntur qui imagines vel signa ex aere vel cera faciunt. {{anchor+|635|Ad v. 635}} Nec procul hinc Romam congrue, iuxta proprios conditores. raptas sine more sabinas raptas spectaculo sine ullo exemplo, aut sine ullo bono more: vel 'raptas' stupratas, id est per vim. historia autem talis est. Romulus cum turbam civium non haberet, asylum condidit, ad quem locum si quis confugisset, eum exinde non liceret auferri. hic cum videret virorum multitudinem sine conubiis posse deperire, a vicinis civitatibus matrimonia postulavit, sed ab eis contemptus celetes se Neptuno, equestri deo, qui et Consus dicitur, editurum proposuit. ad quos celetes cum de vicinis civitatibus maxima multitudo cum omnibus feminis convenisset, Romulus eas signo dato rapi de spectaculo fecit: ob quam rem a Sabinis bellum ei indictum est. in quo cum iam capto a Sabinis Capitolio in foro Romano pugnaretur et eius milites fugerent, Iovi Statori templum se facturum esse promisit, si eius stetisset exercitus. quo voto restituta pugna cum anceps esset, intervenientibus mulieribus Sabinorum, quae iam Romanis nuptae erant, pugna sedata est et icto foedere Tatius rex Sabinorum in partem urbis acceptus est: unde Romani a Curibus Quirites appellati sunt. {{anchor+|636|Ad v. 636}} Consessu caveae cavea est ubi populus spectat. vallis autem ipsa ubi circenses editi sunt, ideo Murcia dicta est, quia quidam vicinum montem Murcum appellatum volunt; alii, quod fanum Veneris Verticordiae ibi fuerit, circa quod nemus e murtetis fuisset, inmutata littera Murciam appellatam; alii Murciam a Murcido, quod est marcidum, dictam volunt; pars a dea Murcia, quae cum ibi Bacchanalia essent, furorem sacri ipsius murcidum faceret. magnis circensibus actis 'magnis' quantum ad paupertatem pristinam pertinet: nam legimus propter equorum inopiam diversis eos tunc usos animalibus. raptae autem sunt Sabinae Consualibus, hoc est mense Martio. Consus autem deus est consiliorum, qui ideo templum sub circo habet, ut ostendatur tectum esse debere consilium: inde est quod et Fidei panno velata manu sacrificabatur, quia fides tecta esse debet et velata. ideo autem dicato Consi simulacro rapuerunt Sabinas, ut tegeretur initum de rapto consilium. iste Consus et eques Neptunus dicitur, unde etiam in eius honorem circenses celebrantur. errant ergo qui dicunt 'magnis circensibus' aut Megalesiacis, aut Romanis, quos constat fieri ante kal. ian. 'actis' autem cum agerentur, quia non erat praesens a passivo participium, ut "et qua vectus Abas". circensibus circenses dicti vel a circuitu, vel quod ubi nunc metae sunt, olim gladii ponebantur, quos circumibant. dicti autem circenses ab ensibus, circa quos currebant. sane notandum positos circenses sine adiectione ludorum, cum ita dicamus ludos theatrales, ludos gladiatorios, ludos circenses. {{anchor+|638|Ad v. 638}} Romulidis hic dativus pluralis venit ab eo, quod est 'hic Romulida'. curibusque severis mire et merito dixit 'severis': cum enim filias perdiderint Caeninenses, Antemnates, Crustumini et Sabini, ceteris quiescentibus Sabini soli bella sumpserunt. intervenientibus postea triginta feminis, iam enixis, de illis quae raptae erant, pax facta est: ex quarum nominibus curiae appellatae sunt. in communem etiam mulierum honorem kalendae eis dicatae sunt Martiae: Horatius "Martiis caelebs quid agam kalendis?" Iuvenalis "munera femineis tractat secreta kalendis". nec enim aliter congruit Martias kalendas esse feminarum, nisi quia, ut diximus, feminae bella sedarunt. sane sciendum omnes virgines raptas excepta Hersilia, quam sublatam a marito sibi Romulus fecit uxorem. aut 'severis' disciplina: aut rem hoc verbo reconditam dixit, quia Sabini a Lacedaemoniis originem ducunt, ut Hyginus ait de origine urbium Italicarum, a Sabo, qui de Perside Lacedaemonios transiens ad Italiam venit et expulsis Siculis tenuit loca quae Sabini habent: nam et partem Persarum nomine Caspiros appellare coepisse, qui post corrupte Casperuli dicti sunt. Cato autem et Gellius a Sabo Lacedaemonio trahere eos originem referunt. porro Lacedaemonios durissimos fuisse omnis lectio docet. Sabinorum etiam mores populum Romanum secutum idem Cato dicit: merito ergo 'severis', qui et a duris parentibus orti sunt, et quorum disciplinam victores Romani in multis secuti sunt. {{anchor+|639|Ad v. 639}} Posito certamine finito, ut "ante diem clauso componet Vesper Olympo". {{anchor+|640|Ad v. 640}} Iovis ante aram ante templum Iovis Statoris, quod fecerat Romulus, postquam orans elatis armis meruit ne suus exercitus fugeret. {{anchor+|641|Ad v. 641}} Ivngebant foedera porca foedera, ut diximus supra, dicta sunt a porca foede et crudeliter occisa; nam cum ante gladiis configeretur, a fetialibus inventum ut silice feriretur ea causa, quod antiqui Iovis signum lapidem silicem putaverunt esse. Cicero foedera a fide putat dicta. sed huius porcae mors optabatur ei, qui a pace resilisset. falso autem ait 'porca': nam ad hoc genus sacrificii porcus adhibebatur. ergo aut usurpavit genus pro genere, ut "timidi venient ad pocula dammae", cum has dammas dicamus, item supra 'lupam', cum artis sit 'hic' et 'haec lupus': aut certe illud ostendit, quia in omnibus sacris feminini generis plus valent victimae. denique si per marem litare non possent, succidanea dabatur femina; si autem per feminam non litassent, succidanea adhiberi non poterat. quidam 'porcam' euphoniae gratia dictam volunt. huius autem facti in sacra via signa stant, Romulus a parte Palatii, Tatius venientibus a rostris. {{anchor+|642|Ad v. 642}} Citae mettum in diversa quadrigae Donatus hoc loco contra metrum sentit, dicens 'citae' divisae, ut est in iure 'ercto non cito', id est patrimonio vel haereditate non divisa; nam 'citus' cum divisus significat, 'ci' longa est. ergo 'citae' veloces intellegamus. quem autem dicit Vergilius Mettum Mettius Fufetius dictus est, quod nomen mutilavit causa metri. novimus autem nominum vel mutationem vel mutilationem concessam poetis: sic pro Polluce Castorem, pro Cytheride Lycoridem posuit, ut "sed quae legat ipsa Lycoris". hic autem Mettius Fufetius cum apud Albanos summam rerum teneret, a Romanis in auxilium contra Fidenates vocatus, iure societatis venit quidem, sed in ipso proelio ad hostes defecit. quod cernens Tullus Hostilius ait voce maxima militibus suis, ita ut etiam hostis audiret 'ne trepidetis: meo consilio factum est, ut factiose Mettius Fufetius ad hostes transiret': quo consilio et suis paene iam amissas reddidit vires et effecit ne hostes crederent Mettio. quem post victoriam captum Tullus Hostilius religavit ad binas quadrigas, ita ut ab unis quadrigis traherentur manus, pedes vero ab alteris: quibus agitatis velociter eum crudeli morte discerpsit. videns itaque poeta Romano nomini incongruam esse vindictam, culpam in criminis retorquet auctorem, dicens ex sua persona ad ipsum Mettium 'at tu dictis Albane maneres'. ideo etiam 'mendacis' infert, ut tacitae quaestioni et invidiae crudelitatis occurrat. sane constat post victoriam de Albanis Romanorum, quam per conditionem Horatiorum et Curiatiorum adepti sunt, hoc factum esse quod hoc loco poeta narravit: nam quemadmodum Mettius vel ad auxilium facile nisi iussus venisset? vel post cognitam fraudem acciri tam facile potuisset, nisi tamquam subiectus congratulatum victoriam ad Tullum Hostilium venisset? {{anchor+|646|Ad v. 646}} Nec non tarquinium eiectum porsenna ivbebat Tarquinius Superbus habuit perditos filios, inter quos Arruntem. qui dum in castris esset, patre suo Ardeam obsidente, et ortus esset inter eum et Collatinum, maritum Lucretiae, de uxoribus sermo, eo usque processit contentio, ut ad probandos earum mores arreptis equis statim domos suas simul proficiscerentur. ingressi itaque civitatem Collatiam, ubi fuit Lucretiae domus, invenerunt eam lanificio operam dantem et tristem propter mariti absentiam. inde ad Arruntis domum profecti cum uxorem eius invenissent cantilenis et saltationibus indulgentem, reversi ad castra sunt. quod Arruns dolens cum de expugnanda Lucretiae castitate cogitaret, mariti eius nomine epistulam finxit et dedit Lucretiae, in qua hoc continebatur, ut Arruns susciperetur hospitio. quo facto per noctem stricto gladio eius ingressus cubiculum cum Aethiope, hac arte egit ut secum coiret, dicens 'nisi mecum concubueris, Aethiopem tecum interimo, tamquam in adulterio deprehenderim'. timens itaque Lucretia ne castitatis amore famam deperderet, quippe quam sine purgatione futuram esse cernebat, invita turpibus imperiis paruit. et altero die convocatis propinquis, marito Collatino, patre Tricipitino, Bruto avunculo, qui tribunus equitum celerum fuerat, rem indicans, petiit ne violatus pudor, neve inultus eius esset interitus, et coniecto gladio se interemit. quem Brutus de eius corpore extractum tenens processit ad populum, et multa conquestus de Tarquinii superbia et filiorum eius turpitudine, egit ne in urbem reciperentur, auctoritate qua plurimum poterat: nam ut diximus, Brutus tribunus equitum fuerat. sed cum non susciperetur Tarquinius contulit se ad Porsennam, regem Tusciae. qui pro Tarquinio cum ingentibus copiis capto Ianiculo et illic castris positis, Romam vehementer obsedit. et cum per sublicium pontem, hoc est ligneum, qui modo lapideus dicitur, transire conaretur, solus Cocles hostilem impetum sustinuit, donec a tergo pons solveretur a sociis: quo soluto se cum armis praecipitavit in Tiberim, et licet laesus esset in coxa, tamen eius fluenta superavit: unde est illud ab eo dictum, cum ei in comitiis coxae vitium obiceretur 'per singulos gradus admoneor triumphi mei'. in tantam autem obsidionis necessitatem populus venerat, ut etiam obsides daret. ex quibus Cloelia inventa occasione transnatavit fluvium et Romam reversa est, redditaque rursus est, pacis lege eam Porsenna repetente. qui admiratus virtutem puellae dedit ei optionem, ut cum quibus vellet rediret. illa elegit virgines, quae iniuriae poterant esse obnoxiae, unde Porsenna hoc quoque miratus concessit, et rogavit per litteras populum Romanum, ut ei aliquid virile decerneretur: cui data est statua equestris, quam in sacra via hodieque conspicimus. eiectum facile poterat suscipi et occidi. sed ideo non est susceptus, quia occidi non poterat religione impediente: rex enim etiam sacrorum fuerat. unde postea alii facti sunt consules, alii reges sacrorum. porsenna unum 'n' addidit metri causa: unde et paenultimae datus accentus est: nam Porsena dictus est: Martialis "hanc spectare manum Porsena non potuit". {{anchor+|648|Ad v. 648}} Aeneadae satis longe petitum epitheton. et potest hoc loco historia de Mucio accipi. {{anchor+|649|Ad v. 649}} Illum Coclitem scilicet. et modo 'Cocles' in hoc homine, de quo dicit, proprium est nomen, in aliis appellativum, nam luscos 'coclites' dixerunt antiqui: unde et Cyclopas 'coclites' legimus dictos, quod unum oculum habuisse perhibentur: quasi στρογγυλῶπας a rotunditate. {{anchor+|651|Ad v. 651}} Vinclis innaret cloelia ruptis atqui obsides non ligantur; sed vincla pro custodiis accipiamus, aut certe pro foederibus: aut certe 'ruptis vinclis pontis', id est ponte resoluto. {{anchor+|652|Ad v. 652}} In summo custos tarpeiae manlius arcis in summa clipei parte; nam postea ait 'in medio classes aeratas'. et bona ratione utitur in pictura apta unicuique rei loca distribuens. ideo enim in summa clipei parte dicit factum esse Capitolium, quia hoc arcem urbis esse manifestum est. haec historia autem talis est: Brenno duce Senones Galli venerunt ad urbem et circa Alliam fluvium occurrentem sibi deleverunt exercitum omnem populi Romani. aliaque die cum vellent ingredi civitatem, primo cunctati sunt timentes insidias, quia et patentes portas et nullum in muris videbant. postea paulatim ingressi cuncta vastarunt octo integris mensibus, adeo ut quae incendere non poterant, militari manu diruerent, solo remanente Capitolio, ad quod cum utensilibus reliqui confugerant cives: qui tamen a Gallis obsidebantur etiam id penetrare cupientibus, quos alii per dumeta et saxa aspera, alii per cuniculos dicunt conatos ascendere. tunc Manlius, custos Capitolii, Gallos detrusit ex arce, clangore anseris excitatus, quem privatus quidam dono Iunoni dederat: namque secundum Plinium nullum animal ita odorem hominis sentit. qua causa postea eo die quo hoc factum est, canes qui tunc dormientes non senserant, cruci suffigebantur, anseres auro et purpura exornati in lecticis gestabantur. sane hic Manlius post defensum Capitolium pro praemio singulis libris farris ob virtutem a populo donatus est. in tantam autem cibi penuriam redacti erant in obsidione, ut coriis madefactis et postea frictis vescerentur: cuius rei argumentum est quod hodieque ara in Capitolio est Iovis Tutoris, in qua liberati obsidione coria et sola vetera concremaverunt. hic tamen Manlius, postmodum adductus in suspitionem regni appetiti vel inimicorum oppressus factione, a populo damnatus est. {{anchor+|653|Ad v. 653}} Pro templo pro defensione templi, hoc est 'in templo'; nam 'ante templum' non procedit, cum obsessus intra templum esset. sic in nono "ipsi intus dextra ac laeva pro turribus adstant", Terentius "nam ni haec ita essent, pro illo haud stares Phaedria". tenebat defendebat: et est militare verbum, ut etiam Sallustius dicit. unde e contra victos 'loco motos' dicimus: Cicero "loco ille motus est". {{anchor+|654|Ad v. 654}} Horrebat regia culmo Curiam Calabram dicit, quam Romulus texerat culmis. ideo autem 'Calabra', quod cum incertae essent kalendae aut idus, a Romulo constitutum est, ut ibi patres vel populus calarentur, id est vocarentur, et scirent, qua die kalendae essent vel etiam idus. a rege sacrificulo idem fiebat ut, quoniam adhuc fasti non erant, ludorum et sacrificiorum praenoscerent dies. {{anchor+|655|Ad v. 655}} Atque hic 'hic', in Capitolio scilicet. et satis prudenter argenteum anserem dixit: nam quasi et epitheton est coloris et significavit rem veram. nam in Capitolio in honorem illius anseris, qui Gallorum nuntiarat adventum, positus fuerat anser argenteus. avratis porticibus hoc ad tempus retulit florentis Romanae reipublicae: nam illo loco ubi dixit 'horrebat regia culmo', ideo addidit 'Romuleo', ut incipientis et pauperis adhuc imperii tempora designaret. {{anchor+|656|Ad v. 656}} gallos Senones, qui Senones dicti sunt, quod Liberum patrem hospitio recepissent. canebat quasi praedivinabat: nam 'canere' et icere et divinare significat. {{anchor+|657|Ad v. 657}} Arcemque tenebant deest 'paene': nam prope tenuerunt. {{anchor+|658|Ad v. 658}} Defensi tenebris et dono noctis opacae multi iterationem volunt, alii dicunt 'tenebris' propter cuniculos, 'dono noctis' somno Manlii; nam somnus noctis est donum. {{anchor+|659|Ad v. 659}} caesaries coma, ab eo quod caedi potest. avrea vestis hoc est barba: unde contra investes dicimus inberbes: unde est "tunc mihi prima genas vestibat flore iuventas". {{anchor+|660|Ad v. 660}} Virgatis lucent sagulis quae habebant in virgarum modum deductas vias. et bene adlusit ad Gallicam linguam, per quam virga purpura dicitur. 'virgatis' ergo, ac si diceret virga tinctis, id est purpuratis. gaesa hastas viriles: nam etiam viros fortes Galli gaesos vocant. {{anchor+|662|Ad v. 662}} Scutis longis per hoc corporum ostenditur magnitudo, ut supra "stabant ter centum nitidi in praesepibus altis", per quod equorum magnitudinem expressit. {{anchor+|663|Ad v. 663}} Hic in eodem scuto. et congrue sacerdotes statim post templa commemorat. salios qui sunt in tutela Iovis, Martis, Quirini. dicti Salii ideo quod circa aras saliunt et tripudiant. alii a Salio, Aeneae comite, dictos volunt. nudosque lupercos cum in honorem Panos Lupercaliorum sollemnitas celebraretur, pecora Romanorum subito a latronibus rapta sunt. illi proiectis vestibus persecuti sunt latrones: quibus oppressis et receptis animalibus, propter rem a nudis prospere gestam consuetudo permansit ut nudi Lupercalia celebrarent. {{anchor+|664|Ad v. 664}} Lanigerosque apices flamines in capite habebant pilleum, in quo erat brevis virga desuper habens lanae aliquid. quod cum per aestus ferre non possent, filo tantum capita religare coeperunt; nam nudis penitus eos capitibus incedere nefas fuerat: unde a filo quo utebantur, flamines dicti sunt, quasi filamines. verum festis diebus filo deposito pillea necesse erat accipere, quae secundum alios ad ostendendam sacerdotii eminentiam sunt reperta, sicut columnae mortuis nobilibus superponuntur ad ostendendum eorum columen. alii dicunt non propter eminentiam dignitatis hoc factum, sed quia cum sacrificarent apud Laurolavinium et eis exta frequenter aves de vicinis venientes lucis abriperent, eminentia virgarum eas terrere voluerunt. exinde etiam consuetudo permansit, ut apud Laurolavinium ingentes haberentur virgae, non breves ut in urbe. lapsa ancilia caelo regnante Numa Pompilio scutum breve et rotundum caelo lapsum est. et cum aruspices respondissent illic fore orbis imperium, ubi illud fuisset, diligentia Numae, ne quandoque ab hostibus posset auferri, adhibito Mamurio fabro multa similia facta sunt et in templo Martis locata. quod autem dicit ancilia, plurali utitur numero pro singulari: nam unum lapsum est. ancile autem dicitur aut quasi undique circumcisum, aut quasi ἀμφίχειλον , id est undique labrum habens. {{anchor+|665|Ad v. 665}} Extuderat studiose fecerat. ducebant deducebant: haec enim fuerat consuetudo. {{anchor+|666|Ad v. 666}} Pilentis matres in mollibus pilenta sunt vehicula, sicut nunc basternas videmus. erant autem tunc veneti coloris, non ut nunc sunt, russati, quibus nisi castae non utebantur. 'mollibus' autem pensilibus, ut "molle feretrum" et "oscilla mollia": ut contra 'plumas pensiles' dicimus et molles significamus. aut 'mollibus' molliter stratis: quidam pilenta †laeta occisia sed vulgo dicta tradunt. hinc procul bene longe a templis inferos facit. et bene Tartareas sedes, ut nihil praetermissum videretur. {{anchor+|668|Ad v. 668}} Scelerum poenas pro 'sceleratorum'. et bene ait 'scelerum poenas'; in crimina enim personae incidunt, non ipsarum sunt proprie crimina: unde et sceleribus sunt statuta supplicia, quae in se incidentes homines obnoxios faciunt. et te catilina minaci pendentem scopulo hoc quasi in Ciceronis gratiam dictum videtur. {{anchor+|670|Ad v. 670}} secretosque pios aut in secreto morantes; aut participialiter, ab illis secretos. his dantem ivra catonem ut supra diximus, Censorium significat, non Uticensem, qui contra Caesarem bella suscepit. quomodo enim piis iura redderet, qui in se impius fuit? et supergressus est hoc loco Homeri dispositionem, siquidem ille Minoem, Rhadamanthyn, Aeacum de impiis iudicare dicit, hic Romanum ducem innocentibus dare iura commemorat. {{anchor+|671|Ad v. 671}} Haec inter bene inter inferos et superos mare factum dicit, quod, ut supra diximus, nos ab antipodis dividit, qui inferi sunt nostri comparatione. {{anchor+|672|Ad v. 672}} Imago avrea non est contrarium quod et caerulam et auream et argenteam maris esse dicit imaginem, quam scimus pro ventorum qualitate mutari et colores varios reddere: quod expressum in scuto fuisse significat. ibat autem quidam pro 'erat' accipiunt, ut "ast ego quae divum incedo regina". sane ubique propositum est poetae Augusti gloriam praedicare; itaque maiorem partem operis in hoc clipeo Augusto adsignat. caerula id est maria. fluctu cano omnis enim spuma alba est. {{anchor+|673|Ad v. 673}} In orbem in circuitu. {{anchor+|674|Ad v. 674}} Aestumque secabant naturalem rem ostendit: nam semper mare turbatur, quando delphini apparuerint. {{anchor+|675|Ad v. 675}} in medio utrum clipeo an mari? {{anchor+|676|Ad v. 676}} Cernere erat Graeca figura est. {{anchor+|677|Ad v. 677}} fervere ab eo quod est 'fervo' facit: nam ab eo, quod est 'ferveo' 'fervere' facit 've' producta: sic 'effulgere'. alii dicunt antique per tertiam coniugationem correpta media syllaba positum, ut "lavit ater corpora sanguis" pro 'lavat'; de eo in tertio georgicorum in ipso loco plenius dictum est. leucaten in promontorio Epiri est mons Leucata: quod quia saxa nuda in cacumine habuit, ex horum candore Leucates appellatus est. auroque effulgere fluctus non quod hic ex auro fluctus esse dicat, quos supra canos dixit, sed cum mare ex auro expressum sit, fluctus per aurum effulgent. {{anchor+|678|Ad v. 678}} Hinc avgustus agens italos cum de statu reipublicae esset longa contentio inter Augustum, Antonium et Lepidum, placuit ut totum Orientem teneret Antonius, Augustus Gallias et Hispanias cum Italia, Lepidus Africam Siciliam Sardiniam. ad causam maioris fidei Antonius sororem Augusti duxit uxorem. profecti itaque sunt in provincias suas. sed Antonius in Aegypto captus est amore Cleopatrae, non usque quaque adeo, ut ea dimissa contra Parthos proficisceretur. quibus victis dum Cleopatrae cupiditate festinat, exercitum omnem frigore in Armenia perdidit, ipse tamen animalium cadaveribus pastus cum paucis ad Aegyptum est reversus. ubi ei coepit suadere Cleopatra ut se sortiretur uxorem, derelicta sorore Augusti. quo facto Augustus vehementer accensus contra eum coepit bella moliri. Antonius re comperta, collectis Orientis viribus, prior cum uxore Cleopatra venit ad bellum. conflictum est navali certamine circa Actium Epiri promunturium: ubi victi sunt Antonius et Cleopatra et in fugam coacti. postea occiso Antonio illa sibi serpentes adhibuit. sed quia belli civilis triumphus turpis videtur, laborat poeta ut probet iustum bellum fuisse, dicens Augustum esse 'cum patribus populoque penatibus et magnis dis', contra cum Antonio auxilia peregrina et monstruosa Aegypti numina. et re vera in exercitu Antonii omnes barbari fuerunt: quod et Vergilius dicit 'Aegyptum viresque Orientis atque ultima secum Bactra vehit'. unde etiam de hoc bello egit triumphum: nec enim civile putatum est, quod tantummodo Romano duce gestum est, qui et ipse barbarae serviebat uxori, adeo ut praetoria ei castra concederet, quorum qui potiebatur imperio, ipse vocabat exercitum: unde est illo loco de Cleopatra 'patrio vocat agmina sistro': nam Antonius consulare sibi tantum detinuit imperium, in quo sola est potestas iubendi. ille enim ducit exercitum qui habet in potestate castra praetoria. {{anchor+|679|Ad v. 679}} Penatibus et magnis dis alii unum volunt esse, alii separant, ut magnos deos accipias Iovem Minervam Mercurium, quos Aeneas de Samothracia sustulit. {{anchor+|680|Ad v. 680}} Tempora flammas laeta vomunt naturaliter enim Augustus igneos oculos habuisse dicitur, adeo ut obtutum eius nemo contra aspectare posset, denique quidam eques Romanus, interrogatus ab eo, cur se viso verteret faciem, dixerit 'quia fulmen oculorum tuorum ferre non possum', sicut ait Suetonius. {{anchor+|681|Ad v. 681}} Aperitur vertice sidus apparet sidus in vertice, hoc est super galeam. nam ex quo tempore per diem stella visa est, dum sacrificaretur Veneri Genetrici et ludi funebres Caesari exhiberentur, per triduum stella apparuit in septentrione. quod sidus Caesaris putatum est Augusto persuadente: nam ideo Augustus omnibus statuis, quas divinitati Caesaris statuit, hanc stellam adiecit. ipse vero Augustus in honorem patris stellam in galea coepit habere depictam. honorifice autem poeta unam stellam 'sidus' dixit, cum sidus ex multis stellis constet. {{anchor+|682|Ad v. 682}} Parte alia non e contra, sed in alia parte aciei. ventis et dis agrippa secundis Agrippa dicitur ab aegro partu, id est qui pedibus nascitur. sed hic Agrippa non adeo claro genere ortus, viribus et societate Augusti ad summos honores pervenit: nam et tribunus plebi quietissimus fuit, et post tertium consul, et in multis bellis cum Augusto gestis victoriam Augusto sua virtute confecit: nam et Sextum Pompeium apud Mylas ipse devicit, et apud Actium Antonium et Cleopatram navali certamine prope ipse superavit: ob quod meruit etiam gener esse Augusto. 'secundis' ergo dixit Augusti comparatione: nam hoc dicit: Augustus nimio ventorum et numinum utebatur favore, Agrippa sequenti, hoc est, ille habuit primum favorem, hic secundum. Hadrianus scribit Agrippam solitum tempestate orta milites cogere naves in fluctus urgere, ut consuetudine discriminis dempto metu redderet eos adversum pericula fortiores: ergo πρὸς ἀντιδιαστολήν saevi maris, quod exercitationi militibus erat, ait 'diis et ventis secundis' esse pugnatum, ut tempestatem quidem Agrippa non timuerit, sed favor divinus maria constraverit. nam et ipsa Actiaca pugna cum aquilo ei esset adversus, eo exercitio, quo milites adsueverat adversum fluctus naves agere, ad portum se fugere finxisse: qua re cum hostes decepti insequi conati essent, conversis subito navigiis suis Alexandrinas naves incurrisse et telis ac flammis in eas missis, refragante hostibus flatu, cum nihil ipsi tale facere possent, victoriam consecutum. merito ergo 'ventis secundis'. {{anchor+|683|Ad v. 683}} insigne superbum quasi principale decus. {{anchor+|684|Ad v. 684}} Navali fulgent rostrata corona Sextus Pompeius, Pompei filius, in Sicilia piraticam exercuit. contra quem primo cum Agrippa dimicavit Augustus; postea Agrippae cura data est, qui eum delevit. ob quod ei Augustus rostratam dedit coronam, quia vicerat navali certamine. {{anchor+|685|Ad v. 685}} Hinc a parte contraria. ope barbarica crimen Antonii, quod ope barbarica Romanus pugnet. {{anchor+|686|Ad v. 686}} Victor ab aurorae populis quia primo vicerat Parthos, ut diximus. atqui Antonium Parthi postea pepulerunt; sed videtur hoc ideo tacuisse, ne Augustus inbellem superasse videatur. ideo addidit victorem Orientis Antonium, ut maiorem hostem Augustus vicisse videatur. litore rubro Erythraeo mari, quod est inter Aegyptum et Indiam. {{anchor+|687|Ad v. 687}} Vltima secum bactra vehit 'ultima' non quantum ad fines spectat orbis terrarum, sed 'ultima' in imperio Antoniano: constat enim Bactrianos post se habere gentes innumeras. {{anchor+|688|Ad v. 688}} Nefas exclamatio est, quasi 'pro nefas'! aut per parenthesin dictum est. et nefas non in eo tantum quod Aegyptiam Romanus duxerat, sed etiam quod mulier castra sequebatur, quod in ingenti turpitudine apud maiores fuit: unde bellaturus Pompeius in Lesbo reliquit uxorem. {{anchor+|689|Ad v. 689}} Rvere ruebant, id est veniebant cum impetu. et hoc verbo more suo ostendit velocitatem. {{anchor+|691|Ad v. 691}} credas pro 'credat quis'. {{anchor+|692|Ad v. 692}} Concurrere montibus altos alii 'altis' legunt, unum tamen est. {{anchor+|693|Ad v. 693}} Turritis puppibus instant hoc de historia traxit: nam Agrippa primus hoc genus turrium invenit, ut de tabulatis subito erigerentur, simul ac ventum esset in proelium, turres hostibus inprovisae, in navigando essent occultae. {{anchor+|694|Ad v. 694}} telisque voLatile Cato "sub tela volantia". {{anchor+|695|Ad v. 695}} Arva nova neptunia caede 'nova caede' magna, nimia: nam non dicit re vera 'nova'. ‹non› 'nova arva', sed 'nova caede': Homerus ἐρυθαίνετο δ' αἵματι γαῖα . sed non est hoc 'rubescunt'. {{anchor+|696|Ad v. 696}} Patrio vocat agmina sistro Cleopatra sibi tantum adsumpserat, ut se Isin vellet videri. Isis autem est genius Aegypti, qui per sistri motum, quod gerit in dextra, Nili accessus recessusque significat: per situlam, quam sinistra manu retinet, ostendit fluentiam omnium lacunarum. Isis autem lingua Aegyptiorum est terra, quam Isin volunt esse. hanc Isim et alios deos ideo Aegyptii colunt, quia deos reges habuisse dicuntur; ergo in obprobrium Alexandrini exercitus pro classico sistrum posuit. quod autem ait 'vocat agmina', hoc est quod superius dictum est et Augustus in commemoratione vitae suae refert, "Antonium iussisse ut legiones suae apud Cleopatram excubarent eiusque nutu et iussu parerent". bene ergo 'vocat agmina' quae signum dabat. {{anchor+|697|Ad v. 697}} A tergo respicit angves hoc est, nondum videbat mortem futuram. traditur enim ne ad triumphum Augusti reservaretur, admota sibi aspide defecisse. tum 'geminos', cum unum sibi admoverit. {{anchor+|698|Ad v. 698}} Deum monstra ideo 'monstra' dixit, quia sub Augusto necdum Romani Aegyptia sacra susceperant. et admittebat locus pro laude Augusti aliquid etiam in deos inclementius dici. Varro indignatur Alexandrinos deos Romae coli. latrator anubis quia capite canino pingitur, hunc volunt esse Mercurium, ideo quia nihil est cane sagacius. bello autem Gigantum plures deos ferarum formas accepisse traditur. {{anchor+|699|Ad v. 699}} Contra neptunum Homerum sequitur, qui deos dicit contra se pro diversis partibus habere certamen. et quidam latenter illud tetigisse Vergilium volunt, quod Plinius Secundus in historia naturali dicit, quod Antonii navem piscis echeneis retinuerit, qui piscis latine remora dicitur. {{anchor+|701|Ad v. 701}} Caelatus ferro aut in armis locatus: aut de ferro sculptus, scilicet metallo sibi congruo: aut 'saevit ferro'. dirae Dirae proprie sunt ultrices deae. et bene has interesse dicit proelio, aut a Iove missas ad terrorem Aegyptiis inferendum, aut ad puniendum Antonium, qui matrimonii laeserat foedus. {{anchor+|702|Ad v. 702}} scissa discordia palla utrum 'scissa palla gaudens', an 'scissa palla vadit' et seorsum 'gaudens'? ideo autem Discordia, quia unius civitatis et cives principes erant. et bene Diras Discordia sequitur, quam Bellona comitatur: nam per Discordiam venitur ad bellum, in quo necesse est sanguinem fundi, ideo ait 'sanguineo flagello': Horatius "ira truces inimicitias et funebre bellum". {{anchor+|704|Ad v. 704}} Actius haec cernens quem postea Actium nominavit Augustus. {{anchor+|706|Ad v. 706}} Vertebant terga sabaei omnes isti populi Orientis sunt. {{anchor+|707|Ad v. 707}} ipsa videbatur ventis apud plures ‹legitur› Cleopatram priorem fugisse, post insecutum Antonium. {{anchor+|708|Ad v. 708}} Iam iamque inmittere f. scilicet aviditate fugiendi. et bene 'iam iamque' addidit, quia tempus operis in pictura declarari non poterat. {{anchor+|709|Ad v. 709}} Inter caedes inter suorum cadavera. morte futura omine mortis futurae. {{anchor+|710|Ad v. 710}} Iapyge ferri vento, qui de Apulia flans optime ad Orientem ducit; Iapygia enim Apulia dicta est: Horatius "obstrictis aliis praeter Iapyga". quem Varro de ora maritima argesten dicit, qui de Occidente aestivo flat. hic in Apulia pestilens est. {{anchor+|711|Ad v. 711}} Magno corpore aut ita eum, tamquam deum, magno corpore formatum accipiendum est: aut 'magno', septemfluo. et non 'corpore maerentem', sed 'magno corpore pandentem sinus'. {{anchor+|713|Ad v. 713}} Vocantem caeruleum in gremium hoc de historia est; nam legitur Cleopatram praesagio mortis futurae oblitam esse recessus Aegypti petere, in quibus facile poterat bella reparare. de qua re se moriens dicitur increpasse. bene ergo poeta adicit hortatum fuisse Nilum ut interitus fugeret, ideo 'tota veste vocantem caeruleum in gremium'. latebrosaque flumina quia Nili origo nescitur, licet Plinius dicat haud longe ab Aethiopia Maurorum, post maiorem Atlantem, lacum esse, ex quo Nilus erumpit. quod videtur esse veri simile ex beluarum similitudine. {{anchor+|714|Ad v. 714}} Triplici trivmpho tres enim Augustus habuit triumphos: nam primo die triumphavit exercitus qui Antonium vicerat navali bello, secundo qui Dalmatas vicerat, tertio ipse cum Alexandrino est ingressus triumpho. {{anchor+|715|Ad v. 715}} dis italis votum inmortale sacrabat videtur aedem Apollinis dixisse, quae est in Palatio. {{anchor+|716|Ad v. 716}} tercentum hoc est pro multis. {{anchor+|717|Ad v. 717}} Ludisque viae plavsuque fremebant hoc est, compitalicii ludi celebrati sunt. et est zeugma: nam et delubra fremebant. {{anchor+|720|Ad v. 720}} Candentis limine phoebi in templo Apollinis in Palatio de solido marmore effecto, quod adlatum fuerat de portu Lunae, qui est in confinio Tusciae et Liguriae: ideo ait 'candentis'. {{anchor+|721|Ad v. 721}} Dona recognoscit populorum aurum coronarium dicit, quod triumphantibus hodieque a victis gentibus datur. inponebant autem hoc imperatores propter concessam immunitatem. ideo ergo dixit 'dona': nam si hoc non esset, spolia diceret. aptatque superbis postibus porticum enim Augustus fecerat in qua simulacra omnium gentium conlocaverat: quae porticus appellabatur 'ad nationes'. {{anchor+|724|Ad v. 724}} Hic nomadum genus atqui Antonius Orientis habuit populos; sed intellegamus has gentes Africae operas suas locasse et simul cum Antonio ab Augusto esse superatas. discinctos vel habitum eorum ostendit, qui usque in talos fluebat: quod Plautus ridet in Poenulo dicens "quae est illa avis?" (Poen. 975) cum Afrum vidisset vestem dimissam trahentem; neque enim utuntur hodieque zonis: aut 'discinctos' dixit inhabiles militiae; omnes enim qui militant cincti sunt: aut certe inefficaces, ut contra 'praecinctos' strenuos dicimus: Horatius "altius ac nos praecinctis unum". unde et Graece εὔζωνος appellatur non qui bonam zonam habet, sed qui est strenuus. mulciber Vulcanus, ab eo quod totum ignis permulcet: aut quod ipse mulcatus pedes sit, sicut quibusdam videtur: aut quod igni mulceatur. {{anchor+|725|Ad v. 725}} Lelegas Thessalos: Lucanus de Thessalia "mox Lelegum dextra pressum descendit aratrum". carasque Carae insulani populi fuerunt piratica famosi, victi a Minoe, ut et Thucydides et Sallustius dicunt. gelonos populus Scythiae. {{anchor+|726|Ad v. 726}} Evphrates ibat iam mollior undis sentiens quasi se esse superatum: Horatius "minores volvere vertices". {{anchor+|727|Ad v. 727}} Morini populi Galliae in finibus, qui Britanniam spectant, proximi oceano. rhenus fluvius Galliae, qui Germanos a Gallia dividit. 'bicornis' autem aut commune est omnibus fluviis, aut proprie de Rheno, quia per duos alveos fluit: per unum qua Romanum imperium est, per alterum qua interluit barbaros, ubi iam Vahal dicitur et facit insulam Batavorum. {{anchor+|728|Ad v. 728}} Dahae populi Scythiae, a parte septemtrionali iuncti Persidi: unde Davi dicti. araxes hic fluvius Armeniae, quem pontibus nisus est Xerxes conscendere. cui Alexander Magnus pontem fecit, quem fluminis incrementa ruperunt. postea Augustus firmiore ponte eum ligavit, unde ad Augusti gloriam dixit 'pontem indignatus Araxes'. {{anchor+|729|Ad v. 729}} per clipeum vulcani hic distinguendum: nam 'Vulcani parentis' non procedit. parentis nunc honoris. {{anchor+|730|Ad v. 730}} Rerum futurarum, quae nondum fuerunt. imagine gavdet ignarus erat veritatis, sed triumphorum imagine delectabatur. {{anchor+|731|Ad v. 731}} attollens umero famamque et facta nepotum si 'fata' legeris, hoc est, quae nepotes fataliter fecerunt. hunc versum notant critici quasi superfluo et humiliter additum nec convenientem gravitati eius: namque est [eius] magis neotericus. famamque gloriam. nepotum posterorum. {{Liber |Ante = Commentarius VII |AnteNomen = ../Liber VII |Post = Commentarius IX |PostNomen = ../Liber IX }} 55wzd4fdbn2ipi2cho7xppcl8wlt45d 265209 265107 2026-05-10T11:48:27Z Saumache 27923 265209 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos [[Aeneis/Liber VIII|librum VIII]] commentarius |Editio=1884, Lipsiae; [[w:de:Georg Thilo|Georg Thilo]] |Fons=[https://archive.org/details/invergiliicarmin02servuoft/page/199/mode/1up?view=theater archive.org] (partim) }} {{Liber |Ante = Commentarius VII |AnteNomen = ../Liber VII |Post = Commentarius IX |PostNomen = ../Liber IX }} *[''Inclinatis litteris scripta sunt scholia quae, sine certis dominis, {{wl|Q3384616|Petrus Daniel Aurelianensis}} 1600 anno primum eddidit.'' *''Rotundis uncis inclusa est scriptura scholiarum Daniele additarum ex codice Parisino (1750) quam integram editor istius editionis, cum plerumque ei videretur emendanda, addidit.'' *''Quadratis uncis inclusa sunt illa quae videbantur Danieli ex eodem abicienda.''] {{regula}} {{ancora+|1|[[Aeneis/Liber VIII#1|1.]]}} {{sc|}}Ut belli signum lavrenti turnus ab arce extulit apud maiores nostros tria erant militiae genera in bellis gerendis: nam aut legitima erat militia aut coniuratio aut evocatio. legitima erat militia eorum, qui singuli iurabant pro republica se esse facturos, nec discedebant nisi completis stipendiis, id est militiae temporibus: et sacramentum vocabatur, ut “fas mihi Graiorum sacrata resolvere iura”. aut certe si esset tumultus, id est bellum Italicum vel Gallicum, in quibus ex periculi vicinitate erat timor multus, quia singulos interrogare non vacabat, qui fuerat ducturus exercitum ibat ad Capitolium et exinde proferens duo vexilla, unum russeum, quod pedites evocabat, et unum caeruleum, quod erat equitum — nam caeruleus color maris est, a cuius deo equum constat inventum — dicebat ‘qui rem publicam salvam esse vult, me sequatur’, et qui convenissent, simul iurabant: et dicebatur ista militia coniuratio. alii album et roseum vexilla tradunt, et roseum bellorum, album comitiorum signum fuisse. fiebat etiam evocatio: nam ad diversa loca diversi propter cogendos mittebantur exercitus. modo ergo duo sunt genera militiae, coniuratio et evocatio, quippe in tumultu. sane incongruum non est quod signum belli, id est vexilli elevationem Turno dat: aut quia de rege Latino dixerat supra “rerumque reliquit habenas”: aut quia Turnus furore succensus maluit ipse efficere quam iubere, ut omnes abrumperet moras: aut quia, sicut dictum est, Latinus, cui soli imperandi hoc ius erat, abstinuerat et nemo, illo abstinente, parebat. Turnus ergo ideo huius modi officium arripuit, quia, etsi ipse non imperabat, tamen prohiberi non poterat. ‘belli’ autem ‘signum’ generaliter dixit, nam multa sunt: sed vexillum significat, quod est tractum a veli diminutione, ut ‘velum vexillum’. ab arce quoniam vexillum in arce poni solebat, quod esset specimen imperati exercitus. {{ancora+|2|[[Aeneis/Liber VIII#1|2.]]}} {{sc|}}Strepverunt cornva quae simul sonabant, ut “aereaque adsensu conspirant cornua rauco”. {{ancora+|3|[[Aeneis/Liber VIII#1|3.]]}} {{sc|}}Utque acris concussit equos hoc ad equites pertinet. et utrum hoc epitheton equorum perpetuum est, an dum concutiuntur? utque impulit arma hoc ad pedites. est autem sacrorum: nam is qui belli susceperat curam, sacrarium Martis ingressus primo ancilia commovebat, post hastam simulacri ipsius, dicens ‘Mars vigila’. quidam sane suos equos et sua arma de Turno tradunt, scilicet ut ceteris esset exemplum. {{ancora+|4|[[Aeneis/Liber VIII#1|4.]]}} {{sc|}}Extemplo aut subito: aut re vera ex ipso templo, id est post divina arma commota. tumultu trepido festino: more suo. non enim timere poterant qui pericula iungebant. {{ancora+|5|[[Aeneis/Liber VIII#5|5.]]}} {{sc|}}Conivrat nota de re bona coniurationem dici posse: nam coniuratio τῶν μέσων est. ivventus effera efferata per furiam, ut “arma velit poscatque simul”. {{ancora+|6|[[Aeneis/Liber VIII#5|6.]]}} {{sc|}}primi utrum ordine, an dignitate? messapus et vfens bona electio personarum ad dilectum habendum: unus eques bonus, id est Messapus, mittitur, alter pedes egregius. {{ancora+|7|[[Aeneis/Liber VIII#5|7.]]}} {{sc|}}Contemptorque deum mezentius quis enim iustius quam sacrilegus contra pios et praepararet bellum et gereret? {{ancora+|8|[[Aeneis/Liber VIII#5|8.]]}} {{sc|}}Vastant cultoribus abducendo cultores vastos et desertos efficiunt. Sallustius in Iugurtha “vastus ab natura et humano cultu”, idem alibi “quippe vasta Italia rapinis, fuga, caedibus”, hoc est hominibus deserta. {{ancora+|9|[[Aeneis/Liber VIII#5|9.]]}} {{sc|}}Mittitur et magni venulus diomedis ad urbem Diomedes revertens de Troia postquam repperit ira Veneris a se vulneratae uxorem apud Argos cum Cylaraba, ut Lucilius, vel Cometa, ut plerique tradunt, turpiter vivere, noluit reverti ad patriam: vel, ut dicitur, ab adulteris proturbatus: sed tenuit partes Apuliae, et edomita omni montis Gargani multitudine in eodem tractu civitates plurimas condidit. nam et Beneventum et Equumtuticum ipse condidit, et Arpos, quae et Argyrippa dicitur, ad quam nunc Venulus mittitur, non Arpinum, quam constat esse Campaniae, unde Cicero Arpinas. sane sciendum Apuliam uno dictam vocabulo, sed huius partem quam Diomedes tenuit, Messapiam et Peucetiam a duobus fratribus dictam, qui illic imperarunt: item Dauniam a Dauno rege Apuliae. hunc Diomedem quidam a Dauno rege Apulorum hospitio receptum dicunt. sane artificiose ad Diomedem mittitur: movenda est enim indignatio et metus Diomedi, ut subveniat Latinis contra Troianos. venulus hunc fuisse constat Argivum: nam Tiburs est, ut ille indicat locus “praedam Tiburtum ex agmine raptam portat ovans”. considerate ergo hic ad Diomedem mittitur, ut eum vel quasi civis adduceret, vel citius possit movere. hunc alii Lavini imperasse olim tradunt. {{ancora+|10|[[Aeneis/Liber VIII#10|10.]]}} {{sc|}}Consistere iam esse conditos, id est fundasse civitatem: plus est enim ‘consistere’, quam ‘venisse’. {{ancora+|12|[[Aeneis/Liber VIII#10|12.]]}} {{sc|}}inferre hic invidiam facit, ut “inferretque deos Latio”: proprie enim inferuntur penates. et fatis regem se dicere posci unde illud est “expectate solo Laurenti”. et dicendo ‘posci’ agit subtiliter: nam si non venit errore, sed fato, omnem sibi utique est vindicaturus Italiam, sine dubio et Diomedis imperium. victosque penates ut maior sit indignatio. et amat poeta, quotiens adversum Troianos poscuntur auxilia, penatibus victorum crimen adscribere, ut apud Aeolum “Ilium in Italiam portans victosque penates”. {{ancora+|13|[[Aeneis/Liber VIII#10|13.]]}} {{sc|}}Viro se adivngere gentes dardanio hic metum inicit. et bene non ‘Aeneae’ dixit, sed ‘viro Dardanio’, ut non sit mirum si sequebantur hominem sibi cognatione sociatum, ut “hinc Dardanus ortus, huc repetit”. {{ancora+|15|[[Aeneis/Liber VIII#15|15.]]}} {{sc|}}Quid strvat his coeptis cum haec iam coeperit. et participialiter dixit. ab eo quod est incipio ‘coeptus’ facit: hinc est ‘coeptis’. quem si fortuna sequatvr eventum pugnae cupiat si eum fortuna comitetur, quem finem suae velit esse victoriae, ipsum melius nosse, qui iam antiquus est hostis. ergo ‘quem’ acute pronuntiandum, ut sit ordo: quem eventum pugnae cupiat, si fortuna sequatur. vult autem intellegi Aenean etiam contra Diomedem bella gesturum, non tantum propter praesens imperium, sed et causa hostilitatis antiquae. {{ancora+|18|[[Aeneis/Liber VIII#15|18.]]}} {{sc|}}Talia per Latium ‘gerebantur’ subaudis: et est formosa eclipsis. {{ancora+|19|[[Aeneis/Liber VIII#15|19.]]}} {{sc|}}Cuncta videns mente pertractans: nam non videbat. curarum fluctvat aestu his verbis futuram praeoccupat comparationem, quae est Apollonii verbum ad verbum. fluctvat aestu utrumque verbum de mari est. {{ancora+|20|[[Aeneis/Liber VIII#20|20.]]}} {{sc|}}atque animum nunc huc celerem nunc dividit illuc vel quod suis copiis bellum Itali adversus eum parabant, vel quod a Diomede vetere hoste suo auxilia postulabant. ‘celerem’ autem ad corporis comparationem, quod tardum est, ut “iterumque ad tarda reverti corpora”. {{ancora+|23|[[Aeneis/Liber VIII#20|23.]]}} {{sc|}}Sole repercussum aut vacat ‘re’: aut bene ‘repercussum’, quia primo aquam ferit, inde postea tendit ad tecta. radiantis imagine lunae negant omnes physici lumen lunae aliud ex se reddere, et vituperatur hoc dicto Vergilius: quod tamen tolerabile est, quia non lunam, sed imaginem dixit lunae, quam a sole lumen accipere manifestum est. an ideo ‘radiantis’, ut, quoniam luna lumen de sole mutuatur, idem videatur etiam ipsa efficere, quae de sole procedit. {{ancora+|25|[[Aeneis/Liber VIII#25|25.]]}} {{sc|}}Laquearia multi ‘lacuaria’ legunt, nam ‘lacus’ dicuntur: unde est in Horatio “nec mea renidet in domo lacunar”. non enim a laqueis dicitur, sed ab eo quod sunt lacus. {{ancora+|27|[[Aeneis/Liber VIII#25|27.]]}} {{sc|}}Alitvum pro ‘alitum’, sed metri causa, ut diximus supra, addidit syllabam. {{ancora+|28|[[Aeneis/Liber VIII#25|28.]]}} {{sc|}}Sub aetheris axe id est sub aere. {{ancora+|30|[[Aeneis/Liber VIII#30|30.]]}} {{sc|}}Seramque dedit per membra quietem tardam, quippe in bellicis curis. ‘seram’ autem pro ‘sero’, adverbium temporis in nomen deflexum. ‘dedit’ autem mire dixit, hoc est indulsit quietem corpori suo. {{ancora+|31|[[Aeneis/Liber VIII#30|31.]]}} {{sc|}}hvic deus ipse loci cum ipse fluvius Tiberinus sit, quid ita intulit ‘deus fluvio’? Tiberinus enim deus genius loci. tiberinus bene ‘Tiberinus’, quia supra dixerat ‘deus’: nam in sacris Tiberinus, in coenolexia Tiberis, in poemate Thybris vocatur. {{ancora+|33|[[Aeneis/Liber VIII#30|33.]]}} {{sc|}}tenvis glauco velabat amictu carbasus et crines umbrosa tegebat harvndo fluvialem aquam purificationi aptam latenter ostendit in tantum, ut etiam harundinibus, quae fluminum germina esse non dubium est, purificatio rite celebretur. ideo inventa occasione poeta harundinibus tectum fluvium inducit, ut doceat hoc etiam harundinibus in purificatione, quod per aquam, impleri posse, sicut in sacris traditur. ideo et ubique fluminibus harundinem dat, ut “velatus harundine glauca Mincius, et ripis fluvialis harundo”. quod autem ait ‘tenuis glauco volabat amictu carbasus’ docet quaedam sacra pure a linteatis debere fieri. carbasus autem genus lini est: linum vero, ut ait Plinius, melius inrigatione fluminum, quam pluvia nascitur. ideo et vestis linea fluminibus tamquam propria datur. senior atqui ubique eum flavum dixit; sed ‘senior’ aut propter spumas dictum est, aut ad reverentiam pertinet: sic Lucanus de urbe Roma adhuc florente “turrigero canos effundens vertice crines” (1.188). {{ancora+|35|[[Aeneis/Liber VIII#35|35.]]}} {{sc|}}tum sic adfari subaudis ‘visus’. curas his demere dictis habitum futurae orationis ostendit. {{ancora+|36|[[Aeneis/Liber VIII#35|36.]]}} {{sc|}}O sate gente deum alibi “deum certissima proles” et “sate sanguine divum”. sane interdum haec epitheta non vacant, sed vim hortandi obtinent. {{ancora+|37|[[Aeneis/Liber VIII#35|37.]]}} {{sc|}}Urbem qui revehis nobis ut “Ilium in Italiam portans”: ‘urbem’ ergo pro civibus posuit. ‘revehis’ autem propter Dardanum. aeternaque pergama servas pro ‘servas et aeterna facis’, id est efficis ut aeterna sint. {{ancora+|38|[[Aeneis/Liber VIII#35|38.]]}} {{sc|}}Expectate solo lavrenti dat adfectum etiam locis, ut “ipsae te Tityre pinus, ipsi te fontes, ipsa haec arbusta vocabant”. {{ancora+|39|[[Aeneis/Liber VIII#35|39.]]}} {{sc|}}Hic tibi certa domus quod superius ab Apolline poposcerat, hoc nunc indicat Tiberis: “da propriam Thymbraee domum, da moenia fessis”. {{ancora+|40|[[Aeneis/Liber VIII#40|40.]]}} {{sc|}}Tumor omnis et irae concessere deum quidam ‘concessere’ pro ‘discessere’ accipiunt. alii ita tradunt: nondum concesserunt, sed utiliter dissimulat. sed aliqua hemistichia in Vergilio tam sunt sensu inminuta, quam verbis, ut ecce hoc loco: namque non possumus intellegere quievisse omnem tumorem et iram deorum, cum et adhuc inimica sit Iuno, et ad Troianorum perniciem addantur alia numina, ut furia, ut Iuturna: unde mire quidam conclusit hunc versum, dicens ‘concessere deum profugis nova moenia Teucris’. ‘concessere’ ergo indulserunt vel cesserunt, id est permiserunt, ut “nec, si muneribus certes, concedat Iollas”, id est permittat, indulgeat, et “extremum hunc Arethusa mihi concede laborem”. quodsi ita acceperimus, ut dicat Teucros constituere civitatem, nec ea numina, quae irata sunt, vetant, nihil erit contrarium: nam et ipsa Iuno hoc dicit “non dabitur regnis, esto, prohibere Latinis: atque inmota manet fatis Lavinia coniunx”. hic autem sensus, etiamsi detrahas subauditionem, potest accipi a superioribus, ut sit: tumor omnis et irae concessere deum, ut hic tibi sit certa domus certique penates. {{ancora+|43|[[Aeneis/Liber VIII#40|43.]]}} {{sc|}}Litoreis ingens licet possimus etiam de fluvio litus dicere, ponit tamen discretionem, ut hic ‘sub ilicibus’, paulo post “viridique in litore conspicitur sus”. hanc autem porcam, ut diximus supra, secum habuere Troiani, quam amissam in Campania invenerunt cum fetu circa Laurentem agrum. quam ideo Aeneas immolavit Iunoni, quia ipsa dicitur terra, ut “coniugis in gremium laetae descendit”. scimus autem hoc animal inimicum esse frugibus, ut caprum vitibus, qui Libero immolatur. alii de ea sue dicunt, habuisse eam Troianos et ubi primum generasset, ibi certam spem sedis concepisse: alii in litore Laurenti inventam. quam secutos Troianos in eum montem pervenisse, ubi postea Alba a colore porcae, longa a positione, sit condita. sane et ‘litoreis’ et ‘litoralibus’ dicitur. {{ancora+|44|[[Aeneis/Liber VIII#40|44.]]}} {{sc|}}Enixa iacebit participio utens tangit historiam. {{ancora+|45|[[Aeneis/Liber VIII#45|45.]]}} {{sc|}}Solo recubans ‘solo’ videtur abundare. {{ancora+|47|[[Aeneis/Liber VIII#45|47.]]}} {{sc|}}Ex quo qua ratiocinatione. {{ancora+|49|[[Aeneis/Liber VIII#45|49.]]}} {{sc|}}Quod instat quod solum ex laboribus restat: cura enim Aeneae praesentis fuerat necessitatis. {{ancora+|51|[[Aeneis/Liber VIII#50|51.]]}} {{sc|}}Arcades his oris genus a pallante profectum Euander Arcas fuit, nepos Pallantis, regis Arcadiae. hic patrem suum occidit, suadente matre Nicostrata, quae etiam Carmentis dicta est, quia carminibus vaticinabatur. alii ipsam Nicostratam, matrem Euandri, cum esset centum decem annorum, a filio peremptam tradunt. constat autem Arcadas plurimum vixisse, in tantum, ut quidam usque ad trecentos annos vivendo pervenerint. ipse autem Euander, dimissa provincia sua exilio, non sponte, conpulsus venit ad Italiam et pulsis Aboriginibus tenuit loca, in quibus nunc Roma est, et modicum oppidum fundavit in monte Palatino, sicut ait Varro “nonne Arcades exules confugerunt in Palatium, duce Euandro?”. hic autem mons Palatinus secundum Vergilium a Pallante, avo Euandri, est dictus, secundum Varronem et alios a filia Euandri Pallantia, ab Hercule vitiata et postea illic sepulta, vel certe a Pallante eius filio illic sepulto inmaturae aetatis: alii a filio Euandri, qui post mortem patris seditione occisus est: alii a balatu ovium Balanteum volunt dictum, et exinde per antistichon Pallanteum dictum. sed si a balatu hoc nomen venerit, ‘pa’ longa est, sicut eam Martialis ponit plerumque; si autem a Pallante, ‘pa’ brevis est, ut eam ponit ubique Vergilius secundum suam opinionem. genus a pallante profectum profectum ad has oras genus a Pallante, non a Pallante profectum. {{ancora+|52|[[Aeneis/Liber VIII#50|52.]]}} {{sc|}}qui regem evandrum qui signa id est qui regis Euandri signa sunt secuti, ut “sanguine placastis ventos et virgine caesa” pro ‘sanguine virginis caesae’. {{ancora+|53|[[Aeneis/Liber VIII#50|53.]]}} {{sc|}}In montibus ut diximus supra, in minoribus illis colliculis. an ‘pro monte’, an ‘inter montes’? {{ancora+|54|[[Aeneis/Liber VIII#50|54.]]}} {{sc|}}Pallantis proavi confundit nomina, ut plerumque solet; nam avus fuit. sic et illud dixit “luco tunc forte parentis Pilumni Turnus” et alibi “Pilumnusque illi quartus pater”. a quibusdam tamen hic Pallas, auctor Euandrii generis, Aegei filius fuisse dicitur, qui a fratre Theseo Athenis regno pulsus ad Arcadiam venit et ibi regnum tenuit. et hoc poeta quasi Romanis dicit: nam ad Aenean non pertinet. {{ancora+|55|[[Aeneis/Liber VIII#55|55.]]}} {{sc|}}Hi bellum adsidve ducunt cum gente Latina ‘ducunt’ aut gerunt, aut in longum trahunt. et bene praestandorum auxiliorum exprimit causam, ne magis Turno, quasi Graeco, favere credantur. {{ancora+|56|[[Aeneis/Liber VIII#55|56.]]}} {{sc|}}Foedera ivnge legitur et ‘foedere iunge’. {{ancora+|57|[[Aeneis/Liber VIII#55|57.]]}} {{sc|}}Recto flumine ducam non ad naturam alvei referendum est, nam ait “et longos superant flexus”: sed recto fluminis itinere, quia non sunt erraturi. et sic dixit, ut “tunc se ad Caietae recto fert litore portum”, hoc est a litore non recedens. sic ergo et nunc a litore fluvii non recedentem significat. est et alia expositio, ut ‘recto flumine’ edomito, frenato et in tranquillitatem redacto intellegamus: quod etiam fecit, ut “mitis ut in morem stagni placidaeque paludis”: ut sit ‘recto’ praeteriti temporis participium ab eo quod est ‘rego’. {{ancora+|59|[[Aeneis/Liber VIII#55|59.]]}} {{sc|}}primis pro ‘primum cadentibus astris’, cum primum nox occiderit. et dictum iuxta vulgarem opinionem, tamquam oriente die occidant astra. {{ancora+|60|[[Aeneis/Liber VIII#60|60.]]}} {{sc|}}Ivnoni fer rite preces sicut etiam Helenus monuit. et sic ‘fer preces’, quemadmodum sacra ferri dicimus. {{ancora+|61|[[Aeneis/Liber VIII#60|61.]]}} {{sc|}}Mihi victor honorem persolves bene ei adimit bellicam curam promittendo voti fore compotem. {{ancora+|63|[[Aeneis/Liber VIII#60|63.]]}} {{sc|}}Stringentem ripas radentem, inminuentem: nam hoc est Tiberini fluminis proprium, adeo ut ab antiquis Rumon dictus sit, quasi ripas ruminans et exedens. in sacris etiam Serra dicebatur, unde ait nunc ‘et pinguia culta secantem’. in aliqua etiam urbis parte Tarentum dicitur eo quod ripas terat. alii ‘stringentem’ iuxta veterem morem dictum intellegunt: ‘stringere’ enim significare dicunt tactu modico praeterire, ut ipse ait “magno strinxit de corpore Turni”. {{ancora+|64|[[Aeneis/Liber VIII#60|64.]]}} {{sc|}}Caeruleus thybris altus, profundus. caelo gratissimus pro his qui in caelo sunt. {{ancora+|65|[[Aeneis/Liber VIII#65|65.]]}} {{sc|}}Hic mihi magna domus scilicet circa exitum suum: quamvis enim alibi ortus, hunc tamen locum incolo. alii Romam dicunt Tiberini esse domicilium, hanc dixisse magnam domum. alii ostia dicunt ab hoc quod nos, cum per diversa discurrerimus officia, in domum nostram nos recipimus ibique requiescimus, ut idem hic, cum per reliqua spatia discurrerit, recipiat se per ostia in mare. alii domum non Romam significare, quae adhuc non erat, sed regionem illam, ut ostendat sibi eam domum electam, quae ad tantam gloriam perventura sit. celsis caput urbibus exit de Tuscia, quam illis multum constat floruisse temporibus: nam et lucumones reges habebat, et maximam Italiae superaverat partem. {{ancora+|66|[[Aeneis/Liber VIII#65|66.]]}} {{sc|}}lacu fluvius abutitur lacus nomine, ut mox “quo te cumque lacus”. ‘fluvius’ autem hic ipse scilicet deus alvei. {{ancora+|67|[[Aeneis/Liber VIII#65|67.]]}} {{sc|}}Nox Aenean somnusque reliquit ut “fessos ventus cum sole reliquit”. †et cito. {{ancora+|68|[[Aeneis/Liber VIII#65|68.]]}} {{sc|}}orientia solis lumina pro ‘orientis solis lumina’. {{ancora+|69|[[Aeneis/Liber VIII#65|69.]]}} {{sc|}}Undam de flumine palmis sustulit quia dicitur nox etiam solo somno polluere, unde est et “noctem flumine purgat”. {{ancora+|71|[[Aeneis/Liber VIII#70|71.]]}} {{sc|}}Nymphae hic distinguendum, ut generalitatem sequatur specialitas, ut in georgicis “mater, Cyrene mater”: nam vitiosum est post speciem genus inferre. genus amnibus unde est quidam hic hypallagen putant, ut sit: nymphae, quae de amnibus genus habetis. sane cum ‘unde’ hodie ad locum referamus, veteres etiam personis adplicabant, ita ut ad omne genus et ad omnem numerum referrent, ut hoc loco genus femininum et pluralem numerum posuit, cum alibi masculinum et singularem posuerit “genus unde Latinum”: quod plenius in initio primi libri Aeneidos dictum est. {{ancora+|72|[[Aeneis/Liber VIII#70|72.]]}} {{sc|}}Tuo genitor cum flumine sic enim invocatur in precibus ‘adesto, Tiberine, cum tuis undis’. Thybrin vero alii a rege Aboriginum dictum volunt, qui iuxta dimicans interemptus est; alii ab eo rege, quem Glaucus, Minois filius, in Italia interemit; alii, inter quos et Livius, ab Albano rege, qui in eum cecidit. {{ancora+|73|[[Aeneis/Liber VIII#70|73.]]}} {{sc|}}Arcete periclis hypallage est pro ‘a me prohibete pericula’. {{ancora+|74|[[Aeneis/Liber VIII#70|74.]]}} {{sc|}}Quo te cumque lacus tenet lacus est quoddam latentis adhuc aquae receptaculum, dictus quasi lacuna. ex quo erumpens aqua efficit fontem, qui cum fluere coeperit, alveum facit: unde tria ista dixit, lacum fontem alveum; hoc enim est ‘quocumque solo pulcherrimus exis’: quamquam multi hoc versu superfusionem eius velint significari. ideo autem haec dixit Aeneas, quia audierat ‘hic mihi magna domus celsis caput urbibus exit’. {{ancora+|76|[[Aeneis/Liber VIII#75|76.]]}} {{sc|}}Semper honore meo amphiboliam facit. satis autem Aeneas pie pollicetur, cum Tiberis verecunde poposcerit: ait namque ‘mihi victor honorem persolves’. {{ancora+|77|[[Aeneis/Liber VIII#75|77.]]}} {{sc|}}Corniger flumina ideo cum cornibus pinguntur, sive quod mugitum boum imitatur murmur undarum, sive quod plerumque in cornuum similitudinem curvatas cernimus ripas. hesperidum regnator aquarum bene addidit ‘Hesperidum’, id est Italicarum: nam Eridanus rex est fluminum Hesperiae, ut “fluviorum rex Eridanus”. fluvius vero vocativus antiquus est: qui apud maiores in omni forma similis erat nominativo, sed modo aliter est in secunda tantum forma. namque si proprium fuerit nomen et ‘i’ ante ‘us’ habuerit, ‘us’ perdita facit vocativum, ut ‘Terentius Terenti’, nullo excepto; si autem appellativum sit, in ‘e’ mittit vocativum, ut ‘pius pie’, ‘fluvius fluvie’, excepto ‘filius’, nam ‘fili’ facit. plerumque tamen poetae euphoniae causa antiquitatem sequuntur. {{ancora+|78|[[Aeneis/Liber VIII#75|78.]]}} {{sc|}}Et propius legitur et ‘proprius’. sed si ‘proprius’, certius familiarius stabilius [significat, ut “et proprius res aspice nostras”]; sin ‘propius’, citius significat: Cicero in Verrem “nec quicquam est propius factum, quam ut illud exemplum de Adriano Syracusas referretur”. et hoc est melius: nam statim est porca conspecta, et Aeneas non dubitat de fide oraculi, sed exposcit celeritatem. tua numina tua oracula et promissa. {{ancora+|79|[[Aeneis/Liber VIII#75|79.]]}} {{sc|}}geminas pro ‘duas’. {{ancora+|80|[[Aeneis/Liber VIII#80|80.]]}} {{sc|}}remigioque aptat id est ad remigium, officium remigantium. alibi pro turba remigantium, ut “remigium supplet”. {{ancora+|81|[[Aeneis/Liber VIII#80|81.]]}} {{sc|}}Monstrum quia et subito, et cum triginta porcellis est visa. {{ancora+|82|[[Aeneis/Liber VIII#80|82.]]}} {{sc|}}fetu concolor albo expedita elocutio. {{ancora+|83|[[Aeneis/Liber VIII#80|83.]]}} {{sc|}}Viridique in litore fluviali scilicet. conspicitur sus Horatius “et amica luto sus”. sciendum tamen hoc esse vitiosum, monosyllabo finiri versum, nisi forte ipso monosyllabo minora explicentur animalia, ut “parturient montes, nascetur ridiculus mus”: gratiores enim versus isti sunt secundum Lucilium. {{ancora+|84|[[Aeneis/Liber VIII#80|84.]]}} {{sc|}}pius Aeneas oportunum epitheton, quoniam rem divinam facit. tibi enim vacat ‘enim’ et tantum ad ornatum pertinet; integrum est ergo ‘tibi’, ut ex iteratione crescat augmentum: Terentius “o Mysis Mysis”. maxima ivno quaesitum est quae sit ‘Iuno maxima’: nam, ut diximus, variae sunt eius potestates, ut Curitis, Lucina, Matrona, Regina. et dicunt theologi ipsam esse matrem deum, quae terra dicitur; unde etiam et porca ei sacrificatur. ergo perite elegit epitheton, ut maximam diceret. {{ancora+|85|[[Aeneis/Liber VIII#85|85.]]}} {{sc|}}Mactat mactatio post immolationem est; unde bono usus est conpendio. sane hysteroproteron est in hoc versu: primum enim est ‘cum grege sistit ad aram’ et sic ‘mactat’, id est auget, perficit. sacra] sciendum ‘sacrum’ proprie esse quod ad deos pertinet. et hic breviter factum sacrificium dixit. cum grege ambitiose poeta triginta filios gregem dixit. {{ancora+|86|[[Aeneis/Liber VIII#85|86.]]}} {{sc|}}fluvium hic ‘fluvium’ ipsum aquae cursum lenitum accipiendum est. quam longa est nocte in quantum longa est, ut “nunc hiemem inter se luxu, quam longa, fovere”. {{ancora+|87|[[Aeneis/Liber VIII#85|87.]]}} {{sc|}}Reflvens velut in alveum suum recurrens, ut Aeneas contra undas pergens descendentis celeritate propemodum uteretur. {{ancora+|88|[[Aeneis/Liber VIII#85|88.]]}} {{sc|}}mitis vel ad Tiberim, vel ad stagnum referes. {{ancora+|89|[[Aeneis/Liber VIII#85|89.]]}} {{sc|}}Aequor aquis aquae ipsius aequalitatem; nam et post ait “placido aequore”. {{ancora+|90|[[Aeneis/Liber VIII#90|90.]]}} {{sc|}}Rumore secundo hoc est bona fama, cum neminem laederent: aut certe dicit eos ante venisse, quam fama nuntiaret venturos. aut ‘rumore’ pro ‘Rumone’ posuit; nam, ut supra diximus, Rumon dictus est: unde et ficus ruminalis, ad quam eiecti sunt Remus et Romulus. quae fuit ubi nunc est lupercal in circo: hac enim labebatur Tiberis, antequam Vertumno factis sacrificiis averteretur. quamvis ficum ruminalem alii a Romulo velint dictam, quasi Romularem, alii a lacte infantibus dato: nam pars gutturis ruma dicitur. ergo si fuerit ‘Rumone secundo’, favente fluvio intellegimus. {{ancora+|91|[[Aeneis/Liber VIII#90|91.]]}} {{sc|}}Labitur uncta vadis abies descendentis celeritate prope conscendit: Statius de disco “similisque cadenti crescit in adversum”. mirantur et undae laus Troianorum per phantasiam quandam ex undarum vel nemoris admiratione venientem. {{ancora+|94|[[Aeneis/Liber VIII#90|94.]]}} {{sc|}}Noctemque diemque fatigant ut “silvasque fatigant”: pro ‘ipsi fatigantur’. an deest ‘se’, ut sit fatigant se: an ‘diem fatigant’ pro ‘occupant et consummant’? {{ancora+|95|[[Aeneis/Liber VIII#95|95.]]}} {{sc|}}Superant flexus ‘superant’ transeunt, ut “fontem superare Timavi”. et hic ostendit non esse alveum fluminis rectum: quia Tiberim libri augurum colubrum loquuntur, tamquam flexuosum. variisque teguntur arboribus hoc est “hunc inter fluvio Tiberinus amoeno”. {{ancora+|96|[[Aeneis/Liber VIII#95|96.]]}} {{sc|}}Secant placido aequore silvas ostendit adeo perspicuam fuisse naturam fluminis, ut in eo apparerent imagines nemorum, quas Troianae naves secabant. Terentianus “natura sic est fluminis, ut obvias imagines” [nemorum] “receptet in lucem suam”. {{ancora+|97|[[Aeneis/Liber VIII#95|97.]]}} {{sc|}}Sol medium caeli conscenderat igneus orbem alterius scilicet diei. {{ancora+|98|[[Aeneis/Liber VIII#95|98.]]}} {{sc|}}Cum muros arcemque procul Palatinum vidit. nec situm praesentem considerare debemus: tunc enim nullis obstantibus aedificiis et Tiberi per lupercal, ut diximus, fluente, facile mons poterat videri Palatinus. {{ancora+|100|[[Aeneis/Liber VIII#100|100.]]}} {{sc|}}caelo aequavit pro ‘ad caelum extulit’. {{ancora+|102|[[Aeneis/Liber VIII#100|102.]]}} {{sc|}}Forte die sollemnem illo εὐσυμβόλως , id est bono omine victori deo Troianis venientibus sacra celebrantur. bona etiam usus est oeconomia. {{ancora+|103|[[Aeneis/Liber VIII#100|103.]]}} {{sc|}}Amphitryoniadae magno divisque ferebat Amphitryo rex Thebanorum fuit. cuius uxorem Alcmenam Iuppiter adamavit, et dum vir eius Oechaliam civitatem oppugnat, de trinoctio facta una nocte, cum ea concubuit. quae post duos edidit filios, unum de Iove, id est Herculem, alterum de marito, qui Iphiclus appellatus est. ergo adsumpsit epitheton. et satis perite ait ‘divisque ferebat’: nam cuivis deo sacrificaretur, necesse erat post ipsum etiam reliquos invocari. quidam ‘divisque ferebat’ sic intellegunt, ergo et Hercules de divis est: ut est illud schema “Coeumque Iapetumque creat saevumque Typhoea et coniuratos caelum rescindere fratres”, ergo et superiores tres coniurati; et “niveamque Paron sparsasque per aequor Cycladas”, ergo et illa e Cycladibus. {{ancora+|104|[[Aeneis/Liber VIII#100|104.]]}} {{sc|}}Ante urbem secundum antiquum situm: tunc enim brevis civitas fuerat. pallas hvic filius pro ‘cum hoc’. {{ancora+|105|[[Aeneis/Liber VIII#105|105.]]}} {{sc|}}Ivvenum primi pavperque senatus totam ostendit aetatem, et praemisit iuvenes: nam per senatum seniores significantur. ‘pauper’ autem aut ad numerum retulit, centum enim sub Romulo fuerunt: aut re vera ‘pauper’, per quod Romani imperii ostenditur parsimonia, pro laude tunc habita. et libri veterum tradunt a maioribus sacrificando parsimoniam observatam esse. {{ancora+|106|[[Aeneis/Liber VIII#105|106.]]}} {{sc|}}Tepidusque crvor frustra quidam cruorem pecorum, sanguinem hominum volunt: nam Iuvenalis ait “sanguis iret et a magno cervix ferienda magistro”, Vergilius “atque atros siccabat veste cruores”. tura dabant ‘dabant’ verbo sacrorum usus est: nam dici solebat in sacris ‘da quod debes de manu dextra aris’. {{ancora+|107|[[Aeneis/Liber VIII#105|107.]]}} {{sc|}}Celsas videre rates quia dixit “geminasque legit de classe biremes”. inter opacum adlabi nemus hoc est per nemus, ut “hunc inter fluvio Tiberinus amoeno”. et est honesta elocutio, ut si dicas ‘inter cenam locutus sum’, id est per cenam. {{ancora+|108|[[Aeneis/Liber VIII#105|108.]]}} {{sc|}}Tacitis incumbere remis pro ‘ipsi taciti’, hoc est sine celeumate. {{ancora+|110|[[Aeneis/Liber VIII#110|110.]]}} {{sc|}}consurgunt mensis quidam mensas proprie deorum tradunt: nam et ideo subiunctum ‘quos rumpere Pallas sacra vetat’. avdax quos rvmpere pallas sacra vetat ne interruptione sacrificii — ‘rumpere’ enim pro ‘interrumpere’ posuit — piaculum committeretur: unde etiam Helenus “nequa inter sanctos ignes in honore deorum hostilis facies occurrat et omina turbet”. denique cum ludi circenses Apollini celebrarentur et Hannibal nuntiatus esset circa portam Collinam urbi ingruere, omnes raptis armis concurrerunt. reversi postea cum piaculum formidarent, invenerunt saltantem in circo senem quendam. qui cum interrogatus dixisset se non interrupisse saltationem, dictum est hoc proverbium ‘salva res est, saltat senex’. ‘audacem’ autem dicit ubique Vergilius, quotiens vult ostendere virtutem sine fortuna: unde etiam Turnum audacem vocat. {{ancora+|112|[[Aeneis/Liber VIII#110|112.]]}} {{sc|}}Ivvenes quae cavsa subegit succincta et plena interrogatio, cui per singula respondet Aeneas. {{ancora+|113|[[Aeneis/Liber VIII#110|113.]]}} {{sc|}}ignotas temptare vias ideo ‘ignotas’, quia videt eos esse peregrinos. et bene breviter, sed frequentius interrogationibus eos urget, ut “state viri. quae causa viae? quive estis in armis? quove tenetis iter?” {{ancora+|114|[[Aeneis/Liber VIII#110|114.]]}} {{sc|}}Qui genus quo genere. et bona est elocutio. unde domo de qua civitate? an arma tropum fecit metri causa: nam consequens erat ut diceret ‘an bellum’. {{ancora+|115|[[Aeneis/Liber VIII#115|115.]]}} {{sc|}}puppi sic fatur ab alta sic intellegendum, ut simul dicat et faciat. {{ancora+|116|[[Aeneis/Liber VIII#115|116.]]}} {{sc|}}Paciferaeque manu ramum praetendit olivae ne moram faceret in responsione. paciferaeque m. r. p. o.] quoniam Pallas prius de pace quaesierat. et ideo mox signum pacis ostendit, ut cetera Pallas securus audiret. {{ancora+|117|[[Aeneis/Liber VIII#115|117.]]}} {{sc|}}troivgenas ac tela breviter singulis quaesitis respondit. et ‘Troiugenas’ ad ‘qui genus’ referendum. tela vides inimica Latinis bona conciliatio: nam audierat “hi bellum adsidue ducunt cum gente Latina”. ergo ‘tela inimica’ ad illud pertinet ‘pacemne huc fertis an arma’? {{ancora+|118|[[Aeneis/Liber VIII#115|118.]]}} {{sc|}}Quos illi bello profugos sicut et vos. et movet conciliationem etiam ex similitudine fortunae. superbo iniusto. {{ancora+|119|[[Aeneis/Liber VIII#115|119.]]}} {{sc|}}evandrum petimus hoc ad ‘quo tenditis’ pertinet. ferte haec hoc ad ramum pertinet, ‘dicite’ ad verba. vel ‘ferte’ vobiscum et ‘dicite’, κατὰ τοῦ αὐτοῦ . {{ancora+|120|[[Aeneis/Liber VIII#120|120.]]}} {{sc|}}socia arma rogantis hoc ad illud pertinet ‘quae causa subegit’. ‘rogantes’ autem ad id pertinet quod a sibylla dictum fuerat “quas gentes Italum aut quas non oraveris urbes?” {{ancora+|121|[[Aeneis/Liber VIII#120|121.]]}} {{sc|}}Tanto percussus nomine Dardani scilicet commemoratione. ‘tanto’ autem, id est magnitudine nominis. {{ancora+|122|[[Aeneis/Liber VIII#120|122.]]}} {{sc|}}Quicumque es hoc ad nomen Aeneae pertinet: nam esse Troianos audierat. {{ancora+|123|[[Aeneis/Liber VIII#120|123.]]}} {{sc|}}nostris succede penatibus hospes mire sine patris auctoritate nihil confirmat, et tamen hospitem appellat. {{ancora+|124|[[Aeneis/Liber VIII#120|124.]]}} {{sc|}}Dextramque amplexus inhaesit ostendit virum et virtutis et hospitalitatis amatorem. {{ancora+|125|[[Aeneis/Liber VIII#125|125.]]}} {{sc|}}Subeunt luco fluvivmque relinquunt hypallage in sensu. et hic ‘subeunt’ iuxta veteres dativo iunxit, cum alibi iuxta usum praesentem accusativo iunxerit, ut “Aeneae subiit mucronem”, sicut et ‘succede’ [veteres] dativo iunxerat: quod significat ‘penitus ingredere’, ut hoc loco ‘ac nostris succede penatibus hospes’. Sallustius tamen, ut dictum est, accusativo iunxit. {{ancora+|127|[[Aeneis/Liber VIII#125|127.]]}} {{sc|}}Optime graivgenum quantum ad Aeneam pertinet Graeci neque boni neque meliores sunt. ergo ‘optime Graiugenum’ superlativus est pro positivo: nam ‘optimus malorum’ non possumus dicere; superlativus enim suo tantum iungitur generi. sic ergo dixit ut Homerus δικαιότατος Κενταύρων pro δίκαιος , id est ‘iustissimus Centaurorum’ pro ‘iustus’. et est rhetorica persuasio: nam principium ex utriusque persona sumpsit. ‘optime Graiugenum’ ad Euandrum pertinet, ‘cui me fortuna precari’ ad Aenean, qui se fatetur supplicem venire. sed quia ignotus est et ostendere vult quid impetrare debet, ait ‘Dardanus Iliacae primus pater urbis et auctor’. contra quos auxilium petat ‘gens eadem quae te’. quid ipsi etiam sit utile, a quo beneficium postulatur, ‘nos si pellant nihil afore credunt’: dicit enim, nos pellimur, sed vos servietis. post rem ipsam proposuit ‘accipe daque fidem’. ad ultimum possumus reddere beneficium ‘sunt nobis fortia bello pectora’: nam utrum posset is a quo petebatur, omisit, quia manifestum erat posse, et ignotus a demonstratione personae suae incipere debebat. cui me fortuna precari servavit τὸ πρέπον dicendo ‘fortuna’. et ‘cui me precari’ antiquum est; nam modo ‘quem precari’ dicimus: Terentius “credo qui mihi sic oret”, item “facite ut vobis decet”, Sallustius “locum editiorem quam victoribus decebat”. et est Graecum, ut εὔχεο Ἀπόλλωνι . sane veteres et ‘precor illi’ pro ‘precor pro illo’ dicebant: Plautus in Amphitryone “noli pessimo precario” (fr. 13), hoc est ‘pro pessimo noli precari’. aut hyperbaton est hoc modo: tibi me fortuna vitta comptos voluit praetendere ramos et precari. {{ancora+|128|[[Aeneis/Liber VIII#125|128.]]}} {{sc|}}Vitta comptos ramos ut in pacis petitione ramus olivae cum vittis offeratur, partim fabulae, partim naturae efficit ratio. nam cum de nomine Athenarum Neptunus et Minerva contenderent et iussisset Iuppiter ut illius nomine diceretur civitas, qui munus melius obtulisset hominibus, equum Neptunus, Minerva olivam protulit, et statim vicit. unde cum eius ramus alicui offertur, indicat eum esse meliorem. hinc est illud proverbium “herbam do”, id est cedo victoriam, quod Varro in aetiis ponit, cum in agonibus herbam in modum palmae dat aliquis ei, cum quo contendere non conatur, et fatetur esse meliorem. vittas autem habet ramus olivae ideo, ut inertiam et inbecillitatem offerentis ostendat: scimus enim oves, unde lana, e qua vittae, egere alieno semper auxilio. aut quia et lana in tutela Minervae sit, quae pacis bellique sit cultrix. aut quia mite et quietum animal est ovis, cuius quietem habere debent qui in foedus et amicitiam coeunt. quaeritur autem quid dixerit ‘comptos’. sed ut crines comi dicimus cum nectuntur, ita et hic etiam ramos comptos nexos illigatos intellege, ut ipse “tum ramum innectit olivae”: ergo quod illic ‘innectit’, hic ‘comptos’ dixit. volvit hinc eum laudat, quod tantus eum vir rogare conpellitur. {{ancora+|129|[[Aeneis/Liber VIII#125|129.]]}} {{sc|}}Danaum quod ductor et arcas nec quod multitudinem haberes extimui, nec quod esses Arcas †ut illuc hoc tendat id est Agamemnoni et Menelao cognatione coniunctus. et hoc ad laudem Euandri pertinet, qui qualitate morum meruit non timeri. {{ancora+|130|[[Aeneis/Liber VIII#130|130.]]}} {{sc|}}Fores pro ‘fuisses’. et notandum ‘fores’ de praeterito. geminis conivnctus atridis geminos hic duos, aliter ‘gemini’ uno partu editi. quaeritur sane unde Euander Atridis genere fuerit coniunctus. et quamvis Hesiodus dicat qualiter coniunctus sit Euander, tamen quidam aiunt Thestii filias Ledam et Hypermestram fuisse, Ledae et Tyndarei filias Clytemestram Helenam et Timandram fuisse, quam duxit uxorem Echemus Arcas, cuius filius Euander: Clytemestram et Helenam notum est Agamemnoni et Menelao iunctas fuisse. alii ita tradunt: Steropes et Atlantis filios Oenomaum et Maiam fuisse, Oenomai Hippodamiam filiam, unde Atreus natus; at Maiae filius Mercurius, ex quo Arcades, de quibus Euander: quod Accius in Atreo plenius refert. alii ita narrant: Atlas complures habuit filias, et de Dione ‹Tantalus› Pelopem genuit, is Atreum, Atreus Agamemnonem et Menelaum; Mercurius deinde est Nicostratae pater, quae fuit mater Euandri; Mercurium Maia filia Atlantis genuit. sic Euander Atridis coniunctus est. Troianis autem sic iungitur: ex Electra, Atlantis filia, et Iove Dardanus nascitur, eius filius Erichthonius, ex eo Assaracus, ex illo Capys, ex illo Anchises, ex illo Aeneas. {{ancora+|131|[[Aeneis/Liber VIII#130|131.]]}} {{sc|}}Mea me virtus haec adrogatio ad honorem Euandri pertinet. et sane paulo adrogantius videretur virtutem suam laudasse, nisi deorum oracula et fata coniungeret. deinde ut Euandro blandiretur, ‘tua’ inquit ‘terris dedita fama’. et ut in audientis mente remaneret, in ultimo addidit ‘et fatis egere volentem’. sed hic singula distinguenda, ut maior sit enumeratio. sancta oracula divum Tiberini scilicet, vel Apollinis, ut “via prima salutis, quod minime reris, Graia pandetur ab urbe”. {{ancora+|132|[[Aeneis/Liber VIII#130|132.]]}} {{sc|}}Didita fama divulgata, ut “diditur hic subito Troiana per agmina rumor”. {{ancora+|133|[[Aeneis/Liber VIII#130|133.]]}} {{sc|}}Fatis egere volentem id est, quod voluntatis fuerat egit necessitas fati. {{ancora+|134|[[Aeneis/Liber VIII#130|134.]]}} {{sc|}}Dardanus iliacae primus pater urbis et auctor Dardanus ex Iove et Electra, Atlantis filia, genitus de Italia sorte abire conpulsus, agros Troicos petit ibique Dardanum oppidum in regione Dardania conlocavit. sane hic reddit quod ait supra ‘cognatique patres’. sane sciendum Atlantes tres fuisse; unum Maurum, qui est maximus; alterum Italicum, patrem Electrae, unde natus est Dardanus; tertium Arcadicum, patrem Maiae, unde natus est Mercurius. sed nunc ex nominum similitudine facit errorem et dicit Electram et Maiam filias fuisse Atlantis maximi. nec praeter rationem ait et ‘maximus’ et ‘Atlas idem Atlas generat’: nam et ipse habuit etiam horum nominum filias, id est Electram et Maiam. {{ancora+|135|[[Aeneis/Liber VIII#135|135.]]}} {{sc|}}Ut grai perhibent id est, ut vestrae continent litterae: firmius enim est quod ipsorum testimonio infertur. {{ancora+|136|[[Aeneis/Liber VIII#135|136.]]}} {{sc|}}advehitur teucros et homines et regionem significat. sane prolepsis est: nam post Dardanum Teucri appellati sunt. {{ancora+|138|[[Aeneis/Liber VIII#135|138.]]}} {{sc|}}mercurius pater est Mercurius Iovis et Maiae, quae est una de pleiadibus, filius, auctor eloquentiae et lyrae, internuntius deorum. iste etiam palaestrae inventor hoc modo esse narratur. Choricus, quidam rex Arcadiae, filios habuit Plexippum et Enetum et Palaestram filiam. sed iuvenes cum casu inter se haberent certamen, inpressione et nisu corporum invenere luctamina. qui cum hoc patre praesente facerent et ille re nova delectaretur, ex ea re ludus factus est, quam rem Palaestra, soror iuvenum, Mercurio amanti se prodidit. qui cum rem novam vidisset, pleniorem de industria artem homines docuit. hoc seni iuvenes a sorore proditum nuntiant. ille iratus est potius filiis, quod non tamquam furem Mercurium insequerentur. quem cum illi in monte dormientem invenissent, manus ei amputaverunt: unde et ipse Cyllenius et mons dicuntur; namque Graece κυλλούς aliqua mutilatos parte corporis dicunt: unde etiam hermas vocamus quosdam stimulos in modum signorum sine manibus. Mercurius vero Iovi conquestus, Choricum evisceratum in folliculum redigi fecit, amatam vero suam Palaestram remuneratus omne luctamen, quod corpore conficitur, palaestram vocari fecit. alii Mercurium quasi Medicurrium a Latinis dictum volunt, quod inter caelum et inferos semper intercurrat. hic etiam mercimonii deus est. quidam hunc in petaso et in pedibus pinnas habere volunt propter orationis, cuius auctor est, velocitatem. caduceum illi ideo adsignatur, quod fide media hostes in amicitiam conducat: quae virga ideo serpentibus inligata est, ut sicut illi obliti veneni sui in se coeunt, ita hostes contemptis et depositis inimicitiis in amicitiam revertantur. candida maia splendidior enim est Maia inter pliadas, quae est una de Atlantidibus, hoc est pliadibus. non ergo ‘candida’ pulchra, ut “candida Dido”. meminit autem Maiam Atlantidem esse, ut “ante tibi Eoae Atlantides abscondantur” et “multi ante occasum Maiae coepere”, cum vellet per Maiam etiam ceteras Atlantis filias intellegi. {{ancora+|139|[[Aeneis/Liber VIII#135|139.]]}} {{sc|}}Cyllenae mons est Arcadiae, ubi Maia Mercurium est enixa. fudit autem non iniuriose dictum est, ut in Pisonem “quae te beluam ex utero, non hominem fudit”, sed celeritatem parientis ostendit, quod infantibus dicitur omen felicitatis adferre. spectat etiam ad rationem physicam: nam celer est ubique Mercurius, ut diximus supra, et ideo dicit eum etiam in ortu fuisse velocem. {{ancora+|142|[[Aeneis/Liber VIII#140|142.]]}} {{sc|}}genus amborum aut meum et tuum, aut Troianorum et Arcadum. ergo ‘amborum’ potest ‘utrorumque’ accipi. {{ancora+|144|[[Aeneis/Liber VIII#140|144.]]}} {{sc|}}Temptamenta tui pepigi cum nullo ante pactus sum, ut te aut per artem aliquam, aut per legatos probarem, sed intrepidum me tibi commisi. ‘temptamenta pepigi’ experimenta pactus sum: nam geminus est † hic praeteritus ab eo quod est paciscor: facit enim et ‘pepigi’ et ‘pactus sum’, sicut ‘placeo’ et placui et placitus sum. ‘pago’ enim, unde multi volunt venire ‘pepigi’, nusquam est lectum. et altera est expositio: non temptavi te quibusdam pactionibus, quibus crederem tuto ad te venturum: ut haec fuerit ars temptantis. aut ‘non legatos’ tale est, quemadmodum in oratione ab alio in aliud initium transitur, ut “me me adsum qui feci”, et non respondetur propositis. ergo illud refertur ‘non legatos misi’, aut tale aliquid, quod sententiam compleat. {{ancora+|146|[[Aeneis/Liber VIII#145|146.]]}} {{sc|}}Gens eadem quae te sic agit, ut et ipse praestare videatur; nam et supra ait ‘socia arma rogantes’. et argute inseruit ‘eadem’, nec addidit ‘nos’. davnia Rutula, a Dauno. crudeli bello supra ‘bello profugos egere superbo’. {{ancora+|147|[[Aeneis/Liber VIII#145|147.]]}} {{sc|}}Nihil afore sibi offuturum nihil arbitrantur. {{ancora+|148|[[Aeneis/Liber VIII#145|148.]]}} {{sc|}}quin omnem ut non omnem. et bene ‘omnem’, ne solum Euandrum contemnere viderentur. penitus sva sub ivga utrum ‘penitus sub iuga mittant’, an ‘omnem penitus Hesperiam’? {{ancora+|149|[[Aeneis/Liber VIII#145|149.]]}} {{sc|}}quod supra teneant Adriaticum dicit. quodque adlvit infra Tyrrhenum dicit: omne enim mare, quod a Sicilia usque ad Hispaniam tendit, inferum appellatur ideo quod sol ibi ad inferiores caeli partes delapsus occidat. {{ancora+|150|[[Aeneis/Liber VIII#150|150.]]}} {{sc|}}Accipe daque fidem ab utili agit. et hoc est quod ait in decimo “humanis quae sit fiducia rebus”. sunt nobis fortia bello pectora iterum sic laudat iuventutem suam, quasi praestet auxilium. {{ancora+|151|[[Aeneis/Liber VIII#150|151.]]}} {{sc|}}Rebus spectata ivventus experimentis probata, decennali scilicet proelio. et bene promissionem rebus confirmat et testimoniis, quae est verbis invalida. {{ancora+|152|[[Aeneis/Liber VIII#150|152.]]}} {{sc|}}ille os oculosque loquentis suffecerat ad recordationem Anchisae vultum agnovisse. addidit ‘et totum lustrabat lumine corpus’: quod sine dubio non vacat. nam quia Aeneas de virtute sua multa praedixerat, orationem eius voluit aestimare de corpore: et postquam fides facta est, inde coepit ‘ut te fortissime Teucrum accipio’. {{ancora+|153|[[Aeneis/Liber VIII#150|153.]]}} {{sc|}}Totum lustrabat lumine corpus paterna in eo lineamenta cognoscens. ‘lumine’ autem pro luminibus, id est oculis. {{ancora+|154|[[Aeneis/Liber VIII#150|154.]]}} {{sc|}}Pauca refert non pauca, sed paucis, id est breviter. hoc vult dicere: multa eum dixisse, sed paucis. ut te quemadmodum. ut te fortissime teucrum ad ‘optime Graiugenum’ reddidit ‘fortissime Teucrum’. {{ancora+|155|[[Aeneis/Liber VIII#155|155.]]}} {{sc|}}Agnoscoque libens postquam probavit ex habitu corporis vera esse quae dicebat Aeneas, per Anchisen eum laudat adulatione deposita. sane inter agnosco et cognosco superfluo quidam volunt facere discretionem, ut cognoscamus novos, agnoscamus antiquos. sed haec a poetis metri necessitate variantur; nam ‘agnosco’ propter synalipham dixit. {{ancora+|156|[[Aeneis/Liber VIII#155|156.]]}} {{sc|}}vocem Anchisae magni mire quod non fecit Aenean dicentem qui sit, Euandrum cognoscentem. {{ancora+|157|[[Aeneis/Liber VIII#155|157.]]}} {{sc|}}hesionae visentem regna sororis commemorationi necessitudinis reddit commemorationem hospitii. sane fabula de Hesione et nota est et aliquot locis exposita. quis enim nescit a Laomedonte mercedem Neptuno et Apollini ob muros Troiae fabricatos negatam; cumque incursu maris civitas vexaretur, coactum Laomedontem filiam Hesionam ceto obicere; eamque ab Hercule liberatam, eversa Troia et occiso Laomedonte propter negatum praemium, Telamoni suo comiti in matrimonium datam. quae causa fecit ut Priamus ad visenda sororis regna proficiscens, cum Salaminam tenderet, iter per Arcadiam faceret et tunc ab Euandro esset susceptus Anchises. hesionae visentem regna sororis ut diximus supra Hercules eversa Troia Hesionam, Laomedontis filiam, Telamoni suo comiti dedit, ex qua natus est Teucer. Priamus postea cum Salamina tenderet ad visendum regnum sororis, per Arcadiam iter fecit, et tunc ab Euandro est susceptus Anchises. visentem regna videre cupientem. {{ancora+|159|[[Aeneis/Liber VIII#155|159.]]}} {{sc|}}Protinus uno eodemque tempore, hoc est dum pergit, vidit Arcadiam; nam non possumus ‘simul’ intellegere, cum Salamina insula sit, Arcadia in continenti. {{ancora+|161|[[Aeneis/Liber VIII#160|161.]]}} {{sc|}}Mirabarque duces teucros hos laudat, quo melior sit ille quem praefert. {{ancora+|162|[[Aeneis/Liber VIII#160|162.]]}} {{sc|}}cunctis altior non solum ad staturam, sed ad omnia. {{ancora+|163|[[Aeneis/Liber VIII#160|163.]]}} {{sc|}}Ivvenali ardebat amore inest enim strenuis iuvenibus studium adquirendarum amicitiarum: Horatius “animusque virilis quaerit opes et amicitias”. {{ancora+|165|[[Aeneis/Liber VIII#165|165.]]}} {{sc|}}cupidus ἐπιθυμῶν . phenei oppidi Arcadiae: Homerus οἳ Φένεόν τ’ ἐνέμοντο . nec nos debet movere quod, cum Euander de Pallanteo sit, dicit ‘Phenei sub moenia’, cum sciamus poetas vicinas omnes pro uno habere civitates, sicut de Didone facit, quam nonnumquam Tyriam, aliquotiens Sidoniam vocat. {{ancora+|166|[[Aeneis/Liber VIII#165|166.]]}} {{sc|}}Ille mihi insignem pharetram ius hospitii habet inter se remunerationem, sed verecunde tacet Euander de suis muneribus. lyciasque sagittas enumerando singula efficit ne communia et ficta videantur. {{ancora+|167|[[Aeneis/Liber VIII#165|167.]]}} {{sc|}}Auro dedit intertextam legitur et ‘intertexto’. et figurate dictum est, intertextum aurum habentem. {{ancora+|168|[[Aeneis/Liber VIII#165|168.]]}} {{sc|}}Frenaque bina poetice, nam ‘duo’ debuit dicere: ‘bina’ enim secundum Ciceronem non dicuntur nisi de his quae sunt numeri tantum pluralis. nam Cicero per epistolam culpat filium, dicens male eum dixisse ‘direxi litteras duas’, cum ‘litterae’, quotiens epistolam significant, numeri tantum pluralis sint. contra ‘epistolas binas’ non dicimus, sed ‘duas’. {{ancora+|169|[[Aeneis/Liber VIII#165|169.]]}} {{sc|}}Ivncta est mihi foedere dextra antiquis amicitiis per Anchisae hospitium. {{ancora+|171|[[Aeneis/Liber VIII#170|171.]]}} {{sc|}}avxilio laetos dimittam haec sunt pauca quibus auxilium pollicetur. opibus id est militibus. ‘opes’ antiqui vocabant milites. {{ancora+|172|[[Aeneis/Liber VIII#170|172.]]}} {{sc|}}Quando huc venistis amici siquidem amici iam venistis: extraneos enim ad sacra non licebat adhibere. hos autem adhibet ad sacra quasi antiquis iunctos amicitiis: unde infert ‘et iam nunc sociorum adsuescite mensis’. {{ancora+|173|[[Aeneis/Liber VIII#170|173.]]}} {{sc|}}Annva quae differre nefas anniversaria sacrificia, id est sollemnia, ideo non differuntur, quia nec iterari possunt. sollemne autem hoc esse ipse ait “forte die sollemnem illo rex Arcas honorem”. nam kalendaria si qua fuerint ratione dilata, possunt repeti, nec piaculum eorum intermissione committitur. sane hoc sacrum pollutum vocatur, quod populo annis singulis luitur. faventes ut in sacris ‘favete linguis’, ‘favete vocibus’. {{ancora+|174|[[Aeneis/Liber VIII#170|174.]]}} {{sc|}}et iam nunc ordo est ‘et iam sociorum’. {{ancora+|175|[[Aeneis/Liber VIII#175|175.]]}} {{sc|}}Dapes epulae deorum propriae, ut Iovis cena. sublata reponi pocula quoniam metu reliquerant mensas, ideo ait ‘reponi’. {{ancora+|176|[[Aeneis/Liber VIII#175|176.]]}} {{sc|}}gramineo hic ‘de gramine facto’, alibi ‘gramineo’ pro graminoso, ut “gramineo ripae religavit ab aggere classem”. sedili bene ‘sedili’: nam in templo Herculis lectisternium esse non licebat. quamvis apud veteres omnes sedentes vescerentur. {{ancora+|177|[[Aeneis/Liber VIII#175|177.]]}} {{sc|}}praecipvum potest et ‘praecipue’ accipi. {{ancora+|178|[[Aeneis/Liber VIII#175|178.]]}} {{sc|}}Accipit aut suscipit ad sedendum: aut pascit, ut “illos porticibus rex accipiebat in amplis”. torum autem herbarum super solium fuisse intellegamus, ne sit sedili contrarium. congrue autem de leonis pelle dicit coopertum, quasi in Herculis sacris. invitat et accipit verba hospitalia. {{ancora+|179|[[Aeneis/Liber VIII#175|179.]]}} {{sc|}}Tum lecti ivvenes non vacat ‘lecti’: in sacris enim Herculis nec servi intererant nec liberti, adeo ut Appius, qui sacra haec transtulit in libertos vel, ut quidam volunt, in servos publicos, et caruerit oculis et intra annum omnem familiam perdiderit Pinariorum. certatim id est studiose. araeque sacerdos maximae scilicet: nondum enim templum Herculis fuerat, sed ara tantummodo, quam maximam dicit ex magnitudine fabricae. {{ancora+|181|[[Aeneis/Liber VIII#180|181.]]}} {{sc|}}Laboratae cereris quae eget laboris, ut “mox et frumentis labor additus, ut mala culmos esset robigo”: glandes enim sine ullo labore nascuntur. {{ancora+|183|[[Aeneis/Liber VIII#180|183.]]}} {{sc|}}Perpetvi tergo bovis [aut] secundum Homerum intellegendum, qui dicit carnes dorsi apponi solitas honorabilioribus, ut sit sensus talis: posuit ante eos magni bovis carnes eas quae apud maiores in honore fuerunt. et re vera ‘perpetui’: nam de hoc bove immolato Herculi carnes carius vendebantur causa religionis, et inde alter redimebatur, qui ex illius pretio comparatus quasi perpetuus esse videbatur. ‘tergo’ autem potest a parte totum intellegi: quamvis alii dicant ideo ‘tergo bovis’, quod ad aram maximam aliquid servari de tauro nefas est; nam et corium illius mandunt. lustralibus aut pinguibus: moris enim fuerat completo lustro pingues victimas offerre censores: aut certe de quinquennali bove, id est perfectae aetatis: nam Homerus dicit πίονα πενταέτηρον . aut quia per quinquennium ipsis victimis urbs lustrari solebat. alii proprie ‘lustralia’ dicunt quae duabus manibus accepta in aram pontifex vel censor inponit: quae non prosecantur. {{ancora+|184|[[Aeneis/Liber VIII#180|184.]]}} {{sc|}}Postquam exempta fames et amor compressus edendi postquam et necessitati satis factum est et voluptati. {{ancora+|185|[[Aeneis/Liber VIII#185|185.]]}} {{sc|}}rex evandrus aut non servavit nominis declinationem: nam ‘Euander’ facit, sicut ipse alibi “Pallas Euander in ipsis”: aut Graece declinavit ὁ Εὔανδρος . non haec variat in uno pronomine ‘non haec sollemnia nobis, has ex more dapes, hanc tanti numinis aram’. {{ancora+|187|[[Aeneis/Liber VIII#185|187.]]}} {{sc|}}Vana superstitio superstitio est timor superfluus et delirus. aut ab aniculis dicta superstitio, quia multae superstites per aetatem delirant et stultae sunt: aut secundum Lucretium superstitio est superstantium rerum, id est caelestium et divinarum, quae super nos stant, inanis et superfluus timor. vetervmque ignara deorum duo dicit: non ideo Herculem colimus, aut quia omnem religionem veram putamus, aut quia deos ignoramus antiquos. cautum enim fuerat et apud Athenienses et apud Romanos, ne quis novas introduceret religiones: unde et Socrates damnatus est et Chaldaei vel Iudaei sunt urbe depulsi. sane quidam veteres deos novensiles dicunt, quibus merita virtutis dederint numinis dignitatem. ergo ideo ‘vana’, quia superstitio ignara deorum. {{ancora+|189|[[Aeneis/Liber VIII#185|189.]]}} {{sc|}}Novamus honores detraxit ‘re’, nam ‘renovamus’ debuit dicere: quam particulam alibi addidit, ut “fata renarrabat divum”. aliter in quarto “tecta novantem” dixit. quidam intellegunt proprie esse ‘novare’ replicando vetera quandam facere novitatem ac per hoc excludere vetustatis iniuriam. {{ancora+|190|[[Aeneis/Liber VIII#190|190.]]}} {{sc|}}Suspensam hanc aspice rupem Cacus secundum fabulam Vulcani filius fuit, ore ignem ac fumum vomens, qui vicina omnia populabatur. veritas tamen secundum philologos et historicos hoc habet, hunc fuisse Euandri nequissimum servum ac furem. novimus autem malum a Graecis κακόν dici: quem ita illo tempore Arcades appellabant. postea translato accentu Cacus dictus est, ut Ἑλένη Helena. ignem autem dictus est vomere, quod agros igne populabatur. hunc soror sua eiusdem nominis prodidit: unde etiam sacellum meruit, in quo ei per virgines Vestae sacrificabatur. svspensam rvpem quasi iam iamque lapsuram. {{ancora+|193|[[Aeneis/Liber VIII#190|193.]]}} {{sc|}}recessu a vestigiis scilicet hominum. {{ancora+|194|[[Aeneis/Liber VIII#190|194.]]}} {{sc|}}Semihominis hoc est feritate corrupti. facies pro ‘universus visus’. {{ancora+|195|[[Aeneis/Liber VIII#195|195.]]}} {{sc|}}Inaccessam participium sine verbi origine, ‘accedor’ enim non dicimus; sed tale est, ut placita nupta triumphata regnata. et quaeritur quis hoc ante Vergilium dixerit? ora virum hoc est capita. {{ancora+|198|[[Aeneis/Liber VIII#195|198.]]}} {{sc|}}Hvic monstro bene vitavit casum, in quo inerat turpis significatio verbi, ne diceret ‘huic Caco’. {{ancora+|200|[[Aeneis/Liber VIII#200|200.]]}} {{sc|}}Et nobis sicut multis, quibus Hercules profuit monstra purgando. aetas beneficium temporis, ut “volvenda dies en attulit ultro”. {{ancora+|201|[[Aeneis/Liber VIII#200|201.]]}} {{sc|}}avxilium adventumque dei hysteroproteron; ante enim adventum, sic auxilium debuit dicere. maximus vltor non tantum noster, sed omnium terrarum. {{ancora+|202|[[Aeneis/Liber VIII#200|202.]]}} {{sc|}}Tergemini nece geryonae hanc fabulam diximus illo loco “postquam Laurentia victor Geryone extincto Tirynthius attigit arva”. spoliisque superbus atqui boves abduxerat: sed spolium est quicquid de hostibus tollitur, ut “addit equos et tela quibus spoliaverat hostem” item “postquam illum vita victor spoliavit Achilles”. sane aliter supra “foribusque superbis”. {{ancora+|203|[[Aeneis/Liber VIII#200|203.]]}} {{sc|}}victor perpetuo epitheto Herculis usus est, quia omnia animalia vicit: quod in sequentibus plenius dicetur. sane de Caco interempto ab Hercule tam Graeci quam Romani consentiunt, solus Verrius Flaccus dicit Garanum fuisse pastorem magnarum virium, qui Cacum adflixit, omnes autem magnarum virium apud veteres Hercules dictos. {{ancora+|205|[[Aeneis/Liber VIII#205|205.]]}} {{sc|}}At furis caci mens pro ingenti scelere furis nomen posuit: capitale enim crimen apud maiores fuit ante poenam quadrupli. sed hic quidam ab Euandro tamquam in degeneri fraude furem appellatum volunt. {{ancora+|208|[[Aeneis/Liber VIII#205|208.]]}} {{sc|}}Avertit erat proprium ‘abegit’; sed respexit ad praedam, quae averti dicitur, ut “raptas ad litora vertere praedas”. {{ancora+|209|[[Aeneis/Liber VIII#205|209.]]}} {{sc|}}Atque hos quotiens masculinum et femininum iunguntur. haec disciplina est, ut etiam si posterius est femininum, masculino respondeamus. pedibus rectis pro ‘pedum rectorum’, dativus pro genitivo. {{ancora+|210|[[Aeneis/Liber VIII#210|210.]]}} {{sc|}}versisque viarum indiciis] hoc est vestigiis, quod aversi trahebantur. versisque viarum indiciis id est contra naturam inicientibus errorem indiciis. ipsa, inquit, decipiebant indicia, quae indicare consuerunt; nam ‘indicium’ ab indicando nomen accepit. {{ancora+|212|[[Aeneis/Liber VIII#210|212.]]}} {{sc|}}signa et hic ‘signa’ pro vestigiis. {{ancora+|215|[[Aeneis/Liber VIII#215|215.]]}} {{sc|}}Querellis impleri nemus non, ut multi dicunt, quia consortes perdiderant, sed quia avellebantur a pascuis: insita enim est bubus aviditas edendi, unde est “ite domum pasti, si quis pudor, ite iuvenci”: vel certe propter stabulorum mutationem. ‘impleri nemus’ pro ‘impletur et relincuntur’, infinitum pro indicativo. {{ancora+|216|[[Aeneis/Liber VIII#215|216.]]}} {{sc|}}Et colles clamore relinqui cum clamore, ut “et templum clamore petebant” et “atque Ixionii vento rota constitit orbis”, id est cum vento. et hoc est melius. nam multi dicunt: relinquebantur colles etiam a clamore, hoc est tantum recesserant a collibus boves, ut nec echo resultaret, scilicet ad colles iam clamore non perveniente. quod non procedit, quia hoc sensu illud excluditur ‘reddidit una boum vocem’: si enim tam longe fuerunt, ut nulla ratione recedentium boum mugitus colles derelictos feriret, quemadmodum inclusi bovis est clamor auditus ab Hercule? alii ita: linquit imago vocis evanescens, tamquam relictis collibus inaudita. {{ancora+|217|[[Aeneis/Liber VIII#215|217.]]}} {{sc|}}reddidit quasi inclamata. una boum figura Graeca, μία τῶν βοῶν . {{ancora+|218|[[Aeneis/Liber VIII#215|218.]]}} {{sc|}}Mugiit more suo pro ‘mugivit’, ut “audiit et Triviae longe lacus”. custodita fefellit id est dum custodiretur fefellit. {{ancora+|219|[[Aeneis/Liber VIII#215|219.]]}} {{sc|}}exarserat pro ‘exarsit’. atro felle dolor quo irascimur secundum physicos, ut splene ridemus: Persius “sed sum petulanti splene cachinno”. {{ancora+|220|[[Aeneis/Liber VIII#220|220.]]}} {{sc|}}Rapit arma manu nodisque gravatum robur duo dixit, sagittas et clavam. et non vacat ‘que’: nam si armorum epexegesis est ‘nodis robur gravatum’, vacat ‘que’. ‘gravatum’ autem pro ‘grave’ posuit: nam grave est per naturam ponderosum, gravatum quod oneratur extrinsecus. sed quidam melius ‘gravatum’, quam ‘grave’ dictum volunt, quasi extrinsecus nodi sint additi. {{ancora+|222|[[Aeneis/Liber VIII#220|222.]]}} {{sc|}}tum primum id est primo Herculis beneficio. {{ancora+|223|[[Aeneis/Liber VIII#220|223.]]}} {{sc|}}Turbatumque oculis ea parte turbatum, quae proditrix mentis est. alii ‘oculi’ legunt et accipiunt a superioribus ‘videre turbatum oculi’. ilicet potest ‘ilicet’ accipi pro ‘igitur’ aut ‘continuo’. {{ancora+|226|[[Aeneis/Liber VIII#225|226.]]}} {{sc|}}Arte paterna perseverat in fabula. sane aliter ferro, aliter arte. {{ancora+|227|[[Aeneis/Liber VIII#225|227.]]}} {{sc|}}fultosque emuniit hysteroproteron: fulsit ut muniti essent. et ‘emuniit’ sicut ‘mugiit’ et ‘emuniit’ pro emunivit. obice postes hanc obicem dicimus, ut “ecce maris magna claudit nos obice pontus”. dubitant enim multi, utrum masculinum sit. {{ancora+|228|[[Aeneis/Liber VIII#225|228.]]}} {{sc|}}Tirynthius a Tiryntha, in qua nutritus est civitate, ut diximus supra. et est versus hypermetrus. {{ancora+|230|[[Aeneis/Liber VIII#230|230.]]}} {{sc|}}dentibus infrendens proprie ‘infrendens’ est inter se conprimens dentes: nam et frendere significat dentibus frangere, unde nefrendes infantes, quia nondum habent dentes. et Varro frenos hinc putat dictos. frendere ergo quoquo modo frangere, ut ‘fresa faba’ fracta. {{ancora+|231|[[Aeneis/Liber VIII#230|231.]]}} {{sc|}}Aventini montem ut “fontem Timavi”, “Buthroti urbem”. {{ancora+|232|[[Aeneis/Liber VIII#230|232.]]}} {{sc|}}Ter fessus valle resedit egens consilii: Sallustius “fessus in Pamphyliam se receperat”. nam corpore ‘fatigatum’ dicimus, animo vero ‘fessum’, quamvis hoc saepe confundat auctoritas. sane quidam sic distinguunt ‘ter saxea temptat limina’, subiungunt ‘nequiquam ter’, ac post ‘fessus valle resedit’, ut semel sederit. {{ancora+|233|[[Aeneis/Liber VIII#230|233.]]}} {{sc|}}Stabat acuta silex paene omnes hunc silicem dixerunt: nam et Varro et Lucretius ita dicunt. tanta tamen est Vergilii auctoritas, ut persuadeat nobis etiam hanc silicem dici. dirarum volucrum modo ‘dirarum’ non mali ominis dicit, ut sunt bubones, sed quae humanis cadaveribus vescebantur: dixit enim “foribusque adfixa superbis ora virum tristi pendebant pallida tabo”. {{ancora+|237|[[Aeneis/Liber VIII#235|237.]]}} {{sc|}}dexter hoc est a dextra parte consistens. concussit solvit, inpulit. satis signatis usus est verbis. {{ancora+|240|[[Aeneis/Liber VIII#240|240.]]}} {{sc|}}Reflvitque exterritus amnis rem naturae vertit in fabulam, cum ruina rupis in se recurrere necesse sit impetum fluminis. {{ancora+|242|[[Aeneis/Liber VIII#240|242.]]}} {{sc|}}Ingens regia regia, sicut Cacus putabat. sic est et illud dictum “illa se iactet in aula Aeolus”. penitus patvere admissum lumen est usque ad secreta speluncae. cavernas autem speluncae per tapinosin dixit. sane veteres loca concava, vel si quid incurvum fuisset, cavernas appellabant. {{ancora+|243|[[Aeneis/Liber VIII#240|243.]]}} {{sc|}}Si qua vi terrae hiatus non nisi ex terrae motu fit. qui quoniam aut motu aquae inferioris nascitur, aut crebris tonitribus, aut de concavis terris erumpentibus ventis, ideo ait ‘si qua vi’. quod autem dicit ‘infernas reseret sedes’, notandum est etiam de inpossibilibus fieri posse comparationem. {{ancora+|245|[[Aeneis/Liber VIII#245|245.]]}} {{sc|}}Dis invisa superis scilicet. {{ancora+|246|[[Aeneis/Liber VIII#245|246.]]}} {{sc|}}Trepident inmisso lumine manes Lucanus “et subito feriere die” (6.744).{{ancora+|248|[[Aeneis/Liber VIII#245|248.]]}} {{sc|}}Insveta rudentem clamantem. et abusive dictum est, sicut supra de leonibus “et sera sub nocte rudentum”, nam rudere proprie asinorum est: Persius “findor ut Arcadiae pecuaria rudere dicas”. aut ideo ‘rudentem’, quia supra ait “semihominis Caci”. {{ancora+|249|[[Aeneis/Liber VIII#245|249.]]}} {{sc|}}Telis premit omne quod iaci potest telum vocatur ἀπὸ τοῦ τηλόθεν , unde addidit ‘omniaque arma advocat’. {{ancora+|250|[[Aeneis/Liber VIII#250|250.]]}} {{sc|}}Molaribus asperrimis saxis, non unde molae fiunt. et secundum Homerum dixit, μυλοειδέϊ πέτρῳ . aut certe magnis et molis convenientibus. {{ancora+|252|[[Aeneis/Liber VIII#250|252.]]}} {{sc|}}faucibus ingentem fumum mirabile dictu consuetudine sua usus est, ut cum aliquid contra naturam factum infert, praedicat unde incredibile videatur, ut “cui tres animas Feronia mater, horrendum dictu, dederat”. et ‘mirabile dictu’ parenthesis est. {{ancora+|255|[[Aeneis/Liber VIII#255|255.]]}} {{sc|}}fumiferam noctem non est noctis epitheton, sed quam Cacus fumum evomens faciebat. commixtis igne tenebris utrumque enim evomebat. {{ancora+|256|[[Aeneis/Liber VIII#255|256.]]}} {{sc|}}non tulit non sustinuit. animis pro ira: unde iracundos dicimus animosos. per ignem per eam rem, unde ille sperabat auxilium. {{ancora+|259|[[Aeneis/Liber VIII#255|259.]]}} {{sc|}}Incendia vana ‘vana’ quantum ad Herculem pertinet. {{ancora+|260|[[Aeneis/Liber VIII#260|260.]]}} {{sc|}}Angit inhaerens elisos oculos et siccum sanguine guttvr ‘angit guttur’ bene dicimus, ‘angit oculos’ non procedit. ergo ‘angit’ ad unam rem pertinet, ut “disce, puer, virtutem ex me verumque laborem, fortunam ex aliis”: nam fortuna non discitur. unde multi ‘elidens’ legunt, et integer sensus est: nam ‘elisos’ soloecophanes est, ut sit ita ‘angit guttur et elisos oculos facit’. {{ancora+|261|[[Aeneis/Liber VIII#260|261.]]}} {{sc|}}Siccum sanguine per hoc iam exanime cadaver ostendit. {{ancora+|263|[[Aeneis/Liber VIII#260|263.]]}} {{sc|}}Abivrataeque rapinae abiurare est rem creditam negare periurio. sed hoc isti loco non congruit: unde modo ‘abiuratas rapinas’ contra ius retentas intellegamus. alii ‘abiuratas’ abductas atque alieni iuris factas, alii fraude et furto abductas tradunt. {{ancora+|264|[[Aeneis/Liber VIII#260|264.]]}} {{sc|}}Informe cadaver ‘informe’ magnum, cuius formam non sit facile conplecti. et cadaver est corpus nondum sepultum, dictum cadaver quod careat honore sepulturae. {{ancora+|265|[[Aeneis/Liber VIII#265|265.]]}} {{sc|}}Nequeunt expleri corda tuendo non poterant homines videndo cadaver sua corda satiare. ‘tuendo’ autem pro ‘intuendo’. {{ancora+|267|[[Aeneis/Liber VIII#265|267.]]}} {{sc|}}semiferi bene ‘semiferi’, cum supra ‘semihominis’. {{ancora+|268|[[Aeneis/Liber VIII#265|268.]]}} {{sc|}}Laetique minores nove et satis licenter ‘minores’ dixit, cum ab ipso Euandro Herculem constet esse susceptum, et minores non dicamus, nisi quotiens graduum deficit nomen, ut puta ‘filius nepos pronepos abnepos adnepos’. ubi isti gradus defecerint, merito iam dicimus minores, sicut etiam maiores dicimus post patris avi proavi abavi atavique vocabulum. ergo ‘minores’ accipimus pro deinceps. vel certe ‘minores’ cum quibus vivit, quia ipsum constat esse longaevum: nam post ait “o mihi praeteritos referat si Iuppiter annos”. {{ancora+|269|[[Aeneis/Liber VIII#265|269.]]}} {{sc|}}Primvsque potitius auctor et domus hercvlei custos pinaria sacri apud maiores nostros raro advenae suscipiebantur, nisi haberent ius hospitii; incertum enim erat quo animo venirent. unde etiam Hercules primo non est ab Euandro susceptus; postea vero cum se et Iovis filium dixisset et morte Caci virtutem suam probasset, et susceptus et pro numine habitus est. denique ara est ei maxima constituta, quod Herculi Delphicus Apollo in Italia fore praedixerat. cum ergo de suo armento ad sua sacrificia boves dedisset, inventi sunt duo senes, vel ut quidam tradunt ab Euandro dati, Pinarius et Potitius, quibus qualiter se coli vellet ostendit, scilicet ut mane et vespere ei sacrificaretur. perfecto itaque matutino sacrificio cum circa solis occasum essent sacra repetenda, Potitius prior advenit, Pinarius postea, extis iam redditis. unde iratus Hercules statuit ut Pinariorum familia tantum ministra esset epulantibus Potitiis et conplentibus sacra: unde et Pinarii dicti sunt ἀπὸ τῆς πείνας , id est a fame; nam senem illum Pinarium constat alio nomine nuncupatum. hinc est quod paulo post Potitii tantum facit commemorationem, ut ‘primusque Potitius ibat’. quod autem dicit ‘domus Herculei custos Pinaria sacri’ non est contrarium; nam ‘custos’ est ministra, ut in undecimo “at Triviae custos iamdudum in montibus Opis alta sedet”, id est ministra. alii ‘custos Pinaria sacri’ dicunt, quod cum ara maxima vicino incendio conflagraret, a Pinariis liberata sit. et ideo ‘custos sacri’. ‘auctor’ vero ‘Potitius’ quare? num quod sine familia Potitiorum sacra ista non fiebant, donec illos Appius Claudius corrupit pecunia, ut servos publicos hoc sacrum docerent, propter quod dicitur et ipse mox caecus factus et Potitiorum familia intra breve tempus extincta. {{ancora+|270|[[Aeneis/Liber VIII#270|270.]]}} {{sc|}}custos pinaria sacri quidam tradunt ideo ‘custos’, quod Potitii sacra publica servis publicis prodiderint. et quamvis tradatur eos ideo ad sacra Herculis non admitti, quod serius venerint, et ideo ‘custos’, quoniam nec prandendi habuerint facultatem, et id quasi irreligioso datum sit quod ignorantiae eventus attulerat, tamen habent Ciceronem auctorem, qui in de domo sua Pinarium Nattam appellans sic dicit “quem ego tamen credo, si est ortus ab illis, quos memoriae proditum est ab ipso Hercule, perfuncto iam laboribus, sacra didicisse”. quidam tradunt ideo Potitiis ab Hercule sacra commissa, quod cum ipse Hercules, rem divinam faciens, preces praecaneret, quas Potitius diceret, et pro eo deo, cui Hercules rem divinam faciebat, ipsum Herculem fortuitu invocasset Potitius, fertur tunc Herculem accepto omine divinitatis, reiecto Pinario, perpetuae epulationis sacrum Potitio tradidisse, a quo videbatur consecratus, et Potitios dici, quod eorum auctor epulis sacris potitus sit, Pinarios, quod eis, sicut dictum est, fames epularum sacrarum indicta sit: hoc enim eis Hercules dixisse dicitur ὑμεῖς δὲ πεινάσετε . {{ancora+|271|[[Aeneis/Liber VIII#270|271.]]}} {{sc|}}Luco templum enim nondum habuerat Hercules, sed aram tantummodo, ut diximus supra. maxima ingens enim est ara Herculis, sicut videmus hodieque post ianuas circi maximi. alii maximam ideo dicunt, quia illo tempore omnibus erat honore potior quam sibi Hercules, postquam se a matre Euandri Iovis filium esse et immortalem futurum cognovit, statuit. {{ancora+|272|[[Aeneis/Liber VIII#270|272.]]}} {{sc|}}erit quae maxima repetitio verbi ad honorem et potestatem pertinet. {{ancora+|273|[[Aeneis/Liber VIII#270|273.]]}} {{sc|}}in munere non tam ‘in officio’, quam ‘in honore’ hic accipiendum. {{ancora+|274|[[Aeneis/Liber VIII#270|274.]]}} {{sc|}}Porgite dextris praebete invicem pocula. et est Homeri. porgite dextris] id est ‘propinate mutuo’. an divisae sunt personae, ut ‘cingite fronde comas’ ad convivas referatur, ‘pocula porgite’ ad ministros. {{ancora+|275|[[Aeneis/Liber VIII#275|275.]]}} {{sc|}}Communemque vocate deum aut quia Argivus est Hercules et supra dixit Aeneas tam Graecos quam Troianos de uno sanguinis fonte descendere: aut communem deum dixit inter deos atque homines: unde medius fidius dictus: aut utriusque naturae medium, id est inter mortalitatem et divinitatem. sunt enim numina aliqua tantum caelestia, aliqua tantum terrestria, aliqua media: quos deos Apuleius medioximos vocat, hoc est qui ex hominibus dii fiunt. alii communem deum ideo dictum volunt, quia secundum pontificalem ritum idem est Hercules, qui et Mars: nam et stellam Chaldaeis dicentibus unam habere dicuntur, et novimus Martem communem dici: Cicero “Martemque communem”, Vergilius “et dis communibus aras”. item paulo post dat salios Herculi, quos Martis esse non dubium est. alii ‘communem’ humanum, beneficum, φιλάνθρωπον : unde et communes homines dicimus. Varro dicit deos alios esse qui ab initio certi et sempiterni sunt, alios qui inmortales ex hominibus facti sunt: et de his ipsis alios esse privatos, alios communes. privatos quos unaquaeque gens colit, ut nos Faunum, Thebani Amphiaraum, Lacedaemonii Tyndareum: communes quos universi, ut Castorem Pollucem Liberum Herculem. date vina quia tantum diis superis vino libari decebat. {{ancora+|276|[[Aeneis/Liber VIII#275|276.]]}} {{sc|}}Herculea populus Herculi consecrata. qui cum ad inferos descendens fatigaretur labore, dicitur de hac arbore corona facta caput velasse: unde foliorum pars temporibus cohaerens et capiti albuit sudore, pars vero exterior propter inferorum colorem nigra permansit. et honeste ait ‘pependit populus’, id est corona de populo. atqui lauro coronari solebant qui apud aram maximam sacra faciebant. sed hoc post urbem conditam coepit fieri, neque alia fronde circumdat caput praetor urbanus, qui Graeco ritu sacrificat. sed poeta ad illud tempus retulit, quo Euander apud aram maximam sacra celebravit. Varro enim rerum humanarum docet in Aventino institutum lauretum, de quo proximo monte decerpta laurus sumebatur ad sacra: quamvis ipse dixerit “populus Alcidae gratissima”. {{ancora+|278|[[Aeneis/Liber VIII#275|278.]]}} {{sc|}}Sacer implevit dextram scyphus legitur in libris antiquis Herculem ad Italiam ingens ligneum poculum adtulisse, quo utebantur in sacris. quod ne carie consumeretur pice oblitum servabatur, cuius magnitudinem et religionem simul significat dicendo ‘implevit dextram sacer scyphus’. scypho praetor in anno semel vino libabat, neque hoc sine sacra fiebant. possumus et illud accipere, quod inter munera deorum etiam pocula sunt: Sallustius historiarum secundo “pocula et alias res aureas, diis sacrata instrumenta, †convivo mereantur”. {{ancora+|279|[[Aeneis/Liber VIII#275|279.]]}} {{sc|}}in mensam laeti libant hoc est ‘date vina volentes’. quaeritur sane, cur in mensam et non in aram libaverint? sed apud antiquos inter vasorum supellectilem etiam mensam cum aris mos erat consecrari quo die templum consecrabatur: unde bene ait ‘in mensam laeti libant’, quam constabat cum ara maxima dedicatam, ut alibi “mensaeque deorum”. {{ancora+|280|[[Aeneis/Liber VIII#280|280.]]}} {{sc|}}Devexo olympo inclinato in noctem caelo. {{ancora+|282|[[Aeneis/Liber VIII#280|282.]]}} {{sc|}}Pellibus in morem cincti aut in morem Herculis: aut certe sacerdotum: aut ‘ex more’, quia Pan, deus Arcadiae, pellitus sit, unde Euander. {{ancora+|283|[[Aeneis/Liber VIII#280|283.]]}} {{sc|}}Et mensae grata secundae dona ferunt quia, ut diximus una carnis fuerat, altera pomorum. mensae autem secundae †quae sunt alioquin gratae. {{ancora+|284|[[Aeneis/Liber VIII#280|284.]]}} {{sc|}}Cumulantque oneratis lancibus aras id est reddunt exta. {{ancora+|285|[[Aeneis/Liber VIII#285|285.]]}} {{sc|}}Salii salii sunt, qui tripudiantes aras circumibant. saltabant autem ritu veteri armati post victoriam Tiburtinorum de Volscis. sunt autem salii Martis et Herculis, quoniam Chaldaei stellam Martis Herculeam dicunt: quos Varro sequitur. et Tiburtes salios etiam dicaverant. quidam hos a saltu appellatos tradunt. quos alii a Numa institutos dicunt, ut arma ancilia portantes saltarent: ergo bene a saltu appellati. horum numerum Hostilius addidit; nam duo sunt genera saliorum, sicut in saliaribus carminibus invenitur: Collini et Quirinales, a Numa instituti, ab Hostilio vero pavorii et pallorii instituti. habuerunt sane et Tusculani salios ante Romanos. alii dicunt Salium quendam Arcadem fuisse, qui Troianis iunctus hunc ludum in sacris instituerit. non nulli tamen hos a Dardano institutos volunt, qui Samothracibus diis sacra persolverent. quidam etiam dicunt salios a Morrio, rege Veientanorum, institutos, ut Halesus, Neptuni filius, eorum carmine laudaretur, qui eiusdem regis familiae auctor ultimus fuit. {{ancora+|288|[[Aeneis/Liber VIII#285|288.]]}} {{sc|}}Lavdes herculeas et facta ferunt senes tantum voce laudes Herculis exsequebantur, iuvenes et gestu corporis eius facta monstrabant. unde ibi inmorandum est ‘hic iuvenum chorus’, ut ‘salii’ iuvenibus conveniant, carmina ad senes pertineant. et bene senes facta Herculis canunt, quorum aetas scire et interesse gestis Herculis potuit, antequam is ab hominibus transiret ad deos. sane quaeritur cur huic deo aperto capite sacrum fiat. legitur enim in libris antiquioribus ipsius admonitio his verbis ‘mihi detecto vertice cuncti sacrificanto’. et fuit observatio ne quis in aede Herculis eius habitum imitaretur: signum enim eius operto capite est. constat tamen ante adventum in Italia Aeneae aram Herculi consecratam, ab Aenea vero morem operiendorum capitum inductum, sicut ait “purpureo adopertus amictu”. prima novercae monstra bene ‘prima’; nam et alia omnia Iunonis insidiis pertulit. fabula autem hoc habet. Hercules natus est cum Iphiclo, Amphitryonis filio. sed cum Iuno duos serpentes inmisisset Herculi, Iphiclus de cunis terrore lapsus suo vagitu excitavit parentes. qui cum surrexissent, viderunt Herculem angentem manibus angues inmissos ei novercalibus odiis. {{ancora+|289|[[Aeneis/Liber VIII#285|289.]]}} {{sc|}}Eliserit praefocaverit. et hunc versum iunge: unum est enim ‘monstra’ et ‘angues’. {{ancora+|291|[[Aeneis/Liber VIII#290|291.]]}} {{sc|}}Troiamque ut supra diximus, Troiam Hercules evertit propter negatos sibi a Laomedonte equos divino semine procreatos et Hesionae nuptias, quam a ceto liberaverat, necato patre eius Laomedonte. sane critici frustra culpant Vergilium, quod praesentibus Troianis Troiae laudari introduxit excidium, non respicientes quia hoc ratio fecit hymnorum, quibus aliquid subtrahere sacrilegium est. alii magis hoc in solacium Aeneae cantatum posse accipi tradunt: nam quod Herculi datur, Graecis aufertur. et potest oblitteratus dolor videri [praeteritus], quando ad fatalem terram perventum est, sicut alibi ait Aeneas “illic fas regna resurgere Troiae”, ut ibi iam dixerat “salve fatis mihi debita tellus”, quia expectatus venerat solo Laurenti arvisque Latinis. oechaliamque Oechalia civitas in Euboea insula fuit, cuius Eurytus rex Iolen filiam denegavit Herculi, victori certamine sagittarum ante promissam, ideo quod eum fuerat filius dehortatus, dicens ab Hercule et Megaram uxorem et ex ea filios interemptos, quod factum fuerat Iunonis instinctu. unde iratus Hercules propter nuptias sibi denegatas, eversa civitate, interemit Eurytum et Iolen sustulit. mille pro multis. {{ancora+|292|[[Aeneis/Liber VIII#290|292.]]}} {{sc|}}Mille labores rege sub evrystheo cuius asperrima imperia sustinuerat Hercules voluntate Iunonis: nam hoc est quod dicit ‘fatis Iunonis’, id est voluntate: vel certe responsis, quae Eurystheo in Herculem dederat. et quidam bono auspicio ‘fatis Iunonis’ positum volunt, hoc est quam etiam Troiani gravem sustinent, ut dei iuventur exemplo, qui tametsi multis eius instinctu subiacuerit aerumnis, virtute tamen ad divinitatem pervenerit. {{ancora+|293|[[Aeneis/Liber VIII#290|293.]]}} {{sc|}}Nubigenas de Ixione et Nube procreatos Centauros, ut superius diximus. Pindarus †opsum, cum equas pasceret, incestasse eas, inde Centauros natos dicit. {{ancora+|294|[[Aeneis/Liber VIII#290|294.]]}} {{sc|}}Hylaevmque pholumque Hylaeum Theseus interemit, Pholus vero Herculem suscepit hospitio eo tempore, quo ad expugnandos Centauros esset profectus: Lucanus “hospes et Alcidae magni, Phole”. unde apparet per poeticam licentiam nomina esse pro nominibus posita. alii Pholum non abhorrere a vera historia tradunt. Pholus enim dum miratur sagittas Herculis, quibus tot Centauros interfecerat, una ex illis in pedem eius decidit, cuius vulnere sanari non potuit. cresia mactas prodigia ‘mactas’ bene ad leonem, quem interemit, refertur: nam Cretensem taurum non mactavit, sed cum eum incolumem ad Eurystheum perduxisset, ille eum licet flammas vomuisse dictus sit, inlectus pulchritudine, in Atticam regionem reliquit. qui cum Marathonem vastaret, a Theseo postea occisus est. uno tamen verbo utrumque saepe concluditur, aliquotiens una pars, ut “disce puer virtutem ex me verumque laborem, fortunam ex aliis”. alii ‘mactas’ ad Centauros sicut ad leonem referri volunt. {{ancora+|295|[[Aeneis/Liber VIII#295|295.]]}} {{sc|}}Nemeae sub rupe Nemea silva est vicina Thebis, in qua Hercules interemit leonem, qui Lunae filius et invulnerabilis dictus est. ‘Nemeae’ autem anapaestus est: nam et ‘ne’ et ‘me’ breves sunt. {{ancora+|296|[[Aeneis/Liber VIII#295|296.]]}} {{sc|}}Stygii tremvere lacus id est inferni, quo tempore descendit ad rapiendum Cerberum. {{ancora+|297|[[Aeneis/Liber VIII#295|297.]]}} {{sc|}}Ossa super recubans aut ad terrorem dictum est: aut certe illud est quod etiam supra diximus, Cerberum esse terram, quae corpora sepulta consumit; nam inde Cerberus dictus est quasi κρεοβόρος . alii pueriliter volunt a Cerbero Amphiarai ossa consumi, qui hiatu terrae secundum Statium descendit ad inferos. semesa ‘semensum’ non dicimus, sicut nec ‘ensum’: nam ‘esum’ facit et ‘comesum’. {{ancora+|298|[[Aeneis/Liber VIII#295|298.]]}} {{sc|}}Nec te vllae facies ‘facies’, id est species, more suo: vel periculorum vices multae, ut “nova mi facies” et “quae scelerum facies”: subauditur tamen ‘terruere’. ipse typhoeus et hoc poetice; nam si interemit Centauros, quemadmodum etiam Gigantum interfuit proelio, qui ante innumeros annos fuisse dicuntur? ergo ‘non terruit’ pro ‘non terreret’ vel ‘terruisset’, ut sit ‘nec te Typhoeus ipse terreret’. {{ancora+|299|[[Aeneis/Liber VIII#295|299.]]}} {{sc|}}Non te rationis egentem litotes figura; nam minus dixit et plus intellegimus: hoc enim dicit: prudentissimum te non circumvenit Lernaeus anguis, id est hydra, turba capitum. et est talis figura, qualis “munera nec sperno”. aliis amphibolia videtur. ‹nam› si ordinaveris ‘non te Lernaeus turba capitum circumstetit anguis’, remanet ‘rationis egentem’, ‹si ‘non te rationis egentem’› ordinaveris, remanet ‘Lernaeus t. c. c. a.’ et est: non eguisti ratione cum te Lernaeus anguis circumstetit capitum turba. praeter haec quae Herculem hoc loco poeta fecisse memoravit, alia facta Herculis haec sunt. superatus aper Erymanthius; post cerva; item Stymphalides aves, quae alumnae Martis fuisse dicuntur, quae hoc periculum regionibus inrogabant, quod cum essent plurimae, volantes tantum plumarum de se emittebant, ut homines et animalia necarent, agros et semina omnia cooperirent. inde ovilia Elidensium regis, quae stercore animalium congesto pestilentiam tam suis quam vicinis regionibus creaverant, inmisso Alpheo flumine purgavit et regionibus salubritate reddita, ipsum regem negata sibi mercede interemit. inde equos Diomedis Thracis, qui humanis carnibus vescebantur, abduxit. inde ad Hippolytae cingulum petendum perrexit eamque ablato cingulo superavit. ad Geryonem autem, sicut iam supra dictum est, navi aenea navigavit tergo leonis velificans, ibique primum canem, Echidnae filium, peremit, deinde Eurytiona pastorem, Martis filium, novissime Geryonem, cuius abduxit armenta. item ad Hesperidas perrexit, et Antaeum, filium Terrae, victum luctatione necavit. inde in Aegypto Busiridem necavit, qui advenientes hospites immolare consueverat. post Prometheum, Iovis imperio in Caucaso monte religatum, occisa sagittis aquila liberavit. Acheloum etiam fluvium, qui se propter Deianiram, Oenei filiam, certando cum Hercule in formas varias commutabat, mutatum in taurum, avulso ab illo cornu, victoria cedere conpulit. post Lycum regem, qui, se apud inferos constituto, Megaram uxorem eius temptaverat, reversus peremit: propter cuius necem Iuno ei insaniam misit, ut uxorem necaret ac filios. qui post, recepta sanitate, cum expiationem parricidii ab Apolline petisset nec ab eo responsa meruisset, ira concitus cortinam ipsam et tripodem Apollinis sustulit: ob quod iratus Iuppiter eum Omphalae servire praecepit. cuius finis humanitatis talis fuit. cum Deianiram coniugem per fluvium, in quo Nessus Centaurus commeantes transvehebat, etiam Hercules transvehere vellet, ausus est Nessus occulte Deianiram de stupro interpellare. quod cum Hercules agnovisset Nessum peremit. sed Nessus moriens Deianiram monuit, ut sanguinem suum exceptum servaret, et si quando advertisset Herculem altera femina delectari, sanguine ipso vestem inlitam marito daret, per quam vindicari posset. sed Deianira cum audisset maritum Iolen, Euryti Oechaliensis amare filiam, vestem tinctam Nessi sanguine Lichae servo dedit ad eum perferendam. qui cum Herculi in Oeta occurrisset, munus uxoris tradidit. quam cum ille Iovi sacrificaturus induisset, tanto corporis ardore correptus est, ut non invento remedio pyram construi iuberet donatisque Philoctetae sagittis peteret ab eo ut cremaretur. quo facto inter deos relatus est. {{ancora+|301|[[Aeneis/Liber VIII#300|301.]]}} {{sc|}}salve hic ‘salve’ sic dictum est ut alibi “sis felix”. hic Divus Fidius solus dicitur, quod solus fidem fecit ‹esse› se Iovis filium. vera iovis proles nullus enim humano sanguine procreatus tanta perficeret. {{ancora+|302|[[Aeneis/Liber VIII#300|302.]]}} {{sc|}}Dexter adi id est propitius. pede secundo omine prospero. {{ancora+|303|[[Aeneis/Liber VIII#300|303.]]}} {{sc|}}Super omnia caci id est hoc factum laudant ultra omnia. et sic est dictum, ut “sed te super omnia dona unum oro”. et bene, quantum ad ipsos pertinet, rem maiorem et sibi utiliorem servavere post omnia: quia ita saepe fit, ut ea quae in praesente aguntur, fabulis omnibus postea addantur, et quae experti erant, potiora videantur ignotis, et fides habeatur illis quae audierant ex his quae viderant. {{ancora+|307|[[Aeneis/Liber VIII#305|307.]]}} {{sc|}}Obsitus aevo aetate involutus, ut Terentius ait “annis pannisque obsitus”. nonnulli ‘obsitum’ quasi insitum et obsessum et possessum tradunt. {{ancora+|310|[[Aeneis/Liber VIII#310|310.]]}} {{sc|}}Facilesque oculos fert omnia circum physici dicunt ex vino mobiliores oculos fieri: Plautus “faciles oculos habet”, id est mobiles vino. hoc etiam Maecenas in symposio, ubi Vergilius et Horatius interfuerunt, cum ex persona Messalae de vi vini loqueretur, ita: “ut idem umor ministrat faciles oculos, pulchriora reddit omnia et dulcis iuventae reducit bona”. {{ancora+|311|[[Aeneis/Liber VIII#310|311.]]}} {{sc|}}Capiturque locis delectatur. capiturque locis] nam uno loco diutius retinetur. {{ancora+|313|[[Aeneis/Liber VIII#310|313.]]}} {{sc|}}Romanae conditor arcis conditor Pallantei, ubi nunc Palatium est: quod non est re vera arx, sed tenet rerum omnium principatum. et hic subtiliter videtur significare Romam initium ab Euandro ducere. {{ancora+|314|[[Aeneis/Liber VIII#310|314.]]}} {{sc|}}Haec nemora indigenae favni ‘indigenae’, id est inde geniti, ἀυτόχθονες . et sciendum secundum Hesiodi theogoniam primo deos genitos, inde hemitheos, post heroas, inde homines innocentes, ultimos sceleratos: quem et hic nunc ordinem servat. sane, sicut supra dictum est, Faunus Pici filius dicitur, qui a fando, quod futura praediceret, Faunus appellatus est: quorum etiam responsa ferebantur. hic Faunus habuisse filiam dicitur †omam castita et disciplinis omnibus eruditam, quam quidam, quod nomine dici prohibitum fuerat, Bonam Deam appellatam volunt. hos Faunos etiam Fatuos dicunt, quod per stuporem divina pronuntient. quidam Faunum appellatum volunt eum quem nos propitium dicimus. {{ancora+|315|[[Aeneis/Liber VIII#315|315.]]}} {{sc|}}Truncis et duro robore nati hoc figmentum ortum est ex antiqua hominum habitatione, qui ante factas domos aut in cavis arboribus aut in speluncis manebant. qui cum exinde egrederentur aut suam educerent subolem, dicti sunt inde procreari. {{ancora+|316|[[Aeneis/Liber VIII#315|316.]]}} {{sc|}}Neque cultus erat id est nullam sui curam habebant. alii ad animum referunt, ut Sallustius “indocti incultique”. alii ‘‹quis neque› mos ‹neque cultus erat›’ hoc est qui neque legibus aut imperio cuiusquam regebantur, quia mos est lex quaedam vivendi nullo vinculo adstricta, hoc est lex non scripta. sed hic ‘cultum’ legem, imperium dictum volunt. alii mores pro legibus, ut “moresque viris et moenia ponet” et “veterisque dei se more tenentem”. {{ancora+|317|[[Aeneis/Liber VIII#315|317.]]}} {{sc|}}Componere opes reservare, ordinare. parcere parto de die, inquit, vivebant nec inventa servabant. {{ancora+|318|[[Aeneis/Liber VIII#315|318.]]}} {{sc|}}Rami atque asper victu venatus alebat cognato quodammodo victu alebantur, aut venatu montium aut arborum ramis: hinc enim ali debebant ex arboribus nati. {{ancora+|319|[[Aeneis/Liber VIII#315|319.]]}} {{sc|}}primus quasi et alius venerit e caelo; sed primus in Italiam venit. ab aetherio venit saturnus olympo hoc dicit secundum poeticum morem; nam Saturnus rex fuit Cretae, quem Iuppiter filius bello pepulit. hic fugiens ab Iano rege, qui urbem habuit, ubi nunc Ianiculum, est susceptus, qui regnabat in Italia. quem cum docuisset usum vinearum et falcis et humaniorem victum, in partem est admissus imperii et sibi oppidum fecit sub clivo Capitolino, ubi nunc eius aedes videtur. qui postea suum repetivit imperium. ex hoc et Saturnalia, ut essent memorialia vitae quam Saturnus docuerat: qua die simili et promiscuo victu utuntur servi et liberi. ideo autem in aede ipsius Saturni aerarium, quod ibi potissimum pecunia servaretur, eo quod illi maxime credatur. {{ancora+|321|[[Aeneis/Liber VIII#320|321.]]}} {{sc|}}Is genus indocile pro ‘indoctum’: nam ‘indocile’ est quod penitus non potest discere, ‘indoctum’ quod nondum didicit. hos autem dicit esse conpositos, unde apparet quia ‘indocile’ dixit pro ‘indoctum’. hoc autem est quod dicit Cicero in primo rhetoricorum, feros adhuc homines magni cuiusdam viri oratione conpositos. {{ancora+|322|[[Aeneis/Liber VIII#320|322.]]}} {{sc|}}Legesque dedit atqui dixit “haud vinclo nec legibus aequam”; sed intellegimus Saturnum dedisse leges, quibus adeo obtemperaverunt, ut iam ita per naturam sine legibus viverent. hunc sane deum et leges recipere et legibus praeesse docet antiquitas; nam ideo et acceptae a populo leges in aerario claudebantur, quoniam aerarium Saturno dicatum erat, ut hodieque aerarium Saturni dicitur. Lativmque vocari malvit bene ‘maluit’: nam et Saturnia dicta est, ut “et nomen posuit Saturnia tellus”. et Vergilius Latium vult dici, quod illic Saturnus latuit fugiens Iovem. fabula nota est, quod Saturnus filios suos de Ope genitos voraverit, cum audisset a filio se regno esse pellendum, et quod ei uxor nato Iove lapidem pro infante obtulerit devorandum. Varro autem Latium dici putat, quod latet Italia inter praecipitia Alpium et Apennini. quidam ferunt a Latino dictum Latium, alii ipsum Latinum a Latio. {{ancora+|325|[[Aeneis/Liber VIII#325|325.]]}} {{sc|}}Sic placida populos in pace regebat ut merito aurea saecula crederentur. {{ancora+|326|[[Aeneis/Liber VIII#325|326.]]}} {{sc|}}Decolor aetas vitiosa, quae decoloraret veteres mores: in omni enim vitioso corpore inest pessimus color. et adludit ad naturam metalli, quam cernimus discolorem: nec inmerito; supra enim dixerat ‘aurea saecula’, ideo nunc dixit ‘aetas decolor’, id est aurea et ferrea, sicuti Hesiodus dicit. sane ‘decolor aetas’ quis ante hunc?. {{ancora+|328|[[Aeneis/Liber VIII#325|328.]]}} {{sc|}}Tunc manus avsoniae omnes terrae habitatores aut indigenae sunt aut advenae aut convenae. indigenae sunt inde geniti, ut de Faunis dixit: advenae de uno loco venientes, ut Saturnus: convenae de diversis, ut Ausones et Sicani: quamvis quidam Ausones cognominatos ab Ausone, Vlixis et Circes filio, dicant. Sicani autem secundum non nullos populi sunt Hispaniae, a fluvio Sicori dicti: Lucanus “Hesperios inter Sicoris non ultimus amnis”. hi duce Siculo venerunt ad Italiam et eam tenuerunt exclusis Aboriginibus. mox ipsi pulsi ab illis quos ante pepulerant, insulam vicinam Italiae occupaverunt et eam Sicaniam a gentis nomine, Siciliam vero a ducis nomine dixerunt: quamquam Thucydides dicat de Sicilia Italum regem venisse et ab eo esse Italiam appellatam. alii sic distinguunt ‘Sicanae’ et subiungunt ‘saepius et nomen posuit Saturnia tellus’: semel enim Sicani ex Hispania in Italiam venisse dicuntur. at Italia plura nomina habuit, dicta est enim Hesperia, Ausonia, Saturnia, Italia. {{ancora+|330|[[Aeneis/Liber VIII#330|330.]]}} {{sc|}}Inmani corpore thybris hic Tuscorum rex fuit, qui iuxta hunc fluvium pugnans cecidit et ei nomen inposuit: vel ut quidam volunt a Glauco, Minois regis filio, occisus est. alii volunt istum ipsum regem latrocinatum esse circa huius fluminis ripas et transeuntibus crebras iniurias intulisse, unde Thybris quasi ὕβρις dictus est ἀπὸ τῆς ὕβρεως , id est ab iniuria: nam amabant maiores ubi aspiratio erat Θ ponere. alii Tiberim, Iani et Camasenae filium, ibi in bello perisse tradunt. Varro Tiberim a Thebri quodam vel a * * * qui ibi perierit, dictum tradit. alii, ut supra diximus, volunt eos qui de Sicilia venerunt, Thybrin dixisse ad similitudinem fossae Syracusanae, quam fecerunt per iniuriam Afri et Athenienses iuxta civitatis murum: nam quod Livius dicit, ab Albano rege Tiberino Thybrin dictum, non procedit ideo, quia etiam ante Albam Thybris dictus invenitur. sed hic Alexandrum sequitur, qui dicit Tiberinum, Capeti filium, venantem in hunc fluvium cecidisse et fluvio nomen dedisse: nam et a pontificibus indigitari solet. {{ancora+|331|[[Aeneis/Liber VIII#330|331.]]}} {{sc|}}post itali etiam Euander se Italum dicit. {{ancora+|332|[[Aeneis/Liber VIII#330|332.]]}} {{sc|}}Albula nomen antiquum hoc nomen a colore habuit. {{ancora+|333|[[Aeneis/Liber VIII#330|333.]]}} {{sc|}}Me pulsum patria aut, ut diximus supra, propter parricidium: aut certe oraculorum necessitate conpulsum. pelagique extrema id est aut per extrema pelagi actum: aut, ut dicit Donatus, per pelagus extrema sequentem, ut ‘pelagi’ adverbium sit. pelagique extrema] pro ‘in pelago’, aut pelagi pericula. {{ancora+|334|[[Aeneis/Liber VIII#330|334.]]}} {{sc|}}Fortuna omnipotens et ineluctabile fatum secundum stoicos locutus est, qui nasci et mori fatis dant, media omnia fortunae: nam vitae humanae incerta sunt omnia. unde et miscuit, ut quasi plenum ostenderet dogma: nam nihil tam contrarium est fato quam casus; sed secundum stoicos dixit. alii ‘fortuna omnipotens’ propter fugam et exilium, ‘ineluctabile fatum’ idcirco, ut se sceleris et parricidii crimine purgaret. {{ancora+|335|[[Aeneis/Liber VIII#335|335.]]}} {{sc|}}Egere coegerunt, ut quasi ostendat invitum. {{ancora+|336|[[Aeneis/Liber VIII#335|336.]]}} {{sc|}}Carmentis nymphae monita matris eius, quae Nicostrate dicta est, sed ideo Carmentis appellata a suis, quod divinatione fata caneret: nam antique vates carmentes dicebantur, unde etiam librarios qui eorum dicta perscriberent, carmentarios nuncupatos. alii huius comites Porrimam et Postvertam tradunt, quia vatibus et praeterita et futura sunt nota. alii etiam Tiburtem dictam. ‘nymphae’ autem maritae dicit: nam Graece sponsa νύμφη dicitur. haec autem non vere nympha fuit, sed vaticinatrix. alii nympham ideo dictam, quoniam qui res Arcadum scripserunt, tradunt sex feminas ibi fuisse quae nymphae vocarentur, in quis et Carmentem: proprio ergo vocabulo, non epitheto poetico usus est. auctor scilicet oraculorum. {{ancora+|337|[[Aeneis/Liber VIII#335|337.]]}} {{sc|}}Monstrat et aram aut quam Euander matri fecit extinctae: aut ‘aram’ pro monumento: aut ideo aram, quia ibi sepulta est et post excessum dea credita. est autem iuxta portam, quae primo a Carmente Carmentalis dicta est, post scelerata a Fabiis CCCVI, qui per ipsam in bellum profecti, non sunt reversi. vatis fatidicae bene addidit ‘fatidicae’: nam vatem et poetam possumus intellegere, unde solum plenum non erat. ergo tale est ut illud in Sallustio “in tugurio mulieris ancillae”, non quia mulieris statim et ancillae, si autem ancillae statim et mulieris. {{ancora+|340|[[Aeneis/Liber VIII#340|340.]]}} {{sc|}}Quae prima quia postea etiam sibylla dixit. {{ancora+|341|[[Aeneis/Liber VIII#340|341.]]}} {{sc|}}Nobile pallanteum futurum scilicet, sicut et Aeneadas: ad sequens enim Romanorum retulit tempus. {{ancora+|342|[[Aeneis/Liber VIII#340|342.]]}} {{sc|}}Asylum retulit postquam Hercules migravit e terris, nepotes eius timentes insidias eorum quos avus adflixerat, Athenis sibi primi asylum, hoc est templum misericordiae, collocarunt unde nullus posset abduci, quod etiam Statius dicit, ut “Herculeos fama est fundasse nepotes”. ideo ergo ait ‘quod Romulus acer asylum retulit’, hoc est fecit ad imitationem Atheniensis asyli: quod ideo Romulus fecit, ut haberet advenas plures cum quibus conderet Romam. ergo ‘retulit’ aut restituit aut nominavit. Iuvenalis “et tamen ut longe repetas longeque revolvas nomen, ab infami gentem deducis asylo”. sane hoc non ad Euandri personam adplicatur, quod ipse Aeneae retulerit. {{ancora+|343|[[Aeneis/Liber VIII#340|343.]]}} {{sc|}}Gelida monstrat sub rupe lupercal sub monte Palatino est quaedam spelunca, in qua de capro luebatur, id est sacrificabatur: unde et lupercal non nulli dictum putant. alii quod illic lupa Remum et Romulum nutrierit: alii, quod et Vergilius, locum esse hunc sacratum Pani, deo Arcadiae, cui etiam mons Lycaeus in Arcadia consecratus est. et dictus Lycaeus, quod lupos non sinat in oves saevire. ergo ideo et Euander deo gentis suae sacravit locum et nominavit lupercal, quod praesidio ipsius numinis lupi a pecudibus arcerentur. sunt qui dicant hunc Πᾶνα ἐνυάλιον , deum bellicosum: alii Liberum patrem, eo quod capro ei fit divina res, qui est hostia Liberi propria. in huius similitudinem intecti cultores eius: cui lupercalia instituta sunt, quia deus pastoralis est. nam Remum et Romulum ante urbem conditam lupercalia celebrasse eo quod quodam tempore nuntiatum illis sit latrones pecus illorum abigere: illos togis positis cucurrisse caesisque obviis pecus recuperasse: id in morem versum, ut hodieque nudi currant. non nulli propter sterilitatem hoc sacrum dicunt a Romulo constitutum, ideoque et puellae de loro capri caeduntur, ut careant sterilitate et fecundae sint: nam pellem ipsam capri veteres februm vocabant. {{ancora+|344|[[Aeneis/Liber VIII#340|344.]]}} {{sc|}}Parrhasio dictum panos de more lycaei ordo est: monstrat lupercal Panos Lycaei, dictum de more Parrhasio, id est ostendit lupercal Panos Lycaei, dicatum ex more Arcadico: nam Parrhasia Arcadia est. dictum dicatum, consecratum. panos lycaei ‘huius Panos’ genetivus est Graecus, et ‘Panos Lycaei’ sic dictum est, ut ‘Iovis Olympi’, ‘Apollinis Delphorum’. {{ancora+|345|[[Aeneis/Liber VIII#345|345.]]}} {{sc|}}Sacri monstrat nemus argileti ‘sacri’ execrabilis. sane Argiletum, quasi argilletum, multi volunt a pingui terra; alii a fabula. nam Euander Argum quendam suscepit hospitio. qui cum de eius cogitaret interitu, ut ipse regnaret, Euandro hoc non sentiente socii intellexerunt et Argum necarunt: cui Euander et sepulchrum fecit et locum sacravit, non quod ille merebatur, sed hospitalitatis causa. bene autem in hac re Euander inmoratur et docet causas, ne apud hospitem veniat in suspitionem. ergo Argiletum ab Argo illic sacrato et sepulto. alii Argum occisum dicunt ab ipso Euandro, auxiliante sibi Hercule, quod is ex hospite factus esset inimicus. alii Danaen cum duobus filiis Argo et Argeo, quos de Phineo habuit, venisse in Italiam et locum ubi nunc Roma est tenuisse, ibique Argum Aboriginum insidiis interfectum loco nomen dedisse. alii Argiletanam portam appellari, quod eam Cassius Argillus sive fecerit sive refecerit: ‹vel› quod ibi Cassius Argillus bello Punico primo sit interfectus ob turbulentam et seditiosam naturam. alii quod Argillus senator post Cannense proelium suaserit a Poenis pacem postulari, ideo in senatu carptum domumque eius dirutam et locum Argiletum appellatum. quidam dicunt cum Capitolii, ubi nunc est, fundamenta iacerentur, caput humanum quod Oli diceretur, inventum: quo omine sollicitatos conditores misisse ad Tusciam ad aruspicem illius temporis nominatum, qui iam indicaverat Argo filio suo, tributum fataliter esse, ut is locus orbi imperitaret, in quo illud caput esset inventum. obvii igitur Argo hi qui missi erant ubinam esset pater interrogaverunt. qui cognita causa itineris eorum, omne responsum patris prodidit monuitque ut caverent, ne ab eo interrogatione deciperentur. sed cum legati ad eum pervenissent et de significatione inventi capitis quaererent, volens ille dominatum orbis patriae suae potius adscribere, interrogavit, anne hic, suum locum ostendens, invenissent. illis negantibus suspicatus proditum esse responsum, quaesivit an quemquam obvium habuissent. illis simpliciter confitentibus occurrisse sibi iuvenem, tunc aruspex conscenso equo secutus Argum occidit eo loco, ubi nunc Roma est, a cuius caede Argiletum. quamvis haec historia etiam de alio nomine saepe celebrata sit. {{ancora+|346|[[Aeneis/Liber VIII#345|346.]]}} {{sc|}}Testatur locum iurat non sua culpa iura hospitii esse violata. testaturque locum] vel in testimonium ducit nomen loci, vel detestatur. {{ancora+|347|[[Aeneis/Liber VIII#345|347.]]}} {{sc|}}tarpeiam sedem prolepsis: duo haec enim nomina postea monti indita sunt. {{ancora+|348|[[Aeneis/Liber VIII#345|348.]]}} {{sc|}}Avrea nunc ‘nunc’ ad utrumque pertinet, et ad ‘aurea’ et ad ‘Tarpeiam sedem’: nam Tarpeia sedes dicta est a Tarpeia virgine. cum enim Romulus contra Sabinos bella tractaret et Tarpeio cuidam dedisset arcem tuendam, filia eius Tarpeia aquatum profecta in hostes incidit. quam cum hortarentur ad proditionem arcis, illa pro praemio poposcit ornatum manuum sinistrarum, id est armillas. facta itaque arcis proditione hostes ingeniosa morte promissa solverunt: nam scuta, id est sinistrarum ornatum, super illam iacientes eam luce privarunt. quae illic sepulta Tarpeiae sedi nomen inposuit. {{ancora+|349|[[Aeneis/Liber VIII#345|349.]]}} {{sc|}}Religio id est metus, ab eo quod mentem religet dicta religio. {{ancora+|350|[[Aeneis/Liber VIII#350|350.]]}} {{sc|}}Dira magna, admirabilis, ut “an sua cuique deus fit dira cupido?” saxum sic appellatur Capitolium. {{ancora+|351|[[Aeneis/Liber VIII#350|351.]]}} {{sc|}}Hoc nemus bene ubique ‘nemus’ dixit: nam tunc aedificia non erant. {{ancora+|352|[[Aeneis/Liber VIII#350|352.]]}} {{sc|}}quis deus dubitando ‘quis deus’ adfirmat deum esse. ipsum credunt se vidisse iovem in hoc scilicet nemore. sane ad illud adludit quod primi dicuntur Iovi templa et rem divinam fecisse -Aeacus enim primus in Arcadia templum Iovi constituisse dicitur — nec enim longe sunt a Iove Olympico: unde eos dicit Iovem vidisse, et quod ipsi sunt προσέληνοι , ut ait Statius “Arcades astris lunaque priores”: licet dicat Sallustius Cretenses primos invenisse religionem, unde apud eos natus fingitur Iuppiter. {{ancora+|354|[[Aeneis/Liber VIII#350|354.]]}} {{sc|}}Aegida concuteret hic distinguendum: nam aegida, id est pellem Amaltheae caprae, a qua nutritus est, in sinistra Iuppiter tenet. sane Graeci poetae turbines et procellas καταιγίδας appellant, quod haec mota faciat tempestates. ergo ‘nigrantem’ tempestatem commoventem. dextra nimbosque cieret et de dextera fulmina commoveret: nam modo nimbos pro fulminibus posuit, quae de dextera iacit. aegidis autem concussio commovet pluvias. ergo ‘concuteret aegida atque per eam nimbos moveret’. {{ancora+|355|[[Aeneis/Liber VIII#355|355.]]}} {{sc|}}Disiectis oppida muris unum Iani, aliud Saturni, iam tunc vetusta. {{ancora+|356|[[Aeneis/Liber VIII#355|356.]]}} {{sc|}}Monumenta virorum hoc sermone ostendit etiam Saturnum virum fuisse. {{ancora+|357|[[Aeneis/Liber VIII#355|357.]]}} {{sc|}}ianus pater Ianus in Ianiculo habitavit. qui quod una navi exul venit, in pecunia eius ex una parte Iani caput, ex altera navis signata est. {{ancora+|359|[[Aeneis/Liber VIII#355|359.]]}} {{sc|}}dictis dubium est, nomen sit ‘dictis’, an participium. {{ancora+|360|[[Aeneis/Liber VIII#360|360.]]}} {{sc|}}Passimque armenta videbant quae post mortem Caci passim nullo timore vagabantur. {{ancora+|361|[[Aeneis/Liber VIII#360|361.]]}} {{sc|}}Romanoque foro Romanum forum est ubi nunc rostra sunt. sed et hic prolepsin fecit: nam postea sic dictum est. lautis mugire carinis carinae sunt aedificia facta in carinarum modum, quae erant circa templum Telluris. lautas autem dixit aut propter elegantiam aedificiorum, aut propter Augustum, qui natus est in curiis veteribus et nutritus in lautis carinis. alii dicunt carinas montem nominatum, quod ager suburbanus ante portas carus erat. alii lauta loca legatorum, quae in ea regione instructa accipere consuerant. alii quod ibi Sabini nobiles habitaverint, quorum genus invidere et carinare solebat. carinare autem est obtrectare: Ennius “contra carinantes verba atque obscena profatus”, alibi “neque me decet hanc carinantibus edere chartis”. alii quod Romani Sabinis instantibus fugientes, eruptione aquae ferventis et ipsi liberati et hostes ab insequendo repressi ‹sint. aut› quia calida aqua lavandis vulneribus apta fuit, locus lautulus appellatus est. {{ancora+|363|[[Aeneis/Liber VIII#360|363.]]}} {{sc|}}victor alcides subiit hic ius pontificale quibusdam videtur subtiliter tangere: domus enim, in qua pontifex habitat, regia dicitur, quod in ea rex sacrificulus habitare consuesset, sicut flaminia domus, in qua flamen habitat, dicebatur: quod hic ostendit ex persona Euandri, quem facit orantem ut Aeneas suam ingrederetur domum, non utique profanam, sed sacratam, scilicet quae fuerit hospitium Herculis, illis versibus ‘haec, inquit, limina victor Alcides subiit, haec illum regia cepit’. quem etiam honore divinae dignationis sociat adiciens ‘aude hospes contemnere opes et te quoque dignum finge deo’: haec enim dicendo quid aliud agit, quam ut sacratae religionis usum tribuat antisti * * * divina communia, utpote quem etiam pontificali honore nuncupaverat, dicens ‘maxime Teucrorum ductor’: neque enim quia ductor eo maximus, sed quia maximus eo * * * omnia. regiae autem verius meminit dicendo ‘tecta subibant pauperis Euandri’ ‹et› ‘Romanoque foro’: quis enim ignorat regiam, ubi Numa habitaverit, in radicibus Palatii finibusque Romani fori esse? victor alcides subiit εὐσυμβόλως , id est bonum Aeneae omen ostenditur: Varro enim divinarum libro IV. Victorem Herculem putat dictum, quod omne genus animalium deinceps vicerit. sed Romae Victoris Herculis aedes duae sunt, una ad portam trigeminam, alia ad forum boarium: cuius commenti causa haec exponitur. Marcus Octavius Hersennus in prima adulescentia tibicen, postquam arti suae diffisus est, mercaturam instituit. bene re gesta decimam Herculi dicavit. postea cum navigans hoc idem ageret, a praedonibus circumventus fortissime pugnavit et victor recessit. quem in somnis Hercules docuit sua opera servatum. cui Octavius, impetrato a magistratibus loco, aedem cum signo sacravit et Victorem incisis litteris appellavit. ergo Vergilium non tantum ad victoriam praesentem victorem dixisse, sed occulte perpetuo eius epitheto usum debemus accipere, quippe quem Romae sub hoc nomine sacratum coli videbat; nam supra ait “taurosque hac victor agebat”, cum de pugna eius alia loqueretur. sane hic ‘subiit’ iuxta usum praesentem accusativo iunxit, cum antiquo more alibi dativo iunxerit, ut “progressi subeunt luco”. cepit mire dixit, ut alibi “nec te Troia capit”. {{ancora+|364|[[Aeneis/Liber VIII#360|364.]]}} {{sc|}}Avde hospes contemnere opes bene ‘aude’, quasi rem arduam et difficilem. avde hospes contemnere opes ideo dixit ‘aude’, tamquam virtute opus sit animi et ad expellendum amorem divitiarum. dignum finge deo compone te et forma in similitudinem numinis: quod iuxta sectam cynicam hospes Herculis suadet. sane quidam ‘deo’ pro inmortalitate dictum volunt. {{ancora+|365|[[Aeneis/Liber VIII#365|365.]]}} {{sc|}}Non asper non aspernator, id est fastidiosus. {{ancora+|366|[[Aeneis/Liber VIII#365|366.]]}} {{sc|}}Angusti supter fastigia tecti ingentem Aenean duxit ex contrarietate quaesitus ornatus, ait enim ‘angusti tecti supter fastigia ingentem Aenean duxit’. {{ancora+|368|[[Aeneis/Liber VIII#365|368.]]}} {{sc|}}effultum sicut supra dictum est, apud veteres dicebatur, super quod unusquisque iacuisset. pelle libystidis vrsae species pro genere: nam cuiuslibet ferae possumus accipere. {{ancora+|370|[[Aeneis/Liber VIII#370|370.]]}} {{sc|}}Exterrita mater ideo territa, quia mater. {{ancora+|371|[[Aeneis/Liber VIII#370|371.]]}} {{sc|}}tumultu ut ‘Gallicus tumultus’. {{ancora+|373|[[Aeneis/Liber VIII#370|373.]]}} {{sc|}}dictis divinum adspirat amorem id est dictis suis addit venustatem, ut amabiliter eius audiatur oratio. dictis divinum inspirat amorem petitura pro filio de adulterio procreato orationem suam ingenti arte conposuit: quod etiam Vulcanus ipse testatur, dicens ‘quid causas petis ex alto?’ non enim aperta est eius petitio, sed longo prooemio perversam amore mariti circumvenit mentem. ergo quaestionem hanc quae nascitur ex petitione Veneris inpudica, solvimus his modis: primo quod Vulcanum amore circumvenit, nam et post completam orationem statim eum complectitur et molli amplexu fovet: deinde quod nacta est occasionem eius temporis quo Marti arma faciebat, quem fuisse sciebat adulterum: per quod datur intellegi Vulcanum iam omnem suspitionem et iram quam habuit circa Venerem, deposuisse, adeo ut arma etiam ipsi fabricaret adultero. praeterea Vulcanum uxorium fuisse testatur et ipse Vergilius dicens “tum pater aeterno fatur devinctus amore”, et Statius ubi Martem Venus adloquitur, ut “at non eadem Vulcania nobis obsequia, et laesi servit tamen ira mariti”. nam quod dicit Donatus potuisse fieri ut cum Anchisa concumberet Venus, ante quam Vulcano nuberet, non procedit: constat enim a principio Venerem uxorem fuisse Vulcani. sane ‘divinum’ θεῖον debemus accipere. {{ancora+|374|[[Aeneis/Liber VIII#370|374.]]}} {{sc|}}dum bello argolici ‘dum’ pro ‘quam diu’. sane haec oratio rhetorica suasio est. nam principium a verecundia sumpsit; dicendo enim numquam se molestam antea fuisse, ostendit se inpetrare debere, praesertim ex eo quod non timuerit petere. ‘nunc Iovis imperio Rutulorum constitit oris, ergo eadem supplex venio’: haec non tantum rogandi, sed etiam inpetrandi vim habent. verso tamen ordine: nam primo arma petit, deinde adiuvat exemplo dicendo ‘te filia Nerei’ etc., deinde causam ‘aspice qui coeant populi’; ipsum enim ‘populi’ multitudinem significat, et quasi non inpugnet, sed inpugnetur Aeneas, ita pathos fecit dicens ‘in me excidiumque meorum’: nam quod a principio arma petit haec ratio est, quod rem nec magnam nec difficilem Vulcano petebat. ideo et statim posuit; nam ubi maius aliquid est, ante causa dicenda est, ut praemollitis animis, tunc quod petitur suggeratur. {{ancora+|375|[[Aeneis/Liber VIII#375|375.]]}} {{sc|}}Debita fataliter ad exitium destinata. casvrasque inimicis ignibus arces causa cur non petierit. {{ancora+|376|[[Aeneis/Liber VIII#375|376.]]}} {{sc|}}Miseris atqui honestum est miseris subvenire; sed hoc dicit: cur te fatigarem pro hominibus fati necessitate perituris? arma rogavi argute hic in principio arma nominat, ut iam intellegatur quid petitura sit. {{ancora+|377|[[Aeneis/Liber VIII#375|377.]]}} {{sc|}}artis opisque tuae duo duobus reddit, ‹auxilium› ‘opis’, arma ‹’artis’›: aut certe idem valet ‘opis’ quod ‘artis’; hinc opifices. {{ancora+|378|[[Aeneis/Liber VIII#375|378.]]}} {{sc|}}incassumve tuos ordo est: tuosve labores incassum exercere volui. {{ancora+|379|[[Aeneis/Liber VIII#375|379.]]}} {{sc|}}Priami deberem plurima natis scimus quod Paridi tantum debuit, sed hoc velat aliarum commemoratione personarum, ne ex turpi causa Paridi debuisse videatur. simul et, ut quidam tradunt, pulchritudinis suae Vulcanum admonet, hoc est ‘formae iudicio Iovis coniugem vici’. {{ancora+|380|[[Aeneis/Liber VIII#380|380.]]}} {{sc|}}Aeneae flevissem saepe laborem bene post Pergama, post Troianos, post Priami liberos cum excusatione fit Aeneae commemoratio; dicit enim se eius infelicitate commotam: ut illud causas habeat, hoc miseratione consistat. {{ancora+|381|[[Aeneis/Liber VIII#380|381.]]}} {{sc|}}nunc] id est ‘nunc vero’. et subdistingue: nunc autem, Iovis imperio. iovis imperio ne videretur inpudens, si aliena regna deposceret. et hoc latenter dicere videtur: fave huic cui etiam Iuppiter favet. {{ancora+|382|[[Aeneis/Liber VIII#380|382.]]}} {{sc|}}Eadem quae tunc scilicet silui, quae nihil petii. sanctum mihi numen si ‘sanctum’ simpliciter accipiatur, leve est. ‘numen’ ergo ‘sanctum’ ut ‘leges sanctas’ dicimus, id est firmas, a sanciendo. {{ancora+|383|[[Aeneis/Liber VIII#380|383.]]}} {{sc|}}Arma rogo hic distinguendum, ut cui petat, non dicat, sed relinquat intellegi, ne foede apud maritum et amorem suum circa Anchisen memoret et susceptum de adulterio filium. genetrix nato. te filia neri hoc est, soles hoc praestare matribus. et dicit Thetidem, quae Achilli arma inpetravit. et bonis utitur comparationibus dicendo ‘filia Neri’, cum ipsa Iovis sit filia, item ‘uxor Tithonia’, cum sit ipsa Vulcani. ‘Neri’ autem pro ‘Nerei’: omnia enim quae in ‘eus’ exeunt hodie apud maiores in ‘es’ exibant, ut ‘Nereus Neres, Tydeus Tydes’, et genetivum in ‘is’ mittebant, ‘Tydis Neris’. sed quia plerumque ‘s’ supra in latinitate detrahitur, remanebat ‘i’. hinc est ‘filia Neri’, “inmitis Achilli”, item in Sallustio “ad bellum Persi Macedonicum”. sic Asper. {{ancora+|384|[[Aeneis/Liber VIII#380|384.]]}} {{sc|}}Tithonia conivnx Aurora pro Memnone. {{ancora+|385|[[Aeneis/Liber VIII#385|385.]]}} {{sc|}}aspice qui coeant populi τὸ αἴτιον , ut praesentem ostenderet necessitatem. dicendo autem ‘populi’ phantasiam fecit. clavsis ferrum acvant portis ut ostenderet festinationem: dixit enim superius “quinque adeo magnae positis incudibus urbes tela novant”. in me artificiose arma petit etiam sibi profutura; nisi enim subvenis, iterum vulnerabor; nam a Graecis fuerat vulnerata, unde est “equidem credo mea vulnera restant”. {{ancora+|388|[[Aeneis/Liber VIII#385|388.]]}} {{sc|}}Cunctantem scilicet de promissione, quam rem per amplexum suum inmisso amore persolvit. {{ancora+|389|[[Aeneis/Liber VIII#385|389.]]}} {{sc|}}Accepit solitam flammam vel quasi maritus; vel adludit ad rem naturalem: namque ideo Vulcanus maritus fingitur Veneris, quod Venerium officium non nisi calore consistit, unde est “frigidus in Venerem senior”. {{ancora+|390|[[Aeneis/Liber VIII#390|390.]]}} {{sc|}}Labefacta per ossa si ossa labefecit, quanto magis animum? {{ancora+|391|[[Aeneis/Liber VIII#390|391.]]}} {{sc|}}Atque olim fere, ut solet; nam non est adverbium temporis. {{ancora+|392|[[Aeneis/Liber VIII#390|392.]]}} {{sc|}}Ignea rima micans id est fulmen, cuius naturam expressit; namque nubes vento coactae plerumque rumpuntur et ex se fulmen emittunt. quamvis philosophi fulgura et tonitrua simul exprimi dicant, sed illud celerius videri, quia clarum est, tonitrua autem ad aures tardius pervenire. alii ‘rima micans’ fulgetram dicunt: et hoc ad velocitatem amoris, qui momento Vulcanum percussit. {{ancora+|393|[[Aeneis/Liber VIII#390|393.]]}} {{sc|}}Formae conscia conivnx intellexit se dolis et pulchritudine pervertisse mentem mariti. alii duabus rebus Venerem volunt maritum adgressam, dolis et pulchritudine: et volunt melius ‘dolis [et formae] conscia’, quam ‘laeta’, et ‘formae’ melius dativo casu quam genetivo. {{ancora+|394|[[Aeneis/Liber VIII#390|394.]]}} {{sc|}}Devinctus hoc sermone ostendit eum posse cuncta concedere. {{ancora+|395|[[Aeneis/Liber VIII#395|395.]]}} {{sc|}}ex alto †mirum et hoc libenter et olim de promittentis. ex alto argumentatione longe repetita. est autem de usu dictum: Cicero primo libro ad Brutum “si Pompeius non ex alto peteret et multis verbis me iam hortaretur”. {{ancora+|397|[[Aeneis/Liber VIII#395|397.]]}} {{sc|}}tum quoque sicut nunc. et ‘tum quoque’ bis audiendum. teucros armare fuisset per ‘Teucros’ Aenean debemus accipere, quia Venus ante ait ‘arma rogo’ et subiungendo ‘genetrix’ et rel. per similitudinem significat Aenean. ergo poeta aliud dicendo aliud dedit intellegi. sane ‘fuisset’, in proximo repetitum, decorem addidit. {{ancora+|398|[[Aeneis/Liber VIII#395|398.]]}} {{sc|}}nec pater omnipotens notandum quod hic Iovem a fatis separat, cum alibi iungat, ut “sic fata deum rex sortitur”. sed hanc imminentium malorum dilationem Etrusci libri primo loco a Iove dicunt posse impetrari, post a fatis: unde et hic ait ‘nec pater omnipotens, nec fata vetabant’. nec fata vetabant stare atqui supra ait ‘debita’. sed sciendum secundum aruspicinae libros et sacra Acheruntia, quae Tages conposuisse dicitur, fata decem annis quadam ratione differri: quod nunc dicit Vulcanus potuisse fieri. ergo non est contrarium; nam fata differuntur tantum, numquam penitus inmutantur: quod etiam Iuno dicit “atque inmota manet fatis Lavinia coniunx; at trahere atque moras tantis licet addere rebus”. {{ancora+|400|[[Aeneis/Liber VIII#400|400.]]}} {{sc|}}Si bellare paras quia dixerat ‘in me excidiumque meorum’. quidam hunc sensum illi iungunt ‘absiste precando viribus indubitare tuis’: cetera enim per parenthesin dicta sunt. {{ancora+|401|[[Aeneis/Liber VIII#400|401.]]}} {{sc|}}Possum promittere curae quicquid in me curae est, id est officii et sollicitudinis. {{ancora+|402|[[Aeneis/Liber VIII#400|402.]]}} {{sc|}}Liquido electro aut liquefacto, aut puro. et secundum Plinium in naturali historia tria sunt electri genera; unum ex arboribus, quod sucinum dicitur; aliud, quod naturaliter invenitur; tertium, quod fit de tribus partibus auri et una argenti: quas partes etiam si naturale solvas, invenies. unde errant qui dicunt melius esse naturale. electri autem natura probatur veneno, quo recepto et stridorem emittit et varios ad iridis similitudinem reddit colores. et ad lumina in convivio clarius auro et argento lucet. {{ancora+|403|[[Aeneis/Liber VIII#400|403.]]}} {{sc|}}animaeque valent fabrica Vulcani duobus constat, ventis et igne; hic ergo ‘animae’ pro spiritu, quo fabriles folles inflari solent. animae venti, ἀπὸ τῶν ἀνέμων : Horatius “inpellunt animae lintea Thraciae”: unde et ‘anima’ dicitur, quae secundum aliquos ventus est, ut “atque in ventos vita recessit”. precando viribus indvbitare tuis id est dubitare, nam ‘in’ vacat. et hoc dicit: precum nimietas postulationis significat dubitationem. sane ‘indubitare’ quis ante hunc? {{ancora+|404|[[Aeneis/Liber VIII#400|404.]]}} {{sc|}}ea verba locutus quidam humiliter dictum accipiunt. {{ancora+|406|[[Aeneis/Liber VIII#405|406.]]}} {{sc|}}Conivgis infusus gremio hoc est ante concubuit et sic quievit. Probus vero et Carminius propter sensum cacenphaton ‘infusum’ legunt, ut sit sensus: dormiit cum coniuge dormiente, id est petiit soporem, infusum etiam coniugis gremio. alii ‘infusus’ legunt, ut significetur coisse illos et sic sopitos, et volunt esse emphasin coitus: nam ‘infusum gremio soporem’ nihil esse dicunt. multi autem cacenphaton accipiunt, ne duo epitheta videantur, ‘placidum’ et ‘infusum’. alii figurate accipiunt ‘placidum per membra’ pro eo quod est placidum membris. per membra potest ambiguum videri, Vulcani an Veneris. {{ancora+|408|[[Aeneis/Liber VIII#405|408.]]}} {{sc|}}Curriculo tempore modo; alias loco, alias officio. Cicero in Oratore pro loci spatio “haec sunt curricula ac spatia multiplicium variorumque verborum”. et multi sic distinguunt ‘inde ubi prima quies — medio iam noctis abactae curriculo expulerat somnum — cum femina primum, cui tolerare colo vitam tenuique Minerva impositum’; nam ‘quies curriculo expulerat somnum’ aut paene nihil est — quid enim est quies nisi somnus? — aut ut sit aliquid, non est abstemia matrona illa, cum surgit quiete satiata maxime. ‘cui tolerare colo vitam tenuique Minerva inpositum’ et hic distinguitur; quid enim est ‘inpositum cinerem’? cum illud sit pulchrius: cui castitas inposuit lanificio tolerare vitam, ut sequatur ‘cinerem et sopitos suscitat ignes’, ut alibi “et sopitas ignibus aras excitat”. {{ancora+|409|[[Aeneis/Liber VIII#405|409.]]}} {{sc|}}Colo hunc sequimur: nam ‘huius coli’ dicimus, non ut Statius ‘huius colus’. tenvique minerva non filo tenui, id est subtili artificio; sed parvo pretio lanificii, id est tenuiter et exiliter victum praebente. et alii hic distinguunt et subaudiunt ‘mos est’ aut ‘placet’, ut sit sensus ‘cui tolerare colo vitam tenuique Minerva mos est’ vel ‘placet’ et sic inferunt ‘inpositum cinerem et sopitos suscitat ignes’, ut e contra Horatius “incedis per ignes suppositos cineri doloso”. alii sic legunt ‘tenuique Minerva inpositum’, quasi fato datum, id est cui haec est necessitas fataliter data. {{ancora+|411|[[Aeneis/Liber VIII#410|411.]]}} {{sc|}}Noctem addens operi per transitum ostendit noctem esse partem diei. {{ancora+|412|[[Aeneis/Liber VIII#410|412.]]}} {{sc|}}Exercet penso fatigat: Terentius “primo haec vitam parce ac duriter agebat”. hinc ergo traxit Vergilius ut diceret ‘castum ut servare cubile coniugis’, id est ne cogatur propter paupertatem pudorem deserere. {{ancora+|414|[[Aeneis/Liber VIII#410|414.]]}} {{sc|}}Ignipotens Vulcanus, ut diximus, ignis est, et dictus Vulcanus quasi Volicanus, quod per aerem volet; ignis enim e nubibus nascitur. unde etiam Homerus dicit eum de aere praecipitatum in terras, quod omne fulmen de aere cadit. quod quia crebro in Lemnum insulam iacitur, ideo in eam dicitur cecidisse Vulcanus. claudus autem dicitur, quia per naturam numquam rectus est ignis. nec tempore segnior illo bene comparationis similitudini duo reddidit, festinationem et industriam. {{ancora+|415|[[Aeneis/Liber VIII#415|415.]]}} {{sc|}}Ad fabrilia dura. et ex contrariis epithetis fecit ornatum, dicens ‘mollibus e stratis surrexit ad opera fabrilia’. {{ancora+|416|[[Aeneis/Liber VIII#415|416.]]}} {{sc|}}Insvla sicanium ivxta latus aeoliamque erigitvr liparen physiologia est, cur Vulcanus in his locis officinam habere fingatur inter Aetnam et Liparen: scilicet propter ignem et ventos, quae apta sunt fabris. ‘Aeoliam’ autem ‘Liparen’ ideo, quia una est de illis septem insulis, in quibus Aeolus imperavit. {{ancora+|418|[[Aeneis/Liber VIII#415|418.]]}} {{sc|}}exesa caminis ‘exesa’ ad usum caminorum, qui sunt Cyclopum: an ‘caminis exesa’ pro ‘ignibus exesa’? {{ancora+|419|[[Aeneis/Liber VIII#415|419.]]}} {{sc|}}Antra aetnaea tonant magnitudinem ictuum ostendit, quibus etiam vicini montes resultabant: aut certe ‘Aetnaea’ quasi Aetnae dixit. {{ancora+|420|[[Aeneis/Liber VIII#420|420.]]}} {{sc|}}Avditi referunt gemitus echo breviter significavit. avditi r. g.] id est referentes gemitus audiuntur: non enim prius audiuntur et postea referunt gemitus. potest et bis intellegi audiri eos, primum cum eduntur, postea per echo, cum venerunt in ea loca, ex quibus repulsi vocis imaginem referunt. {{ancora+|421|[[Aeneis/Liber VIII#420|421.]]}} {{sc|}}Stricturae chalybum strictura est terra ferri in massam coacta. Chalybes autem proprie populi sunt, apud quos nascitur ferrum, ut ipse “at Chalybes nudi ferrum virosaque Pontus castorea”: unde modo ‘Chalybum’ posuit ‘stricturas’ pro ferri massis. {{ancora+|423|[[Aeneis/Liber VIII#420|423.]]}} {{sc|}}Hoc tunc id est huc tum. et ‘hoc’ pro ‘huc’ posuit secundum antiquum morem: nam antea ‘hoc’ adverbium loci fuit, quod nunc abolevit: nam crebro in antiquis lectionibus invenitur, sicut in epistulis probat Verrius Flaccus exemplis auctoritate ratione, dicens in adverbiis pro ‘u’ ‘o’ plerumque maiores ponere consuetos. et sic pro ‘huc’ ‘hoc’ veteres dicere solebant, sicut pro ‘illuc’ ‘illo’ dicimus: unde etiam ‘hoc’ o longum esse apparet, sicut ‘illo’, cum pro ‘illuc’ ponitur. {{ancora+|424|[[Aeneis/Liber VIII#420|424.]]}} {{sc|}}ferrum exercebant oeconomia. {{ancora+|425|[[Aeneis/Liber VIII#425|425.]]}} {{sc|}}Brontesque quid facturi sint ex nominibus docet: nam Brontes a tonitru dictus est, Steropes a fulgetra, ἀπὸ τῆς στεροπῆς . Pyragmon vero, qui numquam a calenti incude discedit, ἀπὸ τοῦ πυρὸς καὶ τοῦ ἄκμονος ; nam πῦρ ignis est, ἄκμων incus. nudus membra per hunc etiam ceteros nudos fuisse significat. {{ancora+|426|[[Aeneis/Liber VIII#425|426.]]}} {{sc|}}Informatum in quandam formam designatum et conpositum. dicit autem in fulmine partem non perfectam, partem iam politam fuisse. manibus deest ‘in’, ut sit ‘in manibus’. {{ancora+|427|[[Aeneis/Liber VIII#425|427.]]}} {{sc|}}Toto genitor quae plurima caelo ‘toto caelo’, id est ab omni parte caeli: nam dicunt physici de sedecim partibus caeli iaci fulmina. ‘quae’ autem qualia, ut “hunc ego te, Euryale, aspicio”, id est talem. ergo hoc dicit: faciebant fulmen in eorum similitudinem, quae Iuppiter iacit toto caelo, hoc est de diversis partibus caeli, scilicet sedecim. {{ancora+|428|[[Aeneis/Liber VIII#425|428.]]}} {{sc|}}deicit quibusdam videtur humiliter dictum. alii ‘de’ pro ‘valde’ accipiunt, sicut dicimus ‘deamo’ pro ‘valde amo’. {{ancora+|429|[[Aeneis/Liber VIII#425|429.]]}} {{sc|}}Tris imbris torti radios constricti et coacti in grandinem: Statius “sicco quos asper hiatu praesolidat Boreas”. et sciendum hoc eum velle ostendere, toto anno iaci fulmen: nam per has periphrasis tempora ostendit anni totius, quae et quattuor esse et ternos menses habere manifestum est: unde dicit ‘tris imbris torti radios’, hoc est grandinis, quae abundat per hiemem; ‘tris nubis aquosae’, hoc est veris, quo tempore nimiae sunt pluviae, ut “et ruit imbriferum ver”; ‘rutili tris ignis’, hoc est aestatis; ‘et alitis austri’, id est autumni, quo ventorum crebra sunt flamina. et prudenter his omnibus naturam exprimit fulminis, quod necesse est ut per nubes nascatur et ventos: nam alibi ait “fulminis adflavit ventis et contigit igni”. et bene in materiam fulminis vertit ea ex quibus fulmen nascitur, nubem imbrem ventum: nam ut physici volunt, cum nubes ventis vehementer agitatae sunt, sic incalescunt, ut accendantur. sane fulmen triplici praeditum potestate est: est ostentatorium, peremptorium, praesagum. ostentatorium est quo terror incutitur, ut ‘fulgores nunc terrificos sonitumque metumque’. at cum dicit ‘flammisque sequacibus iras’ peremptorium docet. praesagi autem sic meminit “tertius ille hominum divumque interpres Asilas, cui pecudum fibrae, caeli cui sidera parent et linguae volucrum et praesagi fulminis ignes”. non nulli vero manubias fulminis his numinibus, id est Iovi, Iunoni, Marti et Austro vento, adserunt attributas, quod hoc loco ostendunt. nam cum dicit ‘tris imbris torti radios’, Iovem significasse intellegitur; cum vero ‘tris nubis aquosae’, Iunonem intellegit; cum autem ‘rutili tris ignis’, Martem; et sic adiectum ‘alitis Austri’, scilicet venti. alii ideo ternorum radiorum volunt mentionem factam, quia fulmen trisulcum est: aut enim terebrat aut incendit aut †disclina. et ‘imbris torti radios’ pro ‘tortos radios’, ‘torti’ autem vehementis. et hoc verbo frequenter utitur quotiens vim aliquam vult exprimere, ut “torquet aquosam hiemem” et “an te genitor, cum fulmina torques”. {{ancora+|431|[[Aeneis/Liber VIII#430|431.]]}} {{sc|}}Fulgores nunc terrificos quas fulgetras dicunt. sonitumque metumque non quem habeant, sed quem inferant. et per sonitum tonitrua ostendit, per metum fulgetras. et hunc ordinem sic posuit, ut hominibus videtur: nam re vera prior est conlisio nubium, unde ignis emicat: nos autem ideo prius fulgetras videmus, quam tonitrua audiamus, quia velocior oculorum, quam aurium sensus est. {{ancora+|432|[[Aeneis/Liber VIII#430|432.]]}} {{sc|}}Sequacibus persecutricibus: quoniam rapax natura ignis est. et ordo est ‘irasque flammis sequacibus’. {{ancora+|433|[[Aeneis/Liber VIII#430|433.]]}} {{sc|}}currumque rotasque nova elocutio ‘currum et rotas instabant’. nec nos moveat quod in domo Vulcani Marti currus fabricatur; eo enim absente fabricabatur. {{ancora+|435|[[Aeneis/Liber VIII#435|435.]]}} {{sc|}}Aegidaque horriferam aegis proprie est munimentum pectoris aereum, habens in medio Gorgonis caput: quod munimentum si in pectore numinis fuerit, aegis vocatur: si in pectore hominis, sicut in antiquis imperatorum statuis videmus, lorica dicitur. turbatae vel concitatae et iratae: vel pro ‘turbantis’: nam timuit homoeoteleuton, et fecit supinam significationem. alii ad fabulam referunt, quia dicitur in bello Gigantum arma perdidisse turbata, ut quasi ipsa nunc reparet: cuius dicti nullus auctor invenitur idoneus. {{ancora+|436|[[Aeneis/Liber VIII#435|436.]]}} {{sc|}}Squamis serpentum auroque polibant aegida horriferam aureis squamis serpentum certatim polibant. alii volunt re vera de corio serpentum dicere eum arma esse levigata. {{ancora+|437|[[Aeneis/Liber VIII#435|437.]]}} {{sc|}}Conexosque angves Gorgonis scilicet capiti. ipsamque in pectore divae hoc est quae in pectore ponatur. {{ancora+|438|[[Aeneis/Liber VIII#435|438.]]}} {{sc|}}Desecto vertentem lumina collo aut sua lumina circumferentem et mortis indignatione quaerentem, quorum se interitu posset ulcisci: aut certe intuentum lumina in saxa vertentem: aut horrore suo aliorum oculos avertentem, ne cum periculo videretur. hoc autem caput ideo Minerva fingitur habere in pectore, quod illic est omnis prudentia, quae confundit alios et inperitos ac saxeos conprobat. desecto vertentem quomodo ‘vertentem’? id est secto collo non sua lumina vertentem, sed immutantem eorum faciem qui hanc vidissent: aut ‘vertentem’ dixit ‘lumina’ aversa habentem, ut habuit cum secaretur ei collum, et quaereret aspectibus vindicari. {{ancora+|439|[[Aeneis/Liber VIII#435|439.]]}} {{sc|}}Tollite cuncta inquit vile est quod plerique dicunt, propter arma Martis iratum esse Vulcanum, praesertim cum et arment Minervam et fabricent fulmina Cyclopes, et Vulcanus dixerit ‘cuncta tollite’. ergo ‘tollite’ aut differte est, aut celerius terminate. coeptosque avferte labores quia dixerat ‘his informatum manibus iam parte polita fulmen erat’. {{ancora+|440|[[Aeneis/Liber VIII#440|440.]]}} {{sc|}}Aetnaei cyclopes ut “Aetnaeos fratres”. {{ancora+|441|[[Aeneis/Liber VIII#440|441.]]}} {{sc|}}Nunc viribus usus hoc est nunc est vestrarum virium exercitium, id est tempus est exercendae virtutis circa arma viri fortis. et sic dictum est, ut dicimus ‘opus est viribus’: et hoc quidam non ad difficultatem operis, sed ad celeritatem referunt. {{ancora+|442|[[Aeneis/Liber VIII#440|442.]]}} {{sc|}}rapidis paratis. arte magistra ambitiosius quam si ‘magistri’ diceret: et rem personae in artem transtulit, ut si dicas ‘opus est peritia medicinae’, non ‘medici’. {{ancora+|443|[[Aeneis/Liber VIII#440|443.]]}} {{sc|}}Praecipitate moras praecipitanter, id est festinanter abicite. nec plura effatus sicut festinantem decebat. {{ancora+|444|[[Aeneis/Liber VIII#440|444.]]}} {{sc|}}Ocius incubvere quam ille praeceperat. pariter pari modo. dicitur et pro ‘similiter’ et pro ‘simul’. {{ancora+|445|[[Aeneis/Liber VIII#445|445.]]}} {{sc|}}Sortiti diviserunt inter se laboris officium, ut “sortiti remos”. {{ancora+|446|[[Aeneis/Liber VIII#445|446.]]}} {{sc|}}Vulnificusque chalyps populum, apud quos nascitur, pro ferro posuit. et ‘liquescit’ dixit proprie: nam ferrum non semper solvitur, sed mollescit. {{ancora+|447|[[Aeneis/Liber VIII#445|447.]]}} {{sc|}}Informant designant. ingentem autem et magnitudine et soliditate: nam et clipeum dixit, qui magnitudine corpus furatur, unde et clipeus dictus est ἀπὸ τοῦ κλέψαι : et dicturus est ‘septenosque orbibus orbes inpediunt’, id est veluti septem scuta facta in unitatem conectunt. {{ancora+|449|[[Aeneis/Liber VIII#445|449.]]}} {{sc|}}ventosis ventos gignentibus: aliter “ventosa per aequora vectis”, quae ventis turbentur. {{ancora+|450|[[Aeneis/Liber VIII#450|450.]]}} {{sc|}}Accipiunt redduntque iungendum: uno enim eodemque tempore parte reddunt, parte ventos accipiunt. stridentia tingunt tingendo stridere faciunt. {{ancora+|451|[[Aeneis/Liber VIII#450|451.]]}} {{sc|}}aera lacu amat lacum pro aqua ponere. {{ancora+|452|[[Aeneis/Liber VIII#450|452.]]}} {{sc|}}illi quidam pro ‘alii’ accipiunt. in numerum in ordinem, ut “tunc vero in numerum Faunosque ferasque videres ludere”. {{ancora+|453|[[Aeneis/Liber VIII#450|453.]]}} {{sc|}}Forcipe forfices sunt quibus incidimus, forcipes quibus aliquid forvum tenemus, quasi forvicapes; nam forvum est calidum: unde et formosos dicimus quibus calor sanguinis ex rubore pulchritudinem creat. has tamen forcipes in medicinalibus Graeci ardiotheres appellant, quibus solent in bello vulneratis spicula extrahi. {{ancora+|454|[[Aeneis/Liber VIII#450|454.]]}} {{sc|}}Dum haec properat hoc est properanter facit: et est honesta elocutio. aeoliis nam, ut diximus, Vulcania una est de septem Aeoliis, in quibus Aeolus regnaverat. lemnius quia in Lemnum insulam, ut diximus, cecidit, a Iove praecipitatus vel a Iunone propter deformitatem deiectus, quam aerem esse constat, ex quo fulmina procreantur. ideo autem Vulcanus de femore Iunonis fingitur natus, quod fulmina de imo aere nascuntur: quod etiam Lucanus dicit “fulminibus terrae propior succenditur aer, pacem summa tenent”. {{ancora+|456|[[Aeneis/Liber VIII#455|456.]]}} {{sc|}}Volucrum sub culmine potest et generaliter accipi volucrum quarumvis, quae matutinae sonant; potest et specialiter, ut hirundinum; potest et gallorum: quae omnia propter sermonis humilitatem vitavit. {{ancora+|458|[[Aeneis/Liber VIII#455|458.]]}} {{sc|}}Tyrrhena vincula Tusca calciamenta. et dicit crepidas, quas primo habuere senatores, post equites Romani, nunc milites. alii calceos senatorios volunt, quia hoc genus calciamenti a Tuscis sumptum est. {{ancora+|459|[[Aeneis/Liber VIII#455|459.]]}} {{sc|}}Tegeaeum ensem Arcadicum gladium. {{ancora+|460|[[Aeneis/Liber VIII#460|460.]]}} {{sc|}}Demissa ab laeva pantherae terga retorquens a sinistro humero pellem demissam habuit, quam retorquens et in dexteram revocans partem se amiciebat. {{ancora+|461|[[Aeneis/Liber VIII#460|461.]]}} {{sc|}}Gemini custodes hoc et in Homero lectum est et in historia Romana, quae ait “Syphax inter duos canes stans Scipionem appellavit”. {{ancora+|464|[[Aeneis/Liber VIII#460|464.]]}} {{sc|}}Sermonum memor scilicet promissi auxilii, ut “auxilio tutos dimittam opibusque iuvabo”. heros hoc nomen non tantum praesentis est virtutis, sed et praeteritae: unde est quod Euandrum heroem dicit, cum sit virtutis emeritae. plerumque heros et generis est. {{ancora+|465|[[Aeneis/Liber VIII#465|465.]]}} {{sc|}}Matutinus agebat rem temporis ad personam transtulit. {{ancora+|467|[[Aeneis/Liber VIII#465|467.]]}} {{sc|}}ivngunt dextras sic enim se antiqui salutabant. {{ancora+|468|[[Aeneis/Liber VIII#465|468.]]}} {{sc|}}Licito tandem sermone ‘tandem’, quia amborum desiderio nox fecerat moram: vel ‘tandem’ dato secreto. {{ancora+|470|[[Aeneis/Liber VIII#470|470.]]}} {{sc|}}maxime teucrorum dicendo ‘maxime’ subtiliter ostendit eum pontificis maximi et scientiam et potestatem habere. {{ancora+|471|[[Aeneis/Liber VIII#470|471.]]}} {{sc|}}Numquam res equidem Troiae victas satis mature ‘equidem’ dixit, id est ego quidem Troiam te vivo victam non arbitror, quantum est in opinione mea. {{ancora+|472|[[Aeneis/Liber VIII#470|472.]]}} {{sc|}}Pro nomine tanto pro tui nominis gloria. {{ancora+|474|[[Aeneis/Liber VIII#470|474.]]}} {{sc|}}hinc rutvlus premit hoc est “gens eadem, quae te crudeli Daunia bello insequitur”. et murum circumsonat armis et brevitatem sui ostendit imperii et hostilem necessitatem, ob quam se penitus exarmare non poterat. ‘amni’ autem ‘claudimur Tusco’ ideo dixit, quia ipse fuit Romani finis imperii: Iuvenalis “et quae imperii fines Tiberinum virgo natavit”. {{ancora+|475|[[Aeneis/Liber VIII#475|475.]]}} {{sc|}}Sed tibi ego artificiose agit, ut etiam quae monstrantur auxilia, ipsius esse videantur. ‘ingentes’ autem ‘populos’ non sine causa dixit: nam Tuscia duodecim lucumones habuit, id est reges, quibus unus praeerat: unde est “gens illi triplex, populi sub gente quaterni”. {{ancora+|476|[[Aeneis/Liber VIII#475|476.]]}} {{sc|}}Quam fors inopina hoc beneficium casus praestat, qui efficit ut eo tempore quaeras auxilium, quo Tyrrheni ducem requirunt. {{ancora+|477|[[Aeneis/Liber VIII#475|477.]]}} {{sc|}}Fatis huc te poscentibus adfer perge illuc poscentibus fatis; nam talis est sensus, si legeris ‘adfer’. et similiter iungit fortunam fato, ut supra, ubi ait “fortuna omnipotens et ineluctabile fatum”. si autem legeris ‘adfers’, sensus erit talis: fati necessitate factum est ut venires; fortunae beneficium ut illi ducem requirant. legimus ergo et ‘adfer’ et ‘adfers’. {{ancora+|478|[[Aeneis/Liber VIII#475|478.]]}} {{sc|}}havd procul hinc ut ire ei facile persuadeat. saxo colitvr fundata vetvsto antiquo opere, ut “templa dei saxo venerabar structa vetusto”. {{ancora+|479|[[Aeneis/Liber VIII#475|479.]]}} {{sc|}}Urbis agyllinae sedes quae nunc Caere dicitur. lydia quondam gens ‘quondam insedit’, non ‘quondam bello praeclara’: nam etiam tunc florebat. sane etiam supra diximus, Maeoniam provinciam esse. cuius dum brevitas duos fratres, Lydum et Tyrrhenum, ferre non posset, ex sorte Tyrrhenus cum ingenti multitudine profectus est et partem Italiae tenuit et Tyrrheniam nominavit. hi diu piraticam exercuerunt, ut etiam Cicero in Hortensio docet, cum captivos novis poenis adfligerent, occisorum eos religantes cadaveribus. quod Vergilius dat Mezentio, sciens lectum esse de gente Tyrrhenorum. sane illo tempore Tyrrheni dicti sunt, post Tusci ἀπὸ τοῦ θύειν . Lydi autem a Lydo, regis fratre, qui in provincia remanserat. et ‘Lydia’ provincia positivum, ‘Lydia’ gens derivativum pro ‘Lydica’. sane hanc Agyllam quidam a Pelasgo conditam dicunt, alii a Telegono, alii a Tyrrheno, Telephi filio. ‘insedit’ autem secundum Sallustium “montem sacrum atque Aventinum insedit”. {{ancora+|482|[[Aeneis/Liber VIII#480|482.]]}} {{sc|}}saevis tenvit mezentius armis unde illi magis indigni iniuriis, quorum persona laudata. et hoc positum est, ut ostendatur an utile illis sit iungi Aeneae. {{ancora+|483|[[Aeneis/Liber VIII#480|483.]]}} {{sc|}}Quid memorem infandas caedes figura oratoria, quae paralipsis vocatur: Cicero “nam illa nimis antiqua praetereo”. {{ancora+|484|[[Aeneis/Liber VIII#480|484.]]}} {{sc|}}Effera cruenta. di capiti ipsius ut “quod di prius omen in ipsum convertant”. quando enim volumus exprimere indignitatem rei, quasi commoti avertimus orationem, ut “di talia Grais”. {{ancora+|485|[[Aeneis/Liber VIII#485|485.]]}} {{sc|}}mortva quin etiam quod supra dictum est: quod Cicero etiam in Hortensio de Tuscis dixit. {{ancora+|487|[[Aeneis/Liber VIII#485|487.]]}} {{sc|}}Tormenti genus exclamatio est inventi supplicii, et etiam detestatio. sanie taboque sanies mortui est. ‘tabo’ viventis scilicet sanguinis. {{ancora+|489|[[Aeneis/Liber VIII#485|489.]]}} {{sc|}}at fessi cum essent fessi, tandem circumsistunt. {{ancora+|493|[[Aeneis/Liber VIII#490|493.]]}} {{sc|}}Confugere confugiebat: et ut diximus, historicus stilus est. defendier defendi, id est defendebatur. et vertit historiam; nam, ut diximus, Turnus magis confugit ad Mezentium. {{ancora+|495|[[Aeneis/Liber VIII#495|495.]]}} {{sc|}}ad supplicium bene, non ad bellum. praesenti marte sine aliqua dilatione. {{ancora+|496|[[Aeneis/Liber VIII#495|496.]]}} {{sc|}}his ego te Aenea ductorem quasi grande incrementum. addam aut dabo; aut re vera addam habentibus Tarchonem. toto namque fremunt vel praeterita narrat; vel coniectura est, utrum velint qui cessant. {{ancora+|498|[[Aeneis/Liber VIII#495|498.]]}} {{sc|}}Longaevus aruspex argumento aetatis vult doctum videri. quibusdam sane displicet, quod aruspicis nomen ‹non› addiderit, cuius aetatem auctoritatemque designat. {{ancora+|500|[[Aeneis/Liber VIII#500|500.]]}} {{sc|}}flos veterum Ennianum. {{ancora+|502|[[Aeneis/Liber VIII#500|502.]]}} {{sc|}}subivngere coniungendo subiungere. {{ancora+|503|[[Aeneis/Liber VIII#500|503.]]}} {{sc|}}Optate duces votis scilicet: vel certe expectate vel legite. {{ancora+|504|[[Aeneis/Liber VIII#500|504.]]}} {{sc|}}Hoc acies campo quasi iam in bellum parati. {{ancora+|505|[[Aeneis/Liber VIII#505|505.]]}} {{sc|}}Regnique coronam insigne, non re vera coronam, quam Tusci reges numquam habuerunt. ergo species est pro genere. {{ancora+|506|[[Aeneis/Liber VIII#505|506.]]}} {{sc|}}Mandatque insignia aut mittit insignia, id est omnia ornamenta regalia, aut re vera ‘mandat insignia’, id est magna, ut castris succedam, capessam regna Tyrrhena. alii ‘insignia’ pro fascibus accipiunt, qui ad Romanos a Tuscis translati sunt; aliud est enim ‘insigne’ singulari numero, aliud ‘insignia’, in quibus vestis et sella regia accipi potest. vel ‘mandat’ tradit, ut dicimus mandari magistratum: Sallustius “ad consulatum mandandum M. Tullio Ciceroni”. {{ancora+|508|[[Aeneis/Liber VIII#505|508.]]}} {{sc|}}Sed mihi tarda gelv occurrit tacitis quaestionibus, dicens se non isse propter aetatem senilem, filium vero propter mixtum genus per originem matris: unde Aenean dicit ire debere, cui et aetas et origo regna concedunt. saeclisque effeta senectus notandum dicta ‘saecula’ etiam in uno homine secundum eos qui dicunt saeculum triginta annos habere: nam alii volunt centum et decem, alii mille annis putant saeculum contineri. {{ancora+|509|[[Aeneis/Liber VIII#505|509.]]}} {{sc|}}Invidet imperium bona elocutio est, ut “Liber pampineas invidit collibus umbras”. {{ancora+|510|[[Aeneis/Liber VIII#510|510.]]}} {{sc|}}mixtus matre sabella pro ‘duplici genere natus’. {{ancora+|511|[[Aeneis/Liber VIII#510|511.]]}} {{sc|}}partem patriae traheret sic dixit ‘traheret’ quomodo dicitur originem ducere. et annis ad se retulit. {{ancora+|512|[[Aeneis/Liber VIII#510|512.]]}} {{sc|}}generi fatum indulget ad Pallanta retulit. quem numina poscunt ut ‘externos optate duces’. {{ancora+|513|[[Aeneis/Liber VIII#510|513.]]}} {{sc|}}Italum fortissime ductor εὐσυμβόλως iam ductorem Italiae vocat Aenean. {{ancora+|514|[[Aeneis/Liber VIII#510|514.]]}} {{sc|}}Spes et solacia ‘spes’ quia multa sibi de eius virtute promittebat pater, ‘solacium’ quia amissa coniuge unici filii utebatur solacio. {{ancora+|515|[[Aeneis/Liber VIII#515|515.]]}} {{sc|}}Tolerare quasi rem asperam et difficilem. et per hoc significat nondum eum sufficere, ut intellegatur quid nolit: nam et paternam sollicitudinem servat et heroicam virtutem, et ideo non vult simpliciter dicere nondum debere puerum pugnare, sed verecunde ‘sub te tolerare magistro’. {{ancora+|517|[[Aeneis/Liber VIII#515|517.]]}} {{sc|}}Miretur imitetur: Lucanus “miratoremque Catonis”, id est imitatorem: optima enim ingenia necesse est ut ea quae mirantur, imitentur. {{ancora+|519|[[Aeneis/Liber VIII#515|519.]]}} {{sc|}}Svo nomine bene in omnibus filii gratiam facit: nam dicit: dat tibi Pallas milites ducentos suo nomine, ipse vero a me accipiet ducentos. svo nomine] maluit enim munus suum cum persona eius dividere, quam suo nomine totum dare. {{ancora+|520|[[Aeneis/Liber VIII#520|520.]]}} {{sc|}}defixique ora tenebant aut tacebant, ut “tenuitque inhians tria Cerberus ora”: aut stupebant. {{ancora+|522|[[Aeneis/Liber VIII#520|522.]]}} {{sc|}}Tristi cum corde propter brevitatem auxiliorum. putabant figura per tempora: ‘putabant’ quasi putassent, nisi signum dedisset. aut certe ‘putabant’ cogitabant: unde et arbores putari dicuntur, quia diu deliberatur, quid eis adimi debeat, quid relinqui. putare est et discernere et in partes redigere, inde disputare. {{ancora+|523|[[Aeneis/Liber VIII#520|523.]]}} {{sc|}}Caelo aperto sereno, ut “et aperta serena prospicere”. †in eo est enim quod aperti. {{ancora+|524|[[Aeneis/Liber VIII#520|524.]]}} {{sc|}}Inproviso nullum enim indicium praecesserat nubium. vibratus proprium telorum ad fulgorem transtulit. fulgor id est fulgetra. et tria genera fulgoris esse dicuntur: unum consiliarium, ubi quid cogitantibus nobis accidit, quod vetat aut hortatur; alterum auctoritatis, quod evenit re gesta, quod probet; tertium statum est, ubi nec novi quicquam gessimus nec cogitamus, sed quietis nostris rebus fruimur. sed duo haec, quae sequuntur, ad locum hunc non pertinent. primum sane apte videtur adiungi, ubi quid cogitantibus nobis accidit, quod vetat aut hortatur, quod consiliarium dicitur: nam et hic modo Aeneas de brevitate auxilii cogitat, quia ait ‘multaque dura suo tristi cum corde putabant’ et sic fulgur factum est, quod eum hortetur, ne de bellicis subsidiis desperet. {{ancora+|525|[[Aeneis/Liber VIII#525|525.]]}} {{sc|}}Cum sonitu tonitrus scilicet. et, ut diximus supra, ordinem tenuit qui nobis apparet, ut fulgetras dicat priores, cum sint ante tonitrua. rvere omnia sic enim sonat, ut videatur ruina: alibi “caelique ruina”. bene autem temperavit dicens ‘visa’, id est ad opinionem animi. {{ancora+|526|[[Aeneis/Liber VIII#525|526.]]}} {{sc|}}Tyrrhenusque tubae mugire per aethera clangor Tyrrhenum clangorem dixit tubae ideo, quia apud Tuscos tubam constat inventam. ergo ‘Tyrrhenus clangor’ sonus Tyrrhenarum tubarum. et bene congruis ominibus arma nuntiantur, per sonum tubarum. et figurate per epitheti inmutationem Tyrrhenae tubae. Varro de saeculis “auditum sonum tubae de caelo” dicit. videtur autem hic oportune Tyrrhenae tubae facta mentio, ut iam ‹ad› Tyrrhenorum castra vocari videatur Aeneas. {{ancora+|527|[[Aeneis/Liber VIII#525|527.]]}} {{sc|}}Fragor intonat ‘fragor’ est proprie armorum sonus. quod autem dicit ‘intonat’, illuc spectat “fulminat Aeneas armis”, quae vult fragore tonitrua, splendore fulgetram imitari. non autem mirum est a Venere allatis armis inesse fulgorem: nam et Homerus dicit a Thetide oblata arma habere motum quendam et spiritum, quae duo in aqua esse manifestum est. Thetidem autem novimus nympham esse. {{ancora+|528|[[Aeneis/Liber VIII#525|528.]]}} {{sc|}}Inter nubem per nubem, more suo. et dicit in serena parte caeli fuisse nubem, per quam arma portata sunt. {{ancora+|529|[[Aeneis/Liber VIII#525|529.]]}} {{sc|}}Per sudum ‘sudum’ est quasi sub udum, serenum post pluvias, ut “ver sudum”. alii ‘sudum’ semiudum volunt dici, cum per nubes ad nos perveniat solis ictus non integer. pulsa tonare recte arma, quae iisdem ignibus, quibus fulmina, facta sunt, ait tonare pulsa. et hic magis proprie, quam Homerus: ille enim spirare ait et moveri, hic vero armis Aeneae caelestem sonitum dedit, unde veniebant. {{ancora+|531|[[Aeneis/Liber VIII#530|531.]]}} {{sc|}}Agnovit sonitum hoc est quid sonitus significaret. divae promissa parentis κατὰ τὸ σιωπώμενον intellegamus Venerem ei promisisse. {{ancora+|532|[[Aeneis/Liber VIII#530|532.]]}} {{sc|}}Hospes et qui suscipit et qui suscipitur ‘hospes’ vocatur, ut hoc loco Euander, item supra “hospitis Aeneae sedem”. ne quaere profecto hic ‘profecto’ vetuste pro expletiva coniunctione positum. ne vero hospes ne quaere profecto ambae particulae ad ornatum pertinent tantum. {{ancora+|533|[[Aeneis/Liber VIII#530|533.]]}} {{sc|}}Portenta modo bona omina. ego poscor olympo aut de Olympo poscor, id est haec signa mei causa fiunt: aut certe in Olympum poscor. alii ‘Olympo poscor’, alii ‘Olympo’ sequentibus iungunt. {{ancora+|534|[[Aeneis/Liber VIII#530|534.]]}} {{sc|}}Diva creatrix rerum omnium generaliter. {{ancora+|537|[[Aeneis/Liber VIII#535|537.]]}} {{sc|}}Hev adeo de victoria fretus est, ut etiam hostium misereatur. et hinc nascitur ille sensus “non haec o Palla dederas promissa parenti”. item Aeneas “hi nostri reditus expectatique triumphi? haec mea magna fides!” {{ancora+|540|[[Aeneis/Liber VIII#540|540.]]}} {{sc|}}poscant acies quasi eant nunc et flagitent bellum. foedera rvmpant quae se facturum Latinus promiserat; non enim erant facta: aut certe ‘foedera’, quod in septimo legati cum muneribus missi. {{ancora+|542|[[Aeneis/Liber VIII#540|542.]]}} {{sc|}}Herculeis sopitas ignibus aras hypallage est, id est suscitavit aras Herculeas, in quibus erant ignes sopiti. {{ancora+|543|[[Aeneis/Liber VIII#540|543.]]}} {{sc|}}Hesternum autem larem cui pridie sacrificaverat. et est iteratio: nam male quidam ‘externum’ legunt, id est extraneum. {{ancora+|544|[[Aeneis/Liber VIII#540|544.]]}} {{sc|}}mactat lectas de more lectas, an de more mactat? {{ancora+|545|[[Aeneis/Liber VIII#545|545.]]}} {{sc|}}evandrus pro ‘Euander’, sed vitavit ὁμοιοτέλευτον sequentis verbi. {{ancora+|546|[[Aeneis/Liber VIII#545|546.]]}} {{sc|}}Post hinc ad naves graditur unum vacat, aut ‘post’, aut ‘hinc’, ut “post hinc digrediens iubeo frondentia capris arbuta”: tale est et illud “primus ibi ante omnes”. {{ancora+|547|[[Aeneis/Liber VIII#545|547.]]}} {{sc|}}Qui sese in bella sequantur in expeditionem et bellicam praeparationem: nam, ut supra diximus, ‘bellum’ est tempus omne quo vel praeparatur aliquid pugnae necessarium, vel quo pugna geritur, ‘proelium’ autem dicitur conflictus ipse bellorum: unde modo bene dixit ‘qui sese in bella sequantur’, non ‘in proelium’; nam ad auxilia petenda vadit, non ad pugnam. quamquam etiam si sic diceret ‘qui se in proelium sequantur’, non valde ab re esse videbatur: hi enim equites, cum a Tarchone accepisset Aeneas auxilia, cum aliis Etruscis equitibus per terram missi, obvios statim habuere bellantes, et quasi iam hinc recte pergere videntur in proelium: unde etiam a Cymodocea naviganti Aeneae dicitur “iam loca iussa tenent forti permixtus Etrusco Arcas eques”. {{ancora+|549|[[Aeneis/Liber VIII#545|549.]]}} {{sc|}}Segnis sine remigio, id est cessans, nihil administrans. et respexit ad descendentes, de quibus ait “remigio noctemque diemque fatigant”, licet fuerit lenissimus fluvius. epitheton ergo ad tempus, non enim ignavos dixit: aut ‘segnis’ certe, quia meliores elegerat. deflvit defertur. {{ancora+|550|[[Aeneis/Liber VIII#550|550.]]}} {{sc|}}Rerum quas gesserat. patris ubi esset. {{ancora+|552|[[Aeneis/Liber VIII#550|552.]]}} {{sc|}}Exortem Aeneae per id quod non est factum, quod factum est indicatur. per ‘exortem’ autem optimum et praecipuum significat. ‘exortem’ autem, ut ‘exlegem’. et multi hoc loco reprehendunt Vergilium, quod, cum Aeneam ubique pontificem ostendat, et pontificibus non liceat equo vehi, sed curru, sicut et in septimo a Latino ei currum missum dicit, cur hic equo eum usum faciat, dicens ‘ducunt exortem Aeneae, quem fulva leonis pellis obit totum praefulgens unguibus aureis’ item ‘iamque adeo exierat portis equitatus apertis Aeneas inter primos’. cuius rei haec redditur ratio: Aeneam non tantum pontificii iuris, sed omnium sacrorum et peritum et primum fuisse, Vergilium autem inventa occasione ritum Romanarum caerimoniarum exponere. etenim veteri sacrorum ritu neque Martialis neque Quirinalis flamen omnibus caerimoniis tenebatur, quibus flamen Dialis: neque diurnis sacrificiis destinabantur, et abesse eis a finibus Italiae licebat, neque semper praetextam, neque apicem nisi tempore sacrificii gestare soliti erant. ergo si ire eis in provinciam licebat, et equo sine religione vehi licuit: quod hic ostendit, velut in provinciam misso Aeneae equum datum: nam Euander hoc ait ‘sed tibi ego ingentes populos opulentaque regnis iungere castra paro’, deinde infra de potestate obtinendae provinciae subtexuit ‘ipse oratores ad me regnique coronam cum sceptro misit’, et excusatione interposita hortatur Aeneam, ut Etruscis, regem et ducem desiderantibus, praesit: ait enim ‘tu, cuius et annis et generi fatum indulget, ingredere’. ergo et equo merito uti potuit, si ei ire in provinciam fas erat. sciendum tamen poetam contentum esse universum ius pontificale, dum aliud narrat, attingere. {{ancora+|553|[[Aeneis/Liber VIII#550|553.]]}} {{sc|}}Pellis obit totum pellis ostenditur magnitudo in hoc, quod dicit ‘totum obit’, id est circumdat. ungvibus avreis aut quia ungues ipsi cum aruerint, auri imitantur colorem; aut quia solebant deaurari: Statius “auro mansueverat ungues”. {{ancora+|554|[[Aeneis/Liber VIII#550|554.]]}} {{sc|}}Subito vulgata cur ‘subito’? ipse dicit: quasi ‘per parvam urbem’. {{ancora+|555|[[Aeneis/Liber VIII#555|555.]]}} {{sc|}}Ocius positivus antiquus est, id est ‘celeriter’; nec enim potest esse comparativus ubi nulla est comparatio. tractum ex Graeco ὠκέως . {{ancora+|556|[[Aeneis/Liber VIII#555|556.]]}} {{sc|}}Vota metu duplicant matres bene ‘duplicant metu’, nam inest semper in matribus votum. propivsque periclo it timor ‘it timor propius periclo’, id est ad periculum vicinius: aut certe ‘it timor propius periclo’ pro ‘propior’; nam matres quod timent, hoc putant liberis posse contingere. aut certe ‘aequatur periculo timor’, et per dativum extulit, ut “propius stabulis armenta tenerent”: aut poetice dixit timorem periculo comitem. {{ancora+|557|[[Aeneis/Liber VIII#555|557.]]}} {{sc|}}Iam apparet adhuc illis pergentibus iam proelium cogitabatur a matribus. ergo ut solet, imaginem τὴν φαντασίαν , ut est “et plurima mortis imago”: hanc Sallustius speciem dicit: “speciem captae urbis efficere”. {{ancora+|558|[[Aeneis/Liber VIII#555|558.]]}} {{sc|}}pater evandrus cum dicit ‘pater’, ostendit cuius. dextram complexus evntis filii scilicet, quia dixerat ‘pater’. {{ancora+|559|[[Aeneis/Liber VIII#555|559.]]}} {{sc|}}Haeret inexpletus multi hic distinguunt, ut sit ‘inexpletus haesit et talia locutus est lacrimans’. alii legunt ‘inexpletus lacrimis’. honestius tamen est ‘inexpletum lacrimans’, ut sit nomen pro adverbio, id est inexplebiliter. {{ancora+|560|[[Aeneis/Liber VIII#560|560.]]}} {{sc|}}O mihi praeteritos referat si ivppiter annos et ‘o’ et ‘si’ optantis sunt, id est utinam: quae nunc iunguntur; nam singula ante ponebantur, ut “si nunc se nobis ille aureus arbore ramus”: ergo unum vacat, quantum ad antiquitatem. et notandum votum de praeterito fieri. {{ancora+|561|[[Aeneis/Liber VIII#560|561.]]}} {{sc|}}Qualis eram aut ut sim talis, qualis tunc eram, quando ista perfeci: aut certe laudantis est ‘qualis eram cum primam aciem Praeneste sub ipsa stravi’. et bonum principium parentis, qui filium ad bella mittens cohortatur: ab aetate enim iuvenum coepit, cui facile esse debet hostem prosternere. simul et filium paternis exemplis admonuit, ut “et pater Aeneas et avunculus excitat Hector”. praeneste sub ipsa in septimo neutro genere dixit “quique altum Praeneste viri”. {{ancora+|562|[[Aeneis/Liber VIII#560|562.]]}} {{sc|}}Scutorumque incendi victor acervos hoc traxit de historia: Tarquinius enim Priscus victis Sabinis in honorem Vulcani eorum arma succendit: quem postea secuti sunt ceteri. {{ancora+|564|[[Aeneis/Liber VIII#560|564.]]}} {{sc|}}Cui tres animas per transitum ostendit illam Platonis et Aristotelis contentionem, qui dubitant, utrum quattuor, an tres animae sint in homine, φυσικὴ αἰσθητικὴ νοητικὴ , remota κινητική . hoc autem loco per ‘tres animas’ magnum et perfectum indicat virum; nam quantum ad fabulam pertinet, tres animas propter tria habuit corpora. attendendum sane, hoc sibi Euandrum vindicare quod fuit in Hercule; nam ut ille Geryonem extinxit, ita hic Erylum occidit. inde est quod paulo post dicit ‘neque finitimo Mezentius umquam huic capiti insultans’. Herculis enim mos fuit, ut etiam non rogatus laborantibus subveniret. tunc enim, sicut et Varro dicit, omnes qui fecerant fortiter, Hercules vocabantur: licet eos primo XLIII. enumeraverit. hinc est quod legimus Herculem Tirynthium, Argivum, Thebanum, Libym. feronia mater nympha Campaniae, quam etiam supra diximus. haec etiam libertorum dea est, in cuius templo raso capite pilleum accipiebant. cuius rei etiam Plautus in Amphitryone facit mentionem “quod utinam ille faxit Iuppiter, ut raso capite portem pilleum” (Am. 461-462). in huius templo Tarracinae sedile lapideum fuit, in quo hic versus incisus erat “bene meriti servi sedeant, surgant liberi”. quam Varro Libertatem deam dicit, Feroniam quasi Fidoniam. {{ancora+|565|[[Aeneis/Liber VIII#565|565.]]}} {{sc|}}horrendum dictu dictum est e persona poetae, qui his quibus fides difficilior est, interponit adfectum, ut alibi “horresco referens” et “horrendum dictu, latices nigrescere sacros”: et hoc facit, ut probabilitas credendi nascatur. terna arma movenda figura poetica, nam ‘trina’ debuit dicere: ‘arma’ enim numeri sunt tantum pluralis. ‘movenda’ autem vel contra ipsum, vel ab ipso. {{ancora+|569|[[Aeneis/Liber VIII#565|569.]]}} {{sc|}}Finitimo aut in finitimo: aut finitimo capiti, id est vicino. {{ancora+|570|[[Aeneis/Liber VIII#570|570.]]}} {{sc|}}hvic capiti insultans ad curam enim viri fortis et viri boni pertinet, ne quid iniuriose fiat alicui homini: ergo et hinc contumeliam ducit, quod finitimos a tyranni iniuria non defenderit. {{ancora+|571|[[Aeneis/Liber VIII#570|571.]]}} {{sc|}}Vidvasset civibus urbem scilicet viris fortibus peremptis. et proprie ‘viduasset’ dixit, quia urbs generis est feminini: Horatius abusive et satis incongrue in genere masculino posuit, dicens “viduus pharetra risit Apollo”. {{ancora+|572|[[Aeneis/Liber VIII#570|572.]]}} {{sc|}}At vos o superi iam hinc quasi pater loquitur. divisa enim est haec adlocutio, et ultima pars eius habet parentis adfectum, quod et ipse ostendit dicens ‘et patrias audite preces’; prima vero viri fortis est, ut ‘qualis eram, cum primam aciem Praeneste sub ipsa stravi’. {{ancora+|574|[[Aeneis/Liber VIII#570|574.]]}} {{sc|}}patrias avdite preces poterat videri idem dixisse, nisi libenter voto suo immoraretur. {{ancora+|577|[[Aeneis/Liber VIII#575|577.]]}} {{sc|}}Durare laborem ipsius scilicet senectutis: Terentius “senectus ipsa morbus est”. ‘durare’ autem est sustinere: Horatius “ac sine funibus vix durare carinae possunt imperiosius aequor”. {{ancora+|578|[[Aeneis/Liber VIII#575|578.]]}} {{sc|}}Infandum casum parentis est quod formidat nolle memorare. {{ancora+|579|[[Aeneis/Liber VIII#575|579.]]}} {{sc|}}Crudelem vitam quae filio est superstes. {{ancora+|581|[[Aeneis/Liber VIII#580|581.]]}} {{sc|}}Sola et sera quia et unus erat, et serius susceptus, id est a seniore. vel propter hoc vitam optat longiorem, quod brevem ex illo fructum consecutus sit, vel quod sera ex filiis voluptas est. {{ancora+|583|[[Aeneis/Liber VIII#580|583.]]}} {{sc|}}supremo hoc ex persona poetae, quia periturus erat Pallas. {{ancora+|585|[[Aeneis/Liber VIII#585|585.]]}} {{sc|}}Iamque adeo exierat ‘adeo’ ad ornatum pertinet tantum. {{ancora+|587|[[Aeneis/Liber VIII#585|587.]]}} {{sc|}}inde hic ‘deinde’ significat: et est polysemus sermo. ipse agmine pallas in medio hic enim mos fuit, ut tirones ponerentur in medio, ambirent viri fortes exercitum. aut certe honoris est medium locum in exercitu tenere, ut ipse alibi “medio dux agmine Turnus”. {{ancora+|588|[[Aeneis/Liber VIII#585|588.]]}} {{sc|}}Conspectus conspicuus, conspicabilis, nam pro nomine participium posuit. sic est “et versis Arcades armis”. {{ancora+|589|[[Aeneis/Liber VIII#585|589.]]}} {{sc|}}qualis oceani Homericum est. {{ancora+|590|[[Aeneis/Liber VIII#590|590.]]}} {{sc|}}Ante alios astrorum diligit ignes Venus in caelo habet unam propriam stellam, quae oriens luciferum, occidens vesperum facit: inde Statius “et alterno deprenditur unus in ortu”. habet etiam duas alias, unam in signo tauri et unam in septentrione, unde etiam taurus domus esse dicitur Veneris: ideo dixit ‘quem Venus ante alios astrorum diligit ignis’. {{ancora+|591|[[Aeneis/Liber VIII#590|591.]]}} {{sc|}}Sacrum venerabile. tenebras autem resolvit propter iubar, quod sola possidens aliquod efficit lumen. {{ancora+|592|[[Aeneis/Liber VIII#590|592.]]}} {{sc|}}oculisque sequvntur mira brevitate hoc explicuit, id est quam longissime possunt prospiciunt. {{ancora+|593|[[Aeneis/Liber VIII#590|593.]]}} {{sc|}}pulveream nubem hysteroproteron. {{ancora+|594|[[Aeneis/Liber VIII#590|594.]]}} {{sc|}}qua proxima meta viarum qua proximus circuitus est. {{ancora+|595|[[Aeneis/Liber VIII#595|595.]]}} {{sc|}}Agmine facto agmen est proprie exercitus ambulans: quicquid fuerit aliud abusive dicitur. {{ancora+|597|[[Aeneis/Liber VIII#595|597.]]}} {{sc|}}Prope caeritis amnem Agylla civitas est Tusciae, a conditore Agella appellata, cui ex inscitia Romana aliud est inditum nomen. nam cum Romani euntes per Tusciam interrogarent Agyllinos quae diceretur civitas, illi, utpote Graeci, quid audirent ignorantes et optimum ducentes si prius eos salutarent, dixerunt χαῖρε : quam salutationem Romani nomen civitatis esse putaverunt, et detracta aspiratione eam Caere nominarunt, ut dicit Hyginus in urbibus Italicis. ‘amnis’ autem aut tacuit nomen, aut, ut quidam volunt, Minio dicitur, ut “qui Caerete domo qui sunt Minionis in arvis”. alii Caere montem putabant, ab hoc oppidum dictum. {{ancora+|598|[[Aeneis/Liber VIII#595|598.]]}} {{sc|}}Late sacer hoc est non solum colebatur a civibus, sed etiam ab accolis. undique deest ‘quem’, vel ‘eum’. {{ancora+|599|[[Aeneis/Liber VIII#595|599.]]}} {{sc|}}Nigra umbrosa, more suo. {{ancora+|600|[[Aeneis/Liber VIII#600|600.]]}} {{sc|}}Veteres sacrasse pelasgos de his varia est opinio; nam alii eos ab Atheniensibus, alii a Laconibus, alii a Thessalis dicunt originem ducere, quod est propensius: nam multas in Thessalia Pelasgorum constat esse civitates. hi primi Italiam tenuisse perhibentur. Philochorus ait ideo nominatos Pelasgos, quod velis et verno tempore advenire visi sunt, ut aves. Hyginus dicit Pelasgos esse qui Tyrrheni sunt: hoc etiam Varro commemorat. {{ancora+|601|[[Aeneis/Liber VIII#600|601.]]}} {{sc|}}Arvorum pecorisque deo publica caerimoniarum opinio hoc habet, pecorum et agrorum deum esse Silvanum. prudentiores tamen dicunt, esse eum ὑλικὸν θεὸν , hoc est deum ὕλης. ὕλη autem est faex omnium elementorum, id est ignis sordidior et aer, item aqua et terra sordidior, unde cuncta procreantur: quam ὕλην Latini materiam appellaverunt; nec incongrue, cum materiae silvarum sint. ergo quod Graeci a toto, hoc Latini a parte dixerunt. lucumque diemque hoc a Romanis traxit, apud quos nihil fuit tam sollemne quam dies consecrationis: hinc est illud “nostrosque huius meminisse minores”. ecce et hic luco et numen et consecrationem dedit. {{ancora+|603|[[Aeneis/Liber VIII#600|603.]]}} {{sc|}}Tarcho et Tyrrheni Tarcho, sic legitur, et Latinus nominativus est de Graeco veniens, ab eo quod est Tarchon, perdito ‘n’ et ‘ ω ‘ in ‘ ο ‘ mutata, ut Apollo Ἀπόλλων : aliter versus non stat. tuta tenebant castra locis hoc est et industria et natura munitissima. sed novimus castra per naturam munita esse non posse, nisi in collibus fuerint: quod si in montibus sunt, quomodo procedit ‘latis tendebat in arvis’? ne sit ergo contrarium, intellegamus quod hodieque videmus et legimus, hanc collium fuisse naturam, ut planities esset in summo, in qua inerant castra Tarchonis. quamquam multi velint ‘celsoque omnis de colle videri iam poterat legio’ ad Aenean referre, ut intellegamus venientes in collibus fuisse Troianos, castra vero Etrusca in campis. quod si velimus accipere, quemadmodum procedit ‘tuta tenebant castra locis’? tuta, id est per naturam locorum. {{ancora+|604|[[Aeneis/Liber VIII#600|604.]]}} {{sc|}}de colle videri incertum, utrum ipsa in colle agens, an ab his qui de colle prospiciunt. {{ancora+|605|[[Aeneis/Liber VIII#605|605.]]}} {{sc|}}Tendebat in arvis ut “hic saevus tendebat Achilles”, hoc est tentoria habebat. {{ancora+|606|[[Aeneis/Liber VIII#605|606.]]}} {{sc|}}Et bello lecta quia ait supra ‘qui sese in bella sequantur, praestantes virtute legit’: aut ‘lecta’ proprie, quia dilectus militum est. {{ancora+|607|[[Aeneis/Liber VIII#605|607.]]}} {{sc|}}Equos et corpora curant ingenti arte quod sequebatur omisit, redditurus in decimo: namque si vellet dicere venisse Aenean, vidisse Tarchonem, petisse auxilia, satis longum fuerat et peribat illud quod ait supra “toto namque fremunt condensae litore puppes”, cum Etruscorum festinationi dicentis brevitas congruat. verum hoc quod in isto loco praetermisit, reddit in decimo dicens “namque ut ab Euandro castris ingressus Etruscis, regem adit et regi memorat nomenque genusque”. {{ancora+|608|[[Aeneis/Liber VIII#605|608.]]}} {{sc|}}Aetherios nimbos per aerem numinum, scilicet purgatiorem, qui circa deos est. {{ancora+|609|[[Aeneis/Liber VIII#605|609.]]}} {{sc|}}Reducta secreta. {{ancora+|610|[[Aeneis/Liber VIII#610|610.]]}} {{sc|}}Egelido secretum flumine vidit ‘egelido’, id est nimium gelido: et est una pars orationis, ut “eduramque pirum”, id est valde duram. et sic dixit ‘secretum flumine egelido’, hoc est praesidio fluminis, ut dicimus ‘secretus est monte’ vel silvis. latenter autem ostendit, Aenean non nisi flumine ablutum, numen videre potuisse. {{ancora+|611|[[Aeneis/Liber VIII#610|611.]]}} {{sc|}}Obtulit vltro id est “deam confessa”, ut in secundo dixit. est autem hysteroproteron, et est ordo ‘obtulit se et locuta est’. {{ancora+|612|[[Aeneis/Liber VIII#610|612.]]}} {{sc|}}Promissa κατὰ τὸ σιωπώμενον , ut supra “hoc signum cecinit missuram diva creatrix”. {{ancora+|613|[[Aeneis/Liber VIII#610|613.]]}} {{sc|}}Lavrentes superbos ut “quos illi bello profugos egere superbo”. {{ancora+|614|[[Aeneis/Liber VIII#610|614.]]}} {{sc|}}Acrem turnum fortem. et proprie apud nos acer est qui apud Graecos δεινός dicitur: nam fortem et vehementem et asperum et amarum potest significare. poscere provocare, Cicero “poscunt maioribus poculis”, id est provocant. {{ancora+|617|[[Aeneis/Liber VIII#615|617.]]}} {{sc|}}Deae donis propter arma. tanto laetus honore munere divae: quod manifestam viderat matrem et plenam numinis sui. {{ancora+|619|[[Aeneis/Liber VIII#615|619.]]}} {{sc|}}Interque manus et bracchia versat iungendum est, ut intellegas Aenean manibus minora, bracchiis maiora arma considerasse, ut puta loricam et scutum: haec enim sunt arma maiora: minora vero galeam gladium ocreas. versat considerat, ut “huc illuc vinclorum inmensa volumina versat”. {{ancora+|621|[[Aeneis/Liber VIII#620|621.]]}} {{sc|}}fatiferumque ensem fatum saepe pro morte positum legitur, ‘fatiferum’ ergo letiferum. rigentem, sanguineam, ingentem distinguendum propter plura epitheta. ‘sanguineam’ autem velut cruentam, terribilem. {{ancora+|623|[[Aeneis/Liber VIII#620|623.]]}} {{sc|}}Solis inardescit radiis Irin physica ratione describit, quae fit cum aquosam nubem solis ardor inradiat. nec est incongrua haec comparatio, cum lorica de diversis metallis fieri plerumque consueverit. {{ancora+|624|[[Aeneis/Liber VIII#620|624.]]}} {{sc|}}Leves ocreas id est nitida tibialia. recocto saepe purgato, quia quanto plus coquitur, melius fit: ergo ad qualitatem et ad commendationem refertur. {{ancora+|625|[[Aeneis/Liber VIII#625|625.]]}} {{sc|}}Non enarrabile textum bene ‘non enarrabile’: cum enim in clipeo omnem Romanam historiam velit esse descriptam dicendo ‘illic genus omne futurae stirpis a Ascanio pugnataque in ordine bella’, carptim tamen pauca commemorat, sicut in primo ait “videt Iliacas ex ordine pugnas”, nec tamen universa descripsit. sane interest inter hunc et Homeri clipeum: illic enim singula dum fiunt narrantur, hic vero pro perfecto opere noscuntur: nam et hic arma prius accipit Aeneas quam spectaret, ibi postquam omnia narrata sunt, sic a Thetide deferuntur ad Achillem. oportune ergo fecit Vergilius, quia non videtur simul et narrationis celeritas potuisse conecti et opus tam velociter expediri, ut ad verbum posset occurrere. {{ancora+|627|[[Aeneis/Liber VIII#625|627.]]}} {{sc|}}Havd vatum ignarus litotes figura, id est futurorum non inscius. et quibusdam videtur, hunc versum omitti potuisse. ventvrique inscius aevi non ‘aevi’, sed quae in aevo erant futura. {{ancora+|629|[[Aeneis/Liber VIII#625|629.]]}} {{sc|}}Stirpis ab ascanio usque ad Augustum Caesarem. pugnataque in ordine bella et hic subaudiri potest ‘ab Ascanio’; et bella Albanorum, †quae a Romanorum in clipeo dicit. {{ancora+|630|[[Aeneis/Liber VIII#630|630.]]}} {{sc|}}Mavortis in antro potest accipi et ‘fecerat lupam Mavortis’ et ‘Mavortis in antro’. Fabius “spelunca Martis” dixit. dicendo autem ‘et’ ostendit multa alia fuisse depicta. est autem elegans figura ‘fecerat procubuisse’. sane laus est operis, ut talis videretur. ‘fetam’ vero quae peperit et nutrire potuisset. {{ancora+|631|[[Aeneis/Liber VIII#630|631.]]}} {{sc|}}Procubvisse id est prima parte se inclinasse, quod Graeci προκύπτειν dicunt, ut inclinatione corporis ubera praeberet infantibus: nam si ‘procubuisse’ iacuisse accipias, contrarium est quod dicit ‘ludere pendentes pueros’. quod si ‘procubuisse’ ut “cum fetu concolor albo procubuit” accipiamus, intellegere debemus ‘pendentes’ desiderio alimoniae suspensos vel intentos, ut “pendetque iterum narrantis ab ore”. alii ‘pendentes’ cessantes, ut “pendent opera interrupta”. sciendum tamen, voluisse eum gestum proprie exprimere, quem in ipsius lupae cernimus statuis. geminos hvic re vera geminos modo, alias similes. sane totus hic locus Ennianus est. {{ancora+|632|[[Aeneis/Liber VIII#630|632.]]}} {{sc|}}Ludere moveri: Terentius “congrum istum maximum paulisper in aqua sinito ludere”. matrem quasi matrem, cuius adfectum pueris exhibebat. sane veteres etiam nutrices matres vocabant, ut ait Plautus in Menaechmis “et mater non possit dignoscere, quae mammam dabat” (Men. 19-21). {{ancora+|633|[[Aeneis/Liber VIII#630|633.]]}} {{sc|}}Tereti cervice rotunda, cum longitudine, ut “incumbens tereti Damon sic coepit olivae”. {{ancora+|634|[[Aeneis/Liber VIII#630|634.]]}} {{sc|}}Mulcere alternos non quod in pictura erat dicit, sed id quod intellegimus factum fuisse, ut “ter circum Iliacos raptaverat Hectora muros”. corpora fingere lingva id est tergere: Cicero in Sestiana “spongiis sanguis effingebatur”, id est tergebatur. fingere tamen et formare aliquid et ad integram faciem arte producere significat; inde fictores dicuntur qui imagines vel signa ex aere vel cera faciunt. {{ancora+|635|[[Aeneis/Liber VIII#635|635.]]}} {{sc|}}Nec procul hinc Romam congrue, iuxta proprios conditores. raptas sine more sabinas raptas spectaculo sine ullo exemplo, aut sine ullo bono more: vel ‘raptas’ stupratas, id est per vim. historia autem talis est. Romulus cum turbam civium non haberet, asylum condidit, ad quem locum si quis confugisset, eum exinde non liceret auferri. hic cum videret virorum multitudinem sine conubiis posse deperire, a vicinis civitatibus matrimonia postulavit, sed ab eis contemptus celetes se Neptuno, equestri deo, qui et Consus dicitur, editurum proposuit. ad quos celetes cum de vicinis civitatibus maxima multitudo cum omnibus feminis convenisset, Romulus eas signo dato rapi de spectaculo fecit: ob quam rem a Sabinis bellum ei indictum est. in quo cum iam capto a Sabinis Capitolio in foro Romano pugnaretur et eius milites fugerent, Iovi Statori templum se facturum esse promisit, si eius stetisset exercitus. quo voto restituta pugna cum anceps esset, intervenientibus mulieribus Sabinorum, quae iam Romanis nuptae erant, pugna sedata est et icto foedere Tatius rex Sabinorum in partem urbis acceptus est: unde Romani a Curibus Quirites appellati sunt. {{ancora+|636|[[Aeneis/Liber VIII#635|636.]]}} {{sc|}}Consessu caveae cavea est ubi populus spectat. vallis autem ipsa ubi circenses editi sunt, ideo Murcia dicta est, quia quidam vicinum montem Murcum appellatum volunt; alii, quod fanum Veneris Verticordiae ibi fuerit, circa quod nemus e murtetis fuisset, inmutata littera Murciam appellatam; alii Murciam a Murcido, quod est marcidum, dictam volunt; pars a dea Murcia, quae cum ibi Bacchanalia essent, furorem sacri ipsius murcidum faceret. magnis circensibus actis ‘magnis’ quantum ad paupertatem pristinam pertinet: nam legimus propter equorum inopiam diversis eos tunc usos animalibus. raptae autem sunt Sabinae Consualibus, hoc est mense Martio. Consus autem deus est consiliorum, qui ideo templum sub circo habet, ut ostendatur tectum esse debere consilium: inde est quod et Fidei panno velata manu sacrificabatur, quia fides tecta esse debet et velata. ideo autem dicato Consi simulacro rapuerunt Sabinas, ut tegeretur initum de rapto consilium. iste Consus et eques Neptunus dicitur, unde etiam in eius honorem circenses celebrantur. errant ergo qui dicunt ‘magnis circensibus’ aut Megalesiacis, aut Romanis, quos constat fieri ante kal. ian. ‘actis’ autem cum agerentur, quia non erat praesens a passivo participium, ut “et qua vectus Abas”. circensibus circenses dicti vel a circuitu, vel quod ubi nunc metae sunt, olim gladii ponebantur, quos circumibant. dicti autem circenses ab ensibus, circa quos currebant. sane notandum positos circenses sine adiectione ludorum, cum ita dicamus ludos theatrales, ludos gladiatorios, ludos circenses. {{ancora+|638|[[Aeneis/Liber VIII#635|638.]]}} {{sc|}}Romulidis hic dativus pluralis venit ab eo, quod est ‘hic Romulida’. curibusque severis mire et merito dixit ‘severis’: cum enim filias perdiderint Caeninenses, Antemnates, Crustumini et Sabini, ceteris quiescentibus Sabini soli bella sumpserunt. intervenientibus postea triginta feminis, iam enixis, de illis quae raptae erant, pax facta est: ex quarum nominibus curiae appellatae sunt. in communem etiam mulierum honorem kalendae eis dicatae sunt Martiae: Horatius “Martiis caelebs quid agam kalendis?” Iuvenalis “munera femineis tractat secreta kalendis”. nec enim aliter congruit Martias kalendas esse feminarum, nisi quia, ut diximus, feminae bella sedarunt. sane sciendum omnes virgines raptas excepta Hersilia, quam sublatam a marito sibi Romulus fecit uxorem. aut ‘severis’ disciplina: aut rem hoc verbo reconditam dixit, quia Sabini a Lacedaemoniis originem ducunt, ut Hyginus ait de origine urbium Italicarum, a Sabo, qui de Perside Lacedaemonios transiens ad Italiam venit et expulsis Siculis tenuit loca quae Sabini habent: nam et partem Persarum nomine Caspiros appellare coepisse, qui post corrupte Casperuli dicti sunt. Cato autem et Gellius a Sabo Lacedaemonio trahere eos originem referunt. porro Lacedaemonios durissimos fuisse omnis lectio docet. Sabinorum etiam mores populum Romanum secutum idem Cato dicit: merito ergo ‘severis’, qui et a duris parentibus orti sunt, et quorum disciplinam victores Romani in multis secuti sunt. {{ancora+|639|[[Aeneis/Liber VIII#635|639.]]}} {{sc|}}Posito certamine finito, ut “ante diem clauso componet Vesper Olympo”. {{ancora+|640|[[Aeneis/Liber VIII#640|640.]]}} {{sc|}}Iovis ante aram ante templum Iovis Statoris, quod fecerat Romulus, postquam orans elatis armis meruit ne suus exercitus fugeret. {{ancora+|641|[[Aeneis/Liber VIII#640|641.]]}} {{sc|}}Ivngebant foedera porca foedera, ut diximus supra, dicta sunt a porca foede et crudeliter occisa; nam cum ante gladiis configeretur, a fetialibus inventum ut silice feriretur ea causa, quod antiqui Iovis signum lapidem silicem putaverunt esse. Cicero foedera a fide putat dicta. sed huius porcae mors optabatur ei, qui a pace resilisset. falso autem ait ‘porca’: nam ad hoc genus sacrificii porcus adhibebatur. ergo aut usurpavit genus pro genere, ut “timidi venient ad pocula dammae”, cum has dammas dicamus, item supra ‘lupam’, cum artis sit ‘hic’ et ‘haec lupus’: aut certe illud ostendit, quia in omnibus sacris feminini generis plus valent victimae. denique si per marem litare non possent, succidanea dabatur femina; si autem per feminam non litassent, succidanea adhiberi non poterat. quidam ‘porcam’ euphoniae gratia dictam volunt. huius autem facti in sacra via signa stant, Romulus a parte Palatii, Tatius venientibus a rostris. {{ancora+|642|[[Aeneis/Liber VIII#640|642.]]}} {{sc|}}Citae mettum in diversa quadrigae Donatus hoc loco contra metrum sentit, dicens ‘citae’ divisae, ut est in iure ‘ercto non cito’, id est patrimonio vel haereditate non divisa; nam ‘citus’ cum divisus significat, ‘ci’ longa est. ergo ‘citae’ veloces intellegamus. quem autem dicit Vergilius Mettum Mettius Fufetius dictus est, quod nomen mutilavit causa metri. novimus autem nominum vel mutationem vel mutilationem concessam poetis: sic pro Polluce Castorem, pro Cytheride Lycoridem posuit, ut “sed quae legat ipsa Lycoris”. hic autem Mettius Fufetius cum apud Albanos summam rerum teneret, a Romanis in auxilium contra Fidenates vocatus, iure societatis venit quidem, sed in ipso proelio ad hostes defecit. quod cernens Tullus Hostilius ait voce maxima militibus suis, ita ut etiam hostis audiret ‘ne trepidetis: meo consilio factum est, ut factiose Mettius Fufetius ad hostes transiret’: quo consilio et suis paene iam amissas reddidit vires et effecit ne hostes crederent Mettio. quem post victoriam captum Tullus Hostilius religavit ad binas quadrigas, ita ut ab unis quadrigis traherentur manus, pedes vero ab alteris: quibus agitatis velociter eum crudeli morte discerpsit. videns itaque poeta Romano nomini incongruam esse vindictam, culpam in criminis retorquet auctorem, dicens ex sua persona ad ipsum Mettium ‘at tu dictis Albane maneres’. ideo etiam ‘mendacis’ infert, ut tacitae quaestioni et invidiae crudelitatis occurrat. sane constat post victoriam de Albanis Romanorum, quam per conditionem Horatiorum et Curiatiorum adepti sunt, hoc factum esse quod hoc loco poeta narravit: nam quemadmodum Mettius vel ad auxilium facile nisi iussus venisset? vel post cognitam fraudem acciri tam facile potuisset, nisi tamquam subiectus congratulatum victoriam ad Tullum Hostilium venisset? {{ancora+|646|[[Aeneis/Liber VIII#645|646.]]}} {{sc|}}Nec non tarquinium eiectum porsenna ivbebat Tarquinius Superbus habuit perditos filios, inter quos Arruntem. qui dum in castris esset, patre suo Ardeam obsidente, et ortus esset inter eum et Collatinum, maritum Lucretiae, de uxoribus sermo, eo usque processit contentio, ut ad probandos earum mores arreptis equis statim domos suas simul proficiscerentur. ingressi itaque civitatem Collatiam, ubi fuit Lucretiae domus, invenerunt eam lanificio operam dantem et tristem propter mariti absentiam. inde ad Arruntis domum profecti cum uxorem eius invenissent cantilenis et saltationibus indulgentem, reversi ad castra sunt. quod Arruns dolens cum de expugnanda Lucretiae castitate cogitaret, mariti eius nomine epistulam finxit et dedit Lucretiae, in qua hoc continebatur, ut Arruns susciperetur hospitio. quo facto per noctem stricto gladio eius ingressus cubiculum cum Aethiope, hac arte egit ut secum coiret, dicens ‘nisi mecum concubueris, Aethiopem tecum interimo, tamquam in adulterio deprehenderim’. timens itaque Lucretia ne castitatis amore famam deperderet, quippe quam sine purgatione futuram esse cernebat, invita turpibus imperiis paruit. et altero die convocatis propinquis, marito Collatino, patre Tricipitino, Bruto avunculo, qui tribunus equitum celerum fuerat, rem indicans, petiit ne violatus pudor, neve inultus eius esset interitus, et coniecto gladio se interemit. quem Brutus de eius corpore extractum tenens processit ad populum, et multa conquestus de Tarquinii superbia et filiorum eius turpitudine, egit ne in urbem reciperentur, auctoritate qua plurimum poterat: nam ut diximus, Brutus tribunus equitum fuerat. sed cum non susciperetur Tarquinius contulit se ad Porsennam, regem Tusciae. qui pro Tarquinio cum ingentibus copiis capto Ianiculo et illic castris positis, Romam vehementer obsedit. et cum per sublicium pontem, hoc est ligneum, qui modo lapideus dicitur, transire conaretur, solus Cocles hostilem impetum sustinuit, donec a tergo pons solveretur a sociis: quo soluto se cum armis praecipitavit in Tiberim, et licet laesus esset in coxa, tamen eius fluenta superavit: unde est illud ab eo dictum, cum ei in comitiis coxae vitium obiceretur ‘per singulos gradus admoneor triumphi mei’. in tantam autem obsidionis necessitatem populus venerat, ut etiam obsides daret. ex quibus Cloelia inventa occasione transnatavit fluvium et Romam reversa est, redditaque rursus est, pacis lege eam Porsenna repetente. qui admiratus virtutem puellae dedit ei optionem, ut cum quibus vellet rediret. illa elegit virgines, quae iniuriae poterant esse obnoxiae, unde Porsenna hoc quoque miratus concessit, et rogavit per litteras populum Romanum, ut ei aliquid virile decerneretur: cui data est statua equestris, quam in sacra via hodieque conspicimus. eiectum facile poterat suscipi et occidi. sed ideo non est susceptus, quia occidi non poterat religione impediente: rex enim etiam sacrorum fuerat. unde postea alii facti sunt consules, alii reges sacrorum. porsenna unum ‘n’ addidit metri causa: unde et paenultimae datus accentus est: nam Porsena dictus est: Martialis “hanc spectare manum Porsena non potuit”. {{ancora+|648|[[Aeneis/Liber VIII#645|648.]]}} {{sc|}}Aeneadae satis longe petitum epitheton. et potest hoc loco historia de Mucio accipi. {{ancora+|649|[[Aeneis/Liber VIII#645|649.]]}} {{sc|}}Illum Coclitem scilicet. et modo ‘Cocles’ in hoc homine, de quo dicit, proprium est nomen, in aliis appellativum, nam luscos ‘coclites’ dixerunt antiqui: unde et Cyclopas ‘coclites’ legimus dictos, quod unum oculum habuisse perhibentur: quasi στρογγυλῶπας a rotunditate. {{ancora+|651|[[Aeneis/Liber VIII#650|651.]]}} {{sc|}}Vinclis innaret cloelia ruptis atqui obsides non ligantur; sed vincla pro custodiis accipiamus, aut certe pro foederibus: aut certe ‘ruptis vinclis pontis’, id est ponte resoluto. {{ancora+|652|[[Aeneis/Liber VIII#650|652.]]}} {{sc|}}In summo custos tarpeiae manlius arcis in summa clipei parte; nam postea ait ‘in medio classes aeratas’. et bona ratione utitur in pictura apta unicuique rei loca distribuens. ideo enim in summa clipei parte dicit factum esse Capitolium, quia hoc arcem urbis esse manifestum est. haec historia autem talis est: Brenno duce Senones Galli venerunt ad urbem et circa Alliam fluvium occurrentem sibi deleverunt exercitum omnem populi Romani. aliaque die cum vellent ingredi civitatem, primo cunctati sunt timentes insidias, quia et patentes portas et nullum in muris videbant. postea paulatim ingressi cuncta vastarunt octo integris mensibus, adeo ut quae incendere non poterant, militari manu diruerent, solo remanente Capitolio, ad quod cum utensilibus reliqui confugerant cives: qui tamen a Gallis obsidebantur etiam id penetrare cupientibus, quos alii per dumeta et saxa aspera, alii per cuniculos dicunt conatos ascendere. tunc Manlius, custos Capitolii, Gallos detrusit ex arce, clangore anseris excitatus, quem privatus quidam dono Iunoni dederat: namque secundum Plinium nullum animal ita odorem hominis sentit. qua causa postea eo die quo hoc factum est, canes qui tunc dormientes non senserant, cruci suffigebantur, anseres auro et purpura exornati in lecticis gestabantur. sane hic Manlius post defensum Capitolium pro praemio singulis libris farris ob virtutem a populo donatus est. in tantam autem cibi penuriam redacti erant in obsidione, ut coriis madefactis et postea frictis vescerentur: cuius rei argumentum est quod hodieque ara in Capitolio est Iovis Tutoris, in qua liberati obsidione coria et sola vetera concremaverunt. hic tamen Manlius, postmodum adductus in suspitionem regni appetiti vel inimicorum oppressus factione, a populo damnatus est. {{ancora+|653|[[Aeneis/Liber VIII#650|653.]]}} {{sc|}}Pro templo pro defensione templi, hoc est ‘in templo’; nam ‘ante templum’ non procedit, cum obsessus intra templum esset. sic in nono “ipsi intus dextra ac laeva pro turribus adstant”, Terentius “nam ni haec ita essent, pro illo haud stares Phaedria”. tenebat defendebat: et est militare verbum, ut etiam Sallustius dicit. unde e contra victos ‘loco motos’ dicimus: Cicero “loco ille motus est”. {{ancora+|654|[[Aeneis/Liber VIII#650|654.]]}} {{sc|}}Horrebat regia culmo Curiam Calabram dicit, quam Romulus texerat culmis. ideo autem ‘Calabra’, quod cum incertae essent kalendae aut idus, a Romulo constitutum est, ut ibi patres vel populus calarentur, id est vocarentur, et scirent, qua die kalendae essent vel etiam idus. a rege sacrificulo idem fiebat ut, quoniam adhuc fasti non erant, ludorum et sacrificiorum praenoscerent dies. {{ancora+|655|[[Aeneis/Liber VIII#655|655.]]}} {{sc|}}Atque hic ‘hic’, in Capitolio scilicet. et satis prudenter argenteum anserem dixit: nam quasi et epitheton est coloris et significavit rem veram. nam in Capitolio in honorem illius anseris, qui Gallorum nuntiarat adventum, positus fuerat anser argenteus. avratis porticibus hoc ad tempus retulit florentis Romanae reipublicae: nam illo loco ubi dixit ‘horrebat regia culmo’, ideo addidit ‘Romuleo’, ut incipientis et pauperis adhuc imperii tempora designaret. {{ancora+|656|[[Aeneis/Liber VIII#655|656.]]}} {{sc|}}gallos Senones, qui Senones dicti sunt, quod Liberum patrem hospitio recepissent. canebat quasi praedivinabat: nam ‘canere’ et icere et divinare significat. {{ancora+|657|[[Aeneis/Liber VIII#655|657.]]}} {{sc|}}Arcemque tenebant deest ‘paene’: nam prope tenuerunt. {{ancora+|658|[[Aeneis/Liber VIII#655|658.]]}} {{sc|}}Defensi tenebris et dono noctis opacae multi iterationem volunt, alii dicunt ‘tenebris’ propter cuniculos, ‘dono noctis’ somno Manlii; nam somnus noctis est donum. {{ancora+|659|[[Aeneis/Liber VIII#655|659.]]}} {{sc|}}caesaries coma, ab eo quod caedi potest. avrea vestis hoc est barba: unde contra investes dicimus inberbes: unde est “tunc mihi prima genas vestibat flore iuventas”. {{ancora+|660|[[Aeneis/Liber VIII#660|660.]]}} {{sc|}}Virgatis lucent sagulis quae habebant in virgarum modum deductas vias. et bene adlusit ad Gallicam linguam, per quam virga purpura dicitur. ‘virgatis’ ergo, ac si diceret virga tinctis, id est purpuratis. gaesa hastas viriles: nam etiam viros fortes Galli gaesos vocant. {{ancora+|662|[[Aeneis/Liber VIII#660|662.]]}} {{sc|}}Scutis longis per hoc corporum ostenditur magnitudo, ut supra “stabant ter centum nitidi in praesepibus altis”, per quod equorum magnitudinem expressit. {{ancora+|663|[[Aeneis/Liber VIII#660|663.]]}} {{sc|}}Hic in eodem scuto. et congrue sacerdotes statim post templa commemorat. salios qui sunt in tutela Iovis, Martis, Quirini. dicti Salii ideo quod circa aras saliunt et tripudiant. alii a Salio, Aeneae comite, dictos volunt. nudosque lupercos cum in honorem Panos Lupercaliorum sollemnitas celebraretur, pecora Romanorum subito a latronibus rapta sunt. illi proiectis vestibus persecuti sunt latrones: quibus oppressis et receptis animalibus, propter rem a nudis prospere gestam consuetudo permansit ut nudi Lupercalia celebrarent. {{ancora+|664|[[Aeneis/Liber VIII#660|664.]]}} {{sc|}}Lanigerosque apices flamines in capite habebant pilleum, in quo erat brevis virga desuper habens lanae aliquid. quod cum per aestus ferre non possent, filo tantum capita religare coeperunt; nam nudis penitus eos capitibus incedere nefas fuerat: unde a filo quo utebantur, flamines dicti sunt, quasi filamines. verum festis diebus filo deposito pillea necesse erat accipere, quae secundum alios ad ostendendam sacerdotii eminentiam sunt reperta, sicut columnae mortuis nobilibus superponuntur ad ostendendum eorum columen. alii dicunt non propter eminentiam dignitatis hoc factum, sed quia cum sacrificarent apud Laurolavinium et eis exta frequenter aves de vicinis venientes lucis abriperent, eminentia virgarum eas terrere voluerunt. exinde etiam consuetudo permansit, ut apud Laurolavinium ingentes haberentur virgae, non breves ut in urbe. lapsa ancilia caelo regnante Numa Pompilio scutum breve et rotundum caelo lapsum est. et cum aruspices respondissent illic fore orbis imperium, ubi illud fuisset, diligentia Numae, ne quandoque ab hostibus posset auferri, adhibito Mamurio fabro multa similia facta sunt et in templo Martis locata. quod autem dicit ancilia, plurali utitur numero pro singulari: nam unum lapsum est. ancile autem dicitur aut quasi undique circumcisum, aut quasi ἀμφίχειλον , id est undique labrum habens. {{ancora+|665|[[Aeneis/Liber VIII#665|665.]]}} {{sc|}}Extuderat studiose fecerat. ducebant deducebant: haec enim fuerat consuetudo. {{ancora+|666|[[Aeneis/Liber VIII#665|666.]]}} {{sc|}}Pilentis matres in mollibus pilenta sunt vehicula, sicut nunc basternas videmus. erant autem tunc veneti coloris, non ut nunc sunt, russati, quibus nisi castae non utebantur. ‘mollibus’ autem pensilibus, ut “molle feretrum” et “oscilla mollia”: ut contra ‘plumas pensiles’ dicimus et molles significamus. aut ‘mollibus’ molliter stratis: quidam pilenta †laeta occisia sed vulgo dicta tradunt. hinc procul bene longe a templis inferos facit. et bene Tartareas sedes, ut nihil praetermissum videretur. {{ancora+|668|[[Aeneis/Liber VIII#665|668.]]}} {{sc|}}Scelerum poenas pro ‘sceleratorum’. et bene ait ‘scelerum poenas’; in crimina enim personae incidunt, non ipsarum sunt proprie crimina: unde et sceleribus sunt statuta supplicia, quae in se incidentes homines obnoxios faciunt. et te catilina minaci pendentem scopulo hoc quasi in Ciceronis gratiam dictum videtur. {{ancora+|670|[[Aeneis/Liber VIII#670|670.]]}} {{sc|}}secretosque pios aut in secreto morantes; aut participialiter, ab illis secretos. his dantem ivra catonem ut supra diximus, Censorium significat, non Uticensem, qui contra Caesarem bella suscepit. quomodo enim piis iura redderet, qui in se impius fuit? et supergressus est hoc loco Homeri dispositionem, siquidem ille Minoem, Rhadamanthyn, Aeacum de impiis iudicare dicit, hic Romanum ducem innocentibus dare iura commemorat. {{ancora+|671|[[Aeneis/Liber VIII#670|671.]]}} {{sc|}}Haec inter bene inter inferos et superos mare factum dicit, quod, ut supra diximus, nos ab antipodis dividit, qui inferi sunt nostri comparatione. {{ancora+|672|[[Aeneis/Liber VIII#670|672.]]}} {{sc|}}Imago avrea non est contrarium quod et caerulam et auream et argenteam maris esse dicit imaginem, quam scimus pro ventorum qualitate mutari et colores varios reddere: quod expressum in scuto fuisse significat. ibat autem quidam pro ‘erat’ accipiunt, ut “ast ego quae divum incedo regina”. sane ubique propositum est poetae Augusti gloriam praedicare; itaque maiorem partem operis in hoc clipeo Augusto adsignat. caerula id est maria. fluctu cano omnis enim spuma alba est. {{ancora+|673|[[Aeneis/Liber VIII#670|673.]]}} {{sc|}}In orbem in circuitu. {{ancora+|674|[[Aeneis/Liber VIII#670|674.]]}} {{sc|}}Aestumque secabant naturalem rem ostendit: nam semper mare turbatur, quando delphini apparuerint. {{ancora+|675|[[Aeneis/Liber VIII#675|675.]]}} {{sc|}}in medio utrum clipeo an mari? {{ancora+|676|[[Aeneis/Liber VIII#675|676.]]}} {{sc|}}Cernere erat Graeca figura est. {{ancora+|677|[[Aeneis/Liber VIII#675|677.]]}} {{sc|}}fervere ab eo quod est ‘fervo’ facit: nam ab eo, quod est ‘ferveo’ ‘fervere’ facit ‘ve’ producta: sic ‘effulgere’. alii dicunt antique per tertiam coniugationem correpta media syllaba positum, ut “lavit ater corpora sanguis” pro ‘lavat’; de eo in tertio georgicorum in ipso loco plenius dictum est. leucaten in promontorio Epiri est mons Leucata: quod quia saxa nuda in cacumine habuit, ex horum candore Leucates appellatus est. auroque effulgere fluctus non quod hic ex auro fluctus esse dicat, quos supra canos dixit, sed cum mare ex auro expressum sit, fluctus per aurum effulgent. {{ancora+|678|[[Aeneis/Liber VIII#675|678.]]}} {{sc|}}Hinc avgustus agens italos cum de statu reipublicae esset longa contentio inter Augustum, Antonium et Lepidum, placuit ut totum Orientem teneret Antonius, Augustus Gallias et Hispanias cum Italia, Lepidus Africam Siciliam Sardiniam. ad causam maioris fidei Antonius sororem Augusti duxit uxorem. profecti itaque sunt in provincias suas. sed Antonius in Aegypto captus est amore Cleopatrae, non usque quaque adeo, ut ea dimissa contra Parthos proficisceretur. quibus victis dum Cleopatrae cupiditate festinat, exercitum omnem frigore in Armenia perdidit, ipse tamen animalium cadaveribus pastus cum paucis ad Aegyptum est reversus. ubi ei coepit suadere Cleopatra ut se sortiretur uxorem, derelicta sorore Augusti. quo facto Augustus vehementer accensus contra eum coepit bella moliri. Antonius re comperta, collectis Orientis viribus, prior cum uxore Cleopatra venit ad bellum. conflictum est navali certamine circa Actium Epiri promunturium: ubi victi sunt Antonius et Cleopatra et in fugam coacti. postea occiso Antonio illa sibi serpentes adhibuit. sed quia belli civilis triumphus turpis videtur, laborat poeta ut probet iustum bellum fuisse, dicens Augustum esse ‘cum patribus populoque penatibus et magnis dis’, contra cum Antonio auxilia peregrina et monstruosa Aegypti numina. et re vera in exercitu Antonii omnes barbari fuerunt: quod et Vergilius dicit ‘Aegyptum viresque Orientis atque ultima secum Bactra vehit’. unde etiam de hoc bello egit triumphum: nec enim civile putatum est, quod tantummodo Romano duce gestum est, qui et ipse barbarae serviebat uxori, adeo ut praetoria ei castra concederet, quorum qui potiebatur imperio, ipse vocabat exercitum: unde est illo loco de Cleopatra ‘patrio vocat agmina sistro’: nam Antonius consulare sibi tantum detinuit imperium, in quo sola est potestas iubendi. ille enim ducit exercitum qui habet in potestate castra praetoria. {{ancora+|679|[[Aeneis/Liber VIII#675|679.]]}} {{sc|}}Penatibus et magnis dis alii unum volunt esse, alii separant, ut magnos deos accipias Iovem Minervam Mercurium, quos Aeneas de Samothracia sustulit. {{ancora+|680|[[Aeneis/Liber VIII#680|680.]]}} {{sc|}}Tempora flammas laeta vomunt naturaliter enim Augustus igneos oculos habuisse dicitur, adeo ut obtutum eius nemo contra aspectare posset, denique quidam eques Romanus, interrogatus ab eo, cur se viso verteret faciem, dixerit ‘quia fulmen oculorum tuorum ferre non possum’, sicut ait Suetonius. {{ancora+|681|[[Aeneis/Liber VIII#680|681.]]}} {{sc|}}Aperitur vertice sidus apparet sidus in vertice, hoc est super galeam. nam ex quo tempore per diem stella visa est, dum sacrificaretur Veneri Genetrici et ludi funebres Caesari exhiberentur, per triduum stella apparuit in septentrione. quod sidus Caesaris putatum est Augusto persuadente: nam ideo Augustus omnibus statuis, quas divinitati Caesaris statuit, hanc stellam adiecit. ipse vero Augustus in honorem patris stellam in galea coepit habere depictam. honorifice autem poeta unam stellam ‘sidus’ dixit, cum sidus ex multis stellis constet. {{ancora+|682|[[Aeneis/Liber VIII#680|682.]]}} {{sc|}}Parte alia non e contra, sed in alia parte aciei. ventis et dis agrippa secundis Agrippa dicitur ab aegro partu, id est qui pedibus nascitur. sed hic Agrippa non adeo claro genere ortus, viribus et societate Augusti ad summos honores pervenit: nam et tribunus plebi quietissimus fuit, et post tertium consul, et in multis bellis cum Augusto gestis victoriam Augusto sua virtute confecit: nam et Sextum Pompeium apud Mylas ipse devicit, et apud Actium Antonium et Cleopatram navali certamine prope ipse superavit: ob quod meruit etiam gener esse Augusto. ‘secundis’ ergo dixit Augusti comparatione: nam hoc dicit: Augustus nimio ventorum et numinum utebatur favore, Agrippa sequenti, hoc est, ille habuit primum favorem, hic secundum. Hadrianus scribit Agrippam solitum tempestate orta milites cogere naves in fluctus urgere, ut consuetudine discriminis dempto metu redderet eos adversum pericula fortiores: ergo πρὸς ἀντιδιαστολήν saevi maris, quod exercitationi militibus erat, ait ‘diis et ventis secundis’ esse pugnatum, ut tempestatem quidem Agrippa non timuerit, sed favor divinus maria constraverit. nam et ipsa Actiaca pugna cum aquilo ei esset adversus, eo exercitio, quo milites adsueverat adversum fluctus naves agere, ad portum se fugere finxisse: qua re cum hostes decepti insequi conati essent, conversis subito navigiis suis Alexandrinas naves incurrisse et telis ac flammis in eas missis, refragante hostibus flatu, cum nihil ipsi tale facere possent, victoriam consecutum. merito ergo ‘ventis secundis’. {{ancora+|683|[[Aeneis/Liber VIII#680|683.]]}} {{sc|}}insigne superbum quasi principale decus. {{ancora+|684|[[Aeneis/Liber VIII#680|684.]]}} {{sc|}}Navali fulgent rostrata corona Sextus Pompeius, Pompei filius, in Sicilia piraticam exercuit. contra quem primo cum Agrippa dimicavit Augustus; postea Agrippae cura data est, qui eum delevit. ob quod ei Augustus rostratam dedit coronam, quia vicerat navali certamine. {{ancora+|685|[[Aeneis/Liber VIII#685|685.]]}} {{sc|}}Hinc a parte contraria. ope barbarica crimen Antonii, quod ope barbarica Romanus pugnet. {{ancora+|686|[[Aeneis/Liber VIII#685|686.]]}} {{sc|}}Victor ab aurorae populis quia primo vicerat Parthos, ut diximus. atqui Antonium Parthi postea pepulerunt; sed videtur hoc ideo tacuisse, ne Augustus inbellem superasse videatur. ideo addidit victorem Orientis Antonium, ut maiorem hostem Augustus vicisse videatur. litore rubro Erythraeo mari, quod est inter Aegyptum et Indiam. {{ancora+|687|[[Aeneis/Liber VIII#685|687.]]}} {{sc|}}Vltima secum bactra vehit ‘ultima’ non quantum ad fines spectat orbis terrarum, sed ‘ultima’ in imperio Antoniano: constat enim Bactrianos post se habere gentes innumeras. {{ancora+|688|[[Aeneis/Liber VIII#685|688.]]}} {{sc|}}Nefas exclamatio est, quasi ‘pro nefas’! aut per parenthesin dictum est. et nefas non in eo tantum quod Aegyptiam Romanus duxerat, sed etiam quod mulier castra sequebatur, quod in ingenti turpitudine apud maiores fuit: unde bellaturus Pompeius in Lesbo reliquit uxorem. {{ancora+|689|[[Aeneis/Liber VIII#685|689.]]}} {{sc|}}Rvere ruebant, id est veniebant cum impetu. et hoc verbo more suo ostendit velocitatem. {{ancora+|691|[[Aeneis/Liber VIII#690|691.]]}} {{sc|}}credas pro ‘credat quis’. {{ancora+|692|[[Aeneis/Liber VIII#690|692.]]}} {{sc|}}Concurrere montibus altos alii ‘altis’ legunt, unum tamen est. {{ancora+|693|[[Aeneis/Liber VIII#690|693.]]}} {{sc|}}Turritis puppibus instant hoc de historia traxit: nam Agrippa primus hoc genus turrium invenit, ut de tabulatis subito erigerentur, simul ac ventum esset in proelium, turres hostibus inprovisae, in navigando essent occultae. {{ancora+|694|[[Aeneis/Liber VIII#690|694.]]}} {{sc|}}telisque voLatile Cato “sub tela volantia”. {{ancora+|695|[[Aeneis/Liber VIII#695|695.]]}} {{sc|}}Arva nova neptunia caede ‘nova caede’ magna, nimia: nam non dicit re vera ‘nova’. ‹non› ‘nova arva’, sed ‘nova caede’: Homerus ἐρυθαίνετο δ’ αἵματι γαῖα . sed non est hoc ‘rubescunt’. {{ancora+|696|[[Aeneis/Liber VIII#695|696.]]}} {{sc|}}Patrio vocat agmina sistro Cleopatra sibi tantum adsumpserat, ut se Isin vellet videri. Isis autem est genius Aegypti, qui per sistri motum, quod gerit in dextra, Nili accessus recessusque significat: per situlam, quam sinistra manu retinet, ostendit fluentiam omnium lacunarum. Isis autem lingua Aegyptiorum est terra, quam Isin volunt esse. hanc Isim et alios deos ideo Aegyptii colunt, quia deos reges habuisse dicuntur; ergo in obprobrium Alexandrini exercitus pro classico sistrum posuit. quod autem ait ‘vocat agmina’, hoc est quod superius dictum est et Augustus in commemoratione vitae suae refert, “Antonium iussisse ut legiones suae apud Cleopatram excubarent eiusque nutu et iussu parerent”. bene ergo ‘vocat agmina’ quae signum dabat. {{ancora+|697|[[Aeneis/Liber VIII#695|697.]]}} {{sc|}}A tergo respicit angves hoc est, nondum videbat mortem futuram. traditur enim ne ad triumphum Augusti reservaretur, admota sibi aspide defecisse. tum ‘geminos’, cum unum sibi admoverit. {{ancora+|698|[[Aeneis/Liber VIII#695|698.]]}} {{sc|}}Deum monstra ideo ‘monstra’ dixit, quia sub Augusto necdum Romani Aegyptia sacra susceperant. et admittebat locus pro laude Augusti aliquid etiam in deos inclementius dici. Varro indignatur Alexandrinos deos Romae coli. latrator anubis quia capite canino pingitur, hunc volunt esse Mercurium, ideo quia nihil est cane sagacius. bello autem Gigantum plures deos ferarum formas accepisse traditur. {{ancora+|699|[[Aeneis/Liber VIII#695|699.]]}} {{sc|}}Contra neptunum Homerum sequitur, qui deos dicit contra se pro diversis partibus habere certamen. et quidam latenter illud tetigisse Vergilium volunt, quod Plinius Secundus in historia naturali dicit, quod Antonii navem piscis echeneis retinuerit, qui piscis latine remora dicitur. {{ancora+|701|[[Aeneis/Liber VIII#700|701.]]}} {{sc|}}Caelatus ferro aut in armis locatus: aut de ferro sculptus, scilicet metallo sibi congruo: aut ‘saevit ferro’. dirae Dirae proprie sunt ultrices deae. et bene has interesse dicit proelio, aut a Iove missas ad terrorem Aegyptiis inferendum, aut ad puniendum Antonium, qui matrimonii laeserat foedus. {{ancora+|702|[[Aeneis/Liber VIII#700|702.]]}} {{sc|}}scissa discordia palla utrum ‘scissa palla gaudens’, an ‘scissa palla vadit’ et seorsum ‘gaudens’? ideo autem Discordia, quia unius civitatis et cives principes erant. et bene Diras Discordia sequitur, quam Bellona comitatur: nam per Discordiam venitur ad bellum, in quo necesse est sanguinem fundi, ideo ait ‘sanguineo flagello’: Horatius “ira truces inimicitias et funebre bellum”. {{ancora+|704|[[Aeneis/Liber VIII#700|704.]]}} {{sc|}}Actius haec cernens quem postea Actium nominavit Augustus. {{ancora+|706|[[Aeneis/Liber VIII#705|706.]]}} {{sc|}}Vertebant terga sabaei omnes isti populi Orientis sunt. {{ancora+|707|[[Aeneis/Liber VIII#705|707.]]}} {{sc|}}ipsa videbatur ventis apud plures ‹legitur› Cleopatram priorem fugisse, post insecutum Antonium. {{ancora+|708|[[Aeneis/Liber VIII#705|708.]]}} {{sc|}}Iam iamque inmittere f. scilicet aviditate fugiendi. et bene ‘iam iamque’ addidit, quia tempus operis in pictura declarari non poterat. {{ancora+|709|[[Aeneis/Liber VIII#705|709.]]}} {{sc|}}Inter caedes inter suorum cadavera. morte futura omine mortis futurae. {{ancora+|710|[[Aeneis/Liber VIII#710|710.]]}} {{sc|}}Iapyge ferri vento, qui de Apulia flans optime ad Orientem ducit; Iapygia enim Apulia dicta est: Horatius “obstrictis aliis praeter Iapyga”. quem Varro de ora maritima argesten dicit, qui de Occidente aestivo flat. hic in Apulia pestilens est. {{ancora+|711|[[Aeneis/Liber VIII#710|711.]]}} {{sc|}}Magno corpore aut ita eum, tamquam deum, magno corpore formatum accipiendum est: aut ‘magno’, septemfluo. et non ‘corpore maerentem’, sed ‘magno corpore pandentem sinus’. {{ancora+|713|[[Aeneis/Liber VIII#710|713.]]}} {{sc|}}Vocantem caeruleum in gremium hoc de historia est; nam legitur Cleopatram praesagio mortis futurae oblitam esse recessus Aegypti petere, in quibus facile poterat bella reparare. de qua re se moriens dicitur increpasse. bene ergo poeta adicit hortatum fuisse Nilum ut interitus fugeret, ideo ‘tota veste vocantem caeruleum in gremium’. latebrosaque flumina quia Nili origo nescitur, licet Plinius dicat haud longe ab Aethiopia Maurorum, post maiorem Atlantem, lacum esse, ex quo Nilus erumpit. quod videtur esse veri simile ex beluarum similitudine. {{ancora+|714|[[Aeneis/Liber VIII#710|714.]]}} {{sc|}}Triplici trivmpho tres enim Augustus habuit triumphos: nam primo die triumphavit exercitus qui Antonium vicerat navali bello, secundo qui Dalmatas vicerat, tertio ipse cum Alexandrino est ingressus triumpho. {{ancora+|715|[[Aeneis/Liber VIII#715|715.]]}} {{sc|}}dis italis votum inmortale sacrabat videtur aedem Apollinis dixisse, quae est in Palatio. {{ancora+|716|[[Aeneis/Liber VIII#715|716.]]}} {{sc|}}tercentum hoc est pro multis. {{ancora+|717|[[Aeneis/Liber VIII#715|717.]]}} {{sc|}}Ludisque viae plavsuque fremebant hoc est, compitalicii ludi celebrati sunt. et est zeugma: nam et delubra fremebant. {{ancora+|720|[[Aeneis/Liber VIII#720|720.]]}} {{sc|}}Candentis limine phoebi in templo Apollinis in Palatio de solido marmore effecto, quod adlatum fuerat de portu Lunae, qui est in confinio Tusciae et Liguriae: ideo ait ‘candentis’. {{ancora+|721|[[Aeneis/Liber VIII#720|721.]]}} {{sc|}}Dona recognoscit populorum aurum coronarium dicit, quod triumphantibus hodieque a victis gentibus datur. inponebant autem hoc imperatores propter concessam immunitatem. ideo ergo dixit ‘dona’: nam si hoc non esset, spolia diceret. aptatque superbis postibus porticum enim Augustus fecerat in qua simulacra omnium gentium conlocaverat: quae porticus appellabatur ‘ad nationes’. {{ancora+|724|[[Aeneis/Liber VIII#720|724.]]}} {{sc|}}Hic nomadum genus atqui Antonius Orientis habuit populos; sed intellegamus has gentes Africae operas suas locasse et simul cum Antonio ab Augusto esse superatas. discinctos vel habitum eorum ostendit, qui usque in talos fluebat: quod Plautus ridet in Poenulo dicens “quae est illa avis?” (Poen. 975) cum Afrum vidisset vestem dimissam trahentem; neque enim utuntur hodieque zonis: aut ‘discinctos’ dixit inhabiles militiae; omnes enim qui militant cincti sunt: aut certe inefficaces, ut contra ‘praecinctos’ strenuos dicimus: Horatius “altius ac nos praecinctis unum”. unde et Graece εὔζωνος appellatur non qui bonam zonam habet, sed qui est strenuus. mulciber Vulcanus, ab eo quod totum ignis permulcet: aut quod ipse mulcatus pedes sit, sicut quibusdam videtur: aut quod igni mulceatur. {{ancora+|725|[[Aeneis/Liber VIII#725|725.]]}} {{sc|}}Lelegas Thessalos: Lucanus de Thessalia “mox Lelegum dextra pressum descendit aratrum”. carasque Carae insulani populi fuerunt piratica famosi, victi a Minoe, ut et Thucydides et Sallustius dicunt. gelonos populus Scythiae. {{ancora+|726|[[Aeneis/Liber VIII#725|726.]]}} {{sc|}}Evphrates ibat iam mollior undis sentiens quasi se esse superatum: Horatius “minores volvere vertices”. {{ancora+|727|[[Aeneis/Liber VIII#725|727.]]}} {{sc|}}Morini populi Galliae in finibus, qui Britanniam spectant, proximi oceano. rhenus fluvius Galliae, qui Germanos a Gallia dividit. ‘bicornis’ autem aut commune est omnibus fluviis, aut proprie de Rheno, quia per duos alveos fluit: per unum qua Romanum imperium est, per alterum qua interluit barbaros, ubi iam Vahal dicitur et facit insulam Batavorum. {{ancora+|728|[[Aeneis/Liber VIII#725|728.]]}} {{sc|}}Dahae populi Scythiae, a parte septemtrionali iuncti Persidi: unde Davi dicti. araxes hic fluvius Armeniae, quem pontibus nisus est Xerxes conscendere. cui Alexander Magnus pontem fecit, quem fluminis incrementa ruperunt. postea Augustus firmiore ponte eum ligavit, unde ad Augusti gloriam dixit ‘pontem indignatus Araxes’. {{ancora+|729|[[Aeneis/Liber VIII#725|729.]]}} {{sc|}}per clipeum vulcani hic distinguendum: nam ‘Vulcani parentis’ non procedit. parentis nunc honoris. {{ancora+|730|[[Aeneis/Liber VIII#730|730.]]}} {{sc|}}Rerum futurarum, quae nondum fuerunt. imagine gavdet ignarus erat veritatis, sed triumphorum imagine delectabatur. {{ancora+|731|[[Aeneis/Liber VIII#730|731.]]}} {{sc|}}attollens umero famamque et facta nepotum si ‘fata’ legeris, hoc est, quae nepotes fataliter fecerunt. hunc versum notant critici quasi superfluo et humiliter additum nec convenientem gravitati eius: namque est [eius] magis neotericus. famamque gloriam. nepotum posterorum. {{Liber |Ante = Commentarius VII |AnteNomen = ../Liber VII |Post = Commentarius IX |PostNomen = ../Liber IX }} smqra485cum8xtqwjknlw03eullql7x 0 39670 265101 134169 2026-05-09T13:13:15Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum septimum commentarius]] ad [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber VII]] 134169 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos librum VII commentarius }} ==IN VERGILII AENEIDOS LIBRVM SEPTIMVM COMMENTARIVS.== Ad v. 1 Ut et in principio diximus, in duas partes hoc opus divisum est: nam primi sex ad imaginem Odyssiae dicti sunt, quos personarum et adlocutionum varietate constat esse graviores, hi autem sex qui sequuntur ad imaginem Iliados dicti sunt, qui in negotiis validiores sunt: nam et ipse hoc dicit "maius opus moveo". et re vera tragicum opus est, ubi tantum bella tractantur. tu quoque sicut Misenus, Palinurus etiam. nostris hoc est Italicis, ut "non eadem arboribus pendet vindemia nostris", non, ut Donatus ait, in comparationem oceani navigabilibus. aeneia nutrix hanc alii Aeneae, alii Creusae, alii Ascanii nutricem volunt. lectum tamen est in philologis in hoc loco classem Troianorum casu concrematam, unde Caieta dicta est, ἀπὸ τοῦ καίειν . Ad v. 3 Servat tenet, possidet, ut "servantem ripas alta non vidit in herba". hesperia in magna 'magna' propter Hispaniae discretionem. Ad v. 4 Si qua est ea gloria secundum Epicureos. bene autem interest funeri postquam ab inferis rediit, sicut interfuit antequam descenderet, ut medium actum ostenderet. Ad v. 6 Quierunt Hebrus 'quierant' legit. Ad v. 7 Tendit iter velis quia prout vela extensa fuerint, ita etiam cursus extenditur, in quo navis est iter. multi dicunt inproprie dictum quod ait 'tendit iter velis', multi nimium proprie. constat tamen secundum illud dictum quod ait supra "flecte viam velis". aliud est velis iter tendere, aliud per vela iter. quod si dicimus, bene procedit et 'tende viam velis', ut in ipsis velis ratio sit viae. Ad v. 8 Adspirant avrae in noctem quia, ut diximus, temporum mutatione ventus vel minuitur vel augetur. 'in noctem' autem circa noctem. et quotiens tempus exprimitur, accusativum regit ista praepositio. Ad v. 9 Luna negat litotes figura; nam dicit 'large praestat', ut "munera nec sperno". tremulo sub lumine ita enim mobilitas aquae facit videri. Ad v. 10 Circaeae raduntur litora terrae ut diximus supra, mons iste antehac insula fuit; paludibus enim a continenti segregabatur, quas exclusit limus de Albanis montibus per paludes Pomptinas fluens. et dicebatur Aeaeus ab horrore transeuntium, quod homines mutabantur in feras. in hoc summo oppidum fuit, quod et Circeium dictum est et Circei; nam utrumque Livius dicit. Ad v. 11 Dives non addidit cuius rei, cum soleat, ut "dives equum, dives pictai vestis et auri". inaccessos inaccessibiles, inaccedendos, non ad quos nullus accessit; nam Vlixes illuc venit. ergo 'inaccessos' ad quos nullus debeat accedere, ut "aut inlaudati nescit Busiridis aras", hoc est inlaudabilis, nam ab Isocrate constat esse laudatum. Ad v. 12 Resonat cantu resonare facit. superbis aut altis, aut nobilibus propter antiquam oppidi magnitudinem. Ad v. 13 Odoratam pro 'odoriferam'. hoc autem ideo, quia usus olei apud maiores non fuit, praecipue in Italia. Ad v. 14 Arguto pectine garrulo, stridulo, sonanti, ut "forte sub arguta consederat ilice Daphnis". percurrens pectine telas aut manu percurrens; aut ictu pectinis, ut videmus; aut quia apud maiores stantes texebant, ut hodie linteones videmus. est autem Homeri, qui ait ἱστὸν ἐποιχομένη . Ad v. 15 Gemitus iraeque gemitus irascentium leonum, ἓν διὰ δυοῖν . Ad v. 16 Sera sub nocte quasi eo tempore, quo naturali libertate uti consueverunt. 'sub sera nocte' per noctem seram. rudentum naturaliter 'ru' longa est: Persius "findor ut Arcadiae pecuaria rudere dicas". systolen ergo fecit. ruditus autem proprie est clamor asinorum, sicut grunnitus porcorum, ranarum coax: quae nomina a sono vocis constat esse composita. Ad v. 17 Praesepibus caveis, ubi aluntur: non enim re vera praesepia habent. Ad v. 19 Dea saeva aut per se, aut herbis potentibus saeva. Circe autem ideo Solis fingitur filia, quia clarissima meretrix fuit, et nihil est sole clarius. haec libidine sua et blandimentis homines in ferinam vitam ab humana deducebat, ut libidini et voluptatibus operam darent: unde datus est locus fabulae. aperte Horatius "sub domina meretrice fuisset turpis et excors". Ad v. 20 In vultus ac terga ferarum corrumpebatur enim in illis sensus: animus namque idem manebat. Ad v. 21 Pii paterentur troes ergo impii qui pertulerunt: impii autem propter occisa Solis armenta. Ad v. 23 Neptunus ventis implevit vela secundis physice locutus est: motu enim aquae ventus creatur, ut videmus in bombis organorum. Ad v. 24 Praeter vada fervida periculosa navigantibus. et est tmesis. Ad v. 26 In roseis fulgebat lutea bigis 'lutea' est crocei coloris, ut "croceo mutabit vellera luto": unde multi iungunt 'inroseis', id est non roseis, quasi non rubicundis, ne sit contrarium. tamen secundum Homerum dictum est, qui interdum ῥοδοδάκτυλον , id est rosei coloris digitos habentem, interdum κροκόπεπλον dicit Auroram, id est crocei coloris veste circumdatam. Ad v. 27 Cum venti posvere cum ortu diei quievere: 'posuere' enim quievere est, sicut contra 'ferre' flare dicimus, ut "fieret vento mora nequa ferenti", id est flanti. omnisque repente resedit flatus 'omnis', id est et qui ripae est flatus, et qui pelagi, qui altanus vocatur. Ad v. 28 Tonsae remi dicti a decutiendis fluctibus, sicut tonsores a tondendis et decutiendis capillis. Ad v. 29 Lucum prospicit in quo erat fluminis numen: diximus enim numquam sine religione esse lucum a Vergilio positum. Ad v. 30 Hunc inter per hunc: Terentius "dum rus eo, coepi egomet mecum inter vias". est autem crebra Frontonis elocutio. amoeno umbroso, silvis circumdato. Ad v. 31 Flavus arena epitheton proprium. et sciendum exitum Tiberini fluminis naturalem non esse nisi circa Ostiam, ubi prima Aeneas castra constituit: nam aliter non procedit quod ait "murorum in parte sinistra opposuere aciem: nam dextera cingitur amni". postea enim in Laurolavinio castra fecit ingentia, quorum vestigia adhuc videntur. Ad v. 33 Adsvetae ripis volucres bono compendio usus est. Ad v. 34 Aethera mulcebant oblectabant, lenibant. corporalia enim sunt elementa, ut diximus supra; non enim mulcetur nisi quod corporale est. supra ait "totamque infusa per artus". Ad v. 37 Nunc age hinc est sequentis operis initium: ante dicta enim ex superioribus pendent. sane erato vel pro Calliope, vel pro qualicumque musa posuit. tempora rerum quia, ut diximus supra, secundum Lucretium tempora nisi ex rebus colligantur, per se nulla sunt. Ad v. 38 Latio antiquo quia duo sunt, vetus et novum, sicut et in iure lectum est. Ad v. 40 Exordia pugnae id est cervi interitum. Ad v. 42 Actos aut collectos, aut re vera compulsos: quod est veri simile propter illud 'longa placidas in pace regebat'. Ad v. 43 Totamque sub arma coactam collectam, ut "Tityre coge pecus". 'totam' autem ὑπερβολικῶς dixit. Ad v. 47 Hunc favno et nympha genitum lavrente marica quidam deus est Fatuclus. huius uxor est Fatua. idem Faunus et eadem Fauna. dicti autem sunt Faunus et Fauna a vaticinando, id est fando, unde et fatuos dicimus inconsiderate loquentes. ergo Faunae et Fatuae nomen quasi asperum fugit poeta, et Maricam dixit fuisse uxorem Fauni. est autem Marica dea litoris Minturnensium iuxta Lirin fluvium: Horatius "et innantem Maricae litoribus tenuisse Lirin". quod si voluerimus accipere uxorem Fauni Maricam, non procedit: dii enim topici, id est locales, ad alias regiones non transeunt. sed potest dictum esse per poeticam licentiam 'Laurente Marica', cum sit Minturnensis. dicunt alii per Maricam Venerem intellegi debere, cuius fuit sacellum iuxta Maricam, in quo erat scriptum ΠΟΝΤΙΗ ΑΦΡΟΔΙΤΗ . sane Hesiodus Latinum Circes et Vlixis filium dicit, quod et Vergilius tangit dicendo "Solis avi specimen". sed quia temporum ratio non procedit, illud accipiendum est Hygini, qui ait Latinos plures fuisse, ut intellegamus poetam abuti, ut solet, nominum similitudine. Ad v. 48 Accipimus propter varias opiniones hoc adiecit, ut Sallustius "urbem Romam, sicuti ego accepi, condidere atque habuere initio Troiani". Ad v. 49 Vltimus auctor primus, ut 'supremum' summum dicimus: "pro supreme Iuppiter". Ad v. 51 Primaque oriens erepta ivventa est per transitum tangit historiam. Amata enim duos filios, voluntate patris Aeneae spondentes Laviniam sororem, factione interemit: unde et 'erepta' dixit, quasi per vim. hos alii caecatos a matre tradunt, postquam amisso Turno Lavinia Aeneae iuncta est. 'fato' autem dicit voluntate: nam dii id fantur quod sentiunt, non ut homines, de quibus lectum est "aliud clausum in pectore, aliud in lingua promptum habere". Ad v. 53 Iam matura viro iam plenis nubilis annis non est iteratum, sed secundum ius dictum, in quo et ex annorum ratione et ex habitu corporis aetas comprobatur. primum ergo ad habitum, secundum ad annos pertinet. Ad v. 54 Latio Latium pars est Ausoniae: unde dixit primo quod minus est, sic intulit 'totaque Ausonia'. Ad v. 56 Petit ante alios pulcherrimus aut 'ante alios petit', aut 'pulcherrimus ante alios'. Ad v. 57 Miro amore nova intemperantia. Ad v. 58 Sed variis propter apes, incendium, oraculum Fauni. portenta signa quae sunt media, a portendendo: nam et bona et mala sunt portenta. Ad v. 59 Lavrus erat Latinus post mortem fratris Lavini cum Lavinum amplificaret, ab inventa lauro Laurolavinium id appellavit. in penetralibus penetrale est omnis interior pars domus, licet sit intecta: unde laurum in penetralibus fuisse non mirum est. Ad v. 60 Metu religione, quae nascitur per timorem. Ad v. 61 Primas cum conderet arces 'primas' circa laurum scilicet: nam iam civitas fuerat. Ad v. 65 Trans aethera aetherem pro aere posuit. Ad v. 66 Obsedere apicem verbum oppugnationis est 'obsedere', quo usus est signate propter bellum futurum. per mutva invicem: et est absolutum. Melissus qui de apibus scripsit, ait "duobus pedibus se tenent et duobus alias sustinent". Ad v. 68 Vates divinus: per quam autem artem non dixit, nec nomen eius; sed datur intellegi coniecturis eum quibusdam futura dixisse. Ad v. 69 Partes petere agmen easdem intellegimus ab infero mari apes venisse, unde et Troiani. 'partes' autem 'easdem' summitates rerum petere dicit, sicut apes apicem lauri, per quam advenarum victoria enuntiatur. Ad v. 71 Castis piis. et sciendum Latinum sacrificasse iuxta stante Lavinia. Ad v. 73 Nefas absoluta parenthesis. et est hypallage 'comprendere crinibus ignem', cum ignis crines comprehendat. Ad v. 76 Fumida in fumo est causa lacrimarum et belli. Ad v. 77 Vulcanum spargere incendium belli significat. his autem duobus hoc ab augurio distat Ascanii, fumo et aspersione flammarum. Ad v. 81 Favni Faunus ἀπὸ τῆς φωνῆς dictus, quod voce, non signis ostendit futura. Ad v. 82 Lucosque pro in lucis. Ad v. 83 Sub albunea in Albunea. alta quia est in Tiburtinis altissimis montibus. et Albunea dicta est ab aquae qualitate, quae in illo fonte est: unde etiam nonnulli ipsam Leucotheam volunt. sciendum sane unum nomen esse fontis et silvae. Ad v. 84 Sacro fonte nullus enim fons non sacer. mephitin mephitis proprie est terrae putor, qui de aquis nascitur sulphuratis, et est in nemoribus gravior ex densitate silvarum. alii Mephitin deum volunt Leucotheae conexum, sicut est Veneri Adonis, Dianae Virbius. alii Mephitin Iunonem volunt, quam aerem esse constat. novimus autem putorem non nisi ex corruptione aeris nasci, sicut etiam bonum odorem de aere incorrupto, ut sit Mephitis dea odoris gravissimi, id est grave olentis. Ad v. 85 Hinc italae gentes commendatio oraculi ipsius. oenotria tellus proprie Sabinorum tractus. Ad v. 87 Sub nocte silenti per noctem silentem. Ad v. 88 Incubvit incubare dicuntur proprie hi qui dormiunt ad accipienda responsa: unde est "ille incubat Iovi", id est dormit in Capitolio, ut responsa possit accipere. Ad v. 90 Varias avdit voces scilicet propter multa simulacra. frvitur pascitur: quod de rebus tantum bonis dicimus. Ad v. 91 Acheronta adfatur avernis potestates quae sunt in Acheronte, ad quem per Avernum venitur. hoc autem ideo, quia Faunus infernus dicitur deus: et congrue; nam nihil est terra inferius, in qua habitat. hinc est quod eum Horatius inducit nocentem, dicens "lenis incedas abeasque parvis aequus alumnis". Ad v. 92 Pater ipse aut honoris est, aut pater Laviniae. Ad v. 93 Centum aut pro qualitate fortunae, unde et 'rite' dixit: aut finitum pro infinito posuit. Ad v. 94 Tergo pro tergoribus, id est coriis. Ad v. 97 Thalamis nev crede paratis propter Turnum. Ad v. 98 Venient melius 'veniunt', ut iam eos venire significet. generi plurali usus est pro singulari. Ad v. 99 A stirpe stirpem cum de genere et prosapie dicimus, tantum femininum est, cum de arbore, et masculini generis et feminini invenitur, ut "sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum", contra Horatius "stirpesque raptas et pecus et domos". Ad v. 100 Sub pedibus sub imperio suo ac potestate. Ad v. 102 Monitusque alibi monita dixit, ut "Carmentis nymphae monita et deus auctor Apollo". Ad v. 103 Non ipse svo premit ore Latinus quo a se repelleret generos. Ad v. 104 Sed circum late volitans tmesis est 'circum' 'volitans'. Ad v. 109 Adorea liba ador proprie est genus farris, liba autem sunt placentae de farre, melle et oleo, sacris aptae. Ad v. 110 Subiciunt epulis subponunt in epularum locum. ille qui per harpyiam vaticinatus est, ut "quae Phoebo pater omnipotens". Ad v. 111 Et cereale solum solum dicitur omne quod aliquid sustinet, unde de mari supra ait "subtrahiturque solum". sic nunc panicias mensas, id est epularum sustentaculum, solum vocavit. Ad v. 112 Forte aliis abundat 'forte'. Ad v. 115 Fatalis crusti ad negotium respexit Aeneae, cui hic erat finis laborum. 'crustum' autem et 'crusta'. neutraliter dicimus de his quae comedi possunt: Horatius "ut pueris olim dant crustula blandi doctores", Iuvenalis "nos colaphum incutimus lambenti crustula servo". feminino autem genere fragmenta dicimus, quae comesse non possumus, ut "concrescunt subitae currenti in flumine crustae". quadris aut mensis: et est antonomasia, nam supra 'orbem' dixit: aut 'quadris' fragmentis accipimus, ut Iuvenalis "ut bona summa putes aliena vivere quadra". Ad v. 117 Adludens aut vacat 'ad', et ludentem significat: aut certe 'adludens' ad responsi fidem verba componens. laborum finem scilicet maritimorum: nam in terra multa passurus est, ut ait sibylla "sed terrae graviora manent". Ad v. 118 Primamque loquentis ab ore eripvit pater hoc est, adhuc loquente Ascanio primus pater intellexit famem, quam fata praedixerant. Ad v. 119 Numine pressit id est oraculi fide ab Heleno et Anchisa praedicti. 'pressit' autem vocem Ascanii, quo posset ipse numina deprecari. Ad v. 120 Fatis mihi debita bona periphrasis est, ne 'fatalis' diceret, quod est medium: et in precibus nihil esse ambiguum debet. Ad v. 121 O fidi Aeneae scilicet, non Troiae, quam nequivere servare. Ad v. 122 Hic domus aut familia, ut "da propriam Thymbraee domum": aut ordo est, hic est patria, hic domus; ante enim patria est, sic domus. Ad v. 125 Accisis undique consumptis. et hoc est apud nos 'ac', quod apud Graecos ἀμ . hinc est "amsancti valles", id est undique sancti. Ad v. 128 Haec erat illa fames ac si diceret: hoc fuerat timendum periculum, quod pericula determinat. Ad v. 131 Habeant habitent; hoc enim frequentativum est ab eo quod est habeo. ubi moenia gentis Laurolavinium significat. Ad v. 133 Nunc pateras libate iovi ab eo quod continet id quod continetur. Ad v. 134 Anchisen genitorem bene Iovem et Anchisen, qui causa oraculi fuerunt. reponite mensis aut timore verborum Ascanii interrupta renovate: aut 'reponite' frequenter ponite, id est crebro bibite. Ad v. 135 Tempora ramo implicat diebus enim festis ita epulabantur, id est coronati. Ad v. 136 Genivmque loci Apollinem vult intellegi: in tutela enim eius tota fuerat regio, ut "quam pater inventam primas cum conderet arces, ipse ferebatur Phoebo sacrasse Latinus". aliter iniquum est si, cum omnes invocet, Apollinem praetermittat, praesertim cum Helenus dixerit "aderitque vocatus Apollo". primamque deorum quia ipsa est mater deorum. Ad v. 137 Nymphasque et adhuc ignota precatur flumina bonum ordinem sequitur: sic alibi "nymphae, Laurentes nymphae, genus amnibus unde est". Ad v. 138 Noctem noctisque orientia signa quae noctem sequuntur, ut nymphas flumina: invocat enim sibi coniuncta. Ad v. 139 Phrygiamque ex ordine matrem aut 'contigue', quia Idaeum dixerat Iovem: aut certe 'rite', id est more sollemni. Ad v. 140 Duplices duos. caelo autem Venerem, erebo Anchisen. Ad v. 141 Caelo clarus ab alto in serenitate, quod est augurii; nam in nubibus causa est. Ad v. 142 Radiis et auro radiis aureis. ardentem nubem alii fulmen nubem ardentem dicunt, ut Lucanus "atque ardens aere solo" (10.503), quos hoc loco secutus est. alii fulmen dicunt aeris scissione ardentem rimam, quos alibi sequitur dicens "ignea rima micans percurrit lumine nimbos". Ad v. 146 Certatim instavrant epulas hoc est 'et vina reponite mensis'. Ad v. 147 Vina coronant pro 'pateras'. magno autem omine caelesti dicit: alibi "nam te maioribus ire per altum auspiciis manifesta fides". Ad v. 150 Haec fontis stagna numici ista iam ab incolis discuntur. quod autem ait 'stagna' verum est: nam Numicus ingens ante fluvius fuit, in quo repertum est cadaver Aeneae et consecratum. post paulatim decrescens in fontem redactus est, qui et ipse siccatus est sacris interceptus: Vestae enim libari non nisi de hoc fluvio licebat. Ad v. 152 Ordine ab omni ex omni qualitate dignitatum: quod apud Romanos in legatione mittenda hodieque servatur. Ad v. 153 Avgusta ad moenia augurio consecrata. hinc paulo post illud est 'tectum augustum, ingens'. et nisi in augusto loco consilium senatus habere non poterat: unde templum Vestae non fuit augurio consecratum, ne illuc conveniret senatus, ubi erant virgines; nam haec fuerat regia Numae Pompilii: ad atrium autem Vestae conveniebat, quod a templo remotum fuerat. Ad v. 157 Fossa sulco. et sunt ista reciproca; nam et sulcum ponit pro fossa, ut "ausim vel tenui vitem committere sulco", id est fossa. Ad v. 158 Moliturque locum praeparat. primasque in litore sedes ideo 'primas', quia imperium Lavinium translaturus est. et sciendum civitatem, quam primo fecit Aeneas, Troiam dictam secundum Catonem et Livium: quod et ipse dicit "nec te Troia capit". Ad v. 159 Castrorum in morem brevem scilicet. pinnis atque aggere muro, in quo pinnae sunt. et est synecdoche. 'aggere' autem fossa. Ad v. 160 Iamque iter emensi turres et t. l. hypermetrus versus. Ad v. 161 Muroque subibant alibi per accusativum, ut "Aeneae subiit mucronem ipsumque morantem sustinuit". et hoc secundum naturam est, nam 'it sub mucronem' dicimus: per dativum enim figuratum est. Ad v. 162 Pueri et primaevo flore ivventus bene Romanae militiae exprimit morem; nam post pubertatem armis exercebantur et sexto decimo anno militabant, quo etiam solo sub custodibus agebant. nec est contrarium "longa populos in pace regebat": nam licet in pace essent, exercitium tamen vigebat armorum. Ad v. 163 Domitantque in pulvere currus equos sub curribus domitant. Ad v. 164 Acres arcus fortes. et est κατάχρησις : nam acrimonia mentis est. lenta mollia. ictu iaculatione. Ad v. 167 Ingentes ex stupore nuntii laus ostenditur Troianorum. et bene novitatis ostendit opinionem: ingentes enim esse quos primum videmus opinamur. reportat aut 're' vacat, aut 're' pro 'ad' posuit, ut sit 'adportat'. Ad v. 168 Intra tecta vocari dissentit hoc loco a Romana consuetudine. nam legati si quando incogniti venire nuntiarentur, primo quid vellent ab exploratoribus requirebatur, post ad eos egrediebantur magistratus minores, et tunc demum senatus ab eis extra urbem postulata noscebat, et ita si visum fuisset, in urbem admittebantur. sed hoc Vergilius non sine ratione praetermisit: Latinum namque memorem vult esse responsi et avidum satis ad externos videndos, per quos ei promittebatur felicitas. Ad v. 169 Solio medius consedit ut supra diximus, solium est veluti armarium de uno ligno factum ad regum tutelam, secundum alios a soliditate dictum, secundum Asprum per antistichon, [quod solum id est unum capit] quasi sodium a sedendo: nam et sella quasi sedda dicta est. Ad v. 170 Tectum avgustum ingens domum, quam in Palatio diximus ab Augusto factam, per transitum laudat: quam quasi in Laurolavinio vult fuisse. Ad v. 172 Horrendum venerandum, non quod horrori sit. Ad v. 173 Hic sceptra accipere hoc in Palatio fiebat. Ad v. 174 Curia templum quia, ut diximus, curia non erat nisi in augurato loco. Ad v. 175 Ariete caeso hoc sacrificium in ianua Palatii fiebat festis diebus. Ad v. 176 Perpetvis mensis longis, ad ordinem exaequatis sedentum: maiores enim nostri sedentes epulabantur. quem morem a Laconibus habuerunt et Cretensibus, ut Varro docet in libris de gente populi Romani, in quibus dicit quid a quaque traxerint gente per imitationem. Ad v. 177 Ex ordine prout sibi successerant. [sane intellegendum est, ita ut nati fuerant, sic eorum imagines fuisse compositas.] Ad v. 178 E cedro quod lignum non facile vetustate consumitur. [hoc genus ligni tineam nescit corruptionemque ex antiquitate non sentit.] unde est cedria, quae chartam reservat: hinc est illud "et cedro digna locuti". [aut cedria perunctae, quoniam ligna custodit ac conservat.] Ad v. 179 Vitisator non inventor vitis, sed qui vitis genus demonstravit Italis populis. sub imagine falcem aut statuae exprimit gestum, ut dicat: ita tenebat falcem, ut eam sub vultu haberet: aut 'sub imagine' sub theca dicit, quae similis falcis est. Ad v. 180 Saturnusque senex antiqui reges nomina sibi plerumque vindicabant deorum. ergo Saturnus rex fuit Italiae: nam et supra ait 'veterum effigies ex ordine avorum' et infert 'aliique ab origine reges'. hinc est quod apud Cretam esse dicitur Iovis sepulcrum. Gabalus etiam, Romanus imperator, Solem se dici voluit: nam Heliogabalus dictus est. Ad v. 181 Ab origine pro 'Aboriginum reges', sed est metro prohibitus. Ad v. 182 Pugnando vulnera passi pugnando scilicet quasi reges. Ad v. 183 Sacris in postibus ubi spolia consecrabantur. Ad v. 184 Captivi pro 'captivorum': nota figura est. Ad v. 185 Cristae hoc est galeae: a parte totum posuit. Ad v. 186 Ereptaque rostra carinis bene de omni genere proeliorum spolia illic fuisse demonstrat. Ad v. 187 Quirinali litvo lituus est incurvum augurum baculum, quo utebantur ad designanda caeli spatia, nam manu non licebat. Quirinalem autem ex persona sua dixit, qualem postea Quirinus habuit: nam tunc adhuc non fuerat Romulus. [vel lituum id est regium baculum, in quo potestas esset dirimendarum litium.] Ad v. 188 Succinctus trabea toga est augurum de cocco et purpura. ancile scutum breve. regnante Numa caelo huius modi scutum lapsum est, et data responsa sunt, illic fore summam imperii, ubi illud esset. quod ne aliquando hostis agnosceret, per Mamurium fabrum multa similia fecerunt: cui et diem consecrarunt, quo pellem virgis feriunt ad artis similitudinem. dicimus autem 'hoc ancile' et 'haec ancilia', 'anciliorum' vero usurpavit Horatius dicens "anciliorum et nominis et togae oblitus". septem fuerunt pignora, quae imperium Romanum tenent: †aius matris deum, quadriga fictilis Veientanorum, cineres Orestis, sceptrum Priami, velum Ilionae, palladium, ancilia. Ad v. 190 Avrea conivnx nam aliter versus non stat. et 'aurea' per ironiam dixit, ut "egregia interea coniunx": 'coniunx' vero non quae erat, sed quae esse cupiebat, ut "quos ego sim totiens iam dedignata maritos". fabula autem talis est. Picum amavit Pomona, pomorum dea, et eius volentis est sortita coniugium. postea Circe, cum eum amaret et sperneretur, irata eum in avem, picum Martium, convertit: nam altera est pica. hoc autem ideo fingitur, quia augur fuit et domi habuit picum, per quem futura noscebat: quod pontificales indicant libri. bene autem supra ei lituum dedit, quod est augurum proprium: nam ancile et trabea communia sunt cum Diali vel Martiali sacerdote. Ad v. 194 Placido prior edidit ore bene 'placido'; legatorum enim fuerat ut ipsi ante loquerentur: sic in secundo "ultro flens ipse videbar". Ad v. 195 Dicite dardanidae aut ex veste eos Troianos esse cognoscit, quae erat propria gentium singularum; aut κατὰ τὸ σιωπώμενον intellegimus famam, quae eos venire nuntiaverat, eandem etiam Troianos esse dixisse: unde infert 'auditique advertitis aequore cursum'. 'Dardanidae' autem, ac si diceret 'o cognati'. Ad v. 197 ‹quid petitis . . . › sive errore viae sev tempestatibus acti duo quaerit: si voluntate venistis, quid petitis? si necessitate, tempestas vos an error advexit? Ad v. 198 Vada caerula caerulum est viride cum nigro, ut est mare. Ad v. 200 Qualia multa ad duo respexit, errorem et necessitatem. Ad v. 201 Portuque sedetis ante enim pro portu erat illic exitus fluminis. Ad v. 202 Ne fugite id est ne fugiatis, ne ignoretis. Ad v. 203 Saturni gentem laus generis. Ad v. 204 Sponte sva veterisque dei se more tenentem Xenocratis est hoc: qui cum primus philosophiae scolam aperuisset, cum antea in porticibus de philosophia tractaretur, et interrogatus esset, quid praestare posset discipulis suis, respondit, ut id voluntate faciant quod alii iure coguntur. veteris antiqui, ac si diceret, aurei saeculi imagine vivimus. Ad v. 205 Fama est obscurior annis ac si diceret, nisi esset, iam vos sciretis. Ad v. 206 Avruncos ita ferre senes apud veteres historiae hoc genus fuit, ut maiores natu ante acta posteris indicarent: quod hic indicat locus, Lucanus apertius, cum esset de Antaeo narraturus, ait "cognita per multos docuit rudis incola patres" (4.592): quia adhuc nec annales erant nec historiae. Aurunci vero Italiae populi antiquissimi fuerunt. 'ferre' autem quasi cum ostentatione iactare. Ad v. 207 Dardanus Iuppiter cum Electra, Atlantis filia, Corythi regis Italiae uxore, concubuit. sed ex Iovis semine natus est Dardanus, ex Corythi Iasius. Dardanus profectus ad Phrygiam, Ilium condidit, Iasius vero Thraciam tenuit, ubi est Samos, quam Samothraciam nominavit: nam Iunonis alia est Samos insula. [quamquam civitas Thraciae, quae est in Cephallenia, Samo dicatur.] unde cum postea responsum esset "antiquam exquirite matrem", et Aeneas Italiam peteret, profectus ad Thraciam est et Samothracas deos sustulit et pertulit secum propter originem matris: quod superius plenius dictum est. idaeas phrygiae penetravit ad urbes quia erat Ida et Cretae, addidit 'Phrygiae' ad discretionem. Ad v. 209 Corythi oppidum et mons dicta a rege Corytho, ut putatur a quibusdam, patre Dardani, ibi sepulto. avget adiectione scilicet numinis sui. Ad v. 212 Voce secutus plerumque enim consentimus et taciti. Ad v. 213 Rex conciliatio ab honore, inde a genere. Ad v. 214 Succedere terris ut "succedoque oneri". Ad v. 215 Nec sidus aspectus siderum: nam tempestatem supra dixit. nec est bis idem positum. Ad v. 217 Urbem adferimur ad urbem ferimur. Ad v. 218 Extremo veniens id est 'primo': nam alias 'rediens' diceret, non 'veniens'. Ad v. 220 ‹iove› dardana pubes gavdet avo generis origine: nam avus non est Troianorum Iuppiter, sed Aeneae solius per Venerem. Ad v. 222 Quanta per idaeos ad illud respondit 'auditique advertitis aequore cursum', id est, haec non mirum te audisse, quae universus orbis agnovit. Ad v. 223 Tempestas vis bellorum. actus conlisus. fatis per transitum et excusat Troianos et Graecorum laudem minuit. Ad v. 225 Tellus extrema ut est Britanniae et omnium insularum oceani. refuso autem refluo, ut Lucanus indicat. et est hoc Homeri. Ad v. 226 Et si quem extenta plagarum quattvor audierunt etiam illi qui separantur zona ea, quae est in medio quattuor, id est fervens. significat autem antipodas. Ad v. 227 Iniqui intemperati vel ardentis. Ad v. 228 Diluvio ex illo ex illa vastitate. alii hic distingunt et mutant sensum, ut sit: quos dirimit plaga solis ardentis ex quo mundus est constitutus, hoc est ex quo chaos esse desiit. tot pro 'multa'. Ad v. 229 Dis sedem exigvam patriis pia et verecunda petitio. litusque rogamus innocvum non quod nulli noceat, sed quo vindicato nulli possit noceri. aliter serpentes innocuas dicimus. Ad v. 230 Cunctis undamque avramque patentem ista enim communia sunt. Ad v. 231 Indecores decus decoris facit, sicut 'pecus pecoris, nemus nemoris' 'o' in genetivo correptum est: omnia enim in 'us' exeuntia neutra in genetivo singulari paenultimam corripiunt, excepto 'pelagus', quod Graecum est: unde et 'vulgeris' dicitur secundum regulam, licet de hoc nomine aliud auctoritati placuerit. decor vero decoris facit, paenultima in genetivo producta: omnia enim in 'or' exeuntia in genetivo producuntur, exceptis quinque 'arbor marmor memor inmemor aequor'. unde quaeritur 'indecores' a quo sit nominativo: ab eo quod est 'indecus' non potest venire, quia lectum non est et quia 'decus' neutrum regit genus, non masculinum. restat ut dicamus ab eo, quod est 'indecor', venire 'indecores', nam et lectum est. sed decor decoris facit producta paenultima, quam Vergilius corripuit. ergo aut systole est, aut certe dicimus huius nominis nominativum non inveniri, ut in multis nominibus fit: quod et melius est, nam systole sine exemplo fieri non debet. verecunde autem hoc dicit, sua coniunctione etiam ornari Italos. Ad v. 232 Abolescet abolebitur. et usus est inchoativa forma, cum opus non esset. Ad v. 233 Troiam id est Troianos. Ad v. 234 Fata per Aeneae ivro quae iam novit Latinus, oraculo scilicet Fauni, per quod audiit "externi venient generi". Ad v. 235 Sive fide sev quis bello est expertus et armis in his enim dextera comprobatur, fide et virtute. Ad v. 237 Vittas quae religabantur ad ramum: alibi "et vitta comptos voluit praetendere ramos". Ad v. 241 Huc repetit scilicet Dardanus, id est Aeneas, qui et Dardanus, ut diximus, vocabatur. et bene 'repetit', non 'petit', quasi ad sua. ingentibus Deliis, quae magna constat fuisse. Ad v. 243 Fortunae parva prioris bene medium tenuit: nam ne laudare videretur, ait 'parva', ne deformaret, nam durum est aliquid ab infelicibus accipere, ait 'fortunae prioris'. Ad v. 245 Hoc pater Anchises auro libabat ad aras pateram significat. Ad v. 246 Hoc priami gestamen erat diadema dicit: nam sceptrum paulo post dicturus est. Ad v. 247 Sacerque tiaras pilleum Phrygium dicit. et sciendum 'hic tiaras' per usurpationem dictum, nam 'haec tiara' dicitur: melius ergo Iuvenalis "et Phrygia vestitur bucca tiara". Ad v. 250 Obtutu tenet ora ordo est: Latinus defixa tenet ora et obtutu, id est intuitu solo haeret inmobilis. Ad v. 251 Intentos volvens oculos cogitantis est gestus: sic de Boccho Sallustius "vultu et oculis pariter atque animo variis". Ad v. 252 Regem picta movet quippe regem. et hoc est 'labor Iliadum'. Ad v. 256 Portendi porro tendi, praedici, significari. Ad v. 257 Paribus avspiciis pari potestate. et tractum est ex comitiis, ut diximus supra. Ad v. 259 Di nostra incepta secundent antiquo more locuturus de publicis rebus, id est de pace et nuptiis filiae, facit ante deorum commemorationem, sicut etiam in omnibus Catonis orationibus legimus. hinc est in divinatione Ciceronis "si quid ex aliqua vetere oratione Iovem ego optimum maximum". ipse etiam Vergilius "praefatus divos solio rex infit ab alto". Ad v. 260 Avgurium propter ea quae dicta sunt supra. quod optas id est pax. Ad v. 261 Nec sperno quia dixerat 'fortunae parva prioris'. et est litotes, id est libenter accipio. Ad v. 262 Uber agri ubertas: alibi "pecorique et vitibus almis aptius uber erit". et est maior petitione promissio: nam illi tantum litus petierant. Ad v. 266 Pacis erit id est foederis: ab eo quod sequitur id quod praecedit. Tyranni Graece dixit, id est regis, nam apud eos tyranni et regis nulla discretio est: licet apud nos incubator imperii tyrannus dicatur. declinatur autem etiam haec τύραννος . Ad v. 268 Est mihi nata male multi arguunt Vergilium quod Latinum induxit ultro filiam pollicentem, nec oraculum considerantes, quia Italo dari penitus non poterat, nec Aeneae meritum, quem decebat rogari. nam antiquis semper mos fuit meliores generos rogare: sic Terentius "hac fama inpulsus Chremes ultro ad me venit, unicam gnatam suam". Hesiodus etiam περὶ γυναικῶν inducit multas heroidas optasse nuptias virorum fortium. Ad v. 269 Sortes modo abusive pro oraculis posuit; nam ducuntur sortes, et hic a Fauno oraculum, non sortes acceperat. plurima caelo monstra sinunt aut per augmentum dixit: aut etiam alia visa intellegamus: nam duo non sunt plurima. Ad v. 271 Hoc Latio restare canunt hoc Italiam manere significant: nam sic dicimus 'hoc mihi restat', id est 'manet me illa res'. Ad v. 273 Mens avgurat 'auguro' dicimus secundum Plinium, cum praesagio mentis futura colligimus, 'auguror' vero tunc, cum futura veris captamus auguriis. Ad v. 274 Numero omni de trecentis. et perite; nam in legione non nisi trecenti equites erant: quae tamen legio habebat sex milia virorum, per quod ostendit unam habuisse legionem Latinum: unde et alibi "tercentum, scutati omnes, Volscente magistro". Ad v. 275 In praesepibus altis multa non propter se, sed propter aliud dicuntur: nam per praesepia alta equorum magnitudo monstratur, ut Homerus βαθύπεπλος Ἑλένη , id est longas per vestes. Ad v. 276 Ordine pro meritis singulorum. Ad v. 277 Tapetis tertio declinatur hoc nomen: 'tapetum tapeti', ut 'templum templi', unde est 'his tapetis' hoc loco: item 'hoc tapete huius tapetis', ut 'sedile sedilis', unde est "qui forte tapetibus altis exstructus". declinatur et Graece ὁ τάπης τοῦ τάπητος , unde est "pulchrosque tapetas τοὺς τάπητας ". Ad v. 278 Demissa monilia pendent suspendenda pronuntiatio est, et ambitus maior est: nam monilia non nisi hominum dicimus, quae nunc ad laudem pro phaleris posuit. Ad v. 282 Patri quos daedala circe ingeniosa. et hoc fingit eam fecisse. tractum autem est de Homero, qui tales equos habuisse inducit Anchisen. et bene est compositum ad illud quod supra ait 'Troiaeve opulentia derit', ut Troianis nihil de prisca rerum copia deesse videatur. gente autem de equis abusive dixit quod est hominum proprium. Ad v. 283 Nothos materno ignobiles genere. est autem nomen hoc Graecum, nam latine quemadmodum dicatur non est. Ad v. 284 Dictis donisque Latini equis et pacis nuptiarumque promissione. Ad v. 286 Inachiis sese referebat ab argis bene 'Inachiis'; non enim una est Argos. fuit enim et in Italia, quam Diomedes condidit, quae primo Argi, post Argyrippa, post Arpi dicta est. fuit et in Thessalia: Lucanus "ubi nobile quondam nunc super Argos arant" (6.355). fuit et haud longe ab Athenis, quod a siti Argos dipsion dictum est. apud quos erat magna societas inter eos qui uno puteo utebantur: unde et fratrias dixerunt ἀπὸ τοῦ φρέατος , id est a puteo, quas tribus vocamus. et notandum quod, ubi bonus sequitur eventus Troianos, Iuno removetur: et congrue, quasi numen inimicum, quod praesens posset nocere. Ad v. 287 Avrasque invecta tenebat per elementum suum ibat. Ad v. 289 Abusque 'abusque' et 'adusque' usurpative dicimus: praepositio enim nec adverbio iungitur nec praepositioni, 'usque' autem aut praepositio est aut adverbium. Ad v. 290 Iam fidere terrae per dativum iungendum, aliter non procedit, ut "et fidere nocti". Ad v. 291 Stetit quod solet esse cogitantum. Ad v. 293 Fatis hoc est voluntatibus. Ad v. 295 Capti potvere capi cum felle dictum est: nam si hoc removeas, erit oxymorum. dicit autem omnia quae contigerunt, non videri contigisse, quia non obfuerunt. 'capti' autem 'capi' sic dixit, ut et Cicero "ut in uberrima Siciliae parte Siciliam quaereremus". Ad v. 297 At credo mea numina tandem id est nec fatigata destiti, nec satiata requievi. Ad v. 299 Patria excussos satis signate locutus est. Ad v. 300 Me opponere ponto plus est, quam si diceret tempestates. 'me' autem per physiologiam imbres, tonitrua, tempestates. Ad v. 302 Aut scylla mihi bene 'mihi', ac si diceret: etiam quae per suam naturam solent nocere, me rogante minime obfuerunt. Ad v. 303 Conduntur thybridis alveo 'condi' proprie dicuntur qui sibi statuunt civitatem. 'conduntur' ergo sedem stabilem locant: Sallustius "peste conditos orbis terrarum". et sunt propria verba, quae nulla ratione mutantur, ut sacerdotes creari, virgines capi dicimus. Ad v. 304 Pelagi propter illud "sed terrae graviora manent". mars perdere gentem bene belli et vastationis quaerit exempla in rebus huius modi, sicut in primo naufragii. Pirithous, Lapitharum rex, cum uxorem duceret, vicinos populos Centauros, etiam sibi cognatos, et deos omnes excepto Marte, ad convivium convocavit: unde iratum numen inmisit furorem, quo Centauri et Lapithae in bella venerunt. Ad v. 306 Antiquam genitor calydona dianae Oeneus, Calydonis rex, de primitiis omnibus numinibus sacrificavit, excepta Diana: quae irata aprum inmisit, qui cuncta vastabat, donec a Meleagro occideretur. 'concessit' autem ideo dixit, ut ostenderet minora numina, nisi impetraverint, nocere non posse: Statius de Venere "infandum natae concessit honorem". Ad v. 307 Quod scelus aut lapithis tantum aut calydone merente haec est vera lectio, sic et sensus procedit, ut uterque ablativus sit: nam si 'Calydona' legas, vitium erit nec sensus procedet. 'scelus' autem pro poena posuit, ab eo quod praecedit id quod sequitur, ut "et scelus expendisse merentem". Ad v. 309 Quae potvi infelix id est nocens, irata, ut contra "sis felix", id est propitia, ut etiam diximus supra. Ad v. 311 Inplorare quod usquam est ac si diceret, etiam humilia. quod autem Iuno ubique alieno uti introducitur auxilio, physicum est: natura enim aeris per se nihil facit, nisi aliena coniunctione, ventorum scilicet, qui creant nubes et pluvias. Ad v. 315 Atque moras tantis licet addere rebus ostendit deos retardare posse fata, non penitus tollere, ut "decemque alios Priamum superesse per annos". quae autem dicit etiam a Creusa dicta sunt, ut "regnumque et regia coniunx parta tibi". Ad v. 318 Sanguine Troiano et rutvlo dotabere virgo ambitiosa execratio est. Ad v. 319 Nec face tantum tantummodo. Ad v. 320 Cisseis regina Hecuba filia secundum Euripidem Cissei, quem Ennius et Pacuvius et Vergilius sequuntur: nam Homerus Dymantis dicit. haec se facem parere vidit et Parin creavit, qui causa fuit incendii. ergo nunc hoc dicit, talis erit Veneri partus suus: nam sicut per Parin Troia iniuria consumpta est, sic per Aenean reliquiae Troianorum. conparatio autem iniuriosa: nam Veneri Hecubam, Parin Aeneae, Helenam Laviniae conparat. ivgales coniugales, matrimonio et sanguine conceptos. Ad v. 321 Idem talis, similis. Ad v. 322 Funestaeque iterum recidiva in pergama taedae sic taedae recidivae, ut Pergama. Ad v. 324 Luctificam allecto Graecus accusativus est. huius autem declinationis tres tantum casus usurpamus, genetivum, ut Allectus, nominativum et accusativum, ut Allecto. Ad v. 327 Odit et ipse pater pluton venerationis est 'pater': nam furiae Acherontis et Noctis filiae sunt. Ad v. 330 His acvit verbis inritavit et instigavit eius insaniam. Ad v. 331 Proprium aut tibi aptum: aut certe perpetuum, indefessum, usque ad finem perducendum. et sciendum ideo furiae nihil pro praemio dari, quia praestatur hoc ipsum furiae ut bella commoveat et ut dicatur defendisse Iunonem. Ad v. 332 Infracta aut valde fracta: aut quae fuit antehac semper infracta, ut in XII. "Turnus ut infractos adverso Marte Latinos defecisse videt". Ad v. 333 Cedat fama loco vincatur: Cicero "loco ille motus est, cum est ex urbe depulsus". ambire Latinum amplecti, circumretire. non ob ambitum dixit: nam 'ambio ad illum' dicimus, non 'ambio illum'. Ad v. 335 Tu potes unanimos a maiore ad minus. Ad v. 336 Versare vertere. et usus est frequentativo ad vim augendam. Ad v. 337 Tibi nomina mille facies, ut "et sine nomine corpus". 'mille' autem secundum Euripidem, in cuius tragoedia dicit furia, se non esse unius potestatis, sed se Fortunam, se Nemesin, se Fatum, se esse Necessitatem. ita dicit etiam Asper. Ad v. 338 Fecundum concute pectus plenum pectus malitiae efficacia. Ad v. 339 Compositam pacem quam supra Latinus dederat. crimina belli causas, ut "crimen amor vestrum". Ad v. 341 Exin statim, et est ordinis adverbium. gorgoneis autem pessimis, saevis, a Gorgone. Ad v. 343 Tacitum pro tacite. bene autem obsedit, quasi quae insidiabatur. Ad v. 345 Curaeque iraeque coquebant perverso ordine respondit; nam ira in Troianos est, cura vero de nuptiis. et primo adventum Teucrorum dixerat. 'coquebant' vero macerabant. Ad v. 346 Hvic dea figura hyperbaton: namque talis est ordo: huic dea unum anguem in sinum conicit et usque ad intima subdit praecordia, quae sunt loca cordi vicina, quibus sensus percipitur. 'anguem' autem iniecit partem sui, id est furoris. Ad v. 349 Levia pulchra. Ad v. 350 Attactu nullo sine morsu, sine sensu. fallitque furentem inicit furorem sine accipientis sensu. 'furentem' autem ut furore teneatur; nam nondum furebat. Ad v. 352 Taenia vittae taenia est vittarum extremitas. Ad v. 354 Vdo sublapsa veneno hypallage in sensu: venenum enim udum dixit, quod est de udo corpore; namque serpentum uda sunt corpora, adeo ut qua eunt, viam umore designent. Ad v. 357 Solito matrum de more locuta est nondum ad plenum furebat; unde per muliebrem iracundiam mixta asperitate loquebatur, nam hoc est 'matrum de more'. nam paulo post vero furore quatietur. Ad v. 359 Exulibusne datur propter dissuasionem signate loquitur, exules vocans eos qui propria regna repetebant. ducenda abducenda. Ad v. 362 Praedo quasi piratam dicit hominem diu in mari morantem. Ad v. 363 At non sic phrygius legitur et 'an non sic'; sed hoc absolutum est. si autem 'at' legeris, inceptiva particula est, ad ornatum solum pertinens: Horatius "at o deorum quicquid in caelo regit terras et humanum genus". Ad v. 366 Quid consanguineo filius enim est Veniliae, sororis Amatae. Ad v. 367 Si gener externa petitur de gente Latinis de qualitate transit ad finem; nam Turnum extraneum esse definire contendit per callidam argumentationem, dicens eum non subiacere imperio Latini, cum oraculum de Latinis omnibus caverit. postea etiam huic argumento alia subvenit argumentatione, Turnum Graecum esse ab Acrisio commemorans. per quod duas res agit latenter: nam dicendo originem considerandam, docet et Turnum Graecum esse ab Inacho et Acrisio, et Aenean Latinum a Dardano. Ad v. 368 Premunt te ivssa urgent, in hoc compellunt. Ad v. 372 Inachus acrisivsque patres Danae, Acrisii regis Argivorum filia, postquam est a Iove vitiata, pater eam intra arcam inclusam praecipitavit in mare. quae delata ad Italiam, inventa est a piscatore cum Perseo, quem illic enixa fuerat, et oblata regi, qui eam sibi fecit uxorem, cum qua etiam Ardeam condidit: a quibus Turnum vult originem ducere. Ad v. 377 Sine more furit sine exemplo. an sine modo? et hoc iam contra decus est regium. lymphata percussa furore Lympharum, sicut cerritos a Cerere dicimus. Ad v. 378 Turbo Catullus 'hoc turben' dicit, ut 'hoc carmen, fulmen'. est autem 'hic turbo', unde 'turbinis' facit: nam si 'turbonis' sit, erit a proprio nomine genetivus, ut Horatius "Turbonis in armis". Ad v. 382 Inpubesque manus aut multitudo puerorum: aut a parte totum posuit, ut pro manu puerum ipsum intellegas. Ad v. 385 Simulato numine bacchi talem patiebatur furorem, ut speraret se Liberi sacra celebrare; non enim ipsa simulabat, quod est sanorum: nam et paulo post dicturus est "Allecto stimulis agit undique Bacchi". Ad v. 388 Quo id est 'ut'. Ad v. 389 Evhoe bacche vox bacchantum est. Ad v. 390 Tibi sumere thyrsos sumebant. et sunt infiniti pro indicativis. Ad v. 396 Pampineas hastas pampinis tectas. incinctae pellibus nebridum scilicet. Ad v. 397 Pinum sustinet facem pineam, sicut in Liberalibus fiebat. Ad v. 398 Natae turnique canit hymenaeos hic aperte expressit dementiam: nam cum consecraverit filiam Libero, hymenaeum canit eius ac Turni. hymenaeum autem nunc carmen nuptiale dixit. Ad v. 399 Torvum pro 'torve'. io vox clamantis. et est tragicus sermo. Ad v. 401 Piis animis id est maternis. Ad v. 403 Crinales vittas quae solarum matronarum erant: nam meretricibus non dabantur. Ad v. 406 Acvisse furores ut supra "quam Iuno his acuit dictis". Ad v. 407 Consilivmque omnemque domum vertisse Latini quod habuerat, ut filiam dando Aeneae bella removeret, quae significaverat fumus augurii. Ad v. 410 Acrisioneis danae patronymicon est, non 'Acrisioneis colonis': sola enim venerat, non cum colonis. Ad v. 411 Praecipiti delata noto intra arcam, ut diximus supra. Ad v. 412 Magnum tenet ardea nomen bene adlusit: nam Ardea quasi ardua dicta est, id est magna et nobilis, licet Hyginus in Italicis urbibus ab augurio avis ardeae dictam velit. illud namque Ovidii in metamorphoseos fabulosum est, incensam ab Hannibale Ardeam in hanc avem esse conversam. sciendum tamen ardeam avem κατὰ ἀντίφρασιν dictam, quod brevitate pennarum altius non volat: Lucanus "quodque ausa volare ardea sublimis pennae confisa natanti" (5.553). Ad v. 416 Membra exvit bene 'exuit': nam dii cum volunt videri, induunt se corporibus propter mortalium oculos; nam incorporei sunt. Ad v. 417 Albos cum vitta id est etiam vittas albas. Ad v. 418 Ramum innectit olivae aut coronam accipit: aut ramum inligat vittis, quod aperte in octavo ostendit "et vitta comptos voluit praetendere ramos". supra etiam "praeferimus manibus vittas". Ad v. 419 Ivnonis anus templique sacerdos ordo est, ut 'Iunonis templi anus sacerdos'. Ad v. 421 Fusos patiere labores Probus de temporum conexione libellum composuit, in quo docet, quod cui debeat accommodari. ex quo intellegimus hanc quam fecit arduam esse conexionem: nam 'patiere' futuri temporis est, 'fusos' vero participium est praeteritum. dicit autem: patieris ut tot tui labores fundantur in cassum, id est in irritum cadant? incassum autem tractum est a cassibus, id est a retibus. Ad v. 422 Transcribi tradi. sermo autem hic tractus est de pecunia, nam 'scribi' est dari: Horatius "scribe decem a Nerio: non est satis: adde Cicutae": 'rescribi' vero reddi: Horatius "dictantis quod tu numquam rescribere possis". Ad v. 424 Quaeritur heres de iure traxit ut non generum, sed heredem diceret: nam per coemptionem facto matrimonio sibi invicem succedebant. Ad v. 426 Tyrrhenas i sterne acies ut "i, sequere Italiam ventis". sane notum est bello multum potuisse Tyrrhenos et fuisse praecipue infestos Latinis, ut "hi bellum adsidue ducunt cum gente Latina". Ad v. 427 Haec adeo tibi me addit auctoritatem, quia scit anui credi difficile. 'adeo' autem, valde scilicet iussit, ut "adulescentem adeo nobilem". Ad v. 430 Laetus alacer, festinus; nam laetari non poterat qui perdebat uxorem: sic supra "vela dabant laeti". flvmine pulchro ut supra "hunc inter fluvio Tiberinus amoeno". Ad v. 432 Caelestum vis magna ivbet aut per definitionem ipsa Iuno est vis deorum: aut per augmentum suasit primo per se, deinde per Iunonem, postremo per omnium vim deorum. Ad v. 434 Turnum experiatur id est probet contra se, quem pro se probare non potuit. Ad v. 435 Hic ivvenis vatem inridens caluit, quia iuvenis: Horatius "non ego hoc ferrem calidus iuventa consule Planco". Ad v. 440 Victa situ senectus temporis longinquitate, ex qua nascitur situs. verique effeta cassa veritatis. Ad v. 441 O mater inrisionis est, non honoris. Ad v. 442 Falsa formidine bene 'falsa', quia 'vatem': namque eam defendebat a bellis si non aetas, saltem religio sacerdotii. Ad v. 445 Exarsit in iras communis sermo habet 'ardeo illa re', sed figuratius 'ardeo in illam rem' dicimus: et est specialis Cornelii elocutio. Ad v. 446 Oranti non roganti, sed loquenti: unde etiam oratores dicimus. tremor occupat artus vicinitate scilicet furiae: nam tremor furoris est. Ad v. 448 Tantaque se facies aperit semoto anili vultu, quem finxerat et quo se induerat: sic supra de Venere "et vera incessu patuit dea". Ad v. 450 Geminos erexit crinibus angves similes: nam omnes eam dicit erexisse, non duos. Ad v. 451 Verberaque insonvit pro 'verberibus insonuit', id est per verbera. rabido ore habitum futurae orationis ostendit. Ad v. 454 Respice multi hic distingunt et superioribus iungunt, ut sit sensus: respice eam quam dicis falsa deludi formidine. ad haec adsum id est ad regum arma et ad bella. quomodo ergo dicis, quod superfluo his inserar rebus, ad quas veni? alii 'respice ad haec' legunt, ut sit quasi demonstrantis 'respice, bella et letum gero'. Ad v. 456 Facem ivveni coniecit satis considerate facem iuveni iniecit, quae cito et exardescit et desinit, supra vero Amatae serpentem iniecit, quod in mulieribus semper viget venenum. Ad v. 457 Atro lumine atri luminis taedas, ut "et pulchra faciat te prole parentem". 'atro' autem 'lumine' furiali, inferno; alias ratione caret. sub pectore ubi fellis locus est, id est iracundiae. Ad v. 460 Fremit cum fremitu et clamore deposcit. bene autem 'amens', quia in toro requirebat. Ad v. 461 Scelerata insania belli nihil enim tam insanum, quam desiderare id per quod possis perire. Ad v. 463 Virgea de virgis facta, unde est flamma validior. costis autem lateribus. et bene antiquum respexit morem: nam ollas non suspendebant, sed positis circumcirca ignem adhibebant. Ad v. 464 Furit intus aquai fumidus id est aquae amnis: nec inmerito; nam potest esse et alterius rei amnis, ut "fluvios videt ille cruoris". hanc autem diaeresin Tucca et Varius fecerunt: nam Vergilius sic reliquerat "furit intus aquae amnis" et "exuberat amnis": quod satis asperum fuit. notandum quod in toto Vergilio non reperiuntur nisi quattuor diaereses, hoc loco, et in tertio, ut "aulai medio libabant pocula Bacchi", et in VI. ut "aurai simplicis ignem", et in IX. "dives pictai vestis et auri". Ad v. 466 Nec iam se capit unda melius quam si diceret 'nec iam vas undam capit'. Ad v. 467 Ergo id est quia sic incensus est. polluta pace vel sua, vel Troianorum. Ad v. 468 Indicit signate verbum bellicum posuit. Ad v. 471 In vota vocavit quia nuncupatis votis bella sumebant. Ad v. 473 Hunc decus egregium formae movet Turni scilicet decus; nam hoc dicit: alios pulchritudo Turni, alios nobilitas, alios virtus movebat ad bellum. nam hoc est 'animis audacibus implet', id est fortibus, adfectione sui inicit omnibus magnanimitatem. quidam haec ad singulos, qui se in arma hortabantur, referri volunt. Ad v. 477 Arte nova dolo. specvlata locum quo litore pronomen pro nomine ponitur, non pro nominibus: unde modo nove inter duo nomina unum pronomen posuit; nam recte 'quo loco' diceret. et hoc semel tantum fecit. Ad v. 478 Insidiis cursuque cursu agitabat: nam insidiis circumvenimus, non agitamus. Ad v. 479 Canibus rabiem studium mutavit in rabiem. Ad v. 480 Noto odore cervino, solent enim ita institui: Horatius "venaticus ex quo cervinam catulus pellem latravit in aula". Ad v. 481 Quae prima laborum cavsa fuit hoc est "et primae revocabo exordia pugnae". Ad v. 482 Animos agrestes plus est, quam si 'agrestium' diceret 'animos'. Ad v. 483 Cornibus ingens 'ingens' et ad praestantem formam pertinet et ad magnitudinem cornuum. Ad v. 484 Tyrrhidae pueri Tyrrhi filii. et ut diximus supra, adludit ad nomen: nam Tyrrhus dictus est pastor, apud quem Lavinia peperit. Ad v. 485 Cui regia parent armenta magistrum hunc pecoris vult fuisse et saltuarium: nam hoc est 'et late custodia credita campi'. magister autem pecoris est ad quem omnia pertinent animalia: Cicero "nominat hominem, quem magistrum pecoris esse dicebat". Ad v. 487 Silvia bonum puellae rusticae nomen formavit. Ad v. 489 Pectebatque ferum quadrupedem, ut "in latus inque feri curvam compagibus alvum". Ad v. 490 Manum patiens 'patiens illius rei' dicimus, unde apparet unum 'u' causa metri esse detractum. mensae erili nove dixit, nam erum non nisi dominum dicimus: nisi forte ideo dixit, quia dat ei humanum sensum; nam ait paulo post "imploranti similis". Ad v. 491 Errabat silvis pascebatur, ut "mille meae Siculis errant in montibus agnae". ipse id est sua sponte. Ad v. 494 Secundo deflveret 'secundo' id est cum aqua, unde et 'adverso' dicimus contra aquam: nam ideo 'deflueret' dixit, et 'secundo' ideo, quia cursus fluminis post natantem videtur. Ad v. 498 Deus afvit Allecto deum dicit, sicut de Venere "descendo ac ducente deo": nam ut diximus, numina utriusque sexus videntur ideo, quia incorporea sunt et quod volunt adsumunt corpus. hoc autem non aperte ponitur, sed in subauditione. erranti licet enim certum esset feritura, tamen bene 'errantem' dixit, quia non usquequaque semper certus est ictus: Horatius "nec semper feriet quodcumque minabitur arcus". Ad v. 499 Perque ilia 'hoc ile' et 'haec ilia' facit: hinc et Iuvenalis "vis frater ab ipsis ilibus?" nam quod Marullus mimographus dixit "tu Hectorem imitaris: ab ilio numquam recedis", cum de guloso diceret, adlusit ad civitatis nomen; nam 'ab ili' debuit dicere. bene autem ea loca vulnerata dicit quae statim mortem adferre non possent, ut domum rediret et esset causa bellorum: nam si statim periret, aut ipse aut vulneris auctor laterent. Ad v. 503 Silvia prima soror bene puellae dat doloris inpatientiam. Ad v. 504 Duros conclamat agrestes aut qui semper duri sunt: aut 'duros', qui cervi interitum non dolebant. Ad v. 505 Pestis furia. torre 'hic torris' facit, ut 'hic fustis'. Ad v. 507 Gravidi gravis, propter nodos scilicet. Ad v. 509 Quadrifidam quae findi partes posset in quattuor. cuneis coactis satis signate 'coactis' dixit. exprimit autem antiquum morem, ut "sed primi cuneis scindebant fissile lignum". Ad v. 512 De culmine summo bene 'culmine', quia de tectis agrestium loquitur. Ad v. 514 Tartaream aut terribilem, aut fortem secundum usum dixit. Ad v. 515 Nemus locus haud longe ab Aricia, in quo lacus est, qui speculum Dianae dicitur. et notandum quia vocem eius paulatim facit procedere, quod locorum indicat commemoratio. Ad v. 516 Triviae lacus hic est qui Dianae speculum dicitur. Ad v. 517 Sulphvrea nar albus aqua in LX. Flaminiae est civitas Narnia in montibus posita, quibus subest Nar fluvius, qui Tiberino coniungitur. ideo autem dicit 'sulphurea Nar albus aqua', quia dum currit, est sulphurei coloris, dum hauritur, albi. et Sabini lingua sua nar dicunt sulphur. ergo hunc fluvium ideo dicunt esse Nar appellatum, quod odore sulphureo nares contingat, sive quod in modum narium geminos habeat exitus. fontesque velini ultra Interamnam sunt. nam ut diximus, vox furiae paulatim processit. Ad v. 518 Pressere ad pectora natos Statius "pressitque Palaemona mater", item e contra "nec natos ausae deponere matres". Ad v. 519 Ad vocem bucinae, ut "sensit et ad sonitum vocis vestigia torsit": nam quicumque sonus dici vox potest. Ad v. 522 Avxilium castris effundit apertis id est ipsa in auxilium effunditur. Ad v. 523 Direxere acies ordinarunt in latitudinem. Ad v. 524 Praevstis 'prae' brevis fit propter sequentem vocalem: quod in una parte orationis factum tolerabile est, quia compositus est sermo. Ad v. 525 Ferro ancipiti id est utrimque noxio. dicit autem aut gladios, aut bipennes. Ad v. 526 Seges terra modo, ut "quid faciat laetas segetes". per 'atram' vero fertilem significat, ut ostenditur in georgicis. Ad v. 527 Sole lacessita naturale enim est ut metallorum splendor plus fulgeat alia luce percussus. Ad v. 529 PavLatim sese tollit mare sic bella dicit surrexisse paulatim, sicut ventis flantibus sensim mare turgescit. Ad v. 531 Hic ivvenis confundit nomina: nam et puerum et iuvenem nonnumquam indiscrete ponit Vergilius, ut hoc loco; nam Almonem, quem modo iuvenem dicit, paulo post ait puerum, ut "Almonem puerum". movet autem miserationem ab aetate cum dicit 'iuvenis', a virtute dicendo 'primam ante aciem'; movet a dignitate, ut 'natorum Tyrrhi fuerat qui maximus Almo'; a vulneris etiam crudelitate cum dixit 'haesit sub gutture vulnus'. Ad v. 532 Almo bene rustici nomen usurpavit a fluvio. Ad v. 533 Haesit enim sub gutture vulnus id est sagitta, ut "illum ardens infesto vulnere Pyrrhus insequitur". vdae vocis iter hoc est 'udum iter vocis'; non enim vox uda est, sed per udam arteriarum labitur viam: unde in febrientibus deficit. Ad v. 535 Corpora multa virum circa constrata sunt. et rhetorice viles trudit in medium, nobiles vero primo et ultimo commemorat loco. Ad v. 536 Dum paci medium se offert nam quid senex bellis intererat? Ad v. 537 Olim ditissimus arvis secundum antiquum morem: Horatius "dives antiquo censu". Ad v. 538 Quina redibant armenta pro 'quinque', sicut 'bina'. Ad v. 539 Terram centum vertebat aratris duo dixit a Catone memorata, qui interrogatus qui esset paterfamilias, respondit eum, qui bene pascit et bene arat. Ad v. 540 Aequo dum marte aperta contentione, bello manifesto; sic enim dicimus. nam 'aequo' aequali non possumus accipere, cum soli interempti sint Itali. Ad v. 541 Promissi dea facta potens honesta elocutio 'potens promissi'. promisisse autem eam per consensionem intellegimus: nam non promisit. Ad v. 542 Imbvit initiavit. et bene 'sanguine': nam potest bellum et a discordia vel a dissensione inchoare. Ad v. 543 Et caeli convexa per avras Probus, Asper, Donatus dicunt, hoc loco 'per' bis accipiendum, ut 'adloquitur Iunonem per caeli convexa et per auras'. potest tamen esse epexegesis 'per auras, id est caeli convexa': nec enim aliud sunt aurae. dicit etiam quidam commentarius — Firmiani — 'convecta' legendum, ut sit ipsa convecta: quod difficile in exemplaribus invenitur. Ad v. 544 Victrix voti compos. adfatvr iam cum superbia. bene autem ei in principio denegavit orationem, quasi ad scelera festinanti: quam modo tribuit post bella iam coepta. Ad v. 545 Bello discordia tristi Iuno enim belli poposcerat semina, haec ipsa etiam bella perfecit. Ad v. 546 Dic in amicitiam coeant ac si diceret: ita bella commovi, ut ne tuo quidem imperio possint in pacem redire. et hoc est quod dixit 'adfatur voce superba'. alii dicunt: ego inter hos bella commisi, tu vicinos populos foederibus iunge et partibus Turni et Aeneae favere compelle: quod tamen, si vis, ego faciam; ut hinc sit 'ego, si qua super fortuna laborum est, ipsa regam'. Ad v. 548 Certa voluntas si tua in hoc consentit auctoritas. Ad v. 550 Insani martis amore Homeri epitheton. Ad v. 551 Spargam arma meminit sui: nam supra dixit "sere crimina belli". Ad v. 552 Terrorum et fravdis abunde est terror est ex morte tot hominum, fraus vero ex cervi vulneratione. Ad v. 553 Stant belli cavsae manifestae sunt, vel placent, ut "stat conferre manum". Ad v. 556 Egregium veneris genus εἰρωνικῶς dictum est, ut alibi "egregiam vero laudem et spolia ampla refertis". ipse Latinus ac si diceret, quem Aeneae causa cogor odisse: unde et Amatae nulla fit mentio, quae est Troianis inimica. Urbanus tamen totum hunc locum per interrogationem accipit 'terrorum et fraudis abunde est? stant belli causae'? ut quasi per gratulationem non credat, sicut illud Terentii "quia plus cupio, minus credo". Ad v. 557 Super aetherias quia dixerat 'caeli convexa per auras'. Ad v. 561 Attollit alas honesta volantis periphrasis. Ad v. 563 Italiae medio hunc locum umbilicum Italiae chorographi dicunt. est autem in latere Campaniae et Apuliae, ubi Hirpini sunt, et habet aquas sulphureas, ideo graviores, quia ambitur silvis. ideo autem ibi aditus esse dicitur inferorum, quod gravis odor iuxta accedentes necat, adeo ut victimae circa hunc locum non immolarentur, sed odore perirent ad aquam adplicatae. et hoc erat genus litationis. sciendum sane Varronem enumerare quot loca in Italia sint huius modi: unde etiam Donatus dicit Lucaniae esse qui describitur locus, circa fluvium qui Calor vocatur: quod ideo non procedit, quia ait 'Italiae medio'. sub montibus altis hoc nisi ad totam Italiam referas, non procedit: ut sit, est in vallibus Italiae montuosae: nam in hoc loco montes penitus non sunt. Ad v. 564 Nobilis notus, quod et sequentia indicant. Ad v. 565 Amsancti valles loci amsancti, id est omni parte sancti: quem dicit et silvis cinctum et fragoso fluvio torrente. Ad v. 568 Hic specus horrendum hoc nomen apud maiores trium generum fuit. Ennius feminino posuit, Horatius masculino "quae nemora aut quos agor in specus", Vergilius neutro, quod hodie in numero singulari tribus tantum utimur casibus 'hoc specus, huius specus, o specus'. nam pluralem tantum a genere masculino habemus in omnibus casibus: hinc est "ipsi in defossis specubus". quamquam antiqui codices habeant 'hic specus horrendus'. spiracvla ditis aditus, a spirando. antiqui codices 'piracula' habent, quae dicta sunt ἀπὸ τῶν περάτων , hoc est a finibus inferorum. Ad v. 569 Vorago Acherontis exaestuatio. Ad v. 570 Condita erinys recepta, alii 'condit' legunt et 'se' subaudiunt. Ad v. 571 Caelumque levabat relevabat, recreabat. Ad v. 572 Extremam saturnia bello imponit regina manum quod superest perficit. et est translatio a pictura, quam manus complet et ornat extrema. Ad v. 575 Foedati cruentati. Ad v. 576 Implorantque deos ad auxilium et ultionem. obtestantvrque latinum propter caedem factam testem adhibent, et dicunt auctores rupti foederis esse Troianos, cum ipsi pacis iura temerarint. Ad v. 577 Et igni ipso fervore seditionis. Ad v. 578 Teucros in regna vocari subaudis 'dicit'. 'Teucros' autem iniuriose, ac si diceret 'exules ac perfidos'. Ad v. 580 Attonitae baccho veluti Baccho: furia enim agebantur. et sic est dictum, ut "at medias inter caedes exultat Amazon". nemora avia per nemora. Ad v. 581 Thiasis choreis. neque enim leve nomen amatae Iuvenalis "quae non faciet quod principis uxor?" Ad v. 582 Martemque fatigant proelium cum clamore deposcunt. Ad v. 583 Contra omina facta superius de Lavinia. Ad v. 584 Fata deum propter oraculum Fauni. perverso irato. Ad v. 586 Velut pelagi rupes cum Cicero seditionem fluctibus comparaverit, ut "in illis dumtaxat fluctibus contionum", bene Vergilius eum qui resistit seditioni, rupem vocavit. Ad v. 589 Mole tenet hic distinguendum, ut 'scopuli' nominativus pluralis sit. Ad v. 591 Caecum consilium fremitui populi bonum nomen inposuit. Ad v. 594 Frangimur permansit in rupis translatione. Ad v. 595 Sacrilego sanguine quia bellum sumebant contra voluntatem deorum. Ad v. 597 Votisque deos venerabere seris quia religio rigida dicit semel male commissa nulla ratione revocari: Horatius "dira detestatio nulla expiatur victima". Ad v. 598 Parta quies scilicet vicinae mortis beneficio. in limine portus securitas omnis in promptu est. Ad v. 599 Funere felici spolior exequiis tantum regalibus careo. Ad v. 601 Mos erat Varro vult morem esse communem consensum omnium simul habitantium, qui inveteratus consuetudinem facit. hesperio in Latio hoc est in antiquo: nam, ut in primo diximus, duo Latia fuerunt, unde non frustra 'Hesperio' addidit. quod autem dicit hanc consuetudinem antiquam fuisse, falsum est; nam a Numa Pompilio primum instituta est. sed carmini suo, ut solet, miscet historiam. notandum sane inconexum esse hunc locum, si quis totius libri consideret textum; nam supra ait "longa placidas in pace regebat", item dicturus est "ardet inexcita Ausonia atque inmobilis ante", et nunc dicit 'mos erat Hesperio in Latio', supra etiam dixit "captivi pendent currus", item "Tyrrhenas, i, sterne acies". quae ne sint contraria, accipiamus Italiam primo caluisse bellis, medio tempore quievisse, et ad antiquum studium nunc reverti, sicut Romani bello flagravere sub Romulo, quievere sub Numa, sub Tullo Hostilio pristina studia repetiverunt. hinc est quod et ipse Vergilius ait 'longa placidas in pace regebat', non perpetua, item "desuetaque bello agmina in arma vocat subito ferrumque retractat": nam retractare est repetere quod omiseras. tale aliquid dicit de genere Sullano Sallustius: nam volens ostendere antiquos maiores eius consulares fuisse, vicinos vero ignavissimos, Sullam autem florentissimum, ait "igitur Sulla patriciae gentis fuit, familia iam extincta maiorum ignavia". quem protinus iugiter, deinde: nam nunc temporis est adverbium, alibi loci, ut "cum protinus utraque tellus una foret". Ad v. 602 Maxima rerum Roma imperii potita. Ad v. 603 Movent in proelia martem nam moris fuerat indicto bello in Martis sacrario ancilia commovere, unde est in octavo "utque inpulit arma". Ad v. 604 Lacrimabile bellum πολύδακρυν ἄρηα . Getarum fera gens etiam apud maiores fuit: nam ipsi sunt Mysi, quos Sallustius a Lucullo dicit esse superatos. Ad v. 605 Hyrcanisve gens est dicta a silva Hyrcania, ubi sunt tigres. arabisve parant venit ab eo quod est 'hic Arabus' — nam ab eo quod est 'hic Arabs, ab hoc Arabe', 'Arabibus' facit — sicut 'Hiberus', unde est in Lucano "occurrat Hiberis alter" (2.54), et 'Hiber', ut Horatius "discet Hiber Rhodanique potor". item lectum est 'Aethiopus', sed tantum 'Aethiops' dicimus. Ad v. 606 Auroramque sequi ingenti ambitu dixit ipsum ortum diei pro populis. parthosque reposcere signa hoc in honorem Augusti posuit, quo regnante a Parthis repetita sunt signa, quae Crassus triumvir perdiderat. qui cum aviditate sua contra auspicia bellum suscepisset, interdicentibus tribunis plebis, captus cum filio est et necatus infuso in os auro, cuius amore pugnaverat. Ad v. 607 Sunt geminae belli portae sacrarium hoc, id est belli portas Numa Pompilius fecerat circa imum Argiletum iuxta theatrum Marcelli. quod fuit in duobus brevissimis templis: duobus autem propter Ianum bifrontem. postea captis Faleriis, civitate Tusciae, inventum est simulacrum Iani cum frontibus quattuor. unde quod Numa instituerat translatum est ad forum transitorium et quattuor portarum unum templum est institutum. Ianum sane apud aliquos bifrontem, apud aliquos quadrifrontem esse non mirum est: nam alii eum diei dominum volunt, in quo ortus est et occasus — Horatius "matutine pater, seu Iane libentius audis" — alii anni totius, quem in quattuor tempora constat esse divisum. anni autem esse deum illa res probat, quod ab eo prima pars anni nominatur: nam ab Iano Ianuarius dictus est. Ad v. 608 Religione sacrae tremendae, execrabiles: nam et paulo post dicturus est "tristesque recludere portas". Ad v. 609 Ferri robora bene addidit 'ferri': nam omne quod forte est, robur vocamus. Ad v. 610 ianus quidam ianum Eanum dicunt ab eundo; eumque esse Martem; et quod apud Romanos plurimum potest, ideo primum in veneratione nominari. alii Ianum aerem credunt; et quia vocis genitor habeatur, idcirco mandari ei preces nostras ad deos perferendas. alii Ianum mundum accipiunt, cuius caulae ideo in pace clausae sunt, quod mundus undique clausus est, belli tempore aperiuntur, ad auxilium petendum ut pateant. nam quasi mundo ei duas facies dederunt, orientis et occidentis, quod iam supra dictum est: alii quattuor secundum quattuor partes mundi. alii Clusivium dicunt, alii Patulcium, quod patendarum portarum habeat potestatem. idem Iunonius; inde pulchre Iuno portas aperire inducitur. idem Quirinus, unde trabeatum consulem aperire portas dicunt, eo habitu quo Quirinus fuit. Ad v. 612 Ipse quirinali trabea Suetonius in libro de genere vestium dicit tria genera esse trabearum: unum dis sacratum, quod est tantum de purpura; aliud regum, quod est purpureum, habet tamen album aliquid; tertium augurale de purpura et cocco. 'Quirinali' ergo regali. cinctuque gabino 'Gabinus cinctus' est toga sic in tergum reiecta, ut una eius lacinia a tergo revocata hominem cingat. hoc autem vestimenti genere veteres Latini, cum necdum arma haberent, praecinctis togis bellabant: unde etiam milites in procinctu esse dicuntur. hoc rursus utebatur consul bella indicturus ideo quia, cum Gabii, Campaniae civitas, sacris operaretur, bellum subito evenit: tunc cives cincti togis suis ab aris ad bella profecti sunt et adepti victoriam: unde hic ortus est mos. Ad v. 613 Insignis reserat stridentia limina consul insignem accipe primo loco creatum, licet similem habeat potestatem. Ad v. 614 Ipse vocat pugnas tria sunt, ut supra diximus, militiae genera: sacramentum, in quo iurat unusquisque miles se non recedere, nisi praecepto consulis post completa stipendia, id est militiae tempora; coniuratio, quae fit in tumultu, id est Italico bello et Gallico, quando vicinum urbis periculum singulos iurare non patitur, ut inter Fabios fuit; evocatio, quod genus nunc tangit. nam ad subitum bellum evocabantur, unde etiam consul solebat dicere 'qui rem publicam salvam esse vult me sequatur'. Ad v. 615 Conspirant cornva nam et tubae simul inflabantur. Ad v. 619 Foeda ministeria cruenta, more suo. Ad v. 620 Morantes scilicet bella, differentes. Ad v. 622 Rupit saturnia postes acyrologiam fecit commutando Ennii versum: nam ille ait "belli ferratos postes portasque refregit". Ad v. 623 Inmobilis ante non semper, sed antehac. potest tamen et 'inmobilis a furia': nam ante gessit bella, sed iure indicta per fetiales et per patrem patratum. Ad v. 626 Tergent ab eo quod est 'tergeo' venit, et 'tergunt' a 'tergo tergis', quod de usu penitus recessit. Ad v. 627 Arvina secundum Suetonium in libro de vitiis corporalibus arvina est durum pingue, quod est inter cutem et viscus. alii arvinam nomine lardum dicunt. Ad v. 629 Adeo magnae valde magnae, ut Terentius "adulescentem adeo nobilem". Ad v. 630 Atina potens civitas haec est iuxta Pomptinas paludes, dicta Atina a morbis, qui Graece ἄται dicuntur, quos paludis vicinitas creat. tiburque superbum aut nobile: aut per transitum tetigit illud quod aliquando cum a senatu auxilia poscerent Tiburtes sub commemoratione beneficiorum a se populo Romano praebitorum, hoc tantum a senatu responsum acceperunt 'superbi estis'. Ad v. 631 Crustumerique mutavit: nam Crustumerium dicitur. Cassius Hemina tradidit, Siculum quendam nomine uxoris suae Clytemestrae condidisse Clytemestrum, mox corrupto nomine Crustumerium dictum. alii volunt a crustula panis, quam Troiani coacti fame exedisse dicuntur, appellatum. turrigerae antemnae bene muratae. Antemnae autem dictae sunt, quod eas amnis praeterfluit, quasi ante amnem positae. Ad v. 632 Salignas umbonum crates ut dicit Sallustius de Lucanis "qui de vimine facta scuta coriis tegebant". Ad v. 633 Thoracas aenos bene 'thoracas'; nam apud maiores loricae pectora tantum tegebant: Statius "triplici servantur pectora ferro: pectora, nam tergo nullus metus". Ad v. 634 Lento ducunt argento flexili argento ducunt, id est extendunt. est autem spondiazon et reciprocus versus. Ad v. 637 Classica iamque sonant bene posuit amphiboliam: nam classicum dicimus et tubam ipsam et sonum. classicum autem est flexilis tuba. tessera signum symbolum bellicum, quod ad pugnam exeuntibus datur, scilicet propter confusionem, ut fuit in bello Marii †bardeus, in Sullae Apollo Delphicus, in Caesaris Venus Genetrix. Ad v. 638 Trepidus festinus, more suo. Ad v. 640 Loricam indvitur dicimus et 'induor illa re' et 'illam rem'. Ad v. 641 Helicona deae Parnasus, mons Thessaliae, dividitur in Cithaeronem Liberi et Heliconem Apollinis, cuius sunt musae. est autem Homeri versus. movete legitur et 'monete'. Ad v. 644 Quibus arserit armis aut splenduerit: aut amore flagraverit. Ad v. 647 Primus init bellum non mirum si sacrilegus et contemptor deorum contra piam gentem prior arma corripuit. et scienda est poetae adfectatio — nam ablepsiam nefas est dicere — hic enim aliquos commemorat, quos in bello non invenis, item in sequentibus aliquos invenimus, quorum hic nullam fecit commemorationem. Tyrrhenis asper ab oris oriundo Tuscus, non qui nunc de Tuscia venit, quem antea pulsum a civibus constat. Ad v. 648 Agminaque armat aut eorum, qui eum secuti fuerant, sicut eius filius: nec enim credibile est solum fugisse — nam et Statius dicit "vel quos movet exul et haesit tristibus aucta fides" — aut certe eorum, quos Turnus dederat, ut Adrastus Polynici in Statio, qui ait "ne parva movens inglorius arma iret". Ad v. 652 Agyllina ex urbe de Caere oppido. nequiquam quia in proelio periit nec patrium recepit imperium. Ad v. 653 Patriis qui laetior esset imperiis dignus qui haberet imperatorem potius, quam exulem patrem. Ad v. 656 Pulchro forti, ut diximus supra. Ad v. 657 Pulcher aventinus Aventinus mons urbis Romae est, quem constat ab avibus esse nominatum, quae de Tiberi ascendentes illic sedebant, ut in octavo legimus "dirarum nidis domus opportuna volucrum". quidam etiam rex Aboriginum, Aventinus nomine, illic et occisus et sepultus est, sicut etiam Albanorum rex Aventinus, cui successit Procas. Varro tamen dicit in gente populi Romani, Sabinos a Romulo susceptos istum accepisse montem, quem ab Avente, fluvio provinciae suae, Aventinum appellaverunt. constat ergo varias has opiniones postea secutas, nam a principio Aventinus est dictus ab avibus vel a rege Aboriginum: unde hunc Herculis filium constat nomen a monte accepisse, non ei praestitisse. insigne paternum absolute dixit. Ad v. 658 Centum angves secundum Simonidem, ut diximus supra; nam alii dicunt novem fuisse. Ad v. 659 Collis aventini silva in silva collis Aventini. et dicendo 'Aventini' ostendit iam antea ita esse nominatum. rhea sacerdos adludit ad nomen matris Romuli, quae dicta est Ilia, Rhea Silvia. Ad v. 660 Furtivum inlicite conceptum, quippe a sacerdote: sic ait "et dulcia furta". Ad v. 661 Mixta deo μιχθεῖσα , Graece dixit. mulier compendiose mortalem dixit: consequens namque fuerat ut diceret 'mixta deo mortalis'. lavrentia arva Laurentum civitas plurimum potuit, nam omnia vicina loca eius imperio subiacuerunt: unde nunc ait 'arva Laurentia', cum iuxta Tiberim armenta Hercules paverit. sed secundum antiquum situm, ante Albam et Romam, Tiberis Laurentini fuit territorii. Ad v. 662 Geryone Geryones rex fuit Hispaniae. qui ideo trimembris fingitur, quia tribus insulis praefuit, quae adiacent Hispaniae: Baliaricae minori et maiori et Ebuso. fingitur etiam bicipitem canem habuisse, quia et terrestri et navali certamine plurimum potuit. hunc Hercules vicit. qui ideo fingitur ad eum olla aerea transvectus, quod habuit navem fortem et aere munitam. hunc Geryonem alii Tartessiorum regem dicunt fuisse et habuisse armenta pulcherrima, quae Hercules occiso eo abduxit. de cuius sanguine dicitur arbor nata, quae Vergiliarum tempore poma in modum cerasi sine ossibus ferat. sane sciendum declinari 'hic Geryones, huius Geryonae' — unde est "tergemini nece Geryonae" — ut 'Anchises Anchisae': unde usurpavit Sallustius 'Geryonis' dicens. veniens autem Hercules de Hispania per Campaniam in quadam Campaniae civitate pompam triumphi sui exhibuit: unde Pompei dicitur civitas. postea iuxta Baias caulam bubus fecit et eam saepsit: qui locus Boaulia dictus est, nam hodie Bauli vocatur. tirynthius a Tirynthe civitate Argis vicina, in qua nutritus est Hercules. Ad v. 663 Tyrrhenoque boves in flumine lavit hiberas admiratio locorum longinquitate. Ad v. 664 Pila manu pilum proprie est hasta Romana, ut gaesa Gallorum, sarissae Macedonum. dolones dolo est aut flagellum, intra cuius virgam latet pugio: aut secundum Varronem ingens contus cum ferro brevissimo. dolones autem a fallendo dicti sunt, quod decipiant ferro, cum speciem praeferant ligni. et multi volunt per teretes mucrones 'dolones' dici, per veru Sabellum 'pila' significari. Ad v. 666 Ipse pedes ad genus respicit: nam et Hercules pedes semper incessit, cum equos habuerit nobilissimos. torquens sustinens, ut "axem humero torquet". Ad v. 669 Horridus tremendus, non re vera horribilis. Ad v. 670 Tiburtia moenia linquunt de Graecia tres fratres venerunt ad Italiam, Catillus, Coras, Tibur vel Tiburnus. hi simul omnes unam fecere civitatem et eam de fratris maioris nomine Tibur appellaverunt: licet et alias fecerint singuli. nunc ergo dicit duos ad bella venisse, dimisso in civitate ad custodiam Tiburte vel Tiburno. Ad v. 672 Catillus unde mons Catilli, quem Catelli dicunt per corruptionem, iuxta Tibur. coras a cuius nomine est civitas in Italia. Ad v. 675 Descendunt centavri ex hac comparatione equites eos fuisse intellegimus, quod tamen dicturus est postea "nec non celeresque Latini et cum fratre Coras et virginis ala Camillae". homolen othrymque nivalem montes Thessaliae. Ad v. 677 Ingens silva locum et magno cedunt virgulta fragore defectus 'cedit silva, cedunt et virgulta fragore', cum utique a minore ad maius venire debuerit. Ad v. 678 Nec praenestinae fundator defvit urbis de civitatibus totius orbis multi quidem ex parte scripserunt, ad plenum tamen Ptolomaeus Graece, latine Plinius. de Italicis etiam urbibus Hyginus plenissime scripsit, et Cato in originibus. apud omnes tamen si diligenter advertas, de auctoribus conditarum urbium dissensio invenitur, adeo ut ne urbis quidem Romae origo possit diligenter agnosci. nam Sallustius dicit "urbem Romam, sicuti ego accepi, condidere atque habuere initio Troiani et cum his Aborigines"; alii dicunt ab Euandro, secundum quos Vergilius "tunc rex Euandrus Romanae conditor arcis"; alii a Romulo, ut "en huius nate auspiciis illa inclita Roma". si igitur tantae civitatis certa ratio non apparet, non mirum si in aliarum opinione dubitatur. unde nec historicos nec commentatores varia dicentes imperitiae condemnare debemus: nam antiquitas ipsa creavit errorem, et plerique fundant, plerique augent et ad se transferunt nomina. quam rem etiam non parvum errorem adferre manifestum est, ut ecce Laurentum a Pico factum est, ut "Laurentis regia Pici"; item a Lavino, Latini fratre, Lavinum dictum; item a Latino Laurentum; item a Lavinia Laurolavinium. nec praenestinae fundator defvit urbis Praeneste locus est haud longe ab urbe, dictus ἀπὸ τῶν πρίνων , id est ab ilicibus, quae illic abundant. ibi erant pontifices et dii indigetes, sicut etiam Romae. erant etiam illic duo fratres, qui divi appellabantur. horum soror dum ad focum sederet, resiliens scintilla eius uterum percussit, unde dicitur concepisse. postea enixa est puerum iuxta templum Iovis abiecitque. virgines aquatum euntes iuxta ignem inventum sustulerunt, qui a fonte haud longe erat: unde Vulcani dictus est filius. Caeculus autem ideo, quia oculis minoribus fuit: quam rem frequenter efficit fumus. hic postea collecta multitudine postquam diu latrocinatus est, Praenestinam civitatem in montibus condidit. et cum ludorum die vicinos populos invitasset, coepit eos hortari ut secum habitarent, et pro gloria iactare se filium esse Vulcani. quod cum illi non crederent, invocato Vulcano, ut eum filium comprobaret, omnis illius multitudinis coetus est flamma circumdatus. quo facto commoti omnes simul habitaverunt et Vulcani filium esse crediderunt. hinc est 'omnis quem credidit aetas', quasi post dubitationem, et quia sine dubio aetas varia in spectaculis fuit. dicimus autem et 'hoc Praeneste', ut 'quique altum Praeneste viri', et 'haec Praenestis', unde est "cum primam aciem Praeneste sub ipsa stravi". Ad v. 682 altum praeneste Cato dicit "quia is locus montibus praestet, Praeneste oppido nomen dedit". ergo 'altum', quia in montibus locatum. quique arva gabinae ivnonis Gabii populi, diu in agris morati, tandem Gabios condiderunt: unde perite 'arva' dixit, non moenia. sane illic Iuno religiosissime colitur. est autem locus haud longe ab urbe. Ad v. 683 Gelidumque anienem 'Anio' fluvius haud longe ab urbe est, sed hic euphoniam secutus est: nam Ennius "Anionem" dixit iuxta regulam. Ad v. 684 Hernica saxa colunt Sabinorum lingua saxa hernae vocantur. quidam dux magnus Sabinos de suis locis elicuit et habitare secum fecit in saxosis montibus: unde dicta sunt Hernica loca et populi Hernici. dives anagnia aut fertilis: aut adludit ad historiam. nam Antonius Augusti sorore contempta postquam Cleopatram duxit uxorem, monetam eius nomine in Anagnia civitate iussit feriri. Ad v. 685 Quos amasene pater aut 'pascis', aut sit antiptosis 'quos pascit Amasenus'. est autem fluvius, qui Anagnienses agros inrigat. arma scuta. Ad v. 686 Nec clipei scuta maiora, dicta ab eo quod celent corpus, ἀπὸ τοῦ κλέπτειν . Ad v. 688 Fulvosque lupi de pelle galeros galerus genus est pillei, quod Fronto genere neutro dicit 'hoc galerum'. Ad v. 689 Vestigia nuda sinistri institvere pedis atqui ipse est in pugnantibus primus; sed bene nudus est, quia tegitur scuto. dextrum autem tectum conveniebat esse, quasi ab armis remotum. Ad v. 690 Pero autem est rusticum calciamentum. et traxit hoc a Graeciae more, unde isti, sicut dictum est, transierant, ubi hoc armorum fuerat genus. Ad v. 691 At messapus equum domitor neptunia proles hic Messapus per mare ad Italiam venit, unde Neptuni dictus est filius: quem invulnerabilem ideo dicit, quia nusquam periit, nec in bello. ignem autem ei nocere non posse propter Neptunum dicit, qui aquarum deus est. ab hoc Ennius dicit se originem ducere: unde nunc et cantantes inducit eius socios et eos comparat cycnis. 'domitor' autem 'equorum', quasi animalium a patre inventorum. Ad v. 695 Hi fescenninas acies Fescenninum oppidum est ubi nuptialia inventa sunt carmina. hi autem populi ab Atheniensibus ducunt originem. aequosque faliscos Faliscos Halesus condidit. hi autem, inmutato h in f, Falisci dicti sunt, sicut febris dicitur quae ante hebris dicebatur, Formiae quae Hormiae fuerunt, ἀπὸ τῆς ὁρμῆς : nam posteritas in multis nominibus f pro h posuit. iustos autem dicit Faliscos, quia populus Romanus missis decem viris ab ipsis iura fetialia et non nulla supplementa duodecim tabularum accepit, quas habuerat ab Atheniensibus. Ad v. 696 Hi soractis habent arces mons apud Hirpos haud longe a Flaminia, de quo Horatius "vides ut alta stet nive candidum Soracte". flaviniaque arva locus est in Italia Flavinium nomine. Ad v. 697 Et cimini cum monte lacum et lacus et mons hoc nomine appellantur. sane hoc habet fabula. aliquando Hercules, cum de Hispania rediret, ad hos populos venit. qui cum a singulis provocaretur ad ostendendam virtutem, defixisse dicitur vectem ferreum, quo exercebatur. qui cum terrae esset adfixus et a nullo potuisset auferri, eum rogatus sustulit, unde inmensa vis aquae secuta est, quae Ciminum lacum fecit. lucosque capenos hos dicit Cato Veientum ‹iuvenes› condidisse auxilio regis Propertii, qui eos Capenam cum adolevissent, miserat. unde et porta Capena, quae iuxta Camenas est, nomen accepit. Ad v. 698 Aequati numero aequaliter ordinati, digesti in ordinem — hinc est 'saepenumero scripsi', hoc est ordine — congruenter, sicut decebat, rationabiliter. Ad v. 699 Liquida inter nubila pura, sicca, serena: sed nil tam contrarium nubibus. ergo nubes pro aere posuit, ut diximus supra. Ad v. 700 Et longa canoros dant per colla modos secundum Plinium, qui ait in naturali historia, cycnos ideo suavius canere, quia colla longa et inflexa habent, et necesse est eluctantem vocem per longum et flexuosum meatum varias reddere modulationes. Ad v. 701 Sonat amnis Caystrum dicit, qui cohaeret Asiae paludi. quam cum significamus, 'a' longa est, cum sit brevis, si provinciam significare voluerimus: quod significatur in georgicis, ut "et quae Asia circum dulcibus in stagnis rimantur prata Caystri". Ad v. 705 Volucrum raucarum 'raucarum' τῶν μέσων est, sicut 'grave olens': nam legimus "graviter spirantis copia thymbrae". sciendum tamen Vergilium secundum morem provinciae suae locutum, in qua bene canentes cycni rauciores vocantur. Ad v. 706 Ecce sabinorum prisco de sanguine usurpat hoc: nam Clausus, Sabinorum dux, post exactos reges, ut quidam dicunt, cum quinque milibus clientum et amicorum Romam venit, et susceptus habitandam partem urbis accepit: ex quo Claudia et tribus est et familia nominata. prisco de sanguine de antiquis Sabinis. Ad v. 707 Magnum agmen propter quinque milia clientum. Ad v. 709 Postquam in partem data Roma sabinis hoc de alia traxit historia. nam post Sabinarum raptum et factum inter Romulum et Titum Tatium foedus recepti in urbem Sabini sunt, sed hac lege, ut in omnibus essent cives Romani, excepta suffragii latione: nam magistratus non creabant. Ad v. 710 Amiterna cohors de Amiterno oppido. priscique quirites id est Sabini. prisci autem ideo, quia post foedus Titi et Romuli placuit ut quasi unus de duobus fieret populus: unde et Romani Quirites dicti sunt, quod nomen Sabinorum fuerat a civitate Curibus, et Sabini a Romulo Romani dicti sunt. Ad v. 711 Ereti manus omnis oppidum est dictum a Iunone, id est Ἥρα , quae illic colitur. oliviferaeque mutuscae haec Trebia postea dicta est, quam modo Trebulam dicunt. apud quam Hannibal delevit populum Romanum: Lucanus "Cannarum fuimus Trebiaeque iuventus" (2.46). Ad v. 712 Qui nomentum urbem hoc ex sua persona dicit poeta: nam adhuc civitas Nomentana non fuerat, ut in sexto ait "hi tibi Nomentum et Gabios", item "haec tum nomina erunt, nunc sunt sine nomine terrae". rosea rura velini Velinus lacus est circa Reate iuxta agrum, qui Rosulanus vocatur. Varro tamen dicit lacum hunc a quodam consule in Narem vel Nartem fluvium derivatum — nam utrumque dicitur — esse diffusum. post quod tanta est loca secuta fertilitas, ut etiam perticae longitudinem altitudo superaret herbarum: quin etiam quantum per diem demptum esset, tantum per noctes crescebat: quod Vergilius ad suam provinciam transtulit, dicens "et quantum longis carpent armenta diebus, exigua tantum gelidus ros nocte reponet". Ad v. 713 Tetricae horrentis rupes Tetricus mons in Sabinis asperrimus, unde tristes homines tetricos dicimus. montemque severum proprium nomen montis est, sicut agri Roseus. Ad v. 714 Casperiamque colunt Casperia et Foruli civitates sunt. flumen himellae Himella fluvius est intra Forulos. et sic dixit 'Himellae flumen', ut "Buthroti urbem". Ad v. 715 Qui tiberim fabarimque bibunt bene 'bibunt': namque Tiberis in Tuscia oritur, sed transit etiam per Sabinos, unde 'bibunt', non 'possident' dixit. et sciendum Turno dari auxilium a tractu Piceni, Samnii, Campaniae et pro parte Apuliae: omnis vero Tuscia superior et Venetia Aeneae praestat auxilium. Fabarim autem quem dicit etiam ipse per Sabinos transit et Farfarus dicitur: Plautus "dissipabo te tamquam folia Farfari", Ovidius "et amoenae Farfarus umbrae". frigida misit nursia Piceni civitas. 'frigida' autem aut re vera, aut certe venenosa, nocens: Gracchi namque ubique in contionibus suis Nursinos sceleratos appellaverunt, et scimus amare Vergilium historiarum rem per transitum tangere. Ad v. 716 Ortinae classes Ortini equites classes dicuntur, unde et eorum tubas classica dicimus, et partes populi classes vocamus, quae quinque fuerunt. populique Latini qui intererant Albani montis viscerationi. Ad v. 717 Infavstum interlvit allia nomen Allia fluvius haud longe ab urbe est. iuxta quem Galli Brenno duce, XV. Kal. avg. die deleto exercitu, post triduum deleverunt etiam urbem excepto Capitolio. sane 'Allia' additum unum 'l' propter metrum, ut 'relliquias'. Lucanus bene posuit "quas Aliae clades" (7.633). Ad v. 718 Marmore mari. Ad v. 720 Vel cum sole novo prima aestatis parte: nam proprie sol novus est VIII. Kal. ian.; sed tunc non sunt aristae, quas ab ariditate dictas esse constat. Ad v. 721 Aut hermi campo Hermus Lydiae fluvius, qui superfusus campis gignit fertilitatem, unde harenas aureas fingitur trahere. lyciae flaventibus arvis provincia est fertilis frugum. Ad v. 723 Hinc agamemnonius Troiani nominis hostis hunc Agamemnonis plerique comitem, plerique nothum filium volunt. qui cum venisset ad Italiam, audito adventu Aeneae in bellum ruit, non amore Turni, sed odio hostilitatis antiquae; unde ait 'Troiani nominis hostis'. Ad v. 725 Rapit populos raptim adducit. etiam Campaniae loca commemorat. felicia baccho massica nam Massicus mons est vitibus plenus. 'Massica' autem dixit, ut "Maenala". Ad v. 727 Avrunci misere patres isti Graece Ausones nominantur. sidicinaque ivxta aequora ab oppido quod Sidicinum dicitur. Ad v. 728 Cales linquunt civitas est Campaniae; nam in Flaminia quae est Cale dicitur. est et in Gallia hoc nomine, quam Sallustius captam a Perperna commemorat. amnisque vadosi accola vulturni fluvius est Campaniae, qui iuxta Cumas cadit in mare. Ad v. 729 Saticulus asper populus Campaniae, asper moribus. Ad v. 730 Oscorumque manus Capuenses dicit, qui ante Ophici appellati sunt, quod illic plurimi abundavere serpentes. aclides illis tela aclides sunt tela quaedam antiqua, adeo ut nequaquam commemorentur in bello. legitur tamen quod sint clavae cubito semis factae, eminentibus hinc et hinc acuminibus: quae ita in hostem iaciuntur religatae loro vel lino, ut peractis vulneribus possint redire. putatur tamen esse teli genus, quod flagello in inmensum iaci potest. Ad v. 732 Laevas caetra tegit caetra est scutum loreum, quo utuntur Afri et Hispani. falcati comminus enses adfectavit varietatem: nam consequens fuerat ut diceret 'dextras armant gladii falcati'. falcatus autem ensis est harpe, qua usus est Perseus: Lucanus ait "harpen alterius monstri iam caede rubentem" (9.663). Ad v. 734 Oebale Oebalus filius est Telonis et nymphae Sebethidis. haec autem est iuxta Neapolim. sed Telo diu regnavit apud Capreas, insulam contra Neapolim sitam. filius vero eius, patriis non contentus imperiis, transiit ad Campaniam et multis populis subiugatis suum dilatavit imperium. Ad v. 735 Teleboum capreas cum regna teneret cum teneret Capreas, regna Teleboum: nam Teleboae Caprearum sunt populi, quos Telo suo regebat imperio. quidam dicunt Capreas a Capreo, qui in illis regionibus potens fuit, nominatas. Ad v. 738 Sarrastis populos populi Campaniae sunt a Sarno fluvio. Conon in eo libro, quem de Italia scripsit, quosdam Pelasgos aliosque ex Peloponneso convenas ad eum locum Italiae venisse dicit, cui nullum antea nomen fuerit, et flumini quem incolerent, Sarro nomen inposuisse ex appellatione patrii fluminis, et se Sarrastras appellasse. hi inter multa oppida Nuceriam condiderunt. Ad v. 739 Rufras batulvmque tenent castella Campaniae, a Samnitibus condita. arva celemnae Iunonis. locus Campaniae est Celemnae, sacer Iunoni. Ad v. 740 Et quos maliferae despectant moenia bellae multi Nolam volunt intellegi et dicunt iratum Vergilium nomen eius mutasse propter sibi negatum hospitium, et id aperte noluisse dicere, sed ostendere per periphrasin; nam illic Punica mala nascuntur: ut nunc 'Bella' pro 'Nola' posuerit. alii ita volunt accipi, ut sit synalipha et legatur 'moenia Abellae'. quidam hanc civitatem a rege Murano conditam Moeram nomine vocatam ferunt, sed Graecos primum eam incoluisse. quae ab nucibus Abellanis Abella nomen accepit. alii quod inbelle vulgus et otiosum ibi fuerit, ideo Abellam appellatam. huius cives cum loca circa Capuam possiderent, †ortu tumultu interisse, aliosque fugientes Moeranum abisse et eius incolis se iunxisse: et quod inbelliores fuerint Abellanos dictos. Ad v. 741 Cateias tela Gallica: unde et Teutonicum ritum dixit. cateiam quidam asserunt teli genus esse tale quale aclydes sunt, ex materia quam maxime lenta, cubitus longitudine, tota fere clavis ferreis illigata, quas in hostem iaculantes lineis, quibus eas adnexuerant, reciprocas faciebant. cateias id est hastas. cateiae lingua Theotisca hastae dicuntur. Ad v. 742 Raptus de subere cortex bene 'raptus', id est raptim sublatus, quia recens suberis cortex in quamvis formam tota flectitur facilitate. Ad v. 744 Montosae nersae civitas in montibus posita. Ad v. 745 Insignem fama bene 'fama', quia occidetur, ut "Vfentemque Gyas, cadit et Tolumnius augur". Ad v. 746 Horrida praecipve cui gens Aequiculam gentem dicit, et morum et vitae qualitate praeduram. sane aliud pendet ex alio: ideo erant horridi, quia venabantur; ideo venabantur, quia habebant duras glebas, id est infertiles: nam molles feraces sunt, ut in georgicis docet "et cui putre solum, namque hoc imitamur arando". Ad v. 750 Quin et marrubia venit de gente sacerdos Medea quando relictis Colchis Iasonem secuta est, dicitur ad Italiam pervenisse, et populos quosdam circa Fucinum ingentem lacum habitantes, qui Marrubii appellabantur quasi circa mare habitantes, propter paludis magnitudinem, docuit remedia contra serpentes: quamquam alii Marrubios a rege dictos velint. hi ergo populi Medeam Angitiam nominaverunt ab eo quod eius carminibus serpentes angerent. ab his nunc Umbronem venisse dicit, non regem, sed ducem. sunt autem isti Marsorum populi. Ad v. 751 Fronde super galeam et felici comptus oliva comptus frondibus festae olivae. Ad v. 753 Vipereo generi terrenis serpentibus. graviter spirantibus hydris aquae serpentibus. 'graviter' autem 'spirantibus' solo nocentibus flatu: Lucanus "ante venena nocens" (9.725). spargere conficere, ut "et spargere venena didicerunt". Ad v. 755 Arte levabat leviores esse faciebat, ut "nostrumque leves quaecumque laborem". Ad v. 756 Medicari cuspidis ictum 'medicor illam rem' et 'illi rei', sicut modulor. Ad v. 760 Liquidi flevere lacus etiam alii. Ad v. 761 Ibat et hippolyti proles pulcherrima bello virbius Theseus mortua Hippolyte Phaedram, Minois et Pasiphaae filiam, superduxit Hippolyto. qui cum illam de stupro interpellantem contempsisset, falso delatus ad patrem est, quod ei vim voluisset inferre. ille Aegeum patrem rogavit ut se ulcisceretur. qui agitanti currus Hippolyto inmisit focam, qua equi territi eum traxerunt. tunc Diana eius castitate commota revocavit eum in vitam per Aesculapium, filium Apollinis et Coronidis, qui natus erat exsecto matris ventre, ideo quod, cum Apollo audisset a corvo, eius custode, eam adulterium committere, iratus Coronidem maturo iam partu confixit sagittis — corvum vero nigrum fecit ex albo — et exsecto ventre Coronidis produxit ita Aesculapium, qui factus est medicinae peritus. hunc postea Iuppiter propter revocatum Hippolytum interemit: unde Apollo iratus Cyclopas fabricatores fulminum confixit sagittis: ob quam rem a Iove iussus est Admeti regis novem annis apud Amphrysum armenta pascere divinitate deposita. sed Diana Hippolytum, revocatum ab inferis, in Aricia nymphae commendavit Egeriae et eum Virbium, quasi bis virum, iussit vocari. cuius nunc filium cognominem dicit in bellum venire: adeo omnia ista fabulosa sunt. nam cum castus ubique inductus sit et qui semper solus habitaverit, habuisse tamen fingitur filium. re vera autem, ut et supra diximus, Virbius est numen coniunctum Dianae, ut matri deum Attis, Minervae Erichthonius, Veneri Adonis. Ad v. 762 Quem mater aricia misit civitas iuxta Albam. 'mater' autem propter Augustum dicit, qui fuerat ex Aricina matre progenitus: ac si diceret, quae tanti auctor est generis. Ad v. 763 Egeriae lucis nympha in Aricino nemore, quam amicam suam Numa esse fingebat ad firmandam legum suarum auctoritatem. Ad v. 764 Pingvis ubi et placabilis ara dianae 'pinguis' frequenti sacrificio, 'placabilis' autem ac si diceret, non qualis ante fuit, vel illic vel apud Tauros, humano gaudens cruore: quam historiam plene in secundo diximus, cum Iphigeniae incidit commemoratio. Ad v. 765 Arte novercae occiderit bene vim sceleris expressit sola novercae commemoratione. Ad v. 769 Paeoniis revocatum herbis aut medicinalibus, a Paeone medico deorum, qui Paean secundum Doricos dicitur, secundum rationem Paeon: aut re vera herbam Paeoniam dicit, cuius Creta ferax est. et amore dianae 'amore', id est cura. Ad v. 772 Medicinae talis et artis quae etiam fata dissolveret. Ad v. 773 Poenigenam matris poena genitum: alii 'Phoebigenam' legunt, ut Probus. Ad v. 775 Relegat commendat ab aliis segregatum. Ad v. 776 Solus in solis locis: nam 'solus' quomodo qui filium dicitur suscepisse? ignobilis non vilis, sed ignotus: quamquam possit etiam ad illud referri quod dicunt quibusdam artibus posse hominum vitam ultra fata protendi, ita tamen, ut solam habeant vitae imaginationem; videntur enim omnia facere nec faciunt. aevum aevum est aetas perpetua, cuius neque initium neque extremum noscitur, sed hic modo 'aevum' aetatem Hippolyti posuit. veteres aevum etiam deorum vitam dicebant; nam et Virbius inter deos colitur. Virbium autem quidam Solem putant esse, cuius simulachrum non est fas attingere, propterea quia nec sol tangitur. Ad v. 777 Versoque ubi nomine de re facto, ut "oestrum Grai vertere vocantes". Ad v. 778 Unde etiam triviae templo exponit τὸ αἴτιον : nam Callimachus scripsit αἴτια , in quibus etiam hoc commemorat. Ad v. 779 arcentur equi quoniam apud quasdam gentes ad aram equo sedere permittebatur. Ad v. 781 Havd setius non segnius pate. dicit autem tantae eum fuisse audaciae, ut nec paternae mortis terreretur exemplo. Ad v. 784 Vertitur id est agit. et toto vertice supra est Statius "et toto despectat corpore bellum". Ad v. 786 Aetnaeos efflantem faucibus ignes nimios, quantos habet Aetna. Ad v. 787 Tam magis illa fremens et tristibus effera flammis quam magis effvso crvdescunt sanguine pugnae legitur in arte quod 'tam magis maxime minus minime' positivo tantum iungantur: quod tamen tunc observatur si ponantur ad augmentum istae particulae; tunc enim vitiosam faciunt elocutionem. ceterum si ad exaequationem positae sint, possunt vel comparativo vel superlativo vel pro his gradibus ipsae inter se iungi: hinc ergo est 'tam magis illa fremens et tristibus effera flammis, quam magis effuso crudescunt sanguine pugnae': non enim ad praelationem positae sunt, sed ad exaequationem. maiores enim nostri vitia non in dicto, sed in significatione esse voluerunt. hinc est in Sallustio "ita quam quisque pessime fecit, tam maxime tutus est": nam et hic exaequatio est, non comparatio. Ad v. 790 Io auro insignibat haec Inachi filia Argivorum fluminis fuit. hanc amavit Iuppiter. et dum cum ea esset, Iuno supervenit. timens ille ne deprehenderetur, Ionem mutavit in vaccam et eam poscenti dedit Iunoni, ne paelicem confiteretur. cui Iuno Argum, oculatum omnibus membris, Arestoris sive Terrae filium, quem Graeci panopten appellant, custodem adposuit. quem cum Iuppiter per Mercurium, qui eum cantu fistulae in somnum conpulit, interemisset, Iuno eum in pavonem mutavit, Ioni vero inmisit oestrum, muscam animalibus infestam, quo diu exagitata ad Aegyptum venit et Iovis voluntate in Isin mutata colique coepta est. insignibat signo suo clarum esse faciebat. Ad v. 791 Argumentum ingens aut fabula, ut Cicero "argumenta erant in valvis": aut re vera argumentum, quo se Graecum probare cupiebat. hoc enim etiam Amata superius dixit "Inachus Acrisiusque patres mediaeque Mycenae". custos ne reverti posset in formam priorem. Ad v. 792 Pater inachus pater non tantum ipsius Ionis, sed auctor originis Turni. Ad v. 794 Totis agmina densentur campis scilicet qui oculis poterant subiacere. densentur denseo denses dicimus, aliter non. argivaque pubes et hoc ad generis, ut supra diximus, pertinet probationem, quod eum sequebantur Argivi. Ad v. 795 Veteresque sicani bene 'veteres': nam ubi nunc Roma est, ibi fuerunt Sicani, quos postea pepulerunt Aborigines. Ad v. 796 Sacranae acies dicunt quendam Corybantem de Creta venisse ad Italiam et tenuisse loca, quae nunc urbi vicina sunt, et ex eo populos ducentes originem Sacranos appellatos; nam sacrati sunt matri deum Corybantes. alii Sacranas acies Ardeatum volunt, qui aliquando cum pestilentia laborarent, ver sacrum voverunt, unde Sacrani dicti sunt. picti scuta labici Glaucus, Minois filius, venit ad Italiam. et cum sibi imperium posceret nec acciperet, ideo quod nihil praestabat, sicut eius pater praestiterat zonam eis transmittendo, cum antehac discincti essent, ostendit scutum: a quo et ipse Labicus dictus est, et ex eo populi ἀπὸ τῆς λαβῆς , quam latine amplam vocamus. 'picti' autem 'scuta' id est in bello frequenter probati: nam apud maiores virorum fortium picta erant scuta, e contra inertium et tironum pura erant, unde est "parmaque inglorius alba", id est non picta. Ad v. 797 Qui saltus tiberine tuos non originem, ut diximus supra. sacrumque numici litus arant aut iam tunc sacrum, aut prolepsis est: nam consecratus est Numicus, postquam inventum est illic cadaver Aeneae. Ad v. 798 Litus arant litus fluminis, ut "viridique in litore conspicitur sus". Ad v. 799 Circaevmque ivgum circa hunc tractum Campaniae colebatur puer Iuppiter, qui Anxyrus dicebatur, quasi ἄνευ ξυροῦ , id est sine novacula, quia barbam numquam rasisset, et Iuno virgo, quae Feronia dicebatur. est autem fons in Campania iuxta Terracinam, quae aliquando Anxur est dicta. Ad v. 800 Et viridi gavdens feronia luco non vacat quod addidit 'viridi': nam cum aliquando huius fontis lucus fortuito arsisset incendio et vellent incolae exinde transferre simulacra deorum, subito reviruit. Ad v. 801 Qua saturae iacet atra palus secundum hanc lectionem re vera Saturam paludem intellegimus; sed alii 'Asturae' legunt. quod si est, paludem pro flumine posuit; nam haud longe a Terracina oppidum est Astura et cognominis fluvius. Ad v. 802 Quaerit iter valles satis signatis verbis expressit flumen angustum, contra de Tiberino ait "in mare prorumpit". Ad v. 803 Hos super advenit volsca de gente camilla prudenter post inpletam commemorationem virorum transit ad feminas; ita enim et de Troianis legitur, qui ultimum Amazonum auxilium postularunt: quae res ab Homero praetermissa est. sane iam praesagium est infelicitatis futurae quod inter ipsa principia armantur et feminae. volsca de gente de Priverno, Volscorum oppido, ut "Priverno antiqua Metabus cum excederet urbe". Ad v. 804 Florentes aere catervas Ennius et Lucretius florere dicunt omne quod nitidum est: hoc est secutus Vergilius, aliter acyrologia est: Lucretius "florebat navibus pontus". Ad v. 805 Calathisve minervae Minerva et armorum dea est et lanificii, sed Camilla animum ad arma sola contulit. Ad v. 807 Cursuque pedum bene 'pedum' adiecit, ne per equum eius gloria minueretur, quod ei obicitur "quid tamen egregium, si femina forti fidis equo?" Ad v. 809 Aristas primas spicae partes, dictas ab eo quod primae arescant. Ad v. 811 Tingveret mergeret, ut "tinguat equos". Ad v. 813 Ivventus turbaque miratur matrum ante ornatum eius, post arma dicturus est: unde hysteroproteron in respondendo esse voluerunt, ut ornatum matres, viri vero arma mirentur. sed melior sensus est, si, sicut dictum est, accipiamus: ea enim sexus uterque miratur quae sunt posita contra opinionem, ut mirentur feminae arma in muliere, viri ornatum in bellatrice. Ad v. 814 Inhians stupore quodam, ore patefacto. Ad v. 816 Lyciam pharetram quasi Lyciam, ut legimus 'Cretenses sagittas'. Ad v. 817 Pastoralem praefixa cuspide myrtum quia hac pugnare pastores solent. myrtum non hastam myrteam, sed ipsam myrtum: Statius "Lernaeam iacit ille trabem". bauk1jat0i8w7pe46ho7srimtqtpva0 265103 265101 2026-05-09T13:15:25Z Saumache 27923 265103 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos [[Aeneis/Liber VII|Liber VII]] commentarius }} {{Liber |Ante = Commentarius VI |AnteNomen = ../Liber VI |Post = Commentarius VIII |PostNomen = ../Liber VIII }} {{ancora+|1|Ad v. 1}} Ut et in principio diximus, in duas partes hoc opus divisum est: nam primi sex ad imaginem Odyssiae dicti sunt, quos personarum et adlocutionum varietate constat esse graviores, hi autem sex qui sequuntur ad imaginem Iliados dicti sunt, qui in negotiis validiores sunt: nam et ipse hoc dicit "maius opus moveo". et re vera tragicum opus est, ubi tantum bella tractantur. tu quoque sicut Misenus, Palinurus etiam. nostris hoc est Italicis, ut "non eadem arboribus pendet vindemia nostris", non, ut Donatus ait, in comparationem oceani navigabilibus. aeneia nutrix hanc alii Aeneae, alii Creusae, alii Ascanii nutricem volunt. lectum tamen est in philologis in hoc loco classem Troianorum casu concrematam, unde Caieta dicta est, ἀπὸ τοῦ καίειν . {{ancora+|3|Ad v. 3}} Servat tenet, possidet, ut "servantem ripas alta non vidit in herba". hesperia in magna 'magna' propter Hispaniae discretionem. {{ancora+|4|Ad v. 4}} Si qua est ea gloria secundum Epicureos. bene autem interest funeri postquam ab inferis rediit, sicut interfuit antequam descenderet, ut medium actum ostenderet. {{ancora+|6|Ad v. 6}} Quierunt Hebrus 'quierant' legit. {{ancora+|7|Ad v. 7}} Tendit iter velis quia prout vela extensa fuerint, ita etiam cursus extenditur, in quo navis est iter. multi dicunt inproprie dictum quod ait 'tendit iter velis', multi nimium proprie. constat tamen secundum illud dictum quod ait supra "flecte viam velis". aliud est velis iter tendere, aliud per vela iter. quod si dicimus, bene procedit et 'tende viam velis', ut in ipsis velis ratio sit viae. {{ancora+|8|Ad v. 8}} Adspirant avrae in noctem quia, ut diximus, temporum mutatione ventus vel minuitur vel augetur. 'in noctem' autem circa noctem. et quotiens tempus exprimitur, accusativum regit ista praepositio. {{ancora+|9|Ad v. 9}} Luna negat litotes figura; nam dicit 'large praestat', ut "munera nec sperno". tremulo sub lumine ita enim mobilitas aquae facit videri. {{ancora+|10|Ad v. 10}} Circaeae raduntur litora terrae ut diximus supra, mons iste antehac insula fuit; paludibus enim a continenti segregabatur, quas exclusit limus de Albanis montibus per paludes Pomptinas fluens. et dicebatur Aeaeus ab horrore transeuntium, quod homines mutabantur in feras. in hoc summo oppidum fuit, quod et Circeium dictum est et Circei; nam utrumque Livius dicit. {{ancora+|11|Ad v. 11}} Dives non addidit cuius rei, cum soleat, ut "dives equum, dives pictai vestis et auri". inaccessos inaccessibiles, inaccedendos, non ad quos nullus accessit; nam Vlixes illuc venit. ergo 'inaccessos' ad quos nullus debeat accedere, ut "aut inlaudati nescit Busiridis aras", hoc est inlaudabilis, nam ab Isocrate constat esse laudatum. {{ancora+|12|Ad v. 12}} Resonat cantu resonare facit. superbis aut altis, aut nobilibus propter antiquam oppidi magnitudinem. {{ancora+|13|Ad v. 13}} Odoratam pro 'odoriferam'. hoc autem ideo, quia usus olei apud maiores non fuit, praecipue in Italia. {{ancora+|14|Ad v. 14}} Arguto pectine garrulo, stridulo, sonanti, ut "forte sub arguta consederat ilice Daphnis". percurrens pectine telas aut manu percurrens; aut ictu pectinis, ut videmus; aut quia apud maiores stantes texebant, ut hodie linteones videmus. est autem Homeri, qui ait ἱστὸν ἐποιχομένη . {{ancora+|15|Ad v. 15}} Gemitus iraeque gemitus irascentium leonum, ἓν διὰ δυοῖν . {{ancora+|16|Ad v. 16}} Sera sub nocte quasi eo tempore, quo naturali libertate uti consueverunt. 'sub sera nocte' per noctem seram. rudentum naturaliter 'ru' longa est: Persius "findor ut Arcadiae pecuaria rudere dicas". systolen ergo fecit. ruditus autem proprie est clamor asinorum, sicut grunnitus porcorum, ranarum coax: quae nomina a sono vocis constat esse composita. {{ancora+|17|Ad v. 17}} Praesepibus caveis, ubi aluntur: non enim re vera praesepia habent. {{ancora+|19|Ad v. 19}} Dea saeva aut per se, aut herbis potentibus saeva. Circe autem ideo Solis fingitur filia, quia clarissima meretrix fuit, et nihil est sole clarius. haec libidine sua et blandimentis homines in ferinam vitam ab humana deducebat, ut libidini et voluptatibus operam darent: unde datus est locus fabulae. aperte Horatius "sub domina meretrice fuisset turpis et excors". {{ancora+|20|Ad v. 20}} In vultus ac terga ferarum corrumpebatur enim in illis sensus: animus namque idem manebat. {{ancora+|21|Ad v. 21}} Pii paterentur troes ergo impii qui pertulerunt: impii autem propter occisa Solis armenta. {{ancora+|23|Ad v. 23}} Neptunus ventis implevit vela secundis physice locutus est: motu enim aquae ventus creatur, ut videmus in bombis organorum. {{ancora+|24|Ad v. 24}} Praeter vada fervida periculosa navigantibus. et est tmesis. {{ancora+|26|Ad v. 26}} In roseis fulgebat lutea bigis 'lutea' est crocei coloris, ut "croceo mutabit vellera luto": unde multi iungunt 'inroseis', id est non roseis, quasi non rubicundis, ne sit contrarium. tamen secundum Homerum dictum est, qui interdum ῥοδοδάκτυλον , id est rosei coloris digitos habentem, interdum κροκόπεπλον dicit Auroram, id est crocei coloris veste circumdatam. {{ancora+|27|Ad v. 27}} Cum venti posvere cum ortu diei quievere: 'posuere' enim quievere est, sicut contra 'ferre' flare dicimus, ut "fieret vento mora nequa ferenti", id est flanti. omnisque repente resedit flatus 'omnis', id est et qui ripae est flatus, et qui pelagi, qui altanus vocatur. {{ancora+|28|Ad v. 28}} Tonsae remi dicti a decutiendis fluctibus, sicut tonsores a tondendis et decutiendis capillis. {{ancora+|29|Ad v. 29}} Lucum prospicit in quo erat fluminis numen: diximus enim numquam sine religione esse lucum a Vergilio positum. {{ancora+|30|Ad v. 30}} Hunc inter per hunc: Terentius "dum rus eo, coepi egomet mecum inter vias". est autem crebra Frontonis elocutio. amoeno umbroso, silvis circumdato. {{ancora+|31|Ad v. 31}} Flavus arena epitheton proprium. et sciendum exitum Tiberini fluminis naturalem non esse nisi circa Ostiam, ubi prima Aeneas castra constituit: nam aliter non procedit quod ait "murorum in parte sinistra opposuere aciem: nam dextera cingitur amni". postea enim in Laurolavinio castra fecit ingentia, quorum vestigia adhuc videntur. {{ancora+|33|Ad v. 33}} Adsvetae ripis volucres bono compendio usus est. {{ancora+|34|Ad v. 34}} Aethera mulcebant oblectabant, lenibant. corporalia enim sunt elementa, ut diximus supra; non enim mulcetur nisi quod corporale est. supra ait "totamque infusa per artus". {{ancora+|37|Ad v. 37}} Nunc age hinc est sequentis operis initium: ante dicta enim ex superioribus pendent. sane erato vel pro Calliope, vel pro qualicumque musa posuit. tempora rerum quia, ut diximus supra, secundum Lucretium tempora nisi ex rebus colligantur, per se nulla sunt. {{ancora+|38|Ad v. 38}} Latio antiquo quia duo sunt, vetus et novum, sicut et in iure lectum est. {{ancora+|40|Ad v. 40}} Exordia pugnae id est cervi interitum. {{ancora+|42|Ad v. 42}} Actos aut collectos, aut re vera compulsos: quod est veri simile propter illud 'longa placidas in pace regebat'. {{ancora+|43|Ad v. 43}} Totamque sub arma coactam collectam, ut "Tityre coge pecus". 'totam' autem ὑπερβολικῶς dixit. {{ancora+|47|Ad v. 47}} Hunc favno et nympha genitum lavrente marica quidam deus est Fatuclus. huius uxor est Fatua. idem Faunus et eadem Fauna. dicti autem sunt Faunus et Fauna a vaticinando, id est fando, unde et fatuos dicimus inconsiderate loquentes. ergo Faunae et Fatuae nomen quasi asperum fugit poeta, et Maricam dixit fuisse uxorem Fauni. est autem Marica dea litoris Minturnensium iuxta Lirin fluvium: Horatius "et innantem Maricae litoribus tenuisse Lirin". quod si voluerimus accipere uxorem Fauni Maricam, non procedit: dii enim topici, id est locales, ad alias regiones non transeunt. sed potest dictum esse per poeticam licentiam 'Laurente Marica', cum sit Minturnensis. dicunt alii per Maricam Venerem intellegi debere, cuius fuit sacellum iuxta Maricam, in quo erat scriptum ΠΟΝΤΙΗ ΑΦΡΟΔΙΤΗ . sane Hesiodus Latinum Circes et Vlixis filium dicit, quod et Vergilius tangit dicendo "Solis avi specimen". sed quia temporum ratio non procedit, illud accipiendum est Hygini, qui ait Latinos plures fuisse, ut intellegamus poetam abuti, ut solet, nominum similitudine. {{ancora+|48|Ad v. 48}} Accipimus propter varias opiniones hoc adiecit, ut Sallustius "urbem Romam, sicuti ego accepi, condidere atque habuere initio Troiani". {{ancora+|49|Ad v. 49}} Vltimus auctor primus, ut 'supremum' summum dicimus: "pro supreme Iuppiter". {{ancora+|51|Ad v. 51}} Primaque oriens erepta ivventa est per transitum tangit historiam. Amata enim duos filios, voluntate patris Aeneae spondentes Laviniam sororem, factione interemit: unde et 'erepta' dixit, quasi per vim. hos alii caecatos a matre tradunt, postquam amisso Turno Lavinia Aeneae iuncta est. 'fato' autem dicit voluntate: nam dii id fantur quod sentiunt, non ut homines, de quibus lectum est "aliud clausum in pectore, aliud in lingua promptum habere". {{ancora+|53|Ad v. 53}} Iam matura viro iam plenis nubilis annis non est iteratum, sed secundum ius dictum, in quo et ex annorum ratione et ex habitu corporis aetas comprobatur. primum ergo ad habitum, secundum ad annos pertinet. {{ancora+|54|Ad v. 54}} Latio Latium pars est Ausoniae: unde dixit primo quod minus est, sic intulit 'totaque Ausonia'. {{ancora+|56|Ad v. 56}} Petit ante alios pulcherrimus aut 'ante alios petit', aut 'pulcherrimus ante alios'. {{ancora+|57|Ad v. 57}} Miro amore nova intemperantia. {{ancora+|58|Ad v. 58}} Sed variis propter apes, incendium, oraculum Fauni. portenta signa quae sunt media, a portendendo: nam et bona et mala sunt portenta. {{ancora+|59|Ad v. 59}} Lavrus erat Latinus post mortem fratris Lavini cum Lavinum amplificaret, ab inventa lauro Laurolavinium id appellavit. in penetralibus penetrale est omnis interior pars domus, licet sit intecta: unde laurum in penetralibus fuisse non mirum est. {{ancora+|60|Ad v. 60}} Metu religione, quae nascitur per timorem. {{ancora+|61|Ad v. 61}} Primas cum conderet arces 'primas' circa laurum scilicet: nam iam civitas fuerat. {{ancora+|65|Ad v. 65}} Trans aethera aetherem pro aere posuit. {{ancora+|66|Ad v. 66}} Obsedere apicem verbum oppugnationis est 'obsedere', quo usus est signate propter bellum futurum. per mutva invicem: et est absolutum. Melissus qui de apibus scripsit, ait "duobus pedibus se tenent et duobus alias sustinent". {{ancora+|68|Ad v. 68}} Vates divinus: per quam autem artem non dixit, nec nomen eius; sed datur intellegi coniecturis eum quibusdam futura dixisse. {{ancora+|69|Ad v. 69}} Partes petere agmen easdem intellegimus ab infero mari apes venisse, unde et Troiani. 'partes' autem 'easdem' summitates rerum petere dicit, sicut apes apicem lauri, per quam advenarum victoria enuntiatur. {{ancora+|71|Ad v. 71}} Castis piis. et sciendum Latinum sacrificasse iuxta stante Lavinia. {{ancora+|73|Ad v. 73}} Nefas absoluta parenthesis. et est hypallage 'comprendere crinibus ignem', cum ignis crines comprehendat. {{ancora+|76|Ad v. 76}} Fumida in fumo est causa lacrimarum et belli. {{ancora+|77|Ad v. 77}} Vulcanum spargere incendium belli significat. his autem duobus hoc ab augurio distat Ascanii, fumo et aspersione flammarum. {{ancora+|81|Ad v. 81}} Favni Faunus ἀπὸ τῆς φωνῆς dictus, quod voce, non signis ostendit futura. {{ancora+|82|Ad v. 82}} Lucosque pro in lucis. {{ancora+|83|Ad v. 83}} Sub albunea in Albunea. alta quia est in Tiburtinis altissimis montibus. et Albunea dicta est ab aquae qualitate, quae in illo fonte est: unde etiam nonnulli ipsam Leucotheam volunt. sciendum sane unum nomen esse fontis et silvae. {{ancora+|84|Ad v. 84}} Sacro fonte nullus enim fons non sacer. mephitin mephitis proprie est terrae putor, qui de aquis nascitur sulphuratis, et est in nemoribus gravior ex densitate silvarum. alii Mephitin deum volunt Leucotheae conexum, sicut est Veneri Adonis, Dianae Virbius. alii Mephitin Iunonem volunt, quam aerem esse constat. novimus autem putorem non nisi ex corruptione aeris nasci, sicut etiam bonum odorem de aere incorrupto, ut sit Mephitis dea odoris gravissimi, id est grave olentis. {{ancora+|85|Ad v. 85}} Hinc italae gentes commendatio oraculi ipsius. oenotria tellus proprie Sabinorum tractus. {{ancora+|87|Ad v. 87}} Sub nocte silenti per noctem silentem. {{ancora+|88|Ad v. 88}} Incubvit incubare dicuntur proprie hi qui dormiunt ad accipienda responsa: unde est "ille incubat Iovi", id est dormit in Capitolio, ut responsa possit accipere. {{ancora+|90|Ad v. 90}} Varias avdit voces scilicet propter multa simulacra. frvitur pascitur: quod de rebus tantum bonis dicimus. {{ancora+|91|Ad v. 91}} Acheronta adfatur avernis potestates quae sunt in Acheronte, ad quem per Avernum venitur. hoc autem ideo, quia Faunus infernus dicitur deus: et congrue; nam nihil est terra inferius, in qua habitat. hinc est quod eum Horatius inducit nocentem, dicens "lenis incedas abeasque parvis aequus alumnis". {{ancora+|92|Ad v. 92}} Pater ipse aut honoris est, aut pater Laviniae. {{ancora+|93|Ad v. 93}} Centum aut pro qualitate fortunae, unde et 'rite' dixit: aut finitum pro infinito posuit. {{ancora+|94|Ad v. 94}} Tergo pro tergoribus, id est coriis. {{ancora+|97|Ad v. 97}} Thalamis nev crede paratis propter Turnum. {{ancora+|98|Ad v. 98}} Venient melius 'veniunt', ut iam eos venire significet. generi plurali usus est pro singulari. {{ancora+|99|Ad v. 99}} A stirpe stirpem cum de genere et prosapie dicimus, tantum femininum est, cum de arbore, et masculini generis et feminini invenitur, ut "sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum", contra Horatius "stirpesque raptas et pecus et domos". {{ancora+|100|Ad v. 100}} Sub pedibus sub imperio suo ac potestate. {{ancora+|102|Ad v. 102}} Monitusque alibi monita dixit, ut "Carmentis nymphae monita et deus auctor Apollo". {{ancora+|103|Ad v. 103}} Non ipse svo premit ore Latinus quo a se repelleret generos. {{ancora+|104|Ad v. 104}} Sed circum late volitans tmesis est 'circum' 'volitans'. {{ancora+|109|Ad v. 109}} Adorea liba ador proprie est genus farris, liba autem sunt placentae de farre, melle et oleo, sacris aptae. {{ancora+|110|Ad v. 110}} Subiciunt epulis subponunt in epularum locum. ille qui per harpyiam vaticinatus est, ut "quae Phoebo pater omnipotens". {{ancora+|111|Ad v. 111}} Et cereale solum solum dicitur omne quod aliquid sustinet, unde de mari supra ait "subtrahiturque solum". sic nunc panicias mensas, id est epularum sustentaculum, solum vocavit. {{ancora+|112|Ad v. 112}} Forte aliis abundat 'forte'. {{ancora+|115|Ad v. 115}} Fatalis crusti ad negotium respexit Aeneae, cui hic erat finis laborum. 'crustum' autem et 'crusta'. neutraliter dicimus de his quae comedi possunt: Horatius "ut pueris olim dant crustula blandi doctores", Iuvenalis "nos colaphum incutimus lambenti crustula servo". feminino autem genere fragmenta dicimus, quae comesse non possumus, ut "concrescunt subitae currenti in flumine crustae". quadris aut mensis: et est antonomasia, nam supra 'orbem' dixit: aut 'quadris' fragmentis accipimus, ut Iuvenalis "ut bona summa putes aliena vivere quadra". {{ancora+|117|Ad v. 117}} Adludens aut vacat 'ad', et ludentem significat: aut certe 'adludens' ad responsi fidem verba componens. laborum finem scilicet maritimorum: nam in terra multa passurus est, ut ait sibylla "sed terrae graviora manent". {{ancora+|118|Ad v. 118}} Primamque loquentis ab ore eripvit pater hoc est, adhuc loquente Ascanio primus pater intellexit famem, quam fata praedixerant. {{ancora+|119|Ad v. 119}} Numine pressit id est oraculi fide ab Heleno et Anchisa praedicti. 'pressit' autem vocem Ascanii, quo posset ipse numina deprecari. {{ancora+|120|Ad v. 120}} Fatis mihi debita bona periphrasis est, ne 'fatalis' diceret, quod est medium: et in precibus nihil esse ambiguum debet. {{ancora+|121|Ad v. 121}} O fidi Aeneae scilicet, non Troiae, quam nequivere servare. {{ancora+|122|Ad v. 122}} Hic domus aut familia, ut "da propriam Thymbraee domum": aut ordo est, hic est patria, hic domus; ante enim patria est, sic domus. {{ancora+|125|Ad v. 125}} Accisis undique consumptis. et hoc est apud nos 'ac', quod apud Graecos ἀμ . hinc est "amsancti valles", id est undique sancti. {{ancora+|128|Ad v. 128}} Haec erat illa fames ac si diceret: hoc fuerat timendum periculum, quod pericula determinat. {{ancora+|131|Ad v. 131}} Habeant habitent; hoc enim frequentativum est ab eo quod est habeo. ubi moenia gentis Laurolavinium significat. {{ancora+|133|Ad v. 133}} Nunc pateras libate iovi ab eo quod continet id quod continetur. {{ancora+|134|Ad v. 134}} Anchisen genitorem bene Iovem et Anchisen, qui causa oraculi fuerunt. reponite mensis aut timore verborum Ascanii interrupta renovate: aut 'reponite' frequenter ponite, id est crebro bibite. {{ancora+|135|Ad v. 135}} Tempora ramo implicat diebus enim festis ita epulabantur, id est coronati. {{ancora+|136|Ad v. 136}} Genivmque loci Apollinem vult intellegi: in tutela enim eius tota fuerat regio, ut "quam pater inventam primas cum conderet arces, ipse ferebatur Phoebo sacrasse Latinus". aliter iniquum est si, cum omnes invocet, Apollinem praetermittat, praesertim cum Helenus dixerit "aderitque vocatus Apollo". primamque deorum quia ipsa est mater deorum. {{ancora+|137|Ad v. 137}} Nymphasque et adhuc ignota precatur flumina bonum ordinem sequitur: sic alibi "nymphae, Laurentes nymphae, genus amnibus unde est". {{ancora+|138|Ad v. 138}} Noctem noctisque orientia signa quae noctem sequuntur, ut nymphas flumina: invocat enim sibi coniuncta. {{ancora+|139|Ad v. 139}} Phrygiamque ex ordine matrem aut 'contigue', quia Idaeum dixerat Iovem: aut certe 'rite', id est more sollemni. {{ancora+|140|Ad v. 140}} Duplices duos. caelo autem Venerem, erebo Anchisen. {{ancora+|141|Ad v. 141}} Caelo clarus ab alto in serenitate, quod est augurii; nam in nubibus causa est. {{ancora+|142|Ad v. 142}} Radiis et auro radiis aureis. ardentem nubem alii fulmen nubem ardentem dicunt, ut Lucanus "atque ardens aere solo" (10.503), quos hoc loco secutus est. alii fulmen dicunt aeris scissione ardentem rimam, quos alibi sequitur dicens "ignea rima micans percurrit lumine nimbos". {{ancora+|146|Ad v. 146}} Certatim instavrant epulas hoc est 'et vina reponite mensis'. {{ancora+|147|Ad v. 147}} Vina coronant pro 'pateras'. magno autem omine caelesti dicit: alibi "nam te maioribus ire per altum auspiciis manifesta fides". {{ancora+|150|Ad v. 150}} Haec fontis stagna numici ista iam ab incolis discuntur. quod autem ait 'stagna' verum est: nam Numicus ingens ante fluvius fuit, in quo repertum est cadaver Aeneae et consecratum. post paulatim decrescens in fontem redactus est, qui et ipse siccatus est sacris interceptus: Vestae enim libari non nisi de hoc fluvio licebat. {{ancora+|152|Ad v. 152}} Ordine ab omni ex omni qualitate dignitatum: quod apud Romanos in legatione mittenda hodieque servatur. {{ancora+|153|Ad v. 153}} Avgusta ad moenia augurio consecrata. hinc paulo post illud est 'tectum augustum, ingens'. et nisi in augusto loco consilium senatus habere non poterat: unde templum Vestae non fuit augurio consecratum, ne illuc conveniret senatus, ubi erant virgines; nam haec fuerat regia Numae Pompilii: ad atrium autem Vestae conveniebat, quod a templo remotum fuerat. {{ancora+|157|Ad v. 157}} Fossa sulco. et sunt ista reciproca; nam et sulcum ponit pro fossa, ut "ausim vel tenui vitem committere sulco", id est fossa. {{ancora+|158|Ad v. 158}} Moliturque locum praeparat. primasque in litore sedes ideo 'primas', quia imperium Lavinium translaturus est. et sciendum civitatem, quam primo fecit Aeneas, Troiam dictam secundum Catonem et Livium: quod et ipse dicit "nec te Troia capit". {{ancora+|159|Ad v. 159}} Castrorum in morem brevem scilicet. pinnis atque aggere muro, in quo pinnae sunt. et est synecdoche. 'aggere' autem fossa. {{ancora+|160|Ad v. 160}} Iamque iter emensi turres et t. l. hypermetrus versus. {{ancora+|161|Ad v. 161}} Muroque subibant alibi per accusativum, ut "Aeneae subiit mucronem ipsumque morantem sustinuit". et hoc secundum naturam est, nam 'it sub mucronem' dicimus: per dativum enim figuratum est. {{ancora+|162|Ad v. 162}} Pueri et primaevo flore ivventus bene Romanae militiae exprimit morem; nam post pubertatem armis exercebantur et sexto decimo anno militabant, quo etiam solo sub custodibus agebant. nec est contrarium "longa populos in pace regebat": nam licet in pace essent, exercitium tamen vigebat armorum. {{ancora+|163|Ad v. 163}} Domitantque in pulvere currus equos sub curribus domitant. {{ancora+|164|Ad v. 164}} Acres arcus fortes. et est κατάχρησις : nam acrimonia mentis est. lenta mollia. ictu iaculatione. {{ancora+|167|Ad v. 167}} Ingentes ex stupore nuntii laus ostenditur Troianorum. et bene novitatis ostendit opinionem: ingentes enim esse quos primum videmus opinamur. reportat aut 're' vacat, aut 're' pro 'ad' posuit, ut sit 'adportat'. {{ancora+|168|Ad v. 168}} Intra tecta vocari dissentit hoc loco a Romana consuetudine. nam legati si quando incogniti venire nuntiarentur, primo quid vellent ab exploratoribus requirebatur, post ad eos egrediebantur magistratus minores, et tunc demum senatus ab eis extra urbem postulata noscebat, et ita si visum fuisset, in urbem admittebantur. sed hoc Vergilius non sine ratione praetermisit: Latinum namque memorem vult esse responsi et avidum satis ad externos videndos, per quos ei promittebatur felicitas. {{ancora+|169|Ad v. 169}} Solio medius consedit ut supra diximus, solium est veluti armarium de uno ligno factum ad regum tutelam, secundum alios a soliditate dictum, secundum Asprum per antistichon, [quod solum id est unum capit] quasi sodium a sedendo: nam et sella quasi sedda dicta est. {{ancora+|170|Ad v. 170}} Tectum avgustum ingens domum, quam in Palatio diximus ab Augusto factam, per transitum laudat: quam quasi in Laurolavinio vult fuisse. {{ancora+|172|Ad v. 172}} Horrendum venerandum, non quod horrori sit. {{ancora+|173|Ad v. 173}} Hic sceptra accipere hoc in Palatio fiebat. {{ancora+|174|Ad v. 174}} Curia templum quia, ut diximus, curia non erat nisi in augurato loco. {{ancora+|175|Ad v. 175}} Ariete caeso hoc sacrificium in ianua Palatii fiebat festis diebus. {{ancora+|176|Ad v. 176}} Perpetvis mensis longis, ad ordinem exaequatis sedentum: maiores enim nostri sedentes epulabantur. quem morem a Laconibus habuerunt et Cretensibus, ut Varro docet in libris de gente populi Romani, in quibus dicit quid a quaque traxerint gente per imitationem. {{ancora+|177|Ad v. 177}} Ex ordine prout sibi successerant. [sane intellegendum est, ita ut nati fuerant, sic eorum imagines fuisse compositas.] {{ancora+|178|Ad v. 178}} E cedro quod lignum non facile vetustate consumitur. [hoc genus ligni tineam nescit corruptionemque ex antiquitate non sentit.] unde est cedria, quae chartam reservat: hinc est illud "et cedro digna locuti". [aut cedria perunctae, quoniam ligna custodit ac conservat.] {{ancora+|179|Ad v. 179}} Vitisator non inventor vitis, sed qui vitis genus demonstravit Italis populis. sub imagine falcem aut statuae exprimit gestum, ut dicat: ita tenebat falcem, ut eam sub vultu haberet: aut 'sub imagine' sub theca dicit, quae similis falcis est. {{ancora+|180|Ad v. 180}} Saturnusque senex antiqui reges nomina sibi plerumque vindicabant deorum. ergo Saturnus rex fuit Italiae: nam et supra ait 'veterum effigies ex ordine avorum' et infert 'aliique ab origine reges'. hinc est quod apud Cretam esse dicitur Iovis sepulcrum. Gabalus etiam, Romanus imperator, Solem se dici voluit: nam Heliogabalus dictus est. {{ancora+|181|Ad v. 181}} Ab origine pro 'Aboriginum reges', sed est metro prohibitus. {{ancora+|182|Ad v. 182}} Pugnando vulnera passi pugnando scilicet quasi reges. {{ancora+|183|Ad v. 183}} Sacris in postibus ubi spolia consecrabantur. {{ancora+|184|Ad v. 184}} Captivi pro 'captivorum': nota figura est. {{ancora+|185|Ad v. 185}} Cristae hoc est galeae: a parte totum posuit. {{ancora+|186|Ad v. 186}} Ereptaque rostra carinis bene de omni genere proeliorum spolia illic fuisse demonstrat. {{ancora+|187|Ad v. 187}} Quirinali litvo lituus est incurvum augurum baculum, quo utebantur ad designanda caeli spatia, nam manu non licebat. Quirinalem autem ex persona sua dixit, qualem postea Quirinus habuit: nam tunc adhuc non fuerat Romulus. [vel lituum id est regium baculum, in quo potestas esset dirimendarum litium.] {{ancora+|188|Ad v. 188}} Succinctus trabea toga est augurum de cocco et purpura. ancile scutum breve. regnante Numa caelo huius modi scutum lapsum est, et data responsa sunt, illic fore summam imperii, ubi illud esset. quod ne aliquando hostis agnosceret, per Mamurium fabrum multa similia fecerunt: cui et diem consecrarunt, quo pellem virgis feriunt ad artis similitudinem. dicimus autem 'hoc ancile' et 'haec ancilia', 'anciliorum' vero usurpavit Horatius dicens "anciliorum et nominis et togae oblitus". septem fuerunt pignora, quae imperium Romanum tenent: †aius matris deum, quadriga fictilis Veientanorum, cineres Orestis, sceptrum Priami, velum Ilionae, palladium, ancilia. {{ancora+|190|Ad v. 190}} Avrea conivnx nam aliter versus non stat. et 'aurea' per ironiam dixit, ut "egregia interea coniunx": 'coniunx' vero non quae erat, sed quae esse cupiebat, ut "quos ego sim totiens iam dedignata maritos". fabula autem talis est. Picum amavit Pomona, pomorum dea, et eius volentis est sortita coniugium. postea Circe, cum eum amaret et sperneretur, irata eum in avem, picum Martium, convertit: nam altera est pica. hoc autem ideo fingitur, quia augur fuit et domi habuit picum, per quem futura noscebat: quod pontificales indicant libri. bene autem supra ei lituum dedit, quod est augurum proprium: nam ancile et trabea communia sunt cum Diali vel Martiali sacerdote. {{ancora+|194|Ad v. 194}} Placido prior edidit ore bene 'placido'; legatorum enim fuerat ut ipsi ante loquerentur: sic in secundo "ultro flens ipse videbar". {{ancora+|195|Ad v. 195}} Dicite dardanidae aut ex veste eos Troianos esse cognoscit, quae erat propria gentium singularum; aut κατὰ τὸ σιωπώμενον intellegimus famam, quae eos venire nuntiaverat, eandem etiam Troianos esse dixisse: unde infert 'auditique advertitis aequore cursum'. 'Dardanidae' autem, ac si diceret 'o cognati'. {{ancora+|197|Ad v. 197}} ‹quid petitis . . . › sive errore viae sev tempestatibus acti duo quaerit: si voluntate venistis, quid petitis? si necessitate, tempestas vos an error advexit? {{ancora+|198|Ad v. 198}} Vada caerula caerulum est viride cum nigro, ut est mare. {{ancora+|200|Ad v. 200}} Qualia multa ad duo respexit, errorem et necessitatem. {{ancora+|201|Ad v. 201}} Portuque sedetis ante enim pro portu erat illic exitus fluminis. {{ancora+|202|Ad v. 202}} Ne fugite id est ne fugiatis, ne ignoretis. {{ancora+|203|Ad v. 203}} Saturni gentem laus generis. {{ancora+|204|Ad v. 204}} Sponte sva veterisque dei se more tenentem Xenocratis est hoc: qui cum primus philosophiae scolam aperuisset, cum antea in porticibus de philosophia tractaretur, et interrogatus esset, quid praestare posset discipulis suis, respondit, ut id voluntate faciant quod alii iure coguntur. veteris antiqui, ac si diceret, aurei saeculi imagine vivimus. {{ancora+|205|Ad v. 205}} Fama est obscurior annis ac si diceret, nisi esset, iam vos sciretis. {{ancora+|206|Ad v. 206}} Avruncos ita ferre senes apud veteres historiae hoc genus fuit, ut maiores natu ante acta posteris indicarent: quod hic indicat locus, Lucanus apertius, cum esset de Antaeo narraturus, ait "cognita per multos docuit rudis incola patres" (4.592): quia adhuc nec annales erant nec historiae. Aurunci vero Italiae populi antiquissimi fuerunt. 'ferre' autem quasi cum ostentatione iactare. {{ancora+|207|Ad v. 207}} Dardanus Iuppiter cum Electra, Atlantis filia, Corythi regis Italiae uxore, concubuit. sed ex Iovis semine natus est Dardanus, ex Corythi Iasius. Dardanus profectus ad Phrygiam, Ilium condidit, Iasius vero Thraciam tenuit, ubi est Samos, quam Samothraciam nominavit: nam Iunonis alia est Samos insula. [quamquam civitas Thraciae, quae est in Cephallenia, Samo dicatur.] unde cum postea responsum esset "antiquam exquirite matrem", et Aeneas Italiam peteret, profectus ad Thraciam est et Samothracas deos sustulit et pertulit secum propter originem matris: quod superius plenius dictum est. idaeas phrygiae penetravit ad urbes quia erat Ida et Cretae, addidit 'Phrygiae' ad discretionem. {{ancora+|209|Ad v. 209}} Corythi oppidum et mons dicta a rege Corytho, ut putatur a quibusdam, patre Dardani, ibi sepulto. avget adiectione scilicet numinis sui. {{ancora+|212|Ad v. 212}} Voce secutus plerumque enim consentimus et taciti. {{ancora+|213|Ad v. 213}} Rex conciliatio ab honore, inde a genere. {{ancora+|214|Ad v. 214}} Succedere terris ut "succedoque oneri". {{ancora+|215|Ad v. 215}} Nec sidus aspectus siderum: nam tempestatem supra dixit. nec est bis idem positum. {{ancora+|217|Ad v. 217}} Urbem adferimur ad urbem ferimur. {{ancora+|218|Ad v. 218}} Extremo veniens id est 'primo': nam alias 'rediens' diceret, non 'veniens'. {{ancora+|220|Ad v. 220}} ‹iove› dardana pubes gavdet avo generis origine: nam avus non est Troianorum Iuppiter, sed Aeneae solius per Venerem. {{ancora+|222|Ad v. 222}} Quanta per idaeos ad illud respondit 'auditique advertitis aequore cursum', id est, haec non mirum te audisse, quae universus orbis agnovit. {{ancora+|223|Ad v. 223}} Tempestas vis bellorum. actus conlisus. fatis per transitum et excusat Troianos et Graecorum laudem minuit. {{ancora+|225|Ad v. 225}} Tellus extrema ut est Britanniae et omnium insularum oceani. refuso autem refluo, ut Lucanus indicat. et est hoc Homeri. {{ancora+|226|Ad v. 226}} Et si quem extenta plagarum quattvor audierunt etiam illi qui separantur zona ea, quae est in medio quattuor, id est fervens. significat autem antipodas. {{ancora+|227|Ad v. 227}} Iniqui intemperati vel ardentis. {{ancora+|228|Ad v. 228}} Diluvio ex illo ex illa vastitate. alii hic distingunt et mutant sensum, ut sit: quos dirimit plaga solis ardentis ex quo mundus est constitutus, hoc est ex quo chaos esse desiit. tot pro 'multa'. {{ancora+|229|Ad v. 229}} Dis sedem exigvam patriis pia et verecunda petitio. litusque rogamus innocvum non quod nulli noceat, sed quo vindicato nulli possit noceri. aliter serpentes innocuas dicimus. {{ancora+|230|Ad v. 230}} Cunctis undamque avramque patentem ista enim communia sunt. {{ancora+|231|Ad v. 231}} Indecores decus decoris facit, sicut 'pecus pecoris, nemus nemoris' 'o' in genetivo correptum est: omnia enim in 'us' exeuntia neutra in genetivo singulari paenultimam corripiunt, excepto 'pelagus', quod Graecum est: unde et 'vulgeris' dicitur secundum regulam, licet de hoc nomine aliud auctoritati placuerit. decor vero decoris facit, paenultima in genetivo producta: omnia enim in 'or' exeuntia in genetivo producuntur, exceptis quinque 'arbor marmor memor inmemor aequor'. unde quaeritur 'indecores' a quo sit nominativo: ab eo quod est 'indecus' non potest venire, quia lectum non est et quia 'decus' neutrum regit genus, non masculinum. restat ut dicamus ab eo, quod est 'indecor', venire 'indecores', nam et lectum est. sed decor decoris facit producta paenultima, quam Vergilius corripuit. ergo aut systole est, aut certe dicimus huius nominis nominativum non inveniri, ut in multis nominibus fit: quod et melius est, nam systole sine exemplo fieri non debet. verecunde autem hoc dicit, sua coniunctione etiam ornari Italos. {{ancora+|232|Ad v. 232}} Abolescet abolebitur. et usus est inchoativa forma, cum opus non esset. {{ancora+|233|Ad v. 233}} Troiam id est Troianos. {{ancora+|234|Ad v. 234}} Fata per Aeneae ivro quae iam novit Latinus, oraculo scilicet Fauni, per quod audiit "externi venient generi". {{ancora+|235|Ad v. 235}} Sive fide sev quis bello est expertus et armis in his enim dextera comprobatur, fide et virtute. {{ancora+|237|Ad v. 237}} Vittas quae religabantur ad ramum: alibi "et vitta comptos voluit praetendere ramos". {{ancora+|241|Ad v. 241}} Huc repetit scilicet Dardanus, id est Aeneas, qui et Dardanus, ut diximus, vocabatur. et bene 'repetit', non 'petit', quasi ad sua. ingentibus Deliis, quae magna constat fuisse. {{ancora+|243|Ad v. 243}} Fortunae parva prioris bene medium tenuit: nam ne laudare videretur, ait 'parva', ne deformaret, nam durum est aliquid ab infelicibus accipere, ait 'fortunae prioris'. {{ancora+|245|Ad v. 245}} Hoc pater Anchises auro libabat ad aras pateram significat. {{ancora+|246|Ad v. 246}} Hoc priami gestamen erat diadema dicit: nam sceptrum paulo post dicturus est. {{ancora+|247|Ad v. 247}} Sacerque tiaras pilleum Phrygium dicit. et sciendum 'hic tiaras' per usurpationem dictum, nam 'haec tiara' dicitur: melius ergo Iuvenalis "et Phrygia vestitur bucca tiara". {{ancora+|250|Ad v. 250}} Obtutu tenet ora ordo est: Latinus defixa tenet ora et obtutu, id est intuitu solo haeret inmobilis. {{ancora+|251|Ad v. 251}} Intentos volvens oculos cogitantis est gestus: sic de Boccho Sallustius "vultu et oculis pariter atque animo variis". {{ancora+|252|Ad v. 252}} Regem picta movet quippe regem. et hoc est 'labor Iliadum'. {{ancora+|256|Ad v. 256}} Portendi porro tendi, praedici, significari. {{ancora+|257|Ad v. 257}} Paribus avspiciis pari potestate. et tractum est ex comitiis, ut diximus supra. {{ancora+|259|Ad v. 259}} Di nostra incepta secundent antiquo more locuturus de publicis rebus, id est de pace et nuptiis filiae, facit ante deorum commemorationem, sicut etiam in omnibus Catonis orationibus legimus. hinc est in divinatione Ciceronis "si quid ex aliqua vetere oratione Iovem ego optimum maximum". ipse etiam Vergilius "praefatus divos solio rex infit ab alto". {{ancora+|260|Ad v. 260}} Avgurium propter ea quae dicta sunt supra. quod optas id est pax. {{ancora+|261|Ad v. 261}} Nec sperno quia dixerat 'fortunae parva prioris'. et est litotes, id est libenter accipio. {{ancora+|262|Ad v. 262}} Uber agri ubertas: alibi "pecorique et vitibus almis aptius uber erit". et est maior petitione promissio: nam illi tantum litus petierant. {{ancora+|266|Ad v. 266}} Pacis erit id est foederis: ab eo quod sequitur id quod praecedit. Tyranni Graece dixit, id est regis, nam apud eos tyranni et regis nulla discretio est: licet apud nos incubator imperii tyrannus dicatur. declinatur autem etiam haec τύραννος . {{ancora+|268|Ad v. 268}} Est mihi nata male multi arguunt Vergilium quod Latinum induxit ultro filiam pollicentem, nec oraculum considerantes, quia Italo dari penitus non poterat, nec Aeneae meritum, quem decebat rogari. nam antiquis semper mos fuit meliores generos rogare: sic Terentius "hac fama inpulsus Chremes ultro ad me venit, unicam gnatam suam". Hesiodus etiam περὶ γυναικῶν inducit multas heroidas optasse nuptias virorum fortium. {{ancora+|269|Ad v. 269}} Sortes modo abusive pro oraculis posuit; nam ducuntur sortes, et hic a Fauno oraculum, non sortes acceperat. plurima caelo monstra sinunt aut per augmentum dixit: aut etiam alia visa intellegamus: nam duo non sunt plurima. {{ancora+|271|Ad v. 271}} Hoc Latio restare canunt hoc Italiam manere significant: nam sic dicimus 'hoc mihi restat', id est 'manet me illa res'. {{ancora+|273|Ad v. 273}} Mens avgurat 'auguro' dicimus secundum Plinium, cum praesagio mentis futura colligimus, 'auguror' vero tunc, cum futura veris captamus auguriis. {{ancora+|274|Ad v. 274}} Numero omni de trecentis. et perite; nam in legione non nisi trecenti equites erant: quae tamen legio habebat sex milia virorum, per quod ostendit unam habuisse legionem Latinum: unde et alibi "tercentum, scutati omnes, Volscente magistro". {{ancora+|275|Ad v. 275}} In praesepibus altis multa non propter se, sed propter aliud dicuntur: nam per praesepia alta equorum magnitudo monstratur, ut Homerus βαθύπεπλος Ἑλένη , id est longas per vestes. {{ancora+|276|Ad v. 276}} Ordine pro meritis singulorum. {{ancora+|277|Ad v. 277}} Tapetis tertio declinatur hoc nomen: 'tapetum tapeti', ut 'templum templi', unde est 'his tapetis' hoc loco: item 'hoc tapete huius tapetis', ut 'sedile sedilis', unde est "qui forte tapetibus altis exstructus". declinatur et Graece ὁ τάπης τοῦ τάπητος , unde est "pulchrosque tapetas τοὺς τάπητας ". {{ancora+|278|Ad v. 278}} Demissa monilia pendent suspendenda pronuntiatio est, et ambitus maior est: nam monilia non nisi hominum dicimus, quae nunc ad laudem pro phaleris posuit. {{ancora+|282|Ad v. 282}} Patri quos daedala circe ingeniosa. et hoc fingit eam fecisse. tractum autem est de Homero, qui tales equos habuisse inducit Anchisen. et bene est compositum ad illud quod supra ait 'Troiaeve opulentia derit', ut Troianis nihil de prisca rerum copia deesse videatur. gente autem de equis abusive dixit quod est hominum proprium. {{ancora+|283|Ad v. 283}} Nothos materno ignobiles genere. est autem nomen hoc Graecum, nam latine quemadmodum dicatur non est. {{ancora+|284|Ad v. 284}} Dictis donisque Latini equis et pacis nuptiarumque promissione. {{ancora+|286|Ad v. 286}} Inachiis sese referebat ab argis bene 'Inachiis'; non enim una est Argos. fuit enim et in Italia, quam Diomedes condidit, quae primo Argi, post Argyrippa, post Arpi dicta est. fuit et in Thessalia: Lucanus "ubi nobile quondam nunc super Argos arant" (6.355). fuit et haud longe ab Athenis, quod a siti Argos dipsion dictum est. apud quos erat magna societas inter eos qui uno puteo utebantur: unde et fratrias dixerunt ἀπὸ τοῦ φρέατος , id est a puteo, quas tribus vocamus. et notandum quod, ubi bonus sequitur eventus Troianos, Iuno removetur: et congrue, quasi numen inimicum, quod praesens posset nocere. {{ancora+|287|Ad v. 287}} Avrasque invecta tenebat per elementum suum ibat. {{ancora+|289|Ad v. 289}} Abusque 'abusque' et 'adusque' usurpative dicimus: praepositio enim nec adverbio iungitur nec praepositioni, 'usque' autem aut praepositio est aut adverbium. {{ancora+|290|Ad v. 290}} Iam fidere terrae per dativum iungendum, aliter non procedit, ut "et fidere nocti". {{ancora+|291|Ad v. 291}} Stetit quod solet esse cogitantum. {{ancora+|293|Ad v. 293}} Fatis hoc est voluntatibus. {{ancora+|295|Ad v. 295}} Capti potvere capi cum felle dictum est: nam si hoc removeas, erit oxymorum. dicit autem omnia quae contigerunt, non videri contigisse, quia non obfuerunt. 'capti' autem 'capi' sic dixit, ut et Cicero "ut in uberrima Siciliae parte Siciliam quaereremus". {{ancora+|297|Ad v. 297}} At credo mea numina tandem id est nec fatigata destiti, nec satiata requievi. {{ancora+|299|Ad v. 299}} Patria excussos satis signate locutus est. {{ancora+|300|Ad v. 300}} Me opponere ponto plus est, quam si diceret tempestates. 'me' autem per physiologiam imbres, tonitrua, tempestates. {{ancora+|302|Ad v. 302}} Aut scylla mihi bene 'mihi', ac si diceret: etiam quae per suam naturam solent nocere, me rogante minime obfuerunt. {{ancora+|303|Ad v. 303}} Conduntur thybridis alveo 'condi' proprie dicuntur qui sibi statuunt civitatem. 'conduntur' ergo sedem stabilem locant: Sallustius "peste conditos orbis terrarum". et sunt propria verba, quae nulla ratione mutantur, ut sacerdotes creari, virgines capi dicimus. {{ancora+|304|Ad v. 304}} Pelagi propter illud "sed terrae graviora manent". mars perdere gentem bene belli et vastationis quaerit exempla in rebus huius modi, sicut in primo naufragii. Pirithous, Lapitharum rex, cum uxorem duceret, vicinos populos Centauros, etiam sibi cognatos, et deos omnes excepto Marte, ad convivium convocavit: unde iratum numen inmisit furorem, quo Centauri et Lapithae in bella venerunt. {{ancora+|306|Ad v. 306}} Antiquam genitor calydona dianae Oeneus, Calydonis rex, de primitiis omnibus numinibus sacrificavit, excepta Diana: quae irata aprum inmisit, qui cuncta vastabat, donec a Meleagro occideretur. 'concessit' autem ideo dixit, ut ostenderet minora numina, nisi impetraverint, nocere non posse: Statius de Venere "infandum natae concessit honorem". {{ancora+|307|Ad v. 307}} Quod scelus aut lapithis tantum aut calydone merente haec est vera lectio, sic et sensus procedit, ut uterque ablativus sit: nam si 'Calydona' legas, vitium erit nec sensus procedet. 'scelus' autem pro poena posuit, ab eo quod praecedit id quod sequitur, ut "et scelus expendisse merentem". {{ancora+|309|Ad v. 309}} Quae potvi infelix id est nocens, irata, ut contra "sis felix", id est propitia, ut etiam diximus supra. {{ancora+|311|Ad v. 311}} Inplorare quod usquam est ac si diceret, etiam humilia. quod autem Iuno ubique alieno uti introducitur auxilio, physicum est: natura enim aeris per se nihil facit, nisi aliena coniunctione, ventorum scilicet, qui creant nubes et pluvias. {{ancora+|315|Ad v. 315}} Atque moras tantis licet addere rebus ostendit deos retardare posse fata, non penitus tollere, ut "decemque alios Priamum superesse per annos". quae autem dicit etiam a Creusa dicta sunt, ut "regnumque et regia coniunx parta tibi". {{ancora+|318|Ad v. 318}} Sanguine Troiano et rutvlo dotabere virgo ambitiosa execratio est. {{ancora+|319|Ad v. 319}} Nec face tantum tantummodo. {{ancora+|320|Ad v. 320}} Cisseis regina Hecuba filia secundum Euripidem Cissei, quem Ennius et Pacuvius et Vergilius sequuntur: nam Homerus Dymantis dicit. haec se facem parere vidit et Parin creavit, qui causa fuit incendii. ergo nunc hoc dicit, talis erit Veneri partus suus: nam sicut per Parin Troia iniuria consumpta est, sic per Aenean reliquiae Troianorum. conparatio autem iniuriosa: nam Veneri Hecubam, Parin Aeneae, Helenam Laviniae conparat. ivgales coniugales, matrimonio et sanguine conceptos. {{ancora+|321|Ad v. 321}} Idem talis, similis. {{ancora+|322|Ad v. 322}} Funestaeque iterum recidiva in pergama taedae sic taedae recidivae, ut Pergama. {{ancora+|324|Ad v. 324}} Luctificam allecto Graecus accusativus est. huius autem declinationis tres tantum casus usurpamus, genetivum, ut Allectus, nominativum et accusativum, ut Allecto. {{ancora+|327|Ad v. 327}} Odit et ipse pater pluton venerationis est 'pater': nam furiae Acherontis et Noctis filiae sunt. {{ancora+|330|Ad v. 330}} His acvit verbis inritavit et instigavit eius insaniam. {{ancora+|331|Ad v. 331}} Proprium aut tibi aptum: aut certe perpetuum, indefessum, usque ad finem perducendum. et sciendum ideo furiae nihil pro praemio dari, quia praestatur hoc ipsum furiae ut bella commoveat et ut dicatur defendisse Iunonem. {{ancora+|332|Ad v. 332}} Infracta aut valde fracta: aut quae fuit antehac semper infracta, ut in XII. "Turnus ut infractos adverso Marte Latinos defecisse videt". {{ancora+|333|Ad v. 333}} Cedat fama loco vincatur: Cicero "loco ille motus est, cum est ex urbe depulsus". ambire Latinum amplecti, circumretire. non ob ambitum dixit: nam 'ambio ad illum' dicimus, non 'ambio illum'. {{ancora+|335|Ad v. 335}} Tu potes unanimos a maiore ad minus. {{ancora+|336|Ad v. 336}} Versare vertere. et usus est frequentativo ad vim augendam. {{ancora+|337|Ad v. 337}} Tibi nomina mille facies, ut "et sine nomine corpus". 'mille' autem secundum Euripidem, in cuius tragoedia dicit furia, se non esse unius potestatis, sed se Fortunam, se Nemesin, se Fatum, se esse Necessitatem. ita dicit etiam Asper. {{ancora+|338|Ad v. 338}} Fecundum concute pectus plenum pectus malitiae efficacia. {{ancora+|339|Ad v. 339}} Compositam pacem quam supra Latinus dederat. crimina belli causas, ut "crimen amor vestrum". {{ancora+|341|Ad v. 341}} Exin statim, et est ordinis adverbium. gorgoneis autem pessimis, saevis, a Gorgone. {{ancora+|343|Ad v. 343}} Tacitum pro tacite. bene autem obsedit, quasi quae insidiabatur. {{ancora+|345|Ad v. 345}} Curaeque iraeque coquebant perverso ordine respondit; nam ira in Troianos est, cura vero de nuptiis. et primo adventum Teucrorum dixerat. 'coquebant' vero macerabant. {{ancora+|346|Ad v. 346}} Hvic dea figura hyperbaton: namque talis est ordo: huic dea unum anguem in sinum conicit et usque ad intima subdit praecordia, quae sunt loca cordi vicina, quibus sensus percipitur. 'anguem' autem iniecit partem sui, id est furoris. {{ancora+|349|Ad v. 349}} Levia pulchra. {{ancora+|350|Ad v. 350}} Attactu nullo sine morsu, sine sensu. fallitque furentem inicit furorem sine accipientis sensu. 'furentem' autem ut furore teneatur; nam nondum furebat. {{ancora+|352|Ad v. 352}} Taenia vittae taenia est vittarum extremitas. {{ancora+|354|Ad v. 354}} Vdo sublapsa veneno hypallage in sensu: venenum enim udum dixit, quod est de udo corpore; namque serpentum uda sunt corpora, adeo ut qua eunt, viam umore designent. {{ancora+|357|Ad v. 357}} Solito matrum de more locuta est nondum ad plenum furebat; unde per muliebrem iracundiam mixta asperitate loquebatur, nam hoc est 'matrum de more'. nam paulo post vero furore quatietur. {{ancora+|359|Ad v. 359}} Exulibusne datur propter dissuasionem signate loquitur, exules vocans eos qui propria regna repetebant. ducenda abducenda. {{ancora+|362|Ad v. 362}} Praedo quasi piratam dicit hominem diu in mari morantem. {{ancora+|363|Ad v. 363}} At non sic phrygius legitur et 'an non sic'; sed hoc absolutum est. si autem 'at' legeris, inceptiva particula est, ad ornatum solum pertinens: Horatius "at o deorum quicquid in caelo regit terras et humanum genus". {{ancora+|366|Ad v. 366}} Quid consanguineo filius enim est Veniliae, sororis Amatae. {{ancora+|367|Ad v. 367}} Si gener externa petitur de gente Latinis de qualitate transit ad finem; nam Turnum extraneum esse definire contendit per callidam argumentationem, dicens eum non subiacere imperio Latini, cum oraculum de Latinis omnibus caverit. postea etiam huic argumento alia subvenit argumentatione, Turnum Graecum esse ab Acrisio commemorans. per quod duas res agit latenter: nam dicendo originem considerandam, docet et Turnum Graecum esse ab Inacho et Acrisio, et Aenean Latinum a Dardano. {{ancora+|368|Ad v. 368}} Premunt te ivssa urgent, in hoc compellunt. {{ancora+|372|Ad v. 372}} Inachus acrisivsque patres Danae, Acrisii regis Argivorum filia, postquam est a Iove vitiata, pater eam intra arcam inclusam praecipitavit in mare. quae delata ad Italiam, inventa est a piscatore cum Perseo, quem illic enixa fuerat, et oblata regi, qui eam sibi fecit uxorem, cum qua etiam Ardeam condidit: a quibus Turnum vult originem ducere. {{ancora+|377|Ad v. 377}} Sine more furit sine exemplo. an sine modo? et hoc iam contra decus est regium. lymphata percussa furore Lympharum, sicut cerritos a Cerere dicimus. {{ancora+|378|Ad v. 378}} Turbo Catullus 'hoc turben' dicit, ut 'hoc carmen, fulmen'. est autem 'hic turbo', unde 'turbinis' facit: nam si 'turbonis' sit, erit a proprio nomine genetivus, ut Horatius "Turbonis in armis". {{ancora+|382|Ad v. 382}} Inpubesque manus aut multitudo puerorum: aut a parte totum posuit, ut pro manu puerum ipsum intellegas. {{ancora+|385|Ad v. 385}} Simulato numine bacchi talem patiebatur furorem, ut speraret se Liberi sacra celebrare; non enim ipsa simulabat, quod est sanorum: nam et paulo post dicturus est "Allecto stimulis agit undique Bacchi". {{ancora+|388|Ad v. 388}} Quo id est 'ut'. {{ancora+|389|Ad v. 389}} Evhoe bacche vox bacchantum est. {{ancora+|390|Ad v. 390}} Tibi sumere thyrsos sumebant. et sunt infiniti pro indicativis. {{ancora+|396|Ad v. 396}} Pampineas hastas pampinis tectas. incinctae pellibus nebridum scilicet. {{ancora+|397|Ad v. 397}} Pinum sustinet facem pineam, sicut in Liberalibus fiebat. {{ancora+|398|Ad v. 398}} Natae turnique canit hymenaeos hic aperte expressit dementiam: nam cum consecraverit filiam Libero, hymenaeum canit eius ac Turni. hymenaeum autem nunc carmen nuptiale dixit. {{ancora+|399|Ad v. 399}} Torvum pro 'torve'. io vox clamantis. et est tragicus sermo. {{ancora+|401|Ad v. 401}} Piis animis id est maternis. {{ancora+|403|Ad v. 403}} Crinales vittas quae solarum matronarum erant: nam meretricibus non dabantur. {{ancora+|406|Ad v. 406}} Acvisse furores ut supra "quam Iuno his acuit dictis". {{ancora+|407|Ad v. 407}} Consilivmque omnemque domum vertisse Latini quod habuerat, ut filiam dando Aeneae bella removeret, quae significaverat fumus augurii. {{ancora+|410|Ad v. 410}} Acrisioneis danae patronymicon est, non 'Acrisioneis colonis': sola enim venerat, non cum colonis. {{ancora+|411|Ad v. 411}} Praecipiti delata noto intra arcam, ut diximus supra. {{ancora+|412|Ad v. 412}} Magnum tenet ardea nomen bene adlusit: nam Ardea quasi ardua dicta est, id est magna et nobilis, licet Hyginus in Italicis urbibus ab augurio avis ardeae dictam velit. illud namque Ovidii in metamorphoseos fabulosum est, incensam ab Hannibale Ardeam in hanc avem esse conversam. sciendum tamen ardeam avem κατὰ ἀντίφρασιν dictam, quod brevitate pennarum altius non volat: Lucanus "quodque ausa volare ardea sublimis pennae confisa natanti" (5.553). {{ancora+|416|Ad v. 416}} Membra exvit bene 'exuit': nam dii cum volunt videri, induunt se corporibus propter mortalium oculos; nam incorporei sunt. {{ancora+|417|Ad v. 417}} Albos cum vitta id est etiam vittas albas. {{ancora+|418|Ad v. 418}} Ramum innectit olivae aut coronam accipit: aut ramum inligat vittis, quod aperte in octavo ostendit "et vitta comptos voluit praetendere ramos". supra etiam "praeferimus manibus vittas". {{ancora+|419|Ad v. 419}} Ivnonis anus templique sacerdos ordo est, ut 'Iunonis templi anus sacerdos'. {{ancora+|421|Ad v. 421}} Fusos patiere labores Probus de temporum conexione libellum composuit, in quo docet, quod cui debeat accommodari. ex quo intellegimus hanc quam fecit arduam esse conexionem: nam 'patiere' futuri temporis est, 'fusos' vero participium est praeteritum. dicit autem: patieris ut tot tui labores fundantur in cassum, id est in irritum cadant? incassum autem tractum est a cassibus, id est a retibus. {{ancora+|422|Ad v. 422}} Transcribi tradi. sermo autem hic tractus est de pecunia, nam 'scribi' est dari: Horatius "scribe decem a Nerio: non est satis: adde Cicutae": 'rescribi' vero reddi: Horatius "dictantis quod tu numquam rescribere possis". {{ancora+|424|Ad v. 424}} Quaeritur heres de iure traxit ut non generum, sed heredem diceret: nam per coemptionem facto matrimonio sibi invicem succedebant. {{ancora+|426|Ad v. 426}} Tyrrhenas i sterne acies ut "i, sequere Italiam ventis". sane notum est bello multum potuisse Tyrrhenos et fuisse praecipue infestos Latinis, ut "hi bellum adsidue ducunt cum gente Latina". {{ancora+|427|Ad v. 427}} Haec adeo tibi me addit auctoritatem, quia scit anui credi difficile. 'adeo' autem, valde scilicet iussit, ut "adulescentem adeo nobilem". {{ancora+|430|Ad v. 430}} Laetus alacer, festinus; nam laetari non poterat qui perdebat uxorem: sic supra "vela dabant laeti". flvmine pulchro ut supra "hunc inter fluvio Tiberinus amoeno". {{ancora+|432|Ad v. 432}} Caelestum vis magna ivbet aut per definitionem ipsa Iuno est vis deorum: aut per augmentum suasit primo per se, deinde per Iunonem, postremo per omnium vim deorum. {{ancora+|434|Ad v. 434}} Turnum experiatur id est probet contra se, quem pro se probare non potuit. {{ancora+|435|Ad v. 435}} Hic ivvenis vatem inridens caluit, quia iuvenis: Horatius "non ego hoc ferrem calidus iuventa consule Planco". {{ancora+|440|Ad v. 440}} Victa situ senectus temporis longinquitate, ex qua nascitur situs. verique effeta cassa veritatis. {{ancora+|441|Ad v. 441}} O mater inrisionis est, non honoris. {{ancora+|442|Ad v. 442}} Falsa formidine bene 'falsa', quia 'vatem': namque eam defendebat a bellis si non aetas, saltem religio sacerdotii. {{ancora+|445|Ad v. 445}} Exarsit in iras communis sermo habet 'ardeo illa re', sed figuratius 'ardeo in illam rem' dicimus: et est specialis Cornelii elocutio. {{ancora+|446|Ad v. 446}} Oranti non roganti, sed loquenti: unde etiam oratores dicimus. tremor occupat artus vicinitate scilicet furiae: nam tremor furoris est. {{ancora+|448|Ad v. 448}} Tantaque se facies aperit semoto anili vultu, quem finxerat et quo se induerat: sic supra de Venere "et vera incessu patuit dea". {{ancora+|450|Ad v. 450}} Geminos erexit crinibus angves similes: nam omnes eam dicit erexisse, non duos. {{ancora+|451|Ad v. 451}} Verberaque insonvit pro 'verberibus insonuit', id est per verbera. rabido ore habitum futurae orationis ostendit. {{ancora+|454|Ad v. 454}} Respice multi hic distingunt et superioribus iungunt, ut sit sensus: respice eam quam dicis falsa deludi formidine. ad haec adsum id est ad regum arma et ad bella. quomodo ergo dicis, quod superfluo his inserar rebus, ad quas veni? alii 'respice ad haec' legunt, ut sit quasi demonstrantis 'respice, bella et letum gero'. {{ancora+|456|Ad v. 456}} Facem ivveni coniecit satis considerate facem iuveni iniecit, quae cito et exardescit et desinit, supra vero Amatae serpentem iniecit, quod in mulieribus semper viget venenum. {{ancora+|457|Ad v. 457}} Atro lumine atri luminis taedas, ut "et pulchra faciat te prole parentem". 'atro' autem 'lumine' furiali, inferno; alias ratione caret. sub pectore ubi fellis locus est, id est iracundiae. {{ancora+|460|Ad v. 460}} Fremit cum fremitu et clamore deposcit. bene autem 'amens', quia in toro requirebat. {{ancora+|461|Ad v. 461}} Scelerata insania belli nihil enim tam insanum, quam desiderare id per quod possis perire. {{ancora+|463|Ad v. 463}} Virgea de virgis facta, unde est flamma validior. costis autem lateribus. et bene antiquum respexit morem: nam ollas non suspendebant, sed positis circumcirca ignem adhibebant. {{ancora+|464|Ad v. 464}} Furit intus aquai fumidus id est aquae amnis: nec inmerito; nam potest esse et alterius rei amnis, ut "fluvios videt ille cruoris". hanc autem diaeresin Tucca et Varius fecerunt: nam Vergilius sic reliquerat "furit intus aquae amnis" et "exuberat amnis": quod satis asperum fuit. notandum quod in toto Vergilio non reperiuntur nisi quattuor diaereses, hoc loco, et in tertio, ut "aulai medio libabant pocula Bacchi", et in VI. ut "aurai simplicis ignem", et in IX. "dives pictai vestis et auri". {{ancora+|466|Ad v. 466}} Nec iam se capit unda melius quam si diceret 'nec iam vas undam capit'. {{ancora+|467|Ad v. 467}} Ergo id est quia sic incensus est. polluta pace vel sua, vel Troianorum. {{ancora+|468|Ad v. 468}} Indicit signate verbum bellicum posuit. {{ancora+|471|Ad v. 471}} In vota vocavit quia nuncupatis votis bella sumebant. {{ancora+|473|Ad v. 473}} Hunc decus egregium formae movet Turni scilicet decus; nam hoc dicit: alios pulchritudo Turni, alios nobilitas, alios virtus movebat ad bellum. nam hoc est 'animis audacibus implet', id est fortibus, adfectione sui inicit omnibus magnanimitatem. quidam haec ad singulos, qui se in arma hortabantur, referri volunt. {{ancora+|477|Ad v. 477}} Arte nova dolo. specvlata locum quo litore pronomen pro nomine ponitur, non pro nominibus: unde modo nove inter duo nomina unum pronomen posuit; nam recte 'quo loco' diceret. et hoc semel tantum fecit. {{ancora+|478|Ad v. 478}} Insidiis cursuque cursu agitabat: nam insidiis circumvenimus, non agitamus. {{ancora+|479|Ad v. 479}} Canibus rabiem studium mutavit in rabiem. {{ancora+|480|Ad v. 480}} Noto odore cervino, solent enim ita institui: Horatius "venaticus ex quo cervinam catulus pellem latravit in aula". {{ancora+|481|Ad v. 481}} Quae prima laborum cavsa fuit hoc est "et primae revocabo exordia pugnae". {{ancora+|482|Ad v. 482}} Animos agrestes plus est, quam si 'agrestium' diceret 'animos'. {{ancora+|483|Ad v. 483}} Cornibus ingens 'ingens' et ad praestantem formam pertinet et ad magnitudinem cornuum. {{ancora+|484|Ad v. 484}} Tyrrhidae pueri Tyrrhi filii. et ut diximus supra, adludit ad nomen: nam Tyrrhus dictus est pastor, apud quem Lavinia peperit. {{ancora+|485|Ad v. 485}} Cui regia parent armenta magistrum hunc pecoris vult fuisse et saltuarium: nam hoc est 'et late custodia credita campi'. magister autem pecoris est ad quem omnia pertinent animalia: Cicero "nominat hominem, quem magistrum pecoris esse dicebat". {{ancora+|487|Ad v. 487}} Silvia bonum puellae rusticae nomen formavit. {{ancora+|489|Ad v. 489}} Pectebatque ferum quadrupedem, ut "in latus inque feri curvam compagibus alvum". {{ancora+|490|Ad v. 490}} Manum patiens 'patiens illius rei' dicimus, unde apparet unum 'u' causa metri esse detractum. mensae erili nove dixit, nam erum non nisi dominum dicimus: nisi forte ideo dixit, quia dat ei humanum sensum; nam ait paulo post "imploranti similis". {{ancora+|491|Ad v. 491}} Errabat silvis pascebatur, ut "mille meae Siculis errant in montibus agnae". ipse id est sua sponte. {{ancora+|494|Ad v. 494}} Secundo deflveret 'secundo' id est cum aqua, unde et 'adverso' dicimus contra aquam: nam ideo 'deflueret' dixit, et 'secundo' ideo, quia cursus fluminis post natantem videtur. {{ancora+|498|Ad v. 498}} Deus afvit Allecto deum dicit, sicut de Venere "descendo ac ducente deo": nam ut diximus, numina utriusque sexus videntur ideo, quia incorporea sunt et quod volunt adsumunt corpus. hoc autem non aperte ponitur, sed in subauditione. erranti licet enim certum esset feritura, tamen bene 'errantem' dixit, quia non usquequaque semper certus est ictus: Horatius "nec semper feriet quodcumque minabitur arcus". {{ancora+|499|Ad v. 499}} Perque ilia 'hoc ile' et 'haec ilia' facit: hinc et Iuvenalis "vis frater ab ipsis ilibus?" nam quod Marullus mimographus dixit "tu Hectorem imitaris: ab ilio numquam recedis", cum de guloso diceret, adlusit ad civitatis nomen; nam 'ab ili' debuit dicere. bene autem ea loca vulnerata dicit quae statim mortem adferre non possent, ut domum rediret et esset causa bellorum: nam si statim periret, aut ipse aut vulneris auctor laterent. {{ancora+|503|Ad v. 503}} Silvia prima soror bene puellae dat doloris inpatientiam. {{ancora+|504|Ad v. 504}} Duros conclamat agrestes aut qui semper duri sunt: aut 'duros', qui cervi interitum non dolebant. {{ancora+|505|Ad v. 505}} Pestis furia. torre 'hic torris' facit, ut 'hic fustis'. {{ancora+|507|Ad v. 507}} Gravidi gravis, propter nodos scilicet. {{ancora+|509|Ad v. 509}} Quadrifidam quae findi partes posset in quattuor. cuneis coactis satis signate 'coactis' dixit. exprimit autem antiquum morem, ut "sed primi cuneis scindebant fissile lignum". {{ancora+|512|Ad v. 512}} De culmine summo bene 'culmine', quia de tectis agrestium loquitur. {{ancora+|514|Ad v. 514}} Tartaream aut terribilem, aut fortem secundum usum dixit. {{ancora+|515|Ad v. 515}} Nemus locus haud longe ab Aricia, in quo lacus est, qui speculum Dianae dicitur. et notandum quia vocem eius paulatim facit procedere, quod locorum indicat commemoratio. {{ancora+|516|Ad v. 516}} Triviae lacus hic est qui Dianae speculum dicitur. {{ancora+|517|Ad v. 517}} Sulphvrea nar albus aqua in LX. Flaminiae est civitas Narnia in montibus posita, quibus subest Nar fluvius, qui Tiberino coniungitur. ideo autem dicit 'sulphurea Nar albus aqua', quia dum currit, est sulphurei coloris, dum hauritur, albi. et Sabini lingua sua nar dicunt sulphur. ergo hunc fluvium ideo dicunt esse Nar appellatum, quod odore sulphureo nares contingat, sive quod in modum narium geminos habeat exitus. fontesque velini ultra Interamnam sunt. nam ut diximus, vox furiae paulatim processit. {{ancora+|518|Ad v. 518}} Pressere ad pectora natos Statius "pressitque Palaemona mater", item e contra "nec natos ausae deponere matres". {{ancora+|519|Ad v. 519}} Ad vocem bucinae, ut "sensit et ad sonitum vocis vestigia torsit": nam quicumque sonus dici vox potest. {{ancora+|522|Ad v. 522}} Avxilium castris effundit apertis id est ipsa in auxilium effunditur. {{ancora+|523|Ad v. 523}} Direxere acies ordinarunt in latitudinem. {{ancora+|524|Ad v. 524}} Praevstis 'prae' brevis fit propter sequentem vocalem: quod in una parte orationis factum tolerabile est, quia compositus est sermo. {{ancora+|525|Ad v. 525}} Ferro ancipiti id est utrimque noxio. dicit autem aut gladios, aut bipennes. {{ancora+|526|Ad v. 526}} Seges terra modo, ut "quid faciat laetas segetes". per 'atram' vero fertilem significat, ut ostenditur in georgicis. {{ancora+|527|Ad v. 527}} Sole lacessita naturale enim est ut metallorum splendor plus fulgeat alia luce percussus. {{ancora+|529|Ad v. 529}} PavLatim sese tollit mare sic bella dicit surrexisse paulatim, sicut ventis flantibus sensim mare turgescit. {{ancora+|531|Ad v. 531}} Hic ivvenis confundit nomina: nam et puerum et iuvenem nonnumquam indiscrete ponit Vergilius, ut hoc loco; nam Almonem, quem modo iuvenem dicit, paulo post ait puerum, ut "Almonem puerum". movet autem miserationem ab aetate cum dicit 'iuvenis', a virtute dicendo 'primam ante aciem'; movet a dignitate, ut 'natorum Tyrrhi fuerat qui maximus Almo'; a vulneris etiam crudelitate cum dixit 'haesit sub gutture vulnus'. {{ancora+|532|Ad v. 532}} Almo bene rustici nomen usurpavit a fluvio. {{ancora+|533|Ad v. 533}} Haesit enim sub gutture vulnus id est sagitta, ut "illum ardens infesto vulnere Pyrrhus insequitur". vdae vocis iter hoc est 'udum iter vocis'; non enim vox uda est, sed per udam arteriarum labitur viam: unde in febrientibus deficit. {{ancora+|535|Ad v. 535}} Corpora multa virum circa constrata sunt. et rhetorice viles trudit in medium, nobiles vero primo et ultimo commemorat loco. {{ancora+|536|Ad v. 536}} Dum paci medium se offert nam quid senex bellis intererat? {{ancora+|537|Ad v. 537}} Olim ditissimus arvis secundum antiquum morem: Horatius "dives antiquo censu". {{ancora+|538|Ad v. 538}} Quina redibant armenta pro 'quinque', sicut 'bina'. {{ancora+|539|Ad v. 539}} Terram centum vertebat aratris duo dixit a Catone memorata, qui interrogatus qui esset paterfamilias, respondit eum, qui bene pascit et bene arat. {{ancora+|540|Ad v. 540}} Aequo dum marte aperta contentione, bello manifesto; sic enim dicimus. nam 'aequo' aequali non possumus accipere, cum soli interempti sint Itali. {{ancora+|541|Ad v. 541}} Promissi dea facta potens honesta elocutio 'potens promissi'. promisisse autem eam per consensionem intellegimus: nam non promisit. {{ancora+|542|Ad v. 542}} Imbvit initiavit. et bene 'sanguine': nam potest bellum et a discordia vel a dissensione inchoare. {{ancora+|543|Ad v. 543}} Et caeli convexa per avras Probus, Asper, Donatus dicunt, hoc loco 'per' bis accipiendum, ut 'adloquitur Iunonem per caeli convexa et per auras'. potest tamen esse epexegesis 'per auras, id est caeli convexa': nec enim aliud sunt aurae. dicit etiam quidam commentarius — Firmiani — 'convecta' legendum, ut sit ipsa convecta: quod difficile in exemplaribus invenitur. {{ancora+|544|Ad v. 544}} Victrix voti compos. adfatvr iam cum superbia. bene autem ei in principio denegavit orationem, quasi ad scelera festinanti: quam modo tribuit post bella iam coepta. {{ancora+|545|Ad v. 545}} Bello discordia tristi Iuno enim belli poposcerat semina, haec ipsa etiam bella perfecit. {{ancora+|546|Ad v. 546}} Dic in amicitiam coeant ac si diceret: ita bella commovi, ut ne tuo quidem imperio possint in pacem redire. et hoc est quod dixit 'adfatur voce superba'. alii dicunt: ego inter hos bella commisi, tu vicinos populos foederibus iunge et partibus Turni et Aeneae favere compelle: quod tamen, si vis, ego faciam; ut hinc sit 'ego, si qua super fortuna laborum est, ipsa regam'. {{ancora+|548|Ad v. 548}} Certa voluntas si tua in hoc consentit auctoritas. {{ancora+|550|Ad v. 550}} Insani martis amore Homeri epitheton. {{ancora+|551|Ad v. 551}} Spargam arma meminit sui: nam supra dixit "sere crimina belli". {{ancora+|552|Ad v. 552}} Terrorum et fravdis abunde est terror est ex morte tot hominum, fraus vero ex cervi vulneratione. {{ancora+|553|Ad v. 553}} Stant belli cavsae manifestae sunt, vel placent, ut "stat conferre manum". {{ancora+|556|Ad v. 556}} Egregium veneris genus εἰρωνικῶς dictum est, ut alibi "egregiam vero laudem et spolia ampla refertis". ipse Latinus ac si diceret, quem Aeneae causa cogor odisse: unde et Amatae nulla fit mentio, quae est Troianis inimica. Urbanus tamen totum hunc locum per interrogationem accipit 'terrorum et fraudis abunde est? stant belli causae'? ut quasi per gratulationem non credat, sicut illud Terentii "quia plus cupio, minus credo". {{ancora+|557|Ad v. 557}} Super aetherias quia dixerat 'caeli convexa per auras'. {{ancora+|561|Ad v. 561}} Attollit alas honesta volantis periphrasis. {{ancora+|563|Ad v. 563}} Italiae medio hunc locum umbilicum Italiae chorographi dicunt. est autem in latere Campaniae et Apuliae, ubi Hirpini sunt, et habet aquas sulphureas, ideo graviores, quia ambitur silvis. ideo autem ibi aditus esse dicitur inferorum, quod gravis odor iuxta accedentes necat, adeo ut victimae circa hunc locum non immolarentur, sed odore perirent ad aquam adplicatae. et hoc erat genus litationis. sciendum sane Varronem enumerare quot loca in Italia sint huius modi: unde etiam Donatus dicit Lucaniae esse qui describitur locus, circa fluvium qui Calor vocatur: quod ideo non procedit, quia ait 'Italiae medio'. sub montibus altis hoc nisi ad totam Italiam referas, non procedit: ut sit, est in vallibus Italiae montuosae: nam in hoc loco montes penitus non sunt. {{ancora+|564|Ad v. 564}} Nobilis notus, quod et sequentia indicant. {{ancora+|565|Ad v. 565}} Amsancti valles loci amsancti, id est omni parte sancti: quem dicit et silvis cinctum et fragoso fluvio torrente. {{ancora+|568|Ad v. 568}} Hic specus horrendum hoc nomen apud maiores trium generum fuit. Ennius feminino posuit, Horatius masculino "quae nemora aut quos agor in specus", Vergilius neutro, quod hodie in numero singulari tribus tantum utimur casibus 'hoc specus, huius specus, o specus'. nam pluralem tantum a genere masculino habemus in omnibus casibus: hinc est "ipsi in defossis specubus". quamquam antiqui codices habeant 'hic specus horrendus'. spiracvla ditis aditus, a spirando. antiqui codices 'piracula' habent, quae dicta sunt ἀπὸ τῶν περάτων , hoc est a finibus inferorum. {{ancora+|569|Ad v. 569}} Vorago Acherontis exaestuatio. {{ancora+|570|Ad v. 570}} Condita erinys recepta, alii 'condit' legunt et 'se' subaudiunt. {{ancora+|571|Ad v. 571}} Caelumque levabat relevabat, recreabat. {{ancora+|572|Ad v. 572}} Extremam saturnia bello imponit regina manum quod superest perficit. et est translatio a pictura, quam manus complet et ornat extrema. {{ancora+|575|Ad v. 575}} Foedati cruentati. {{ancora+|576|Ad v. 576}} Implorantque deos ad auxilium et ultionem. obtestantvrque latinum propter caedem factam testem adhibent, et dicunt auctores rupti foederis esse Troianos, cum ipsi pacis iura temerarint. {{ancora+|577|Ad v. 577}} Et igni ipso fervore seditionis. {{ancora+|578|Ad v. 578}} Teucros in regna vocari subaudis 'dicit'. 'Teucros' autem iniuriose, ac si diceret 'exules ac perfidos'. {{ancora+|580|Ad v. 580}} Attonitae baccho veluti Baccho: furia enim agebantur. et sic est dictum, ut "at medias inter caedes exultat Amazon". nemora avia per nemora. {{ancora+|581|Ad v. 581}} Thiasis choreis. neque enim leve nomen amatae Iuvenalis "quae non faciet quod principis uxor?" {{ancora+|582|Ad v. 582}} Martemque fatigant proelium cum clamore deposcunt. {{ancora+|583|Ad v. 583}} Contra omina facta superius de Lavinia. {{ancora+|584|Ad v. 584}} Fata deum propter oraculum Fauni. perverso irato. {{ancora+|586|Ad v. 586}} Velut pelagi rupes cum Cicero seditionem fluctibus comparaverit, ut "in illis dumtaxat fluctibus contionum", bene Vergilius eum qui resistit seditioni, rupem vocavit. {{ancora+|589|Ad v. 589}} Mole tenet hic distinguendum, ut 'scopuli' nominativus pluralis sit. {{ancora+|591|Ad v. 591}} Caecum consilium fremitui populi bonum nomen inposuit. {{ancora+|594|Ad v. 594}} Frangimur permansit in rupis translatione. {{ancora+|595|Ad v. 595}} Sacrilego sanguine quia bellum sumebant contra voluntatem deorum. {{ancora+|597|Ad v. 597}} Votisque deos venerabere seris quia religio rigida dicit semel male commissa nulla ratione revocari: Horatius "dira detestatio nulla expiatur victima". {{ancora+|598|Ad v. 598}} Parta quies scilicet vicinae mortis beneficio. in limine portus securitas omnis in promptu est. {{ancora+|599|Ad v. 599}} Funere felici spolior exequiis tantum regalibus careo. {{ancora+|601|Ad v. 601}} Mos erat Varro vult morem esse communem consensum omnium simul habitantium, qui inveteratus consuetudinem facit. hesperio in Latio hoc est in antiquo: nam, ut in primo diximus, duo Latia fuerunt, unde non frustra 'Hesperio' addidit. quod autem dicit hanc consuetudinem antiquam fuisse, falsum est; nam a Numa Pompilio primum instituta est. sed carmini suo, ut solet, miscet historiam. notandum sane inconexum esse hunc locum, si quis totius libri consideret textum; nam supra ait "longa placidas in pace regebat", item dicturus est "ardet inexcita Ausonia atque inmobilis ante", et nunc dicit 'mos erat Hesperio in Latio', supra etiam dixit "captivi pendent currus", item "Tyrrhenas, i, sterne acies". quae ne sint contraria, accipiamus Italiam primo caluisse bellis, medio tempore quievisse, et ad antiquum studium nunc reverti, sicut Romani bello flagravere sub Romulo, quievere sub Numa, sub Tullo Hostilio pristina studia repetiverunt. hinc est quod et ipse Vergilius ait 'longa placidas in pace regebat', non perpetua, item "desuetaque bello agmina in arma vocat subito ferrumque retractat": nam retractare est repetere quod omiseras. tale aliquid dicit de genere Sullano Sallustius: nam volens ostendere antiquos maiores eius consulares fuisse, vicinos vero ignavissimos, Sullam autem florentissimum, ait "igitur Sulla patriciae gentis fuit, familia iam extincta maiorum ignavia". quem protinus iugiter, deinde: nam nunc temporis est adverbium, alibi loci, ut "cum protinus utraque tellus una foret". {{ancora+|602|Ad v. 602}} Maxima rerum Roma imperii potita. {{ancora+|603|Ad v. 603}} Movent in proelia martem nam moris fuerat indicto bello in Martis sacrario ancilia commovere, unde est in octavo "utque inpulit arma". {{ancora+|604|Ad v. 604}} Lacrimabile bellum πολύδακρυν ἄρηα . Getarum fera gens etiam apud maiores fuit: nam ipsi sunt Mysi, quos Sallustius a Lucullo dicit esse superatos. {{ancora+|605|Ad v. 605}} Hyrcanisve gens est dicta a silva Hyrcania, ubi sunt tigres. arabisve parant venit ab eo quod est 'hic Arabus' — nam ab eo quod est 'hic Arabs, ab hoc Arabe', 'Arabibus' facit — sicut 'Hiberus', unde est in Lucano "occurrat Hiberis alter" (2.54), et 'Hiber', ut Horatius "discet Hiber Rhodanique potor". item lectum est 'Aethiopus', sed tantum 'Aethiops' dicimus. {{ancora+|606|Ad v. 606}} Auroramque sequi ingenti ambitu dixit ipsum ortum diei pro populis. parthosque reposcere signa hoc in honorem Augusti posuit, quo regnante a Parthis repetita sunt signa, quae Crassus triumvir perdiderat. qui cum aviditate sua contra auspicia bellum suscepisset, interdicentibus tribunis plebis, captus cum filio est et necatus infuso in os auro, cuius amore pugnaverat. {{ancora+|607|Ad v. 607}} Sunt geminae belli portae sacrarium hoc, id est belli portas Numa Pompilius fecerat circa imum Argiletum iuxta theatrum Marcelli. quod fuit in duobus brevissimis templis: duobus autem propter Ianum bifrontem. postea captis Faleriis, civitate Tusciae, inventum est simulacrum Iani cum frontibus quattuor. unde quod Numa instituerat translatum est ad forum transitorium et quattuor portarum unum templum est institutum. Ianum sane apud aliquos bifrontem, apud aliquos quadrifrontem esse non mirum est: nam alii eum diei dominum volunt, in quo ortus est et occasus — Horatius "matutine pater, seu Iane libentius audis" — alii anni totius, quem in quattuor tempora constat esse divisum. anni autem esse deum illa res probat, quod ab eo prima pars anni nominatur: nam ab Iano Ianuarius dictus est. {{ancora+|608|Ad v. 608}} Religione sacrae tremendae, execrabiles: nam et paulo post dicturus est "tristesque recludere portas". {{ancora+|609|Ad v. 609}} Ferri robora bene addidit 'ferri': nam omne quod forte est, robur vocamus. {{ancora+|610|Ad v. 610}} ianus quidam ianum Eanum dicunt ab eundo; eumque esse Martem; et quod apud Romanos plurimum potest, ideo primum in veneratione nominari. alii Ianum aerem credunt; et quia vocis genitor habeatur, idcirco mandari ei preces nostras ad deos perferendas. alii Ianum mundum accipiunt, cuius caulae ideo in pace clausae sunt, quod mundus undique clausus est, belli tempore aperiuntur, ad auxilium petendum ut pateant. nam quasi mundo ei duas facies dederunt, orientis et occidentis, quod iam supra dictum est: alii quattuor secundum quattuor partes mundi. alii Clusivium dicunt, alii Patulcium, quod patendarum portarum habeat potestatem. idem Iunonius; inde pulchre Iuno portas aperire inducitur. idem Quirinus, unde trabeatum consulem aperire portas dicunt, eo habitu quo Quirinus fuit. {{ancora+|612|Ad v. 612}} Ipse quirinali trabea Suetonius in libro de genere vestium dicit tria genera esse trabearum: unum dis sacratum, quod est tantum de purpura; aliud regum, quod est purpureum, habet tamen album aliquid; tertium augurale de purpura et cocco. 'Quirinali' ergo regali. cinctuque gabino 'Gabinus cinctus' est toga sic in tergum reiecta, ut una eius lacinia a tergo revocata hominem cingat. hoc autem vestimenti genere veteres Latini, cum necdum arma haberent, praecinctis togis bellabant: unde etiam milites in procinctu esse dicuntur. hoc rursus utebatur consul bella indicturus ideo quia, cum Gabii, Campaniae civitas, sacris operaretur, bellum subito evenit: tunc cives cincti togis suis ab aris ad bella profecti sunt et adepti victoriam: unde hic ortus est mos. {{ancora+|613|Ad v. 613}} Insignis reserat stridentia limina consul insignem accipe primo loco creatum, licet similem habeat potestatem. {{ancora+|614|Ad v. 614}} Ipse vocat pugnas tria sunt, ut supra diximus, militiae genera: sacramentum, in quo iurat unusquisque miles se non recedere, nisi praecepto consulis post completa stipendia, id est militiae tempora; coniuratio, quae fit in tumultu, id est Italico bello et Gallico, quando vicinum urbis periculum singulos iurare non patitur, ut inter Fabios fuit; evocatio, quod genus nunc tangit. nam ad subitum bellum evocabantur, unde etiam consul solebat dicere 'qui rem publicam salvam esse vult me sequatur'. {{ancora+|615|Ad v. 615}} Conspirant cornva nam et tubae simul inflabantur. {{ancora+|619|Ad v. 619}} Foeda ministeria cruenta, more suo. {{ancora+|620|Ad v. 620}} Morantes scilicet bella, differentes. {{ancora+|622|Ad v. 622}} Rupit saturnia postes acyrologiam fecit commutando Ennii versum: nam ille ait "belli ferratos postes portasque refregit". {{ancora+|623|Ad v. 623}} Inmobilis ante non semper, sed antehac. potest tamen et 'inmobilis a furia': nam ante gessit bella, sed iure indicta per fetiales et per patrem patratum. {{ancora+|626|Ad v. 626}} Tergent ab eo quod est 'tergeo' venit, et 'tergunt' a 'tergo tergis', quod de usu penitus recessit. {{ancora+|627|Ad v. 627}} Arvina secundum Suetonium in libro de vitiis corporalibus arvina est durum pingue, quod est inter cutem et viscus. alii arvinam nomine lardum dicunt. {{ancora+|629|Ad v. 629}} Adeo magnae valde magnae, ut Terentius "adulescentem adeo nobilem". {{ancora+|630|Ad v. 630}} Atina potens civitas haec est iuxta Pomptinas paludes, dicta Atina a morbis, qui Graece ἄται dicuntur, quos paludis vicinitas creat. tiburque superbum aut nobile: aut per transitum tetigit illud quod aliquando cum a senatu auxilia poscerent Tiburtes sub commemoratione beneficiorum a se populo Romano praebitorum, hoc tantum a senatu responsum acceperunt 'superbi estis'. {{ancora+|631|Ad v. 631}} Crustumerique mutavit: nam Crustumerium dicitur. Cassius Hemina tradidit, Siculum quendam nomine uxoris suae Clytemestrae condidisse Clytemestrum, mox corrupto nomine Crustumerium dictum. alii volunt a crustula panis, quam Troiani coacti fame exedisse dicuntur, appellatum. turrigerae antemnae bene muratae. Antemnae autem dictae sunt, quod eas amnis praeterfluit, quasi ante amnem positae. {{ancora+|632|Ad v. 632}} Salignas umbonum crates ut dicit Sallustius de Lucanis "qui de vimine facta scuta coriis tegebant". {{ancora+|633|Ad v. 633}} Thoracas aenos bene 'thoracas'; nam apud maiores loricae pectora tantum tegebant: Statius "triplici servantur pectora ferro: pectora, nam tergo nullus metus". {{ancora+|634|Ad v. 634}} Lento ducunt argento flexili argento ducunt, id est extendunt. est autem spondiazon et reciprocus versus. {{ancora+|637|Ad v. 637}} Classica iamque sonant bene posuit amphiboliam: nam classicum dicimus et tubam ipsam et sonum. classicum autem est flexilis tuba. tessera signum symbolum bellicum, quod ad pugnam exeuntibus datur, scilicet propter confusionem, ut fuit in bello Marii †bardeus, in Sullae Apollo Delphicus, in Caesaris Venus Genetrix. {{ancora+|638|Ad v. 638}} Trepidus festinus, more suo. {{ancora+|640|Ad v. 640}} Loricam indvitur dicimus et 'induor illa re' et 'illam rem'. {{ancora+|641|Ad v. 641}} Helicona deae Parnasus, mons Thessaliae, dividitur in Cithaeronem Liberi et Heliconem Apollinis, cuius sunt musae. est autem Homeri versus. movete legitur et 'monete'. {{ancora+|644|Ad v. 644}} Quibus arserit armis aut splenduerit: aut amore flagraverit. {{ancora+|647|Ad v. 647}} Primus init bellum non mirum si sacrilegus et contemptor deorum contra piam gentem prior arma corripuit. et scienda est poetae adfectatio — nam ablepsiam nefas est dicere — hic enim aliquos commemorat, quos in bello non invenis, item in sequentibus aliquos invenimus, quorum hic nullam fecit commemorationem. Tyrrhenis asper ab oris oriundo Tuscus, non qui nunc de Tuscia venit, quem antea pulsum a civibus constat. {{ancora+|648|Ad v. 648}} Agminaque armat aut eorum, qui eum secuti fuerant, sicut eius filius: nec enim credibile est solum fugisse — nam et Statius dicit "vel quos movet exul et haesit tristibus aucta fides" — aut certe eorum, quos Turnus dederat, ut Adrastus Polynici in Statio, qui ait "ne parva movens inglorius arma iret". {{ancora+|652|Ad v. 652}} Agyllina ex urbe de Caere oppido. nequiquam quia in proelio periit nec patrium recepit imperium. {{ancora+|653|Ad v. 653}} Patriis qui laetior esset imperiis dignus qui haberet imperatorem potius, quam exulem patrem. {{ancora+|656|Ad v. 656}} Pulchro forti, ut diximus supra. {{ancora+|657|Ad v. 657}} Pulcher aventinus Aventinus mons urbis Romae est, quem constat ab avibus esse nominatum, quae de Tiberi ascendentes illic sedebant, ut in octavo legimus "dirarum nidis domus opportuna volucrum". quidam etiam rex Aboriginum, Aventinus nomine, illic et occisus et sepultus est, sicut etiam Albanorum rex Aventinus, cui successit Procas. Varro tamen dicit in gente populi Romani, Sabinos a Romulo susceptos istum accepisse montem, quem ab Avente, fluvio provinciae suae, Aventinum appellaverunt. constat ergo varias has opiniones postea secutas, nam a principio Aventinus est dictus ab avibus vel a rege Aboriginum: unde hunc Herculis filium constat nomen a monte accepisse, non ei praestitisse. insigne paternum absolute dixit. {{ancora+|658|Ad v. 658}} Centum angves secundum Simonidem, ut diximus supra; nam alii dicunt novem fuisse. {{ancora+|659|Ad v. 659}} Collis aventini silva in silva collis Aventini. et dicendo 'Aventini' ostendit iam antea ita esse nominatum. rhea sacerdos adludit ad nomen matris Romuli, quae dicta est Ilia, Rhea Silvia. {{ancora+|660|Ad v. 660}} Furtivum inlicite conceptum, quippe a sacerdote: sic ait "et dulcia furta". {{ancora+|661|Ad v. 661}} Mixta deo μιχθεῖσα , Graece dixit. mulier compendiose mortalem dixit: consequens namque fuerat ut diceret 'mixta deo mortalis'. lavrentia arva Laurentum civitas plurimum potuit, nam omnia vicina loca eius imperio subiacuerunt: unde nunc ait 'arva Laurentia', cum iuxta Tiberim armenta Hercules paverit. sed secundum antiquum situm, ante Albam et Romam, Tiberis Laurentini fuit territorii. {{ancora+|662|Ad v. 662}} Geryone Geryones rex fuit Hispaniae. qui ideo trimembris fingitur, quia tribus insulis praefuit, quae adiacent Hispaniae: Baliaricae minori et maiori et Ebuso. fingitur etiam bicipitem canem habuisse, quia et terrestri et navali certamine plurimum potuit. hunc Hercules vicit. qui ideo fingitur ad eum olla aerea transvectus, quod habuit navem fortem et aere munitam. hunc Geryonem alii Tartessiorum regem dicunt fuisse et habuisse armenta pulcherrima, quae Hercules occiso eo abduxit. de cuius sanguine dicitur arbor nata, quae Vergiliarum tempore poma in modum cerasi sine ossibus ferat. sane sciendum declinari 'hic Geryones, huius Geryonae' — unde est "tergemini nece Geryonae" — ut 'Anchises Anchisae': unde usurpavit Sallustius 'Geryonis' dicens. veniens autem Hercules de Hispania per Campaniam in quadam Campaniae civitate pompam triumphi sui exhibuit: unde Pompei dicitur civitas. postea iuxta Baias caulam bubus fecit et eam saepsit: qui locus Boaulia dictus est, nam hodie Bauli vocatur. tirynthius a Tirynthe civitate Argis vicina, in qua nutritus est Hercules. {{ancora+|663|Ad v. 663}} Tyrrhenoque boves in flumine lavit hiberas admiratio locorum longinquitate. {{ancora+|664|Ad v. 664}} Pila manu pilum proprie est hasta Romana, ut gaesa Gallorum, sarissae Macedonum. dolones dolo est aut flagellum, intra cuius virgam latet pugio: aut secundum Varronem ingens contus cum ferro brevissimo. dolones autem a fallendo dicti sunt, quod decipiant ferro, cum speciem praeferant ligni. et multi volunt per teretes mucrones 'dolones' dici, per veru Sabellum 'pila' significari. {{ancora+|666|Ad v. 666}} Ipse pedes ad genus respicit: nam et Hercules pedes semper incessit, cum equos habuerit nobilissimos. torquens sustinens, ut "axem humero torquet". {{ancora+|669|Ad v. 669}} Horridus tremendus, non re vera horribilis. {{ancora+|670|Ad v. 670}} Tiburtia moenia linquunt de Graecia tres fratres venerunt ad Italiam, Catillus, Coras, Tibur vel Tiburnus. hi simul omnes unam fecere civitatem et eam de fratris maioris nomine Tibur appellaverunt: licet et alias fecerint singuli. nunc ergo dicit duos ad bella venisse, dimisso in civitate ad custodiam Tiburte vel Tiburno. {{ancora+|672|Ad v. 672}} Catillus unde mons Catilli, quem Catelli dicunt per corruptionem, iuxta Tibur. coras a cuius nomine est civitas in Italia. {{ancora+|675|Ad v. 675}} Descendunt centavri ex hac comparatione equites eos fuisse intellegimus, quod tamen dicturus est postea "nec non celeresque Latini et cum fratre Coras et virginis ala Camillae". homolen othrymque nivalem montes Thessaliae. {{ancora+|677|Ad v. 677}} Ingens silva locum et magno cedunt virgulta fragore defectus 'cedit silva, cedunt et virgulta fragore', cum utique a minore ad maius venire debuerit. {{ancora+|678|Ad v. 678}} Nec praenestinae fundator defvit urbis de civitatibus totius orbis multi quidem ex parte scripserunt, ad plenum tamen Ptolomaeus Graece, latine Plinius. de Italicis etiam urbibus Hyginus plenissime scripsit, et Cato in originibus. apud omnes tamen si diligenter advertas, de auctoribus conditarum urbium dissensio invenitur, adeo ut ne urbis quidem Romae origo possit diligenter agnosci. nam Sallustius dicit "urbem Romam, sicuti ego accepi, condidere atque habuere initio Troiani et cum his Aborigines"; alii dicunt ab Euandro, secundum quos Vergilius "tunc rex Euandrus Romanae conditor arcis"; alii a Romulo, ut "en huius nate auspiciis illa inclita Roma". si igitur tantae civitatis certa ratio non apparet, non mirum si in aliarum opinione dubitatur. unde nec historicos nec commentatores varia dicentes imperitiae condemnare debemus: nam antiquitas ipsa creavit errorem, et plerique fundant, plerique augent et ad se transferunt nomina. quam rem etiam non parvum errorem adferre manifestum est, ut ecce Laurentum a Pico factum est, ut "Laurentis regia Pici"; item a Lavino, Latini fratre, Lavinum dictum; item a Latino Laurentum; item a Lavinia Laurolavinium. nec praenestinae fundator defvit urbis Praeneste locus est haud longe ab urbe, dictus ἀπὸ τῶν πρίνων , id est ab ilicibus, quae illic abundant. ibi erant pontifices et dii indigetes, sicut etiam Romae. erant etiam illic duo fratres, qui divi appellabantur. horum soror dum ad focum sederet, resiliens scintilla eius uterum percussit, unde dicitur concepisse. postea enixa est puerum iuxta templum Iovis abiecitque. virgines aquatum euntes iuxta ignem inventum sustulerunt, qui a fonte haud longe erat: unde Vulcani dictus est filius. Caeculus autem ideo, quia oculis minoribus fuit: quam rem frequenter efficit fumus. hic postea collecta multitudine postquam diu latrocinatus est, Praenestinam civitatem in montibus condidit. et cum ludorum die vicinos populos invitasset, coepit eos hortari ut secum habitarent, et pro gloria iactare se filium esse Vulcani. quod cum illi non crederent, invocato Vulcano, ut eum filium comprobaret, omnis illius multitudinis coetus est flamma circumdatus. quo facto commoti omnes simul habitaverunt et Vulcani filium esse crediderunt. hinc est 'omnis quem credidit aetas', quasi post dubitationem, et quia sine dubio aetas varia in spectaculis fuit. dicimus autem et 'hoc Praeneste', ut 'quique altum Praeneste viri', et 'haec Praenestis', unde est "cum primam aciem Praeneste sub ipsa stravi". {{ancora+|682|Ad v. 682}} altum praeneste Cato dicit "quia is locus montibus praestet, Praeneste oppido nomen dedit". ergo 'altum', quia in montibus locatum. quique arva gabinae ivnonis Gabii populi, diu in agris morati, tandem Gabios condiderunt: unde perite 'arva' dixit, non moenia. sane illic Iuno religiosissime colitur. est autem locus haud longe ab urbe. {{ancora+|683|Ad v. 683}} Gelidumque anienem 'Anio' fluvius haud longe ab urbe est, sed hic euphoniam secutus est: nam Ennius "Anionem" dixit iuxta regulam. {{ancora+|684|Ad v. 684}} Hernica saxa colunt Sabinorum lingua saxa hernae vocantur. quidam dux magnus Sabinos de suis locis elicuit et habitare secum fecit in saxosis montibus: unde dicta sunt Hernica loca et populi Hernici. dives anagnia aut fertilis: aut adludit ad historiam. nam Antonius Augusti sorore contempta postquam Cleopatram duxit uxorem, monetam eius nomine in Anagnia civitate iussit feriri. {{ancora+|685|Ad v. 685}} Quos amasene pater aut 'pascis', aut sit antiptosis 'quos pascit Amasenus'. est autem fluvius, qui Anagnienses agros inrigat. arma scuta. {{ancora+|686|Ad v. 686}} Nec clipei scuta maiora, dicta ab eo quod celent corpus, ἀπὸ τοῦ κλέπτειν . {{ancora+|688|Ad v. 688}} Fulvosque lupi de pelle galeros galerus genus est pillei, quod Fronto genere neutro dicit 'hoc galerum'. {{ancora+|689|Ad v. 689}} Vestigia nuda sinistri institvere pedis atqui ipse est in pugnantibus primus; sed bene nudus est, quia tegitur scuto. dextrum autem tectum conveniebat esse, quasi ab armis remotum. {{ancora+|690|Ad v. 690}} Pero autem est rusticum calciamentum. et traxit hoc a Graeciae more, unde isti, sicut dictum est, transierant, ubi hoc armorum fuerat genus. {{ancora+|691|Ad v. 691}} At messapus equum domitor neptunia proles hic Messapus per mare ad Italiam venit, unde Neptuni dictus est filius: quem invulnerabilem ideo dicit, quia nusquam periit, nec in bello. ignem autem ei nocere non posse propter Neptunum dicit, qui aquarum deus est. ab hoc Ennius dicit se originem ducere: unde nunc et cantantes inducit eius socios et eos comparat cycnis. 'domitor' autem 'equorum', quasi animalium a patre inventorum. {{ancora+|695|Ad v. 695}} Hi fescenninas acies Fescenninum oppidum est ubi nuptialia inventa sunt carmina. hi autem populi ab Atheniensibus ducunt originem. aequosque faliscos Faliscos Halesus condidit. hi autem, inmutato h in f, Falisci dicti sunt, sicut febris dicitur quae ante hebris dicebatur, Formiae quae Hormiae fuerunt, ἀπὸ τῆς ὁρμῆς : nam posteritas in multis nominibus f pro h posuit. iustos autem dicit Faliscos, quia populus Romanus missis decem viris ab ipsis iura fetialia et non nulla supplementa duodecim tabularum accepit, quas habuerat ab Atheniensibus. {{ancora+|696|Ad v. 696}} Hi soractis habent arces mons apud Hirpos haud longe a Flaminia, de quo Horatius "vides ut alta stet nive candidum Soracte". flaviniaque arva locus est in Italia Flavinium nomine. {{ancora+|697|Ad v. 697}} Et cimini cum monte lacum et lacus et mons hoc nomine appellantur. sane hoc habet fabula. aliquando Hercules, cum de Hispania rediret, ad hos populos venit. qui cum a singulis provocaretur ad ostendendam virtutem, defixisse dicitur vectem ferreum, quo exercebatur. qui cum terrae esset adfixus et a nullo potuisset auferri, eum rogatus sustulit, unde inmensa vis aquae secuta est, quae Ciminum lacum fecit. lucosque capenos hos dicit Cato Veientum ‹iuvenes› condidisse auxilio regis Propertii, qui eos Capenam cum adolevissent, miserat. unde et porta Capena, quae iuxta Camenas est, nomen accepit. {{ancora+|698|Ad v. 698}} Aequati numero aequaliter ordinati, digesti in ordinem — hinc est 'saepenumero scripsi', hoc est ordine — congruenter, sicut decebat, rationabiliter. {{ancora+|699|Ad v. 699}} Liquida inter nubila pura, sicca, serena: sed nil tam contrarium nubibus. ergo nubes pro aere posuit, ut diximus supra. {{ancora+|700|Ad v. 700}} Et longa canoros dant per colla modos secundum Plinium, qui ait in naturali historia, cycnos ideo suavius canere, quia colla longa et inflexa habent, et necesse est eluctantem vocem per longum et flexuosum meatum varias reddere modulationes. {{ancora+|701|Ad v. 701}} Sonat amnis Caystrum dicit, qui cohaeret Asiae paludi. quam cum significamus, 'a' longa est, cum sit brevis, si provinciam significare voluerimus: quod significatur in georgicis, ut "et quae Asia circum dulcibus in stagnis rimantur prata Caystri". {{ancora+|705|Ad v. 705}} Volucrum raucarum 'raucarum' τῶν μέσων est, sicut 'grave olens': nam legimus "graviter spirantis copia thymbrae". sciendum tamen Vergilium secundum morem provinciae suae locutum, in qua bene canentes cycni rauciores vocantur. {{ancora+|706|Ad v. 706}} Ecce sabinorum prisco de sanguine usurpat hoc: nam Clausus, Sabinorum dux, post exactos reges, ut quidam dicunt, cum quinque milibus clientum et amicorum Romam venit, et susceptus habitandam partem urbis accepit: ex quo Claudia et tribus est et familia nominata. prisco de sanguine de antiquis Sabinis. {{ancora+|707|Ad v. 707}} Magnum agmen propter quinque milia clientum. {{ancora+|709|Ad v. 709}} Postquam in partem data Roma sabinis hoc de alia traxit historia. nam post Sabinarum raptum et factum inter Romulum et Titum Tatium foedus recepti in urbem Sabini sunt, sed hac lege, ut in omnibus essent cives Romani, excepta suffragii latione: nam magistratus non creabant. {{ancora+|710|Ad v. 710}} Amiterna cohors de Amiterno oppido. priscique quirites id est Sabini. prisci autem ideo, quia post foedus Titi et Romuli placuit ut quasi unus de duobus fieret populus: unde et Romani Quirites dicti sunt, quod nomen Sabinorum fuerat a civitate Curibus, et Sabini a Romulo Romani dicti sunt. {{ancora+|711|Ad v. 711}} Ereti manus omnis oppidum est dictum a Iunone, id est Ἥρα , quae illic colitur. oliviferaeque mutuscae haec Trebia postea dicta est, quam modo Trebulam dicunt. apud quam Hannibal delevit populum Romanum: Lucanus "Cannarum fuimus Trebiaeque iuventus" (2.46). {{ancora+|712|Ad v. 712}} Qui nomentum urbem hoc ex sua persona dicit poeta: nam adhuc civitas Nomentana non fuerat, ut in sexto ait "hi tibi Nomentum et Gabios", item "haec tum nomina erunt, nunc sunt sine nomine terrae". rosea rura velini Velinus lacus est circa Reate iuxta agrum, qui Rosulanus vocatur. Varro tamen dicit lacum hunc a quodam consule in Narem vel Nartem fluvium derivatum — nam utrumque dicitur — esse diffusum. post quod tanta est loca secuta fertilitas, ut etiam perticae longitudinem altitudo superaret herbarum: quin etiam quantum per diem demptum esset, tantum per noctes crescebat: quod Vergilius ad suam provinciam transtulit, dicens "et quantum longis carpent armenta diebus, exigua tantum gelidus ros nocte reponet". {{ancora+|713|Ad v. 713}} Tetricae horrentis rupes Tetricus mons in Sabinis asperrimus, unde tristes homines tetricos dicimus. montemque severum proprium nomen montis est, sicut agri Roseus. {{ancora+|714|Ad v. 714}} Casperiamque colunt Casperia et Foruli civitates sunt. flumen himellae Himella fluvius est intra Forulos. et sic dixit 'Himellae flumen', ut "Buthroti urbem". {{ancora+|715|Ad v. 715}} Qui tiberim fabarimque bibunt bene 'bibunt': namque Tiberis in Tuscia oritur, sed transit etiam per Sabinos, unde 'bibunt', non 'possident' dixit. et sciendum Turno dari auxilium a tractu Piceni, Samnii, Campaniae et pro parte Apuliae: omnis vero Tuscia superior et Venetia Aeneae praestat auxilium. Fabarim autem quem dicit etiam ipse per Sabinos transit et Farfarus dicitur: Plautus "dissipabo te tamquam folia Farfari", Ovidius "et amoenae Farfarus umbrae". frigida misit nursia Piceni civitas. 'frigida' autem aut re vera, aut certe venenosa, nocens: Gracchi namque ubique in contionibus suis Nursinos sceleratos appellaverunt, et scimus amare Vergilium historiarum rem per transitum tangere. {{ancora+|716|Ad v. 716}} Ortinae classes Ortini equites classes dicuntur, unde et eorum tubas classica dicimus, et partes populi classes vocamus, quae quinque fuerunt. populique Latini qui intererant Albani montis viscerationi. {{ancora+|717|Ad v. 717}} Infavstum interlvit allia nomen Allia fluvius haud longe ab urbe est. iuxta quem Galli Brenno duce, XV. Kal. avg. die deleto exercitu, post triduum deleverunt etiam urbem excepto Capitolio. sane 'Allia' additum unum 'l' propter metrum, ut 'relliquias'. Lucanus bene posuit "quas Aliae clades" (7.633). {{ancora+|718|Ad v. 718}} Marmore mari. {{ancora+|720|Ad v. 720}} Vel cum sole novo prima aestatis parte: nam proprie sol novus est VIII. Kal. ian.; sed tunc non sunt aristae, quas ab ariditate dictas esse constat. {{ancora+|721|Ad v. 721}} Aut hermi campo Hermus Lydiae fluvius, qui superfusus campis gignit fertilitatem, unde harenas aureas fingitur trahere. lyciae flaventibus arvis provincia est fertilis frugum. {{ancora+|723|Ad v. 723}} Hinc agamemnonius Troiani nominis hostis hunc Agamemnonis plerique comitem, plerique nothum filium volunt. qui cum venisset ad Italiam, audito adventu Aeneae in bellum ruit, non amore Turni, sed odio hostilitatis antiquae; unde ait 'Troiani nominis hostis'. {{ancora+|725|Ad v. 725}} Rapit populos raptim adducit. etiam Campaniae loca commemorat. felicia baccho massica nam Massicus mons est vitibus plenus. 'Massica' autem dixit, ut "Maenala". {{ancora+|727|Ad v. 727}} Avrunci misere patres isti Graece Ausones nominantur. sidicinaque ivxta aequora ab oppido quod Sidicinum dicitur. {{ancora+|728|Ad v. 728}} Cales linquunt civitas est Campaniae; nam in Flaminia quae est Cale dicitur. est et in Gallia hoc nomine, quam Sallustius captam a Perperna commemorat. amnisque vadosi accola vulturni fluvius est Campaniae, qui iuxta Cumas cadit in mare. {{ancora+|729|Ad v. 729}} Saticulus asper populus Campaniae, asper moribus. {{ancora+|730|Ad v. 730}} Oscorumque manus Capuenses dicit, qui ante Ophici appellati sunt, quod illic plurimi abundavere serpentes. aclides illis tela aclides sunt tela quaedam antiqua, adeo ut nequaquam commemorentur in bello. legitur tamen quod sint clavae cubito semis factae, eminentibus hinc et hinc acuminibus: quae ita in hostem iaciuntur religatae loro vel lino, ut peractis vulneribus possint redire. putatur tamen esse teli genus, quod flagello in inmensum iaci potest. {{ancora+|732|Ad v. 732}} Laevas caetra tegit caetra est scutum loreum, quo utuntur Afri et Hispani. falcati comminus enses adfectavit varietatem: nam consequens fuerat ut diceret 'dextras armant gladii falcati'. falcatus autem ensis est harpe, qua usus est Perseus: Lucanus ait "harpen alterius monstri iam caede rubentem" (9.663). {{ancora+|734|Ad v. 734}} Oebale Oebalus filius est Telonis et nymphae Sebethidis. haec autem est iuxta Neapolim. sed Telo diu regnavit apud Capreas, insulam contra Neapolim sitam. filius vero eius, patriis non contentus imperiis, transiit ad Campaniam et multis populis subiugatis suum dilatavit imperium. {{ancora+|735|Ad v. 735}} Teleboum capreas cum regna teneret cum teneret Capreas, regna Teleboum: nam Teleboae Caprearum sunt populi, quos Telo suo regebat imperio. quidam dicunt Capreas a Capreo, qui in illis regionibus potens fuit, nominatas. {{ancora+|738|Ad v. 738}} Sarrastis populos populi Campaniae sunt a Sarno fluvio. Conon in eo libro, quem de Italia scripsit, quosdam Pelasgos aliosque ex Peloponneso convenas ad eum locum Italiae venisse dicit, cui nullum antea nomen fuerit, et flumini quem incolerent, Sarro nomen inposuisse ex appellatione patrii fluminis, et se Sarrastras appellasse. hi inter multa oppida Nuceriam condiderunt. {{ancora+|739|Ad v. 739}} Rufras batulvmque tenent castella Campaniae, a Samnitibus condita. arva celemnae Iunonis. locus Campaniae est Celemnae, sacer Iunoni. {{ancora+|740|Ad v. 740}} Et quos maliferae despectant moenia bellae multi Nolam volunt intellegi et dicunt iratum Vergilium nomen eius mutasse propter sibi negatum hospitium, et id aperte noluisse dicere, sed ostendere per periphrasin; nam illic Punica mala nascuntur: ut nunc 'Bella' pro 'Nola' posuerit. alii ita volunt accipi, ut sit synalipha et legatur 'moenia Abellae'. quidam hanc civitatem a rege Murano conditam Moeram nomine vocatam ferunt, sed Graecos primum eam incoluisse. quae ab nucibus Abellanis Abella nomen accepit. alii quod inbelle vulgus et otiosum ibi fuerit, ideo Abellam appellatam. huius cives cum loca circa Capuam possiderent, †ortu tumultu interisse, aliosque fugientes Moeranum abisse et eius incolis se iunxisse: et quod inbelliores fuerint Abellanos dictos. {{ancora+|741|Ad v. 741}} Cateias tela Gallica: unde et Teutonicum ritum dixit. cateiam quidam asserunt teli genus esse tale quale aclydes sunt, ex materia quam maxime lenta, cubitus longitudine, tota fere clavis ferreis illigata, quas in hostem iaculantes lineis, quibus eas adnexuerant, reciprocas faciebant. cateias id est hastas. cateiae lingua Theotisca hastae dicuntur. {{ancora+|742|Ad v. 742}} Raptus de subere cortex bene 'raptus', id est raptim sublatus, quia recens suberis cortex in quamvis formam tota flectitur facilitate. {{ancora+|744|Ad v. 744}} Montosae nersae civitas in montibus posita. {{ancora+|745|Ad v. 745}} Insignem fama bene 'fama', quia occidetur, ut "Vfentemque Gyas, cadit et Tolumnius augur". {{ancora+|746|Ad v. 746}} Horrida praecipve cui gens Aequiculam gentem dicit, et morum et vitae qualitate praeduram. sane aliud pendet ex alio: ideo erant horridi, quia venabantur; ideo venabantur, quia habebant duras glebas, id est infertiles: nam molles feraces sunt, ut in georgicis docet "et cui putre solum, namque hoc imitamur arando". {{ancora+|750|Ad v. 750}} Quin et marrubia venit de gente sacerdos Medea quando relictis Colchis Iasonem secuta est, dicitur ad Italiam pervenisse, et populos quosdam circa Fucinum ingentem lacum habitantes, qui Marrubii appellabantur quasi circa mare habitantes, propter paludis magnitudinem, docuit remedia contra serpentes: quamquam alii Marrubios a rege dictos velint. hi ergo populi Medeam Angitiam nominaverunt ab eo quod eius carminibus serpentes angerent. ab his nunc Umbronem venisse dicit, non regem, sed ducem. sunt autem isti Marsorum populi. {{ancora+|751|Ad v. 751}} Fronde super galeam et felici comptus oliva comptus frondibus festae olivae. {{ancora+|753|Ad v. 753}} Vipereo generi terrenis serpentibus. graviter spirantibus hydris aquae serpentibus. 'graviter' autem 'spirantibus' solo nocentibus flatu: Lucanus "ante venena nocens" (9.725). spargere conficere, ut "et spargere venena didicerunt". {{ancora+|755|Ad v. 755}} Arte levabat leviores esse faciebat, ut "nostrumque leves quaecumque laborem". {{ancora+|756|Ad v. 756}} Medicari cuspidis ictum 'medicor illam rem' et 'illi rei', sicut modulor. {{ancora+|760|Ad v. 760}} Liquidi flevere lacus etiam alii. {{ancora+|761|Ad v. 761}} Ibat et hippolyti proles pulcherrima bello virbius Theseus mortua Hippolyte Phaedram, Minois et Pasiphaae filiam, superduxit Hippolyto. qui cum illam de stupro interpellantem contempsisset, falso delatus ad patrem est, quod ei vim voluisset inferre. ille Aegeum patrem rogavit ut se ulcisceretur. qui agitanti currus Hippolyto inmisit focam, qua equi territi eum traxerunt. tunc Diana eius castitate commota revocavit eum in vitam per Aesculapium, filium Apollinis et Coronidis, qui natus erat exsecto matris ventre, ideo quod, cum Apollo audisset a corvo, eius custode, eam adulterium committere, iratus Coronidem maturo iam partu confixit sagittis — corvum vero nigrum fecit ex albo — et exsecto ventre Coronidis produxit ita Aesculapium, qui factus est medicinae peritus. hunc postea Iuppiter propter revocatum Hippolytum interemit: unde Apollo iratus Cyclopas fabricatores fulminum confixit sagittis: ob quam rem a Iove iussus est Admeti regis novem annis apud Amphrysum armenta pascere divinitate deposita. sed Diana Hippolytum, revocatum ab inferis, in Aricia nymphae commendavit Egeriae et eum Virbium, quasi bis virum, iussit vocari. cuius nunc filium cognominem dicit in bellum venire: adeo omnia ista fabulosa sunt. nam cum castus ubique inductus sit et qui semper solus habitaverit, habuisse tamen fingitur filium. re vera autem, ut et supra diximus, Virbius est numen coniunctum Dianae, ut matri deum Attis, Minervae Erichthonius, Veneri Adonis. {{ancora+|762|Ad v. 762}} Quem mater aricia misit civitas iuxta Albam. 'mater' autem propter Augustum dicit, qui fuerat ex Aricina matre progenitus: ac si diceret, quae tanti auctor est generis. {{ancora+|763|Ad v. 763}} Egeriae lucis nympha in Aricino nemore, quam amicam suam Numa esse fingebat ad firmandam legum suarum auctoritatem. {{ancora+|764|Ad v. 764}} Pingvis ubi et placabilis ara dianae 'pinguis' frequenti sacrificio, 'placabilis' autem ac si diceret, non qualis ante fuit, vel illic vel apud Tauros, humano gaudens cruore: quam historiam plene in secundo diximus, cum Iphigeniae incidit commemoratio. {{ancora+|765|Ad v. 765}} Arte novercae occiderit bene vim sceleris expressit sola novercae commemoratione. {{ancora+|769|Ad v. 769}} Paeoniis revocatum herbis aut medicinalibus, a Paeone medico deorum, qui Paean secundum Doricos dicitur, secundum rationem Paeon: aut re vera herbam Paeoniam dicit, cuius Creta ferax est. et amore dianae 'amore', id est cura. {{ancora+|772|Ad v. 772}} Medicinae talis et artis quae etiam fata dissolveret. {{ancora+|773|Ad v. 773}} Poenigenam matris poena genitum: alii 'Phoebigenam' legunt, ut Probus. {{ancora+|775|Ad v. 775}} Relegat commendat ab aliis segregatum. {{ancora+|776|Ad v. 776}} Solus in solis locis: nam 'solus' quomodo qui filium dicitur suscepisse? ignobilis non vilis, sed ignotus: quamquam possit etiam ad illud referri quod dicunt quibusdam artibus posse hominum vitam ultra fata protendi, ita tamen, ut solam habeant vitae imaginationem; videntur enim omnia facere nec faciunt. aevum aevum est aetas perpetua, cuius neque initium neque extremum noscitur, sed hic modo 'aevum' aetatem Hippolyti posuit. veteres aevum etiam deorum vitam dicebant; nam et Virbius inter deos colitur. Virbium autem quidam Solem putant esse, cuius simulachrum non est fas attingere, propterea quia nec sol tangitur. {{ancora+|777|Ad v. 777}} Versoque ubi nomine de re facto, ut "oestrum Grai vertere vocantes". {{ancora+|778|Ad v. 778}} Unde etiam triviae templo exponit τὸ αἴτιον : nam Callimachus scripsit αἴτια , in quibus etiam hoc commemorat. {{ancora+|779|Ad v. 779}} arcentur equi quoniam apud quasdam gentes ad aram equo sedere permittebatur. {{ancora+|781|Ad v. 781}} Havd setius non segnius pate. dicit autem tantae eum fuisse audaciae, ut nec paternae mortis terreretur exemplo. {{ancora+|784|Ad v. 784}} Vertitur id est agit. et toto vertice supra est Statius "et toto despectat corpore bellum". {{ancora+|786|Ad v. 786}} Aetnaeos efflantem faucibus ignes nimios, quantos habet Aetna. {{ancora+|787|Ad v. 787}} Tam magis illa fremens et tristibus effera flammis quam magis effvso crvdescunt sanguine pugnae legitur in arte quod 'tam magis maxime minus minime' positivo tantum iungantur: quod tamen tunc observatur si ponantur ad augmentum istae particulae; tunc enim vitiosam faciunt elocutionem. ceterum si ad exaequationem positae sint, possunt vel comparativo vel superlativo vel pro his gradibus ipsae inter se iungi: hinc ergo est 'tam magis illa fremens et tristibus effera flammis, quam magis effuso crudescunt sanguine pugnae': non enim ad praelationem positae sunt, sed ad exaequationem. maiores enim nostri vitia non in dicto, sed in significatione esse voluerunt. hinc est in Sallustio "ita quam quisque pessime fecit, tam maxime tutus est": nam et hic exaequatio est, non comparatio. {{ancora+|790|Ad v. 790}} Io auro insignibat haec Inachi filia Argivorum fluminis fuit. hanc amavit Iuppiter. et dum cum ea esset, Iuno supervenit. timens ille ne deprehenderetur, Ionem mutavit in vaccam et eam poscenti dedit Iunoni, ne paelicem confiteretur. cui Iuno Argum, oculatum omnibus membris, Arestoris sive Terrae filium, quem Graeci panopten appellant, custodem adposuit. quem cum Iuppiter per Mercurium, qui eum cantu fistulae in somnum conpulit, interemisset, Iuno eum in pavonem mutavit, Ioni vero inmisit oestrum, muscam animalibus infestam, quo diu exagitata ad Aegyptum venit et Iovis voluntate in Isin mutata colique coepta est. insignibat signo suo clarum esse faciebat. {{ancora+|791|Ad v. 791}} Argumentum ingens aut fabula, ut Cicero "argumenta erant in valvis": aut re vera argumentum, quo se Graecum probare cupiebat. hoc enim etiam Amata superius dixit "Inachus Acrisiusque patres mediaeque Mycenae". custos ne reverti posset in formam priorem. {{ancora+|792|Ad v. 792}} Pater inachus pater non tantum ipsius Ionis, sed auctor originis Turni. {{ancora+|794|Ad v. 794}} Totis agmina densentur campis scilicet qui oculis poterant subiacere. densentur denseo denses dicimus, aliter non. argivaque pubes et hoc ad generis, ut supra diximus, pertinet probationem, quod eum sequebantur Argivi. {{ancora+|795|Ad v. 795}} Veteresque sicani bene 'veteres': nam ubi nunc Roma est, ibi fuerunt Sicani, quos postea pepulerunt Aborigines. {{ancora+|796|Ad v. 796}} Sacranae acies dicunt quendam Corybantem de Creta venisse ad Italiam et tenuisse loca, quae nunc urbi vicina sunt, et ex eo populos ducentes originem Sacranos appellatos; nam sacrati sunt matri deum Corybantes. alii Sacranas acies Ardeatum volunt, qui aliquando cum pestilentia laborarent, ver sacrum voverunt, unde Sacrani dicti sunt. picti scuta labici Glaucus, Minois filius, venit ad Italiam. et cum sibi imperium posceret nec acciperet, ideo quod nihil praestabat, sicut eius pater praestiterat zonam eis transmittendo, cum antehac discincti essent, ostendit scutum: a quo et ipse Labicus dictus est, et ex eo populi ἀπὸ τῆς λαβῆς , quam latine amplam vocamus. 'picti' autem 'scuta' id est in bello frequenter probati: nam apud maiores virorum fortium picta erant scuta, e contra inertium et tironum pura erant, unde est "parmaque inglorius alba", id est non picta. {{ancora+|797|Ad v. 797}} Qui saltus tiberine tuos non originem, ut diximus supra. sacrumque numici litus arant aut iam tunc sacrum, aut prolepsis est: nam consecratus est Numicus, postquam inventum est illic cadaver Aeneae. {{ancora+|798|Ad v. 798}} Litus arant litus fluminis, ut "viridique in litore conspicitur sus". {{ancora+|799|Ad v. 799}} Circaevmque ivgum circa hunc tractum Campaniae colebatur puer Iuppiter, qui Anxyrus dicebatur, quasi ἄνευ ξυροῦ , id est sine novacula, quia barbam numquam rasisset, et Iuno virgo, quae Feronia dicebatur. est autem fons in Campania iuxta Terracinam, quae aliquando Anxur est dicta. {{ancora+|800|Ad v. 800}} Et viridi gavdens feronia luco non vacat quod addidit 'viridi': nam cum aliquando huius fontis lucus fortuito arsisset incendio et vellent incolae exinde transferre simulacra deorum, subito reviruit. {{ancora+|801|Ad v. 801}} Qua saturae iacet atra palus secundum hanc lectionem re vera Saturam paludem intellegimus; sed alii 'Asturae' legunt. quod si est, paludem pro flumine posuit; nam haud longe a Terracina oppidum est Astura et cognominis fluvius. {{ancora+|802|Ad v. 802}} Quaerit iter valles satis signatis verbis expressit flumen angustum, contra de Tiberino ait "in mare prorumpit". {{ancora+|803|Ad v. 803}} Hos super advenit volsca de gente camilla prudenter post inpletam commemorationem virorum transit ad feminas; ita enim et de Troianis legitur, qui ultimum Amazonum auxilium postularunt: quae res ab Homero praetermissa est. sane iam praesagium est infelicitatis futurae quod inter ipsa principia armantur et feminae. volsca de gente de Priverno, Volscorum oppido, ut "Priverno antiqua Metabus cum excederet urbe". {{ancora+|804|Ad v. 804}} Florentes aere catervas Ennius et Lucretius florere dicunt omne quod nitidum est: hoc est secutus Vergilius, aliter acyrologia est: Lucretius "florebat navibus pontus". {{ancora+|805|Ad v. 805}} Calathisve minervae Minerva et armorum dea est et lanificii, sed Camilla animum ad arma sola contulit. {{ancora+|807|Ad v. 807}} Cursuque pedum bene 'pedum' adiecit, ne per equum eius gloria minueretur, quod ei obicitur "quid tamen egregium, si femina forti fidis equo?" {{ancora+|809|Ad v. 809}} Aristas primas spicae partes, dictas ab eo quod primae arescant. {{ancora+|811|Ad v. 811}} Tingveret mergeret, ut "tinguat equos". {{ancora+|813|Ad v. 813}} Ivventus turbaque miratur matrum ante ornatum eius, post arma dicturus est: unde hysteroproteron in respondendo esse voluerunt, ut ornatum matres, viri vero arma mirentur. sed melior sensus est, si, sicut dictum est, accipiamus: ea enim sexus uterque miratur quae sunt posita contra opinionem, ut mirentur feminae arma in muliere, viri ornatum in bellatrice. {{ancora+|814|Ad v. 814}} Inhians stupore quodam, ore patefacto. {{ancora+|816|Ad v. 816}} Lyciam pharetram quasi Lyciam, ut legimus 'Cretenses sagittas'. {{ancora+|817|Ad v. 817}} Pastoralem praefixa cuspide myrtum quia hac pugnare pastores solent. myrtum non hastam myrteam, sed ipsam myrtum: Statius "Lernaeam iacit ille trabem". {{Liber |Ante = Commentarius VI |AnteNomen = ../Liber VI |Post = Commentarius VIII |PostNomen = ../Liber VIII }} ijw1tl664wubnniwhv46lf2s71vx6qz 265106 265103 2026-05-09T13:16:45Z Saumache 27923 265106 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos [[Aeneis/Liber VII|librum VII]] commentarius }} {{Liber |Ante = Commentarius VI |AnteNomen = ../Liber VI |Post = Commentarius VIII |PostNomen = ../Liber VIII }} {{ancora+|1|Ad v. 1}} Ut et in principio diximus, in duas partes hoc opus divisum est: nam primi sex ad imaginem Odyssiae dicti sunt, quos personarum et adlocutionum varietate constat esse graviores, hi autem sex qui sequuntur ad imaginem Iliados dicti sunt, qui in negotiis validiores sunt: nam et ipse hoc dicit "maius opus moveo". et re vera tragicum opus est, ubi tantum bella tractantur. tu quoque sicut Misenus, Palinurus etiam. nostris hoc est Italicis, ut "non eadem arboribus pendet vindemia nostris", non, ut Donatus ait, in comparationem oceani navigabilibus. aeneia nutrix hanc alii Aeneae, alii Creusae, alii Ascanii nutricem volunt. lectum tamen est in philologis in hoc loco classem Troianorum casu concrematam, unde Caieta dicta est, ἀπὸ τοῦ καίειν . {{ancora+|3|Ad v. 3}} Servat tenet, possidet, ut "servantem ripas alta non vidit in herba". hesperia in magna 'magna' propter Hispaniae discretionem. {{ancora+|4|Ad v. 4}} Si qua est ea gloria secundum Epicureos. bene autem interest funeri postquam ab inferis rediit, sicut interfuit antequam descenderet, ut medium actum ostenderet. {{ancora+|6|Ad v. 6}} Quierunt Hebrus 'quierant' legit. {{ancora+|7|Ad v. 7}} Tendit iter velis quia prout vela extensa fuerint, ita etiam cursus extenditur, in quo navis est iter. multi dicunt inproprie dictum quod ait 'tendit iter velis', multi nimium proprie. constat tamen secundum illud dictum quod ait supra "flecte viam velis". aliud est velis iter tendere, aliud per vela iter. quod si dicimus, bene procedit et 'tende viam velis', ut in ipsis velis ratio sit viae. {{ancora+|8|Ad v. 8}} Adspirant avrae in noctem quia, ut diximus, temporum mutatione ventus vel minuitur vel augetur. 'in noctem' autem circa noctem. et quotiens tempus exprimitur, accusativum regit ista praepositio. {{ancora+|9|Ad v. 9}} Luna negat litotes figura; nam dicit 'large praestat', ut "munera nec sperno". tremulo sub lumine ita enim mobilitas aquae facit videri. {{ancora+|10|Ad v. 10}} Circaeae raduntur litora terrae ut diximus supra, mons iste antehac insula fuit; paludibus enim a continenti segregabatur, quas exclusit limus de Albanis montibus per paludes Pomptinas fluens. et dicebatur Aeaeus ab horrore transeuntium, quod homines mutabantur in feras. in hoc summo oppidum fuit, quod et Circeium dictum est et Circei; nam utrumque Livius dicit. {{ancora+|11|Ad v. 11}} Dives non addidit cuius rei, cum soleat, ut "dives equum, dives pictai vestis et auri". inaccessos inaccessibiles, inaccedendos, non ad quos nullus accessit; nam Vlixes illuc venit. ergo 'inaccessos' ad quos nullus debeat accedere, ut "aut inlaudati nescit Busiridis aras", hoc est inlaudabilis, nam ab Isocrate constat esse laudatum. {{ancora+|12|Ad v. 12}} Resonat cantu resonare facit. superbis aut altis, aut nobilibus propter antiquam oppidi magnitudinem. {{ancora+|13|Ad v. 13}} Odoratam pro 'odoriferam'. hoc autem ideo, quia usus olei apud maiores non fuit, praecipue in Italia. {{ancora+|14|Ad v. 14}} Arguto pectine garrulo, stridulo, sonanti, ut "forte sub arguta consederat ilice Daphnis". percurrens pectine telas aut manu percurrens; aut ictu pectinis, ut videmus; aut quia apud maiores stantes texebant, ut hodie linteones videmus. est autem Homeri, qui ait ἱστὸν ἐποιχομένη . {{ancora+|15|Ad v. 15}} Gemitus iraeque gemitus irascentium leonum, ἓν διὰ δυοῖν . {{ancora+|16|Ad v. 16}} Sera sub nocte quasi eo tempore, quo naturali libertate uti consueverunt. 'sub sera nocte' per noctem seram. rudentum naturaliter 'ru' longa est: Persius "findor ut Arcadiae pecuaria rudere dicas". systolen ergo fecit. ruditus autem proprie est clamor asinorum, sicut grunnitus porcorum, ranarum coax: quae nomina a sono vocis constat esse composita. {{ancora+|17|Ad v. 17}} Praesepibus caveis, ubi aluntur: non enim re vera praesepia habent. {{ancora+|19|Ad v. 19}} Dea saeva aut per se, aut herbis potentibus saeva. Circe autem ideo Solis fingitur filia, quia clarissima meretrix fuit, et nihil est sole clarius. haec libidine sua et blandimentis homines in ferinam vitam ab humana deducebat, ut libidini et voluptatibus operam darent: unde datus est locus fabulae. aperte Horatius "sub domina meretrice fuisset turpis et excors". {{ancora+|20|Ad v. 20}} In vultus ac terga ferarum corrumpebatur enim in illis sensus: animus namque idem manebat. {{ancora+|21|Ad v. 21}} Pii paterentur troes ergo impii qui pertulerunt: impii autem propter occisa Solis armenta. {{ancora+|23|Ad v. 23}} Neptunus ventis implevit vela secundis physice locutus est: motu enim aquae ventus creatur, ut videmus in bombis organorum. {{ancora+|24|Ad v. 24}} Praeter vada fervida periculosa navigantibus. et est tmesis. {{ancora+|26|Ad v. 26}} In roseis fulgebat lutea bigis 'lutea' est crocei coloris, ut "croceo mutabit vellera luto": unde multi iungunt 'inroseis', id est non roseis, quasi non rubicundis, ne sit contrarium. tamen secundum Homerum dictum est, qui interdum ῥοδοδάκτυλον , id est rosei coloris digitos habentem, interdum κροκόπεπλον dicit Auroram, id est crocei coloris veste circumdatam. {{ancora+|27|Ad v. 27}} Cum venti posvere cum ortu diei quievere: 'posuere' enim quievere est, sicut contra 'ferre' flare dicimus, ut "fieret vento mora nequa ferenti", id est flanti. omnisque repente resedit flatus 'omnis', id est et qui ripae est flatus, et qui pelagi, qui altanus vocatur. {{ancora+|28|Ad v. 28}} Tonsae remi dicti a decutiendis fluctibus, sicut tonsores a tondendis et decutiendis capillis. {{ancora+|29|Ad v. 29}} Lucum prospicit in quo erat fluminis numen: diximus enim numquam sine religione esse lucum a Vergilio positum. {{ancora+|30|Ad v. 30}} Hunc inter per hunc: Terentius "dum rus eo, coepi egomet mecum inter vias". est autem crebra Frontonis elocutio. amoeno umbroso, silvis circumdato. {{ancora+|31|Ad v. 31}} Flavus arena epitheton proprium. et sciendum exitum Tiberini fluminis naturalem non esse nisi circa Ostiam, ubi prima Aeneas castra constituit: nam aliter non procedit quod ait "murorum in parte sinistra opposuere aciem: nam dextera cingitur amni". postea enim in Laurolavinio castra fecit ingentia, quorum vestigia adhuc videntur. {{ancora+|33|Ad v. 33}} Adsvetae ripis volucres bono compendio usus est. {{ancora+|34|Ad v. 34}} Aethera mulcebant oblectabant, lenibant. corporalia enim sunt elementa, ut diximus supra; non enim mulcetur nisi quod corporale est. supra ait "totamque infusa per artus". {{ancora+|37|Ad v. 37}} Nunc age hinc est sequentis operis initium: ante dicta enim ex superioribus pendent. sane erato vel pro Calliope, vel pro qualicumque musa posuit. tempora rerum quia, ut diximus supra, secundum Lucretium tempora nisi ex rebus colligantur, per se nulla sunt. {{ancora+|38|Ad v. 38}} Latio antiquo quia duo sunt, vetus et novum, sicut et in iure lectum est. {{ancora+|40|Ad v. 40}} Exordia pugnae id est cervi interitum. {{ancora+|42|Ad v. 42}} Actos aut collectos, aut re vera compulsos: quod est veri simile propter illud 'longa placidas in pace regebat'. {{ancora+|43|Ad v. 43}} Totamque sub arma coactam collectam, ut "Tityre coge pecus". 'totam' autem ὑπερβολικῶς dixit. {{ancora+|47|Ad v. 47}} Hunc favno et nympha genitum lavrente marica quidam deus est Fatuclus. huius uxor est Fatua. idem Faunus et eadem Fauna. dicti autem sunt Faunus et Fauna a vaticinando, id est fando, unde et fatuos dicimus inconsiderate loquentes. ergo Faunae et Fatuae nomen quasi asperum fugit poeta, et Maricam dixit fuisse uxorem Fauni. est autem Marica dea litoris Minturnensium iuxta Lirin fluvium: Horatius "et innantem Maricae litoribus tenuisse Lirin". quod si voluerimus accipere uxorem Fauni Maricam, non procedit: dii enim topici, id est locales, ad alias regiones non transeunt. sed potest dictum esse per poeticam licentiam 'Laurente Marica', cum sit Minturnensis. dicunt alii per Maricam Venerem intellegi debere, cuius fuit sacellum iuxta Maricam, in quo erat scriptum ΠΟΝΤΙΗ ΑΦΡΟΔΙΤΗ . sane Hesiodus Latinum Circes et Vlixis filium dicit, quod et Vergilius tangit dicendo "Solis avi specimen". sed quia temporum ratio non procedit, illud accipiendum est Hygini, qui ait Latinos plures fuisse, ut intellegamus poetam abuti, ut solet, nominum similitudine. {{ancora+|48|Ad v. 48}} Accipimus propter varias opiniones hoc adiecit, ut Sallustius "urbem Romam, sicuti ego accepi, condidere atque habuere initio Troiani". {{ancora+|49|Ad v. 49}} Vltimus auctor primus, ut 'supremum' summum dicimus: "pro supreme Iuppiter". {{ancora+|51|Ad v. 51}} Primaque oriens erepta ivventa est per transitum tangit historiam. Amata enim duos filios, voluntate patris Aeneae spondentes Laviniam sororem, factione interemit: unde et 'erepta' dixit, quasi per vim. hos alii caecatos a matre tradunt, postquam amisso Turno Lavinia Aeneae iuncta est. 'fato' autem dicit voluntate: nam dii id fantur quod sentiunt, non ut homines, de quibus lectum est "aliud clausum in pectore, aliud in lingua promptum habere". {{ancora+|53|Ad v. 53}} Iam matura viro iam plenis nubilis annis non est iteratum, sed secundum ius dictum, in quo et ex annorum ratione et ex habitu corporis aetas comprobatur. primum ergo ad habitum, secundum ad annos pertinet. {{ancora+|54|Ad v. 54}} Latio Latium pars est Ausoniae: unde dixit primo quod minus est, sic intulit 'totaque Ausonia'. {{ancora+|56|Ad v. 56}} Petit ante alios pulcherrimus aut 'ante alios petit', aut 'pulcherrimus ante alios'. {{ancora+|57|Ad v. 57}} Miro amore nova intemperantia. {{ancora+|58|Ad v. 58}} Sed variis propter apes, incendium, oraculum Fauni. portenta signa quae sunt media, a portendendo: nam et bona et mala sunt portenta. {{ancora+|59|Ad v. 59}} Lavrus erat Latinus post mortem fratris Lavini cum Lavinum amplificaret, ab inventa lauro Laurolavinium id appellavit. in penetralibus penetrale est omnis interior pars domus, licet sit intecta: unde laurum in penetralibus fuisse non mirum est. {{ancora+|60|Ad v. 60}} Metu religione, quae nascitur per timorem. {{ancora+|61|Ad v. 61}} Primas cum conderet arces 'primas' circa laurum scilicet: nam iam civitas fuerat. {{ancora+|65|Ad v. 65}} Trans aethera aetherem pro aere posuit. {{ancora+|66|Ad v. 66}} Obsedere apicem verbum oppugnationis est 'obsedere', quo usus est signate propter bellum futurum. per mutva invicem: et est absolutum. Melissus qui de apibus scripsit, ait "duobus pedibus se tenent et duobus alias sustinent". {{ancora+|68|Ad v. 68}} Vates divinus: per quam autem artem non dixit, nec nomen eius; sed datur intellegi coniecturis eum quibusdam futura dixisse. {{ancora+|69|Ad v. 69}} Partes petere agmen easdem intellegimus ab infero mari apes venisse, unde et Troiani. 'partes' autem 'easdem' summitates rerum petere dicit, sicut apes apicem lauri, per quam advenarum victoria enuntiatur. {{ancora+|71|Ad v. 71}} Castis piis. et sciendum Latinum sacrificasse iuxta stante Lavinia. {{ancora+|73|Ad v. 73}} Nefas absoluta parenthesis. et est hypallage 'comprendere crinibus ignem', cum ignis crines comprehendat. {{ancora+|76|Ad v. 76}} Fumida in fumo est causa lacrimarum et belli. {{ancora+|77|Ad v. 77}} Vulcanum spargere incendium belli significat. his autem duobus hoc ab augurio distat Ascanii, fumo et aspersione flammarum. {{ancora+|81|Ad v. 81}} Favni Faunus ἀπὸ τῆς φωνῆς dictus, quod voce, non signis ostendit futura. {{ancora+|82|Ad v. 82}} Lucosque pro in lucis. {{ancora+|83|Ad v. 83}} Sub albunea in Albunea. alta quia est in Tiburtinis altissimis montibus. et Albunea dicta est ab aquae qualitate, quae in illo fonte est: unde etiam nonnulli ipsam Leucotheam volunt. sciendum sane unum nomen esse fontis et silvae. {{ancora+|84|Ad v. 84}} Sacro fonte nullus enim fons non sacer. mephitin mephitis proprie est terrae putor, qui de aquis nascitur sulphuratis, et est in nemoribus gravior ex densitate silvarum. alii Mephitin deum volunt Leucotheae conexum, sicut est Veneri Adonis, Dianae Virbius. alii Mephitin Iunonem volunt, quam aerem esse constat. novimus autem putorem non nisi ex corruptione aeris nasci, sicut etiam bonum odorem de aere incorrupto, ut sit Mephitis dea odoris gravissimi, id est grave olentis. {{ancora+|85|Ad v. 85}} Hinc italae gentes commendatio oraculi ipsius. oenotria tellus proprie Sabinorum tractus. {{ancora+|87|Ad v. 87}} Sub nocte silenti per noctem silentem. {{ancora+|88|Ad v. 88}} Incubvit incubare dicuntur proprie hi qui dormiunt ad accipienda responsa: unde est "ille incubat Iovi", id est dormit in Capitolio, ut responsa possit accipere. {{ancora+|90|Ad v. 90}} Varias avdit voces scilicet propter multa simulacra. frvitur pascitur: quod de rebus tantum bonis dicimus. {{ancora+|91|Ad v. 91}} Acheronta adfatur avernis potestates quae sunt in Acheronte, ad quem per Avernum venitur. hoc autem ideo, quia Faunus infernus dicitur deus: et congrue; nam nihil est terra inferius, in qua habitat. hinc est quod eum Horatius inducit nocentem, dicens "lenis incedas abeasque parvis aequus alumnis". {{ancora+|92|Ad v. 92}} Pater ipse aut honoris est, aut pater Laviniae. {{ancora+|93|Ad v. 93}} Centum aut pro qualitate fortunae, unde et 'rite' dixit: aut finitum pro infinito posuit. {{ancora+|94|Ad v. 94}} Tergo pro tergoribus, id est coriis. {{ancora+|97|Ad v. 97}} Thalamis nev crede paratis propter Turnum. {{ancora+|98|Ad v. 98}} Venient melius 'veniunt', ut iam eos venire significet. generi plurali usus est pro singulari. {{ancora+|99|Ad v. 99}} A stirpe stirpem cum de genere et prosapie dicimus, tantum femininum est, cum de arbore, et masculini generis et feminini invenitur, ut "sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum", contra Horatius "stirpesque raptas et pecus et domos". {{ancora+|100|Ad v. 100}} Sub pedibus sub imperio suo ac potestate. {{ancora+|102|Ad v. 102}} Monitusque alibi monita dixit, ut "Carmentis nymphae monita et deus auctor Apollo". {{ancora+|103|Ad v. 103}} Non ipse svo premit ore Latinus quo a se repelleret generos. {{ancora+|104|Ad v. 104}} Sed circum late volitans tmesis est 'circum' 'volitans'. {{ancora+|109|Ad v. 109}} Adorea liba ador proprie est genus farris, liba autem sunt placentae de farre, melle et oleo, sacris aptae. {{ancora+|110|Ad v. 110}} Subiciunt epulis subponunt in epularum locum. ille qui per harpyiam vaticinatus est, ut "quae Phoebo pater omnipotens". {{ancora+|111|Ad v. 111}} Et cereale solum solum dicitur omne quod aliquid sustinet, unde de mari supra ait "subtrahiturque solum". sic nunc panicias mensas, id est epularum sustentaculum, solum vocavit. {{ancora+|112|Ad v. 112}} Forte aliis abundat 'forte'. {{ancora+|115|Ad v. 115}} Fatalis crusti ad negotium respexit Aeneae, cui hic erat finis laborum. 'crustum' autem et 'crusta'. neutraliter dicimus de his quae comedi possunt: Horatius "ut pueris olim dant crustula blandi doctores", Iuvenalis "nos colaphum incutimus lambenti crustula servo". feminino autem genere fragmenta dicimus, quae comesse non possumus, ut "concrescunt subitae currenti in flumine crustae". quadris aut mensis: et est antonomasia, nam supra 'orbem' dixit: aut 'quadris' fragmentis accipimus, ut Iuvenalis "ut bona summa putes aliena vivere quadra". {{ancora+|117|Ad v. 117}} Adludens aut vacat 'ad', et ludentem significat: aut certe 'adludens' ad responsi fidem verba componens. laborum finem scilicet maritimorum: nam in terra multa passurus est, ut ait sibylla "sed terrae graviora manent". {{ancora+|118|Ad v. 118}} Primamque loquentis ab ore eripvit pater hoc est, adhuc loquente Ascanio primus pater intellexit famem, quam fata praedixerant. {{ancora+|119|Ad v. 119}} Numine pressit id est oraculi fide ab Heleno et Anchisa praedicti. 'pressit' autem vocem Ascanii, quo posset ipse numina deprecari. {{ancora+|120|Ad v. 120}} Fatis mihi debita bona periphrasis est, ne 'fatalis' diceret, quod est medium: et in precibus nihil esse ambiguum debet. {{ancora+|121|Ad v. 121}} O fidi Aeneae scilicet, non Troiae, quam nequivere servare. {{ancora+|122|Ad v. 122}} Hic domus aut familia, ut "da propriam Thymbraee domum": aut ordo est, hic est patria, hic domus; ante enim patria est, sic domus. {{ancora+|125|Ad v. 125}} Accisis undique consumptis. et hoc est apud nos 'ac', quod apud Graecos ἀμ . hinc est "amsancti valles", id est undique sancti. {{ancora+|128|Ad v. 128}} Haec erat illa fames ac si diceret: hoc fuerat timendum periculum, quod pericula determinat. {{ancora+|131|Ad v. 131}} Habeant habitent; hoc enim frequentativum est ab eo quod est habeo. ubi moenia gentis Laurolavinium significat. {{ancora+|133|Ad v. 133}} Nunc pateras libate iovi ab eo quod continet id quod continetur. {{ancora+|134|Ad v. 134}} Anchisen genitorem bene Iovem et Anchisen, qui causa oraculi fuerunt. reponite mensis aut timore verborum Ascanii interrupta renovate: aut 'reponite' frequenter ponite, id est crebro bibite. {{ancora+|135|Ad v. 135}} Tempora ramo implicat diebus enim festis ita epulabantur, id est coronati. {{ancora+|136|Ad v. 136}} Genivmque loci Apollinem vult intellegi: in tutela enim eius tota fuerat regio, ut "quam pater inventam primas cum conderet arces, ipse ferebatur Phoebo sacrasse Latinus". aliter iniquum est si, cum omnes invocet, Apollinem praetermittat, praesertim cum Helenus dixerit "aderitque vocatus Apollo". primamque deorum quia ipsa est mater deorum. {{ancora+|137|Ad v. 137}} Nymphasque et adhuc ignota precatur flumina bonum ordinem sequitur: sic alibi "nymphae, Laurentes nymphae, genus amnibus unde est". {{ancora+|138|Ad v. 138}} Noctem noctisque orientia signa quae noctem sequuntur, ut nymphas flumina: invocat enim sibi coniuncta. {{ancora+|139|Ad v. 139}} Phrygiamque ex ordine matrem aut 'contigue', quia Idaeum dixerat Iovem: aut certe 'rite', id est more sollemni. {{ancora+|140|Ad v. 140}} Duplices duos. caelo autem Venerem, erebo Anchisen. {{ancora+|141|Ad v. 141}} Caelo clarus ab alto in serenitate, quod est augurii; nam in nubibus causa est. {{ancora+|142|Ad v. 142}} Radiis et auro radiis aureis. ardentem nubem alii fulmen nubem ardentem dicunt, ut Lucanus "atque ardens aere solo" (10.503), quos hoc loco secutus est. alii fulmen dicunt aeris scissione ardentem rimam, quos alibi sequitur dicens "ignea rima micans percurrit lumine nimbos". {{ancora+|146|Ad v. 146}} Certatim instavrant epulas hoc est 'et vina reponite mensis'. {{ancora+|147|Ad v. 147}} Vina coronant pro 'pateras'. magno autem omine caelesti dicit: alibi "nam te maioribus ire per altum auspiciis manifesta fides". {{ancora+|150|Ad v. 150}} Haec fontis stagna numici ista iam ab incolis discuntur. quod autem ait 'stagna' verum est: nam Numicus ingens ante fluvius fuit, in quo repertum est cadaver Aeneae et consecratum. post paulatim decrescens in fontem redactus est, qui et ipse siccatus est sacris interceptus: Vestae enim libari non nisi de hoc fluvio licebat. {{ancora+|152|Ad v. 152}} Ordine ab omni ex omni qualitate dignitatum: quod apud Romanos in legatione mittenda hodieque servatur. {{ancora+|153|Ad v. 153}} Avgusta ad moenia augurio consecrata. hinc paulo post illud est 'tectum augustum, ingens'. et nisi in augusto loco consilium senatus habere non poterat: unde templum Vestae non fuit augurio consecratum, ne illuc conveniret senatus, ubi erant virgines; nam haec fuerat regia Numae Pompilii: ad atrium autem Vestae conveniebat, quod a templo remotum fuerat. {{ancora+|157|Ad v. 157}} Fossa sulco. et sunt ista reciproca; nam et sulcum ponit pro fossa, ut "ausim vel tenui vitem committere sulco", id est fossa. {{ancora+|158|Ad v. 158}} Moliturque locum praeparat. primasque in litore sedes ideo 'primas', quia imperium Lavinium translaturus est. et sciendum civitatem, quam primo fecit Aeneas, Troiam dictam secundum Catonem et Livium: quod et ipse dicit "nec te Troia capit". {{ancora+|159|Ad v. 159}} Castrorum in morem brevem scilicet. pinnis atque aggere muro, in quo pinnae sunt. et est synecdoche. 'aggere' autem fossa. {{ancora+|160|Ad v. 160}} Iamque iter emensi turres et t. l. hypermetrus versus. {{ancora+|161|Ad v. 161}} Muroque subibant alibi per accusativum, ut "Aeneae subiit mucronem ipsumque morantem sustinuit". et hoc secundum naturam est, nam 'it sub mucronem' dicimus: per dativum enim figuratum est. {{ancora+|162|Ad v. 162}} Pueri et primaevo flore ivventus bene Romanae militiae exprimit morem; nam post pubertatem armis exercebantur et sexto decimo anno militabant, quo etiam solo sub custodibus agebant. nec est contrarium "longa populos in pace regebat": nam licet in pace essent, exercitium tamen vigebat armorum. {{ancora+|163|Ad v. 163}} Domitantque in pulvere currus equos sub curribus domitant. {{ancora+|164|Ad v. 164}} Acres arcus fortes. et est κατάχρησις : nam acrimonia mentis est. lenta mollia. ictu iaculatione. {{ancora+|167|Ad v. 167}} Ingentes ex stupore nuntii laus ostenditur Troianorum. et bene novitatis ostendit opinionem: ingentes enim esse quos primum videmus opinamur. reportat aut 're' vacat, aut 're' pro 'ad' posuit, ut sit 'adportat'. {{ancora+|168|Ad v. 168}} Intra tecta vocari dissentit hoc loco a Romana consuetudine. nam legati si quando incogniti venire nuntiarentur, primo quid vellent ab exploratoribus requirebatur, post ad eos egrediebantur magistratus minores, et tunc demum senatus ab eis extra urbem postulata noscebat, et ita si visum fuisset, in urbem admittebantur. sed hoc Vergilius non sine ratione praetermisit: Latinum namque memorem vult esse responsi et avidum satis ad externos videndos, per quos ei promittebatur felicitas. {{ancora+|169|Ad v. 169}} Solio medius consedit ut supra diximus, solium est veluti armarium de uno ligno factum ad regum tutelam, secundum alios a soliditate dictum, secundum Asprum per antistichon, [quod solum id est unum capit] quasi sodium a sedendo: nam et sella quasi sedda dicta est. {{ancora+|170|Ad v. 170}} Tectum avgustum ingens domum, quam in Palatio diximus ab Augusto factam, per transitum laudat: quam quasi in Laurolavinio vult fuisse. {{ancora+|172|Ad v. 172}} Horrendum venerandum, non quod horrori sit. {{ancora+|173|Ad v. 173}} Hic sceptra accipere hoc in Palatio fiebat. {{ancora+|174|Ad v. 174}} Curia templum quia, ut diximus, curia non erat nisi in augurato loco. {{ancora+|175|Ad v. 175}} Ariete caeso hoc sacrificium in ianua Palatii fiebat festis diebus. {{ancora+|176|Ad v. 176}} Perpetvis mensis longis, ad ordinem exaequatis sedentum: maiores enim nostri sedentes epulabantur. quem morem a Laconibus habuerunt et Cretensibus, ut Varro docet in libris de gente populi Romani, in quibus dicit quid a quaque traxerint gente per imitationem. {{ancora+|177|Ad v. 177}} Ex ordine prout sibi successerant. [sane intellegendum est, ita ut nati fuerant, sic eorum imagines fuisse compositas.] {{ancora+|178|Ad v. 178}} E cedro quod lignum non facile vetustate consumitur. [hoc genus ligni tineam nescit corruptionemque ex antiquitate non sentit.] unde est cedria, quae chartam reservat: hinc est illud "et cedro digna locuti". [aut cedria perunctae, quoniam ligna custodit ac conservat.] {{ancora+|179|Ad v. 179}} Vitisator non inventor vitis, sed qui vitis genus demonstravit Italis populis. sub imagine falcem aut statuae exprimit gestum, ut dicat: ita tenebat falcem, ut eam sub vultu haberet: aut 'sub imagine' sub theca dicit, quae similis falcis est. {{ancora+|180|Ad v. 180}} Saturnusque senex antiqui reges nomina sibi plerumque vindicabant deorum. ergo Saturnus rex fuit Italiae: nam et supra ait 'veterum effigies ex ordine avorum' et infert 'aliique ab origine reges'. hinc est quod apud Cretam esse dicitur Iovis sepulcrum. Gabalus etiam, Romanus imperator, Solem se dici voluit: nam Heliogabalus dictus est. {{ancora+|181|Ad v. 181}} Ab origine pro 'Aboriginum reges', sed est metro prohibitus. {{ancora+|182|Ad v. 182}} Pugnando vulnera passi pugnando scilicet quasi reges. {{ancora+|183|Ad v. 183}} Sacris in postibus ubi spolia consecrabantur. {{ancora+|184|Ad v. 184}} Captivi pro 'captivorum': nota figura est. {{ancora+|185|Ad v. 185}} Cristae hoc est galeae: a parte totum posuit. {{ancora+|186|Ad v. 186}} Ereptaque rostra carinis bene de omni genere proeliorum spolia illic fuisse demonstrat. {{ancora+|187|Ad v. 187}} Quirinali litvo lituus est incurvum augurum baculum, quo utebantur ad designanda caeli spatia, nam manu non licebat. Quirinalem autem ex persona sua dixit, qualem postea Quirinus habuit: nam tunc adhuc non fuerat Romulus. [vel lituum id est regium baculum, in quo potestas esset dirimendarum litium.] {{ancora+|188|Ad v. 188}} Succinctus trabea toga est augurum de cocco et purpura. ancile scutum breve. regnante Numa caelo huius modi scutum lapsum est, et data responsa sunt, illic fore summam imperii, ubi illud esset. quod ne aliquando hostis agnosceret, per Mamurium fabrum multa similia fecerunt: cui et diem consecrarunt, quo pellem virgis feriunt ad artis similitudinem. dicimus autem 'hoc ancile' et 'haec ancilia', 'anciliorum' vero usurpavit Horatius dicens "anciliorum et nominis et togae oblitus". septem fuerunt pignora, quae imperium Romanum tenent: †aius matris deum, quadriga fictilis Veientanorum, cineres Orestis, sceptrum Priami, velum Ilionae, palladium, ancilia. {{ancora+|190|Ad v. 190}} Avrea conivnx nam aliter versus non stat. et 'aurea' per ironiam dixit, ut "egregia interea coniunx": 'coniunx' vero non quae erat, sed quae esse cupiebat, ut "quos ego sim totiens iam dedignata maritos". fabula autem talis est. Picum amavit Pomona, pomorum dea, et eius volentis est sortita coniugium. postea Circe, cum eum amaret et sperneretur, irata eum in avem, picum Martium, convertit: nam altera est pica. hoc autem ideo fingitur, quia augur fuit et domi habuit picum, per quem futura noscebat: quod pontificales indicant libri. bene autem supra ei lituum dedit, quod est augurum proprium: nam ancile et trabea communia sunt cum Diali vel Martiali sacerdote. {{ancora+|194|Ad v. 194}} Placido prior edidit ore bene 'placido'; legatorum enim fuerat ut ipsi ante loquerentur: sic in secundo "ultro flens ipse videbar". {{ancora+|195|Ad v. 195}} Dicite dardanidae aut ex veste eos Troianos esse cognoscit, quae erat propria gentium singularum; aut κατὰ τὸ σιωπώμενον intellegimus famam, quae eos venire nuntiaverat, eandem etiam Troianos esse dixisse: unde infert 'auditique advertitis aequore cursum'. 'Dardanidae' autem, ac si diceret 'o cognati'. {{ancora+|197|Ad v. 197}} ‹quid petitis . . . › sive errore viae sev tempestatibus acti duo quaerit: si voluntate venistis, quid petitis? si necessitate, tempestas vos an error advexit? {{ancora+|198|Ad v. 198}} Vada caerula caerulum est viride cum nigro, ut est mare. {{ancora+|200|Ad v. 200}} Qualia multa ad duo respexit, errorem et necessitatem. {{ancora+|201|Ad v. 201}} Portuque sedetis ante enim pro portu erat illic exitus fluminis. {{ancora+|202|Ad v. 202}} Ne fugite id est ne fugiatis, ne ignoretis. {{ancora+|203|Ad v. 203}} Saturni gentem laus generis. {{ancora+|204|Ad v. 204}} Sponte sva veterisque dei se more tenentem Xenocratis est hoc: qui cum primus philosophiae scolam aperuisset, cum antea in porticibus de philosophia tractaretur, et interrogatus esset, quid praestare posset discipulis suis, respondit, ut id voluntate faciant quod alii iure coguntur. veteris antiqui, ac si diceret, aurei saeculi imagine vivimus. {{ancora+|205|Ad v. 205}} Fama est obscurior annis ac si diceret, nisi esset, iam vos sciretis. {{ancora+|206|Ad v. 206}} Avruncos ita ferre senes apud veteres historiae hoc genus fuit, ut maiores natu ante acta posteris indicarent: quod hic indicat locus, Lucanus apertius, cum esset de Antaeo narraturus, ait "cognita per multos docuit rudis incola patres" (4.592): quia adhuc nec annales erant nec historiae. Aurunci vero Italiae populi antiquissimi fuerunt. 'ferre' autem quasi cum ostentatione iactare. {{ancora+|207|Ad v. 207}} Dardanus Iuppiter cum Electra, Atlantis filia, Corythi regis Italiae uxore, concubuit. sed ex Iovis semine natus est Dardanus, ex Corythi Iasius. Dardanus profectus ad Phrygiam, Ilium condidit, Iasius vero Thraciam tenuit, ubi est Samos, quam Samothraciam nominavit: nam Iunonis alia est Samos insula. [quamquam civitas Thraciae, quae est in Cephallenia, Samo dicatur.] unde cum postea responsum esset "antiquam exquirite matrem", et Aeneas Italiam peteret, profectus ad Thraciam est et Samothracas deos sustulit et pertulit secum propter originem matris: quod superius plenius dictum est. idaeas phrygiae penetravit ad urbes quia erat Ida et Cretae, addidit 'Phrygiae' ad discretionem. {{ancora+|209|Ad v. 209}} Corythi oppidum et mons dicta a rege Corytho, ut putatur a quibusdam, patre Dardani, ibi sepulto. avget adiectione scilicet numinis sui. {{ancora+|212|Ad v. 212}} Voce secutus plerumque enim consentimus et taciti. {{ancora+|213|Ad v. 213}} Rex conciliatio ab honore, inde a genere. {{ancora+|214|Ad v. 214}} Succedere terris ut "succedoque oneri". {{ancora+|215|Ad v. 215}} Nec sidus aspectus siderum: nam tempestatem supra dixit. nec est bis idem positum. {{ancora+|217|Ad v. 217}} Urbem adferimur ad urbem ferimur. {{ancora+|218|Ad v. 218}} Extremo veniens id est 'primo': nam alias 'rediens' diceret, non 'veniens'. {{ancora+|220|Ad v. 220}} ‹iove› dardana pubes gavdet avo generis origine: nam avus non est Troianorum Iuppiter, sed Aeneae solius per Venerem. {{ancora+|222|Ad v. 222}} Quanta per idaeos ad illud respondit 'auditique advertitis aequore cursum', id est, haec non mirum te audisse, quae universus orbis agnovit. {{ancora+|223|Ad v. 223}} Tempestas vis bellorum. actus conlisus. fatis per transitum et excusat Troianos et Graecorum laudem minuit. {{ancora+|225|Ad v. 225}} Tellus extrema ut est Britanniae et omnium insularum oceani. refuso autem refluo, ut Lucanus indicat. et est hoc Homeri. {{ancora+|226|Ad v. 226}} Et si quem extenta plagarum quattvor audierunt etiam illi qui separantur zona ea, quae est in medio quattuor, id est fervens. significat autem antipodas. {{ancora+|227|Ad v. 227}} Iniqui intemperati vel ardentis. {{ancora+|228|Ad v. 228}} Diluvio ex illo ex illa vastitate. alii hic distingunt et mutant sensum, ut sit: quos dirimit plaga solis ardentis ex quo mundus est constitutus, hoc est ex quo chaos esse desiit. tot pro 'multa'. {{ancora+|229|Ad v. 229}} Dis sedem exigvam patriis pia et verecunda petitio. litusque rogamus innocvum non quod nulli noceat, sed quo vindicato nulli possit noceri. aliter serpentes innocuas dicimus. {{ancora+|230|Ad v. 230}} Cunctis undamque avramque patentem ista enim communia sunt. {{ancora+|231|Ad v. 231}} Indecores decus decoris facit, sicut 'pecus pecoris, nemus nemoris' 'o' in genetivo correptum est: omnia enim in 'us' exeuntia neutra in genetivo singulari paenultimam corripiunt, excepto 'pelagus', quod Graecum est: unde et 'vulgeris' dicitur secundum regulam, licet de hoc nomine aliud auctoritati placuerit. decor vero decoris facit, paenultima in genetivo producta: omnia enim in 'or' exeuntia in genetivo producuntur, exceptis quinque 'arbor marmor memor inmemor aequor'. unde quaeritur 'indecores' a quo sit nominativo: ab eo quod est 'indecus' non potest venire, quia lectum non est et quia 'decus' neutrum regit genus, non masculinum. restat ut dicamus ab eo, quod est 'indecor', venire 'indecores', nam et lectum est. sed decor decoris facit producta paenultima, quam Vergilius corripuit. ergo aut systole est, aut certe dicimus huius nominis nominativum non inveniri, ut in multis nominibus fit: quod et melius est, nam systole sine exemplo fieri non debet. verecunde autem hoc dicit, sua coniunctione etiam ornari Italos. {{ancora+|232|Ad v. 232}} Abolescet abolebitur. et usus est inchoativa forma, cum opus non esset. {{ancora+|233|Ad v. 233}} Troiam id est Troianos. {{ancora+|234|Ad v. 234}} Fata per Aeneae ivro quae iam novit Latinus, oraculo scilicet Fauni, per quod audiit "externi venient generi". {{ancora+|235|Ad v. 235}} Sive fide sev quis bello est expertus et armis in his enim dextera comprobatur, fide et virtute. {{ancora+|237|Ad v. 237}} Vittas quae religabantur ad ramum: alibi "et vitta comptos voluit praetendere ramos". {{ancora+|241|Ad v. 241}} Huc repetit scilicet Dardanus, id est Aeneas, qui et Dardanus, ut diximus, vocabatur. et bene 'repetit', non 'petit', quasi ad sua. ingentibus Deliis, quae magna constat fuisse. {{ancora+|243|Ad v. 243}} Fortunae parva prioris bene medium tenuit: nam ne laudare videretur, ait 'parva', ne deformaret, nam durum est aliquid ab infelicibus accipere, ait 'fortunae prioris'. {{ancora+|245|Ad v. 245}} Hoc pater Anchises auro libabat ad aras pateram significat. {{ancora+|246|Ad v. 246}} Hoc priami gestamen erat diadema dicit: nam sceptrum paulo post dicturus est. {{ancora+|247|Ad v. 247}} Sacerque tiaras pilleum Phrygium dicit. et sciendum 'hic tiaras' per usurpationem dictum, nam 'haec tiara' dicitur: melius ergo Iuvenalis "et Phrygia vestitur bucca tiara". {{ancora+|250|Ad v. 250}} Obtutu tenet ora ordo est: Latinus defixa tenet ora et obtutu, id est intuitu solo haeret inmobilis. {{ancora+|251|Ad v. 251}} Intentos volvens oculos cogitantis est gestus: sic de Boccho Sallustius "vultu et oculis pariter atque animo variis". {{ancora+|252|Ad v. 252}} Regem picta movet quippe regem. et hoc est 'labor Iliadum'. {{ancora+|256|Ad v. 256}} Portendi porro tendi, praedici, significari. {{ancora+|257|Ad v. 257}} Paribus avspiciis pari potestate. et tractum est ex comitiis, ut diximus supra. {{ancora+|259|Ad v. 259}} Di nostra incepta secundent antiquo more locuturus de publicis rebus, id est de pace et nuptiis filiae, facit ante deorum commemorationem, sicut etiam in omnibus Catonis orationibus legimus. hinc est in divinatione Ciceronis "si quid ex aliqua vetere oratione Iovem ego optimum maximum". ipse etiam Vergilius "praefatus divos solio rex infit ab alto". {{ancora+|260|Ad v. 260}} Avgurium propter ea quae dicta sunt supra. quod optas id est pax. {{ancora+|261|Ad v. 261}} Nec sperno quia dixerat 'fortunae parva prioris'. et est litotes, id est libenter accipio. {{ancora+|262|Ad v. 262}} Uber agri ubertas: alibi "pecorique et vitibus almis aptius uber erit". et est maior petitione promissio: nam illi tantum litus petierant. {{ancora+|266|Ad v. 266}} Pacis erit id est foederis: ab eo quod sequitur id quod praecedit. Tyranni Graece dixit, id est regis, nam apud eos tyranni et regis nulla discretio est: licet apud nos incubator imperii tyrannus dicatur. declinatur autem etiam haec τύραννος . {{ancora+|268|Ad v. 268}} Est mihi nata male multi arguunt Vergilium quod Latinum induxit ultro filiam pollicentem, nec oraculum considerantes, quia Italo dari penitus non poterat, nec Aeneae meritum, quem decebat rogari. nam antiquis semper mos fuit meliores generos rogare: sic Terentius "hac fama inpulsus Chremes ultro ad me venit, unicam gnatam suam". Hesiodus etiam περὶ γυναικῶν inducit multas heroidas optasse nuptias virorum fortium. {{ancora+|269|Ad v. 269}} Sortes modo abusive pro oraculis posuit; nam ducuntur sortes, et hic a Fauno oraculum, non sortes acceperat. plurima caelo monstra sinunt aut per augmentum dixit: aut etiam alia visa intellegamus: nam duo non sunt plurima. {{ancora+|271|Ad v. 271}} Hoc Latio restare canunt hoc Italiam manere significant: nam sic dicimus 'hoc mihi restat', id est 'manet me illa res'. {{ancora+|273|Ad v. 273}} Mens avgurat 'auguro' dicimus secundum Plinium, cum praesagio mentis futura colligimus, 'auguror' vero tunc, cum futura veris captamus auguriis. {{ancora+|274|Ad v. 274}} Numero omni de trecentis. et perite; nam in legione non nisi trecenti equites erant: quae tamen legio habebat sex milia virorum, per quod ostendit unam habuisse legionem Latinum: unde et alibi "tercentum, scutati omnes, Volscente magistro". {{ancora+|275|Ad v. 275}} In praesepibus altis multa non propter se, sed propter aliud dicuntur: nam per praesepia alta equorum magnitudo monstratur, ut Homerus βαθύπεπλος Ἑλένη , id est longas per vestes. {{ancora+|276|Ad v. 276}} Ordine pro meritis singulorum. {{ancora+|277|Ad v. 277}} Tapetis tertio declinatur hoc nomen: 'tapetum tapeti', ut 'templum templi', unde est 'his tapetis' hoc loco: item 'hoc tapete huius tapetis', ut 'sedile sedilis', unde est "qui forte tapetibus altis exstructus". declinatur et Graece ὁ τάπης τοῦ τάπητος , unde est "pulchrosque tapetas τοὺς τάπητας ". {{ancora+|278|Ad v. 278}} Demissa monilia pendent suspendenda pronuntiatio est, et ambitus maior est: nam monilia non nisi hominum dicimus, quae nunc ad laudem pro phaleris posuit. {{ancora+|282|Ad v. 282}} Patri quos daedala circe ingeniosa. et hoc fingit eam fecisse. tractum autem est de Homero, qui tales equos habuisse inducit Anchisen. et bene est compositum ad illud quod supra ait 'Troiaeve opulentia derit', ut Troianis nihil de prisca rerum copia deesse videatur. gente autem de equis abusive dixit quod est hominum proprium. {{ancora+|283|Ad v. 283}} Nothos materno ignobiles genere. est autem nomen hoc Graecum, nam latine quemadmodum dicatur non est. {{ancora+|284|Ad v. 284}} Dictis donisque Latini equis et pacis nuptiarumque promissione. {{ancora+|286|Ad v. 286}} Inachiis sese referebat ab argis bene 'Inachiis'; non enim una est Argos. fuit enim et in Italia, quam Diomedes condidit, quae primo Argi, post Argyrippa, post Arpi dicta est. fuit et in Thessalia: Lucanus "ubi nobile quondam nunc super Argos arant" (6.355). fuit et haud longe ab Athenis, quod a siti Argos dipsion dictum est. apud quos erat magna societas inter eos qui uno puteo utebantur: unde et fratrias dixerunt ἀπὸ τοῦ φρέατος , id est a puteo, quas tribus vocamus. et notandum quod, ubi bonus sequitur eventus Troianos, Iuno removetur: et congrue, quasi numen inimicum, quod praesens posset nocere. {{ancora+|287|Ad v. 287}} Avrasque invecta tenebat per elementum suum ibat. {{ancora+|289|Ad v. 289}} Abusque 'abusque' et 'adusque' usurpative dicimus: praepositio enim nec adverbio iungitur nec praepositioni, 'usque' autem aut praepositio est aut adverbium. {{ancora+|290|Ad v. 290}} Iam fidere terrae per dativum iungendum, aliter non procedit, ut "et fidere nocti". {{ancora+|291|Ad v. 291}} Stetit quod solet esse cogitantum. {{ancora+|293|Ad v. 293}} Fatis hoc est voluntatibus. {{ancora+|295|Ad v. 295}} Capti potvere capi cum felle dictum est: nam si hoc removeas, erit oxymorum. dicit autem omnia quae contigerunt, non videri contigisse, quia non obfuerunt. 'capti' autem 'capi' sic dixit, ut et Cicero "ut in uberrima Siciliae parte Siciliam quaereremus". {{ancora+|297|Ad v. 297}} At credo mea numina tandem id est nec fatigata destiti, nec satiata requievi. {{ancora+|299|Ad v. 299}} Patria excussos satis signate locutus est. {{ancora+|300|Ad v. 300}} Me opponere ponto plus est, quam si diceret tempestates. 'me' autem per physiologiam imbres, tonitrua, tempestates. {{ancora+|302|Ad v. 302}} Aut scylla mihi bene 'mihi', ac si diceret: etiam quae per suam naturam solent nocere, me rogante minime obfuerunt. {{ancora+|303|Ad v. 303}} Conduntur thybridis alveo 'condi' proprie dicuntur qui sibi statuunt civitatem. 'conduntur' ergo sedem stabilem locant: Sallustius "peste conditos orbis terrarum". et sunt propria verba, quae nulla ratione mutantur, ut sacerdotes creari, virgines capi dicimus. {{ancora+|304|Ad v. 304}} Pelagi propter illud "sed terrae graviora manent". mars perdere gentem bene belli et vastationis quaerit exempla in rebus huius modi, sicut in primo naufragii. Pirithous, Lapitharum rex, cum uxorem duceret, vicinos populos Centauros, etiam sibi cognatos, et deos omnes excepto Marte, ad convivium convocavit: unde iratum numen inmisit furorem, quo Centauri et Lapithae in bella venerunt. {{ancora+|306|Ad v. 306}} Antiquam genitor calydona dianae Oeneus, Calydonis rex, de primitiis omnibus numinibus sacrificavit, excepta Diana: quae irata aprum inmisit, qui cuncta vastabat, donec a Meleagro occideretur. 'concessit' autem ideo dixit, ut ostenderet minora numina, nisi impetraverint, nocere non posse: Statius de Venere "infandum natae concessit honorem". {{ancora+|307|Ad v. 307}} Quod scelus aut lapithis tantum aut calydone merente haec est vera lectio, sic et sensus procedit, ut uterque ablativus sit: nam si 'Calydona' legas, vitium erit nec sensus procedet. 'scelus' autem pro poena posuit, ab eo quod praecedit id quod sequitur, ut "et scelus expendisse merentem". {{ancora+|309|Ad v. 309}} Quae potvi infelix id est nocens, irata, ut contra "sis felix", id est propitia, ut etiam diximus supra. {{ancora+|311|Ad v. 311}} Inplorare quod usquam est ac si diceret, etiam humilia. quod autem Iuno ubique alieno uti introducitur auxilio, physicum est: natura enim aeris per se nihil facit, nisi aliena coniunctione, ventorum scilicet, qui creant nubes et pluvias. {{ancora+|315|Ad v. 315}} Atque moras tantis licet addere rebus ostendit deos retardare posse fata, non penitus tollere, ut "decemque alios Priamum superesse per annos". quae autem dicit etiam a Creusa dicta sunt, ut "regnumque et regia coniunx parta tibi". {{ancora+|318|Ad v. 318}} Sanguine Troiano et rutvlo dotabere virgo ambitiosa execratio est. {{ancora+|319|Ad v. 319}} Nec face tantum tantummodo. {{ancora+|320|Ad v. 320}} Cisseis regina Hecuba filia secundum Euripidem Cissei, quem Ennius et Pacuvius et Vergilius sequuntur: nam Homerus Dymantis dicit. haec se facem parere vidit et Parin creavit, qui causa fuit incendii. ergo nunc hoc dicit, talis erit Veneri partus suus: nam sicut per Parin Troia iniuria consumpta est, sic per Aenean reliquiae Troianorum. conparatio autem iniuriosa: nam Veneri Hecubam, Parin Aeneae, Helenam Laviniae conparat. ivgales coniugales, matrimonio et sanguine conceptos. {{ancora+|321|Ad v. 321}} Idem talis, similis. {{ancora+|322|Ad v. 322}} Funestaeque iterum recidiva in pergama taedae sic taedae recidivae, ut Pergama. {{ancora+|324|Ad v. 324}} Luctificam allecto Graecus accusativus est. huius autem declinationis tres tantum casus usurpamus, genetivum, ut Allectus, nominativum et accusativum, ut Allecto. {{ancora+|327|Ad v. 327}} Odit et ipse pater pluton venerationis est 'pater': nam furiae Acherontis et Noctis filiae sunt. {{ancora+|330|Ad v. 330}} His acvit verbis inritavit et instigavit eius insaniam. {{ancora+|331|Ad v. 331}} Proprium aut tibi aptum: aut certe perpetuum, indefessum, usque ad finem perducendum. et sciendum ideo furiae nihil pro praemio dari, quia praestatur hoc ipsum furiae ut bella commoveat et ut dicatur defendisse Iunonem. {{ancora+|332|Ad v. 332}} Infracta aut valde fracta: aut quae fuit antehac semper infracta, ut in XII. "Turnus ut infractos adverso Marte Latinos defecisse videt". {{ancora+|333|Ad v. 333}} Cedat fama loco vincatur: Cicero "loco ille motus est, cum est ex urbe depulsus". ambire Latinum amplecti, circumretire. non ob ambitum dixit: nam 'ambio ad illum' dicimus, non 'ambio illum'. {{ancora+|335|Ad v. 335}} Tu potes unanimos a maiore ad minus. {{ancora+|336|Ad v. 336}} Versare vertere. et usus est frequentativo ad vim augendam. {{ancora+|337|Ad v. 337}} Tibi nomina mille facies, ut "et sine nomine corpus". 'mille' autem secundum Euripidem, in cuius tragoedia dicit furia, se non esse unius potestatis, sed se Fortunam, se Nemesin, se Fatum, se esse Necessitatem. ita dicit etiam Asper. {{ancora+|338|Ad v. 338}} Fecundum concute pectus plenum pectus malitiae efficacia. {{ancora+|339|Ad v. 339}} Compositam pacem quam supra Latinus dederat. crimina belli causas, ut "crimen amor vestrum". {{ancora+|341|Ad v. 341}} Exin statim, et est ordinis adverbium. gorgoneis autem pessimis, saevis, a Gorgone. {{ancora+|343|Ad v. 343}} Tacitum pro tacite. bene autem obsedit, quasi quae insidiabatur. {{ancora+|345|Ad v. 345}} Curaeque iraeque coquebant perverso ordine respondit; nam ira in Troianos est, cura vero de nuptiis. et primo adventum Teucrorum dixerat. 'coquebant' vero macerabant. {{ancora+|346|Ad v. 346}} Hvic dea figura hyperbaton: namque talis est ordo: huic dea unum anguem in sinum conicit et usque ad intima subdit praecordia, quae sunt loca cordi vicina, quibus sensus percipitur. 'anguem' autem iniecit partem sui, id est furoris. {{ancora+|349|Ad v. 349}} Levia pulchra. {{ancora+|350|Ad v. 350}} Attactu nullo sine morsu, sine sensu. fallitque furentem inicit furorem sine accipientis sensu. 'furentem' autem ut furore teneatur; nam nondum furebat. {{ancora+|352|Ad v. 352}} Taenia vittae taenia est vittarum extremitas. {{ancora+|354|Ad v. 354}} Vdo sublapsa veneno hypallage in sensu: venenum enim udum dixit, quod est de udo corpore; namque serpentum uda sunt corpora, adeo ut qua eunt, viam umore designent. {{ancora+|357|Ad v. 357}} Solito matrum de more locuta est nondum ad plenum furebat; unde per muliebrem iracundiam mixta asperitate loquebatur, nam hoc est 'matrum de more'. nam paulo post vero furore quatietur. {{ancora+|359|Ad v. 359}} Exulibusne datur propter dissuasionem signate loquitur, exules vocans eos qui propria regna repetebant. ducenda abducenda. {{ancora+|362|Ad v. 362}} Praedo quasi piratam dicit hominem diu in mari morantem. {{ancora+|363|Ad v. 363}} At non sic phrygius legitur et 'an non sic'; sed hoc absolutum est. si autem 'at' legeris, inceptiva particula est, ad ornatum solum pertinens: Horatius "at o deorum quicquid in caelo regit terras et humanum genus". {{ancora+|366|Ad v. 366}} Quid consanguineo filius enim est Veniliae, sororis Amatae. {{ancora+|367|Ad v. 367}} Si gener externa petitur de gente Latinis de qualitate transit ad finem; nam Turnum extraneum esse definire contendit per callidam argumentationem, dicens eum non subiacere imperio Latini, cum oraculum de Latinis omnibus caverit. postea etiam huic argumento alia subvenit argumentatione, Turnum Graecum esse ab Acrisio commemorans. per quod duas res agit latenter: nam dicendo originem considerandam, docet et Turnum Graecum esse ab Inacho et Acrisio, et Aenean Latinum a Dardano. {{ancora+|368|Ad v. 368}} Premunt te ivssa urgent, in hoc compellunt. {{ancora+|372|Ad v. 372}} Inachus acrisivsque patres Danae, Acrisii regis Argivorum filia, postquam est a Iove vitiata, pater eam intra arcam inclusam praecipitavit in mare. quae delata ad Italiam, inventa est a piscatore cum Perseo, quem illic enixa fuerat, et oblata regi, qui eam sibi fecit uxorem, cum qua etiam Ardeam condidit: a quibus Turnum vult originem ducere. {{ancora+|377|Ad v. 377}} Sine more furit sine exemplo. an sine modo? et hoc iam contra decus est regium. lymphata percussa furore Lympharum, sicut cerritos a Cerere dicimus. {{ancora+|378|Ad v. 378}} Turbo Catullus 'hoc turben' dicit, ut 'hoc carmen, fulmen'. est autem 'hic turbo', unde 'turbinis' facit: nam si 'turbonis' sit, erit a proprio nomine genetivus, ut Horatius "Turbonis in armis". {{ancora+|382|Ad v. 382}} Inpubesque manus aut multitudo puerorum: aut a parte totum posuit, ut pro manu puerum ipsum intellegas. {{ancora+|385|Ad v. 385}} Simulato numine bacchi talem patiebatur furorem, ut speraret se Liberi sacra celebrare; non enim ipsa simulabat, quod est sanorum: nam et paulo post dicturus est "Allecto stimulis agit undique Bacchi". {{ancora+|388|Ad v. 388}} Quo id est 'ut'. {{ancora+|389|Ad v. 389}} Evhoe bacche vox bacchantum est. {{ancora+|390|Ad v. 390}} Tibi sumere thyrsos sumebant. et sunt infiniti pro indicativis. {{ancora+|396|Ad v. 396}} Pampineas hastas pampinis tectas. incinctae pellibus nebridum scilicet. {{ancora+|397|Ad v. 397}} Pinum sustinet facem pineam, sicut in Liberalibus fiebat. {{ancora+|398|Ad v. 398}} Natae turnique canit hymenaeos hic aperte expressit dementiam: nam cum consecraverit filiam Libero, hymenaeum canit eius ac Turni. hymenaeum autem nunc carmen nuptiale dixit. {{ancora+|399|Ad v. 399}} Torvum pro 'torve'. io vox clamantis. et est tragicus sermo. {{ancora+|401|Ad v. 401}} Piis animis id est maternis. {{ancora+|403|Ad v. 403}} Crinales vittas quae solarum matronarum erant: nam meretricibus non dabantur. {{ancora+|406|Ad v. 406}} Acvisse furores ut supra "quam Iuno his acuit dictis". {{ancora+|407|Ad v. 407}} Consilivmque omnemque domum vertisse Latini quod habuerat, ut filiam dando Aeneae bella removeret, quae significaverat fumus augurii. {{ancora+|410|Ad v. 410}} Acrisioneis danae patronymicon est, non 'Acrisioneis colonis': sola enim venerat, non cum colonis. {{ancora+|411|Ad v. 411}} Praecipiti delata noto intra arcam, ut diximus supra. {{ancora+|412|Ad v. 412}} Magnum tenet ardea nomen bene adlusit: nam Ardea quasi ardua dicta est, id est magna et nobilis, licet Hyginus in Italicis urbibus ab augurio avis ardeae dictam velit. illud namque Ovidii in metamorphoseos fabulosum est, incensam ab Hannibale Ardeam in hanc avem esse conversam. sciendum tamen ardeam avem κατὰ ἀντίφρασιν dictam, quod brevitate pennarum altius non volat: Lucanus "quodque ausa volare ardea sublimis pennae confisa natanti" (5.553). {{ancora+|416|Ad v. 416}} Membra exvit bene 'exuit': nam dii cum volunt videri, induunt se corporibus propter mortalium oculos; nam incorporei sunt. {{ancora+|417|Ad v. 417}} Albos cum vitta id est etiam vittas albas. {{ancora+|418|Ad v. 418}} Ramum innectit olivae aut coronam accipit: aut ramum inligat vittis, quod aperte in octavo ostendit "et vitta comptos voluit praetendere ramos". supra etiam "praeferimus manibus vittas". {{ancora+|419|Ad v. 419}} Ivnonis anus templique sacerdos ordo est, ut 'Iunonis templi anus sacerdos'. {{ancora+|421|Ad v. 421}} Fusos patiere labores Probus de temporum conexione libellum composuit, in quo docet, quod cui debeat accommodari. ex quo intellegimus hanc quam fecit arduam esse conexionem: nam 'patiere' futuri temporis est, 'fusos' vero participium est praeteritum. dicit autem: patieris ut tot tui labores fundantur in cassum, id est in irritum cadant? incassum autem tractum est a cassibus, id est a retibus. {{ancora+|422|Ad v. 422}} Transcribi tradi. sermo autem hic tractus est de pecunia, nam 'scribi' est dari: Horatius "scribe decem a Nerio: non est satis: adde Cicutae": 'rescribi' vero reddi: Horatius "dictantis quod tu numquam rescribere possis". {{ancora+|424|Ad v. 424}} Quaeritur heres de iure traxit ut non generum, sed heredem diceret: nam per coemptionem facto matrimonio sibi invicem succedebant. {{ancora+|426|Ad v. 426}} Tyrrhenas i sterne acies ut "i, sequere Italiam ventis". sane notum est bello multum potuisse Tyrrhenos et fuisse praecipue infestos Latinis, ut "hi bellum adsidue ducunt cum gente Latina". {{ancora+|427|Ad v. 427}} Haec adeo tibi me addit auctoritatem, quia scit anui credi difficile. 'adeo' autem, valde scilicet iussit, ut "adulescentem adeo nobilem". {{ancora+|430|Ad v. 430}} Laetus alacer, festinus; nam laetari non poterat qui perdebat uxorem: sic supra "vela dabant laeti". flvmine pulchro ut supra "hunc inter fluvio Tiberinus amoeno". {{ancora+|432|Ad v. 432}} Caelestum vis magna ivbet aut per definitionem ipsa Iuno est vis deorum: aut per augmentum suasit primo per se, deinde per Iunonem, postremo per omnium vim deorum. {{ancora+|434|Ad v. 434}} Turnum experiatur id est probet contra se, quem pro se probare non potuit. {{ancora+|435|Ad v. 435}} Hic ivvenis vatem inridens caluit, quia iuvenis: Horatius "non ego hoc ferrem calidus iuventa consule Planco". {{ancora+|440|Ad v. 440}} Victa situ senectus temporis longinquitate, ex qua nascitur situs. verique effeta cassa veritatis. {{ancora+|441|Ad v. 441}} O mater inrisionis est, non honoris. {{ancora+|442|Ad v. 442}} Falsa formidine bene 'falsa', quia 'vatem': namque eam defendebat a bellis si non aetas, saltem religio sacerdotii. {{ancora+|445|Ad v. 445}} Exarsit in iras communis sermo habet 'ardeo illa re', sed figuratius 'ardeo in illam rem' dicimus: et est specialis Cornelii elocutio. {{ancora+|446|Ad v. 446}} Oranti non roganti, sed loquenti: unde etiam oratores dicimus. tremor occupat artus vicinitate scilicet furiae: nam tremor furoris est. {{ancora+|448|Ad v. 448}} Tantaque se facies aperit semoto anili vultu, quem finxerat et quo se induerat: sic supra de Venere "et vera incessu patuit dea". {{ancora+|450|Ad v. 450}} Geminos erexit crinibus angves similes: nam omnes eam dicit erexisse, non duos. {{ancora+|451|Ad v. 451}} Verberaque insonvit pro 'verberibus insonuit', id est per verbera. rabido ore habitum futurae orationis ostendit. {{ancora+|454|Ad v. 454}} Respice multi hic distingunt et superioribus iungunt, ut sit sensus: respice eam quam dicis falsa deludi formidine. ad haec adsum id est ad regum arma et ad bella. quomodo ergo dicis, quod superfluo his inserar rebus, ad quas veni? alii 'respice ad haec' legunt, ut sit quasi demonstrantis 'respice, bella et letum gero'. {{ancora+|456|Ad v. 456}} Facem ivveni coniecit satis considerate facem iuveni iniecit, quae cito et exardescit et desinit, supra vero Amatae serpentem iniecit, quod in mulieribus semper viget venenum. {{ancora+|457|Ad v. 457}} Atro lumine atri luminis taedas, ut "et pulchra faciat te prole parentem". 'atro' autem 'lumine' furiali, inferno; alias ratione caret. sub pectore ubi fellis locus est, id est iracundiae. {{ancora+|460|Ad v. 460}} Fremit cum fremitu et clamore deposcit. bene autem 'amens', quia in toro requirebat. {{ancora+|461|Ad v. 461}} Scelerata insania belli nihil enim tam insanum, quam desiderare id per quod possis perire. {{ancora+|463|Ad v. 463}} Virgea de virgis facta, unde est flamma validior. costis autem lateribus. et bene antiquum respexit morem: nam ollas non suspendebant, sed positis circumcirca ignem adhibebant. {{ancora+|464|Ad v. 464}} Furit intus aquai fumidus id est aquae amnis: nec inmerito; nam potest esse et alterius rei amnis, ut "fluvios videt ille cruoris". hanc autem diaeresin Tucca et Varius fecerunt: nam Vergilius sic reliquerat "furit intus aquae amnis" et "exuberat amnis": quod satis asperum fuit. notandum quod in toto Vergilio non reperiuntur nisi quattuor diaereses, hoc loco, et in tertio, ut "aulai medio libabant pocula Bacchi", et in VI. ut "aurai simplicis ignem", et in IX. "dives pictai vestis et auri". {{ancora+|466|Ad v. 466}} Nec iam se capit unda melius quam si diceret 'nec iam vas undam capit'. {{ancora+|467|Ad v. 467}} Ergo id est quia sic incensus est. polluta pace vel sua, vel Troianorum. {{ancora+|468|Ad v. 468}} Indicit signate verbum bellicum posuit. {{ancora+|471|Ad v. 471}} In vota vocavit quia nuncupatis votis bella sumebant. {{ancora+|473|Ad v. 473}} Hunc decus egregium formae movet Turni scilicet decus; nam hoc dicit: alios pulchritudo Turni, alios nobilitas, alios virtus movebat ad bellum. nam hoc est 'animis audacibus implet', id est fortibus, adfectione sui inicit omnibus magnanimitatem. quidam haec ad singulos, qui se in arma hortabantur, referri volunt. {{ancora+|477|Ad v. 477}} Arte nova dolo. specvlata locum quo litore pronomen pro nomine ponitur, non pro nominibus: unde modo nove inter duo nomina unum pronomen posuit; nam recte 'quo loco' diceret. et hoc semel tantum fecit. {{ancora+|478|Ad v. 478}} Insidiis cursuque cursu agitabat: nam insidiis circumvenimus, non agitamus. {{ancora+|479|Ad v. 479}} Canibus rabiem studium mutavit in rabiem. {{ancora+|480|Ad v. 480}} Noto odore cervino, solent enim ita institui: Horatius "venaticus ex quo cervinam catulus pellem latravit in aula". {{ancora+|481|Ad v. 481}} Quae prima laborum cavsa fuit hoc est "et primae revocabo exordia pugnae". {{ancora+|482|Ad v. 482}} Animos agrestes plus est, quam si 'agrestium' diceret 'animos'. {{ancora+|483|Ad v. 483}} Cornibus ingens 'ingens' et ad praestantem formam pertinet et ad magnitudinem cornuum. {{ancora+|484|Ad v. 484}} Tyrrhidae pueri Tyrrhi filii. et ut diximus supra, adludit ad nomen: nam Tyrrhus dictus est pastor, apud quem Lavinia peperit. {{ancora+|485|Ad v. 485}} Cui regia parent armenta magistrum hunc pecoris vult fuisse et saltuarium: nam hoc est 'et late custodia credita campi'. magister autem pecoris est ad quem omnia pertinent animalia: Cicero "nominat hominem, quem magistrum pecoris esse dicebat". {{ancora+|487|Ad v. 487}} Silvia bonum puellae rusticae nomen formavit. {{ancora+|489|Ad v. 489}} Pectebatque ferum quadrupedem, ut "in latus inque feri curvam compagibus alvum". {{ancora+|490|Ad v. 490}} Manum patiens 'patiens illius rei' dicimus, unde apparet unum 'u' causa metri esse detractum. mensae erili nove dixit, nam erum non nisi dominum dicimus: nisi forte ideo dixit, quia dat ei humanum sensum; nam ait paulo post "imploranti similis". {{ancora+|491|Ad v. 491}} Errabat silvis pascebatur, ut "mille meae Siculis errant in montibus agnae". ipse id est sua sponte. {{ancora+|494|Ad v. 494}} Secundo deflveret 'secundo' id est cum aqua, unde et 'adverso' dicimus contra aquam: nam ideo 'deflueret' dixit, et 'secundo' ideo, quia cursus fluminis post natantem videtur. {{ancora+|498|Ad v. 498}} Deus afvit Allecto deum dicit, sicut de Venere "descendo ac ducente deo": nam ut diximus, numina utriusque sexus videntur ideo, quia incorporea sunt et quod volunt adsumunt corpus. hoc autem non aperte ponitur, sed in subauditione. erranti licet enim certum esset feritura, tamen bene 'errantem' dixit, quia non usquequaque semper certus est ictus: Horatius "nec semper feriet quodcumque minabitur arcus". {{ancora+|499|Ad v. 499}} Perque ilia 'hoc ile' et 'haec ilia' facit: hinc et Iuvenalis "vis frater ab ipsis ilibus?" nam quod Marullus mimographus dixit "tu Hectorem imitaris: ab ilio numquam recedis", cum de guloso diceret, adlusit ad civitatis nomen; nam 'ab ili' debuit dicere. bene autem ea loca vulnerata dicit quae statim mortem adferre non possent, ut domum rediret et esset causa bellorum: nam si statim periret, aut ipse aut vulneris auctor laterent. {{ancora+|503|Ad v. 503}} Silvia prima soror bene puellae dat doloris inpatientiam. {{ancora+|504|Ad v. 504}} Duros conclamat agrestes aut qui semper duri sunt: aut 'duros', qui cervi interitum non dolebant. {{ancora+|505|Ad v. 505}} Pestis furia. torre 'hic torris' facit, ut 'hic fustis'. {{ancora+|507|Ad v. 507}} Gravidi gravis, propter nodos scilicet. {{ancora+|509|Ad v. 509}} Quadrifidam quae findi partes posset in quattuor. cuneis coactis satis signate 'coactis' dixit. exprimit autem antiquum morem, ut "sed primi cuneis scindebant fissile lignum". {{ancora+|512|Ad v. 512}} De culmine summo bene 'culmine', quia de tectis agrestium loquitur. {{ancora+|514|Ad v. 514}} Tartaream aut terribilem, aut fortem secundum usum dixit. {{ancora+|515|Ad v. 515}} Nemus locus haud longe ab Aricia, in quo lacus est, qui speculum Dianae dicitur. et notandum quia vocem eius paulatim facit procedere, quod locorum indicat commemoratio. {{ancora+|516|Ad v. 516}} Triviae lacus hic est qui Dianae speculum dicitur. {{ancora+|517|Ad v. 517}} Sulphvrea nar albus aqua in LX. Flaminiae est civitas Narnia in montibus posita, quibus subest Nar fluvius, qui Tiberino coniungitur. ideo autem dicit 'sulphurea Nar albus aqua', quia dum currit, est sulphurei coloris, dum hauritur, albi. et Sabini lingua sua nar dicunt sulphur. ergo hunc fluvium ideo dicunt esse Nar appellatum, quod odore sulphureo nares contingat, sive quod in modum narium geminos habeat exitus. fontesque velini ultra Interamnam sunt. nam ut diximus, vox furiae paulatim processit. {{ancora+|518|Ad v. 518}} Pressere ad pectora natos Statius "pressitque Palaemona mater", item e contra "nec natos ausae deponere matres". {{ancora+|519|Ad v. 519}} Ad vocem bucinae, ut "sensit et ad sonitum vocis vestigia torsit": nam quicumque sonus dici vox potest. {{ancora+|522|Ad v. 522}} Avxilium castris effundit apertis id est ipsa in auxilium effunditur. {{ancora+|523|Ad v. 523}} Direxere acies ordinarunt in latitudinem. {{ancora+|524|Ad v. 524}} Praevstis 'prae' brevis fit propter sequentem vocalem: quod in una parte orationis factum tolerabile est, quia compositus est sermo. {{ancora+|525|Ad v. 525}} Ferro ancipiti id est utrimque noxio. dicit autem aut gladios, aut bipennes. {{ancora+|526|Ad v. 526}} Seges terra modo, ut "quid faciat laetas segetes". per 'atram' vero fertilem significat, ut ostenditur in georgicis. {{ancora+|527|Ad v. 527}} Sole lacessita naturale enim est ut metallorum splendor plus fulgeat alia luce percussus. {{ancora+|529|Ad v. 529}} PavLatim sese tollit mare sic bella dicit surrexisse paulatim, sicut ventis flantibus sensim mare turgescit. {{ancora+|531|Ad v. 531}} Hic ivvenis confundit nomina: nam et puerum et iuvenem nonnumquam indiscrete ponit Vergilius, ut hoc loco; nam Almonem, quem modo iuvenem dicit, paulo post ait puerum, ut "Almonem puerum". movet autem miserationem ab aetate cum dicit 'iuvenis', a virtute dicendo 'primam ante aciem'; movet a dignitate, ut 'natorum Tyrrhi fuerat qui maximus Almo'; a vulneris etiam crudelitate cum dixit 'haesit sub gutture vulnus'. {{ancora+|532|Ad v. 532}} Almo bene rustici nomen usurpavit a fluvio. {{ancora+|533|Ad v. 533}} Haesit enim sub gutture vulnus id est sagitta, ut "illum ardens infesto vulnere Pyrrhus insequitur". vdae vocis iter hoc est 'udum iter vocis'; non enim vox uda est, sed per udam arteriarum labitur viam: unde in febrientibus deficit. {{ancora+|535|Ad v. 535}} Corpora multa virum circa constrata sunt. et rhetorice viles trudit in medium, nobiles vero primo et ultimo commemorat loco. {{ancora+|536|Ad v. 536}} Dum paci medium se offert nam quid senex bellis intererat? {{ancora+|537|Ad v. 537}} Olim ditissimus arvis secundum antiquum morem: Horatius "dives antiquo censu". {{ancora+|538|Ad v. 538}} Quina redibant armenta pro 'quinque', sicut 'bina'. {{ancora+|539|Ad v. 539}} Terram centum vertebat aratris duo dixit a Catone memorata, qui interrogatus qui esset paterfamilias, respondit eum, qui bene pascit et bene arat. {{ancora+|540|Ad v. 540}} Aequo dum marte aperta contentione, bello manifesto; sic enim dicimus. nam 'aequo' aequali non possumus accipere, cum soli interempti sint Itali. {{ancora+|541|Ad v. 541}} Promissi dea facta potens honesta elocutio 'potens promissi'. promisisse autem eam per consensionem intellegimus: nam non promisit. {{ancora+|542|Ad v. 542}} Imbvit initiavit. et bene 'sanguine': nam potest bellum et a discordia vel a dissensione inchoare. {{ancora+|543|Ad v. 543}} Et caeli convexa per avras Probus, Asper, Donatus dicunt, hoc loco 'per' bis accipiendum, ut 'adloquitur Iunonem per caeli convexa et per auras'. potest tamen esse epexegesis 'per auras, id est caeli convexa': nec enim aliud sunt aurae. dicit etiam quidam commentarius — Firmiani — 'convecta' legendum, ut sit ipsa convecta: quod difficile in exemplaribus invenitur. {{ancora+|544|Ad v. 544}} Victrix voti compos. adfatvr iam cum superbia. bene autem ei in principio denegavit orationem, quasi ad scelera festinanti: quam modo tribuit post bella iam coepta. {{ancora+|545|Ad v. 545}} Bello discordia tristi Iuno enim belli poposcerat semina, haec ipsa etiam bella perfecit. {{ancora+|546|Ad v. 546}} Dic in amicitiam coeant ac si diceret: ita bella commovi, ut ne tuo quidem imperio possint in pacem redire. et hoc est quod dixit 'adfatur voce superba'. alii dicunt: ego inter hos bella commisi, tu vicinos populos foederibus iunge et partibus Turni et Aeneae favere compelle: quod tamen, si vis, ego faciam; ut hinc sit 'ego, si qua super fortuna laborum est, ipsa regam'. {{ancora+|548|Ad v. 548}} Certa voluntas si tua in hoc consentit auctoritas. {{ancora+|550|Ad v. 550}} Insani martis amore Homeri epitheton. {{ancora+|551|Ad v. 551}} Spargam arma meminit sui: nam supra dixit "sere crimina belli". {{ancora+|552|Ad v. 552}} Terrorum et fravdis abunde est terror est ex morte tot hominum, fraus vero ex cervi vulneratione. {{ancora+|553|Ad v. 553}} Stant belli cavsae manifestae sunt, vel placent, ut "stat conferre manum". {{ancora+|556|Ad v. 556}} Egregium veneris genus εἰρωνικῶς dictum est, ut alibi "egregiam vero laudem et spolia ampla refertis". ipse Latinus ac si diceret, quem Aeneae causa cogor odisse: unde et Amatae nulla fit mentio, quae est Troianis inimica. Urbanus tamen totum hunc locum per interrogationem accipit 'terrorum et fraudis abunde est? stant belli causae'? ut quasi per gratulationem non credat, sicut illud Terentii "quia plus cupio, minus credo". {{ancora+|557|Ad v. 557}} Super aetherias quia dixerat 'caeli convexa per auras'. {{ancora+|561|Ad v. 561}} Attollit alas honesta volantis periphrasis. {{ancora+|563|Ad v. 563}} Italiae medio hunc locum umbilicum Italiae chorographi dicunt. est autem in latere Campaniae et Apuliae, ubi Hirpini sunt, et habet aquas sulphureas, ideo graviores, quia ambitur silvis. ideo autem ibi aditus esse dicitur inferorum, quod gravis odor iuxta accedentes necat, adeo ut victimae circa hunc locum non immolarentur, sed odore perirent ad aquam adplicatae. et hoc erat genus litationis. sciendum sane Varronem enumerare quot loca in Italia sint huius modi: unde etiam Donatus dicit Lucaniae esse qui describitur locus, circa fluvium qui Calor vocatur: quod ideo non procedit, quia ait 'Italiae medio'. sub montibus altis hoc nisi ad totam Italiam referas, non procedit: ut sit, est in vallibus Italiae montuosae: nam in hoc loco montes penitus non sunt. {{ancora+|564|Ad v. 564}} Nobilis notus, quod et sequentia indicant. {{ancora+|565|Ad v. 565}} Amsancti valles loci amsancti, id est omni parte sancti: quem dicit et silvis cinctum et fragoso fluvio torrente. {{ancora+|568|Ad v. 568}} Hic specus horrendum hoc nomen apud maiores trium generum fuit. Ennius feminino posuit, Horatius masculino "quae nemora aut quos agor in specus", Vergilius neutro, quod hodie in numero singulari tribus tantum utimur casibus 'hoc specus, huius specus, o specus'. nam pluralem tantum a genere masculino habemus in omnibus casibus: hinc est "ipsi in defossis specubus". quamquam antiqui codices habeant 'hic specus horrendus'. spiracvla ditis aditus, a spirando. antiqui codices 'piracula' habent, quae dicta sunt ἀπὸ τῶν περάτων , hoc est a finibus inferorum. {{ancora+|569|Ad v. 569}} Vorago Acherontis exaestuatio. {{ancora+|570|Ad v. 570}} Condita erinys recepta, alii 'condit' legunt et 'se' subaudiunt. {{ancora+|571|Ad v. 571}} Caelumque levabat relevabat, recreabat. {{ancora+|572|Ad v. 572}} Extremam saturnia bello imponit regina manum quod superest perficit. et est translatio a pictura, quam manus complet et ornat extrema. {{ancora+|575|Ad v. 575}} Foedati cruentati. {{ancora+|576|Ad v. 576}} Implorantque deos ad auxilium et ultionem. obtestantvrque latinum propter caedem factam testem adhibent, et dicunt auctores rupti foederis esse Troianos, cum ipsi pacis iura temerarint. {{ancora+|577|Ad v. 577}} Et igni ipso fervore seditionis. {{ancora+|578|Ad v. 578}} Teucros in regna vocari subaudis 'dicit'. 'Teucros' autem iniuriose, ac si diceret 'exules ac perfidos'. {{ancora+|580|Ad v. 580}} Attonitae baccho veluti Baccho: furia enim agebantur. et sic est dictum, ut "at medias inter caedes exultat Amazon". nemora avia per nemora. {{ancora+|581|Ad v. 581}} Thiasis choreis. neque enim leve nomen amatae Iuvenalis "quae non faciet quod principis uxor?" {{ancora+|582|Ad v. 582}} Martemque fatigant proelium cum clamore deposcunt. {{ancora+|583|Ad v. 583}} Contra omina facta superius de Lavinia. {{ancora+|584|Ad v. 584}} Fata deum propter oraculum Fauni. perverso irato. {{ancora+|586|Ad v. 586}} Velut pelagi rupes cum Cicero seditionem fluctibus comparaverit, ut "in illis dumtaxat fluctibus contionum", bene Vergilius eum qui resistit seditioni, rupem vocavit. {{ancora+|589|Ad v. 589}} Mole tenet hic distinguendum, ut 'scopuli' nominativus pluralis sit. {{ancora+|591|Ad v. 591}} Caecum consilium fremitui populi bonum nomen inposuit. {{ancora+|594|Ad v. 594}} Frangimur permansit in rupis translatione. {{ancora+|595|Ad v. 595}} Sacrilego sanguine quia bellum sumebant contra voluntatem deorum. {{ancora+|597|Ad v. 597}} Votisque deos venerabere seris quia religio rigida dicit semel male commissa nulla ratione revocari: Horatius "dira detestatio nulla expiatur victima". {{ancora+|598|Ad v. 598}} Parta quies scilicet vicinae mortis beneficio. in limine portus securitas omnis in promptu est. {{ancora+|599|Ad v. 599}} Funere felici spolior exequiis tantum regalibus careo. {{ancora+|601|Ad v. 601}} Mos erat Varro vult morem esse communem consensum omnium simul habitantium, qui inveteratus consuetudinem facit. hesperio in Latio hoc est in antiquo: nam, ut in primo diximus, duo Latia fuerunt, unde non frustra 'Hesperio' addidit. quod autem dicit hanc consuetudinem antiquam fuisse, falsum est; nam a Numa Pompilio primum instituta est. sed carmini suo, ut solet, miscet historiam. notandum sane inconexum esse hunc locum, si quis totius libri consideret textum; nam supra ait "longa placidas in pace regebat", item dicturus est "ardet inexcita Ausonia atque inmobilis ante", et nunc dicit 'mos erat Hesperio in Latio', supra etiam dixit "captivi pendent currus", item "Tyrrhenas, i, sterne acies". quae ne sint contraria, accipiamus Italiam primo caluisse bellis, medio tempore quievisse, et ad antiquum studium nunc reverti, sicut Romani bello flagravere sub Romulo, quievere sub Numa, sub Tullo Hostilio pristina studia repetiverunt. hinc est quod et ipse Vergilius ait 'longa placidas in pace regebat', non perpetua, item "desuetaque bello agmina in arma vocat subito ferrumque retractat": nam retractare est repetere quod omiseras. tale aliquid dicit de genere Sullano Sallustius: nam volens ostendere antiquos maiores eius consulares fuisse, vicinos vero ignavissimos, Sullam autem florentissimum, ait "igitur Sulla patriciae gentis fuit, familia iam extincta maiorum ignavia". quem protinus iugiter, deinde: nam nunc temporis est adverbium, alibi loci, ut "cum protinus utraque tellus una foret". {{ancora+|602|Ad v. 602}} Maxima rerum Roma imperii potita. {{ancora+|603|Ad v. 603}} Movent in proelia martem nam moris fuerat indicto bello in Martis sacrario ancilia commovere, unde est in octavo "utque inpulit arma". {{ancora+|604|Ad v. 604}} Lacrimabile bellum πολύδακρυν ἄρηα . Getarum fera gens etiam apud maiores fuit: nam ipsi sunt Mysi, quos Sallustius a Lucullo dicit esse superatos. {{ancora+|605|Ad v. 605}} Hyrcanisve gens est dicta a silva Hyrcania, ubi sunt tigres. arabisve parant venit ab eo quod est 'hic Arabus' — nam ab eo quod est 'hic Arabs, ab hoc Arabe', 'Arabibus' facit — sicut 'Hiberus', unde est in Lucano "occurrat Hiberis alter" (2.54), et 'Hiber', ut Horatius "discet Hiber Rhodanique potor". item lectum est 'Aethiopus', sed tantum 'Aethiops' dicimus. {{ancora+|606|Ad v. 606}} Auroramque sequi ingenti ambitu dixit ipsum ortum diei pro populis. parthosque reposcere signa hoc in honorem Augusti posuit, quo regnante a Parthis repetita sunt signa, quae Crassus triumvir perdiderat. qui cum aviditate sua contra auspicia bellum suscepisset, interdicentibus tribunis plebis, captus cum filio est et necatus infuso in os auro, cuius amore pugnaverat. {{ancora+|607|Ad v. 607}} Sunt geminae belli portae sacrarium hoc, id est belli portas Numa Pompilius fecerat circa imum Argiletum iuxta theatrum Marcelli. quod fuit in duobus brevissimis templis: duobus autem propter Ianum bifrontem. postea captis Faleriis, civitate Tusciae, inventum est simulacrum Iani cum frontibus quattuor. unde quod Numa instituerat translatum est ad forum transitorium et quattuor portarum unum templum est institutum. Ianum sane apud aliquos bifrontem, apud aliquos quadrifrontem esse non mirum est: nam alii eum diei dominum volunt, in quo ortus est et occasus — Horatius "matutine pater, seu Iane libentius audis" — alii anni totius, quem in quattuor tempora constat esse divisum. anni autem esse deum illa res probat, quod ab eo prima pars anni nominatur: nam ab Iano Ianuarius dictus est. {{ancora+|608|Ad v. 608}} Religione sacrae tremendae, execrabiles: nam et paulo post dicturus est "tristesque recludere portas". {{ancora+|609|Ad v. 609}} Ferri robora bene addidit 'ferri': nam omne quod forte est, robur vocamus. {{ancora+|610|Ad v. 610}} ianus quidam ianum Eanum dicunt ab eundo; eumque esse Martem; et quod apud Romanos plurimum potest, ideo primum in veneratione nominari. alii Ianum aerem credunt; et quia vocis genitor habeatur, idcirco mandari ei preces nostras ad deos perferendas. alii Ianum mundum accipiunt, cuius caulae ideo in pace clausae sunt, quod mundus undique clausus est, belli tempore aperiuntur, ad auxilium petendum ut pateant. nam quasi mundo ei duas facies dederunt, orientis et occidentis, quod iam supra dictum est: alii quattuor secundum quattuor partes mundi. alii Clusivium dicunt, alii Patulcium, quod patendarum portarum habeat potestatem. idem Iunonius; inde pulchre Iuno portas aperire inducitur. idem Quirinus, unde trabeatum consulem aperire portas dicunt, eo habitu quo Quirinus fuit. {{ancora+|612|Ad v. 612}} Ipse quirinali trabea Suetonius in libro de genere vestium dicit tria genera esse trabearum: unum dis sacratum, quod est tantum de purpura; aliud regum, quod est purpureum, habet tamen album aliquid; tertium augurale de purpura et cocco. 'Quirinali' ergo regali. cinctuque gabino 'Gabinus cinctus' est toga sic in tergum reiecta, ut una eius lacinia a tergo revocata hominem cingat. hoc autem vestimenti genere veteres Latini, cum necdum arma haberent, praecinctis togis bellabant: unde etiam milites in procinctu esse dicuntur. hoc rursus utebatur consul bella indicturus ideo quia, cum Gabii, Campaniae civitas, sacris operaretur, bellum subito evenit: tunc cives cincti togis suis ab aris ad bella profecti sunt et adepti victoriam: unde hic ortus est mos. {{ancora+|613|Ad v. 613}} Insignis reserat stridentia limina consul insignem accipe primo loco creatum, licet similem habeat potestatem. {{ancora+|614|Ad v. 614}} Ipse vocat pugnas tria sunt, ut supra diximus, militiae genera: sacramentum, in quo iurat unusquisque miles se non recedere, nisi praecepto consulis post completa stipendia, id est militiae tempora; coniuratio, quae fit in tumultu, id est Italico bello et Gallico, quando vicinum urbis periculum singulos iurare non patitur, ut inter Fabios fuit; evocatio, quod genus nunc tangit. nam ad subitum bellum evocabantur, unde etiam consul solebat dicere 'qui rem publicam salvam esse vult me sequatur'. {{ancora+|615|Ad v. 615}} Conspirant cornva nam et tubae simul inflabantur. {{ancora+|619|Ad v. 619}} Foeda ministeria cruenta, more suo. {{ancora+|620|Ad v. 620}} Morantes scilicet bella, differentes. {{ancora+|622|Ad v. 622}} Rupit saturnia postes acyrologiam fecit commutando Ennii versum: nam ille ait "belli ferratos postes portasque refregit". {{ancora+|623|Ad v. 623}} Inmobilis ante non semper, sed antehac. potest tamen et 'inmobilis a furia': nam ante gessit bella, sed iure indicta per fetiales et per patrem patratum. {{ancora+|626|Ad v. 626}} Tergent ab eo quod est 'tergeo' venit, et 'tergunt' a 'tergo tergis', quod de usu penitus recessit. {{ancora+|627|Ad v. 627}} Arvina secundum Suetonium in libro de vitiis corporalibus arvina est durum pingue, quod est inter cutem et viscus. alii arvinam nomine lardum dicunt. {{ancora+|629|Ad v. 629}} Adeo magnae valde magnae, ut Terentius "adulescentem adeo nobilem". {{ancora+|630|Ad v. 630}} Atina potens civitas haec est iuxta Pomptinas paludes, dicta Atina a morbis, qui Graece ἄται dicuntur, quos paludis vicinitas creat. tiburque superbum aut nobile: aut per transitum tetigit illud quod aliquando cum a senatu auxilia poscerent Tiburtes sub commemoratione beneficiorum a se populo Romano praebitorum, hoc tantum a senatu responsum acceperunt 'superbi estis'. {{ancora+|631|Ad v. 631}} Crustumerique mutavit: nam Crustumerium dicitur. Cassius Hemina tradidit, Siculum quendam nomine uxoris suae Clytemestrae condidisse Clytemestrum, mox corrupto nomine Crustumerium dictum. alii volunt a crustula panis, quam Troiani coacti fame exedisse dicuntur, appellatum. turrigerae antemnae bene muratae. Antemnae autem dictae sunt, quod eas amnis praeterfluit, quasi ante amnem positae. {{ancora+|632|Ad v. 632}} Salignas umbonum crates ut dicit Sallustius de Lucanis "qui de vimine facta scuta coriis tegebant". {{ancora+|633|Ad v. 633}} Thoracas aenos bene 'thoracas'; nam apud maiores loricae pectora tantum tegebant: Statius "triplici servantur pectora ferro: pectora, nam tergo nullus metus". {{ancora+|634|Ad v. 634}} Lento ducunt argento flexili argento ducunt, id est extendunt. est autem spondiazon et reciprocus versus. {{ancora+|637|Ad v. 637}} Classica iamque sonant bene posuit amphiboliam: nam classicum dicimus et tubam ipsam et sonum. classicum autem est flexilis tuba. tessera signum symbolum bellicum, quod ad pugnam exeuntibus datur, scilicet propter confusionem, ut fuit in bello Marii †bardeus, in Sullae Apollo Delphicus, in Caesaris Venus Genetrix. {{ancora+|638|Ad v. 638}} Trepidus festinus, more suo. {{ancora+|640|Ad v. 640}} Loricam indvitur dicimus et 'induor illa re' et 'illam rem'. {{ancora+|641|Ad v. 641}} Helicona deae Parnasus, mons Thessaliae, dividitur in Cithaeronem Liberi et Heliconem Apollinis, cuius sunt musae. est autem Homeri versus. movete legitur et 'monete'. {{ancora+|644|Ad v. 644}} Quibus arserit armis aut splenduerit: aut amore flagraverit. {{ancora+|647|Ad v. 647}} Primus init bellum non mirum si sacrilegus et contemptor deorum contra piam gentem prior arma corripuit. et scienda est poetae adfectatio — nam ablepsiam nefas est dicere — hic enim aliquos commemorat, quos in bello non invenis, item in sequentibus aliquos invenimus, quorum hic nullam fecit commemorationem. Tyrrhenis asper ab oris oriundo Tuscus, non qui nunc de Tuscia venit, quem antea pulsum a civibus constat. {{ancora+|648|Ad v. 648}} Agminaque armat aut eorum, qui eum secuti fuerant, sicut eius filius: nec enim credibile est solum fugisse — nam et Statius dicit "vel quos movet exul et haesit tristibus aucta fides" — aut certe eorum, quos Turnus dederat, ut Adrastus Polynici in Statio, qui ait "ne parva movens inglorius arma iret". {{ancora+|652|Ad v. 652}} Agyllina ex urbe de Caere oppido. nequiquam quia in proelio periit nec patrium recepit imperium. {{ancora+|653|Ad v. 653}} Patriis qui laetior esset imperiis dignus qui haberet imperatorem potius, quam exulem patrem. {{ancora+|656|Ad v. 656}} Pulchro forti, ut diximus supra. {{ancora+|657|Ad v. 657}} Pulcher aventinus Aventinus mons urbis Romae est, quem constat ab avibus esse nominatum, quae de Tiberi ascendentes illic sedebant, ut in octavo legimus "dirarum nidis domus opportuna volucrum". quidam etiam rex Aboriginum, Aventinus nomine, illic et occisus et sepultus est, sicut etiam Albanorum rex Aventinus, cui successit Procas. Varro tamen dicit in gente populi Romani, Sabinos a Romulo susceptos istum accepisse montem, quem ab Avente, fluvio provinciae suae, Aventinum appellaverunt. constat ergo varias has opiniones postea secutas, nam a principio Aventinus est dictus ab avibus vel a rege Aboriginum: unde hunc Herculis filium constat nomen a monte accepisse, non ei praestitisse. insigne paternum absolute dixit. {{ancora+|658|Ad v. 658}} Centum angves secundum Simonidem, ut diximus supra; nam alii dicunt novem fuisse. {{ancora+|659|Ad v. 659}} Collis aventini silva in silva collis Aventini. et dicendo 'Aventini' ostendit iam antea ita esse nominatum. rhea sacerdos adludit ad nomen matris Romuli, quae dicta est Ilia, Rhea Silvia. {{ancora+|660|Ad v. 660}} Furtivum inlicite conceptum, quippe a sacerdote: sic ait "et dulcia furta". {{ancora+|661|Ad v. 661}} Mixta deo μιχθεῖσα , Graece dixit. mulier compendiose mortalem dixit: consequens namque fuerat ut diceret 'mixta deo mortalis'. lavrentia arva Laurentum civitas plurimum potuit, nam omnia vicina loca eius imperio subiacuerunt: unde nunc ait 'arva Laurentia', cum iuxta Tiberim armenta Hercules paverit. sed secundum antiquum situm, ante Albam et Romam, Tiberis Laurentini fuit territorii. {{ancora+|662|Ad v. 662}} Geryone Geryones rex fuit Hispaniae. qui ideo trimembris fingitur, quia tribus insulis praefuit, quae adiacent Hispaniae: Baliaricae minori et maiori et Ebuso. fingitur etiam bicipitem canem habuisse, quia et terrestri et navali certamine plurimum potuit. hunc Hercules vicit. qui ideo fingitur ad eum olla aerea transvectus, quod habuit navem fortem et aere munitam. hunc Geryonem alii Tartessiorum regem dicunt fuisse et habuisse armenta pulcherrima, quae Hercules occiso eo abduxit. de cuius sanguine dicitur arbor nata, quae Vergiliarum tempore poma in modum cerasi sine ossibus ferat. sane sciendum declinari 'hic Geryones, huius Geryonae' — unde est "tergemini nece Geryonae" — ut 'Anchises Anchisae': unde usurpavit Sallustius 'Geryonis' dicens. veniens autem Hercules de Hispania per Campaniam in quadam Campaniae civitate pompam triumphi sui exhibuit: unde Pompei dicitur civitas. postea iuxta Baias caulam bubus fecit et eam saepsit: qui locus Boaulia dictus est, nam hodie Bauli vocatur. tirynthius a Tirynthe civitate Argis vicina, in qua nutritus est Hercules. {{ancora+|663|Ad v. 663}} Tyrrhenoque boves in flumine lavit hiberas admiratio locorum longinquitate. {{ancora+|664|Ad v. 664}} Pila manu pilum proprie est hasta Romana, ut gaesa Gallorum, sarissae Macedonum. dolones dolo est aut flagellum, intra cuius virgam latet pugio: aut secundum Varronem ingens contus cum ferro brevissimo. dolones autem a fallendo dicti sunt, quod decipiant ferro, cum speciem praeferant ligni. et multi volunt per teretes mucrones 'dolones' dici, per veru Sabellum 'pila' significari. {{ancora+|666|Ad v. 666}} Ipse pedes ad genus respicit: nam et Hercules pedes semper incessit, cum equos habuerit nobilissimos. torquens sustinens, ut "axem humero torquet". {{ancora+|669|Ad v. 669}} Horridus tremendus, non re vera horribilis. {{ancora+|670|Ad v. 670}} Tiburtia moenia linquunt de Graecia tres fratres venerunt ad Italiam, Catillus, Coras, Tibur vel Tiburnus. hi simul omnes unam fecere civitatem et eam de fratris maioris nomine Tibur appellaverunt: licet et alias fecerint singuli. nunc ergo dicit duos ad bella venisse, dimisso in civitate ad custodiam Tiburte vel Tiburno. {{ancora+|672|Ad v. 672}} Catillus unde mons Catilli, quem Catelli dicunt per corruptionem, iuxta Tibur. coras a cuius nomine est civitas in Italia. {{ancora+|675|Ad v. 675}} Descendunt centavri ex hac comparatione equites eos fuisse intellegimus, quod tamen dicturus est postea "nec non celeresque Latini et cum fratre Coras et virginis ala Camillae". homolen othrymque nivalem montes Thessaliae. {{ancora+|677|Ad v. 677}} Ingens silva locum et magno cedunt virgulta fragore defectus 'cedit silva, cedunt et virgulta fragore', cum utique a minore ad maius venire debuerit. {{ancora+|678|Ad v. 678}} Nec praenestinae fundator defvit urbis de civitatibus totius orbis multi quidem ex parte scripserunt, ad plenum tamen Ptolomaeus Graece, latine Plinius. de Italicis etiam urbibus Hyginus plenissime scripsit, et Cato in originibus. apud omnes tamen si diligenter advertas, de auctoribus conditarum urbium dissensio invenitur, adeo ut ne urbis quidem Romae origo possit diligenter agnosci. nam Sallustius dicit "urbem Romam, sicuti ego accepi, condidere atque habuere initio Troiani et cum his Aborigines"; alii dicunt ab Euandro, secundum quos Vergilius "tunc rex Euandrus Romanae conditor arcis"; alii a Romulo, ut "en huius nate auspiciis illa inclita Roma". si igitur tantae civitatis certa ratio non apparet, non mirum si in aliarum opinione dubitatur. unde nec historicos nec commentatores varia dicentes imperitiae condemnare debemus: nam antiquitas ipsa creavit errorem, et plerique fundant, plerique augent et ad se transferunt nomina. quam rem etiam non parvum errorem adferre manifestum est, ut ecce Laurentum a Pico factum est, ut "Laurentis regia Pici"; item a Lavino, Latini fratre, Lavinum dictum; item a Latino Laurentum; item a Lavinia Laurolavinium. nec praenestinae fundator defvit urbis Praeneste locus est haud longe ab urbe, dictus ἀπὸ τῶν πρίνων , id est ab ilicibus, quae illic abundant. ibi erant pontifices et dii indigetes, sicut etiam Romae. erant etiam illic duo fratres, qui divi appellabantur. horum soror dum ad focum sederet, resiliens scintilla eius uterum percussit, unde dicitur concepisse. postea enixa est puerum iuxta templum Iovis abiecitque. virgines aquatum euntes iuxta ignem inventum sustulerunt, qui a fonte haud longe erat: unde Vulcani dictus est filius. Caeculus autem ideo, quia oculis minoribus fuit: quam rem frequenter efficit fumus. hic postea collecta multitudine postquam diu latrocinatus est, Praenestinam civitatem in montibus condidit. et cum ludorum die vicinos populos invitasset, coepit eos hortari ut secum habitarent, et pro gloria iactare se filium esse Vulcani. quod cum illi non crederent, invocato Vulcano, ut eum filium comprobaret, omnis illius multitudinis coetus est flamma circumdatus. quo facto commoti omnes simul habitaverunt et Vulcani filium esse crediderunt. hinc est 'omnis quem credidit aetas', quasi post dubitationem, et quia sine dubio aetas varia in spectaculis fuit. dicimus autem et 'hoc Praeneste', ut 'quique altum Praeneste viri', et 'haec Praenestis', unde est "cum primam aciem Praeneste sub ipsa stravi". {{ancora+|682|Ad v. 682}} altum praeneste Cato dicit "quia is locus montibus praestet, Praeneste oppido nomen dedit". ergo 'altum', quia in montibus locatum. quique arva gabinae ivnonis Gabii populi, diu in agris morati, tandem Gabios condiderunt: unde perite 'arva' dixit, non moenia. sane illic Iuno religiosissime colitur. est autem locus haud longe ab urbe. {{ancora+|683|Ad v. 683}} Gelidumque anienem 'Anio' fluvius haud longe ab urbe est, sed hic euphoniam secutus est: nam Ennius "Anionem" dixit iuxta regulam. {{ancora+|684|Ad v. 684}} Hernica saxa colunt Sabinorum lingua saxa hernae vocantur. quidam dux magnus Sabinos de suis locis elicuit et habitare secum fecit in saxosis montibus: unde dicta sunt Hernica loca et populi Hernici. dives anagnia aut fertilis: aut adludit ad historiam. nam Antonius Augusti sorore contempta postquam Cleopatram duxit uxorem, monetam eius nomine in Anagnia civitate iussit feriri. {{ancora+|685|Ad v. 685}} Quos amasene pater aut 'pascis', aut sit antiptosis 'quos pascit Amasenus'. est autem fluvius, qui Anagnienses agros inrigat. arma scuta. {{ancora+|686|Ad v. 686}} Nec clipei scuta maiora, dicta ab eo quod celent corpus, ἀπὸ τοῦ κλέπτειν . {{ancora+|688|Ad v. 688}} Fulvosque lupi de pelle galeros galerus genus est pillei, quod Fronto genere neutro dicit 'hoc galerum'. {{ancora+|689|Ad v. 689}} Vestigia nuda sinistri institvere pedis atqui ipse est in pugnantibus primus; sed bene nudus est, quia tegitur scuto. dextrum autem tectum conveniebat esse, quasi ab armis remotum. {{ancora+|690|Ad v. 690}} Pero autem est rusticum calciamentum. et traxit hoc a Graeciae more, unde isti, sicut dictum est, transierant, ubi hoc armorum fuerat genus. {{ancora+|691|Ad v. 691}} At messapus equum domitor neptunia proles hic Messapus per mare ad Italiam venit, unde Neptuni dictus est filius: quem invulnerabilem ideo dicit, quia nusquam periit, nec in bello. ignem autem ei nocere non posse propter Neptunum dicit, qui aquarum deus est. ab hoc Ennius dicit se originem ducere: unde nunc et cantantes inducit eius socios et eos comparat cycnis. 'domitor' autem 'equorum', quasi animalium a patre inventorum. {{ancora+|695|Ad v. 695}} Hi fescenninas acies Fescenninum oppidum est ubi nuptialia inventa sunt carmina. hi autem populi ab Atheniensibus ducunt originem. aequosque faliscos Faliscos Halesus condidit. hi autem, inmutato h in f, Falisci dicti sunt, sicut febris dicitur quae ante hebris dicebatur, Formiae quae Hormiae fuerunt, ἀπὸ τῆς ὁρμῆς : nam posteritas in multis nominibus f pro h posuit. iustos autem dicit Faliscos, quia populus Romanus missis decem viris ab ipsis iura fetialia et non nulla supplementa duodecim tabularum accepit, quas habuerat ab Atheniensibus. {{ancora+|696|Ad v. 696}} Hi soractis habent arces mons apud Hirpos haud longe a Flaminia, de quo Horatius "vides ut alta stet nive candidum Soracte". flaviniaque arva locus est in Italia Flavinium nomine. {{ancora+|697|Ad v. 697}} Et cimini cum monte lacum et lacus et mons hoc nomine appellantur. sane hoc habet fabula. aliquando Hercules, cum de Hispania rediret, ad hos populos venit. qui cum a singulis provocaretur ad ostendendam virtutem, defixisse dicitur vectem ferreum, quo exercebatur. qui cum terrae esset adfixus et a nullo potuisset auferri, eum rogatus sustulit, unde inmensa vis aquae secuta est, quae Ciminum lacum fecit. lucosque capenos hos dicit Cato Veientum ‹iuvenes› condidisse auxilio regis Propertii, qui eos Capenam cum adolevissent, miserat. unde et porta Capena, quae iuxta Camenas est, nomen accepit. {{ancora+|698|Ad v. 698}} Aequati numero aequaliter ordinati, digesti in ordinem — hinc est 'saepenumero scripsi', hoc est ordine — congruenter, sicut decebat, rationabiliter. {{ancora+|699|Ad v. 699}} Liquida inter nubila pura, sicca, serena: sed nil tam contrarium nubibus. ergo nubes pro aere posuit, ut diximus supra. {{ancora+|700|Ad v. 700}} Et longa canoros dant per colla modos secundum Plinium, qui ait in naturali historia, cycnos ideo suavius canere, quia colla longa et inflexa habent, et necesse est eluctantem vocem per longum et flexuosum meatum varias reddere modulationes. {{ancora+|701|Ad v. 701}} Sonat amnis Caystrum dicit, qui cohaeret Asiae paludi. quam cum significamus, 'a' longa est, cum sit brevis, si provinciam significare voluerimus: quod significatur in georgicis, ut "et quae Asia circum dulcibus in stagnis rimantur prata Caystri". {{ancora+|705|Ad v. 705}} Volucrum raucarum 'raucarum' τῶν μέσων est, sicut 'grave olens': nam legimus "graviter spirantis copia thymbrae". sciendum tamen Vergilium secundum morem provinciae suae locutum, in qua bene canentes cycni rauciores vocantur. {{ancora+|706|Ad v. 706}} Ecce sabinorum prisco de sanguine usurpat hoc: nam Clausus, Sabinorum dux, post exactos reges, ut quidam dicunt, cum quinque milibus clientum et amicorum Romam venit, et susceptus habitandam partem urbis accepit: ex quo Claudia et tribus est et familia nominata. prisco de sanguine de antiquis Sabinis. {{ancora+|707|Ad v. 707}} Magnum agmen propter quinque milia clientum. {{ancora+|709|Ad v. 709}} Postquam in partem data Roma sabinis hoc de alia traxit historia. nam post Sabinarum raptum et factum inter Romulum et Titum Tatium foedus recepti in urbem Sabini sunt, sed hac lege, ut in omnibus essent cives Romani, excepta suffragii latione: nam magistratus non creabant. {{ancora+|710|Ad v. 710}} Amiterna cohors de Amiterno oppido. priscique quirites id est Sabini. prisci autem ideo, quia post foedus Titi et Romuli placuit ut quasi unus de duobus fieret populus: unde et Romani Quirites dicti sunt, quod nomen Sabinorum fuerat a civitate Curibus, et Sabini a Romulo Romani dicti sunt. {{ancora+|711|Ad v. 711}} Ereti manus omnis oppidum est dictum a Iunone, id est Ἥρα , quae illic colitur. oliviferaeque mutuscae haec Trebia postea dicta est, quam modo Trebulam dicunt. apud quam Hannibal delevit populum Romanum: Lucanus "Cannarum fuimus Trebiaeque iuventus" (2.46). {{ancora+|712|Ad v. 712}} Qui nomentum urbem hoc ex sua persona dicit poeta: nam adhuc civitas Nomentana non fuerat, ut in sexto ait "hi tibi Nomentum et Gabios", item "haec tum nomina erunt, nunc sunt sine nomine terrae". rosea rura velini Velinus lacus est circa Reate iuxta agrum, qui Rosulanus vocatur. Varro tamen dicit lacum hunc a quodam consule in Narem vel Nartem fluvium derivatum — nam utrumque dicitur — esse diffusum. post quod tanta est loca secuta fertilitas, ut etiam perticae longitudinem altitudo superaret herbarum: quin etiam quantum per diem demptum esset, tantum per noctes crescebat: quod Vergilius ad suam provinciam transtulit, dicens "et quantum longis carpent armenta diebus, exigua tantum gelidus ros nocte reponet". {{ancora+|713|Ad v. 713}} Tetricae horrentis rupes Tetricus mons in Sabinis asperrimus, unde tristes homines tetricos dicimus. montemque severum proprium nomen montis est, sicut agri Roseus. {{ancora+|714|Ad v. 714}} Casperiamque colunt Casperia et Foruli civitates sunt. flumen himellae Himella fluvius est intra Forulos. et sic dixit 'Himellae flumen', ut "Buthroti urbem". {{ancora+|715|Ad v. 715}} Qui tiberim fabarimque bibunt bene 'bibunt': namque Tiberis in Tuscia oritur, sed transit etiam per Sabinos, unde 'bibunt', non 'possident' dixit. et sciendum Turno dari auxilium a tractu Piceni, Samnii, Campaniae et pro parte Apuliae: omnis vero Tuscia superior et Venetia Aeneae praestat auxilium. Fabarim autem quem dicit etiam ipse per Sabinos transit et Farfarus dicitur: Plautus "dissipabo te tamquam folia Farfari", Ovidius "et amoenae Farfarus umbrae". frigida misit nursia Piceni civitas. 'frigida' autem aut re vera, aut certe venenosa, nocens: Gracchi namque ubique in contionibus suis Nursinos sceleratos appellaverunt, et scimus amare Vergilium historiarum rem per transitum tangere. {{ancora+|716|Ad v. 716}} Ortinae classes Ortini equites classes dicuntur, unde et eorum tubas classica dicimus, et partes populi classes vocamus, quae quinque fuerunt. populique Latini qui intererant Albani montis viscerationi. {{ancora+|717|Ad v. 717}} Infavstum interlvit allia nomen Allia fluvius haud longe ab urbe est. iuxta quem Galli Brenno duce, XV. Kal. avg. die deleto exercitu, post triduum deleverunt etiam urbem excepto Capitolio. sane 'Allia' additum unum 'l' propter metrum, ut 'relliquias'. Lucanus bene posuit "quas Aliae clades" (7.633). {{ancora+|718|Ad v. 718}} Marmore mari. {{ancora+|720|Ad v. 720}} Vel cum sole novo prima aestatis parte: nam proprie sol novus est VIII. Kal. ian.; sed tunc non sunt aristae, quas ab ariditate dictas esse constat. {{ancora+|721|Ad v. 721}} Aut hermi campo Hermus Lydiae fluvius, qui superfusus campis gignit fertilitatem, unde harenas aureas fingitur trahere. lyciae flaventibus arvis provincia est fertilis frugum. {{ancora+|723|Ad v. 723}} Hinc agamemnonius Troiani nominis hostis hunc Agamemnonis plerique comitem, plerique nothum filium volunt. qui cum venisset ad Italiam, audito adventu Aeneae in bellum ruit, non amore Turni, sed odio hostilitatis antiquae; unde ait 'Troiani nominis hostis'. {{ancora+|725|Ad v. 725}} Rapit populos raptim adducit. etiam Campaniae loca commemorat. felicia baccho massica nam Massicus mons est vitibus plenus. 'Massica' autem dixit, ut "Maenala". {{ancora+|727|Ad v. 727}} Avrunci misere patres isti Graece Ausones nominantur. sidicinaque ivxta aequora ab oppido quod Sidicinum dicitur. {{ancora+|728|Ad v. 728}} Cales linquunt civitas est Campaniae; nam in Flaminia quae est Cale dicitur. est et in Gallia hoc nomine, quam Sallustius captam a Perperna commemorat. amnisque vadosi accola vulturni fluvius est Campaniae, qui iuxta Cumas cadit in mare. {{ancora+|729|Ad v. 729}} Saticulus asper populus Campaniae, asper moribus. {{ancora+|730|Ad v. 730}} Oscorumque manus Capuenses dicit, qui ante Ophici appellati sunt, quod illic plurimi abundavere serpentes. aclides illis tela aclides sunt tela quaedam antiqua, adeo ut nequaquam commemorentur in bello. legitur tamen quod sint clavae cubito semis factae, eminentibus hinc et hinc acuminibus: quae ita in hostem iaciuntur religatae loro vel lino, ut peractis vulneribus possint redire. putatur tamen esse teli genus, quod flagello in inmensum iaci potest. {{ancora+|732|Ad v. 732}} Laevas caetra tegit caetra est scutum loreum, quo utuntur Afri et Hispani. falcati comminus enses adfectavit varietatem: nam consequens fuerat ut diceret 'dextras armant gladii falcati'. falcatus autem ensis est harpe, qua usus est Perseus: Lucanus ait "harpen alterius monstri iam caede rubentem" (9.663). {{ancora+|734|Ad v. 734}} Oebale Oebalus filius est Telonis et nymphae Sebethidis. haec autem est iuxta Neapolim. sed Telo diu regnavit apud Capreas, insulam contra Neapolim sitam. filius vero eius, patriis non contentus imperiis, transiit ad Campaniam et multis populis subiugatis suum dilatavit imperium. {{ancora+|735|Ad v. 735}} Teleboum capreas cum regna teneret cum teneret Capreas, regna Teleboum: nam Teleboae Caprearum sunt populi, quos Telo suo regebat imperio. quidam dicunt Capreas a Capreo, qui in illis regionibus potens fuit, nominatas. {{ancora+|738|Ad v. 738}} Sarrastis populos populi Campaniae sunt a Sarno fluvio. Conon in eo libro, quem de Italia scripsit, quosdam Pelasgos aliosque ex Peloponneso convenas ad eum locum Italiae venisse dicit, cui nullum antea nomen fuerit, et flumini quem incolerent, Sarro nomen inposuisse ex appellatione patrii fluminis, et se Sarrastras appellasse. hi inter multa oppida Nuceriam condiderunt. {{ancora+|739|Ad v. 739}} Rufras batulvmque tenent castella Campaniae, a Samnitibus condita. arva celemnae Iunonis. locus Campaniae est Celemnae, sacer Iunoni. {{ancora+|740|Ad v. 740}} Et quos maliferae despectant moenia bellae multi Nolam volunt intellegi et dicunt iratum Vergilium nomen eius mutasse propter sibi negatum hospitium, et id aperte noluisse dicere, sed ostendere per periphrasin; nam illic Punica mala nascuntur: ut nunc 'Bella' pro 'Nola' posuerit. alii ita volunt accipi, ut sit synalipha et legatur 'moenia Abellae'. quidam hanc civitatem a rege Murano conditam Moeram nomine vocatam ferunt, sed Graecos primum eam incoluisse. quae ab nucibus Abellanis Abella nomen accepit. alii quod inbelle vulgus et otiosum ibi fuerit, ideo Abellam appellatam. huius cives cum loca circa Capuam possiderent, †ortu tumultu interisse, aliosque fugientes Moeranum abisse et eius incolis se iunxisse: et quod inbelliores fuerint Abellanos dictos. {{ancora+|741|Ad v. 741}} Cateias tela Gallica: unde et Teutonicum ritum dixit. cateiam quidam asserunt teli genus esse tale quale aclydes sunt, ex materia quam maxime lenta, cubitus longitudine, tota fere clavis ferreis illigata, quas in hostem iaculantes lineis, quibus eas adnexuerant, reciprocas faciebant. cateias id est hastas. cateiae lingua Theotisca hastae dicuntur. {{ancora+|742|Ad v. 742}} Raptus de subere cortex bene 'raptus', id est raptim sublatus, quia recens suberis cortex in quamvis formam tota flectitur facilitate. {{ancora+|744|Ad v. 744}} Montosae nersae civitas in montibus posita. {{ancora+|745|Ad v. 745}} Insignem fama bene 'fama', quia occidetur, ut "Vfentemque Gyas, cadit et Tolumnius augur". {{ancora+|746|Ad v. 746}} Horrida praecipve cui gens Aequiculam gentem dicit, et morum et vitae qualitate praeduram. sane aliud pendet ex alio: ideo erant horridi, quia venabantur; ideo venabantur, quia habebant duras glebas, id est infertiles: nam molles feraces sunt, ut in georgicis docet "et cui putre solum, namque hoc imitamur arando". {{ancora+|750|Ad v. 750}} Quin et marrubia venit de gente sacerdos Medea quando relictis Colchis Iasonem secuta est, dicitur ad Italiam pervenisse, et populos quosdam circa Fucinum ingentem lacum habitantes, qui Marrubii appellabantur quasi circa mare habitantes, propter paludis magnitudinem, docuit remedia contra serpentes: quamquam alii Marrubios a rege dictos velint. hi ergo populi Medeam Angitiam nominaverunt ab eo quod eius carminibus serpentes angerent. ab his nunc Umbronem venisse dicit, non regem, sed ducem. sunt autem isti Marsorum populi. {{ancora+|751|Ad v. 751}} Fronde super galeam et felici comptus oliva comptus frondibus festae olivae. {{ancora+|753|Ad v. 753}} Vipereo generi terrenis serpentibus. graviter spirantibus hydris aquae serpentibus. 'graviter' autem 'spirantibus' solo nocentibus flatu: Lucanus "ante venena nocens" (9.725). spargere conficere, ut "et spargere venena didicerunt". {{ancora+|755|Ad v. 755}} Arte levabat leviores esse faciebat, ut "nostrumque leves quaecumque laborem". {{ancora+|756|Ad v. 756}} Medicari cuspidis ictum 'medicor illam rem' et 'illi rei', sicut modulor. {{ancora+|760|Ad v. 760}} Liquidi flevere lacus etiam alii. {{ancora+|761|Ad v. 761}} Ibat et hippolyti proles pulcherrima bello virbius Theseus mortua Hippolyte Phaedram, Minois et Pasiphaae filiam, superduxit Hippolyto. qui cum illam de stupro interpellantem contempsisset, falso delatus ad patrem est, quod ei vim voluisset inferre. ille Aegeum patrem rogavit ut se ulcisceretur. qui agitanti currus Hippolyto inmisit focam, qua equi territi eum traxerunt. tunc Diana eius castitate commota revocavit eum in vitam per Aesculapium, filium Apollinis et Coronidis, qui natus erat exsecto matris ventre, ideo quod, cum Apollo audisset a corvo, eius custode, eam adulterium committere, iratus Coronidem maturo iam partu confixit sagittis — corvum vero nigrum fecit ex albo — et exsecto ventre Coronidis produxit ita Aesculapium, qui factus est medicinae peritus. hunc postea Iuppiter propter revocatum Hippolytum interemit: unde Apollo iratus Cyclopas fabricatores fulminum confixit sagittis: ob quam rem a Iove iussus est Admeti regis novem annis apud Amphrysum armenta pascere divinitate deposita. sed Diana Hippolytum, revocatum ab inferis, in Aricia nymphae commendavit Egeriae et eum Virbium, quasi bis virum, iussit vocari. cuius nunc filium cognominem dicit in bellum venire: adeo omnia ista fabulosa sunt. nam cum castus ubique inductus sit et qui semper solus habitaverit, habuisse tamen fingitur filium. re vera autem, ut et supra diximus, Virbius est numen coniunctum Dianae, ut matri deum Attis, Minervae Erichthonius, Veneri Adonis. {{ancora+|762|Ad v. 762}} Quem mater aricia misit civitas iuxta Albam. 'mater' autem propter Augustum dicit, qui fuerat ex Aricina matre progenitus: ac si diceret, quae tanti auctor est generis. {{ancora+|763|Ad v. 763}} Egeriae lucis nympha in Aricino nemore, quam amicam suam Numa esse fingebat ad firmandam legum suarum auctoritatem. {{ancora+|764|Ad v. 764}} Pingvis ubi et placabilis ara dianae 'pinguis' frequenti sacrificio, 'placabilis' autem ac si diceret, non qualis ante fuit, vel illic vel apud Tauros, humano gaudens cruore: quam historiam plene in secundo diximus, cum Iphigeniae incidit commemoratio. {{ancora+|765|Ad v. 765}} Arte novercae occiderit bene vim sceleris expressit sola novercae commemoratione. {{ancora+|769|Ad v. 769}} Paeoniis revocatum herbis aut medicinalibus, a Paeone medico deorum, qui Paean secundum Doricos dicitur, secundum rationem Paeon: aut re vera herbam Paeoniam dicit, cuius Creta ferax est. et amore dianae 'amore', id est cura. {{ancora+|772|Ad v. 772}} Medicinae talis et artis quae etiam fata dissolveret. {{ancora+|773|Ad v. 773}} Poenigenam matris poena genitum: alii 'Phoebigenam' legunt, ut Probus. {{ancora+|775|Ad v. 775}} Relegat commendat ab aliis segregatum. {{ancora+|776|Ad v. 776}} Solus in solis locis: nam 'solus' quomodo qui filium dicitur suscepisse? ignobilis non vilis, sed ignotus: quamquam possit etiam ad illud referri quod dicunt quibusdam artibus posse hominum vitam ultra fata protendi, ita tamen, ut solam habeant vitae imaginationem; videntur enim omnia facere nec faciunt. aevum aevum est aetas perpetua, cuius neque initium neque extremum noscitur, sed hic modo 'aevum' aetatem Hippolyti posuit. veteres aevum etiam deorum vitam dicebant; nam et Virbius inter deos colitur. Virbium autem quidam Solem putant esse, cuius simulachrum non est fas attingere, propterea quia nec sol tangitur. {{ancora+|777|Ad v. 777}} Versoque ubi nomine de re facto, ut "oestrum Grai vertere vocantes". {{ancora+|778|Ad v. 778}} Unde etiam triviae templo exponit τὸ αἴτιον : nam Callimachus scripsit αἴτια , in quibus etiam hoc commemorat. {{ancora+|779|Ad v. 779}} arcentur equi quoniam apud quasdam gentes ad aram equo sedere permittebatur. {{ancora+|781|Ad v. 781}} Havd setius non segnius pate. dicit autem tantae eum fuisse audaciae, ut nec paternae mortis terreretur exemplo. {{ancora+|784|Ad v. 784}} Vertitur id est agit. et toto vertice supra est Statius "et toto despectat corpore bellum". {{ancora+|786|Ad v. 786}} Aetnaeos efflantem faucibus ignes nimios, quantos habet Aetna. {{ancora+|787|Ad v. 787}} Tam magis illa fremens et tristibus effera flammis quam magis effvso crvdescunt sanguine pugnae legitur in arte quod 'tam magis maxime minus minime' positivo tantum iungantur: quod tamen tunc observatur si ponantur ad augmentum istae particulae; tunc enim vitiosam faciunt elocutionem. ceterum si ad exaequationem positae sint, possunt vel comparativo vel superlativo vel pro his gradibus ipsae inter se iungi: hinc ergo est 'tam magis illa fremens et tristibus effera flammis, quam magis effuso crudescunt sanguine pugnae': non enim ad praelationem positae sunt, sed ad exaequationem. maiores enim nostri vitia non in dicto, sed in significatione esse voluerunt. hinc est in Sallustio "ita quam quisque pessime fecit, tam maxime tutus est": nam et hic exaequatio est, non comparatio. {{ancora+|790|Ad v. 790}} Io auro insignibat haec Inachi filia Argivorum fluminis fuit. hanc amavit Iuppiter. et dum cum ea esset, Iuno supervenit. timens ille ne deprehenderetur, Ionem mutavit in vaccam et eam poscenti dedit Iunoni, ne paelicem confiteretur. cui Iuno Argum, oculatum omnibus membris, Arestoris sive Terrae filium, quem Graeci panopten appellant, custodem adposuit. quem cum Iuppiter per Mercurium, qui eum cantu fistulae in somnum conpulit, interemisset, Iuno eum in pavonem mutavit, Ioni vero inmisit oestrum, muscam animalibus infestam, quo diu exagitata ad Aegyptum venit et Iovis voluntate in Isin mutata colique coepta est. insignibat signo suo clarum esse faciebat. {{ancora+|791|Ad v. 791}} Argumentum ingens aut fabula, ut Cicero "argumenta erant in valvis": aut re vera argumentum, quo se Graecum probare cupiebat. hoc enim etiam Amata superius dixit "Inachus Acrisiusque patres mediaeque Mycenae". custos ne reverti posset in formam priorem. {{ancora+|792|Ad v. 792}} Pater inachus pater non tantum ipsius Ionis, sed auctor originis Turni. {{ancora+|794|Ad v. 794}} Totis agmina densentur campis scilicet qui oculis poterant subiacere. densentur denseo denses dicimus, aliter non. argivaque pubes et hoc ad generis, ut supra diximus, pertinet probationem, quod eum sequebantur Argivi. {{ancora+|795|Ad v. 795}} Veteresque sicani bene 'veteres': nam ubi nunc Roma est, ibi fuerunt Sicani, quos postea pepulerunt Aborigines. {{ancora+|796|Ad v. 796}} Sacranae acies dicunt quendam Corybantem de Creta venisse ad Italiam et tenuisse loca, quae nunc urbi vicina sunt, et ex eo populos ducentes originem Sacranos appellatos; nam sacrati sunt matri deum Corybantes. alii Sacranas acies Ardeatum volunt, qui aliquando cum pestilentia laborarent, ver sacrum voverunt, unde Sacrani dicti sunt. picti scuta labici Glaucus, Minois filius, venit ad Italiam. et cum sibi imperium posceret nec acciperet, ideo quod nihil praestabat, sicut eius pater praestiterat zonam eis transmittendo, cum antehac discincti essent, ostendit scutum: a quo et ipse Labicus dictus est, et ex eo populi ἀπὸ τῆς λαβῆς , quam latine amplam vocamus. 'picti' autem 'scuta' id est in bello frequenter probati: nam apud maiores virorum fortium picta erant scuta, e contra inertium et tironum pura erant, unde est "parmaque inglorius alba", id est non picta. {{ancora+|797|Ad v. 797}} Qui saltus tiberine tuos non originem, ut diximus supra. sacrumque numici litus arant aut iam tunc sacrum, aut prolepsis est: nam consecratus est Numicus, postquam inventum est illic cadaver Aeneae. {{ancora+|798|Ad v. 798}} Litus arant litus fluminis, ut "viridique in litore conspicitur sus". {{ancora+|799|Ad v. 799}} Circaevmque ivgum circa hunc tractum Campaniae colebatur puer Iuppiter, qui Anxyrus dicebatur, quasi ἄνευ ξυροῦ , id est sine novacula, quia barbam numquam rasisset, et Iuno virgo, quae Feronia dicebatur. est autem fons in Campania iuxta Terracinam, quae aliquando Anxur est dicta. {{ancora+|800|Ad v. 800}} Et viridi gavdens feronia luco non vacat quod addidit 'viridi': nam cum aliquando huius fontis lucus fortuito arsisset incendio et vellent incolae exinde transferre simulacra deorum, subito reviruit. {{ancora+|801|Ad v. 801}} Qua saturae iacet atra palus secundum hanc lectionem re vera Saturam paludem intellegimus; sed alii 'Asturae' legunt. quod si est, paludem pro flumine posuit; nam haud longe a Terracina oppidum est Astura et cognominis fluvius. {{ancora+|802|Ad v. 802}} Quaerit iter valles satis signatis verbis expressit flumen angustum, contra de Tiberino ait "in mare prorumpit". {{ancora+|803|Ad v. 803}} Hos super advenit volsca de gente camilla prudenter post inpletam commemorationem virorum transit ad feminas; ita enim et de Troianis legitur, qui ultimum Amazonum auxilium postularunt: quae res ab Homero praetermissa est. sane iam praesagium est infelicitatis futurae quod inter ipsa principia armantur et feminae. volsca de gente de Priverno, Volscorum oppido, ut "Priverno antiqua Metabus cum excederet urbe". {{ancora+|804|Ad v. 804}} Florentes aere catervas Ennius et Lucretius florere dicunt omne quod nitidum est: hoc est secutus Vergilius, aliter acyrologia est: Lucretius "florebat navibus pontus". {{ancora+|805|Ad v. 805}} Calathisve minervae Minerva et armorum dea est et lanificii, sed Camilla animum ad arma sola contulit. {{ancora+|807|Ad v. 807}} Cursuque pedum bene 'pedum' adiecit, ne per equum eius gloria minueretur, quod ei obicitur "quid tamen egregium, si femina forti fidis equo?" {{ancora+|809|Ad v. 809}} Aristas primas spicae partes, dictas ab eo quod primae arescant. {{ancora+|811|Ad v. 811}} Tingveret mergeret, ut "tinguat equos". {{ancora+|813|Ad v. 813}} Ivventus turbaque miratur matrum ante ornatum eius, post arma dicturus est: unde hysteroproteron in respondendo esse voluerunt, ut ornatum matres, viri vero arma mirentur. sed melior sensus est, si, sicut dictum est, accipiamus: ea enim sexus uterque miratur quae sunt posita contra opinionem, ut mirentur feminae arma in muliere, viri ornatum in bellatrice. {{ancora+|814|Ad v. 814}} Inhians stupore quodam, ore patefacto. {{ancora+|816|Ad v. 816}} Lyciam pharetram quasi Lyciam, ut legimus 'Cretenses sagittas'. {{ancora+|817|Ad v. 817}} Pastoralem praefixa cuspide myrtum quia hac pugnare pastores solent. myrtum non hastam myrteam, sed ipsam myrtum: Statius "Lernaeam iacit ille trabem". {{Liber |Ante = Commentarius VI |AnteNomen = ../Liber VI |Post = Commentarius VIII |PostNomen = ../Liber VIII }} lkyp2vmtdta2b9v9fsk5mnlpu090ddm 265207 265106 2026-05-10T11:40:09Z Saumache 27923 265207 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos [[Aeneis/Liber VII|librum VII]] commentarius |Editio=1884, Lipsiae; [[w:de:Georg Thilo|Georg Thilo]] |Fons=[https://archive.org/details/invergiliicarmin02servuoft/page/124/mode/1up?view=theater archive.org] (partim) }} {{Liber |Ante = Commentarius VI |AnteNomen = ../Liber VI |Post = Commentarius VIII |PostNomen = ../Liber VIII }} *[''Inclinatis litteris scripta sunt scholia quae, sine certis dominis, {{wl|Q3384616|Petrus Daniel Aurelianensis}} 1600 anno primum eddidit.'' *''Rotundis uncis inclusa est scriptura scholiarum Daniele additarum ex codice Parisino (1750) quam integram editor istius editionis, cum plerumque ei videretur emendanda, addidit.'' *''Quadratis uncis inclusa sunt illa quae videbantur Danieli ex eodem abicienda.''] {{regula}} {{ancora+|1|[[Aeneis/Liber VII#1|1.]]}} {{sc|}}Ut et in principio diximus, in duas partes hoc opus divisum est: nam primi sex ad imaginem Odyssiae dicti sunt, quos personarum et adlocutionum varietate constat esse graviores, hi autem sex qui sequuntur ad imaginem Iliados dicti sunt, qui in negotiis validiores sunt: nam et ipse hoc dicit “maius opus moveo”. et re vera tragicum opus est, ubi tantum bella tractantur. tu quoque sicut Misenus, Palinurus etiam. nostris hoc est Italicis, ut “non eadem arboribus pendet vindemia nostris”, non, ut Donatus ait, in comparationem oceani navigabilibus. aeneia nutrix hanc alii Aeneae, alii Creusae, alii Ascanii nutricem volunt. lectum tamen est in philologis in hoc loco classem Troianorum casu concrematam, unde Caieta dicta est, ἀπὸ τοῦ καίειν . {{ancora+|3|[[Aeneis/Liber VII#1|3.]]}} {{sc|}}Servat tenet, possidet, ut “servantem ripas alta non vidit in herba”. hesperia in magna ‘magna’ propter Hispaniae discretionem. {{ancora+|4|[[Aeneis/Liber VII#1|4.]]}} {{sc|}}Si qua est ea gloria secundum Epicureos. bene autem interest funeri postquam ab inferis rediit, sicut interfuit antequam descenderet, ut medium actum ostenderet. {{ancora+|6|[[Aeneis/Liber VII#5|6.]]}} {{sc|}}Quierunt Hebrus ‘quierant’ legit. {{ancora+|7|[[Aeneis/Liber VII#5|7.]]}} {{sc|}}Tendit iter velis quia prout vela extensa fuerint, ita etiam cursus extenditur, in quo navis est iter. multi dicunt inproprie dictum quod ait ‘tendit iter velis’, multi nimium proprie. constat tamen secundum illud dictum quod ait supra “flecte viam velis”. aliud est velis iter tendere, aliud per vela iter. quod si dicimus, bene procedit et ‘tende viam velis’, ut in ipsis velis ratio sit viae. {{ancora+|8|[[Aeneis/Liber VII#5|8.]]}} {{sc|}}Adspirant avrae in noctem quia, ut diximus, temporum mutatione ventus vel minuitur vel augetur. ‘in noctem’ autem circa noctem. et quotiens tempus exprimitur, accusativum regit ista praepositio. {{ancora+|9|[[Aeneis/Liber VII#5|9.]]}} {{sc|}}Luna negat litotes figura; nam dicit ‘large praestat’, ut “munera nec sperno”. tremulo sub lumine ita enim mobilitas aquae facit videri. {{ancora+|10|[[Aeneis/Liber VII#10|10.]]}} {{sc|}}Circaeae raduntur litora terrae ut diximus supra, mons iste antehac insula fuit; paludibus enim a continenti segregabatur, quas exclusit limus de Albanis montibus per paludes Pomptinas fluens. et dicebatur Aeaeus ab horrore transeuntium, quod homines mutabantur in feras. in hoc summo oppidum fuit, quod et Circeium dictum est et Circei; nam utrumque Livius dicit. {{ancora+|11|[[Aeneis/Liber VII#10|11.]]}} {{sc|}}Dives non addidit cuius rei, cum soleat, ut “dives equum, dives pictai vestis et auri”. inaccessos inaccessibiles, inaccedendos, non ad quos nullus accessit; nam Vlixes illuc venit. ergo ‘inaccessos’ ad quos nullus debeat accedere, ut “aut inlaudati nescit Busiridis aras”, hoc est inlaudabilis, nam ab Isocrate constat esse laudatum. {{ancora+|12|[[Aeneis/Liber VII#10|12.]]}} {{sc|}}Resonat cantu resonare facit. superbis aut altis, aut nobilibus propter antiquam oppidi magnitudinem. {{ancora+|13|[[Aeneis/Liber VII#10|13.]]}} {{sc|}}Odoratam pro ‘odoriferam’. hoc autem ideo, quia usus olei apud maiores non fuit, praecipue in Italia. {{ancora+|14|[[Aeneis/Liber VII#10|14.]]}} {{sc|}}Arguto pectine garrulo, stridulo, sonanti, ut “forte sub arguta consederat ilice Daphnis”. percurrens pectine telas aut manu percurrens; aut ictu pectinis, ut videmus; aut quia apud maiores stantes texebant, ut hodie linteones videmus. est autem Homeri, qui ait ἱστὸν ἐποιχομένη . {{ancora+|15|[[Aeneis/Liber VII#15|15.]]}} {{sc|}}Gemitus iraeque gemitus irascentium leonum, ἓν διὰ δυοῖν . {{ancora+|16|[[Aeneis/Liber VII#15|16.]]}} {{sc|}}Sera sub nocte quasi eo tempore, quo naturali libertate uti consueverunt. ‘sub sera nocte’ per noctem seram. rudentum naturaliter ‘ru’ longa est: Persius “findor ut Arcadiae pecuaria rudere dicas”. systolen ergo fecit. ruditus autem proprie est clamor asinorum, sicut grunnitus porcorum, ranarum coax: quae nomina a sono vocis constat esse composita. {{ancora+|17|[[Aeneis/Liber VII#15|17.]]}} {{sc|}}Praesepibus caveis, ubi aluntur: non enim re vera praesepia habent. {{ancora+|19|[[Aeneis/Liber VII#15|19.]]}} {{sc|}}Dea saeva aut per se, aut herbis potentibus saeva. Circe autem ideo Solis fingitur filia, quia clarissima meretrix fuit, et nihil est sole clarius. haec libidine sua et blandimentis homines in ferinam vitam ab humana deducebat, ut libidini et voluptatibus operam darent: unde datus est locus fabulae. aperte Horatius “sub domina meretrice fuisset turpis et excors”. {{ancora+|20|[[Aeneis/Liber VII#20|20.]]}} {{sc|}}In vultus ac terga ferarum corrumpebatur enim in illis sensus: animus namque idem manebat. {{ancora+|21|[[Aeneis/Liber VII#20|21.]]}} {{sc|}}Pii paterentur troes ergo impii qui pertulerunt: impii autem propter occisa Solis armenta. {{ancora+|23|[[Aeneis/Liber VII#20|23.]]}} {{sc|}}Neptunus ventis implevit vela secundis physice locutus est: motu enim aquae ventus creatur, ut videmus in bombis organorum. {{ancora+|24|[[Aeneis/Liber VII#20|24.]]}} {{sc|}}Praeter vada fervida periculosa navigantibus. et est tmesis. {{ancora+|26|[[Aeneis/Liber VII#25|26.]]}} {{sc|}}In roseis fulgebat lutea bigis ‘lutea’ est crocei coloris, ut “croceo mutabit vellera luto”: unde multi iungunt ‘inroseis’, id est non roseis, quasi non rubicundis, ne sit contrarium. tamen secundum Homerum dictum est, qui interdum ῥοδοδάκτυλον , id est rosei coloris digitos habentem, interdum κροκόπεπλον dicit Auroram, id est crocei coloris veste circumdatam. {{ancora+|27|[[Aeneis/Liber VII#25|27.]]}} {{sc|}}Cum venti posvere cum ortu diei quievere: ‘posuere’ enim quievere est, sicut contra ‘ferre’ flare dicimus, ut “fieret vento mora nequa ferenti”, id est flanti. omnisque repente resedit flatus ‘omnis’, id est et qui ripae est flatus, et qui pelagi, qui altanus vocatur. {{ancora+|28|[[Aeneis/Liber VII#25|28.]]}} {{sc|}}Tonsae remi dicti a decutiendis fluctibus, sicut tonsores a tondendis et decutiendis capillis. {{ancora+|29|[[Aeneis/Liber VII#25|29.]]}} {{sc|}}Lucum prospicit in quo erat fluminis numen: diximus enim numquam sine religione esse lucum a Vergilio positum. {{ancora+|30|[[Aeneis/Liber VII#30|30.]]}} {{sc|}}Hunc inter per hunc: Terentius “dum rus eo, coepi egomet mecum inter vias”. est autem crebra Frontonis elocutio. amoeno umbroso, silvis circumdato. {{ancora+|31|[[Aeneis/Liber VII#30|31.]]}} {{sc|}}Flavus arena epitheton proprium. et sciendum exitum Tiberini fluminis naturalem non esse nisi circa Ostiam, ubi prima Aeneas castra constituit: nam aliter non procedit quod ait “murorum in parte sinistra opposuere aciem: nam dextera cingitur amni”. postea enim in Laurolavinio castra fecit ingentia, quorum vestigia adhuc videntur. {{ancora+|33|[[Aeneis/Liber VII#30|33.]]}} {{sc|}}Adsvetae ripis volucres bono compendio usus est. {{ancora+|34|[[Aeneis/Liber VII#30|34.]]}} {{sc|}}Aethera mulcebant oblectabant, lenibant. corporalia enim sunt elementa, ut diximus supra; non enim mulcetur nisi quod corporale est. supra ait “totamque infusa per artus”. {{ancora+|37|[[Aeneis/Liber VII#35|37.]]}} {{sc|}}Nunc age hinc est sequentis operis initium: ante dicta enim ex superioribus pendent. sane erato vel pro Calliope, vel pro qualicumque musa posuit. tempora rerum quia, ut diximus supra, secundum Lucretium tempora nisi ex rebus colligantur, per se nulla sunt. {{ancora+|38|[[Aeneis/Liber VII#35|38.]]}} {{sc|}}Latio antiquo quia duo sunt, vetus et novum, sicut et in iure lectum est. {{ancora+|40|[[Aeneis/Liber VII#40|40.]]}} {{sc|}}Exordia pugnae id est cervi interitum. {{ancora+|42|[[Aeneis/Liber VII#40|42.]]}} {{sc|}}Actos aut collectos, aut re vera compulsos: quod est veri simile propter illud ‘longa placidas in pace regebat’. {{ancora+|43|[[Aeneis/Liber VII#40|43.]]}} {{sc|}}Totamque sub arma coactam collectam, ut “Tityre coge pecus”. ‘totam’ autem ὑπερβολικῶς dixit. {{ancora+|47|[[Aeneis/Liber VII#45|47.]]}} {{sc|}}Hunc favno et nympha genitum lavrente marica quidam deus est Fatuclus. huius uxor est Fatua. idem Faunus et eadem Fauna. dicti autem sunt Faunus et Fauna a vaticinando, id est fando, unde et fatuos dicimus inconsiderate loquentes. ergo Faunae et Fatuae nomen quasi asperum fugit poeta, et Maricam dixit fuisse uxorem Fauni. est autem Marica dea litoris Minturnensium iuxta Lirin fluvium: Horatius “et innantem Maricae litoribus tenuisse Lirin”. quod si voluerimus accipere uxorem Fauni Maricam, non procedit: dii enim topici, id est locales, ad alias regiones non transeunt. sed potest dictum esse per poeticam licentiam ‘Laurente Marica’, cum sit Minturnensis. dicunt alii per Maricam Venerem intellegi debere, cuius fuit sacellum iuxta Maricam, in quo erat scriptum ΠΟΝΤΙΗ ΑΦΡΟΔΙΤΗ . sane Hesiodus Latinum Circes et Vlixis filium dicit, quod et Vergilius tangit dicendo “Solis avi specimen”. sed quia temporum ratio non procedit, illud accipiendum est Hygini, qui ait Latinos plures fuisse, ut intellegamus poetam abuti, ut solet, nominum similitudine. {{ancora+|48|[[Aeneis/Liber VII#45|48.]]}} {{sc|}}Accipimus propter varias opiniones hoc adiecit, ut Sallustius “urbem Romam, sicuti ego accepi, condidere atque habuere initio Troiani”. {{ancora+|49|[[Aeneis/Liber VII#45|49.]]}} {{sc|}}Vltimus auctor primus, ut ‘supremum’ summum dicimus: “pro supreme Iuppiter”. {{ancora+|51|[[Aeneis/Liber VII#50|51.]]}} {{sc|}}Primaque oriens erepta ivventa est per transitum tangit historiam. Amata enim duos filios, voluntate patris Aeneae spondentes Laviniam sororem, factione interemit: unde et ‘erepta’ dixit, quasi per vim. hos alii caecatos a matre tradunt, postquam amisso Turno Lavinia Aeneae iuncta est. ‘fato’ autem dicit voluntate: nam dii id fantur quod sentiunt, non ut homines, de quibus lectum est “aliud clausum in pectore, aliud in lingua promptum habere”. {{ancora+|53|[[Aeneis/Liber VII#50|53.]]}} {{sc|}}Iam matura viro iam plenis nubilis annis non est iteratum, sed secundum ius dictum, in quo et ex annorum ratione et ex habitu corporis aetas comprobatur. primum ergo ad habitum, secundum ad annos pertinet. {{ancora+|54|[[Aeneis/Liber VII#50|54.]]}} {{sc|}}Latio Latium pars est Ausoniae: unde dixit primo quod minus est, sic intulit ‘totaque Ausonia’. {{ancora+|56|[[Aeneis/Liber VII#55|56.]]}} {{sc|}}Petit ante alios pulcherrimus aut ‘ante alios petit’, aut ‘pulcherrimus ante alios’. {{ancora+|57|[[Aeneis/Liber VII#55|57.]]}} {{sc|}}Miro amore nova intemperantia. {{ancora+|58|[[Aeneis/Liber VII#55|58.]]}} {{sc|}}Sed variis propter apes, incendium, oraculum Fauni. portenta signa quae sunt media, a portendendo: nam et bona et mala sunt portenta. {{ancora+|59|[[Aeneis/Liber VII#55|59.]]}} {{sc|}}Lavrus erat Latinus post mortem fratris Lavini cum Lavinum amplificaret, ab inventa lauro Laurolavinium id appellavit. in penetralibus penetrale est omnis interior pars domus, licet sit intecta: unde laurum in penetralibus fuisse non mirum est. {{ancora+|60|[[Aeneis/Liber VII#60|60.]]}} {{sc|}}Metu religione, quae nascitur per timorem. {{ancora+|61|[[Aeneis/Liber VII#60|61.]]}} {{sc|}}Primas cum conderet arces ‘primas’ circa laurum scilicet: nam iam civitas fuerat. {{ancora+|65|[[Aeneis/Liber VII#65|65.]]}} {{sc|}}Trans aethera aetherem pro aere posuit. {{ancora+|66|[[Aeneis/Liber VII#65|66.]]}} {{sc|}}Obsedere apicem verbum oppugnationis est ‘obsedere’, quo usus est signate propter bellum futurum. per mutva invicem: et est absolutum. Melissus qui de apibus scripsit, ait “duobus pedibus se tenent et duobus alias sustinent”. {{ancora+|68|[[Aeneis/Liber VII#65|68.]]}} {{sc|}}Vates divinus: per quam autem artem non dixit, nec nomen eius; sed datur intellegi coniecturis eum quibusdam futura dixisse. {{ancora+|69|[[Aeneis/Liber VII#65|69.]]}} {{sc|}}Partes petere agmen easdem intellegimus ab infero mari apes venisse, unde et Troiani. ‘partes’ autem ‘easdem’ summitates rerum petere dicit, sicut apes apicem lauri, per quam advenarum victoria enuntiatur. {{ancora+|71|[[Aeneis/Liber VII#70|71.]]}} {{sc|}}Castis piis. et sciendum Latinum sacrificasse iuxta stante Lavinia. {{ancora+|73|[[Aeneis/Liber VII#70|73.]]}} {{sc|}}Nefas absoluta parenthesis. et est hypallage ‘comprendere crinibus ignem’, cum ignis crines comprehendat. {{ancora+|76|[[Aeneis/Liber VII#75|76.]]}} {{sc|}}Fumida in fumo est causa lacrimarum et belli. {{ancora+|77|[[Aeneis/Liber VII#75|77.]]}} {{sc|}}Vulcanum spargere incendium belli significat. his autem duobus hoc ab augurio distat Ascanii, fumo et aspersione flammarum. {{ancora+|81|[[Aeneis/Liber VII#80|81.]]}} {{sc|}}Favni Faunus ἀπὸ τῆς φωνῆς dictus, quod voce, non signis ostendit futura. {{ancora+|82|[[Aeneis/Liber VII#80|82.]]}} {{sc|}}Lucosque pro in lucis. {{ancora+|83|[[Aeneis/Liber VII#80|83.]]}} {{sc|}}Sub albunea in Albunea. alta quia est in Tiburtinis altissimis montibus. et Albunea dicta est ab aquae qualitate, quae in illo fonte est: unde etiam nonnulli ipsam Leucotheam volunt. sciendum sane unum nomen esse fontis et silvae. {{ancora+|84|[[Aeneis/Liber VII#80|84.]]}} {{sc|}}Sacro fonte nullus enim fons non sacer. mephitin mephitis proprie est terrae putor, qui de aquis nascitur sulphuratis, et est in nemoribus gravior ex densitate silvarum. alii Mephitin deum volunt Leucotheae conexum, sicut est Veneri Adonis, Dianae Virbius. alii Mephitin Iunonem volunt, quam aerem esse constat. novimus autem putorem non nisi ex corruptione aeris nasci, sicut etiam bonum odorem de aere incorrupto, ut sit Mephitis dea odoris gravissimi, id est grave olentis. {{ancora+|85|[[Aeneis/Liber VII#85|85.]]}} {{sc|}}Hinc italae gentes commendatio oraculi ipsius. oenotria tellus proprie Sabinorum tractus. {{ancora+|87|[[Aeneis/Liber VII#85|87.]]}} {{sc|}}Sub nocte silenti per noctem silentem. {{ancora+|88|[[Aeneis/Liber VII#85|88.]]}} {{sc|}}Incubvit incubare dicuntur proprie hi qui dormiunt ad accipienda responsa: unde est “ille incubat Iovi”, id est dormit in Capitolio, ut responsa possit accipere. {{ancora+|90|[[Aeneis/Liber VII#90|90.]]}} {{sc|}}Varias avdit voces scilicet propter multa simulacra. frvitur pascitur: quod de rebus tantum bonis dicimus. {{ancora+|91|[[Aeneis/Liber VII#90|91.]]}} {{sc|}}Acheronta adfatur avernis potestates quae sunt in Acheronte, ad quem per Avernum venitur. hoc autem ideo, quia Faunus infernus dicitur deus: et congrue; nam nihil est terra inferius, in qua habitat. hinc est quod eum Horatius inducit nocentem, dicens “lenis incedas abeasque parvis aequus alumnis”. {{ancora+|92|[[Aeneis/Liber VII#90|92.]]}} {{sc|}}Pater ipse aut honoris est, aut pater Laviniae. {{ancora+|93|[[Aeneis/Liber VII#90|93.]]}} {{sc|}}Centum aut pro qualitate fortunae, unde et ‘rite’ dixit: aut finitum pro infinito posuit. {{ancora+|94|[[Aeneis/Liber VII#90|94.]]}} {{sc|}}Tergo pro tergoribus, id est coriis. {{ancora+|97|[[Aeneis/Liber VII#95|97.]]}} {{sc|}}Thalamis nev crede paratis propter Turnum. {{ancora+|98|[[Aeneis/Liber VII#95|98.]]}} {{sc|}}Venient melius ‘veniunt’, ut iam eos venire significet. generi plurali usus est pro singulari. {{ancora+|99|[[Aeneis/Liber VII#95|99.]]}} {{sc|}}A stirpe stirpem cum de genere et prosapie dicimus, tantum femininum est, cum de arbore, et masculini generis et feminini invenitur, ut “sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum”, contra Horatius “stirpesque raptas et pecus et domos”. {{ancora+|100|[[Aeneis/Liber VII#100|100.]]}} {{sc|}}Sub pedibus sub imperio suo ac potestate. {{ancora+|102|[[Aeneis/Liber VII#100|102.]]}} {{sc|}}Monitusque alibi monita dixit, ut “Carmentis nymphae monita et deus auctor Apollo”. {{ancora+|103|[[Aeneis/Liber VII#100|103.]]}} {{sc|}}Non ipse svo premit ore Latinus quo a se repelleret generos. {{ancora+|104|[[Aeneis/Liber VII#100|104.]]}} {{sc|}}Sed circum late volitans tmesis est ‘circum’ ‘volitans’. {{ancora+|109|[[Aeneis/Liber VII#105|109.]]}} {{sc|}}Adorea liba ador proprie est genus farris, liba autem sunt placentae de farre, melle et oleo, sacris aptae. {{ancora+|110|[[Aeneis/Liber VII#110|110.]]}} {{sc|}}Subiciunt epulis subponunt in epularum locum. ille qui per harpyiam vaticinatus est, ut “quae Phoebo pater omnipotens”. {{ancora+|111|[[Aeneis/Liber VII#110|111.]]}} {{sc|}}Et cereale solum solum dicitur omne quod aliquid sustinet, unde de mari supra ait “subtrahiturque solum”. sic nunc panicias mensas, id est epularum sustentaculum, solum vocavit. {{ancora+|112|[[Aeneis/Liber VII#110|112.]]}} {{sc|}}Forte aliis abundat ‘forte’. {{ancora+|115|[[Aeneis/Liber VII#115|115.]]}} {{sc|}}Fatalis crusti ad negotium respexit Aeneae, cui hic erat finis laborum. ‘crustum’ autem et ‘crusta’. neutraliter dicimus de his quae comedi possunt: Horatius “ut pueris olim dant crustula blandi doctores”, Iuvenalis “nos colaphum incutimus lambenti crustula servo”. feminino autem genere fragmenta dicimus, quae comesse non possumus, ut “concrescunt subitae currenti in flumine crustae”. quadris aut mensis: et est antonomasia, nam supra ‘orbem’ dixit: aut ‘quadris’ fragmentis accipimus, ut Iuvenalis “ut bona summa putes aliena vivere quadra”. {{ancora+|117|[[Aeneis/Liber VII#115|117.]]}} {{sc|}}Adludens aut vacat ‘ad’, et ludentem significat: aut certe ‘adludens’ ad responsi fidem verba componens. laborum finem scilicet maritimorum: nam in terra multa passurus est, ut ait sibylla “sed terrae graviora manent”. {{ancora+|118|[[Aeneis/Liber VII#115|118.]]}} {{sc|}}Primamque loquentis ab ore eripvit pater hoc est, adhuc loquente Ascanio primus pater intellexit famem, quam fata praedixerant. {{ancora+|119|[[Aeneis/Liber VII#115|119.]]}} {{sc|}}Numine pressit id est oraculi fide ab Heleno et Anchisa praedicti. ‘pressit’ autem vocem Ascanii, quo posset ipse numina deprecari. {{ancora+|120|[[Aeneis/Liber VII#120|120.]]}} {{sc|}}Fatis mihi debita bona periphrasis est, ne ‘fatalis’ diceret, quod est medium: et in precibus nihil esse ambiguum debet. {{ancora+|121|[[Aeneis/Liber VII#120|121.]]}} {{sc|}}O fidi Aeneae scilicet, non Troiae, quam nequivere servare. {{ancora+|122|[[Aeneis/Liber VII#120|122.]]}} {{sc|}}Hic domus aut familia, ut “da propriam Thymbraee domum”: aut ordo est, hic est patria, hic domus; ante enim patria est, sic domus. {{ancora+|125|[[Aeneis/Liber VII#125|125.]]}} {{sc|}}Accisis undique consumptis. et hoc est apud nos ‘ac’, quod apud Graecos ἀμ . hinc est “amsancti valles”, id est undique sancti. {{ancora+|128|[[Aeneis/Liber VII#125|128.]]}} {{sc|}}Haec erat illa fames ac si diceret: hoc fuerat timendum periculum, quod pericula determinat. {{ancora+|131|[[Aeneis/Liber VII#130|131.]]}} {{sc|}}Habeant habitent; hoc enim frequentativum est ab eo quod est habeo. ubi moenia gentis Laurolavinium significat. {{ancora+|133|[[Aeneis/Liber VII#130|133.]]}} {{sc|}}Nunc pateras libate iovi ab eo quod continet id quod continetur. {{ancora+|134|[[Aeneis/Liber VII#130|134.]]}} {{sc|}}Anchisen genitorem bene Iovem et Anchisen, qui causa oraculi fuerunt. reponite mensis aut timore verborum Ascanii interrupta renovate: aut ‘reponite’ frequenter ponite, id est crebro bibite. {{ancora+|135|[[Aeneis/Liber VII#135|135.]]}} {{sc|}}Tempora ramo implicat diebus enim festis ita epulabantur, id est coronati. {{ancora+|136|[[Aeneis/Liber VII#135|136.]]}} {{sc|}}Genivmque loci Apollinem vult intellegi: in tutela enim eius tota fuerat regio, ut “quam pater inventam primas cum conderet arces, ipse ferebatur Phoebo sacrasse Latinus”. aliter iniquum est si, cum omnes invocet, Apollinem praetermittat, praesertim cum Helenus dixerit “aderitque vocatus Apollo”. primamque deorum quia ipsa est mater deorum. {{ancora+|137|[[Aeneis/Liber VII#135|137.]]}} {{sc|}}Nymphasque et adhuc ignota precatur flumina bonum ordinem sequitur: sic alibi “nymphae, Laurentes nymphae, genus amnibus unde est”. {{ancora+|138|[[Aeneis/Liber VII#135|138.]]}} {{sc|}}Noctem noctisque orientia signa quae noctem sequuntur, ut nymphas flumina: invocat enim sibi coniuncta. {{ancora+|139|[[Aeneis/Liber VII#135|139.]]}} {{sc|}}Phrygiamque ex ordine matrem aut ‘contigue’, quia Idaeum dixerat Iovem: aut certe ‘rite’, id est more sollemni. {{ancora+|140|[[Aeneis/Liber VII#140|140.]]}} {{sc|}}Duplices duos. caelo autem Venerem, erebo Anchisen. {{ancora+|141|[[Aeneis/Liber VII#140|141.]]}} {{sc|}}Caelo clarus ab alto in serenitate, quod est augurii; nam in nubibus causa est. {{ancora+|142|[[Aeneis/Liber VII#140|142.]]}} {{sc|}}Radiis et auro radiis aureis. ardentem nubem alii fulmen nubem ardentem dicunt, ut Lucanus “atque ardens aere solo” (10.503), quos hoc loco secutus est. alii fulmen dicunt aeris scissione ardentem rimam, quos alibi sequitur dicens “ignea rima micans percurrit lumine nimbos”. {{ancora+|146|[[Aeneis/Liber VII#145|146.]]}} {{sc|}}Certatim instavrant epulas hoc est ‘et vina reponite mensis’. {{ancora+|147|[[Aeneis/Liber VII#145|147.]]}} {{sc|}}Vina coronant pro ‘pateras’. magno autem omine caelesti dicit: alibi “nam te maioribus ire per altum auspiciis manifesta fides”. {{ancora+|150|[[Aeneis/Liber VII#150|150.]]}} {{sc|}}Haec fontis stagna numici ista iam ab incolis discuntur. quod autem ait ‘stagna’ verum est: nam Numicus ingens ante fluvius fuit, in quo repertum est cadaver Aeneae et consecratum. post paulatim decrescens in fontem redactus est, qui et ipse siccatus est sacris interceptus: Vestae enim libari non nisi de hoc fluvio licebat. {{ancora+|152|[[Aeneis/Liber VII#150|152.]]}} {{sc|}}Ordine ab omni ex omni qualitate dignitatum: quod apud Romanos in legatione mittenda hodieque servatur. {{ancora+|153|[[Aeneis/Liber VII#150|153.]]}} {{sc|}}Avgusta ad moenia augurio consecrata. hinc paulo post illud est ‘tectum augustum, ingens’. et nisi in augusto loco consilium senatus habere non poterat: unde templum Vestae non fuit augurio consecratum, ne illuc conveniret senatus, ubi erant virgines; nam haec fuerat regia Numae Pompilii: ad atrium autem Vestae conveniebat, quod a templo remotum fuerat. {{ancora+|157|[[Aeneis/Liber VII#155|157.]]}} {{sc|}}Fossa sulco. et sunt ista reciproca; nam et sulcum ponit pro fossa, ut “ausim vel tenui vitem committere sulco”, id est fossa. {{ancora+|158|[[Aeneis/Liber VII#155|158.]]}} {{sc|}}Moliturque locum praeparat. primasque in litore sedes ideo ‘primas’, quia imperium Lavinium translaturus est. et sciendum civitatem, quam primo fecit Aeneas, Troiam dictam secundum Catonem et Livium: quod et ipse dicit “nec te Troia capit”. {{ancora+|159|[[Aeneis/Liber VII#155|159.]]}} {{sc|}}Castrorum in morem brevem scilicet. pinnis atque aggere muro, in quo pinnae sunt. et est synecdoche. ‘aggere’ autem fossa. {{ancora+|160|[[Aeneis/Liber VII#160|160.]]}} {{sc|}}Iamque iter emensi turres et t. l. hypermetrus versus. {{ancora+|161|[[Aeneis/Liber VII#160|161.]]}} {{sc|}}Muroque subibant alibi per accusativum, ut “Aeneae subiit mucronem ipsumque morantem sustinuit”. et hoc secundum naturam est, nam ‘it sub mucronem’ dicimus: per dativum enim figuratum est. {{ancora+|162|[[Aeneis/Liber VII#160|162.]]}} {{sc|}}Pueri et primaevo flore ivventus bene Romanae militiae exprimit morem; nam post pubertatem armis exercebantur et sexto decimo anno militabant, quo etiam solo sub custodibus agebant. nec est contrarium “longa populos in pace regebat”: nam licet in pace essent, exercitium tamen vigebat armorum. {{ancora+|163|[[Aeneis/Liber VII#160|163.]]}} {{sc|}}Domitantque in pulvere currus equos sub curribus domitant. {{ancora+|164|[[Aeneis/Liber VII#160|164.]]}} {{sc|}}Acres arcus fortes. et est κατάχρησις : nam acrimonia mentis est. lenta mollia. ictu iaculatione. {{ancora+|167|[[Aeneis/Liber VII#165|167.]]}} {{sc|}}Ingentes ex stupore nuntii laus ostenditur Troianorum. et bene novitatis ostendit opinionem: ingentes enim esse quos primum videmus opinamur. reportat aut ‘re’ vacat, aut ‘re’ pro ‘ad’ posuit, ut sit ‘adportat’. {{ancora+|168|[[Aeneis/Liber VII#165|168.]]}} {{sc|}}Intra tecta vocari dissentit hoc loco a Romana consuetudine. nam legati si quando incogniti venire nuntiarentur, primo quid vellent ab exploratoribus requirebatur, post ad eos egrediebantur magistratus minores, et tunc demum senatus ab eis extra urbem postulata noscebat, et ita si visum fuisset, in urbem admittebantur. sed hoc Vergilius non sine ratione praetermisit: Latinum namque memorem vult esse responsi et avidum satis ad externos videndos, per quos ei promittebatur felicitas. {{ancora+|169|[[Aeneis/Liber VII#165|169.]]}} {{sc|}}Solio medius consedit ut supra diximus, solium est veluti armarium de uno ligno factum ad regum tutelam, secundum alios a soliditate dictum, secundum Asprum per antistichon, [quod solum id est unum capit] quasi sodium a sedendo: nam et sella quasi sedda dicta est. {{ancora+|170|[[Aeneis/Liber VII#170|170.]]}} {{sc|}}Tectum avgustum ingens domum, quam in Palatio diximus ab Augusto factam, per transitum laudat: quam quasi in Laurolavinio vult fuisse. {{ancora+|172|[[Aeneis/Liber VII#170|172.]]}} {{sc|}}Horrendum venerandum, non quod horrori sit. {{ancora+|173|[[Aeneis/Liber VII#170|173.]]}} {{sc|}}Hic sceptra accipere hoc in Palatio fiebat. {{ancora+|174|[[Aeneis/Liber VII#170|174.]]}} {{sc|}}Curia templum quia, ut diximus, curia non erat nisi in augurato loco. {{ancora+|175|[[Aeneis/Liber VII#175|175.]]}} {{sc|}}Ariete caeso hoc sacrificium in ianua Palatii fiebat festis diebus. {{ancora+|176|[[Aeneis/Liber VII#175|176.]]}} {{sc|}}Perpetvis mensis longis, ad ordinem exaequatis sedentum: maiores enim nostri sedentes epulabantur. quem morem a Laconibus habuerunt et Cretensibus, ut Varro docet in libris de gente populi Romani, in quibus dicit quid a quaque traxerint gente per imitationem. {{ancora+|177|[[Aeneis/Liber VII#175|177.]]}} {{sc|}}Ex ordine prout sibi successerant. [sane intellegendum est, ita ut nati fuerant, sic eorum imagines fuisse compositas.] {{ancora+|178|[[Aeneis/Liber VII#175|178.]]}} {{sc|}}E cedro quod lignum non facile vetustate consumitur. [hoc genus ligni tineam nescit corruptionemque ex antiquitate non sentit.] unde est cedria, quae chartam reservat: hinc est illud “et cedro digna locuti”. [aut cedria perunctae, quoniam ligna custodit ac conservat.] {{ancora+|179|[[Aeneis/Liber VII#175|179.]]}} {{sc|}}Vitisator non inventor vitis, sed qui vitis genus demonstravit Italis populis. sub imagine falcem aut statuae exprimit gestum, ut dicat: ita tenebat falcem, ut eam sub vultu haberet: aut ‘sub imagine’ sub theca dicit, quae similis falcis est. {{ancora+|180|[[Aeneis/Liber VII#180|180.]]}} {{sc|}}Saturnusque senex antiqui reges nomina sibi plerumque vindicabant deorum. ergo Saturnus rex fuit Italiae: nam et supra ait ‘veterum effigies ex ordine avorum’ et infert ‘aliique ab origine reges’. hinc est quod apud Cretam esse dicitur Iovis sepulcrum. Gabalus etiam, Romanus imperator, Solem se dici voluit: nam Heliogabalus dictus est. {{ancora+|181|[[Aeneis/Liber VII#180|181.]]}} {{sc|}}Ab origine pro ‘Aboriginum reges’, sed est metro prohibitus. {{ancora+|182|[[Aeneis/Liber VII#180|182.]]}} {{sc|}}Pugnando vulnera passi pugnando scilicet quasi reges. {{ancora+|183|[[Aeneis/Liber VII#180|183.]]}} {{sc|}}Sacris in postibus ubi spolia consecrabantur. {{ancora+|184|[[Aeneis/Liber VII#180|184.]]}} {{sc|}}Captivi pro ‘captivorum’: nota figura est. {{ancora+|185|[[Aeneis/Liber VII#185|185.]]}} {{sc|}}Cristae hoc est galeae: a parte totum posuit. {{ancora+|186|[[Aeneis/Liber VII#185|186.]]}} {{sc|}}Ereptaque rostra carinis bene de omni genere proeliorum spolia illic fuisse demonstrat. {{ancora+|187|[[Aeneis/Liber VII#185|187.]]}} {{sc|}}Quirinali litvo lituus est incurvum augurum baculum, quo utebantur ad designanda caeli spatia, nam manu non licebat. Quirinalem autem ex persona sua dixit, qualem postea Quirinus habuit: nam tunc adhuc non fuerat Romulus. [vel lituum id est regium baculum, in quo potestas esset dirimendarum litium.] {{ancora+|188|[[Aeneis/Liber VII#185|188.]]}} {{sc|}}Succinctus trabea toga est augurum de cocco et purpura. ancile scutum breve. regnante Numa caelo huius modi scutum lapsum est, et data responsa sunt, illic fore summam imperii, ubi illud esset. quod ne aliquando hostis agnosceret, per Mamurium fabrum multa similia fecerunt: cui et diem consecrarunt, quo pellem virgis feriunt ad artis similitudinem. dicimus autem ‘hoc ancile’ et ‘haec ancilia’, ‘anciliorum’ vero usurpavit Horatius dicens “anciliorum et nominis et togae oblitus”. septem fuerunt pignora, quae imperium Romanum tenent: †aius matris deum, quadriga fictilis Veientanorum, cineres Orestis, sceptrum Priami, velum Ilionae, palladium, ancilia. {{ancora+|190|[[Aeneis/Liber VII#190|190.]]}} {{sc|}}Avrea conivnx nam aliter versus non stat. et ‘aurea’ per ironiam dixit, ut “egregia interea coniunx”: ‘coniunx’ vero non quae erat, sed quae esse cupiebat, ut “quos ego sim totiens iam dedignata maritos”. fabula autem talis est. Picum amavit Pomona, pomorum dea, et eius volentis est sortita coniugium. postea Circe, cum eum amaret et sperneretur, irata eum in avem, picum Martium, convertit: nam altera est pica. hoc autem ideo fingitur, quia augur fuit et domi habuit picum, per quem futura noscebat: quod pontificales indicant libri. bene autem supra ei lituum dedit, quod est augurum proprium: nam ancile et trabea communia sunt cum Diali vel Martiali sacerdote. {{ancora+|194|[[Aeneis/Liber VII#190|194.]]}} {{sc|}}Placido prior edidit ore bene ‘placido’; legatorum enim fuerat ut ipsi ante loquerentur: sic in secundo “ultro flens ipse videbar”. {{ancora+|195|[[Aeneis/Liber VII#195|195.]]}} {{sc|}}Dicite dardanidae aut ex veste eos Troianos esse cognoscit, quae erat propria gentium singularum; aut κατὰ τὸ σιωπώμενον intellegimus famam, quae eos venire nuntiaverat, eandem etiam Troianos esse dixisse: unde infert ‘auditique advertitis aequore cursum’. ‘Dardanidae’ autem, ac si diceret ‘o cognati’. {{ancora+|197|[[Aeneis/Liber VII#195|197.]]}} {{sc|}}‹quid petitis . . . › sive errore viae sev tempestatibus acti duo quaerit: si voluntate venistis, quid petitis? si necessitate, tempestas vos an error advexit? {{ancora+|198|[[Aeneis/Liber VII#195|198.]]}} {{sc|}}Vada caerula caerulum est viride cum nigro, ut est mare. {{ancora+|200|[[Aeneis/Liber VII#200|200.]]}} {{sc|}}Qualia multa ad duo respexit, errorem et necessitatem. {{ancora+|201|[[Aeneis/Liber VII#200|201.]]}} {{sc|}}Portuque sedetis ante enim pro portu erat illic exitus fluminis. {{ancora+|202|[[Aeneis/Liber VII#200|202.]]}} {{sc|}}Ne fugite id est ne fugiatis, ne ignoretis. {{ancora+|203|[[Aeneis/Liber VII#200|203.]]}} {{sc|}}Saturni gentem laus generis. {{ancora+|204|[[Aeneis/Liber VII#200|204.]]}} {{sc|}}Sponte sva veterisque dei se more tenentem Xenocratis est hoc: qui cum primus philosophiae scolam aperuisset, cum antea in porticibus de philosophia tractaretur, et interrogatus esset, quid praestare posset discipulis suis, respondit, ut id voluntate faciant quod alii iure coguntur. veteris antiqui, ac si diceret, aurei saeculi imagine vivimus. {{ancora+|205|[[Aeneis/Liber VII#205|205.]]}} {{sc|}}Fama est obscurior annis ac si diceret, nisi esset, iam vos sciretis. {{ancora+|206|[[Aeneis/Liber VII#205|206.]]}} {{sc|}}Avruncos ita ferre senes apud veteres historiae hoc genus fuit, ut maiores natu ante acta posteris indicarent: quod hic indicat locus, Lucanus apertius, cum esset de Antaeo narraturus, ait “cognita per multos docuit rudis incola patres” (4.592): quia adhuc nec annales erant nec historiae. Aurunci vero Italiae populi antiquissimi fuerunt. ‘ferre’ autem quasi cum ostentatione iactare. {{ancora+|207|[[Aeneis/Liber VII#205|207.]]}} {{sc|}}Dardanus Iuppiter cum Electra, Atlantis filia, Corythi regis Italiae uxore, concubuit. sed ex Iovis semine natus est Dardanus, ex Corythi Iasius. Dardanus profectus ad Phrygiam, Ilium condidit, Iasius vero Thraciam tenuit, ubi est Samos, quam Samothraciam nominavit: nam Iunonis alia est Samos insula. [quamquam civitas Thraciae, quae est in Cephallenia, Samo dicatur.] unde cum postea responsum esset “antiquam exquirite matrem”, et Aeneas Italiam peteret, profectus ad Thraciam est et Samothracas deos sustulit et pertulit secum propter originem matris: quod superius plenius dictum est. idaeas phrygiae penetravit ad urbes quia erat Ida et Cretae, addidit ‘Phrygiae’ ad discretionem. {{ancora+|209|[[Aeneis/Liber VII#205|209.]]}} {{sc|}}Corythi oppidum et mons dicta a rege Corytho, ut putatur a quibusdam, patre Dardani, ibi sepulto. avget adiectione scilicet numinis sui. {{ancora+|212|[[Aeneis/Liber VII#210|212.]]}} {{sc|}}Voce secutus plerumque enim consentimus et taciti. {{ancora+|213|[[Aeneis/Liber VII#210|213.]]}} {{sc|}}Rex conciliatio ab honore, inde a genere. {{ancora+|214|[[Aeneis/Liber VII#210|214.]]}} {{sc|}}Succedere terris ut “succedoque oneri”. {{ancora+|215|[[Aeneis/Liber VII#215|215.]]}} {{sc|}}Nec sidus aspectus siderum: nam tempestatem supra dixit. nec est bis idem positum. {{ancora+|217|[[Aeneis/Liber VII#215|217.]]}} {{sc|}}Urbem adferimur ad urbem ferimur. {{ancora+|218|[[Aeneis/Liber VII#215|218.]]}} {{sc|}}Extremo veniens id est ‘primo’: nam alias ‘rediens’ diceret, non ‘veniens’. {{ancora+|220|[[Aeneis/Liber VII#220|220.]]}} {{sc|}}‹iove› dardana pubes gavdet avo generis origine: nam avus non est Troianorum Iuppiter, sed Aeneae solius per Venerem. {{ancora+|222|[[Aeneis/Liber VII#220|222.]]}} {{sc|}}Quanta per idaeos ad illud respondit ‘auditique advertitis aequore cursum’, id est, haec non mirum te audisse, quae universus orbis agnovit. {{ancora+|223|[[Aeneis/Liber VII#220|223.]]}} {{sc|}}Tempestas vis bellorum. actus conlisus. fatis per transitum et excusat Troianos et Graecorum laudem minuit. {{ancora+|225|[[Aeneis/Liber VII#225|225.]]}} {{sc|}}Tellus extrema ut est Britanniae et omnium insularum oceani. refuso autem refluo, ut Lucanus indicat. et est hoc Homeri. {{ancora+|226|[[Aeneis/Liber VII#225|226.]]}} {{sc|}}Et si quem extenta plagarum quattvor audierunt etiam illi qui separantur zona ea, quae est in medio quattuor, id est fervens. significat autem antipodas. {{ancora+|227|[[Aeneis/Liber VII#225|227.]]}} {{sc|}}Iniqui intemperati vel ardentis. {{ancora+|228|[[Aeneis/Liber VII#225|228.]]}} {{sc|}}Diluvio ex illo ex illa vastitate. alii hic distingunt et mutant sensum, ut sit: quos dirimit plaga solis ardentis ex quo mundus est constitutus, hoc est ex quo chaos esse desiit. tot pro ‘multa’. {{ancora+|229|[[Aeneis/Liber VII#225|229.]]}} {{sc|}}Dis sedem exigvam patriis pia et verecunda petitio. litusque rogamus innocvum non quod nulli noceat, sed quo vindicato nulli possit noceri. aliter serpentes innocuas dicimus. {{ancora+|230|[[Aeneis/Liber VII#230|230.]]}} {{sc|}}Cunctis undamque avramque patentem ista enim communia sunt. {{ancora+|231|[[Aeneis/Liber VII#230|231.]]}} {{sc|}}Indecores decus decoris facit, sicut ‘pecus pecoris, nemus nemoris’ ‘o’ in genetivo correptum est: omnia enim in ‘us’ exeuntia neutra in genetivo singulari paenultimam corripiunt, excepto ‘pelagus’, quod Graecum est: unde et ‘vulgeris’ dicitur secundum regulam, licet de hoc nomine aliud auctoritati placuerit. decor vero decoris facit, paenultima in genetivo producta: omnia enim in ‘or’ exeuntia in genetivo producuntur, exceptis quinque ‘arbor marmor memor inmemor aequor’. unde quaeritur ‘indecores’ a quo sit nominativo: ab eo quod est ‘indecus’ non potest venire, quia lectum non est et quia ‘decus’ neutrum regit genus, non masculinum. restat ut dicamus ab eo, quod est ‘indecor’, venire ‘indecores’, nam et lectum est. sed decor decoris facit producta paenultima, quam Vergilius corripuit. ergo aut systole est, aut certe dicimus huius nominis nominativum non inveniri, ut in multis nominibus fit: quod et melius est, nam systole sine exemplo fieri non debet. verecunde autem hoc dicit, sua coniunctione etiam ornari Italos. {{ancora+|232|[[Aeneis/Liber VII#230|232.]]}} {{sc|}}Abolescet abolebitur. et usus est inchoativa forma, cum opus non esset. {{ancora+|233|[[Aeneis/Liber VII#230|233.]]}} {{sc|}}Troiam id est Troianos. {{ancora+|234|[[Aeneis/Liber VII#230|234.]]}} {{sc|}}Fata per Aeneae ivro quae iam novit Latinus, oraculo scilicet Fauni, per quod audiit “externi venient generi”. {{ancora+|235|[[Aeneis/Liber VII#235|235.]]}} {{sc|}}Sive fide sev quis bello est expertus et armis in his enim dextera comprobatur, fide et virtute. {{ancora+|237|[[Aeneis/Liber VII#235|237.]]}} {{sc|}}Vittas quae religabantur ad ramum: alibi “et vitta comptos voluit praetendere ramos”. {{ancora+|241|[[Aeneis/Liber VII#240|241.]]}} {{sc|}}Huc repetit scilicet Dardanus, id est Aeneas, qui et Dardanus, ut diximus, vocabatur. et bene ‘repetit’, non ‘petit’, quasi ad sua. ingentibus Deliis, quae magna constat fuisse. {{ancora+|243|[[Aeneis/Liber VII#240|243.]]}} {{sc|}}Fortunae parva prioris bene medium tenuit: nam ne laudare videretur, ait ‘parva’, ne deformaret, nam durum est aliquid ab infelicibus accipere, ait ‘fortunae prioris’. {{ancora+|245|[[Aeneis/Liber VII#245|245.]]}} {{sc|}}Hoc pater Anchises auro libabat ad aras pateram significat. {{ancora+|246|[[Aeneis/Liber VII#245|246.]]}} {{sc|}}Hoc priami gestamen erat diadema dicit: nam sceptrum paulo post dicturus est. {{ancora+|247|[[Aeneis/Liber VII#245|247.]]}} {{sc|}}Sacerque tiaras pilleum Phrygium dicit. et sciendum ‘hic tiaras’ per usurpationem dictum, nam ‘haec tiara’ dicitur: melius ergo Iuvenalis “et Phrygia vestitur bucca tiara”. {{ancora+|250|[[Aeneis/Liber VII#250|250.]]}} {{sc|}}Obtutu tenet ora ordo est: Latinus defixa tenet ora et obtutu, id est intuitu solo haeret inmobilis. {{ancora+|251|[[Aeneis/Liber VII#250|251.]]}} {{sc|}}Intentos volvens oculos cogitantis est gestus: sic de Boccho Sallustius “vultu et oculis pariter atque animo variis”. {{ancora+|252|[[Aeneis/Liber VII#250|252.]]}} {{sc|}}Regem picta movet quippe regem. et hoc est ‘labor Iliadum’. {{ancora+|256|[[Aeneis/Liber VII#255|256.]]}} {{sc|}}Portendi porro tendi, praedici, significari. {{ancora+|257|[[Aeneis/Liber VII#255|257.]]}} {{sc|}}Paribus avspiciis pari potestate. et tractum est ex comitiis, ut diximus supra. {{ancora+|259|[[Aeneis/Liber VII#255|259.]]}} {{sc|}}Di nostra incepta secundent antiquo more locuturus de publicis rebus, id est de pace et nuptiis filiae, facit ante deorum commemorationem, sicut etiam in omnibus Catonis orationibus legimus. hinc est in divinatione Ciceronis “si quid ex aliqua vetere oratione Iovem ego optimum maximum”. ipse etiam Vergilius “praefatus divos solio rex infit ab alto”. {{ancora+|260|[[Aeneis/Liber VII#260|260.]]}} {{sc|}}Avgurium propter ea quae dicta sunt supra. quod optas id est pax. {{ancora+|261|[[Aeneis/Liber VII#260|261.]]}} {{sc|}}Nec sperno quia dixerat ‘fortunae parva prioris’. et est litotes, id est libenter accipio. {{ancora+|262|[[Aeneis/Liber VII#260|262.]]}} {{sc|}}Uber agri ubertas: alibi “pecorique et vitibus almis aptius uber erit”. et est maior petitione promissio: nam illi tantum litus petierant. {{ancora+|266|[[Aeneis/Liber VII#265|266.]]}} {{sc|}}Pacis erit id est foederis: ab eo quod sequitur id quod praecedit. Tyranni Graece dixit, id est regis, nam apud eos tyranni et regis nulla discretio est: licet apud nos incubator imperii tyrannus dicatur. declinatur autem etiam haec τύραννος . {{ancora+|268|[[Aeneis/Liber VII#265|268.]]}} {{sc|}}Est mihi nata male multi arguunt Vergilium quod Latinum induxit ultro filiam pollicentem, nec oraculum considerantes, quia Italo dari penitus non poterat, nec Aeneae meritum, quem decebat rogari. nam antiquis semper mos fuit meliores generos rogare: sic Terentius “hac fama inpulsus Chremes ultro ad me venit, unicam gnatam suam”. Hesiodus etiam περὶ γυναικῶν inducit multas heroidas optasse nuptias virorum fortium. {{ancora+|269|[[Aeneis/Liber VII#265|269.]]}} {{sc|}}Sortes modo abusive pro oraculis posuit; nam ducuntur sortes, et hic a Fauno oraculum, non sortes acceperat. plurima caelo monstra sinunt aut per augmentum dixit: aut etiam alia visa intellegamus: nam duo non sunt plurima. {{ancora+|271|[[Aeneis/Liber VII#270|271.]]}} {{sc|}}Hoc Latio restare canunt hoc Italiam manere significant: nam sic dicimus ‘hoc mihi restat’, id est ‘manet me illa res’. {{ancora+|273|[[Aeneis/Liber VII#270|273.]]}} {{sc|}}Mens avgurat ‘auguro’ dicimus secundum Plinium, cum praesagio mentis futura colligimus, ‘auguror’ vero tunc, cum futura veris captamus auguriis. {{ancora+|274|[[Aeneis/Liber VII#270|274.]]}} {{sc|}}Numero omni de trecentis. et perite; nam in legione non nisi trecenti equites erant: quae tamen legio habebat sex milia virorum, per quod ostendit unam habuisse legionem Latinum: unde et alibi “tercentum, scutati omnes, Volscente magistro”. {{ancora+|275|[[Aeneis/Liber VII#275|275.]]}} {{sc|}}In praesepibus altis multa non propter se, sed propter aliud dicuntur: nam per praesepia alta equorum magnitudo monstratur, ut Homerus βαθύπεπλος Ἑλένη , id est longas per vestes. {{ancora+|276|[[Aeneis/Liber VII#275|276.]]}} {{sc|}}Ordine pro meritis singulorum. {{ancora+|277|[[Aeneis/Liber VII#275|277.]]}} {{sc|}}Tapetis tertio declinatur hoc nomen: ‘tapetum tapeti’, ut ‘templum templi’, unde est ‘his tapetis’ hoc loco: item ‘hoc tapete huius tapetis’, ut ‘sedile sedilis’, unde est “qui forte tapetibus altis exstructus”. declinatur et Graece ὁ τάπης τοῦ τάπητος , unde est “pulchrosque tapetas τοὺς τάπητας “. {{ancora+|278|[[Aeneis/Liber VII#275|278.]]}} {{sc|}}Demissa monilia pendent suspendenda pronuntiatio est, et ambitus maior est: nam monilia non nisi hominum dicimus, quae nunc ad laudem pro phaleris posuit. {{ancora+|282|[[Aeneis/Liber VII#280|282.]]}} {{sc|}}Patri quos daedala circe ingeniosa. et hoc fingit eam fecisse. tractum autem est de Homero, qui tales equos habuisse inducit Anchisen. et bene est compositum ad illud quod supra ait ‘Troiaeve opulentia derit’, ut Troianis nihil de prisca rerum copia deesse videatur. gente autem de equis abusive dixit quod est hominum proprium. {{ancora+|283|[[Aeneis/Liber VII#280|283.]]}} {{sc|}}Nothos materno ignobiles genere. est autem nomen hoc Graecum, nam latine quemadmodum dicatur non est. {{ancora+|284|[[Aeneis/Liber VII#280|284.]]}} {{sc|}}Dictis donisque Latini equis et pacis nuptiarumque promissione. {{ancora+|286|[[Aeneis/Liber VII#285|286.]]}} {{sc|}}Inachiis sese referebat ab argis bene ‘Inachiis’; non enim una est Argos. fuit enim et in Italia, quam Diomedes condidit, quae primo Argi, post Argyrippa, post Arpi dicta est. fuit et in Thessalia: Lucanus “ubi nobile quondam nunc super Argos arant” (6.355). fuit et haud longe ab Athenis, quod a siti Argos dipsion dictum est. apud quos erat magna societas inter eos qui uno puteo utebantur: unde et fratrias dixerunt ἀπὸ τοῦ φρέατος , id est a puteo, quas tribus vocamus. et notandum quod, ubi bonus sequitur eventus Troianos, Iuno removetur: et congrue, quasi numen inimicum, quod praesens posset nocere. {{ancora+|287|[[Aeneis/Liber VII#285|287.]]}} {{sc|}}Avrasque invecta tenebat per elementum suum ibat. {{ancora+|289|[[Aeneis/Liber VII#285|289.]]}} {{sc|}}Abusque ‘abusque’ et ‘adusque’ usurpative dicimus: praepositio enim nec adverbio iungitur nec praepositioni, ‘usque’ autem aut praepositio est aut adverbium. {{ancora+|290|[[Aeneis/Liber VII#290|290.]]}} {{sc|}}Iam fidere terrae per dativum iungendum, aliter non procedit, ut “et fidere nocti”. {{ancora+|291|[[Aeneis/Liber VII#290|291.]]}} {{sc|}}Stetit quod solet esse cogitantum. {{ancora+|293|[[Aeneis/Liber VII#290|293.]]}} {{sc|}}Fatis hoc est voluntatibus. {{ancora+|295|[[Aeneis/Liber VII#295|295.]]}} {{sc|}}Capti potvere capi cum felle dictum est: nam si hoc removeas, erit oxymorum. dicit autem omnia quae contigerunt, non videri contigisse, quia non obfuerunt. ‘capti’ autem ‘capi’ sic dixit, ut et Cicero “ut in uberrima Siciliae parte Siciliam quaereremus”. {{ancora+|297|[[Aeneis/Liber VII#295|297.]]}} {{sc|}}At credo mea numina tandem id est nec fatigata destiti, nec satiata requievi. {{ancora+|299|[[Aeneis/Liber VII#295|299.]]}} {{sc|}}Patria excussos satis signate locutus est. {{ancora+|300|[[Aeneis/Liber VII#300|300.]]}} {{sc|}}Me opponere ponto plus est, quam si diceret tempestates. ‘me’ autem per physiologiam imbres, tonitrua, tempestates. {{ancora+|302|[[Aeneis/Liber VII#300|302.]]}} {{sc|}}Aut scylla mihi bene ‘mihi’, ac si diceret: etiam quae per suam naturam solent nocere, me rogante minime obfuerunt. {{ancora+|303|[[Aeneis/Liber VII#300|303.]]}} {{sc|}}Conduntur thybridis alveo ‘condi’ proprie dicuntur qui sibi statuunt civitatem. ‘conduntur’ ergo sedem stabilem locant: Sallustius “peste conditos orbis terrarum”. et sunt propria verba, quae nulla ratione mutantur, ut sacerdotes creari, virgines capi dicimus. {{ancora+|304|[[Aeneis/Liber VII#300|304.]]}} {{sc|}}Pelagi propter illud “sed terrae graviora manent”. mars perdere gentem bene belli et vastationis quaerit exempla in rebus huius modi, sicut in primo naufragii. Pirithous, Lapitharum rex, cum uxorem duceret, vicinos populos Centauros, etiam sibi cognatos, et deos omnes excepto Marte, ad convivium convocavit: unde iratum numen inmisit furorem, quo Centauri et Lapithae in bella venerunt. {{ancora+|306|[[Aeneis/Liber VII#305|306.]]}} {{sc|}}Antiquam genitor calydona dianae Oeneus, Calydonis rex, de primitiis omnibus numinibus sacrificavit, excepta Diana: quae irata aprum inmisit, qui cuncta vastabat, donec a Meleagro occideretur. ‘concessit’ autem ideo dixit, ut ostenderet minora numina, nisi impetraverint, nocere non posse: Statius de Venere “infandum natae concessit honorem”. {{ancora+|307|[[Aeneis/Liber VII#305|307.]]}} {{sc|}}Quod scelus aut lapithis tantum aut calydone merente haec est vera lectio, sic et sensus procedit, ut uterque ablativus sit: nam si ‘Calydona’ legas, vitium erit nec sensus procedet. ‘scelus’ autem pro poena posuit, ab eo quod praecedit id quod sequitur, ut “et scelus expendisse merentem”. {{ancora+|309|[[Aeneis/Liber VII#305|309.]]}} {{sc|}}Quae potvi infelix id est nocens, irata, ut contra “sis felix”, id est propitia, ut etiam diximus supra. {{ancora+|311|[[Aeneis/Liber VII#310|311.]]}} {{sc|}}Inplorare quod usquam est ac si diceret, etiam humilia. quod autem Iuno ubique alieno uti introducitur auxilio, physicum est: natura enim aeris per se nihil facit, nisi aliena coniunctione, ventorum scilicet, qui creant nubes et pluvias. {{ancora+|315|[[Aeneis/Liber VII#315|315.]]}} {{sc|}}Atque moras tantis licet addere rebus ostendit deos retardare posse fata, non penitus tollere, ut “decemque alios Priamum superesse per annos”. quae autem dicit etiam a Creusa dicta sunt, ut “regnumque et regia coniunx parta tibi”. {{ancora+|318|[[Aeneis/Liber VII#315|318.]]}} {{sc|}}Sanguine Troiano et rutvlo dotabere virgo ambitiosa execratio est. {{ancora+|319|[[Aeneis/Liber VII#315|319.]]}} {{sc|}}Nec face tantum tantummodo. {{ancora+|320|[[Aeneis/Liber VII#320|320.]]}} {{sc|}}Cisseis regina Hecuba filia secundum Euripidem Cissei, quem Ennius et Pacuvius et Vergilius sequuntur: nam Homerus Dymantis dicit. haec se facem parere vidit et Parin creavit, qui causa fuit incendii. ergo nunc hoc dicit, talis erit Veneri partus suus: nam sicut per Parin Troia iniuria consumpta est, sic per Aenean reliquiae Troianorum. conparatio autem iniuriosa: nam Veneri Hecubam, Parin Aeneae, Helenam Laviniae conparat. ivgales coniugales, matrimonio et sanguine conceptos. {{ancora+|321|[[Aeneis/Liber VII#320|321.]]}} {{sc|}}Idem talis, similis. {{ancora+|322|[[Aeneis/Liber VII#320|322.]]}} {{sc|}}Funestaeque iterum recidiva in pergama taedae sic taedae recidivae, ut Pergama. {{ancora+|324|[[Aeneis/Liber VII#320|324.]]}} {{sc|}}Luctificam allecto Graecus accusativus est. huius autem declinationis tres tantum casus usurpamus, genetivum, ut Allectus, nominativum et accusativum, ut Allecto. {{ancora+|327|[[Aeneis/Liber VII#325|327.]]}} {{sc|}}Odit et ipse pater pluton venerationis est ‘pater’: nam furiae Acherontis et Noctis filiae sunt. {{ancora+|330|[[Aeneis/Liber VII#330|330.]]}} {{sc|}}His acvit verbis inritavit et instigavit eius insaniam. {{ancora+|331|[[Aeneis/Liber VII#330|331.]]}} {{sc|}}Proprium aut tibi aptum: aut certe perpetuum, indefessum, usque ad finem perducendum. et sciendum ideo furiae nihil pro praemio dari, quia praestatur hoc ipsum furiae ut bella commoveat et ut dicatur defendisse Iunonem. {{ancora+|332|[[Aeneis/Liber VII#330|332.]]}} {{sc|}}Infracta aut valde fracta: aut quae fuit antehac semper infracta, ut in XII. “Turnus ut infractos adverso Marte Latinos defecisse videt”. {{ancora+|333|[[Aeneis/Liber VII#330|333.]]}} {{sc|}}Cedat fama loco vincatur: Cicero “loco ille motus est, cum est ex urbe depulsus”. ambire Latinum amplecti, circumretire. non ob ambitum dixit: nam ‘ambio ad illum’ dicimus, non ‘ambio illum’. {{ancora+|335|[[Aeneis/Liber VII#335|335.]]}} {{sc|}}Tu potes unanimos a maiore ad minus. {{ancora+|336|[[Aeneis/Liber VII#335|336.]]}} {{sc|}}Versare vertere. et usus est frequentativo ad vim augendam. {{ancora+|337|[[Aeneis/Liber VII#335|337.]]}} {{sc|}}Tibi nomina mille facies, ut “et sine nomine corpus”. ‘mille’ autem secundum Euripidem, in cuius tragoedia dicit furia, se non esse unius potestatis, sed se Fortunam, se Nemesin, se Fatum, se esse Necessitatem. ita dicit etiam Asper. {{ancora+|338|[[Aeneis/Liber VII#335|338.]]}} {{sc|}}Fecundum concute pectus plenum pectus malitiae efficacia. {{ancora+|339|[[Aeneis/Liber VII#335|339.]]}} {{sc|}}Compositam pacem quam supra Latinus dederat. crimina belli causas, ut “crimen amor vestrum”. {{ancora+|341|[[Aeneis/Liber VII#340|341.]]}} {{sc|}}Exin statim, et est ordinis adverbium. gorgoneis autem pessimis, saevis, a Gorgone. {{ancora+|343|[[Aeneis/Liber VII#340|343.]]}} {{sc|}}Tacitum pro tacite. bene autem obsedit, quasi quae insidiabatur. {{ancora+|345|[[Aeneis/Liber VII#345|345.]]}} {{sc|}}Curaeque iraeque coquebant perverso ordine respondit; nam ira in Troianos est, cura vero de nuptiis. et primo adventum Teucrorum dixerat. ‘coquebant’ vero macerabant. {{ancora+|346|[[Aeneis/Liber VII#345|346.]]}} {{sc|}}Hvic dea figura hyperbaton: namque talis est ordo: huic dea unum anguem in sinum conicit et usque ad intima subdit praecordia, quae sunt loca cordi vicina, quibus sensus percipitur. ‘anguem’ autem iniecit partem sui, id est furoris. {{ancora+|349|[[Aeneis/Liber VII#345|349.]]}} {{sc|}}Levia pulchra. {{ancora+|350|[[Aeneis/Liber VII#350|350.]]}} {{sc|}}Attactu nullo sine morsu, sine sensu. fallitque furentem inicit furorem sine accipientis sensu. ‘furentem’ autem ut furore teneatur; nam nondum furebat. {{ancora+|352|[[Aeneis/Liber VII#350|352.]]}} {{sc|}}Taenia vittae taenia est vittarum extremitas. {{ancora+|354|[[Aeneis/Liber VII#350|354.]]}} {{sc|}}Vdo sublapsa veneno hypallage in sensu: venenum enim udum dixit, quod est de udo corpore; namque serpentum uda sunt corpora, adeo ut qua eunt, viam umore designent. {{ancora+|357|[[Aeneis/Liber VII#355|357.]]}} {{sc|}}Solito matrum de more locuta est nondum ad plenum furebat; unde per muliebrem iracundiam mixta asperitate loquebatur, nam hoc est ‘matrum de more’. nam paulo post vero furore quatietur. {{ancora+|359|[[Aeneis/Liber VII#355|359.]]}} {{sc|}}Exulibusne datur propter dissuasionem signate loquitur, exules vocans eos qui propria regna repetebant. ducenda abducenda. {{ancora+|362|[[Aeneis/Liber VII#360|362.]]}} {{sc|}}Praedo quasi piratam dicit hominem diu in mari morantem. {{ancora+|363|[[Aeneis/Liber VII#360|363.]]}} {{sc|}}At non sic phrygius legitur et ‘an non sic’; sed hoc absolutum est. si autem ‘at’ legeris, inceptiva particula est, ad ornatum solum pertinens: Horatius “at o deorum quicquid in caelo regit terras et humanum genus”. {{ancora+|366|[[Aeneis/Liber VII#365|366.]]}} {{sc|}}Quid consanguineo filius enim est Veniliae, sororis Amatae. {{ancora+|367|[[Aeneis/Liber VII#365|367.]]}} {{sc|}}Si gener externa petitur de gente Latinis de qualitate transit ad finem; nam Turnum extraneum esse definire contendit per callidam argumentationem, dicens eum non subiacere imperio Latini, cum oraculum de Latinis omnibus caverit. postea etiam huic argumento alia subvenit argumentatione, Turnum Graecum esse ab Acrisio commemorans. per quod duas res agit latenter: nam dicendo originem considerandam, docet et Turnum Graecum esse ab Inacho et Acrisio, et Aenean Latinum a Dardano. {{ancora+|368|[[Aeneis/Liber VII#365|368.]]}} {{sc|}}Premunt te ivssa urgent, in hoc compellunt. {{ancora+|372|[[Aeneis/Liber VII#370|372.]]}} {{sc|}}Inachus acrisivsque patres Danae, Acrisii regis Argivorum filia, postquam est a Iove vitiata, pater eam intra arcam inclusam praecipitavit in mare. quae delata ad Italiam, inventa est a piscatore cum Perseo, quem illic enixa fuerat, et oblata regi, qui eam sibi fecit uxorem, cum qua etiam Ardeam condidit: a quibus Turnum vult originem ducere. {{ancora+|377|[[Aeneis/Liber VII#375|377.]]}} {{sc|}}Sine more furit sine exemplo. an sine modo? et hoc iam contra decus est regium. lymphata percussa furore Lympharum, sicut cerritos a Cerere dicimus. {{ancora+|378|[[Aeneis/Liber VII#375|378.]]}} {{sc|}}Turbo Catullus ‘hoc turben’ dicit, ut ‘hoc carmen, fulmen’. est autem ‘hic turbo’, unde ‘turbinis’ facit: nam si ‘turbonis’ sit, erit a proprio nomine genetivus, ut Horatius “Turbonis in armis”. {{ancora+|382|[[Aeneis/Liber VII#380|382.]]}} {{sc|}}Inpubesque manus aut multitudo puerorum: aut a parte totum posuit, ut pro manu puerum ipsum intellegas. {{ancora+|385|[[Aeneis/Liber VII#385|385.]]}} {{sc|}}Simulato numine bacchi talem patiebatur furorem, ut speraret se Liberi sacra celebrare; non enim ipsa simulabat, quod est sanorum: nam et paulo post dicturus est “Allecto stimulis agit undique Bacchi”. {{ancora+|388|[[Aeneis/Liber VII#385|388.]]}} {{sc|}}Quo id est ‘ut’. {{ancora+|389|[[Aeneis/Liber VII#385|389.]]}} {{sc|}}Evhoe bacche vox bacchantum est. {{ancora+|390|[[Aeneis/Liber VII#390|390.]]}} {{sc|}}Tibi sumere thyrsos sumebant. et sunt infiniti pro indicativis. {{ancora+|396|[[Aeneis/Liber VII#395|396.]]}} {{sc|}}Pampineas hastas pampinis tectas. incinctae pellibus nebridum scilicet. {{ancora+|397|[[Aeneis/Liber VII#395|397.]]}} {{sc|}}Pinum sustinet facem pineam, sicut in Liberalibus fiebat. {{ancora+|398|[[Aeneis/Liber VII#395|398.]]}} {{sc|}}Natae turnique canit hymenaeos hic aperte expressit dementiam: nam cum consecraverit filiam Libero, hymenaeum canit eius ac Turni. hymenaeum autem nunc carmen nuptiale dixit. {{ancora+|399|[[Aeneis/Liber VII#395|399.]]}} {{sc|}}Torvum pro ‘torve’. io vox clamantis. et est tragicus sermo. {{ancora+|401|[[Aeneis/Liber VII#400|401.]]}} {{sc|}}Piis animis id est maternis. {{ancora+|403|[[Aeneis/Liber VII#400|403.]]}} {{sc|}}Crinales vittas quae solarum matronarum erant: nam meretricibus non dabantur. {{ancora+|406|[[Aeneis/Liber VII#405|406.]]}} {{sc|}}Acvisse furores ut supra “quam Iuno his acuit dictis”. {{ancora+|407|[[Aeneis/Liber VII#405|407.]]}} {{sc|}}Consilivmque omnemque domum vertisse Latini quod habuerat, ut filiam dando Aeneae bella removeret, quae significaverat fumus augurii. {{ancora+|410|[[Aeneis/Liber VII#410|410.]]}} {{sc|}}Acrisioneis danae patronymicon est, non ‘Acrisioneis colonis’: sola enim venerat, non cum colonis. {{ancora+|411|[[Aeneis/Liber VII#410|411.]]}} {{sc|}}Praecipiti delata noto intra arcam, ut diximus supra. {{ancora+|412|[[Aeneis/Liber VII#410|412.]]}} {{sc|}}Magnum tenet ardea nomen bene adlusit: nam Ardea quasi ardua dicta est, id est magna et nobilis, licet Hyginus in Italicis urbibus ab augurio avis ardeae dictam velit. illud namque Ovidii in metamorphoseos fabulosum est, incensam ab Hannibale Ardeam in hanc avem esse conversam. sciendum tamen ardeam avem κατὰ ἀντίφρασιν dictam, quod brevitate pennarum altius non volat: Lucanus “quodque ausa volare ardea sublimis pennae confisa natanti” (5.553). {{ancora+|416|[[Aeneis/Liber VII#415|416.]]}} {{sc|}}Membra exvit bene ‘exuit’: nam dii cum volunt videri, induunt se corporibus propter mortalium oculos; nam incorporei sunt. {{ancora+|417|[[Aeneis/Liber VII#415|417.]]}} {{sc|}}Albos cum vitta id est etiam vittas albas. {{ancora+|418|[[Aeneis/Liber VII#415|418.]]}} {{sc|}}Ramum innectit olivae aut coronam accipit: aut ramum inligat vittis, quod aperte in octavo ostendit “et vitta comptos voluit praetendere ramos”. supra etiam “praeferimus manibus vittas”. {{ancora+|419|[[Aeneis/Liber VII#415|419.]]}} {{sc|}}Ivnonis anus templique sacerdos ordo est, ut ‘Iunonis templi anus sacerdos’. {{ancora+|421|[[Aeneis/Liber VII#420|421.]]}} {{sc|}}Fusos patiere labores Probus de temporum conexione libellum composuit, in quo docet, quod cui debeat accommodari. ex quo intellegimus hanc quam fecit arduam esse conexionem: nam ‘patiere’ futuri temporis est, ‘fusos’ vero participium est praeteritum. dicit autem: patieris ut tot tui labores fundantur in cassum, id est in irritum cadant? incassum autem tractum est a cassibus, id est a retibus. {{ancora+|422|[[Aeneis/Liber VII#420|422.]]}} {{sc|}}Transcribi tradi. sermo autem hic tractus est de pecunia, nam ‘scribi’ est dari: Horatius “scribe decem a Nerio: non est satis: adde Cicutae”: ‘rescribi’ vero reddi: Horatius “dictantis quod tu numquam rescribere possis”. {{ancora+|424|[[Aeneis/Liber VII#420|424.]]}} {{sc|}}Quaeritur heres de iure traxit ut non generum, sed heredem diceret: nam per coemptionem facto matrimonio sibi invicem succedebant. {{ancora+|426|[[Aeneis/Liber VII#425|426.]]}} {{sc|}}Tyrrhenas i sterne acies ut “i, sequere Italiam ventis”. sane notum est bello multum potuisse Tyrrhenos et fuisse praecipue infestos Latinis, ut “hi bellum adsidue ducunt cum gente Latina”. {{ancora+|427|[[Aeneis/Liber VII#425|427.]]}} {{sc|}}Haec adeo tibi me addit auctoritatem, quia scit anui credi difficile. ‘adeo’ autem, valde scilicet iussit, ut “adulescentem adeo nobilem”. {{ancora+|430|[[Aeneis/Liber VII#430|430.]]}} {{sc|}}Laetus alacer, festinus; nam laetari non poterat qui perdebat uxorem: sic supra “vela dabant laeti”. flvmine pulchro ut supra “hunc inter fluvio Tiberinus amoeno”. {{ancora+|432|[[Aeneis/Liber VII#430|432.]]}} {{sc|}}Caelestum vis magna ivbet aut per definitionem ipsa Iuno est vis deorum: aut per augmentum suasit primo per se, deinde per Iunonem, postremo per omnium vim deorum. {{ancora+|434|[[Aeneis/Liber VII#430|434.]]}} {{sc|}}Turnum experiatur id est probet contra se, quem pro se probare non potuit. {{ancora+|435|[[Aeneis/Liber VII#435|435.]]}} {{sc|}}Hic ivvenis vatem inridens caluit, quia iuvenis: Horatius “non ego hoc ferrem calidus iuventa consule Planco”. {{ancora+|440|[[Aeneis/Liber VII#440|440.]]}} {{sc|}}Victa situ senectus temporis longinquitate, ex qua nascitur situs. verique effeta cassa veritatis. {{ancora+|441|[[Aeneis/Liber VII#440|441.]]}} {{sc|}}O mater inrisionis est, non honoris. {{ancora+|442|[[Aeneis/Liber VII#440|442.]]}} {{sc|}}Falsa formidine bene ‘falsa’, quia ‘vatem’: namque eam defendebat a bellis si non aetas, saltem religio sacerdotii. {{ancora+|445|[[Aeneis/Liber VII#445|445.]]}} {{sc|}}Exarsit in iras communis sermo habet ‘ardeo illa re’, sed figuratius ‘ardeo in illam rem’ dicimus: et est specialis Cornelii elocutio. {{ancora+|446|[[Aeneis/Liber VII#445|446.]]}} {{sc|}}Oranti non roganti, sed loquenti: unde etiam oratores dicimus. tremor occupat artus vicinitate scilicet furiae: nam tremor furoris est. {{ancora+|448|[[Aeneis/Liber VII#445|448.]]}} {{sc|}}Tantaque se facies aperit semoto anili vultu, quem finxerat et quo se induerat: sic supra de Venere “et vera incessu patuit dea”. {{ancora+|450|[[Aeneis/Liber VII#450|450.]]}} {{sc|}}Geminos erexit crinibus angves similes: nam omnes eam dicit erexisse, non duos. {{ancora+|451|[[Aeneis/Liber VII#450|451.]]}} {{sc|}}Verberaque insonvit pro ‘verberibus insonuit’, id est per verbera. rabido ore habitum futurae orationis ostendit. {{ancora+|454|[[Aeneis/Liber VII#450|454.]]}} {{sc|}}Respice multi hic distingunt et superioribus iungunt, ut sit sensus: respice eam quam dicis falsa deludi formidine. ad haec adsum id est ad regum arma et ad bella. quomodo ergo dicis, quod superfluo his inserar rebus, ad quas veni? alii ‘respice ad haec’ legunt, ut sit quasi demonstrantis ‘respice, bella et letum gero’. {{ancora+|456|[[Aeneis/Liber VII#455|456.]]}} {{sc|}}Facem ivveni coniecit satis considerate facem iuveni iniecit, quae cito et exardescit et desinit, supra vero Amatae serpentem iniecit, quod in mulieribus semper viget venenum. {{ancora+|457|[[Aeneis/Liber VII#455|457.]]}} {{sc|}}Atro lumine atri luminis taedas, ut “et pulchra faciat te prole parentem”. ‘atro’ autem ‘lumine’ furiali, inferno; alias ratione caret. sub pectore ubi fellis locus est, id est iracundiae. {{ancora+|460|[[Aeneis/Liber VII#460|460.]]}} {{sc|}}Fremit cum fremitu et clamore deposcit. bene autem ‘amens’, quia in toro requirebat. {{ancora+|461|[[Aeneis/Liber VII#460|461.]]}} {{sc|}}Scelerata insania belli nihil enim tam insanum, quam desiderare id per quod possis perire. {{ancora+|463|[[Aeneis/Liber VII#460|463.]]}} {{sc|}}Virgea de virgis facta, unde est flamma validior. costis autem lateribus. et bene antiquum respexit morem: nam ollas non suspendebant, sed positis circumcirca ignem adhibebant. {{ancora+|464|[[Aeneis/Liber VII#460|464.]]}} {{sc|}}Furit intus aquai fumidus id est aquae amnis: nec inmerito; nam potest esse et alterius rei amnis, ut “fluvios videt ille cruoris”. hanc autem diaeresin Tucca et Varius fecerunt: nam Vergilius sic reliquerat “furit intus aquae amnis” et “exuberat amnis”: quod satis asperum fuit. notandum quod in toto Vergilio non reperiuntur nisi quattuor diaereses, hoc loco, et in tertio, ut “aulai medio libabant pocula Bacchi”, et in VI. ut “aurai simplicis ignem”, et in IX. “dives pictai vestis et auri”. {{ancora+|466|[[Aeneis/Liber VII#465|466.]]}} {{sc|}}Nec iam se capit unda melius quam si diceret ‘nec iam vas undam capit’. {{ancora+|467|[[Aeneis/Liber VII#465|467.]]}} {{sc|}}Ergo id est quia sic incensus est. polluta pace vel sua, vel Troianorum. {{ancora+|468|[[Aeneis/Liber VII#465|468.]]}} {{sc|}}Indicit signate verbum bellicum posuit. {{ancora+|471|[[Aeneis/Liber VII#470|471.]]}} {{sc|}}In vota vocavit quia nuncupatis votis bella sumebant. {{ancora+|473|[[Aeneis/Liber VII#470|473.]]}} {{sc|}}Hunc decus egregium formae movet Turni scilicet decus; nam hoc dicit: alios pulchritudo Turni, alios nobilitas, alios virtus movebat ad bellum. nam hoc est ‘animis audacibus implet’, id est fortibus, adfectione sui inicit omnibus magnanimitatem. quidam haec ad singulos, qui se in arma hortabantur, referri volunt. {{ancora+|477|[[Aeneis/Liber VII#475|477.]]}} {{sc|}}Arte nova dolo. specvlata locum quo litore pronomen pro nomine ponitur, non pro nominibus: unde modo nove inter duo nomina unum pronomen posuit; nam recte ‘quo loco’ diceret. et hoc semel tantum fecit. {{ancora+|478|[[Aeneis/Liber VII#475|478.]]}} {{sc|}}Insidiis cursuque cursu agitabat: nam insidiis circumvenimus, non agitamus. {{ancora+|479|[[Aeneis/Liber VII#475|479.]]}} {{sc|}}Canibus rabiem studium mutavit in rabiem. {{ancora+|480|[[Aeneis/Liber VII#480|480.]]}} {{sc|}}Noto odore cervino, solent enim ita institui: Horatius “venaticus ex quo cervinam catulus pellem latravit in aula”. {{ancora+|481|[[Aeneis/Liber VII#480|481.]]}} {{sc|}}Quae prima laborum cavsa fuit hoc est “et primae revocabo exordia pugnae”. {{ancora+|482|[[Aeneis/Liber VII#480|482.]]}} {{sc|}}Animos agrestes plus est, quam si ‘agrestium’ diceret ‘animos’. {{ancora+|483|[[Aeneis/Liber VII#480|483.]]}} {{sc|}}Cornibus ingens ‘ingens’ et ad praestantem formam pertinet et ad magnitudinem cornuum. {{ancora+|484|[[Aeneis/Liber VII#480|484.]]}} {{sc|}}Tyrrhidae pueri Tyrrhi filii. et ut diximus supra, adludit ad nomen: nam Tyrrhus dictus est pastor, apud quem Lavinia peperit. {{ancora+|485|[[Aeneis/Liber VII#485|485.]]}} {{sc|}}Cui regia parent armenta magistrum hunc pecoris vult fuisse et saltuarium: nam hoc est ‘et late custodia credita campi’. magister autem pecoris est ad quem omnia pertinent animalia: Cicero “nominat hominem, quem magistrum pecoris esse dicebat”. {{ancora+|487|[[Aeneis/Liber VII#485|487.]]}} {{sc|}}Silvia bonum puellae rusticae nomen formavit. {{ancora+|489|[[Aeneis/Liber VII#485|489.]]}} {{sc|}}Pectebatque ferum quadrupedem, ut “in latus inque feri curvam compagibus alvum”. {{ancora+|490|[[Aeneis/Liber VII#490|490.]]}} {{sc|}}Manum patiens ‘patiens illius rei’ dicimus, unde apparet unum ‘u’ causa metri esse detractum. mensae erili nove dixit, nam erum non nisi dominum dicimus: nisi forte ideo dixit, quia dat ei humanum sensum; nam ait paulo post “imploranti similis”. {{ancora+|491|[[Aeneis/Liber VII#490|491.]]}} {{sc|}}Errabat silvis pascebatur, ut “mille meae Siculis errant in montibus agnae”. ipse id est sua sponte. {{ancora+|494|[[Aeneis/Liber VII#490|494.]]}} {{sc|}}Secundo deflveret ‘secundo’ id est cum aqua, unde et ‘adverso’ dicimus contra aquam: nam ideo ‘deflueret’ dixit, et ‘secundo’ ideo, quia cursus fluminis post natantem videtur. {{ancora+|498|[[Aeneis/Liber VII#495|498.]]}} {{sc|}}Deus afvit Allecto deum dicit, sicut de Venere “descendo ac ducente deo”: nam ut diximus, numina utriusque sexus videntur ideo, quia incorporea sunt et quod volunt adsumunt corpus. hoc autem non aperte ponitur, sed in subauditione. erranti licet enim certum esset feritura, tamen bene ‘errantem’ dixit, quia non usquequaque semper certus est ictus: Horatius “nec semper feriet quodcumque minabitur arcus”. {{ancora+|499|[[Aeneis/Liber VII#495|499.]]}} {{sc|}}Perque ilia ‘hoc ile’ et ‘haec ilia’ facit: hinc et Iuvenalis “vis frater ab ipsis ilibus?” nam quod Marullus mimographus dixit “tu Hectorem imitaris: ab ilio numquam recedis”, cum de guloso diceret, adlusit ad civitatis nomen; nam ‘ab ili’ debuit dicere. bene autem ea loca vulnerata dicit quae statim mortem adferre non possent, ut domum rediret et esset causa bellorum: nam si statim periret, aut ipse aut vulneris auctor laterent. {{ancora+|503|[[Aeneis/Liber VII#500|503.]]}} {{sc|}}Silvia prima soror bene puellae dat doloris inpatientiam. {{ancora+|504|[[Aeneis/Liber VII#500|504.]]}} {{sc|}}Duros conclamat agrestes aut qui semper duri sunt: aut ‘duros’, qui cervi interitum non dolebant. {{ancora+|505|[[Aeneis/Liber VII#505|505.]]}} {{sc|}}Pestis furia. torre ‘hic torris’ facit, ut ‘hic fustis’. {{ancora+|507|[[Aeneis/Liber VII#505|507.]]}} {{sc|}}Gravidi gravis, propter nodos scilicet. {{ancora+|509|[[Aeneis/Liber VII#505|509.]]}} {{sc|}}Quadrifidam quae findi partes posset in quattuor. cuneis coactis satis signate ‘coactis’ dixit. exprimit autem antiquum morem, ut “sed primi cuneis scindebant fissile lignum”. {{ancora+|512|[[Aeneis/Liber VII#510|512.]]}} {{sc|}}De culmine summo bene ‘culmine’, quia de tectis agrestium loquitur. {{ancora+|514|[[Aeneis/Liber VII#510|514.]]}} {{sc|}}Tartaream aut terribilem, aut fortem secundum usum dixit. {{ancora+|515|[[Aeneis/Liber VII#515|515.]]}} {{sc|}}Nemus locus haud longe ab Aricia, in quo lacus est, qui speculum Dianae dicitur. et notandum quia vocem eius paulatim facit procedere, quod locorum indicat commemoratio. {{ancora+|516|[[Aeneis/Liber VII#515|516.]]}} {{sc|}}Triviae lacus hic est qui Dianae speculum dicitur. {{ancora+|517|[[Aeneis/Liber VII#515|517.]]}} {{sc|}}Sulphvrea nar albus aqua in LX. Flaminiae est civitas Narnia in montibus posita, quibus subest Nar fluvius, qui Tiberino coniungitur. ideo autem dicit ‘sulphurea Nar albus aqua’, quia dum currit, est sulphurei coloris, dum hauritur, albi. et Sabini lingua sua nar dicunt sulphur. ergo hunc fluvium ideo dicunt esse Nar appellatum, quod odore sulphureo nares contingat, sive quod in modum narium geminos habeat exitus. fontesque velini ultra Interamnam sunt. nam ut diximus, vox furiae paulatim processit. {{ancora+|518|[[Aeneis/Liber VII#515|518.]]}} {{sc|}}Pressere ad pectora natos Statius “pressitque Palaemona mater”, item e contra “nec natos ausae deponere matres”. {{ancora+|519|[[Aeneis/Liber VII#515|519.]]}} {{sc|}}Ad vocem bucinae, ut “sensit et ad sonitum vocis vestigia torsit”: nam quicumque sonus dici vox potest. {{ancora+|522|[[Aeneis/Liber VII#520|522.]]}} {{sc|}}Avxilium castris effundit apertis id est ipsa in auxilium effunditur. {{ancora+|523|[[Aeneis/Liber VII#520|523.]]}} {{sc|}}Direxere acies ordinarunt in latitudinem. {{ancora+|524|[[Aeneis/Liber VII#520|524.]]}} {{sc|}}Praevstis ‘prae’ brevis fit propter sequentem vocalem: quod in una parte orationis factum tolerabile est, quia compositus est sermo. {{ancora+|525|[[Aeneis/Liber VII#525|525.]]}} {{sc|}}Ferro ancipiti id est utrimque noxio. dicit autem aut gladios, aut bipennes. {{ancora+|526|[[Aeneis/Liber VII#525|526.]]}} {{sc|}}Seges terra modo, ut “quid faciat laetas segetes”. per ‘atram’ vero fertilem significat, ut ostenditur in georgicis. {{ancora+|527|[[Aeneis/Liber VII#525|527.]]}} {{sc|}}Sole lacessita naturale enim est ut metallorum splendor plus fulgeat alia luce percussus. {{ancora+|529|[[Aeneis/Liber VII#525|529.]]}} {{sc|}}PavLatim sese tollit mare sic bella dicit surrexisse paulatim, sicut ventis flantibus sensim mare turgescit. {{ancora+|531|[[Aeneis/Liber VII#530|531.]]}} {{sc|}}Hic ivvenis confundit nomina: nam et puerum et iuvenem nonnumquam indiscrete ponit Vergilius, ut hoc loco; nam Almonem, quem modo iuvenem dicit, paulo post ait puerum, ut “Almonem puerum”. movet autem miserationem ab aetate cum dicit ‘iuvenis’, a virtute dicendo ‘primam ante aciem’; movet a dignitate, ut ‘natorum Tyrrhi fuerat qui maximus Almo’; a vulneris etiam crudelitate cum dixit ‘haesit sub gutture vulnus’. {{ancora+|532|[[Aeneis/Liber VII#530|532.]]}} {{sc|}}Almo bene rustici nomen usurpavit a fluvio. {{ancora+|533|[[Aeneis/Liber VII#530|533.]]}} {{sc|}}Haesit enim sub gutture vulnus id est sagitta, ut “illum ardens infesto vulnere Pyrrhus insequitur”. vdae vocis iter hoc est ‘udum iter vocis’; non enim vox uda est, sed per udam arteriarum labitur viam: unde in febrientibus deficit. {{ancora+|535|[[Aeneis/Liber VII#535|535.]]}} {{sc|}}Corpora multa virum circa constrata sunt. et rhetorice viles trudit in medium, nobiles vero primo et ultimo commemorat loco. {{ancora+|536|[[Aeneis/Liber VII#535|536.]]}} {{sc|}}Dum paci medium se offert nam quid senex bellis intererat? {{ancora+|537|[[Aeneis/Liber VII#535|537.]]}} {{sc|}}Olim ditissimus arvis secundum antiquum morem: Horatius “dives antiquo censu”. {{ancora+|538|[[Aeneis/Liber VII#535|538.]]}} {{sc|}}Quina redibant armenta pro ‘quinque’, sicut ‘bina’. {{ancora+|539|[[Aeneis/Liber VII#535|539.]]}} {{sc|}}Terram centum vertebat aratris duo dixit a Catone memorata, qui interrogatus qui esset paterfamilias, respondit eum, qui bene pascit et bene arat. {{ancora+|540|[[Aeneis/Liber VII#540|540.]]}} {{sc|}}Aequo dum marte aperta contentione, bello manifesto; sic enim dicimus. nam ‘aequo’ aequali non possumus accipere, cum soli interempti sint Itali. {{ancora+|541|[[Aeneis/Liber VII#540|541.]]}} {{sc|}}Promissi dea facta potens honesta elocutio ‘potens promissi’. promisisse autem eam per consensionem intellegimus: nam non promisit. {{ancora+|542|[[Aeneis/Liber VII#540|542.]]}} {{sc|}}Imbvit initiavit. et bene ‘sanguine’: nam potest bellum et a discordia vel a dissensione inchoare. {{ancora+|543|[[Aeneis/Liber VII#540|543.]]}} {{sc|}}Et caeli convexa per avras Probus, Asper, Donatus dicunt, hoc loco ‘per’ bis accipiendum, ut ‘adloquitur Iunonem per caeli convexa et per auras’. potest tamen esse epexegesis ‘per auras, id est caeli convexa’: nec enim aliud sunt aurae. dicit etiam quidam commentarius — Firmiani — ‘convecta’ legendum, ut sit ipsa convecta: quod difficile in exemplaribus invenitur. {{ancora+|544|[[Aeneis/Liber VII#540|544.]]}} {{sc|}}Victrix voti compos. adfatvr iam cum superbia. bene autem ei in principio denegavit orationem, quasi ad scelera festinanti: quam modo tribuit post bella iam coepta. {{ancora+|545|[[Aeneis/Liber VII#545|545.]]}} {{sc|}}Bello discordia tristi Iuno enim belli poposcerat semina, haec ipsa etiam bella perfecit. {{ancora+|546|[[Aeneis/Liber VII#545|546.]]}} {{sc|}}Dic in amicitiam coeant ac si diceret: ita bella commovi, ut ne tuo quidem imperio possint in pacem redire. et hoc est quod dixit ‘adfatur voce superba’. alii dicunt: ego inter hos bella commisi, tu vicinos populos foederibus iunge et partibus Turni et Aeneae favere compelle: quod tamen, si vis, ego faciam; ut hinc sit ‘ego, si qua super fortuna laborum est, ipsa regam’. {{ancora+|548|[[Aeneis/Liber VII#545|548.]]}} {{sc|}}Certa voluntas si tua in hoc consentit auctoritas. {{ancora+|550|[[Aeneis/Liber VII#550|550.]]}} {{sc|}}Insani martis amore Homeri epitheton. {{ancora+|551|[[Aeneis/Liber VII#550|551.]]}} {{sc|}}Spargam arma meminit sui: nam supra dixit “sere crimina belli”. {{ancora+|552|[[Aeneis/Liber VII#550|552.]]}} {{sc|}}Terrorum et fravdis abunde est terror est ex morte tot hominum, fraus vero ex cervi vulneratione. {{ancora+|553|[[Aeneis/Liber VII#550|553.]]}} {{sc|}}Stant belli cavsae manifestae sunt, vel placent, ut “stat conferre manum”. {{ancora+|556|[[Aeneis/Liber VII#555|556.]]}} {{sc|}}Egregium veneris genus εἰρωνικῶς dictum est, ut alibi “egregiam vero laudem et spolia ampla refertis”. ipse Latinus ac si diceret, quem Aeneae causa cogor odisse: unde et Amatae nulla fit mentio, quae est Troianis inimica. Urbanus tamen totum hunc locum per interrogationem accipit ‘terrorum et fraudis abunde est? stant belli causae’? ut quasi per gratulationem non credat, sicut illud Terentii “quia plus cupio, minus credo”. {{ancora+|557|[[Aeneis/Liber VII#555|557.]]}} {{sc|}}Super aetherias quia dixerat ‘caeli convexa per auras’. {{ancora+|561|[[Aeneis/Liber VII#560|561.]]}} {{sc|}}Attollit alas honesta volantis periphrasis. {{ancora+|563|[[Aeneis/Liber VII#560|563.]]}} {{sc|}}Italiae medio hunc locum umbilicum Italiae chorographi dicunt. est autem in latere Campaniae et Apuliae, ubi Hirpini sunt, et habet aquas sulphureas, ideo graviores, quia ambitur silvis. ideo autem ibi aditus esse dicitur inferorum, quod gravis odor iuxta accedentes necat, adeo ut victimae circa hunc locum non immolarentur, sed odore perirent ad aquam adplicatae. et hoc erat genus litationis. sciendum sane Varronem enumerare quot loca in Italia sint huius modi: unde etiam Donatus dicit Lucaniae esse qui describitur locus, circa fluvium qui Calor vocatur: quod ideo non procedit, quia ait ‘Italiae medio’. sub montibus altis hoc nisi ad totam Italiam referas, non procedit: ut sit, est in vallibus Italiae montuosae: nam in hoc loco montes penitus non sunt. {{ancora+|564|[[Aeneis/Liber VII#560|564.]]}} {{sc|}}Nobilis notus, quod et sequentia indicant. {{ancora+|565|[[Aeneis/Liber VII#565|565.]]}} {{sc|}}Amsancti valles loci amsancti, id est omni parte sancti: quem dicit et silvis cinctum et fragoso fluvio torrente. {{ancora+|568|[[Aeneis/Liber VII#565|568.]]}} {{sc|}}Hic specus horrendum hoc nomen apud maiores trium generum fuit. Ennius feminino posuit, Horatius masculino “quae nemora aut quos agor in specus”, Vergilius neutro, quod hodie in numero singulari tribus tantum utimur casibus ‘hoc specus, huius specus, o specus’. nam pluralem tantum a genere masculino habemus in omnibus casibus: hinc est “ipsi in defossis specubus”. quamquam antiqui codices habeant ‘hic specus horrendus’. spiracvla ditis aditus, a spirando. antiqui codices ‘piracula’ habent, quae dicta sunt ἀπὸ τῶν περάτων , hoc est a finibus inferorum. {{ancora+|569|[[Aeneis/Liber VII#565|569.]]}} {{sc|}}Vorago Acherontis exaestuatio. {{ancora+|570|[[Aeneis/Liber VII#570|570.]]}} {{sc|}}Condita erinys recepta, alii ‘condit’ legunt et ‘se’ subaudiunt. {{ancora+|571|[[Aeneis/Liber VII#570|571.]]}} {{sc|}}Caelumque levabat relevabat, recreabat. {{ancora+|572|[[Aeneis/Liber VII#570|572.]]}} {{sc|}}Extremam saturnia bello imponit regina manum quod superest perficit. et est translatio a pictura, quam manus complet et ornat extrema. {{ancora+|575|[[Aeneis/Liber VII#575|575.]]}} {{sc|}}Foedati cruentati. {{ancora+|576|[[Aeneis/Liber VII#575|576.]]}} {{sc|}}Implorantque deos ad auxilium et ultionem. obtestantvrque latinum propter caedem factam testem adhibent, et dicunt auctores rupti foederis esse Troianos, cum ipsi pacis iura temerarint. {{ancora+|577|[[Aeneis/Liber VII#575|577.]]}} {{sc|}}Et igni ipso fervore seditionis. {{ancora+|578|[[Aeneis/Liber VII#575|578.]]}} {{sc|}}Teucros in regna vocari subaudis ‘dicit’. ‘Teucros’ autem iniuriose, ac si diceret ‘exules ac perfidos’. {{ancora+|580|[[Aeneis/Liber VII#580|580.]]}} {{sc|}}Attonitae baccho veluti Baccho: furia enim agebantur. et sic est dictum, ut “at medias inter caedes exultat Amazon”. nemora avia per nemora. {{ancora+|581|[[Aeneis/Liber VII#580|581.]]}} {{sc|}}Thiasis choreis. neque enim leve nomen amatae Iuvenalis “quae non faciet quod principis uxor?” {{ancora+|582|[[Aeneis/Liber VII#580|582.]]}} {{sc|}}Martemque fatigant proelium cum clamore deposcunt. {{ancora+|583|[[Aeneis/Liber VII#580|583.]]}} {{sc|}}Contra omina facta superius de Lavinia. {{ancora+|584|[[Aeneis/Liber VII#580|584.]]}} {{sc|}}Fata deum propter oraculum Fauni. perverso irato. {{ancora+|586|[[Aeneis/Liber VII#585|586.]]}} {{sc|}}Velut pelagi rupes cum Cicero seditionem fluctibus comparaverit, ut “in illis dumtaxat fluctibus contionum”, bene Vergilius eum qui resistit seditioni, rupem vocavit. {{ancora+|589|[[Aeneis/Liber VII#585|589.]]}} {{sc|}}Mole tenet hic distinguendum, ut ‘scopuli’ nominativus pluralis sit. {{ancora+|591|[[Aeneis/Liber VII#590|591.]]}} {{sc|}}Caecum consilium fremitui populi bonum nomen inposuit. {{ancora+|594|[[Aeneis/Liber VII#590|594.]]}} {{sc|}}Frangimur permansit in rupis translatione. {{ancora+|595|[[Aeneis/Liber VII#595|595.]]}} {{sc|}}Sacrilego sanguine quia bellum sumebant contra voluntatem deorum. {{ancora+|597|[[Aeneis/Liber VII#595|597.]]}} {{sc|}}Votisque deos venerabere seris quia religio rigida dicit semel male commissa nulla ratione revocari: Horatius “dira detestatio nulla expiatur victima”. {{ancora+|598|[[Aeneis/Liber VII#595|598.]]}} {{sc|}}Parta quies scilicet vicinae mortis beneficio. in limine portus securitas omnis in promptu est. {{ancora+|599|[[Aeneis/Liber VII#595|599.]]}} {{sc|}}Funere felici spolior exequiis tantum regalibus careo. {{ancora+|601|[[Aeneis/Liber VII#600|601.]]}} {{sc|}}Mos erat Varro vult morem esse communem consensum omnium simul habitantium, qui inveteratus consuetudinem facit. hesperio in Latio hoc est in antiquo: nam, ut in primo diximus, duo Latia fuerunt, unde non frustra ‘Hesperio’ addidit. quod autem dicit hanc consuetudinem antiquam fuisse, falsum est; nam a Numa Pompilio primum instituta est. sed carmini suo, ut solet, miscet historiam. notandum sane inconexum esse hunc locum, si quis totius libri consideret textum; nam supra ait “longa placidas in pace regebat”, item dicturus est “ardet inexcita Ausonia atque inmobilis ante”, et nunc dicit ‘mos erat Hesperio in Latio’, supra etiam dixit “captivi pendent currus”, item “Tyrrhenas, i, sterne acies”. quae ne sint contraria, accipiamus Italiam primo caluisse bellis, medio tempore quievisse, et ad antiquum studium nunc reverti, sicut Romani bello flagravere sub Romulo, quievere sub Numa, sub Tullo Hostilio pristina studia repetiverunt. hinc est quod et ipse Vergilius ait ‘longa placidas in pace regebat’, non perpetua, item “desuetaque bello agmina in arma vocat subito ferrumque retractat”: nam retractare est repetere quod omiseras. tale aliquid dicit de genere Sullano Sallustius: nam volens ostendere antiquos maiores eius consulares fuisse, vicinos vero ignavissimos, Sullam autem florentissimum, ait “igitur Sulla patriciae gentis fuit, familia iam extincta maiorum ignavia”. quem protinus iugiter, deinde: nam nunc temporis est adverbium, alibi loci, ut “cum protinus utraque tellus una foret”. {{ancora+|602|[[Aeneis/Liber VII#600|602.]]}} {{sc|}}Maxima rerum Roma imperii potita. {{ancora+|603|[[Aeneis/Liber VII#600|603.]]}} {{sc|}}Movent in proelia martem nam moris fuerat indicto bello in Martis sacrario ancilia commovere, unde est in octavo “utque inpulit arma”. {{ancora+|604|[[Aeneis/Liber VII#600|604.]]}} {{sc|}}Lacrimabile bellum πολύδακρυν ἄρηα . Getarum fera gens etiam apud maiores fuit: nam ipsi sunt Mysi, quos Sallustius a Lucullo dicit esse superatos. {{ancora+|605|[[Aeneis/Liber VII#605|605.]]}} {{sc|}}Hyrcanisve gens est dicta a silva Hyrcania, ubi sunt tigres. arabisve parant venit ab eo quod est ‘hic Arabus’ — nam ab eo quod est ‘hic Arabs, ab hoc Arabe’, ‘Arabibus’ facit — sicut ‘Hiberus’, unde est in Lucano “occurrat Hiberis alter” (2.54), et ‘Hiber’, ut Horatius “discet Hiber Rhodanique potor”. item lectum est ‘Aethiopus’, sed tantum ‘Aethiops’ dicimus. {{ancora+|606|[[Aeneis/Liber VII#605|606.]]}} {{sc|}}Auroramque sequi ingenti ambitu dixit ipsum ortum diei pro populis. parthosque reposcere signa hoc in honorem Augusti posuit, quo regnante a Parthis repetita sunt signa, quae Crassus triumvir perdiderat. qui cum aviditate sua contra auspicia bellum suscepisset, interdicentibus tribunis plebis, captus cum filio est et necatus infuso in os auro, cuius amore pugnaverat. {{ancora+|607|[[Aeneis/Liber VII#605|607.]]}} {{sc|}}Sunt geminae belli portae sacrarium hoc, id est belli portas Numa Pompilius fecerat circa imum Argiletum iuxta theatrum Marcelli. quod fuit in duobus brevissimis templis: duobus autem propter Ianum bifrontem. postea captis Faleriis, civitate Tusciae, inventum est simulacrum Iani cum frontibus quattuor. unde quod Numa instituerat translatum est ad forum transitorium et quattuor portarum unum templum est institutum. Ianum sane apud aliquos bifrontem, apud aliquos quadrifrontem esse non mirum est: nam alii eum diei dominum volunt, in quo ortus est et occasus — Horatius “matutine pater, seu Iane libentius audis” — alii anni totius, quem in quattuor tempora constat esse divisum. anni autem esse deum illa res probat, quod ab eo prima pars anni nominatur: nam ab Iano Ianuarius dictus est. {{ancora+|608|[[Aeneis/Liber VII#605|608.]]}} {{sc|}}Religione sacrae tremendae, execrabiles: nam et paulo post dicturus est “tristesque recludere portas”. {{ancora+|609|[[Aeneis/Liber VII#605|609.]]}} {{sc|}}Ferri robora bene addidit ‘ferri’: nam omne quod forte est, robur vocamus. {{ancora+|610|[[Aeneis/Liber VII#610|610.]]}} {{sc|}}ianus quidam ianum Eanum dicunt ab eundo; eumque esse Martem; et quod apud Romanos plurimum potest, ideo primum in veneratione nominari. alii Ianum aerem credunt; et quia vocis genitor habeatur, idcirco mandari ei preces nostras ad deos perferendas. alii Ianum mundum accipiunt, cuius caulae ideo in pace clausae sunt, quod mundus undique clausus est, belli tempore aperiuntur, ad auxilium petendum ut pateant. nam quasi mundo ei duas facies dederunt, orientis et occidentis, quod iam supra dictum est: alii quattuor secundum quattuor partes mundi. alii Clusivium dicunt, alii Patulcium, quod patendarum portarum habeat potestatem. idem Iunonius; inde pulchre Iuno portas aperire inducitur. idem Quirinus, unde trabeatum consulem aperire portas dicunt, eo habitu quo Quirinus fuit. {{ancora+|612|[[Aeneis/Liber VII#610|612.]]}} {{sc|}}Ipse quirinali trabea Suetonius in libro de genere vestium dicit tria genera esse trabearum: unum dis sacratum, quod est tantum de purpura; aliud regum, quod est purpureum, habet tamen album aliquid; tertium augurale de purpura et cocco. ‘Quirinali’ ergo regali. cinctuque gabino ‘Gabinus cinctus’ est toga sic in tergum reiecta, ut una eius lacinia a tergo revocata hominem cingat. hoc autem vestimenti genere veteres Latini, cum necdum arma haberent, praecinctis togis bellabant: unde etiam milites in procinctu esse dicuntur. hoc rursus utebatur consul bella indicturus ideo quia, cum Gabii, Campaniae civitas, sacris operaretur, bellum subito evenit: tunc cives cincti togis suis ab aris ad bella profecti sunt et adepti victoriam: unde hic ortus est mos. {{ancora+|613|[[Aeneis/Liber VII#610|613.]]}} {{sc|}}Insignis reserat stridentia limina consul insignem accipe primo loco creatum, licet similem habeat potestatem. {{ancora+|614|[[Aeneis/Liber VII#610|614.]]}} {{sc|}}Ipse vocat pugnas tria sunt, ut supra diximus, militiae genera: sacramentum, in quo iurat unusquisque miles se non recedere, nisi praecepto consulis post completa stipendia, id est militiae tempora; coniuratio, quae fit in tumultu, id est Italico bello et Gallico, quando vicinum urbis periculum singulos iurare non patitur, ut inter Fabios fuit; evocatio, quod genus nunc tangit. nam ad subitum bellum evocabantur, unde etiam consul solebat dicere ‘qui rem publicam salvam esse vult me sequatur’. {{ancora+|615|[[Aeneis/Liber VII#615|615.]]}} {{sc|}}Conspirant cornva nam et tubae simul inflabantur. {{ancora+|619|[[Aeneis/Liber VII#615|619.]]}} {{sc|}}Foeda ministeria cruenta, more suo. {{ancora+|620|[[Aeneis/Liber VII#620|620.]]}} {{sc|}}Morantes scilicet bella, differentes. {{ancora+|622|[[Aeneis/Liber VII#620|622.]]}} {{sc|}}Rupit saturnia postes acyrologiam fecit commutando Ennii versum: nam ille ait “belli ferratos postes portasque refregit”. {{ancora+|623|[[Aeneis/Liber VII#620|623.]]}} {{sc|}}Inmobilis ante non semper, sed antehac. potest tamen et ‘inmobilis a furia’: nam ante gessit bella, sed iure indicta per fetiales et per patrem patratum. {{ancora+|626|[[Aeneis/Liber VII#625|626.]]}} {{sc|}}Tergent ab eo quod est ‘tergeo’ venit, et ‘tergunt’ a ‘tergo tergis’, quod de usu penitus recessit. {{ancora+|627|[[Aeneis/Liber VII#625|627.]]}} {{sc|}}Arvina secundum Suetonium in libro de vitiis corporalibus arvina est durum pingue, quod est inter cutem et viscus. alii arvinam nomine lardum dicunt. {{ancora+|629|[[Aeneis/Liber VII#625|629.]]}} {{sc|}}Adeo magnae valde magnae, ut Terentius “adulescentem adeo nobilem”. {{ancora+|630|[[Aeneis/Liber VII#630|630.]]}} {{sc|}}Atina potens civitas haec est iuxta Pomptinas paludes, dicta Atina a morbis, qui Graece ἄται dicuntur, quos paludis vicinitas creat. tiburque superbum aut nobile: aut per transitum tetigit illud quod aliquando cum a senatu auxilia poscerent Tiburtes sub commemoratione beneficiorum a se populo Romano praebitorum, hoc tantum a senatu responsum acceperunt ‘superbi estis’. {{ancora+|631|[[Aeneis/Liber VII#630|631.]]}} {{sc|}}Crustumerique mutavit: nam Crustumerium dicitur. Cassius Hemina tradidit, Siculum quendam nomine uxoris suae Clytemestrae condidisse Clytemestrum, mox corrupto nomine Crustumerium dictum. alii volunt a crustula panis, quam Troiani coacti fame exedisse dicuntur, appellatum. turrigerae antemnae bene muratae. Antemnae autem dictae sunt, quod eas amnis praeterfluit, quasi ante amnem positae. {{ancora+|632|[[Aeneis/Liber VII#630|632.]]}} {{sc|}}Salignas umbonum crates ut dicit Sallustius de Lucanis “qui de vimine facta scuta coriis tegebant”. {{ancora+|633|[[Aeneis/Liber VII#630|633.]]}} {{sc|}}Thoracas aenos bene ‘thoracas’; nam apud maiores loricae pectora tantum tegebant: Statius “triplici servantur pectora ferro: pectora, nam tergo nullus metus”. {{ancora+|634|[[Aeneis/Liber VII#630|634.]]}} {{sc|}}Lento ducunt argento flexili argento ducunt, id est extendunt. est autem spondiazon et reciprocus versus. {{ancora+|637|[[Aeneis/Liber VII#635|637.]]}} {{sc|}}Classica iamque sonant bene posuit amphiboliam: nam classicum dicimus et tubam ipsam et sonum. classicum autem est flexilis tuba. tessera signum symbolum bellicum, quod ad pugnam exeuntibus datur, scilicet propter confusionem, ut fuit in bello Marii †bardeus, in Sullae Apollo Delphicus, in Caesaris Venus Genetrix. {{ancora+|638|[[Aeneis/Liber VII#635|638.]]}} {{sc|}}Trepidus festinus, more suo. {{ancora+|640|[[Aeneis/Liber VII#640|640.]]}} {{sc|}}Loricam indvitur dicimus et ‘induor illa re’ et ‘illam rem’. {{ancora+|641|[[Aeneis/Liber VII#640|641.]]}} {{sc|}}Helicona deae Parnasus, mons Thessaliae, dividitur in Cithaeronem Liberi et Heliconem Apollinis, cuius sunt musae. est autem Homeri versus. movete legitur et ‘monete’. {{ancora+|644|[[Aeneis/Liber VII#640|644.]]}} {{sc|}}Quibus arserit armis aut splenduerit: aut amore flagraverit. {{ancora+|647|[[Aeneis/Liber VII#645|647.]]}} {{sc|}}Primus init bellum non mirum si sacrilegus et contemptor deorum contra piam gentem prior arma corripuit. et scienda est poetae adfectatio — nam ablepsiam nefas est dicere — hic enim aliquos commemorat, quos in bello non invenis, item in sequentibus aliquos invenimus, quorum hic nullam fecit commemorationem. Tyrrhenis asper ab oris oriundo Tuscus, non qui nunc de Tuscia venit, quem antea pulsum a civibus constat. {{ancora+|648|[[Aeneis/Liber VII#645|648.]]}} {{sc|}}Agminaque armat aut eorum, qui eum secuti fuerant, sicut eius filius: nec enim credibile est solum fugisse — nam et Statius dicit “vel quos movet exul et haesit tristibus aucta fides” — aut certe eorum, quos Turnus dederat, ut Adrastus Polynici in Statio, qui ait “ne parva movens inglorius arma iret”. {{ancora+|652|[[Aeneis/Liber VII#650|652.]]}} {{sc|}}Agyllina ex urbe de Caere oppido. nequiquam quia in proelio periit nec patrium recepit imperium. {{ancora+|653|[[Aeneis/Liber VII#650|653.]]}} {{sc|}}Patriis qui laetior esset imperiis dignus qui haberet imperatorem potius, quam exulem patrem. {{ancora+|656|[[Aeneis/Liber VII#655|656.]]}} {{sc|}}Pulchro forti, ut diximus supra. {{ancora+|657|[[Aeneis/Liber VII#655|657.]]}} {{sc|}}Pulcher aventinus Aventinus mons urbis Romae est, quem constat ab avibus esse nominatum, quae de Tiberi ascendentes illic sedebant, ut in octavo legimus “dirarum nidis domus opportuna volucrum”. quidam etiam rex Aboriginum, Aventinus nomine, illic et occisus et sepultus est, sicut etiam Albanorum rex Aventinus, cui successit Procas. Varro tamen dicit in gente populi Romani, Sabinos a Romulo susceptos istum accepisse montem, quem ab Avente, fluvio provinciae suae, Aventinum appellaverunt. constat ergo varias has opiniones postea secutas, nam a principio Aventinus est dictus ab avibus vel a rege Aboriginum: unde hunc Herculis filium constat nomen a monte accepisse, non ei praestitisse. insigne paternum absolute dixit. {{ancora+|658|[[Aeneis/Liber VII#655|658.]]}} {{sc|}}Centum angves secundum Simonidem, ut diximus supra; nam alii dicunt novem fuisse. {{ancora+|659|[[Aeneis/Liber VII#655|659.]]}} {{sc|}}Collis aventini silva in silva collis Aventini. et dicendo ‘Aventini’ ostendit iam antea ita esse nominatum. rhea sacerdos adludit ad nomen matris Romuli, quae dicta est Ilia, Rhea Silvia. {{ancora+|660|[[Aeneis/Liber VII#660|660.]]}} {{sc|}}Furtivum inlicite conceptum, quippe a sacerdote: sic ait “et dulcia furta”. {{ancora+|661|[[Aeneis/Liber VII#660|661.]]}} {{sc|}}Mixta deo μιχθεῖσα , Graece dixit. mulier compendiose mortalem dixit: consequens namque fuerat ut diceret ‘mixta deo mortalis’. lavrentia arva Laurentum civitas plurimum potuit, nam omnia vicina loca eius imperio subiacuerunt: unde nunc ait ‘arva Laurentia’, cum iuxta Tiberim armenta Hercules paverit. sed secundum antiquum situm, ante Albam et Romam, Tiberis Laurentini fuit territorii. {{ancora+|662|[[Aeneis/Liber VII#660|662.]]}} {{sc|}}Geryone Geryones rex fuit Hispaniae. qui ideo trimembris fingitur, quia tribus insulis praefuit, quae adiacent Hispaniae: Baliaricae minori et maiori et Ebuso. fingitur etiam bicipitem canem habuisse, quia et terrestri et navali certamine plurimum potuit. hunc Hercules vicit. qui ideo fingitur ad eum olla aerea transvectus, quod habuit navem fortem et aere munitam. hunc Geryonem alii Tartessiorum regem dicunt fuisse et habuisse armenta pulcherrima, quae Hercules occiso eo abduxit. de cuius sanguine dicitur arbor nata, quae Vergiliarum tempore poma in modum cerasi sine ossibus ferat. sane sciendum declinari ‘hic Geryones, huius Geryonae’ — unde est “tergemini nece Geryonae” — ut ‘Anchises Anchisae’: unde usurpavit Sallustius ‘Geryonis’ dicens. veniens autem Hercules de Hispania per Campaniam in quadam Campaniae civitate pompam triumphi sui exhibuit: unde Pompei dicitur civitas. postea iuxta Baias caulam bubus fecit et eam saepsit: qui locus Boaulia dictus est, nam hodie Bauli vocatur. tirynthius a Tirynthe civitate Argis vicina, in qua nutritus est Hercules. {{ancora+|663|[[Aeneis/Liber VII#660|663.]]}} {{sc|}}Tyrrhenoque boves in flumine lavit hiberas admiratio locorum longinquitate. {{ancora+|664|[[Aeneis/Liber VII#660|664.]]}} {{sc|}}Pila manu pilum proprie est hasta Romana, ut gaesa Gallorum, sarissae Macedonum. dolones dolo est aut flagellum, intra cuius virgam latet pugio: aut secundum Varronem ingens contus cum ferro brevissimo. dolones autem a fallendo dicti sunt, quod decipiant ferro, cum speciem praeferant ligni. et multi volunt per teretes mucrones ‘dolones’ dici, per veru Sabellum ‘pila’ significari. {{ancora+|666|[[Aeneis/Liber VII#665|666.]]}} {{sc|}}Ipse pedes ad genus respicit: nam et Hercules pedes semper incessit, cum equos habuerit nobilissimos. torquens sustinens, ut “axem humero torquet”. {{ancora+|669|[[Aeneis/Liber VII#665|669.]]}} {{sc|}}Horridus tremendus, non re vera horribilis. {{ancora+|670|[[Aeneis/Liber VII#670|670.]]}} {{sc|}}Tiburtia moenia linquunt de Graecia tres fratres venerunt ad Italiam, Catillus, Coras, Tibur vel Tiburnus. hi simul omnes unam fecere civitatem et eam de fratris maioris nomine Tibur appellaverunt: licet et alias fecerint singuli. nunc ergo dicit duos ad bella venisse, dimisso in civitate ad custodiam Tiburte vel Tiburno. {{ancora+|672|[[Aeneis/Liber VII#670|672.]]}} {{sc|}}Catillus unde mons Catilli, quem Catelli dicunt per corruptionem, iuxta Tibur. coras a cuius nomine est civitas in Italia. {{ancora+|675|[[Aeneis/Liber VII#675|675.]]}} {{sc|}}Descendunt centavri ex hac comparatione equites eos fuisse intellegimus, quod tamen dicturus est postea “nec non celeresque Latini et cum fratre Coras et virginis ala Camillae”. homolen othrymque nivalem montes Thessaliae. {{ancora+|677|[[Aeneis/Liber VII#675|677.]]}} {{sc|}}Ingens silva locum et magno cedunt virgulta fragore defectus ‘cedit silva, cedunt et virgulta fragore’, cum utique a minore ad maius venire debuerit. {{ancora+|678|[[Aeneis/Liber VII#675|678.]]}} {{sc|}}Nec praenestinae fundator defvit urbis de civitatibus totius orbis multi quidem ex parte scripserunt, ad plenum tamen Ptolomaeus Graece, latine Plinius. de Italicis etiam urbibus Hyginus plenissime scripsit, et Cato in originibus. apud omnes tamen si diligenter advertas, de auctoribus conditarum urbium dissensio invenitur, adeo ut ne urbis quidem Romae origo possit diligenter agnosci. nam Sallustius dicit “urbem Romam, sicuti ego accepi, condidere atque habuere initio Troiani et cum his Aborigines”; alii dicunt ab Euandro, secundum quos Vergilius “tunc rex Euandrus Romanae conditor arcis”; alii a Romulo, ut “en huius nate auspiciis illa inclita Roma”. si igitur tantae civitatis certa ratio non apparet, non mirum si in aliarum opinione dubitatur. unde nec historicos nec commentatores varia dicentes imperitiae condemnare debemus: nam antiquitas ipsa creavit errorem, et plerique fundant, plerique augent et ad se transferunt nomina. quam rem etiam non parvum errorem adferre manifestum est, ut ecce Laurentum a Pico factum est, ut “Laurentis regia Pici”; item a Lavino, Latini fratre, Lavinum dictum; item a Latino Laurentum; item a Lavinia Laurolavinium. nec praenestinae fundator defvit urbis Praeneste locus est haud longe ab urbe, dictus ἀπὸ τῶν πρίνων , id est ab ilicibus, quae illic abundant. ibi erant pontifices et dii indigetes, sicut etiam Romae. erant etiam illic duo fratres, qui divi appellabantur. horum soror dum ad focum sederet, resiliens scintilla eius uterum percussit, unde dicitur concepisse. postea enixa est puerum iuxta templum Iovis abiecitque. virgines aquatum euntes iuxta ignem inventum sustulerunt, qui a fonte haud longe erat: unde Vulcani dictus est filius. Caeculus autem ideo, quia oculis minoribus fuit: quam rem frequenter efficit fumus. hic postea collecta multitudine postquam diu latrocinatus est, Praenestinam civitatem in montibus condidit. et cum ludorum die vicinos populos invitasset, coepit eos hortari ut secum habitarent, et pro gloria iactare se filium esse Vulcani. quod cum illi non crederent, invocato Vulcano, ut eum filium comprobaret, omnis illius multitudinis coetus est flamma circumdatus. quo facto commoti omnes simul habitaverunt et Vulcani filium esse crediderunt. hinc est ‘omnis quem credidit aetas’, quasi post dubitationem, et quia sine dubio aetas varia in spectaculis fuit. dicimus autem et ‘hoc Praeneste’, ut ‘quique altum Praeneste viri’, et ‘haec Praenestis’, unde est “cum primam aciem Praeneste sub ipsa stravi”. {{ancora+|682|[[Aeneis/Liber VII#680|682.]]}} {{sc|}}altum praeneste Cato dicit “quia is locus montibus praestet, Praeneste oppido nomen dedit”. ergo ‘altum’, quia in montibus locatum. quique arva gabinae ivnonis Gabii populi, diu in agris morati, tandem Gabios condiderunt: unde perite ‘arva’ dixit, non moenia. sane illic Iuno religiosissime colitur. est autem locus haud longe ab urbe. {{ancora+|683|[[Aeneis/Liber VII#680|683.]]}} {{sc|}}Gelidumque anienem ‘Anio’ fluvius haud longe ab urbe est, sed hic euphoniam secutus est: nam Ennius “Anionem” dixit iuxta regulam. {{ancora+|684|[[Aeneis/Liber VII#680|684.]]}} {{sc|}}Hernica saxa colunt Sabinorum lingua saxa hernae vocantur. quidam dux magnus Sabinos de suis locis elicuit et habitare secum fecit in saxosis montibus: unde dicta sunt Hernica loca et populi Hernici. dives anagnia aut fertilis: aut adludit ad historiam. nam Antonius Augusti sorore contempta postquam Cleopatram duxit uxorem, monetam eius nomine in Anagnia civitate iussit feriri. {{ancora+|685|[[Aeneis/Liber VII#685|685.]]}} {{sc|}}Quos amasene pater aut ‘pascis’, aut sit antiptosis ‘quos pascit Amasenus’. est autem fluvius, qui Anagnienses agros inrigat. arma scuta. {{ancora+|686|[[Aeneis/Liber VII#685|686.]]}} {{sc|}}Nec clipei scuta maiora, dicta ab eo quod celent corpus, ἀπὸ τοῦ κλέπτειν . {{ancora+|688|[[Aeneis/Liber VII#685|688.]]}} {{sc|}}Fulvosque lupi de pelle galeros galerus genus est pillei, quod Fronto genere neutro dicit ‘hoc galerum’. {{ancora+|689|[[Aeneis/Liber VII#685|689.]]}} {{sc|}}Vestigia nuda sinistri institvere pedis atqui ipse est in pugnantibus primus; sed bene nudus est, quia tegitur scuto. dextrum autem tectum conveniebat esse, quasi ab armis remotum. {{ancora+|690|[[Aeneis/Liber VII#690|690.]]}} {{sc|}}Pero autem est rusticum calciamentum. et traxit hoc a Graeciae more, unde isti, sicut dictum est, transierant, ubi hoc armorum fuerat genus. {{ancora+|691|[[Aeneis/Liber VII#690|691.]]}} {{sc|}}At messapus equum domitor neptunia proles hic Messapus per mare ad Italiam venit, unde Neptuni dictus est filius: quem invulnerabilem ideo dicit, quia nusquam periit, nec in bello. ignem autem ei nocere non posse propter Neptunum dicit, qui aquarum deus est. ab hoc Ennius dicit se originem ducere: unde nunc et cantantes inducit eius socios et eos comparat cycnis. ‘domitor’ autem ‘equorum’, quasi animalium a patre inventorum. {{ancora+|695|[[Aeneis/Liber VII#695|695.]]}} {{sc|}}Hi fescenninas acies Fescenninum oppidum est ubi nuptialia inventa sunt carmina. hi autem populi ab Atheniensibus ducunt originem. aequosque faliscos Faliscos Halesus condidit. hi autem, inmutato h in f, Falisci dicti sunt, sicut febris dicitur quae ante hebris dicebatur, Formiae quae Hormiae fuerunt, ἀπὸ τῆς ὁρμῆς : nam posteritas in multis nominibus f pro h posuit. iustos autem dicit Faliscos, quia populus Romanus missis decem viris ab ipsis iura fetialia et non nulla supplementa duodecim tabularum accepit, quas habuerat ab Atheniensibus. {{ancora+|696|[[Aeneis/Liber VII#695|696.]]}} {{sc|}}Hi soractis habent arces mons apud Hirpos haud longe a Flaminia, de quo Horatius “vides ut alta stet nive candidum Soracte”. flaviniaque arva locus est in Italia Flavinium nomine. {{ancora+|697|[[Aeneis/Liber VII#695|697.]]}} {{sc|}}Et cimini cum monte lacum et lacus et mons hoc nomine appellantur. sane hoc habet fabula. aliquando Hercules, cum de Hispania rediret, ad hos populos venit. qui cum a singulis provocaretur ad ostendendam virtutem, defixisse dicitur vectem ferreum, quo exercebatur. qui cum terrae esset adfixus et a nullo potuisset auferri, eum rogatus sustulit, unde inmensa vis aquae secuta est, quae Ciminum lacum fecit. lucosque capenos hos dicit Cato Veientum ‹iuvenes› condidisse auxilio regis Propertii, qui eos Capenam cum adolevissent, miserat. unde et porta Capena, quae iuxta Camenas est, nomen accepit. {{ancora+|698|[[Aeneis/Liber VII#695|698.]]}} {{sc|}}Aequati numero aequaliter ordinati, digesti in ordinem — hinc est ‘saepenumero scripsi’, hoc est ordine — congruenter, sicut decebat, rationabiliter. {{ancora+|699|[[Aeneis/Liber VII#695|699.]]}} {{sc|}}Liquida inter nubila pura, sicca, serena: sed nil tam contrarium nubibus. ergo nubes pro aere posuit, ut diximus supra. {{ancora+|700|[[Aeneis/Liber VII#700|700.]]}} {{sc|}}Et longa canoros dant per colla modos secundum Plinium, qui ait in naturali historia, cycnos ideo suavius canere, quia colla longa et inflexa habent, et necesse est eluctantem vocem per longum et flexuosum meatum varias reddere modulationes. {{ancora+|701|[[Aeneis/Liber VII#700|701.]]}} {{sc|}}Sonat amnis Caystrum dicit, qui cohaeret Asiae paludi. quam cum significamus, ‘a’ longa est, cum sit brevis, si provinciam significare voluerimus: quod significatur in georgicis, ut “et quae Asia circum dulcibus in stagnis rimantur prata Caystri”. {{ancora+|705|[[Aeneis/Liber VII#705|705.]]}} {{sc|}}Volucrum raucarum ‘raucarum’ τῶν μέσων est, sicut ‘grave olens’: nam legimus “graviter spirantis copia thymbrae”. sciendum tamen Vergilium secundum morem provinciae suae locutum, in qua bene canentes cycni rauciores vocantur. {{ancora+|706|[[Aeneis/Liber VII#705|706.]]}} {{sc|}}Ecce sabinorum prisco de sanguine usurpat hoc: nam Clausus, Sabinorum dux, post exactos reges, ut quidam dicunt, cum quinque milibus clientum et amicorum Romam venit, et susceptus habitandam partem urbis accepit: ex quo Claudia et tribus est et familia nominata. prisco de sanguine de antiquis Sabinis. {{ancora+|707|[[Aeneis/Liber VII#705|707.]]}} {{sc|}}Magnum agmen propter quinque milia clientum. {{ancora+|709|[[Aeneis/Liber VII#705|709.]]}} {{sc|}}Postquam in partem data Roma sabinis hoc de alia traxit historia. nam post Sabinarum raptum et factum inter Romulum et Titum Tatium foedus recepti in urbem Sabini sunt, sed hac lege, ut in omnibus essent cives Romani, excepta suffragii latione: nam magistratus non creabant. {{ancora+|710|[[Aeneis/Liber VII#710|710.]]}} {{sc|}}Amiterna cohors de Amiterno oppido. priscique quirites id est Sabini. prisci autem ideo, quia post foedus Titi et Romuli placuit ut quasi unus de duobus fieret populus: unde et Romani Quirites dicti sunt, quod nomen Sabinorum fuerat a civitate Curibus, et Sabini a Romulo Romani dicti sunt. {{ancora+|711|[[Aeneis/Liber VII#710|711.]]}} {{sc|}}Ereti manus omnis oppidum est dictum a Iunone, id est Ἥρα , quae illic colitur. oliviferaeque mutuscae haec Trebia postea dicta est, quam modo Trebulam dicunt. apud quam Hannibal delevit populum Romanum: Lucanus “Cannarum fuimus Trebiaeque iuventus” (2.46). {{ancora+|712|[[Aeneis/Liber VII#710|712.]]}} {{sc|}}Qui nomentum urbem hoc ex sua persona dicit poeta: nam adhuc civitas Nomentana non fuerat, ut in sexto ait “hi tibi Nomentum et Gabios”, item “haec tum nomina erunt, nunc sunt sine nomine terrae”. rosea rura velini Velinus lacus est circa Reate iuxta agrum, qui Rosulanus vocatur. Varro tamen dicit lacum hunc a quodam consule in Narem vel Nartem fluvium derivatum — nam utrumque dicitur — esse diffusum. post quod tanta est loca secuta fertilitas, ut etiam perticae longitudinem altitudo superaret herbarum: quin etiam quantum per diem demptum esset, tantum per noctes crescebat: quod Vergilius ad suam provinciam transtulit, dicens “et quantum longis carpent armenta diebus, exigua tantum gelidus ros nocte reponet”. {{ancora+|713|[[Aeneis/Liber VII#710|713.]]}} {{sc|}}Tetricae horrentis rupes Tetricus mons in Sabinis asperrimus, unde tristes homines tetricos dicimus. montemque severum proprium nomen montis est, sicut agri Roseus. {{ancora+|714|[[Aeneis/Liber VII#710|714.]]}} {{sc|}}Casperiamque colunt Casperia et Foruli civitates sunt. flumen himellae Himella fluvius est intra Forulos. et sic dixit ‘Himellae flumen’, ut “Buthroti urbem”. {{ancora+|715|[[Aeneis/Liber VII#715|715.]]}} {{sc|}}Qui tiberim fabarimque bibunt bene ‘bibunt’: namque Tiberis in Tuscia oritur, sed transit etiam per Sabinos, unde ‘bibunt’, non ‘possident’ dixit. et sciendum Turno dari auxilium a tractu Piceni, Samnii, Campaniae et pro parte Apuliae: omnis vero Tuscia superior et Venetia Aeneae praestat auxilium. Fabarim autem quem dicit etiam ipse per Sabinos transit et Farfarus dicitur: Plautus “dissipabo te tamquam folia Farfari”, Ovidius “et amoenae Farfarus umbrae”. frigida misit nursia Piceni civitas. ‘frigida’ autem aut re vera, aut certe venenosa, nocens: Gracchi namque ubique in contionibus suis Nursinos sceleratos appellaverunt, et scimus amare Vergilium historiarum rem per transitum tangere. {{ancora+|716|[[Aeneis/Liber VII#715|716.]]}} {{sc|}}Ortinae classes Ortini equites classes dicuntur, unde et eorum tubas classica dicimus, et partes populi classes vocamus, quae quinque fuerunt. populique Latini qui intererant Albani montis viscerationi. {{ancora+|717|[[Aeneis/Liber VII#715|717.]]}} {{sc|}}Infavstum interlvit allia nomen Allia fluvius haud longe ab urbe est. iuxta quem Galli Brenno duce, XV. Kal. avg. die deleto exercitu, post triduum deleverunt etiam urbem excepto Capitolio. sane ‘Allia’ additum unum ‘l’ propter metrum, ut ‘relliquias’. Lucanus bene posuit “quas Aliae clades” (7.633). {{ancora+|718|[[Aeneis/Liber VII#715|718.]]}} {{sc|}}Marmore mari. {{ancora+|720|[[Aeneis/Liber VII#720|720.]]}} {{sc|}}Vel cum sole novo prima aestatis parte: nam proprie sol novus est VIII. Kal. ian.; sed tunc non sunt aristae, quas ab ariditate dictas esse constat. {{ancora+|721|[[Aeneis/Liber VII#720|721.]]}} {{sc|}}Aut hermi campo Hermus Lydiae fluvius, qui superfusus campis gignit fertilitatem, unde harenas aureas fingitur trahere. lyciae flaventibus arvis provincia est fertilis frugum. {{ancora+|723|[[Aeneis/Liber VII#720|723.]]}} {{sc|}}Hinc agamemnonius Troiani nominis hostis hunc Agamemnonis plerique comitem, plerique nothum filium volunt. qui cum venisset ad Italiam, audito adventu Aeneae in bellum ruit, non amore Turni, sed odio hostilitatis antiquae; unde ait ‘Troiani nominis hostis’. {{ancora+|725|[[Aeneis/Liber VII#725|725.]]}} {{sc|}}Rapit populos raptim adducit. etiam Campaniae loca commemorat. felicia baccho massica nam Massicus mons est vitibus plenus. ‘Massica’ autem dixit, ut “Maenala”. {{ancora+|727|[[Aeneis/Liber VII#725|727.]]}} {{sc|}}Avrunci misere patres isti Graece Ausones nominantur. sidicinaque ivxta aequora ab oppido quod Sidicinum dicitur. {{ancora+|728|[[Aeneis/Liber VII#725|728.]]}} {{sc|}}Cales linquunt civitas est Campaniae; nam in Flaminia quae est Cale dicitur. est et in Gallia hoc nomine, quam Sallustius captam a Perperna commemorat. amnisque vadosi accola vulturni fluvius est Campaniae, qui iuxta Cumas cadit in mare. {{ancora+|729|[[Aeneis/Liber VII#725|729.]]}} {{sc|}}Saticulus asper populus Campaniae, asper moribus. {{ancora+|730|[[Aeneis/Liber VII#730|730.]]}} {{sc|}}Oscorumque manus Capuenses dicit, qui ante Ophici appellati sunt, quod illic plurimi abundavere serpentes. aclides illis tela aclides sunt tela quaedam antiqua, adeo ut nequaquam commemorentur in bello. legitur tamen quod sint clavae cubito semis factae, eminentibus hinc et hinc acuminibus: quae ita in hostem iaciuntur religatae loro vel lino, ut peractis vulneribus possint redire. putatur tamen esse teli genus, quod flagello in inmensum iaci potest. {{ancora+|732|[[Aeneis/Liber VII#730|732.]]}} {{sc|}}Laevas caetra tegit caetra est scutum loreum, quo utuntur Afri et Hispani. falcati comminus enses adfectavit varietatem: nam consequens fuerat ut diceret ‘dextras armant gladii falcati’. falcatus autem ensis est harpe, qua usus est Perseus: Lucanus ait “harpen alterius monstri iam caede rubentem” (9.663). {{ancora+|734|[[Aeneis/Liber VII#730|734.]]}} {{sc|}}Oebale Oebalus filius est Telonis et nymphae Sebethidis. haec autem est iuxta Neapolim. sed Telo diu regnavit apud Capreas, insulam contra Neapolim sitam. filius vero eius, patriis non contentus imperiis, transiit ad Campaniam et multis populis subiugatis suum dilatavit imperium. {{ancora+|735|[[Aeneis/Liber VII#735|735.]]}} {{sc|}}Teleboum capreas cum regna teneret cum teneret Capreas, regna Teleboum: nam Teleboae Caprearum sunt populi, quos Telo suo regebat imperio. quidam dicunt Capreas a Capreo, qui in illis regionibus potens fuit, nominatas. {{ancora+|738|[[Aeneis/Liber VII#735|738.]]}} {{sc|}}Sarrastis populos populi Campaniae sunt a Sarno fluvio. Conon in eo libro, quem de Italia scripsit, quosdam Pelasgos aliosque ex Peloponneso convenas ad eum locum Italiae venisse dicit, cui nullum antea nomen fuerit, et flumini quem incolerent, Sarro nomen inposuisse ex appellatione patrii fluminis, et se Sarrastras appellasse. hi inter multa oppida Nuceriam condiderunt. {{ancora+|739|[[Aeneis/Liber VII#735|739.]]}} {{sc|}}Rufras batulvmque tenent castella Campaniae, a Samnitibus condita. arva celemnae Iunonis. locus Campaniae est Celemnae, sacer Iunoni. {{ancora+|740|[[Aeneis/Liber VII#740|740.]]}} {{sc|}}Et quos maliferae despectant moenia bellae multi Nolam volunt intellegi et dicunt iratum Vergilium nomen eius mutasse propter sibi negatum hospitium, et id aperte noluisse dicere, sed ostendere per periphrasin; nam illic Punica mala nascuntur: ut nunc ‘Bella’ pro ‘Nola’ posuerit. alii ita volunt accipi, ut sit synalipha et legatur ‘moenia Abellae’. quidam hanc civitatem a rege Murano conditam Moeram nomine vocatam ferunt, sed Graecos primum eam incoluisse. quae ab nucibus Abellanis Abella nomen accepit. alii quod inbelle vulgus et otiosum ibi fuerit, ideo Abellam appellatam. huius cives cum loca circa Capuam possiderent, †ortu tumultu interisse, aliosque fugientes Moeranum abisse et eius incolis se iunxisse: et quod inbelliores fuerint Abellanos dictos. {{ancora+|741|[[Aeneis/Liber VII#740|741.]]}} {{sc|}}Cateias tela Gallica: unde et Teutonicum ritum dixit. cateiam quidam asserunt teli genus esse tale quale aclydes sunt, ex materia quam maxime lenta, cubitus longitudine, tota fere clavis ferreis illigata, quas in hostem iaculantes lineis, quibus eas adnexuerant, reciprocas faciebant. cateias id est hastas. cateiae lingua Theotisca hastae dicuntur. {{ancora+|742|[[Aeneis/Liber VII#740|742.]]}} {{sc|}}Raptus de subere cortex bene ‘raptus’, id est raptim sublatus, quia recens suberis cortex in quamvis formam tota flectitur facilitate. {{ancora+|744|[[Aeneis/Liber VII#740|744.]]}} {{sc|}}Montosae nersae civitas in montibus posita. {{ancora+|745|[[Aeneis/Liber VII#745|745.]]}} {{sc|}}Insignem fama bene ‘fama’, quia occidetur, ut “Vfentemque Gyas, cadit et Tolumnius augur”. {{ancora+|746|[[Aeneis/Liber VII#745|746.]]}} {{sc|}}Horrida praecipve cui gens Aequiculam gentem dicit, et morum et vitae qualitate praeduram. sane aliud pendet ex alio: ideo erant horridi, quia venabantur; ideo venabantur, quia habebant duras glebas, id est infertiles: nam molles feraces sunt, ut in georgicis docet “et cui putre solum, namque hoc imitamur arando”. {{ancora+|750|[[Aeneis/Liber VII#750|750.]]}} {{sc|}}Quin et marrubia venit de gente sacerdos Medea quando relictis Colchis Iasonem secuta est, dicitur ad Italiam pervenisse, et populos quosdam circa Fucinum ingentem lacum habitantes, qui Marrubii appellabantur quasi circa mare habitantes, propter paludis magnitudinem, docuit remedia contra serpentes: quamquam alii Marrubios a rege dictos velint. hi ergo populi Medeam Angitiam nominaverunt ab eo quod eius carminibus serpentes angerent. ab his nunc Umbronem venisse dicit, non regem, sed ducem. sunt autem isti Marsorum populi. {{ancora+|751|[[Aeneis/Liber VII#750|751.]]}} {{sc|}}Fronde super galeam et felici comptus oliva comptus frondibus festae olivae. {{ancora+|753|[[Aeneis/Liber VII#750|753.]]}} {{sc|}}Vipereo generi terrenis serpentibus. graviter spirantibus hydris aquae serpentibus. ‘graviter’ autem ‘spirantibus’ solo nocentibus flatu: Lucanus “ante venena nocens” (9.725). spargere conficere, ut “et spargere venena didicerunt”. {{ancora+|755|[[Aeneis/Liber VII#755|755.]]}} {{sc|}}Arte levabat leviores esse faciebat, ut “nostrumque leves quaecumque laborem”. {{ancora+|756|[[Aeneis/Liber VII#755|756.]]}} {{sc|}}Medicari cuspidis ictum ‘medicor illam rem’ et ‘illi rei’, sicut modulor. {{ancora+|760|[[Aeneis/Liber VII#760|760.]]}} {{sc|}}Liquidi flevere lacus etiam alii. {{ancora+|761|[[Aeneis/Liber VII#760|761.]]}} {{sc|}}Ibat et hippolyti proles pulcherrima bello virbius Theseus mortua Hippolyte Phaedram, Minois et Pasiphaae filiam, superduxit Hippolyto. qui cum illam de stupro interpellantem contempsisset, falso delatus ad patrem est, quod ei vim voluisset inferre. ille Aegeum patrem rogavit ut se ulcisceretur. qui agitanti currus Hippolyto inmisit focam, qua equi territi eum traxerunt. tunc Diana eius castitate commota revocavit eum in vitam per Aesculapium, filium Apollinis et Coronidis, qui natus erat exsecto matris ventre, ideo quod, cum Apollo audisset a corvo, eius custode, eam adulterium committere, iratus Coronidem maturo iam partu confixit sagittis — corvum vero nigrum fecit ex albo — et exsecto ventre Coronidis produxit ita Aesculapium, qui factus est medicinae peritus. hunc postea Iuppiter propter revocatum Hippolytum interemit: unde Apollo iratus Cyclopas fabricatores fulminum confixit sagittis: ob quam rem a Iove iussus est Admeti regis novem annis apud Amphrysum armenta pascere divinitate deposita. sed Diana Hippolytum, revocatum ab inferis, in Aricia nymphae commendavit Egeriae et eum Virbium, quasi bis virum, iussit vocari. cuius nunc filium cognominem dicit in bellum venire: adeo omnia ista fabulosa sunt. nam cum castus ubique inductus sit et qui semper solus habitaverit, habuisse tamen fingitur filium. re vera autem, ut et supra diximus, Virbius est numen coniunctum Dianae, ut matri deum Attis, Minervae Erichthonius, Veneri Adonis. {{ancora+|762|[[Aeneis/Liber VII#760|762.]]}} {{sc|}}Quem mater aricia misit civitas iuxta Albam. ‘mater’ autem propter Augustum dicit, qui fuerat ex Aricina matre progenitus: ac si diceret, quae tanti auctor est generis. {{ancora+|763|[[Aeneis/Liber VII#760|763.]]}} {{sc|}}Egeriae lucis nympha in Aricino nemore, quam amicam suam Numa esse fingebat ad firmandam legum suarum auctoritatem. {{ancora+|764|[[Aeneis/Liber VII#760|764.]]}} {{sc|}}Pingvis ubi et placabilis ara dianae ‘pinguis’ frequenti sacrificio, ‘placabilis’ autem ac si diceret, non qualis ante fuit, vel illic vel apud Tauros, humano gaudens cruore: quam historiam plene in secundo diximus, cum Iphigeniae incidit commemoratio. {{ancora+|765|[[Aeneis/Liber VII#765|765.]]}} {{sc|}}Arte novercae occiderit bene vim sceleris expressit sola novercae commemoratione. {{ancora+|769|[[Aeneis/Liber VII#765|769.]]}} {{sc|}}Paeoniis revocatum herbis aut medicinalibus, a Paeone medico deorum, qui Paean secundum Doricos dicitur, secundum rationem Paeon: aut re vera herbam Paeoniam dicit, cuius Creta ferax est. et amore dianae ‘amore’, id est cura. {{ancora+|772|[[Aeneis/Liber VII#770|772.]]}} {{sc|}}Medicinae talis et artis quae etiam fata dissolveret. {{ancora+|773|[[Aeneis/Liber VII#770|773.]]}} {{sc|}}Poenigenam matris poena genitum: alii ‘Phoebigenam’ legunt, ut Probus. {{ancora+|775|[[Aeneis/Liber VII#775|775.]]}} {{sc|}}Relegat commendat ab aliis segregatum. {{ancora+|776|[[Aeneis/Liber VII#775|776.]]}} {{sc|}}Solus in solis locis: nam ‘solus’ quomodo qui filium dicitur suscepisse? ignobilis non vilis, sed ignotus: quamquam possit etiam ad illud referri quod dicunt quibusdam artibus posse hominum vitam ultra fata protendi, ita tamen, ut solam habeant vitae imaginationem; videntur enim omnia facere nec faciunt. aevum aevum est aetas perpetua, cuius neque initium neque extremum noscitur, sed hic modo ‘aevum’ aetatem Hippolyti posuit. veteres aevum etiam deorum vitam dicebant; nam et Virbius inter deos colitur. Virbium autem quidam Solem putant esse, cuius simulachrum non est fas attingere, propterea quia nec sol tangitur. {{ancora+|777|[[Aeneis/Liber VII#775|777.]]}} {{sc|}}Versoque ubi nomine de re facto, ut “oestrum Grai vertere vocantes”. {{ancora+|778|[[Aeneis/Liber VII#775|778.]]}} {{sc|}}Unde etiam triviae templo exponit τὸ αἴτιον : nam Callimachus scripsit αἴτια , in quibus etiam hoc commemorat. {{ancora+|779|[[Aeneis/Liber VII#775|779.]]}} {{sc|}}arcentur equi quoniam apud quasdam gentes ad aram equo sedere permittebatur. {{ancora+|781|[[Aeneis/Liber VII#780|781.]]}} {{sc|}}Havd setius non segnius pate. dicit autem tantae eum fuisse audaciae, ut nec paternae mortis terreretur exemplo. {{ancora+|784|[[Aeneis/Liber VII#780|784.]]}} {{sc|}}Vertitur id est agit. et toto vertice supra est Statius “et toto despectat corpore bellum”. {{ancora+|786|[[Aeneis/Liber VII#785|786.]]}} {{sc|}}Aetnaeos efflantem faucibus ignes nimios, quantos habet Aetna. {{ancora+|787|[[Aeneis/Liber VII#785|787.]]}} {{sc|}}Tam magis illa fremens et tristibus effera flammis quam magis effvso crvdescunt sanguine pugnae legitur in arte quod ‘tam magis maxime minus minime’ positivo tantum iungantur: quod tamen tunc observatur si ponantur ad augmentum istae particulae; tunc enim vitiosam faciunt elocutionem. ceterum si ad exaequationem positae sint, possunt vel comparativo vel superlativo vel pro his gradibus ipsae inter se iungi: hinc ergo est ‘tam magis illa fremens et tristibus effera flammis, quam magis effuso crudescunt sanguine pugnae’: non enim ad praelationem positae sunt, sed ad exaequationem. maiores enim nostri vitia non in dicto, sed in significatione esse voluerunt. hinc est in Sallustio “ita quam quisque pessime fecit, tam maxime tutus est”: nam et hic exaequatio est, non comparatio. {{ancora+|790|[[Aeneis/Liber VII#790|790.]]}} {{sc|}}Io auro insignibat haec Inachi filia Argivorum fluminis fuit. hanc amavit Iuppiter. et dum cum ea esset, Iuno supervenit. timens ille ne deprehenderetur, Ionem mutavit in vaccam et eam poscenti dedit Iunoni, ne paelicem confiteretur. cui Iuno Argum, oculatum omnibus membris, Arestoris sive Terrae filium, quem Graeci panopten appellant, custodem adposuit. quem cum Iuppiter per Mercurium, qui eum cantu fistulae in somnum conpulit, interemisset, Iuno eum in pavonem mutavit, Ioni vero inmisit oestrum, muscam animalibus infestam, quo diu exagitata ad Aegyptum venit et Iovis voluntate in Isin mutata colique coepta est. insignibat signo suo clarum esse faciebat. {{ancora+|791|[[Aeneis/Liber VII#790|791.]]}} {{sc|}}Argumentum ingens aut fabula, ut Cicero “argumenta erant in valvis”: aut re vera argumentum, quo se Graecum probare cupiebat. hoc enim etiam Amata superius dixit “Inachus Acrisiusque patres mediaeque Mycenae”. custos ne reverti posset in formam priorem. {{ancora+|792|[[Aeneis/Liber VII#790|792.]]}} {{sc|}}Pater inachus pater non tantum ipsius Ionis, sed auctor originis Turni. {{ancora+|794|[[Aeneis/Liber VII#790|794.]]}} {{sc|}}Totis agmina densentur campis scilicet qui oculis poterant subiacere. densentur denseo denses dicimus, aliter non. argivaque pubes et hoc ad generis, ut supra diximus, pertinet probationem, quod eum sequebantur Argivi. {{ancora+|795|[[Aeneis/Liber VII#795|795.]]}} {{sc|}}Veteresque sicani bene ‘veteres’: nam ubi nunc Roma est, ibi fuerunt Sicani, quos postea pepulerunt Aborigines. {{ancora+|796|[[Aeneis/Liber VII#795|796.]]}} {{sc|}}Sacranae acies dicunt quendam Corybantem de Creta venisse ad Italiam et tenuisse loca, quae nunc urbi vicina sunt, et ex eo populos ducentes originem Sacranos appellatos; nam sacrati sunt matri deum Corybantes. alii Sacranas acies Ardeatum volunt, qui aliquando cum pestilentia laborarent, ver sacrum voverunt, unde Sacrani dicti sunt. picti scuta labici Glaucus, Minois filius, venit ad Italiam. et cum sibi imperium posceret nec acciperet, ideo quod nihil praestabat, sicut eius pater praestiterat zonam eis transmittendo, cum antehac discincti essent, ostendit scutum: a quo et ipse Labicus dictus est, et ex eo populi ἀπὸ τῆς λαβῆς , quam latine amplam vocamus. ‘picti’ autem ‘scuta’ id est in bello frequenter probati: nam apud maiores virorum fortium picta erant scuta, e contra inertium et tironum pura erant, unde est “parmaque inglorius alba”, id est non picta. {{ancora+|797|[[Aeneis/Liber VII#795|797.]]}} {{sc|}}Qui saltus tiberine tuos non originem, ut diximus supra. sacrumque numici litus arant aut iam tunc sacrum, aut prolepsis est: nam consecratus est Numicus, postquam inventum est illic cadaver Aeneae. {{ancora+|798|[[Aeneis/Liber VII#795|798.]]}} {{sc|}}Litus arant litus fluminis, ut “viridique in litore conspicitur sus”. {{ancora+|799|[[Aeneis/Liber VII#795|799.]]}} {{sc|}}Circaevmque ivgum circa hunc tractum Campaniae colebatur puer Iuppiter, qui Anxyrus dicebatur, quasi ἄνευ ξυροῦ , id est sine novacula, quia barbam numquam rasisset, et Iuno virgo, quae Feronia dicebatur. est autem fons in Campania iuxta Terracinam, quae aliquando Anxur est dicta. {{ancora+|800|[[Aeneis/Liber VII#800|800.]]}} {{sc|}}Et viridi gavdens feronia luco non vacat quod addidit ‘viridi’: nam cum aliquando huius fontis lucus fortuito arsisset incendio et vellent incolae exinde transferre simulacra deorum, subito reviruit. {{ancora+|801|[[Aeneis/Liber VII#800|801.]]}} {{sc|}}Qua saturae iacet atra palus secundum hanc lectionem re vera Saturam paludem intellegimus; sed alii ‘Asturae’ legunt. quod si est, paludem pro flumine posuit; nam haud longe a Terracina oppidum est Astura et cognominis fluvius. {{ancora+|802|[[Aeneis/Liber VII#800|802.]]}} {{sc|}}Quaerit iter valles satis signatis verbis expressit flumen angustum, contra de Tiberino ait “in mare prorumpit”. {{ancora+|803|[[Aeneis/Liber VII#800|803.]]}} {{sc|}}Hos super advenit volsca de gente camilla prudenter post inpletam commemorationem virorum transit ad feminas; ita enim et de Troianis legitur, qui ultimum Amazonum auxilium postularunt: quae res ab Homero praetermissa est. sane iam praesagium est infelicitatis futurae quod inter ipsa principia armantur et feminae. volsca de gente de Priverno, Volscorum oppido, ut “Priverno antiqua Metabus cum excederet urbe”. {{ancora+|804|[[Aeneis/Liber VII#800|804.]]}} {{sc|}}Florentes aere catervas Ennius et Lucretius florere dicunt omne quod nitidum est: hoc est secutus Vergilius, aliter acyrologia est: Lucretius “florebat navibus pontus”. {{ancora+|805|[[Aeneis/Liber VII#805|805.]]}} {{sc|}}Calathisve minervae Minerva et armorum dea est et lanificii, sed Camilla animum ad arma sola contulit. {{ancora+|807|[[Aeneis/Liber VII#805|807.]]}} {{sc|}}Cursuque pedum bene ‘pedum’ adiecit, ne per equum eius gloria minueretur, quod ei obicitur “quid tamen egregium, si femina forti fidis equo?” {{ancora+|809|[[Aeneis/Liber VII#805|809.]]}} {{sc|}}Aristas primas spicae partes, dictas ab eo quod primae arescant. {{ancora+|811|[[Aeneis/Liber VII#810|811.]]}} {{sc|}}Tingveret mergeret, ut “tinguat equos”. {{ancora+|813|[[Aeneis/Liber VII#810|813.]]}} {{sc|}}Ivventus turbaque miratur matrum ante ornatum eius, post arma dicturus est: unde hysteroproteron in respondendo esse voluerunt, ut ornatum matres, viri vero arma mirentur. sed melior sensus est, si, sicut dictum est, accipiamus: ea enim sexus uterque miratur quae sunt posita contra opinionem, ut mirentur feminae arma in muliere, viri ornatum in bellatrice. {{ancora+|814|[[Aeneis/Liber VII#810|814.]]}} {{sc|}}Inhians stupore quodam, ore patefacto. {{ancora+|816|[[Aeneis/Liber VII#815|816.]]}} {{sc|}}Lyciam pharetram quasi Lyciam, ut legimus ‘Cretenses sagittas’. {{ancora+|817|[[Aeneis/Liber VII#815|817.]]}} {{sc|}}Pastoralem praefixa cuspide myrtum quia hac pugnare pastores solent. myrtum non hastam myrteam, sed ipsam myrtum: Statius “Lernaeam iacit ille trabem”. {{Liber |Ante = Commentarius VI |AnteNomen = ../Liber VI |Post = Commentarius VIII |PostNomen = ../Liber VIII }} b6iwsqb2g1zqio2k4jo2jx7ktetxltw 0 39671 265099 231045 2026-05-09T13:12:07Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum sextum commentarius]] ad [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber VI]] 231045 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos [[Aeneis/Liber VI|librum VI]] commentarius |Editio=1884, Lipsiae; [[w:de:Georg Thilo|Georg Thilo]] |Fons=[https://archive.org/details/invergiliicarmin02servuoft/page/1/mode/1up?view=theater archive.org]. Versus numeri ancorae sunt, ex. [[#3]] }} {{Liber |Ante=Liber V |AnteNomen=../In Vergilii Aeneidos librum quintum commentarius |Post=Liber VII|PostNomen=../In Vergilii Aeneidos librum septimum commentarius}} Totus quidem Vergilius scientia plenus est, in qua hic liber possidet principatum, cuius ex Homero pars maior est. et dicuntur aliqua simpliciter, multa de historia, multa per altam scientiam philosophorum, theologorum, Aegyptiorum, adeo ut plerique de his singulis huius libri integras scripserint pragmatias. sane sciendum, licet primos duos versus Probus et alii in quinti reliquerint fine, prudenter ad initium sexti esse translatos; nam et coniunctio poematis melior est, et Homerus etiam sic inchoavit {{Graeca|ὣς φάτο δάκρυ χέων}}. {{ancora+|1}}. '''Classique inmittit habenas''' navibus suis, aut suae navi, quae classis dicitur, vel quod fiat de fustibus. calas enim dicebant maiores nostri fustes, quos portabant servi sequentes dominos ad proelium, unde etiam calones dicebantur. nam consuetudo erat militis Romani, ut ipse sibi arma portaret, ipse vallum: vallum autem dicebant calam, sicut Lucilius “scinde calam, ut caleas”, id est, o puer, frange fustes et fac focum. inde ergo classem dictam dicunt. alii classem hinc magis dictam volunt: apud maiores nostros stipendium proelio terrestri miles pedester dabat, equites vero dabant in navali certamine; nam adhuc pauper fuerat populus. exinde iam quod ab equitibus dabatur stipendium, tractum est ut diceretur classis: proprie enim classes equitum dicimus. '''classi''' aut suae navi, quae classis, ut in primo diximus, dicta est {{Graeca|ἀπὸ τῶν κάλων}}, id est a lignis, unde Horatius “me vel extremos Numidarum in agros classe releget”, cum de una loqueretur navi: aut omnium quae eius cursum sequuntur; Palinuri enim implet officium, de quo supra (5.834) ait “ad hunc alii cursum contendere iussi”. '''inmittit habenas''' aut funes per metaphoram dixit, aut Homerum secutus est, qui ait vela erigi {{Graeca|ἐυστρέπτοισι βοεῦσι}}, id est loris tortis; his enim utebantur antiqui. {{ancora+|2}}. '''Et tandem''' ad Aeneae desiderium retulit, olim ad Italiam venire cupientis. ceterum mora non congruit de Capreis Cumas usque, ad vicinitatem accedente favore Neptuni. an ‘tandem’ ad consuetudinem navigantium retulit, quibus nulla non longa navigatio videtur? an ‘tandem’ ad id tempus refertur, ex quo Troia navigatum est? '''evboicis oris''' a colonia appellavit Cumas: nam Euboea insula est, in qua Chalcis civitas, de qua venerunt qui condiderunt civitatem in Campania, quam Cumas vocarunt vel {{Graeca|ἀπὸ τῶν κυμάτων}}, vel a gravidae mulieris augurio, quae Graece {{Graeca|ἔγκυος}} dicitur. '''adlabitur''' venit celeriter, ut (11.588) “labere nympha polo”. {{ancora+|3}}. '''Pelago''' in pelagus: sic dictum est, ut (5.451) “it clamor caelo”. bene autem ‘obvertunt’, non ‘obvertit’, ut non Aeneae, sed sociis vilia et nautica dentur officia. gubernandi ars soli Aeneae conceditur. '''dente tenaci''' unde in primo (169) “unco non alligat anchora morsu”. {{ancora+|4}}. '''Anchora''' ut supra (1.169) diximus, in Graeco aspirationem non habet, nam {{Graeca|ἄγκυρα}} dicitur: unde et apud maiores sine aspiratione proferebatur. contra ‘thus’ et ‘orchus’ veteres dicebant et ‘lurcho’, id est vorax, quibus sequens aetas detraxit aspirationem. {{ancora+|5}}. '''Praetexunt''' praetegunt, ut (4.500) “praetexere funera sacris”. '''iuvenum manus''' post conditam in Sicilia civitatem senum aut nulla aut rara fit mentio. '''emicat''' cur hoc verbum posuerit ex sequenti actu iuvenum advertendum est. '''ardens''' festinans, ut (1.423) “instant ardentes Tyrii”. {{ancora+|6}}. '''Litus in Hesperium''' hic ostenditur Hesperiam minorem esse omnem Italiam, dictam, ut supra (3.163) diximus, vel a rege vel a stella. '''semina flammae''' {{Graeca|Σπέρμα πυρὸς}} Homerus dicit, id est semen ignis. {{ancora+|7}}. '''Abstrusa in venis silicis''' in georgicis (1.135) “et silicis venis abstrusum excuderet ignem”: abstrudere enim est de industria celare. '''ferarum tecta''' epexegesis silvae. {{ancora+|8}}. '''Flumina monstrat''' quaecumque fluenta. et sciendum monstrari Aeneae ad expiandum se: nam funestatus fuerat morte Palinuri, non quod eum viderat, sed quod funus agnoverat, id est doluerat; in eo enim est pollutio quod ait (5.869) “casuque animum concussus amici”, nam ipsa inpiant quae agnoscimus. unde in Livio (2.8.7) habemus Horatium Pulvillum, cum Capitolium dedicare vellet, audisse ab inimico mortuum filium, et, ne pollutus dedicare non posset, respondisse, cadaver sit. hanc autem purgationem Aeneae polluto dat ubique Vergilius, ut paulo post (635) “corpusque recenti spargit aqua”. {{ancora+|9}}. '''At pius Aeneas''' oportune hoc loco, quippe ad templa festinans. '''arces quibus altus Apollo''' p. cum ubique arx Iovi detur, apud Cumas in arce Apollinis templum est. ‘altus’ autem vel magnus, ut (10.737) “iacet altus Orodes” et de ipso Apolline (10.875) “sic pater ille deum faciat, sic altus Apollo”: vel ad simulacri magnitudinem retulit, quod esse constat altissimum. Coelius enim de Cumano Apolline ait “ibi in fano signum Apollinis ligneum, altum non minus pedes XV”: cuius meminisse putatur Vergilius. {{ancora+|10}}. '''Quibus praesidet''' quibus praeest, quas defendit. '''horrendae''' venerandae, ut (7.172) “horrendum silvis et r. p.” '''procul''' haud longe: procul enim est et quod prae oculis est, et quod porro ab oculis: unde duplicem habet significationem, iuxta et longe. {{ancora+|11}}. '''Antrum inmane''' epexegesis domus Sibyllae. '''mentem animumque''' perissologia est: nam secundum Lucretium (3.94) unum est mens et animus. {{ancora+|12}}. '''Delius inspirat vates''' Apollo fatidicus. et sic ait ‘Delius’, ut (4.377) “nunc Lyciae sortes”, id est Apollineae. bene autem Sibylla quid sit expressit ‘magnam cui mentem animumque Delius inspirat vates’: nam, ut supra (3.445) diximus, Sibylla dicta est quasi {{Graeca|σιοῦ βουλὴ}}, id est dei sententia. Aeolici enim {{Graeca|σιοὺς}} deos dicunt. {{ancora+|13}}. '''Triviae lucos''' congrue Apollini Dianae iuncta sunt templa, ut et paulo post (35) “Phoebi Triviaeque sacerdos”. et bene fit lucorum Dianae commemoratio, quia petiturus est inferos. '''aurea tecta''' Apollinis scilicet. {{ancora+|14}}. '''Daedalus ut fama est fugiens Minoia regna''' ubique de incertis dubitat, ut (3.578) “fama est Enceladi”. sane fabula de hoc talis est: indicato a Sole adulterio Martis et Veneris Vulcanus minutissimis catenis lectulum cinxit, quibus Mars et Venus ignorantes inplicati sunt et cum ingenti turpitudine resoluti sub testimonio cunctorum deorum. quod factum Venus vehementer dolens stirpem omnem Solis persequi infandis amoribus coepit. igitur Pasiphae, Solis filia, Minois regis Cretae uxor, tauri amore flagravit et arte Daedali inclusa intra vaccam ligneam, saeptam corio iuvencae pulcherrimae, cum tauro concubuit, unde natus est Minotaurus, qui intra labyrinthum inclusus humanis carnibus vescebatur. sed Minos de Pasiphae habuit liberos plures, Androgeum Ariadnen Phaedram. sed Androgeus cum esset athleta fortissimus et superaret in agonibus cunctos apud Athenas, Atheniensibus et vicinis Megarensibus coniuratis occisus est. quod Minos dolens collectis navibus bella commovit et victis Atheniensibus poenam hanc statuit, ut singulis quibusque annis septem de filiis et septem de filiabus suis edendos Minotauro mitterent. alii dicunt a Minoe in vindicta filii occisi, sicut dictum est, Iovem rogatum. qui cum Atheniensibus pestilentiam misisset, praeceptum oraculo est de septem filiis annuis ad Minotauri pastum dirigendis. sed tertio anno Aegei filius Theseus missus est, potens tam virtute quam forma. qui cum ab Ariadne regis filia amatus fuisset, Daedali consilio labyrinthi filo iter rexit et necato Minotauro cum rapta Ariadne victor aufugit. quae cum omnia factione Daedali Minos deprehendisset effecta, eum cum Icaro filio servandum in labyrinthum trusit. sed Daedalus corruptis custodibus vel, ut quidam tradunt, ab amicis sub faciendi muneris specie, quo simulabat posse regem placari, ceram et linum accepit et pennas, et inde tam sibi quam filio alis inpositis evolavit. Icarus altiora petens, dum cupit caeli portionem cognoscere, pennis solis calore resolutis, mari in quod cecidit nomen Icarium inposuit. Daedalus vero primo Sardiniam, ut dicit Sallustius, post delatus est Cumas, et templo Apollini condito sacratisque ei alis in foribus haec universa depinxit. dicendo autem Vergilius ‘ut fama est’ ostendit requirendam esse veritatem. nam Taurus notarius Minois fuit, quem Pasiphae amavit, cum quo in domo Daedali concubuit. et quia geminos peperit, unum de Minoe et alium de Tauro, enixa esse Minotaurum dicitur, quod et ipse paulo post ostendit dicens (25) “mixtumque genus”. sed inclusum Daedalum regina corruptis relaxavit custodibus. qui amisso in mari filio navi delatus est Cumas, quod et ipsum tangit dicens (19) “remigium alarum”: alae enim et volucrum sunt et navium, ut (3.520) “velorum pandimus alas”. Phanodicus Deliacon Daedalum propter supradictas causas fugientem navem conscendisse et cum imminerent qui eum sequebantur, intendisse pallium ad adiuvandum ventos et sic evasisse: illos vero qui insequebantur reversos nuntiasse pinnis illum evasisse. Menecrates Daedalum occiso patruele fratre Cretam petisse dicit, Icarum filium eius ab Atticis pulsum dum patrem petit naufragio perisse, unde mari nomen. quidam hunc Daedalum, Eupalami filium, arte fabrili nobilem, occiso Perdice, sororis suae filio, quem solum habere metuebat aemulum artis suae — nam ab illo et usum serrae de osse interiore piscis et circinum propter nomen suum: nam aliquibus Circinus putatus est appellatus: vel, ut quidam, organum inventum tradunt — fugientem invidiam ad Minoem delatum Cretam Pasiphaes uxoris eius nefandi stupri dolum fabricasse. '''Minoia regna''' Cretam scilicet, id est Minois saevitiam. {{ancora+|15}}. '''Praepetibus pennis''' felicibus: praepetes enim sunt aves boni augurii, quod huic dat, quia pervenit. praepetibus pennis velocibus. praepetes autem dictae vel quod priora petant, vel summi volatus, vel quae praepetit volatum, vel quae secundum auspicium facit. et quidam praepetes tradunt non tantum aves dici quae prosperius praevolant, sed etiam locos quos capiunt, quod idonei felicesque sunt: unde bene Daedali pinnas praepetes, quia de locis, in quibus periculum metuebat, in loca tutiora pervenit. '''ausus se credere caelo''' quasi alienis sedibus. Horatius “expertus vacuum Daedalus aëra pennis non homini datis”. {{ancora+|16}}. '''Insuetum''' hominibus scilicet. '''enavit ad Arctos''' bene utrumque miscet: nare enim et de navibus dicimus, ut (4.398) “natat uncta carina” item (4.613) “et terris adnare necesse est”, et de volatu, ut “nare per aestatem liquidam suspexeris agmen”. ‘ad arctos’ autem, si ad fabulam, contra septemtrionem, ut quidam volunt propter fervorem solis et ceratas pinnas, si ad veritatem, ad septemtrionis observationem, quod navigantibus convenit. {{ancora+|17}}. '''Chalcidicaque''' quam civitatem Chalcidenses condiderunt, ut supra (2) ab insula Cumas civitatem nominavit. nunc a civitate dedit epitheton. {{ancora+|18}}. '''Redditus his primum terris''' quasi de alieno elemento in suum. Horatius “finibus Atticis reddas incolumem precor”. {{ancora+|19}}. '''Remigium alarum''' artem volandi. et iterum miscet dicendo ‘remigium’, quod est navis. Aeschylus. '''posvit''' exaedificavit. {{ancora+|20}}. '''Letum androgeo''' secundum Atticam linguam genetivus singularis Graecus est, cum ipse alibi (2.392) “Androgei galeam”. quidam tamen hic subaudiunt ‘posuit’, id est pinxit, ut Horatius “qualis Parrhasius prodidit aut Scopas, sollers nunc hominem ponere nunc deum, hic saxo, liquidis ille coloribus”. sane non nulli hunc Androgeum non ita, quemadmodum supra dictum est, insidiis occisum, sed a Marathonio tauro, qui flammas vomere dicebatur, conflagratum tradunt. {{ancora+|21}}. '''Cecropidae iussi''' Athenienses a rege Cecrope. ‘pendere’ autem solvere, quod ut supra (1.136) diximus, tractum est a pecuniaria damnatione. '''miserum''' dolentis interiectio, ac si diceret ‘nefas’. et quid est ‘miserum’ subiunxit dicens ‘septena quotannis corpora natorum’. '''septena quotannis''' quidam septem pueros et septem puellas accipi volunt, quod et Plato dicit in Phaedone (1) et Sappho in lyricis et Bacchylides in dithyrambis et Euripides in Hercule (1326), quos liberavit secum Theseus, quorum haec nomina feruntur †hippoforbas et libi idest arcadis antimachus euandri mnesteus sumiani phidocus ramuntis demolion cydani puriesion celei puellae haec peribea alcatim medippe pyrii iesione celei andromache eurimedontis seupymedusa polixeni europe laodicit milita triaconi. {{ancora+|22}}. '''Corpora natorum''' bene ‘corpora’, quae adempta vita consumebantur, ut super orbitatem parentibus ne sepelire quidem liberos licuisset: magna ergo periphrasi dictum est. '''stat''' aut horret, ut (300) “stant lumina flamma”; aut plena est, ut (12.407) “pulvere caelum stare vident”; aut re vera stat post ductas sortes; aut certe ad picturam respexit: nam volvi in pictura non poterat urna. et licet non sit urnae stare, de pictura tamen bene dictum est. sed si ‘stat’ horret acceperimus, ‘ductis sortibus’ intellegimus ‘de qua ducebantur’, ut (1.121) “et qua vectus Abas”. nam a passivo, ut saepe diximus, inveniri non poterit participium praesens. proprie autem ‘ductis sortibus’: Sallustius “sorte ductos fusti necat”. {{ancora+|23}}. '''Elata mari''' perite dixit, eminens est enim. et bene situm expressit; ut enim Sallustius dicit, Creta altior est qua parte spectat orientem. '''respondet''' aspicitur: nam contra Athenas est posita. {{ancora+|24}}. '''Suppostaque furto''' hoc est furtim inclusa in vaccam ligneam, quae erat operta eius vaccae corio, quam maxime taurus adpetebat. '''furto''' adulterio, ut “Vulcani Martisque dolos et dulcia furta”. potest autem, sicut dictum est, et ad vaccam referri, cuius specie tauro furata sit coitum. {{ancora+|25}}. '''Mixtumque genus''' secundum veritatem. '''prolesque biformis''' secundum fabulam. {{ancora+|26}}. '''Veneris monumenta nefandae''' aut memoria turpissimi coitus, aut ultio Veneris a Sole proditae. significat autem Minotaurum. {{ancora+|27}}. '''Inextricabilis''' insolubilis, indeprehensibilis: Horatius “si pugnat extricata densis cerva plagis”. si ‘extricata’ est soluta, ‘inextricata’ insoluta sine dubio. {{ancora+|28}}. '''Reginae''' regis filiae, Ariadnes. {{ancora+|31}}. '''Opere in tanto''' in foribus adfabre factis. {{ancora+|33}}. '''Bis patriae cecidere manus''' ideo quia patriae. '''quin protinus omnem''' ostendit plura fuisse, quam dixit, depicta. {{ancora+|34}}. '''Perlegerent''' perspectarent, scilicet picturam. nec incongrue legi picturam dixit, cum Graece {{Graeca|γράψαι}} et pingere dicatur et scribere. hoc est quod ait Horatius in arte poetica (52) “et nova fictaque nuper habebunt verba fidem, si Graeco fonte cadant, parce detorta”. '''praemissus achates''' {{Graeca|κατὰ τὸ σιωπώμενον}} intellegimus, id est secundum taciturnitatem. {{ancora+|36}}. '''Deiphobe glauci''' subaudi ‘filia’. et est proprium nomen Sibyllae. multae autem fuerunt, ut supra (3.445) diximus, quas omnes Varro commemorat et requirit a qua sint fata Romana conscripta. et multi, sequentes Vergilium, ab hac Cumana dicunt: quae licet longaeva legatur, non tamen valde congruit eam usque ad Tarquinii tempora durasse, cui Sibyllinos libros constat oblatos. ducitur tamen Varro, ut Erythraeam credat scripsisse, quia post incensum Apollinis templum, in quo fuerant, apud Erythram insulam ipsa inventa sunt carmina. {{ancora+|37}}. '''Non hoc ista sibi tempus spectacula poscit''' et supra (4.143) diximus Apollinem sex mensibus apud Lycios et sex apud Delum dedisse responsa. item lectum est deos aliquotiens tantum kalendis, aliquotiens tantum idibus vaticinari; nonnumquam diei vel prima vel media vel postrema parte, unde est in iure fissus dies, id est non totus religiosus: quem nunc ostendit dicens non oportere Aenean religiosam diei partem perdere, id est oraculis congruam. sane sciendum ‘poscit’ lectionem esse meliorem: tempus enim poscit spectacula, non a spectaculis poscitur. {{ancora+|38}}. '''Nunc grege de intacto''' gregem pro armento posuit, nam de iuvencis dicturus est: quae per poeticam licentiam saepe confundit. illo loco proprie posuit (7.538) “quinque greges illi balantum quina redibant armenta”. ‘intacto’ autem indomito, ut “et intacta totidem cervice iuvencas”. {{ancora+|39}}. '''Lectas de more bidentes''' ‘de more’ antiquo scilicet, quem praetermisit quasi tunc omnibus notum, id est ne habeant caudam aculeatam, ne linguam nigram, ne aurem fissam: quod docet aliud esse intactum, aliud lectum. ‘bidentes’ autem, ut diximus supra (4.57), oves sunt circa bimatum, habentes duos dentes eminentiores: quae erant aptae sacrificiis. {{ancora+|42}}. '''Excisum'''] *deest ‘est’*. '''Euboicae rupis latus''' hoc est montis Cumani, quem Euboici habitaverunt. est autem acyrologia: coloniae enim epitheton rei dedit inmobili. '''in antrum''' in antri similitudinem, ut (3.533) “portus ab euroo fluctu curvatus in arcum”. {{ancora+|43}}. '''Quo Lati ducunt aditus centum ostia centum''' non sine causa et aditus dixit et ostia: nam Vitruvius qui de architectonica scripsit, ostium dicit per quod ab aliquo arcemur ingressu, ab obstando dictum, aditum ab adeundo, per quem ingredimur. '''ostia centum''' finitus numerus pro infinito est, licet possit et rationabiliter dictum esse: responsa enim Sibyllae in hoc loco plus minus centum sermonum sunt. inveniuntur tamen Apollinis logia et viginti quinque et trium sermonum: unde melius est finitum pro infinito accipi. {{ancora+|44}}. '''Totidem voces''' ac si diceret, et tot sermones. {{ancora+|46}}. '''Deus ecce deus''' vicinitate templi iam adflata est numine: nam furentis verba sunt deum velle ostendere, qui ipsi tantum videtur. sane cauti satis esse debemus, quando plena sit numine et quando deum deponat: de Miseno enim (149) post vaticinationem dictura est. {{ancora+|47}}. '''Non color unus''' idem Lucanus (5.214) “stat numquam facies”. {{ancora+|48}}. '''Comptae comae''' antehac scilicet: nam propter sacra resolutae sunt, ut (3.370) “vittasque resolvit sacrati capitis”. {{ancora+|49}}. '''Maiorque videri''' videbatur, sicut solebat in vaticinantibus apparere numinis praesentia: quod humanis inludebat aspectibus. unde ait ‘maiorque videri’; non enim erat re vera. {{ancora+|50}}. '''Nec mortale sonans''' alia enim numinum vox est, ut (1.328) “nec vox hominem sonat”, item (5.649) “vocisve sonus vel gressus euntis”. '''adflata est numine''' nondum deo plena, sed adflata vicinitate numinis. '''quando''' siquidem: nam coniunctio est, non adverbium. {{ancora+|51}}. '''Cessas in vota''' tardus es ad vota facienda: nam si dixeris ‘cessas in votis’, hoc significat, tardus es dum vota facis. aliud est ‘cessas in illam rem’, aliud ‘cessas in illa re’: tardus es ad faciendam rem et tardus es in facienda re. figurate autem dixit ‘cessas’ circa promittenda vota numinibus. {{ancora+|52}}. '''Tros''' principale pro derivativo, pro ‘Troius’. '''ante dehiscent''' trahit hoc de matris deum templo, quod non manu, sed precibus aperiebatur. {{ancora+|53}}. '''Attonitae''' stupendae, non stupentis: ergo ‘attonitae’ facientis attonitos, ut ‘mors pallida’, ‘tristis senecta’. '''ora domus''' quia supra (44) ait “unde ruunt totidem voces responsa Sibyllae”. {{ancora+|54}}. '''Per dura cucurrit ossa tremor''' religionis est et divinae reverentiae: alibi (3.372) “ipse manu multo suspensam numine ducit”. {{ancora+|55}}. '''Pectore ab imo''' a mentis intimo: nec inmerito; nam illa re divinitas flectitur, quae est nobis cum divinitate communis, id est sensu. {{ancora+|56}}. '''Phoebe graves Troiae semper miserate labores''' secundum Homerum, qui eum dicit semper Troiae propugnatorem fuisse. et bene ait ‘miserate’, quia Troia defendi non potuit: ideo non dixit, qui defendisti, sed miseratus es. {{ancora+|57}}. '''Dardana qui Paridis''' Achilles, a matre tinctus in Stygem paludem, toto corpore invulnerabilis fuit, excepta parte qua tentus est. qui cum amatam Polyxenam ut in templo acciperet statuisset, insidiis Paridis post simulacrum latentis occisus est: unde fingitur quod tenente Apolline Paris direxerit tela. et bene ait ‘direxti’, quasi ad solum vulnerabilem locum. ‘Dardana’ autem ideo, ut non adultero, sed genti praestitisse videatur. '''tela manusque''' vel quia aliud sine alio esse non potest, vel hoc dicit: et artem per tela, ut nosset quid feriret, et virtutem per manus dedisti, ut eius fata compleret. {{ancora+|58}}. '''Magnas obeuntia terras tot maria intravi''' terras cingentia. Oceanus quidem ambit omnes terras: et licet iste per ea maria navigaverit quae terris cinguntur, tamen non dixit inproprie, cum de Oceano ista nascantur. {{ancora+|59}}. '''Tot maria''' dicendo ‘maria’ partem eum maris navigasse significat, non totum mare: mare enim elementum est totum, maria vero partes maris, sicut et terrae partes sunt, terra vero totum elementum est. '''penitusque repostas''' longe remotas, avias. {{ancora+|60}}. '''Massylum gentes''' Massyli sunt Mauri: unde speciem pro genere posuit; nam Aeneas ad Africam venit, cuius partem constat esse Massyliam. mediterranea est pars Mauretaniae: unde a parte totum accipere debemus. '''praetentaque Syrtibus arva''' circumfusa: incerta enim sunt illic maria et terrae: unde ait Lucanus (9.308) “aequora fracta vadis abruptaque terra profundo”. {{ancora+|61}}. '''Prendimus''' quippe fugientem Italiam. {{ancora+|62}}. '''Hac Troiana tenus''' hactenus, hucusque, id est hic sit finis. nam tenus proprie est extrema pars arcus, ut Plautus ostendit: unde tractum est, ut ‘hactenus’ hucusque significet. '''Troiana fortuna''' a praeiudicio, id est mala, adversa. et dicit iniquum esse, ut Troianam fortunam patiantur in Italia. {{ancora+|63}}. '''Fas est parcere genti''' quia se victam fatetur. {{ancora+|64}}. '''Quibus obstitit ilium''' Ganymedes enim Hebae obfuit, Paris Minervae et Iunoni. quod autem, cum dixerit ‘dique deaeque omnes’, dearum tantum reperimus exempla, non mirum est, cum supra (2.632) dixerimus {{Graeca|ἀρσενοθήλεις}} esse omnes deos. possumus ergo et per unam rem utrumque intellegere, licet dicatur etiam Neptuno obfuisse Troia ex denegatione mercedum. novimus praeterea esse morem poeticum, ut duabus propositis rebus uni respondeant, ut “navita tum stellis numeros et nomina fecit Pleiadas, Hyadas claramque Lycaonis Arcton”: nam suppresso numero dixit nomina. {{ancora+|66}}. '''Praescia venturi''' absolutum est, rerum venturarum. da dic, ut “qui sit da, Tityre, nobis”: unde est contra (2.65) “accipe nunc Danaum insidias”: non enim praestare aliquid poterat, sed indicare futura. '''non indebita posco regna meis fatis''' deest ‘si’. est autem {{Graeca|εἱρμὸς}}, id est longissimum hyperbaton: Phoebe et vos dii deaeque, tuque o vates da, id est dic, Latio Teucros considere, si non posco regna meis fatis indebita. ‘dic’ autem ‘considere’, id est utrum possimus considere. et verecunde dictum est ‘non posco indebita’, cum certum constet esse regna deberi. {{ancora+|68}}. '''Errantesque deos''' ut (7.229) “diis sedem exiguam patriis”. '''agitataque numina Troiae''' aut mecum vexata: aut certe {{Graeca|ξόανα}} dicit, id est simulacra brevia, quae portabantur in lecticis et ab ipsis mota infundebant vaticinationem: quod fuit apud Aegyptios et Carthaginienses. {{ancora+|69}}. '''Tum Phoebo et Triviae''' ut solet miscet historiam: nam hoc templum in Palatio ab Augusto factum est. sed quia Augustus cohaeret Iulio, qui ab Aenea ducit originem, vult Augustum parentum vota solvisse. {{ancora+|70}}. '''Festosque dies de nomine Phoebi''' ludos Apollinares dicit, qui secundum quosdam bello Punico secundo instituti sunt, secundum alios tempore Syllano ex responso Marciorum fratrum, quorum extabant, ut Sibyllina, responsa. {{ancora+|71}}. '''Te quoque magna manent nostris penetralia regnis''' id est coleris ut numen. ‘manent’ autem exspectant, ‘penetralia’ secreta templorum. {{ancora+|72}}. '''Tuas sortes''' Sibyllina responsa, quae, ut supra (36) diximus, incertum est cuius Sibyllae fuerint, quamquam Cumanae Vergilius dicat, Varro Erythraeae. sed constat regnante Tarquinio quandam mulierem, nomine Amaltheam, obtulisse ei novem libros, in quibus erant fata et remedia Romana, et pro his poposcisse CCC. philippeos, qui aurei tunc pretiosi erant. quae contempta alia die tribus incensis reversa est et tantundem poposcit, item tertio aliis tribus incensis cum tribus reversa est et accepit quantum postulaverat, hac ipsa re commoto rege, quod pretium non mutabat. tunc mulierem subito non apparuisse. qui libri in templo Apollinis servabantur, nec ipsi tantum, sed et Marciorum et Begoes nymphae, quae artem scripserat fulguritarum apud Tuscos: unde addidit modo ‘tuas sortes arcanaque fata’. et hoc trahit poeta. Aenean tamen inducit quasi de praesenti dicentem oraculo. {{ancora+|73}}. '''Lectosque sacrabo alma viros''' quia nisi patricii non fiebant. sciendum sane primo duos librorum fuisse custodes, inde decem, inde quindecim usque ad tempora Sullana. postea crevit numerus, nam et sexaginta fuerunt, sed remansit in his quindecimvirorum vocabulum. {{ancora+|74}}. '''Foliis tantum ne carmina manda''' ut Varro dicit, in foliis palmae interdum notis, interdum scribebat sermonibus, ut diximus supra (3.444). {{ancora+|76}}. '''Ipsa''' pro ‘tu’. et posuit pronomen eius personae de qua loquimur, pro illius cum qua loquimur. est autem Graecum, nam dicunt {{Graeca|αὐτὴ εἰπὲ}}, id est tu dic. '''finem dedit ore loquendi''' hoc est definivit ei, ut ore loqueretur nec in foliis scriberet. {{ancora+|77}}. '''Nondum patiens''' quae nondum posset implere oraculorum sermones: aut ‘dum’ vacat, et est inpatiens Phoebi. {{ancora+|78}}. '''Bacchatur vates''' bene ‘bacchatur’. idem enim est Apollo, qui Liber pater, qui Sol, unde ait Lucanus (5.73) “cui numine mixto Delphica Thebanae referunt trieterica Bacchae”: unde in eorum sacris erat Phoebadum Baccharumque conventus. {{ancora+|79}}. '''Excussisse deum''' excuti proprie de equis dicimus: quod ideo traxit, quia Phoebus, id est Sol, equis utitur. et nunc Sibyllam quasi equum, Apollinem quasi equitem inducit et in ea permanet translatione: ‘excussisse’ ait, ut (11.615) “excussus Aconteus”; item ‘fera corda domans’, quod est equorum primum frenos pati et stimulos, ut (100) “ea frena furenti concutit et stimulos sub pectore vertit Apollo”. quod autem dicit ‘magnum deum’, non re vera ait, sed retulit ad affectum colentis, ut (11.785) “summe deum, sancti custos Soractis Apollo”: unicuique enim deus quem colit magnus videtur. ‘excussisse’ vero ‘deum’ pro ‘excutere’, tempus est pro tempore. est autem Attica figura, qua nos uti non convenit, quia hac licenter utuntur poetae. {{ancora+|80}}. '''Fingitque premendo''' componit, ut (8.634) “et corpora fingere lingua”. componit autem ad moderationem certam dicendi: ut enim supra (3.374) diximus, omnia quidem vident, sed non omnia indicant sacerdotes. {{ancora+|81}}. '''Ostia iamque domus patuere''' precibus scilicet. et quae antea ostia erant, patefacta aditus esse coeperunt. {{ancora+|82}}. '''Ferunt responsa''' quia ait supra (53) “ora domus”. {{ancora+|83}}. '''Pelagi defuncte periclis''' non liberate pelago, sed marinis periculis: nam adhuc navigaturus est, sed sine ullo discrimine. ‘defuncte’ autem liberate: nam dicimus functos officio qui officia debita complerunt, unde et honoribus functos. hinc et defunctos mortuos dicimus, qui compleverunt vitae officia, unde est (11.51) “et nil iam caelestibus ullis debentem”. {{ancora+|84}}. '''Sed terra''' legitur et ‘terrae’, unum tamen est. '''in regna Lavini''' alii ‘Latini’ legunt, cuius tunc erant. sed quia divina loquitur, futura praeoccupat; postea enim Lavinium dicetur: licet possit ad Lavinum, Latini fratrem, referri, qui illic ante regnavit. {{ancora+|86}}. '''Horrida bella''' quae contra hospitem cognatumque suscepta sunt, ut Latinus dicturus est (12.31) “arma impia sumpsi promissam eripui”. {{ancora+|87}}. '''Spumantem sanguine cerno''' quasi non praedicit, sed videt quod facturus est Turnus, ut (12.35) “recalent nostro Tiberina fluenta sanguine adhuc”. {{ancora+|88}}. '''Non Simois tibi nec Xanthus''' Tiberis et Numicus, in quem cecidit. '''Dorica castra''' Graeca. et re vera: nam Turnus Graecus fuit, ut (7.371) “et Turno si prima domus repetatur origo, Inachus Acrisiusque patres mediaeque Mycenae”. {{ancora+|89}}. '''Partus Achilles''' Turnum significat. et sic hoc dictum est, ut in bucolicis (4.34) “alter erit tum Tiphys et altera quae vehat Argo delectos heroas”. et hoc est quod dicit (100) “obscuris vera involvens”, nam licet vera sint, latent: unde Apollo {{Graeca|λοξίας}} dicitur, id est obliquus. {{ancora+|90}}. '''Natus et ipse dea''' de Venilia, sorore Amatae, ut (10.76) “cui diva Venilia mater”. nec debet mirum esse Amatam fuisse mortalem, cum etiam Turnus, Iuturnae frater, mortalis fuerit: nam haec fuerant divina beneficia. '''addita Iuno''' inimica. est autem verbum Lucilii et antiquorum, ut Plautus “additus Ioni Argus”. {{ancora+|91}}. '''In rebus egenis''' per transitum ostendit famem futuram. {{ancora+|93}}. '''Coniunx iterum hospita''' nam et Paris ab Helena fuerat susceptus hospitio. ‘hospita’ autem more suo dixit. et bene ne aliquid inputetur Aeneae, quasi fatorum hoc esse praedicit. {{ancora+|95}}. '''Ne cede''' ne cedas, sed esto audentior quam tua te fortuna permittit. et bene adversa fortunae docet virtute aut vitari aut inminui aut patienter sustineri. {{ancora+|96}}. '''Via''' ratio, opportunitas. {{ancora+|97}}. '''Graia pandetur ab urbe''' propter Euandrum, qui eum in Tusciam missurus ad Tarchontem est. {{ancora+|98}}. '''Ex adyto''' locum vaticinationis ostendit. '''Cumaea Sibylla''' bene addidit propter discretionem. {{ancora+|99}}. '''Antroque remugit''' quia in antro est, ut (5.150) “pulsati colles clamore resultant”. {{ancora+|100}}. '''Obscuris vera involvens''' vera et obscura confundens. est autem hypallage, veris obscura inserens. {{ancora+|102}}. '''Cessit furor''' non penitus recessit, sed paulatim coepit inminui: nam est paulo post de Miseni morte dictura, quod non procedit, si nunc numen recessit. {{ancora+|103}}. '''Non ulla laborum''' pro nulla, ut “non ullus aratro cessit honos”. {{ancora+|104}}. '''Non ulla laborum o virgo''' ‘o’ licet sit naturaliter brevis in Latinis sermonibus, apud Vergilium tamen pro longa habetur, ut hoc loco ‘virgo’, item alibi (841) “quis te magne Cato tacitum”, exceptis ‘ego’, ut (1.46) “ast ego quae divum”, ‘duo’, ut (11.285) “si duo praeterea”, ‘scio’, ut “nunc scio quid sit amor”, et ‘nescio’, ut “nescio quis teneros oculus mihi fascinat agnos”. apud alios ‘o’ nisi in Graecis nominibus non producitur, quod et nunc sequi debemus. dicunt tamen quidam quod ‘o’ tunc producitur in nominativo, quando et in genetivo producta fuerit. quod falsum est: nam et Vergilius produxit ‘virgo’, cum ‘virginis’ faciat, et Lucanus ‘Cato’ corripuit, ut (9.227) “nos Cato da veniam”, cum ‘Catonis’ faciat. item ‘Iuno’ cum producat Vergilius, Statius tamen corripuit. sane sciendum adlocutionem hanc esse suasoriam cum partibus suis: nam honestum est quod dicit se patrem requirere, utile ut ab eo patriae originem discat, necessarium quia iusserat pater, ut (5.731) “Ditis tamen ante infernas accede domos”, possibile quia ait ‘quando hic inferni ianua regis dicitur’ item (117) ‘potes namque omnia’: si omnia, et hoc. '''nova mi facies''' id est species. et sciendum pronomen ‘mihi’ numquam in synaeresin venire, ne incipiat esse blandientis adverbium. et licet quidam huius loci nitantur exemplo, non procedit, vel quia unum est, vel quia potest esse etiam blandientis adverbium. ‘nihil’ vero pro metri necessitate cogitur: nam si pars sequens orationis a vocali inchoet, ‘nihil’ dicimus, ut (2.402) “heu nihil invitis fas quemquam fidere divis”: si autem a consonante inchoet, ‘nil’ ponimus, ut Iuvenalis (4.22) “nil tale expectes: emit sibi. multa videmus”. '''inopinave surgit''' nomen est, non participium: nam ‘inopinata’ diceret, quod non procedit. ‘opinatus’ enim venit ab eo quod est ‘opinor’; sed quia ‘inopinor’ non dicimus, ideo nec ‘inopinatus’ facit, sicut et ‘nocens’ participium est, quia invenimus ‘noceo’ verbum, ‘innocens’ vero nomen, quia ‘innoceo’ non dicimus. nullum est enim participium, quod a verbo non trahatur, licet a sui verbi forma non veniat, ut ‘placita’: licet ‘placeor’ non dicamus, tamen placeo invenimus; item ‘regnata’ ‘triumphata’. unde ‘galeatus’ et ‘tunicatus’ et ‘togatus’ nomina conprobantur: nullum enim verbum horum originis reperitur. {{ancora+|105}}. '''Omnia percepi atque animo mecum ante peregi''' ‘percepi’ ante cognovi ab Heleno vel a patre, qui ait (5.730) “gens dura atque aspera cultu debellanda tibi Latio est”. dicit autem se futura partim audisse, partim mente praecepisse. sed occurrit: si novit omnia, quid consulit numen? sed nosse se dicit omnia quantum ad labores pertinet, et concidit totam petitionem, ut ad illud veniat quo possit patrem videre: nam quod dicit ‘unum oro’, non solum dicit, sed praecipuum, ut (1.15) “unam posthabita coluisse Samo”. {{ancora+|106}}. '''Quando''' siquidem. et est coniunctio. {{ancora+|107}}. '''Et tenebrosa palus Acheronte refuso''' paludem pro lacu posuit: nam Avernum significat, quem vult nasci de Acherontis aestuariis. ‘palus’ autem bene iste produxit ‘lus’, quia ‘paludis’ facit, quod supra (2.69) planius diximus: Horatius corripuit, ut “sterilisque diu palus aptaque remis”. ‘tenebrosa’ autem nigra, per quod altam significat, ut (5.516) “nigra figit sub nube columbam”, id est alta. '''Acheronte refuso''' Acheron fluvius dicitur inferorum, quasi sine gaudio. sed constat locum esse haud longe a Bais undique montibus saeptum, adeo ut nec orientem nec occidentem solem possit aspicere, sed tantum medium. quod autem dicitur ignibus plenus, haec ratio est: omnia vicina illic loca calidis et sulpuratis aquis scatent. sine gaudio autem ideo ille dicitur locus, quod necromantia vel sciomantia, ut dicunt, non nisi ibi poterat fieri: quae sine hominis occisione non fiebant; nam et Aeneas illic occiso Miseno sacra ista conplevit et Vlixes occiso Elpenore. quamquam fingatur in extrema Oceani parte Vlixes fuisse: quod et ipse Homerus falsum esse ostendit ex qualitate locorum, quae commemorat, et ex tempore navigationis; dicit enim eum a Circe unam noctem navigasse et ad locum venisse, in quo haec sacra perfecit: quod de Oceano non procedit, de Campania manifestissimum est. praeterea a Baio socio eius illic mortuo Baias constat esse nominatas. dicitur etiam vidisse Herculem, ideo quia illic sunt Bauli, locus Herculis dictus quasi Boaulia, quod illic habuit animalia, quae Geryoni detracta ex Hispania adduxerat. {{ancora+|108}}. '''Ire contingat''' ‘ut’ minus est, ut sit ‘ut ire contingat, ut iter doceas’. {{ancora+|109}}. '''Sacra ostia pandas''' aut venerabilia aut execranda, sicut de Tartaro dicturus est (573) “sacrae panduntur portae”. {{ancora+|110}}. '''Illum ego per flammas''' meritum adprobat patris, ut iustum videatur esse desiderium. '''sequentia tela''' ut (2.734) “ardentes clipeos atque aera micantia cerno”. {{ancora+|111}}. '''Ex hoste recepi''' liberavi, ut (1.178) “frugesque receptas”. ‘ex hoste’ autem plus est, quam si ‘ex hostibus’ diceret, ut diximus supra (1.378). ‘ex hoste’ enim generaliter dicitur, ‘ex hostibus’ partem ostendit, sicut dicendo ‘terram’ significamus elementum, ‘terras’ vero singulas partes, ut Africae, Italiae. {{ancora+|112}}. '''Meum comitatus iter''' non spe salutis, sed mei causa me secutus, ut (2.704) “cedo equidem nec, nate, tibi comes ire recuso”. {{ancora+|113}}. '''Caelique ferebat''' ut ante morte praeventus sit, quam ferre desierit. et mire inperfecto usus est tempore, ac si diceret ‘adhuc si viveret, ferret’. {{ancora+|114}}. '''Vires ultra sortemque senectae''' quia senectae sors quies est et otium, sicut pueritiae ludus, amor adulescentiae, ambitus iuvenalis aetatis. ergo aliud ferebat pater, quam sors exigebat senectae. {{ancora+|116}}. '''Orans mandata dabat''' sic dictum est, ut (1.666) “supplex tua numina posco”: maior enim ad impetrandum vis est eum rogare, qui possit iubere. '''mandata dabat''' ut (5.735) “huc casta Sibylla nigrarum multo pecudum te sanguine ducet”. {{ancora+|118}}. '''Lucis Hecate praefecit Avernis''' Hecate trium potestatum numen est: ipsa enim est Luna, Diana, Proserpina. sed solam Proserpinam dicere non potuit propter lucos qui Dianae sunt, item Dianam, quia ‘Avernis’ ait: unde elegit nomen, in quo utrumque constabat. unde Lucanus de Proserpina ait (6.700) “Hecate pars ultima nostrae”. {{ancora+|119}}. '''Si potuit Manes''' nititur exemplis quae inferiora sunt per comparationem, ut ipse videatur iustius velle descendere: nam Orpheus revocare est conatus uxorem, hic vult tantum patrem videre. Orpheus autem voluit quibusdam carminibus reducere animam coniugis: quod quia implere non potuit, a poetis fingitur receptam iam coniugem perdidisse dura lege Plutonis: quod etiam Vergilius ostendit dicendo ‘arcessere’, quod evocantis est proprie. {{ancora+|120}}. '''Fidibusque canoris''' bene sonantibus chordis. ‘fidibus’ autem est a nominativo ‘haec fidis’, ut sit pyrrichius: nam ‘fides’ iambus est. {{ancora+|121}}. '''Si fratrem Pollux alterna morte redemit''' ut diximus supra (2.601), Helena et Pollux de Iove nati inmortales fuerunt, nam Castor Tyndarei filius fuit: cuius mortem suo interitu fraterna pietas redemit. quod ideo fingitur, quia horum stellae ita se habent, ut occidente una oriatur altera. et item exemplum per comparationem: quod quia pium est, se ad frequentiam contulit dicendo ‘itque reditque viam totiens’. {{ancora+|122}}. '''Quid Thesea''' durum exemplum, unde nec inmoratus est in eo. dicit autem inferos debere patere pietati, qui patuerunt infanda cupienti: nam hic ad rapiendam Proserpinam ierat cum Pirithoo et illic retentus luit poenas, ut (617) “sedet aeternumque sedebit infelix Theseus”. {{ancora+|123}}. '''Magnum quid memorem Alciden?''' melius sic distinguitur, licet quidam legant ‘quid Thesea magnum’, ut epitheton ei dent, qui per se non est magnus: nam Herculem etiam sine epitheto magnum intellegimus. sed melius est ‘magnum’ dare Herculi, quam sacrilego. '''et mi genus ab Iove summo''' occurrit tacitae quaestioni: hi enim qui descenderant, a diis ducebant originem. {{ancora+|124}}. '''Arasque tenebat''' rogabant enim deos ararum ansas tenentes. {{ancora+|125}}. '''Sate sanguine divum''' unde Aeneas desiit, inde haec sumpsit exordium. {{ancora+|126}}. '''Facilis descensus Averni''' legitur et ‘Averno’, id est ad Avernum; sed si ‘Averni’, inferorum significat et lacum pro inferis ponit. {{ancora+|127}}. '''Noctes atque dies patet atri ianua Ditis''' id est omni tempore homines in fata concedunt. et hoc poetice: nam Lucretius (3.978) ex maiore parte et alii integre docent inferorum regna ne posse quidem esse: nam locum ipsorum quem possumus dicere, cum sub terris esse dicantur antipodes? in media vero terra eos esse nec soliditas patitur, nec {{Graeca|κέντρον}} terrae: quae si in medio mundi est, tanta eius esse profunditas non potest, ut medio sui habeat inferos, in quibus esse dicitur Tartarus, de quo legitur (578) “bis patet in praeceps tantum tenditque sub umbras, quantus ad aetherium caeli suspectus Olympum”. ergo hanc terram in qua vivimus inferos esse voluerunt, quia est omnium circulorum infima, planetarum scilicet septem, Saturni, Iovis, Martis, Solis, Veneris, Mercurii, Lunae, et duorum magnorum. hinc est quod habemus (439) “et novies Styx interfusa coercet”: nam novem circulis cingitur terra. ergo omnia quae de inferis finguntur, suis locis hic esse conprobabimus. quod autem dicit ‘patet atri ianua Ditis sed revocare gradum superasque evadere ad auras hoc opus hic labor est’ aut poetice dictum est aut secundum philosophorum altam scientiam, qui deprehenderunt bene viventium animas ad superiores circulos, id est ad originem suam redire: quod dat Lucanus (9.13) Pompeio ut “vidit quanta sub nocte iaceret nostra dies”: male viventium vero diutius in his permorari corporibus permutatione diversa et esse apud inferos semper. {{ancora+|129}}. '''Pauci quos aequus amavit Iuppiter''' tria genera hominum dicit ad superos posse remeare: quos diligit Iuppiter, hoc est hos quos in ortu benignus siderum aspectus inradiat, Iuvenalis (7.194) “distat enim, quae sidera te excipiant modo primos incipientem edere vagitus”: quos prudentia sublevat, nam hoc est ‘quos ardens evexit ad aethera virtus’: item religiosos, quos a diis genitos dicit; consequens enim est ut deorum suboles religionibus vacet. ‘diis’ autem ‘geniti’, quia corporibus se infundebant potestates supernae, unde heroes procreabantur. {{ancora+|131}}. '''Tenent media omnia silvae''' causam reddit cur non facilis sit animarum regressus, quia omnia polluta et inquinata sunt: nam per silvas tenebras et lustra significat, in quibus feritas et libido dominantur. {{ancora+|132}}. '''Cocytusque sinu labens circumfluit atro''' fluvius inferorum est, dictus {{Graeca|ἀπὸ τοῦ κωκύειν}}, id est lugere: nam Homerus sic posuit. est autem hic locus vicinus Acheronti, de quo diximus supra: qui ideo luctuosi esse finguntur, quia, ut exposuimus in primis partibus libri (107), haec sacra morte hominis fiebant. {{ancora+|134}}. '''Bis Stygios innare lacus''' modo et post mortem. quod autem dicit Ovidius Aenean inter deos relatum, non mirum est: nam, ut supra (4.654) diximus, necesse est etiam relatorum inter deos apud inferos esse simulacra, ut Herculis, Liberi patris, Castoris et Pollucis. multi hoc non videntes ad Sibyllam referunt, ut dicat: vis me bis inferos cernere, modo et ‘cum me lucis Hecate praefecit Avernis’, quod est paulo post (564) dictura. quod si est, non bis haec, sed tertio inferos cernet: nam quandoque etiam ipsa morietur. item hi supra dictam non videntes rationem, dicunt de se Sibyllam dicere: nam si de Aenea dicat, non eum praevidet deum futurum. quod si est, caruit numine et quemadmodum est de Miseno vaticinatura? unde referre nos debemus ad id ut dicamus etiam post apotheosin apud inferos remanere simulacra. '''Stygios lacus''' Styx palus quaedam apud inferos dicitur, de qua legimus (324) “di cuius iurare timent et fallere numen”: quod secundum fabulas ideo est, quia dicitur Victoria, Stygis filia, bello Gigantum Iovi favisse: pro cuius rei remuneratione Iuppiter tribuit ut dii iurantes per eius matrem non audeant fallere. ratio autem haec est: Styx maerorem significat, unde {{Graeca|ἀπὸ τοῦ στυγεροῦ}}, id est a tristitia Styx dicta est. dii autem laeti sunt semper: unde etiam inmortales, quia {{Graeca|ἄφθαρτοι καὶ μακάριοι}}, hoc est sine morte beati. hi ergo quia maerorem non sentiunt, iurant per rem suae naturae contrariam, id est tristitiam, quae est aeternitati contraria. ideo iusiurandum per execrationem habent. {{ancora+|135}}. '''Tartara''' locus inferorum profundus, de quo Lucanus (6.748) ad inferos dicit “cuius vos estis superi”. '''insano''' magno. {{ancora+|136}}. '''Accipe quae peragenda prius''' si vis, inquit, reverti, audi observationis praecepta. et sub imagine fabularum docet rectissimam vitam, per quam animabus ad superos datur regressus. '''latet arbore opaca aureus''' licet de hoc ramo hi qui de sacris Proserpinae scripsisse dicuntur, quiddam esse mysticum adfirment, publica tamen opinio hoc habet. Orestes post occisum regem Thoantem in regione Taurica cum sorore Iphigenia, ut supra (2.116) diximus, fugit et Dianae simulacrum inde sublatum haud longe ab Aricia collocavit. in huius templo post mutatum ritum sacrificiorum fuit arbor quaedam, de qua infringi ramum non licebat. dabatur autem fugitivis potestas, ut si quis exinde ramum potuisset auferre, monomachia cum fugitivo templi sacerdote dimicaret: nam fugitivus illic erat sacerdos ad priscae imaginem fugae. dimicandi autem dabatur facultas quasi ad pristini sacrificii reparationem. nunc ergo istum inde sumpsit colorem. ramus enim necesse erat ut et unius causa esset interitus: unde et statim mortem subiungit Miseni: et ad sacra Proserpinae accedere nisi sublato ramo non poterat. inferos autem subire hoc dicit, sacra celebrare Proserpinae. de reditu autem animae hoc est: novimus Pythagoram Samium vitam humanam divisisse in modum y litterae, scilicet quod prima aetas incerta sit, quippe quae adhuc se nec vitiis nec virtutibus dedit: bivium autem Y litterae a iuventute incipere, quo tempore homines aut vitia, id est partem sinistram, aut virtutes, id est dexteram partem sequuntur: unde ait Persius (5.35) “traducit trepidas ramosa in compita mentes”. ergo per ramum virtutes dicit esse sectandas, qui est Y litterae imitatio: quem ideo in silvis dicit latere, quia re vera in huius vitae confusione et maiore parte vitiorum virtus et integritas latet. alii dicunt ideo ramo aureo inferos peti, quod divitiis facile mortales intereunt. Tiberianus “aurum, quo pretio reserantur limina Ditis”. {{ancora+|137}}. '''Lento vimine''' flexili, ut “lenta quibus torno facili superaddita vitis”: alias gravi. {{ancora+|138}}. '''Iunoni infernae''' Proserpinae, ut (4.638) “sacra Iovi Stygio”. '''dictus''' dicatus. {{ancora+|139}}. '''Et obscuris claudunt convallibus umbrae''' re vera enim nemus Aricinum densum est. {{ancora+|140}}. '''Sed non ante datur''' sive iustis sive iniustis. sic intellegentes removebimus quaestionem: hinc enim dicit (409) “longo post tempore visum”. ex eo enim quod dicit descendisse aliquos, ramum quoque depositum esse significat. '''telluris operta''' secundum eos qui dicunt inferos in medio esse terrarum: quos Iuvenalis dicit putari esse sub terris, ut (2.149) “esse aliquos manes et subterranea regna”. {{ancora+|142}}. '''Pulchra''' quae rapi meruit. '''suum''' sibi carum. {{ancora+|143}}. '''Non deficit alter''' ne diceret ab his, qui primo descenderunt, esse sublatum. {{ancora+|144}}. '''Frondescit''' in naturam redit. et honeste locutus est dicens: habet frondes sui metalli. {{ancora+|145}}. '''Alte vestiga oculis''' require omni intentione. '''rite repertum carpe''' ‘rite carpe’, id est cum observatione, non ‘rite repertum’. {{ancora+|147}}. '''Si te fata vocant''' hoc est, si quem fata vocant facile sequitur. {{ancora+|148}}. '''Poteris''' poterit quis. tertiae enim personae significationem ad secundam transtulit et generaliter loquitur: nam ut de Aenea dicat non procedit. si enim dubitat, caret deo nec potest de Miseno vaticinari. '''duro ferro''' et genus esse potest et species. {{ancora+|149}}. '''Praeterea''' ac si diceret: est et alia opportunitas descendendi ad inferos, id est Proserpinae sacra peragendi. duo autem horum sacrorum genera fuisse dicuntur: unum necromantiae, quod Lucanus exsequitur, et aliud sciomantiae, quod in Homero, quem Vergilius sequitur, lectum est. sed secundum Lucanum in necromantia ad levandum cadaver sanguis est necessarius, ut (6.667) “pectora tunc primum ferventi sanguine supplet”, in sciomantia vero, quia umbrae tantum est evocatio, sufficit solus interitus: unde Misenus in fluctibus occisus esse inducitur. '''tibi''' ideo addidit ‘tibi’, ne ‘amici’ posset etiam ad Sibyllam referri. {{ancora+|150}}. '''Incestat''' polluit. et incestum est quaecumque pollutio. {{ancora+|151}}. '''Pendes''' sollicitus es, ut (3.372) “ipse manu multo suspensum numine ducit”. et proprie pendere est desiderare aliquid audire, ut (4.79) “pendetque iterum narrantis ab ore”. {{ancora+|152}}. '''Sedibus hunc refer ante suis''' apud maiores, ut supra (5.64) diximus, omnes in suis domibus sepeliebantur, unde ortum est ut lares colerentur in domibus: unde etiam umbras larvas vocamus a laribus, nam dii penates alii sunt. inde est quod etiam Dido cenotaphium domi fecit marito. ergo aut secundum istum locutus est morem, quamvis adhuc Troiani domos non habuerint: aut dicit, refer hunc naturalibus sedibus, id est terrae: nam in aqua perierat. verum tamen illud est, ut intellegamus eam dicere, sepeli eum: nam sepulcrum sedes vocatur: Horatius “nulla certior tamen rapacis Orci sede destinata divitem manet erum”, Vergilius (7.3) “et nunc servat honos sedem tuus ossaque nomen”. vel ‘suis’, quoniam eiusdem nominis locum habiturus sit. persuadet autem sepulturam, ut possit recentis cadaveris uti anima, ut ait Lucanus (6.712) “non in tartareo latitantem poscimus antro adsuetamque diu tenebris, modo luce fugata descendentem animam: primo pallentis hiatu haeret adhuc Orci”. {{ancora+|153}}. '''Piacula sunto''' ad expiationem pollutionis, quae fuerat nata morte Miseni. {{ancora+|154}}. '''Sic demum''' ad postremum, hoc est novissime. et haec particula tam apud Vergilium, quam apud omnes idoneos auctores hoc significat, licet in aliis diversa significet. '''lucos Stygis et regna invia vivis aspicies''' Seneca scripsit de situ et de sacris Aegyptiorum. hic dicit circa Syenen, extremam Aegypti partem, esse locum, quem Philas, hoc est amicas, vocant ideo quod illic est placata ab Aegyptiis Isis, quibus irascebatur quod membra mariti Osiridis non inveniebat, quem frater Typhon occiderat. quae inventa postea cum sepelire vellet, elegit vicinae paludis tutissimum locum, quam transitu constat esse difficilem; limosa enim est et papyris referta et alta. ultra hanc est brevis insula, inaccessa hominibus, unde Abatos appellata est: Lucanus (10.323) “hinc Abatos, quam nostra vocat veneranda vetustas”. haec palus Styx vocatur, quod tristitiam transeuntibus gignit. sane ad illam insulam ab his qui sacris inbuti sunt, certis transitur diebus. lectum est etiam quod vicini populi cadavera suorum ad alteram regionem transferunt; sed si quis forte in fluvio pereat nec eius inveniatur cadaver, post centum ei annos ultima persolvuntur. hinc est tractum (329) “centum errant annos volitantque haec litora circum”. '''et regna invia''' quae contra naturam fiunt non adserunt praeiudicium generalitati: unde ait ‘invia regna’, licet et Hercules aliique transierint et sit transiturus Aeneas. sic dictum est et illud (425) “evaditque celer ripam inremeabilis undae”. {{ancora+|156}}. '''Maesto vultu''' propter mortem amici et rami inquisitionem. '''defixus lumina''' defixa lumina habens, per quod tristitia mentis ostenditur. {{ancora+|157}}. '''Ingreditur''' pro graditur: vacat praepositio, ut (4.177) “ingrediturque solo et caput inter nubila condit”. {{ancora+|159}}. '''Paribus curis vestigia figit''' aut simili sollicitudine detentus incedit: aut ‘figit vestigia’, id est stat subito, quod cogitantes facere consuerunt. {{ancora+|160}}. '''Multa inter sese vario sermone serebant''' hic proprie dictus est sermo, qui inter utrumque seritur. {{ancora+|163}}. '''Indigna morte''' miserabili, non congrua eius meritis: vel propter animae etiam extinctionem elementi contrarietate. {{ancora+|165}}. '''Martemque accendere cantu''' hemistichium hoc dicitur addidisse dum recitat. {{ancora+|168}}. '''Vita spoliavit''' ad bellum retulit, in quo victis tolluntur exuviae. {{ancora+|170}}. '''Non inferiora secutus''' ubique Aenean Hectori conparat, ut (11.291) “ambo animis, ambo insignes praestantibus armis”. {{ancora+|171}}. '''Cava dum personat aequora concha''' aut personare facit: aut hysterologia est, dum per cava aequora sonat. {{ancora+|172}}. '''Demens''' inprovidus, qui non consideravit etiam deos in aemulationem posse descendere. {{ancora+|173}}. '''Aemulus''' modo ‘eiusdem rei studiosus’, alias ‘inimicus’ invenitur. '''exceptum''' oppressum insidiis: quo sermone ostendit eum tantae fuisse virtutis, ut ne a numine quidem nisi insidiis opprimeretur. '''triton''' paenultima accentum habet, nam Tritonis facit: si enim ultima habeat, Tritontis facit, quod non procedit: ut Demophoon, Demophoontis. {{ancora+|175}}. '''Ergo''' aut quia talis perierat, aut quia sic fuerat interemptus. {{ancora+|176}}. '''Praecipue pius Aeneas''' ubique Aenean supra ceteros inducit mortem cuiuslibet dolere, ut (1.221) “nunc Amyci casum gemit”, item (5.869) “casuque animum concussus amici”. hinc ei dat circa sepulturam etiam sordida officia, quae in aliis denegat locis. qui enim de pietatis generibus scripserunt primum locum in sepultura esse voluerunt: unde cum pontificibus nefas esset cadaver videre, magis tamen nefas fuerat si visum insepultum relinquerent. genus autem fuerat sepulturae iniectio pulveris: unde est (365) “aut tu mihi terram inice”. Horatius “non est mora longa; licebit iniecto ter pulvere curras”. {{ancora+|177}}. '''Aramque sepulcri''' pyram dicit, quae in modum arae construi lignis solebat: nam et sequitur ‘congerere arboribus caeloque educere certant’. et aram, quae ante sepulcrum fieri consuevit, intellegere non possumus, ut (3.63) “stant manibus arae”, cum nondum facta sit funeratio, quae praecedit sepulcrum. Probus tamen et Donatus de hoc loco requirendum adhuc esse dixerunt. {{ancora+|178}}. '''Caeloque educere certant''' ut hoc faciant mente pertractant: nam adhuc ituri ad silvas sunt. {{ancora+|179}}. '''Itur''' ‘eo’ e brevis est, ‘itur’ i longa invenitur. ergo quia hoc verbum breve est in origine et in declinatione fit longum, ideo certa eius natura nec in temporibus nec in participiis invenitur: nam cum ‘itur’ longa sit, ‘iturus’ brevis invenitur, ut “superumque in lumen ituras”. multi tamen temptant dicentes ‘itur’ propter ‘eo’, quae prima verbi origo est, per diphthongon scribi debere: quod non procedit, quia diphthongos semper longa est, ‘i’ autem et produci potest et corripi. hinc est quod ‘fortuitus’ i et producit et corripit: Iuvenalis (13.225) “non quasi fortuitus nec ventorum rabie, sed iratus cadat in terras et iudicet ignis”, contra Horatius “nec fortuitum spernere cespitem leges sinebant”. hic enim nisi i littera longa sit, non stat versus. et hoc protulimus exemplum unius sermonis, ne quis dicat ‘iturus’ et ‘itur’ ideo variam habere naturam propter temporum varietatem: unde melius est, ut diximus, originis considerare rationem. sane ‘fortuitus’ ab eundo est et a fortuna conpositum. {{ancora+|180}}. '''Procumbunt piceae''' picea secundum Plinium in naturali historia quinta species cedri est: nam cedria dicta est quasi {{Graeca|καιομένης δρυὸς ὑγρὸν}}, id est arboris umor ardentis. {{ancora+|183}}. '''Nec non Aeneas''' bona oeconomia venitur ad ramum. {{ancora+|184}}. '''Accingitur armis''' instruitur officiis. {{ancora+|186}}. '''Forte precatur''' vacat ‘forte’: et est versus de his qui tibicines vocantur, quibus datur aliquid ad solam metri sustentationem, ut (5.457) “nunc dextra nunc ille sinistra”: nec enim possumus intellegere eum fortuitu rogasse. {{ancora+|187}}. '''Si''' adverbium rogantis et optantis est per se plenum, sicut et ‘o’, quamquam neoterici haec iungant et pro uno ponant: Persius (2.10) “o si ebulliat patruus, praeclarum funus! et o si”. {{ancora+|188}}. '''Quando''' siquidem. et ‘nimium vere’ cum ingenti dixit adfectu, quasi mors praedicta falsa esse debuerit. {{ancora+|190}}. '''Cum forte columbae''' auguria aut oblativa sunt, quae non poscuntur, aut inpetrativa, quae optata veniunt. hoc ergo quia oblativum est, ideo dixit ‘forte’. bene autem a columbis Aeneae datur augurium, et Veneris filio et regi: nam ad reges pertinet columbarum augurium, quia numquam solae sunt, sicut nec reges quidem. {{ancora+|191}}. '''Ipsa sub ora''' perite, ne si longius volarent, non ad eum pertinere viderentur: nam moris erat ut captantes auguria certa sibi spatia designarent, quibus volebant videnda ad se pertinere. {{ancora+|193}}. '''Maternas''' Veneri consecratas, propter fetum frequentem et coitum. {{ancora+|194}}. '''Si qua via est''' si est ratio. et iam ex hoc loco esse incipit inpetrativum quod fuerat oblativum. '''cursumque per auras''' ‘cursum’ vocavit impetum et eundi officium: nam et navium cursum dicimus. {{ancora+|196}}. '''Ne defice rebus''' ne desere in rebus incertis. et bene in silvis invocat matrem, quam iam scit sibi visam esse habitu venatricis, ut in primo (314) legimus. {{ancora+|197}}. '''Sic effatus''' proprie effata sunt augurum preces: unde ager post pomeria, ubi captabantur auguria, dicebatur effatus. '''vestigia pressit''' quia ad captanda auguria post preces inmobiles vel sedere vel stare consueverant. {{ancora+|198}}. '''Observans quae signa ferant''' servare enim et de caelo et de avibus verbo augurum dicitur. '''Quo tendere pergant pascentes''' hinc iam optimum significatur augurium, quod pascebant. nam Romani moris fuit et in comitiis agendis et in bellis gerendis pullaria captare auguria. unde est in Livio quod cum quidam cupidus belli gerendi a tribuno plebis arceretur ne iret, pullos iussit adferri: qui cum missas non ederent fruges, inridens consul augurium ait ‘vel bibant’, et eos praecipitavit in Tiberim: inde navibus victor revertens [ad Africam tendens] in mari cum omnibus quos ducebat extinctus est. multi ‘pascentes’ distingunt, et absolutus est sensus. alii dicunt ‘pascentes volando’ et referunt ad naturam columbarum, quae exilientes pascere consuerunt. alii ‘volando’ ambulando dicunt: vola enim dicitur media pars pedis sive manus. {{ancora+|199}}. '''Prodire''' prodibant: infinitus pro indicativo. {{ancora+|201}}. '''Grave olentis''' male olentis: alibi bene olentis, ut “et graviter spirantis copia thymbrae floreat”. {{ancora+|202}}. '''Liquidumque per aera lapsae''' non est aëris perpetuum epitheton, sed purum et incorruptum ait Averni comparatione. dicit autem eas alte volasse ad vitandum Averni odorem. {{ancora+|203}}. '''Super arbore sidunt''' secundum antiquam licentiam. {{ancora+|204}}. '''Auri aura''' splendor auri: Horatius “tua ne retardet aura maritos”, id est splendor. hinc et aurum dicitur a splendore, qui est in eo metallo: hinc et aurarii dicti, quorum favor splendidos reddit. {{ancora+|205}}. '''Brumali frigore viscum''' bene ‘brumali’ addidit: tunc enim maturum est et auri imitatur colorem, nam nova fronde viret. quod, ut ait Plinius in naturali historia (16.247), de fimo turdelarum in certis arboribus nascitur: unde Plautus “ipsa sibi avis mortem creat”. {{ancora+|207}}. '''Teretis truncos''' ‘teres’ est rotundum aliquid cum proceritate, ut “incumbens tereti Damon sic coepit olivae”. Horatius “brachia et vultum teretesque suras integer laudo”. {{ancora+|210}}. '''Extemplo''' bene verbo usus est augurum, ut diximus supra (1.92). {{ancora+|211}}. '''Cunctantem''' aliud pendet ex alio: ‘cunctantem’, quia ‘avidus’, ut ostendat tantam fuisse avellendi cupiditatem, ut nulla ei satisfacere posset celeritas: nam tardantem dicere non possumus eum qui fataliter sequebatur. alii ‘cunctantem’ ad auri naturam referunt, id est mollem, quia paulatim frangitur et lentescit. alii ‘cunctantem’ gravem dicunt, ut “glaebas cunctantes crassaque terga expecta”. {{ancora+|212}}. '''Nec minus''' nihilo minus ille deflebatur. '''interea''' dum itur ad silvas. {{ancora+|213}}. '''Ingrato''' tristi, ut gratum laetum aliquid dicimus. alii ‘ingrato’ dicunt gratiam non sentienti. {{ancora+|214}}. '''Pinguem''' aut de Graeco transtulit {{Graeca|λιπαρὰν}} magnam: aut hypallage est, hoc est de pinguibus taedis. {{ancora+|215}}. '''Frondibus atris''' aptis ad funera. {{ancora+|216}}. '''Ante cupressos constituunt''' cupressus adhibetur ad funera, vel quod caesa non repullulat, vel quod per eam funestata ostenditur domus, sicut laetam frondes indicant festae. Varro tamen dicit pyras ideo cupresso circumdari propter gravem ustrinae odorem, ne eo offendatur populi circumstantis corona, quae tamdiu stabat respondens fletibus praeficae, id est principi planctuum, quamdiu consumpto cadavere et collectis cineribus diceretur novissimum verbum ‘ilicet’, quod ire licet significat: unde est (231) “dixitque novissima verba”. {{ancora+|218}}. '''Pars calidos latices''' Plinius in naturali historia dicit hanc esse causam ut mortui et calida abluantur et per intervalla conclamentur, quod solet plerumque vitalis spiritus exclusus putari et homines fallere. denique refert quendam superpositum pyrae adhibitis ignibus erectum esse nec potuisse liberari. unde et servabantur cadavera septem diebus, et calida abluebantur, et post ultimam conclamationem conburebantur: unde traxit Terentius “desine, iam conclamatum est”. '''aëna undantia flammis''' hoc est per flammas: alibi (7.466) “nec iam se capit unda: volat vapor ater ad auras”. {{ancora+|219}}. '''Lavant frigentis et ungunt''' versus Ennii, qui ait “Tarquinii corpus bona femina lavit et unxit”. {{ancora+|220}}. '''Defleta''' participium ab eo quod est ‘fleor’, si tamen inveniatur; alias sine verbi origine esse dicemus. {{ancora+|221}}. '''Purpureas''' ad imitationem sanguinis, in quo est anima, ut diximus supra (5.79): ut (9.347) “purpuream vomit ille animam”. '''velamina nota''' vel ipsi cara, vel animae: ex notitia enim gignitur caritas, ut “hic inter flumina nota”. {{ancora+|222}}. '''Feretro''' Graece dixit, nam latine capulus dicitur a capiendo: unde ait Plautus “capularis senex”, id est capulo vicinus. et ‘subiere feretro’ ut (7.161, 8.125) “subeunt muro”. {{ancora+|223}}. '''More parentum''' propinquioribus enim virilis sexus hoc dabatur officium. {{ancora+|224}}. '''Facem''' de fune, ut Varro dicit: unde et funus dictum est. per noctem autem urebantur: unde et permansit ut mortuos faces antecedant. {{ancora+|225}}. '''Fuso crateres olivo''' diis superis tantum libabant, inferis vero sacrificantes etiam vasa in ignem mittebant, unde ait ‘crateres’: quod etiam Statius in Archemori sepultura commemorat. ‘olivum’ autem ab oliva dixit: nam oleum ab olea dicitur. {{ancora+|226}}. '''Flamma quievit''' pyrae ingentis, quia, ut in quarto (685) diximus, pro qualitate personae pyrae fiebant. sepulcra etiam vel minora vel magna faciebant. {{ancora+|228}}. '''Ossaque lecta''' aut collecta, aut lecta ideo quia, ut supra (5.95) diximus, nobiles numquam soli conburebantur, sed cum dilectis equis vel canibus vel famulo. {{ancora+|229}}. '''Ter socios''' aut saepius, aut re vera ter: licet enim a funere contraxerint pollutionem, tamen omnis purgatio ad superos pertinet, unde et ait inparem numerum: aut quia hoc ratio exigit lustrationis. '''circumtulit''' purgavit. antiquum verbum est. Plautus “pro larvato te circumferam”, id est purgabo: nam lustratio a circumlatione dicta est vel taedae vel sulphuris. Iuvenalis (2.157) “si qua darentur sulphura cum taedis”. {{ancora+|230}}. '''Spargens''' quia res aguntur infernae. in secundo (719) Aeneas deos portaturus ait “donec me flumine vivo abluero”. hic enim erat mos, ut diximus supra. '''felicis olivae''' arboris festae. sed moris fuerat ut de lauro fieret. sane dicit Donatus quod hoc propter Augustum mutavit. nam nata erat laurus in Palatio eo die, quo Augustus: unde triumphantes coronari consueverant. propter quam rem noluit laurum dicere ad officium lugubre pertinere. {{ancora+|231}}. '''Novissima verba''' id est ‘ilicet’: nam ‘vale’ dicebatur post tumuli quoque peracta sollemnia. {{ancora+|233}}. '''Suaque arma viro''' ipsi cara sculpsit in saxo: nam supra ea iam legimus concremata. '''remumque tubamque''' quia et bellator et remex fuerat. licet possimus etiam solam tubam accipere: remus enim dicitur lorum, quod continet tubam. {{ancora+|234}}. '''Monte sub aërio''' in aërio: nam supra est positus. ‘aërium’ autem alii altum dicunt, alii nomen montis antiquum volunt: unde est ‘qui nunc Misenus ab illo dicitur’. {{ancora+|236}}. '''Praecepta Sibyllae''' ut (153) “duc nigras pecudes, ea prima piacula sunto”. {{ancora+|237}}. '''Spelunca alta fuit''' qua ad inferos descendebatur, non ubi fuerat Sibylla vaticinata. {{ancora+|238}}. '''Scrupea''' lapillosa: nam scrupus proprie est lapillus brevis, qui incedentibus inpedimento est et pressus sollicitudinem creat: unde etiam scrupulus dictus est. '''lacu nigro''' aut alto: aut vere nigro inferorum vicinitate. '''tuta''' autem, quia hinc lacu, hinc cingitur silvis. dicit autem locum, quem nunc doliola vocant. {{ancora+|239}}. '''Volantes''' volucres: participium pro nomine posuit, ut “plurimus Alburnum volitans cui nomen asilo est”: licet illic sit etiam altera figura. sane sciendum Lucretium et alios physicos dicere aerem corporeum esse, unde et aves sustinet; sed hunc cedere vapori sulphureo, unde aves in illis locis desertae aere, quo portari solent, concidunt non odore, sed pondere: quod potest esse veri simile, quia altius in eodem loco possunt volare, ut (202) “tollunt se celeres liquidumque per aëra lapsae”. {{ancora+|241}}. '''Ad convexa''' caeli curvitatem. {{ancora+|244}}. '''Invergit vina sacerdos''' in quarto ait (61) “media inter cornua fundit”. et fundere est supina manu libare, quod fit in sacris supernis; vergere autem est conversa in sinistram partem manu ita fundere, ut patera convertatur, quod in infernis sacris fit. haec autem pertinent ad victimarum explorationem, ut, si non stupuerint, aptae probentur. {{ancora+|247}}. '''Voce vocans''' non verbis, sed quibusdam mysticis sonis: nam varie numina invocabantur, quod aperte Lucanus expressit, ut (6.688) “latratus habet illa canum gemitusque luporum: quod stridunt ululantque ferae, quod sibilat anguis exprimit et planctus fractaeque tonitrua nubis: tot rerum vox una fuit”. '''caeloque ereboque potentem''' hoc est quod ait ‘Hecaten’, ut plenum numen ostenderet. {{ancora+|248}}. '''Supponunt cultros''' id est victimas caedunt. fuit autem verbum sacrorum, in quibus mali ominis verba vitabant. hinc est quod et mactare dicebatur, quod magis augere significat. dicimus autem ‘hic culter, cultri’: nam ‘cultellus’ diminutivum est, ‘cultellum’ penitus Latinum non est. {{ancora+|249}}. '''Succipiunt''' antique, nam modo ‘suscipiunt’ dicimus. {{ancora+|250}}. '''Matri Eumenidum''' id est Nocti, ut (7.331) “hunc mihi da proprium, virgo sata Nocte, laborem”. et Eumenides dicuntur {{Graeca|κατὰ ἀντίφρασιν}}, cum sint inmites. '''magnaeque sorori''' id est Terrae: nam, ut supra (2.251) diximus, nihil est aliud nox nisi umbra terrarum. {{ancora+|251}}. '''Ense ferit''' ut eum contra umbras haberet consecratum. hinc est quod ei dicit Sibylla (260) ‘tuque invade viam vaginaque eripe ferrum’, item (291) “strictamque aciem venientibus offert”. hoc autem etiam Homerus dicit. '''sterilemque tibi Proserpina vaccam''' deae congruam, numquam enitenti. {{ancora+|252}}. '''Nocturnas aras''' quae tota nocte arderent. '''inchoat''' autem perficit. et est verbum sacrorum. {{ancora+|253}}. '''Solida inponit taurorum viscera flammis''' non exta dicit, sed carnes, nam ‘viscera’ sunt quicquid inter ossa et cutem est: unde etiam visceratio dicitur, ut diximus supra (1.211). ergo per ‘solida viscera’ holocaustum significat, quod detractis extis arae superinponebatur. quae nonnumquam abluta et elixa etiam ipsa reddebantur: unde infert ‘fundens ardentibus extis’. quamquam alii pro parte totum velint, ut per exta totum animal intellegatur. {{ancora+|255}}. '''Primi sub lumina solis et ortus''' atqui haec sacra, ut dicunt, per noctem fiebant. sed locutus est secundum Romanum ritum, quo dies creditur a medio noctis incipere: illo autem loco, quo dicit (539) ‘nox ruit Aenea’, non venit, sed finitur significat. quamquam alii dicant sacra haec a medio die incipere et perduci usque ad mediam noctem: quod si est, ‘nox ruit’ potest venit significare. {{ancora+|257}}. '''Visaeque canes ululare''' ita numinis ostendebatur adventus. ‘canes’ autem Furias dicit Lucanus (6.733) “Stygiasque canes in luce superna destituam”, sicut etiam diximus supra (3.209). ‘ululare’ autem et canum et Furiarum est. {{ancora+|258}}. '''Adventante dea''' ipsa scilicet Proserpina. '''profani''' qui non estis initiati, {{Graeca|ἀμύητοι, βέβηλοι}}. {{ancora+|259}}. '''Totoque absistite luco''' hoc est, non tantum a spelunca, sed ab omni luci vicinitate discedite. {{ancora+|260}}. '''Invade viam''' ingredere. {{ancora+|262}}. '''Furens''' deo plena: aut certe similis furenti. {{ancora+|264}}. '''Dii quibus imperium est animarum''' plenus locus alta sapientia. de qua varie disserunt philosophi: nam dicunt per alios animas ad inferos duci, ut (4.242) “hac animas ille evocat Orco pallentes, alias sub Tartara tristia mittit”; item per alios transferri, ut (315) “navita sed tristis”; per alios purgari, ut (740) “aliae panduntur inanes suspensae ad ventos”; per alios vero ad summa revocari, ut (749) “Lethaeum ad fluvium deus evocat agmine magno”. sciens ergo de deorum imperio varias esse opiniones, prudentissime tenuit generalitatem. ex maiore autem parte Sironem, id est magistrum suum Epicureum sequitur. huius autem sectae homines novimus superficiem rerum tractare, numquam altiora disquirere. '''umbraeque silentes''' secreta inferorum semper silentia: nam hominum umbrae loquuntur. hinc est “quae sacra silentia norunt”. invocat autem summum bonum, quod in silentio constare manifestum est. {{ancora+|265}}. '''Et chaos''' elementorum confusio. invocat autem rerum primordia, quae in elementorum fuerunt confusione. per Phlegethonta, inferorum fluvium, ignem significat: nam {{Graeca|φλὸξ}} Graece, latine ignis est; unde secundum Heraclitum cuncta procreantur. et re vera sine calore nihil nascitur, adeo ut de septentrione dicat “sterili non quicquam frigore gignit”. '''loca nocte silentia late''' aut hoc est quod supra ait ‘umbraeque silentes’, aut vult ostendere, esse partem mundi, in qua perpetuae sunt tenebrae. cum enim probatum sit quod legimus “et minima contentos nocte Britannos”, sphaerae exigit ratio, ut e contrario sit regio noctibus vacans. {{ancora+|266}}. '''Sit mihi fas audita loqui''' de alta dicturus prudentia miscet poeticam licentiam. '''sit numine vestro''' concedatur a vestro numine. {{ancora+|267}}. '''Alta terra et caligine mersas''' bene iunxit: ex terris enim caligo procreatur, id est umbra. {{ancora+|268}}. '''Obscuri sola sub nocte''' aut hypallage est ‘sub obscura nocte soli ibant’: aut ‘sub sola nocte’, id est ubi nihil aliud est praeter noctem. {{ancora+|269}}. '''Domos vacuas''' nostri mundi comparatione: simulacra enim illic sunt, quae inania esse non dubium est. '''inania regna''' inanium: per quod ostenditur vacuum. {{ancora+|270}}. '''Inceptam''' alii ‘incertam’ legunt, illuc tamen recurrit; nam ‘incertam’ incipientem, id est minorem significat. '''luce maligna''' obscura: nam malignum est proprie angustum, ut (11.525) “aditusque maligni”, id est minores, obscuri. sane sciendum, lunae, licet minoris, commemoratione ostendere eum, fuisse illic aliquid lucis: nam aliter omnia, quae dicturus est, videre non poterant. {{ancora+|271}}. '''Ubi''' quando: nam non est loci, sed temporis. {{ancora+|272}}. '''Nox abstulit atra colorem''' hoc et videmus et tractatur ab Epicureis, rebus tollere noctem colorum varietatem: unde etiam apud inferos omnia nigra esse dicuntur. contra hos Academici una re pugnant: nam squamas piscium dicunt lucere per noctem. {{ancora+|273}}. '''Vestibulum''' ut Varro dicit, etymologiae non habet proprietatem, sed fit pro captu ingenii: nam vestibulum, ut supra (2.469) diximus, dictum ab eo, quod ianuam vestiat. alii dicunt a Vesta dictum per inminutionem: nam Vestae limen est consecratum. alii dicunt ab eo, quod nullus illic stet; in limine enim solus est transitus: quomodo vesanus dicitur non sanus, sic vestibulum quasi non stabulum. '''faucibus orci''' deum posuit pro loco, ut Iovem dicimus et aërem significamus: Horatius “manet sub Iove frigido venator”. Orcum autem Plutonem dicit: nec enim per Charonta possumus intellegere inferos dictos, quia minor potestas pro imperio numquam ponitur, sed illa quae tenet imperium. ergo alter est Charon: nam Orcus idem est Pluton, ut in Verrinis indicat Cicero dicens “ut alter Orcus venisse Hennam et non Proserpinam, sed ipsam Cererem rapuisse videatur”. alibi ait “qua Ditem patrem emersisse ab inferis putant”. dicimus autem et hic Dis et hic Ditis. {{ancora+|274}}. '''Luctus et ultrices posvere cubilia curae''' ea dicit esse in aditu inferorum, quae vicina sunt morti; aut quae post mortem creantur; aut quae in morte sunt, ut pallorem. luctus enim post mortem est. '''curae''' conscientiae, quae puniunt semper nocentes. {{ancora+|275}}. '''Tristis''' severa, quae gignit severitatem. Cicero “iudex tristis et integer”. {{ancora+|276}}. '''Malesvada fames''' quae impellit homines interdum ad inlicita. '''turpis egestas''' quae turpes facit. et quasi harum rerum imagines facit, quas dicit esse apud inferos ideo, quia in quem ista concurrunt, sit mortalis necesse est: unde deos inmortales dicunt, qui ista non sentiunt quibus mors creatur. {{ancora+|277}}. '''Terribiles visu formae''' omnes scilicet quas supra dixit. {{ancora+|278}}. '''Consanguineus leti sopor''' secundum Homerum: vel iuxta illud (522) “dulcis et alta quies placidaeque simillima mortis”. '''mala mentis gaudia''' generaliter omnium scelerum dicit, ac si diceret ‘malae mentis gaudia’: ut cum male fecerunt gaudeant. {{ancora+|279}}. '''Mortiferumque adverso in limine bellum''' mire †cum omnia in vestibulo, bellum vero in limine ipso posuit, quoniam nulla maior est mortis causa quam bellum. et est familiare epitheton. {{ancora+|280}}. '''Eumenidum thalami''' Furiae numquam nupserunt: unde thalamos accipiamus in quibus natae sunt. alii thalamos dicunt, qui facti sunt auctoribus Furiis, in quibus adulteria et caedes admiserunt: sed non procedit, quia ait ‘terribiles visu formae’. et ut non videatur esse contrarium quia Furias paulo post (555) alibi dicit esse: nam possunt hic natae esse, et alibi manere, et alibi officium exercere poenarum. {{ancora+|281}}. '''Crinem vittis innexa''' ut (9.476) “scissa comam” et (1.228) “oculos suffusa”. {{ancora+|282}}. '''In medio''' aut vestibulo: aut absolutum est, et intellegimus hanc esse eburneam portam, per quam exiturus Aeneas est. quae res haec omnia indicat esse simulata, si et ingressus et exitus simulatus est et falsus. {{ancora+|283}}. '''Ulmus opaca, ingens''' distinguenda sunt ista propter duo epitheta. et quidam tradunt ideo in ulmo somnia inducta, quod vino gravati vana somnient et ulmus apta sit viti: et ideo apud inferos rem inanem * * * '''pandit''' non aperit, sed expandit, id est extendit. et (dicunt) quidam ‘pandit’ ab eo, quod est ‘aperit’ venire; nam quod apertum, est latius diffusum: hinc est “patulae recubans sub tegmine fagi”. '''vulgo''' temere, passim, catervatim. an ‘vulgo ferunt’? {{ancora+|284}}. '''Vana tenere''' utrum {{Graeca|καθόλου}}, an quae ex his vana sunt? et duo somniorum genera putantur: unum de caelo, ut (5.722) “visa dehinc caelo facies delapsa parentis Anchisae”, quod est verum, aliud ab inferis, quod est vanum. '''foliisque sub omnibus haerent''' qui de somniis scripserunt dicunt, quo tempore folia de arboribus cadunt, vana esse somnia: quod per transitum tetigit. ‘vana’ autem ideo, quia ab inferis; nam vera mittunt superi. Homerus {{Graeca|καὶ γάρ τ' ὄναρ ἐκ Διός ἐστίν}}: somnium de Iove. {{ancora+|286}}. '''Centauri in foribus stabulant''' bene ‘in foribus’, quia ea quae contra naturam possunt creari, statim pereunt. aut ideo in aditu monstra sunt posita, ut propter hoc terribiliora essent inferis. ‘stabulant’ autem habitant. et usurpative dixit, ut ‘populat’, luctat; nam stabulor dicimus. et bene adlusit, quia ex parte equi sunt. Centauri autem Ixionis et nubis filii sunt. Ixion enim amatam Iunonem de stupro interpellavit. illa confessa Iovi est, et ex eius voluntate nubem ei in suam formam conversam obtulit, unde feruntur nati esse Centauri. '''Scyllaeque biformes''' bene plurali usus est numero: nam et illa Nisi secundum alios in avem conversa est, secundum alios in piscem. ergo etiam ipsa biformis fuit, sicut haec in Siciliae freto. dictum autem est per poetae scientiam vel licentiam. quidam pluralem numerum pro singulari positum volunt: nam quae in avem conversa est nihil terroris habet. harum sane fabulae in bucolicis (6.74) plenius narratae sunt. {{ancora+|287}}. '''Centumgeminus Briareus''' centies duplex: secundum fabulas ipse etiam dictus est Aegaeon. qui, ut non nulli tradunt, pro diis adversus Gigantes bella gessit, ut vero alii adfirmant, contra deos pugnavit eo maxime tempore quo inter Iovem et Saturnum de caelesti regno certamen fuit: unde eum a Iove fulmine ad inferos tradunt esse trusum. alii dicunt, cum Iuno et Minerva et Neptunus ceterique dii Iovem ligare vellent, a Thetide Briareum adhibitum Iovem vinculis exemisse. '''ac belua Lernae''' hydram dicit, serpentem inmanis magnitudinis, quae fuit in Lerna Argivorum palude; sed latine excetra dicitur, quod uno caeso tria capita excrescebant. cum saepe amputata triplarentur, admoto ab Hercule incendio consumpta narratur, cuius felle Hercules sagittas suas tinxisse dicitur. sed constat hydram locum fuisse evomentem aquas, vastantes vicinam civitatem, in quo uno meatu clauso multi erumpebant: quod Hercules videns loca ipsa exussit et sic aquae clausit meatus; nam hydra ab aqua dicta est. potuisse autem hoc fieri ille indicat locus, ubi dicit “omne per ignem excoquitur vitium atque exudat inutilis umor”. et utrum hic distinctio plena sit, an ‘horrendum stridens’ inferioribus iungendum sit? stridere enim bene Chimaerae datur, quae et serpentes habet et flammas. {{ancora+|288}}. '''Horrendum stridens''' pro ‘horrende’: adverbium qualitatis derivatum in nomen. '''flammisque armata Chimaera''' Typhonis et Echidnae filia, ore leo, postremis partibus draco, media caprea secundum fabulas fuit. re vera autem mons est Ciliciae, cuius hodieque ardet cacumen, iuxta quod sunt leones; media autem pascua sunt, quae capreis abundant; ima vero montis serpentibus plena. hunc Bellerophontes habitabilem fecit, unde Chimaeram dicitur occidisse. {{ancora+|289}}. '''Gorgones''' hae Gorgones Phorci filiae tres fuerunt in extrema Africa circa Atlantem montem, quae omnes unum oculum habebant, quo invicem utebantur. quarum nomina haec fuerunt Stheno, Euryale, Medusa. sed Medusa, erecta favore Neptuni, ausa est crines suos Minervae capillis praeferre: qua re indignata dea, crines eius in serpentes vertit eamque excidi a Perseo fecit luminibus orbatam, fecitque ut quisquis caput eius vidisset verteretur in saxum. sed Perseus, Iovis et Danaes filius, cum ad eam occidendam volaret, prae se scutum ferens speculi candore perlucidum, sicut Minerva monstraverat, in umbra eius vidit caput Gorgonae et ita aversus accedens id amputavit. quod cum ad Polydecten regem pertulisset isque negaret id eius virtute confectum, conspicuum id regi fecit: cuius conspectu ille in saxum mutatus est, quod in Seripho insula hodieque ostenditur. Serenus tamen dicit poeta Gorgonas puellas fuisse unius pulchritudinis, quas cum vidissent adulescentes, stupore torpebant: unde fingitur, quod si quis eas vidisset, vertebatur in lapidem. sane quidam dicunt versus alios hos a poeta hoc loco relictos, qui ab eius emendatoribus sublati sint “Gorgonis in medio portentum inmane Medusae, vipereae circum ora comae, cui sibila torquent infamesque rigent oculi, mentoque sub imo serpentum extremis nodantur vincula caudis”. '''Harpyiaeque''' aut iam mortuas intellege, aut secundum Platonem et alios simulacra, licet vivarum, illic fuisse: nam dicunt esse omnium rerum ideas quasdam, id est imagines, ad quarum similitudinem procreantur universa. hinc est quod in Statio Amphiaraus Plutoni dicit “omnibus finitor rerum esse videris, mihi vero et sator”. harum autem simulacra bene apud inferos sunt, quae esse dicuntur et furiae. '''tricorporis umbrae''' Eryli et Geryonis. {{ancora+|291}}. '''Offert''' non ad feriendum, sed ad repellendas umbras: unde et ‘offert’ dixit. sacerdos autem ferire prohibet. {{ancora+|295}}. '''Tartarei quae fert Acherontis ad undas''' sequitur illud Pythagoricum, dicens tenuisse eos viam post errorem silvarum, quae vel ad vitia vel ad virtutes, ut diximus (136), ducit. '''Tartarei Acherontis''' Acheronta vult quasi de imo nasci Tartaro, huius aestuaria Stygem creare, de Styge autem nasci Cocyton. et haec est mythologia: nam physiologia hoc habet, quia qui caret gaudio sine dubio tristis est. tristitia autem vicina luctui est, qui procreatur ex morte: unde haec esse apud inferos dicit. {{ancora+|297}}. '''Cocyto eructat harenam''' in Cocytum: scilicet per Stygem. {{ancora+|298}}. '''Has horrendus aquas''' propter tria flumina. '''portitor''' proprie portitor est qui portat, abusive etiam qui portatur portitor dicitur, sicut vector. {{ancora+|299}}. '''Terribili squalore''' id est terribilis squaloris. '''Charon''' {{Graeca|κατὰ ἀντίφρασιν}} quasi {{Graeca|ἀχαίρων}}. {{ancora+|300}}. '''Canities inculta iacet''' veteres enim non solum comam ornabant, sed etiam barbam, ut non nullas videmus statuas. ideo dixit ‘inculta mento canities’. '''stant''' horrent. et est polysemus sermo, ut diximus (1.646). {{ancora+|302}}. '''Subigit''' subagit, sursum agit, regit. et est polysemus sermo: nam et ‘acuit’ significat, ut (7.627) “subiguntque in cote secures”, et compellit, ut (567) “subigitque fateri”. '''velisque ministrat''' aut per vela, et est septimus: aut ‘velis obsequitur’, et est dativus. {{ancora+|303}}. '''Ferruginea''' nigra, tristi: nam lugubrem esse hunc colorem ipse ostendit dicens “cum caput obscura nitidum ferrugine texit”. '''corpora cumba''' omne quod potest videri, corpus dicitur: unde paulo post discretionem fecit dicens (391) “corpora viva nefas Stygia vectare carina”. {{ancora+|304}}. '''Iam senior''' aut pro positivo posuit, id est senex: aut, ut diximus (5.409), ‘senior’ est virens senex, ut ‘iunior’ intra iuvenem est: quam rem a Varrone tractatam confirmat et Plinius. '''cruda deo viridisque senectus''' {{Graeca|τὸ αἴτιον}}: ideo cruda et viridis, quia in deo. et bene ‘viridis’, ne contemneretur. {{ancora+|309}}. '''Autumni frigore primo''' extremitatem vult ostendere, quod ait Iuvenalis (4.56) “iam letifero cedente pruinis autumno”: nam prima eius pars fervet, ut “totoque autumni incanduit aestu”. sane sciendum, secundum Plinium folia autumnali tempore ideo cadere, quia omnis tunc in arboribus umor aestatis calore invenitur exhaustus. ergo ‘cadunt’, non quia tunc siccari incipiunt, sed quia tunc eis iam deest umor. {{ancora+|311}}. '''Glomerantur aves''' bene rebus volitantibus animas comparavit, quae et ipsae volant. {{ancora+|312}}. '''Inmittit apricis''' quasi {{Graeca|ἄτερ φρίκης}}, id est sine frigore, ut diximus supra (5.128): unde non nulli et Africam dictam volunt. {{ancora+|313}}. '''Primi transmittere''' figura Graeca est: ut primi transirent. {{ancora+|315}}. '''Tristis''' asper, inmiserabilis, severus. {{ancora+|317}}. '''Aeneas''' ordo est: Aeneas ait, dic, o virgo: cetera per parenthesin dicta sunt, id est per suppositionem. {{ancora+|319}}. '''Quo discrimine''' qua differentia. '''ripas hae linquunt''' repulsae scilicet, non transeuntes. {{ancora+|320}}. '''Vada livida''' nigra. et ‘lividum’ invidum non nisi apud neotericos invenimus: Lucanus (1.288) “livor edax tibi cuncta negat, gentesque subactas”. {{ancora+|321}}. '''Longaeva sacerdos''' Sibyllam Apollo pio amore dilexit et ei obtulit poscendi quod vellet arbitrium. illa hausit harenam manibus et tam longam vitam poposcit. cui Apollo respondit id posse fieri, si Erythraeam, in qua habitabat, insulam relinqueret et eam numquam videret. profecta igitur Cumas tenuit et illic defecta corporis viribus vitam in sola voce retinuit. quod cum cives eius cognovissent, sive invidia, sive miseratione commoti, ei epistolam miserunt creta antiquo more signatam: qua visa, quia erat de eius insula, in mortem soluta est. unde non nulli hanc esse dicunt, quae Romana fata conscripsit, quod incenso Apollinis templo inde Romam adlati sunt libri, unde haec fuerat. {{ancora+|322}}. '''Deum certissima proles''' ex eo quod subire inferos potuit. ideo autem ‘certissima’, quia multi ad gloriam generis simulant se numinum filios, ut Romulus ex Marte, Alexander ex Iove Ammone. hoc ergo excludit. sic alibi de Hercule (8.301) “salve vera Iovis proles”. {{ancora+|324}}. '''Et fallere numen''' ut supra (134) diximus, sive propter Victoriae favorem, Stygis filiae: nam dicitur statuisse Iuppiter, ut si quis de diis fefellisset eius numen periurio, uno anno et novem diebus ab ambrosia et nectare prohiberetur. ratio autem est quam supra (134) diximus: ideo per Stygem dii iurant, quia tristitia contraria est aeternitati, {{Graeca|τὸ στυγνὸν τῷ μακαρίῳ χαὶ ἀθανάτῳ}}. {{ancora+|325}}. '''Inops inhumataque turba est''' duo dicit, id est nec legitimam sepulturam habet, neque imaginariam. inopem enim dicit sine pulveris iactu — nam ‘ops’ terra est — id est sine terra, sine humatione. vult autem ostendere tantum valere inanem, quantum plenam sepulturam: nam et Deiphobi umbra transvecta est, cui Aeneas cenotaphium fecit, ut (505) “tunc egomet tumulum Rhoeteo in litore inanem constitui”. bene autem sepultos, id est fletos — nam sine fletu sepultura non est, unde legimus (11.372) “inhumata infletaque turba” — facit supradicta flumina transire, quibus luctus nomen inposuit. ‘centum’ autem ‘annos’ ideo dicit, quia hi sunt legitimi vitae humanae, quibus completis potest anima transire ripas, id est ad locum purgationis venire, ut redeat rursus in corpora. sane sciendum quia, cum terram dicimus, haec ops facit; si nympham dicamus, haec Opis; si divitias, hae opes numero tantum plurali. {{ancora+|327}}. '''Rauca fluenta''' aut rheumata dicit: aut bene pluraliter, quia de tribus loquitur. {{ancora+|328}}. '''Sedibus ossa quierunt''' id est prius quam corpus in naturam suam redeat, id est in terram. {{ancora+|330}}. '''Stagna exoptata''' Lethaei scilicet fluminis. {{ancora+|331}}. '''Vestigia pressit''' scilicet cogitatione tardatus. et intentionem constantis ostendit. {{ancora+|332}}. '''Putans''' reputans, cum animo pertractans. '''sortemque animo miseratus iniquam''' iniqua enim sors est puniri propter alterius neglegentiam; nec enim quis culpa sua caret sepulcro. bene autem ‘animo’, quasi re praesaga, ut alibi (10.843) “praesaga mali mens”: ipse enim Aeneas insepultus iacebit, ut (4.620) “mediaque inhumatus harena”. {{ancora+|333}}. '''Mortis honore''' sepultura, ut (10.493) “quisquis honos tumuli”. {{ancora+|334}}. '''Ductorem classis''' apertum exemplum, classem dici etiam unam navem: nam legimus (1.113) “unam quae Lycios”. {{ancora+|336}}. '''Auster''' hic distinguendum. {{ancora+|337}}. '''Sese agebat''' ‘sese agere’ est sine negotio incedere. {{ancora+|338}}. '''Qui Libyco nuper cursu''' bene ‘Libyco’: navigatio enim non a deverticulo, sed ab intentione accipit nomen. {{ancora+|339}}. '''Effusus in undis''' archaismos est: quamquam Donatus esse ordinem velit ‘dum servat sidera in undis mediis’. {{ancora+|340}}. '''Multa maestum cognovit in umbra''' prudentiores dicunt animas recentes a corporibus sordidiores esse donec purgentur: quae purgatae incipiunt esse clariores. unde ait paulo post (745) “donec longa dies perfecto temporis orbe concretam exemit labem purumque reliquit aetherium sensum atque aurai simplicis ignem”, id est non urentis, ut est solis. inde est quod aliae animae lunarem circulum, aliae solstitialem retinere dicuntur pro modo purgationis. bene ergo Palinurum obscura umbra circumdatum dicit et vix agnitum, qui ne ad loca quidem pervenerat purgationis: sic etiam de Didone dicturus est (452) “agnovitque per umbram obscuram”. {{ancora+|341}}. '''Quis te palinure deorum''' ‘quis deus’ debuit dicere, sed Graece dixit {{Graeca|τίς θεῶν}}. {{ancora+|342}}. '''Eripuit nobis''' bene ‘nobis’: gubernator enim communi perit periculo. '''sub aequore mersit''' tmesis est: medio aequore submersit. {{ancora+|343}}. '''Dic age''' hortantis adverbium est: unde est et ‘age sta’ et ‘age facite’. {{ancora+|346}}. '''Venturum Ausonios''' {{Graeca|κατὰ τὸ σιωπώμενον}} intellegimus. {{ancora+|347}}. '''Cortina''' cortina dicta est aut quod cor teneat, aut quod tripus saeptus erat corio serpentis, ut diximus supra (3.92): aut certe secundum Graecam etymologiam {{Graeca|ὅτι τὴν κόρην τείνει ἤτοι τινάσσει}}, id est quod extendit puellam, ut (49) “maiorque videri”. {{ancora+|348}}. '''Nec me''' hic distinguendum, ne sit contrarium: nam eum Somnus deiecit. quamquam alii frustra dicant quod credebat Phorbantem, cum extinctis divinandi sit concessa licentia, ut nunc iam sciat Somnum fuisse. {{ancora+|349}}. '''Namque gubernaclum''' ut sit veri simile, quod post triduum tetigit litus Italiae. {{ancora+|351}}. '''Praecipitans''' dum praecipitarer. '''maria aspera ivro''' aut execratio est, ut (2.431) “Iliaci cineres”: aut certe iurat quasi nauta per maria. {{ancora+|353}}. '''Spoliata armis''' propter amissionem gubernaculi. '''excussa magistro''' nove dixit: de qua fuerat magister excussus. {{ancora+|354}}. '''Surgentibus undis''' non quia tempestas fuerit, favente Neptuno, sed tumens pelagus fuisse significat. nec de Aeneae peritia desperavit, sed propter perditum gubernaculum. et ostendit se magis timuisse pro navi, cum esset ipse periturus. {{ancora+|355}}. '''Hibernas''' asperas. et retulit ad adfectum natantis. {{ancora+|358}}. '''Adnabam''' et hic distingui potest, et ‘adnabam terrae’. {{ancora+|359}}. '''Gens crudelis''' Lucanorum. et dicit eum a Veliensibus interemptum, ut (366) “portusque require Velinos”. sane sciendum Veliam tempore quo Aeneas ad Italiam venit, nondum fuisse. ergo anticipatio est, quae, ut supra diximus, si ex poetae persona fiat, tolerabilis est; si autem per alium, vitiosissima est, ut nunc de Palinuro ait: quamquam alii ad divinandi scientiam referant, quasi ab umbra dictum. Velia autem dicta est a paludibus, quibus cingitur, quas Graeci {{Graeca|ἕλη}} dicunt. fuit ergo ‘Elia’, sed accepit digammon et facta est ‘Velia’, ut ‘Enetus Venetus’. {{ancora+|360}}. '''Montis''' saxi, ut (12.687) “fertur in abruptum magno mons inprobus actu” pro saxo; alibi e contrario (2.308) “saxi de vertice pastor” pro ‘montis’: nam sunt ista reciproca. {{ancora+|362}}. '''Me fluctus habet''' quia secundum philosophos corpus solum nostrum est, quod nobiscum oritur, nobiscum perit. anima enim generalitatis est et adeo non est nostra, ut etiam in alia corpora plerumque transeat. ergo ‘me’ corpus meum, quod est hominis proprium. est autem Homeri {{Graeca|αὐτοὺς δὲ ἑλώρια τεῦχε κύνεσσιν}}. {{ancora+|363}}. '''Caeli iucundum lumen''' bene ‘iucundum’ addidit: est enim etiam apud inferos lumen, sed non iucundum. {{ancora+|365}}. '''His invicte malis''' qui inferos subire potuisti. ‘his’ autem, ac si diceret ‘quae cernis’. {{ancora+|366}}. '''Terram inice''' bene ante maius petiit, ut vel hoc impetraret. terrae autem iniectio secundum pontificalem ritum poterat fieri et circa cadaver et circa absentium corpora quibusdam sollemnibus sacris. '''namque potes''' quia ubique eum rerum divinarum inducit peritum. {{ancora+|367}}. '''Siqua via est''' si est ulla ratio. '''diva creatrix''' rerum omnium generaliter. {{ancora+|369}}. '''Innare''' navigare: more suo. {{ancora+|370}}. '''Da dextram''' praesta auxilium: umbra enim numquam tenetur, ut (2.793) “ter frustra conpressa manus effugit imago”. {{ancora+|371}}. '''Sedibus ut saltem''' ut saltem in morte requiescam sedibus placidis. et bene, quia nautae semper vagantur. {{ancora+|373}}. '''Tam dira cupido''' cupiditas ex deorum ira veniens: aut certe magna, ut (9.183) “an sua cuique deus fit dira cupido?” {{ancora+|374}}. '''Severum''' tristem: et haec reciproca sunt, ut contra “iudex tristis et integer”, id est severus. {{ancora+|375}}. '''Eumenidum''' autem circa quem habitant Eumenides {{Graeca|κατὰ ἀντίφρασιν}} dictae. '''ripamue iniussus abibis''' ut ‘abeo in Tuscos’, sicut diximus supra (4.106): quamquam alii ‘adibis’ legant. {{ancora+|376}}. '''Desine fata deum flecti sperare precando''' fata quae semel decreverunt. et locutus est secundum Epicureos, qui dicunt “nec bene promeritis capitur neque tangitur ira”. {{ancora+|377}}. '''Duri casus''' inpossibilis ad mutationem. {{ancora+|378}}. '''Longe lateque per urbes''' de historia hoc traxit. Lucanis enim pestilentia laborantibus respondit oraculum manes Palinuri esse placandos: ob quam rem non longe a Velia ei et lucum et cenotaphium dederunt. {{ancora+|379}}. '''Prodigiis acti caelestibus''' conpendiose et pestilentiam ortam et petitum significavit oraculum. '''piabunt''' placabunt, expiabunt. {{ancora+|381}}. '''Aeternum''' in aeternum: et est adverbium. '''palinuri''' plus est, quam si ‘tuum’ diceret. {{ancora+|382}}. '''Parumper''' id est paulatim laetari coepit: spem enim solam, non praesens acceperat beneficium. unde bene dictum est, quasi ab eo magna moderatione dolor recessit. alii ‘parumper’ valde parum volunt. {{ancora+|383}}. '''Gaudet cognomine terra''' nominis sui similitudine. facit autem ‘hic’ et ‘haec cognominis’: nam in Plauto lectum est cum una de Bacchidibus diceret “illa mea cognominis fuit” (Bac. 7). quod autem communi genere in ‘e’ misit ablativum, metri necessitas fecit. {{ancora+|385}}. '''Navita''' epenthesis, ut ‘Mavors’. '''inde ut Stygia prospexit ab unda''' ut (7.289) “Siculo prospexit ab usque Pachyno”. et hinc ostenditur quod diximus (295), iuncta esse haec tria: Acheronta, Stygem, Cocyton. de his autem nascuntur alia, unde est (439) “et novies Styx interfusa coercet”. {{ancora+|386}}. '''Per tacitum nemus''' aut solum: aut ipsos tacitos, id est tacite. {{ancora+|387}}. '''Adgreditur dictis''' hoc sermone ostendit iratum. {{ancora+|388}}. '''Quisquis es armatus''' bene a praescriptione coepit, ac si diceret: nihil pium molitur armatus. {{ancora+|389}}. '''Quid venias''' cur; nam adverbium est. '''iam istinc''' a loco in quo es. {{ancora+|391}}. '''Corpora viva''' quia, ut supra (303) diximus, sunt corpora etiam mortuorum quae tantum videntur, id est umbrae. {{ancora+|392}}. '''Me sum laetatus euntem''' lectum est et in Orpheo quod, quando Hercules ad inferos descendit, Charon territus eum statim suscepit: ob quam rem anno integro in compedibus fuit. ideo ergo ‘non laetatus’, scilicet propter supplicium suum. sane Alciden volunt quidam {{Graeca|ἀπὸ τῆς ἀλκῆς}} dictum, id est a virtute: quod non procedit, quia a prima aetate hoc nomen habuit ab Alcaeo, patre Amphitryonis. et scimus agnomina ab accidentibus dari. {{ancora+|394}}. '''Quamquam''' ac si diceret, hoc in te nondum probavi: scilicet per simulationem, nam noverat. {{ancora+|395}}. '''In vincla petivit''' Hercules a prudentioribus mente magis, quam corpore fortis inducitur, adeo ut duodecim eius labores referri possint ad aliquid: nam cum plura fecerit, duodecim tantum ei adsignantur propter agnita duodecim signa. quod autem dicitur traxisse ab inferis Cerberum, haec ratio est, quia omnes cupiditates et cuncta vitia terrena contempsit et domuit: nam Cerberus terra est, id est consumptrix omnium corporum. unde et Cerberus dictus est, quasi {{Graeca|κρεοβόρος}}, id est carnem vorans: unde legitur (8.297) “ossa super recubans”: nam non ossa citius terra consumit. {{ancora+|396}}. '''Ipsius a solio regis''' atqui Cerberus statim post flumina est, ut (417) “Cerberus haec ingens latratu regna trifauci personat”: nam illic quasi est aditus inferorum, solium autem Plutonis interius est. ergo aut ad naturam canum referendum est, qui territi ad dominos confugiunt: aut solium pro imperio accipiendum est, ut alibi arces pro imperio posuit, ut “inbellem avertis Romanis arcibus Indum”, cum Indi usque ad primos venerint fines, non usque ad arces. {{ancora+|397}}. '''Hi dominam Ditis''' aut de Graeco tractum est, qui uxorem {{Graeca|δέσποιναν}} dicunt: aut ‘Ditis thalamo’, ut ‘dominam’ Charon ad se retulerit. {{ancora+|398}}. '''Amphrysia vates''' Apollinea: et est longe petitum epitheton. nam Amphrysus fluvius est Thessaliae, circa quem Apollo spoliatus divinitate a Iove irato Admeti regis pavit armenta ideo, quia occiderat Cyclopas, fabricatores fulminum, quibus Aesculapius extinctus est, Apollinis filius, quia Hippolytum ab inferis herbarum potentia revocaverat. {{ancora+|400}}. '''Nec vim tela ferunt''' ac si diceret, tantum repellunt. '''licet''' fas est: et est concedentis adverbium, sicut ‘esto’. {{ancora+|401}}. '''Aeternum''' adverbium est, ut supra (381). et subauditur bis ‘aeternum latrans aeternum terreat’, id est semper latrans. {{ancora+|402}}. '''Patrui''' quia Iovis est filia ex Cerere. '''servet''' obtineat, custodiat, inhabitet, ut (7.52) “sola domum et tantas servabat filia sedes”. {{ancora+|403}}. '''Troius Aeneas''' id est a diis originem ducens. '''pietate insignis et armis''' propter illud (129) “pauci quos aequus amavit Iuppiter aut ardens evexit ad aethera virtus”. {{ancora+|404}}. '''Erebi''' Erebus proprie est pars inferorum, in qua hi qui bene vixerunt, morantur. nam ad Elysium non nisi purgati perveniunt: unde est (744) “et pauci laeta arva tenemus”. hinc fit ut quaeratur, an animae de Elysio in corpora possint redire? et deprehensum est non redire, quia per purgationem carent cupiditate. {{ancora+|405}}. '''Si te nulla movet''' necessitate vult persuadere, quia scit manes nulla re flecti, ut “scirent si ignoscere manes”. '''pietatis imago''' pietas: per periphrasin dicta, ut ‘vis Herculea’, id est Hercules. {{ancora+|406}}. '''Aperit''' nudat, ut (3.206) “aperire procul montes ac volvere fumum”. {{ancora+|408}}. '''Nec plura his''' nec est aliquid ulterius dictum vel a Sibylla, vel a Charonte post ramum visum. {{ancora+|409}}. '''Fatalis virgae''' ut (146) “sequetur, si te fata vocant”. '''longo post''' aut adverbium est, aut praepositio antique posita. {{ancora+|411}}. '''Iuga''' Graece dixit: {{Graeca|ζυγὰ}} enim dicunt quae transtra nominamus. {{ancora+|412}}. '''Laxatque foros''' tabulata vacuat, ut supra (5.552) “et campos iubet esse patentes”: multitudine enim remota quasi laxantur spatia. '''alveo''' fluminis scilicet. et per synaeresin ‘alvo’ facit. {{ancora+|413}}. '''Ingentem Aenean''' bene hunc solum dicit, ut per transitum ostendat purgatioris animi homines etiam corpora habere leviora: quod de Sibylla vult accipi. {{ancora+|414}}. '''Sutilis''' intexta: per quod fragilem ostendit. {{ancora+|415}}. '''Tandem''' aut propter pondus Aeneae, quod est melius: aut propter paludis magnitudinem: aut propter caeni densitatem. {{ancora+|416}}. '''Informi limo''' magno, sine forma. '''ulva''' herba palustri. {{ancora+|418}}. '''Personat''' aut personare facit: aut per regna sonat. et quia de animabus dicturus est, bene facit ante Cerberi commemorationem, consumptoris corporum: Lucanus (6.702) “qui viscera saevo spargis nostra cani”. tunc enim animae locum suum recipiunt, cum fuerit corpus absumptum. {{ancora+|419}}. '''Horrere videns iam colla colubris''' fingitur enim pro saetis habere serpentes. et est hypallage: in collo eius horrebant colubrae. {{ancora+|420}}. '''Offam''' hinc est diminutio ‘ofella’; sed ‘f’ non geminat: in diminutione enim plerumque multa mutantur. quod autem ait ‘melle’, adlusit ad corpora, quae plerumque cum melle obruuntur. {{ancora+|423}}. '''Totoque ingens extenditur antro''' per hoc magnitudo eius ostenditur, sicut ait in tertio (631) de Polyphemo. {{ancora+|424}}. '''Occupat Aeneas aditum''' raptim ingreditur. '''sepulto''' dormiente sine pulsu, id est motu. {{ancora+|425}}. '''Evadit''' modo ‘transit’. '''inremeabilis undae''' aut perpetuum est epitheton, ut diximus supra (154), ut sit magnae pietatis et meriti quod ipsi concessum sit reverti: aut ipsi etiam Aeneae inremeabilis; nam per alteram egressus est partem, ut (898) “portaque emittit eburna”. {{ancora+|426}}. '''Continuo auditae voces''' novem circulis inferi cincti esse dicuntur, quos nunc exequitur. nam primum dicit animas infantum tenere, secundum eorum qui sibi per simplicitatem adesse nequiverunt, tertium eorum qui evitantes aerumnas se necarunt, quartum eorum qui amarunt; quintum virorum fortium esse dicit, sextum nocentes tenent qui puniuntur a iudicibus, in septimo animae purgantur, in octavo sunt animae ita purgatae, ut redeant in corpora, in nono, ut iam non redeant, scilicet campus Elysius. vagitus et ingens fletus infantum. {{ancora+|427}}. '''Animae flentes''' poetice dixit. sane ploratus tantum lacrimarum est, planctus tantum vocum, fletus ad utrumque pertinet: quae plerumque confundunt poetae. '''in limine primo''' quia de prima hi subrepti sunt vita. {{ancora+|428}}. '''Exortes''' expertes, {{Graeca|ἀκλήρους}} dicunt. {{ancora+|429}}. '''Acerbo''' inmaturo: translatio est a pomis. {{ancora+|431}}. '''Sine sorte''' sine iudicio. traxit autem hoc ex more Romano: non enim audiebantur causae nisi per sortem ordinatae. nam tempore quo causae agebantur conveniebant omnes — unde et ‘concilium’ ait — et ex sorte dierum ordinem accipiebant, quo post diem tricesimum suas causas exequerentur: unde est ‘urnam movet’. Iuvenalis (13.4) “gratia fallaci praetoris vicerit urna”. {{ancora+|432}}. '''Quaesitor''' quaesitores sunt qui exercendis quaestionibus praesunt. et notandum quia Minoem quasi crudelem introducit, quod ei epitheton et Plato et Homerus dat: nam Aeacus et Rhadamanthus fratres mitiores sunt. {{ancora+|434}}. '''Maesti loca''' aut paenitentia facti: aut ideo ‘maesti’, quia, ut diximus supra (4.653), secundum Platonem graviter puniuntur eorum animae, qui sibi inferunt mortem. {{ancora+|435}}. '''Lucemque perosi''' figurate dixit: nam ‘perosus illius’ dicimus. sane ‘perosus’ et ‘exosus’ de eo tantum qui odit dicitur. {{ancora+|436}}. '''Proiecere animas''' quasi rem vilem. {{ancora+|437}}. '''Et duros perferre labores''' Homerus enim Achillis umbram introducit loquentem et dicentem libentius se apud superos cuncta adversa tolerare, quam apud inferos imperare. quod autem ait ‘aethere in alto’ poetice dictum est: aether enim supernus est, sed nostrum habitaculum aetherem vocavit inferorum comparatione. {{ancora+|438}}. '''Fata obstant''' iura naturae. '''tristique''' tristi unda palus inamabilis, ne si ‘tristis’ dicamus, duo sint epitheta. {{ancora+|439}}. '''Novies Styx interfusa''' quia qui altius de mundi ratione quaesiverunt, dicunt intra novem hos mundi circulos inclusas esse virtutes, in quibus et iracundiae sunt et cupiditates, de quibus tristitia nascitur, id est Styx. unde dicit novem esse circulos Stygis, quae inferos cingit, id est terram, ut diximus supra (127): nam dicunt alias esse purgatiores extra hos circulos potestates. {{ancora+|440}}. '''Partem fusi monstrantur in omnem''' plures vult ostendere eos in quibus libido dominatur. {{ancora+|441}}. '''Lugentes campi''' quasi ‘lucis egentes’: quod et amoribus congruit. {{ancora+|442}}. '''Durus amor''' inmitis, inexorabilis. '''tabe peredit''' corpore defluente paulatim. {{ancora+|443}}. '''Secreti celant calles''' amantibus congrui. '''myrtea silva''' quae est Veneri consecrata. {{ancora+|444}}. '''Curae non ipsa in morte relinquunt''' hoc est, etiam illic amant et habent peractorum imaginem criminum, sicut etiam de piis dicturus est (653) “quae gratia curruum armorumque fuit vivis, quae cura nitentes pascere equos, eadem sequitur tellure repostos”. sane sciendum, ut diximus supra (4.412), loqui eum de amore generali, sicut etiam Plato in symposio tractat: nihil enim interest quid quis amet, dummodo amore teneatur. notandum etiam — nam rarum est — quia cum masculino genere supra usus sit, ut (442) “hic quos durus amor”, tantum feminarum ponit exempla, non quo desint viri, sed elegit sexum inpatientem ad amandum: tamen paulo post etiam Sychaei facturus est commemorationem. {{ancora+|445}}. '''His phaedram''' haec filia fuit Minois et Pasiphaes, uxor Thesei, quae privignum Hippolytum amore capta de stupro interpellavit et despecta apud maritum eum falsi criminis detulit. qui iratus invocavit Aegeum patrem, ut Hippolyto currus agitanti inmitteret phocam: quo facto territis equis et Hippolyto interempto Phaedra amoris inpatientia laqueo vitam finivit. '''procrinque''' filia Iphicli, uxor Cephali fuit. qui cum venandi studio teneretur, labore fessus ad locum quendam in silvis ire consueverat et illic ad se recreandum auram vocare. quod cum saepe faceret, amorem in se movit Aurorae, quae ei canem velocissimam, Laelapam nomine, donavit et duo hastilia inevitabilia et reciproca, eumque in amplexus rogavit. ille ait iusiurandum se habere cum coniuge mutuae castitatis. quo audito respondit Aurora: ut probes igitur coniugis castitatem, muta te in mercatorem. quo facto ille iit ad Procrin et oblatis muneribus impetratoque coitu confessus est maritum. quod illa dolens cum audisset a rustico amare eum Auram, quam invocare consueverat, ad silvas profecta est et in frutectis latuit ad deprehendendum maritum cum paelice. qui cum more solito auram vocaret, Procris egredi cupiens frutecta commovit. sperans Cephalus feram, hastam inevitabilem iecit et ignarus interemit uxorem. '''maestamque eriphylen''' haec Amphiarai, auguris Argivi, uxor fuit: quae latentem bello Thebano maritum Polynici prodidit monili accepto, quod ante uxori dederat. qui ductus ad proelium hiatu terrae periit. cuius filius Alcmaeon postea in vindictam patris matrem necavit et est, ut Orestes, furore correptus. vituperatur sane Vergilius quod maestam dixerit quam {{Graeca|στυγερήν}} legit, id est nocentem: nam maesta est {{Graeca|στυγνή}}. {{ancora+|447}}. '''Evadnenque''' haec †ifilli filia, uxor Capanei fuit, quae se in ardentem mariti rogum praecipitavit. '''et pasiphaen''' haec, ut supra (14) diximus, tauri amore flagravit. '''laodamia''' uxor Protesilai fuit. quae cum maritum in bello Troiano primum perisse cognovisset, optavit ut eius umbram videret: qua re concessa non deserens eam, in eius amplexibus periit. {{ancora+|448}}. '''Nunc femina caeneus''' Caenis virgo fuit, quae a Neptuno pro stupri praemio meruit sexus mutationem. fuit etiam invulnerabilis. qui pugnando pro Lapithis contra Centauros crebris ictibus fustium paulatim fixus in terra est, post mortem tamen in sexum rediit. hoc autem dicto ostendit Platonicum illud vel Aristotelicum, animas per {{Graeca|μετεμψύχωσιν}} sexum plerumque mutare. {{ancora+|451}}. '''Errabat''' vagabatur, ut “mille meae Siculis errant in montibus agnae”. et bene adlusit, quia et amaverat et se interemerat, ut quasi incertum esset, quem circulum posset tenere. {{ancora+|453}}. '''Obscuram''' recenti morte, ut diximus supra (340). {{ancora+|456}}. '''Infelix dido''' veniali utitur: et excusat se per necessitatem, ne mortis causa fuisse videatur. '''verus mihi nuntius''' {{Graeca|κατὰ τὸ σιωπώμενον}} intellegendum quod sit nuntiatus Didonis interitus. alii ad ignem referunt visum (5.3): alii ad Mercurium, qui ait (4.564) “certa mori”. sed in neutro ei etiam mortis genus est significatum, et hic dicit ‘ferroque extrema secutam’. sane qui nuntiat genere tantum dicitur masculino, quod autem nuntiatur, licet neutro dicatur, tamen invenitur etiam masculino. {{ancora+|458}}. '''Funeris hev tibi causa fui''' ac si diceret, qui fueram ante voluptatis. {{ancora+|459}}. '''Si qua fides tellure sub ima est''' ubi promissa exitum non habent. respexit autem ad Orpheum, qui receptam perdidit coniugem. {{ancora+|461}}. '''Quae nunc has ire per umbras''' argumentatur ex eo quod est inferos subire compulsus, invitum se reliquisse Carthaginem. {{ancora+|462}}. '''Senta situ''' squalida. et est translatio a terra inculta, in qua sentes nascuntur. situs autem proprie est lanugo quaedam ex umore procreata et fit in locis sole carentibus. {{ancora+|463}}. '''Nec credere quivi''' argumentationem tetendit, ac si diceret: si credidissem, forte etiam deorum iussa contemnerem. {{ancora+|465}}. '''Siste gradum''' discedere eam datur intellegi. {{ancora+|466}}. '''Extremum fato quod te adloquor hoc est''' aut quia deus futurus est: aut, quod melius est, quia post mortem tenebit alterum circulum, viris fortibus scilicet, non amantibus datum. {{ancora+|467}}. '''Torva''' pro ‘torve’, id est terribiliter. {{ancora+|468}}. '''Lenibat''' pro ‘leniebat’. et antique dixit, ut (8.436) “squamis auroque polibant” pro ‘poliebant’. maiores enim in omnibus coniugationibus imperativo ‘bam’ addebant et faciebant inperfectum ab indicativo: quod in tribus adhuc observatur, in quarta etiam ‘e’ additur, ut nutri, nutriebat. '''lacrimasque ciebat''' sibi, non Didoni: vel profundebat: aut certe illud dicit, sermo quidem eius lacrimas exigebat — nam ‘ciere’ est proprie alteri fletum movere — sed illa inmobilis mansit. tractum autem est hoc de Homero, qui inducit Aiacis umbram Vlixis conloquia fugientem, quod ei fuerat causa mortis. {{ancora+|470}}. '''Incepto sermone''' a principio orationis. {{ancora+|471}}. '''Dura silex''' saxi est species: generalitas enim esse non potest sequente specialitate. nam cautem Marpesiam Parium lapidem dicit; Marpessos enim mons Pari est insulae. {{ancora+|472}}. '''Tandem''' quasi diu deliberaverit. {{ancora+|473}}. '''Umbriferum''' umbrosum frondosum. '''pristinus''' prior. quod difficile invenitur; nam de hoc sermone quaerit et Probus et alii. {{ancora+|474}}. '''Respondet curis''' aut pari eam diligit adfectione, (id est) tantum amat quantum amatus est — quod in Aenea non fuit, qui plus amatus est et amantem deseruit — ut expressio rei supra dictae sit ‘aequatque Sychaeus amorem’: aut certe ‘respondet curis’ par est mortis similitudine; ferro enim uterque consumptus est. {{ancora+|476}}. '''Prosequitur lacrimis longe''' oculis eam sequebatur umentibus. {{ancora+|477}}. '''Datum molitur iter''' peragit. ‘datum’ autem dixit aut ratione fati concessum, aut oblatum fortuito, quod {{Graeca|τυχὸν}} dicunt. an iniunctum? '''arva tenebant ultima''' atqui multa adhuc supersunt. sed dixit quantum ad y pertinet litteram: in his enim quae dixit mixta sunt virtutibus vitia, in his autem quae dicturus est nocentum poenas a piorum segregat meritis. nam inferi, ut diximus supra (127), humanam continent vitam, hoc est animam in corpore constitutam. haec autem quae dixit mixta esse manifestum est: licet enim in viris fortibus laudetur virtus, est tamen vituperabile alienum imperium caedibus occupare; item amare privignum crimen est, virtus maritum. alii distinctione mutata dicunt: tenebant arva, quae ultima viri fortes frequentant, id est quae possident ultima. {{ancora+|479}}. '''Hic illi occurrit tydeus''' Althaeae et Oenei filius, quem in bello Thebano Melanippus extinxit. {{ancora+|480}}. '''Parthenopaeus''' Melanippae et Martis, sive Melanionis filius, rex Arcadiae fuit, qui Thebana bella puer admodum petiit. '''adrasti pallentis imago''' rex Sicyonis Adrastus primo fuit, post Argivorum, socer, sicut dictum est, Tydei et Polynicis. quod autem ait ‘pallentis’ aut epitheton est umbrae, aut illud respexit, quia in bello Thebano consumptis sex ducibus solus aufugit. fugae autem comes semper est pallor. {{ancora+|481}}. '''Multum fleti''' id est nobiles, quorum mortem magna sequitur lamentatio. '''ad''' pro ‘apud’. '''caduci''' qui bello ceciderunt, id est mortui, a cadendo: unde et cadavera dicta. {{ancora+|482}}. '''Longo ordine''' ingenti multitudine, ut (2.766) “pueri et pavidae longo ordine matres”, non ad ordinem stantes. sane ‘in’ minus est: in longo ordine, in ingenti multitudine. {{ancora+|484}}. '''Tris antenoridas''' multi supra dictos accipiunt: quod falsum esse Homerus docet, qui eos commemorat. '''cereri sacrum''' sacratum: nomen pro participio. {{ancora+|485}}. '''Idaeumque''' quem aurigam legimus Priami. '''etiam''' adhuc, ut (654) “quae cura nitentes pascere equos, eadem sequitur tellure repostos”. {{ancora+|487}}. '''Usque''' diu: et est adverbium. {{ancora+|491}}. '''Trepidare''' pro ‘trepidabant’. {{ancora+|492}}. '''Ceu quondam petiere rates''' ostendit vitia nec morte finiri. {{ancora+|493}}. '''Frustratur hiantis''' decipit clamare cupientes. nec nos moveat quod aliis umbris verba dat, his silentium: timorem enim exprimit, qui vivis quoque adimit vocem, ut (3.48) “obstipui steteruntque comae et vox faucibus haesit”. {{ancora+|495}}. '''Deiphobum vidit''' qui Helenam duxerat mortuo Paride: ad cuius domum primum ire necesse erat, ubi fuerat causa bellorum, ut (2.310) “iam Deiphobi dedit ampla ruinam, Vulcano superante, domus”. '''lacerum''' pro ‘laceratum’, id est habentem ora lacerata. {{ancora+|496}}. '''Populata''' vastata, deformia sublatis auribus. '''truncas''' truncatas. {{ancora+|497}}. '''Inhonesto''' foedo, deformi, turpi, ut Terentius “illumne obsecro inhonestum senem, mulierem?” {{ancora+|498}}. '''Pavitantem''' ne agnosceretur timentem. '''tegentem''' tegere volentem: nam truncatis manibus quid tegebat? ‘tegere’ autem est celare, ut e contra ‘nudare’ est indicare, ut (1.355) “traiectaque pectora ferro nudavit”. {{ancora+|499}}. '''Notis vocibus''' amicalibus. {{ancora+|501}}. '''Optavit sumere''' elegit ut sumeret. '''de te''' pro ‘in te’. {{ancora+|505}}. '''Rhoeteo in litore''' ubi erat asylum Aiacis, sicut in Sigeo Achillis. et bene illic, quasi ubi tutus esse potueram. sane Rhoeteium dicitur, et fecit Rhoeteum, sicut est Cytherea pro Cythereia. {{ancora+|507}}. '''Et arma''' depicta scilicet. '''servant''' tenent. '''te''' pro tuum corpus, ut (362) “nunc me fluctus habet”. {{ancora+|510}}. '''Omnia deiphobo solvisti''' quia constituto tumulo manes vocavit. '''funeris umbris''' sepulturae meae umbris: nam funus illic esse non potuit, ubi ne cadaver quidem fuerat. {{ancora+|511}}. '''Fata mea et scelus exitiale lacaenae''' secundum mathematicos, qui dicunt etiam inimicitias ex fato descendere: unde ista coniunxit, fatum et scelus Helenae, per quam illi mors contigit. {{ancora+|512}}. '''Monumenta''' sermo est medius, dictus ab eo quod moneat mentem: unde est hic de malis, e contra in tertio (486) “manuum tibi quae monumenta mearum sint puer”. {{ancora+|514}}. '''Egerimus''' ‘ri’ metri necessitate corripuit. '''meminisse necesse est''' Cicero “cui placet obliviscitur, cui dolet meminit”. ergo quia dolet, meminerit necesse est. {{ancora+|515}}. '''Fatalis''' mortifer, ut (8.621) “fatiferumque ensem”. '''super ardua venit pergama''' aut quod in arce est positus: aut quia deiectis muris supra tractus est. {{ancora+|516}}. '''Gravis''' gravidus, ut “graves temptabunt pabula fetas”. supra autem dixerat (2.238) “feta armis”. {{ancora+|517}}. '''Euantis''' euantis Phrygias: aliter non stat versus. ‘euantes’ autem bacchantes a Libero, qui Euan dicitur. ‘chorum’ autem ait multitudinem in sacra collectam. {{ancora+|518}}. '''Circum ducebat''' divisit in duos versus unam partem orationis, sed ideo, quia est composita. lyrici vero etiam incompositam partem orationis in duos dividunt versus. {{ancora+|520}}. '''Confectum curis''' atqui vacaverat gaudiis; sed illud ostendit quod ait Statius “stant veteres ante ora metus”: nam curae ferebantur suo impetu ex pristino bellorum tumultu. alii hanc ipsam curam volunt, quod habebat coniugem perniciosam maritis: unde sequitur (523) ‘egregia interea coniunx’ per ironiam. {{ancora+|525}}. '''Vocat menelaum et limina pandit''' ante pandit et sic vocat, ut (8.125) “subeunt luco fluviumque relinquunt”. {{ancora+|526}}. '''Id magnum sperans fore munus amanti''' putavit se vitia praeterita praesentibus posse celare: quod etiam sequens indicat versus. {{ancora+|529}}. '''Aeolides''' Vlixes, qui ubique talis inducitur: nam Anticliae filius est, quae ante Laertae nuptias clam cum Sisypho, Aeoli filio, concubuit, unde Vlixes natus est. hoc ei et in Ovidio Aiax obicit “et sanguine cretus Sisyphio”. alii Oeliden legunt, de quo nusquam legimus. {{ancora+|530}}. '''Si''' siquidem. {{ancora+|531}}. '''Vicissim''' quia ipse narraverat. {{ancora+|532}}. '''Pelagine venis erroribus actus?''' non ad inferos, sed ad locum, in quo inferorum descensus est, id est ad Avernum, si intra terram sunt inferi. alii altius intellegunt: qui sub terra esse inferos volunt secundum chorographos et geometras, qui dicunt terram {{Graeca|σφαιροειδῆ}} esse, quae aqua et aere sustentatur. quod si est, ad antipodes potest navigatione perveniri, qui quantum ad nos spectat, inferi sunt, sicut nos illis. hinc est quod terram esse inferos dicimus, quamquam illud sit, quia novem cingitur circulis. Tiberianus etiam inducit epistolam vento allatam ab antipodibus, quae habet “superi inferis salutem”: qua occasione tractat reciprocum hoc quod diximus supra (127). nam prudentiores etiam animas per {{Graeca|μετεμψύχωσιν}} dicunt ad alterius climatis corpora transire, nec in eo orbe versari in quo prius fuerunt: unde ait Lucanus (1.456) “regit idem spiritus artus orbe alio: longae, canitis si cognita, vitae”. sciendum tamen hoc Homericum esse: nam etiam illic Elpenor similiter Vlixem interrogat. {{ancora+|534}}. '''Sine sole domos''' non est contrarium (641) “solemque suum sua sidera norunt”: illud enim de campis Elysiis dicit. {{ancora+|535}}. '''Hac vice sermonum''' haec sacra, ut diximus supra (255), praeter unius diei spatium non tenebant: unde veretur Sibylla, ne inanibus fabulis ‘datum’, id est statutum et legitimum, ‘tempus’ teratur. quod autem dicit ‘aurora medium axem traiecerat’, illud ostendit, quod secundum Tuscos diei ortus est a sexta diei hora; ortus enim diei habet auroram. Donatus tamen dicit Auroram cum quadrigis positam Solem significare. {{ancora+|538}}. '''Breviterque''' quod congruit moram obiurganti. {{ancora+|539}}. '''Nox ruit''' si per diem sacra celebrantur, ‘ruit’ est imminet; si per noctem, finitur. '''flendo''' proprie: nam et lacrimae et gemitus fuerant. {{ancora+|540}}. '''Findit in ambas''' compendiosius, quam si ‘duas’ diceret: poteramus enim etiam tertiam sperare. sic Sallustius “inter secundum atque ultimum bellum Carthaginiense” non ait ‘tertium’. {{ancora+|542}}. '''Iter elysium''' ad Elysium: de quo diximus supra (5.735). '''malorum''' impiorum, ut (1.352) “multa malus simulans vana spe lusit amantem”. {{ancora+|543}}. '''Impia tartara''' ubi puniuntur impii. {{ancora+|544}}. '''Ne saevi''' ne irascere: Terentius “ne saevi tanto opere”. et antique dictum est: nam nunc ‘ne saevias’ dicimus, nec imperativum iungimus adverbio imperantis. {{ancora+|545}}. '''Explebo numerum''' ut diximus supra, ‘explebo’ est minuam: nam ait Ennius “navibus explebant sese terrasque replebant”, quem Caper secutus cum de praepositione ‘ex’ tractaret, hoc exemplum posuit. sensus ergo est: minuam vestrum numerum et reddar tenebris. nam circa Aenean et Sibyllam aliquid lucis fuisse intellegimus, quippe circa vivos: unde paulo post (548) “respicit Aeneas subito” et reliqua. alii ‘explebo’ male putant ‘complebo’ esse, umbrarum scilicet a quibus discesserat numerum. alii ‘explebo numerum’ dicunt esse finiam tempus statutum purgationi et in corpus recurram, ut hoc sit ‘reddarque tenebris’ — nam legimus (734) “clausae tenebris et carcere caeco” — ut sit sensus: irasceris mihi quasi homo, nonne et ego homo futurus sum? alii dicunt: cur irasceris? in locis his sum, quamdiu vitae per vim ereptae expleam tempus, post ‘tenebris’, id est meis sedibus, reddar. sed haec omnia congrua loco non esse manifestum est: non enim intellegere possumus Sibylla aliud volente, scilicet ut abscederet, Deiphobum ad aliud respondisse. {{ancora+|546}}. '''I decus i nostrum''' aut ‘i, o decus nostrum, utere melioribus fatis’, inferorum scilicet conparatione, quia ait supra (533) “an quae te fortuna fatigat, ut tristes sine sole domos, loca turbida adires?” aut certe ‘i decus, et fatis utere nostrum melioribus’, id est quam aut ego aut tu habuimus. {{ancora+|549}}. '''Moenia lata videt''' Tartarum dicit, quem vult esse carcerem inferorum. quod autem ait ‘lata’, nocentum exprimit multitudinem. '''triplici muro''' valde munitum indicat locum. {{ancora+|551}}. '''Torquet''' trahit, volvit. {{ancora+|552}}. '''Porta adversa ingens''' distinctione excludendum est vitium de duobus epithetis. '''solidoque adamante''' lapis est durissimus et tantae soliditatis, ut nec ferro possit infringi. quem hircino sanguine frangi dicunt. {{ancora+|553}}. '''Vis ut nulla virum''' ‘virum’ non ad sexum retulit, sed ad virtutem, hoc est virorum fortium, ut Cicero “virum res illa quaerebat”, cum de viro forti diceret. per hoc autem ostendit nullum de Tartaro ad superos posse remeare, ne numinum quidem favore. {{ancora+|554}}. '''Stat''' eminet, erecta est. '''avras''' autem inferis congruas intellegamus. Statius de Mercurio ait: pigrae aurae eius inpediebant volatum. de illo enim loco multi quaerunt (561) “quis tantus clangor ad auras?” et Pollio dicit Aeneae et Sibyllae, quas illi secum traxerant, cum constet esse etiam illic auras. {{ancora+|557}}. '''Exaudiri''' exaudiebantur. {{ancora+|558}}. '''Tractaeque catenae''' et genetivus singularis potest esse et nominativus pluralis. {{ancora+|559}}. '''Strepitumque exterritus hausit''' hausit et exterritus est: hypallage ergo est. {{ancora+|560}}. '''Scelerum facies''' species, ut supra (5.768) “visa maris facies et non tolerabile numen”. {{ancora+|563}}. '''Nulli fas casto''' pio. et haec responsio ostendit, Aenean voluisse quidem ingredi, sed quasi pium prohibitum. '''insistere limen''' ‘insisto illam rem’ dicimus, non ‘illi rei’: quod qui dicunt decipiuntur propter ‘insto illi rei’. {{ancora+|564}}. '''Sed me''' quia occurrebat: unde ipsa cognovisti? {{ancora+|565}}. '''Deum poenas docuit''' aut quas dii nocentibus statuerunt: aut Titanum, quos legimus deos ex Terra progenitos: aut re vera dicit poenas deorum. fertur namque ab Orpheo quod dii peierantes per Stygem paludem novem annorum spatio puniuntur in Tartaro: unde ait Statius “et Styx periuria divum arguit”. {{ancora+|566}}. '''Rhadamanthus''' Rhadamanthus Minos Aeacus filii Iovis et Europae fuerunt: qui postea facti sunt apud inferos iudices. {{ancora+|567}}. '''Subigitque fateri''' conpellit ad confessionem. {{ancora+|568}}. '''Furto laetatus inani''' latebra non valde profutura, quippe quae fuerat publicanda post mortem. {{ancora+|569}}. '''Distulit in seram''' gravem, ut “serum bellum in angustiis futurum” Sallustius. '''piacula commissa''' propter quae expiatio debetur. {{ancora+|570}}. '''Accincta flagello''' aut hoc dicit quod videmus, quia qui longo flagello utitur ut id post ictum in se revolvat necesse est: aut ‘accincta’ est instructa, ad verbera scilicet, id est nocentes flagello quatit ipsa praeparata. {{ancora+|572}}. '''Agmina saeva sororum''' aut impetus, ut de Harpyiis dixit: aut serpentum agmina, quos pro comis habent. {{ancora+|573}}. '''Tunc demum horrisono stridentes cardine sacrae panduntur portae''' mittuntur, inquit, post verbera ad aeternum supplicium. et est secutus ordinem iuris antiqui: nam post habitam quaestionem in Tullianum ad ultimum supplicium mittebantur. alii hoc a poeta dictum volunt, ut illa loquente intellegamus portam esse patefactam; alii continuant narrationem. '''sacrae''' execrabiles. {{ancora+|574}}. '''Cernis custodia qualis''' ‘custodia’ est quae custodit, non quae custoditur. usurpatum autem est, sicut ‘hospita’, sicut ‘neptis’: nam ‘hic’ et ‘haec custos’ facit. ea enim quae in ‘o’ exeunt ut ‘fullo’, in ‘os’ ut ‘nepos’, in ‘es’ ut ‘hospes’, feminina ex se non faciunt. quae autem invenimus usurpata sunt, unde et dissimilia: nam ‘custos’ ‘custodia’ facit, ‘nepos’ ‘neptis’. {{ancora+|575}}. '''Vestibulo sedeat''' Megaeram significat. hoc autem dicit: cernis hanc quam saeva sit? est intus alia ‘inmanis atris hiatibus quinquaginta’, quae est saevior, quam Hydra fuit. multi ipsam Hydram volunt, quod non procedit: nam eam in aditu legimus inferorum ubi dixit (287) “ac belua Lernae”. quam alii tria volunt habuisse capita, alii novem, Simonides quinquaginta dicit. {{ancora+|577}}. '''Tartarus''' vel quia omnia illic turbata sunt, {{Graeca|ἀπὸ τῆς ταραχῆς}}: aut, quod est melius, {{Graeca|ἀπὸ τοῦ ταρταρίζειν}}, id est a tremore frigoris; sole enim caret. {{ancora+|578}}. '''Bis patet in praeceps''' ideo ‘in praeceps’ addidit, quia potest quid etiam sursum patere. videtur autem hoc prudentioribus ideo dictum, quia secundum rationem sphaerae sol cum in unam concesserit partem, duae quasi Tartarum faciunt: una, a qua discessit, et altera, ad quam numquam accedit: quod melius sphaerae indicat ratio. hoc autem dicit: Tartarus ipse bis tantum in praeceps patet et tendit sub umbras, quantus est suspectus, id est altitudo, ad Olympum aetherium. deest ‘est’. {{ancora+|580}}. '''Hic genus antiquum terrae''' id est primum: Titanas enim contra Saturnum genuit, Gigantas postea contra Iovem. et ferunt fabulae Titanas ab irata contra deos Terra ad eius ultionem creatos, unde et Titanes dicti sunt {{Graeca|ἀπὸ τῆς τίσεως}}, id est ab ultione. de his autem solus Sol abstinuisse narratur ab iniuria numinum, unde et caelum meruit. {{ancora+|582}}. '''Aloidas geminos''' Aloeus Iphimediam uxorem habuit, quae conpressa a Neptuno duos peperit, Otum et Ephialten, qui digitis novem per singulos menses crescebant. freti itaque altitudine, cum adhuc novem annorum essent, caelum voluerunt subvertere, sed confixi sunt Dianae et Apollinis telis. Aloidas autem sic dixit, sicut de Hercule Amphitryoniades dicimus. '''geminos''' sui similes. {{ancora+|585}}. '''Crudeles poenas''' saevas, nimias; nam non dicit indignas ferentem qui sacrilegus fuit. '''salmonea''' Salmoneus Aeoli filius fuit, non regis ventorum, sed cuiusdam apud Elidem, ubi regnavit. qui fabricato ponte aereo super eum agitabat currus ad imitanda superna tonitrua, et in quem fuisset iaculatus facem, eum iubebat occidi. hic postea verum expertus est fulmen. {{ancora+|588}}. '''Mediaeque per elidis urbem''' hinc est indignatio, quod in ea civitate Iovem imitabatur, in qua specialiter Iuppiter colitur. {{ancora+|592}}. '''Densa inter nubila''' ostendit fulminis causam. {{ancora+|593}}. '''Fumea lumina''' id est terrena; nam aetherius ignis caret fumo, solo enim splendore viget. {{ancora+|595}}. '''Nec non et tityon''' Tityos Terrae secundum alios filius fuit, secundum alios a Terra nutritus: unde poeta elegit sermonem, quo utrumque significaret, nam ‘alumnum’ dixit. hic amavit Latonam, propter quod Apollinis confixus sagittis est et damnatus hac lege apud inferos, ut eius iecur vultur exedat: quamquam Homerus vicissim dicat duos vultures sibi in eius poenam succedere. sane in usu est ‘vultur’, licet Cicero ‘vulturius’ dixerit, quod quidem potest esse et derivativum: Ennius “vulturus in campo miserum mandebat homonem”. declinatur autem ‘hic Tityos huius Tityi’, sicut ‘Delos Deli’. {{ancora+|596}}. '''Per tota novem cui iugera corpus porrigitur''' quantum ad publicam faciem, magnitudinem ostendit corporis; sed illud significat, quia de amatore loquitur, libidinem late patere, ut ait supra (440) “nec procul hinc partem fusi monstrantur in omnem lugentes campi”. sane de his omnibus rebus mire reddit rationem Lucretius (3.978) et confirmat in nostra vita esse omnia quae finguntur de inferis. dicit namque Tityon amorem esse, hoc est libidinem, quae secundum physicos et medicos in iecore est, sicut risus in splene, iracundia in felle: unde etiam exesum a vulture dicitur in poenam renasci: etenim libidini non satis fit re semel peracta, sed recrudescit semper, unde ait Horatius “incontinentis aut Tityi iecur”. ipse etiam Lucretius dicit per eos, super quos iamiam casurus inminet lapis, superstitiosos significari, qui inaniter semper verentur et de diis et caelo superioribus male opinantur: nam religiosi sunt qui per reverentiam timent. per eos autem qui saxum volvunt ambitum vult et repulsam significari, quia semel repulsi petitores ambire non desinunt. per rotam autem ostendit negotiatores, qui semper tempestatibus turbinibusque volvuntur. {{ancora+|598}}. '''Fecundaque poenis''' fecunda in poenam. {{ancora+|599}}. '''Rimatur''' pascitur, ut “rimantur prata Caystri”. {{ancora+|600}}. '''Fibris''' fibrae sunt eminentiae iecoris. {{ancora+|601}}. '''Quid memorem lapithas''' hi populi Thessaliae fuerunt, quibus imperabat Ixion, amicissimus, ut diximus supra (286), Iovi, Phlegyae filius. qui post nubis coitum fictae in formam Iunonis, cum se de eius stupro iactaret, ab irato Iove ad inferos trusus est et illic religatus ad rotam circumfusam serpentibus. '''pirithoum''' et hic unus de Lapithis fuit, qui cum Theseo descendit ad rapiendam Proserpinam. {{ancora+|603}}. '''Adsimilis''' valde similis: ‘ad’ enim vacat, et a maioribus ad ornatum adhibebatur, ut Horatius “qua populus adsita certis limitibus vicina refugit iurgia”. '''lucent genialibus altis''' aliud est. Tantalus, rex Corinthiorum, amicus numinibus fuit. quae cum frequenter susciperet et quodam tempore defuissent epulae, filium suum Pelopem occidit et diis epulandum adposuit. tunc abstinentibus cunctis, Ceres umerum eius exedit, et cum eum dii per Mercurium revocare ad superos vellent, eburneus ei est umerus restitutus, ut “umeroque Pelops insignis eburno”. ideo autem sola Ceres dicitur comesse, quia ipsa est terra, quae corpus resolvit. per Mercurium autem ob hoc fingitur esse revocatus, quod ipse est deus prudentiae, per quam philosophi deprehenderunt {{Graeca|παλιγγενεσίαν}} vel {{Graeca|μετεμψύχωσιν}}. Tantalus autem hac lege apud inferos dicitur esse damnatus, ut in Eridano inferorum stans nec undis praesentibus nec vicinis eius pomariis perfruatur. per haec autem avaritia significatur, ut etiam Horatius “quid rides? mutato nomine de te fabula narratur”. '''genialibus''' veluti genialibus: nam geniales proprie sunt qui sternuntur puellis nubentibus, dicti a generandis liberis. {{ancora+|604}}. '''Aurea fulcra''' quibus fulcimur, id est sustinemur. {{ancora+|605}}. '''Regifico luxu''' regali ambitu. furiarum maxima id est saevissima, hoc est Fames, ut (3.252) “vobis Furiarum ego maxima pando”. unde et famem praenuntiat, ut hanc esse Furiarum maximam doceat. {{ancora+|606}}. '''Et manibus''' illorum scilicet, non suis. {{ancora+|607}}. '''Facem attollens''' iniciens ignem avaritiae, ut abstineant. {{ancora+|608}}. '''Invisi fratres''' haec quidem constat dicta esse generaliter, possunt tamen etiam ad speciem trahi, ut Aegyptum et Danaum, Atreum et Thyesten, Eteoclen et Polynicen significare videatur. bene autem dicendo ‘invisi’ per id quod leve est, etiam maiora conplexus est. {{ancora+|609}}. '''Pulsatusve parens''' item quod levius est dixit parricidii comparatione. possumus autem Oedipum accipere, extinctorem Lai. '''aut fraus innexa clienti''' ex lege XII tabularum venit, in quibus scriptum est “patronus si clienti fraudem fecerit, sacer esto”: si enim clientes quasi colentes sunt, patroni quasi patres, tantundem est clientem, quantum filium fallere. et hoc posse fieri ex Horatii dictis intellegimus, qui cum loqueretur de avaris potentibus, ait de vicino cliente “pellitur paternos in sinu ferens deos”. Urbano tamen hoc displicet et dicit rarum esse hoc magisque contrarium, cum magis patronos decipiant frequenter clientes. vult autem intellegi praevaricatores, qui patroni sunt clientium, quos nunc susceptos vocamus. {{ancora+|611}}. '''Nec partem posuere suis''' bene addidit ‘suis’, id est cognatis, adfinibus. haec enim fuerat apud maiores donandi ratio, non profusa passim: nam hoc est velle inaniter perdere. unde Cicero ait in libris legum (2.16.40) “stipem prohibeo: nam auget superstitionem et exhaurit domos”. dignis igitur largiendum est, unde Horatius “cur eget indignus quisquam, te divite?” id est indignus paupertate. {{ancora+|612}}. '''Ob adulterium caesi''' si ‘occisi’, Aegisthum significat, Thyestae filium: si re vera ‘caesi’, Sallustium, quem Milo deprehensum sub servi habitu verberavit in adulterio suae uxoris, filiae Sullae. '''quique arma secuti impia nec veriti dominorum fallere dextras''' hoc loco videtur blandiri Augusto, quia contra Caesarem, patrem eius, multi quibus ignovit, arma susceperant: est namque eius dictum, dare quidem se veniam Pompeianis, sed ab ipsis quandoque esse periturum: ut ‘arma impia’ civilia dixerit bella, quae moverunt Pompeiani contra acceptae veniae fidem. sed non procedit. nam si ‘arma impia’ dixit bellum civile, tangit et Augustum et Caesarem, qui et ipsi civilia bella tractarunt. item si culpat eos qui contra fidem datae veniae dimicaverunt, tangit Augustum: nam transierunt ad eum ab Antonio duo milia equitum, per quos est victoriam consecutus: Horatius “ad hunc frementes verterunt bis mille equos Galli canentes Caesarem”. fecit praeterea iniuriam Augusto vel Caesari si eos ‘dominos’ dixit, quod apud maiores invidiosum fuit: nam ‘patres patriae’ dicebantur, non ‘domini’: Iuvenalis (8.244) “Roma patrem patriae Ciceronem libera dixit”. melius ergo est ut bellum a Sexto Pompeio, Pompei filio, in Siculo freto gestum accipiamus. nam occiso patre Siciliam tenuit et collectis inde servitiis vastavit sex annis ultro citroque Siciliam, postea victus est ab Augusto et Agrippa: Horatius “minatus urbi vincla, quae detraxerat servis amicus perfidis”. et hoc sensu tam ‘arma impia’, quam ‘dominorum’ congruit commemoratio. {{ancora+|614}}. '''Poenam expectant''' quod gravius est: nam in expectatione et praesens metus est et dolor futurus, in ipsa autem poena solus est dolor. {{ancora+|615}}. '''Forma viros''' id est causa criminis vel regula: singulis enim sceleribus sunt statuta supplicia ex more Romano, quem sequitur. {{ancora+|616}}. '''Saxum ingens volvunt alii''' Sisyphum dicit, qui deorum consilia hominibus publicavit. '''radiisque rotarum''' Ixionem dicit, ut alibi ostendit “atque Ixionii vento rota constitit orbis”, licet supra dixerit (602) “quos super atra silex”: nam de his fabulis variae sunt in ipsis auctoribus opiniones. {{ancora+|617}}. '''Aeternumque sedebit infelix theseus''' contra opinionem, nam fertur ab Hercule esse liberatus: quo tempore eum ita abstraxit, ut illic corporis eius relinqueret partem. frequenter enim variant fabulas poetae: Hippolytum Vergilius (7.765) liberatum ab inferis dicit, Horatius contra “neque enim Diana pudicum liberat Hippolytum”. {{ancora+|618}}. '''Phlegyasque miserrimus omnes admonet''' si ‘Phlegyas’ nominativus est singularis, hoc dicit, Phlegyas omnes admonet apud inferos poenas ferentes: si autem ‘Phlegyas’ accusativus pluralis est, Theseum omnes Phlegyas admonentem debemus accipere. hi namque secundum Euphorionem populi insulani fuerunt, satis in deos impii et sacrilegi: unde iratus Neptunus percussit tridenti eam partem insulae, quam Phlegyae tenebant, et omnes obruit. Phlegyas autem, Ixionis pater, habuit Coronidem filiam, quam Apollo vitiavit, unde suscepit Aesculapium. quod pater dolens, incendit Apollinis templum et eius sagittis est ad inferos trusus: Statius “Phlegyam subter cava saxa iacentem aeterno premit accubitu”. {{ancora+|620}}. '''Discite iustitiam''' hoc est, vel nunc in poenis locati. {{ancora+|621}}. '''Vendidit hic auro patriam''' etiam haec licet generaliter dicantur, habent tamen specialitatem: nam Lasthenes Olynthum Philippo vendidit, Curio Caesari X̅X̅V̅I̅I̅. s. Romam: de quo Lucanus (4.820) “Gallorum captus spoliis et Caesaris auro”. {{ancora+|622}}. '''Fixit leges pretio atque refixit''' possumus Antonium accipere secundum Ciceronem in Philippicis ubi ait “legesne fixisti?” ‘fixit’ autem ideo, quia incisae in aereis tabulis adfigebantur parietibus. {{ancora+|623}}. '''Hic thalamum invasit natae''' Thyestes, unde Aegisthus natus est, item Cinyras: nam quod Donatus dicit nefas est credi, dictum esse de Tullio. '''vetitosque hymenaeos''' legibus scilicet: nam dicendo ‘vetitos’ ostendit fuisse, ut est apud Persas hodieque. unde Donatus male ait “natura et legibus vetitos”. {{ancora+|624}}. '''Ausi omnes inmane nefas ausoque potiti''' illic sunt et qui fecerunt et qui conati sunt. dicit autem secundum Romanum ritum, in quo non tantum exitus punitur, sed et voluntas. {{ancora+|625}}. '''Non mihi si linguae centum sint''' Lucretii versus sublatus de Homero, sed “aerea vox” dixit. {{ancora+|626}}. '''Scelerum comprendere formas''' ut (615) “aut quae forma viros fortunave mersit”. {{ancora+|629}}. '''Perfice munus''' hoc est ramum redde: nam supra ait (142) “hoc sibi pulchra suum ferri Proserpina munus instituit”. {{ancora+|630}}. '''Cyclopum educta caminis''' hoc est magna: ita enim cuiuslibet rei magnitudinem significabant, adeo ut Statius Argivorum muros ab ipsis dicat esse perfectos. {{ancora+|631}}. '''Fornice''' arcu: Cicero “videt ad ipsum fornicem Fabianum”. {{ancora+|634}}. '''Corripiunt spatium''' raptim peragunt. {{ancora+|635}}. '''Occupat Aeneas aditum''' ingreditur, sicut supra (424) diximus. '''recenti''' semper fluenti. et dixit hoc propter paludem Stygem. {{ancora+|636}}. '''Spargit aqua''' purgat se: nam impiatus fuerat vel aspectu Tartari, vel auditu scelerum atque poenarum. et ‘spargit’, quia se inferis purgat. {{ancora+|638}}. '''Amoena virecta''' virentia: et est satis usurpativum. ‘amoena’ autem quae solum amorem praestant, vel, ut supra (5.734) diximus, quasi amunia, hoc est sine fructu, ut Varro et Carminius docent. adludit autem ad insulas fortunatas: nam et sequenti hoc indicat versu. {{ancora+|640}}. '''Largior hic campos aether''' non nostro largior, sed quam est in cetera inferorum parte. aut re vera largior, si lunarem intellegis circulum: nam, ut supra (5.735) diximus, campi Elysii aut apud inferos sunt, aut in insulis fortunatis, aut in lunari circulo: Lucanus (9.11) “illic postquam se lumine vero induit”. {{ancora+|641}}. '''Solemque suum''' sibi congruum, ut “fessosque sopor suus occupat artus”. {{ancora+|642}}. '''Palaestris''' luctationibus: Graece dixit. {{ancora+|643}}. '''Contendunt ludo''' non odio. {{ancora+|644}}. '''Choreas''' ‘re’ corripuit propter metrum, alibi ait secundum naturam, ut (9.612) “iuvat indulgere choreis”: ergo aut systolen fecit, aut antithesin, e pro {{Graeca|ει}} ponens: nam Graecum est nomen. {{ancora+|645}}. '''Nec non threicius longa cum veste sacerdos''' Orpheus Calliopes musae et Oeagri fluminis filius fuit, qui primus orgia instituit, primus etiam deprehendit harmoniam, id est circulorum mundanorum sonum, quos novem esse novimus. e quibus summus, quem anastron dicunt, sono caret, item ultimus, qui terrenus est. reliqui septem sunt, quorum sonum deprehendit Orpheus, unde uti septem fingitur chordis. ‘longam’ autem ‘vestem’ aut citharoedi habitum dicit, aut longam barbam: nam e contrario inberbes ‘investes’ vocamus. ‘sacerdos’ autem, quia et theologus fuit et orgia primus instituit. ipse etiam homines e feris et duris composuit: unde dicitur arbores et saxa movisse, ut diximus supra. {{ancora+|646}}. '''Obloquitur numeris''' dicendo ‘obloquitur’, chordarum expressit laudem, quas dicit verbis locutas: ‘obloqui’ enim non est nisi contra loquentem loqui. '''numeris''' rhythmis, sonis, ut “numeros memini, si verba tenerem”. '''septem discrimina''' quia omnes chordae dissimiliter sonant. {{ancora+|647}}. '''Iam''' nunc. ‘hic’ autem ‘pecten’ declinatur, ut ‘lien’. {{ancora+|648}}. '''Hic genus antiquum''' quod non omnes viros fortes in Elysio visos esse commemorat, haec ratio est, quia isti divinos meruerunt honores: quod Tydeo vel his, quos supra (479) memoravit, non contigit. nam ideo ‘antiquum’ addidit, quasi et illis Elysii contingerent campi, si eis annorum non derogata esset vetustas. {{ancora+|649}}. '''Nati melioribus annis''' plerumque enim hominum virtus decoloratur temporis infelicitate: Cicero “ut illa laus temporum, non hominum fuisse videatur”. {{ancora+|650}}. '''Ilusque assaracusque''' Troiani reges fuerunt. '''troiae dardanus auctor''' hunc in septimo (211) inter deos dicit relatum, ut “et numerum divorum altaribus auget”. sed, ut diximus supra (134), Homerum sequitur, qui inducit simulacrum Herculis apud inferos visum. {{ancora+|652}}. '''Defixae hastae''' subaudis ‘inanes’, item equos inanes. {{ancora+|653}}. '''Quae gratia currum''' detraxit unum ‘u’ licentia, qua Latinitas Graecos secuta genetivo plurali syllabam aut addit aut detrahit. hoc loco detraxit, sicut (1.119) “arma virum”, contra addidit (8.27) “alituum pecudumque genus” pro ‘alitum’, sicut Graeci {{Graeca|Μουσάων Ἑλικωνιάδων}}. {{ancora+|654}}. '''Nitentes''' pingues: ab eo quod sequitur id quod praecedit intellegis. per omnia autem quae dicturus est intellegendum est ‘quae gratia fuit vivis, eadem sequitur tellure repostos’. {{ancora+|657}}. '''Paeana''' proprie Apollinis laudes, quod nunc congruit propter ‘lauri nemus’: abusive omnium deorum, sicut orgia proprie Liberi, abusive omnium deorum sacra. {{ancora+|658}}. '''Odoratum''' pro ‘odorum’, ut diximus supra (4.132). {{ancora+|659}}. '''Unde superne plurimus eridani per silvam volvitur amnis''' Eridanum Aratus in caelo esse dicit, haud longe a ceto. hic et in terris est, qui in Italia, id est in Venetia, Padus vocatur: quem alii etiam ad inferos volunt tendere, alii nasci apud inferos et exire in terras. ideo autem ista finguntur, quia de Appennini parte oritur, quae spectat inferum mare et tendit usque ad superum. ergo hic sensus est: canebant in locis, unde superne, id est ad superos, plurimus Eridani amnis per silvam volvitur: namque veri simile est, quoniam legimus de Aristaeo “omnia sub magna labentia flumina terra spectabat diversa locis”. et congrue: nam omnis umor ex terrae nascitur venis. alii Eridanum pro quocumque accipiunt et dicunt {{Graeca|κατ' ἐξοχήν}} dictum: nam legimus “fluviorum rex Eridanus”. et amant poetae pro appellatione ponere magnae rei proprietatem, ut alibi “poculaque inventis Acheloia miscuit uvis”. melius tamen est si distinguamus ‘unde superne plurimus’, unde ad superos plurimus, id est magnus, amnis volvitur per silvam Eridani, id est populos. fabula namque haec est: Eridanus Solis filius fuit. hic a patre inpetrato curru agitare non potuit, et cum eius errore mundus arderet, fulminatus in Italiae fluvium cecidit: et tunc a luce ardoris sui Phaethon appellatus est, et pristinum nomen fluvio dedit: unde mixta haec duo nomina inter Solis filium et fluvium invenimus. postea eius sorores flendo in populos versae sunt, ut in decimo (190) “populeas inter frondes umbramque sororum”. et hoc Vergilius: nam alii in alias arbores dicunt. {{ancora+|660}}. '''Hic manus ob patriam pugnando vulnera passi''' ‘manus’, id est multitudo eorum qui ob patriam passi sunt vulnera: et est figurate dictum. sane animadvertendum illud quod ait Horatius in arte poetica (334) “et simul et iucunda et idonea dicere vitae”: nullam enim maiores nostri artem esse voluerunt, quae non aliquid reipublicae commodaret. unde Vergilius hoc per transitum facit: nam dicendo puniri patriae venditores, contra praemia defensoribus solvi, nihil aliud nisi fugienda vitia et sectandas docet esse virtutes. {{ancora+|661}}. '''Sacerdotes casti dum vita manebat''' quasi quis castus possit esse post mortem. sed aliud dicit, id est, qui fuerunt casti dum in communione vitae versarentur. nam hi qui maxima sacra accipiebant, renuntiabant omnibus rebus, nec ulla in his nisi numinum cura remanebat. herbis etiam quibusdam emasculabantur, unde iam coire nec poterant. dicit ergo eos sacerdotes, qui casti fuerunt etiam ante sacra suscepta. {{ancora+|662}}. '''Pii vates''' vaticinantes, non mendaces. '''phoebo digna locuti''' veridici, qui talia loquebantur, qualia decebat Apollinem. multi enim mentiebantur, ut in Lucano Phoebas, ad quam Appius Claudius (5.158) “et nobis dabis inproba poenas et superis quos fingis ait”. {{ancora+|663}}. '''Inventas aut qui vitam excolvere per artes''' qui erudierunt et ornaverunt vitam per inventa artificia. significat autem philosophos, qui aliquid excogitaverunt, unde vita coleretur. {{ancora+|664}}. '''Quique sui memores aliquos fecere merendo''' et qui aliquos sui memores fecere praestando, ut (4.334) “numquam regina negabo promeritam”, id est praestitisse. Terentius “ego, Charine, neutiquam officium liberi esse hominis puto, cum is nihil mereat, postulare id gratiae poni sibi”. {{ancora+|665}}. '''Nivea cinguntur tempora''' per quod eos ostendit meruisse divinos honores, ut diximus supra (648). {{ancora+|667}}. '''Musaeum ante omnes''' theologus fuit. iste post Orpheum. et sunt variae de hoc opiniones: nam eum alii Lunae filium, alii Orphei volunt, cuius eum constat fuisse discipulum: nam ad ipsum primum carmen scripsit, quod appellatur crater. {{ancora+|668}}. '''Umeris extantem''' quasi philosophum, ac si diceret Platonem: adludit enim poeta. namque Plato ab umerorum dictus est latitudine. athleta enim fuit, qui post omnium victoriam se philosophiae dedit. {{ancora+|669}}. '''Tuque optime vates''' quia theologus fuit. et sciendum hoc loco Sibyllam iam a numine derelictam; unde et interrogat, quod alias non faceret. {{ancora+|670}}. '''Quae regio Anchisen, quis habet locus?''' bene et generalitatem requirit et speciem, quo possit facilius invenire: nam locus in regione est. '''illius ergo''' propter illum, vel causa illius. ‘ergo’ autem coniunctio fuit, sed per accentus mutationem in adverbium transiit: et est sola particula, quae habet in fine circumflexum. multi male putant nomen esse indeclinabile, et dicunt positum esse pro ‘causa’. ‘causa’ autem nomen est, quod ponitur pro ‘ratione’: qui casus declinatione caret. {{ancora+|671}}. '''Magnos amnes''' aut magna fluenta: aut quia novem sunt, quae odiosum fuerat commemorare per singula. {{ancora+|673}}. '''Nulli certa domus''' id est habitatio, quam animae tamdiu certam habent, quamdiu in corporibus sunt: post quorum solutionem vagantur pro vitae merito in circulis. '''lucis habitamus opacis''' varia dicit, quae pro vitae varietate contingunt. in his autem locis heroum animae coluntur. {{ancora+|674}}. '''Recentia''' virentia, rivorum scilicet causa. {{ancora+|676}}. '''Iugum''' ita enim dividuntur montes: in radices, latera, iuga, vertices pro locorum qualitate. {{ancora+|678}}. '''Summa cacumina linquunt''' non ‘linquit’; hoc enim dicit: Aeneas et Sibylla perducti ad summum, in plana descendunt. {{ancora+|679}}. '''Penitus convalle virenti''' valde virenti, ut (1.200) “penitusque sonantis accestis scopulos”. {{ancora+|680}}. '''Inclusas animas''' non re vera inclusas, sed a multitudine separatas, quo facilius agnoscerentur. {{ancora+|681}}. '''Lustrabat studio recolens''' circumibat studiose retractans. ‘inclusas’ autem aut segregatas, aut secundum antiquum ritum. multitudinem enim si numerare non poterant, eam in locum certum includebant per partes, et ex unius numero quanta esset videbant. quod Xerxes de suo fecit exercitu. {{ancora+|682}}. '''Carosque nepotes''' posteros: sicut per nurus feminas dicunt. {{ancora+|683}}. '''Fataque fortunasque virum''' felicitas enim aut fatalis est, aut fortuita, aut ex virtute descendit. {{ancora+|685}}. '''Alacris''' ipse alacris. et sciendum antiquos et ‘alacris’ et ‘alacer’, et ‘acris’ et ‘acer’ tam de masculino quam de feminino genere dixisse. nunc masculino utrumque damus, de feminino ‘alacer’ et ‘acer’ numquam dicimus, licet Ennius dixerit “aestatem autumnus (sequitur), post acer hiemps it”: nam inde est ‘alacer’. {{ancora+|686}}. '''Genis''' palpebris: Ennius de dormiente “inprimitque genae genam”. '''excidit ore''' quasi seni: quod circa Anchisen reservat, ut (2.658) “tantumque nefas patrio excidit ore”. {{ancora+|687}}. '''Venisti tandem''' hoc ad adfectum pertinet desiderantis: alias oritur quaestio quod dicit (690) ‘sic equidem ducebam animo’. '''expectata''' probata, ut (8.151) “et rebus spectata iuventus”. hoc autem dicit: tua pietas mihi semper probata, nunc etiam ‘iter durum’ vicit, scilicet inferorum. {{ancora+|689}}. '''Et notas audire et reddere voces''' id est familiariter loqui. {{ancora+|690}}. '''Rebarque futurum''' arbitrabar, ratiocinabar esse venturum: per quod intellegimus fataliter Aenean ad inferos descendisse. non enim nisi fatalia deprehenduntur. {{ancora+|691}}. '''Nec me mea cura fefellit''' nec decepit me dulcissimus filius: nam vocativus est ‘mea cura’, id est tu. et dictum est sicut (10.132) “Veneris iustissima cura”. {{ancora+|692}}. '''Quas ego te terras et quanta per aequora vectum''' patrie eius ingemit casibus. {{ancora+|694}}. '''Libyae tibi regna nocerent''' aut quia de Iunone ait Venus (1.672) “haud tanto cessabit cardine rerum”: aut, quod est melius, illud dicit: timui ne, dum apud regna Carthaginis voluptatibus vacas, imperium fatale derelinqueres. {{ancora+|695}}. '''Tristis imago''' severa, terribilis, ut supra (4.353) “et turbida terret imago”. {{ancora+|696}}. '''Saepius occurrens''' {{Graeca|κατὰ τὸ σιωπώμενον}} saepius ei dictum intellegimus: aut certe, egit me tua imago ad haec tendere limina, quam saepe videre consuevi. {{ancora+|697}}. '''Stant sale Tyrrheno classes''' adfectionis est filii etiam ea indicare, de quibus non interrogatur. {{ancora+|699}}. '''Largo fletu''' nato ex gaudio. {{ancora+|700}}. '''Ter''' saepius: finitus pro infinito. {{ancora+|703}}. '''Interea videt Aeneas''' hirmos est hoc loco, id est unus sensus protentus per multos versus: in quo tractat de Platonis dogmate, quod in Phaedone positum est {{Graeca|περὶ ψυχῆς}}, de quo in georgicis (4.219) strictim, hic latius loquitur. de qua re etiam Varro in primo divinarum plenissime tractavit. hoc autem continet: Aeneas dum per inferos pergeret, respexit fluvium quendam loci remotioris, ad quem innumera multitudo tendebat animarum. interrogavit patrem qui esset fluvius, vel qua ratione ad eum pergerent animae. pater ait: Lethaeus est; pergunt autem, ut potent et oblivionem patiantur, ut incipiant in corpora velle remeare. stupefactus Aeneas interrogat: dic pater, et animae, quae propter praeteritam vitam tot supplicia pertulerunt, possunt habere votum revertendi in corpora? non est verisimile, liberatas de corporis carcere ad eius nexum reverti. suscepta narratione haec Anchises exsequitur: primo debere fieri ut redeant, deinde posse, deinde velle. quae quoniam obscura sunt, aliis subdivisionibus innotescunt. quid est debere? cuncta animalia a deo originem ducunt. quae quia nasci cernimus, revertuntur sine dubio: nam unde cuncta procreantur? deinde posse sic probat: quia inmortales sunt animae, et sunt quae possunt reverti. tertium est utrum velint: quod dicit fieri per Lethaeum fluvium. et hoc est quod dicturus est, sed incidentes quaestiones faciunt obscuritatem. {{ancora+|704}}. '''Virgulta sonantia silvae''' quae est iuxta praeripia fluminis. {{ancora+|705}}. '''Domos placidas''' campos Elysios. '''praenatat''' praeterfluit. et contrarie dictum est: nam non natant aquae, sed nos in ipsis natamus. Ennium igitur secutus est, qui ait “fluctusque natantes”. sane de hoc fluvio quaeritur a prudentioribus, utrum de illis novem sit, qui ambiunt inferos, an praeter novem. et datur intellegi quod ab illis novem, qui ambiunt inferos, separatus sit: namque volunt eum esse imaginem senectutis. nam animae nostrae vigent et alacres sunt et plenae memoria a pueritia usque ad virentem senectam, postea in nimia senectute omnis memoria labitur: qua lapsa mors intervenit, et animae in aliud corpus revertuntur. unde fingunt poetae animas Lethaeo hausto in corpus redire. ergo Lethaeus est oblivio, morti semper vicina. {{ancora+|706}}. '''Gentes populique''' innumerarum gentium et populorum animae. {{ancora+|708}}. '''Floribus insidunt''' ‘insido illi rei’, ut (1.719) “insidat quantus miserae deus”. ‘insisto’ autem ‘illam rem’, ut (563) “nulli fas casto sceleratum insistere limen”. {{ancora+|709}}. '''Circum lilia funduntur''' hoc est circumfunduntur circum flores. ‘lilia’ autem pro quibuslibet floribus, speciem pro genere posuit. {{ancora+|711}}. '''Flumina porro''' longe remota: et est Graecum adverbium. bene autem Aenean longe a Lethaeo facit, quia adhuc iuvenis est. {{ancora+|712}}. '''Agmine''' cursu, impetu: per quod ostendit cito iri ad senectam, quia tota celeritate usus labitur vitae. {{ancora+|713}}. '''Animae quibus altera fato corpora debentur''' sciendum non omnes animas ad corpora reverti: aliquae enim propter vitae merita non redeunt; aliquae redeunt propter malam vitam, aliquae propter fati necessitatem. {{ancora+|714}}. '''Lethaei ad fluminis undam''' si anima aeterna est et summi spiritus pars, qua ratione in corpore non totum videt, nec est tantae prudentiae tantaeque vivacitatis, ut omnia possit agnoscere? quia cum coeperit in corpus descendere, potat stultitiam et oblivionem, unde non potest implere vim numinis sui post naturae suae oblivionem. obliviscitur autem secundum poetas praeteritorum, secundum philosophos futuri: unde medium tenuit dicendo ‘oblivia’. docent autem philosophi, anima descendens quid per singulos circulos perdat: unde etiam mathematici fingunt, quod singulorum numinum potestatibus corpus et anima nostra conexa sunt ea ratione, quia cum descendunt animae trahunt secum torporem Saturni, Martis iracundiam, libidinem Veneris, Mercurii lucri cupiditatem, Iovis regni desiderium: quae res faciunt perturbationem animabus, ne possint uti vigore suo et viribus propriis. {{ancora+|715}}. '''Securos Latices''' qui securos faciunt, ut morbos pallidos dicimus, quod pallidos faciunt. {{ancora+|717}}. '''Iampridem''' ex quo ait (5.737) “tunc genus omne tuum et quae dentur moenia disces”. {{ancora+|719}}. '''O pater''' nova brevitas: nam dicendo ‘o pater’ qui loquatur ostenditur. '''ad caelum hinc ire putandum est''' miscet philosophiae figmenta poetica et ostendit tam quod est vulgare, quam quod continet veritas et ratio naturalis. nam secundum poetas hoc dicit: credendum est animas ab inferis reverti posse ad corpora? ut ‘caelum’ superos intellegamus, id est nostram vitam. secundum philosophos vero hoc dicit: credendum est animas corporis contagione pollutas ad caelum reverti? {{ancora+|720}}. '''Sublimes animas''' non omnes, sed sublimium. '''tarda reverti corpora''' animae comparatione, qua velocius nihil est: uno enim momento potest universa discurrere. {{ancora+|721}}. '''Quae lucis miseris tam dira cupido''' ut id desiderent, propter quod se sciunt poenas dedisse, scilicet vitam. {{ancora+|722}}. '''Suspensum''' sollicitum, incertum, ut (3.372) “multo suspensum numine ducit”. {{ancora+|723}}. '''Suscipit Anchises atque ordine singula pandit''' hysteroproteron: post hunc enim versum sequi debuit ‘dicam equidem nec te suspensum, nate, tenebo’. {{ancora+|724}}. '''Principio caelum ac terras camposque liquentes''' interrogatus Anchises, quare animae velint reverti ad corpora, quasi aliud dicit, tamen illuc recurrit. quod Graece {{Graeca|τὸ πᾶν}} dicitur, id est omne quod est, quattuor sunt elementa, terra aqua aër aether, et deus. praeter haec nihil est aliud: et hoc mundum non possumus dicere, nam mundus non est totum. ergo deus est quidam spiritus divinus, qui per quattuor infusus elementa gignit universa. igitur si de elementis et deo nascuntur omnia, unam originem habent et par est natura omnium. sed videamus, quid in nobis est a deo et quid a quattuor elementis? quantum datur intellegi, ab elementis habemus corpus, a deo animum: quod ideo probatur, quia est in corpore terra, umor, anhelitus, calor, quae omnia videntur, sicut etiam elementa, animus invisibilis est, sicut etiam deus, unde originem ducit. illa praeterea inrationabilia sunt, sicut corpus: contra deus habet consilium, sicut etiam animus. deinde elementa (cum) mutantur, quod est eorum proprium, (pereunt), sicut etiam corpus, quod inde originem ducit: contra deum non perire manifestum est. ergo nec animus perit, qui inde originem ducit: nam pars semper sequitur genus. huc igitur tetendit primam intentionem suam, ut animos inmortales doceret. sed occurrit illud: si inmortales sunt et unum habent principium, qua ratione non omnia animalia sentimus similiter? et dicit non esse in animis dissimilitudinem, sed in corporibus, quae prout fuerint vel vivacia vel torpentia, ita et animos faciunt. quod potest etiam in uno eodemque animalis corpore probari. in sano enim corpore alia est vivacitas mentis, in aegro pigrior, in satis invalido etiam ratione carens, ut in phreneticis cernimus: adeo cum ad corpus venerit, non natura sua utitur, sed ex eius qualitate mutatur. inde Afros versipelles, Graecos leves, Gallos pigrioris videmus ingenii: quod natura climatum facit, sicut Ptolomaeus deprehendit, qui dicit translatum ad aliud clima hominem naturam ex parte mutare; de toto enim non potest, quia in principio accepit sortem corporis sui. ergo anima pro qualitate est corporis. et qua ratione res melior est in potestate deterioris? atqui divinus animus debuit corpus habere in potestate, non mortale corpus naturam animi corrumpere. sed hoc ideo fit, quia plus est quod continet, quam quod continetur. ut si leonem includas in caveam, inpeditus vim suam non perdit, sed exercere non potest, ita animus non transit in vitia corporis, sed eius coniunctione inpeditur nec exercet vim suam. occurrit illud: omne quod corrumpitur aeternum non est. si animus insanit irascitur desiderat timet, caret aeternitate, cui sunt ista contraria: nam passio aeternitatem resolvit. quod ideo falsum esse dicimus, quia animus per se nihil patitur, sed laborat ex corporis coniunctione, et aliud est per suam naturam corrumpi, aliud per contrarium rei alterius. videmus enim tale aliquid, ut in lucerna, quae per se clara est et locum, in quo est, sine dubio inluminat, sed si qua re tecta fuerit et inclusa, non perdit splendorem proprium, qui in ea est — remoto namque inpedimento apparet — nec tamen quia inpeditus est eius vigor, ideo etiam corruptus. ita ergo et animus quamdiu est in corpore, patitur eius contagiones: simul atque deposuerit corpus, recipit suum vigorem et natura utitur propria. si ergo recipit naturam suam, quare poenas apud inferos patitur? ideo quia res, quae simul diu fuit, non potest deposita ipsa re, statim ad suum nitorem reverti. ut si speciem candidam missam in lutum polluas et eam statim auferas, non idcirco sordibus caret, sed ablutionem requirit, ut in pristinum nitorem possit redire: sic anima ex eo quod datur corpori inquinata, etiam si corpus deponat, necesse habet purgari. si ergo purgantur et recipiunt naturam suam, cur volunt reverti? quia potant, inquit, oblivia. etiam est illud ambiguum: aut ut praeteritarum obliviscantur poenarum, aut certe ut ignarae futuri habeant desiderium redeundi in corpora, quod sine passione non fit: nam animus in quo est passio, meretur reverti. '''caelum''' pro aëre et aethere posuit, ut (1.133) “iam caelum terramque”. '''camposque liquentes''' id est maria. {{ancora+|725}}. '''Lucentemque globum lunae''' ideo usus est participio, ut ostendat eam suum lumen non habere: nam ‘lucens’ est quod aliunde inluminatur, ‘lucibile’ quod per se lucet, ut ‘patulum’ quod semper patet, ‘patens’ quod et aperitur et clauditur, ut oculi, os. ‘globum’ autem ideo, quia dicitur luna {{Graeca|σφαιροειδὴς}} esse. titaniaque astra aut stellas dicit, aut solem, quem et supra (580) unum fuisse de Titanibus diximus. {{ancora+|726}}. '''Spiritus''' divinus scilicet. et unum est sive mentem dicat, sive animum, sive spiritum. '''intus alit''' vegetat et in aeternitatem custodit, quia mixtus est et nulla pars est elementi sine deo. '''per artus''' per elementa, quae membra sunt mundi: corporalia namque sunt, quippe quae possunt videri. {{ancora+|727}}. '''Mens agitat molem''' magnitudinem mundi mens agitat. et si, ut Cicero dicit in Tusculanis (1.23), aeternum est quicquid in aeterno motu est, sine dubio etiam animus aeternus est: semper enim in motu est, adeo ut ne nobis quidem quiescentibus conquiescat. '''magno se corpore miscet''' aut antiptosis est pro ‘corpori’, ut (10.361) “haeret pede pes densusque viro vir”: quod potius credendum est: aut certe secundum eos locutus est, qui dicunt deum corporalem esse et eum ita definiunt {{Graeca|πῦρ νοερὸν}}, id est ignem sensualem. quod si verum est, corpus est, nec per antiptosin dixit, sed per definitionem ‘magno corpore’, id est non communi. {{ancora+|728}}. '''Inde hominum pecudumque genus''' de quattuor elementis et deo. {{ancora+|730}}. '''Et caelestis origo seminibus quantum non noxia corpora tardant''' quod supra (724) diximus, in tantum, inquit, in hominibus viget pars divinitatis, in quantum sinit corporum qualitas. {{ancora+|732}}. '''Terrenique hebetant artus''' in quantum non hebetant. '''moribundaque membra''' morienti similia, hoc est semper morientia: numquam enim in eodem statu sunt, sed aut minuuntur aut crescunt. ergo animus idem est, sed uti viribus suis non potest propter corporis coniunctionem. {{ancora+|733}}. '''Hinc metuunt cupiuntque dolent gaudentque''' ex corporis coniunctione et hebetudine. Varro et omnes philosophi dicunt quattuor esse passiones, duas a bonis opinatis et duas a malis opinatis rebus: nam dolere et timere duae opiniones malae sunt, una praesentis, alia futuri: item gaudere et cupere opiniones bonae sunt, una praesentis, altera futuri. haec ergo nascuntur ex ipsa coniunctione, nam neque animi sunt neque corporis propria: pereunt enim facta segregatione. {{ancora+|734}}. '''Neque auras respiciunt''' nam quia cohaerent corpori, obliviscuntur naturae suae, quam ‘auras’ vocavit. '''clausae tenebris et carcere caeco''' definitiones sunt corporis. {{ancora+|735}}. '''Quin et supremo cum lumine vita reliquit''' quia, ut diximus (724), occurrit debere eas statim post corpus depositum redire in suum vigorem. et dicit non posse: quae enim diu coniuncta sunt invicem se tenent et trahunt reliquias sordium antiquarum. {{ancora+|736}}. '''Non tamen omne malum''' cedit, sed non omne; nam remanet quod ut purgetur necesse est. inde est quod dicit (655) “eadem sequitur tellure repostos”. bene autem ‘miseris’, quae etiam post corpus habeant corporis sordes: unde est ‘nec funditus omnes corporeae excedunt pestes’. {{ancora+|738}}. '''Diu concreta''' ‘concreta’ coniuncta et conglutinata. '''inolescere''' concrescere, ut “udoque docent inolescere libro”. {{ancora+|739}}. '''Ergo exercentur poenis''' quia deposito corpore sordes supersunt. poenas autem non perferunt animae, sed illius coniunctionis reliquiae, quae fuit inter animam et corpus: nam licet ista duo per se poenas perferre non possint, homo tamen perfert, qui de his duobus est factus. {{ancora+|740}}. '''Supplicia expendunt''' ideo agunt supplicia, non ut animas puniant, sed ut eas peccatis exuant pristinis. {{ancora+|741}}. '''Aliae panduntur inanes suspensae ad ventos''' loquitur quidem poetice de purgatione animarum, tangit tamen quod et philosophi dicunt. nam triplex est omnis purgatio. aut enim in terra purgantur quae nimis oppressae sordibus fuerint, deditae scilicet corporalibus blandimentis, id est transeunt in corpora terrena: et hae igni dicuntur purgari; ignis enim ex terra est quo exuruntur omnia, nam caelestis nihil perurit: aut in aqua, id est transeunt in corpora marina, si paulo melius vixerint: aut certe in aëre, transeundo scilicet in aëria corpora, si satis bene vixerint. quod in Statio legimus, ubi de auguriis tractat. unde etiam in sacris omnibus tres sunt istae purgationes: nam aut taeda purgant et sulphure, aut aqua abluunt, aut aere ventilant, quod erat in sacris Liberi: hoc est enim “tibique oscilla ex alta suspendunt mollia pinu”; nam genus erat purgationis. et in ipsis purgationibus bonum meritorum secutus est ordinem, ut ante aeriam, inde aquae, post ignis diceret purgationem. {{ancora+|743}}. '''Quisque suos patimur manes''' supplicia quae sunt apud manes, ut si quis dicat ‘iudicium patimur’ et significet ea quae in iudicio continentur. est et aliud verius. nam cum nascimur, duos genios sortimur: unus est qui hortatur ad bona, alter qui depravat ad mala. quibus adsistentibus post mortem aut adserimur in meliorem vitam, aut condemnamur in deteriorem; per quos aut vacationem meremur, aut reditum in corpora. ergo ‘manes’ genios dicit, quos cum vita sortimur. '''exinde''' una pars orationis est, et tertia a fine accentum habet, licet paenultima longa sit: quod ideo factum est, ut ostenderetur una pars esse orationis, ne praepositio iungeretur adverbio, quod vitiosum esse non dubium est. {{ancora+|744}}. '''Pauci laeta arva tenemus''' non omnes: qui enim minus purgantur statim redeunt ad corpora. {{ancora+|745}}. '''Donec longa dies perfecto temporis orbe''' quia etiam post purgationem opus est tempore, ut perseveret in purgatione et sic redeat. et quaeritur utrum animae per apotheosin, de quibus ait ‘pauci laeta arva tenemus’, possint mereri perpetuam vacationem. quod non potest fieri: merentur enim temporis multi, non perpetuitatis, et quae male vixerunt statim redeunt, quae melius, tardius, quae optime, diutissimo tempore sunt cum numinibus. paucae tamen sunt, quae et ipsae exigente ratione, licet tarde, coguntur reverti. '''perfecto temporis''' orbe finito legitimo tempore. {{ancora+|746}}. '''Concretam''' adfixam et inhaerentem. {{ancora+|747}}. '''Aetherium sensum''' id est {{Graeca|πῦρ νοερὸν}}, ignem sensualem, id est deum: per quod quid sit anima ostendit. '''aurai simplicis ignem''' non urentis. ‘simplicis’ autem nostri conparatione, qui constat de ligno et aëre: ille enim per se plenus est et aeternus, quia simplex. omnia enim {{Graeca|σύνθετα}}, id est composita, exitum sortiuntur, unde et atomos perpetuas dicunt, quia simplices sunt nec recipiunt sectionem. {{ancora+|748}}. '''Has omnes''' ac si diceret ‘etiam has omnes’; nam supra (713) non omnes dixit, sed ‘animae, quibus altera fato corpora debentur’. '''rotam volvere per annos''' exegerunt statutum tempus per annorum volubilitatem. est autem sermo Ennii. {{ancora+|749}}. '''Deus evocat''' non dicit quis, sicut supra (264) “di, quibus imperium est animarum”. sed alii Mercurium volunt propter hoc (4.242) “hac animas ille evocat orco pallentes, alias sub Tartara tristia mittit”. et est ratio: nam {{Graeca|νοῦς}} dicitur, id est sensus, quo philosophiam, quae haec indicat, intellegimus, quia ipse etiam invenit litteras. agmine magno impetu. et dictum est imperative, {{Graeca|ἀπειλητικῶς}}: non enim blanditiis inductae redeunt, sed necessitate quadam coguntur ut potantes velint reverti. {{ancora+|750}}. '''Inmemores''' vel praeteritorum, vel futurorum. {{ancora+|752}}. '''Dixerat Anchises''' ante dicta de reversione animarum probatio huc tetendit, ut celebret Romanos et praecipue Augustum: nam qui bene considerant, inveniunt omnem Romanam historiam ab Aeneae adventu usque ad sua tempora summatim celebrasse Vergilium. quod ideo latet, quia confusus est ordo: nam eversio Ilii et Aeneae errores, adventus bellumque manifesta sunt: Albanos reges, Romanos etiam consulesque, Brutum, Catonem, Caesarem, Augustum et multa ad historiam pertinentia hic indicat locus, cetera, quae hic intermissa sunt, in {{Graeca|ἀσπιδοποιί̈α}} commemorat. unde etiam in antiquis invenimus, opus hoc appellatum esse non Aeneidem, sed gesta populi Romani: quod ideo mutatum est, quia nomen non a parte, sed a toto debet dari. {{ancora+|753}}. '''Turbamque sonantem''' aut quae tunc propter festinationem sonabat: aut turbae perpetuum est epitheton. {{ancora+|754}}. '''Longo ordine''' non quo nati sunt, sed quo apud inferos stabant: non enim eo quo regnarunt, dicturus est ordine. {{ancora+|755}}. '''Adversos legere''' considerare, relegere. {{ancora+|756}}. '''Dardaniam prolem''' Albanos reges, qui tredecim fuerunt de Aeneae et Laviniae genere: unde ait ‘Itala de gente’. {{ancora+|758}}. '''Inlustres''' hoc nomen notitiae fuit, non meriti: unde etiam in meretricibus invenitur, nam et nobiles et inlustres vocantur. '''in nomen ituras''' in gentem, ut (12.515) “nomen Echionium matrisque genus Peridiae”. {{ancora+|760}}. '''Ille vides pura iuvenis qui nititur hasta''' Aeneas, ut Cato dicit, simul ac venit ad Italiam, Laviniam accepit uxorem. propter quod Turnus iratus, tam in Latinum, quam in Aenean bella suscepit a Mezentio impetratis auxiliis: quod et ipse ostendit dicens (7.470) “se satis ambobus Teucrisque venire Latinisque”. sed, ut supra (4.620) diximus, primo bello periit Latinus, secundo pariter Turnus et Aeneas, postea Mezentium interemit Ascanius et Laurolavinium tenuit. cuius Lavinia timens insidias, gravida confugit ad silvas et latuit in casa pastoris Tyrrhi: ad quod adludens ait (7.485) “Tyrrhusque pater, cui regia parent armenta”: et illic enixa est Silvium. sed cum Ascanius flagraret invidia, evocavit novercam et ei concessit Laurolavinium, sibi vero Albam constituit. qui quoniam sine liberis periit, Silvio, qui et ipse Ascanius dictus est, suum reliquit imperium: unde apud Livium est error, qui Ascanius Albam condiderit. postea Albani omnes reges Silvii dicti sunt ab huius nomine, sicut hodieque Romani imperatores Augusti vocantur, Aegyptii Ptolomaei, Persae Arsacidae, Latini Murrani, ut (12.529) “Murranum hic atavos et avorum antiqua sonantem nomina per regesque actum genus omne Latinos”. '''pura iuvenis qui nititur hasta''' id est sine ferro: nam hoc fuit praemium apud maiores eius qui tunc primum vicisset in proelio, sicut ait Varro in libris de gente populi Romani. {{ancora+|763}}. '''Silvius Albanum nomen''' quia omnes Silvii dicti sunt. '''tua postuma proles''' postumus est post humationem parentis creatus. per hoc autem Aenean cito ostendit esse periturum, et statim infert consolationem dicens ‘quem tibi longaevo’, id est deo: aevum enim proprie aeternitas est, quae non nisi in deos venit: Ennius “Romulus in caelo cum dis genitalibus aevum degit”. male autem vindicavit usus, per quem dixit (5.715) “longaevosque senes”. {{ancora+|766}}. '''Unde''' a quo, ut (1.6) “genus unde Latinum”: nam posteri eius fuerunt qui postea apud Albanam regnavere civitatem. {{ancora+|767}}. '''Proximus ille procas''' standi ordine, non nascendi: nam sextus est rex Albanorum. item Numitor tertius decimus fuit. {{ancora+|770}}. '''Si umquam regnandam acceperit Albam''' Aeneas scilicet Silvius. et hic ostendit omnes Albanos reges Silvios dictos. ‘acceperit’ autem a tutore, qui eius invasit imperium: quod ei vix anno quinquagesimo tertio restituit. et rem plenam historiae per transitum tetigit. {{ancora+|772}}. '''Civili tempora quercu''' ‘civica’ debuit dicere, sed mutavit, ut e contra Horatius “motum ex Metello consule civicum”, pro ‘civilem’. querceam autem coronam accipiebant qui in bello civem liberassent, ideo quia ante causa vitae in hac arbore hominibus fuit, qui glandibus vescebantur. aliae enim erant murales, aliae agonales, id est lemniscatae. muralis dabatur ei qui prior murum ascendisset. {{ancora+|773}}. '''Hi tibi nomentum''' hae civitates sunt priscorum Latinorum ab Albanis regibus constitutae: quamquam Collatiam Tarquinius constituisse dicatur, qui, ut erat superbus, eam ex collata pecunia constituit, unde et Collatia dicta est. potest tamen fieri, ut ab Albanis fundata sit, aucta a Tarquinio, sicut supra (3.551) de Tarento diximus, quod Taras fecit, auxit Phalantos. Romam etiam Romulus fecisse dicitur, quam ante Euander condidit, ut (8.313) “tunc pater Euandrus Romanae conditor arcis”. '''urbemque fidenam''' ‘Fidenae’ dicuntur, ut ‘Thebae’; sed dixit ut Iuvenalis (15.6) “atque vetus Thebe centum iacet obruta portis”: nam varietati studet. unde etiam ait (776) ‘Pometios’, cum dicatur numero singulari Pometia. {{ancora+|775}}. '''Castrumque inui''' una est in Italia civitas, quae castrum novum dicitur: de hac autem ait ‘castrum Inui’, id est Panos, qui illic colitur. Inuus autem latine appellatur, Graece {{Graeca|Πάν}}: item {{Graeca|Ἐφιάλτης}} Graece, latine Incubo: idem Faunus, idem Fatuus, Fatuclus. dicitur autem Inuus ab ineundo passim cum omnibus animalibus, unde et Incubo dicitur. ‘castrum’ autem civitas est; nam castra numero plurali dicimus, licet legerimus in Plauto “castrum Poenorum”: quod etiam diminutio ostendit; nam ‘castellum’ dicimus. {{ancora+|776}}. '''Nunc sunt sine nomine terrae''' atqui in catalogo hinc est dicturus aliquas civitates; sed ex persona sua praeoccupat. {{ancora+|777}}. '''Quin et avo comitem sese Mavortius addet Romulus''' Amulius et Numitor fratres fuerunt. sed Numitorem regno Amulius pepulit et Iliam, eius filiam, sacerdotem Vestae fecit. de hac et Marte nati sunt Remus et Romulus. qui cum adolevissent, occiso Amulio avum Numitorem in regna revocaverunt et cum eo uno anno regnaverunt. postea propter angustias imperii Romam captatis auguriis condiderunt. ergo ‘avo se addet comitem’ aut avito se iunget imperio, aut certe, secundum Ennium, referetur inter deos cum Aenea: dicit namque Iliam fuisse filiam Aeneae. quod si est, Aeneas avus est Romuli. unde etiam addidit ‘Assaraci quem sanguinis’: nam hoc epitheton non sine causa est introductum, quod est proprium Aeneae; nam Assaracus pater est Capyos, Capys Anchisae, Anchises Aeneae. {{ancora+|779}}. '''Viden''' ‘den’ naturaliter longa est, brevem tamen eam posuit, secutus Ennium: et adeo eius est inmutata natura, ut iam ubique brevis inveniatur. '''geminae stant vertice cristae''' omnino in omnibus hoc egit Romulus, ut cum fratre regnare videretur, ne se reum parricidii iudicaret: unde omnia duplicia habuit, quasi cum fratre communia. etenim ad captanda auguria montem Palatinum Romulus tenuit, Aventinum Remus. qui prior sex vultures vidit, post Romulus duodecim. et cum ille tempore, ille numero de condenda urbe certarent, orta contentione de urbis nomine inter exercitum, a Romuli militibus Remus occisus est. fabulosum enim est quod a fratre propter muros dicitur interemptus. {{ancora+|780}}. '''Et pater ipse suo superum iam signat honore''' merito virtutis Mars Romulum deum esse significat: ‘superum’ enim accusativus est singularis ab eo quod est ‘superus, superi’. {{ancora+|781}}. '''Illa''' quam tibi saepe fata promiserunt. '''inclita''' graecum est: nam {{Graeca|κλυτόν}} gloriosum dicunt. {{ancora+|782}}. '''Imperium terris''' hoc est in quantum tenditur terra. '''animos aequabit olympo''' magnanimitate aequabitur caelo. de hoc autem loco et Trogus et Probus quaerunt. {{ancora+|783}}. '''Septemque una sibi muro circumdabit arces''' bene urbem Romam dicit septem inclusisse montes. et medium tenuit: nam grandis est inde dubitatio. et alii dicunt breves septem colliculos a Romulo inclusos, qui tamen aliis nominibus appellabantur. alii volunt hos ipsos, qui nunc sunt, a Romulo inclusos, id est Palatinum, Quirinalem, Aventinum, Caelium, Viminalem, Esquilinum, Ianicularem. alii vero volunt hos quidem fuisse, aliis tamen nominibus appellatos: quae mutata sunt postea, ut de multis locis et fluminibus legimus, ut (8.329) “saepius et nomen posuit Saturnia tellus”. {{ancora+|784}}. '''Prole virum''' virorum fortium. '''qualis berecyntia mater''' Phrygia: nam Berecyntos castellum est Phrygiae iuxta Sangarium fluvium, ubi mater deum colitur. per hanc autem comparationem nihil aliud ostendit, nisi Romanos duces inter deos esse referendos. {{ancora+|785}}. '''Turrita''' quia ipsa est terra, quae urbes sustinet. {{ancora+|788}}. '''Huc geminas nunc flecte acies''' totum visum tuum huc dirige et hunc specialiter intuere. sic Asper. {{ancora+|789}}. '''Hic Caesar et omnis Iuli progenies''' ut (1.288) “Iulius a magno demissum nomen Iulo”. {{ancora+|790}}. '''Caeli ventura sub axem''' nam cum Augustus patri Caesari ludos funebres exhiberet, stella per diem apparuit, quam persuasione Augusti Caesaris esse populus credidit. hinc est “ecce Dionaei processit Caesaris astrum”. ‘sub axem’ ergo, id est ad divinos honores. {{ancora+|791}}. '''Hic vir hic''' est ‘c’ littera pro duplici non nisi in monosyllabis habetur, ut (2.664) “hoc erat alma parens”, per eorum scilicet privilegium. unde falsum est quod Terentianus dicit, eam pro metri ratione vel duplicem haberi vel simplicem. nam si hoc esset, etiam in disyllabis pro duabus haberi debuerat, quod nusquam invenimus. litterae enim naturam servari et in polysyllabis convenit. {{ancora+|792}}. '''Divi genus''' Caesaris, qui factus est deus. ‘genus’ autem dicit non solum iure adoptionis, sed etiam consanguinitatis: nam Atiae fuit filius, quae erat soror Caesaris. hic autem Augustus Caesar hoc nomen accepit a patre adoptivo: nam ante Octavianus dictus est a patre Octavio, Atiae marito. {{ancora+|793}}. '''Saecula qui rursus Latio''' sub Saturno dicit aurea saecula fuisse in orbe terrarum, sub Augusto tantum in Italia. {{ancora+|794}}. '''Garamantas''' populi inter Libyam et Africam, iuxta {{Graeca|κεκαυμένην}}. '''Indos''' populi orientis extremi. {{ancora+|795}}. '''Iacet extra sidera tellus''' nulla terra est, quae non subiaceat sideribus: unde perite addidit ‘extra anni solisque vias’, ut ostenderet {{font-size|90%|XII}}. signa, in quibus est circulus solis. significat autem Maurorum Aethiopiam, ubi est Atlas: de qua Lucanus (3.253) “Aethiopumque solum, quod non premeretur ab ulla signiferi regione poli, nisi poplite lapso ultima curvati procederet ungula tauri”. {{ancora+|797}}. '''Torquet''' sustinet. '''aptum''' vicinum, ut diximus supra (4.482). {{ancora+|798}}. '''Iam nunc et Caspia regna''' fines Assyriorum, in quibus sunt {{Graeca|πύλαι}} Caspiae. quod autem dicit verum est: nam et Suetonius ait in vita Caesarum (2.94), responsa esse data per totum orbem, nasci invictum imperatorem. {{ancora+|799}}. '''Maeotia tellus''' Scythia, cuius palus est Maeotis. {{ancora+|800}}. '''Turbant''' turbantur. '''septemgemini''' autem septemflui. {{ancora+|802}}. '''Fixerit aeripedem cervam''' pro ‘aëripedem’. vicit autem Cerynitin cervam, dictam a loco. ‘fixerit’ autem statuerit, delassaverit. '''erymanthi pacarit nemora''' mons Arcadiae, ubi aper ferocissimus fuit. {{ancora+|803}}. '''Lernam tremefecerit arcu''' pro hydra paludem ipsam posuit. et intellegamus ante eam sagittis fuisse confixam, post exsectam et adustam. {{ancora+|805}}. '''Nysae de vertice''' mons est Indiae, de quo loquitur. ceterum est et Nysa civitas, in qua Liber colitur, unde Nysaeus dictus est. {{ancora+|806}}. '''Et dubitamus''' pro ‘dubitas’: miscuit personam suam. est autem sensus: cum tibi sit tanta ex Romanis et praecipue ex Augusto praeparata posteritas, dubitas virtutem factis extendere, id est gloriam? aut est aliquis timor, qui te a regnis Italiae revocet? {{ancora+|808}}. '''Quis procul ille autem''' nunc redit ad Romanos reges, qui septem fuerunt: Romulus, Numa Pompilius, Tullus Hostilius, Ancus Marcius, Tarquinius Priscus, Servius Tullius, Tarquinius Superbus. mira autem utitur phantasia, ut quasi ostendat se non agnoscere eum, qui de gente Romana non fuerat. Romulo enim mortuo cum uno anno senatus per quinque dierum interregnum regnasset per decurias, taediosum visum est omnibus et quaesitus est rex. sed cum in urbe nullus idoneus esset inventus, orta est bona Pompilii fama, quod esset apud Cures, civitatem Sabinorum. rogatus itaque per legatos accepit imperium. qui ferociam populi a bellis ad sacra contulit: unde etiam Numa dictus est ἀπὸ {{Graeca|τῶν νόμων}}, ab inventione et constitutione legis, nam proprium nomen Pompilius habuit. hic etiam canus fuit a prima aetate, ad quod adludens dicit ‘incanaque menta’: item propter sacerdotium ‘ramis insignis olivae’. {{ancora+|813}}. '''Otia qui rumpet''' de hoc Livius (1.22.1) “inde Tullum, qui ferox et Romulo, quam Numae similis”. '''resides''' pigros, otiosos, nimium sedentes. {{ancora+|814}}. '''Desueta triumphis''' a consuetudine triumphandi desciscentia. {{ancora+|815}}. '''Iactantior ancus''' id est amans populi favorem. hic Ostiam fecit. Ancus autem dictus {{Graeca|ἀπὸ τοῦ ἀγκῶνος}}, id est a cubito, quem incurvum habuisse dicitur. {{ancora+|816}}. '''Auris''' favoribus: unde et aurarii dicuntur favisores. {{ancora+|817}}. '''Vis et Tarquinios reges animamque superbam''' unus enim de Tarquiniis fuit superbus. {{ancora+|818}}. '''Ultoris Bruti fascesque videre receptos''' vis videre etiam ultoris Bruti fasces receptos? historia autem hoc habet. Tarquinius ob multa quidem superbus est dictus, praecipue tamen propter hanc causam. mandavit aliquando cuidam satelliti ut cuiusdam oppidi omnes principes interimeret. profectus ille grandem multitudinem repperit. quod cum ei renuntiasset deambulanti cum virga in hortis, detrectans ille responsionem capita decussit papaverum, ut satelles quid fieri vellet, agnosceret. huius filius vitiavit nobilissimam matronam Lucretiam, quod illa dolens se interemit. tunc eius avunculus Brutus, rapto ex eius corpore gladio, processit ad populum et de hac re contionatus est. quo facto omnibus placuit ne reciperetur rex, qui tunc Ardeam expugnabat. propter quod se Tarquinius cum liberis ad Porsennam regem Tusciae contulit et bellum gessit gravissimum contra populum Romanum. tunc duo creati sunt consules, Brutus et Tricipitinus, pater Lucretiae, qui et Tarquinius dicebatur: ob quod solum est urbe depulsus, et in eius locum subrogatus est Valerius Publicola, quo mortuo item alter est factus, et alter similiter. quod cernens taediosum esse Vergilius Brutum solum posuit, qui annum solus implevit. sed Bruti filii amici erant filiis Tarquinii: cum quibus cum inissent consilium, ut eos per noctem intromitterent, proditi sunt a servo Vindicio et a patre interempti. ideo ergo ‘ultoris’, scilicet libertatis publicae et Lucretiae pudoris. {{ancora+|819}}. '''Saevasque secures''' quae saevierunt etiam contra liberos. {{ancora+|821}}. '''Pulchra pro libertate''' ingenti arte loquitur consideratione personarum: factum enim laudat dicens ‘pulchra pro libertate’, personam vituperat. {{ancora+|822}}. '''Utcumque ferent ea facta minores''' etiamsi lauderis a posteris: extorquere debet naturae vim amor patriae. {{ancora+|824}}. '''Quin Decios''' quin immo Decios respice. hi duo fuerunt, qui Mures dicti sunt, pater et filius. horum alter se bello Gallico, alter Samnitico vovit pro republica, cum Terra et Manes universum bello vellent exercitum perdere. drusosque procul et hi duo fuerunt. horum prior vicit Hasdrubalem, alter est filius Liviae, uxoris Augusti. '''saevumque securi aspice Torquatum''' hic Gallum quendam in ponte Anienis singulari certamine superavit et eius sibi torquem inposuit, unde nomen accepit. hic ad urbem pergens, praecepit filio, ut tantum castra tueretur. ille provocatus ab hostibus, nacta occasione, victoriam consecutus est. reversus postea pater laudavit fortunam populi Romani, sed filium, ut dicit Livius, fustuario supplicio necavit. ergo ‘saevum securi’ saevum iure occidendi, non ferri genere: nam securi non animadvertit in filium. {{ancora+|825}}. '''Referentem signa Camillum''' Brenno duce Galli apud Alliam fluvium deletis legionibus everterunt urbem Romam absque Capitolio, pro quo inmensam pecuniam acceperunt. tunc Camillus absens dictator est factus, cum diu esset apud Ardeam in exilio propter Veientanam praedam non aequo iure divisam, et Gallos iam abeuntes secutus est: quibus interemptis aurum omne recepit et signa. quod cum illic appendisset, civitati nomen dedit: nam Pisaurum dicitur, quod illic aurum pensatum est. post hoc tamen factum rediit in exilium, unde rogatus reversus est. {{ancora+|826}}. '''Fulgere''' ab eo, quod est ‘fulgo fulgis’. {{ancora+|827}}. '''Dum nocte premuntur''' bene adlusit: nam concordiam in humilitate tenuerunt, cum nobilitate vero in bella venerunt. {{ancora+|830}}. '''Aggeribus socer alpinis''' a munimentis Alpium; haec enim Italiae murorum exhibent vicem. ‘socer’ vero, quia Pompeius habuit Iuliam, filiam Caesaris, quae in partu periit. unde etiam isti facile inter se dimicare potuerunt. '''atque arce Monoeci''' de Liguria, ubi est portus Monoeci Herculis. dictus autem Monoecus vel quod pulsis omnibus illic solus habitavit, vel quod in eius templo numquam aliquis deorum simul colitur, sicut in Iovis Minerva et Iuno, in Veneris Cupido. {{ancora+|831}}. '''Adversis instructus eois''' orientis enim auxiliis usus est. {{ancora+|832}}. '''Adsuescite bella''' mire dictum: ab ipsis enim quasi consuetudinem fecit populus Romanus bellorum civilium. septies enim gesta sunt: ter a Caesare, contra Pompeium in Thessalia, contra eius filium Magnum in Hispania, item contra Iubam et Catonem in Africa: mortuo Caesare ab Augusto contra Cassium et Brutum in Philippis, civitate Thessaliae; Lucium Antonium in Perusia, Tusciae civitate; Sextum Pompeium in Sicilia; Antonium et Cleopatram in Epiro. {{ancora+|834}}. '''Tuque prior tu parce''' Caesari dicit, quem clementem circa Pompeianos legimus: cui vult tunc ab Anchise hoc esse mandatum. {{ancora+|836}}. '''Ille triumphata Capitolia ad alta Corintho''' Mummium significat. {{ancora+|839}}. '''Ipsumque Aeaciden''' necesse est ut ‘ille’ subaudiamus: Pyrrhum enim, quem Aeaciden dicit, Curius et Fabricius vicerunt ferentem Tarentinis auxilium. hic postea fugit in Graeciam et illic est occisus in templo. Argos vero et Mycenas alii vicerunt. {{ancora+|840}}. '''Ultus avos''' aut hic distinguendum, ut sit ‘Troiae Minervae’ pro Troianae, principale pro derivativo: aut certe ‘avos Troiae’, non quos Troia habuit avos, sed qui de Troia fuerunt, id est avos Troianorum. '''templa temerata Minervae''' per stuprum Cassandrae. {{ancora+|841}}. '''Magne Cato''' Censorium dicit, qui scripsit historias, multa etiam bella confecit: nam Uticensem praesente Augusto, contra quem pater eius Caesar et dimicavit et Anticatones scripsit, laudare non poterat. '''te Cosse relinquat''' Cossus tribunus militaris consulari potestate fuit. hic regem Tuscorum Lartem Tolumnium, a loco dictum, occidit et secunda post Romulum opima spolia revocavit. erit autem nominativus ‘hic Lars, huius Lartis’. {{ancora+|842}}. '''Quis Gracchi genus''' Gracchos seditiosos constat fuisse, nobiles tamen genere: namque per Corneliam nepotes Scipionis Africani fuerunt, unde Iuvenalis ad eam (6.170) “tolle tuum precor Hannibalem victumque Syphacem”. ergo Scipiones dicit per ‘Gracchi genus’. duo autem fuerunt: maior Africanus, Aemilianus minor, qui obsidione Carthaginis ab Italia revocavit Hannibalem. {{ancora+|843}}. '''Scipiadas''' hi gemini fratres fuerunt. qui cum fortissime dimicarent in Hispania apud Carthaginem novam, quae Spartaria dicitur, insidiis interempti sunt. '''cladem Libyae''' Scipiones. {{ancora+|844}}. '''Fabricium''' paupertate gloriosum. hic est qui respondit legatis Samnitum aurum sibi offerentibus, Romanos non aurum habere velle, sed aurum habentibus imperare. '''serrane serentem''' Atilius quidam senator fuit, qui cum agrum suum coleret, evocatus propter virtutem meruit dictaturam. Serranus autem a serendo dictus est. {{ancora+|845}}. '''Quo fessum rapitis Fabii''' cur me, o Fabii, fessum ad vestram trahitis narrationem? aut certe ‘fessum’ tristem — ut (8.232) “ter fessus valle resedit” — scilicet propter eorum mortem: nam trecenti sex fuerunt de una familia. qui cum coniurati cum servis et clientibus suis contra Veientes dimicarent, insidiis apud Cremeram fluvium interempti sunt. unus tantum superfuit, Fabius Maximus, qui propter teneram adhuc pueritiam in civitate remanserat. hic postea cum Hannibalis impetum ferre non posset, mora eum elusit — nam oportuna loca praeoccupans a vastatione Italiae compescuit — et ad Campaniam traxit, ubi deliciis eius virtus obtorpuit. ille est, de quo ait Ennius “unus qui nobis cunctando restituit rem”. sciens enim Vergilius quasi pro exemplo hunc versum posuit. '''ille'''] *notandum est de secunda persona dictum*. {{ancora+|847}}. '''Excudent alii''' cudendo efficient: et est rhetoricus locus. '''spirantia''' animata. Horatius “et molles imitabitur aere capillos”. {{ancora+|848}}. '''Vivos vultus''' hoc est quod dixit ‘spirantia’. et per aes Corinthios indicat, per marmor Parios, per actionem causarum Athenienses, per astronomiam Aegyptios et Chaldaeos. {{ancora+|852}}. '''Pacis morem''' leges pacis. {{ancora+|855}}. '''Spoliis Marcellus opimis''' hic Gallos et Poenos equestri certamine superavit. Viridomarum etiam, Gallorum ducem, manu propria interemit et opima retulit spolia, quae dux detraxerat duci, sicut Cossus Larti Tolumnio. {{ancora+|856}}. '''Supereminet omnes''' virtutis scilicet genere. {{ancora+|857}}. '''Rem Romanam''' statum reipublicae. '''turbante tumultu''' ideo ‘tumultu’, quia res in Italia adversus Gallos geritur. {{ancora+|858}}. '''Sistet''' confirmabit, corroborabit. {{ancora+|859}}. '''Tertiaque arma patri suspendet capta Quirino''' et tertia opima spolia suspendet patri, id est Iovi, ‘capta Quirino’, qualia et Quirinus ceperat, id est Romulus, de Acrone, rege Caeninensium, et ea Iovi Feretrio suspenderat. possumus et, quod est melius, secundum legem Numae hunc locum accipere, qui praecepit prima opima spolia Iovi Feretrio debere suspendi, quod iam Romulus fecerat; secunda Marti, quod Cossus fecit; tertia Quirino, quod fecit Marcellus. Quirinus autem est Mars, qui praeest paci et intra civitatem colitur: nam belli Mars extra civitatem templum habuit. ergo aut ‘suspendet patri’, id est Iovi: aut ‘suspendet patri Quirino’. varie de hoc loco tractant commentatores, Numae legis inmemores, cuius facit mentionem et Livius. {{ancora+|861}}. '''Egregium forma iuvenem et fulgentibus armis''' tria sunt secundum Carminium: pulchritudo, aetas, virtus. significat autem Marcellum, filium Octaviae, sororis Augusti, quem sibi Augustus adoptavit. hic sexto decimo anno incidit in valetudinem et periit octavo decimo in Baiano, cum aedilitatem gereret. huius mortem vehementer civitas doluit: nam et adfabilis fuit et Augusti filius. ad funeris huius honorem Augustus sescentos lectos intra civitatem ire iussit: hoc enim apud maiores gloriosum fuerat et dabatur pro qualitate fortunae; nam Sulla sex milia habuit. igitur cum ingenti pompa adlatus et in campo Martio est sepultus. ergo modo in Augusti adulationem quasi epitaphion ei dicit. et constat hunc librum tanta pronuntiatione Augusto et Octaviae esse recitatum, ut fletu nimio imperarent silentium, nisi Vergilius finem esse dixisset. qui pro hoc aere gravi donatus est, id est massis: nam sic et Livius argentum grave dicit, id est massas. {{ancora+|862}}. '''Sed frons laeta parum''' omen est mortis futurae. ex contrario alibi “incipe parve puer risu cognoscere matrem”. {{ancora+|863}}. '''Virum qui sic comitatur''' Marcellum, cui similis est. {{ancora+|865}}. '''Qui strepitus''' propter aedilitatem. '''instar''' similitudo. et est nomen, quod non recipit praepositionem: ‘ad instar’ enim non dicimus. quod Probus declarat. {{ancora+|869}}. '''Ostendent terris hunc tantum fata''' parum inlucescet, quia mox peribit. {{ancora+|871}}. '''Visa potens superi''' cum indignatione dicit: invidistis et gloriae Romanae et vestris muneribus: nam †felicitas vestra sunt munera. propria perpetua, ut (1.73) “propriamque dicabo”. {{ancora+|872}}. '''Mavortis campus''' in quo est sepultus. {{ancora+|874}}. '''Funera''' propter sescentos lectulos. {{ancora+|875}}. '''(nec puer Iliaca quisquam de gente Latinos) in tantum spe tollet avos''' erigit generis antiquitatem. et rhetorice spem laudat in puero, quia facta non invenit. est autem Ciceronis in dialogo Fannio “causa difficilis laudare puerum: non enim res laudanda, sed spes est”. '''nec Romula quondam''' pro ‘Romulea’, ut (4.37) “quos Africa terra triumphis dives alit”. ‘quondam’ autem potest et praeteriti esse et futuri. {{ancora+|881}}. '''Foderet calcaribus armos''' species pro genere: equi ‘armos’ pro equo posuit; non enim possunt armi calcaribus fodi. {{ancora+|882}}. '''Fata aspera rumpas''' posse aliqua ratione fata disrumpi per transitum docet. {{ancora+|883}}. '''Tu Marcellus eris''' talis, qualis est Marcellus. {{ancora+|884}}. '''Purpureos flores''' ut saepe (5.79) diximus, propter sanguinis similitudinem, quia aut anima est, aut animae sedes. '''nepotis''' posteri: non enim re vera nepos fuit. {{ancora+|885}}. '''Inani munere''' secundum Epicureos, non profuturo. {{ancora+|886}}. '''Sic''' ista noscentes. {{ancora+|887}}. '''Aëris in campis''' conlisionem fecit. locutus autem est secundum eos, qui putant Elysium lunarem esse circulum. {{ancora+|889}}. '''Incenditque animum''' nam supra ait (806) “et dubitamus adhuc virtutem extendere factis?” {{ancora+|890}}. '''Exin''' deinde. confert autem in conpendium narrationis prolixitatem: sic Terentius propter longum actum ait “intus despondebitur, intus transigetur, si quid est quod restat”. {{ancora+|893}}. '''Sunt geminae Somni portae''' pro somniorum. est autem in hoc loco Homerum secutus, hoc tantum differt, quod ille per utramque portam somnia exire dicit, hic umbras veras per corneam, per quas umbras somnia indicat vera. et poetice apertus est sensus: vult autem intellegi falsa esse omnia quae dixit. physiologia vero hoc habet: per portam corneam oculi significantur, qui et cornei sunt coloris et duriores ceteris membris: nam frigus non sentiunt, sicut et Cicero dicit in libris de deorum natura. per eburneam vero portam os significatur a dentibus. et scimus quia quae loquimur falsa esse possunt, ea vero quae videmus sine dubio vera sunt. ideo Aeneas per eburneam emittitur portam. est et alter sensus: Somnum novimus cum cornu pingi. et qui de somniis scripserunt dicunt ea quae secundum fortunam et personae possibilitatem videntur habere effectum. et haec vicina sunt cornu: unde cornea vera fingitur porta. ea vero quae supra fortunam sunt et habent nimium ornatum vanamque iactantiam dicunt falsa esse: unde eburnea, quasi ornatior porta, fingitur falsa. {{ancora+|896}}. '''Insomnia''' id est somnia. {{ancora+|899}}. '''Secat''' tenet: unde et sectas dicimus ab eo quod propositum tenent. {{ancora+|900}}. '''Ad Caietae portum''' a persona poetae prolepsis: nam Caieta nondum dicebatur. buu6tz4fry1hl6eulmw89h4a66n0nnb 0 39672 265096 134166 2026-05-09T13:10:37Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum quintum commentarius]] ad [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber V]] 134166 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos librum V commentarius }} ==IN VERGILII AENEIDOS LIBRVM QUINTVM COMMENTARIVS. == Ad v. 1 Interea dum fletur aut sepelitur Dido: et hoc sermone librum, ut solet, superioribus iunxit. cuius pars maior ex Homero sumpta est: nam omnia quae hic commemorat, exhibentur circa tumulum Patrocli, nisi quod illic curule exercetur, hic navale certamen. sane intellegendum non potuisse fieri, ut una, nec plena die Aeneas ad Siciliam perveniret: unde accipiendum est, sicut supra legimus, quod circa primum ortum lucis navigavit, ut "regina e speculis ut primum albescere lucem vidit et aequatis classem procedere velis". ergo tota die dum se Dido interimit, dum fletur, paululum provectus est, leniter spirantibus ventis, et flammas rogi circa vesperam vidit, quo tempore et per naturam ignem videre potuit, et per pristinum morem, quo per diem cadavera non incendebantur. deinde tota navigans nocte et alterius diei parte ad Siciliam venit. medium aut 'medium' est quicquid a principio recedit et necdum finem sortitur: aut 'medium' sic altum, ut medium putares, ut "graditurque per aequor iam medium": nam vere 'medium' sequenti indicat loco 'ut pelagus tenuere rates nec iam amplius ulla occurrit tellus: maria undique e. u. c.' sane speciem pro genere posuit: nam mare significat 'maria'. tenebat nautico usus est verbo, ut "Iliacas vento tenuisse carinas" et "ni teneant cursus". Ad v. 2 Certus aut indubitabiliter pergens, id est itineris sui certus: aut 'certus Aeneas', id est sollers, strenuus, velox, ut "equidem per litore certos dimittam". atros aquilone quos nuper flans aquilo atros effecerat, ut "et mediis properas aquilonibus ire per altum". nam ex Africa venientibus auster secundus est, aquilo adversus: ergo hoc dicit quod fluctus, qui atri esse consuerunt aquilonis flatu, qui ante flaverat secundo flatu, secarit Aeneas surgente zephyro, ut Mercurius "nec zephyros audis spirare secundos". sed novimus, tempestatis hanc esse naturam, ut reliquias venti teneat etiam in alterius flatu, sicut Lucanus "ut quotiens aestus zephyris eurisque repugnat, huc abeunt fluctus, illuc mare" (3.549). 'atros' autem secundum Plinium dicit, qui ait in naturali historia, non esse maris certum colorem, sed pro qualitate ventorum mutari, et aut flavum esse, aut luculentum, aut atrum. Ad v. 4 Conlucent flammis lucent undique: in honorem enim regum cum facibus procedebatur a populo: unde ait de Pallante "lucet via longo ordine flammarum et late discriminat agros". postea etiam funebres lectulos proferre coeperunt: unde est etiam in sexto "vel quae Tiberine videbis funera, cum tumulum praeterlabere recentem", cum de Marcello aedili diceret, filio sororis Augusti, in cuius honorem hoc factum est. quae tantum in quantitate est admiratio. sane sciendum Varronem dicere, Aeneam ab Anna amatum: et licet, ut supra diximus, plurimum tempus intersit, lectum tamen est. Ad v. 5 Cavsa latet duri magno sed amore dolores polluto 'duri dolores' ὑπέρθεσις est: sed expositio talis est: ignorabant quidem causam Troiani, coniecturis tamen propius accedebant: nam 'duri dolores magno amore polluto', id est laeso, et notus feminarum furor ducebat Troianos per triste augurium, scilicet ut crederent se interemisse Didonem. multi dicunt 'ducunt' dilacerant, ut ad supra dictas duas causas tertia accedat: percellebant, inquit, animos Troianorum, quod nascebantur duri dolores amore polluto, quod notus erat feminae furor, quod ignem rogi videbant, id est omen navigantibus triste: ut 'pertriste' valde triste sit. sed si sic intellexerimus, tertio dicto congruit tantum, non etiam superioribus: nec enim Troiani navigantes iam poterant aut de amore aut de furore Didonis esse solliciti. Ad v. 7 triste per avgurium quidam 'augurium' pro coniectura accipiunt. sed in quarto libro relatum est, duplici modo diras fieri: aut in signis, aut quocumque modo, aut quacumque parte. sed de signis diram fieri in tertio de harpyiis et in quarto de Didone significatum est: nunc quocumque modo diram fieri sic ostenditur, cum facit Aeneam ex Africa navigantem flammam e rogo Didonis adtendere, dixit enim 'quae tantum accenderit ignem causa latet' usque 'pectora ducunt'. cum enim dat ubique Aeneae auguriorum peritiam, ostendit scisse eum etiam haec signa inter diras referri: quod verum fuisse declarat secuta tempestas. teucrorum pectora ducunt sicut dictum est, propter visas flammas rogales, quae malum navigantibus omen efficiunt: et Troiani auguriorum periti sunt, nam neque ad Italiam veniunt, et mox naves incendio amittunt. Ad v. 8 Rates pro navibus abusive posuit. Ad v. 9 maria undique et undique caelum ecce vere nunc est medium mare. Ad v. 10 Olli aut tunc: aut illi. supra caput periculosus, inevitabilis, mortifer: nec enim simpliciter dictum est, cum omnis imber supra caput sit. Ad v. 11 noctem tenebras, hiemem tempestatem: Graeci enim χειμῶνα , et non solum anni tempus, sed et tempestatem significant. inhorrvit unda tenebris hoc est et noctis, et nubium. Ad v. 12 Ipse gubernator ἐμφατικῶς hoc est, qui debuit esse solacio. puppi ab alta subaudis 'haec ait'. Ad v. 13 Quianam id est cur. et est interrogantis adverbium, quo usus est bis, hic et in decimo "caelicolae magni, quianam sententia vobis versa retro?" nimbi pro nubes. colligere arma ivbet vela contrahere, non penitus deponere: nam dicit 'obliquatque sinus in ventum'. Ad v. 16 obliquatque sinus in ventum contra eam partem, qua venti flabant. et eleganter per totum gubernatorem ostendit ante omnia temptare, quam ad confessionem descendat. Ad v. 17 magnanime Aenea fortissime. et est epitheton sumptum ex tempore, hoc est qui non consternaris: sic in quarto ubi nuptias facturus est, ait "ipse ante alios pulcherrimus omnes". ivppiter auctor aut nostrae navigationis; aut secundum usum locutus est: nec si huius rei auctorem se Iuppiter faciat. et multi quaerunt, quomodo 'auctor Iuppiter', cum Apollini dicat "tot maria intravi duce te?" sed legimus "quae Phoebo pater omnipotens": et specialiter navigationis ex Africa auctor est Iuppiter. Ad v. 18 Hoc caelo id est aere, "in hoc caelo qui dicitur aer": sic Lucretius posuit. Ad v. 19 Mutati transversa fremunt id est hinc atque hinc, quod est ex transverso: Varro de ora maritima "nihil enim venti, ut docti dixerunt, nisi aer multus fluens transversus". est autem adverbium factum de nomine, ut "cunctatur et amnis rauca sonans", item "et pede terram crebra ferit". nomen et adverbium plerumque in se transeunt: nomen in adverbium, "torvumque repente clamat", id est torve: item adverbium in nomen, ut "dum mane novum" accepta declinatione factum est nomen. sic Persius "iam cras hesternum consumpsimus, ecce aliud cras". sed nomen cum adverbium esse coeperit, fit indeclinabile; adverbium cum nomen esse coeperit, declinatur: unde ait Plautus "a mani ad vesperum" (Am. 253), (Mil. 503, Mos. 767). 'a mane' autem propter triptoton non dixit: cum enim in alienum ius transeunt hae partes, non suis, sed earum ad quas transierint, utuntur potestatibus, dumtaxat in declinatione. nam temporum rationem suam reservant: ut hoc loco 'transversa', cum adverbium sit, 'a' tamen brevis est, quia venit ex nomine, licet duae consonantes sequantur: cum sciamus 'a' terminata adverbia longa esse, ut paulo post "et frustra cerno te tendere contra". vespere ab atro id est ab occidente nubibus confuso, hoc est quo tendimus: nec enim sine ratione post generalitatem addidit speciem. quidam autem ideo 'atro' dicunt, quia ubi dies est occidens, atra omnia facit, id est noctem. Ad v. 20 In nubem cogitur aer nubes enim aeris densitas facit, ut "denset erant quae rara modo et quae densa relaxat": contrario "scindit se nubes et in aethera purgat apertum". Ad v. 21 nec nos obniti contra κατὰ τοῦ αὐτοῦ : sufficiebat enim aut 'obniti', aut 'contra niti'. tendere pro 'contendere': aphaeresis est. tantum aut quantum adversa tempestas valet, aut 'tantum' pro 'in tantum', ut "quid tantum insano iuvat indulgere dolori". Ad v. 22 sufficimus hic simpliciter, alibi subministrare significat, ut "sufficit umorem". sequamur fortunam scilicet. Ad v. 23 quoque vocat vertamus iter videtur bis idem dixisse. nec litora longe a facili. et deest 'esse'. Ad v. 24 Fida propter Acestis adfinitatem. fraterna erycis propter Erycem, Butae et Veneris filium, secundum alios Neptuni et Veneris, regem Siciliae, unum sicut dicitur de numero Argonautarum. sicanos corripuit 'Si', alibi producit, ut "Sicanio praetenta sinu". Ad v. 25 Rite memor servata remetior astra si rite remetior astra paulo ante servata, scilicet ante tempestatem. colligit autem vicinitatem ex ratione cursus, qui a peritis horis colligitur, quas indicant sidera. Ad v. 27 Iamdudum non tantum heroicum est quod dat Aeneae gubernandi scientiam, sed etiam ad prooeconomiam pertinet: dicturus enim est "et ipse ratem nocturnis rexit in undis". frustra cerno te tendere contra ad illud respondit 'nec nos obniti contra, nec tendere tantum sufficimus'. Ad v. 28 Flecte viam velis ex re maritima nata declamatio. in terra enim a via deflectimus nos, in mari ipsam flectimus viam. non ergo velorum viam, sed per vela ipsius cursus viam dixit. 'flecte' autem significat muta: Pacuvius "quae meum venenis flexit socium pectora". et hic ad illud respondit 'quoque vocat vertamus iter'. Ad v. 29 Fessas naves pro 'nos fessos'. vel 'fessas' quassas, nec ad plenum refectas. dimittere pro 'inmittere'. Ad v. 30 Dardanium acesten ut et supra diximus, Hippotes filiam suam Egestam ne ad cetos religaretur, superposuit naviculae et misit quo fors tulisset. qua delata ad Siciliam, Crinisus fluvius concubuit cum ea conversus in canem, unde Acestes est natus: vel, ut quibusdam videtur, Agestes. huius rei ut esset indicium aes cum effigie canis percussum Siculi habuerunt. alii dicunt Laomedontem regem Troianorum, cum graviter cives sui ab ceto, id est belua marina, infestarentur propterea quod mercedem Neptuno ob fabricatos muros negasset, ad templum Iovis Ammonis scitatum misisse de mali remedio vel fine. cui cum esset responsum, ut filiam suam Hesionam beluae offerret, et hoc a civibus facere cogeretur, fore respondit si ante eorum filias beluae obiecisset: quo facto cum plures puellae a ceto absumptae essent, plerique parentes filias in longinqua miserunt, ex quibus una †troia nomine silvae aegesta delata in Siciliam est, et a Criniso, sicut dictum est, conpressa edidit Acestem. alii dicunt Laomedontem, cum, sicut narratum est, propter filiam suam seditionem a civibus pertulisset, unum de Troianis, auctorem seditionis, occidisse filiasque eius mercatoribus exponendas dedisse, a quibus illae in Sicilia prope Crinisum amnem relictae sunt, quarum ille unam in canem conversus compressit. quidam dicunt Egestam reversam in matrimonium a Capye ductam, ex quibus Anchisen natum. servat hic tenet, ut "et tantas servabat filia sedes": vel certe 'servat' habet. Ad v. 31 gremio conplectitur ossa quasi de matre dixit. et quaeritur, cur hoc Palinurus, cum ad Siciliam suaderet devertere, non dixerit: nisi forte quod luctus Aeneam noluerit admonere, propter quod ante Aeneas causa mortis paternae Siciliam oram inlaetabilem dixerit. Ad v. 32 Secundi zephyri quomodo, si tempestas est? sed iam secundi post conversionem navis. Ad v. 34 Et tandem vacans particula est 'tandem', ut "et quo sub caelo tandem": nam cur 'tandem', cum dicat 'fertur cita gurgite classis'? aut 'tandem' ideo quia navigantibus etiam cita navigatio tarda videtur: aut 'tandem' periculis liberati. laeti qui in tempore tempestate caruissent. notae notae harenae, ad notam harenam. et utrum 'notae' dulci? an quia iam ibi fuerant? ut 'vix e conspectu Siculae telluris in altum'. Ad v. 35 excelso utrum ἀν' ὑφέν , an 'ex celso' pro 'excelso'? miratus is qui mirabatur: aut certe 'miratus occurrit'. et bene temperato usus est verbo, ne videretur aut quasi inhospitalis dolere, aut exultare voti nescius Troianorum. Ad v. 37 Horridus terribilis. in iaculis in hastis: Ennius "levesque secuntur in hastis". libystidis vrsae aut re vera: aut ferae Africanae, id est leonis aut pardi. Ad v. 39 non inmemor litotes figura. Ad v. 40 gratatur quidam 'gratatur' non gratulatur, sed laetatur acci- piunt, ut, quod ad Troianorum votum pertinet, miseretur ad Siciliam reversos, quod ad suum animum, gaudeat. Pacuvius in Hermiona hoc verbum posuit "ibo atque dicam, frequentes ut eant gratatum hospiti", Accius Pelopidis "nec tibi me in hac re gratari decet". quidam tamen reprehendunt quod penitus non dederit verba Acesti gratulanti. reduces salvos: alibi "ut reduces illi ludunt". gaza agresti opibus rusticanis: nam gaza omnis fructus est. Ad v. 42 Stellas fugarat poetice dixit: nam si stellae a stando dictae sunt, non fugantur; semper enim fixae sunt praeter planetas. et est indicativus modus pro coniunctivo: cum fugasset tempestates. Ad v. 43 clara dies ad conparationem. Ad v. 44 advocat Aeneas proprie enim advocata contio dicitur. Ad v. 45 Dardanidae magni frequenter, ut diximus, ad opus suum Vergilius aliqua ex historia derivat: nam sic omnia inducit, quasi divini honores solvantur Anchisae, quos constat Iulio Caesari tribuisse Augustum. et bene dicit 'genus alto a sanguine divum': nam per tacitam oeconomiam ostendit, debere Anchisen generis sui honorem mereri: unde est "dis genite et geniture deos". a sanguine divum 'divum' et 'deorum' indifferenter plerumque ponit poeta, quamquam sit discretio, ut deos perpetuos dicamus, divos ex hominibus factos, quasi qui diem obierint: unde divos etiam imperatores vocamus. sed Varro et Ateius contra sentiunt, dicentes divos perpetuos, deos, qui propter sui consecrationem timentur, ut sunt dii manes: quod tangit in duodecimo dicens "diva deam stagnis quae fluminibusque sonoris praesidet". Ad v. 46 Annvus orbis quia menses in sese recurrunt et annum faciunt: unde et anulus quasi anuus dictus. sic alibi "atque in se sua per vestigia volvitur annus". Ad v. 47 Divini aut laus est, ut "divini opus Alcimedontis": aut re vera 'divini'; nam ait "genitor mihi talia namque, nunc repeto, Anchises fatorum arcana reliquit". multa enim antiqua lectio Anchisen futurorum scientem concelebrat. aut 'divini' id est dei, quia apud Romanos defunctorum parentes dei a filiis vocabantur. Ad v. 48 Maestas aras aut ipsi maesti; aut medium se praebet: nam et hominem fuisse novit, et vult eum ex consecratione numen effectum; nam 'maestas aras' ad hominem pertinet, id est diis manibus consecratas, et quod paulo post dicit 'altaria liquit' vult esse divinitatis post apotheosin, posteaquam deus confirmatus est: unde est et 'adytis', quae templorum sunt, et 'successit tumulo', quod est hominis. Ad v. 49 Nisi fallor non quasi nescius dixit, sed propter anni confusionem, quae erat apud maiores. nam ante Caesarem qui nobis anni rationem conposuit, quam hodieque servamus, intercalabantur decem dies, ut etiam in Verrinis legimus, scilicet lunae non congruente ratione. annum autem primo Eudoxus, post Hipparchus, deinde Ptolomaeus, ad ultimum Caesar deprehendit. acerbum propter perditum patrem. Ad v. 50 Honoratum quia deus effectus est. sic di volvistis ut in tertio "visum superis". semper enim de diis salva veneratione conqueritur. sane * * * subaudiendum extrinsecus. Ad v. 51 Gaetulis agerem si syrtibus si in Gaetulis syrtibus agerem, id est essem. et bene aut desertos, aut hostiles commemorat locos. sane multis modis hoc loco ludos fieri debere dicit: a necessitate 'hunc ego Gaetulis' et reliqua: ab oportunitate 'nunc ultro ad cineres ipsius': ut et praemiis invitet 'bina boum vobis Troia' et reliqua: deinde genera certaminum 'quique pedum cursu valet' et reliqua: et orationem auspicato concludit dicendo 'ore favete omnes et cingite tempora ramis'. exul extra solum suum. Ad v. 52 Argolicove mari Ionico et Adriatico. deprensus occupatus. et proprie navigantum est, ut "deprensis olim statio tutissima nautis". urbe mycene Graece dixit: unde singularem numerum posuit. 'Mycene' autem sicut 'Thebe': Iuvenalis "atque vetus Thebe centum iacet obruta portis", ut sit 'Mycene Mycenes', ut 'Agave Agaves'. potest et exinde Latinam fecisse declinationem, ut sit 'haec Mycena huius Mycenae', ut 'Fidena'. et est periphrasis 'urbe Mycenae', id est Mycenis, ut "urbem Patavi". Ad v. 53 Annva vota haec quasi numini. et 'vota' nove funebre sacrificium dixit, id est ludos funebres, cum vota rerum secundarum sint. Ad v. 54 Svis donis congruis, aut certe debitis: sunt enim tantum superorum munera, sunt inferorum: in bucolicis "Phoebo sua semper apud me munera sunt, lauri, et suave rubens hyacinthus". pro aris autem altaria, quae superorum deorum sunt. et hoc ideo quia Anchises iam deus est. Ad v. 55 Nunc vltro argumentum a minore ad maius. 'ultro' autem aut 'ultra', id est insuper, hoc est amplius numina praestiterunt: aut 'ultro', id est sponte sua, non optantibus, vel volentibus nobis: vult enim ob hoc tempestatem ortam, non ut ab Italia depellerentur, sed quo sacra renovarentur Anchisae. Ad v. 56 ‹sine mente› sine numine divum sine voluntate et sine aucto- ritate. Ad v. 57 intramus pro intravimus. Ad v. 58 Celebremus honorem quomodo 'laetum honorem'? aut pro 'nos laeti': aut honorem non dixit exsequias: nam et ventos quasi a numine vult petere. et eum deum ubique memorat, cum in subsequentibus etiam vino libarit, [aut] quod mortuis non licebat. Ad v. 59 poscamus ventos utrum tum, id est deinde petamus ventos: et utrum a diis, an ab Anchise, quem deum per templa commemorat. Ad v. 60 Posita constituta, ut "et posuere in montibus urbem Pallantis proavi de nomine Pallanteum". dicit autem: petamus etiam hoc, ut velit nos in urbe constituta singulis quibusque annis sibi sacra persolvere. et bene 'sacra', tamquam de deo, et 'urbe posita', hoc est non quasi exules et vagi. Ad v. 61 bina boum et reliqua. utrum κατὰ τὸ σιωπώμενον Acestes illi mandavit, an ultro Aeneas etiam illius nomine pollicetur, an quasi de amici animo Aeneas promittit? Ad v. 62 In naves per naves: multa enim 'in' significat, ut diximus supra. Ad v. 63 quos colit hospes acestes non ait Siculos, sed quos Acestes colit. Ad v. 64 Si nona diem mortalibus almum in hoc loco aut pro confirmativa posita est, ut "vestro si munere tellus", ut sit 'si' pro 'cum', id est cum venerit: aut 'si' pro dubitativa est, ut accipiamus 'almum' serenum, id est si dederit diem serenum et talem qualis ludis aptus est. ergo non de die, qui certus est, dubitat, sed de serenitate: unde paulo post "serena iam luce". et sciendum quia apud maiores ubiubi quis fuisset extinctus, ad domum suam referebatur: unde est "sedibus hunc refer ante suis": et illic septem erat diebus, octavo incendebatur, nono sepeliebatur: unde Horatius "novendiales dissipare pulveres". inde etiam ludi qui in honorem mortuorum celebrabantur novendiales dicuntur. sciendum quia etiam domi suae sepeliebantur: unde orta est consuetudo, ut dii penates colantur in domibus. non nulli tamen 'si' pro 'quando' accipiunt. Ad v. 66 Prima re vera 'prima': nam cetera non eo quo dicit editurus est ordine. ergo ἀνακόλουθον . Ad v. 67 quique pedum deest 'hinc' vel 'inde'. viribus avdax hoc ad omnia pertinet, et potest non subdistingui: quamvis quidam luctationem accipiant, quod non reddidit. Ad v. 68 Aut iaculo incedit melior id est iactu velocium sagittarum, ut vacet 've'. sic ista iunxit in nono "insidiis iaculo et longe fallente sagitta", id est iaculo longe fallentis sagittae: nam non exhibuit iaculatores. aut notandum quod iaculatores promisit, nec exhibuit. melior comparativum pro absoluto; sed in usu iam †et hit pro absolutis accipiuntur. Ad v. 69 Crudo caestu aut crudeli, aut duro: ut sit simpliciter dictum, quod ex corio duro sit. 'caestus' autem per diphthongon pugilum arma significat, habet etiam pluralem numerum et est quartae formae: nam 'cestus cesti' numeri tantum singularis sine diphthongo balteum Veneris significat. Ad v. 70 Praemia palmae id est virtutis: a praecedenti quod sequitur. Ad v. 71 Ore favete apto sermone usus est et sacrificio et ludis: nam in sacris taciturnitas necessaria est, quod etiam praeco magistratu sacrificante dicebat 'favete linguis, favete vocibus', hoc est bona omina habete, aut tacete: in ludis quoque necessarius favor est, quem propter plausum futuris spectatoribus dicit. 'favet' autem ore quis etiam per taciturnitatem: Horatius posuit "favete linguis, carmina non prius audita Musarum sacerdos". cingite tempora ramis ex Romano more. nam festis ludis omnis aetas coronata spectabat, quod ostendit per Aeneam, Acesten, Ascanium, per quos omnem demonstrat aetatem. Ad v. 72 Materna myrto vel quasi filius, vel quasi Veneris sacrificaturus marito. et quia dixerat 'ramis' superius, ipse reddidit cum dicit 'myrto'. unde autem myrtus Veneri dicata est? fabula autem talis est: Myrrha, Cinyrae filia, cum adamasset patrem et eius se stupro nocturnis horis captata ebrietate paterna subiecisset gravidaque de eo esset facta, prodito incesto cum patrem insequentem se stricto gladio fugeret, in arborem versa est: quae cum infantem, quem intra uterum habuerat, etiam in cortice retineret, percussa, ut quidam volunt, a patris gladio, ut quidam, ab apro, parvulum edidit, quem educatum nymphae Adonem appellaverunt. hunc Venus vehementissime dilexit, et cum ira Martis ab apro esset occisus, sanguinem eius vertit in florem, qui numquam vento decuti dicitur. arborem quoque myrtum, ex qua puer natus fuerat, tutelae suae adscripsit: quamvis alii dicant, ideo myrtum Veneri dicatam, quia cum e mari exisset ne nuda conspiceretur, conlatuit in myrto, vel quia fragilis est arbor ipsa, ut amor inconstans, vel quia iucundi odoris, ut "sic positae quoniam suavis miscetis odores". Ad v. 73 Hoc elymus facit princeps Troianorum, qui dicitur tres in Sicilia condidisse civitates †Ascam, Entellam, Egestam. alii dicunt eum post incensum Ilium cum Aceste in Siciliam venisse eique participem fuisse. alii Anchisae nothum filium tradunt. Fabius Helymum regem in Sicilia genitum, Erycis fratrem fuisse dicit. aevi matvrus honestius, quam si aevo maturo diceret: vel certe 'aevi maturi'. Ad v. 74 sequitur imitatur, ut "victriciaque arma secutus". Ad v. 77 Rite secundum ritum sacrificii, quo exigebatur, ut libaret de mero Baccho, id est puro. carchesia autem genus poculorum est. dicitur autem et summitas mali per quam funes traiciunt. Ad v. 78 Hvmi terrae. lacte novo aut statim mulcto, aut post fetum, quod colostrum dicitur neutro genere. umbrae autem sanguine et lacte satiantur: unde feminae, quae mortuos prosequuntur, ubera tundunt, ut lac exprimant, cuncti autem se lacerant, ut sanguinem effundant. sanguine sacro victimarum, ut diximus supra. et notandum, quia partim quasi mortuo pari numero sacrificat, partim inpari, quasi deo, ut 'caedit quinas de more bidentes': nam legimus "numero deus inpare gaudet". Ad v. 79 Purpureosque iacit flores ad sanguinis imitationem, in quo est sedes animae: sic in sexto "purpureos spargam flores", item "purpureasque super vestes velamina nota", scilicet, [ut supra dixit,] ut sedis suae cognoscat imitationem. Ad v. 80 Salve 'salve' et 'vale' secundum Varronem in logistoricis synonyma sunt: unde his et in salutatione utimur, et in exsecrationibus: ut "valeant qui inter nos discidium volunt": unde etiam haec mortuis dicimus, non quo eis optemus salutem, in quibus nulla esse potest; sed ut significemus, nos sic digredi, ut ostendamus, eos numquam in nostram communionem esse venturos. et hoc verbum 'salve' apud auctores bonos ter enuntiatum invenitur 'salve, salvere, salvete'. iterum pro secundo. hic distinguendum: nam quo tempore sepeliit eum, dixit sine dubio 'salve' et 'vale'. Ad v. 81 Recepti nequiquam cineres cineres pro ipso patre posuit, ac si diceret, salve pater de Troia liberate sine causa: propter quod sequitur 'non licuit fines Italos fataliaque arva'. alii ad historiam supra dictam referunt distinctione mutata, ut dicant: 'recepti iterum cineres' semel ex Troia, semel a Diomede, qui dicitur ossa eius eruta cum Palladio reddidisse Aeneae: 'nequiquam' autem secundum Epicureos, qui dicunt omnia perire cum corpore. animaeque umbraeque paternae vocativus pluralis est: nam Plato et Aristoteles et omnes periti dicunt in homine quattuor esse animas: unam vitalem, ut in vermibus, qui tantum moventur: aliam sensualem, ut in mutis animalibus, in quibus est sensus et timoris et gaudii: tertiam intellectualem, ut in hominibus, qui et cogitare et recte iudicare possunt: esse etiam quartam infra omnes quae φυσική vocatur naturalis, ut est in herbis et arboribus, quae etiam motu carentes, vitam tamen habent; nam et nascuntur et crescunt et pereunt, unde est "atque interfice messes". his rebus colligitur, hominem harum omnium animarum esse participem: unde Sallustius ait "alterum nobis cum diis, alterum cum beluis commune est". de umbris autem facilis est probatio: nam si quattuor sunt animae, sequitur ut tot sint umbrae; ut si quis inter duas stet lucernas, geminam umbram creat. hoc autem de animis etiam Lucretius adserit; sed non tantum veritati studet, quam sectae Epicureae. alii ista fugientes dicunt, 'animae' et 'umbrae' genetivum esse singularem, ut sit 'cineres umbrae et animae paternae': quod non valde probandum est: nec enim umbra aut anima cineres habent. Ad v. 83 Quicumque est aut quia adhuc eum nusquam vidit: aut taedio longae navigationis hoc dicit. 'quaerere' ut alibi "arva neque Ausoniae semper cedentia retro quaerenda". Ad v. 84 adytis ab imis ecce, sicut dictum est, ubique tamquam de deo loquitur: templorum enim et deorum adyta dicimus. lubricus angvis labilis. alias locum dicit, ut "per lubrica surgens". Ad v. 85 Septem ingens gyros loci genium per magnitudinem vult probare; nullus enim locus sine genio, qui per anguem plerumque ostenditur: Persius "pinge duos angues: pueri, sacer est locus". sane hunc locum de Homero sumpsit, qui inducit Graecos apud Aulidem omen futuri decennalis belli ex serpente collegisse, qui etiam matrem consumpsit novem pullis comesis: ita ergo nunc etiam Aeneae omen sui erroris ostenditur septem gyris: nam septimus ei annus est finis erroris. et est optimum figmentum: annus enim secundum Aegyptios indicabatur ante inventas litteras picto dracone caudam suam mordente, quia in se recurrit. alii hoc secundum Platonem dictum volunt, qui ait animos per septem circulos ad corpora penetrare. gyros nomen legimus; verbum exinde non invenimus. Ad v. 86 Placide repens quiete. amplexus placide hoc est molliter. nec dixit 'corripuit', sed 'amplexus est'. Ad v. 87 Caeruleae cui terga notae caeruleae notae et fulgor auro variatus. incendebat id est inlustrabat. Ad v. 90 Agmine longo tandem post illos gyros tandem longo repere coepti agmine, id est impetu, tractu. serpens participium est, non nomen, ac si diceret 'repens'. Ad v. 92 Libavitque dapes leviter gustavit epulas super positas, quae silicernium vocantur quasi silicenium, super silicem positum. Ad v. 93 Depasta altaria 'altaria' species ararum. 'depasta' autem, non a se: nam supra ait 'libavitque dapes'; sed hoc dicit: tam diu permansit, quam diu cuncta aris superposita flamma consumeret. Ad v. 95 Genivmne loci quia, ut diximus, nullus locus sine genio. famulvmne parentis fuit enim haec maiorum consuetudo, sicut hodieque apud Indos est, ut quotiens reges moriebantur, cum his dilecti equi vel servi et una de uxoribus carior circa rogum occisi incenderentur, inter quas de hoc ipso erat magna contentio. possumus ergo 'famulum' servum sepultum cum Anchisa accipere. aut per apotheosin deum ostendit effectum: unde ei famulum dat, quasi ministrum; singula enim numina habent inferiores potestates quasi ministras, ut Venus Adonim, Diana Virbium. aut certe secundum Pythagoram dicit, qui primus deprehendit, de medulla hominis, quae est in spina, anguem creari: quod etiam Ovidius in quinto decimo metamorphoseon dicit loquente Pythagora. Ad v. 97 Nigrantes terga nigra terga habentes. Ad v. 99 Manesque acheronte remissos aut venientes de Acheronte ad hanc parentationem: aut certe 'remissos Acheronte' qui iam in Acheronte non essent post apotheosin factam. remissos ut remitterentur. Ad v. 100 quae cuique est copia pro sua quisque facultate. Ad v. 101 laeti dona ferunt alacres: libenter et ipsi conferunt parentationi. Ad v. 102 fusi id est strati. Ad v. 105 Phaetontis Solis, ἀπὸ τοῦ φαίνειν . sane de Phaetonte fabulam in decimo plenius invenies. Ad v. 106 fama finitimos utrum per se potius audienda, an et ipsa ad Acesten referenda? an subtiliter ad Aenean 'fama', 'nomen' ad Acesten? Ad v. 107 excierat evocaverat, invitaverat. laeto coetu pro ipsi laeti. Ad v. 108 visuri Aeneadas potest et absolute accipi 'visuri Aeneadas', potest et per syllepsin subaudiri 'certantes'. certare parati hoc est parati ad certandum. Ad v. 109 Circo spatioso ludorum loco. locantur ponuntur. Ad v. 110 Sacri tripodes sic pulchri, ut sacros putares: vel quales sacrari solent: nec enim sacrilegus erat, ut sacra donaret. et sic dictum est, ut "Dodonaeosque lebetas", quales sunt in Dodona. Ad v. 111 Et palmae pretium victoribus zeugma utriusque lateris: nam 'victoribus pretium' et ad supra dicta et ad dicenda pertinet. Ad v. 112 Argenti avrique talenta talenti secundum varias gentes varium pondus est: sed apud Romanos talentum est septuaginta librae, sicut Plautus ostendit in Mostellaria, qui ait duo talenta esse centum quadraginta libras. legimus etiam talentum esse paululum quiddam: nam Homerus in ludis funebribus Patrocli ultima praemia dicit duo talenta: quod nos cogit aliquid minimum intellegere. nam si primus victor bovem accepit, consequens non est ut dicamus, ultimum tam magnum accepisse praemium: unde apparet talentum etiam minimum quiddam significare. Ad v. 113 Et tuba commissos Romano more, sicut hodieque videmus omnibus ludis funebribus, ut sunt divorum: nam si sacri sint, id est festi, lustrantur faculis. ante etiam ab hymnis incipiebant. Ad v. 114 Prima certamina Punico bello primum naumachiam ad exercitium instituere Romani coeperunt, postquam probarunt gentes etiam navali certamine plurimum posse: ad quam rem in hoc certamine plurimum adludit poeta. pares aut pariter: aut diversis conparabiles rebus, ut sequentia indicant 'melior remis, sed pondere pinus tarda tenet': aut 'pares' ordine remorum, quamvis Gyae tantummodo triremem dicit: aut 'pares' ita ut ante certamen videbantur. gravibus remis fortibus, ut "ferit ense gravem Thymbraeus Osirin": nam graves inferunt tarditatem. Ad v. 116 Remige erit nominativus 'remex': Serenus "semiremex Herculis". pristim vel a tutela depicta, vel ἀπὸ τοῦ πρίζειν τὰ κύματα , id est undas incidere a secandis fluctibus. Ad v. 117 Mox italus subaudis 'futurus': ipse enim familiam Memmiorum constituit. et bene laudat familias nobilium: nam a Sergesto Sergia familia fuit, a Cloantho Cluentia, a Gya Gegania, cuius non facit mentionem. nobiles autem familias a Troianis fuisse Iuvenalis ostendit, ut "iubet a praecone vocari ipsos Troiugenas". a quo nomine scilicet Mnesthei. et Mnestheus sic est, ut Tydeus Tydei: nam diphthongos Graeca est. memmi pro 'Memmiorum', genetivus singularis pro plurali: vel a quo nomine genus †italu Memmi: vel a quo nomine genus 'Memmi', ut sit 'Memmi' [genetivus singularis] nominativus pluralis. Ad v. 118 Ingenti mole motu, ut "magna se mole moventem". chimaeram fabula ex qua hoc nomen translatum est talis est. Bellerofontes admissa per ignorantiam caede, profugit ad Proetum Argivorum regem. a quo cum esset susceptus hospitio a Stheneboea uxore eius adamatus et de stupro interpellatus est. qui cum frequentius hoc se indicaturum Proeto minaretur, praeoccupatus a Stheneboea ipse apud Proetum accusatus est, tamquam reginae castitatem adpetisset. quem cum Proetus ad Iobatem, Lyciae regem, socerum suum cum litteris signatis, quibus praecipiebat ut puniretur, misisset, Iobates Bellerofontem adversus †tympios sibi Solymos, gentem ferocissimam misit. quos cum ille superasset, revertens in insidias quas sibi Iobates struxerat incidit, quibus prostratis novissime missus adversus Chimaeram, triplex monstrum, siquidem prima pars eius leo erat, posterior draco, in medio caput caprae, quod ignes efflabat. hanc ille vectus Pegaso equo qui volabat, occidit. miratus hanc eius constantiam Iobates filiam suam ei cum parte regni in matrimonium dedit. Ad v. 119 Urbis opus ita magna, ut urbem putares. triplici versu omnes enim triremes fuerunt. 'versu' autem aut ordine, ut "ille etiam seras in versum distulit ulmos": aut 'versu' tractu a verrendo, ut "aequora verrebant caudis aestumque secabant". sane unus est sensus. et est Graecum, nam illi στίχον dicunt. Ad v. 120 Pubes inpellunt figura est, ut "pars in frusta secant". et sciendum inter barbarismum et lexin, hoc est latinam et perfectam elocutionem, metaplasmum esse, qui in uno sermone fit ratione vitiosus. item inter soloecismum et schema, id est perfectam sermonum conexionem, figura est, quae fit contextu sermonum ratione vitiosa. ergo metaplasmus et figura media sunt et discernuntur peritia et inperitia. fiunt autem ad ornatum. Ad v. 121 Domus sergia familia, ut "da propriam Thymbraee domum": et inde est Sergius Catilina. tenet ultra tenet vel servat. Ad v. 122 Centauro magna feminini est generis, si de navi dicas, ut "in eunuchum suam", cum comoediam diceret. Iuvenalis contra sensit dicens "et in tergo necdum finitus Orestes". sed sciendum genera plerumque confundi aut metri ratione, aut hiatus causa: sic Horatius "nec cupido sordidus aufert", cum significantes cupiditatem feminino genere dicamus. ipse etiam Vergilius ait "timidi dammae cervique fugaces", cum ipse secundum fidem dixerit "cum canibus timidae venient ad pocula dammae". Ad v. 123 Caerulea aut nigra, aut altae carinae: omne enim altum nigrum est, ut "scrupea tuta lacu nigro nemorumque tenebris". clventi ad ipsum apostropha. Ad v. 124 Est procul modo 'haud nimis longe', ut et supra diximus. sic in bucolicis de nimia vicinitate ait "serta procul tantum capiti dilapsa iacebant". interdum et 'satis longe' significat. Ad v. 125 Olim tunc fere cum cori nubibus abscondunt et obruunt sidera. Ad v. 127 Tranquillo melius septimus est, quam dativus. Ad v. 128 Campus saxi latitudo. apricis sole gaudentibus. sane apricus et locus dicitur sole calens: quod est opaco et abdito contrarium: et apricos dicimus locis apricis gaudentes: Vergilius "duceret apricis in collibus uva colorem", Persius "nostra ut Floralia possint aprici meminisse senes". 'apricum' autem quasi ἄνευ φρίκης , sine frigore: inde et Africa, quod est calidior. mergis Aesacus Priami filius fuit. hic se praecipitavit de muro nec periit: et cum hoc saepius faceret, deorum miseratione in avem versus est, quae ad imitationem praecipitandi quasi idem facit saepe mergendo. Ad v. 129 frondenti ex ilice haec enim arbor in tutela Iovis est. †victoria est. ‹'frondenti'› pro 'frondente', dativum pro ablativo. Ad v. 131 Circumflectere bene uno sermone et profectionem conplexus est et reversionem. Ad v. 132 legunt eligunt. Ad v. 133 Ductores domini navium, non gubernatores. Ad v. 134 Populea velatur fronde ivventus Hebe Graece est Iuventas, filia Iunonis, uxor Herculis. nunc ergo aut propter hoc iuventus utitur populeis coronis, aut ad imitationem virtutis: populus enim Herculi consecrata est, ut "populus Alcidae gratissima": aut 'populea', quia ludi funebres sunt et haec arbor ab Hercule ab inferis allata est, cum canem Cerberum extraheret: nam et ipsa arbor Acherusia vocatur. Ad v. 135 Nudatos bene nudatos, quia veste tecti esse consuerunt: nam 'nudum' est numquam tectum, ut facies. oleo perfusa oleo perfusos habens. Ad v. 136 Transtris et transtra dicuntur et iuga, ut in sexto "inde alias animas, quae per iuga longa sedebant". intenta porrecta. Ad v. 137 Intenti eodem sermone in diversis usus est rebus: aliter enim brachia, aliter intendimus mentem. exvltantiaque h. c. p. p. hypallage: omni parte pulsans pavor corda haurit, id est ferit et exultare facit, ut "latus haurit apertum". Ad v. 138 Lavdumque ne esset turpe quod ait 'pavor'. sane istae sunt bellorum prolusiones; unde etiam ad tubam geruntur. sed sciendum maioris aetatis funera ad tubam solere proferri: Persius "hinc tuba, candelae": minoris vero ad tibias, ut Statius de Archemoro "‹tibia cui› teneros solitum deducere manes". Ad v. 139 Finibus omnes secundum naturam ante generali usus est descriptione, venturus ad specialitatem. Ad v. 144 Praecipites festinantes, ut "praecipites vigilate viri": et est hyperbole. biivgo pro 'bigarum': nove dixit. biivgo et hoc celeritatis est: plures enim se impediunt. Ad v. 145 Carcere usurpavit: nam 'carcer' est numero tantum singulari custodia noxiorum; 'carceres' vero numero tantum plurali ostia, quibus equi arcentur: unde et 'carceres' quasi 'arceres' secundum Varronem. Ad v. 147 Ivgis pro equis iugalibus. undantia autem large effusa. Ad v. 149 Consonat ideo 'consonat' propter echo: nostrae enim vocis est aemula: unde et 'resultant' ait. Ad v. 151 Elabitur praecurrit celeriter, ut "labere nympha polo". Ad v. 152 Turbam inter tumultum, hoc est in ipso principio. Ad v. 154 Discrimine vel interstitio, vel certamine, vel cursu. et bene variat, nunc naves, nunc ductores commemorans. Ad v. 155 Priorem inter se, hoc est tertium. Ad v. 159 Metamque tenebant nauticum verbum. Ad v. 160 Princeps modo ordinis est. Ad v. 162 Quo tantum mihi vacat 'mihi', ut solet plerumque. Ad v. 163 Litus ama 'litus' est omne quod aqua adluitur: unde et saxum 'litus' vocavit. stringat radat, ac si diceret: hoc volo quod times. palmula extrema pars remi in modum palmae protenta. Ad v. 166 Iterum hoc verbum et a poeta potest dici, ut 'iterum revocabat': et a Gya, ut 'quo abis iterum', non 'iterum pete'. Ad v. 169 Inter navemque 'que' vacat. Ad v. 172 Exarsit ivveni causa pendet ex causa: Horatius "non ego hoc ferrem calidus iuventa consule Planco". Ad v. 173 Nec lacrimis carvere genae nimis irascentum est: Cicero de Verre "cum irasceretur, lacrimas interdum vix tenere". Ad v. 174 Decorisque svi inhonestum enim irasci, duci praesertim. socivmque salutis possumus intellegere 'oblitus salutis suae socium', id est gubernatorem: possumus et 'socium salutis oblitus' pro 'sociorum', praecipitato scilicet gubernatore. Ad v. 176 Ipse gubernaclo ut ostenderet nihil esse quod etiam ipse, qui non professus erat, posset implere. gubernaclo subit] ut in VI. "cui deinde subibit". Ad v. 177 Hortaturque viros aut ipse dicit celeuma: nam hortatores dicuntur: aut 'hortatur' ideo quia consternati fuerunt perdito gubernatore. clavum fustem gubernaculi. Ad v. 179 Iam senior madidaque f. i. v. m. contra illud, quia occurrebat gubernatorem natandi peritum fuisse debere, addidit 'senior' et 'veste madida'. et ideo 'gravis' †madida. 'fluens' autem 'in veste' id est cui vestis fluebat: honeste locutus est: sic Iuvenalis "et multo stillaret paenula nimbo". Ad v. 181 Risere natantem unde in ludis voluptas quaeritur. Ad v. 182 Revomentem saepius vomentem: vel quod diu hauserat. Ad v. 184 Morantem inperitia gubernantis. Ad v. 187 Aemula pristis eiusdem rei studiosa, ut "illo aemulo atque imitatore studiorum meorum" Cicero in Caesarianis. alias inimicum significat. Ad v. 189 Insurgite econtra Lucanus "atque in transtra cadunt et remis pectora pulsant" (3.543). Ad v. 190 Hectorei aut fortissimi, qualis Hector fuit: aut re vera quondam Hectoris socii. Ad v. 192 Gaetulis Africanis, a parte totum: nam Gaetulia mediterranea est, syrtes vero iuxta Libyam sunt. sic de syrtibus Horatius "ubi Maura semper aestuat unda". fuisse autem Troianos in syrtibus ille indicat locus "in brevia et syrtes urget, miserabile visu". ionio quando iuxta Charybdin navigaverunt. Ad v. 193 Maleaeque Malea promunturium est Laconicae provinciae, ubi undae sunt sequaces, id est persecutrices, ut "capreaeque sequaces inludunt". Ad v. 194 Prima quasi quae soleo. mnestheus ille semper victor. Ad v. 196 Hoc vincite loco victoriae sit ultimos non redire. Ad v. 197 Nefas modo obprobrium. Ad v. 198 Aerea fortis, ut "et iunctos temo trahat aereus orbis": nam puppis aerea non est, sed prora. Ad v. 199 Subtrahiturque solum unicuique rei quod subiacet solum est ei cui subiacet, unde est solum navis mare, et aer avium. et est verbum cuius perlucida significatio per naturam [non] invenitur. Ad v. 200 Rivis quasi rivis, more rivorum: ac si 'rivatim' diceret. Ad v. 202 Furens animi figurate dixit, ut "praestans animi iuvenis". Ad v. 203 Interior sinisterior: Cicero "quem omnia intus canere dicebant", Sallustius "igitur introrsus prima Asiae Bithynia est". iniquo angusto, ut "et silvis insedit iniquis". Ad v. 204 Procurrentibus praeminentibus, et obiectis et velut obviam venientibus. Ad v. 205 Murice saxi asperi acumen eminens [quod] per tranquillitatem. Ad v. 207 Morantur retro agunt. Ad v. 209 Legunt alii 'praetereunt': sed melius 'legunt', id est colligunt: nam sequitur 'et fractis discentem currere remis'. Ad v. 212 Prona vicina litoribus: unde 'altum' est longe positum. Ad v. 213 Columba ubique de his domesticis 'columbas' Vergilius dicit, Persius vero ait "teneroque columbo et similis regum pueris": nam agrestes 'palumbes' vocantur. Ad v. 215 Exterrita pinnarum concussione terrorem significans, ut "timuitque exterrita pinnis ales": non enim timet pinnis, sed indicat timorem. Ad v. 217 Radit secat. iter liquidum] purum aerem. Ad v. 221 Frustra quis enim ei relicta victoria subveniret? Ad v. 225 Ipso superest in fine prope terminum certaminis, ut "spatia et si plura supersint, transeat elapsus prior". Ad v. 229 Proprium decus quasi iam partam victoriam et honorem ni teneant, indignantur. Ad v. 231 Successus felicitas. possunt quia posse videntvr sperabant victoriam opinione spectantum, ut "cunctique sequentem instigant studiis". Ad v. 232 et fors pro fortasse. Ad v. 233 Palmas utrasque diximus supra antiquum hoc esse. Carminius tamen dicit, qui de elocutionibus scripsit, per naturam vitiosam esse hanc elocutionem, et sive 'utramque palmam', sive 'utrasque palmas' dixerimus, esse in aliquo usurpationem. Ad v. 235 Imperium est pelagi id est in pelago, ut "di quibus imperium est animarum". Ad v. 236 Laetus victor: a praecedenti quod sequitur. Ad v. 237 Ante aras de quibus paulo post "pars spoliant aras". voti reus voti debitor: unde vota solventes dicimus absolutos. inde est "damnabis tu quoque votis", quasi reos facies. Ad v. 238 Proiciam exta 'proiciuntur' in fluctus, aris 'porriciuntur', hoc est porriguntur: nisi forte dicamus etiam fluctibus offerri. quod si est, 'porriciam' legendum est, id est porro iaciam. Ad v. 240 Phorcique chorus Latine 'hic Phorcus, huius Phorci' dicimus: nam apud nos Graeca huius nominis non est declinatio. est autem hic Phorcus deus marinus. panopeaque virgo una de Nereidibus, quam ideo separatim dixit, ut illas non virgines intellegamus. Ad v. 241 Portunus deus marinus qui portubus praeest. et bene 'inpulit' eum 'ipse' iam vicinum portui. nota est autem fabula. indignata Iuno quod ex pellice sua Semele natus Liber pater ab Ino matertera eius esset nutritus, Athamanti viro eius, regi Thebanorum, sive ut quidam volunt, Orchomeniorum, furorem inmisit, qui . . . Athamas post furorem a Iunone inmissum cum occiso Learcho filio, dum eum feram credit, Melicertam alterum filium cum Ino uxore sua persequeretur, et se illi in mare praecipitassent, voluntate numinum in deos versi sunt: Melicerta in Portunum, qui Graece Palaemon dicitur, Ino in matrem Matutam, quae Graece dicitur Leucothea. Ad v. 243 Portu se condidit alto id est usque ad interiora pervenit. Ad v. 244 Ex more ludorum, scilicet per praeconem. Ad v. 245 Victorem 'primum' Cloanthum subaudis: nam et illi duo victores sunt Sergesti: unde paulo post habes "quem modo navali Mnestheus certamine victor consequitur". Ad v. 248 Dat ferre ut ferat. Graecum est duo verba coniungere, ut paulo post "donat habere viro". sed hoc datur poetis. magnum talentum ut diximus quiddam breve, sed 'magnum' dixit comparatione alterius. Ad v. 250 Circum id est in parte extrema. Ad v. 251 Maeandro duplici flexuoso. et hoc dicit: erat in chlamyde flexuosa et in se remeabilis purpura, in modum Maeandri, fluminis Cariae provinciae, qui sinuosissimus est. meliboea alii putant Milesia. pro Meliboeensis: est autem civitas Thessaliae Meliboea. Ad v. 252 Regius Troi, regis Phrygiae, filius. Ad v. 253 Fatigat laus picturae, quasi gerat. Ad v. 254 acer id est velox. praepes modo volans. Ad v. 255 Sublimem in altum. Ad v. 256 Palmas da sidera tendunt aut mirantes, aut increpantes deos. Ad v. 258 Virtute secundum quia ille favore vicerat numinum: unde et praemia dantur congrua: illi chlamys, deorum continens fabulam, huic lorica, id est virtutis insigne. Ad v. 259 Hamis auroque hamis aureis. Ad v. 261 Simoenta venit a nominativo Graeco, non in ις , sed in εις exeunte. sub ilio alto 'o' brevis fit sequente vocali. Ad v. 262 Decus et tutamen quia triplex et aurea. Ad v. 263 Phegeus sagarisque nominatim dicendo addidit laudem. Ad v. 265 Cursu palantes troas agebat ad Aeneae qui eum vicit pertinet laudem. Ad v. 267 Cymbiaque pocula sunt in modum cymbae navis. aspera signis hoc est ἀνάγλυφα . Ad v. 268 Omnes qui vicerant scilicet. Ad v. 269 Puniceis taenis vittis roseis: et significat lemniscatas coronas, quae sunt de frondibus et discoloribus fasciis, et sicut Varro dicit, magni honoris sunt. 'taenis' autem modo vittis: alias vittarum extremitates dicit, ut "fit longae taenia vittae". Ad v. 270 Arte id est virtute: quod Graece ἀρετή dicitur. Ad v. 271 Atque ordine debilis uno Sergestus scilicet. et bene ex mutatione conquisivit ornatum: nam inrideri et sine honore esse hominis est, remis carere, navis. Ad v. 273 Viae in aggere agger est media viae eminentia, coaggeratis lapidibus strata: unde viae aggerem dixit. Ad v. 274 Aerea fortis, ut "aerea puppis". gravis fortis, ut "gravibus certamina remis". Ad v. 276 Tortus hos tortus: id est sine causa temptat incessus. Ad v. 278 Clavda ab homine transtulit: Cicero "mancam ac debilem fore praeturam suam". Ad v. 279 Membra etiam hoc ab homine transtulit. Ad v. 281 Vela facit tamen ἀνακόλουθον : nam non praemisit 'quamquam remigare non posset'. subit ostia portus, ut supra diximus, ideo quia exitus fluminum frequenter portus efficiunt. Ad v. 282 Promisso aut magno: aut ante promisso, κατὰ τὸ σιωπώμενον , ut intellegamus in omnibus ludis illud esse servatum 'nemo ex hoc numero mihi non donatus abibit': quod et in pyctali ait certamine "victori velatum auro vittisque iuvencum, ensem atque insignem galeam, solacia victo": aut certe promisisse eum intellegamus, quando vidit navem periclitantem. Ad v. 284 Operum havd ignara minervae perita lanificii. Ad v. 285 Cressa genus hoc est Cretensis. et hoc est figura Graeca, ut "qui genus? unde domo?" pholoe nomen proprium. erat autem lactans: nam infantes lactentes dicimus. Ad v. 287 Gramineum graminosum: Cicero de hastis bene "etiamne gramineas hastas": quia 'gramineum' est ex gramine, 'graminosum' gramine abundans. collibus undique curvis mutavit: non enim silva colles habet, sed est in collibus silva. debuit ergo dicere, quem colles cingebant silvis. Ad v. 288 Mediaque in valle theatri media in valle erat circus theatri, id est spatium spectaculi. et 'theatri' Graece dixit a circumspectione. omne spectaculum theatrum possumus dicere ἀπὸ τῆς θεωρίας : non enim est speciale nomen. Ad v. 290 Consessu medium tulit ordo est: quo se Aeneas medium tulit cum multis milibus, et extructo consessu resedit. Ad v. 292 Animos 'eorum' subaudis. Ad v. 293 Mixtique sicani quod ait "pars et certare parati". Ad v. 295 forma insignis id est decorus. viridique ivventa aetates omnes Varro sic dividit: infantiam, pueritiam, adulescentiam, iuventam, senectam. hae tamen, sicut etiam de temporibus supra diximus, singulae trifariam dividuntur, ut sit prima, viridis, praeceps: hinc est et 'viridi iuventa', et "cruda deo viridisque senectus". item Sallustius "sed Mithridates extrema pueritia regnum ingressus matre sua veneno interfecta". Ad v. 296 amore pio pueri] casto, non infami. amore pio pueri aut genetivus est, et dicit eum ob hoc venisse, ne amicum relinqueret: aut distinguendum per se, et est nominativus pluralis, ut 'pueri' non referamus ad aetatem, sed ad agonale studium, in quo sunt puerorum et virorum separata certamina: nam ἄνδρες καὶ παῖδες dicuntur, licet non sint unius aetatis παῖδες ἄνδρες . Ad v. 297 regius †nouli. Ad v. 298 Acarnan Epirota: Acarnania enim est pars Epiri. Ad v. 299 Tegeaeae si derivativum fuerit 'de' non sequitur; si 'Tegeae' legerimus, non stat versus, nisi addita 'de' syllaba. derivativum autem ille indicat locus "tunc lateri atque umeris Tegeaeum subligat ensem". et Tegeum oppidum est Arcadiae, a Tegeo Arcadis filio. Ad v. 300 helymus ecce ubi subtiliter Helymum cum Aceste ad Siciliam dicit venisse cum ait 'comites senioris Acestae'. Ad v. 301 adsveti silvis id est venatores. Ad v. 302 Quos fama obscura recondit hoc dicendo per contrarium illos omnes esse nobiles indicavit. Ad v. 306 Cnosia Cretensia: Cnosos enim est civitas Cretae. et bene, sicut etiam in navibus, et generalia dat et specialia. levato nitido, ut "at levem clipeum sublatis cornibus Io". Ad v. 308 Primi aliorum conparatione: nam unus est primus. Ad v. 309 Flava viridi, ut supra "iaspide fulva". Ad v. 310 Phaleris equorum ornamentis; sermo Graecus est. habeto habeat: tertia persona est a futuro imperativi, quae in hoc modo numeri singularis similis est secundae. Ad v. 311 Amazoniam quasi Amazoniam, ut "sacri tripodes". Ad v. 313 Balteus balteus dicitur non tantum quo cingimur, sed etiam a quo arma dependent. Ad v. 314 Contentus abito quasi de parvo munere. abito abeat. Ad v. 316 Corripiunt spatia avdito raptim eunt, ut "corripit Aeneas aditum custode sepulto". limenque relinquunt aut regulam, aut signum de creta factum. Ad v. 317 Simul vltima signant intuentur et notant ultima spatia, id est finem cursus, aviditate vincendi. et deest 'visu', ut Cicero "notat et designat oculis". aut 'signant ultima' culmorum scilicet summitatem: 'signant' vestigiis, ut alibi "vix summa vestigia signat harena". Ad v. 318 Primus abit sicut et de navibus post generalitatem transit ad specialitatem. et bene, quia tribus statuta sunt praemia, quinque commemorat, scilicet casuris duobus. Ad v. 319 Alis velocitate, quia tam ventos quam fulmina alata fingunt poetae, ut "et alitis austri". Ad v. 320 Proximus hvic secundum hunc locum proximum [autem] dicimus etiam longe positum nullo interveniente. Ad v. 323 Quo deinde sub ipso id est post ipsum, iuxta ipsum. Ad v. 324 Calcem calce terit calcem dicimus unde terram calcamus; ergo non proprie dixit 'calcem calce terit': planta enim calcem non potuit terere: unde a parte totum accipiendum, id est calce pedem terebat. Ad v. 325 Incumbens umero aut Helymi umero: aut currentis est gestus. Ad v. 326 Elapsus prior ut dum elabitur, id est celeriter currit, prior fiat: et satis licenter est dictum. ambigvum minus firmum ad celeritatem. Ad v. 327 Sub ipsam finem [finem] bis subaudis: sub ipsam finem [aut] fessi adventabant ad finem. Ad v. 329 Labitur infelix quia parata victoria caruit. caesis ut forte ivvencis bene rem notam per transitum tetigit: agonalis enim moris fuerat post sacrificia ad certamen venire. Ad v. 330 Fusus hvmum ordo est 'super fusus'. Ad v. 332 Titubata participium sine verbi origine. Ad v. 333 In ipso concidit ablativum posuit, quia non est mutatio. Ad v. 334 oblitus amorum id est Euryali. et divisit sententiam Euryali. oblitus amorum amare nec supra dictis congrue: ait enim 'amore pio pueri': nunc 'amorum', qui pluraliter non nisi turpitudinem significant. Ad v. 336 Spissa harena tenui: quanto enim quid minutius, tanto est densius. Ad v. 338 Prima tenet τὰ πρῶτα , δαγγερ· ;prisca. fremituque secundo bene 'secundo' addidit, quia est et irascentum. Ad v. 340 Hic temporis adverbium est modo. per caveam autem plebem significat: nam cavea consessus est populi. ora prima patrum hoc est quod Iuvenalis ait "et omnibus ad podium spectantibus". Ad v. 343 Lacrimaeque decorae ipse etiam fletus habebat aliquid venustatis, ortus aut a gaudio, ut Terentius "o lacrimo gaudio", quod et congruit puero propter victoriam inopinatam: aut certe ad miserationem movendam contra eum qui se adserebat esse victorem. Ad v. 344 Veniens crescens, ut "hic segetes, illic veniunt felicius uvae". Ad v. 349 certa firma. certa manent pueri ut diximus supra, quia παῖδες dicuntur. Ad v. 350 Me liceat 'liceat me miserari': nam non 'me liceat', sed 'mihi liceat' dicimus. casus adlusit, a cadendo. Ad v. 351 Tergum pellem. mutavit more suo: nam 'tergus' debuit dicere. Ad v. 352 Onerosum plus est quam si 'oneratum' diceret, sicut et 'sceleratum' et 'scelerosum'. Ad v. 355 Qui lavde coronam virtute: a sequenti quod praecedit. Ad v. 356 Fortuna bene dolum suum excusat. Ad v. 358 Optimus olli aut ei adrisit: aut 'olli iussit efferri'. sane congrue arma dat iuveni. Ad v. 359 Didymaonis artes laus ab artifice, ut "divinum opus Alcimedontis". Ad v. 360 Neptuni sacro danais de p. r. 'Danais' a Danais. et intellegimus hoc ad Aeneam transisse per Helenum. Ad v. 363 Praesens fortis: ac si diceret, si adsit quis plenus animi. Ad v. 366 Velatum id est coronatum. auro autem, quia solent habere laminas quasdam, ut "et statuam ante aras aurata fronte iuvencum". Ad v. 369 Virum se murmure tollit cum suffragio plurimorum. Ad v. 370 Solus qui paridem s. c. c. multi haec a poeta volunt dici, melius tamen verba sunt populi: unde et 'virum se murmure tollit'. paridem venit ab eo quod est 'Paris, Paridis' vel 'Paridos', quod autem legimus 'urbe paterna Parin creat' venit ἀπὸ τοῦ ὁ Πάρις, τοῦ Πάριος, τῷ Πάρι, τὸν Πάριν : et volunt, si proprium sit, in 'dos' exire genetivum, si appellativum, in 'os'. sane hic Paris secundum Troica Neronis fortissimus fuit, adeo ut in Troiae agonali certamine superaret omnes, ipsum etiam Hectorem. qui cum iratus in eum stringeret gladium, dixit se esse germanum: quod adlatis crepundiis probavit qui habitu rustici adhuc latebat. hos autem ludos transfert Vergilius ad Hectoris tumulum: qui sunt facti, cum habuisset Hector occidi. Ad v. 373 Amyci de gente Amycus filius Neptuni fuit et nymphae Melies, qui a Polluce victus est pyctali certamine. Bebrycia autem ipsa est Bithynia: Sallustius "igitur introrsus prima Asiae Bithynia est, multis antea nominibus appellata": ipsa enim est et maior Phrygia. Ad v. 374 Moribundum morienti similem. Ad v. 375 Talis qualem multitudo loquebatur. Ad v. 376 Ostendit melius dixisset 'ostentat'. Ad v. 380 Alacris cum 'acer' ubique dicat, 'alacer' tamen non dicit, licet inde nascatur: vitat enim confusionem: unde utrumque non vult dicere. nam 'alacer' nusquam, et iterum 'acris' nusquam dixit. inde est quod etiam pampini supprimit genus, quia dubitatur. Ad v. 383 Si nemo avdet ὅρος βίαιος : argumentatur enim se omnes vicisse, ex eo quod ad certamen nullus accedit. Ad v. 386 Reddi quasi debita promissa, quia ait 'victori velatum auro vittisque iuvencum'. Ad v. 387 Hic gravis tunc. 'gravis' autem aetate vel obiurgatione. castigat increpat, obiurgat. Ad v. 388 Toro consederat herbae est verbum de verbo: nam 'torus' a tortis dictus est herbis. Ad v. 389 Frustra ordo est: tantane dona tam patiens sines tolli frustra? sane sciendum, hunc secundum Hyginum, qui de familiis Troianis scripsit, unum Troianorum fuisse, de quo Vergilius mutat historiam. Ad v. 390 tam patiens pro 'tam patienter sines'. Ad v. 391 Nobis deus ille magister 'nobis' non vacat: ut Cicero "qui mihi accubantes": sed pro 'noster' est positum vitandi [propter similitudinem] homoeoteleuti causa. Ad v. 394 Ille sub haec aut statim: aut post haec. Ad v. 395 Sed enim gelidus aliud pendet ex alio: quare 'hebet'? quia gelidus est: quare gelidus? quia senis. Ad v. 396 Effetae exhaustae. et est translatio a mulieribus, quas frequens partus debiles reddit. Ad v. 397 Inprobus iste qui sine certamine postulat praemium. Ad v. 398 Illa ivventas aut magna, aut quae quondam fuerat. Ad v. 400 Nec dona moror id est non expecto, non moveor donis: hic enim sensus tam superioribus, quam sequentibus congruit. et supra enim ait, se non praemii causa dimicare, sed gloriae, et paulo post bovem victor interemit. Ad v. 401 Inmani pondere pro 'inmanis ponderis', more suo, ut "hamis auroque trilicem". Ad v. 402 Quibus quorum instructu. Ad v. 403 Ferre manum contendere: nam utraque manus armatur. et 'manum' pro 'manus'. intendere brachia tergo ligare, ut "intenditque locum sertis". Ad v. 404 Animi tantorum hic distinguendum: hoc est virorum fortium, quos aequum non erat magna mirari. unde addidit 'ante omnes stupet ipse Dares': nam stultum est dicere 'tantorum boum', cum dixerit septem. Ad v. 406 Longeque valde, ut: "Tiberinaque longe ostia". Ad v. 408 Versat considerat, ut Sallustius "exercitum maiorum more verteret", hoc est consideraret. Ad v. 409 Senior secundum Varronem 'senior' et 'iunior' comparativi sunt per inminutionem. hinc est "iam senior, sed cruda deo viridisque senectus": additum enim hoc est ad exprimendum, quid sit 'senior': item Ovidius "inter iuvenemque senemque". et re vera non convenit hunc satis senem accipi, qui et vincere potest, et uno ictu taurum necare. ergo 'senior' non satis senex, sicut 'iunior' non satis iuvenis, intra iuvenem, sicut 'pauperior' intra pauperem. dicit autem hoc Varro in libris ad Ciceronem. Ad v. 410 Caestus et arma ἓν διὰ δυοῖν : 'arma' id est caestus. Ad v. 411 Tristemque hoc ipso in litore p. aut in quo magister occisus est: aut 'in tristi litore', id est infecundo: Varro enim dicit, sub Eryce monte esse infecundum campum fere in tribus iugeribus, in quo Eryx et Hercules dimicaverunt. Ad v. 412 Haec germanus 'germanus' est secundum Varronem in libris de gradibus, de eadem genetrice manans, non, ut multi dicunt, de eodem germine, quos ille tantum fratres vocat: secundum quem bene nunc Erycem, Butae et Veneris filium, Aeneae dicit fuisse germanum. Ad v. 413 Sanguine cernis adhuc f. i. c. non Herculis, quippe victoris, sed Erycis: quae infecerat se tegendo. Ad v. 415 Aemula necdum adversa virtuti. geminis duobus. Ad v. 418 Auctor acestes huius certaminis scilicet. Ad v. 419 Aequemus pugnas id est arma: a sequenti quod praecedit. tibi 'pro te', ut "tibi deserit Hesperus Oetam". exve proice, solve. Ad v. 421 Duplicem amictum id est abollam, quae duplex est, sicut chlamys: Horatius "contra quem duplici panno patientia velat". Ad v. 426 Constitit hic distinguendum propter vitium, ut sit 'arrectus in digitos'. sed utrum in pedum, an in manuum digitos? est autem hic totus locus de Apollonio translatus. Ad v. 429 Pugnamque lacessunt provocant potius, quam gerunt: vel certe inritant. Ad v. 431 Membris et mole hoc est mole membrorum, ut "molemque et montes". Ad v. 432 Genva labant proceleumaticus est, quem, ut supra diximus, sic semper ponit, ut cogi possit in dactylum, ut 'genua labant', et "arietat in portas". Ad v. 433 Nequiquam non profutura victoriae. vulnera iactant ictus. Ad v. 438 Tela ictus. exit vitat, declinat, ut de Tarchone "et vim viribus exit". et hoc verbo bis usus est tantum. Ad v. 439 Qui molibus urbem amphibolon est: aut celsam molibus, aut quae molibus oppugnatur. Ad v. 440 Sedet circum castella tmesis est, hoc est circumsedet. Ad v. 443 Ostendit dextram aut fiducia virtutis est ostendere quod minaris: aut certe provectus aetatis ostenditur, quae eum ex inproviso ferire non sinit. Ad v. 444 Velox velociter: nomen pro adverbio. Ad v. 446 Vltro e contrario: ille enim cadere debuerat. Ad v. 447 Gravis graviterque figura a similitudine. Ad v. 448 Cava pinus id est exesa vetustate: et dicendo 'cava pinus' bene respexit ad aetatem. erymantho mons Arcadiae Erymanthus. Ad v. 449 Ida in magna modo non Cretae, sed Phrygiae propter pinus. Ad v. 450 Consurgunt studiis in studia. Ad v. 456 Praecipitemque daren celerem, ut "praecipites vigilate viri". Ad v. 457 Nunc ille sinistra 'ille' vacat: nam metri causa additum est: de ipso enim dicit, ut 'creber utraque manu pulsat versatque Dareta'. Ad v. 458 Quam multa grandine nimbi hypallage: nam debuit dicere, quam multo nimbo grando praecipitatur. Ad v. 460 Versatque dareta 'Dares Daretis', unde est 'Dareta': et 'Dares Daris', unde est 'Daren', sicut 'Chremes' et 'Chremis' et 'Chremetis'. Ad v. 465 Infelix consolatio est: unde non dicit 'inbellis', ut fortunae videatur esse quod victus est. Ad v. 467 Dixitque vacat 'que' metri causa, et maluit perissologiam facere, quam uti communi syllaba, quae frequens vitiosa est: unde et Terentianus "nec tanta in metris venia conceditur uti": Graeci enim his utuntur frequenter. Ad v. 468 Fidi aequales Homerus φίλοι ἑταῖροι . Ad v. 469 Utroque in utramque partem. Ad v. 472 Vocati accipiunt bene eorum ostendit pudorem: vel quia erant occupati circa amicum, dixit 'vocati'. Ad v. 474 Cognoscite teucri habet rationem personarum, quia virtutem eius noverant Siculi. Ad v. 480 Effractoque inlisit in ossa cerebro hypallage: effregit ossa et inlisit in cerebrum. Ad v. 481 Hvmi bos cur, cum de uno loquatur, hic bovem, alibi iuvencum, alibi taurum appellat? sed videtur pro tempore ac diversitate usus ideoque iuvencum ait. est autem hic pessimus versus in monosyllabum desinens. Ad v. 483 Meliorem aptiorem: nam animalem hostiam dat. Ad v. 484 Caestus artemque reponit et arma deposuit et arti renuntiavit, id est κατάλυσιν fecit. Ad v. 487 Ingentique manu magna multitudine. malum 'malus', arbor navis, generis est masculini: Horatius "nec malus celeri saucius Africo". et dictus est malus, vel quia habet instar mali in summitate, vel quia quasi quibusdam malis ligneis cingitur, quorum volubilitate vela facilius elevantur. Ad v. 488 Traiecto extento: unde transenna dicitur extentus funis: Sallustius "machinato strepitu transenna corona in caput inponebatur". Ad v. 489 Quo in quam: nam ponit adverbia pro nominibus, ut "genus unde Latinum". Ad v. 491 Clamore secundo sicut supra dixit "magnoque virum se murmure tollit". Ad v. 493 Quem modo id est nuper: nam ut supra diximus, victor fuit duorum. Urbanus vero dicit 'modo' propemodum, paene: nam secundus fuit. alii 'victor' voti compos volunt, ut "rapidusque rotis insistere victor": optaverat enim ne rediret extremus, ut "hoc vincite cives". Ad v. 496 Clarissime frater pandare notissime, qui fuit Lycaonis filius. Pandarus autem [qui] secundum Homerum Minervae persuasione certamen singulare Menelai et Paridis, cum in eo esset ut Paris vinceretur, iacto telo diremit, quo Menelaum vulneravit. ivssus a Minerva. Ad v. 498 Subsedit acestes hoc est remansit: 'Acestes' autem pro 'sors Acestis': nec enim proferebatur sors quae remanserat sola. aut certe 'subsedit', delituit: unde et subsessores vocantur qui occisuri aliquem delitescunt: de quo verbo plenius dicturi sumus illo versu "devicta Asia subsedit adulter". Ad v. 500 Flexos incurvant mutatione usus est: nam 'curvos inflectunt' debuit dicere. Ad v. 501 Pro se quisque viri pro qualitate roboris sui. Ad v. 503 Diverberat avras scindit. Ad v. 504 Arbore mali sic dixit, ut "lustrat Aventini montem". Ad v. 505 Exterrita pinnis timorem suum pinnis significans: singula enim animalia habent signa, quibus indicant suum timorem: unde ipse de lupo "caudamque remulcens subiecit pavitantem utero", item de Caco "turbatumque oculis": hominum enim timorem primi indicant oculi. Ad v. 506 Omnia plavsu alii pinnarum dicunt, sed melius est, spectantum favore: illud enim est incredibile. Ad v. 507 Adducto arcu telum tetendit hypallage est: nam adducitur telum et arcus intenditur. Ad v. 509 Miserandus qui perfecta re difficiliore victoria caruit. Ad v. 511 Innexa pedem innexum pedem habens. Ad v. 513 Tum deinde. et est adverbium ordinis: nam 'tunc' temporis est. arcu contenta parato t. t. contento arcu tela tenens parata. Ad v. 514 In vota vocavit nam apud Lycios colitur quasi heros. Ad v. 516 Nigra sub nube id est alta. Ad v. 517 Vitamque reliquit in astris unde sumpserat vitam, ut "hinc hominum pecudumque genus, vitaeque volantum". sane sciendum hunc totum locum ab Homero esse sumptum: unde inanis est vituperatio Aeneae, quod suspenderat avem maternam. nam et res est translata simpliciter: et quamcunque suspendisset avem, in hanc incideret vituperationem: nulla enim avis caret consecratione, quia singulae aves numinibus sunt consecratae. quamquam Urbanus dicat, matrem citius potuisse placari. Ad v. 521 Artemque pater arcumque sonantem culpat hoc Vergiliomastix: artem enim in vacuo aere ostendere non poterat: quamquam dicant periti posse ex ipso sagittariorum gestu artis peritiam indicari. Ad v. 522 Obicitur superius de his particulis secundum Iubam artigraphum tractavimus; sed dicunt alii istas monosyllaborum ratione vel produci vel corripi. sane sciendum naturae esse ut breves sint: euphoniae vel Iubae ratione in conpositione producuntur, si tamen 'i' sequatur, quae licet non sit consonans, potest tamen in declinatione pro consonante haberi. Ad v. 523 Avgurio monstrum 'augurium' dictum quasi 'avigerium', id est quod aves gerunt. et bene de sagitta dixit 'augurium', quae habet pennas: quamquam omnia ad unum congesserit locum: monstrum, augurium, auspicium, oraculum. Ad v. 524 Sera gravia: Sallustius "serum enim bellum in angustiis futurum", id est grave. et quod inprobant vates Aeneas amplectitur, deceptus augurii similitudine quod apud Troiam probaverat pater, ut "stella facem ducens". Ad v. 525 Liquidis in nubibus nubes pro aere posuit: nubes enim liquidae esse non possunt. Ad v. 527 Cev saepe refixa poetice dixit secundum publicam opinionem: nam ut Lucretius dicit, ventus altiora petens, aetherium ignem secum torquet, qui tractus imitatur stellas cadentes. Ad v. 529 Attonitis animis intentis, stupefactis per tonitrua, quae semper cohaerent caelestibus ignibus. Ad v. 530 Nec maximus omen abnvit Aeneas amplexus est et probavit, non secundum augurum disciplinam dixit ad se non pertinere: nam nostri arbitrii est visa omnia vel inprobare, vel recipere. Ad v. 533 Sume pater praecipe: nam verbum est iurisconsultorum, quo utuntur quotiens legatum non ab herede †certamen datur, sed est in accipientis arbitrio. Ad v. 534 Exsortem ἄκληρον , sine sorte. Ad v. 535 Anchisae munus quod Cisseus rex Thraciae, secundum Vergilium pater Hecubae, ut "Cisseis regina Parin creat", Anchisae aliquando donaverat. Ad v. 536 Inpressum signis inpressa signa habentem, id est emblemata. Ad v. 539 viridanti species participii sine verbi origine, temporis praesentis. Ad v. 540 Primum ante omnes unum vacat. appellat vel dicit, vel salutat: Sallustius Iugurtha "adveniens Volux quaestorem appellat". Ad v. 541 praelato invidit honori id est praelatum honorem. Ad v. 543 Proximus post Eurytionem. donis ad dona. Ad v. 544 Extremus ostendit hos sua munera percepisse, Acesten vero sumpsisse praecipua. Ad v. 545 Nondum certamine misso de peractis loquitur rebus: unde debuit dicere 'vocavit' et 'fatus est'. ergo aut tempus est pro tempore: aut sic refert, ut videatur non de praeterito loqui, sed actum praeteriti temporis ponere et referre. Ad v. 546 Custodem ad sese secundum Tullium qui dicit ad militiam euntibus dari solitos esse custodes, a quibus primo anno regantur: unde ait de Pallante "sub te tolerare magistro militiam et grave Martis opus". inpubis ivli ab eo quod est 'hic pubis': nam quod ait Sallustius "puberes omnes interfici iubet", venit ab eo quod est 'puber'. et sunt ista communis generis, si referantur ad singulos. multitudo autem si dicatur, generis tantum feminini est, ut 'haec pubes'. Ad v. 547 Fatur ad avrem sequitur et 'dic ait': unde sicut et in tertio diximus, unum vacet necesse est. Ad v. 552 Campos ivbet esse patentes discessu populi iubet fieri campos patentes. Ad v. 553 Incedunt pueri aut poetica licentia confundit aetates, ut modo pueros, modo iuvenes dicat: nam ait 'una acies iuvenum': aut certe secundum quosdam sequenti distinctione mutata, magistros pueros dicit, sequentes vero maturioris aetatis. Ad v. 554 Quos omnis evntes quos euntes omnis turba fremit, id est cum favore prosequitur. Ad v. 556 Tonsa coma 'tonsa' composita: nam proprie comae sunt non caesi capilli. pressa corona id est galea. et sermone Homeri usus est: nam galeam στεφάνην dixit. et re vera corona non potest intellegi, cum sequatur 'galeam ante pedes proiecit inanem'. sed alii dicunt potuisse eos galeas habere coronatas. Baebius tamen Macer dicit, a Caesare Augusto pueris qui luserant Troiam, donatas esse galeas et bina hastilia: ad quod Vergilium constat adludere. Ad v. 558 It pectore summo sic legendum, ne sit soloecismus. et rei inanimali dedit motum dicendo 'it'. 'summum' autem 'pectus' ait pectoris et colli confinium. Ad v. 560 Tres equitum numero turmae rem Romanae militiae suo inserit carmini. nam constat primo tres partes fuisse populi Romani: unam Titiensium a Tito Tatio, duce Sabinorum, iam amico post foedera: alteram Ramnetum a Romulo: tertiam Lucerum, quorum secundum Livium et nomen et causa in occulto sunt. Varro tamen dicit, Romulum dimicantem contra Titum Tatium a Lucumonibus, hoc est Tuscis, auxilia postulasse. unde quidam venit cum exercitu: cui, recepto iam Tatio, pars urbis est data: a quo in urbe Tuscus dictus est vicus. Horatius "ac Tusci turba impia vici". ergo a Lucumone Luceres dicti sunt. sic autem in tres partes divisum fuisse populum Romanorum constat, ut etiam qui praeerant singulis partibus, tribuni dicerentur: unde etiam sumptus, quos dabant populo, tributa nominarunt. terni ductores more suo: hoc est tres. Ad v. 561 Ductores pueri hic quidam distingunt, ut diximus supra. Ad v. 562 Paribusque magistris et hoc adludit: nam hodieque equitum dicuntur magistri. Ad v. 564 Polite progenies illum dicit quem supra a Pyrrho introduxit occisum; de quo Cato in originibus dicit, quod ad Italiam venerit et segregatus ab Aenea condiderit oppidum Politorium a suo nomine. Ad v. 565 Quem thracius albis portat equus cum tres dixerit duces, duorum equos commemorat. sed aut praetermisit quod ut consequeretur necesse erat: nec enim unus pedes esse poterat: aut illo reddidit loco, ut 'cetera pubes senioris Acestae fertur equis'. quamquam multi distinctione mutata tres equos commemorent, ut sit plena 'equus bicolor maculis', et de alio dicatur 'vestigia primi alba pedis', id est primorum pedum vestigia, et 'frontem albam ostentabat alter'. Ad v. 568 Genus unde atii duxere Latini propter Atiam dicit, matrem Augusti, de qua Antonius ait "Aricina mater": vult enim eius etiam maternum esse genus antiquum. Ad v. 570 Extremus quantum ad numerum spectat. Ad v. 573 Cetera trinacrii cetera pubes equis Acestae fertur. Ad v. 575 Pavidos gloriae cupiditate sollicitos, ut "corda pavor pulsans". Ad v. 579 Flagello virga quae sonat in morem flagelli. Ad v. 581 Choris aciebus. vocati ictu virgae. Ad v. 586 Et nunc terga fuga nudant tria quae in bellis geruntur, cuncta commemorat: fugam, pugnam, pacem. Ad v. 588 Labyrinthus locus apud Cretam factus a Daedalo perplexis parietibus, ubi Minotaurus inclusus est. Ad v. 589 Parietibus textum caecis iter hypallage est: caecum iter intextis parietibus. ancipitem dolum perplexum errorem. Ad v. 591 Frangeret deciperet, falleret. est autem versus Catulli. Ad v. 593 Inpediunt inplicant, intexunt: quod est a vestibus tractum. Ad v. 594 Delphinum aut venit ab eo quod est 'delphin, delphinis, a delphine': aut 'delphinum' pro 'delphinorum' posuit. maria umida Homerus ὑγρὰ κέλευθα . Ad v. 595 Carpathium mare est inter Aegyptum et Rhodum, ab insula Carpatho illic posita dictum. nec mirandum duas eum posuisse conparationes, cum et in secundo hoc fecerit, ut "in segetem veluti cum flamma furentibus austris incidit, aut rapidus montano flumine torrens", et in georgicis tres ponat conparationes, ut "frigidus ut quondam silvis inmurmurat auster, ut mare sollicitum stridit refluentibus undis, aestuat ut clausis rapidus fornacibus ignis". Ad v. 597 Primus ascanius generis ordinem docet, ut in primo diximus. Ad v. 598 Rettulit innovavit quod ante iam fecerat. priscos latinos ita dicti sunt qui tenuerunt loca, ubi Alba est condita. Ad v. 600 Porro post longum intervallum: et est adverbium temporis. Ad v. 602 Troiaque nunc pueri t. d. a. ut ait Suetonius Tranquillus, lusus ipse, quem vulgo pyrrhicham appellant, Troia vocatur, cuius originem expressit in libro de purorum lusibus. Ad v. 603 Hac celebrata tenus tmesis est, hoc est hactenus. et hic sermo, quantum ad artem spectat, duas continet partes orationis, ut 'hac' pronomen sit, 'tenus' praepositio, sicut "pube tenus" et "crurum tenus"; sed iam usus obtinuit ut pro una parte habeatur. ergo adverbium est: omnis enim pars orationis cum desierit esse quod est, in adverbium migrat: et est temporis, nam 'hucusque' significat. Ad v. 604 Hic primum sequitur enim Palinuri mors vel Miseni. Ad v. 606 Irim de caelo m. s. i. ex magna parte servatur, ut Mercurius ad concordiam, Iris ad discordiam mittatur: unde et Iris dicta est quasi ἔρις . falsum est autem quod dicitur ministra esse tantum dearum, cum et a Iove plerumque mittatur, ut "aeriam caelo nam Iuppiter Irim dimittit, germanae haud mollia iussa ferentem". Ad v. 607 Ventosque adspirat evnti ut de Mercurio "voca zephyros". et bene Irim mittit, quae fit de nubibus, quarum dea est Iuno. Ad v. 609 Per mille coloribus arcum aut subaudis 'factum': aut antiptosis est 'mille colorum', hoc est multicolorum. Ad v. 610 Nulli visa ad ipsum retulit numen: nam arcus semper videtur: quem non Irim, sed viam Iridis dixit. alii celeritatis esse volunt 'nulli visa'. notandum sane etiam de Iride arcum genere masculino dicere Vergilium: Catullus et alii genere feminino ponunt, referentes ad originem, sicut 'haec cattus' et 'haec gallus' legimus, Ad v. 611 Conspicit ingentem concursum quia ait supra "undique conveniunt Teucri mixtique Sicani". 'concursum' autem circa ludicra. Ad v. 612 Desertosque videt portus a viris scilicet. Ad v. 613 In sola deserta: Terentius "venit meditatus alicunde ex solo loco". acta mutato η in a superiori accentum damus, ut Ἑλένη Helena, Κιρκή Circa. ergo quoniam et ἀκτὴ Graecum est, cum 'acta' facit, paenultima debet habere accentum: sed propter differentiam commutatur, ne non secreta et amoena litorum, sed participialiter acta significet. Ad v. 615 Aspectabant flentes multi 'flentes heu' distingunt, ut sit 'miserabiliter flentes', et a persona dicatur poetae. alii 'heu' a mulieribus dictum accipiunt. Ad v. 619 Faciemque deae vestemque reponit duo diversa uno sermone conclusit. Ad v. 620 Tmarii dorycli Thracii: Tmarus enim est mons Thraciae. et bene suadentis commendatur auctoritas. Ad v. 622 Ac sic dardanidum m. s. m. i. 'sic' aut mutato habitu, aut ista dictura. Ad v. 623 O miserae magna utitur arte persuadendi, ut non ex abrupto quod persuadere vult dicat, sed circumstantiis illuc descendat. Ad v. 625 Exitio non regno. Ad v. 626 Septima post Troiae e. i. v. a. atqui et Dido dixit 'nam te iam septima portat omnibus errantem terris et fluctibus aestas'. de qua re quidam hoc dicunt, quod Aeneas apud Carthaginem paucis diebus fuerit: nam ait 'cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion', qui oritur, ut Sallustius dicit, iuxta solis aestivi pulsum: item ait 'dum pelago desaevit hiems et aquosus Orion', ut hiemem pro tempestate posuerit: secundum quod Carthagini paucis fuerit diebus. sed illud occurrit 'nunc hiemem inter se luxu, quam longa, fovere'. et hoc quidam sic purgant, ut dicant potuisse fieri, ut intra anni metas et ad Africam venerit, et inde navigaverit. sed istis occurrit quod in primo ait 'septima aestas', unde apparet hanc octavam fuisse: quod et ab Anchisae morte indicat annus impletus. ergo constat quaestionem hanc unam esse de insolubilibus, quas non dubium est emendaturum fuisse Vergilium. Ad v. 627 Cum terras omnes quia peragraverat multa. Ad v. 628 Sideraque emensae ferimur aut tempestates ait, quae ortu vel occasu siderum saepe nascuntur: aut provincias, quae sideribus subiacent, ut "Aethiopum versemus oves sub sidere cancri". per mare magnum procellosum: Lucretius "suave mari magno". Ad v. 629 Sequimur fugientem ut alibi "iam tandem Italiae fugientis prendimus oras". et re vera nullus sequitur nisi quod fugit. volvimur non dixit 'navigamus'. Ad v. 630 Hic erycis fines argumentum a facili. et est necessaria antithesis, ut opportunitate meliorum praesentium animi a futuris incertis avertantur. Ad v. 631 muros iacere pro 'fundamenta iacere': nam muri 'duci' dicuntur. Ad v. 632 Nequiquam qui non proderant, cum essent fatorum comites. Ad v. 634 hectoreos amnes quemadmodum vidit sibi patriae recordatione finxisse: aut non continget mihi videre flumina. Ad v. 635 Infavstas mali ominis. Ad v. 636 Nam mihi cassandrae non cui credere non debebant, sed cui cum sua pernicie non crediderant. Ad v. 638 Iam tempus agi res id est Troiam fieri. Ad v. 639 Mora prodigiis ecce prodigium de bono. et argumentatur ad incendium navium, aras ardere Neptuni: quas ideo quattuor dicit, quia singuli duces navium, qui certaverant, singulas posuerant. nam contrarium est "numero deus inpare gaudet". alii tamen dicunt a Cloantho esse positas, qui promiserat supra. Ad v. 640 Deus ipse maris, vel cuius sunt naves. Ad v. 641 Infensum ignem id est ipsa infensa. Ad v. 645 Tot aut multorum: aut supra dictorum, ut "quinquaginta illi thalami spes tanta nepotum". Ad v. 646 Non beroe vobis non est dissuasio, ut quidam putant, sed magis hortatur persuadendo numinis auctoritate. rhoeteia a Rhoeteo promunturio. Ad v. 647 Divini signa decoris omnia colligit, quibus numina cognoscuntur: ut "namque haud tibi vultus mortalis, nec vox hominem sonat, o dea certe". Ad v. 648 Spiritus odor, ut "divinum vertice odorem spiravere". Ad v. 649 Vel gressus evnti ut "et vera incessu patuit dea". Ad v. 654 Primo ancipites antequam numen agnoscerent. oculisque malignis pro ipsae malignae. Ad v. 655 Miserum inter a. p. t. aut magnum, ut Terentius "eam misere amat": aut 'miserum', quo fiebant miseriores, cum eis regna negarentur. Ad v. 663 Pictas abiete puppes in abiete pictas, sive 'abiete' hoc est, quae erant de abiete. Ad v. 665 Evmelus Latinus accentus est, translato nomine in Latinum. Ad v. 669 Castra ut "nos castra movemus", id est classem. magistri custodes: Terentius "me filiis relinquunt quasi magistrum". Ad v. 670 Quis furor iste novus quasi ad furentes loquitur: unde ne tum quidem agnitus, cum dixisset 'en ego vester Ascanius: galeam proiecit inanem'. 'novus' autem est aut magnus, aut inopinatus. quo tenditis id est quid habetis intentionis? Ad v. 672 Vestras spes vritis navibus enim ad regna tendebant. Ad v. 673 Inanem concavam, vacuam, sine capite. ludo per ludum. Ad v. 679 Excussaque pectore ivno est furoris causa, non furor. Ad v. 680 Idcirco quia furor desierat. Ad v. 681 Vdo sub robore [vel] vicino aquis. Ad v. 682 Stuppa secundum antiquam orthographiam: nam 'stippa' dicta est a stipando: abusive etiam linum dicimus. tardum densum, crassum: nam ignem solet fumus praeire: unde 'tardum' ad densitatem retulit. Ad v. 683 Corpore navium, ut "et dissice corpora ponto". descendit pestis incendium: more suo. et declamavit per contrarium: nam ignis superiora semper petit. Ad v. 684 Flumina prosunt id est vis aquae. Ad v. 685 tum pius Aeneas umeris rescindere vestem et notant quidam quod damnum quattuor navium vir fortis et rex inpatienter doleat. sed magis illud considerandum est, quod ait supra Ascanius 'vestras spes uritis': ut non damnum doleat, sed spem navigationis ereptam. Ad v. 687 Ivppiter omnipotens figuratis agit coloribus: nec enim re vera hoc agit, ut pereat, sed agit oblique ut restinguatur incendium. bene autem 'si' ubique interponit: hic enim est optimus ductus, qui agentis voluntatem latenter ostendit. exosus antiqui et 'odi' dicebant et 'osus sum': hinc est 'exosus', quo utimur, licet iam 'osus sum' non dicamus. odi autem et praesens est et praeteritum. ad unum nullo excepto. Ad v. 688 Si quid pietas antiqua l. r. h. aut si tibi cara pietas praestat aliquid humanis laboribus: aut si quid meremur propter pietatis cultum, ut "parce pio generi", hoc ipsum remunerare: aut certe, quod est melius, si vel respicit res humanas pietas, quae de terris olim recessit. Ad v. 690 Res eripe leto superflua acyrologia est. Ad v. 691 Quod superest quod congrue sequitur. Ad v. 694 Sine more sine exemplo. tonitruque t. ablativus hic incertus est utrum a neutro indeclinabili veniat 'hoc tonitru', ut 'hoc cornu': nam inde est "fractaeque tonitrua nubis", ut 'cornua': an a masculino secundum quartam declinationem: hinc enim est "tonitrus agis et mea fulmina torques". Ad v. 695 Ardva terrarum periphrasis montium. aethere toto pro aere posuit. Ad v. 697 Madescunt robora aut umectantur: aut resolvuntur in cinerem: quod naturale est post incendium. Ad v. 703 Fatorum oraculorum. Ad v. 704 Tum senior nautes bene daturum consilium et ab aetate et a prudentia et a religione commendat. quod autem dicit 'Pallas quem docuit', propter illud quod supra diximus, fingitur, quia ipse Romam Palladium detulit: unde Nautiorum familia Minervae sacra retinebat: quod etiam Varro docet in libris quos de familiis Troianis scripsit. unum praecipuum. tritonia pallas pro uno proprio duo antonomasiva. Ad v. 705 Reddidit arte id est virtute, ἀπὸ τῆς ἀρετῆς . Ad v. 706 Responsa dabat laus consilii. vel quae portende- ret ira magna deum quae praesignificabat. 'magna ira deum' id est Iuno, ut et alibi "caelestum vis magna iubet". Ad v. 708 Solatus vocibus infit id est solatur et infit: nam 'solans' debuit dicere, sicut sequens eius indicat consolatio. Ad v. 710 Quicquid erit ut ait "fuerit quodcumque, fatebor". ferendo est dum fertur: modus gerundi est a passivo. Ad v. 711 Est tibi iam hoc consilium est: id est habes. divinae stirpis praeter Dardanum a Criniso fluvio. Ad v. 712 Volentem voliturum: nam velle habet. volentem] ‹voliturum: nam› non iam vult. Ad v. 713 Superant supersunt, superfluunt. dicit autem non tantum debiles, sed etiam nolentes iuvenes: unde sequitur 'longaevosque senes': nec enim adderet 'que', nisi supra iuvenes dixisset. item expressius 'et quicquid tecum invalidum metuensque pericli est'. Ad v. 714 Pertaesum magni incepti ut "si non pertaesum thalami taedaeque fuisset". Ad v. 718 Permisso nomine ab Aceste scilicet. dicta autem Acesta Segesta. Ad v. 720 Tum vero nam et ante ea cogitaverat, ut "pectore curas mutabat versans". animum diducitur Graeca figura, ut 'mentem laesus'. Ad v. 721 Et nox atra polum quasi maior causa cogitationis, ut "et sub noctem cura recursat". bigis proprie modo: nam "rorifera tenuaverat aera biga" abusive est. Ad v. 722 Caelo facies delapsa parentis aut secundum quod supra diximus, quia animae caelum tenent, simulacra vero apud inferos sunt: aut ad errorem pertinet somnii; nam et 'visa' ait: aut certe intellegamus a Iove missam potestatem aliquam, quae se in Anchisae converteret vultum, ut religiosus videretur; nam et ipse dicit 'imperio Iovis huc venio' et infert 'Elysiumque colo'. Ad v. 725 Care magis pro 'carior'. bene autem addidit 'dum vita manebat': nulla enim est vita post mortem: ut ostendat vita fuisse cariorem. Ad v. 726 Imperio iovis ab auctoritate, ut "ipse deum tibi me claro dimittit Olympo regnator". Ad v. 728 Nautes dat senior ut solet hic denuo iisdem usus est sermonibus: nam ait 'tum senior Nautes'. Ad v. 730 Atque aspera cultu quod in nono latius exsequitur "natos ad flumina primum deferimus", usque "at patiens operum". Ad v. 731 Debellanda tibi bello perdomanda. et bene victoriam, non bella sola praedicit, in quibus esse poterat terror. Ad v. 732 Averna per alta ut 'Gargarus Gargara', ut 'Tartarus Tartara', 'Maenalus Maenala' pluraliter, ita 'Avernus Averna'. Ad v. 733 Non me impia namque propter facilitatem. Ad v. 734 Amoena 'amoena' sunt loca solius voluptatis plena, quasi 'amunia', unde nullus fructus exsolvitur: unde etiam nihil praestantes 'inmunes' vocamus. Ad v. 735 Piorum concilia elysivmque colo elysium est ubi piorum animae habitant post corporis animaeque discretionem: unde et 'interitus' dicitur res 'inter' animam et corpus 'veniens'. ergo elysium ἀπὸ τῆς λύσεως , ab absolutione: quod secundum poetas in medio inferorum est suis felicitatibus plenum, ut "solemque suum sua sidera norunt". secundum philosophos elysium est insulae fortunatae, quas ait Sallustius inclitas esse Homeri carminibus, quarum descriptionem Porphyrius commentator dicit esse sublatam: secundum theologos circa lunarem circulum, ubi iam aer purior est: unde ait ipse Vergilius "aeris in campis", item Lucanus "non illuc auro positi, nec ture sepulti perveniunt" (9.10). Ad v. 737 Tum genus omne tuum et q. d. m. d. hae sunt causae, propter quas Aeneas descendit ad inferos: generis agnitio, et civitatis nomen, quod ei nullus umquam praedixerat, sed solus indicat pater. latet enim, ut supra diximus, verum urbis nomen: unde ei pater quasi pro mysterio et adfectione ait "illa inclita Roma". et nomen quidem Romae a poeta dictum est; nam verum urbis nomen, ut dictum est, latet. Ad v. 738 Torquet medios nox umida cursus e. m. s. e. o. a. a. dies est plenus, qui habet horas viginti quattuor: nam et nox pars diei est. dicimus autem diem a parte meliore: unde et usus est, ut sine commemoratione noctis numerum dicamus dierum. hic autem dies secundum Aegyptios inchoat ab occasu solis, secundum Persas ab ortu solis, secundum Etruscos et Athenienses a sexta hora diei, secundum Romanos a media nocte: et hos nunc secutus ait 'medios cursus nox torquet et me saevus equis oriens adflavit anhelis'. haec autem plene exsequuntur et Cicero in auguralibus et Aulus Gellius in libris noctium Atticarum. hoc etiam illa res iuris indicat, quod cum tribunum plebi abnoctare ab urbe non liceret, licebat tamen exire post noctem mediam et ante mediam reverti. Ad v. 739 Saevus oriens solem dicit, cuius lux est umbris inimica: unde Lucanus "et medio feriere die" (6.744). est autem physicum: nam pereunt umbrae solis adventu. Ad v. 741 Aeneas quo deinde rvis?? ordo est: Aeneas deinde 'quo ruis?' Ad v. 742 Quem fugis?? quasi ignorans rationem, qua fugeret. Ad v. 744 Canae aut antiquae, aut propter ignis favillas. Ad v. 745 Farre pio vel quia exinde sacrificabant: vel quia mos fuit apud maiores ut divinum ignem farre servarent: qui si durasset in alterum diem, eum aptum agendis rebus significabant. 'far' autem frumenti certa species est, sicut adoreum. Ad v. 746 Primum principem. Ad v. 749 Havd mora hoc est quod ait 'et coniunge volentem'. nec ivssa voluntatem, ut supra "infandum regina iubes renovare dolorem": aut certe quae Iuppiter iusserat. Ad v. 750 Transcribunt urbi matres Romani moris verbum est: 'transcripti' enim in colonias deducebantur. urbi ad urbem. Ad v. 751 Deponunt quasi de navibus. animos nil magnae l. e. aut Aeneas deponit eos qui nulla gloriae cupiditate tanguntur: aut hi qui erant transcripti, id est matres et volentium multitudo, deponunt animos, id est summittunt inertiae. Ad v. 753 Robora navigiis melius hic distinguitur. Ad v. 754 Exigvi numero sed bello vivida virtus transiit ad rem a numero. Ad v. 755 Urbem designat aratro quem Cato in originibus dicit morem fuisse. conditores enim civitatis taurum in dexteram, vaccam intrinsecus iungebant, et incincti ritu Gabino, id est togae parte caput velati, parte succincti, tenebant stivam incurvam, ut glebae omnes intrinsecus caderent, et ita sulco ducto loca murorum designabant, aratrum suspendentes circa loca portarum. unde et territorium dictum est quasi terriborium tritum bubus et aratro. Ad v. 757 Gavdet regno Troianus acestes suo: nomine enim eius fuerat civitas appellata. Ad v. 758 Indicitque forum id est tempus et locum designat agendorum negotiorum, qui conventus vocatur. 'indicit' autem verbum iuris est. et per hoc potentem vult significare civitatem. et patribus dat ivra vocatis dat condendi iuris potestatem his quos appellaverat patres: aut certe vocatis patribus iura distribuit. hi autem, ut Sallustius dicit, "vel aetate vel curae similitudine patres appellati sunt". senatores autem alii a senecta aetate, alii a sinendo dictos accipiunt: ipsi enim agendi facultatem dabant per senatus consulta. Ad v. 759 erycino in vertice Eryx mons Siciliae supra Drepanum, ubi fuit templum Veneris Erycinae. Ad v. 760 Idaliae Cypriae. sacerdos alii ad tumulum, alii inverso ordine ad templum referunt, ut lucus tantum tumulo detur Anchisae, ut in bucolicis "inducite fontibus umbras pastores": nemora enim aptabant sepulcris. Ad v. 768 Visa maris facies ut alibi "mene salis placidi vultum". vult autem istos aspectum quoque maris horrere. Ad v. 769 Fugae profectionis. Ad v. 772 Eryci et tempestatibus bene iunxit: procellae enim aut de fluminibus, aut de montibus fiunt, quas περιπνοίας dicunt, vulgo †peripenas appellant. Ad v. 773 Solvique ex ordine funem ordo est: iubet caedere ex ordine, id est rite peragi sacrificium, et sic solvi funem: sic in septimo "Phrygiamque ex ordine matrem invocat", id est rite. ‹'funem' autem› quo naves ad terram ligantur. Ad v. 774 Tonsae olivae comptae, minutis frondibus. Ad v. 775 Procul in prora in parte extrema. Ad v. 780 Effundit pectore questus hoc est cum dolore, ut ait "funditque preces rex pectore ab imo". Ad v. 782 Preces descendere ad omnes si quid invidiae est in humillimis precibus, inputandum †in nomina Iunoni. nam 'omnes' dicendo etiam humiles significat: unde ait etiam descendere. Ad v. 783 Quam nec longa dies id est longum tempus: de quo licet melius feminino genere dicamus, tamen et masculino dicimus: nam de certo die masculino tantum utendum est, ut 'natalis meus dies est'. pietas nec mitigat aut Troianorum, quia pii sunt: aut certe propter illud "Iunoni Argivae iussos adolemus honores", quasi quae nec sacrificiis placaretur. Ad v. 784 Infracta valde fracta, ut "Turnus ut infractos adverso Marte Latinos". Ad v. 785 Media de gente id est totius gentis potentem. exedisse muliebriter dictum: nam inde est quod sequitur 'cineres atque ossa peremptae'. sane 'edo' habet et rectam, sed antiquam declinationem, ut 'edo edis edit', et anomalam, ut 'edo es est': quarum secunda et tertia personae longae sunt propter differentiam 'sum es est'. 'edit' autem in praeterito producitur 'edi edisti edit', ut 'legit'. Ad v. 788 Cavsas tanti sciat illa furoris bene supprimit: contra ipsam enim sunt quae Iuno in decimo exsequitur, ut 'me duce Dardanius Spartam expugnavit adulter'. Ad v. 790 Quam molem ut alibi "et tantas audetis tollere moles". Ad v. 791 Nequiquam aut sine causa, id est nulla extante ratione: aut 'nequiquam' quantum ad eius pertinet mentem: unam enim navem ex omnibus vertit. unde ait Iuno 'quae potui infelix'. Ad v. 792 In regnis hoc avsa tuis ut alibi "non illi imperium pelagi saevumque tridentem". actis furore conpulsis, ut "reginam Allecto stimulis agit undique Bacchi". Ad v. 795 Ignotae ignobili, ut "nam saepe favos ignotus adedit stellio": et dixit ignotam Italiae conparatione: nam ignota non erat ad quam bis Troiani venerant. Ad v. 797 Vela tibi id est per regnum tuum. Ad v. 798 Si concessa peto siquidem: nam modo 'si' confirmantis est. agit autem a possibili. Ad v. 800 Fas omne est fas te est, hoc est possibile est, 'meis regnis fidere': nam 'fido' dativum tantum regit. Ad v. 801 Unde genus ducis ut diximus supra, quia feliciter est navigaturus Aeneas, Venerem dicit a mari procreatam. et ut fert fabula, Caelus pater fuit Saturni. cui cum iratus filius falce virilia amputavit, delapsa in mare sunt: de quorum cruore et maris spuma nata dicitur Venus: unde et Ἀφροδίτη dicitur, ἀπὸ τοῦ ἀφροῦ . sed hoc habet ratio: omnes vires usu venerio debilitantur, qui sine corporis damno non geritur: unde fingitur Venus nata per damnum; de mari autem ideo, quia dicunt physici sudorem salsum esse, quem semper elicit coitus. unde etiam myrtus ei consecrata est, quae litoribus gaudet, ut ait "litora myrtetis laetissima". ideo autem diximus 'Caelus pater', ut deus significaretur: nullus enim deus generis neutri est. nam caelum genere neutro elementum significat. mervi quoque etiam praestiti, ut "nec te regina negabo promeritam". alii dicunt 'militavi', ut "aere merent parvo". Ad v. 802 Rabiem tantam caelique marisque ut in primo legimus. Ad v. 803 In terris etiam in terris: nam augmentum est. Ad v. 808 In mare se xanthus omnia haec Homeri sunt. Ad v. 809 Nec dis nec viribus aequis id est diis iniquis, hoc est adversis: litotes figura. aut 'non aequis' non aequali favore: plures enim Graecis favebant. de matribus autem, id est Thetide et Venere, intellegere non possumus, quia et Thetide melior Venus est, et ei praesenti derogare nollet. Ad v. 810 Cuperem cum vertere ab imo quod proprium eius est, ut "magnoque emota tridenti fundamenta quatit". hinc ut supra diximus, ἐνοσίχθων dictus est. et fecit augmentum, cum se praestitisse dixit iratum. Ad v. 813 Portus accedet hic distinguendum, ne sit contrarium Veneris petitioni, quae ait 'liceat Laurentem attingere Thybrim'. Ad v. 814 Amissum quem gurgite quaeres Misenum dicit, de quo legimus "inter saxa virum spumosa inmerserat unda". Ad v. 815 Unum pro multis Palinurum significat: nam falsum erit si unum voluerimus accipere: duos enim constat occisos, Misenum et Palinurum. Ad v. 816 Laeta permulsit permulsit et laeta fecit, ut "animumque labantem inpulit": aut certe perpetuum est epitheton Veneris. Ad v. 817 Spumantia frena spumas moventia. Ad v. 818 Feris equis, ut "inque feri curvam conpagibus alvum". Ad v. 822 Variae comitum facies aut beluas dicit marinas secundum naturam: aut poetice deos marinos. inmania cete τὸ κῆτος καὶ τὰ κήτη , ut βέλος βέλη : nam Latine sic declinari non potest. nullum enim apud nos animal generis neutri est: nisi forte 'hic cetus, huius ceti' dicamus, quod nusquam lectum est; nam dicuntur canes marini. Ad v. 823 Et senior glauci chorus Glaucus Anthedonius piscator fuit. qui cum captos pisces supra herbam abiecisset et eos recepisse vidisset quam amiserant vitam, intellecta herbarum potentia, esu earum in deum mutatus est: cuius hic chorum ideo senem dicit, quia etiam ipse senex fuerat. aut certe seniorem dicit propter spumarum colorem, sicut paene omnes dii finguntur esse marini. inovsque palaemon Melicerta Inus filius. et notandum patronymicon a matre in auctore idoneo. Ad v. 824 Phorcique exercitus omnis di qui sub Phorco agunt. hic autem Phorcus dicitur Thoosae nymphae et Neptuni filius. ut autem Varro dicit, rex fuit Corsicae et Sardiniae: qui cum ab Atlante rege navali certamine cum magna exercitus parte fuisset victus et obrutus, finxerunt socii eius eum in deum marinum esse conversum. Ad v. 825 Laeva tenet thetis satis prudenter sexum debiliorem sinistrae adplicat parti. Ad v. 826 Nisaee media diphthongos est. Ad v. 827 Vicissim quia reliquerat quidem socios, sed feliciter petebat Italiam. Ad v. 828 Pertemptant sollicitant. Ad v. 829 Attolli malos id est vela per malorum volubilitatem levari: nam cum navigaret iam, non dubium quod olim erexerant arbores. Ad v. 830 Fecere pedem id est podiam, hoc est funem, quo tenditur velum. sinistros nunc dextros pro aurae mutabilitate. Ad v. 832 Cornva antemnarum extremitates. sva flamina prospera, a puppi venientia. Ad v. 833 Princeps ante omnis unum verbum vacat. Ad v. 835 Mediam caeli metam perite locutus est: nam medium caelum meta est ἀναβιβάζοντος circuli, qui medius est inter ortum et occasum. a medio autem caelo et finitur ortus, et occasus incipit siderum. alter est ὁρίζοντος , qui segregat aspectum huius caeli ab alio invisibili nobis. Ad v. 837 Sub remis fusi per d. s. n. id est requierant paululum, sic remos tenentes. Ad v. 838 Levis vel adventu vel discessu: nam levis in utroque est. Ad v. 839 Dispulit umbras nam semper deos ambit nimbus. Ad v. 840 Te palinure petens factiose adgrediens, adpetens. et sciendum in maius celebrari Palinuri mortem more poetico, quem dormientem in undas cecidisse constat †missum. somnia soporem. bene autem discernit ista Vergilius, ut 'Somnum' ipsum deum dicat, 'somnium' quod dormimus, 'insomnium' quod videmus in somnis, ut "sed falsa ad caelum mittunt insomnia manes". Ad v. 843 Iaside fili Iasi. ferunt ipsa aequora classem id est et aestu et aura nostris utimur. Ad v. 844 Aequatae spirant avrae prosperae, ut "aequatis classem procedere velis". Ad v. 845 Pone caput bene particulatim ad id venit, quod aperte dictum refutaretur. laboris ex intuendis sideribus. pavlisper hoc est paululum, dum tu quiescis. Ad v. 847 Vix attollens lumina aut a sideribus removens, aut certe numinis praesentia praegravatus: quod est melius: nam et sequens eius oratio turbata est, quod et semiplenae indicant elocutiones. Ad v. 848 Vultum mutabilitatem, quae fit pro qualitate ventorum. Ad v. 849 Ivbes vis, ut "infandum regina iubes renovare dolorem". mene hvic confidere monstro?? subaudis 'vis', 'iubes'. Ad v. 850 Aenean credam quid enim per contrarium dicit: cur Aeneam non committam caelo et auris fallacibus, qui sum totiens serenitatis fraude deceptus? 'quid enim' quid ni? cur non? Ad v. 851 Fravde sereni serenitatis: ut "et servantissimus aequi". alii legunt 'deceptus fraude caeli sereni'. Ad v. 855 Vique soporatum stygia morte plenum. utraque tempora pro 'utrumque tempus'. Ad v. 856 Cunctanti quasi reluctanti. natantia errantia somni vicinitate. Ad v. 858 Cum puppis parte prooeconomia: ut triduo natare potuerit. Ad v. 862 Currit iter ut Cicero "ite viam, redite viam". tutum praesidio Neptuni. Ad v. 864 Sirenum Sirenes secundum fabulam tres, parte virgines fuerunt, parte volucres, Acheloi fluminis et Calliopes musae filiae. harum una voce, altera tibiis, alia lyra canebat: et primo iuxta Pelorum, post in Capreis insulis habitaverunt, quae inlectos suo cantu in naufragia deducebant. secundum veritatem meretrices fuerunt, quae transeuntes quoniam deducebant ad egestatem, his fictae sunt inferre naufragia. has Vlixes contemnendo deduxit ad mortem. 'Sirenum' autem genetivus pluralis est veniens ab 'hac Sirene'. Ad v. 866 Tum rauca ac si diceret, antehac delectabili voce resonabant, tunc fluctibus solis. et bene imitatus est maris stridorem 'sale saxa sonabant'. Ad v. 867 Amisso flvitantem e. m. naturale enim est ut fluctuet navis sine gubernatore. Ad v. 868 Nocturnis rexit in undis dat ei hoc et in decimo, ut "ipse sedens clavumque regit velisque ministrat". Ad v. 869 Multa gemens nomen pro adverbio: hoc est multum et satis gemens. casu amici propter ruinam adlusit ad nomen. Ad v. 870 Pelago confise hoc est quod supra Palinurus excusat. Ad v. 871 Nudus insepultus, mortuus: ut "et freta destituent nudos in litore pisces". singula autem legenda sunt, ut ad dolorem gradus fiant. ignota peregrina, ante non visa; nam in sexto dicturus est "paulatim adnabam terrae, iam tuta tenebam". sciendum sane Tuccam et Varium hunc finem quinti esse voluisse: nam a Vergilio duo versus sequentes huic iuncti fuerunt: unde in non nullis antiquis codicibus sexti initium est "obvertunt pelago proras, tum dente tenaci". semh8duozmig2cy1jhyh1bu8fm56qv1 265098 265096 2026-05-09T13:11:30Z Saumache 27923 265098 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos librum V commentarius }} {{Liber |Ante = Commentarius IV |AnteNomen = ../Liber IV |Post = Commentarius VI |PostNomen = ../Liber VI }} {{anchor+|1|Ad v. 1}} Interea dum fletur aut sepelitur Dido: et hoc sermone librum, ut solet, superioribus iunxit. cuius pars maior ex Homero sumpta est: nam omnia quae hic commemorat, exhibentur circa tumulum Patrocli, nisi quod illic curule exercetur, hic navale certamen. sane intellegendum non potuisse fieri, ut una, nec plena die Aeneas ad Siciliam perveniret: unde accipiendum est, sicut supra legimus, quod circa primum ortum lucis navigavit, ut "regina e speculis ut primum albescere lucem vidit et aequatis classem procedere velis". ergo tota die dum se Dido interimit, dum fletur, paululum provectus est, leniter spirantibus ventis, et flammas rogi circa vesperam vidit, quo tempore et per naturam ignem videre potuit, et per pristinum morem, quo per diem cadavera non incendebantur. deinde tota navigans nocte et alterius diei parte ad Siciliam venit. medium aut 'medium' est quicquid a principio recedit et necdum finem sortitur: aut 'medium' sic altum, ut medium putares, ut "graditurque per aequor iam medium": nam vere 'medium' sequenti indicat loco 'ut pelagus tenuere rates nec iam amplius ulla occurrit tellus: maria undique e. u. c.' sane speciem pro genere posuit: nam mare significat 'maria'. tenebat nautico usus est verbo, ut "Iliacas vento tenuisse carinas" et "ni teneant cursus". {{anchor+|2|Ad v. 2}} Certus aut indubitabiliter pergens, id est itineris sui certus: aut 'certus Aeneas', id est sollers, strenuus, velox, ut "equidem per litore certos dimittam". atros aquilone quos nuper flans aquilo atros effecerat, ut "et mediis properas aquilonibus ire per altum". nam ex Africa venientibus auster secundus est, aquilo adversus: ergo hoc dicit quod fluctus, qui atri esse consuerunt aquilonis flatu, qui ante flaverat secundo flatu, secarit Aeneas surgente zephyro, ut Mercurius "nec zephyros audis spirare secundos". sed novimus, tempestatis hanc esse naturam, ut reliquias venti teneat etiam in alterius flatu, sicut Lucanus "ut quotiens aestus zephyris eurisque repugnat, huc abeunt fluctus, illuc mare" (3.549). 'atros' autem secundum Plinium dicit, qui ait in naturali historia, non esse maris certum colorem, sed pro qualitate ventorum mutari, et aut flavum esse, aut luculentum, aut atrum. {{anchor+|4|Ad v. 4}} Conlucent flammis lucent undique: in honorem enim regum cum facibus procedebatur a populo: unde ait de Pallante "lucet via longo ordine flammarum et late discriminat agros". postea etiam funebres lectulos proferre coeperunt: unde est etiam in sexto "vel quae Tiberine videbis funera, cum tumulum praeterlabere recentem", cum de Marcello aedili diceret, filio sororis Augusti, in cuius honorem hoc factum est. quae tantum in quantitate est admiratio. sane sciendum Varronem dicere, Aeneam ab Anna amatum: et licet, ut supra diximus, plurimum tempus intersit, lectum tamen est. {{anchor+|5|Ad v. 5}} Cavsa latet duri magno sed amore dolores polluto 'duri dolores' ὑπέρθεσις est: sed expositio talis est: ignorabant quidem causam Troiani, coniecturis tamen propius accedebant: nam 'duri dolores magno amore polluto', id est laeso, et notus feminarum furor ducebat Troianos per triste augurium, scilicet ut crederent se interemisse Didonem. multi dicunt 'ducunt' dilacerant, ut ad supra dictas duas causas tertia accedat: percellebant, inquit, animos Troianorum, quod nascebantur duri dolores amore polluto, quod notus erat feminae furor, quod ignem rogi videbant, id est omen navigantibus triste: ut 'pertriste' valde triste sit. sed si sic intellexerimus, tertio dicto congruit tantum, non etiam superioribus: nec enim Troiani navigantes iam poterant aut de amore aut de furore Didonis esse solliciti. {{anchor+|7|Ad v. 7}} triste per avgurium quidam 'augurium' pro coniectura accipiunt. sed in quarto libro relatum est, duplici modo diras fieri: aut in signis, aut quocumque modo, aut quacumque parte. sed de signis diram fieri in tertio de harpyiis et in quarto de Didone significatum est: nunc quocumque modo diram fieri sic ostenditur, cum facit Aeneam ex Africa navigantem flammam e rogo Didonis adtendere, dixit enim 'quae tantum accenderit ignem causa latet' usque 'pectora ducunt'. cum enim dat ubique Aeneae auguriorum peritiam, ostendit scisse eum etiam haec signa inter diras referri: quod verum fuisse declarat secuta tempestas. teucrorum pectora ducunt sicut dictum est, propter visas flammas rogales, quae malum navigantibus omen efficiunt: et Troiani auguriorum periti sunt, nam neque ad Italiam veniunt, et mox naves incendio amittunt. {{anchor+|8|Ad v. 8}} Rates pro navibus abusive posuit. {{anchor+|9|Ad v. 9}} maria undique et undique caelum ecce vere nunc est medium mare. {{anchor+|10|Ad v. 10}} Olli aut tunc: aut illi. supra caput periculosus, inevitabilis, mortifer: nec enim simpliciter dictum est, cum omnis imber supra caput sit. {{anchor+|11|Ad v. 11}} noctem tenebras, hiemem tempestatem: Graeci enim χειμῶνα , et non solum anni tempus, sed et tempestatem significant. inhorrvit unda tenebris hoc est et noctis, et nubium. {{anchor+|12|Ad v. 12}} Ipse gubernator ἐμφατικῶς hoc est, qui debuit esse solacio. puppi ab alta subaudis 'haec ait'. {{anchor+|13|Ad v. 13}} Quianam id est cur. et est interrogantis adverbium, quo usus est bis, hic et in decimo "caelicolae magni, quianam sententia vobis versa retro?" nimbi pro nubes. colligere arma ivbet vela contrahere, non penitus deponere: nam dicit 'obliquatque sinus in ventum'. {{anchor+|16|Ad v. 16}} obliquatque sinus in ventum contra eam partem, qua venti flabant. et eleganter per totum gubernatorem ostendit ante omnia temptare, quam ad confessionem descendat. {{anchor+|17|Ad v. 17}} magnanime Aenea fortissime. et est epitheton sumptum ex tempore, hoc est qui non consternaris: sic in quarto ubi nuptias facturus est, ait "ipse ante alios pulcherrimus omnes". ivppiter auctor aut nostrae navigationis; aut secundum usum locutus est: nec si huius rei auctorem se Iuppiter faciat. et multi quaerunt, quomodo 'auctor Iuppiter', cum Apollini dicat "tot maria intravi duce te?" sed legimus "quae Phoebo pater omnipotens": et specialiter navigationis ex Africa auctor est Iuppiter. {{anchor+|18|Ad v. 18}} Hoc caelo id est aere, "in hoc caelo qui dicitur aer": sic Lucretius posuit. {{anchor+|19|Ad v. 19}} Mutati transversa fremunt id est hinc atque hinc, quod est ex transverso: Varro de ora maritima "nihil enim venti, ut docti dixerunt, nisi aer multus fluens transversus". est autem adverbium factum de nomine, ut "cunctatur et amnis rauca sonans", item "et pede terram crebra ferit". nomen et adverbium plerumque in se transeunt: nomen in adverbium, "torvumque repente clamat", id est torve: item adverbium in nomen, ut "dum mane novum" accepta declinatione factum est nomen. sic Persius "iam cras hesternum consumpsimus, ecce aliud cras". sed nomen cum adverbium esse coeperit, fit indeclinabile; adverbium cum nomen esse coeperit, declinatur: unde ait Plautus "a mani ad vesperum" (Am. 253), (Mil. 503, Mos. 767). 'a mane' autem propter triptoton non dixit: cum enim in alienum ius transeunt hae partes, non suis, sed earum ad quas transierint, utuntur potestatibus, dumtaxat in declinatione. nam temporum rationem suam reservant: ut hoc loco 'transversa', cum adverbium sit, 'a' tamen brevis est, quia venit ex nomine, licet duae consonantes sequantur: cum sciamus 'a' terminata adverbia longa esse, ut paulo post "et frustra cerno te tendere contra". vespere ab atro id est ab occidente nubibus confuso, hoc est quo tendimus: nec enim sine ratione post generalitatem addidit speciem. quidam autem ideo 'atro' dicunt, quia ubi dies est occidens, atra omnia facit, id est noctem. {{anchor+|20|Ad v. 20}} In nubem cogitur aer nubes enim aeris densitas facit, ut "denset erant quae rara modo et quae densa relaxat": contrario "scindit se nubes et in aethera purgat apertum". {{anchor+|21|Ad v. 21}} nec nos obniti contra κατὰ τοῦ αὐτοῦ : sufficiebat enim aut 'obniti', aut 'contra niti'. tendere pro 'contendere': aphaeresis est. tantum aut quantum adversa tempestas valet, aut 'tantum' pro 'in tantum', ut "quid tantum insano iuvat indulgere dolori". {{anchor+|22|Ad v. 22}} sufficimus hic simpliciter, alibi subministrare significat, ut "sufficit umorem". sequamur fortunam scilicet. {{anchor+|23|Ad v. 23}} quoque vocat vertamus iter videtur bis idem dixisse. nec litora longe a facili. et deest 'esse'. {{anchor+|24|Ad v. 24}} Fida propter Acestis adfinitatem. fraterna erycis propter Erycem, Butae et Veneris filium, secundum alios Neptuni et Veneris, regem Siciliae, unum sicut dicitur de numero Argonautarum. sicanos corripuit 'Si', alibi producit, ut "Sicanio praetenta sinu". {{anchor+|25|Ad v. 25}} Rite memor servata remetior astra si rite remetior astra paulo ante servata, scilicet ante tempestatem. colligit autem vicinitatem ex ratione cursus, qui a peritis horis colligitur, quas indicant sidera. {{anchor+|27|Ad v. 27}} Iamdudum non tantum heroicum est quod dat Aeneae gubernandi scientiam, sed etiam ad prooeconomiam pertinet: dicturus enim est "et ipse ratem nocturnis rexit in undis". frustra cerno te tendere contra ad illud respondit 'nec nos obniti contra, nec tendere tantum sufficimus'. {{anchor+|28|Ad v. 28}} Flecte viam velis ex re maritima nata declamatio. in terra enim a via deflectimus nos, in mari ipsam flectimus viam. non ergo velorum viam, sed per vela ipsius cursus viam dixit. 'flecte' autem significat muta: Pacuvius "quae meum venenis flexit socium pectora". et hic ad illud respondit 'quoque vocat vertamus iter'. {{anchor+|29|Ad v. 29}} Fessas naves pro 'nos fessos'. vel 'fessas' quassas, nec ad plenum refectas. dimittere pro 'inmittere'. {{anchor+|30|Ad v. 30}} Dardanium acesten ut et supra diximus, Hippotes filiam suam Egestam ne ad cetos religaretur, superposuit naviculae et misit quo fors tulisset. qua delata ad Siciliam, Crinisus fluvius concubuit cum ea conversus in canem, unde Acestes est natus: vel, ut quibusdam videtur, Agestes. huius rei ut esset indicium aes cum effigie canis percussum Siculi habuerunt. alii dicunt Laomedontem regem Troianorum, cum graviter cives sui ab ceto, id est belua marina, infestarentur propterea quod mercedem Neptuno ob fabricatos muros negasset, ad templum Iovis Ammonis scitatum misisse de mali remedio vel fine. cui cum esset responsum, ut filiam suam Hesionam beluae offerret, et hoc a civibus facere cogeretur, fore respondit si ante eorum filias beluae obiecisset: quo facto cum plures puellae a ceto absumptae essent, plerique parentes filias in longinqua miserunt, ex quibus una †troia nomine silvae aegesta delata in Siciliam est, et a Criniso, sicut dictum est, conpressa edidit Acestem. alii dicunt Laomedontem, cum, sicut narratum est, propter filiam suam seditionem a civibus pertulisset, unum de Troianis, auctorem seditionis, occidisse filiasque eius mercatoribus exponendas dedisse, a quibus illae in Sicilia prope Crinisum amnem relictae sunt, quarum ille unam in canem conversus compressit. quidam dicunt Egestam reversam in matrimonium a Capye ductam, ex quibus Anchisen natum. servat hic tenet, ut "et tantas servabat filia sedes": vel certe 'servat' habet. {{anchor+|31|Ad v. 31}} gremio conplectitur ossa quasi de matre dixit. et quaeritur, cur hoc Palinurus, cum ad Siciliam suaderet devertere, non dixerit: nisi forte quod luctus Aeneam noluerit admonere, propter quod ante Aeneas causa mortis paternae Siciliam oram inlaetabilem dixerit. {{anchor+|32|Ad v. 32}} Secundi zephyri quomodo, si tempestas est? sed iam secundi post conversionem navis. {{anchor+|34|Ad v. 34}} Et tandem vacans particula est 'tandem', ut "et quo sub caelo tandem": nam cur 'tandem', cum dicat 'fertur cita gurgite classis'? aut 'tandem' ideo quia navigantibus etiam cita navigatio tarda videtur: aut 'tandem' periculis liberati. laeti qui in tempore tempestate caruissent. notae notae harenae, ad notam harenam. et utrum 'notae' dulci? an quia iam ibi fuerant? ut 'vix e conspectu Siculae telluris in altum'. {{anchor+|35|Ad v. 35}} excelso utrum ἀν' ὑφέν , an 'ex celso' pro 'excelso'? miratus is qui mirabatur: aut certe 'miratus occurrit'. et bene temperato usus est verbo, ne videretur aut quasi inhospitalis dolere, aut exultare voti nescius Troianorum. {{anchor+|37|Ad v. 37}} Horridus terribilis. in iaculis in hastis: Ennius "levesque secuntur in hastis". libystidis vrsae aut re vera: aut ferae Africanae, id est leonis aut pardi. {{anchor+|39|Ad v. 39}} non inmemor litotes figura. {{anchor+|40|Ad v. 40}} gratatur quidam 'gratatur' non gratulatur, sed laetatur acci- piunt, ut, quod ad Troianorum votum pertinet, miseretur ad Siciliam reversos, quod ad suum animum, gaudeat. Pacuvius in Hermiona hoc verbum posuit "ibo atque dicam, frequentes ut eant gratatum hospiti", Accius Pelopidis "nec tibi me in hac re gratari decet". quidam tamen reprehendunt quod penitus non dederit verba Acesti gratulanti. reduces salvos: alibi "ut reduces illi ludunt". gaza agresti opibus rusticanis: nam gaza omnis fructus est. {{anchor+|42|Ad v. 42}} Stellas fugarat poetice dixit: nam si stellae a stando dictae sunt, non fugantur; semper enim fixae sunt praeter planetas. et est indicativus modus pro coniunctivo: cum fugasset tempestates. {{anchor+|43|Ad v. 43}} clara dies ad conparationem. {{anchor+|44|Ad v. 44}} advocat Aeneas proprie enim advocata contio dicitur. {{anchor+|45|Ad v. 45}} Dardanidae magni frequenter, ut diximus, ad opus suum Vergilius aliqua ex historia derivat: nam sic omnia inducit, quasi divini honores solvantur Anchisae, quos constat Iulio Caesari tribuisse Augustum. et bene dicit 'genus alto a sanguine divum': nam per tacitam oeconomiam ostendit, debere Anchisen generis sui honorem mereri: unde est "dis genite et geniture deos". a sanguine divum 'divum' et 'deorum' indifferenter plerumque ponit poeta, quamquam sit discretio, ut deos perpetuos dicamus, divos ex hominibus factos, quasi qui diem obierint: unde divos etiam imperatores vocamus. sed Varro et Ateius contra sentiunt, dicentes divos perpetuos, deos, qui propter sui consecrationem timentur, ut sunt dii manes: quod tangit in duodecimo dicens "diva deam stagnis quae fluminibusque sonoris praesidet". {{anchor+|46|Ad v. 46}} Annvus orbis quia menses in sese recurrunt et annum faciunt: unde et anulus quasi anuus dictus. sic alibi "atque in se sua per vestigia volvitur annus". {{anchor+|47|Ad v. 47}} Divini aut laus est, ut "divini opus Alcimedontis": aut re vera 'divini'; nam ait "genitor mihi talia namque, nunc repeto, Anchises fatorum arcana reliquit". multa enim antiqua lectio Anchisen futurorum scientem concelebrat. aut 'divini' id est dei, quia apud Romanos defunctorum parentes dei a filiis vocabantur. {{anchor+|48|Ad v. 48}} Maestas aras aut ipsi maesti; aut medium se praebet: nam et hominem fuisse novit, et vult eum ex consecratione numen effectum; nam 'maestas aras' ad hominem pertinet, id est diis manibus consecratas, et quod paulo post dicit 'altaria liquit' vult esse divinitatis post apotheosin, posteaquam deus confirmatus est: unde est et 'adytis', quae templorum sunt, et 'successit tumulo', quod est hominis. {{anchor+|49|Ad v. 49}} Nisi fallor non quasi nescius dixit, sed propter anni confusionem, quae erat apud maiores. nam ante Caesarem qui nobis anni rationem conposuit, quam hodieque servamus, intercalabantur decem dies, ut etiam in Verrinis legimus, scilicet lunae non congruente ratione. annum autem primo Eudoxus, post Hipparchus, deinde Ptolomaeus, ad ultimum Caesar deprehendit. acerbum propter perditum patrem. {{anchor+|50|Ad v. 50}} Honoratum quia deus effectus est. sic di volvistis ut in tertio "visum superis". semper enim de diis salva veneratione conqueritur. sane * * * subaudiendum extrinsecus. {{anchor+|51|Ad v. 51}} Gaetulis agerem si syrtibus si in Gaetulis syrtibus agerem, id est essem. et bene aut desertos, aut hostiles commemorat locos. sane multis modis hoc loco ludos fieri debere dicit: a necessitate 'hunc ego Gaetulis' et reliqua: ab oportunitate 'nunc ultro ad cineres ipsius': ut et praemiis invitet 'bina boum vobis Troia' et reliqua: deinde genera certaminum 'quique pedum cursu valet' et reliqua: et orationem auspicato concludit dicendo 'ore favete omnes et cingite tempora ramis'. exul extra solum suum. {{anchor+|52|Ad v. 52}} Argolicove mari Ionico et Adriatico. deprensus occupatus. et proprie navigantum est, ut "deprensis olim statio tutissima nautis". urbe mycene Graece dixit: unde singularem numerum posuit. 'Mycene' autem sicut 'Thebe': Iuvenalis "atque vetus Thebe centum iacet obruta portis", ut sit 'Mycene Mycenes', ut 'Agave Agaves'. potest et exinde Latinam fecisse declinationem, ut sit 'haec Mycena huius Mycenae', ut 'Fidena'. et est periphrasis 'urbe Mycenae', id est Mycenis, ut "urbem Patavi". {{anchor+|53|Ad v. 53}} Annva vota haec quasi numini. et 'vota' nove funebre sacrificium dixit, id est ludos funebres, cum vota rerum secundarum sint. {{anchor+|54|Ad v. 54}} Svis donis congruis, aut certe debitis: sunt enim tantum superorum munera, sunt inferorum: in bucolicis "Phoebo sua semper apud me munera sunt, lauri, et suave rubens hyacinthus". pro aris autem altaria, quae superorum deorum sunt. et hoc ideo quia Anchises iam deus est. {{anchor+|55|Ad v. 55}} Nunc vltro argumentum a minore ad maius. 'ultro' autem aut 'ultra', id est insuper, hoc est amplius numina praestiterunt: aut 'ultro', id est sponte sua, non optantibus, vel volentibus nobis: vult enim ob hoc tempestatem ortam, non ut ab Italia depellerentur, sed quo sacra renovarentur Anchisae. {{anchor+|56|Ad v. 56}} ‹sine mente› sine numine divum sine voluntate et sine aucto- ritate. {{anchor+|57|Ad v. 57}} intramus pro intravimus. {{anchor+|58|Ad v. 58}} Celebremus honorem quomodo 'laetum honorem'? aut pro 'nos laeti': aut honorem non dixit exsequias: nam et ventos quasi a numine vult petere. et eum deum ubique memorat, cum in subsequentibus etiam vino libarit, [aut] quod mortuis non licebat. {{anchor+|59|Ad v. 59}} poscamus ventos utrum tum, id est deinde petamus ventos: et utrum a diis, an ab Anchise, quem deum per templa commemorat. {{anchor+|60|Ad v. 60}} Posita constituta, ut "et posuere in montibus urbem Pallantis proavi de nomine Pallanteum". dicit autem: petamus etiam hoc, ut velit nos in urbe constituta singulis quibusque annis sibi sacra persolvere. et bene 'sacra', tamquam de deo, et 'urbe posita', hoc est non quasi exules et vagi. {{anchor+|61|Ad v. 61}} bina boum et reliqua. utrum κατὰ τὸ σιωπώμενον Acestes illi mandavit, an ultro Aeneas etiam illius nomine pollicetur, an quasi de amici animo Aeneas promittit? {{anchor+|62|Ad v. 62}} In naves per naves: multa enim 'in' significat, ut diximus supra. {{anchor+|63|Ad v. 63}} quos colit hospes acestes non ait Siculos, sed quos Acestes colit. {{anchor+|64|Ad v. 64}} Si nona diem mortalibus almum in hoc loco aut pro confirmativa posita est, ut "vestro si munere tellus", ut sit 'si' pro 'cum', id est cum venerit: aut 'si' pro dubitativa est, ut accipiamus 'almum' serenum, id est si dederit diem serenum et talem qualis ludis aptus est. ergo non de die, qui certus est, dubitat, sed de serenitate: unde paulo post "serena iam luce". et sciendum quia apud maiores ubiubi quis fuisset extinctus, ad domum suam referebatur: unde est "sedibus hunc refer ante suis": et illic septem erat diebus, octavo incendebatur, nono sepeliebatur: unde Horatius "novendiales dissipare pulveres". inde etiam ludi qui in honorem mortuorum celebrabantur novendiales dicuntur. sciendum quia etiam domi suae sepeliebantur: unde orta est consuetudo, ut dii penates colantur in domibus. non nulli tamen 'si' pro 'quando' accipiunt. {{anchor+|66|Ad v. 66}} Prima re vera 'prima': nam cetera non eo quo dicit editurus est ordine. ergo ἀνακόλουθον . {{anchor+|67|Ad v. 67}} quique pedum deest 'hinc' vel 'inde'. viribus avdax hoc ad omnia pertinet, et potest non subdistingui: quamvis quidam luctationem accipiant, quod non reddidit. {{anchor+|68|Ad v. 68}} Aut iaculo incedit melior id est iactu velocium sagittarum, ut vacet 've'. sic ista iunxit in nono "insidiis iaculo et longe fallente sagitta", id est iaculo longe fallentis sagittae: nam non exhibuit iaculatores. aut notandum quod iaculatores promisit, nec exhibuit. melior comparativum pro absoluto; sed in usu iam †et hit pro absolutis accipiuntur. {{anchor+|69|Ad v. 69}} Crudo caestu aut crudeli, aut duro: ut sit simpliciter dictum, quod ex corio duro sit. 'caestus' autem per diphthongon pugilum arma significat, habet etiam pluralem numerum et est quartae formae: nam 'cestus cesti' numeri tantum singularis sine diphthongo balteum Veneris significat. {{anchor+|70|Ad v. 70}} Praemia palmae id est virtutis: a praecedenti quod sequitur. {{anchor+|71|Ad v. 71}} Ore favete apto sermone usus est et sacrificio et ludis: nam in sacris taciturnitas necessaria est, quod etiam praeco magistratu sacrificante dicebat 'favete linguis, favete vocibus', hoc est bona omina habete, aut tacete: in ludis quoque necessarius favor est, quem propter plausum futuris spectatoribus dicit. 'favet' autem ore quis etiam per taciturnitatem: Horatius posuit "favete linguis, carmina non prius audita Musarum sacerdos". cingite tempora ramis ex Romano more. nam festis ludis omnis aetas coronata spectabat, quod ostendit per Aeneam, Acesten, Ascanium, per quos omnem demonstrat aetatem. {{anchor+|72|Ad v. 72}} Materna myrto vel quasi filius, vel quasi Veneris sacrificaturus marito. et quia dixerat 'ramis' superius, ipse reddidit cum dicit 'myrto'. unde autem myrtus Veneri dicata est? fabula autem talis est: Myrrha, Cinyrae filia, cum adamasset patrem et eius se stupro nocturnis horis captata ebrietate paterna subiecisset gravidaque de eo esset facta, prodito incesto cum patrem insequentem se stricto gladio fugeret, in arborem versa est: quae cum infantem, quem intra uterum habuerat, etiam in cortice retineret, percussa, ut quidam volunt, a patris gladio, ut quidam, ab apro, parvulum edidit, quem educatum nymphae Adonem appellaverunt. hunc Venus vehementissime dilexit, et cum ira Martis ab apro esset occisus, sanguinem eius vertit in florem, qui numquam vento decuti dicitur. arborem quoque myrtum, ex qua puer natus fuerat, tutelae suae adscripsit: quamvis alii dicant, ideo myrtum Veneri dicatam, quia cum e mari exisset ne nuda conspiceretur, conlatuit in myrto, vel quia fragilis est arbor ipsa, ut amor inconstans, vel quia iucundi odoris, ut "sic positae quoniam suavis miscetis odores". {{anchor+|73|Ad v. 73}} Hoc elymus facit princeps Troianorum, qui dicitur tres in Sicilia condidisse civitates †Ascam, Entellam, Egestam. alii dicunt eum post incensum Ilium cum Aceste in Siciliam venisse eique participem fuisse. alii Anchisae nothum filium tradunt. Fabius Helymum regem in Sicilia genitum, Erycis fratrem fuisse dicit. aevi matvrus honestius, quam si aevo maturo diceret: vel certe 'aevi maturi'. {{anchor+|74|Ad v. 74}} sequitur imitatur, ut "victriciaque arma secutus". {{anchor+|77|Ad v. 77}} Rite secundum ritum sacrificii, quo exigebatur, ut libaret de mero Baccho, id est puro. carchesia autem genus poculorum est. dicitur autem et summitas mali per quam funes traiciunt. {{anchor+|78|Ad v. 78}} Hvmi terrae. lacte novo aut statim mulcto, aut post fetum, quod colostrum dicitur neutro genere. umbrae autem sanguine et lacte satiantur: unde feminae, quae mortuos prosequuntur, ubera tundunt, ut lac exprimant, cuncti autem se lacerant, ut sanguinem effundant. sanguine sacro victimarum, ut diximus supra. et notandum, quia partim quasi mortuo pari numero sacrificat, partim inpari, quasi deo, ut 'caedit quinas de more bidentes': nam legimus "numero deus inpare gaudet". {{anchor+|79|Ad v. 79}} Purpureosque iacit flores ad sanguinis imitationem, in quo est sedes animae: sic in sexto "purpureos spargam flores", item "purpureasque super vestes velamina nota", scilicet, [ut supra dixit,] ut sedis suae cognoscat imitationem. {{anchor+|80|Ad v. 80}} Salve 'salve' et 'vale' secundum Varronem in logistoricis synonyma sunt: unde his et in salutatione utimur, et in exsecrationibus: ut "valeant qui inter nos discidium volunt": unde etiam haec mortuis dicimus, non quo eis optemus salutem, in quibus nulla esse potest; sed ut significemus, nos sic digredi, ut ostendamus, eos numquam in nostram communionem esse venturos. et hoc verbum 'salve' apud auctores bonos ter enuntiatum invenitur 'salve, salvere, salvete'. iterum pro secundo. hic distinguendum: nam quo tempore sepeliit eum, dixit sine dubio 'salve' et 'vale'. {{anchor+|81|Ad v. 81}} Recepti nequiquam cineres cineres pro ipso patre posuit, ac si diceret, salve pater de Troia liberate sine causa: propter quod sequitur 'non licuit fines Italos fataliaque arva'. alii ad historiam supra dictam referunt distinctione mutata, ut dicant: 'recepti iterum cineres' semel ex Troia, semel a Diomede, qui dicitur ossa eius eruta cum Palladio reddidisse Aeneae: 'nequiquam' autem secundum Epicureos, qui dicunt omnia perire cum corpore. animaeque umbraeque paternae vocativus pluralis est: nam Plato et Aristoteles et omnes periti dicunt in homine quattuor esse animas: unam vitalem, ut in vermibus, qui tantum moventur: aliam sensualem, ut in mutis animalibus, in quibus est sensus et timoris et gaudii: tertiam intellectualem, ut in hominibus, qui et cogitare et recte iudicare possunt: esse etiam quartam infra omnes quae φυσική vocatur naturalis, ut est in herbis et arboribus, quae etiam motu carentes, vitam tamen habent; nam et nascuntur et crescunt et pereunt, unde est "atque interfice messes". his rebus colligitur, hominem harum omnium animarum esse participem: unde Sallustius ait "alterum nobis cum diis, alterum cum beluis commune est". de umbris autem facilis est probatio: nam si quattuor sunt animae, sequitur ut tot sint umbrae; ut si quis inter duas stet lucernas, geminam umbram creat. hoc autem de animis etiam Lucretius adserit; sed non tantum veritati studet, quam sectae Epicureae. alii ista fugientes dicunt, 'animae' et 'umbrae' genetivum esse singularem, ut sit 'cineres umbrae et animae paternae': quod non valde probandum est: nec enim umbra aut anima cineres habent. {{anchor+|83|Ad v. 83}} Quicumque est aut quia adhuc eum nusquam vidit: aut taedio longae navigationis hoc dicit. 'quaerere' ut alibi "arva neque Ausoniae semper cedentia retro quaerenda". {{anchor+|84|Ad v. 84}} adytis ab imis ecce, sicut dictum est, ubique tamquam de deo loquitur: templorum enim et deorum adyta dicimus. lubricus angvis labilis. alias locum dicit, ut "per lubrica surgens". {{anchor+|85|Ad v. 85}} Septem ingens gyros loci genium per magnitudinem vult probare; nullus enim locus sine genio, qui per anguem plerumque ostenditur: Persius "pinge duos angues: pueri, sacer est locus". sane hunc locum de Homero sumpsit, qui inducit Graecos apud Aulidem omen futuri decennalis belli ex serpente collegisse, qui etiam matrem consumpsit novem pullis comesis: ita ergo nunc etiam Aeneae omen sui erroris ostenditur septem gyris: nam septimus ei annus est finis erroris. et est optimum figmentum: annus enim secundum Aegyptios indicabatur ante inventas litteras picto dracone caudam suam mordente, quia in se recurrit. alii hoc secundum Platonem dictum volunt, qui ait animos per septem circulos ad corpora penetrare. gyros nomen legimus; verbum exinde non invenimus. {{anchor+|86|Ad v. 86}} Placide repens quiete. amplexus placide hoc est molliter. nec dixit 'corripuit', sed 'amplexus est'. {{anchor+|87|Ad v. 87}} Caeruleae cui terga notae caeruleae notae et fulgor auro variatus. incendebat id est inlustrabat. {{anchor+|90|Ad v. 90}} Agmine longo tandem post illos gyros tandem longo repere coepti agmine, id est impetu, tractu. serpens participium est, non nomen, ac si diceret 'repens'. {{anchor+|92|Ad v. 92}} Libavitque dapes leviter gustavit epulas super positas, quae silicernium vocantur quasi silicenium, super silicem positum. {{anchor+|93|Ad v. 93}} Depasta altaria 'altaria' species ararum. 'depasta' autem, non a se: nam supra ait 'libavitque dapes'; sed hoc dicit: tam diu permansit, quam diu cuncta aris superposita flamma consumeret. {{anchor+|95|Ad v. 95}} Genivmne loci quia, ut diximus, nullus locus sine genio. famulvmne parentis fuit enim haec maiorum consuetudo, sicut hodieque apud Indos est, ut quotiens reges moriebantur, cum his dilecti equi vel servi et una de uxoribus carior circa rogum occisi incenderentur, inter quas de hoc ipso erat magna contentio. possumus ergo 'famulum' servum sepultum cum Anchisa accipere. aut per apotheosin deum ostendit effectum: unde ei famulum dat, quasi ministrum; singula enim numina habent inferiores potestates quasi ministras, ut Venus Adonim, Diana Virbium. aut certe secundum Pythagoram dicit, qui primus deprehendit, de medulla hominis, quae est in spina, anguem creari: quod etiam Ovidius in quinto decimo metamorphoseon dicit loquente Pythagora. {{anchor+|97|Ad v. 97}} Nigrantes terga nigra terga habentes. {{anchor+|99|Ad v. 99}} Manesque acheronte remissos aut venientes de Acheronte ad hanc parentationem: aut certe 'remissos Acheronte' qui iam in Acheronte non essent post apotheosin factam. remissos ut remitterentur. {{anchor+|100|Ad v. 100}} quae cuique est copia pro sua quisque facultate. {{anchor+|101|Ad v. 101}} laeti dona ferunt alacres: libenter et ipsi conferunt parentationi. {{anchor+|102|Ad v. 102}} fusi id est strati. {{anchor+|105|Ad v. 105}} Phaetontis Solis, ἀπὸ τοῦ φαίνειν . sane de Phaetonte fabulam in decimo plenius invenies. {{anchor+|106|Ad v. 106}} fama finitimos utrum per se potius audienda, an et ipsa ad Acesten referenda? an subtiliter ad Aenean 'fama', 'nomen' ad Acesten? {{anchor+|107|Ad v. 107}} excierat evocaverat, invitaverat. laeto coetu pro ipsi laeti. {{anchor+|108|Ad v. 108}} visuri Aeneadas potest et absolute accipi 'visuri Aeneadas', potest et per syllepsin subaudiri 'certantes'. certare parati hoc est parati ad certandum. {{anchor+|109|Ad v. 109}} Circo spatioso ludorum loco. locantur ponuntur. {{anchor+|110|Ad v. 110}} Sacri tripodes sic pulchri, ut sacros putares: vel quales sacrari solent: nec enim sacrilegus erat, ut sacra donaret. et sic dictum est, ut "Dodonaeosque lebetas", quales sunt in Dodona. {{anchor+|111|Ad v. 111}} Et palmae pretium victoribus zeugma utriusque lateris: nam 'victoribus pretium' et ad supra dicta et ad dicenda pertinet. {{anchor+|112|Ad v. 112}} Argenti avrique talenta talenti secundum varias gentes varium pondus est: sed apud Romanos talentum est septuaginta librae, sicut Plautus ostendit in Mostellaria, qui ait duo talenta esse centum quadraginta libras. legimus etiam talentum esse paululum quiddam: nam Homerus in ludis funebribus Patrocli ultima praemia dicit duo talenta: quod nos cogit aliquid minimum intellegere. nam si primus victor bovem accepit, consequens non est ut dicamus, ultimum tam magnum accepisse praemium: unde apparet talentum etiam minimum quiddam significare. {{anchor+|113|Ad v. 113}} Et tuba commissos Romano more, sicut hodieque videmus omnibus ludis funebribus, ut sunt divorum: nam si sacri sint, id est festi, lustrantur faculis. ante etiam ab hymnis incipiebant. {{anchor+|114|Ad v. 114}} Prima certamina Punico bello primum naumachiam ad exercitium instituere Romani coeperunt, postquam probarunt gentes etiam navali certamine plurimum posse: ad quam rem in hoc certamine plurimum adludit poeta. pares aut pariter: aut diversis conparabiles rebus, ut sequentia indicant 'melior remis, sed pondere pinus tarda tenet': aut 'pares' ordine remorum, quamvis Gyae tantummodo triremem dicit: aut 'pares' ita ut ante certamen videbantur. gravibus remis fortibus, ut "ferit ense gravem Thymbraeus Osirin": nam graves inferunt tarditatem. {{anchor+|116|Ad v. 116}} Remige erit nominativus 'remex': Serenus "semiremex Herculis". pristim vel a tutela depicta, vel ἀπὸ τοῦ πρίζειν τὰ κύματα , id est undas incidere a secandis fluctibus. {{anchor+|117|Ad v. 117}} Mox italus subaudis 'futurus': ipse enim familiam Memmiorum constituit. et bene laudat familias nobilium: nam a Sergesto Sergia familia fuit, a Cloantho Cluentia, a Gya Gegania, cuius non facit mentionem. nobiles autem familias a Troianis fuisse Iuvenalis ostendit, ut "iubet a praecone vocari ipsos Troiugenas". a quo nomine scilicet Mnesthei. et Mnestheus sic est, ut Tydeus Tydei: nam diphthongos Graeca est. memmi pro 'Memmiorum', genetivus singularis pro plurali: vel a quo nomine genus †italu Memmi: vel a quo nomine genus 'Memmi', ut sit 'Memmi' [genetivus singularis] nominativus pluralis. {{anchor+|118|Ad v. 118}} Ingenti mole motu, ut "magna se mole moventem". chimaeram fabula ex qua hoc nomen translatum est talis est. Bellerofontes admissa per ignorantiam caede, profugit ad Proetum Argivorum regem. a quo cum esset susceptus hospitio a Stheneboea uxore eius adamatus et de stupro interpellatus est. qui cum frequentius hoc se indicaturum Proeto minaretur, praeoccupatus a Stheneboea ipse apud Proetum accusatus est, tamquam reginae castitatem adpetisset. quem cum Proetus ad Iobatem, Lyciae regem, socerum suum cum litteris signatis, quibus praecipiebat ut puniretur, misisset, Iobates Bellerofontem adversus †tympios sibi Solymos, gentem ferocissimam misit. quos cum ille superasset, revertens in insidias quas sibi Iobates struxerat incidit, quibus prostratis novissime missus adversus Chimaeram, triplex monstrum, siquidem prima pars eius leo erat, posterior draco, in medio caput caprae, quod ignes efflabat. hanc ille vectus Pegaso equo qui volabat, occidit. miratus hanc eius constantiam Iobates filiam suam ei cum parte regni in matrimonium dedit. {{anchor+|119|Ad v. 119}} Urbis opus ita magna, ut urbem putares. triplici versu omnes enim triremes fuerunt. 'versu' autem aut ordine, ut "ille etiam seras in versum distulit ulmos": aut 'versu' tractu a verrendo, ut "aequora verrebant caudis aestumque secabant". sane unus est sensus. et est Graecum, nam illi στίχον dicunt. {{anchor+|120|Ad v. 120}} Pubes inpellunt figura est, ut "pars in frusta secant". et sciendum inter barbarismum et lexin, hoc est latinam et perfectam elocutionem, metaplasmum esse, qui in uno sermone fit ratione vitiosus. item inter soloecismum et schema, id est perfectam sermonum conexionem, figura est, quae fit contextu sermonum ratione vitiosa. ergo metaplasmus et figura media sunt et discernuntur peritia et inperitia. fiunt autem ad ornatum. {{anchor+|121|Ad v. 121}} Domus sergia familia, ut "da propriam Thymbraee domum": et inde est Sergius Catilina. tenet ultra tenet vel servat. {{anchor+|122|Ad v. 122}} Centauro magna feminini est generis, si de navi dicas, ut "in eunuchum suam", cum comoediam diceret. Iuvenalis contra sensit dicens "et in tergo necdum finitus Orestes". sed sciendum genera plerumque confundi aut metri ratione, aut hiatus causa: sic Horatius "nec cupido sordidus aufert", cum significantes cupiditatem feminino genere dicamus. ipse etiam Vergilius ait "timidi dammae cervique fugaces", cum ipse secundum fidem dixerit "cum canibus timidae venient ad pocula dammae". {{anchor+|123|Ad v. 123}} Caerulea aut nigra, aut altae carinae: omne enim altum nigrum est, ut "scrupea tuta lacu nigro nemorumque tenebris". clventi ad ipsum apostropha. {{anchor+|124|Ad v. 124}} Est procul modo 'haud nimis longe', ut et supra diximus. sic in bucolicis de nimia vicinitate ait "serta procul tantum capiti dilapsa iacebant". interdum et 'satis longe' significat. {{anchor+|125|Ad v. 125}} Olim tunc fere cum cori nubibus abscondunt et obruunt sidera. {{anchor+|127|Ad v. 127}} Tranquillo melius septimus est, quam dativus. {{anchor+|128|Ad v. 128}} Campus saxi latitudo. apricis sole gaudentibus. sane apricus et locus dicitur sole calens: quod est opaco et abdito contrarium: et apricos dicimus locis apricis gaudentes: Vergilius "duceret apricis in collibus uva colorem", Persius "nostra ut Floralia possint aprici meminisse senes". 'apricum' autem quasi ἄνευ φρίκης , sine frigore: inde et Africa, quod est calidior. mergis Aesacus Priami filius fuit. hic se praecipitavit de muro nec periit: et cum hoc saepius faceret, deorum miseratione in avem versus est, quae ad imitationem praecipitandi quasi idem facit saepe mergendo. {{anchor+|129|Ad v. 129}} frondenti ex ilice haec enim arbor in tutela Iovis est. †victoria est. ‹'frondenti'› pro 'frondente', dativum pro ablativo. {{anchor+|131|Ad v. 131}} Circumflectere bene uno sermone et profectionem conplexus est et reversionem. {{anchor+|132|Ad v. 132}} legunt eligunt. {{anchor+|133|Ad v. 133}} Ductores domini navium, non gubernatores. {{anchor+|134|Ad v. 134}} Populea velatur fronde ivventus Hebe Graece est Iuventas, filia Iunonis, uxor Herculis. nunc ergo aut propter hoc iuventus utitur populeis coronis, aut ad imitationem virtutis: populus enim Herculi consecrata est, ut "populus Alcidae gratissima": aut 'populea', quia ludi funebres sunt et haec arbor ab Hercule ab inferis allata est, cum canem Cerberum extraheret: nam et ipsa arbor Acherusia vocatur. {{anchor+|135|Ad v. 135}} Nudatos bene nudatos, quia veste tecti esse consuerunt: nam 'nudum' est numquam tectum, ut facies. oleo perfusa oleo perfusos habens. {{anchor+|136|Ad v. 136}} Transtris et transtra dicuntur et iuga, ut in sexto "inde alias animas, quae per iuga longa sedebant". intenta porrecta. {{anchor+|137|Ad v. 137}} Intenti eodem sermone in diversis usus est rebus: aliter enim brachia, aliter intendimus mentem. exvltantiaque h. c. p. p. hypallage: omni parte pulsans pavor corda haurit, id est ferit et exultare facit, ut "latus haurit apertum". {{anchor+|138|Ad v. 138}} Lavdumque ne esset turpe quod ait 'pavor'. sane istae sunt bellorum prolusiones; unde etiam ad tubam geruntur. sed sciendum maioris aetatis funera ad tubam solere proferri: Persius "hinc tuba, candelae": minoris vero ad tibias, ut Statius de Archemoro "‹tibia cui› teneros solitum deducere manes". {{anchor+|139|Ad v. 139}} Finibus omnes secundum naturam ante generali usus est descriptione, venturus ad specialitatem. {{anchor+|144|Ad v. 144}} Praecipites festinantes, ut "praecipites vigilate viri": et est hyperbole. biivgo pro 'bigarum': nove dixit. biivgo et hoc celeritatis est: plures enim se impediunt. {{anchor+|145|Ad v. 145}} Carcere usurpavit: nam 'carcer' est numero tantum singulari custodia noxiorum; 'carceres' vero numero tantum plurali ostia, quibus equi arcentur: unde et 'carceres' quasi 'arceres' secundum Varronem. {{anchor+|147|Ad v. 147}} Ivgis pro equis iugalibus. undantia autem large effusa. {{anchor+|149|Ad v. 149}} Consonat ideo 'consonat' propter echo: nostrae enim vocis est aemula: unde et 'resultant' ait. {{anchor+|151|Ad v. 151}} Elabitur praecurrit celeriter, ut "labere nympha polo". {{anchor+|152|Ad v. 152}} Turbam inter tumultum, hoc est in ipso principio. {{anchor+|154|Ad v. 154}} Discrimine vel interstitio, vel certamine, vel cursu. et bene variat, nunc naves, nunc ductores commemorans. {{anchor+|155|Ad v. 155}} Priorem inter se, hoc est tertium. {{anchor+|159|Ad v. 159}} Metamque tenebant nauticum verbum. {{anchor+|160|Ad v. 160}} Princeps modo ordinis est. {{anchor+|162|Ad v. 162}} Quo tantum mihi vacat 'mihi', ut solet plerumque. {{anchor+|163|Ad v. 163}} Litus ama 'litus' est omne quod aqua adluitur: unde et saxum 'litus' vocavit. stringat radat, ac si diceret: hoc volo quod times. palmula extrema pars remi in modum palmae protenta. {{anchor+|166|Ad v. 166}} Iterum hoc verbum et a poeta potest dici, ut 'iterum revocabat': et a Gya, ut 'quo abis iterum', non 'iterum pete'. {{anchor+|169|Ad v. 169}} Inter navemque 'que' vacat. {{anchor+|172|Ad v. 172}} Exarsit ivveni causa pendet ex causa: Horatius "non ego hoc ferrem calidus iuventa consule Planco". {{anchor+|173|Ad v. 173}} Nec lacrimis carvere genae nimis irascentum est: Cicero de Verre "cum irasceretur, lacrimas interdum vix tenere". {{anchor+|174|Ad v. 174}} Decorisque svi inhonestum enim irasci, duci praesertim. socivmque salutis possumus intellegere 'oblitus salutis suae socium', id est gubernatorem: possumus et 'socium salutis oblitus' pro 'sociorum', praecipitato scilicet gubernatore. {{anchor+|176|Ad v. 176}} Ipse gubernaclo ut ostenderet nihil esse quod etiam ipse, qui non professus erat, posset implere. gubernaclo subit] ut in VI. "cui deinde subibit". {{anchor+|177|Ad v. 177}} Hortaturque viros aut ipse dicit celeuma: nam hortatores dicuntur: aut 'hortatur' ideo quia consternati fuerunt perdito gubernatore. clavum fustem gubernaculi. {{anchor+|179|Ad v. 179}} Iam senior madidaque f. i. v. m. contra illud, quia occurrebat gubernatorem natandi peritum fuisse debere, addidit 'senior' et 'veste madida'. et ideo 'gravis' †madida. 'fluens' autem 'in veste' id est cui vestis fluebat: honeste locutus est: sic Iuvenalis "et multo stillaret paenula nimbo". {{anchor+|181|Ad v. 181}} Risere natantem unde in ludis voluptas quaeritur. {{anchor+|182|Ad v. 182}} Revomentem saepius vomentem: vel quod diu hauserat. {{anchor+|184|Ad v. 184}} Morantem inperitia gubernantis. {{anchor+|187|Ad v. 187}} Aemula pristis eiusdem rei studiosa, ut "illo aemulo atque imitatore studiorum meorum" Cicero in Caesarianis. alias inimicum significat. {{anchor+|189|Ad v. 189}} Insurgite econtra Lucanus "atque in transtra cadunt et remis pectora pulsant" (3.543). {{anchor+|190|Ad v. 190}} Hectorei aut fortissimi, qualis Hector fuit: aut re vera quondam Hectoris socii. {{anchor+|192|Ad v. 192}} Gaetulis Africanis, a parte totum: nam Gaetulia mediterranea est, syrtes vero iuxta Libyam sunt. sic de syrtibus Horatius "ubi Maura semper aestuat unda". fuisse autem Troianos in syrtibus ille indicat locus "in brevia et syrtes urget, miserabile visu". ionio quando iuxta Charybdin navigaverunt. {{anchor+|193|Ad v. 193}} Maleaeque Malea promunturium est Laconicae provinciae, ubi undae sunt sequaces, id est persecutrices, ut "capreaeque sequaces inludunt". {{anchor+|194|Ad v. 194}} Prima quasi quae soleo. mnestheus ille semper victor. {{anchor+|196|Ad v. 196}} Hoc vincite loco victoriae sit ultimos non redire. {{anchor+|197|Ad v. 197}} Nefas modo obprobrium. {{anchor+|198|Ad v. 198}} Aerea fortis, ut "et iunctos temo trahat aereus orbis": nam puppis aerea non est, sed prora. {{anchor+|199|Ad v. 199}} Subtrahiturque solum unicuique rei quod subiacet solum est ei cui subiacet, unde est solum navis mare, et aer avium. et est verbum cuius perlucida significatio per naturam [non] invenitur. {{anchor+|200|Ad v. 200}} Rivis quasi rivis, more rivorum: ac si 'rivatim' diceret. {{anchor+|202|Ad v. 202}} Furens animi figurate dixit, ut "praestans animi iuvenis". {{anchor+|203|Ad v. 203}} Interior sinisterior: Cicero "quem omnia intus canere dicebant", Sallustius "igitur introrsus prima Asiae Bithynia est". iniquo angusto, ut "et silvis insedit iniquis". {{anchor+|204|Ad v. 204}} Procurrentibus praeminentibus, et obiectis et velut obviam venientibus. {{anchor+|205|Ad v. 205}} Murice saxi asperi acumen eminens [quod] per tranquillitatem. {{anchor+|207|Ad v. 207}} Morantur retro agunt. {{anchor+|209|Ad v. 209}} Legunt alii 'praetereunt': sed melius 'legunt', id est colligunt: nam sequitur 'et fractis discentem currere remis'. {{anchor+|212|Ad v. 212}} Prona vicina litoribus: unde 'altum' est longe positum. {{anchor+|213|Ad v. 213}} Columba ubique de his domesticis 'columbas' Vergilius dicit, Persius vero ait "teneroque columbo et similis regum pueris": nam agrestes 'palumbes' vocantur. {{anchor+|215|Ad v. 215}} Exterrita pinnarum concussione terrorem significans, ut "timuitque exterrita pinnis ales": non enim timet pinnis, sed indicat timorem. {{anchor+|217|Ad v. 217}} Radit secat. iter liquidum] purum aerem. {{anchor+|221|Ad v. 221}} Frustra quis enim ei relicta victoria subveniret? {{anchor+|225|Ad v. 225}} Ipso superest in fine prope terminum certaminis, ut "spatia et si plura supersint, transeat elapsus prior". {{anchor+|229|Ad v. 229}} Proprium decus quasi iam partam victoriam et honorem ni teneant, indignantur. {{anchor+|231|Ad v. 231}} Successus felicitas. possunt quia posse videntvr sperabant victoriam opinione spectantum, ut "cunctique sequentem instigant studiis". {{anchor+|232|Ad v. 232}} et fors pro fortasse. {{anchor+|233|Ad v. 233}} Palmas utrasque diximus supra antiquum hoc esse. Carminius tamen dicit, qui de elocutionibus scripsit, per naturam vitiosam esse hanc elocutionem, et sive 'utramque palmam', sive 'utrasque palmas' dixerimus, esse in aliquo usurpationem. {{anchor+|235|Ad v. 235}} Imperium est pelagi id est in pelago, ut "di quibus imperium est animarum". {{anchor+|236|Ad v. 236}} Laetus victor: a praecedenti quod sequitur. {{anchor+|237|Ad v. 237}} Ante aras de quibus paulo post "pars spoliant aras". voti reus voti debitor: unde vota solventes dicimus absolutos. inde est "damnabis tu quoque votis", quasi reos facies. {{anchor+|238|Ad v. 238}} Proiciam exta 'proiciuntur' in fluctus, aris 'porriciuntur', hoc est porriguntur: nisi forte dicamus etiam fluctibus offerri. quod si est, 'porriciam' legendum est, id est porro iaciam. {{anchor+|240|Ad v. 240}} Phorcique chorus Latine 'hic Phorcus, huius Phorci' dicimus: nam apud nos Graeca huius nominis non est declinatio. est autem hic Phorcus deus marinus. panopeaque virgo una de Nereidibus, quam ideo separatim dixit, ut illas non virgines intellegamus. {{anchor+|241|Ad v. 241}} Portunus deus marinus qui portubus praeest. et bene 'inpulit' eum 'ipse' iam vicinum portui. nota est autem fabula. indignata Iuno quod ex pellice sua Semele natus Liber pater ab Ino matertera eius esset nutritus, Athamanti viro eius, regi Thebanorum, sive ut quidam volunt, Orchomeniorum, furorem inmisit, qui . . . Athamas post furorem a Iunone inmissum cum occiso Learcho filio, dum eum feram credit, Melicertam alterum filium cum Ino uxore sua persequeretur, et se illi in mare praecipitassent, voluntate numinum in deos versi sunt: Melicerta in Portunum, qui Graece Palaemon dicitur, Ino in matrem Matutam, quae Graece dicitur Leucothea. {{anchor+|243|Ad v. 243}} Portu se condidit alto id est usque ad interiora pervenit. {{anchor+|244|Ad v. 244}} Ex more ludorum, scilicet per praeconem. {{anchor+|245|Ad v. 245}} Victorem 'primum' Cloanthum subaudis: nam et illi duo victores sunt Sergesti: unde paulo post habes "quem modo navali Mnestheus certamine victor consequitur". {{anchor+|248|Ad v. 248}} Dat ferre ut ferat. Graecum est duo verba coniungere, ut paulo post "donat habere viro". sed hoc datur poetis. magnum talentum ut diximus quiddam breve, sed 'magnum' dixit comparatione alterius. {{anchor+|250|Ad v. 250}} Circum id est in parte extrema. {{anchor+|251|Ad v. 251}} Maeandro duplici flexuoso. et hoc dicit: erat in chlamyde flexuosa et in se remeabilis purpura, in modum Maeandri, fluminis Cariae provinciae, qui sinuosissimus est. meliboea alii putant Milesia. pro Meliboeensis: est autem civitas Thessaliae Meliboea. {{anchor+|252|Ad v. 252}} Regius Troi, regis Phrygiae, filius. {{anchor+|253|Ad v. 253}} Fatigat laus picturae, quasi gerat. {{anchor+|254|Ad v. 254}} acer id est velox. praepes modo volans. {{anchor+|255|Ad v. 255}} Sublimem in altum. {{anchor+|256|Ad v. 256}} Palmas da sidera tendunt aut mirantes, aut increpantes deos. {{anchor+|258|Ad v. 258}} Virtute secundum quia ille favore vicerat numinum: unde et praemia dantur congrua: illi chlamys, deorum continens fabulam, huic lorica, id est virtutis insigne. {{anchor+|259|Ad v. 259}} Hamis auroque hamis aureis. {{anchor+|261|Ad v. 261}} Simoenta venit a nominativo Graeco, non in ις , sed in εις exeunte. sub ilio alto 'o' brevis fit sequente vocali. {{anchor+|262|Ad v. 262}} Decus et tutamen quia triplex et aurea. {{anchor+|263|Ad v. 263}} Phegeus sagarisque nominatim dicendo addidit laudem. {{anchor+|265|Ad v. 265}} Cursu palantes troas agebat ad Aeneae qui eum vicit pertinet laudem. {{anchor+|267|Ad v. 267}} Cymbiaque pocula sunt in modum cymbae navis. aspera signis hoc est ἀνάγλυφα . {{anchor+|268|Ad v. 268}} Omnes qui vicerant scilicet. {{anchor+|269|Ad v. 269}} Puniceis taenis vittis roseis: et significat lemniscatas coronas, quae sunt de frondibus et discoloribus fasciis, et sicut Varro dicit, magni honoris sunt. 'taenis' autem modo vittis: alias vittarum extremitates dicit, ut "fit longae taenia vittae". {{anchor+|270|Ad v. 270}} Arte id est virtute: quod Graece ἀρετή dicitur. {{anchor+|271|Ad v. 271}} Atque ordine debilis uno Sergestus scilicet. et bene ex mutatione conquisivit ornatum: nam inrideri et sine honore esse hominis est, remis carere, navis. {{anchor+|273|Ad v. 273}} Viae in aggere agger est media viae eminentia, coaggeratis lapidibus strata: unde viae aggerem dixit. {{anchor+|274|Ad v. 274}} Aerea fortis, ut "aerea puppis". gravis fortis, ut "gravibus certamina remis". {{anchor+|276|Ad v. 276}} Tortus hos tortus: id est sine causa temptat incessus. {{anchor+|278|Ad v. 278}} Clavda ab homine transtulit: Cicero "mancam ac debilem fore praeturam suam". {{anchor+|279|Ad v. 279}} Membra etiam hoc ab homine transtulit. {{anchor+|281|Ad v. 281}} Vela facit tamen ἀνακόλουθον : nam non praemisit 'quamquam remigare non posset'. subit ostia portus, ut supra diximus, ideo quia exitus fluminum frequenter portus efficiunt. {{anchor+|282|Ad v. 282}} Promisso aut magno: aut ante promisso, κατὰ τὸ σιωπώμενον , ut intellegamus in omnibus ludis illud esse servatum 'nemo ex hoc numero mihi non donatus abibit': quod et in pyctali ait certamine "victori velatum auro vittisque iuvencum, ensem atque insignem galeam, solacia victo": aut certe promisisse eum intellegamus, quando vidit navem periclitantem. {{anchor+|284|Ad v. 284}} Operum havd ignara minervae perita lanificii. {{anchor+|285|Ad v. 285}} Cressa genus hoc est Cretensis. et hoc est figura Graeca, ut "qui genus? unde domo?" pholoe nomen proprium. erat autem lactans: nam infantes lactentes dicimus. {{anchor+|287|Ad v. 287}} Gramineum graminosum: Cicero de hastis bene "etiamne gramineas hastas": quia 'gramineum' est ex gramine, 'graminosum' gramine abundans. collibus undique curvis mutavit: non enim silva colles habet, sed est in collibus silva. debuit ergo dicere, quem colles cingebant silvis. {{anchor+|288|Ad v. 288}} Mediaque in valle theatri media in valle erat circus theatri, id est spatium spectaculi. et 'theatri' Graece dixit a circumspectione. omne spectaculum theatrum possumus dicere ἀπὸ τῆς θεωρίας : non enim est speciale nomen. {{anchor+|290|Ad v. 290}} Consessu medium tulit ordo est: quo se Aeneas medium tulit cum multis milibus, et extructo consessu resedit. {{anchor+|292|Ad v. 292}} Animos 'eorum' subaudis. {{anchor+|293|Ad v. 293}} Mixtique sicani quod ait "pars et certare parati". {{anchor+|295|Ad v. 295}} forma insignis id est decorus. viridique ivventa aetates omnes Varro sic dividit: infantiam, pueritiam, adulescentiam, iuventam, senectam. hae tamen, sicut etiam de temporibus supra diximus, singulae trifariam dividuntur, ut sit prima, viridis, praeceps: hinc est et 'viridi iuventa', et "cruda deo viridisque senectus". item Sallustius "sed Mithridates extrema pueritia regnum ingressus matre sua veneno interfecta". {{anchor+|296|Ad v. 296}} amore pio pueri] casto, non infami. amore pio pueri aut genetivus est, et dicit eum ob hoc venisse, ne amicum relinqueret: aut distinguendum per se, et est nominativus pluralis, ut 'pueri' non referamus ad aetatem, sed ad agonale studium, in quo sunt puerorum et virorum separata certamina: nam ἄνδρες καὶ παῖδες dicuntur, licet non sint unius aetatis παῖδες ἄνδρες . {{anchor+|297|Ad v. 297}} regius †nouli. {{anchor+|298|Ad v. 298}} Acarnan Epirota: Acarnania enim est pars Epiri. {{anchor+|299|Ad v. 299}} Tegeaeae si derivativum fuerit 'de' non sequitur; si 'Tegeae' legerimus, non stat versus, nisi addita 'de' syllaba. derivativum autem ille indicat locus "tunc lateri atque umeris Tegeaeum subligat ensem". et Tegeum oppidum est Arcadiae, a Tegeo Arcadis filio. {{anchor+|300|Ad v. 300}} helymus ecce ubi subtiliter Helymum cum Aceste ad Siciliam dicit venisse cum ait 'comites senioris Acestae'. {{anchor+|301|Ad v. 301}} adsveti silvis id est venatores. {{anchor+|302|Ad v. 302}} Quos fama obscura recondit hoc dicendo per contrarium illos omnes esse nobiles indicavit. {{anchor+|306|Ad v. 306}} Cnosia Cretensia: Cnosos enim est civitas Cretae. et bene, sicut etiam in navibus, et generalia dat et specialia. levato nitido, ut "at levem clipeum sublatis cornibus Io". {{anchor+|308|Ad v. 308}} Primi aliorum conparatione: nam unus est primus. {{anchor+|309|Ad v. 309}} Flava viridi, ut supra "iaspide fulva". {{anchor+|310|Ad v. 310}} Phaleris equorum ornamentis; sermo Graecus est. habeto habeat: tertia persona est a futuro imperativi, quae in hoc modo numeri singularis similis est secundae. {{anchor+|311|Ad v. 311}} Amazoniam quasi Amazoniam, ut "sacri tripodes". {{anchor+|313|Ad v. 313}} Balteus balteus dicitur non tantum quo cingimur, sed etiam a quo arma dependent. {{anchor+|314|Ad v. 314}} Contentus abito quasi de parvo munere. abito abeat. {{anchor+|316|Ad v. 316}} Corripiunt spatia avdito raptim eunt, ut "corripit Aeneas aditum custode sepulto". limenque relinquunt aut regulam, aut signum de creta factum. {{anchor+|317|Ad v. 317}} Simul vltima signant intuentur et notant ultima spatia, id est finem cursus, aviditate vincendi. et deest 'visu', ut Cicero "notat et designat oculis". aut 'signant ultima' culmorum scilicet summitatem: 'signant' vestigiis, ut alibi "vix summa vestigia signat harena". {{anchor+|318|Ad v. 318}} Primus abit sicut et de navibus post generalitatem transit ad specialitatem. et bene, quia tribus statuta sunt praemia, quinque commemorat, scilicet casuris duobus. {{anchor+|319|Ad v. 319}} Alis velocitate, quia tam ventos quam fulmina alata fingunt poetae, ut "et alitis austri". {{anchor+|320|Ad v. 320}} Proximus hvic secundum hunc locum proximum [autem] dicimus etiam longe positum nullo interveniente. {{anchor+|323|Ad v. 323}} Quo deinde sub ipso id est post ipsum, iuxta ipsum. {{anchor+|324|Ad v. 324}} Calcem calce terit calcem dicimus unde terram calcamus; ergo non proprie dixit 'calcem calce terit': planta enim calcem non potuit terere: unde a parte totum accipiendum, id est calce pedem terebat. {{anchor+|325|Ad v. 325}} Incumbens umero aut Helymi umero: aut currentis est gestus. {{anchor+|326|Ad v. 326}} Elapsus prior ut dum elabitur, id est celeriter currit, prior fiat: et satis licenter est dictum. ambigvum minus firmum ad celeritatem. {{anchor+|327|Ad v. 327}} Sub ipsam finem [finem] bis subaudis: sub ipsam finem [aut] fessi adventabant ad finem. {{anchor+|329|Ad v. 329}} Labitur infelix quia parata victoria caruit. caesis ut forte ivvencis bene rem notam per transitum tetigit: agonalis enim moris fuerat post sacrificia ad certamen venire. {{anchor+|330|Ad v. 330}} Fusus hvmum ordo est 'super fusus'. {{anchor+|332|Ad v. 332}} Titubata participium sine verbi origine. {{anchor+|333|Ad v. 333}} In ipso concidit ablativum posuit, quia non est mutatio. {{anchor+|334|Ad v. 334}} oblitus amorum id est Euryali. et divisit sententiam Euryali. oblitus amorum amare nec supra dictis congrue: ait enim 'amore pio pueri': nunc 'amorum', qui pluraliter non nisi turpitudinem significant. {{anchor+|336|Ad v. 336}} Spissa harena tenui: quanto enim quid minutius, tanto est densius. {{anchor+|338|Ad v. 338}} Prima tenet τὰ πρῶτα , δαγγερ· ;prisca. fremituque secundo bene 'secundo' addidit, quia est et irascentum. {{anchor+|340|Ad v. 340}} Hic temporis adverbium est modo. per caveam autem plebem significat: nam cavea consessus est populi. ora prima patrum hoc est quod Iuvenalis ait "et omnibus ad podium spectantibus". {{anchor+|343|Ad v. 343}} Lacrimaeque decorae ipse etiam fletus habebat aliquid venustatis, ortus aut a gaudio, ut Terentius "o lacrimo gaudio", quod et congruit puero propter victoriam inopinatam: aut certe ad miserationem movendam contra eum qui se adserebat esse victorem. {{anchor+|344|Ad v. 344}} Veniens crescens, ut "hic segetes, illic veniunt felicius uvae". {{anchor+|349|Ad v. 349}} certa firma. certa manent pueri ut diximus supra, quia παῖδες dicuntur. {{anchor+|350|Ad v. 350}} Me liceat 'liceat me miserari': nam non 'me liceat', sed 'mihi liceat' dicimus. casus adlusit, a cadendo. {{anchor+|351|Ad v. 351}} Tergum pellem. mutavit more suo: nam 'tergus' debuit dicere. {{anchor+|352|Ad v. 352}} Onerosum plus est quam si 'oneratum' diceret, sicut et 'sceleratum' et 'scelerosum'. {{anchor+|355|Ad v. 355}} Qui lavde coronam virtute: a sequenti quod praecedit. {{anchor+|356|Ad v. 356}} Fortuna bene dolum suum excusat. {{anchor+|358|Ad v. 358}} Optimus olli aut ei adrisit: aut 'olli iussit efferri'. sane congrue arma dat iuveni. {{anchor+|359|Ad v. 359}} Didymaonis artes laus ab artifice, ut "divinum opus Alcimedontis". {{anchor+|360|Ad v. 360}} Neptuni sacro danais de p. r. 'Danais' a Danais. et intellegimus hoc ad Aeneam transisse per Helenum. {{anchor+|363|Ad v. 363}} Praesens fortis: ac si diceret, si adsit quis plenus animi. {{anchor+|366|Ad v. 366}} Velatum id est coronatum. auro autem, quia solent habere laminas quasdam, ut "et statuam ante aras aurata fronte iuvencum". {{anchor+|369|Ad v. 369}} Virum se murmure tollit cum suffragio plurimorum. {{anchor+|370|Ad v. 370}} Solus qui paridem s. c. c. multi haec a poeta volunt dici, melius tamen verba sunt populi: unde et 'virum se murmure tollit'. paridem venit ab eo quod est 'Paris, Paridis' vel 'Paridos', quod autem legimus 'urbe paterna Parin creat' venit ἀπὸ τοῦ ὁ Πάρις, τοῦ Πάριος, τῷ Πάρι, τὸν Πάριν : et volunt, si proprium sit, in 'dos' exire genetivum, si appellativum, in 'os'. sane hic Paris secundum Troica Neronis fortissimus fuit, adeo ut in Troiae agonali certamine superaret omnes, ipsum etiam Hectorem. qui cum iratus in eum stringeret gladium, dixit se esse germanum: quod adlatis crepundiis probavit qui habitu rustici adhuc latebat. hos autem ludos transfert Vergilius ad Hectoris tumulum: qui sunt facti, cum habuisset Hector occidi. {{anchor+|373|Ad v. 373}} Amyci de gente Amycus filius Neptuni fuit et nymphae Melies, qui a Polluce victus est pyctali certamine. Bebrycia autem ipsa est Bithynia: Sallustius "igitur introrsus prima Asiae Bithynia est, multis antea nominibus appellata": ipsa enim est et maior Phrygia. {{anchor+|374|Ad v. 374}} Moribundum morienti similem. {{anchor+|375|Ad v. 375}} Talis qualem multitudo loquebatur. {{anchor+|376|Ad v. 376}} Ostendit melius dixisset 'ostentat'. {{anchor+|380|Ad v. 380}} Alacris cum 'acer' ubique dicat, 'alacer' tamen non dicit, licet inde nascatur: vitat enim confusionem: unde utrumque non vult dicere. nam 'alacer' nusquam, et iterum 'acris' nusquam dixit. inde est quod etiam pampini supprimit genus, quia dubitatur. {{anchor+|383|Ad v. 383}} Si nemo avdet ὅρος βίαιος : argumentatur enim se omnes vicisse, ex eo quod ad certamen nullus accedit. {{anchor+|386|Ad v. 386}} Reddi quasi debita promissa, quia ait 'victori velatum auro vittisque iuvencum'. {{anchor+|387|Ad v. 387}} Hic gravis tunc. 'gravis' autem aetate vel obiurgatione. castigat increpat, obiurgat. {{anchor+|388|Ad v. 388}} Toro consederat herbae est verbum de verbo: nam 'torus' a tortis dictus est herbis. {{anchor+|389|Ad v. 389}} Frustra ordo est: tantane dona tam patiens sines tolli frustra? sane sciendum, hunc secundum Hyginum, qui de familiis Troianis scripsit, unum Troianorum fuisse, de quo Vergilius mutat historiam. {{anchor+|390|Ad v. 390}} tam patiens pro 'tam patienter sines'. {{anchor+|391|Ad v. 391}} Nobis deus ille magister 'nobis' non vacat: ut Cicero "qui mihi accubantes": sed pro 'noster' est positum vitandi [propter similitudinem] homoeoteleuti causa. {{anchor+|394|Ad v. 394}} Ille sub haec aut statim: aut post haec. {{anchor+|395|Ad v. 395}} Sed enim gelidus aliud pendet ex alio: quare 'hebet'? quia gelidus est: quare gelidus? quia senis. {{anchor+|396|Ad v. 396}} Effetae exhaustae. et est translatio a mulieribus, quas frequens partus debiles reddit. {{anchor+|397|Ad v. 397}} Inprobus iste qui sine certamine postulat praemium. {{anchor+|398|Ad v. 398}} Illa ivventas aut magna, aut quae quondam fuerat. {{anchor+|400|Ad v. 400}} Nec dona moror id est non expecto, non moveor donis: hic enim sensus tam superioribus, quam sequentibus congruit. et supra enim ait, se non praemii causa dimicare, sed gloriae, et paulo post bovem victor interemit. {{anchor+|401|Ad v. 401}} Inmani pondere pro 'inmanis ponderis', more suo, ut "hamis auroque trilicem". {{anchor+|402|Ad v. 402}} Quibus quorum instructu. {{anchor+|403|Ad v. 403}} Ferre manum contendere: nam utraque manus armatur. et 'manum' pro 'manus'. intendere brachia tergo ligare, ut "intenditque locum sertis". {{anchor+|404|Ad v. 404}} Animi tantorum hic distinguendum: hoc est virorum fortium, quos aequum non erat magna mirari. unde addidit 'ante omnes stupet ipse Dares': nam stultum est dicere 'tantorum boum', cum dixerit septem. {{anchor+|406|Ad v. 406}} Longeque valde, ut: "Tiberinaque longe ostia". {{anchor+|408|Ad v. 408}} Versat considerat, ut Sallustius "exercitum maiorum more verteret", hoc est consideraret. {{anchor+|409|Ad v. 409}} Senior secundum Varronem 'senior' et 'iunior' comparativi sunt per inminutionem. hinc est "iam senior, sed cruda deo viridisque senectus": additum enim hoc est ad exprimendum, quid sit 'senior': item Ovidius "inter iuvenemque senemque". et re vera non convenit hunc satis senem accipi, qui et vincere potest, et uno ictu taurum necare. ergo 'senior' non satis senex, sicut 'iunior' non satis iuvenis, intra iuvenem, sicut 'pauperior' intra pauperem. dicit autem hoc Varro in libris ad Ciceronem. {{anchor+|410|Ad v. 410}} Caestus et arma ἓν διὰ δυοῖν : 'arma' id est caestus. {{anchor+|411|Ad v. 411}} Tristemque hoc ipso in litore p. aut in quo magister occisus est: aut 'in tristi litore', id est infecundo: Varro enim dicit, sub Eryce monte esse infecundum campum fere in tribus iugeribus, in quo Eryx et Hercules dimicaverunt. {{anchor+|412|Ad v. 412}} Haec germanus 'germanus' est secundum Varronem in libris de gradibus, de eadem genetrice manans, non, ut multi dicunt, de eodem germine, quos ille tantum fratres vocat: secundum quem bene nunc Erycem, Butae et Veneris filium, Aeneae dicit fuisse germanum. {{anchor+|413|Ad v. 413}} Sanguine cernis adhuc f. i. c. non Herculis, quippe victoris, sed Erycis: quae infecerat se tegendo. {{anchor+|415|Ad v. 415}} Aemula necdum adversa virtuti. geminis duobus. {{anchor+|418|Ad v. 418}} Auctor acestes huius certaminis scilicet. {{anchor+|419|Ad v. 419}} Aequemus pugnas id est arma: a sequenti quod praecedit. tibi 'pro te', ut "tibi deserit Hesperus Oetam". exve proice, solve. {{anchor+|421|Ad v. 421}} Duplicem amictum id est abollam, quae duplex est, sicut chlamys: Horatius "contra quem duplici panno patientia velat". {{anchor+|426|Ad v. 426}} Constitit hic distinguendum propter vitium, ut sit 'arrectus in digitos'. sed utrum in pedum, an in manuum digitos? est autem hic totus locus de Apollonio translatus. {{anchor+|429|Ad v. 429}} Pugnamque lacessunt provocant potius, quam gerunt: vel certe inritant. {{anchor+|431|Ad v. 431}} Membris et mole hoc est mole membrorum, ut "molemque et montes". {{anchor+|432|Ad v. 432}} Genva labant proceleumaticus est, quem, ut supra diximus, sic semper ponit, ut cogi possit in dactylum, ut 'genua labant', et "arietat in portas". {{anchor+|433|Ad v. 433}} Nequiquam non profutura victoriae. vulnera iactant ictus. {{anchor+|438|Ad v. 438}} Tela ictus. exit vitat, declinat, ut de Tarchone "et vim viribus exit". et hoc verbo bis usus est tantum. {{anchor+|439|Ad v. 439}} Qui molibus urbem amphibolon est: aut celsam molibus, aut quae molibus oppugnatur. {{anchor+|440|Ad v. 440}} Sedet circum castella tmesis est, hoc est circumsedet. {{anchor+|443|Ad v. 443}} Ostendit dextram aut fiducia virtutis est ostendere quod minaris: aut certe provectus aetatis ostenditur, quae eum ex inproviso ferire non sinit. {{anchor+|444|Ad v. 444}} Velox velociter: nomen pro adverbio. {{anchor+|446|Ad v. 446}} Vltro e contrario: ille enim cadere debuerat. {{anchor+|447|Ad v. 447}} Gravis graviterque figura a similitudine. {{anchor+|448|Ad v. 448}} Cava pinus id est exesa vetustate: et dicendo 'cava pinus' bene respexit ad aetatem. erymantho mons Arcadiae Erymanthus. {{anchor+|449|Ad v. 449}} Ida in magna modo non Cretae, sed Phrygiae propter pinus. {{anchor+|450|Ad v. 450}} Consurgunt studiis in studia. {{anchor+|456|Ad v. 456}} Praecipitemque daren celerem, ut "praecipites vigilate viri". {{anchor+|457|Ad v. 457}} Nunc ille sinistra 'ille' vacat: nam metri causa additum est: de ipso enim dicit, ut 'creber utraque manu pulsat versatque Dareta'. {{anchor+|458|Ad v. 458}} Quam multa grandine nimbi hypallage: nam debuit dicere, quam multo nimbo grando praecipitatur. {{anchor+|460|Ad v. 460}} Versatque dareta 'Dares Daretis', unde est 'Dareta': et 'Dares Daris', unde est 'Daren', sicut 'Chremes' et 'Chremis' et 'Chremetis'. {{anchor+|465|Ad v. 465}} Infelix consolatio est: unde non dicit 'inbellis', ut fortunae videatur esse quod victus est. {{anchor+|467|Ad v. 467}} Dixitque vacat 'que' metri causa, et maluit perissologiam facere, quam uti communi syllaba, quae frequens vitiosa est: unde et Terentianus "nec tanta in metris venia conceditur uti": Graeci enim his utuntur frequenter. {{anchor+|468|Ad v. 468}} Fidi aequales Homerus φίλοι ἑταῖροι . {{anchor+|469|Ad v. 469}} Utroque in utramque partem. {{anchor+|472|Ad v. 472}} Vocati accipiunt bene eorum ostendit pudorem: vel quia erant occupati circa amicum, dixit 'vocati'. {{anchor+|474|Ad v. 474}} Cognoscite teucri habet rationem personarum, quia virtutem eius noverant Siculi. {{anchor+|480|Ad v. 480}} Effractoque inlisit in ossa cerebro hypallage: effregit ossa et inlisit in cerebrum. {{anchor+|481|Ad v. 481}} Hvmi bos cur, cum de uno loquatur, hic bovem, alibi iuvencum, alibi taurum appellat? sed videtur pro tempore ac diversitate usus ideoque iuvencum ait. est autem hic pessimus versus in monosyllabum desinens. {{anchor+|483|Ad v. 483}} Meliorem aptiorem: nam animalem hostiam dat. {{anchor+|484|Ad v. 484}} Caestus artemque reponit et arma deposuit et arti renuntiavit, id est κατάλυσιν fecit. {{anchor+|487|Ad v. 487}} Ingentique manu magna multitudine. malum 'malus', arbor navis, generis est masculini: Horatius "nec malus celeri saucius Africo". et dictus est malus, vel quia habet instar mali in summitate, vel quia quasi quibusdam malis ligneis cingitur, quorum volubilitate vela facilius elevantur. {{anchor+|488|Ad v. 488}} Traiecto extento: unde transenna dicitur extentus funis: Sallustius "machinato strepitu transenna corona in caput inponebatur". {{anchor+|489|Ad v. 489}} Quo in quam: nam ponit adverbia pro nominibus, ut "genus unde Latinum". {{anchor+|491|Ad v. 491}} Clamore secundo sicut supra dixit "magnoque virum se murmure tollit". {{anchor+|493|Ad v. 493}} Quem modo id est nuper: nam ut supra diximus, victor fuit duorum. Urbanus vero dicit 'modo' propemodum, paene: nam secundus fuit. alii 'victor' voti compos volunt, ut "rapidusque rotis insistere victor": optaverat enim ne rediret extremus, ut "hoc vincite cives". {{anchor+|496|Ad v. 496}} Clarissime frater pandare notissime, qui fuit Lycaonis filius. Pandarus autem [qui] secundum Homerum Minervae persuasione certamen singulare Menelai et Paridis, cum in eo esset ut Paris vinceretur, iacto telo diremit, quo Menelaum vulneravit. ivssus a Minerva. {{anchor+|498|Ad v. 498}} Subsedit acestes hoc est remansit: 'Acestes' autem pro 'sors Acestis': nec enim proferebatur sors quae remanserat sola. aut certe 'subsedit', delituit: unde et subsessores vocantur qui occisuri aliquem delitescunt: de quo verbo plenius dicturi sumus illo versu "devicta Asia subsedit adulter". {{anchor+|500|Ad v. 500}} Flexos incurvant mutatione usus est: nam 'curvos inflectunt' debuit dicere. {{anchor+|501|Ad v. 501}} Pro se quisque viri pro qualitate roboris sui. {{anchor+|503|Ad v. 503}} Diverberat avras scindit. {{anchor+|504|Ad v. 504}} Arbore mali sic dixit, ut "lustrat Aventini montem". {{anchor+|505|Ad v. 505}} Exterrita pinnis timorem suum pinnis significans: singula enim animalia habent signa, quibus indicant suum timorem: unde ipse de lupo "caudamque remulcens subiecit pavitantem utero", item de Caco "turbatumque oculis": hominum enim timorem primi indicant oculi. {{anchor+|506|Ad v. 506}} Omnia plavsu alii pinnarum dicunt, sed melius est, spectantum favore: illud enim est incredibile. {{anchor+|507|Ad v. 507}} Adducto arcu telum tetendit hypallage est: nam adducitur telum et arcus intenditur. {{anchor+|509|Ad v. 509}} Miserandus qui perfecta re difficiliore victoria caruit. {{anchor+|511|Ad v. 511}} Innexa pedem innexum pedem habens. {{anchor+|513|Ad v. 513}} Tum deinde. et est adverbium ordinis: nam 'tunc' temporis est. arcu contenta parato t. t. contento arcu tela tenens parata. {{anchor+|514|Ad v. 514}} In vota vocavit nam apud Lycios colitur quasi heros. {{anchor+|516|Ad v. 516}} Nigra sub nube id est alta. {{anchor+|517|Ad v. 517}} Vitamque reliquit in astris unde sumpserat vitam, ut "hinc hominum pecudumque genus, vitaeque volantum". sane sciendum hunc totum locum ab Homero esse sumptum: unde inanis est vituperatio Aeneae, quod suspenderat avem maternam. nam et res est translata simpliciter: et quamcunque suspendisset avem, in hanc incideret vituperationem: nulla enim avis caret consecratione, quia singulae aves numinibus sunt consecratae. quamquam Urbanus dicat, matrem citius potuisse placari. {{anchor+|521|Ad v. 521}} Artemque pater arcumque sonantem culpat hoc Vergiliomastix: artem enim in vacuo aere ostendere non poterat: quamquam dicant periti posse ex ipso sagittariorum gestu artis peritiam indicari. {{anchor+|522|Ad v. 522}} Obicitur superius de his particulis secundum Iubam artigraphum tractavimus; sed dicunt alii istas monosyllaborum ratione vel produci vel corripi. sane sciendum naturae esse ut breves sint: euphoniae vel Iubae ratione in conpositione producuntur, si tamen 'i' sequatur, quae licet non sit consonans, potest tamen in declinatione pro consonante haberi. {{anchor+|523|Ad v. 523}} Avgurio monstrum 'augurium' dictum quasi 'avigerium', id est quod aves gerunt. et bene de sagitta dixit 'augurium', quae habet pennas: quamquam omnia ad unum congesserit locum: monstrum, augurium, auspicium, oraculum. {{anchor+|524|Ad v. 524}} Sera gravia: Sallustius "serum enim bellum in angustiis futurum", id est grave. et quod inprobant vates Aeneas amplectitur, deceptus augurii similitudine quod apud Troiam probaverat pater, ut "stella facem ducens". {{anchor+|525|Ad v. 525}} Liquidis in nubibus nubes pro aere posuit: nubes enim liquidae esse non possunt. {{anchor+|527|Ad v. 527}} Cev saepe refixa poetice dixit secundum publicam opinionem: nam ut Lucretius dicit, ventus altiora petens, aetherium ignem secum torquet, qui tractus imitatur stellas cadentes. {{anchor+|529|Ad v. 529}} Attonitis animis intentis, stupefactis per tonitrua, quae semper cohaerent caelestibus ignibus. {{anchor+|530|Ad v. 530}} Nec maximus omen abnvit Aeneas amplexus est et probavit, non secundum augurum disciplinam dixit ad se non pertinere: nam nostri arbitrii est visa omnia vel inprobare, vel recipere. {{anchor+|533|Ad v. 533}} Sume pater praecipe: nam verbum est iurisconsultorum, quo utuntur quotiens legatum non ab herede †certamen datur, sed est in accipientis arbitrio. {{anchor+|534|Ad v. 534}} Exsortem ἄκληρον , sine sorte. {{anchor+|535|Ad v. 535}} Anchisae munus quod Cisseus rex Thraciae, secundum Vergilium pater Hecubae, ut "Cisseis regina Parin creat", Anchisae aliquando donaverat. {{anchor+|536|Ad v. 536}} Inpressum signis inpressa signa habentem, id est emblemata. {{anchor+|539|Ad v. 539}} viridanti species participii sine verbi origine, temporis praesentis. {{anchor+|540|Ad v. 540}} Primum ante omnes unum vacat. appellat vel dicit, vel salutat: Sallustius Iugurtha "adveniens Volux quaestorem appellat". {{anchor+|541|Ad v. 541}} praelato invidit honori id est praelatum honorem. {{anchor+|543|Ad v. 543}} Proximus post Eurytionem. donis ad dona. {{anchor+|544|Ad v. 544}} Extremus ostendit hos sua munera percepisse, Acesten vero sumpsisse praecipua. {{anchor+|545|Ad v. 545}} Nondum certamine misso de peractis loquitur rebus: unde debuit dicere 'vocavit' et 'fatus est'. ergo aut tempus est pro tempore: aut sic refert, ut videatur non de praeterito loqui, sed actum praeteriti temporis ponere et referre. {{anchor+|546|Ad v. 546}} Custodem ad sese secundum Tullium qui dicit ad militiam euntibus dari solitos esse custodes, a quibus primo anno regantur: unde ait de Pallante "sub te tolerare magistro militiam et grave Martis opus". inpubis ivli ab eo quod est 'hic pubis': nam quod ait Sallustius "puberes omnes interfici iubet", venit ab eo quod est 'puber'. et sunt ista communis generis, si referantur ad singulos. multitudo autem si dicatur, generis tantum feminini est, ut 'haec pubes'. {{anchor+|547|Ad v. 547}} Fatur ad avrem sequitur et 'dic ait': unde sicut et in tertio diximus, unum vacet necesse est. {{anchor+|552|Ad v. 552}} Campos ivbet esse patentes discessu populi iubet fieri campos patentes. {{anchor+|553|Ad v. 553}} Incedunt pueri aut poetica licentia confundit aetates, ut modo pueros, modo iuvenes dicat: nam ait 'una acies iuvenum': aut certe secundum quosdam sequenti distinctione mutata, magistros pueros dicit, sequentes vero maturioris aetatis. {{anchor+|554|Ad v. 554}} Quos omnis evntes quos euntes omnis turba fremit, id est cum favore prosequitur. {{anchor+|556|Ad v. 556}} Tonsa coma 'tonsa' composita: nam proprie comae sunt non caesi capilli. pressa corona id est galea. et sermone Homeri usus est: nam galeam στεφάνην dixit. et re vera corona non potest intellegi, cum sequatur 'galeam ante pedes proiecit inanem'. sed alii dicunt potuisse eos galeas habere coronatas. Baebius tamen Macer dicit, a Caesare Augusto pueris qui luserant Troiam, donatas esse galeas et bina hastilia: ad quod Vergilium constat adludere. {{anchor+|558|Ad v. 558}} It pectore summo sic legendum, ne sit soloecismus. et rei inanimali dedit motum dicendo 'it'. 'summum' autem 'pectus' ait pectoris et colli confinium. {{anchor+|560|Ad v. 560}} Tres equitum numero turmae rem Romanae militiae suo inserit carmini. nam constat primo tres partes fuisse populi Romani: unam Titiensium a Tito Tatio, duce Sabinorum, iam amico post foedera: alteram Ramnetum a Romulo: tertiam Lucerum, quorum secundum Livium et nomen et causa in occulto sunt. Varro tamen dicit, Romulum dimicantem contra Titum Tatium a Lucumonibus, hoc est Tuscis, auxilia postulasse. unde quidam venit cum exercitu: cui, recepto iam Tatio, pars urbis est data: a quo in urbe Tuscus dictus est vicus. Horatius "ac Tusci turba impia vici". ergo a Lucumone Luceres dicti sunt. sic autem in tres partes divisum fuisse populum Romanorum constat, ut etiam qui praeerant singulis partibus, tribuni dicerentur: unde etiam sumptus, quos dabant populo, tributa nominarunt. terni ductores more suo: hoc est tres. {{anchor+|561|Ad v. 561}} Ductores pueri hic quidam distingunt, ut diximus supra. {{anchor+|562|Ad v. 562}} Paribusque magistris et hoc adludit: nam hodieque equitum dicuntur magistri. {{anchor+|564|Ad v. 564}} Polite progenies illum dicit quem supra a Pyrrho introduxit occisum; de quo Cato in originibus dicit, quod ad Italiam venerit et segregatus ab Aenea condiderit oppidum Politorium a suo nomine. {{anchor+|565|Ad v. 565}} Quem thracius albis portat equus cum tres dixerit duces, duorum equos commemorat. sed aut praetermisit quod ut consequeretur necesse erat: nec enim unus pedes esse poterat: aut illo reddidit loco, ut 'cetera pubes senioris Acestae fertur equis'. quamquam multi distinctione mutata tres equos commemorent, ut sit plena 'equus bicolor maculis', et de alio dicatur 'vestigia primi alba pedis', id est primorum pedum vestigia, et 'frontem albam ostentabat alter'. {{anchor+|568|Ad v. 568}} Genus unde atii duxere Latini propter Atiam dicit, matrem Augusti, de qua Antonius ait "Aricina mater": vult enim eius etiam maternum esse genus antiquum. {{anchor+|570|Ad v. 570}} Extremus quantum ad numerum spectat. {{anchor+|573|Ad v. 573}} Cetera trinacrii cetera pubes equis Acestae fertur. {{anchor+|575|Ad v. 575}} Pavidos gloriae cupiditate sollicitos, ut "corda pavor pulsans". {{anchor+|579|Ad v. 579}} Flagello virga quae sonat in morem flagelli. {{anchor+|581|Ad v. 581}} Choris aciebus. vocati ictu virgae. {{anchor+|586|Ad v. 586}} Et nunc terga fuga nudant tria quae in bellis geruntur, cuncta commemorat: fugam, pugnam, pacem. {{anchor+|588|Ad v. 588}} Labyrinthus locus apud Cretam factus a Daedalo perplexis parietibus, ubi Minotaurus inclusus est. {{anchor+|589|Ad v. 589}} Parietibus textum caecis iter hypallage est: caecum iter intextis parietibus. ancipitem dolum perplexum errorem. {{anchor+|591|Ad v. 591}} Frangeret deciperet, falleret. est autem versus Catulli. {{anchor+|593|Ad v. 593}} Inpediunt inplicant, intexunt: quod est a vestibus tractum. {{anchor+|594|Ad v. 594}} Delphinum aut venit ab eo quod est 'delphin, delphinis, a delphine': aut 'delphinum' pro 'delphinorum' posuit. maria umida Homerus ὑγρὰ κέλευθα . {{anchor+|595|Ad v. 595}} Carpathium mare est inter Aegyptum et Rhodum, ab insula Carpatho illic posita dictum. nec mirandum duas eum posuisse conparationes, cum et in secundo hoc fecerit, ut "in segetem veluti cum flamma furentibus austris incidit, aut rapidus montano flumine torrens", et in georgicis tres ponat conparationes, ut "frigidus ut quondam silvis inmurmurat auster, ut mare sollicitum stridit refluentibus undis, aestuat ut clausis rapidus fornacibus ignis". {{anchor+|597|Ad v. 597}} Primus ascanius generis ordinem docet, ut in primo diximus. {{anchor+|598|Ad v. 598}} Rettulit innovavit quod ante iam fecerat. priscos latinos ita dicti sunt qui tenuerunt loca, ubi Alba est condita. {{anchor+|600|Ad v. 600}} Porro post longum intervallum: et est adverbium temporis. {{anchor+|602|Ad v. 602}} Troiaque nunc pueri t. d. a. ut ait Suetonius Tranquillus, lusus ipse, quem vulgo pyrrhicham appellant, Troia vocatur, cuius originem expressit in libro de purorum lusibus. {{anchor+|603|Ad v. 603}} Hac celebrata tenus tmesis est, hoc est hactenus. et hic sermo, quantum ad artem spectat, duas continet partes orationis, ut 'hac' pronomen sit, 'tenus' praepositio, sicut "pube tenus" et "crurum tenus"; sed iam usus obtinuit ut pro una parte habeatur. ergo adverbium est: omnis enim pars orationis cum desierit esse quod est, in adverbium migrat: et est temporis, nam 'hucusque' significat. {{anchor+|604|Ad v. 604}} Hic primum sequitur enim Palinuri mors vel Miseni. {{anchor+|606|Ad v. 606}} Irim de caelo m. s. i. ex magna parte servatur, ut Mercurius ad concordiam, Iris ad discordiam mittatur: unde et Iris dicta est quasi ἔρις . falsum est autem quod dicitur ministra esse tantum dearum, cum et a Iove plerumque mittatur, ut "aeriam caelo nam Iuppiter Irim dimittit, germanae haud mollia iussa ferentem". {{anchor+|607|Ad v. 607}} Ventosque adspirat evnti ut de Mercurio "voca zephyros". et bene Irim mittit, quae fit de nubibus, quarum dea est Iuno. {{anchor+|609|Ad v. 609}} Per mille coloribus arcum aut subaudis 'factum': aut antiptosis est 'mille colorum', hoc est multicolorum. {{anchor+|610|Ad v. 610}} Nulli visa ad ipsum retulit numen: nam arcus semper videtur: quem non Irim, sed viam Iridis dixit. alii celeritatis esse volunt 'nulli visa'. notandum sane etiam de Iride arcum genere masculino dicere Vergilium: Catullus et alii genere feminino ponunt, referentes ad originem, sicut 'haec cattus' et 'haec gallus' legimus, {{anchor+|611|Ad v. 611}} Conspicit ingentem concursum quia ait supra "undique conveniunt Teucri mixtique Sicani". 'concursum' autem circa ludicra. {{anchor+|612|Ad v. 612}} Desertosque videt portus a viris scilicet. {{anchor+|613|Ad v. 613}} In sola deserta: Terentius "venit meditatus alicunde ex solo loco". acta mutato η in a superiori accentum damus, ut Ἑλένη Helena, Κιρκή Circa. ergo quoniam et ἀκτὴ Graecum est, cum 'acta' facit, paenultima debet habere accentum: sed propter differentiam commutatur, ne non secreta et amoena litorum, sed participialiter acta significet. {{anchor+|615|Ad v. 615}} Aspectabant flentes multi 'flentes heu' distingunt, ut sit 'miserabiliter flentes', et a persona dicatur poetae. alii 'heu' a mulieribus dictum accipiunt. {{anchor+|619|Ad v. 619}} Faciemque deae vestemque reponit duo diversa uno sermone conclusit. {{anchor+|620|Ad v. 620}} Tmarii dorycli Thracii: Tmarus enim est mons Thraciae. et bene suadentis commendatur auctoritas. {{anchor+|622|Ad v. 622}} Ac sic dardanidum m. s. m. i. 'sic' aut mutato habitu, aut ista dictura. {{anchor+|623|Ad v. 623}} O miserae magna utitur arte persuadendi, ut non ex abrupto quod persuadere vult dicat, sed circumstantiis illuc descendat. {{anchor+|625|Ad v. 625}} Exitio non regno. {{anchor+|626|Ad v. 626}} Septima post Troiae e. i. v. a. atqui et Dido dixit 'nam te iam septima portat omnibus errantem terris et fluctibus aestas'. de qua re quidam hoc dicunt, quod Aeneas apud Carthaginem paucis diebus fuerit: nam ait 'cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion', qui oritur, ut Sallustius dicit, iuxta solis aestivi pulsum: item ait 'dum pelago desaevit hiems et aquosus Orion', ut hiemem pro tempestate posuerit: secundum quod Carthagini paucis fuerit diebus. sed illud occurrit 'nunc hiemem inter se luxu, quam longa, fovere'. et hoc quidam sic purgant, ut dicant potuisse fieri, ut intra anni metas et ad Africam venerit, et inde navigaverit. sed istis occurrit quod in primo ait 'septima aestas', unde apparet hanc octavam fuisse: quod et ab Anchisae morte indicat annus impletus. ergo constat quaestionem hanc unam esse de insolubilibus, quas non dubium est emendaturum fuisse Vergilium. {{anchor+|627|Ad v. 627}} Cum terras omnes quia peragraverat multa. {{anchor+|628|Ad v. 628}} Sideraque emensae ferimur aut tempestates ait, quae ortu vel occasu siderum saepe nascuntur: aut provincias, quae sideribus subiacent, ut "Aethiopum versemus oves sub sidere cancri". per mare magnum procellosum: Lucretius "suave mari magno". {{anchor+|629|Ad v. 629}} Sequimur fugientem ut alibi "iam tandem Italiae fugientis prendimus oras". et re vera nullus sequitur nisi quod fugit. volvimur non dixit 'navigamus'. {{anchor+|630|Ad v. 630}} Hic erycis fines argumentum a facili. et est necessaria antithesis, ut opportunitate meliorum praesentium animi a futuris incertis avertantur. {{anchor+|631|Ad v. 631}} muros iacere pro 'fundamenta iacere': nam muri 'duci' dicuntur. {{anchor+|632|Ad v. 632}} Nequiquam qui non proderant, cum essent fatorum comites. {{anchor+|634|Ad v. 634}} hectoreos amnes quemadmodum vidit sibi patriae recordatione finxisse: aut non continget mihi videre flumina. {{anchor+|635|Ad v. 635}} Infavstas mali ominis. {{anchor+|636|Ad v. 636}} Nam mihi cassandrae non cui credere non debebant, sed cui cum sua pernicie non crediderant. {{anchor+|638|Ad v. 638}} Iam tempus agi res id est Troiam fieri. {{anchor+|639|Ad v. 639}} Mora prodigiis ecce prodigium de bono. et argumentatur ad incendium navium, aras ardere Neptuni: quas ideo quattuor dicit, quia singuli duces navium, qui certaverant, singulas posuerant. nam contrarium est "numero deus inpare gaudet". alii tamen dicunt a Cloantho esse positas, qui promiserat supra. {{anchor+|640|Ad v. 640}} Deus ipse maris, vel cuius sunt naves. {{anchor+|641|Ad v. 641}} Infensum ignem id est ipsa infensa. {{anchor+|645|Ad v. 645}} Tot aut multorum: aut supra dictorum, ut "quinquaginta illi thalami spes tanta nepotum". {{anchor+|646|Ad v. 646}} Non beroe vobis non est dissuasio, ut quidam putant, sed magis hortatur persuadendo numinis auctoritate. rhoeteia a Rhoeteo promunturio. {{anchor+|647|Ad v. 647}} Divini signa decoris omnia colligit, quibus numina cognoscuntur: ut "namque haud tibi vultus mortalis, nec vox hominem sonat, o dea certe". {{anchor+|648|Ad v. 648}} Spiritus odor, ut "divinum vertice odorem spiravere". {{anchor+|649|Ad v. 649}} Vel gressus evnti ut "et vera incessu patuit dea". {{anchor+|654|Ad v. 654}} Primo ancipites antequam numen agnoscerent. oculisque malignis pro ipsae malignae. {{anchor+|655|Ad v. 655}} Miserum inter a. p. t. aut magnum, ut Terentius "eam misere amat": aut 'miserum', quo fiebant miseriores, cum eis regna negarentur. {{anchor+|663|Ad v. 663}} Pictas abiete puppes in abiete pictas, sive 'abiete' hoc est, quae erant de abiete. {{anchor+|665|Ad v. 665}} Evmelus Latinus accentus est, translato nomine in Latinum. {{anchor+|669|Ad v. 669}} Castra ut "nos castra movemus", id est classem. magistri custodes: Terentius "me filiis relinquunt quasi magistrum". {{anchor+|670|Ad v. 670}} Quis furor iste novus quasi ad furentes loquitur: unde ne tum quidem agnitus, cum dixisset 'en ego vester Ascanius: galeam proiecit inanem'. 'novus' autem est aut magnus, aut inopinatus. quo tenditis id est quid habetis intentionis? {{anchor+|672|Ad v. 672}} Vestras spes vritis navibus enim ad regna tendebant. {{anchor+|673|Ad v. 673}} Inanem concavam, vacuam, sine capite. ludo per ludum. {{anchor+|679|Ad v. 679}} Excussaque pectore ivno est furoris causa, non furor. {{anchor+|680|Ad v. 680}} Idcirco quia furor desierat. {{anchor+|681|Ad v. 681}} Vdo sub robore [vel] vicino aquis. {{anchor+|682|Ad v. 682}} Stuppa secundum antiquam orthographiam: nam 'stippa' dicta est a stipando: abusive etiam linum dicimus. tardum densum, crassum: nam ignem solet fumus praeire: unde 'tardum' ad densitatem retulit. {{anchor+|683|Ad v. 683}} Corpore navium, ut "et dissice corpora ponto". descendit pestis incendium: more suo. et declamavit per contrarium: nam ignis superiora semper petit. {{anchor+|684|Ad v. 684}} Flumina prosunt id est vis aquae. {{anchor+|685|Ad v. 685}} tum pius Aeneas umeris rescindere vestem et notant quidam quod damnum quattuor navium vir fortis et rex inpatienter doleat. sed magis illud considerandum est, quod ait supra Ascanius 'vestras spes uritis': ut non damnum doleat, sed spem navigationis ereptam. {{anchor+|687|Ad v. 687}} Ivppiter omnipotens figuratis agit coloribus: nec enim re vera hoc agit, ut pereat, sed agit oblique ut restinguatur incendium. bene autem 'si' ubique interponit: hic enim est optimus ductus, qui agentis voluntatem latenter ostendit. exosus antiqui et 'odi' dicebant et 'osus sum': hinc est 'exosus', quo utimur, licet iam 'osus sum' non dicamus. odi autem et praesens est et praeteritum. ad unum nullo excepto. {{anchor+|688|Ad v. 688}} Si quid pietas antiqua l. r. h. aut si tibi cara pietas praestat aliquid humanis laboribus: aut si quid meremur propter pietatis cultum, ut "parce pio generi", hoc ipsum remunerare: aut certe, quod est melius, si vel respicit res humanas pietas, quae de terris olim recessit. {{anchor+|690|Ad v. 690}} Res eripe leto superflua acyrologia est. {{anchor+|691|Ad v. 691}} Quod superest quod congrue sequitur. {{anchor+|694|Ad v. 694}} Sine more sine exemplo. tonitruque t. ablativus hic incertus est utrum a neutro indeclinabili veniat 'hoc tonitru', ut 'hoc cornu': nam inde est "fractaeque tonitrua nubis", ut 'cornua': an a masculino secundum quartam declinationem: hinc enim est "tonitrus agis et mea fulmina torques". {{anchor+|695|Ad v. 695}} Ardva terrarum periphrasis montium. aethere toto pro aere posuit. {{anchor+|697|Ad v. 697}} Madescunt robora aut umectantur: aut resolvuntur in cinerem: quod naturale est post incendium. {{anchor+|703|Ad v. 703}} Fatorum oraculorum. {{anchor+|704|Ad v. 704}} Tum senior nautes bene daturum consilium et ab aetate et a prudentia et a religione commendat. quod autem dicit 'Pallas quem docuit', propter illud quod supra diximus, fingitur, quia ipse Romam Palladium detulit: unde Nautiorum familia Minervae sacra retinebat: quod etiam Varro docet in libris quos de familiis Troianis scripsit. unum praecipuum. tritonia pallas pro uno proprio duo antonomasiva. {{anchor+|705|Ad v. 705}} Reddidit arte id est virtute, ἀπὸ τῆς ἀρετῆς . {{anchor+|706|Ad v. 706}} Responsa dabat laus consilii. vel quae portende- ret ira magna deum quae praesignificabat. 'magna ira deum' id est Iuno, ut et alibi "caelestum vis magna iubet". {{anchor+|708|Ad v. 708}} Solatus vocibus infit id est solatur et infit: nam 'solans' debuit dicere, sicut sequens eius indicat consolatio. {{anchor+|710|Ad v. 710}} Quicquid erit ut ait "fuerit quodcumque, fatebor". ferendo est dum fertur: modus gerundi est a passivo. {{anchor+|711|Ad v. 711}} Est tibi iam hoc consilium est: id est habes. divinae stirpis praeter Dardanum a Criniso fluvio. {{anchor+|712|Ad v. 712}} Volentem voliturum: nam velle habet. volentem] ‹voliturum: nam› non iam vult. {{anchor+|713|Ad v. 713}} Superant supersunt, superfluunt. dicit autem non tantum debiles, sed etiam nolentes iuvenes: unde sequitur 'longaevosque senes': nec enim adderet 'que', nisi supra iuvenes dixisset. item expressius 'et quicquid tecum invalidum metuensque pericli est'. {{anchor+|714|Ad v. 714}} Pertaesum magni incepti ut "si non pertaesum thalami taedaeque fuisset". {{anchor+|718|Ad v. 718}} Permisso nomine ab Aceste scilicet. dicta autem Acesta Segesta. {{anchor+|720|Ad v. 720}} Tum vero nam et ante ea cogitaverat, ut "pectore curas mutabat versans". animum diducitur Graeca figura, ut 'mentem laesus'. {{anchor+|721|Ad v. 721}} Et nox atra polum quasi maior causa cogitationis, ut "et sub noctem cura recursat". bigis proprie modo: nam "rorifera tenuaverat aera biga" abusive est. {{anchor+|722|Ad v. 722}} Caelo facies delapsa parentis aut secundum quod supra diximus, quia animae caelum tenent, simulacra vero apud inferos sunt: aut ad errorem pertinet somnii; nam et 'visa' ait: aut certe intellegamus a Iove missam potestatem aliquam, quae se in Anchisae converteret vultum, ut religiosus videretur; nam et ipse dicit 'imperio Iovis huc venio' et infert 'Elysiumque colo'. {{anchor+|725|Ad v. 725}} Care magis pro 'carior'. bene autem addidit 'dum vita manebat': nulla enim est vita post mortem: ut ostendat vita fuisse cariorem. {{anchor+|726|Ad v. 726}} Imperio iovis ab auctoritate, ut "ipse deum tibi me claro dimittit Olympo regnator". {{anchor+|728|Ad v. 728}} Nautes dat senior ut solet hic denuo iisdem usus est sermonibus: nam ait 'tum senior Nautes'. {{anchor+|730|Ad v. 730}} Atque aspera cultu quod in nono latius exsequitur "natos ad flumina primum deferimus", usque "at patiens operum". {{anchor+|731|Ad v. 731}} Debellanda tibi bello perdomanda. et bene victoriam, non bella sola praedicit, in quibus esse poterat terror. {{anchor+|732|Ad v. 732}} Averna per alta ut 'Gargarus Gargara', ut 'Tartarus Tartara', 'Maenalus Maenala' pluraliter, ita 'Avernus Averna'. {{anchor+|733|Ad v. 733}} Non me impia namque propter facilitatem. {{anchor+|734|Ad v. 734}} Amoena 'amoena' sunt loca solius voluptatis plena, quasi 'amunia', unde nullus fructus exsolvitur: unde etiam nihil praestantes 'inmunes' vocamus. {{anchor+|735|Ad v. 735}} Piorum concilia elysivmque colo elysium est ubi piorum animae habitant post corporis animaeque discretionem: unde et 'interitus' dicitur res 'inter' animam et corpus 'veniens'. ergo elysium ἀπὸ τῆς λύσεως , ab absolutione: quod secundum poetas in medio inferorum est suis felicitatibus plenum, ut "solemque suum sua sidera norunt". secundum philosophos elysium est insulae fortunatae, quas ait Sallustius inclitas esse Homeri carminibus, quarum descriptionem Porphyrius commentator dicit esse sublatam: secundum theologos circa lunarem circulum, ubi iam aer purior est: unde ait ipse Vergilius "aeris in campis", item Lucanus "non illuc auro positi, nec ture sepulti perveniunt" (9.10). {{anchor+|737|Ad v. 737}} Tum genus omne tuum et q. d. m. d. hae sunt causae, propter quas Aeneas descendit ad inferos: generis agnitio, et civitatis nomen, quod ei nullus umquam praedixerat, sed solus indicat pater. latet enim, ut supra diximus, verum urbis nomen: unde ei pater quasi pro mysterio et adfectione ait "illa inclita Roma". et nomen quidem Romae a poeta dictum est; nam verum urbis nomen, ut dictum est, latet. {{anchor+|738|Ad v. 738}} Torquet medios nox umida cursus e. m. s. e. o. a. a. dies est plenus, qui habet horas viginti quattuor: nam et nox pars diei est. dicimus autem diem a parte meliore: unde et usus est, ut sine commemoratione noctis numerum dicamus dierum. hic autem dies secundum Aegyptios inchoat ab occasu solis, secundum Persas ab ortu solis, secundum Etruscos et Athenienses a sexta hora diei, secundum Romanos a media nocte: et hos nunc secutus ait 'medios cursus nox torquet et me saevus equis oriens adflavit anhelis'. haec autem plene exsequuntur et Cicero in auguralibus et Aulus Gellius in libris noctium Atticarum. hoc etiam illa res iuris indicat, quod cum tribunum plebi abnoctare ab urbe non liceret, licebat tamen exire post noctem mediam et ante mediam reverti. {{anchor+|739|Ad v. 739}} Saevus oriens solem dicit, cuius lux est umbris inimica: unde Lucanus "et medio feriere die" (6.744). est autem physicum: nam pereunt umbrae solis adventu. {{anchor+|741|Ad v. 741}} Aeneas quo deinde rvis?? ordo est: Aeneas deinde 'quo ruis?' {{anchor+|742|Ad v. 742}} Quem fugis?? quasi ignorans rationem, qua fugeret. {{anchor+|744|Ad v. 744}} Canae aut antiquae, aut propter ignis favillas. {{anchor+|745|Ad v. 745}} Farre pio vel quia exinde sacrificabant: vel quia mos fuit apud maiores ut divinum ignem farre servarent: qui si durasset in alterum diem, eum aptum agendis rebus significabant. 'far' autem frumenti certa species est, sicut adoreum. {{anchor+|746|Ad v. 746}} Primum principem. {{anchor+|749|Ad v. 749}} Havd mora hoc est quod ait 'et coniunge volentem'. nec ivssa voluntatem, ut supra "infandum regina iubes renovare dolorem": aut certe quae Iuppiter iusserat. {{anchor+|750|Ad v. 750}} Transcribunt urbi matres Romani moris verbum est: 'transcripti' enim in colonias deducebantur. urbi ad urbem. {{anchor+|751|Ad v. 751}} Deponunt quasi de navibus. animos nil magnae l. e. aut Aeneas deponit eos qui nulla gloriae cupiditate tanguntur: aut hi qui erant transcripti, id est matres et volentium multitudo, deponunt animos, id est summittunt inertiae. {{anchor+|753|Ad v. 753}} Robora navigiis melius hic distinguitur. {{anchor+|754|Ad v. 754}} Exigvi numero sed bello vivida virtus transiit ad rem a numero. {{anchor+|755|Ad v. 755}} Urbem designat aratro quem Cato in originibus dicit morem fuisse. conditores enim civitatis taurum in dexteram, vaccam intrinsecus iungebant, et incincti ritu Gabino, id est togae parte caput velati, parte succincti, tenebant stivam incurvam, ut glebae omnes intrinsecus caderent, et ita sulco ducto loca murorum designabant, aratrum suspendentes circa loca portarum. unde et territorium dictum est quasi terriborium tritum bubus et aratro. {{anchor+|757|Ad v. 757}} Gavdet regno Troianus acestes suo: nomine enim eius fuerat civitas appellata. {{anchor+|758|Ad v. 758}} Indicitque forum id est tempus et locum designat agendorum negotiorum, qui conventus vocatur. 'indicit' autem verbum iuris est. et per hoc potentem vult significare civitatem. et patribus dat ivra vocatis dat condendi iuris potestatem his quos appellaverat patres: aut certe vocatis patribus iura distribuit. hi autem, ut Sallustius dicit, "vel aetate vel curae similitudine patres appellati sunt". senatores autem alii a senecta aetate, alii a sinendo dictos accipiunt: ipsi enim agendi facultatem dabant per senatus consulta. {{anchor+|759|Ad v. 759}} erycino in vertice Eryx mons Siciliae supra Drepanum, ubi fuit templum Veneris Erycinae. {{anchor+|760|Ad v. 760}} Idaliae Cypriae. sacerdos alii ad tumulum, alii inverso ordine ad templum referunt, ut lucus tantum tumulo detur Anchisae, ut in bucolicis "inducite fontibus umbras pastores": nemora enim aptabant sepulcris. {{anchor+|768|Ad v. 768}} Visa maris facies ut alibi "mene salis placidi vultum". vult autem istos aspectum quoque maris horrere. {{anchor+|769|Ad v. 769}} Fugae profectionis. {{anchor+|772|Ad v. 772}} Eryci et tempestatibus bene iunxit: procellae enim aut de fluminibus, aut de montibus fiunt, quas περιπνοίας dicunt, vulgo †peripenas appellant. {{anchor+|773|Ad v. 773}} Solvique ex ordine funem ordo est: iubet caedere ex ordine, id est rite peragi sacrificium, et sic solvi funem: sic in septimo "Phrygiamque ex ordine matrem invocat", id est rite. ‹'funem' autem› quo naves ad terram ligantur. {{anchor+|774|Ad v. 774}} Tonsae olivae comptae, minutis frondibus. {{anchor+|775|Ad v. 775}} Procul in prora in parte extrema. {{anchor+|780|Ad v. 780}} Effundit pectore questus hoc est cum dolore, ut ait "funditque preces rex pectore ab imo". {{anchor+|782|Ad v. 782}} Preces descendere ad omnes si quid invidiae est in humillimis precibus, inputandum †in nomina Iunoni. nam 'omnes' dicendo etiam humiles significat: unde ait etiam descendere. {{anchor+|783|Ad v. 783}} Quam nec longa dies id est longum tempus: de quo licet melius feminino genere dicamus, tamen et masculino dicimus: nam de certo die masculino tantum utendum est, ut 'natalis meus dies est'. pietas nec mitigat aut Troianorum, quia pii sunt: aut certe propter illud "Iunoni Argivae iussos adolemus honores", quasi quae nec sacrificiis placaretur. {{anchor+|784|Ad v. 784}} Infracta valde fracta, ut "Turnus ut infractos adverso Marte Latinos". {{anchor+|785|Ad v. 785}} Media de gente id est totius gentis potentem. exedisse muliebriter dictum: nam inde est quod sequitur 'cineres atque ossa peremptae'. sane 'edo' habet et rectam, sed antiquam declinationem, ut 'edo edis edit', et anomalam, ut 'edo es est': quarum secunda et tertia personae longae sunt propter differentiam 'sum es est'. 'edit' autem in praeterito producitur 'edi edisti edit', ut 'legit'. {{anchor+|788|Ad v. 788}} Cavsas tanti sciat illa furoris bene supprimit: contra ipsam enim sunt quae Iuno in decimo exsequitur, ut 'me duce Dardanius Spartam expugnavit adulter'. {{anchor+|790|Ad v. 790}} Quam molem ut alibi "et tantas audetis tollere moles". {{anchor+|791|Ad v. 791}} Nequiquam aut sine causa, id est nulla extante ratione: aut 'nequiquam' quantum ad eius pertinet mentem: unam enim navem ex omnibus vertit. unde ait Iuno 'quae potui infelix'. {{anchor+|792|Ad v. 792}} In regnis hoc avsa tuis ut alibi "non illi imperium pelagi saevumque tridentem". actis furore conpulsis, ut "reginam Allecto stimulis agit undique Bacchi". {{anchor+|795|Ad v. 795}} Ignotae ignobili, ut "nam saepe favos ignotus adedit stellio": et dixit ignotam Italiae conparatione: nam ignota non erat ad quam bis Troiani venerant. {{anchor+|797|Ad v. 797}} Vela tibi id est per regnum tuum. {{anchor+|798|Ad v. 798}} Si concessa peto siquidem: nam modo 'si' confirmantis est. agit autem a possibili. {{anchor+|800|Ad v. 800}} Fas omne est fas te est, hoc est possibile est, 'meis regnis fidere': nam 'fido' dativum tantum regit. {{anchor+|801|Ad v. 801}} Unde genus ducis ut diximus supra, quia feliciter est navigaturus Aeneas, Venerem dicit a mari procreatam. et ut fert fabula, Caelus pater fuit Saturni. cui cum iratus filius falce virilia amputavit, delapsa in mare sunt: de quorum cruore et maris spuma nata dicitur Venus: unde et Ἀφροδίτη dicitur, ἀπὸ τοῦ ἀφροῦ . sed hoc habet ratio: omnes vires usu venerio debilitantur, qui sine corporis damno non geritur: unde fingitur Venus nata per damnum; de mari autem ideo, quia dicunt physici sudorem salsum esse, quem semper elicit coitus. unde etiam myrtus ei consecrata est, quae litoribus gaudet, ut ait "litora myrtetis laetissima". ideo autem diximus 'Caelus pater', ut deus significaretur: nullus enim deus generis neutri est. nam caelum genere neutro elementum significat. mervi quoque etiam praestiti, ut "nec te regina negabo promeritam". alii dicunt 'militavi', ut "aere merent parvo". {{anchor+|802|Ad v. 802}} Rabiem tantam caelique marisque ut in primo legimus. {{anchor+|803|Ad v. 803}} In terris etiam in terris: nam augmentum est. {{anchor+|808|Ad v. 808}} In mare se xanthus omnia haec Homeri sunt. {{anchor+|809|Ad v. 809}} Nec dis nec viribus aequis id est diis iniquis, hoc est adversis: litotes figura. aut 'non aequis' non aequali favore: plures enim Graecis favebant. de matribus autem, id est Thetide et Venere, intellegere non possumus, quia et Thetide melior Venus est, et ei praesenti derogare nollet. {{anchor+|810|Ad v. 810}} Cuperem cum vertere ab imo quod proprium eius est, ut "magnoque emota tridenti fundamenta quatit". hinc ut supra diximus, ἐνοσίχθων dictus est. et fecit augmentum, cum se praestitisse dixit iratum. {{anchor+|813|Ad v. 813}} Portus accedet hic distinguendum, ne sit contrarium Veneris petitioni, quae ait 'liceat Laurentem attingere Thybrim'. {{anchor+|814|Ad v. 814}} Amissum quem gurgite quaeres Misenum dicit, de quo legimus "inter saxa virum spumosa inmerserat unda". {{anchor+|815|Ad v. 815}} Unum pro multis Palinurum significat: nam falsum erit si unum voluerimus accipere: duos enim constat occisos, Misenum et Palinurum. {{anchor+|816|Ad v. 816}} Laeta permulsit permulsit et laeta fecit, ut "animumque labantem inpulit": aut certe perpetuum est epitheton Veneris. {{anchor+|817|Ad v. 817}} Spumantia frena spumas moventia. {{anchor+|818|Ad v. 818}} Feris equis, ut "inque feri curvam conpagibus alvum". {{anchor+|822|Ad v. 822}} Variae comitum facies aut beluas dicit marinas secundum naturam: aut poetice deos marinos. inmania cete τὸ κῆτος καὶ τὰ κήτη , ut βέλος βέλη : nam Latine sic declinari non potest. nullum enim apud nos animal generis neutri est: nisi forte 'hic cetus, huius ceti' dicamus, quod nusquam lectum est; nam dicuntur canes marini. {{anchor+|823|Ad v. 823}} Et senior glauci chorus Glaucus Anthedonius piscator fuit. qui cum captos pisces supra herbam abiecisset et eos recepisse vidisset quam amiserant vitam, intellecta herbarum potentia, esu earum in deum mutatus est: cuius hic chorum ideo senem dicit, quia etiam ipse senex fuerat. aut certe seniorem dicit propter spumarum colorem, sicut paene omnes dii finguntur esse marini. inovsque palaemon Melicerta Inus filius. et notandum patronymicon a matre in auctore idoneo. {{anchor+|824|Ad v. 824}} Phorcique exercitus omnis di qui sub Phorco agunt. hic autem Phorcus dicitur Thoosae nymphae et Neptuni filius. ut autem Varro dicit, rex fuit Corsicae et Sardiniae: qui cum ab Atlante rege navali certamine cum magna exercitus parte fuisset victus et obrutus, finxerunt socii eius eum in deum marinum esse conversum. {{anchor+|825|Ad v. 825}} Laeva tenet thetis satis prudenter sexum debiliorem sinistrae adplicat parti. {{anchor+|826|Ad v. 826}} Nisaee media diphthongos est. {{anchor+|827|Ad v. 827}} Vicissim quia reliquerat quidem socios, sed feliciter petebat Italiam. {{anchor+|828|Ad v. 828}} Pertemptant sollicitant. {{anchor+|829|Ad v. 829}} Attolli malos id est vela per malorum volubilitatem levari: nam cum navigaret iam, non dubium quod olim erexerant arbores. {{anchor+|830|Ad v. 830}} Fecere pedem id est podiam, hoc est funem, quo tenditur velum. sinistros nunc dextros pro aurae mutabilitate. {{anchor+|832|Ad v. 832}} Cornva antemnarum extremitates. sva flamina prospera, a puppi venientia. {{anchor+|833|Ad v. 833}} Princeps ante omnis unum verbum vacat. {{anchor+|835|Ad v. 835}} Mediam caeli metam perite locutus est: nam medium caelum meta est ἀναβιβάζοντος circuli, qui medius est inter ortum et occasum. a medio autem caelo et finitur ortus, et occasus incipit siderum. alter est ὁρίζοντος , qui segregat aspectum huius caeli ab alio invisibili nobis. {{anchor+|837|Ad v. 837}} Sub remis fusi per d. s. n. id est requierant paululum, sic remos tenentes. {{anchor+|838|Ad v. 838}} Levis vel adventu vel discessu: nam levis in utroque est. {{anchor+|839|Ad v. 839}} Dispulit umbras nam semper deos ambit nimbus. {{anchor+|840|Ad v. 840}} Te palinure petens factiose adgrediens, adpetens. et sciendum in maius celebrari Palinuri mortem more poetico, quem dormientem in undas cecidisse constat †missum. somnia soporem. bene autem discernit ista Vergilius, ut 'Somnum' ipsum deum dicat, 'somnium' quod dormimus, 'insomnium' quod videmus in somnis, ut "sed falsa ad caelum mittunt insomnia manes". {{anchor+|843|Ad v. 843}} Iaside fili Iasi. ferunt ipsa aequora classem id est et aestu et aura nostris utimur. {{anchor+|844|Ad v. 844}} Aequatae spirant avrae prosperae, ut "aequatis classem procedere velis". {{anchor+|845|Ad v. 845}} Pone caput bene particulatim ad id venit, quod aperte dictum refutaretur. laboris ex intuendis sideribus. pavlisper hoc est paululum, dum tu quiescis. {{anchor+|847|Ad v. 847}} Vix attollens lumina aut a sideribus removens, aut certe numinis praesentia praegravatus: quod est melius: nam et sequens eius oratio turbata est, quod et semiplenae indicant elocutiones. {{anchor+|848|Ad v. 848}} Vultum mutabilitatem, quae fit pro qualitate ventorum. {{anchor+|849|Ad v. 849}} Ivbes vis, ut "infandum regina iubes renovare dolorem". mene hvic confidere monstro?? subaudis 'vis', 'iubes'. {{anchor+|850|Ad v. 850}} Aenean credam quid enim per contrarium dicit: cur Aeneam non committam caelo et auris fallacibus, qui sum totiens serenitatis fraude deceptus? 'quid enim' quid ni? cur non? {{anchor+|851|Ad v. 851}} Fravde sereni serenitatis: ut "et servantissimus aequi". alii legunt 'deceptus fraude caeli sereni'. {{anchor+|855|Ad v. 855}} Vique soporatum stygia morte plenum. utraque tempora pro 'utrumque tempus'. {{anchor+|856|Ad v. 856}} Cunctanti quasi reluctanti. natantia errantia somni vicinitate. {{anchor+|858|Ad v. 858}} Cum puppis parte prooeconomia: ut triduo natare potuerit. {{anchor+|862|Ad v. 862}} Currit iter ut Cicero "ite viam, redite viam". tutum praesidio Neptuni. {{anchor+|864|Ad v. 864}} Sirenum Sirenes secundum fabulam tres, parte virgines fuerunt, parte volucres, Acheloi fluminis et Calliopes musae filiae. harum una voce, altera tibiis, alia lyra canebat: et primo iuxta Pelorum, post in Capreis insulis habitaverunt, quae inlectos suo cantu in naufragia deducebant. secundum veritatem meretrices fuerunt, quae transeuntes quoniam deducebant ad egestatem, his fictae sunt inferre naufragia. has Vlixes contemnendo deduxit ad mortem. 'Sirenum' autem genetivus pluralis est veniens ab 'hac Sirene'. {{anchor+|866|Ad v. 866}} Tum rauca ac si diceret, antehac delectabili voce resonabant, tunc fluctibus solis. et bene imitatus est maris stridorem 'sale saxa sonabant'. {{anchor+|867|Ad v. 867}} Amisso flvitantem e. m. naturale enim est ut fluctuet navis sine gubernatore. {{anchor+|868|Ad v. 868}} Nocturnis rexit in undis dat ei hoc et in decimo, ut "ipse sedens clavumque regit velisque ministrat". {{anchor+|869|Ad v. 869}} Multa gemens nomen pro adverbio: hoc est multum et satis gemens. casu amici propter ruinam adlusit ad nomen. {{anchor+|870|Ad v. 870}} Pelago confise hoc est quod supra Palinurus excusat. {{anchor+|871|Ad v. 871}} Nudus insepultus, mortuus: ut "et freta destituent nudos in litore pisces". singula autem legenda sunt, ut ad dolorem gradus fiant. ignota peregrina, ante non visa; nam in sexto dicturus est "paulatim adnabam terrae, iam tuta tenebam". sciendum sane Tuccam et Varium hunc finem quinti esse voluisse: nam a Vergilio duo versus sequentes huic iuncti fuerunt: unde in non nullis antiquis codicibus sexti initium est "obvertunt pelago proras, tum dente tenaci". {{Liber |Ante = Commentarius IV |AnteNomen = ../Liber IV |Post = Commentarius VI |PostNomen = ../Liber VI }} bw6ldhlksyktk5ldgwq0kt7paw5jg0z 265196 265098 2026-05-10T11:31:27Z Saumache 27923 265196 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos [[Aeneis/Liber V|librum V]] commentarius |Editio=1884, Lipsiae; [[w:de:Georg Thilo|Georg Thilo]] |Fons=[https://archive.org/details/invergiliicarmin01servuoft/page/587/mode/1up?view=theater archive.org] }} {{Liber |Ante = Commentarius IV |AnteNomen = ../Liber IV |Post = Commentarius VI |PostNomen = ../Liber VI }} *[''Inclinatis litteris scripta sunt scholia quae, sine certis dominis, {{wl|Q3384616|Petrus Daniel Aurelianensis}} 1600 anno primum eddidit.'' *''Rotundis uncis inclusa est scriptura scholiarum Daniele additarum ex codice Parisino (1750) quam integram editor istius editionis, cum plerumque ei videretur emendanda, addidit.'' *''Quadratis uncis inclusa sunt illa quae videbantur Danieli ex eodem abicienda.''] {{regula}} {{ancora+|1|[[Aeneis/Liber V#1|1.]]}} {{sc|}}Interea dum fletur aut sepelitur Dido: et hoc sermone librum, ut solet, superioribus iunxit. cuius pars maior ex Homero sumpta est: nam omnia quae hic commemorat, exhibentur circa tumulum Patrocli, nisi quod illic curule exercetur, hic navale certamen. sane intellegendum non potuisse fieri, ut una, nec plena die Aeneas ad Siciliam perveniret: unde accipiendum est, sicut supra legimus, quod circa primum ortum lucis navigavit, ut “regina e speculis ut primum albescere lucem vidit et aequatis classem procedere velis”. ergo tota die dum se Dido interimit, dum fletur, paululum provectus est, leniter spirantibus ventis, et flammas rogi circa vesperam vidit, quo tempore et per naturam ignem videre potuit, et per pristinum morem, quo per diem cadavera non incendebantur. deinde tota navigans nocte et alterius diei parte ad Siciliam venit. medium aut ‘medium’ est quicquid a principio recedit et necdum finem sortitur: aut ‘medium’ sic altum, ut medium putares, ut “graditurque per aequor iam medium”: nam vere ‘medium’ sequenti indicat loco ‘ut pelagus tenuere rates nec iam amplius ulla occurrit tellus: maria undique e. u. c.’ sane speciem pro genere posuit: nam mare significat ‘maria’. tenebat nautico usus est verbo, ut “Iliacas vento tenuisse carinas” et “ni teneant cursus”. {{ancora+|2|[[Aeneis/Liber V#1|2.]]}} {{sc|}}Certus aut indubitabiliter pergens, id est itineris sui certus: aut ‘certus Aeneas’, id est sollers, strenuus, velox, ut “equidem per litore certos dimittam”. atros aquilone quos nuper flans aquilo atros effecerat, ut “et mediis properas aquilonibus ire per altum”. nam ex Africa venientibus auster secundus est, aquilo adversus: ergo hoc dicit quod fluctus, qui atri esse consuerunt aquilonis flatu, qui ante flaverat secundo flatu, secarit Aeneas surgente zephyro, ut Mercurius “nec zephyros audis spirare secundos”. sed novimus, tempestatis hanc esse naturam, ut reliquias venti teneat etiam in alterius flatu, sicut Lucanus “ut quotiens aestus zephyris eurisque repugnat, huc abeunt fluctus, illuc mare” (3.549). ‘atros’ autem secundum Plinium dicit, qui ait in naturali historia, non esse maris certum colorem, sed pro qualitate ventorum mutari, et aut flavum esse, aut luculentum, aut atrum. {{ancora+|4|[[Aeneis/Liber V#1|4.]]}} {{sc|}}Conlucent flammis lucent undique: in honorem enim regum cum facibus procedebatur a populo: unde ait de Pallante “lucet via longo ordine flammarum et late discriminat agros”. postea etiam funebres lectulos proferre coeperunt: unde est etiam in sexto “vel quae Tiberine videbis funera, cum tumulum praeterlabere recentem”, cum de Marcello aedili diceret, filio sororis Augusti, in cuius honorem hoc factum est. quae tantum in quantitate est admiratio. sane sciendum Varronem dicere, Aeneam ab Anna amatum: et licet, ut supra diximus, plurimum tempus intersit, lectum tamen est. {{ancora+|5|[[Aeneis/Liber V#5|5.]]}} {{sc|}}Cavsa latet duri magno sed amore dolores polluto ‘duri dolores’ ὑπέρθεσις est: sed expositio talis est: ignorabant quidem causam Troiani, coniecturis tamen propius accedebant: nam ‘duri dolores magno amore polluto’, id est laeso, et notus feminarum furor ducebat Troianos per triste augurium, scilicet ut crederent se interemisse Didonem. multi dicunt ‘ducunt’ dilacerant, ut ad supra dictas duas causas tertia accedat: percellebant, inquit, animos Troianorum, quod nascebantur duri dolores amore polluto, quod notus erat feminae furor, quod ignem rogi videbant, id est omen navigantibus triste: ut ‘pertriste’ valde triste sit. sed si sic intellexerimus, tertio dicto congruit tantum, non etiam superioribus: nec enim Troiani navigantes iam poterant aut de amore aut de furore Didonis esse solliciti. {{ancora+|7|[[Aeneis/Liber V#5|7.]]}} {{sc|}}triste per avgurium quidam ‘augurium’ pro coniectura accipiunt. sed in quarto libro relatum est, duplici modo diras fieri: aut in signis, aut quocumque modo, aut quacumque parte. sed de signis diram fieri in tertio de harpyiis et in quarto de Didone significatum est: nunc quocumque modo diram fieri sic ostenditur, cum facit Aeneam ex Africa navigantem flammam e rogo Didonis adtendere, dixit enim ‘quae tantum accenderit ignem causa latet’ usque ‘pectora ducunt’. cum enim dat ubique Aeneae auguriorum peritiam, ostendit scisse eum etiam haec signa inter diras referri: quod verum fuisse declarat secuta tempestas. teucrorum pectora ducunt sicut dictum est, propter visas flammas rogales, quae malum navigantibus omen efficiunt: et Troiani auguriorum periti sunt, nam neque ad Italiam veniunt, et mox naves incendio amittunt. {{ancora+|8|[[Aeneis/Liber V#5|8.]]}} {{sc|}}Rates pro navibus abusive posuit. {{ancora+|9|[[Aeneis/Liber V#5|9.]]}} {{sc|}}maria undique et undique caelum ecce vere nunc est medium mare. {{ancora+|10|[[Aeneis/Liber V#10|10.]]}} {{sc|}}Olli aut tunc: aut illi. supra caput periculosus, inevitabilis, mortifer: nec enim simpliciter dictum est, cum omnis imber supra caput sit. {{ancora+|11|[[Aeneis/Liber V#10|11.]]}} {{sc|}}noctem tenebras, hiemem tempestatem: Graeci enim χειμῶνα , et non solum anni tempus, sed et tempestatem significant. inhorrvit unda tenebris hoc est et noctis, et nubium. {{ancora+|12|[[Aeneis/Liber V#10|12.]]}} {{sc|}}Ipse gubernator ἐμφατικῶς hoc est, qui debuit esse solacio. puppi ab alta subaudis ‘haec ait’. {{ancora+|13|[[Aeneis/Liber V#10|13.]]}} {{sc|}}Quianam id est cur. et est interrogantis adverbium, quo usus est bis, hic et in decimo “caelicolae magni, quianam sententia vobis versa retro?” nimbi pro nubes. colligere arma ivbet vela contrahere, non penitus deponere: nam dicit ‘obliquatque sinus in ventum’. {{ancora+|16|[[Aeneis/Liber V#15|16.]]}} {{sc|}}obliquatque sinus in ventum contra eam partem, qua venti flabant. et eleganter per totum gubernatorem ostendit ante omnia temptare, quam ad confessionem descendat. {{ancora+|17|[[Aeneis/Liber V#15|17.]]}} {{sc|}}magnanime Aenea fortissime. et est epitheton sumptum ex tempore, hoc est qui non consternaris: sic in quarto ubi nuptias facturus est, ait “ipse ante alios pulcherrimus omnes”. ivppiter auctor aut nostrae navigationis; aut secundum usum locutus est: nec si huius rei auctorem se Iuppiter faciat. et multi quaerunt, quomodo ‘auctor Iuppiter’, cum Apollini dicat “tot maria intravi duce te?” sed legimus “quae Phoebo pater omnipotens”: et specialiter navigationis ex Africa auctor est Iuppiter. {{ancora+|18|[[Aeneis/Liber V#15|18.]]}} {{sc|}}Hoc caelo id est aere, “in hoc caelo qui dicitur aer”: sic Lucretius posuit. {{ancora+|19|[[Aeneis/Liber V#15|19.]]}} {{sc|}}Mutati transversa fremunt id est hinc atque hinc, quod est ex transverso: Varro de ora maritima “nihil enim venti, ut docti dixerunt, nisi aer multus fluens transversus”. est autem adverbium factum de nomine, ut “cunctatur et amnis rauca sonans”, item “et pede terram crebra ferit”. nomen et adverbium plerumque in se transeunt: nomen in adverbium, “torvumque repente clamat”, id est torve: item adverbium in nomen, ut “dum mane novum” accepta declinatione factum est nomen. sic Persius “iam cras hesternum consumpsimus, ecce aliud cras”. sed nomen cum adverbium esse coeperit, fit indeclinabile; adverbium cum nomen esse coeperit, declinatur: unde ait Plautus “a mani ad vesperum” (Am. 253), (Mil. 503, Mos. 767). ‘a mane’ autem propter triptoton non dixit: cum enim in alienum ius transeunt hae partes, non suis, sed earum ad quas transierint, utuntur potestatibus, dumtaxat in declinatione. nam temporum rationem suam reservant: ut hoc loco ‘transversa’, cum adverbium sit, ‘a’ tamen brevis est, quia venit ex nomine, licet duae consonantes sequantur: cum sciamus ‘a’ terminata adverbia longa esse, ut paulo post “et frustra cerno te tendere contra”. vespere ab atro id est ab occidente nubibus confuso, hoc est quo tendimus: nec enim sine ratione post generalitatem addidit speciem. quidam autem ideo ‘atro’ dicunt, quia ubi dies est occidens, atra omnia facit, id est noctem. {{ancora+|20|[[Aeneis/Liber V#20|20.]]}} {{sc|}}In nubem cogitur aer nubes enim aeris densitas facit, ut “denset erant quae rara modo et quae densa relaxat”: contrario “scindit se nubes et in aethera purgat apertum”. {{ancora+|21|[[Aeneis/Liber V#20|21.]]}} {{sc|}}nec nos obniti contra κατὰ τοῦ αὐτοῦ : sufficiebat enim aut ‘obniti’, aut ‘contra niti’. tendere pro ‘contendere’: aphaeresis est. tantum aut quantum adversa tempestas valet, aut ‘tantum’ pro ‘in tantum’, ut “quid tantum insano iuvat indulgere dolori”. {{ancora+|22|[[Aeneis/Liber V#20|22.]]}} {{sc|}}sufficimus hic simpliciter, alibi subministrare significat, ut “sufficit umorem”. sequamur fortunam scilicet. {{ancora+|23|[[Aeneis/Liber V#20|23.]]}} {{sc|}}quoque vocat vertamus iter videtur bis idem dixisse. nec litora longe a facili. et deest ‘esse’. {{ancora+|24|[[Aeneis/Liber V#20|24.]]}} {{sc|}}Fida propter Acestis adfinitatem. fraterna erycis propter Erycem, Butae et Veneris filium, secundum alios Neptuni et Veneris, regem Siciliae, unum sicut dicitur de numero Argonautarum. sicanos corripuit ‘Si’, alibi producit, ut “Sicanio praetenta sinu”. {{ancora+|25|[[Aeneis/Liber V#25|25.]]}} {{sc|}}Rite memor servata remetior astra si rite remetior astra paulo ante servata, scilicet ante tempestatem. colligit autem vicinitatem ex ratione cursus, qui a peritis horis colligitur, quas indicant sidera. {{ancora+|27|[[Aeneis/Liber V#25|27.]]}} {{sc|}}Iamdudum non tantum heroicum est quod dat Aeneae gubernandi scientiam, sed etiam ad prooeconomiam pertinet: dicturus enim est “et ipse ratem nocturnis rexit in undis”. frustra cerno te tendere contra ad illud respondit ‘nec nos obniti contra, nec tendere tantum sufficimus’. {{ancora+|28|[[Aeneis/Liber V#25|28.]]}} {{sc|}}Flecte viam velis ex re maritima nata declamatio. in terra enim a via deflectimus nos, in mari ipsam flectimus viam. non ergo velorum viam, sed per vela ipsius cursus viam dixit. ‘flecte’ autem significat muta: Pacuvius “quae meum venenis flexit socium pectora”. et hic ad illud respondit ‘quoque vocat vertamus iter’. {{ancora+|29|[[Aeneis/Liber V#25|29.]]}} {{sc|}}Fessas naves pro ‘nos fessos’. vel ‘fessas’ quassas, nec ad plenum refectas. dimittere pro ‘inmittere’. {{ancora+|30|[[Aeneis/Liber V#30|30.]]}} {{sc|}}Dardanium acesten ut et supra diximus, Hippotes filiam suam Egestam ne ad cetos religaretur, superposuit naviculae et misit quo fors tulisset. qua delata ad Siciliam, Crinisus fluvius concubuit cum ea conversus in canem, unde Acestes est natus: vel, ut quibusdam videtur, Agestes. huius rei ut esset indicium aes cum effigie canis percussum Siculi habuerunt. alii dicunt Laomedontem regem Troianorum, cum graviter cives sui ab ceto, id est belua marina, infestarentur propterea quod mercedem Neptuno ob fabricatos muros negasset, ad templum Iovis Ammonis scitatum misisse de mali remedio vel fine. cui cum esset responsum, ut filiam suam Hesionam beluae offerret, et hoc a civibus facere cogeretur, fore respondit si ante eorum filias beluae obiecisset: quo facto cum plures puellae a ceto absumptae essent, plerique parentes filias in longinqua miserunt, ex quibus una †troia nomine silvae aegesta delata in Siciliam est, et a Criniso, sicut dictum est, conpressa edidit Acestem. alii dicunt Laomedontem, cum, sicut narratum est, propter filiam suam seditionem a civibus pertulisset, unum de Troianis, auctorem seditionis, occidisse filiasque eius mercatoribus exponendas dedisse, a quibus illae in Sicilia prope Crinisum amnem relictae sunt, quarum ille unam in canem conversus compressit. quidam dicunt Egestam reversam in matrimonium a Capye ductam, ex quibus Anchisen natum. servat hic tenet, ut “et tantas servabat filia sedes”: vel certe ‘servat’ habet. {{ancora+|31|[[Aeneis/Liber V#30|31.]]}} {{sc|}}gremio conplectitur ossa quasi de matre dixit. et quaeritur, cur hoc Palinurus, cum ad Siciliam suaderet devertere, non dixerit: nisi forte quod luctus Aeneam noluerit admonere, propter quod ante Aeneas causa mortis paternae Siciliam oram inlaetabilem dixerit. {{ancora+|32|[[Aeneis/Liber V#30|32.]]}} {{sc|}}Secundi zephyri quomodo, si tempestas est? sed iam secundi post conversionem navis. {{ancora+|34|[[Aeneis/Liber V#30|34.]]}} {{sc|}}Et tandem vacans particula est ‘tandem’, ut “et quo sub caelo tandem”: nam cur ‘tandem’, cum dicat ‘fertur cita gurgite classis’? aut ‘tandem’ ideo quia navigantibus etiam cita navigatio tarda videtur: aut ‘tandem’ periculis liberati. laeti qui in tempore tempestate caruissent. notae notae harenae, ad notam harenam. et utrum ‘notae’ dulci? an quia iam ibi fuerant? ut ‘vix e conspectu Siculae telluris in altum’. {{ancora+|35|[[Aeneis/Liber V#35|35.]]}} {{sc|}}excelso utrum ἀν’ ὑφέν , an ‘ex celso’ pro ‘excelso’? miratus is qui mirabatur: aut certe ‘miratus occurrit’. et bene temperato usus est verbo, ne videretur aut quasi inhospitalis dolere, aut exultare voti nescius Troianorum. {{ancora+|37|[[Aeneis/Liber V#35|37.]]}} {{sc|}}Horridus terribilis. in iaculis in hastis: Ennius “levesque secuntur in hastis”. libystidis vrsae aut re vera: aut ferae Africanae, id est leonis aut pardi. {{ancora+|39|[[Aeneis/Liber V#35|39.]]}} {{sc|}}non inmemor litotes figura. {{ancora+|40|[[Aeneis/Liber V#40|40.]]}} {{sc|}}gratatur quidam ‘gratatur’ non gratulatur, sed laetatur acci- piunt, ut, quod ad Troianorum votum pertinet, miseretur ad Siciliam reversos, quod ad suum animum, gaudeat. Pacuvius in Hermiona hoc verbum posuit “ibo atque dicam, frequentes ut eant gratatum hospiti”, Accius Pelopidis “nec tibi me in hac re gratari decet”. quidam tamen reprehendunt quod penitus non dederit verba Acesti gratulanti. reduces salvos: alibi “ut reduces illi ludunt”. gaza agresti opibus rusticanis: nam gaza omnis fructus est. {{ancora+|42|[[Aeneis/Liber V#40|42.]]}} {{sc|}}Stellas fugarat poetice dixit: nam si stellae a stando dictae sunt, non fugantur; semper enim fixae sunt praeter planetas. et est indicativus modus pro coniunctivo: cum fugasset tempestates. {{ancora+|43|[[Aeneis/Liber V#40|43.]]}} {{sc|}}clara dies ad conparationem. {{ancora+|44|[[Aeneis/Liber V#40|44.]]}} {{sc|}}advocat Aeneas proprie enim advocata contio dicitur. {{ancora+|45|[[Aeneis/Liber V#45|45.]]}} {{sc|}}Dardanidae magni frequenter, ut diximus, ad opus suum Vergilius aliqua ex historia derivat: nam sic omnia inducit, quasi divini honores solvantur Anchisae, quos constat Iulio Caesari tribuisse Augustum. et bene dicit ‘genus alto a sanguine divum’: nam per tacitam oeconomiam ostendit, debere Anchisen generis sui honorem mereri: unde est “dis genite et geniture deos”. a sanguine divum ‘divum’ et ‘deorum’ indifferenter plerumque ponit poeta, quamquam sit discretio, ut deos perpetuos dicamus, divos ex hominibus factos, quasi qui diem obierint: unde divos etiam imperatores vocamus. sed Varro et Ateius contra sentiunt, dicentes divos perpetuos, deos, qui propter sui consecrationem timentur, ut sunt dii manes: quod tangit in duodecimo dicens “diva deam stagnis quae fluminibusque sonoris praesidet”. {{ancora+|46|[[Aeneis/Liber V#45|46.]]}} {{sc|}}Annvus orbis quia menses in sese recurrunt et annum faciunt: unde et anulus quasi anuus dictus. sic alibi “atque in se sua per vestigia volvitur annus”. {{ancora+|47|[[Aeneis/Liber V#45|47.]]}} {{sc|}}Divini aut laus est, ut “divini opus Alcimedontis”: aut re vera ‘divini’; nam ait “genitor mihi talia namque, nunc repeto, Anchises fatorum arcana reliquit”. multa enim antiqua lectio Anchisen futurorum scientem concelebrat. aut ‘divini’ id est dei, quia apud Romanos defunctorum parentes dei a filiis vocabantur. {{ancora+|48|[[Aeneis/Liber V#45|48.]]}} {{sc|}}Maestas aras aut ipsi maesti; aut medium se praebet: nam et hominem fuisse novit, et vult eum ex consecratione numen effectum; nam ‘maestas aras’ ad hominem pertinet, id est diis manibus consecratas, et quod paulo post dicit ‘altaria liquit’ vult esse divinitatis post apotheosin, posteaquam deus confirmatus est: unde est et ‘adytis’, quae templorum sunt, et ‘successit tumulo’, quod est hominis. {{ancora+|49|[[Aeneis/Liber V#45|49.]]}} {{sc|}}Nisi fallor non quasi nescius dixit, sed propter anni confusionem, quae erat apud maiores. nam ante Caesarem qui nobis anni rationem conposuit, quam hodieque servamus, intercalabantur decem dies, ut etiam in Verrinis legimus, scilicet lunae non congruente ratione. annum autem primo Eudoxus, post Hipparchus, deinde Ptolomaeus, ad ultimum Caesar deprehendit. acerbum propter perditum patrem. {{ancora+|50|[[Aeneis/Liber V#50|50.]]}} {{sc|}}Honoratum quia deus effectus est. sic di volvistis ut in tertio “visum superis”. semper enim de diis salva veneratione conqueritur. sane * * * subaudiendum extrinsecus. {{ancora+|51|[[Aeneis/Liber V#50|51.]]}} {{sc|}}Gaetulis agerem si syrtibus si in Gaetulis syrtibus agerem, id est essem. et bene aut desertos, aut hostiles commemorat locos. sane multis modis hoc loco ludos fieri debere dicit: a necessitate ‘hunc ego Gaetulis’ et reliqua: ab oportunitate ‘nunc ultro ad cineres ipsius’: ut et praemiis invitet ‘bina boum vobis Troia’ et reliqua: deinde genera certaminum ‘quique pedum cursu valet’ et reliqua: et orationem auspicato concludit dicendo ‘ore favete omnes et cingite tempora ramis’. exul extra solum suum. {{ancora+|52|[[Aeneis/Liber V#50|52.]]}} {{sc|}}Argolicove mari Ionico et Adriatico. deprensus occupatus. et proprie navigantum est, ut “deprensis olim statio tutissima nautis”. urbe mycene Graece dixit: unde singularem numerum posuit. ‘Mycene’ autem sicut ‘Thebe’: Iuvenalis “atque vetus Thebe centum iacet obruta portis”, ut sit ‘Mycene Mycenes’, ut ‘Agave Agaves’. potest et exinde Latinam fecisse declinationem, ut sit ‘haec Mycena huius Mycenae’, ut ‘Fidena’. et est periphrasis ‘urbe Mycenae’, id est Mycenis, ut “urbem Patavi”. {{ancora+|53|[[Aeneis/Liber V#50|53.]]}} {{sc|}}Annva vota haec quasi numini. et ‘vota’ nove funebre sacrificium dixit, id est ludos funebres, cum vota rerum secundarum sint. {{ancora+|54|[[Aeneis/Liber V#50|54.]]}} {{sc|}}Svis donis congruis, aut certe debitis: sunt enim tantum superorum munera, sunt inferorum: in bucolicis “Phoebo sua semper apud me munera sunt, lauri, et suave rubens hyacinthus”. pro aris autem altaria, quae superorum deorum sunt. et hoc ideo quia Anchises iam deus est. {{ancora+|55|[[Aeneis/Liber V#55|55.]]}} {{sc|}}Nunc vltro argumentum a minore ad maius. ‘ultro’ autem aut ‘ultra’, id est insuper, hoc est amplius numina praestiterunt: aut ‘ultro’, id est sponte sua, non optantibus, vel volentibus nobis: vult enim ob hoc tempestatem ortam, non ut ab Italia depellerentur, sed quo sacra renovarentur Anchisae. {{ancora+|56|[[Aeneis/Liber V#55|56.]]}} {{sc|}}‹sine mente› sine numine divum sine voluntate et sine aucto- ritate. {{ancora+|57|[[Aeneis/Liber V#55|57.]]}} {{sc|}}intramus pro intravimus. {{ancora+|58|[[Aeneis/Liber V#55|58.]]}} {{sc|}}Celebremus honorem quomodo ‘laetum honorem’? aut pro ‘nos laeti’: aut honorem non dixit exsequias: nam et ventos quasi a numine vult petere. et eum deum ubique memorat, cum in subsequentibus etiam vino libarit, [aut] quod mortuis non licebat. {{ancora+|59|[[Aeneis/Liber V#55|59.]]}} {{sc|}}poscamus ventos utrum tum, id est deinde petamus ventos: et utrum a diis, an ab Anchise, quem deum per templa commemorat. {{ancora+|60|[[Aeneis/Liber V#60|60.]]}} {{sc|}}Posita constituta, ut “et posuere in montibus urbem Pallantis proavi de nomine Pallanteum”. dicit autem: petamus etiam hoc, ut velit nos in urbe constituta singulis quibusque annis sibi sacra persolvere. et bene ‘sacra’, tamquam de deo, et ‘urbe posita’, hoc est non quasi exules et vagi. {{ancora+|61|[[Aeneis/Liber V#60|61.]]}} {{sc|}}bina boum et reliqua. utrum κατὰ τὸ σιωπώμενον Acestes illi mandavit, an ultro Aeneas etiam illius nomine pollicetur, an quasi de amici animo Aeneas promittit? {{ancora+|62|[[Aeneis/Liber V#60|62.]]}} {{sc|}}In naves per naves: multa enim ‘in’ significat, ut diximus supra. {{ancora+|63|[[Aeneis/Liber V#60|63.]]}} {{sc|}}quos colit hospes acestes non ait Siculos, sed quos Acestes colit. {{ancora+|64|[[Aeneis/Liber V#60|64.]]}} {{sc|}}Si nona diem mortalibus almum in hoc loco aut pro confirmativa posita est, ut “vestro si munere tellus”, ut sit ‘si’ pro ‘cum’, id est cum venerit: aut ‘si’ pro dubitativa est, ut accipiamus ‘almum’ serenum, id est si dederit diem serenum et talem qualis ludis aptus est. ergo non de die, qui certus est, dubitat, sed de serenitate: unde paulo post “serena iam luce”. et sciendum quia apud maiores ubiubi quis fuisset extinctus, ad domum suam referebatur: unde est “sedibus hunc refer ante suis”: et illic septem erat diebus, octavo incendebatur, nono sepeliebatur: unde Horatius “novendiales dissipare pulveres”. inde etiam ludi qui in honorem mortuorum celebrabantur novendiales dicuntur. sciendum quia etiam domi suae sepeliebantur: unde orta est consuetudo, ut dii penates colantur in domibus. non nulli tamen ‘si’ pro ‘quando’ accipiunt. {{ancora+|66|[[Aeneis/Liber V#65|66.]]}} {{sc|}}Prima re vera ‘prima’: nam cetera non eo quo dicit editurus est ordine. ergo ἀνακόλουθον . {{ancora+|67|[[Aeneis/Liber V#65|67.]]}} {{sc|}}quique pedum deest ‘hinc’ vel ‘inde’. viribus avdax hoc ad omnia pertinet, et potest non subdistingui: quamvis quidam luctationem accipiant, quod non reddidit. {{ancora+|68|[[Aeneis/Liber V#65|68.]]}} {{sc|}}Aut iaculo incedit melior id est iactu velocium sagittarum, ut vacet ‘ve’. sic ista iunxit in nono “insidiis iaculo et longe fallente sagitta”, id est iaculo longe fallentis sagittae: nam non exhibuit iaculatores. aut notandum quod iaculatores promisit, nec exhibuit. melior comparativum pro absoluto; sed in usu iam †et hit pro absolutis accipiuntur. {{ancora+|69|[[Aeneis/Liber V#65|69.]]}} {{sc|}}Crudo caestu aut crudeli, aut duro: ut sit simpliciter dictum, quod ex corio duro sit. ‘caestus’ autem per diphthongon pugilum arma significat, habet etiam pluralem numerum et est quartae formae: nam ‘cestus cesti’ numeri tantum singularis sine diphthongo balteum Veneris significat. {{ancora+|70|[[Aeneis/Liber V#70|70.]]}} {{sc|}}Praemia palmae id est virtutis: a praecedenti quod sequitur. {{ancora+|71|[[Aeneis/Liber V#70|71.]]}} {{sc|}}Ore favete apto sermone usus est et sacrificio et ludis: nam in sacris taciturnitas necessaria est, quod etiam praeco magistratu sacrificante dicebat ‘favete linguis, favete vocibus’, hoc est bona omina habete, aut tacete: in ludis quoque necessarius favor est, quem propter plausum futuris spectatoribus dicit. ‘favet’ autem ore quis etiam per taciturnitatem: Horatius posuit “favete linguis, carmina non prius audita Musarum sacerdos”. cingite tempora ramis ex Romano more. nam festis ludis omnis aetas coronata spectabat, quod ostendit per Aeneam, Acesten, Ascanium, per quos omnem demonstrat aetatem. {{ancora+|72|[[Aeneis/Liber V#70|72.]]}} {{sc|}}Materna myrto vel quasi filius, vel quasi Veneris sacrificaturus marito. et quia dixerat ‘ramis’ superius, ipse reddidit cum dicit ‘myrto’. unde autem myrtus Veneri dicata est? fabula autem talis est: Myrrha, Cinyrae filia, cum adamasset patrem et eius se stupro nocturnis horis captata ebrietate paterna subiecisset gravidaque de eo esset facta, prodito incesto cum patrem insequentem se stricto gladio fugeret, in arborem versa est: quae cum infantem, quem intra uterum habuerat, etiam in cortice retineret, percussa, ut quidam volunt, a patris gladio, ut quidam, ab apro, parvulum edidit, quem educatum nymphae Adonem appellaverunt. hunc Venus vehementissime dilexit, et cum ira Martis ab apro esset occisus, sanguinem eius vertit in florem, qui numquam vento decuti dicitur. arborem quoque myrtum, ex qua puer natus fuerat, tutelae suae adscripsit: quamvis alii dicant, ideo myrtum Veneri dicatam, quia cum e mari exisset ne nuda conspiceretur, conlatuit in myrto, vel quia fragilis est arbor ipsa, ut amor inconstans, vel quia iucundi odoris, ut “sic positae quoniam suavis miscetis odores”. {{ancora+|73|[[Aeneis/Liber V#70|73.]]}} {{sc|}}Hoc elymus facit princeps Troianorum, qui dicitur tres in Sicilia condidisse civitates †Ascam, Entellam, Egestam. alii dicunt eum post incensum Ilium cum Aceste in Siciliam venisse eique participem fuisse. alii Anchisae nothum filium tradunt. Fabius Helymum regem in Sicilia genitum, Erycis fratrem fuisse dicit. aevi matvrus honestius, quam si aevo maturo diceret: vel certe ‘aevi maturi’. {{ancora+|74|[[Aeneis/Liber V#70|74.]]}} {{sc|}}sequitur imitatur, ut “victriciaque arma secutus”. {{ancora+|77|[[Aeneis/Liber V#75|77.]]}} {{sc|}}Rite secundum ritum sacrificii, quo exigebatur, ut libaret de mero Baccho, id est puro. carchesia autem genus poculorum est. dicitur autem et summitas mali per quam funes traiciunt. {{ancora+|78|[[Aeneis/Liber V#75|78.]]}} {{sc|}}Hvmi terrae. lacte novo aut statim mulcto, aut post fetum, quod colostrum dicitur neutro genere. umbrae autem sanguine et lacte satiantur: unde feminae, quae mortuos prosequuntur, ubera tundunt, ut lac exprimant, cuncti autem se lacerant, ut sanguinem effundant. sanguine sacro victimarum, ut diximus supra. et notandum, quia partim quasi mortuo pari numero sacrificat, partim inpari, quasi deo, ut ‘caedit quinas de more bidentes’: nam legimus “numero deus inpare gaudet”. {{ancora+|79|[[Aeneis/Liber V#75|79.]]}} {{sc|}}Purpureosque iacit flores ad sanguinis imitationem, in quo est sedes animae: sic in sexto “purpureos spargam flores”, item “purpureasque super vestes velamina nota”, scilicet, [ut supra dixit,] ut sedis suae cognoscat imitationem. {{ancora+|80|[[Aeneis/Liber V#80|80.]]}} {{sc|}}Salve ‘salve’ et ‘vale’ secundum Varronem in logistoricis synonyma sunt: unde his et in salutatione utimur, et in exsecrationibus: ut “valeant qui inter nos discidium volunt”: unde etiam haec mortuis dicimus, non quo eis optemus salutem, in quibus nulla esse potest; sed ut significemus, nos sic digredi, ut ostendamus, eos numquam in nostram communionem esse venturos. et hoc verbum ‘salve’ apud auctores bonos ter enuntiatum invenitur ‘salve, salvere, salvete’. iterum pro secundo. hic distinguendum: nam quo tempore sepeliit eum, dixit sine dubio ‘salve’ et ‘vale’. {{ancora+|81|[[Aeneis/Liber V#80|81.]]}} {{sc|}}Recepti nequiquam cineres cineres pro ipso patre posuit, ac si diceret, salve pater de Troia liberate sine causa: propter quod sequitur ‘non licuit fines Italos fataliaque arva’. alii ad historiam supra dictam referunt distinctione mutata, ut dicant: ‘recepti iterum cineres’ semel ex Troia, semel a Diomede, qui dicitur ossa eius eruta cum Palladio reddidisse Aeneae: ‘nequiquam’ autem secundum Epicureos, qui dicunt omnia perire cum corpore. animaeque umbraeque paternae vocativus pluralis est: nam Plato et Aristoteles et omnes periti dicunt in homine quattuor esse animas: unam vitalem, ut in vermibus, qui tantum moventur: aliam sensualem, ut in mutis animalibus, in quibus est sensus et timoris et gaudii: tertiam intellectualem, ut in hominibus, qui et cogitare et recte iudicare possunt: esse etiam quartam infra omnes quae φυσική vocatur naturalis, ut est in herbis et arboribus, quae etiam motu carentes, vitam tamen habent; nam et nascuntur et crescunt et pereunt, unde est “atque interfice messes”. his rebus colligitur, hominem harum omnium animarum esse participem: unde Sallustius ait “alterum nobis cum diis, alterum cum beluis commune est”. de umbris autem facilis est probatio: nam si quattuor sunt animae, sequitur ut tot sint umbrae; ut si quis inter duas stet lucernas, geminam umbram creat. hoc autem de animis etiam Lucretius adserit; sed non tantum veritati studet, quam sectae Epicureae. alii ista fugientes dicunt, ‘animae’ et ‘umbrae’ genetivum esse singularem, ut sit ‘cineres umbrae et animae paternae’: quod non valde probandum est: nec enim umbra aut anima cineres habent. {{ancora+|83|[[Aeneis/Liber V#80|83.]]}} {{sc|}}Quicumque est aut quia adhuc eum nusquam vidit: aut taedio longae navigationis hoc dicit. ‘quaerere’ ut alibi “arva neque Ausoniae semper cedentia retro quaerenda”. {{ancora+|84|[[Aeneis/Liber V#80|84.]]}} {{sc|}}adytis ab imis ecce, sicut dictum est, ubique tamquam de deo loquitur: templorum enim et deorum adyta dicimus. lubricus angvis labilis. alias locum dicit, ut “per lubrica surgens”. {{ancora+|85|[[Aeneis/Liber V#85|85.]]}} {{sc|}}Septem ingens gyros loci genium per magnitudinem vult probare; nullus enim locus sine genio, qui per anguem plerumque ostenditur: Persius “pinge duos angues: pueri, sacer est locus”. sane hunc locum de Homero sumpsit, qui inducit Graecos apud Aulidem omen futuri decennalis belli ex serpente collegisse, qui etiam matrem consumpsit novem pullis comesis: ita ergo nunc etiam Aeneae omen sui erroris ostenditur septem gyris: nam septimus ei annus est finis erroris. et est optimum figmentum: annus enim secundum Aegyptios indicabatur ante inventas litteras picto dracone caudam suam mordente, quia in se recurrit. alii hoc secundum Platonem dictum volunt, qui ait animos per septem circulos ad corpora penetrare. gyros nomen legimus; verbum exinde non invenimus. {{ancora+|86|[[Aeneis/Liber V#85|86.]]}} {{sc|}}Placide repens quiete. amplexus placide hoc est molliter. nec dixit ‘corripuit’, sed ‘amplexus est’. {{ancora+|87|[[Aeneis/Liber V#85|87.]]}} {{sc|}}Caeruleae cui terga notae caeruleae notae et fulgor auro variatus. incendebat id est inlustrabat. {{ancora+|90|[[Aeneis/Liber V#90|90.]]}} {{sc|}}Agmine longo tandem post illos gyros tandem longo repere coepti agmine, id est impetu, tractu. serpens participium est, non nomen, ac si diceret ‘repens’. {{ancora+|92|[[Aeneis/Liber V#90|92.]]}} {{sc|}}Libavitque dapes leviter gustavit epulas super positas, quae silicernium vocantur quasi silicenium, super silicem positum. {{ancora+|93|[[Aeneis/Liber V#90|93.]]}} {{sc|}}Depasta altaria ‘altaria’ species ararum. ‘depasta’ autem, non a se: nam supra ait ‘libavitque dapes’; sed hoc dicit: tam diu permansit, quam diu cuncta aris superposita flamma consumeret. {{ancora+|95|[[Aeneis/Liber V#95|95.]]}} {{sc|}}Genivmne loci quia, ut diximus, nullus locus sine genio. famulvmne parentis fuit enim haec maiorum consuetudo, sicut hodieque apud Indos est, ut quotiens reges moriebantur, cum his dilecti equi vel servi et una de uxoribus carior circa rogum occisi incenderentur, inter quas de hoc ipso erat magna contentio. possumus ergo ‘famulum’ servum sepultum cum Anchisa accipere. aut per apotheosin deum ostendit effectum: unde ei famulum dat, quasi ministrum; singula enim numina habent inferiores potestates quasi ministras, ut Venus Adonim, Diana Virbium. aut certe secundum Pythagoram dicit, qui primus deprehendit, de medulla hominis, quae est in spina, anguem creari: quod etiam Ovidius in quinto decimo metamorphoseon dicit loquente Pythagora. {{ancora+|97|[[Aeneis/Liber V#95|97.]]}} {{sc|}}Nigrantes terga nigra terga habentes. {{ancora+|99|[[Aeneis/Liber V#95|99.]]}} {{sc|}}Manesque acheronte remissos aut venientes de Acheronte ad hanc parentationem: aut certe ‘remissos Acheronte’ qui iam in Acheronte non essent post apotheosin factam. remissos ut remitterentur. {{ancora+|100|[[Aeneis/Liber V#100|100.]]}} {{sc|}}quae cuique est copia pro sua quisque facultate. {{ancora+|101|[[Aeneis/Liber V#100|101.]]}} {{sc|}}laeti dona ferunt alacres: libenter et ipsi conferunt parentationi. {{ancora+|102|[[Aeneis/Liber V#100|102.]]}} {{sc|}}fusi id est strati. {{ancora+|105|[[Aeneis/Liber V#105|105.]]}} {{sc|}}Phaetontis Solis, ἀπὸ τοῦ φαίνειν . sane de Phaetonte fabulam in decimo plenius invenies. {{ancora+|106|[[Aeneis/Liber V#105|106.]]}} {{sc|}}fama finitimos utrum per se potius audienda, an et ipsa ad Acesten referenda? an subtiliter ad Aenean ‘fama’, ‘nomen’ ad Acesten? {{ancora+|107|[[Aeneis/Liber V#105|107.]]}} {{sc|}}excierat evocaverat, invitaverat. laeto coetu pro ipsi laeti. {{ancora+|108|[[Aeneis/Liber V#105|108.]]}} {{sc|}}visuri Aeneadas potest et absolute accipi ‘visuri Aeneadas’, potest et per syllepsin subaudiri ‘certantes’. certare parati hoc est parati ad certandum. {{ancora+|109|[[Aeneis/Liber V#105|109.]]}} {{sc|}}Circo spatioso ludorum loco. locantur ponuntur. {{ancora+|110|[[Aeneis/Liber V#110|110.]]}} {{sc|}}Sacri tripodes sic pulchri, ut sacros putares: vel quales sacrari solent: nec enim sacrilegus erat, ut sacra donaret. et sic dictum est, ut “Dodonaeosque lebetas”, quales sunt in Dodona. {{ancora+|111|[[Aeneis/Liber V#110|111.]]}} {{sc|}}Et palmae pretium victoribus zeugma utriusque lateris: nam ‘victoribus pretium’ et ad supra dicta et ad dicenda pertinet. {{ancora+|112|[[Aeneis/Liber V#110|112.]]}} {{sc|}}Argenti avrique talenta talenti secundum varias gentes varium pondus est: sed apud Romanos talentum est septuaginta librae, sicut Plautus ostendit in Mostellaria, qui ait duo talenta esse centum quadraginta libras. legimus etiam talentum esse paululum quiddam: nam Homerus in ludis funebribus Patrocli ultima praemia dicit duo talenta: quod nos cogit aliquid minimum intellegere. nam si primus victor bovem accepit, consequens non est ut dicamus, ultimum tam magnum accepisse praemium: unde apparet talentum etiam minimum quiddam significare. {{ancora+|113|[[Aeneis/Liber V#110|113.]]}} {{sc|}}Et tuba commissos Romano more, sicut hodieque videmus omnibus ludis funebribus, ut sunt divorum: nam si sacri sint, id est festi, lustrantur faculis. ante etiam ab hymnis incipiebant. {{ancora+|114|[[Aeneis/Liber V#110|114.]]}} {{sc|}}Prima certamina Punico bello primum naumachiam ad exercitium instituere Romani coeperunt, postquam probarunt gentes etiam navali certamine plurimum posse: ad quam rem in hoc certamine plurimum adludit poeta. pares aut pariter: aut diversis conparabiles rebus, ut sequentia indicant ‘melior remis, sed pondere pinus tarda tenet’: aut ‘pares’ ordine remorum, quamvis Gyae tantummodo triremem dicit: aut ‘pares’ ita ut ante certamen videbantur. gravibus remis fortibus, ut “ferit ense gravem Thymbraeus Osirin”: nam graves inferunt tarditatem. {{ancora+|116|[[Aeneis/Liber V#115|116.]]}} {{sc|}}Remige erit nominativus ‘remex’: Serenus “semiremex Herculis”. pristim vel a tutela depicta, vel ἀπὸ τοῦ πρίζειν τὰ κύματα , id est undas incidere a secandis fluctibus. {{ancora+|117|[[Aeneis/Liber V#115|117.]]}} {{sc|}}Mox italus subaudis ‘futurus’: ipse enim familiam Memmiorum constituit. et bene laudat familias nobilium: nam a Sergesto Sergia familia fuit, a Cloantho Cluentia, a Gya Gegania, cuius non facit mentionem. nobiles autem familias a Troianis fuisse Iuvenalis ostendit, ut “iubet a praecone vocari ipsos Troiugenas”. a quo nomine scilicet Mnesthei. et Mnestheus sic est, ut Tydeus Tydei: nam diphthongos Graeca est. memmi pro ‘Memmiorum’, genetivus singularis pro plurali: vel a quo nomine genus †italu Memmi: vel a quo nomine genus ‘Memmi’, ut sit ‘Memmi’ [genetivus singularis] nominativus pluralis. {{ancora+|118|[[Aeneis/Liber V#115|118.]]}} {{sc|}}Ingenti mole motu, ut “magna se mole moventem”. chimaeram fabula ex qua hoc nomen translatum est talis est. Bellerofontes admissa per ignorantiam caede, profugit ad Proetum Argivorum regem. a quo cum esset susceptus hospitio a Stheneboea uxore eius adamatus et de stupro interpellatus est. qui cum frequentius hoc se indicaturum Proeto minaretur, praeoccupatus a Stheneboea ipse apud Proetum accusatus est, tamquam reginae castitatem adpetisset. quem cum Proetus ad Iobatem, Lyciae regem, socerum suum cum litteris signatis, quibus praecipiebat ut puniretur, misisset, Iobates Bellerofontem adversus †tympios sibi Solymos, gentem ferocissimam misit. quos cum ille superasset, revertens in insidias quas sibi Iobates struxerat incidit, quibus prostratis novissime missus adversus Chimaeram, triplex monstrum, siquidem prima pars eius leo erat, posterior draco, in medio caput caprae, quod ignes efflabat. hanc ille vectus Pegaso equo qui volabat, occidit. miratus hanc eius constantiam Iobates filiam suam ei cum parte regni in matrimonium dedit. {{ancora+|119|[[Aeneis/Liber V#115|119.]]}} {{sc|}}Urbis opus ita magna, ut urbem putares. triplici versu omnes enim triremes fuerunt. ‘versu’ autem aut ordine, ut “ille etiam seras in versum distulit ulmos”: aut ‘versu’ tractu a verrendo, ut “aequora verrebant caudis aestumque secabant”. sane unus est sensus. et est Graecum, nam illi στίχον dicunt. {{ancora+|120|[[Aeneis/Liber V#120|120.]]}} {{sc|}}Pubes inpellunt figura est, ut “pars in frusta secant”. et sciendum inter barbarismum et lexin, hoc est latinam et perfectam elocutionem, metaplasmum esse, qui in uno sermone fit ratione vitiosus. item inter soloecismum et schema, id est perfectam sermonum conexionem, figura est, quae fit contextu sermonum ratione vitiosa. ergo metaplasmus et figura media sunt et discernuntur peritia et inperitia. fiunt autem ad ornatum. {{ancora+|121|[[Aeneis/Liber V#120|121.]]}} {{sc|}}Domus sergia familia, ut “da propriam Thymbraee domum”: et inde est Sergius Catilina. tenet ultra tenet vel servat. {{ancora+|122|[[Aeneis/Liber V#120|122.]]}} {{sc|}}Centauro magna feminini est generis, si de navi dicas, ut “in eunuchum suam”, cum comoediam diceret. Iuvenalis contra sensit dicens “et in tergo necdum finitus Orestes”. sed sciendum genera plerumque confundi aut metri ratione, aut hiatus causa: sic Horatius “nec cupido sordidus aufert”, cum significantes cupiditatem feminino genere dicamus. ipse etiam Vergilius ait “timidi dammae cervique fugaces”, cum ipse secundum fidem dixerit “cum canibus timidae venient ad pocula dammae”. {{ancora+|123|[[Aeneis/Liber V#120|123.]]}} {{sc|}}Caerulea aut nigra, aut altae carinae: omne enim altum nigrum est, ut “scrupea tuta lacu nigro nemorumque tenebris”. clventi ad ipsum apostropha. {{ancora+|124|[[Aeneis/Liber V#120|124.]]}} {{sc|}}Est procul modo ‘haud nimis longe’, ut et supra diximus. sic in bucolicis de nimia vicinitate ait “serta procul tantum capiti dilapsa iacebant”. interdum et ‘satis longe’ significat. {{ancora+|125|[[Aeneis/Liber V#125|125.]]}} {{sc|}}Olim tunc fere cum cori nubibus abscondunt et obruunt sidera. {{ancora+|127|[[Aeneis/Liber V#125|127.]]}} {{sc|}}Tranquillo melius septimus est, quam dativus. {{ancora+|128|[[Aeneis/Liber V#125|128.]]}} {{sc|}}Campus saxi latitudo. apricis sole gaudentibus. sane apricus et locus dicitur sole calens: quod est opaco et abdito contrarium: et apricos dicimus locis apricis gaudentes: Vergilius “duceret apricis in collibus uva colorem”, Persius “nostra ut Floralia possint aprici meminisse senes”. ‘apricum’ autem quasi ἄνευ φρίκης , sine frigore: inde et Africa, quod est calidior. mergis Aesacus Priami filius fuit. hic se praecipitavit de muro nec periit: et cum hoc saepius faceret, deorum miseratione in avem versus est, quae ad imitationem praecipitandi quasi idem facit saepe mergendo. {{ancora+|129|[[Aeneis/Liber V#125|129.]]}} {{sc|}}frondenti ex ilice haec enim arbor in tutela Iovis est. †victoria est. ‹’frondenti’› pro ‘frondente’, dativum pro ablativo. {{ancora+|131|[[Aeneis/Liber V#130|131.]]}} {{sc|}}Circumflectere bene uno sermone et profectionem conplexus est et reversionem. {{ancora+|132|[[Aeneis/Liber V#130|132.]]}} {{sc|}}legunt eligunt. {{ancora+|133|[[Aeneis/Liber V#130|133.]]}} {{sc|}}Ductores domini navium, non gubernatores. {{ancora+|134|[[Aeneis/Liber V#130|134.]]}} {{sc|}}Populea velatur fronde ivventus Hebe Graece est Iuventas, filia Iunonis, uxor Herculis. nunc ergo aut propter hoc iuventus utitur populeis coronis, aut ad imitationem virtutis: populus enim Herculi consecrata est, ut “populus Alcidae gratissima”: aut ‘populea’, quia ludi funebres sunt et haec arbor ab Hercule ab inferis allata est, cum canem Cerberum extraheret: nam et ipsa arbor Acherusia vocatur. {{ancora+|135|[[Aeneis/Liber V#135|135.]]}} {{sc|}}Nudatos bene nudatos, quia veste tecti esse consuerunt: nam ‘nudum’ est numquam tectum, ut facies. oleo perfusa oleo perfusos habens. {{ancora+|136|[[Aeneis/Liber V#135|136.]]}} {{sc|}}Transtris et transtra dicuntur et iuga, ut in sexto “inde alias animas, quae per iuga longa sedebant”. intenta porrecta. {{ancora+|137|[[Aeneis/Liber V#135|137.]]}} {{sc|}}Intenti eodem sermone in diversis usus est rebus: aliter enim brachia, aliter intendimus mentem. exvltantiaque h. c. p. p. hypallage: omni parte pulsans pavor corda haurit, id est ferit et exultare facit, ut “latus haurit apertum”. {{ancora+|138|[[Aeneis/Liber V#135|138.]]}} {{sc|}}Lavdumque ne esset turpe quod ait ‘pavor’. sane istae sunt bellorum prolusiones; unde etiam ad tubam geruntur. sed sciendum maioris aetatis funera ad tubam solere proferri: Persius “hinc tuba, candelae”: minoris vero ad tibias, ut Statius de Archemoro “‹tibia cui› teneros solitum deducere manes”. {{ancora+|139|[[Aeneis/Liber V#135|139.]]}} {{sc|}}Finibus omnes secundum naturam ante generali usus est descriptione, venturus ad specialitatem. {{ancora+|144|[[Aeneis/Liber V#140|144.]]}} {{sc|}}Praecipites festinantes, ut “praecipites vigilate viri”: et est hyperbole. biivgo pro ‘bigarum’: nove dixit. biivgo et hoc celeritatis est: plures enim se impediunt. {{ancora+|145|[[Aeneis/Liber V#145|145.]]}} {{sc|}}Carcere usurpavit: nam ‘carcer’ est numero tantum singulari custodia noxiorum; ‘carceres’ vero numero tantum plurali ostia, quibus equi arcentur: unde et ‘carceres’ quasi ‘arceres’ secundum Varronem. {{ancora+|147|[[Aeneis/Liber V#145|147.]]}} {{sc|}}Ivgis pro equis iugalibus. undantia autem large effusa. {{ancora+|149|[[Aeneis/Liber V#145|149.]]}} {{sc|}}Consonat ideo ‘consonat’ propter echo: nostrae enim vocis est aemula: unde et ‘resultant’ ait. {{ancora+|151|[[Aeneis/Liber V#150|151.]]}} {{sc|}}Elabitur praecurrit celeriter, ut “labere nympha polo”. {{ancora+|152|[[Aeneis/Liber V#150|152.]]}} {{sc|}}Turbam inter tumultum, hoc est in ipso principio. {{ancora+|154|[[Aeneis/Liber V#150|154.]]}} {{sc|}}Discrimine vel interstitio, vel certamine, vel cursu. et bene variat, nunc naves, nunc ductores commemorans. {{ancora+|155|[[Aeneis/Liber V#155|155.]]}} {{sc|}}Priorem inter se, hoc est tertium. {{ancora+|159|[[Aeneis/Liber V#155|159.]]}} {{sc|}}Metamque tenebant nauticum verbum. {{ancora+|160|[[Aeneis/Liber V#160|160.]]}} {{sc|}}Princeps modo ordinis est. {{ancora+|162|[[Aeneis/Liber V#160|162.]]}} {{sc|}}Quo tantum mihi vacat ‘mihi’, ut solet plerumque. {{ancora+|163|[[Aeneis/Liber V#160|163.]]}} {{sc|}}Litus ama ‘litus’ est omne quod aqua adluitur: unde et saxum ‘litus’ vocavit. stringat radat, ac si diceret: hoc volo quod times. palmula extrema pars remi in modum palmae protenta. {{ancora+|166|[[Aeneis/Liber V#165|166.]]}} {{sc|}}Iterum hoc verbum et a poeta potest dici, ut ‘iterum revocabat’: et a Gya, ut ‘quo abis iterum’, non ‘iterum pete’. {{ancora+|169|[[Aeneis/Liber V#165|169.]]}} {{sc|}}Inter navemque ‘que’ vacat. {{ancora+|172|[[Aeneis/Liber V#170|172.]]}} {{sc|}}Exarsit ivveni causa pendet ex causa: Horatius “non ego hoc ferrem calidus iuventa consule Planco”. {{ancora+|173|[[Aeneis/Liber V#170|173.]]}} {{sc|}}Nec lacrimis carvere genae nimis irascentum est: Cicero de Verre “cum irasceretur, lacrimas interdum vix tenere”. {{ancora+|174|[[Aeneis/Liber V#170|174.]]}} {{sc|}}Decorisque svi inhonestum enim irasci, duci praesertim. socivmque salutis possumus intellegere ‘oblitus salutis suae socium’, id est gubernatorem: possumus et ‘socium salutis oblitus’ pro ‘sociorum’, praecipitato scilicet gubernatore. {{ancora+|176|[[Aeneis/Liber V#175|176.]]}} {{sc|}}Ipse gubernaclo ut ostenderet nihil esse quod etiam ipse, qui non professus erat, posset implere. gubernaclo subit] ut in VI. “cui deinde subibit”. {{ancora+|177|[[Aeneis/Liber V#175|177.]]}} {{sc|}}Hortaturque viros aut ipse dicit celeuma: nam hortatores dicuntur: aut ‘hortatur’ ideo quia consternati fuerunt perdito gubernatore. clavum fustem gubernaculi. {{ancora+|179|[[Aeneis/Liber V#175|179.]]}} {{sc|}}Iam senior madidaque f. i. v. m. contra illud, quia occurrebat gubernatorem natandi peritum fuisse debere, addidit ‘senior’ et ‘veste madida’. et ideo ‘gravis’ †madida. ‘fluens’ autem ‘in veste’ id est cui vestis fluebat: honeste locutus est: sic Iuvenalis “et multo stillaret paenula nimbo”. {{ancora+|181|[[Aeneis/Liber V#180|181.]]}} {{sc|}}Risere natantem unde in ludis voluptas quaeritur. {{ancora+|182|[[Aeneis/Liber V#180|182.]]}} {{sc|}}Revomentem saepius vomentem: vel quod diu hauserat. {{ancora+|184|[[Aeneis/Liber V#180|184.]]}} {{sc|}}Morantem inperitia gubernantis. {{ancora+|187|[[Aeneis/Liber V#185|187.]]}} {{sc|}}Aemula pristis eiusdem rei studiosa, ut “illo aemulo atque imitatore studiorum meorum” Cicero in Caesarianis. alias inimicum significat. {{ancora+|189|[[Aeneis/Liber V#185|189.]]}} {{sc|}}Insurgite econtra Lucanus “atque in transtra cadunt et remis pectora pulsant” (3.543). {{ancora+|190|[[Aeneis/Liber V#190|190.]]}} {{sc|}}Hectorei aut fortissimi, qualis Hector fuit: aut re vera quondam Hectoris socii. {{ancora+|192|[[Aeneis/Liber V#190|192.]]}} {{sc|}}Gaetulis Africanis, a parte totum: nam Gaetulia mediterranea est, syrtes vero iuxta Libyam sunt. sic de syrtibus Horatius “ubi Maura semper aestuat unda”. fuisse autem Troianos in syrtibus ille indicat locus “in brevia et syrtes urget, miserabile visu”. ionio quando iuxta Charybdin navigaverunt. {{ancora+|193|[[Aeneis/Liber V#190|193.]]}} {{sc|}}Maleaeque Malea promunturium est Laconicae provinciae, ubi undae sunt sequaces, id est persecutrices, ut “capreaeque sequaces inludunt”. {{ancora+|194|[[Aeneis/Liber V#190|194.]]}} {{sc|}}Prima quasi quae soleo. mnestheus ille semper victor. {{ancora+|196|[[Aeneis/Liber V#195|196.]]}} {{sc|}}Hoc vincite loco victoriae sit ultimos non redire. {{ancora+|197|[[Aeneis/Liber V#195|197.]]}} {{sc|}}Nefas modo obprobrium. {{ancora+|198|[[Aeneis/Liber V#195|198.]]}} {{sc|}}Aerea fortis, ut “et iunctos temo trahat aereus orbis”: nam puppis aerea non est, sed prora. {{ancora+|199|[[Aeneis/Liber V#195|199.]]}} {{sc|}}Subtrahiturque solum unicuique rei quod subiacet solum est ei cui subiacet, unde est solum navis mare, et aer avium. et est verbum cuius perlucida significatio per naturam [non] invenitur. {{ancora+|200|[[Aeneis/Liber V#200|200.]]}} {{sc|}}Rivis quasi rivis, more rivorum: ac si ‘rivatim’ diceret. {{ancora+|202|[[Aeneis/Liber V#200|202.]]}} {{sc|}}Furens animi figurate dixit, ut “praestans animi iuvenis”. {{ancora+|203|[[Aeneis/Liber V#200|203.]]}} {{sc|}}Interior sinisterior: Cicero “quem omnia intus canere dicebant”, Sallustius “igitur introrsus prima Asiae Bithynia est”. iniquo angusto, ut “et silvis insedit iniquis”. {{ancora+|204|[[Aeneis/Liber V#200|204.]]}} {{sc|}}Procurrentibus praeminentibus, et obiectis et velut obviam venientibus. {{ancora+|205|[[Aeneis/Liber V#205|205.]]}} {{sc|}}Murice saxi asperi acumen eminens [quod] per tranquillitatem. {{ancora+|207|[[Aeneis/Liber V#205|207.]]}} {{sc|}}Morantur retro agunt. {{ancora+|209|[[Aeneis/Liber V#205|209.]]}} {{sc|}}Legunt alii ‘praetereunt’: sed melius ‘legunt’, id est colligunt: nam sequitur ‘et fractis discentem currere remis’. {{ancora+|212|[[Aeneis/Liber V#210|212.]]}} {{sc|}}Prona vicina litoribus: unde ‘altum’ est longe positum. {{ancora+|213|[[Aeneis/Liber V#210|213.]]}} {{sc|}}Columba ubique de his domesticis ‘columbas’ Vergilius dicit, Persius vero ait “teneroque columbo et similis regum pueris”: nam agrestes ‘palumbes’ vocantur. {{ancora+|215|[[Aeneis/Liber V#215|215.]]}} {{sc|}}Exterrita pinnarum concussione terrorem significans, ut “timuitque exterrita pinnis ales”: non enim timet pinnis, sed indicat timorem. {{ancora+|217|[[Aeneis/Liber V#215|217.]]}} {{sc|}}Radit secat. iter liquidum] purum aerem. {{ancora+|221|[[Aeneis/Liber V#220|221.]]}} {{sc|}}Frustra quis enim ei relicta victoria subveniret? {{ancora+|225|[[Aeneis/Liber V#225|225.]]}} {{sc|}}Ipso superest in fine prope terminum certaminis, ut “spatia et si plura supersint, transeat elapsus prior”. {{ancora+|229|[[Aeneis/Liber V#225|229.]]}} {{sc|}}Proprium decus quasi iam partam victoriam et honorem ni teneant, indignantur. {{ancora+|231|[[Aeneis/Liber V#230|231.]]}} {{sc|}}Successus felicitas. possunt quia posse videntvr sperabant victoriam opinione spectantum, ut “cunctique sequentem instigant studiis”. {{ancora+|232|[[Aeneis/Liber V#230|232.]]}} {{sc|}}et fors pro fortasse. {{ancora+|233|[[Aeneis/Liber V#230|233.]]}} {{sc|}}Palmas utrasque diximus supra antiquum hoc esse. Carminius tamen dicit, qui de elocutionibus scripsit, per naturam vitiosam esse hanc elocutionem, et sive ‘utramque palmam’, sive ‘utrasque palmas’ dixerimus, esse in aliquo usurpationem. {{ancora+|235|[[Aeneis/Liber V#235|235.]]}} {{sc|}}Imperium est pelagi id est in pelago, ut “di quibus imperium est animarum”. {{ancora+|236|[[Aeneis/Liber V#235|236.]]}} {{sc|}}Laetus victor: a praecedenti quod sequitur. {{ancora+|237|[[Aeneis/Liber V#235|237.]]}} {{sc|}}Ante aras de quibus paulo post “pars spoliant aras”. voti reus voti debitor: unde vota solventes dicimus absolutos. inde est “damnabis tu quoque votis”, quasi reos facies. {{ancora+|238|[[Aeneis/Liber V#235|238.]]}} {{sc|}}Proiciam exta ‘proiciuntur’ in fluctus, aris ‘porriciuntur’, hoc est porriguntur: nisi forte dicamus etiam fluctibus offerri. quod si est, ‘porriciam’ legendum est, id est porro iaciam. {{ancora+|240|[[Aeneis/Liber V#240|240.]]}} {{sc|}}Phorcique chorus Latine ‘hic Phorcus, huius Phorci’ dicimus: nam apud nos Graeca huius nominis non est declinatio. est autem hic Phorcus deus marinus. panopeaque virgo una de Nereidibus, quam ideo separatim dixit, ut illas non virgines intellegamus. {{ancora+|241|[[Aeneis/Liber V#240|241.]]}} {{sc|}}Portunus deus marinus qui portubus praeest. et bene ‘inpulit’ eum ‘ipse’ iam vicinum portui. nota est autem fabula. indignata Iuno quod ex pellice sua Semele natus Liber pater ab Ino matertera eius esset nutritus, Athamanti viro eius, regi Thebanorum, sive ut quidam volunt, Orchomeniorum, furorem inmisit, qui . . . Athamas post furorem a Iunone inmissum cum occiso Learcho filio, dum eum feram credit, Melicertam alterum filium cum Ino uxore sua persequeretur, et se illi in mare praecipitassent, voluntate numinum in deos versi sunt: Melicerta in Portunum, qui Graece Palaemon dicitur, Ino in matrem Matutam, quae Graece dicitur Leucothea. {{ancora+|243|[[Aeneis/Liber V#240|243.]]}} {{sc|}}Portu se condidit alto id est usque ad interiora pervenit. {{ancora+|244|[[Aeneis/Liber V#240|244.]]}} {{sc|}}Ex more ludorum, scilicet per praeconem. {{ancora+|245|[[Aeneis/Liber V#245|245.]]}} {{sc|}}Victorem ‘primum’ Cloanthum subaudis: nam et illi duo victores sunt Sergesti: unde paulo post habes “quem modo navali Mnestheus certamine victor consequitur”. {{ancora+|248|[[Aeneis/Liber V#245|248.]]}} {{sc|}}Dat ferre ut ferat. Graecum est duo verba coniungere, ut paulo post “donat habere viro”. sed hoc datur poetis. magnum talentum ut diximus quiddam breve, sed ‘magnum’ dixit comparatione alterius. {{ancora+|250|[[Aeneis/Liber V#250|250.]]}} {{sc|}}Circum id est in parte extrema. {{ancora+|251|[[Aeneis/Liber V#250|251.]]}} {{sc|}}Maeandro duplici flexuoso. et hoc dicit: erat in chlamyde flexuosa et in se remeabilis purpura, in modum Maeandri, fluminis Cariae provinciae, qui sinuosissimus est. meliboea alii putant Milesia. pro Meliboeensis: est autem civitas Thessaliae Meliboea. {{ancora+|252|[[Aeneis/Liber V#250|252.]]}} {{sc|}}Regius Troi, regis Phrygiae, filius. {{ancora+|253|[[Aeneis/Liber V#250|253.]]}} {{sc|}}Fatigat laus picturae, quasi gerat. {{ancora+|254|[[Aeneis/Liber V#250|254.]]}} {{sc|}}acer id est velox. praepes modo volans. {{ancora+|255|[[Aeneis/Liber V#255|255.]]}} {{sc|}}Sublimem in altum. {{ancora+|256|[[Aeneis/Liber V#255|256.]]}} {{sc|}}Palmas da sidera tendunt aut mirantes, aut increpantes deos. {{ancora+|258|[[Aeneis/Liber V#255|258.]]}} {{sc|}}Virtute secundum quia ille favore vicerat numinum: unde et praemia dantur congrua: illi chlamys, deorum continens fabulam, huic lorica, id est virtutis insigne. {{ancora+|259|[[Aeneis/Liber V#255|259.]]}} {{sc|}}Hamis auroque hamis aureis. {{ancora+|261|[[Aeneis/Liber V#260|261.]]}} {{sc|}}Simoenta venit a nominativo Graeco, non in ις , sed in εις exeunte. sub ilio alto ‘o’ brevis fit sequente vocali. {{ancora+|262|[[Aeneis/Liber V#260|262.]]}} {{sc|}}Decus et tutamen quia triplex et aurea. {{ancora+|263|[[Aeneis/Liber V#260|263.]]}} {{sc|}}Phegeus sagarisque nominatim dicendo addidit laudem. {{ancora+|265|[[Aeneis/Liber V#265|265.]]}} {{sc|}}Cursu palantes troas agebat ad Aeneae qui eum vicit pertinet laudem. {{ancora+|267|[[Aeneis/Liber V#265|267.]]}} {{sc|}}Cymbiaque pocula sunt in modum cymbae navis. aspera signis hoc est ἀνάγλυφα . {{ancora+|268|[[Aeneis/Liber V#265|268.]]}} {{sc|}}Omnes qui vicerant scilicet. {{ancora+|269|[[Aeneis/Liber V#265|269.]]}} {{sc|}}Puniceis taenis vittis roseis: et significat lemniscatas coronas, quae sunt de frondibus et discoloribus fasciis, et sicut Varro dicit, magni honoris sunt. ‘taenis’ autem modo vittis: alias vittarum extremitates dicit, ut “fit longae taenia vittae”. {{ancora+|270|[[Aeneis/Liber V#270|270.]]}} {{sc|}}Arte id est virtute: quod Graece ἀρετή dicitur. {{ancora+|271|[[Aeneis/Liber V#270|271.]]}} {{sc|}}Atque ordine debilis uno Sergestus scilicet. et bene ex mutatione conquisivit ornatum: nam inrideri et sine honore esse hominis est, remis carere, navis. {{ancora+|273|[[Aeneis/Liber V#270|273.]]}} {{sc|}}Viae in aggere agger est media viae eminentia, coaggeratis lapidibus strata: unde viae aggerem dixit. {{ancora+|274|[[Aeneis/Liber V#270|274.]]}} {{sc|}}Aerea fortis, ut “aerea puppis”. gravis fortis, ut “gravibus certamina remis”. {{ancora+|276|[[Aeneis/Liber V#275|276.]]}} {{sc|}}Tortus hos tortus: id est sine causa temptat incessus. {{ancora+|278|[[Aeneis/Liber V#275|278.]]}} {{sc|}}Clavda ab homine transtulit: Cicero “mancam ac debilem fore praeturam suam”. {{ancora+|279|[[Aeneis/Liber V#275|279.]]}} {{sc|}}Membra etiam hoc ab homine transtulit. {{ancora+|281|[[Aeneis/Liber V#280|281.]]}} {{sc|}}Vela facit tamen ἀνακόλουθον : nam non praemisit ‘quamquam remigare non posset’. subit ostia portus, ut supra diximus, ideo quia exitus fluminum frequenter portus efficiunt. {{ancora+|282|[[Aeneis/Liber V#280|282.]]}} {{sc|}}Promisso aut magno: aut ante promisso, κατὰ τὸ σιωπώμενον , ut intellegamus in omnibus ludis illud esse servatum ‘nemo ex hoc numero mihi non donatus abibit’: quod et in pyctali ait certamine “victori velatum auro vittisque iuvencum, ensem atque insignem galeam, solacia victo”: aut certe promisisse eum intellegamus, quando vidit navem periclitantem. {{ancora+|284|[[Aeneis/Liber V#280|284.]]}} {{sc|}}Operum havd ignara minervae perita lanificii. {{ancora+|285|[[Aeneis/Liber V#285|285.]]}} {{sc|}}Cressa genus hoc est Cretensis. et hoc est figura Graeca, ut “qui genus? unde domo?” pholoe nomen proprium. erat autem lactans: nam infantes lactentes dicimus. {{ancora+|287|[[Aeneis/Liber V#285|287.]]}} {{sc|}}Gramineum graminosum: Cicero de hastis bene “etiamne gramineas hastas”: quia ‘gramineum’ est ex gramine, ‘graminosum’ gramine abundans. collibus undique curvis mutavit: non enim silva colles habet, sed est in collibus silva. debuit ergo dicere, quem colles cingebant silvis. {{ancora+|288|[[Aeneis/Liber V#285|288.]]}} {{sc|}}Mediaque in valle theatri media in valle erat circus theatri, id est spatium spectaculi. et ‘theatri’ Graece dixit a circumspectione. omne spectaculum theatrum possumus dicere ἀπὸ τῆς θεωρίας : non enim est speciale nomen. {{ancora+|290|[[Aeneis/Liber V#290|290.]]}} {{sc|}}Consessu medium tulit ordo est: quo se Aeneas medium tulit cum multis milibus, et extructo consessu resedit. {{ancora+|292|[[Aeneis/Liber V#290|292.]]}} {{sc|}}Animos ‘eorum’ subaudis. {{ancora+|293|[[Aeneis/Liber V#290|293.]]}} {{sc|}}Mixtique sicani quod ait “pars et certare parati”. {{ancora+|295|[[Aeneis/Liber V#295|295.]]}} {{sc|}}forma insignis id est decorus. viridique ivventa aetates omnes Varro sic dividit: infantiam, pueritiam, adulescentiam, iuventam, senectam. hae tamen, sicut etiam de temporibus supra diximus, singulae trifariam dividuntur, ut sit prima, viridis, praeceps: hinc est et ‘viridi iuventa’, et “cruda deo viridisque senectus”. item Sallustius “sed Mithridates extrema pueritia regnum ingressus matre sua veneno interfecta”. {{ancora+|296|[[Aeneis/Liber V#295|296.]]}} {{sc|}}amore pio pueri] casto, non infami. amore pio pueri aut genetivus est, et dicit eum ob hoc venisse, ne amicum relinqueret: aut distinguendum per se, et est nominativus pluralis, ut ‘pueri’ non referamus ad aetatem, sed ad agonale studium, in quo sunt puerorum et virorum separata certamina: nam ἄνδρες καὶ παῖδες dicuntur, licet non sint unius aetatis παῖδες ἄνδρες . {{ancora+|297|[[Aeneis/Liber V#295|297.]]}} {{sc|}}regius †nouli. {{ancora+|298|[[Aeneis/Liber V#295|298.]]}} {{sc|}}Acarnan Epirota: Acarnania enim est pars Epiri. {{ancora+|299|[[Aeneis/Liber V#295|299.]]}} {{sc|}}Tegeaeae si derivativum fuerit ‘de’ non sequitur; si ‘Tegeae’ legerimus, non stat versus, nisi addita ‘de’ syllaba. derivativum autem ille indicat locus “tunc lateri atque umeris Tegeaeum subligat ensem”. et Tegeum oppidum est Arcadiae, a Tegeo Arcadis filio. {{ancora+|300|[[Aeneis/Liber V#300|300.]]}} {{sc|}}helymus ecce ubi subtiliter Helymum cum Aceste ad Siciliam dicit venisse cum ait ‘comites senioris Acestae’. {{ancora+|301|[[Aeneis/Liber V#300|301.]]}} {{sc|}}adsveti silvis id est venatores. {{ancora+|302|[[Aeneis/Liber V#300|302.]]}} {{sc|}}Quos fama obscura recondit hoc dicendo per contrarium illos omnes esse nobiles indicavit. {{ancora+|306|[[Aeneis/Liber V#305|306.]]}} {{sc|}}Cnosia Cretensia: Cnosos enim est civitas Cretae. et bene, sicut etiam in navibus, et generalia dat et specialia. levato nitido, ut “at levem clipeum sublatis cornibus Io”. {{ancora+|308|[[Aeneis/Liber V#305|308.]]}} {{sc|}}Primi aliorum conparatione: nam unus est primus. {{ancora+|309|[[Aeneis/Liber V#305|309.]]}} {{sc|}}Flava viridi, ut supra “iaspide fulva”. {{ancora+|310|[[Aeneis/Liber V#310|310.]]}} {{sc|}}Phaleris equorum ornamentis; sermo Graecus est. habeto habeat: tertia persona est a futuro imperativi, quae in hoc modo numeri singularis similis est secundae. {{ancora+|311|[[Aeneis/Liber V#310|311.]]}} {{sc|}}Amazoniam quasi Amazoniam, ut “sacri tripodes”. {{ancora+|313|[[Aeneis/Liber V#310|313.]]}} {{sc|}}Balteus balteus dicitur non tantum quo cingimur, sed etiam a quo arma dependent. {{ancora+|314|[[Aeneis/Liber V#310|314.]]}} {{sc|}}Contentus abito quasi de parvo munere. abito abeat. {{ancora+|316|[[Aeneis/Liber V#315|316.]]}} {{sc|}}Corripiunt spatia avdito raptim eunt, ut “corripit Aeneas aditum custode sepulto”. limenque relinquunt aut regulam, aut signum de creta factum. {{ancora+|317|[[Aeneis/Liber V#315|317.]]}} {{sc|}}Simul vltima signant intuentur et notant ultima spatia, id est finem cursus, aviditate vincendi. et deest ‘visu’, ut Cicero “notat et designat oculis”. aut ‘signant ultima’ culmorum scilicet summitatem: ‘signant’ vestigiis, ut alibi “vix summa vestigia signat harena”. {{ancora+|318|[[Aeneis/Liber V#315|318.]]}} {{sc|}}Primus abit sicut et de navibus post generalitatem transit ad specialitatem. et bene, quia tribus statuta sunt praemia, quinque commemorat, scilicet casuris duobus. {{ancora+|319|[[Aeneis/Liber V#315|319.]]}} {{sc|}}Alis velocitate, quia tam ventos quam fulmina alata fingunt poetae, ut “et alitis austri”. {{ancora+|320|[[Aeneis/Liber V#320|320.]]}} {{sc|}}Proximus hvic secundum hunc locum proximum [autem] dicimus etiam longe positum nullo interveniente. {{ancora+|323|[[Aeneis/Liber V#320|323.]]}} {{sc|}}Quo deinde sub ipso id est post ipsum, iuxta ipsum. {{ancora+|324|[[Aeneis/Liber V#320|324.]]}} {{sc|}}Calcem calce terit calcem dicimus unde terram calcamus; ergo non proprie dixit ‘calcem calce terit’: planta enim calcem non potuit terere: unde a parte totum accipiendum, id est calce pedem terebat. {{ancora+|325|[[Aeneis/Liber V#325|325.]]}} {{sc|}}Incumbens umero aut Helymi umero: aut currentis est gestus. {{ancora+|326|[[Aeneis/Liber V#325|326.]]}} {{sc|}}Elapsus prior ut dum elabitur, id est celeriter currit, prior fiat: et satis licenter est dictum. ambigvum minus firmum ad celeritatem. {{ancora+|327|[[Aeneis/Liber V#325|327.]]}} {{sc|}}Sub ipsam finem [finem] bis subaudis: sub ipsam finem [aut] fessi adventabant ad finem. {{ancora+|329|[[Aeneis/Liber V#325|329.]]}} {{sc|}}Labitur infelix quia parata victoria caruit. caesis ut forte ivvencis bene rem notam per transitum tetigit: agonalis enim moris fuerat post sacrificia ad certamen venire. {{ancora+|330|[[Aeneis/Liber V#330|330.]]}} {{sc|}}Fusus hvmum ordo est ‘super fusus’. {{ancora+|332|[[Aeneis/Liber V#330|332.]]}} {{sc|}}Titubata participium sine verbi origine. {{ancora+|333|[[Aeneis/Liber V#330|333.]]}} {{sc|}}In ipso concidit ablativum posuit, quia non est mutatio. {{ancora+|334|[[Aeneis/Liber V#330|334.]]}} {{sc|}}oblitus amorum id est Euryali. et divisit sententiam Euryali. oblitus amorum amare nec supra dictis congrue: ait enim ‘amore pio pueri’: nunc ‘amorum’, qui pluraliter non nisi turpitudinem significant. {{ancora+|336|[[Aeneis/Liber V#335|336.]]}} {{sc|}}Spissa harena tenui: quanto enim quid minutius, tanto est densius. {{ancora+|338|[[Aeneis/Liber V#335|338.]]}} {{sc|}}Prima tenet τὰ πρῶτα , δαγγερ· ;prisca. fremituque secundo bene ‘secundo’ addidit, quia est et irascentum. {{ancora+|340|[[Aeneis/Liber V#340|340.]]}} {{sc|}}Hic temporis adverbium est modo. per caveam autem plebem significat: nam cavea consessus est populi. ora prima patrum hoc est quod Iuvenalis ait “et omnibus ad podium spectantibus”. {{ancora+|343|[[Aeneis/Liber V#340|343.]]}} {{sc|}}Lacrimaeque decorae ipse etiam fletus habebat aliquid venustatis, ortus aut a gaudio, ut Terentius “o lacrimo gaudio”, quod et congruit puero propter victoriam inopinatam: aut certe ad miserationem movendam contra eum qui se adserebat esse victorem. {{ancora+|344|[[Aeneis/Liber V#340|344.]]}} {{sc|}}Veniens crescens, ut “hic segetes, illic veniunt felicius uvae”. {{ancora+|349|[[Aeneis/Liber V#345|349.]]}} {{sc|}}certa firma. certa manent pueri ut diximus supra, quia παῖδες dicuntur. {{ancora+|350|[[Aeneis/Liber V#350|350.]]}} {{sc|}}Me liceat ‘liceat me miserari’: nam non ‘me liceat’, sed ‘mihi liceat’ dicimus. casus adlusit, a cadendo. {{ancora+|351|[[Aeneis/Liber V#350|351.]]}} {{sc|}}Tergum pellem. mutavit more suo: nam ‘tergus’ debuit dicere. {{ancora+|352|[[Aeneis/Liber V#350|352.]]}} {{sc|}}Onerosum plus est quam si ‘oneratum’ diceret, sicut et ‘sceleratum’ et ‘scelerosum’. {{ancora+|355|[[Aeneis/Liber V#355|355.]]}} {{sc|}}Qui lavde coronam virtute: a sequenti quod praecedit. {{ancora+|356|[[Aeneis/Liber V#355|356.]]}} {{sc|}}Fortuna bene dolum suum excusat. {{ancora+|358|[[Aeneis/Liber V#355|358.]]}} {{sc|}}Optimus olli aut ei adrisit: aut ‘olli iussit efferri’. sane congrue arma dat iuveni. {{ancora+|359|[[Aeneis/Liber V#355|359.]]}} {{sc|}}Didymaonis artes laus ab artifice, ut “divinum opus Alcimedontis”. {{ancora+|360|[[Aeneis/Liber V#360|360.]]}} {{sc|}}Neptuni sacro danais de p. r. ‘Danais’ a Danais. et intellegimus hoc ad Aeneam transisse per Helenum. {{ancora+|363|[[Aeneis/Liber V#360|363.]]}} {{sc|}}Praesens fortis: ac si diceret, si adsit quis plenus animi. {{ancora+|366|[[Aeneis/Liber V#365|366.]]}} {{sc|}}Velatum id est coronatum. auro autem, quia solent habere laminas quasdam, ut “et statuam ante aras aurata fronte iuvencum”. {{ancora+|369|[[Aeneis/Liber V#365|369.]]}} {{sc|}}Virum se murmure tollit cum suffragio plurimorum. {{ancora+|370|[[Aeneis/Liber V#370|370.]]}} {{sc|}}Solus qui paridem s. c. c. multi haec a poeta volunt dici, melius tamen verba sunt populi: unde et ‘virum se murmure tollit’. paridem venit ab eo quod est ‘Paris, Paridis’ vel ‘Paridos’, quod autem legimus ‘urbe paterna Parin creat’ venit ἀπὸ τοῦ ὁ Πάρις, τοῦ Πάριος, τῷ Πάρι, τὸν Πάριν : et volunt, si proprium sit, in ‘dos’ exire genetivum, si appellativum, in ‘os’. sane hic Paris secundum Troica Neronis fortissimus fuit, adeo ut in Troiae agonali certamine superaret omnes, ipsum etiam Hectorem. qui cum iratus in eum stringeret gladium, dixit se esse germanum: quod adlatis crepundiis probavit qui habitu rustici adhuc latebat. hos autem ludos transfert Vergilius ad Hectoris tumulum: qui sunt facti, cum habuisset Hector occidi. {{ancora+|373|[[Aeneis/Liber V#370|373.]]}} {{sc|}}Amyci de gente Amycus filius Neptuni fuit et nymphae Melies, qui a Polluce victus est pyctali certamine. Bebrycia autem ipsa est Bithynia: Sallustius “igitur introrsus prima Asiae Bithynia est, multis antea nominibus appellata”: ipsa enim est et maior Phrygia. {{ancora+|374|[[Aeneis/Liber V#370|374.]]}} {{sc|}}Moribundum morienti similem. {{ancora+|375|[[Aeneis/Liber V#375|375.]]}} {{sc|}}Talis qualem multitudo loquebatur. {{ancora+|376|[[Aeneis/Liber V#375|376.]]}} {{sc|}}Ostendit melius dixisset ‘ostentat’. {{ancora+|380|[[Aeneis/Liber V#380|380.]]}} {{sc|}}Alacris cum ‘acer’ ubique dicat, ‘alacer’ tamen non dicit, licet inde nascatur: vitat enim confusionem: unde utrumque non vult dicere. nam ‘alacer’ nusquam, et iterum ‘acris’ nusquam dixit. inde est quod etiam pampini supprimit genus, quia dubitatur. {{ancora+|383|[[Aeneis/Liber V#380|383.]]}} {{sc|}}Si nemo avdet ὅρος βίαιος : argumentatur enim se omnes vicisse, ex eo quod ad certamen nullus accedit. {{ancora+|386|[[Aeneis/Liber V#385|386.]]}} {{sc|}}Reddi quasi debita promissa, quia ait ‘victori velatum auro vittisque iuvencum’. {{ancora+|387|[[Aeneis/Liber V#385|387.]]}} {{sc|}}Hic gravis tunc. ‘gravis’ autem aetate vel obiurgatione. castigat increpat, obiurgat. {{ancora+|388|[[Aeneis/Liber V#385|388.]]}} {{sc|}}Toro consederat herbae est verbum de verbo: nam ‘torus’ a tortis dictus est herbis. {{ancora+|389|[[Aeneis/Liber V#385|389.]]}} {{sc|}}Frustra ordo est: tantane dona tam patiens sines tolli frustra? sane sciendum, hunc secundum Hyginum, qui de familiis Troianis scripsit, unum Troianorum fuisse, de quo Vergilius mutat historiam. {{ancora+|390|[[Aeneis/Liber V#390|390.]]}} {{sc|}}tam patiens pro ‘tam patienter sines’. {{ancora+|391|[[Aeneis/Liber V#390|391.]]}} {{sc|}}Nobis deus ille magister ‘nobis’ non vacat: ut Cicero “qui mihi accubantes”: sed pro ‘noster’ est positum vitandi [propter similitudinem] homoeoteleuti causa. {{ancora+|394|[[Aeneis/Liber V#390|394.]]}} {{sc|}}Ille sub haec aut statim: aut post haec. {{ancora+|395|[[Aeneis/Liber V#395|395.]]}} {{sc|}}Sed enim gelidus aliud pendet ex alio: quare ‘hebet’? quia gelidus est: quare gelidus? quia senis. {{ancora+|396|[[Aeneis/Liber V#395|396.]]}} {{sc|}}Effetae exhaustae. et est translatio a mulieribus, quas frequens partus debiles reddit. {{ancora+|397|[[Aeneis/Liber V#395|397.]]}} {{sc|}}Inprobus iste qui sine certamine postulat praemium. {{ancora+|398|[[Aeneis/Liber V#395|398.]]}} {{sc|}}Illa ivventas aut magna, aut quae quondam fuerat. {{ancora+|400|[[Aeneis/Liber V#400|400.]]}} {{sc|}}Nec dona moror id est non expecto, non moveor donis: hic enim sensus tam superioribus, quam sequentibus congruit. et supra enim ait, se non praemii causa dimicare, sed gloriae, et paulo post bovem victor interemit. {{ancora+|401|[[Aeneis/Liber V#400|401.]]}} {{sc|}}Inmani pondere pro ‘inmanis ponderis’, more suo, ut “hamis auroque trilicem”. {{ancora+|402|[[Aeneis/Liber V#400|402.]]}} {{sc|}}Quibus quorum instructu. {{ancora+|403|[[Aeneis/Liber V#400|403.]]}} {{sc|}}Ferre manum contendere: nam utraque manus armatur. et ‘manum’ pro ‘manus’. intendere brachia tergo ligare, ut “intenditque locum sertis”. {{ancora+|404|[[Aeneis/Liber V#400|404.]]}} {{sc|}}Animi tantorum hic distinguendum: hoc est virorum fortium, quos aequum non erat magna mirari. unde addidit ‘ante omnes stupet ipse Dares’: nam stultum est dicere ‘tantorum boum’, cum dixerit septem. {{ancora+|406|[[Aeneis/Liber V#405|406.]]}} {{sc|}}Longeque valde, ut: “Tiberinaque longe ostia”. {{ancora+|408|[[Aeneis/Liber V#405|408.]]}} {{sc|}}Versat considerat, ut Sallustius “exercitum maiorum more verteret”, hoc est consideraret. {{ancora+|409|[[Aeneis/Liber V#405|409.]]}} {{sc|}}Senior secundum Varronem ‘senior’ et ‘iunior’ comparativi sunt per inminutionem. hinc est “iam senior, sed cruda deo viridisque senectus”: additum enim hoc est ad exprimendum, quid sit ‘senior’: item Ovidius “inter iuvenemque senemque”. et re vera non convenit hunc satis senem accipi, qui et vincere potest, et uno ictu taurum necare. ergo ‘senior’ non satis senex, sicut ‘iunior’ non satis iuvenis, intra iuvenem, sicut ‘pauperior’ intra pauperem. dicit autem hoc Varro in libris ad Ciceronem. {{ancora+|410|[[Aeneis/Liber V#410|410.]]}} {{sc|}}Caestus et arma ἓν διὰ δυοῖν : ‘arma’ id est caestus. {{ancora+|411|[[Aeneis/Liber V#410|411.]]}} {{sc|}}Tristemque hoc ipso in litore p. aut in quo magister occisus est: aut ‘in tristi litore’, id est infecundo: Varro enim dicit, sub Eryce monte esse infecundum campum fere in tribus iugeribus, in quo Eryx et Hercules dimicaverunt. {{ancora+|412|[[Aeneis/Liber V#410|412.]]}} {{sc|}}Haec germanus ‘germanus’ est secundum Varronem in libris de gradibus, de eadem genetrice manans, non, ut multi dicunt, de eodem germine, quos ille tantum fratres vocat: secundum quem bene nunc Erycem, Butae et Veneris filium, Aeneae dicit fuisse germanum. {{ancora+|413|[[Aeneis/Liber V#410|413.]]}} {{sc|}}Sanguine cernis adhuc f. i. c. non Herculis, quippe victoris, sed Erycis: quae infecerat se tegendo. {{ancora+|415|[[Aeneis/Liber V#415|415.]]}} {{sc|}}Aemula necdum adversa virtuti. geminis duobus. {{ancora+|418|[[Aeneis/Liber V#415|418.]]}} {{sc|}}Auctor acestes huius certaminis scilicet. {{ancora+|419|[[Aeneis/Liber V#415|419.]]}} {{sc|}}Aequemus pugnas id est arma: a sequenti quod praecedit. tibi ‘pro te’, ut “tibi deserit Hesperus Oetam”. exve proice, solve. {{ancora+|421|[[Aeneis/Liber V#420|421.]]}} {{sc|}}Duplicem amictum id est abollam, quae duplex est, sicut chlamys: Horatius “contra quem duplici panno patientia velat”. {{ancora+|426|[[Aeneis/Liber V#425|426.]]}} {{sc|}}Constitit hic distinguendum propter vitium, ut sit ‘arrectus in digitos’. sed utrum in pedum, an in manuum digitos? est autem hic totus locus de Apollonio translatus. {{ancora+|429|[[Aeneis/Liber V#425|429.]]}} {{sc|}}Pugnamque lacessunt provocant potius, quam gerunt: vel certe inritant. {{ancora+|431|[[Aeneis/Liber V#430|431.]]}} {{sc|}}Membris et mole hoc est mole membrorum, ut “molemque et montes”. {{ancora+|432|[[Aeneis/Liber V#430|432.]]}} {{sc|}}Genva labant proceleumaticus est, quem, ut supra diximus, sic semper ponit, ut cogi possit in dactylum, ut ‘genua labant’, et “arietat in portas”. {{ancora+|433|[[Aeneis/Liber V#430|433.]]}} {{sc|}}Nequiquam non profutura victoriae. vulnera iactant ictus. {{ancora+|438|[[Aeneis/Liber V#435|438.]]}} {{sc|}}Tela ictus. exit vitat, declinat, ut de Tarchone “et vim viribus exit”. et hoc verbo bis usus est tantum. {{ancora+|439|[[Aeneis/Liber V#435|439.]]}} {{sc|}}Qui molibus urbem amphibolon est: aut celsam molibus, aut quae molibus oppugnatur. {{ancora+|440|[[Aeneis/Liber V#440|440.]]}} {{sc|}}Sedet circum castella tmesis est, hoc est circumsedet. {{ancora+|443|[[Aeneis/Liber V#440|443.]]}} {{sc|}}Ostendit dextram aut fiducia virtutis est ostendere quod minaris: aut certe provectus aetatis ostenditur, quae eum ex inproviso ferire non sinit. {{ancora+|444|[[Aeneis/Liber V#440|444.]]}} {{sc|}}Velox velociter: nomen pro adverbio. {{ancora+|446|[[Aeneis/Liber V#445|446.]]}} {{sc|}}Vltro e contrario: ille enim cadere debuerat. {{ancora+|447|[[Aeneis/Liber V#445|447.]]}} {{sc|}}Gravis graviterque figura a similitudine. {{ancora+|448|[[Aeneis/Liber V#445|448.]]}} {{sc|}}Cava pinus id est exesa vetustate: et dicendo ‘cava pinus’ bene respexit ad aetatem. erymantho mons Arcadiae Erymanthus. {{ancora+|449|[[Aeneis/Liber V#445|449.]]}} {{sc|}}Ida in magna modo non Cretae, sed Phrygiae propter pinus. {{ancora+|450|[[Aeneis/Liber V#450|450.]]}} {{sc|}}Consurgunt studiis in studia. {{ancora+|456|[[Aeneis/Liber V#455|456.]]}} {{sc|}}Praecipitemque daren celerem, ut “praecipites vigilate viri”. {{ancora+|457|[[Aeneis/Liber V#455|457.]]}} {{sc|}}Nunc ille sinistra ‘ille’ vacat: nam metri causa additum est: de ipso enim dicit, ut ‘creber utraque manu pulsat versatque Dareta’. {{ancora+|458|[[Aeneis/Liber V#455|458.]]}} {{sc|}}Quam multa grandine nimbi hypallage: nam debuit dicere, quam multo nimbo grando praecipitatur. {{ancora+|460|[[Aeneis/Liber V#460|460.]]}} {{sc|}}Versatque dareta ‘Dares Daretis’, unde est ‘Dareta’: et ‘Dares Daris’, unde est ‘Daren’, sicut ‘Chremes’ et ‘Chremis’ et ‘Chremetis’. {{ancora+|465|[[Aeneis/Liber V#465|465.]]}} {{sc|}}Infelix consolatio est: unde non dicit ‘inbellis’, ut fortunae videatur esse quod victus est. {{ancora+|467|[[Aeneis/Liber V#465|467.]]}} {{sc|}}Dixitque vacat ‘que’ metri causa, et maluit perissologiam facere, quam uti communi syllaba, quae frequens vitiosa est: unde et Terentianus “nec tanta in metris venia conceditur uti”: Graeci enim his utuntur frequenter. {{ancora+|468|[[Aeneis/Liber V#465|468.]]}} {{sc|}}Fidi aequales Homerus φίλοι ἑταῖροι . {{ancora+|469|[[Aeneis/Liber V#465|469.]]}} {{sc|}}Utroque in utramque partem. {{ancora+|472|[[Aeneis/Liber V#470|472.]]}} {{sc|}}Vocati accipiunt bene eorum ostendit pudorem: vel quia erant occupati circa amicum, dixit ‘vocati’. {{ancora+|474|[[Aeneis/Liber V#470|474.]]}} {{sc|}}Cognoscite teucri habet rationem personarum, quia virtutem eius noverant Siculi. {{ancora+|480|[[Aeneis/Liber V#480|480.]]}} {{sc|}}Effractoque inlisit in ossa cerebro hypallage: effregit ossa et inlisit in cerebrum. {{ancora+|481|[[Aeneis/Liber V#480|481.]]}} {{sc|}}Hvmi bos cur, cum de uno loquatur, hic bovem, alibi iuvencum, alibi taurum appellat? sed videtur pro tempore ac diversitate usus ideoque iuvencum ait. est autem hic pessimus versus in monosyllabum desinens. {{ancora+|483|[[Aeneis/Liber V#480|483.]]}} {{sc|}}Meliorem aptiorem: nam animalem hostiam dat. {{ancora+|484|[[Aeneis/Liber V#480|484.]]}} {{sc|}}Caestus artemque reponit et arma deposuit et arti renuntiavit, id est κατάλυσιν fecit. {{ancora+|487|[[Aeneis/Liber V#485|487.]]}} {{sc|}}Ingentique manu magna multitudine. malum ‘malus’, arbor navis, generis est masculini: Horatius “nec malus celeri saucius Africo”. et dictus est malus, vel quia habet instar mali in summitate, vel quia quasi quibusdam malis ligneis cingitur, quorum volubilitate vela facilius elevantur. {{ancora+|488|[[Aeneis/Liber V#485|488.]]}} {{sc|}}Traiecto extento: unde transenna dicitur extentus funis: Sallustius “machinato strepitu transenna corona in caput inponebatur”. {{ancora+|489|[[Aeneis/Liber V#485|489.]]}} {{sc|}}Quo in quam: nam ponit adverbia pro nominibus, ut “genus unde Latinum”. {{ancora+|491|[[Aeneis/Liber V#490|491.]]}} {{sc|}}Clamore secundo sicut supra dixit “magnoque virum se murmure tollit”. {{ancora+|493|[[Aeneis/Liber V#490|493.]]}} {{sc|}}Quem modo id est nuper: nam ut supra diximus, victor fuit duorum. Urbanus vero dicit ‘modo’ propemodum, paene: nam secundus fuit. alii ‘victor’ voti compos volunt, ut “rapidusque rotis insistere victor”: optaverat enim ne rediret extremus, ut “hoc vincite cives”. {{ancora+|496|[[Aeneis/Liber V#495|496.]]}} {{sc|}}Clarissime frater pandare notissime, qui fuit Lycaonis filius. Pandarus autem [qui] secundum Homerum Minervae persuasione certamen singulare Menelai et Paridis, cum in eo esset ut Paris vinceretur, iacto telo diremit, quo Menelaum vulneravit. ivssus a Minerva. {{ancora+|498|[[Aeneis/Liber V#495|498.]]}} {{sc|}}Subsedit acestes hoc est remansit: ‘Acestes’ autem pro ‘sors Acestis’: nec enim proferebatur sors quae remanserat sola. aut certe ‘subsedit’, delituit: unde et subsessores vocantur qui occisuri aliquem delitescunt: de quo verbo plenius dicturi sumus illo versu “devicta Asia subsedit adulter”. {{ancora+|500|[[Aeneis/Liber V#500|500.]]}} {{sc|}}Flexos incurvant mutatione usus est: nam ‘curvos inflectunt’ debuit dicere. {{ancora+|501|[[Aeneis/Liber V#500|501.]]}} {{sc|}}Pro se quisque viri pro qualitate roboris sui. {{ancora+|503|[[Aeneis/Liber V#500|503.]]}} {{sc|}}Diverberat avras scindit. {{ancora+|504|[[Aeneis/Liber V#500|504.]]}} {{sc|}}Arbore mali sic dixit, ut “lustrat Aventini montem”. {{ancora+|505|[[Aeneis/Liber V#505|505.]]}} {{sc|}}Exterrita pinnis timorem suum pinnis significans: singula enim animalia habent signa, quibus indicant suum timorem: unde ipse de lupo “caudamque remulcens subiecit pavitantem utero”, item de Caco “turbatumque oculis”: hominum enim timorem primi indicant oculi. {{ancora+|506|[[Aeneis/Liber V#505|506.]]}} {{sc|}}Omnia plavsu alii pinnarum dicunt, sed melius est, spectantum favore: illud enim est incredibile. {{ancora+|507|[[Aeneis/Liber V#505|507.]]}} {{sc|}}Adducto arcu telum tetendit hypallage est: nam adducitur telum et arcus intenditur. {{ancora+|509|[[Aeneis/Liber V#505|509.]]}} {{sc|}}Miserandus qui perfecta re difficiliore victoria caruit. {{ancora+|511|[[Aeneis/Liber V#510|511.]]}} {{sc|}}Innexa pedem innexum pedem habens. {{ancora+|513|[[Aeneis/Liber V#510|513.]]}} {{sc|}}Tum deinde. et est adverbium ordinis: nam ‘tunc’ temporis est. arcu contenta parato t. t. contento arcu tela tenens parata. {{ancora+|514|[[Aeneis/Liber V#510|514.]]}} {{sc|}}In vota vocavit nam apud Lycios colitur quasi heros. {{ancora+|516|[[Aeneis/Liber V#515|516.]]}} {{sc|}}Nigra sub nube id est alta. {{ancora+|517|[[Aeneis/Liber V#515|517.]]}} {{sc|}}Vitamque reliquit in astris unde sumpserat vitam, ut “hinc hominum pecudumque genus, vitaeque volantum”. sane sciendum hunc totum locum ab Homero esse sumptum: unde inanis est vituperatio Aeneae, quod suspenderat avem maternam. nam et res est translata simpliciter: et quamcunque suspendisset avem, in hanc incideret vituperationem: nulla enim avis caret consecratione, quia singulae aves numinibus sunt consecratae. quamquam Urbanus dicat, matrem citius potuisse placari. {{ancora+|521|[[Aeneis/Liber V#520|521.]]}} {{sc|}}Artemque pater arcumque sonantem culpat hoc Vergiliomastix: artem enim in vacuo aere ostendere non poterat: quamquam dicant periti posse ex ipso sagittariorum gestu artis peritiam indicari. {{ancora+|522|[[Aeneis/Liber V#520|522.]]}} {{sc|}}Obicitur superius de his particulis secundum Iubam artigraphum tractavimus; sed dicunt alii istas monosyllaborum ratione vel produci vel corripi. sane sciendum naturae esse ut breves sint: euphoniae vel Iubae ratione in conpositione producuntur, si tamen ‘i’ sequatur, quae licet non sit consonans, potest tamen in declinatione pro consonante haberi. {{ancora+|523|[[Aeneis/Liber V#520|523.]]}} {{sc|}}Avgurio monstrum ‘augurium’ dictum quasi ‘avigerium’, id est quod aves gerunt. et bene de sagitta dixit ‘augurium’, quae habet pennas: quamquam omnia ad unum congesserit locum: monstrum, augurium, auspicium, oraculum. {{ancora+|524|[[Aeneis/Liber V#520|524.]]}} {{sc|}}Sera gravia: Sallustius “serum enim bellum in angustiis futurum”, id est grave. et quod inprobant vates Aeneas amplectitur, deceptus augurii similitudine quod apud Troiam probaverat pater, ut “stella facem ducens”. {{ancora+|525|[[Aeneis/Liber V#525|525.]]}} {{sc|}}Liquidis in nubibus nubes pro aere posuit: nubes enim liquidae esse non possunt. {{ancora+|527|[[Aeneis/Liber V#525|527.]]}} {{sc|}}Cev saepe refixa poetice dixit secundum publicam opinionem: nam ut Lucretius dicit, ventus altiora petens, aetherium ignem secum torquet, qui tractus imitatur stellas cadentes. {{ancora+|529|[[Aeneis/Liber V#525|529.]]}} {{sc|}}Attonitis animis intentis, stupefactis per tonitrua, quae semper cohaerent caelestibus ignibus. {{ancora+|530|[[Aeneis/Liber V#530|530.]]}} {{sc|}}Nec maximus omen abnvit Aeneas amplexus est et probavit, non secundum augurum disciplinam dixit ad se non pertinere: nam nostri arbitrii est visa omnia vel inprobare, vel recipere. {{ancora+|533|[[Aeneis/Liber V#530|533.]]}} {{sc|}}Sume pater praecipe: nam verbum est iurisconsultorum, quo utuntur quotiens legatum non ab herede †certamen datur, sed est in accipientis arbitrio. {{ancora+|534|[[Aeneis/Liber V#530|534.]]}} {{sc|}}Exsortem ἄκληρον , sine sorte. {{ancora+|535|[[Aeneis/Liber V#535|535.]]}} {{sc|}}Anchisae munus quod Cisseus rex Thraciae, secundum Vergilium pater Hecubae, ut “Cisseis regina Parin creat”, Anchisae aliquando donaverat. {{ancora+|536|[[Aeneis/Liber V#535|536.]]}} {{sc|}}Inpressum signis inpressa signa habentem, id est emblemata. {{ancora+|539|[[Aeneis/Liber V#535|539.]]}} {{sc|}}viridanti species participii sine verbi origine, temporis praesentis. {{ancora+|540|[[Aeneis/Liber V#540|540.]]}} {{sc|}}Primum ante omnes unum vacat. appellat vel dicit, vel salutat: Sallustius Iugurtha “adveniens Volux quaestorem appellat”. {{ancora+|541|[[Aeneis/Liber V#540|541.]]}} {{sc|}}praelato invidit honori id est praelatum honorem. {{ancora+|543|[[Aeneis/Liber V#540|543.]]}} {{sc|}}Proximus post Eurytionem. donis ad dona. {{ancora+|544|[[Aeneis/Liber V#540|544.]]}} {{sc|}}Extremus ostendit hos sua munera percepisse, Acesten vero sumpsisse praecipua. {{ancora+|545|[[Aeneis/Liber V#545|545.]]}} {{sc|}}Nondum certamine misso de peractis loquitur rebus: unde debuit dicere ‘vocavit’ et ‘fatus est’. ergo aut tempus est pro tempore: aut sic refert, ut videatur non de praeterito loqui, sed actum praeteriti temporis ponere et referre. {{ancora+|546|[[Aeneis/Liber V#545|546.]]}} {{sc|}}Custodem ad sese secundum Tullium qui dicit ad militiam euntibus dari solitos esse custodes, a quibus primo anno regantur: unde ait de Pallante “sub te tolerare magistro militiam et grave Martis opus”. inpubis ivli ab eo quod est ‘hic pubis’: nam quod ait Sallustius “puberes omnes interfici iubet”, venit ab eo quod est ‘puber’. et sunt ista communis generis, si referantur ad singulos. multitudo autem si dicatur, generis tantum feminini est, ut ‘haec pubes’. {{ancora+|547|[[Aeneis/Liber V#545|547.]]}} {{sc|}}Fatur ad avrem sequitur et ‘dic ait’: unde sicut et in tertio diximus, unum vacet necesse est. {{ancora+|552|[[Aeneis/Liber V#550|552.]]}} {{sc|}}Campos ivbet esse patentes discessu populi iubet fieri campos patentes. {{ancora+|553|[[Aeneis/Liber V#550|553.]]}} {{sc|}}Incedunt pueri aut poetica licentia confundit aetates, ut modo pueros, modo iuvenes dicat: nam ait ‘una acies iuvenum’: aut certe secundum quosdam sequenti distinctione mutata, magistros pueros dicit, sequentes vero maturioris aetatis. {{ancora+|554|[[Aeneis/Liber V#550|554.]]}} {{sc|}}Quos omnis evntes quos euntes omnis turba fremit, id est cum favore prosequitur. {{ancora+|556|[[Aeneis/Liber V#555|556.]]}} {{sc|}}Tonsa coma ‘tonsa’ composita: nam proprie comae sunt non caesi capilli. pressa corona id est galea. et sermone Homeri usus est: nam galeam στεφάνην dixit. et re vera corona non potest intellegi, cum sequatur ‘galeam ante pedes proiecit inanem’. sed alii dicunt potuisse eos galeas habere coronatas. Baebius tamen Macer dicit, a Caesare Augusto pueris qui luserant Troiam, donatas esse galeas et bina hastilia: ad quod Vergilium constat adludere. {{ancora+|558|[[Aeneis/Liber V#555|558.]]}} {{sc|}}It pectore summo sic legendum, ne sit soloecismus. et rei inanimali dedit motum dicendo ‘it’. ‘summum’ autem ‘pectus’ ait pectoris et colli confinium. {{ancora+|560|[[Aeneis/Liber V#560|560.]]}} {{sc|}}Tres equitum numero turmae rem Romanae militiae suo inserit carmini. nam constat primo tres partes fuisse populi Romani: unam Titiensium a Tito Tatio, duce Sabinorum, iam amico post foedera: alteram Ramnetum a Romulo: tertiam Lucerum, quorum secundum Livium et nomen et causa in occulto sunt. Varro tamen dicit, Romulum dimicantem contra Titum Tatium a Lucumonibus, hoc est Tuscis, auxilia postulasse. unde quidam venit cum exercitu: cui, recepto iam Tatio, pars urbis est data: a quo in urbe Tuscus dictus est vicus. Horatius “ac Tusci turba impia vici”. ergo a Lucumone Luceres dicti sunt. sic autem in tres partes divisum fuisse populum Romanorum constat, ut etiam qui praeerant singulis partibus, tribuni dicerentur: unde etiam sumptus, quos dabant populo, tributa nominarunt. terni ductores more suo: hoc est tres. {{ancora+|561|[[Aeneis/Liber V#560|561.]]}} {{sc|}}Ductores pueri hic quidam distingunt, ut diximus supra. {{ancora+|562|[[Aeneis/Liber V#560|562.]]}} {{sc|}}Paribusque magistris et hoc adludit: nam hodieque equitum dicuntur magistri. {{ancora+|564|[[Aeneis/Liber V#560|564.]]}} {{sc|}}Polite progenies illum dicit quem supra a Pyrrho introduxit occisum; de quo Cato in originibus dicit, quod ad Italiam venerit et segregatus ab Aenea condiderit oppidum Politorium a suo nomine. {{ancora+|565|[[Aeneis/Liber V#565|565.]]}} {{sc|}}Quem thracius albis portat equus cum tres dixerit duces, duorum equos commemorat. sed aut praetermisit quod ut consequeretur necesse erat: nec enim unus pedes esse poterat: aut illo reddidit loco, ut ‘cetera pubes senioris Acestae fertur equis’. quamquam multi distinctione mutata tres equos commemorent, ut sit plena ‘equus bicolor maculis’, et de alio dicatur ‘vestigia primi alba pedis’, id est primorum pedum vestigia, et ‘frontem albam ostentabat alter’. {{ancora+|568|[[Aeneis/Liber V#565|568.]]}} {{sc|}}Genus unde atii duxere Latini propter Atiam dicit, matrem Augusti, de qua Antonius ait “Aricina mater”: vult enim eius etiam maternum esse genus antiquum. {{ancora+|570|[[Aeneis/Liber V#570|570.]]}} {{sc|}}Extremus quantum ad numerum spectat. {{ancora+|573|[[Aeneis/Liber V#570|573.]]}} {{sc|}}Cetera trinacrii cetera pubes equis Acestae fertur. {{ancora+|575|[[Aeneis/Liber V#575|575.]]}} {{sc|}}Pavidos gloriae cupiditate sollicitos, ut “corda pavor pulsans”. {{ancora+|579|[[Aeneis/Liber V#575|579.]]}} {{sc|}}Flagello virga quae sonat in morem flagelli. {{ancora+|581|[[Aeneis/Liber V#580|581.]]}} {{sc|}}Choris aciebus. vocati ictu virgae. {{ancora+|586|[[Aeneis/Liber V#585|586.]]}} {{sc|}}Et nunc terga fuga nudant tria quae in bellis geruntur, cuncta commemorat: fugam, pugnam, pacem. {{ancora+|588|[[Aeneis/Liber V#585|588.]]}} {{sc|}}Labyrinthus locus apud Cretam factus a Daedalo perplexis parietibus, ubi Minotaurus inclusus est. {{ancora+|589|[[Aeneis/Liber V#585|589.]]}} {{sc|}}Parietibus textum caecis iter hypallage est: caecum iter intextis parietibus. ancipitem dolum perplexum errorem. {{ancora+|591|[[Aeneis/Liber V#590|591.]]}} {{sc|}}Frangeret deciperet, falleret. est autem versus Catulli. {{ancora+|593|[[Aeneis/Liber V#590|593.]]}} {{sc|}}Inpediunt inplicant, intexunt: quod est a vestibus tractum. {{ancora+|594|[[Aeneis/Liber V#590|594.]]}} {{sc|}}Delphinum aut venit ab eo quod est ‘delphin, delphinis, a delphine’: aut ‘delphinum’ pro ‘delphinorum’ posuit. maria umida Homerus ὑγρὰ κέλευθα . {{ancora+|595|[[Aeneis/Liber V#595|595.]]}} {{sc|}}Carpathium mare est inter Aegyptum et Rhodum, ab insula Carpatho illic posita dictum. nec mirandum duas eum posuisse conparationes, cum et in secundo hoc fecerit, ut “in segetem veluti cum flamma furentibus austris incidit, aut rapidus montano flumine torrens”, et in georgicis tres ponat conparationes, ut “frigidus ut quondam silvis inmurmurat auster, ut mare sollicitum stridit refluentibus undis, aestuat ut clausis rapidus fornacibus ignis”. {{ancora+|597|[[Aeneis/Liber V#595|597.]]}} {{sc|}}Primus ascanius generis ordinem docet, ut in primo diximus. {{ancora+|598|[[Aeneis/Liber V#595|598.]]}} {{sc|}}Rettulit innovavit quod ante iam fecerat. priscos latinos ita dicti sunt qui tenuerunt loca, ubi Alba est condita. {{ancora+|600|[[Aeneis/Liber V#600|600.]]}} {{sc|}}Porro post longum intervallum: et est adverbium temporis. {{ancora+|602|[[Aeneis/Liber V#600|602.]]}} {{sc|}}Troiaque nunc pueri t. d. a. ut ait Suetonius Tranquillus, lusus ipse, quem vulgo pyrrhicham appellant, Troia vocatur, cuius originem expressit in libro de purorum lusibus. {{ancora+|603|[[Aeneis/Liber V#600|603.]]}} {{sc|}}Hac celebrata tenus tmesis est, hoc est hactenus. et hic sermo, quantum ad artem spectat, duas continet partes orationis, ut ‘hac’ pronomen sit, ‘tenus’ praepositio, sicut “pube tenus” et “crurum tenus”; sed iam usus obtinuit ut pro una parte habeatur. ergo adverbium est: omnis enim pars orationis cum desierit esse quod est, in adverbium migrat: et est temporis, nam ‘hucusque’ significat. {{ancora+|604|[[Aeneis/Liber V#600|604.]]}} {{sc|}}Hic primum sequitur enim Palinuri mors vel Miseni. {{ancora+|606|[[Aeneis/Liber V#605|606.]]}} {{sc|}}Irim de caelo m. s. i. ex magna parte servatur, ut Mercurius ad concordiam, Iris ad discordiam mittatur: unde et Iris dicta est quasi ἔρις . falsum est autem quod dicitur ministra esse tantum dearum, cum et a Iove plerumque mittatur, ut “aeriam caelo nam Iuppiter Irim dimittit, germanae haud mollia iussa ferentem”. {{ancora+|607|[[Aeneis/Liber V#605|607.]]}} {{sc|}}Ventosque adspirat evnti ut de Mercurio “voca zephyros”. et bene Irim mittit, quae fit de nubibus, quarum dea est Iuno. {{ancora+|609|[[Aeneis/Liber V#605|609.]]}} {{sc|}}Per mille coloribus arcum aut subaudis ‘factum’: aut antiptosis est ‘mille colorum’, hoc est multicolorum. {{ancora+|610|[[Aeneis/Liber V#610|610.]]}} {{sc|}}Nulli visa ad ipsum retulit numen: nam arcus semper videtur: quem non Irim, sed viam Iridis dixit. alii celeritatis esse volunt ‘nulli visa’. notandum sane etiam de Iride arcum genere masculino dicere Vergilium: Catullus et alii genere feminino ponunt, referentes ad originem, sicut ‘haec cattus’ et ‘haec gallus’ legimus, {{ancora+|611|[[Aeneis/Liber V#610|611.]]}} {{sc|}}Conspicit ingentem concursum quia ait supra “undique conveniunt Teucri mixtique Sicani”. ‘concursum’ autem circa ludicra. {{ancora+|612|[[Aeneis/Liber V#610|612.]]}} {{sc|}}Desertosque videt portus a viris scilicet. {{ancora+|613|[[Aeneis/Liber V#610|613.]]}} {{sc|}}In sola deserta: Terentius “venit meditatus alicunde ex solo loco”. acta mutato η in a superiori accentum damus, ut Ἑλένη Helena, Κιρκή Circa. ergo quoniam et ἀκτὴ Graecum est, cum ‘acta’ facit, paenultima debet habere accentum: sed propter differentiam commutatur, ne non secreta et amoena litorum, sed participialiter acta significet. {{ancora+|615|[[Aeneis/Liber V#615|615.]]}} {{sc|}}Aspectabant flentes multi ‘flentes heu’ distingunt, ut sit ‘miserabiliter flentes’, et a persona dicatur poetae. alii ‘heu’ a mulieribus dictum accipiunt. {{ancora+|619|[[Aeneis/Liber V#615|619.]]}} {{sc|}}Faciemque deae vestemque reponit duo diversa uno sermone conclusit. {{ancora+|620|[[Aeneis/Liber V#620|620.]]}} {{sc|}}Tmarii dorycli Thracii: Tmarus enim est mons Thraciae. et bene suadentis commendatur auctoritas. {{ancora+|622|[[Aeneis/Liber V#620|622.]]}} {{sc|}}Ac sic dardanidum m. s. m. i. ‘sic’ aut mutato habitu, aut ista dictura. {{ancora+|623|[[Aeneis/Liber V#620|623.]]}} {{sc|}}O miserae magna utitur arte persuadendi, ut non ex abrupto quod persuadere vult dicat, sed circumstantiis illuc descendat. {{ancora+|625|[[Aeneis/Liber V#625|625.]]}} {{sc|}}Exitio non regno. {{ancora+|626|[[Aeneis/Liber V#625|626.]]}} {{sc|}}Septima post Troiae e. i. v. a. atqui et Dido dixit ‘nam te iam septima portat omnibus errantem terris et fluctibus aestas’. de qua re quidam hoc dicunt, quod Aeneas apud Carthaginem paucis diebus fuerit: nam ait ‘cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion’, qui oritur, ut Sallustius dicit, iuxta solis aestivi pulsum: item ait ‘dum pelago desaevit hiems et aquosus Orion’, ut hiemem pro tempestate posuerit: secundum quod Carthagini paucis fuerit diebus. sed illud occurrit ‘nunc hiemem inter se luxu, quam longa, fovere’. et hoc quidam sic purgant, ut dicant potuisse fieri, ut intra anni metas et ad Africam venerit, et inde navigaverit. sed istis occurrit quod in primo ait ‘septima aestas’, unde apparet hanc octavam fuisse: quod et ab Anchisae morte indicat annus impletus. ergo constat quaestionem hanc unam esse de insolubilibus, quas non dubium est emendaturum fuisse Vergilium. {{ancora+|627|[[Aeneis/Liber V#625|627.]]}} {{sc|}}Cum terras omnes quia peragraverat multa. {{ancora+|628|[[Aeneis/Liber V#625|628.]]}} {{sc|}}Sideraque emensae ferimur aut tempestates ait, quae ortu vel occasu siderum saepe nascuntur: aut provincias, quae sideribus subiacent, ut “Aethiopum versemus oves sub sidere cancri”. per mare magnum procellosum: Lucretius “suave mari magno”. {{ancora+|629|[[Aeneis/Liber V#625|629.]]}} {{sc|}}Sequimur fugientem ut alibi “iam tandem Italiae fugientis prendimus oras”. et re vera nullus sequitur nisi quod fugit. volvimur non dixit ‘navigamus’. {{ancora+|630|[[Aeneis/Liber V#630|630.]]}} {{sc|}}Hic erycis fines argumentum a facili. et est necessaria antithesis, ut opportunitate meliorum praesentium animi a futuris incertis avertantur. {{ancora+|631|[[Aeneis/Liber V#630|631.]]}} {{sc|}}muros iacere pro ‘fundamenta iacere’: nam muri ‘duci’ dicuntur. {{ancora+|632|[[Aeneis/Liber V#630|632.]]}} {{sc|}}Nequiquam qui non proderant, cum essent fatorum comites. {{ancora+|634|[[Aeneis/Liber V#630|634.]]}} {{sc|}}hectoreos amnes quemadmodum vidit sibi patriae recordatione finxisse: aut non continget mihi videre flumina. {{ancora+|635|[[Aeneis/Liber V#635|635.]]}} {{sc|}}Infavstas mali ominis. {{ancora+|636|[[Aeneis/Liber V#635|636.]]}} {{sc|}}Nam mihi cassandrae non cui credere non debebant, sed cui cum sua pernicie non crediderant. {{ancora+|638|[[Aeneis/Liber V#635|638.]]}} {{sc|}}Iam tempus agi res id est Troiam fieri. {{ancora+|639|[[Aeneis/Liber V#635|639.]]}} {{sc|}}Mora prodigiis ecce prodigium de bono. et argumentatur ad incendium navium, aras ardere Neptuni: quas ideo quattuor dicit, quia singuli duces navium, qui certaverant, singulas posuerant. nam contrarium est “numero deus inpare gaudet”. alii tamen dicunt a Cloantho esse positas, qui promiserat supra. {{ancora+|640|[[Aeneis/Liber V#640|640.]]}} {{sc|}}Deus ipse maris, vel cuius sunt naves. {{ancora+|641|[[Aeneis/Liber V#640|641.]]}} {{sc|}}Infensum ignem id est ipsa infensa. {{ancora+|645|[[Aeneis/Liber V#645|645.]]}} {{sc|}}Tot aut multorum: aut supra dictorum, ut “quinquaginta illi thalami spes tanta nepotum”. {{ancora+|646|[[Aeneis/Liber V#645|646.]]}} {{sc|}}Non beroe vobis non est dissuasio, ut quidam putant, sed magis hortatur persuadendo numinis auctoritate. rhoeteia a Rhoeteo promunturio. {{ancora+|647|[[Aeneis/Liber V#645|647.]]}} {{sc|}}Divini signa decoris omnia colligit, quibus numina cognoscuntur: ut “namque haud tibi vultus mortalis, nec vox hominem sonat, o dea certe”. {{ancora+|648|[[Aeneis/Liber V#645|648.]]}} {{sc|}}Spiritus odor, ut “divinum vertice odorem spiravere”. {{ancora+|649|[[Aeneis/Liber V#645|649.]]}} {{sc|}}Vel gressus evnti ut “et vera incessu patuit dea”. {{ancora+|654|[[Aeneis/Liber V#650|654.]]}} {{sc|}}Primo ancipites antequam numen agnoscerent. oculisque malignis pro ipsae malignae. {{ancora+|655|[[Aeneis/Liber V#655|655.]]}} {{sc|}}Miserum inter a. p. t. aut magnum, ut Terentius “eam misere amat”: aut ‘miserum’, quo fiebant miseriores, cum eis regna negarentur. {{ancora+|663|[[Aeneis/Liber V#660|663.]]}} {{sc|}}Pictas abiete puppes in abiete pictas, sive ‘abiete’ hoc est, quae erant de abiete. {{ancora+|665|[[Aeneis/Liber V#665|665.]]}} {{sc|}}Evmelus Latinus accentus est, translato nomine in Latinum. {{ancora+|669|[[Aeneis/Liber V#665|669.]]}} {{sc|}}Castra ut “nos castra movemus”, id est classem. magistri custodes: Terentius “me filiis relinquunt quasi magistrum”. {{ancora+|670|[[Aeneis/Liber V#670|670.]]}} {{sc|}}Quis furor iste novus quasi ad furentes loquitur: unde ne tum quidem agnitus, cum dixisset ‘en ego vester Ascanius: galeam proiecit inanem’. ‘novus’ autem est aut magnus, aut inopinatus. quo tenditis id est quid habetis intentionis? {{ancora+|672|[[Aeneis/Liber V#670|672.]]}} {{sc|}}Vestras spes vritis navibus enim ad regna tendebant. {{ancora+|673|[[Aeneis/Liber V#670|673.]]}} {{sc|}}Inanem concavam, vacuam, sine capite. ludo per ludum. {{ancora+|679|[[Aeneis/Liber V#675|679.]]}} {{sc|}}Excussaque pectore ivno est furoris causa, non furor. {{ancora+|680|[[Aeneis/Liber V#680|680.]]}} {{sc|}}Idcirco quia furor desierat. {{ancora+|681|[[Aeneis/Liber V#680|681.]]}} {{sc|}}Vdo sub robore [vel] vicino aquis. {{ancora+|682|[[Aeneis/Liber V#680|682.]]}} {{sc|}}Stuppa secundum antiquam orthographiam: nam ‘stippa’ dicta est a stipando: abusive etiam linum dicimus. tardum densum, crassum: nam ignem solet fumus praeire: unde ‘tardum’ ad densitatem retulit. {{ancora+|683|[[Aeneis/Liber V#680|683.]]}} {{sc|}}Corpore navium, ut “et dissice corpora ponto”. descendit pestis incendium: more suo. et declamavit per contrarium: nam ignis superiora semper petit. {{ancora+|684|[[Aeneis/Liber V#680|684.]]}} {{sc|}}Flumina prosunt id est vis aquae. {{ancora+|685|[[Aeneis/Liber V#685|685.]]}} {{sc|}}tum pius Aeneas umeris rescindere vestem et notant quidam quod damnum quattuor navium vir fortis et rex inpatienter doleat. sed magis illud considerandum est, quod ait supra Ascanius ‘vestras spes uritis’: ut non damnum doleat, sed spem navigationis ereptam. {{ancora+|687|[[Aeneis/Liber V#685|687.]]}} {{sc|}}Ivppiter omnipotens figuratis agit coloribus: nec enim re vera hoc agit, ut pereat, sed agit oblique ut restinguatur incendium. bene autem ‘si’ ubique interponit: hic enim est optimus ductus, qui agentis voluntatem latenter ostendit. exosus antiqui et ‘odi’ dicebant et ‘osus sum’: hinc est ‘exosus’, quo utimur, licet iam ‘osus sum’ non dicamus. odi autem et praesens est et praeteritum. ad unum nullo excepto. {{ancora+|688|[[Aeneis/Liber V#685|688.]]}} {{sc|}}Si quid pietas antiqua l. r. h. aut si tibi cara pietas praestat aliquid humanis laboribus: aut si quid meremur propter pietatis cultum, ut “parce pio generi”, hoc ipsum remunerare: aut certe, quod est melius, si vel respicit res humanas pietas, quae de terris olim recessit. {{ancora+|690|[[Aeneis/Liber V#690|690.]]}} {{sc|}}Res eripe leto superflua acyrologia est. {{ancora+|691|[[Aeneis/Liber V#690|691.]]}} {{sc|}}Quod superest quod congrue sequitur. {{ancora+|694|[[Aeneis/Liber V#690|694.]]}} {{sc|}}Sine more sine exemplo. tonitruque t. ablativus hic incertus est utrum a neutro indeclinabili veniat ‘hoc tonitru’, ut ‘hoc cornu’: nam inde est “fractaeque tonitrua nubis”, ut ‘cornua’: an a masculino secundum quartam declinationem: hinc enim est “tonitrus agis et mea fulmina torques”. {{ancora+|695|[[Aeneis/Liber V#695|695.]]}} {{sc|}}Ardva terrarum periphrasis montium. aethere toto pro aere posuit. {{ancora+|697|[[Aeneis/Liber V#695|697.]]}} {{sc|}}Madescunt robora aut umectantur: aut resolvuntur in cinerem: quod naturale est post incendium. {{ancora+|703|[[Aeneis/Liber V#700|703.]]}} {{sc|}}Fatorum oraculorum. {{ancora+|704|[[Aeneis/Liber V#700|704.]]}} {{sc|}}Tum senior nautes bene daturum consilium et ab aetate et a prudentia et a religione commendat. quod autem dicit ‘Pallas quem docuit’, propter illud quod supra diximus, fingitur, quia ipse Romam Palladium detulit: unde Nautiorum familia Minervae sacra retinebat: quod etiam Varro docet in libris quos de familiis Troianis scripsit. unum praecipuum. tritonia pallas pro uno proprio duo antonomasiva. {{ancora+|705|[[Aeneis/Liber V#705|705.]]}} {{sc|}}Reddidit arte id est virtute, ἀπὸ τῆς ἀρετῆς . {{ancora+|706|[[Aeneis/Liber V#705|706.]]}} {{sc|}}Responsa dabat laus consilii. vel quae portende- ret ira magna deum quae praesignificabat. ‘magna ira deum’ id est Iuno, ut et alibi “caelestum vis magna iubet”. {{ancora+|708|[[Aeneis/Liber V#705|708.]]}} {{sc|}}Solatus vocibus infit id est solatur et infit: nam ‘solans’ debuit dicere, sicut sequens eius indicat consolatio. {{ancora+|710|[[Aeneis/Liber V#710|710.]]}} {{sc|}}Quicquid erit ut ait “fuerit quodcumque, fatebor”. ferendo est dum fertur: modus gerundi est a passivo. {{ancora+|711|[[Aeneis/Liber V#710|711.]]}} {{sc|}}Est tibi iam hoc consilium est: id est habes. divinae stirpis praeter Dardanum a Criniso fluvio. {{ancora+|712|[[Aeneis/Liber V#710|712.]]}} {{sc|}}Volentem voliturum: nam velle habet. volentem] ‹voliturum: nam› non iam vult. {{ancora+|713|[[Aeneis/Liber V#710|713.]]}} {{sc|}}Superant supersunt, superfluunt. dicit autem non tantum debiles, sed etiam nolentes iuvenes: unde sequitur ‘longaevosque senes’: nec enim adderet ‘que’, nisi supra iuvenes dixisset. item expressius ‘et quicquid tecum invalidum metuensque pericli est’. {{ancora+|714|[[Aeneis/Liber V#710|714.]]}} {{sc|}}Pertaesum magni incepti ut “si non pertaesum thalami taedaeque fuisset”. {{ancora+|718|[[Aeneis/Liber V#715|718.]]}} {{sc|}}Permisso nomine ab Aceste scilicet. dicta autem Acesta Segesta. {{ancora+|720|[[Aeneis/Liber V#720|720.]]}} {{sc|}}Tum vero nam et ante ea cogitaverat, ut “pectore curas mutabat versans”. animum diducitur Graeca figura, ut ‘mentem laesus’. {{ancora+|721|[[Aeneis/Liber V#720|721.]]}} {{sc|}}Et nox atra polum quasi maior causa cogitationis, ut “et sub noctem cura recursat”. bigis proprie modo: nam “rorifera tenuaverat aera biga” abusive est. {{ancora+|722|[[Aeneis/Liber V#720|722.]]}} {{sc|}}Caelo facies delapsa parentis aut secundum quod supra diximus, quia animae caelum tenent, simulacra vero apud inferos sunt: aut ad errorem pertinet somnii; nam et ‘visa’ ait: aut certe intellegamus a Iove missam potestatem aliquam, quae se in Anchisae converteret vultum, ut religiosus videretur; nam et ipse dicit ‘imperio Iovis huc venio’ et infert ‘Elysiumque colo’. {{ancora+|725|[[Aeneis/Liber V#725|725.]]}} {{sc|}}Care magis pro ‘carior’. bene autem addidit ‘dum vita manebat’: nulla enim est vita post mortem: ut ostendat vita fuisse cariorem. {{ancora+|726|[[Aeneis/Liber V#725|726.]]}} {{sc|}}Imperio iovis ab auctoritate, ut “ipse deum tibi me claro dimittit Olympo regnator”. {{ancora+|728|[[Aeneis/Liber V#725|728.]]}} {{sc|}}Nautes dat senior ut solet hic denuo iisdem usus est sermonibus: nam ait ‘tum senior Nautes’. {{ancora+|730|[[Aeneis/Liber V#730|730.]]}} {{sc|}}Atque aspera cultu quod in nono latius exsequitur “natos ad flumina primum deferimus”, usque “at patiens operum”. {{ancora+|731|[[Aeneis/Liber V#730|731.]]}} {{sc|}}Debellanda tibi bello perdomanda. et bene victoriam, non bella sola praedicit, in quibus esse poterat terror. {{ancora+|732|[[Aeneis/Liber V#730|732.]]}} {{sc|}}Averna per alta ut ‘Gargarus Gargara’, ut ‘Tartarus Tartara’, ‘Maenalus Maenala’ pluraliter, ita ‘Avernus Averna’. {{ancora+|733|[[Aeneis/Liber V#730|733.]]}} {{sc|}}Non me impia namque propter facilitatem. {{ancora+|734|[[Aeneis/Liber V#730|734.]]}} {{sc|}}Amoena ‘amoena’ sunt loca solius voluptatis plena, quasi ‘amunia’, unde nullus fructus exsolvitur: unde etiam nihil praestantes ‘inmunes’ vocamus. {{ancora+|735|[[Aeneis/Liber V#735|735.]]}} {{sc|}}Piorum concilia elysivmque colo elysium est ubi piorum animae habitant post corporis animaeque discretionem: unde et ‘interitus’ dicitur res ‘inter’ animam et corpus ‘veniens’. ergo elysium ἀπὸ τῆς λύσεως , ab absolutione: quod secundum poetas in medio inferorum est suis felicitatibus plenum, ut “solemque suum sua sidera norunt”. secundum philosophos elysium est insulae fortunatae, quas ait Sallustius inclitas esse Homeri carminibus, quarum descriptionem Porphyrius commentator dicit esse sublatam: secundum theologos circa lunarem circulum, ubi iam aer purior est: unde ait ipse Vergilius “aeris in campis”, item Lucanus “non illuc auro positi, nec ture sepulti perveniunt” (9.10). {{ancora+|737|[[Aeneis/Liber V#735|737.]]}} {{sc|}}Tum genus omne tuum et q. d. m. d. hae sunt causae, propter quas Aeneas descendit ad inferos: generis agnitio, et civitatis nomen, quod ei nullus umquam praedixerat, sed solus indicat pater. latet enim, ut supra diximus, verum urbis nomen: unde ei pater quasi pro mysterio et adfectione ait “illa inclita Roma”. et nomen quidem Romae a poeta dictum est; nam verum urbis nomen, ut dictum est, latet. {{ancora+|738|[[Aeneis/Liber V#735|738.]]}} {{sc|}}Torquet medios nox umida cursus e. m. s. e. o. a. a. dies est plenus, qui habet horas viginti quattuor: nam et nox pars diei est. dicimus autem diem a parte meliore: unde et usus est, ut sine commemoratione noctis numerum dicamus dierum. hic autem dies secundum Aegyptios inchoat ab occasu solis, secundum Persas ab ortu solis, secundum Etruscos et Athenienses a sexta hora diei, secundum Romanos a media nocte: et hos nunc secutus ait ‘medios cursus nox torquet et me saevus equis oriens adflavit anhelis’. haec autem plene exsequuntur et Cicero in auguralibus et Aulus Gellius in libris noctium Atticarum. hoc etiam illa res iuris indicat, quod cum tribunum plebi abnoctare ab urbe non liceret, licebat tamen exire post noctem mediam et ante mediam reverti. {{ancora+|739|[[Aeneis/Liber V#735|739.]]}} {{sc|}}Saevus oriens solem dicit, cuius lux est umbris inimica: unde Lucanus “et medio feriere die” (6.744). est autem physicum: nam pereunt umbrae solis adventu. {{ancora+|741|[[Aeneis/Liber V#740|741.]]}} {{sc|}}Aeneas quo deinde rvis?? ordo est: Aeneas deinde ‘quo ruis?’ {{ancora+|742|[[Aeneis/Liber V#740|742.]]}} {{sc|}}Quem fugis?? quasi ignorans rationem, qua fugeret. {{ancora+|744|[[Aeneis/Liber V#740|744.]]}} {{sc|}}Canae aut antiquae, aut propter ignis favillas. {{ancora+|745|[[Aeneis/Liber V#745|745.]]}} {{sc|}}Farre pio vel quia exinde sacrificabant: vel quia mos fuit apud maiores ut divinum ignem farre servarent: qui si durasset in alterum diem, eum aptum agendis rebus significabant. ‘far’ autem frumenti certa species est, sicut adoreum. {{ancora+|746|[[Aeneis/Liber V#745|746.]]}} {{sc|}}Primum principem. {{ancora+|749|[[Aeneis/Liber V#745|749.]]}} {{sc|}}Havd mora hoc est quod ait ‘et coniunge volentem’. nec ivssa voluntatem, ut supra “infandum regina iubes renovare dolorem”: aut certe quae Iuppiter iusserat. {{ancora+|750|[[Aeneis/Liber V#750|750.]]}} {{sc|}}Transcribunt urbi matres Romani moris verbum est: ‘transcripti’ enim in colonias deducebantur. urbi ad urbem. {{ancora+|751|[[Aeneis/Liber V#750|751.]]}} {{sc|}}Deponunt quasi de navibus. animos nil magnae l. e. aut Aeneas deponit eos qui nulla gloriae cupiditate tanguntur: aut hi qui erant transcripti, id est matres et volentium multitudo, deponunt animos, id est summittunt inertiae. {{ancora+|753|[[Aeneis/Liber V#750|753.]]}} {{sc|}}Robora navigiis melius hic distinguitur. {{ancora+|754|[[Aeneis/Liber V#750|754.]]}} {{sc|}}Exigvi numero sed bello vivida virtus transiit ad rem a numero. {{ancora+|755|[[Aeneis/Liber V#755|755.]]}} {{sc|}}Urbem designat aratro quem Cato in originibus dicit morem fuisse. conditores enim civitatis taurum in dexteram, vaccam intrinsecus iungebant, et incincti ritu Gabino, id est togae parte caput velati, parte succincti, tenebant stivam incurvam, ut glebae omnes intrinsecus caderent, et ita sulco ducto loca murorum designabant, aratrum suspendentes circa loca portarum. unde et territorium dictum est quasi terriborium tritum bubus et aratro. {{ancora+|757|[[Aeneis/Liber V#755|757.]]}} {{sc|}}Gavdet regno Troianus acestes suo: nomine enim eius fuerat civitas appellata. {{ancora+|758|[[Aeneis/Liber V#755|758.]]}} {{sc|}}Indicitque forum id est tempus et locum designat agendorum negotiorum, qui conventus vocatur. ‘indicit’ autem verbum iuris est. et per hoc potentem vult significare civitatem. et patribus dat ivra vocatis dat condendi iuris potestatem his quos appellaverat patres: aut certe vocatis patribus iura distribuit. hi autem, ut Sallustius dicit, “vel aetate vel curae similitudine patres appellati sunt”. senatores autem alii a senecta aetate, alii a sinendo dictos accipiunt: ipsi enim agendi facultatem dabant per senatus consulta. {{ancora+|759|[[Aeneis/Liber V#755|759.]]}} {{sc|}}erycino in vertice Eryx mons Siciliae supra Drepanum, ubi fuit templum Veneris Erycinae. {{ancora+|760|[[Aeneis/Liber V#760|760.]]}} {{sc|}}Idaliae Cypriae. sacerdos alii ad tumulum, alii inverso ordine ad templum referunt, ut lucus tantum tumulo detur Anchisae, ut in bucolicis “inducite fontibus umbras pastores”: nemora enim aptabant sepulcris. {{ancora+|768|[[Aeneis/Liber V#765|768.]]}} {{sc|}}Visa maris facies ut alibi “mene salis placidi vultum”. vult autem istos aspectum quoque maris horrere. {{ancora+|769|[[Aeneis/Liber V#765|769.]]}} {{sc|}}Fugae profectionis. {{ancora+|772|[[Aeneis/Liber V#770|772.]]}} {{sc|}}Eryci et tempestatibus bene iunxit: procellae enim aut de fluminibus, aut de montibus fiunt, quas περιπνοίας dicunt, vulgo †peripenas appellant. {{ancora+|773|[[Aeneis/Liber V#770|773.]]}} {{sc|}}Solvique ex ordine funem ordo est: iubet caedere ex ordine, id est rite peragi sacrificium, et sic solvi funem: sic in septimo “Phrygiamque ex ordine matrem invocat”, id est rite. ‹’funem’ autem› quo naves ad terram ligantur. {{ancora+|774|[[Aeneis/Liber V#770|774.]]}} {{sc|}}Tonsae olivae comptae, minutis frondibus. {{ancora+|775|[[Aeneis/Liber V#775|775.]]}} {{sc|}}Procul in prora in parte extrema. {{ancora+|780|[[Aeneis/Liber V#780|780.]]}} {{sc|}}Effundit pectore questus hoc est cum dolore, ut ait “funditque preces rex pectore ab imo”. {{ancora+|782|[[Aeneis/Liber V#780|782.]]}} {{sc|}}Preces descendere ad omnes si quid invidiae est in humillimis precibus, inputandum †in nomina Iunoni. nam ‘omnes’ dicendo etiam humiles significat: unde ait etiam descendere. {{ancora+|783|[[Aeneis/Liber V#780|783.]]}} {{sc|}}Quam nec longa dies id est longum tempus: de quo licet melius feminino genere dicamus, tamen et masculino dicimus: nam de certo die masculino tantum utendum est, ut ‘natalis meus dies est’. pietas nec mitigat aut Troianorum, quia pii sunt: aut certe propter illud “Iunoni Argivae iussos adolemus honores”, quasi quae nec sacrificiis placaretur. {{ancora+|784|[[Aeneis/Liber V#780|784.]]}} {{sc|}}Infracta valde fracta, ut “Turnus ut infractos adverso Marte Latinos”. {{ancora+|785|[[Aeneis/Liber V#785|785.]]}} {{sc|}}Media de gente id est totius gentis potentem. exedisse muliebriter dictum: nam inde est quod sequitur ‘cineres atque ossa peremptae’. sane ‘edo’ habet et rectam, sed antiquam declinationem, ut ‘edo edis edit’, et anomalam, ut ‘edo es est’: quarum secunda et tertia personae longae sunt propter differentiam ‘sum es est’. ‘edit’ autem in praeterito producitur ‘edi edisti edit’, ut ‘legit’. {{ancora+|788|[[Aeneis/Liber V#785|788.]]}} {{sc|}}Cavsas tanti sciat illa furoris bene supprimit: contra ipsam enim sunt quae Iuno in decimo exsequitur, ut ‘me duce Dardanius Spartam expugnavit adulter’. {{ancora+|790|[[Aeneis/Liber V#790|790.]]}} {{sc|}}Quam molem ut alibi “et tantas audetis tollere moles”. {{ancora+|791|[[Aeneis/Liber V#790|791.]]}} {{sc|}}Nequiquam aut sine causa, id est nulla extante ratione: aut ‘nequiquam’ quantum ad eius pertinet mentem: unam enim navem ex omnibus vertit. unde ait Iuno ‘quae potui infelix’. {{ancora+|792|[[Aeneis/Liber V#790|792.]]}} {{sc|}}In regnis hoc avsa tuis ut alibi “non illi imperium pelagi saevumque tridentem”. actis furore conpulsis, ut “reginam Allecto stimulis agit undique Bacchi”. {{ancora+|795|[[Aeneis/Liber V#795|795.]]}} {{sc|}}Ignotae ignobili, ut “nam saepe favos ignotus adedit stellio”: et dixit ignotam Italiae conparatione: nam ignota non erat ad quam bis Troiani venerant. {{ancora+|797|[[Aeneis/Liber V#795|797.]]}} {{sc|}}Vela tibi id est per regnum tuum. {{ancora+|798|[[Aeneis/Liber V#795|798.]]}} {{sc|}}Si concessa peto siquidem: nam modo ‘si’ confirmantis est. agit autem a possibili. {{ancora+|800|[[Aeneis/Liber V#800|800.]]}} {{sc|}}Fas omne est fas te est, hoc est possibile est, ‘meis regnis fidere’: nam ‘fido’ dativum tantum regit. {{ancora+|801|[[Aeneis/Liber V#800|801.]]}} {{sc|}}Unde genus ducis ut diximus supra, quia feliciter est navigaturus Aeneas, Venerem dicit a mari procreatam. et ut fert fabula, Caelus pater fuit Saturni. cui cum iratus filius falce virilia amputavit, delapsa in mare sunt: de quorum cruore et maris spuma nata dicitur Venus: unde et Ἀφροδίτη dicitur, ἀπὸ τοῦ ἀφροῦ . sed hoc habet ratio: omnes vires usu venerio debilitantur, qui sine corporis damno non geritur: unde fingitur Venus nata per damnum; de mari autem ideo, quia dicunt physici sudorem salsum esse, quem semper elicit coitus. unde etiam myrtus ei consecrata est, quae litoribus gaudet, ut ait “litora myrtetis laetissima”. ideo autem diximus ‘Caelus pater’, ut deus significaretur: nullus enim deus generis neutri est. nam caelum genere neutro elementum significat. mervi quoque etiam praestiti, ut “nec te regina negabo promeritam”. alii dicunt ‘militavi’, ut “aere merent parvo”. {{ancora+|802|[[Aeneis/Liber V#800|802.]]}} {{sc|}}Rabiem tantam caelique marisque ut in primo legimus. {{ancora+|803|[[Aeneis/Liber V#800|803.]]}} {{sc|}}In terris etiam in terris: nam augmentum est. {{ancora+|808|[[Aeneis/Liber V#805|808.]]}} {{sc|}}In mare se xanthus omnia haec Homeri sunt. {{ancora+|809|[[Aeneis/Liber V#805|809.]]}} {{sc|}}Nec dis nec viribus aequis id est diis iniquis, hoc est adversis: litotes figura. aut ‘non aequis’ non aequali favore: plures enim Graecis favebant. de matribus autem, id est Thetide et Venere, intellegere non possumus, quia et Thetide melior Venus est, et ei praesenti derogare nollet. {{ancora+|810|[[Aeneis/Liber V#810|810.]]}} {{sc|}}Cuperem cum vertere ab imo quod proprium eius est, ut “magnoque emota tridenti fundamenta quatit”. hinc ut supra diximus, ἐνοσίχθων dictus est. et fecit augmentum, cum se praestitisse dixit iratum. {{ancora+|813|[[Aeneis/Liber V#810|813.]]}} {{sc|}}Portus accedet hic distinguendum, ne sit contrarium Veneris petitioni, quae ait ‘liceat Laurentem attingere Thybrim’. {{ancora+|814|[[Aeneis/Liber V#810|814.]]}} {{sc|}}Amissum quem gurgite quaeres Misenum dicit, de quo legimus “inter saxa virum spumosa inmerserat unda”. {{ancora+|815|[[Aeneis/Liber V#815|815.]]}} {{sc|}}Unum pro multis Palinurum significat: nam falsum erit si unum voluerimus accipere: duos enim constat occisos, Misenum et Palinurum. {{ancora+|816|[[Aeneis/Liber V#815|816.]]}} {{sc|}}Laeta permulsit permulsit et laeta fecit, ut “animumque labantem inpulit”: aut certe perpetuum est epitheton Veneris. {{ancora+|817|[[Aeneis/Liber V#815|817.]]}} {{sc|}}Spumantia frena spumas moventia. {{ancora+|818|[[Aeneis/Liber V#815|818.]]}} {{sc|}}Feris equis, ut “inque feri curvam conpagibus alvum”. {{ancora+|822|[[Aeneis/Liber V#820|822.]]}} {{sc|}}Variae comitum facies aut beluas dicit marinas secundum naturam: aut poetice deos marinos. inmania cete τὸ κῆτος καὶ τὰ κήτη , ut βέλος βέλη : nam Latine sic declinari non potest. nullum enim apud nos animal generis neutri est: nisi forte ‘hic cetus, huius ceti’ dicamus, quod nusquam lectum est; nam dicuntur canes marini. {{ancora+|823|[[Aeneis/Liber V#820|823.]]}} {{sc|}}Et senior glauci chorus Glaucus Anthedonius piscator fuit. qui cum captos pisces supra herbam abiecisset et eos recepisse vidisset quam amiserant vitam, intellecta herbarum potentia, esu earum in deum mutatus est: cuius hic chorum ideo senem dicit, quia etiam ipse senex fuerat. aut certe seniorem dicit propter spumarum colorem, sicut paene omnes dii finguntur esse marini. inovsque palaemon Melicerta Inus filius. et notandum patronymicon a matre in auctore idoneo. {{ancora+|824|[[Aeneis/Liber V#820|824.]]}} {{sc|}}Phorcique exercitus omnis di qui sub Phorco agunt. hic autem Phorcus dicitur Thoosae nymphae et Neptuni filius. ut autem Varro dicit, rex fuit Corsicae et Sardiniae: qui cum ab Atlante rege navali certamine cum magna exercitus parte fuisset victus et obrutus, finxerunt socii eius eum in deum marinum esse conversum. {{ancora+|825|[[Aeneis/Liber V#825|825.]]}} {{sc|}}Laeva tenet thetis satis prudenter sexum debiliorem sinistrae adplicat parti. {{ancora+|826|[[Aeneis/Liber V#825|826.]]}} {{sc|}}Nisaee media diphthongos est. {{ancora+|827|[[Aeneis/Liber V#825|827.]]}} {{sc|}}Vicissim quia reliquerat quidem socios, sed feliciter petebat Italiam. {{ancora+|828|[[Aeneis/Liber V#825|828.]]}} {{sc|}}Pertemptant sollicitant. {{ancora+|829|[[Aeneis/Liber V#825|829.]]}} {{sc|}}Attolli malos id est vela per malorum volubilitatem levari: nam cum navigaret iam, non dubium quod olim erexerant arbores. {{ancora+|830|[[Aeneis/Liber V#830|830.]]}} {{sc|}}Fecere pedem id est podiam, hoc est funem, quo tenditur velum. sinistros nunc dextros pro aurae mutabilitate. {{ancora+|832|[[Aeneis/Liber V#830|832.]]}} {{sc|}}Cornva antemnarum extremitates. sva flamina prospera, a puppi venientia. {{ancora+|833|[[Aeneis/Liber V#830|833.]]}} {{sc|}}Princeps ante omnis unum verbum vacat. {{ancora+|835|[[Aeneis/Liber V#835|835.]]}} {{sc|}}Mediam caeli metam perite locutus est: nam medium caelum meta est ἀναβιβάζοντος circuli, qui medius est inter ortum et occasum. a medio autem caelo et finitur ortus, et occasus incipit siderum. alter est ὁρίζοντος , qui segregat aspectum huius caeli ab alio invisibili nobis. {{ancora+|837|[[Aeneis/Liber V#835|837.]]}} {{sc|}}Sub remis fusi per d. s. n. id est requierant paululum, sic remos tenentes. {{ancora+|838|[[Aeneis/Liber V#835|838.]]}} {{sc|}}Levis vel adventu vel discessu: nam levis in utroque est. {{ancora+|839|[[Aeneis/Liber V#835|839.]]}} {{sc|}}Dispulit umbras nam semper deos ambit nimbus. {{ancora+|840|[[Aeneis/Liber V#840|840.]]}} {{sc|}}Te palinure petens factiose adgrediens, adpetens. et sciendum in maius celebrari Palinuri mortem more poetico, quem dormientem in undas cecidisse constat †missum. somnia soporem. bene autem discernit ista Vergilius, ut ‘Somnum’ ipsum deum dicat, ‘somnium’ quod dormimus, ‘insomnium’ quod videmus in somnis, ut “sed falsa ad caelum mittunt insomnia manes”. {{ancora+|843|[[Aeneis/Liber V#840|843.]]}} {{sc|}}Iaside fili Iasi. ferunt ipsa aequora classem id est et aestu et aura nostris utimur. {{ancora+|844|[[Aeneis/Liber V#840|844.]]}} {{sc|}}Aequatae spirant avrae prosperae, ut “aequatis classem procedere velis”. {{ancora+|845|[[Aeneis/Liber V#845|845.]]}} {{sc|}}Pone caput bene particulatim ad id venit, quod aperte dictum refutaretur. laboris ex intuendis sideribus. pavlisper hoc est paululum, dum tu quiescis. {{ancora+|847|[[Aeneis/Liber V#845|847.]]}} {{sc|}}Vix attollens lumina aut a sideribus removens, aut certe numinis praesentia praegravatus: quod est melius: nam et sequens eius oratio turbata est, quod et semiplenae indicant elocutiones. {{ancora+|848|[[Aeneis/Liber V#845|848.]]}} {{sc|}}Vultum mutabilitatem, quae fit pro qualitate ventorum. {{ancora+|849|[[Aeneis/Liber V#845|849.]]}} {{sc|}}Ivbes vis, ut “infandum regina iubes renovare dolorem”. mene hvic confidere monstro?? subaudis ‘vis’, ‘iubes’. {{ancora+|850|[[Aeneis/Liber V#850|850.]]}} {{sc|}}Aenean credam quid enim per contrarium dicit: cur Aeneam non committam caelo et auris fallacibus, qui sum totiens serenitatis fraude deceptus? ‘quid enim’ quid ni? cur non? {{ancora+|851|[[Aeneis/Liber V#850|851.]]}} {{sc|}}Fravde sereni serenitatis: ut “et servantissimus aequi”. alii legunt ‘deceptus fraude caeli sereni’. {{ancora+|855|[[Aeneis/Liber V#855|855.]]}} {{sc|}}Vique soporatum stygia morte plenum. utraque tempora pro ‘utrumque tempus’. {{ancora+|856|[[Aeneis/Liber V#855|856.]]}} {{sc|}}Cunctanti quasi reluctanti. natantia errantia somni vicinitate. {{ancora+|858|[[Aeneis/Liber V#855|858.]]}} {{sc|}}Cum puppis parte prooeconomia: ut triduo natare potuerit. {{ancora+|862|[[Aeneis/Liber V#860|862.]]}} {{sc|}}Currit iter ut Cicero “ite viam, redite viam”. tutum praesidio Neptuni. {{ancora+|864|[[Aeneis/Liber V#860|864.]]}} {{sc|}}Sirenum Sirenes secundum fabulam tres, parte virgines fuerunt, parte volucres, Acheloi fluminis et Calliopes musae filiae. harum una voce, altera tibiis, alia lyra canebat: et primo iuxta Pelorum, post in Capreis insulis habitaverunt, quae inlectos suo cantu in naufragia deducebant. secundum veritatem meretrices fuerunt, quae transeuntes quoniam deducebant ad egestatem, his fictae sunt inferre naufragia. has Vlixes contemnendo deduxit ad mortem. ‘Sirenum’ autem genetivus pluralis est veniens ab ‘hac Sirene’. {{ancora+|866|[[Aeneis/Liber V#865|866.]]}} {{sc|}}Tum rauca ac si diceret, antehac delectabili voce resonabant, tunc fluctibus solis. et bene imitatus est maris stridorem ‘sale saxa sonabant’. {{ancora+|867|[[Aeneis/Liber V#865|867.]]}} {{sc|}}Amisso flvitantem e. m. naturale enim est ut fluctuet navis sine gubernatore. {{ancora+|868|[[Aeneis/Liber V#865|868.]]}} {{sc|}}Nocturnis rexit in undis dat ei hoc et in decimo, ut “ipse sedens clavumque regit velisque ministrat”. {{ancora+|869|[[Aeneis/Liber V#865|869.]]}} {{sc|}}Multa gemens nomen pro adverbio: hoc est multum et satis gemens. casu amici propter ruinam adlusit ad nomen. {{ancora+|870|[[Aeneis/Liber V#870|870.]]}} {{sc|}}Pelago confise hoc est quod supra Palinurus excusat. {{ancora+|871|[[Aeneis/Liber V#870|871.]]}} {{sc|}}Nudus insepultus, mortuus: ut “et freta destituent nudos in litore pisces”. singula autem legenda sunt, ut ad dolorem gradus fiant. ignota peregrina, ante non visa; nam in sexto dicturus est “paulatim adnabam terrae, iam tuta tenebam”. sciendum sane Tuccam et Varium hunc finem quinti esse voluisse: nam a Vergilio duo versus sequentes huic iuncti fuerunt: unde in non nullis antiquis codicibus sexti initium est “obvertunt pelago proras, tum dente tenaci”. {{Liber |Ante = Commentarius IV |AnteNomen = ../Liber IV |Post = Commentarius VI |PostNomen = ../Liber VI }} 23lgjuyreaxtg04andc72h4z0xraf02 265197 265196 2026-05-10T11:31:44Z Saumache 27923 265197 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos [[Aeneis/Liber V|librum V]] commentarius |Editio=1884, Lipsiae; [[w:de:Georg Thilo|Georg Thilo]] |Fons=[https://archive.org/details/invergiliicarmin01servuoft/page/587/mode/1up?view=theater archive.org] (partim) }} {{Liber |Ante = Commentarius IV |AnteNomen = ../Liber IV |Post = Commentarius VI |PostNomen = ../Liber VI }} *[''Inclinatis litteris scripta sunt scholia quae, sine certis dominis, {{wl|Q3384616|Petrus Daniel Aurelianensis}} 1600 anno primum eddidit.'' *''Rotundis uncis inclusa est scriptura scholiarum Daniele additarum ex codice Parisino (1750) quam integram editor istius editionis, cum plerumque ei videretur emendanda, addidit.'' *''Quadratis uncis inclusa sunt illa quae videbantur Danieli ex eodem abicienda.''] {{regula}} {{ancora+|1|[[Aeneis/Liber V#1|1.]]}} {{sc|}}Interea dum fletur aut sepelitur Dido: et hoc sermone librum, ut solet, superioribus iunxit. cuius pars maior ex Homero sumpta est: nam omnia quae hic commemorat, exhibentur circa tumulum Patrocli, nisi quod illic curule exercetur, hic navale certamen. sane intellegendum non potuisse fieri, ut una, nec plena die Aeneas ad Siciliam perveniret: unde accipiendum est, sicut supra legimus, quod circa primum ortum lucis navigavit, ut “regina e speculis ut primum albescere lucem vidit et aequatis classem procedere velis”. ergo tota die dum se Dido interimit, dum fletur, paululum provectus est, leniter spirantibus ventis, et flammas rogi circa vesperam vidit, quo tempore et per naturam ignem videre potuit, et per pristinum morem, quo per diem cadavera non incendebantur. deinde tota navigans nocte et alterius diei parte ad Siciliam venit. medium aut ‘medium’ est quicquid a principio recedit et necdum finem sortitur: aut ‘medium’ sic altum, ut medium putares, ut “graditurque per aequor iam medium”: nam vere ‘medium’ sequenti indicat loco ‘ut pelagus tenuere rates nec iam amplius ulla occurrit tellus: maria undique e. u. c.’ sane speciem pro genere posuit: nam mare significat ‘maria’. tenebat nautico usus est verbo, ut “Iliacas vento tenuisse carinas” et “ni teneant cursus”. {{ancora+|2|[[Aeneis/Liber V#1|2.]]}} {{sc|}}Certus aut indubitabiliter pergens, id est itineris sui certus: aut ‘certus Aeneas’, id est sollers, strenuus, velox, ut “equidem per litore certos dimittam”. atros aquilone quos nuper flans aquilo atros effecerat, ut “et mediis properas aquilonibus ire per altum”. nam ex Africa venientibus auster secundus est, aquilo adversus: ergo hoc dicit quod fluctus, qui atri esse consuerunt aquilonis flatu, qui ante flaverat secundo flatu, secarit Aeneas surgente zephyro, ut Mercurius “nec zephyros audis spirare secundos”. sed novimus, tempestatis hanc esse naturam, ut reliquias venti teneat etiam in alterius flatu, sicut Lucanus “ut quotiens aestus zephyris eurisque repugnat, huc abeunt fluctus, illuc mare” (3.549). ‘atros’ autem secundum Plinium dicit, qui ait in naturali historia, non esse maris certum colorem, sed pro qualitate ventorum mutari, et aut flavum esse, aut luculentum, aut atrum. {{ancora+|4|[[Aeneis/Liber V#1|4.]]}} {{sc|}}Conlucent flammis lucent undique: in honorem enim regum cum facibus procedebatur a populo: unde ait de Pallante “lucet via longo ordine flammarum et late discriminat agros”. postea etiam funebres lectulos proferre coeperunt: unde est etiam in sexto “vel quae Tiberine videbis funera, cum tumulum praeterlabere recentem”, cum de Marcello aedili diceret, filio sororis Augusti, in cuius honorem hoc factum est. quae tantum in quantitate est admiratio. sane sciendum Varronem dicere, Aeneam ab Anna amatum: et licet, ut supra diximus, plurimum tempus intersit, lectum tamen est. {{ancora+|5|[[Aeneis/Liber V#5|5.]]}} {{sc|}}Cavsa latet duri magno sed amore dolores polluto ‘duri dolores’ ὑπέρθεσις est: sed expositio talis est: ignorabant quidem causam Troiani, coniecturis tamen propius accedebant: nam ‘duri dolores magno amore polluto’, id est laeso, et notus feminarum furor ducebat Troianos per triste augurium, scilicet ut crederent se interemisse Didonem. multi dicunt ‘ducunt’ dilacerant, ut ad supra dictas duas causas tertia accedat: percellebant, inquit, animos Troianorum, quod nascebantur duri dolores amore polluto, quod notus erat feminae furor, quod ignem rogi videbant, id est omen navigantibus triste: ut ‘pertriste’ valde triste sit. sed si sic intellexerimus, tertio dicto congruit tantum, non etiam superioribus: nec enim Troiani navigantes iam poterant aut de amore aut de furore Didonis esse solliciti. {{ancora+|7|[[Aeneis/Liber V#5|7.]]}} {{sc|}}triste per avgurium quidam ‘augurium’ pro coniectura accipiunt. sed in quarto libro relatum est, duplici modo diras fieri: aut in signis, aut quocumque modo, aut quacumque parte. sed de signis diram fieri in tertio de harpyiis et in quarto de Didone significatum est: nunc quocumque modo diram fieri sic ostenditur, cum facit Aeneam ex Africa navigantem flammam e rogo Didonis adtendere, dixit enim ‘quae tantum accenderit ignem causa latet’ usque ‘pectora ducunt’. cum enim dat ubique Aeneae auguriorum peritiam, ostendit scisse eum etiam haec signa inter diras referri: quod verum fuisse declarat secuta tempestas. teucrorum pectora ducunt sicut dictum est, propter visas flammas rogales, quae malum navigantibus omen efficiunt: et Troiani auguriorum periti sunt, nam neque ad Italiam veniunt, et mox naves incendio amittunt. {{ancora+|8|[[Aeneis/Liber V#5|8.]]}} {{sc|}}Rates pro navibus abusive posuit. {{ancora+|9|[[Aeneis/Liber V#5|9.]]}} {{sc|}}maria undique et undique caelum ecce vere nunc est medium mare. {{ancora+|10|[[Aeneis/Liber V#10|10.]]}} {{sc|}}Olli aut tunc: aut illi. supra caput periculosus, inevitabilis, mortifer: nec enim simpliciter dictum est, cum omnis imber supra caput sit. {{ancora+|11|[[Aeneis/Liber V#10|11.]]}} {{sc|}}noctem tenebras, hiemem tempestatem: Graeci enim χειμῶνα , et non solum anni tempus, sed et tempestatem significant. inhorrvit unda tenebris hoc est et noctis, et nubium. {{ancora+|12|[[Aeneis/Liber V#10|12.]]}} {{sc|}}Ipse gubernator ἐμφατικῶς hoc est, qui debuit esse solacio. puppi ab alta subaudis ‘haec ait’. {{ancora+|13|[[Aeneis/Liber V#10|13.]]}} {{sc|}}Quianam id est cur. et est interrogantis adverbium, quo usus est bis, hic et in decimo “caelicolae magni, quianam sententia vobis versa retro?” nimbi pro nubes. colligere arma ivbet vela contrahere, non penitus deponere: nam dicit ‘obliquatque sinus in ventum’. {{ancora+|16|[[Aeneis/Liber V#15|16.]]}} {{sc|}}obliquatque sinus in ventum contra eam partem, qua venti flabant. et eleganter per totum gubernatorem ostendit ante omnia temptare, quam ad confessionem descendat. {{ancora+|17|[[Aeneis/Liber V#15|17.]]}} {{sc|}}magnanime Aenea fortissime. et est epitheton sumptum ex tempore, hoc est qui non consternaris: sic in quarto ubi nuptias facturus est, ait “ipse ante alios pulcherrimus omnes”. ivppiter auctor aut nostrae navigationis; aut secundum usum locutus est: nec si huius rei auctorem se Iuppiter faciat. et multi quaerunt, quomodo ‘auctor Iuppiter’, cum Apollini dicat “tot maria intravi duce te?” sed legimus “quae Phoebo pater omnipotens”: et specialiter navigationis ex Africa auctor est Iuppiter. {{ancora+|18|[[Aeneis/Liber V#15|18.]]}} {{sc|}}Hoc caelo id est aere, “in hoc caelo qui dicitur aer”: sic Lucretius posuit. {{ancora+|19|[[Aeneis/Liber V#15|19.]]}} {{sc|}}Mutati transversa fremunt id est hinc atque hinc, quod est ex transverso: Varro de ora maritima “nihil enim venti, ut docti dixerunt, nisi aer multus fluens transversus”. est autem adverbium factum de nomine, ut “cunctatur et amnis rauca sonans”, item “et pede terram crebra ferit”. nomen et adverbium plerumque in se transeunt: nomen in adverbium, “torvumque repente clamat”, id est torve: item adverbium in nomen, ut “dum mane novum” accepta declinatione factum est nomen. sic Persius “iam cras hesternum consumpsimus, ecce aliud cras”. sed nomen cum adverbium esse coeperit, fit indeclinabile; adverbium cum nomen esse coeperit, declinatur: unde ait Plautus “a mani ad vesperum” (Am. 253), (Mil. 503, Mos. 767). ‘a mane’ autem propter triptoton non dixit: cum enim in alienum ius transeunt hae partes, non suis, sed earum ad quas transierint, utuntur potestatibus, dumtaxat in declinatione. nam temporum rationem suam reservant: ut hoc loco ‘transversa’, cum adverbium sit, ‘a’ tamen brevis est, quia venit ex nomine, licet duae consonantes sequantur: cum sciamus ‘a’ terminata adverbia longa esse, ut paulo post “et frustra cerno te tendere contra”. vespere ab atro id est ab occidente nubibus confuso, hoc est quo tendimus: nec enim sine ratione post generalitatem addidit speciem. quidam autem ideo ‘atro’ dicunt, quia ubi dies est occidens, atra omnia facit, id est noctem. {{ancora+|20|[[Aeneis/Liber V#20|20.]]}} {{sc|}}In nubem cogitur aer nubes enim aeris densitas facit, ut “denset erant quae rara modo et quae densa relaxat”: contrario “scindit se nubes et in aethera purgat apertum”. {{ancora+|21|[[Aeneis/Liber V#20|21.]]}} {{sc|}}nec nos obniti contra κατὰ τοῦ αὐτοῦ : sufficiebat enim aut ‘obniti’, aut ‘contra niti’. tendere pro ‘contendere’: aphaeresis est. tantum aut quantum adversa tempestas valet, aut ‘tantum’ pro ‘in tantum’, ut “quid tantum insano iuvat indulgere dolori”. {{ancora+|22|[[Aeneis/Liber V#20|22.]]}} {{sc|}}sufficimus hic simpliciter, alibi subministrare significat, ut “sufficit umorem”. sequamur fortunam scilicet. {{ancora+|23|[[Aeneis/Liber V#20|23.]]}} {{sc|}}quoque vocat vertamus iter videtur bis idem dixisse. nec litora longe a facili. et deest ‘esse’. {{ancora+|24|[[Aeneis/Liber V#20|24.]]}} {{sc|}}Fida propter Acestis adfinitatem. fraterna erycis propter Erycem, Butae et Veneris filium, secundum alios Neptuni et Veneris, regem Siciliae, unum sicut dicitur de numero Argonautarum. sicanos corripuit ‘Si’, alibi producit, ut “Sicanio praetenta sinu”. {{ancora+|25|[[Aeneis/Liber V#25|25.]]}} {{sc|}}Rite memor servata remetior astra si rite remetior astra paulo ante servata, scilicet ante tempestatem. colligit autem vicinitatem ex ratione cursus, qui a peritis horis colligitur, quas indicant sidera. {{ancora+|27|[[Aeneis/Liber V#25|27.]]}} {{sc|}}Iamdudum non tantum heroicum est quod dat Aeneae gubernandi scientiam, sed etiam ad prooeconomiam pertinet: dicturus enim est “et ipse ratem nocturnis rexit in undis”. frustra cerno te tendere contra ad illud respondit ‘nec nos obniti contra, nec tendere tantum sufficimus’. {{ancora+|28|[[Aeneis/Liber V#25|28.]]}} {{sc|}}Flecte viam velis ex re maritima nata declamatio. in terra enim a via deflectimus nos, in mari ipsam flectimus viam. non ergo velorum viam, sed per vela ipsius cursus viam dixit. ‘flecte’ autem significat muta: Pacuvius “quae meum venenis flexit socium pectora”. et hic ad illud respondit ‘quoque vocat vertamus iter’. {{ancora+|29|[[Aeneis/Liber V#25|29.]]}} {{sc|}}Fessas naves pro ‘nos fessos’. vel ‘fessas’ quassas, nec ad plenum refectas. dimittere pro ‘inmittere’. {{ancora+|30|[[Aeneis/Liber V#30|30.]]}} {{sc|}}Dardanium acesten ut et supra diximus, Hippotes filiam suam Egestam ne ad cetos religaretur, superposuit naviculae et misit quo fors tulisset. qua delata ad Siciliam, Crinisus fluvius concubuit cum ea conversus in canem, unde Acestes est natus: vel, ut quibusdam videtur, Agestes. huius rei ut esset indicium aes cum effigie canis percussum Siculi habuerunt. alii dicunt Laomedontem regem Troianorum, cum graviter cives sui ab ceto, id est belua marina, infestarentur propterea quod mercedem Neptuno ob fabricatos muros negasset, ad templum Iovis Ammonis scitatum misisse de mali remedio vel fine. cui cum esset responsum, ut filiam suam Hesionam beluae offerret, et hoc a civibus facere cogeretur, fore respondit si ante eorum filias beluae obiecisset: quo facto cum plures puellae a ceto absumptae essent, plerique parentes filias in longinqua miserunt, ex quibus una †troia nomine silvae aegesta delata in Siciliam est, et a Criniso, sicut dictum est, conpressa edidit Acestem. alii dicunt Laomedontem, cum, sicut narratum est, propter filiam suam seditionem a civibus pertulisset, unum de Troianis, auctorem seditionis, occidisse filiasque eius mercatoribus exponendas dedisse, a quibus illae in Sicilia prope Crinisum amnem relictae sunt, quarum ille unam in canem conversus compressit. quidam dicunt Egestam reversam in matrimonium a Capye ductam, ex quibus Anchisen natum. servat hic tenet, ut “et tantas servabat filia sedes”: vel certe ‘servat’ habet. {{ancora+|31|[[Aeneis/Liber V#30|31.]]}} {{sc|}}gremio conplectitur ossa quasi de matre dixit. et quaeritur, cur hoc Palinurus, cum ad Siciliam suaderet devertere, non dixerit: nisi forte quod luctus Aeneam noluerit admonere, propter quod ante Aeneas causa mortis paternae Siciliam oram inlaetabilem dixerit. {{ancora+|32|[[Aeneis/Liber V#30|32.]]}} {{sc|}}Secundi zephyri quomodo, si tempestas est? sed iam secundi post conversionem navis. {{ancora+|34|[[Aeneis/Liber V#30|34.]]}} {{sc|}}Et tandem vacans particula est ‘tandem’, ut “et quo sub caelo tandem”: nam cur ‘tandem’, cum dicat ‘fertur cita gurgite classis’? aut ‘tandem’ ideo quia navigantibus etiam cita navigatio tarda videtur: aut ‘tandem’ periculis liberati. laeti qui in tempore tempestate caruissent. notae notae harenae, ad notam harenam. et utrum ‘notae’ dulci? an quia iam ibi fuerant? ut ‘vix e conspectu Siculae telluris in altum’. {{ancora+|35|[[Aeneis/Liber V#35|35.]]}} {{sc|}}excelso utrum ἀν’ ὑφέν , an ‘ex celso’ pro ‘excelso’? miratus is qui mirabatur: aut certe ‘miratus occurrit’. et bene temperato usus est verbo, ne videretur aut quasi inhospitalis dolere, aut exultare voti nescius Troianorum. {{ancora+|37|[[Aeneis/Liber V#35|37.]]}} {{sc|}}Horridus terribilis. in iaculis in hastis: Ennius “levesque secuntur in hastis”. libystidis vrsae aut re vera: aut ferae Africanae, id est leonis aut pardi. {{ancora+|39|[[Aeneis/Liber V#35|39.]]}} {{sc|}}non inmemor litotes figura. {{ancora+|40|[[Aeneis/Liber V#40|40.]]}} {{sc|}}gratatur quidam ‘gratatur’ non gratulatur, sed laetatur acci- piunt, ut, quod ad Troianorum votum pertinet, miseretur ad Siciliam reversos, quod ad suum animum, gaudeat. Pacuvius in Hermiona hoc verbum posuit “ibo atque dicam, frequentes ut eant gratatum hospiti”, Accius Pelopidis “nec tibi me in hac re gratari decet”. quidam tamen reprehendunt quod penitus non dederit verba Acesti gratulanti. reduces salvos: alibi “ut reduces illi ludunt”. gaza agresti opibus rusticanis: nam gaza omnis fructus est. {{ancora+|42|[[Aeneis/Liber V#40|42.]]}} {{sc|}}Stellas fugarat poetice dixit: nam si stellae a stando dictae sunt, non fugantur; semper enim fixae sunt praeter planetas. et est indicativus modus pro coniunctivo: cum fugasset tempestates. {{ancora+|43|[[Aeneis/Liber V#40|43.]]}} {{sc|}}clara dies ad conparationem. {{ancora+|44|[[Aeneis/Liber V#40|44.]]}} {{sc|}}advocat Aeneas proprie enim advocata contio dicitur. {{ancora+|45|[[Aeneis/Liber V#45|45.]]}} {{sc|}}Dardanidae magni frequenter, ut diximus, ad opus suum Vergilius aliqua ex historia derivat: nam sic omnia inducit, quasi divini honores solvantur Anchisae, quos constat Iulio Caesari tribuisse Augustum. et bene dicit ‘genus alto a sanguine divum’: nam per tacitam oeconomiam ostendit, debere Anchisen generis sui honorem mereri: unde est “dis genite et geniture deos”. a sanguine divum ‘divum’ et ‘deorum’ indifferenter plerumque ponit poeta, quamquam sit discretio, ut deos perpetuos dicamus, divos ex hominibus factos, quasi qui diem obierint: unde divos etiam imperatores vocamus. sed Varro et Ateius contra sentiunt, dicentes divos perpetuos, deos, qui propter sui consecrationem timentur, ut sunt dii manes: quod tangit in duodecimo dicens “diva deam stagnis quae fluminibusque sonoris praesidet”. {{ancora+|46|[[Aeneis/Liber V#45|46.]]}} {{sc|}}Annvus orbis quia menses in sese recurrunt et annum faciunt: unde et anulus quasi anuus dictus. sic alibi “atque in se sua per vestigia volvitur annus”. {{ancora+|47|[[Aeneis/Liber V#45|47.]]}} {{sc|}}Divini aut laus est, ut “divini opus Alcimedontis”: aut re vera ‘divini’; nam ait “genitor mihi talia namque, nunc repeto, Anchises fatorum arcana reliquit”. multa enim antiqua lectio Anchisen futurorum scientem concelebrat. aut ‘divini’ id est dei, quia apud Romanos defunctorum parentes dei a filiis vocabantur. {{ancora+|48|[[Aeneis/Liber V#45|48.]]}} {{sc|}}Maestas aras aut ipsi maesti; aut medium se praebet: nam et hominem fuisse novit, et vult eum ex consecratione numen effectum; nam ‘maestas aras’ ad hominem pertinet, id est diis manibus consecratas, et quod paulo post dicit ‘altaria liquit’ vult esse divinitatis post apotheosin, posteaquam deus confirmatus est: unde est et ‘adytis’, quae templorum sunt, et ‘successit tumulo’, quod est hominis. {{ancora+|49|[[Aeneis/Liber V#45|49.]]}} {{sc|}}Nisi fallor non quasi nescius dixit, sed propter anni confusionem, quae erat apud maiores. nam ante Caesarem qui nobis anni rationem conposuit, quam hodieque servamus, intercalabantur decem dies, ut etiam in Verrinis legimus, scilicet lunae non congruente ratione. annum autem primo Eudoxus, post Hipparchus, deinde Ptolomaeus, ad ultimum Caesar deprehendit. acerbum propter perditum patrem. {{ancora+|50|[[Aeneis/Liber V#50|50.]]}} {{sc|}}Honoratum quia deus effectus est. sic di volvistis ut in tertio “visum superis”. semper enim de diis salva veneratione conqueritur. sane * * * subaudiendum extrinsecus. {{ancora+|51|[[Aeneis/Liber V#50|51.]]}} {{sc|}}Gaetulis agerem si syrtibus si in Gaetulis syrtibus agerem, id est essem. et bene aut desertos, aut hostiles commemorat locos. sane multis modis hoc loco ludos fieri debere dicit: a necessitate ‘hunc ego Gaetulis’ et reliqua: ab oportunitate ‘nunc ultro ad cineres ipsius’: ut et praemiis invitet ‘bina boum vobis Troia’ et reliqua: deinde genera certaminum ‘quique pedum cursu valet’ et reliqua: et orationem auspicato concludit dicendo ‘ore favete omnes et cingite tempora ramis’. exul extra solum suum. {{ancora+|52|[[Aeneis/Liber V#50|52.]]}} {{sc|}}Argolicove mari Ionico et Adriatico. deprensus occupatus. et proprie navigantum est, ut “deprensis olim statio tutissima nautis”. urbe mycene Graece dixit: unde singularem numerum posuit. ‘Mycene’ autem sicut ‘Thebe’: Iuvenalis “atque vetus Thebe centum iacet obruta portis”, ut sit ‘Mycene Mycenes’, ut ‘Agave Agaves’. potest et exinde Latinam fecisse declinationem, ut sit ‘haec Mycena huius Mycenae’, ut ‘Fidena’. et est periphrasis ‘urbe Mycenae’, id est Mycenis, ut “urbem Patavi”. {{ancora+|53|[[Aeneis/Liber V#50|53.]]}} {{sc|}}Annva vota haec quasi numini. et ‘vota’ nove funebre sacrificium dixit, id est ludos funebres, cum vota rerum secundarum sint. {{ancora+|54|[[Aeneis/Liber V#50|54.]]}} {{sc|}}Svis donis congruis, aut certe debitis: sunt enim tantum superorum munera, sunt inferorum: in bucolicis “Phoebo sua semper apud me munera sunt, lauri, et suave rubens hyacinthus”. pro aris autem altaria, quae superorum deorum sunt. et hoc ideo quia Anchises iam deus est. {{ancora+|55|[[Aeneis/Liber V#55|55.]]}} {{sc|}}Nunc vltro argumentum a minore ad maius. ‘ultro’ autem aut ‘ultra’, id est insuper, hoc est amplius numina praestiterunt: aut ‘ultro’, id est sponte sua, non optantibus, vel volentibus nobis: vult enim ob hoc tempestatem ortam, non ut ab Italia depellerentur, sed quo sacra renovarentur Anchisae. {{ancora+|56|[[Aeneis/Liber V#55|56.]]}} {{sc|}}‹sine mente› sine numine divum sine voluntate et sine aucto- ritate. {{ancora+|57|[[Aeneis/Liber V#55|57.]]}} {{sc|}}intramus pro intravimus. {{ancora+|58|[[Aeneis/Liber V#55|58.]]}} {{sc|}}Celebremus honorem quomodo ‘laetum honorem’? aut pro ‘nos laeti’: aut honorem non dixit exsequias: nam et ventos quasi a numine vult petere. et eum deum ubique memorat, cum in subsequentibus etiam vino libarit, [aut] quod mortuis non licebat. {{ancora+|59|[[Aeneis/Liber V#55|59.]]}} {{sc|}}poscamus ventos utrum tum, id est deinde petamus ventos: et utrum a diis, an ab Anchise, quem deum per templa commemorat. {{ancora+|60|[[Aeneis/Liber V#60|60.]]}} {{sc|}}Posita constituta, ut “et posuere in montibus urbem Pallantis proavi de nomine Pallanteum”. dicit autem: petamus etiam hoc, ut velit nos in urbe constituta singulis quibusque annis sibi sacra persolvere. et bene ‘sacra’, tamquam de deo, et ‘urbe posita’, hoc est non quasi exules et vagi. {{ancora+|61|[[Aeneis/Liber V#60|61.]]}} {{sc|}}bina boum et reliqua. utrum κατὰ τὸ σιωπώμενον Acestes illi mandavit, an ultro Aeneas etiam illius nomine pollicetur, an quasi de amici animo Aeneas promittit? {{ancora+|62|[[Aeneis/Liber V#60|62.]]}} {{sc|}}In naves per naves: multa enim ‘in’ significat, ut diximus supra. {{ancora+|63|[[Aeneis/Liber V#60|63.]]}} {{sc|}}quos colit hospes acestes non ait Siculos, sed quos Acestes colit. {{ancora+|64|[[Aeneis/Liber V#60|64.]]}} {{sc|}}Si nona diem mortalibus almum in hoc loco aut pro confirmativa posita est, ut “vestro si munere tellus”, ut sit ‘si’ pro ‘cum’, id est cum venerit: aut ‘si’ pro dubitativa est, ut accipiamus ‘almum’ serenum, id est si dederit diem serenum et talem qualis ludis aptus est. ergo non de die, qui certus est, dubitat, sed de serenitate: unde paulo post “serena iam luce”. et sciendum quia apud maiores ubiubi quis fuisset extinctus, ad domum suam referebatur: unde est “sedibus hunc refer ante suis”: et illic septem erat diebus, octavo incendebatur, nono sepeliebatur: unde Horatius “novendiales dissipare pulveres”. inde etiam ludi qui in honorem mortuorum celebrabantur novendiales dicuntur. sciendum quia etiam domi suae sepeliebantur: unde orta est consuetudo, ut dii penates colantur in domibus. non nulli tamen ‘si’ pro ‘quando’ accipiunt. {{ancora+|66|[[Aeneis/Liber V#65|66.]]}} {{sc|}}Prima re vera ‘prima’: nam cetera non eo quo dicit editurus est ordine. ergo ἀνακόλουθον . {{ancora+|67|[[Aeneis/Liber V#65|67.]]}} {{sc|}}quique pedum deest ‘hinc’ vel ‘inde’. viribus avdax hoc ad omnia pertinet, et potest non subdistingui: quamvis quidam luctationem accipiant, quod non reddidit. {{ancora+|68|[[Aeneis/Liber V#65|68.]]}} {{sc|}}Aut iaculo incedit melior id est iactu velocium sagittarum, ut vacet ‘ve’. sic ista iunxit in nono “insidiis iaculo et longe fallente sagitta”, id est iaculo longe fallentis sagittae: nam non exhibuit iaculatores. aut notandum quod iaculatores promisit, nec exhibuit. melior comparativum pro absoluto; sed in usu iam †et hit pro absolutis accipiuntur. {{ancora+|69|[[Aeneis/Liber V#65|69.]]}} {{sc|}}Crudo caestu aut crudeli, aut duro: ut sit simpliciter dictum, quod ex corio duro sit. ‘caestus’ autem per diphthongon pugilum arma significat, habet etiam pluralem numerum et est quartae formae: nam ‘cestus cesti’ numeri tantum singularis sine diphthongo balteum Veneris significat. {{ancora+|70|[[Aeneis/Liber V#70|70.]]}} {{sc|}}Praemia palmae id est virtutis: a praecedenti quod sequitur. {{ancora+|71|[[Aeneis/Liber V#70|71.]]}} {{sc|}}Ore favete apto sermone usus est et sacrificio et ludis: nam in sacris taciturnitas necessaria est, quod etiam praeco magistratu sacrificante dicebat ‘favete linguis, favete vocibus’, hoc est bona omina habete, aut tacete: in ludis quoque necessarius favor est, quem propter plausum futuris spectatoribus dicit. ‘favet’ autem ore quis etiam per taciturnitatem: Horatius posuit “favete linguis, carmina non prius audita Musarum sacerdos”. cingite tempora ramis ex Romano more. nam festis ludis omnis aetas coronata spectabat, quod ostendit per Aeneam, Acesten, Ascanium, per quos omnem demonstrat aetatem. {{ancora+|72|[[Aeneis/Liber V#70|72.]]}} {{sc|}}Materna myrto vel quasi filius, vel quasi Veneris sacrificaturus marito. et quia dixerat ‘ramis’ superius, ipse reddidit cum dicit ‘myrto’. unde autem myrtus Veneri dicata est? fabula autem talis est: Myrrha, Cinyrae filia, cum adamasset patrem et eius se stupro nocturnis horis captata ebrietate paterna subiecisset gravidaque de eo esset facta, prodito incesto cum patrem insequentem se stricto gladio fugeret, in arborem versa est: quae cum infantem, quem intra uterum habuerat, etiam in cortice retineret, percussa, ut quidam volunt, a patris gladio, ut quidam, ab apro, parvulum edidit, quem educatum nymphae Adonem appellaverunt. hunc Venus vehementissime dilexit, et cum ira Martis ab apro esset occisus, sanguinem eius vertit in florem, qui numquam vento decuti dicitur. arborem quoque myrtum, ex qua puer natus fuerat, tutelae suae adscripsit: quamvis alii dicant, ideo myrtum Veneri dicatam, quia cum e mari exisset ne nuda conspiceretur, conlatuit in myrto, vel quia fragilis est arbor ipsa, ut amor inconstans, vel quia iucundi odoris, ut “sic positae quoniam suavis miscetis odores”. {{ancora+|73|[[Aeneis/Liber V#70|73.]]}} {{sc|}}Hoc elymus facit princeps Troianorum, qui dicitur tres in Sicilia condidisse civitates †Ascam, Entellam, Egestam. alii dicunt eum post incensum Ilium cum Aceste in Siciliam venisse eique participem fuisse. alii Anchisae nothum filium tradunt. Fabius Helymum regem in Sicilia genitum, Erycis fratrem fuisse dicit. aevi matvrus honestius, quam si aevo maturo diceret: vel certe ‘aevi maturi’. {{ancora+|74|[[Aeneis/Liber V#70|74.]]}} {{sc|}}sequitur imitatur, ut “victriciaque arma secutus”. {{ancora+|77|[[Aeneis/Liber V#75|77.]]}} {{sc|}}Rite secundum ritum sacrificii, quo exigebatur, ut libaret de mero Baccho, id est puro. carchesia autem genus poculorum est. dicitur autem et summitas mali per quam funes traiciunt. {{ancora+|78|[[Aeneis/Liber V#75|78.]]}} {{sc|}}Hvmi terrae. lacte novo aut statim mulcto, aut post fetum, quod colostrum dicitur neutro genere. umbrae autem sanguine et lacte satiantur: unde feminae, quae mortuos prosequuntur, ubera tundunt, ut lac exprimant, cuncti autem se lacerant, ut sanguinem effundant. sanguine sacro victimarum, ut diximus supra. et notandum, quia partim quasi mortuo pari numero sacrificat, partim inpari, quasi deo, ut ‘caedit quinas de more bidentes’: nam legimus “numero deus inpare gaudet”. {{ancora+|79|[[Aeneis/Liber V#75|79.]]}} {{sc|}}Purpureosque iacit flores ad sanguinis imitationem, in quo est sedes animae: sic in sexto “purpureos spargam flores”, item “purpureasque super vestes velamina nota”, scilicet, [ut supra dixit,] ut sedis suae cognoscat imitationem. {{ancora+|80|[[Aeneis/Liber V#80|80.]]}} {{sc|}}Salve ‘salve’ et ‘vale’ secundum Varronem in logistoricis synonyma sunt: unde his et in salutatione utimur, et in exsecrationibus: ut “valeant qui inter nos discidium volunt”: unde etiam haec mortuis dicimus, non quo eis optemus salutem, in quibus nulla esse potest; sed ut significemus, nos sic digredi, ut ostendamus, eos numquam in nostram communionem esse venturos. et hoc verbum ‘salve’ apud auctores bonos ter enuntiatum invenitur ‘salve, salvere, salvete’. iterum pro secundo. hic distinguendum: nam quo tempore sepeliit eum, dixit sine dubio ‘salve’ et ‘vale’. {{ancora+|81|[[Aeneis/Liber V#80|81.]]}} {{sc|}}Recepti nequiquam cineres cineres pro ipso patre posuit, ac si diceret, salve pater de Troia liberate sine causa: propter quod sequitur ‘non licuit fines Italos fataliaque arva’. alii ad historiam supra dictam referunt distinctione mutata, ut dicant: ‘recepti iterum cineres’ semel ex Troia, semel a Diomede, qui dicitur ossa eius eruta cum Palladio reddidisse Aeneae: ‘nequiquam’ autem secundum Epicureos, qui dicunt omnia perire cum corpore. animaeque umbraeque paternae vocativus pluralis est: nam Plato et Aristoteles et omnes periti dicunt in homine quattuor esse animas: unam vitalem, ut in vermibus, qui tantum moventur: aliam sensualem, ut in mutis animalibus, in quibus est sensus et timoris et gaudii: tertiam intellectualem, ut in hominibus, qui et cogitare et recte iudicare possunt: esse etiam quartam infra omnes quae φυσική vocatur naturalis, ut est in herbis et arboribus, quae etiam motu carentes, vitam tamen habent; nam et nascuntur et crescunt et pereunt, unde est “atque interfice messes”. his rebus colligitur, hominem harum omnium animarum esse participem: unde Sallustius ait “alterum nobis cum diis, alterum cum beluis commune est”. de umbris autem facilis est probatio: nam si quattuor sunt animae, sequitur ut tot sint umbrae; ut si quis inter duas stet lucernas, geminam umbram creat. hoc autem de animis etiam Lucretius adserit; sed non tantum veritati studet, quam sectae Epicureae. alii ista fugientes dicunt, ‘animae’ et ‘umbrae’ genetivum esse singularem, ut sit ‘cineres umbrae et animae paternae’: quod non valde probandum est: nec enim umbra aut anima cineres habent. {{ancora+|83|[[Aeneis/Liber V#80|83.]]}} {{sc|}}Quicumque est aut quia adhuc eum nusquam vidit: aut taedio longae navigationis hoc dicit. ‘quaerere’ ut alibi “arva neque Ausoniae semper cedentia retro quaerenda”. {{ancora+|84|[[Aeneis/Liber V#80|84.]]}} {{sc|}}adytis ab imis ecce, sicut dictum est, ubique tamquam de deo loquitur: templorum enim et deorum adyta dicimus. lubricus angvis labilis. alias locum dicit, ut “per lubrica surgens”. {{ancora+|85|[[Aeneis/Liber V#85|85.]]}} {{sc|}}Septem ingens gyros loci genium per magnitudinem vult probare; nullus enim locus sine genio, qui per anguem plerumque ostenditur: Persius “pinge duos angues: pueri, sacer est locus”. sane hunc locum de Homero sumpsit, qui inducit Graecos apud Aulidem omen futuri decennalis belli ex serpente collegisse, qui etiam matrem consumpsit novem pullis comesis: ita ergo nunc etiam Aeneae omen sui erroris ostenditur septem gyris: nam septimus ei annus est finis erroris. et est optimum figmentum: annus enim secundum Aegyptios indicabatur ante inventas litteras picto dracone caudam suam mordente, quia in se recurrit. alii hoc secundum Platonem dictum volunt, qui ait animos per septem circulos ad corpora penetrare. gyros nomen legimus; verbum exinde non invenimus. {{ancora+|86|[[Aeneis/Liber V#85|86.]]}} {{sc|}}Placide repens quiete. amplexus placide hoc est molliter. nec dixit ‘corripuit’, sed ‘amplexus est’. {{ancora+|87|[[Aeneis/Liber V#85|87.]]}} {{sc|}}Caeruleae cui terga notae caeruleae notae et fulgor auro variatus. incendebat id est inlustrabat. {{ancora+|90|[[Aeneis/Liber V#90|90.]]}} {{sc|}}Agmine longo tandem post illos gyros tandem longo repere coepti agmine, id est impetu, tractu. serpens participium est, non nomen, ac si diceret ‘repens’. {{ancora+|92|[[Aeneis/Liber V#90|92.]]}} {{sc|}}Libavitque dapes leviter gustavit epulas super positas, quae silicernium vocantur quasi silicenium, super silicem positum. {{ancora+|93|[[Aeneis/Liber V#90|93.]]}} {{sc|}}Depasta altaria ‘altaria’ species ararum. ‘depasta’ autem, non a se: nam supra ait ‘libavitque dapes’; sed hoc dicit: tam diu permansit, quam diu cuncta aris superposita flamma consumeret. {{ancora+|95|[[Aeneis/Liber V#95|95.]]}} {{sc|}}Genivmne loci quia, ut diximus, nullus locus sine genio. famulvmne parentis fuit enim haec maiorum consuetudo, sicut hodieque apud Indos est, ut quotiens reges moriebantur, cum his dilecti equi vel servi et una de uxoribus carior circa rogum occisi incenderentur, inter quas de hoc ipso erat magna contentio. possumus ergo ‘famulum’ servum sepultum cum Anchisa accipere. aut per apotheosin deum ostendit effectum: unde ei famulum dat, quasi ministrum; singula enim numina habent inferiores potestates quasi ministras, ut Venus Adonim, Diana Virbium. aut certe secundum Pythagoram dicit, qui primus deprehendit, de medulla hominis, quae est in spina, anguem creari: quod etiam Ovidius in quinto decimo metamorphoseon dicit loquente Pythagora. {{ancora+|97|[[Aeneis/Liber V#95|97.]]}} {{sc|}}Nigrantes terga nigra terga habentes. {{ancora+|99|[[Aeneis/Liber V#95|99.]]}} {{sc|}}Manesque acheronte remissos aut venientes de Acheronte ad hanc parentationem: aut certe ‘remissos Acheronte’ qui iam in Acheronte non essent post apotheosin factam. remissos ut remitterentur. {{ancora+|100|[[Aeneis/Liber V#100|100.]]}} {{sc|}}quae cuique est copia pro sua quisque facultate. {{ancora+|101|[[Aeneis/Liber V#100|101.]]}} {{sc|}}laeti dona ferunt alacres: libenter et ipsi conferunt parentationi. {{ancora+|102|[[Aeneis/Liber V#100|102.]]}} {{sc|}}fusi id est strati. {{ancora+|105|[[Aeneis/Liber V#105|105.]]}} {{sc|}}Phaetontis Solis, ἀπὸ τοῦ φαίνειν . sane de Phaetonte fabulam in decimo plenius invenies. {{ancora+|106|[[Aeneis/Liber V#105|106.]]}} {{sc|}}fama finitimos utrum per se potius audienda, an et ipsa ad Acesten referenda? an subtiliter ad Aenean ‘fama’, ‘nomen’ ad Acesten? {{ancora+|107|[[Aeneis/Liber V#105|107.]]}} {{sc|}}excierat evocaverat, invitaverat. laeto coetu pro ipsi laeti. {{ancora+|108|[[Aeneis/Liber V#105|108.]]}} {{sc|}}visuri Aeneadas potest et absolute accipi ‘visuri Aeneadas’, potest et per syllepsin subaudiri ‘certantes’. certare parati hoc est parati ad certandum. {{ancora+|109|[[Aeneis/Liber V#105|109.]]}} {{sc|}}Circo spatioso ludorum loco. locantur ponuntur. {{ancora+|110|[[Aeneis/Liber V#110|110.]]}} {{sc|}}Sacri tripodes sic pulchri, ut sacros putares: vel quales sacrari solent: nec enim sacrilegus erat, ut sacra donaret. et sic dictum est, ut “Dodonaeosque lebetas”, quales sunt in Dodona. {{ancora+|111|[[Aeneis/Liber V#110|111.]]}} {{sc|}}Et palmae pretium victoribus zeugma utriusque lateris: nam ‘victoribus pretium’ et ad supra dicta et ad dicenda pertinet. {{ancora+|112|[[Aeneis/Liber V#110|112.]]}} {{sc|}}Argenti avrique talenta talenti secundum varias gentes varium pondus est: sed apud Romanos talentum est septuaginta librae, sicut Plautus ostendit in Mostellaria, qui ait duo talenta esse centum quadraginta libras. legimus etiam talentum esse paululum quiddam: nam Homerus in ludis funebribus Patrocli ultima praemia dicit duo talenta: quod nos cogit aliquid minimum intellegere. nam si primus victor bovem accepit, consequens non est ut dicamus, ultimum tam magnum accepisse praemium: unde apparet talentum etiam minimum quiddam significare. {{ancora+|113|[[Aeneis/Liber V#110|113.]]}} {{sc|}}Et tuba commissos Romano more, sicut hodieque videmus omnibus ludis funebribus, ut sunt divorum: nam si sacri sint, id est festi, lustrantur faculis. ante etiam ab hymnis incipiebant. {{ancora+|114|[[Aeneis/Liber V#110|114.]]}} {{sc|}}Prima certamina Punico bello primum naumachiam ad exercitium instituere Romani coeperunt, postquam probarunt gentes etiam navali certamine plurimum posse: ad quam rem in hoc certamine plurimum adludit poeta. pares aut pariter: aut diversis conparabiles rebus, ut sequentia indicant ‘melior remis, sed pondere pinus tarda tenet’: aut ‘pares’ ordine remorum, quamvis Gyae tantummodo triremem dicit: aut ‘pares’ ita ut ante certamen videbantur. gravibus remis fortibus, ut “ferit ense gravem Thymbraeus Osirin”: nam graves inferunt tarditatem. {{ancora+|116|[[Aeneis/Liber V#115|116.]]}} {{sc|}}Remige erit nominativus ‘remex’: Serenus “semiremex Herculis”. pristim vel a tutela depicta, vel ἀπὸ τοῦ πρίζειν τὰ κύματα , id est undas incidere a secandis fluctibus. {{ancora+|117|[[Aeneis/Liber V#115|117.]]}} {{sc|}}Mox italus subaudis ‘futurus’: ipse enim familiam Memmiorum constituit. et bene laudat familias nobilium: nam a Sergesto Sergia familia fuit, a Cloantho Cluentia, a Gya Gegania, cuius non facit mentionem. nobiles autem familias a Troianis fuisse Iuvenalis ostendit, ut “iubet a praecone vocari ipsos Troiugenas”. a quo nomine scilicet Mnesthei. et Mnestheus sic est, ut Tydeus Tydei: nam diphthongos Graeca est. memmi pro ‘Memmiorum’, genetivus singularis pro plurali: vel a quo nomine genus †italu Memmi: vel a quo nomine genus ‘Memmi’, ut sit ‘Memmi’ [genetivus singularis] nominativus pluralis. {{ancora+|118|[[Aeneis/Liber V#115|118.]]}} {{sc|}}Ingenti mole motu, ut “magna se mole moventem”. chimaeram fabula ex qua hoc nomen translatum est talis est. Bellerofontes admissa per ignorantiam caede, profugit ad Proetum Argivorum regem. a quo cum esset susceptus hospitio a Stheneboea uxore eius adamatus et de stupro interpellatus est. qui cum frequentius hoc se indicaturum Proeto minaretur, praeoccupatus a Stheneboea ipse apud Proetum accusatus est, tamquam reginae castitatem adpetisset. quem cum Proetus ad Iobatem, Lyciae regem, socerum suum cum litteris signatis, quibus praecipiebat ut puniretur, misisset, Iobates Bellerofontem adversus †tympios sibi Solymos, gentem ferocissimam misit. quos cum ille superasset, revertens in insidias quas sibi Iobates struxerat incidit, quibus prostratis novissime missus adversus Chimaeram, triplex monstrum, siquidem prima pars eius leo erat, posterior draco, in medio caput caprae, quod ignes efflabat. hanc ille vectus Pegaso equo qui volabat, occidit. miratus hanc eius constantiam Iobates filiam suam ei cum parte regni in matrimonium dedit. {{ancora+|119|[[Aeneis/Liber V#115|119.]]}} {{sc|}}Urbis opus ita magna, ut urbem putares. triplici versu omnes enim triremes fuerunt. ‘versu’ autem aut ordine, ut “ille etiam seras in versum distulit ulmos”: aut ‘versu’ tractu a verrendo, ut “aequora verrebant caudis aestumque secabant”. sane unus est sensus. et est Graecum, nam illi στίχον dicunt. {{ancora+|120|[[Aeneis/Liber V#120|120.]]}} {{sc|}}Pubes inpellunt figura est, ut “pars in frusta secant”. et sciendum inter barbarismum et lexin, hoc est latinam et perfectam elocutionem, metaplasmum esse, qui in uno sermone fit ratione vitiosus. item inter soloecismum et schema, id est perfectam sermonum conexionem, figura est, quae fit contextu sermonum ratione vitiosa. ergo metaplasmus et figura media sunt et discernuntur peritia et inperitia. fiunt autem ad ornatum. {{ancora+|121|[[Aeneis/Liber V#120|121.]]}} {{sc|}}Domus sergia familia, ut “da propriam Thymbraee domum”: et inde est Sergius Catilina. tenet ultra tenet vel servat. {{ancora+|122|[[Aeneis/Liber V#120|122.]]}} {{sc|}}Centauro magna feminini est generis, si de navi dicas, ut “in eunuchum suam”, cum comoediam diceret. Iuvenalis contra sensit dicens “et in tergo necdum finitus Orestes”. sed sciendum genera plerumque confundi aut metri ratione, aut hiatus causa: sic Horatius “nec cupido sordidus aufert”, cum significantes cupiditatem feminino genere dicamus. ipse etiam Vergilius ait “timidi dammae cervique fugaces”, cum ipse secundum fidem dixerit “cum canibus timidae venient ad pocula dammae”. {{ancora+|123|[[Aeneis/Liber V#120|123.]]}} {{sc|}}Caerulea aut nigra, aut altae carinae: omne enim altum nigrum est, ut “scrupea tuta lacu nigro nemorumque tenebris”. clventi ad ipsum apostropha. {{ancora+|124|[[Aeneis/Liber V#120|124.]]}} {{sc|}}Est procul modo ‘haud nimis longe’, ut et supra diximus. sic in bucolicis de nimia vicinitate ait “serta procul tantum capiti dilapsa iacebant”. interdum et ‘satis longe’ significat. {{ancora+|125|[[Aeneis/Liber V#125|125.]]}} {{sc|}}Olim tunc fere cum cori nubibus abscondunt et obruunt sidera. {{ancora+|127|[[Aeneis/Liber V#125|127.]]}} {{sc|}}Tranquillo melius septimus est, quam dativus. {{ancora+|128|[[Aeneis/Liber V#125|128.]]}} {{sc|}}Campus saxi latitudo. apricis sole gaudentibus. sane apricus et locus dicitur sole calens: quod est opaco et abdito contrarium: et apricos dicimus locis apricis gaudentes: Vergilius “duceret apricis in collibus uva colorem”, Persius “nostra ut Floralia possint aprici meminisse senes”. ‘apricum’ autem quasi ἄνευ φρίκης , sine frigore: inde et Africa, quod est calidior. mergis Aesacus Priami filius fuit. hic se praecipitavit de muro nec periit: et cum hoc saepius faceret, deorum miseratione in avem versus est, quae ad imitationem praecipitandi quasi idem facit saepe mergendo. {{ancora+|129|[[Aeneis/Liber V#125|129.]]}} {{sc|}}frondenti ex ilice haec enim arbor in tutela Iovis est. †victoria est. ‹’frondenti’› pro ‘frondente’, dativum pro ablativo. {{ancora+|131|[[Aeneis/Liber V#130|131.]]}} {{sc|}}Circumflectere bene uno sermone et profectionem conplexus est et reversionem. {{ancora+|132|[[Aeneis/Liber V#130|132.]]}} {{sc|}}legunt eligunt. {{ancora+|133|[[Aeneis/Liber V#130|133.]]}} {{sc|}}Ductores domini navium, non gubernatores. {{ancora+|134|[[Aeneis/Liber V#130|134.]]}} {{sc|}}Populea velatur fronde ivventus Hebe Graece est Iuventas, filia Iunonis, uxor Herculis. nunc ergo aut propter hoc iuventus utitur populeis coronis, aut ad imitationem virtutis: populus enim Herculi consecrata est, ut “populus Alcidae gratissima”: aut ‘populea’, quia ludi funebres sunt et haec arbor ab Hercule ab inferis allata est, cum canem Cerberum extraheret: nam et ipsa arbor Acherusia vocatur. {{ancora+|135|[[Aeneis/Liber V#135|135.]]}} {{sc|}}Nudatos bene nudatos, quia veste tecti esse consuerunt: nam ‘nudum’ est numquam tectum, ut facies. oleo perfusa oleo perfusos habens. {{ancora+|136|[[Aeneis/Liber V#135|136.]]}} {{sc|}}Transtris et transtra dicuntur et iuga, ut in sexto “inde alias animas, quae per iuga longa sedebant”. intenta porrecta. {{ancora+|137|[[Aeneis/Liber V#135|137.]]}} {{sc|}}Intenti eodem sermone in diversis usus est rebus: aliter enim brachia, aliter intendimus mentem. exvltantiaque h. c. p. p. hypallage: omni parte pulsans pavor corda haurit, id est ferit et exultare facit, ut “latus haurit apertum”. {{ancora+|138|[[Aeneis/Liber V#135|138.]]}} {{sc|}}Lavdumque ne esset turpe quod ait ‘pavor’. sane istae sunt bellorum prolusiones; unde etiam ad tubam geruntur. sed sciendum maioris aetatis funera ad tubam solere proferri: Persius “hinc tuba, candelae”: minoris vero ad tibias, ut Statius de Archemoro “‹tibia cui› teneros solitum deducere manes”. {{ancora+|139|[[Aeneis/Liber V#135|139.]]}} {{sc|}}Finibus omnes secundum naturam ante generali usus est descriptione, venturus ad specialitatem. {{ancora+|144|[[Aeneis/Liber V#140|144.]]}} {{sc|}}Praecipites festinantes, ut “praecipites vigilate viri”: et est hyperbole. biivgo pro ‘bigarum’: nove dixit. biivgo et hoc celeritatis est: plures enim se impediunt. {{ancora+|145|[[Aeneis/Liber V#145|145.]]}} {{sc|}}Carcere usurpavit: nam ‘carcer’ est numero tantum singulari custodia noxiorum; ‘carceres’ vero numero tantum plurali ostia, quibus equi arcentur: unde et ‘carceres’ quasi ‘arceres’ secundum Varronem. {{ancora+|147|[[Aeneis/Liber V#145|147.]]}} {{sc|}}Ivgis pro equis iugalibus. undantia autem large effusa. {{ancora+|149|[[Aeneis/Liber V#145|149.]]}} {{sc|}}Consonat ideo ‘consonat’ propter echo: nostrae enim vocis est aemula: unde et ‘resultant’ ait. {{ancora+|151|[[Aeneis/Liber V#150|151.]]}} {{sc|}}Elabitur praecurrit celeriter, ut “labere nympha polo”. {{ancora+|152|[[Aeneis/Liber V#150|152.]]}} {{sc|}}Turbam inter tumultum, hoc est in ipso principio. {{ancora+|154|[[Aeneis/Liber V#150|154.]]}} {{sc|}}Discrimine vel interstitio, vel certamine, vel cursu. et bene variat, nunc naves, nunc ductores commemorans. {{ancora+|155|[[Aeneis/Liber V#155|155.]]}} {{sc|}}Priorem inter se, hoc est tertium. {{ancora+|159|[[Aeneis/Liber V#155|159.]]}} {{sc|}}Metamque tenebant nauticum verbum. {{ancora+|160|[[Aeneis/Liber V#160|160.]]}} {{sc|}}Princeps modo ordinis est. {{ancora+|162|[[Aeneis/Liber V#160|162.]]}} {{sc|}}Quo tantum mihi vacat ‘mihi’, ut solet plerumque. {{ancora+|163|[[Aeneis/Liber V#160|163.]]}} {{sc|}}Litus ama ‘litus’ est omne quod aqua adluitur: unde et saxum ‘litus’ vocavit. stringat radat, ac si diceret: hoc volo quod times. palmula extrema pars remi in modum palmae protenta. {{ancora+|166|[[Aeneis/Liber V#165|166.]]}} {{sc|}}Iterum hoc verbum et a poeta potest dici, ut ‘iterum revocabat’: et a Gya, ut ‘quo abis iterum’, non ‘iterum pete’. {{ancora+|169|[[Aeneis/Liber V#165|169.]]}} {{sc|}}Inter navemque ‘que’ vacat. {{ancora+|172|[[Aeneis/Liber V#170|172.]]}} {{sc|}}Exarsit ivveni causa pendet ex causa: Horatius “non ego hoc ferrem calidus iuventa consule Planco”. {{ancora+|173|[[Aeneis/Liber V#170|173.]]}} {{sc|}}Nec lacrimis carvere genae nimis irascentum est: Cicero de Verre “cum irasceretur, lacrimas interdum vix tenere”. {{ancora+|174|[[Aeneis/Liber V#170|174.]]}} {{sc|}}Decorisque svi inhonestum enim irasci, duci praesertim. socivmque salutis possumus intellegere ‘oblitus salutis suae socium’, id est gubernatorem: possumus et ‘socium salutis oblitus’ pro ‘sociorum’, praecipitato scilicet gubernatore. {{ancora+|176|[[Aeneis/Liber V#175|176.]]}} {{sc|}}Ipse gubernaclo ut ostenderet nihil esse quod etiam ipse, qui non professus erat, posset implere. gubernaclo subit] ut in VI. “cui deinde subibit”. {{ancora+|177|[[Aeneis/Liber V#175|177.]]}} {{sc|}}Hortaturque viros aut ipse dicit celeuma: nam hortatores dicuntur: aut ‘hortatur’ ideo quia consternati fuerunt perdito gubernatore. clavum fustem gubernaculi. {{ancora+|179|[[Aeneis/Liber V#175|179.]]}} {{sc|}}Iam senior madidaque f. i. v. m. contra illud, quia occurrebat gubernatorem natandi peritum fuisse debere, addidit ‘senior’ et ‘veste madida’. et ideo ‘gravis’ †madida. ‘fluens’ autem ‘in veste’ id est cui vestis fluebat: honeste locutus est: sic Iuvenalis “et multo stillaret paenula nimbo”. {{ancora+|181|[[Aeneis/Liber V#180|181.]]}} {{sc|}}Risere natantem unde in ludis voluptas quaeritur. {{ancora+|182|[[Aeneis/Liber V#180|182.]]}} {{sc|}}Revomentem saepius vomentem: vel quod diu hauserat. {{ancora+|184|[[Aeneis/Liber V#180|184.]]}} {{sc|}}Morantem inperitia gubernantis. {{ancora+|187|[[Aeneis/Liber V#185|187.]]}} {{sc|}}Aemula pristis eiusdem rei studiosa, ut “illo aemulo atque imitatore studiorum meorum” Cicero in Caesarianis. alias inimicum significat. {{ancora+|189|[[Aeneis/Liber V#185|189.]]}} {{sc|}}Insurgite econtra Lucanus “atque in transtra cadunt et remis pectora pulsant” (3.543). {{ancora+|190|[[Aeneis/Liber V#190|190.]]}} {{sc|}}Hectorei aut fortissimi, qualis Hector fuit: aut re vera quondam Hectoris socii. {{ancora+|192|[[Aeneis/Liber V#190|192.]]}} {{sc|}}Gaetulis Africanis, a parte totum: nam Gaetulia mediterranea est, syrtes vero iuxta Libyam sunt. sic de syrtibus Horatius “ubi Maura semper aestuat unda”. fuisse autem Troianos in syrtibus ille indicat locus “in brevia et syrtes urget, miserabile visu”. ionio quando iuxta Charybdin navigaverunt. {{ancora+|193|[[Aeneis/Liber V#190|193.]]}} {{sc|}}Maleaeque Malea promunturium est Laconicae provinciae, ubi undae sunt sequaces, id est persecutrices, ut “capreaeque sequaces inludunt”. {{ancora+|194|[[Aeneis/Liber V#190|194.]]}} {{sc|}}Prima quasi quae soleo. mnestheus ille semper victor. {{ancora+|196|[[Aeneis/Liber V#195|196.]]}} {{sc|}}Hoc vincite loco victoriae sit ultimos non redire. {{ancora+|197|[[Aeneis/Liber V#195|197.]]}} {{sc|}}Nefas modo obprobrium. {{ancora+|198|[[Aeneis/Liber V#195|198.]]}} {{sc|}}Aerea fortis, ut “et iunctos temo trahat aereus orbis”: nam puppis aerea non est, sed prora. {{ancora+|199|[[Aeneis/Liber V#195|199.]]}} {{sc|}}Subtrahiturque solum unicuique rei quod subiacet solum est ei cui subiacet, unde est solum navis mare, et aer avium. et est verbum cuius perlucida significatio per naturam [non] invenitur. {{ancora+|200|[[Aeneis/Liber V#200|200.]]}} {{sc|}}Rivis quasi rivis, more rivorum: ac si ‘rivatim’ diceret. {{ancora+|202|[[Aeneis/Liber V#200|202.]]}} {{sc|}}Furens animi figurate dixit, ut “praestans animi iuvenis”. {{ancora+|203|[[Aeneis/Liber V#200|203.]]}} {{sc|}}Interior sinisterior: Cicero “quem omnia intus canere dicebant”, Sallustius “igitur introrsus prima Asiae Bithynia est”. iniquo angusto, ut “et silvis insedit iniquis”. {{ancora+|204|[[Aeneis/Liber V#200|204.]]}} {{sc|}}Procurrentibus praeminentibus, et obiectis et velut obviam venientibus. {{ancora+|205|[[Aeneis/Liber V#205|205.]]}} {{sc|}}Murice saxi asperi acumen eminens [quod] per tranquillitatem. {{ancora+|207|[[Aeneis/Liber V#205|207.]]}} {{sc|}}Morantur retro agunt. {{ancora+|209|[[Aeneis/Liber V#205|209.]]}} {{sc|}}Legunt alii ‘praetereunt’: sed melius ‘legunt’, id est colligunt: nam sequitur ‘et fractis discentem currere remis’. {{ancora+|212|[[Aeneis/Liber V#210|212.]]}} {{sc|}}Prona vicina litoribus: unde ‘altum’ est longe positum. {{ancora+|213|[[Aeneis/Liber V#210|213.]]}} {{sc|}}Columba ubique de his domesticis ‘columbas’ Vergilius dicit, Persius vero ait “teneroque columbo et similis regum pueris”: nam agrestes ‘palumbes’ vocantur. {{ancora+|215|[[Aeneis/Liber V#215|215.]]}} {{sc|}}Exterrita pinnarum concussione terrorem significans, ut “timuitque exterrita pinnis ales”: non enim timet pinnis, sed indicat timorem. {{ancora+|217|[[Aeneis/Liber V#215|217.]]}} {{sc|}}Radit secat. iter liquidum] purum aerem. {{ancora+|221|[[Aeneis/Liber V#220|221.]]}} {{sc|}}Frustra quis enim ei relicta victoria subveniret? {{ancora+|225|[[Aeneis/Liber V#225|225.]]}} {{sc|}}Ipso superest in fine prope terminum certaminis, ut “spatia et si plura supersint, transeat elapsus prior”. {{ancora+|229|[[Aeneis/Liber V#225|229.]]}} {{sc|}}Proprium decus quasi iam partam victoriam et honorem ni teneant, indignantur. {{ancora+|231|[[Aeneis/Liber V#230|231.]]}} {{sc|}}Successus felicitas. possunt quia posse videntvr sperabant victoriam opinione spectantum, ut “cunctique sequentem instigant studiis”. {{ancora+|232|[[Aeneis/Liber V#230|232.]]}} {{sc|}}et fors pro fortasse. {{ancora+|233|[[Aeneis/Liber V#230|233.]]}} {{sc|}}Palmas utrasque diximus supra antiquum hoc esse. Carminius tamen dicit, qui de elocutionibus scripsit, per naturam vitiosam esse hanc elocutionem, et sive ‘utramque palmam’, sive ‘utrasque palmas’ dixerimus, esse in aliquo usurpationem. {{ancora+|235|[[Aeneis/Liber V#235|235.]]}} {{sc|}}Imperium est pelagi id est in pelago, ut “di quibus imperium est animarum”. {{ancora+|236|[[Aeneis/Liber V#235|236.]]}} {{sc|}}Laetus victor: a praecedenti quod sequitur. {{ancora+|237|[[Aeneis/Liber V#235|237.]]}} {{sc|}}Ante aras de quibus paulo post “pars spoliant aras”. voti reus voti debitor: unde vota solventes dicimus absolutos. inde est “damnabis tu quoque votis”, quasi reos facies. {{ancora+|238|[[Aeneis/Liber V#235|238.]]}} {{sc|}}Proiciam exta ‘proiciuntur’ in fluctus, aris ‘porriciuntur’, hoc est porriguntur: nisi forte dicamus etiam fluctibus offerri. quod si est, ‘porriciam’ legendum est, id est porro iaciam. {{ancora+|240|[[Aeneis/Liber V#240|240.]]}} {{sc|}}Phorcique chorus Latine ‘hic Phorcus, huius Phorci’ dicimus: nam apud nos Graeca huius nominis non est declinatio. est autem hic Phorcus deus marinus. panopeaque virgo una de Nereidibus, quam ideo separatim dixit, ut illas non virgines intellegamus. {{ancora+|241|[[Aeneis/Liber V#240|241.]]}} {{sc|}}Portunus deus marinus qui portubus praeest. et bene ‘inpulit’ eum ‘ipse’ iam vicinum portui. nota est autem fabula. indignata Iuno quod ex pellice sua Semele natus Liber pater ab Ino matertera eius esset nutritus, Athamanti viro eius, regi Thebanorum, sive ut quidam volunt, Orchomeniorum, furorem inmisit, qui . . . Athamas post furorem a Iunone inmissum cum occiso Learcho filio, dum eum feram credit, Melicertam alterum filium cum Ino uxore sua persequeretur, et se illi in mare praecipitassent, voluntate numinum in deos versi sunt: Melicerta in Portunum, qui Graece Palaemon dicitur, Ino in matrem Matutam, quae Graece dicitur Leucothea. {{ancora+|243|[[Aeneis/Liber V#240|243.]]}} {{sc|}}Portu se condidit alto id est usque ad interiora pervenit. {{ancora+|244|[[Aeneis/Liber V#240|244.]]}} {{sc|}}Ex more ludorum, scilicet per praeconem. {{ancora+|245|[[Aeneis/Liber V#245|245.]]}} {{sc|}}Victorem ‘primum’ Cloanthum subaudis: nam et illi duo victores sunt Sergesti: unde paulo post habes “quem modo navali Mnestheus certamine victor consequitur”. {{ancora+|248|[[Aeneis/Liber V#245|248.]]}} {{sc|}}Dat ferre ut ferat. Graecum est duo verba coniungere, ut paulo post “donat habere viro”. sed hoc datur poetis. magnum talentum ut diximus quiddam breve, sed ‘magnum’ dixit comparatione alterius. {{ancora+|250|[[Aeneis/Liber V#250|250.]]}} {{sc|}}Circum id est in parte extrema. {{ancora+|251|[[Aeneis/Liber V#250|251.]]}} {{sc|}}Maeandro duplici flexuoso. et hoc dicit: erat in chlamyde flexuosa et in se remeabilis purpura, in modum Maeandri, fluminis Cariae provinciae, qui sinuosissimus est. meliboea alii putant Milesia. pro Meliboeensis: est autem civitas Thessaliae Meliboea. {{ancora+|252|[[Aeneis/Liber V#250|252.]]}} {{sc|}}Regius Troi, regis Phrygiae, filius. {{ancora+|253|[[Aeneis/Liber V#250|253.]]}} {{sc|}}Fatigat laus picturae, quasi gerat. {{ancora+|254|[[Aeneis/Liber V#250|254.]]}} {{sc|}}acer id est velox. praepes modo volans. {{ancora+|255|[[Aeneis/Liber V#255|255.]]}} {{sc|}}Sublimem in altum. {{ancora+|256|[[Aeneis/Liber V#255|256.]]}} {{sc|}}Palmas da sidera tendunt aut mirantes, aut increpantes deos. {{ancora+|258|[[Aeneis/Liber V#255|258.]]}} {{sc|}}Virtute secundum quia ille favore vicerat numinum: unde et praemia dantur congrua: illi chlamys, deorum continens fabulam, huic lorica, id est virtutis insigne. {{ancora+|259|[[Aeneis/Liber V#255|259.]]}} {{sc|}}Hamis auroque hamis aureis. {{ancora+|261|[[Aeneis/Liber V#260|261.]]}} {{sc|}}Simoenta venit a nominativo Graeco, non in ις , sed in εις exeunte. sub ilio alto ‘o’ brevis fit sequente vocali. {{ancora+|262|[[Aeneis/Liber V#260|262.]]}} {{sc|}}Decus et tutamen quia triplex et aurea. {{ancora+|263|[[Aeneis/Liber V#260|263.]]}} {{sc|}}Phegeus sagarisque nominatim dicendo addidit laudem. {{ancora+|265|[[Aeneis/Liber V#265|265.]]}} {{sc|}}Cursu palantes troas agebat ad Aeneae qui eum vicit pertinet laudem. {{ancora+|267|[[Aeneis/Liber V#265|267.]]}} {{sc|}}Cymbiaque pocula sunt in modum cymbae navis. aspera signis hoc est ἀνάγλυφα . {{ancora+|268|[[Aeneis/Liber V#265|268.]]}} {{sc|}}Omnes qui vicerant scilicet. {{ancora+|269|[[Aeneis/Liber V#265|269.]]}} {{sc|}}Puniceis taenis vittis roseis: et significat lemniscatas coronas, quae sunt de frondibus et discoloribus fasciis, et sicut Varro dicit, magni honoris sunt. ‘taenis’ autem modo vittis: alias vittarum extremitates dicit, ut “fit longae taenia vittae”. {{ancora+|270|[[Aeneis/Liber V#270|270.]]}} {{sc|}}Arte id est virtute: quod Graece ἀρετή dicitur. {{ancora+|271|[[Aeneis/Liber V#270|271.]]}} {{sc|}}Atque ordine debilis uno Sergestus scilicet. et bene ex mutatione conquisivit ornatum: nam inrideri et sine honore esse hominis est, remis carere, navis. {{ancora+|273|[[Aeneis/Liber V#270|273.]]}} {{sc|}}Viae in aggere agger est media viae eminentia, coaggeratis lapidibus strata: unde viae aggerem dixit. {{ancora+|274|[[Aeneis/Liber V#270|274.]]}} {{sc|}}Aerea fortis, ut “aerea puppis”. gravis fortis, ut “gravibus certamina remis”. {{ancora+|276|[[Aeneis/Liber V#275|276.]]}} {{sc|}}Tortus hos tortus: id est sine causa temptat incessus. {{ancora+|278|[[Aeneis/Liber V#275|278.]]}} {{sc|}}Clavda ab homine transtulit: Cicero “mancam ac debilem fore praeturam suam”. {{ancora+|279|[[Aeneis/Liber V#275|279.]]}} {{sc|}}Membra etiam hoc ab homine transtulit. {{ancora+|281|[[Aeneis/Liber V#280|281.]]}} {{sc|}}Vela facit tamen ἀνακόλουθον : nam non praemisit ‘quamquam remigare non posset’. subit ostia portus, ut supra diximus, ideo quia exitus fluminum frequenter portus efficiunt. {{ancora+|282|[[Aeneis/Liber V#280|282.]]}} {{sc|}}Promisso aut magno: aut ante promisso, κατὰ τὸ σιωπώμενον , ut intellegamus in omnibus ludis illud esse servatum ‘nemo ex hoc numero mihi non donatus abibit’: quod et in pyctali ait certamine “victori velatum auro vittisque iuvencum, ensem atque insignem galeam, solacia victo”: aut certe promisisse eum intellegamus, quando vidit navem periclitantem. {{ancora+|284|[[Aeneis/Liber V#280|284.]]}} {{sc|}}Operum havd ignara minervae perita lanificii. {{ancora+|285|[[Aeneis/Liber V#285|285.]]}} {{sc|}}Cressa genus hoc est Cretensis. et hoc est figura Graeca, ut “qui genus? unde domo?” pholoe nomen proprium. erat autem lactans: nam infantes lactentes dicimus. {{ancora+|287|[[Aeneis/Liber V#285|287.]]}} {{sc|}}Gramineum graminosum: Cicero de hastis bene “etiamne gramineas hastas”: quia ‘gramineum’ est ex gramine, ‘graminosum’ gramine abundans. collibus undique curvis mutavit: non enim silva colles habet, sed est in collibus silva. debuit ergo dicere, quem colles cingebant silvis. {{ancora+|288|[[Aeneis/Liber V#285|288.]]}} {{sc|}}Mediaque in valle theatri media in valle erat circus theatri, id est spatium spectaculi. et ‘theatri’ Graece dixit a circumspectione. omne spectaculum theatrum possumus dicere ἀπὸ τῆς θεωρίας : non enim est speciale nomen. {{ancora+|290|[[Aeneis/Liber V#290|290.]]}} {{sc|}}Consessu medium tulit ordo est: quo se Aeneas medium tulit cum multis milibus, et extructo consessu resedit. {{ancora+|292|[[Aeneis/Liber V#290|292.]]}} {{sc|}}Animos ‘eorum’ subaudis. {{ancora+|293|[[Aeneis/Liber V#290|293.]]}} {{sc|}}Mixtique sicani quod ait “pars et certare parati”. {{ancora+|295|[[Aeneis/Liber V#295|295.]]}} {{sc|}}forma insignis id est decorus. viridique ivventa aetates omnes Varro sic dividit: infantiam, pueritiam, adulescentiam, iuventam, senectam. hae tamen, sicut etiam de temporibus supra diximus, singulae trifariam dividuntur, ut sit prima, viridis, praeceps: hinc est et ‘viridi iuventa’, et “cruda deo viridisque senectus”. item Sallustius “sed Mithridates extrema pueritia regnum ingressus matre sua veneno interfecta”. {{ancora+|296|[[Aeneis/Liber V#295|296.]]}} {{sc|}}amore pio pueri] casto, non infami. amore pio pueri aut genetivus est, et dicit eum ob hoc venisse, ne amicum relinqueret: aut distinguendum per se, et est nominativus pluralis, ut ‘pueri’ non referamus ad aetatem, sed ad agonale studium, in quo sunt puerorum et virorum separata certamina: nam ἄνδρες καὶ παῖδες dicuntur, licet non sint unius aetatis παῖδες ἄνδρες . {{ancora+|297|[[Aeneis/Liber V#295|297.]]}} {{sc|}}regius †nouli. {{ancora+|298|[[Aeneis/Liber V#295|298.]]}} {{sc|}}Acarnan Epirota: Acarnania enim est pars Epiri. {{ancora+|299|[[Aeneis/Liber V#295|299.]]}} {{sc|}}Tegeaeae si derivativum fuerit ‘de’ non sequitur; si ‘Tegeae’ legerimus, non stat versus, nisi addita ‘de’ syllaba. derivativum autem ille indicat locus “tunc lateri atque umeris Tegeaeum subligat ensem”. et Tegeum oppidum est Arcadiae, a Tegeo Arcadis filio. {{ancora+|300|[[Aeneis/Liber V#300|300.]]}} {{sc|}}helymus ecce ubi subtiliter Helymum cum Aceste ad Siciliam dicit venisse cum ait ‘comites senioris Acestae’. {{ancora+|301|[[Aeneis/Liber V#300|301.]]}} {{sc|}}adsveti silvis id est venatores. {{ancora+|302|[[Aeneis/Liber V#300|302.]]}} {{sc|}}Quos fama obscura recondit hoc dicendo per contrarium illos omnes esse nobiles indicavit. {{ancora+|306|[[Aeneis/Liber V#305|306.]]}} {{sc|}}Cnosia Cretensia: Cnosos enim est civitas Cretae. et bene, sicut etiam in navibus, et generalia dat et specialia. levato nitido, ut “at levem clipeum sublatis cornibus Io”. {{ancora+|308|[[Aeneis/Liber V#305|308.]]}} {{sc|}}Primi aliorum conparatione: nam unus est primus. {{ancora+|309|[[Aeneis/Liber V#305|309.]]}} {{sc|}}Flava viridi, ut supra “iaspide fulva”. {{ancora+|310|[[Aeneis/Liber V#310|310.]]}} {{sc|}}Phaleris equorum ornamentis; sermo Graecus est. habeto habeat: tertia persona est a futuro imperativi, quae in hoc modo numeri singularis similis est secundae. {{ancora+|311|[[Aeneis/Liber V#310|311.]]}} {{sc|}}Amazoniam quasi Amazoniam, ut “sacri tripodes”. {{ancora+|313|[[Aeneis/Liber V#310|313.]]}} {{sc|}}Balteus balteus dicitur non tantum quo cingimur, sed etiam a quo arma dependent. {{ancora+|314|[[Aeneis/Liber V#310|314.]]}} {{sc|}}Contentus abito quasi de parvo munere. abito abeat. {{ancora+|316|[[Aeneis/Liber V#315|316.]]}} {{sc|}}Corripiunt spatia avdito raptim eunt, ut “corripit Aeneas aditum custode sepulto”. limenque relinquunt aut regulam, aut signum de creta factum. {{ancora+|317|[[Aeneis/Liber V#315|317.]]}} {{sc|}}Simul vltima signant intuentur et notant ultima spatia, id est finem cursus, aviditate vincendi. et deest ‘visu’, ut Cicero “notat et designat oculis”. aut ‘signant ultima’ culmorum scilicet summitatem: ‘signant’ vestigiis, ut alibi “vix summa vestigia signat harena”. {{ancora+|318|[[Aeneis/Liber V#315|318.]]}} {{sc|}}Primus abit sicut et de navibus post generalitatem transit ad specialitatem. et bene, quia tribus statuta sunt praemia, quinque commemorat, scilicet casuris duobus. {{ancora+|319|[[Aeneis/Liber V#315|319.]]}} {{sc|}}Alis velocitate, quia tam ventos quam fulmina alata fingunt poetae, ut “et alitis austri”. {{ancora+|320|[[Aeneis/Liber V#320|320.]]}} {{sc|}}Proximus hvic secundum hunc locum proximum [autem] dicimus etiam longe positum nullo interveniente. {{ancora+|323|[[Aeneis/Liber V#320|323.]]}} {{sc|}}Quo deinde sub ipso id est post ipsum, iuxta ipsum. {{ancora+|324|[[Aeneis/Liber V#320|324.]]}} {{sc|}}Calcem calce terit calcem dicimus unde terram calcamus; ergo non proprie dixit ‘calcem calce terit’: planta enim calcem non potuit terere: unde a parte totum accipiendum, id est calce pedem terebat. {{ancora+|325|[[Aeneis/Liber V#325|325.]]}} {{sc|}}Incumbens umero aut Helymi umero: aut currentis est gestus. {{ancora+|326|[[Aeneis/Liber V#325|326.]]}} {{sc|}}Elapsus prior ut dum elabitur, id est celeriter currit, prior fiat: et satis licenter est dictum. ambigvum minus firmum ad celeritatem. {{ancora+|327|[[Aeneis/Liber V#325|327.]]}} {{sc|}}Sub ipsam finem [finem] bis subaudis: sub ipsam finem [aut] fessi adventabant ad finem. {{ancora+|329|[[Aeneis/Liber V#325|329.]]}} {{sc|}}Labitur infelix quia parata victoria caruit. caesis ut forte ivvencis bene rem notam per transitum tetigit: agonalis enim moris fuerat post sacrificia ad certamen venire. {{ancora+|330|[[Aeneis/Liber V#330|330.]]}} {{sc|}}Fusus hvmum ordo est ‘super fusus’. {{ancora+|332|[[Aeneis/Liber V#330|332.]]}} {{sc|}}Titubata participium sine verbi origine. {{ancora+|333|[[Aeneis/Liber V#330|333.]]}} {{sc|}}In ipso concidit ablativum posuit, quia non est mutatio. {{ancora+|334|[[Aeneis/Liber V#330|334.]]}} {{sc|}}oblitus amorum id est Euryali. et divisit sententiam Euryali. oblitus amorum amare nec supra dictis congrue: ait enim ‘amore pio pueri’: nunc ‘amorum’, qui pluraliter non nisi turpitudinem significant. {{ancora+|336|[[Aeneis/Liber V#335|336.]]}} {{sc|}}Spissa harena tenui: quanto enim quid minutius, tanto est densius. {{ancora+|338|[[Aeneis/Liber V#335|338.]]}} {{sc|}}Prima tenet τὰ πρῶτα , δαγγερ· ;prisca. fremituque secundo bene ‘secundo’ addidit, quia est et irascentum. {{ancora+|340|[[Aeneis/Liber V#340|340.]]}} {{sc|}}Hic temporis adverbium est modo. per caveam autem plebem significat: nam cavea consessus est populi. ora prima patrum hoc est quod Iuvenalis ait “et omnibus ad podium spectantibus”. {{ancora+|343|[[Aeneis/Liber V#340|343.]]}} {{sc|}}Lacrimaeque decorae ipse etiam fletus habebat aliquid venustatis, ortus aut a gaudio, ut Terentius “o lacrimo gaudio”, quod et congruit puero propter victoriam inopinatam: aut certe ad miserationem movendam contra eum qui se adserebat esse victorem. {{ancora+|344|[[Aeneis/Liber V#340|344.]]}} {{sc|}}Veniens crescens, ut “hic segetes, illic veniunt felicius uvae”. {{ancora+|349|[[Aeneis/Liber V#345|349.]]}} {{sc|}}certa firma. certa manent pueri ut diximus supra, quia παῖδες dicuntur. {{ancora+|350|[[Aeneis/Liber V#350|350.]]}} {{sc|}}Me liceat ‘liceat me miserari’: nam non ‘me liceat’, sed ‘mihi liceat’ dicimus. casus adlusit, a cadendo. {{ancora+|351|[[Aeneis/Liber V#350|351.]]}} {{sc|}}Tergum pellem. mutavit more suo: nam ‘tergus’ debuit dicere. {{ancora+|352|[[Aeneis/Liber V#350|352.]]}} {{sc|}}Onerosum plus est quam si ‘oneratum’ diceret, sicut et ‘sceleratum’ et ‘scelerosum’. {{ancora+|355|[[Aeneis/Liber V#355|355.]]}} {{sc|}}Qui lavde coronam virtute: a sequenti quod praecedit. {{ancora+|356|[[Aeneis/Liber V#355|356.]]}} {{sc|}}Fortuna bene dolum suum excusat. {{ancora+|358|[[Aeneis/Liber V#355|358.]]}} {{sc|}}Optimus olli aut ei adrisit: aut ‘olli iussit efferri’. sane congrue arma dat iuveni. {{ancora+|359|[[Aeneis/Liber V#355|359.]]}} {{sc|}}Didymaonis artes laus ab artifice, ut “divinum opus Alcimedontis”. {{ancora+|360|[[Aeneis/Liber V#360|360.]]}} {{sc|}}Neptuni sacro danais de p. r. ‘Danais’ a Danais. et intellegimus hoc ad Aeneam transisse per Helenum. {{ancora+|363|[[Aeneis/Liber V#360|363.]]}} {{sc|}}Praesens fortis: ac si diceret, si adsit quis plenus animi. {{ancora+|366|[[Aeneis/Liber V#365|366.]]}} {{sc|}}Velatum id est coronatum. auro autem, quia solent habere laminas quasdam, ut “et statuam ante aras aurata fronte iuvencum”. {{ancora+|369|[[Aeneis/Liber V#365|369.]]}} {{sc|}}Virum se murmure tollit cum suffragio plurimorum. {{ancora+|370|[[Aeneis/Liber V#370|370.]]}} {{sc|}}Solus qui paridem s. c. c. multi haec a poeta volunt dici, melius tamen verba sunt populi: unde et ‘virum se murmure tollit’. paridem venit ab eo quod est ‘Paris, Paridis’ vel ‘Paridos’, quod autem legimus ‘urbe paterna Parin creat’ venit ἀπὸ τοῦ ὁ Πάρις, τοῦ Πάριος, τῷ Πάρι, τὸν Πάριν : et volunt, si proprium sit, in ‘dos’ exire genetivum, si appellativum, in ‘os’. sane hic Paris secundum Troica Neronis fortissimus fuit, adeo ut in Troiae agonali certamine superaret omnes, ipsum etiam Hectorem. qui cum iratus in eum stringeret gladium, dixit se esse germanum: quod adlatis crepundiis probavit qui habitu rustici adhuc latebat. hos autem ludos transfert Vergilius ad Hectoris tumulum: qui sunt facti, cum habuisset Hector occidi. {{ancora+|373|[[Aeneis/Liber V#370|373.]]}} {{sc|}}Amyci de gente Amycus filius Neptuni fuit et nymphae Melies, qui a Polluce victus est pyctali certamine. Bebrycia autem ipsa est Bithynia: Sallustius “igitur introrsus prima Asiae Bithynia est, multis antea nominibus appellata”: ipsa enim est et maior Phrygia. {{ancora+|374|[[Aeneis/Liber V#370|374.]]}} {{sc|}}Moribundum morienti similem. {{ancora+|375|[[Aeneis/Liber V#375|375.]]}} {{sc|}}Talis qualem multitudo loquebatur. {{ancora+|376|[[Aeneis/Liber V#375|376.]]}} {{sc|}}Ostendit melius dixisset ‘ostentat’. {{ancora+|380|[[Aeneis/Liber V#380|380.]]}} {{sc|}}Alacris cum ‘acer’ ubique dicat, ‘alacer’ tamen non dicit, licet inde nascatur: vitat enim confusionem: unde utrumque non vult dicere. nam ‘alacer’ nusquam, et iterum ‘acris’ nusquam dixit. inde est quod etiam pampini supprimit genus, quia dubitatur. {{ancora+|383|[[Aeneis/Liber V#380|383.]]}} {{sc|}}Si nemo avdet ὅρος βίαιος : argumentatur enim se omnes vicisse, ex eo quod ad certamen nullus accedit. {{ancora+|386|[[Aeneis/Liber V#385|386.]]}} {{sc|}}Reddi quasi debita promissa, quia ait ‘victori velatum auro vittisque iuvencum’. {{ancora+|387|[[Aeneis/Liber V#385|387.]]}} {{sc|}}Hic gravis tunc. ‘gravis’ autem aetate vel obiurgatione. castigat increpat, obiurgat. {{ancora+|388|[[Aeneis/Liber V#385|388.]]}} {{sc|}}Toro consederat herbae est verbum de verbo: nam ‘torus’ a tortis dictus est herbis. {{ancora+|389|[[Aeneis/Liber V#385|389.]]}} {{sc|}}Frustra ordo est: tantane dona tam patiens sines tolli frustra? sane sciendum, hunc secundum Hyginum, qui de familiis Troianis scripsit, unum Troianorum fuisse, de quo Vergilius mutat historiam. {{ancora+|390|[[Aeneis/Liber V#390|390.]]}} {{sc|}}tam patiens pro ‘tam patienter sines’. {{ancora+|391|[[Aeneis/Liber V#390|391.]]}} {{sc|}}Nobis deus ille magister ‘nobis’ non vacat: ut Cicero “qui mihi accubantes”: sed pro ‘noster’ est positum vitandi [propter similitudinem] homoeoteleuti causa. {{ancora+|394|[[Aeneis/Liber V#390|394.]]}} {{sc|}}Ille sub haec aut statim: aut post haec. {{ancora+|395|[[Aeneis/Liber V#395|395.]]}} {{sc|}}Sed enim gelidus aliud pendet ex alio: quare ‘hebet’? quia gelidus est: quare gelidus? quia senis. {{ancora+|396|[[Aeneis/Liber V#395|396.]]}} {{sc|}}Effetae exhaustae. et est translatio a mulieribus, quas frequens partus debiles reddit. {{ancora+|397|[[Aeneis/Liber V#395|397.]]}} {{sc|}}Inprobus iste qui sine certamine postulat praemium. {{ancora+|398|[[Aeneis/Liber V#395|398.]]}} {{sc|}}Illa ivventas aut magna, aut quae quondam fuerat. {{ancora+|400|[[Aeneis/Liber V#400|400.]]}} {{sc|}}Nec dona moror id est non expecto, non moveor donis: hic enim sensus tam superioribus, quam sequentibus congruit. et supra enim ait, se non praemii causa dimicare, sed gloriae, et paulo post bovem victor interemit. {{ancora+|401|[[Aeneis/Liber V#400|401.]]}} {{sc|}}Inmani pondere pro ‘inmanis ponderis’, more suo, ut “hamis auroque trilicem”. {{ancora+|402|[[Aeneis/Liber V#400|402.]]}} {{sc|}}Quibus quorum instructu. {{ancora+|403|[[Aeneis/Liber V#400|403.]]}} {{sc|}}Ferre manum contendere: nam utraque manus armatur. et ‘manum’ pro ‘manus’. intendere brachia tergo ligare, ut “intenditque locum sertis”. {{ancora+|404|[[Aeneis/Liber V#400|404.]]}} {{sc|}}Animi tantorum hic distinguendum: hoc est virorum fortium, quos aequum non erat magna mirari. unde addidit ‘ante omnes stupet ipse Dares’: nam stultum est dicere ‘tantorum boum’, cum dixerit septem. {{ancora+|406|[[Aeneis/Liber V#405|406.]]}} {{sc|}}Longeque valde, ut: “Tiberinaque longe ostia”. {{ancora+|408|[[Aeneis/Liber V#405|408.]]}} {{sc|}}Versat considerat, ut Sallustius “exercitum maiorum more verteret”, hoc est consideraret. {{ancora+|409|[[Aeneis/Liber V#405|409.]]}} {{sc|}}Senior secundum Varronem ‘senior’ et ‘iunior’ comparativi sunt per inminutionem. hinc est “iam senior, sed cruda deo viridisque senectus”: additum enim hoc est ad exprimendum, quid sit ‘senior’: item Ovidius “inter iuvenemque senemque”. et re vera non convenit hunc satis senem accipi, qui et vincere potest, et uno ictu taurum necare. ergo ‘senior’ non satis senex, sicut ‘iunior’ non satis iuvenis, intra iuvenem, sicut ‘pauperior’ intra pauperem. dicit autem hoc Varro in libris ad Ciceronem. {{ancora+|410|[[Aeneis/Liber V#410|410.]]}} {{sc|}}Caestus et arma ἓν διὰ δυοῖν : ‘arma’ id est caestus. {{ancora+|411|[[Aeneis/Liber V#410|411.]]}} {{sc|}}Tristemque hoc ipso in litore p. aut in quo magister occisus est: aut ‘in tristi litore’, id est infecundo: Varro enim dicit, sub Eryce monte esse infecundum campum fere in tribus iugeribus, in quo Eryx et Hercules dimicaverunt. {{ancora+|412|[[Aeneis/Liber V#410|412.]]}} {{sc|}}Haec germanus ‘germanus’ est secundum Varronem in libris de gradibus, de eadem genetrice manans, non, ut multi dicunt, de eodem germine, quos ille tantum fratres vocat: secundum quem bene nunc Erycem, Butae et Veneris filium, Aeneae dicit fuisse germanum. {{ancora+|413|[[Aeneis/Liber V#410|413.]]}} {{sc|}}Sanguine cernis adhuc f. i. c. non Herculis, quippe victoris, sed Erycis: quae infecerat se tegendo. {{ancora+|415|[[Aeneis/Liber V#415|415.]]}} {{sc|}}Aemula necdum adversa virtuti. geminis duobus. {{ancora+|418|[[Aeneis/Liber V#415|418.]]}} {{sc|}}Auctor acestes huius certaminis scilicet. {{ancora+|419|[[Aeneis/Liber V#415|419.]]}} {{sc|}}Aequemus pugnas id est arma: a sequenti quod praecedit. tibi ‘pro te’, ut “tibi deserit Hesperus Oetam”. exve proice, solve. {{ancora+|421|[[Aeneis/Liber V#420|421.]]}} {{sc|}}Duplicem amictum id est abollam, quae duplex est, sicut chlamys: Horatius “contra quem duplici panno patientia velat”. {{ancora+|426|[[Aeneis/Liber V#425|426.]]}} {{sc|}}Constitit hic distinguendum propter vitium, ut sit ‘arrectus in digitos’. sed utrum in pedum, an in manuum digitos? est autem hic totus locus de Apollonio translatus. {{ancora+|429|[[Aeneis/Liber V#425|429.]]}} {{sc|}}Pugnamque lacessunt provocant potius, quam gerunt: vel certe inritant. {{ancora+|431|[[Aeneis/Liber V#430|431.]]}} {{sc|}}Membris et mole hoc est mole membrorum, ut “molemque et montes”. {{ancora+|432|[[Aeneis/Liber V#430|432.]]}} {{sc|}}Genva labant proceleumaticus est, quem, ut supra diximus, sic semper ponit, ut cogi possit in dactylum, ut ‘genua labant’, et “arietat in portas”. {{ancora+|433|[[Aeneis/Liber V#430|433.]]}} {{sc|}}Nequiquam non profutura victoriae. vulnera iactant ictus. {{ancora+|438|[[Aeneis/Liber V#435|438.]]}} {{sc|}}Tela ictus. exit vitat, declinat, ut de Tarchone “et vim viribus exit”. et hoc verbo bis usus est tantum. {{ancora+|439|[[Aeneis/Liber V#435|439.]]}} {{sc|}}Qui molibus urbem amphibolon est: aut celsam molibus, aut quae molibus oppugnatur. {{ancora+|440|[[Aeneis/Liber V#440|440.]]}} {{sc|}}Sedet circum castella tmesis est, hoc est circumsedet. {{ancora+|443|[[Aeneis/Liber V#440|443.]]}} {{sc|}}Ostendit dextram aut fiducia virtutis est ostendere quod minaris: aut certe provectus aetatis ostenditur, quae eum ex inproviso ferire non sinit. {{ancora+|444|[[Aeneis/Liber V#440|444.]]}} {{sc|}}Velox velociter: nomen pro adverbio. {{ancora+|446|[[Aeneis/Liber V#445|446.]]}} {{sc|}}Vltro e contrario: ille enim cadere debuerat. {{ancora+|447|[[Aeneis/Liber V#445|447.]]}} {{sc|}}Gravis graviterque figura a similitudine. {{ancora+|448|[[Aeneis/Liber V#445|448.]]}} {{sc|}}Cava pinus id est exesa vetustate: et dicendo ‘cava pinus’ bene respexit ad aetatem. erymantho mons Arcadiae Erymanthus. {{ancora+|449|[[Aeneis/Liber V#445|449.]]}} {{sc|}}Ida in magna modo non Cretae, sed Phrygiae propter pinus. {{ancora+|450|[[Aeneis/Liber V#450|450.]]}} {{sc|}}Consurgunt studiis in studia. {{ancora+|456|[[Aeneis/Liber V#455|456.]]}} {{sc|}}Praecipitemque daren celerem, ut “praecipites vigilate viri”. {{ancora+|457|[[Aeneis/Liber V#455|457.]]}} {{sc|}}Nunc ille sinistra ‘ille’ vacat: nam metri causa additum est: de ipso enim dicit, ut ‘creber utraque manu pulsat versatque Dareta’. {{ancora+|458|[[Aeneis/Liber V#455|458.]]}} {{sc|}}Quam multa grandine nimbi hypallage: nam debuit dicere, quam multo nimbo grando praecipitatur. {{ancora+|460|[[Aeneis/Liber V#460|460.]]}} {{sc|}}Versatque dareta ‘Dares Daretis’, unde est ‘Dareta’: et ‘Dares Daris’, unde est ‘Daren’, sicut ‘Chremes’ et ‘Chremis’ et ‘Chremetis’. {{ancora+|465|[[Aeneis/Liber V#465|465.]]}} {{sc|}}Infelix consolatio est: unde non dicit ‘inbellis’, ut fortunae videatur esse quod victus est. {{ancora+|467|[[Aeneis/Liber V#465|467.]]}} {{sc|}}Dixitque vacat ‘que’ metri causa, et maluit perissologiam facere, quam uti communi syllaba, quae frequens vitiosa est: unde et Terentianus “nec tanta in metris venia conceditur uti”: Graeci enim his utuntur frequenter. {{ancora+|468|[[Aeneis/Liber V#465|468.]]}} {{sc|}}Fidi aequales Homerus φίλοι ἑταῖροι . {{ancora+|469|[[Aeneis/Liber V#465|469.]]}} {{sc|}}Utroque in utramque partem. {{ancora+|472|[[Aeneis/Liber V#470|472.]]}} {{sc|}}Vocati accipiunt bene eorum ostendit pudorem: vel quia erant occupati circa amicum, dixit ‘vocati’. {{ancora+|474|[[Aeneis/Liber V#470|474.]]}} {{sc|}}Cognoscite teucri habet rationem personarum, quia virtutem eius noverant Siculi. {{ancora+|480|[[Aeneis/Liber V#480|480.]]}} {{sc|}}Effractoque inlisit in ossa cerebro hypallage: effregit ossa et inlisit in cerebrum. {{ancora+|481|[[Aeneis/Liber V#480|481.]]}} {{sc|}}Hvmi bos cur, cum de uno loquatur, hic bovem, alibi iuvencum, alibi taurum appellat? sed videtur pro tempore ac diversitate usus ideoque iuvencum ait. est autem hic pessimus versus in monosyllabum desinens. {{ancora+|483|[[Aeneis/Liber V#480|483.]]}} {{sc|}}Meliorem aptiorem: nam animalem hostiam dat. {{ancora+|484|[[Aeneis/Liber V#480|484.]]}} {{sc|}}Caestus artemque reponit et arma deposuit et arti renuntiavit, id est κατάλυσιν fecit. {{ancora+|487|[[Aeneis/Liber V#485|487.]]}} {{sc|}}Ingentique manu magna multitudine. malum ‘malus’, arbor navis, generis est masculini: Horatius “nec malus celeri saucius Africo”. et dictus est malus, vel quia habet instar mali in summitate, vel quia quasi quibusdam malis ligneis cingitur, quorum volubilitate vela facilius elevantur. {{ancora+|488|[[Aeneis/Liber V#485|488.]]}} {{sc|}}Traiecto extento: unde transenna dicitur extentus funis: Sallustius “machinato strepitu transenna corona in caput inponebatur”. {{ancora+|489|[[Aeneis/Liber V#485|489.]]}} {{sc|}}Quo in quam: nam ponit adverbia pro nominibus, ut “genus unde Latinum”. {{ancora+|491|[[Aeneis/Liber V#490|491.]]}} {{sc|}}Clamore secundo sicut supra dixit “magnoque virum se murmure tollit”. {{ancora+|493|[[Aeneis/Liber V#490|493.]]}} {{sc|}}Quem modo id est nuper: nam ut supra diximus, victor fuit duorum. Urbanus vero dicit ‘modo’ propemodum, paene: nam secundus fuit. alii ‘victor’ voti compos volunt, ut “rapidusque rotis insistere victor”: optaverat enim ne rediret extremus, ut “hoc vincite cives”. {{ancora+|496|[[Aeneis/Liber V#495|496.]]}} {{sc|}}Clarissime frater pandare notissime, qui fuit Lycaonis filius. Pandarus autem [qui] secundum Homerum Minervae persuasione certamen singulare Menelai et Paridis, cum in eo esset ut Paris vinceretur, iacto telo diremit, quo Menelaum vulneravit. ivssus a Minerva. {{ancora+|498|[[Aeneis/Liber V#495|498.]]}} {{sc|}}Subsedit acestes hoc est remansit: ‘Acestes’ autem pro ‘sors Acestis’: nec enim proferebatur sors quae remanserat sola. aut certe ‘subsedit’, delituit: unde et subsessores vocantur qui occisuri aliquem delitescunt: de quo verbo plenius dicturi sumus illo versu “devicta Asia subsedit adulter”. {{ancora+|500|[[Aeneis/Liber V#500|500.]]}} {{sc|}}Flexos incurvant mutatione usus est: nam ‘curvos inflectunt’ debuit dicere. {{ancora+|501|[[Aeneis/Liber V#500|501.]]}} {{sc|}}Pro se quisque viri pro qualitate roboris sui. {{ancora+|503|[[Aeneis/Liber V#500|503.]]}} {{sc|}}Diverberat avras scindit. {{ancora+|504|[[Aeneis/Liber V#500|504.]]}} {{sc|}}Arbore mali sic dixit, ut “lustrat Aventini montem”. {{ancora+|505|[[Aeneis/Liber V#505|505.]]}} {{sc|}}Exterrita pinnis timorem suum pinnis significans: singula enim animalia habent signa, quibus indicant suum timorem: unde ipse de lupo “caudamque remulcens subiecit pavitantem utero”, item de Caco “turbatumque oculis”: hominum enim timorem primi indicant oculi. {{ancora+|506|[[Aeneis/Liber V#505|506.]]}} {{sc|}}Omnia plavsu alii pinnarum dicunt, sed melius est, spectantum favore: illud enim est incredibile. {{ancora+|507|[[Aeneis/Liber V#505|507.]]}} {{sc|}}Adducto arcu telum tetendit hypallage est: nam adducitur telum et arcus intenditur. {{ancora+|509|[[Aeneis/Liber V#505|509.]]}} {{sc|}}Miserandus qui perfecta re difficiliore victoria caruit. {{ancora+|511|[[Aeneis/Liber V#510|511.]]}} {{sc|}}Innexa pedem innexum pedem habens. {{ancora+|513|[[Aeneis/Liber V#510|513.]]}} {{sc|}}Tum deinde. et est adverbium ordinis: nam ‘tunc’ temporis est. arcu contenta parato t. t. contento arcu tela tenens parata. {{ancora+|514|[[Aeneis/Liber V#510|514.]]}} {{sc|}}In vota vocavit nam apud Lycios colitur quasi heros. {{ancora+|516|[[Aeneis/Liber V#515|516.]]}} {{sc|}}Nigra sub nube id est alta. {{ancora+|517|[[Aeneis/Liber V#515|517.]]}} {{sc|}}Vitamque reliquit in astris unde sumpserat vitam, ut “hinc hominum pecudumque genus, vitaeque volantum”. sane sciendum hunc totum locum ab Homero esse sumptum: unde inanis est vituperatio Aeneae, quod suspenderat avem maternam. nam et res est translata simpliciter: et quamcunque suspendisset avem, in hanc incideret vituperationem: nulla enim avis caret consecratione, quia singulae aves numinibus sunt consecratae. quamquam Urbanus dicat, matrem citius potuisse placari. {{ancora+|521|[[Aeneis/Liber V#520|521.]]}} {{sc|}}Artemque pater arcumque sonantem culpat hoc Vergiliomastix: artem enim in vacuo aere ostendere non poterat: quamquam dicant periti posse ex ipso sagittariorum gestu artis peritiam indicari. {{ancora+|522|[[Aeneis/Liber V#520|522.]]}} {{sc|}}Obicitur superius de his particulis secundum Iubam artigraphum tractavimus; sed dicunt alii istas monosyllaborum ratione vel produci vel corripi. sane sciendum naturae esse ut breves sint: euphoniae vel Iubae ratione in conpositione producuntur, si tamen ‘i’ sequatur, quae licet non sit consonans, potest tamen in declinatione pro consonante haberi. {{ancora+|523|[[Aeneis/Liber V#520|523.]]}} {{sc|}}Avgurio monstrum ‘augurium’ dictum quasi ‘avigerium’, id est quod aves gerunt. et bene de sagitta dixit ‘augurium’, quae habet pennas: quamquam omnia ad unum congesserit locum: monstrum, augurium, auspicium, oraculum. {{ancora+|524|[[Aeneis/Liber V#520|524.]]}} {{sc|}}Sera gravia: Sallustius “serum enim bellum in angustiis futurum”, id est grave. et quod inprobant vates Aeneas amplectitur, deceptus augurii similitudine quod apud Troiam probaverat pater, ut “stella facem ducens”. {{ancora+|525|[[Aeneis/Liber V#525|525.]]}} {{sc|}}Liquidis in nubibus nubes pro aere posuit: nubes enim liquidae esse non possunt. {{ancora+|527|[[Aeneis/Liber V#525|527.]]}} {{sc|}}Cev saepe refixa poetice dixit secundum publicam opinionem: nam ut Lucretius dicit, ventus altiora petens, aetherium ignem secum torquet, qui tractus imitatur stellas cadentes. {{ancora+|529|[[Aeneis/Liber V#525|529.]]}} {{sc|}}Attonitis animis intentis, stupefactis per tonitrua, quae semper cohaerent caelestibus ignibus. {{ancora+|530|[[Aeneis/Liber V#530|530.]]}} {{sc|}}Nec maximus omen abnvit Aeneas amplexus est et probavit, non secundum augurum disciplinam dixit ad se non pertinere: nam nostri arbitrii est visa omnia vel inprobare, vel recipere. {{ancora+|533|[[Aeneis/Liber V#530|533.]]}} {{sc|}}Sume pater praecipe: nam verbum est iurisconsultorum, quo utuntur quotiens legatum non ab herede †certamen datur, sed est in accipientis arbitrio. {{ancora+|534|[[Aeneis/Liber V#530|534.]]}} {{sc|}}Exsortem ἄκληρον , sine sorte. {{ancora+|535|[[Aeneis/Liber V#535|535.]]}} {{sc|}}Anchisae munus quod Cisseus rex Thraciae, secundum Vergilium pater Hecubae, ut “Cisseis regina Parin creat”, Anchisae aliquando donaverat. {{ancora+|536|[[Aeneis/Liber V#535|536.]]}} {{sc|}}Inpressum signis inpressa signa habentem, id est emblemata. {{ancora+|539|[[Aeneis/Liber V#535|539.]]}} {{sc|}}viridanti species participii sine verbi origine, temporis praesentis. {{ancora+|540|[[Aeneis/Liber V#540|540.]]}} {{sc|}}Primum ante omnes unum vacat. appellat vel dicit, vel salutat: Sallustius Iugurtha “adveniens Volux quaestorem appellat”. {{ancora+|541|[[Aeneis/Liber V#540|541.]]}} {{sc|}}praelato invidit honori id est praelatum honorem. {{ancora+|543|[[Aeneis/Liber V#540|543.]]}} {{sc|}}Proximus post Eurytionem. donis ad dona. {{ancora+|544|[[Aeneis/Liber V#540|544.]]}} {{sc|}}Extremus ostendit hos sua munera percepisse, Acesten vero sumpsisse praecipua. {{ancora+|545|[[Aeneis/Liber V#545|545.]]}} {{sc|}}Nondum certamine misso de peractis loquitur rebus: unde debuit dicere ‘vocavit’ et ‘fatus est’. ergo aut tempus est pro tempore: aut sic refert, ut videatur non de praeterito loqui, sed actum praeteriti temporis ponere et referre. {{ancora+|546|[[Aeneis/Liber V#545|546.]]}} {{sc|}}Custodem ad sese secundum Tullium qui dicit ad militiam euntibus dari solitos esse custodes, a quibus primo anno regantur: unde ait de Pallante “sub te tolerare magistro militiam et grave Martis opus”. inpubis ivli ab eo quod est ‘hic pubis’: nam quod ait Sallustius “puberes omnes interfici iubet”, venit ab eo quod est ‘puber’. et sunt ista communis generis, si referantur ad singulos. multitudo autem si dicatur, generis tantum feminini est, ut ‘haec pubes’. {{ancora+|547|[[Aeneis/Liber V#545|547.]]}} {{sc|}}Fatur ad avrem sequitur et ‘dic ait’: unde sicut et in tertio diximus, unum vacet necesse est. {{ancora+|552|[[Aeneis/Liber V#550|552.]]}} {{sc|}}Campos ivbet esse patentes discessu populi iubet fieri campos patentes. {{ancora+|553|[[Aeneis/Liber V#550|553.]]}} {{sc|}}Incedunt pueri aut poetica licentia confundit aetates, ut modo pueros, modo iuvenes dicat: nam ait ‘una acies iuvenum’: aut certe secundum quosdam sequenti distinctione mutata, magistros pueros dicit, sequentes vero maturioris aetatis. {{ancora+|554|[[Aeneis/Liber V#550|554.]]}} {{sc|}}Quos omnis evntes quos euntes omnis turba fremit, id est cum favore prosequitur. {{ancora+|556|[[Aeneis/Liber V#555|556.]]}} {{sc|}}Tonsa coma ‘tonsa’ composita: nam proprie comae sunt non caesi capilli. pressa corona id est galea. et sermone Homeri usus est: nam galeam στεφάνην dixit. et re vera corona non potest intellegi, cum sequatur ‘galeam ante pedes proiecit inanem’. sed alii dicunt potuisse eos galeas habere coronatas. Baebius tamen Macer dicit, a Caesare Augusto pueris qui luserant Troiam, donatas esse galeas et bina hastilia: ad quod Vergilium constat adludere. {{ancora+|558|[[Aeneis/Liber V#555|558.]]}} {{sc|}}It pectore summo sic legendum, ne sit soloecismus. et rei inanimali dedit motum dicendo ‘it’. ‘summum’ autem ‘pectus’ ait pectoris et colli confinium. {{ancora+|560|[[Aeneis/Liber V#560|560.]]}} {{sc|}}Tres equitum numero turmae rem Romanae militiae suo inserit carmini. nam constat primo tres partes fuisse populi Romani: unam Titiensium a Tito Tatio, duce Sabinorum, iam amico post foedera: alteram Ramnetum a Romulo: tertiam Lucerum, quorum secundum Livium et nomen et causa in occulto sunt. Varro tamen dicit, Romulum dimicantem contra Titum Tatium a Lucumonibus, hoc est Tuscis, auxilia postulasse. unde quidam venit cum exercitu: cui, recepto iam Tatio, pars urbis est data: a quo in urbe Tuscus dictus est vicus. Horatius “ac Tusci turba impia vici”. ergo a Lucumone Luceres dicti sunt. sic autem in tres partes divisum fuisse populum Romanorum constat, ut etiam qui praeerant singulis partibus, tribuni dicerentur: unde etiam sumptus, quos dabant populo, tributa nominarunt. terni ductores more suo: hoc est tres. {{ancora+|561|[[Aeneis/Liber V#560|561.]]}} {{sc|}}Ductores pueri hic quidam distingunt, ut diximus supra. {{ancora+|562|[[Aeneis/Liber V#560|562.]]}} {{sc|}}Paribusque magistris et hoc adludit: nam hodieque equitum dicuntur magistri. {{ancora+|564|[[Aeneis/Liber V#560|564.]]}} {{sc|}}Polite progenies illum dicit quem supra a Pyrrho introduxit occisum; de quo Cato in originibus dicit, quod ad Italiam venerit et segregatus ab Aenea condiderit oppidum Politorium a suo nomine. {{ancora+|565|[[Aeneis/Liber V#565|565.]]}} {{sc|}}Quem thracius albis portat equus cum tres dixerit duces, duorum equos commemorat. sed aut praetermisit quod ut consequeretur necesse erat: nec enim unus pedes esse poterat: aut illo reddidit loco, ut ‘cetera pubes senioris Acestae fertur equis’. quamquam multi distinctione mutata tres equos commemorent, ut sit plena ‘equus bicolor maculis’, et de alio dicatur ‘vestigia primi alba pedis’, id est primorum pedum vestigia, et ‘frontem albam ostentabat alter’. {{ancora+|568|[[Aeneis/Liber V#565|568.]]}} {{sc|}}Genus unde atii duxere Latini propter Atiam dicit, matrem Augusti, de qua Antonius ait “Aricina mater”: vult enim eius etiam maternum esse genus antiquum. {{ancora+|570|[[Aeneis/Liber V#570|570.]]}} {{sc|}}Extremus quantum ad numerum spectat. {{ancora+|573|[[Aeneis/Liber V#570|573.]]}} {{sc|}}Cetera trinacrii cetera pubes equis Acestae fertur. {{ancora+|575|[[Aeneis/Liber V#575|575.]]}} {{sc|}}Pavidos gloriae cupiditate sollicitos, ut “corda pavor pulsans”. {{ancora+|579|[[Aeneis/Liber V#575|579.]]}} {{sc|}}Flagello virga quae sonat in morem flagelli. {{ancora+|581|[[Aeneis/Liber V#580|581.]]}} {{sc|}}Choris aciebus. vocati ictu virgae. {{ancora+|586|[[Aeneis/Liber V#585|586.]]}} {{sc|}}Et nunc terga fuga nudant tria quae in bellis geruntur, cuncta commemorat: fugam, pugnam, pacem. {{ancora+|588|[[Aeneis/Liber V#585|588.]]}} {{sc|}}Labyrinthus locus apud Cretam factus a Daedalo perplexis parietibus, ubi Minotaurus inclusus est. {{ancora+|589|[[Aeneis/Liber V#585|589.]]}} {{sc|}}Parietibus textum caecis iter hypallage est: caecum iter intextis parietibus. ancipitem dolum perplexum errorem. {{ancora+|591|[[Aeneis/Liber V#590|591.]]}} {{sc|}}Frangeret deciperet, falleret. est autem versus Catulli. {{ancora+|593|[[Aeneis/Liber V#590|593.]]}} {{sc|}}Inpediunt inplicant, intexunt: quod est a vestibus tractum. {{ancora+|594|[[Aeneis/Liber V#590|594.]]}} {{sc|}}Delphinum aut venit ab eo quod est ‘delphin, delphinis, a delphine’: aut ‘delphinum’ pro ‘delphinorum’ posuit. maria umida Homerus ὑγρὰ κέλευθα . {{ancora+|595|[[Aeneis/Liber V#595|595.]]}} {{sc|}}Carpathium mare est inter Aegyptum et Rhodum, ab insula Carpatho illic posita dictum. nec mirandum duas eum posuisse conparationes, cum et in secundo hoc fecerit, ut “in segetem veluti cum flamma furentibus austris incidit, aut rapidus montano flumine torrens”, et in georgicis tres ponat conparationes, ut “frigidus ut quondam silvis inmurmurat auster, ut mare sollicitum stridit refluentibus undis, aestuat ut clausis rapidus fornacibus ignis”. {{ancora+|597|[[Aeneis/Liber V#595|597.]]}} {{sc|}}Primus ascanius generis ordinem docet, ut in primo diximus. {{ancora+|598|[[Aeneis/Liber V#595|598.]]}} {{sc|}}Rettulit innovavit quod ante iam fecerat. priscos latinos ita dicti sunt qui tenuerunt loca, ubi Alba est condita. {{ancora+|600|[[Aeneis/Liber V#600|600.]]}} {{sc|}}Porro post longum intervallum: et est adverbium temporis. {{ancora+|602|[[Aeneis/Liber V#600|602.]]}} {{sc|}}Troiaque nunc pueri t. d. a. ut ait Suetonius Tranquillus, lusus ipse, quem vulgo pyrrhicham appellant, Troia vocatur, cuius originem expressit in libro de purorum lusibus. {{ancora+|603|[[Aeneis/Liber V#600|603.]]}} {{sc|}}Hac celebrata tenus tmesis est, hoc est hactenus. et hic sermo, quantum ad artem spectat, duas continet partes orationis, ut ‘hac’ pronomen sit, ‘tenus’ praepositio, sicut “pube tenus” et “crurum tenus”; sed iam usus obtinuit ut pro una parte habeatur. ergo adverbium est: omnis enim pars orationis cum desierit esse quod est, in adverbium migrat: et est temporis, nam ‘hucusque’ significat. {{ancora+|604|[[Aeneis/Liber V#600|604.]]}} {{sc|}}Hic primum sequitur enim Palinuri mors vel Miseni. {{ancora+|606|[[Aeneis/Liber V#605|606.]]}} {{sc|}}Irim de caelo m. s. i. ex magna parte servatur, ut Mercurius ad concordiam, Iris ad discordiam mittatur: unde et Iris dicta est quasi ἔρις . falsum est autem quod dicitur ministra esse tantum dearum, cum et a Iove plerumque mittatur, ut “aeriam caelo nam Iuppiter Irim dimittit, germanae haud mollia iussa ferentem”. {{ancora+|607|[[Aeneis/Liber V#605|607.]]}} {{sc|}}Ventosque adspirat evnti ut de Mercurio “voca zephyros”. et bene Irim mittit, quae fit de nubibus, quarum dea est Iuno. {{ancora+|609|[[Aeneis/Liber V#605|609.]]}} {{sc|}}Per mille coloribus arcum aut subaudis ‘factum’: aut antiptosis est ‘mille colorum’, hoc est multicolorum. {{ancora+|610|[[Aeneis/Liber V#610|610.]]}} {{sc|}}Nulli visa ad ipsum retulit numen: nam arcus semper videtur: quem non Irim, sed viam Iridis dixit. alii celeritatis esse volunt ‘nulli visa’. notandum sane etiam de Iride arcum genere masculino dicere Vergilium: Catullus et alii genere feminino ponunt, referentes ad originem, sicut ‘haec cattus’ et ‘haec gallus’ legimus, {{ancora+|611|[[Aeneis/Liber V#610|611.]]}} {{sc|}}Conspicit ingentem concursum quia ait supra “undique conveniunt Teucri mixtique Sicani”. ‘concursum’ autem circa ludicra. {{ancora+|612|[[Aeneis/Liber V#610|612.]]}} {{sc|}}Desertosque videt portus a viris scilicet. {{ancora+|613|[[Aeneis/Liber V#610|613.]]}} {{sc|}}In sola deserta: Terentius “venit meditatus alicunde ex solo loco”. acta mutato η in a superiori accentum damus, ut Ἑλένη Helena, Κιρκή Circa. ergo quoniam et ἀκτὴ Graecum est, cum ‘acta’ facit, paenultima debet habere accentum: sed propter differentiam commutatur, ne non secreta et amoena litorum, sed participialiter acta significet. {{ancora+|615|[[Aeneis/Liber V#615|615.]]}} {{sc|}}Aspectabant flentes multi ‘flentes heu’ distingunt, ut sit ‘miserabiliter flentes’, et a persona dicatur poetae. alii ‘heu’ a mulieribus dictum accipiunt. {{ancora+|619|[[Aeneis/Liber V#615|619.]]}} {{sc|}}Faciemque deae vestemque reponit duo diversa uno sermone conclusit. {{ancora+|620|[[Aeneis/Liber V#620|620.]]}} {{sc|}}Tmarii dorycli Thracii: Tmarus enim est mons Thraciae. et bene suadentis commendatur auctoritas. {{ancora+|622|[[Aeneis/Liber V#620|622.]]}} {{sc|}}Ac sic dardanidum m. s. m. i. ‘sic’ aut mutato habitu, aut ista dictura. {{ancora+|623|[[Aeneis/Liber V#620|623.]]}} {{sc|}}O miserae magna utitur arte persuadendi, ut non ex abrupto quod persuadere vult dicat, sed circumstantiis illuc descendat. {{ancora+|625|[[Aeneis/Liber V#625|625.]]}} {{sc|}}Exitio non regno. {{ancora+|626|[[Aeneis/Liber V#625|626.]]}} {{sc|}}Septima post Troiae e. i. v. a. atqui et Dido dixit ‘nam te iam septima portat omnibus errantem terris et fluctibus aestas’. de qua re quidam hoc dicunt, quod Aeneas apud Carthaginem paucis diebus fuerit: nam ait ‘cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion’, qui oritur, ut Sallustius dicit, iuxta solis aestivi pulsum: item ait ‘dum pelago desaevit hiems et aquosus Orion’, ut hiemem pro tempestate posuerit: secundum quod Carthagini paucis fuerit diebus. sed illud occurrit ‘nunc hiemem inter se luxu, quam longa, fovere’. et hoc quidam sic purgant, ut dicant potuisse fieri, ut intra anni metas et ad Africam venerit, et inde navigaverit. sed istis occurrit quod in primo ait ‘septima aestas’, unde apparet hanc octavam fuisse: quod et ab Anchisae morte indicat annus impletus. ergo constat quaestionem hanc unam esse de insolubilibus, quas non dubium est emendaturum fuisse Vergilium. {{ancora+|627|[[Aeneis/Liber V#625|627.]]}} {{sc|}}Cum terras omnes quia peragraverat multa. {{ancora+|628|[[Aeneis/Liber V#625|628.]]}} {{sc|}}Sideraque emensae ferimur aut tempestates ait, quae ortu vel occasu siderum saepe nascuntur: aut provincias, quae sideribus subiacent, ut “Aethiopum versemus oves sub sidere cancri”. per mare magnum procellosum: Lucretius “suave mari magno”. {{ancora+|629|[[Aeneis/Liber V#625|629.]]}} {{sc|}}Sequimur fugientem ut alibi “iam tandem Italiae fugientis prendimus oras”. et re vera nullus sequitur nisi quod fugit. volvimur non dixit ‘navigamus’. {{ancora+|630|[[Aeneis/Liber V#630|630.]]}} {{sc|}}Hic erycis fines argumentum a facili. et est necessaria antithesis, ut opportunitate meliorum praesentium animi a futuris incertis avertantur. {{ancora+|631|[[Aeneis/Liber V#630|631.]]}} {{sc|}}muros iacere pro ‘fundamenta iacere’: nam muri ‘duci’ dicuntur. {{ancora+|632|[[Aeneis/Liber V#630|632.]]}} {{sc|}}Nequiquam qui non proderant, cum essent fatorum comites. {{ancora+|634|[[Aeneis/Liber V#630|634.]]}} {{sc|}}hectoreos amnes quemadmodum vidit sibi patriae recordatione finxisse: aut non continget mihi videre flumina. {{ancora+|635|[[Aeneis/Liber V#635|635.]]}} {{sc|}}Infavstas mali ominis. {{ancora+|636|[[Aeneis/Liber V#635|636.]]}} {{sc|}}Nam mihi cassandrae non cui credere non debebant, sed cui cum sua pernicie non crediderant. {{ancora+|638|[[Aeneis/Liber V#635|638.]]}} {{sc|}}Iam tempus agi res id est Troiam fieri. {{ancora+|639|[[Aeneis/Liber V#635|639.]]}} {{sc|}}Mora prodigiis ecce prodigium de bono. et argumentatur ad incendium navium, aras ardere Neptuni: quas ideo quattuor dicit, quia singuli duces navium, qui certaverant, singulas posuerant. nam contrarium est “numero deus inpare gaudet”. alii tamen dicunt a Cloantho esse positas, qui promiserat supra. {{ancora+|640|[[Aeneis/Liber V#640|640.]]}} {{sc|}}Deus ipse maris, vel cuius sunt naves. {{ancora+|641|[[Aeneis/Liber V#640|641.]]}} {{sc|}}Infensum ignem id est ipsa infensa. {{ancora+|645|[[Aeneis/Liber V#645|645.]]}} {{sc|}}Tot aut multorum: aut supra dictorum, ut “quinquaginta illi thalami spes tanta nepotum”. {{ancora+|646|[[Aeneis/Liber V#645|646.]]}} {{sc|}}Non beroe vobis non est dissuasio, ut quidam putant, sed magis hortatur persuadendo numinis auctoritate. rhoeteia a Rhoeteo promunturio. {{ancora+|647|[[Aeneis/Liber V#645|647.]]}} {{sc|}}Divini signa decoris omnia colligit, quibus numina cognoscuntur: ut “namque haud tibi vultus mortalis, nec vox hominem sonat, o dea certe”. {{ancora+|648|[[Aeneis/Liber V#645|648.]]}} {{sc|}}Spiritus odor, ut “divinum vertice odorem spiravere”. {{ancora+|649|[[Aeneis/Liber V#645|649.]]}} {{sc|}}Vel gressus evnti ut “et vera incessu patuit dea”. {{ancora+|654|[[Aeneis/Liber V#650|654.]]}} {{sc|}}Primo ancipites antequam numen agnoscerent. oculisque malignis pro ipsae malignae. {{ancora+|655|[[Aeneis/Liber V#655|655.]]}} {{sc|}}Miserum inter a. p. t. aut magnum, ut Terentius “eam misere amat”: aut ‘miserum’, quo fiebant miseriores, cum eis regna negarentur. {{ancora+|663|[[Aeneis/Liber V#660|663.]]}} {{sc|}}Pictas abiete puppes in abiete pictas, sive ‘abiete’ hoc est, quae erant de abiete. {{ancora+|665|[[Aeneis/Liber V#665|665.]]}} {{sc|}}Evmelus Latinus accentus est, translato nomine in Latinum. {{ancora+|669|[[Aeneis/Liber V#665|669.]]}} {{sc|}}Castra ut “nos castra movemus”, id est classem. magistri custodes: Terentius “me filiis relinquunt quasi magistrum”. {{ancora+|670|[[Aeneis/Liber V#670|670.]]}} {{sc|}}Quis furor iste novus quasi ad furentes loquitur: unde ne tum quidem agnitus, cum dixisset ‘en ego vester Ascanius: galeam proiecit inanem’. ‘novus’ autem est aut magnus, aut inopinatus. quo tenditis id est quid habetis intentionis? {{ancora+|672|[[Aeneis/Liber V#670|672.]]}} {{sc|}}Vestras spes vritis navibus enim ad regna tendebant. {{ancora+|673|[[Aeneis/Liber V#670|673.]]}} {{sc|}}Inanem concavam, vacuam, sine capite. ludo per ludum. {{ancora+|679|[[Aeneis/Liber V#675|679.]]}} {{sc|}}Excussaque pectore ivno est furoris causa, non furor. {{ancora+|680|[[Aeneis/Liber V#680|680.]]}} {{sc|}}Idcirco quia furor desierat. {{ancora+|681|[[Aeneis/Liber V#680|681.]]}} {{sc|}}Vdo sub robore [vel] vicino aquis. {{ancora+|682|[[Aeneis/Liber V#680|682.]]}} {{sc|}}Stuppa secundum antiquam orthographiam: nam ‘stippa’ dicta est a stipando: abusive etiam linum dicimus. tardum densum, crassum: nam ignem solet fumus praeire: unde ‘tardum’ ad densitatem retulit. {{ancora+|683|[[Aeneis/Liber V#680|683.]]}} {{sc|}}Corpore navium, ut “et dissice corpora ponto”. descendit pestis incendium: more suo. et declamavit per contrarium: nam ignis superiora semper petit. {{ancora+|684|[[Aeneis/Liber V#680|684.]]}} {{sc|}}Flumina prosunt id est vis aquae. {{ancora+|685|[[Aeneis/Liber V#685|685.]]}} {{sc|}}tum pius Aeneas umeris rescindere vestem et notant quidam quod damnum quattuor navium vir fortis et rex inpatienter doleat. sed magis illud considerandum est, quod ait supra Ascanius ‘vestras spes uritis’: ut non damnum doleat, sed spem navigationis ereptam. {{ancora+|687|[[Aeneis/Liber V#685|687.]]}} {{sc|}}Ivppiter omnipotens figuratis agit coloribus: nec enim re vera hoc agit, ut pereat, sed agit oblique ut restinguatur incendium. bene autem ‘si’ ubique interponit: hic enim est optimus ductus, qui agentis voluntatem latenter ostendit. exosus antiqui et ‘odi’ dicebant et ‘osus sum’: hinc est ‘exosus’, quo utimur, licet iam ‘osus sum’ non dicamus. odi autem et praesens est et praeteritum. ad unum nullo excepto. {{ancora+|688|[[Aeneis/Liber V#685|688.]]}} {{sc|}}Si quid pietas antiqua l. r. h. aut si tibi cara pietas praestat aliquid humanis laboribus: aut si quid meremur propter pietatis cultum, ut “parce pio generi”, hoc ipsum remunerare: aut certe, quod est melius, si vel respicit res humanas pietas, quae de terris olim recessit. {{ancora+|690|[[Aeneis/Liber V#690|690.]]}} {{sc|}}Res eripe leto superflua acyrologia est. {{ancora+|691|[[Aeneis/Liber V#690|691.]]}} {{sc|}}Quod superest quod congrue sequitur. {{ancora+|694|[[Aeneis/Liber V#690|694.]]}} {{sc|}}Sine more sine exemplo. tonitruque t. ablativus hic incertus est utrum a neutro indeclinabili veniat ‘hoc tonitru’, ut ‘hoc cornu’: nam inde est “fractaeque tonitrua nubis”, ut ‘cornua’: an a masculino secundum quartam declinationem: hinc enim est “tonitrus agis et mea fulmina torques”. {{ancora+|695|[[Aeneis/Liber V#695|695.]]}} {{sc|}}Ardva terrarum periphrasis montium. aethere toto pro aere posuit. {{ancora+|697|[[Aeneis/Liber V#695|697.]]}} {{sc|}}Madescunt robora aut umectantur: aut resolvuntur in cinerem: quod naturale est post incendium. {{ancora+|703|[[Aeneis/Liber V#700|703.]]}} {{sc|}}Fatorum oraculorum. {{ancora+|704|[[Aeneis/Liber V#700|704.]]}} {{sc|}}Tum senior nautes bene daturum consilium et ab aetate et a prudentia et a religione commendat. quod autem dicit ‘Pallas quem docuit’, propter illud quod supra diximus, fingitur, quia ipse Romam Palladium detulit: unde Nautiorum familia Minervae sacra retinebat: quod etiam Varro docet in libris quos de familiis Troianis scripsit. unum praecipuum. tritonia pallas pro uno proprio duo antonomasiva. {{ancora+|705|[[Aeneis/Liber V#705|705.]]}} {{sc|}}Reddidit arte id est virtute, ἀπὸ τῆς ἀρετῆς . {{ancora+|706|[[Aeneis/Liber V#705|706.]]}} {{sc|}}Responsa dabat laus consilii. vel quae portende- ret ira magna deum quae praesignificabat. ‘magna ira deum’ id est Iuno, ut et alibi “caelestum vis magna iubet”. {{ancora+|708|[[Aeneis/Liber V#705|708.]]}} {{sc|}}Solatus vocibus infit id est solatur et infit: nam ‘solans’ debuit dicere, sicut sequens eius indicat consolatio. {{ancora+|710|[[Aeneis/Liber V#710|710.]]}} {{sc|}}Quicquid erit ut ait “fuerit quodcumque, fatebor”. ferendo est dum fertur: modus gerundi est a passivo. {{ancora+|711|[[Aeneis/Liber V#710|711.]]}} {{sc|}}Est tibi iam hoc consilium est: id est habes. divinae stirpis praeter Dardanum a Criniso fluvio. {{ancora+|712|[[Aeneis/Liber V#710|712.]]}} {{sc|}}Volentem voliturum: nam velle habet. volentem] ‹voliturum: nam› non iam vult. {{ancora+|713|[[Aeneis/Liber V#710|713.]]}} {{sc|}}Superant supersunt, superfluunt. dicit autem non tantum debiles, sed etiam nolentes iuvenes: unde sequitur ‘longaevosque senes’: nec enim adderet ‘que’, nisi supra iuvenes dixisset. item expressius ‘et quicquid tecum invalidum metuensque pericli est’. {{ancora+|714|[[Aeneis/Liber V#710|714.]]}} {{sc|}}Pertaesum magni incepti ut “si non pertaesum thalami taedaeque fuisset”. {{ancora+|718|[[Aeneis/Liber V#715|718.]]}} {{sc|}}Permisso nomine ab Aceste scilicet. dicta autem Acesta Segesta. {{ancora+|720|[[Aeneis/Liber V#720|720.]]}} {{sc|}}Tum vero nam et ante ea cogitaverat, ut “pectore curas mutabat versans”. animum diducitur Graeca figura, ut ‘mentem laesus’. {{ancora+|721|[[Aeneis/Liber V#720|721.]]}} {{sc|}}Et nox atra polum quasi maior causa cogitationis, ut “et sub noctem cura recursat”. bigis proprie modo: nam “rorifera tenuaverat aera biga” abusive est. {{ancora+|722|[[Aeneis/Liber V#720|722.]]}} {{sc|}}Caelo facies delapsa parentis aut secundum quod supra diximus, quia animae caelum tenent, simulacra vero apud inferos sunt: aut ad errorem pertinet somnii; nam et ‘visa’ ait: aut certe intellegamus a Iove missam potestatem aliquam, quae se in Anchisae converteret vultum, ut religiosus videretur; nam et ipse dicit ‘imperio Iovis huc venio’ et infert ‘Elysiumque colo’. {{ancora+|725|[[Aeneis/Liber V#725|725.]]}} {{sc|}}Care magis pro ‘carior’. bene autem addidit ‘dum vita manebat’: nulla enim est vita post mortem: ut ostendat vita fuisse cariorem. {{ancora+|726|[[Aeneis/Liber V#725|726.]]}} {{sc|}}Imperio iovis ab auctoritate, ut “ipse deum tibi me claro dimittit Olympo regnator”. {{ancora+|728|[[Aeneis/Liber V#725|728.]]}} {{sc|}}Nautes dat senior ut solet hic denuo iisdem usus est sermonibus: nam ait ‘tum senior Nautes’. {{ancora+|730|[[Aeneis/Liber V#730|730.]]}} {{sc|}}Atque aspera cultu quod in nono latius exsequitur “natos ad flumina primum deferimus”, usque “at patiens operum”. {{ancora+|731|[[Aeneis/Liber V#730|731.]]}} {{sc|}}Debellanda tibi bello perdomanda. et bene victoriam, non bella sola praedicit, in quibus esse poterat terror. {{ancora+|732|[[Aeneis/Liber V#730|732.]]}} {{sc|}}Averna per alta ut ‘Gargarus Gargara’, ut ‘Tartarus Tartara’, ‘Maenalus Maenala’ pluraliter, ita ‘Avernus Averna’. {{ancora+|733|[[Aeneis/Liber V#730|733.]]}} {{sc|}}Non me impia namque propter facilitatem. {{ancora+|734|[[Aeneis/Liber V#730|734.]]}} {{sc|}}Amoena ‘amoena’ sunt loca solius voluptatis plena, quasi ‘amunia’, unde nullus fructus exsolvitur: unde etiam nihil praestantes ‘inmunes’ vocamus. {{ancora+|735|[[Aeneis/Liber V#735|735.]]}} {{sc|}}Piorum concilia elysivmque colo elysium est ubi piorum animae habitant post corporis animaeque discretionem: unde et ‘interitus’ dicitur res ‘inter’ animam et corpus ‘veniens’. ergo elysium ἀπὸ τῆς λύσεως , ab absolutione: quod secundum poetas in medio inferorum est suis felicitatibus plenum, ut “solemque suum sua sidera norunt”. secundum philosophos elysium est insulae fortunatae, quas ait Sallustius inclitas esse Homeri carminibus, quarum descriptionem Porphyrius commentator dicit esse sublatam: secundum theologos circa lunarem circulum, ubi iam aer purior est: unde ait ipse Vergilius “aeris in campis”, item Lucanus “non illuc auro positi, nec ture sepulti perveniunt” (9.10). {{ancora+|737|[[Aeneis/Liber V#735|737.]]}} {{sc|}}Tum genus omne tuum et q. d. m. d. hae sunt causae, propter quas Aeneas descendit ad inferos: generis agnitio, et civitatis nomen, quod ei nullus umquam praedixerat, sed solus indicat pater. latet enim, ut supra diximus, verum urbis nomen: unde ei pater quasi pro mysterio et adfectione ait “illa inclita Roma”. et nomen quidem Romae a poeta dictum est; nam verum urbis nomen, ut dictum est, latet. {{ancora+|738|[[Aeneis/Liber V#735|738.]]}} {{sc|}}Torquet medios nox umida cursus e. m. s. e. o. a. a. dies est plenus, qui habet horas viginti quattuor: nam et nox pars diei est. dicimus autem diem a parte meliore: unde et usus est, ut sine commemoratione noctis numerum dicamus dierum. hic autem dies secundum Aegyptios inchoat ab occasu solis, secundum Persas ab ortu solis, secundum Etruscos et Athenienses a sexta hora diei, secundum Romanos a media nocte: et hos nunc secutus ait ‘medios cursus nox torquet et me saevus equis oriens adflavit anhelis’. haec autem plene exsequuntur et Cicero in auguralibus et Aulus Gellius in libris noctium Atticarum. hoc etiam illa res iuris indicat, quod cum tribunum plebi abnoctare ab urbe non liceret, licebat tamen exire post noctem mediam et ante mediam reverti. {{ancora+|739|[[Aeneis/Liber V#735|739.]]}} {{sc|}}Saevus oriens solem dicit, cuius lux est umbris inimica: unde Lucanus “et medio feriere die” (6.744). est autem physicum: nam pereunt umbrae solis adventu. {{ancora+|741|[[Aeneis/Liber V#740|741.]]}} {{sc|}}Aeneas quo deinde rvis?? ordo est: Aeneas deinde ‘quo ruis?’ {{ancora+|742|[[Aeneis/Liber V#740|742.]]}} {{sc|}}Quem fugis?? quasi ignorans rationem, qua fugeret. {{ancora+|744|[[Aeneis/Liber V#740|744.]]}} {{sc|}}Canae aut antiquae, aut propter ignis favillas. {{ancora+|745|[[Aeneis/Liber V#745|745.]]}} {{sc|}}Farre pio vel quia exinde sacrificabant: vel quia mos fuit apud maiores ut divinum ignem farre servarent: qui si durasset in alterum diem, eum aptum agendis rebus significabant. ‘far’ autem frumenti certa species est, sicut adoreum. {{ancora+|746|[[Aeneis/Liber V#745|746.]]}} {{sc|}}Primum principem. {{ancora+|749|[[Aeneis/Liber V#745|749.]]}} {{sc|}}Havd mora hoc est quod ait ‘et coniunge volentem’. nec ivssa voluntatem, ut supra “infandum regina iubes renovare dolorem”: aut certe quae Iuppiter iusserat. {{ancora+|750|[[Aeneis/Liber V#750|750.]]}} {{sc|}}Transcribunt urbi matres Romani moris verbum est: ‘transcripti’ enim in colonias deducebantur. urbi ad urbem. {{ancora+|751|[[Aeneis/Liber V#750|751.]]}} {{sc|}}Deponunt quasi de navibus. animos nil magnae l. e. aut Aeneas deponit eos qui nulla gloriae cupiditate tanguntur: aut hi qui erant transcripti, id est matres et volentium multitudo, deponunt animos, id est summittunt inertiae. {{ancora+|753|[[Aeneis/Liber V#750|753.]]}} {{sc|}}Robora navigiis melius hic distinguitur. {{ancora+|754|[[Aeneis/Liber V#750|754.]]}} {{sc|}}Exigvi numero sed bello vivida virtus transiit ad rem a numero. {{ancora+|755|[[Aeneis/Liber V#755|755.]]}} {{sc|}}Urbem designat aratro quem Cato in originibus dicit morem fuisse. conditores enim civitatis taurum in dexteram, vaccam intrinsecus iungebant, et incincti ritu Gabino, id est togae parte caput velati, parte succincti, tenebant stivam incurvam, ut glebae omnes intrinsecus caderent, et ita sulco ducto loca murorum designabant, aratrum suspendentes circa loca portarum. unde et territorium dictum est quasi terriborium tritum bubus et aratro. {{ancora+|757|[[Aeneis/Liber V#755|757.]]}} {{sc|}}Gavdet regno Troianus acestes suo: nomine enim eius fuerat civitas appellata. {{ancora+|758|[[Aeneis/Liber V#755|758.]]}} {{sc|}}Indicitque forum id est tempus et locum designat agendorum negotiorum, qui conventus vocatur. ‘indicit’ autem verbum iuris est. et per hoc potentem vult significare civitatem. et patribus dat ivra vocatis dat condendi iuris potestatem his quos appellaverat patres: aut certe vocatis patribus iura distribuit. hi autem, ut Sallustius dicit, “vel aetate vel curae similitudine patres appellati sunt”. senatores autem alii a senecta aetate, alii a sinendo dictos accipiunt: ipsi enim agendi facultatem dabant per senatus consulta. {{ancora+|759|[[Aeneis/Liber V#755|759.]]}} {{sc|}}erycino in vertice Eryx mons Siciliae supra Drepanum, ubi fuit templum Veneris Erycinae. {{ancora+|760|[[Aeneis/Liber V#760|760.]]}} {{sc|}}Idaliae Cypriae. sacerdos alii ad tumulum, alii inverso ordine ad templum referunt, ut lucus tantum tumulo detur Anchisae, ut in bucolicis “inducite fontibus umbras pastores”: nemora enim aptabant sepulcris. {{ancora+|768|[[Aeneis/Liber V#765|768.]]}} {{sc|}}Visa maris facies ut alibi “mene salis placidi vultum”. vult autem istos aspectum quoque maris horrere. {{ancora+|769|[[Aeneis/Liber V#765|769.]]}} {{sc|}}Fugae profectionis. {{ancora+|772|[[Aeneis/Liber V#770|772.]]}} {{sc|}}Eryci et tempestatibus bene iunxit: procellae enim aut de fluminibus, aut de montibus fiunt, quas περιπνοίας dicunt, vulgo †peripenas appellant. {{ancora+|773|[[Aeneis/Liber V#770|773.]]}} {{sc|}}Solvique ex ordine funem ordo est: iubet caedere ex ordine, id est rite peragi sacrificium, et sic solvi funem: sic in septimo “Phrygiamque ex ordine matrem invocat”, id est rite. ‹’funem’ autem› quo naves ad terram ligantur. {{ancora+|774|[[Aeneis/Liber V#770|774.]]}} {{sc|}}Tonsae olivae comptae, minutis frondibus. {{ancora+|775|[[Aeneis/Liber V#775|775.]]}} {{sc|}}Procul in prora in parte extrema. {{ancora+|780|[[Aeneis/Liber V#780|780.]]}} {{sc|}}Effundit pectore questus hoc est cum dolore, ut ait “funditque preces rex pectore ab imo”. {{ancora+|782|[[Aeneis/Liber V#780|782.]]}} {{sc|}}Preces descendere ad omnes si quid invidiae est in humillimis precibus, inputandum †in nomina Iunoni. nam ‘omnes’ dicendo etiam humiles significat: unde ait etiam descendere. {{ancora+|783|[[Aeneis/Liber V#780|783.]]}} {{sc|}}Quam nec longa dies id est longum tempus: de quo licet melius feminino genere dicamus, tamen et masculino dicimus: nam de certo die masculino tantum utendum est, ut ‘natalis meus dies est’. pietas nec mitigat aut Troianorum, quia pii sunt: aut certe propter illud “Iunoni Argivae iussos adolemus honores”, quasi quae nec sacrificiis placaretur. {{ancora+|784|[[Aeneis/Liber V#780|784.]]}} {{sc|}}Infracta valde fracta, ut “Turnus ut infractos adverso Marte Latinos”. {{ancora+|785|[[Aeneis/Liber V#785|785.]]}} {{sc|}}Media de gente id est totius gentis potentem. exedisse muliebriter dictum: nam inde est quod sequitur ‘cineres atque ossa peremptae’. sane ‘edo’ habet et rectam, sed antiquam declinationem, ut ‘edo edis edit’, et anomalam, ut ‘edo es est’: quarum secunda et tertia personae longae sunt propter differentiam ‘sum es est’. ‘edit’ autem in praeterito producitur ‘edi edisti edit’, ut ‘legit’. {{ancora+|788|[[Aeneis/Liber V#785|788.]]}} {{sc|}}Cavsas tanti sciat illa furoris bene supprimit: contra ipsam enim sunt quae Iuno in decimo exsequitur, ut ‘me duce Dardanius Spartam expugnavit adulter’. {{ancora+|790|[[Aeneis/Liber V#790|790.]]}} {{sc|}}Quam molem ut alibi “et tantas audetis tollere moles”. {{ancora+|791|[[Aeneis/Liber V#790|791.]]}} {{sc|}}Nequiquam aut sine causa, id est nulla extante ratione: aut ‘nequiquam’ quantum ad eius pertinet mentem: unam enim navem ex omnibus vertit. unde ait Iuno ‘quae potui infelix’. {{ancora+|792|[[Aeneis/Liber V#790|792.]]}} {{sc|}}In regnis hoc avsa tuis ut alibi “non illi imperium pelagi saevumque tridentem”. actis furore conpulsis, ut “reginam Allecto stimulis agit undique Bacchi”. {{ancora+|795|[[Aeneis/Liber V#795|795.]]}} {{sc|}}Ignotae ignobili, ut “nam saepe favos ignotus adedit stellio”: et dixit ignotam Italiae conparatione: nam ignota non erat ad quam bis Troiani venerant. {{ancora+|797|[[Aeneis/Liber V#795|797.]]}} {{sc|}}Vela tibi id est per regnum tuum. {{ancora+|798|[[Aeneis/Liber V#795|798.]]}} {{sc|}}Si concessa peto siquidem: nam modo ‘si’ confirmantis est. agit autem a possibili. {{ancora+|800|[[Aeneis/Liber V#800|800.]]}} {{sc|}}Fas omne est fas te est, hoc est possibile est, ‘meis regnis fidere’: nam ‘fido’ dativum tantum regit. {{ancora+|801|[[Aeneis/Liber V#800|801.]]}} {{sc|}}Unde genus ducis ut diximus supra, quia feliciter est navigaturus Aeneas, Venerem dicit a mari procreatam. et ut fert fabula, Caelus pater fuit Saturni. cui cum iratus filius falce virilia amputavit, delapsa in mare sunt: de quorum cruore et maris spuma nata dicitur Venus: unde et Ἀφροδίτη dicitur, ἀπὸ τοῦ ἀφροῦ . sed hoc habet ratio: omnes vires usu venerio debilitantur, qui sine corporis damno non geritur: unde fingitur Venus nata per damnum; de mari autem ideo, quia dicunt physici sudorem salsum esse, quem semper elicit coitus. unde etiam myrtus ei consecrata est, quae litoribus gaudet, ut ait “litora myrtetis laetissima”. ideo autem diximus ‘Caelus pater’, ut deus significaretur: nullus enim deus generis neutri est. nam caelum genere neutro elementum significat. mervi quoque etiam praestiti, ut “nec te regina negabo promeritam”. alii dicunt ‘militavi’, ut “aere merent parvo”. {{ancora+|802|[[Aeneis/Liber V#800|802.]]}} {{sc|}}Rabiem tantam caelique marisque ut in primo legimus. {{ancora+|803|[[Aeneis/Liber V#800|803.]]}} {{sc|}}In terris etiam in terris: nam augmentum est. {{ancora+|808|[[Aeneis/Liber V#805|808.]]}} {{sc|}}In mare se xanthus omnia haec Homeri sunt. {{ancora+|809|[[Aeneis/Liber V#805|809.]]}} {{sc|}}Nec dis nec viribus aequis id est diis iniquis, hoc est adversis: litotes figura. aut ‘non aequis’ non aequali favore: plures enim Graecis favebant. de matribus autem, id est Thetide et Venere, intellegere non possumus, quia et Thetide melior Venus est, et ei praesenti derogare nollet. {{ancora+|810|[[Aeneis/Liber V#810|810.]]}} {{sc|}}Cuperem cum vertere ab imo quod proprium eius est, ut “magnoque emota tridenti fundamenta quatit”. hinc ut supra diximus, ἐνοσίχθων dictus est. et fecit augmentum, cum se praestitisse dixit iratum. {{ancora+|813|[[Aeneis/Liber V#810|813.]]}} {{sc|}}Portus accedet hic distinguendum, ne sit contrarium Veneris petitioni, quae ait ‘liceat Laurentem attingere Thybrim’. {{ancora+|814|[[Aeneis/Liber V#810|814.]]}} {{sc|}}Amissum quem gurgite quaeres Misenum dicit, de quo legimus “inter saxa virum spumosa inmerserat unda”. {{ancora+|815|[[Aeneis/Liber V#815|815.]]}} {{sc|}}Unum pro multis Palinurum significat: nam falsum erit si unum voluerimus accipere: duos enim constat occisos, Misenum et Palinurum. {{ancora+|816|[[Aeneis/Liber V#815|816.]]}} {{sc|}}Laeta permulsit permulsit et laeta fecit, ut “animumque labantem inpulit”: aut certe perpetuum est epitheton Veneris. {{ancora+|817|[[Aeneis/Liber V#815|817.]]}} {{sc|}}Spumantia frena spumas moventia. {{ancora+|818|[[Aeneis/Liber V#815|818.]]}} {{sc|}}Feris equis, ut “inque feri curvam conpagibus alvum”. {{ancora+|822|[[Aeneis/Liber V#820|822.]]}} {{sc|}}Variae comitum facies aut beluas dicit marinas secundum naturam: aut poetice deos marinos. inmania cete τὸ κῆτος καὶ τὰ κήτη , ut βέλος βέλη : nam Latine sic declinari non potest. nullum enim apud nos animal generis neutri est: nisi forte ‘hic cetus, huius ceti’ dicamus, quod nusquam lectum est; nam dicuntur canes marini. {{ancora+|823|[[Aeneis/Liber V#820|823.]]}} {{sc|}}Et senior glauci chorus Glaucus Anthedonius piscator fuit. qui cum captos pisces supra herbam abiecisset et eos recepisse vidisset quam amiserant vitam, intellecta herbarum potentia, esu earum in deum mutatus est: cuius hic chorum ideo senem dicit, quia etiam ipse senex fuerat. aut certe seniorem dicit propter spumarum colorem, sicut paene omnes dii finguntur esse marini. inovsque palaemon Melicerta Inus filius. et notandum patronymicon a matre in auctore idoneo. {{ancora+|824|[[Aeneis/Liber V#820|824.]]}} {{sc|}}Phorcique exercitus omnis di qui sub Phorco agunt. hic autem Phorcus dicitur Thoosae nymphae et Neptuni filius. ut autem Varro dicit, rex fuit Corsicae et Sardiniae: qui cum ab Atlante rege navali certamine cum magna exercitus parte fuisset victus et obrutus, finxerunt socii eius eum in deum marinum esse conversum. {{ancora+|825|[[Aeneis/Liber V#825|825.]]}} {{sc|}}Laeva tenet thetis satis prudenter sexum debiliorem sinistrae adplicat parti. {{ancora+|826|[[Aeneis/Liber V#825|826.]]}} {{sc|}}Nisaee media diphthongos est. {{ancora+|827|[[Aeneis/Liber V#825|827.]]}} {{sc|}}Vicissim quia reliquerat quidem socios, sed feliciter petebat Italiam. {{ancora+|828|[[Aeneis/Liber V#825|828.]]}} {{sc|}}Pertemptant sollicitant. {{ancora+|829|[[Aeneis/Liber V#825|829.]]}} {{sc|}}Attolli malos id est vela per malorum volubilitatem levari: nam cum navigaret iam, non dubium quod olim erexerant arbores. {{ancora+|830|[[Aeneis/Liber V#830|830.]]}} {{sc|}}Fecere pedem id est podiam, hoc est funem, quo tenditur velum. sinistros nunc dextros pro aurae mutabilitate. {{ancora+|832|[[Aeneis/Liber V#830|832.]]}} {{sc|}}Cornva antemnarum extremitates. sva flamina prospera, a puppi venientia. {{ancora+|833|[[Aeneis/Liber V#830|833.]]}} {{sc|}}Princeps ante omnis unum verbum vacat. {{ancora+|835|[[Aeneis/Liber V#835|835.]]}} {{sc|}}Mediam caeli metam perite locutus est: nam medium caelum meta est ἀναβιβάζοντος circuli, qui medius est inter ortum et occasum. a medio autem caelo et finitur ortus, et occasus incipit siderum. alter est ὁρίζοντος , qui segregat aspectum huius caeli ab alio invisibili nobis. {{ancora+|837|[[Aeneis/Liber V#835|837.]]}} {{sc|}}Sub remis fusi per d. s. n. id est requierant paululum, sic remos tenentes. {{ancora+|838|[[Aeneis/Liber V#835|838.]]}} {{sc|}}Levis vel adventu vel discessu: nam levis in utroque est. {{ancora+|839|[[Aeneis/Liber V#835|839.]]}} {{sc|}}Dispulit umbras nam semper deos ambit nimbus. {{ancora+|840|[[Aeneis/Liber V#840|840.]]}} {{sc|}}Te palinure petens factiose adgrediens, adpetens. et sciendum in maius celebrari Palinuri mortem more poetico, quem dormientem in undas cecidisse constat †missum. somnia soporem. bene autem discernit ista Vergilius, ut ‘Somnum’ ipsum deum dicat, ‘somnium’ quod dormimus, ‘insomnium’ quod videmus in somnis, ut “sed falsa ad caelum mittunt insomnia manes”. {{ancora+|843|[[Aeneis/Liber V#840|843.]]}} {{sc|}}Iaside fili Iasi. ferunt ipsa aequora classem id est et aestu et aura nostris utimur. {{ancora+|844|[[Aeneis/Liber V#840|844.]]}} {{sc|}}Aequatae spirant avrae prosperae, ut “aequatis classem procedere velis”. {{ancora+|845|[[Aeneis/Liber V#845|845.]]}} {{sc|}}Pone caput bene particulatim ad id venit, quod aperte dictum refutaretur. laboris ex intuendis sideribus. pavlisper hoc est paululum, dum tu quiescis. {{ancora+|847|[[Aeneis/Liber V#845|847.]]}} {{sc|}}Vix attollens lumina aut a sideribus removens, aut certe numinis praesentia praegravatus: quod est melius: nam et sequens eius oratio turbata est, quod et semiplenae indicant elocutiones. {{ancora+|848|[[Aeneis/Liber V#845|848.]]}} {{sc|}}Vultum mutabilitatem, quae fit pro qualitate ventorum. {{ancora+|849|[[Aeneis/Liber V#845|849.]]}} {{sc|}}Ivbes vis, ut “infandum regina iubes renovare dolorem”. mene hvic confidere monstro?? subaudis ‘vis’, ‘iubes’. {{ancora+|850|[[Aeneis/Liber V#850|850.]]}} {{sc|}}Aenean credam quid enim per contrarium dicit: cur Aeneam non committam caelo et auris fallacibus, qui sum totiens serenitatis fraude deceptus? ‘quid enim’ quid ni? cur non? {{ancora+|851|[[Aeneis/Liber V#850|851.]]}} {{sc|}}Fravde sereni serenitatis: ut “et servantissimus aequi”. alii legunt ‘deceptus fraude caeli sereni’. {{ancora+|855|[[Aeneis/Liber V#855|855.]]}} {{sc|}}Vique soporatum stygia morte plenum. utraque tempora pro ‘utrumque tempus’. {{ancora+|856|[[Aeneis/Liber V#855|856.]]}} {{sc|}}Cunctanti quasi reluctanti. natantia errantia somni vicinitate. {{ancora+|858|[[Aeneis/Liber V#855|858.]]}} {{sc|}}Cum puppis parte prooeconomia: ut triduo natare potuerit. {{ancora+|862|[[Aeneis/Liber V#860|862.]]}} {{sc|}}Currit iter ut Cicero “ite viam, redite viam”. tutum praesidio Neptuni. {{ancora+|864|[[Aeneis/Liber V#860|864.]]}} {{sc|}}Sirenum Sirenes secundum fabulam tres, parte virgines fuerunt, parte volucres, Acheloi fluminis et Calliopes musae filiae. harum una voce, altera tibiis, alia lyra canebat: et primo iuxta Pelorum, post in Capreis insulis habitaverunt, quae inlectos suo cantu in naufragia deducebant. secundum veritatem meretrices fuerunt, quae transeuntes quoniam deducebant ad egestatem, his fictae sunt inferre naufragia. has Vlixes contemnendo deduxit ad mortem. ‘Sirenum’ autem genetivus pluralis est veniens ab ‘hac Sirene’. {{ancora+|866|[[Aeneis/Liber V#865|866.]]}} {{sc|}}Tum rauca ac si diceret, antehac delectabili voce resonabant, tunc fluctibus solis. et bene imitatus est maris stridorem ‘sale saxa sonabant’. {{ancora+|867|[[Aeneis/Liber V#865|867.]]}} {{sc|}}Amisso flvitantem e. m. naturale enim est ut fluctuet navis sine gubernatore. {{ancora+|868|[[Aeneis/Liber V#865|868.]]}} {{sc|}}Nocturnis rexit in undis dat ei hoc et in decimo, ut “ipse sedens clavumque regit velisque ministrat”. {{ancora+|869|[[Aeneis/Liber V#865|869.]]}} {{sc|}}Multa gemens nomen pro adverbio: hoc est multum et satis gemens. casu amici propter ruinam adlusit ad nomen. {{ancora+|870|[[Aeneis/Liber V#870|870.]]}} {{sc|}}Pelago confise hoc est quod supra Palinurus excusat. {{ancora+|871|[[Aeneis/Liber V#870|871.]]}} {{sc|}}Nudus insepultus, mortuus: ut “et freta destituent nudos in litore pisces”. singula autem legenda sunt, ut ad dolorem gradus fiant. ignota peregrina, ante non visa; nam in sexto dicturus est “paulatim adnabam terrae, iam tuta tenebam”. sciendum sane Tuccam et Varium hunc finem quinti esse voluisse: nam a Vergilio duo versus sequentes huic iuncti fuerunt: unde in non nullis antiquis codicibus sexti initium est “obvertunt pelago proras, tum dente tenaci”. {{Liber |Ante = Commentarius IV |AnteNomen = ../Liber IV |Post = Commentarius VI |PostNomen = ../Liber VI }} fqu857d5x3lxyz6kcgtm6ztomcikc1o 0 39673 265093 134164 2026-05-09T13:09:05Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum quartum commentarius]] ad [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber IV]] 134164 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos librum IV commentarius }} ==IN VERGILII AENEIDOS LIBRVM QUARTVM COMMENTARIVS== Ad v. 1 Apollonius Argonautica scripsit et in tertio inducit amantem Medeam: inde totus hic liber translatus est. est autem paene totus in affectione, licet in fine pathos habeat, ubi abscessus Aeneae gignit dolorem. sane totus in consiliis et subtilitatibus est; nam paene comicus stilus est: nec mirum, ubi de amore tractatur. iunctus quoque superioribus est: quod artis esse videtur, ut frequenter diximus; nam ex abrupto vitiosus est transitus: licet stulte quidam dicant hunc tertio non esse coniunctum — in illo enim navigium, in hoc amores exsequitur — non videntes optimam coniunctionem. cum enim tertium sic clauserit 'factoque hic fine quievit', intulit 'at regina gravi iamdudum saucia cura', item paulo post 'nec placidam membris dat cura quietem': nam cum Aeneam dormire dixerit, satis congrue subiunxit, ut somno amans careret. alii subitum transitum factum tradunt, quia non ostendit convivium dissolutum: sed hoc subtiliter fecit, quia etiam alia convivia eam habuisse describit "post ubi digressi lumenque obscura vicissim". regina] [sane] bene 'regina', quia contra dignitatem amor susceptus gravior esse solet: ex hoc enim nomine et pudoris et deliberationis nascitur causa, et praecipue potiundi difficultas. videtur et post amissam castitatem etiam iustus interitus. iamdudum aut nimium et vehementer, ut Terentius "iamdudum te amat; iamdudum illi facile sit quod doleat": aut 'iamdudum', id est a quo tempore vidit Aeneam; legimus enim "obstipuit primo aspectu Sidonia Dido": aut ex quo narrare coepit Aeneas: aut ex quo intervenit Cupido. saucia hinc subiungit 'vulnus alit'. et bene adludit ad Cupidinis tela, ut paulo post ad faculam, ut 'et caeco carpitur igni': nam sagittarum vulnus est, facis incendium. cura amore intolerabili, quem ferre non posset, ut "meque his absolvite curis". 'cura' ergo, ab eo, quod cor urat, ut "Veneris iustissima cura", item "mea maxima cura". sane per confusionem verbi et nominis dictum est; nam 'cura' est et verbum, ut 'cura' cures, cum non est nomen. Ad v. 2 vulnus alit ut 'curam pascit'. venis quia per venas amor currit, ut sanguis; nam in sanguine anima, in anima amor est: aut sicut venenum. inde dictum "fallasque veneno", item "longumque bibebat amorem": nam venenum ideo dicitur, quia per venas currit. caeco carpitur igni 'caeco' ‹non› quod non cernat, sed quod non cernatur: vel quod Dido amorem suum vult occultare, si possit, ideo 'caeco'. et agit Vergilius, ut inventas frangat declamationes, ut hoc loco rem dixit sine declamatione: unde Ovidius "quoque magis tegitur, tanto magis aestuat ignis". 'caeco' ergo 'igni' possumus ut validiore accipere, cuius haec natura est, ut conpressus magis convalescat. 'carpitur' autem paulatim consumitur, ut "carpit enim vires paulatim". sane 'igni' pro 'igne', dativus pro ablativo. Ad v. 3 Multa viri virtus animo bene mediam se facit praebere Didonem inter regalem pudorem et amoris inpulsum. simulat enim se virtutem mirari, cuius pulchritudine commovetur. 'multa' autem 'virtus' figurate dixit; nam ad numerum transtulit quod est quantitatis: aut 'multa' pro magna. recursat bene frequentativo usus est verbo in frequenti amantis cogitatione. Ad v. 4 Gentis honos non Aeneae, ut sit velut excusatio; sed Dardani a numinibus, aut Veneris infixi pectore vultus verbaque 'vultus' inquit '‹et› verba haerent, virtus et honos gentis recursat', quia superiora vehementiora sunt ad amorem. tale et illud est "illum absens absentem auditque videtque". 'pectore' vero pro 'pectori'. Ad v. 5 Nec placidam membris dat cura quietem aut penitus quiete caruit, ut 'placida' epitheton sit quietis: aut habuit quidem quietem, sed non placidam, id est turbatam somniis: unde et ipsa paulo post 'quae me suspensam insomnia terrent'. Ad v. 6 Postera phoebea lustrabat lampade terras circumlocutio orientis diei; illa enim Aeneas per noctem in convivio Didonis narraverat: licet, ut supra diximus, Vergilius ista, quae per naturam necesse est fieri, plerumque contemnat. lustrabat aut inlustrabat, aut re vera 'lustrabat', id est purgabat; nam nox quodammodo polluit mundum: vel circumibat, ut "lustrat Aventini montem". Ad v. 7 Umentem umbram quia nox omnis umida est, ut "noctes lentus non deficit umor". et nihil interest, utrum umbram an noctem dicat; nox enim umbra terrae est, ut supra "involvens umbra magna terramque polumque". ergo 'umentem' pro 'umidam', quia umens est quod facit umidum quod sit: unde bene 'umentem' posuit. est etiam hysteroproteron in sensu; prius est enim ut Aurora umbram dimoveat, post Phoebea lampas lustrat terras: aurora enim solem praecedit. Ad v. 8 Cum sic unanimem de re pudenda locutura parum fuerat sororem eligere, nisi etiam unanimem. dicimus autem et 'unanimus' et 'unanimis', sicut 'inermus' et 'inermis'. male sana non plene sana, amore vitiata; 'male' enim plerumque 'non', plerumque 'minus' significat, sicut 've', ut 'vecors' et 'vesanus'. quamquam 'male' et 'perniciose' significat, ut Lucanus "sic male deseruit" (9.310). malesana] 'non ‹sana›', ut "statio male fida carinis": aliquotiens 'minus' significat. et quidam 'malesana' nolunt hyphen legere, nec esse compositum verbum, quia composita unum plerumque corrumpant necesse est, ut 'malesuada'. Ad v. 9 anna soror cuius filiae fuerint Anna et Dido, Naevius dicit. et bene vocabulo necessitudinis blanditur, ut libenter amoris audiat confessionem; sed suspense et pedetemptim pudore resistente incipit. insomnia terrent et 'terret' et 'terrent' legitur. sed si 'terret' legerimus, 'insomnia' erit vigilia: hoc enim maiores inter vigilias et ea quae videmus in somnis interesse voluerunt, ut 'insomnia' generis feminini numeri singularis vigiliam significaret, 'insomnia' vero generis neutri numeri pluralis ea quae per somnium videmus, ut "sed falsa ad caelum mittunt insomnia manes". sciendum igitur, quia si 'terret' dixerimus, antiqua erit elocutio; 'insomnia' enim, licet et Pacuvius et Ennius frequenter dixerit, Plinius tamen exclusit et de usu removit. sed ambiguitatem lectionis haec res fecit, quod non ex aperto vigilasse se dixit, sed habuisse quietem inplacidam, id est somniis interruptam, ut intellegamus eam et insomniis territam, et propter terrorem somniorum vigilias quoque perpessam. Ad v. 10 quis non nulli pro 'aliquis' accipiunt, vel 'qualis': novus magnus, ut "Pollio et ipse facit nova carmina". vel 'novus' qualis antea numquam, ut Terentius "nova figura". successit sedibus ut "succedoque oneri" et "succedunt tecto et flammas ad culmina iactant". Ad v. 11 quem sese ore ferens cum eum ob virtutem laudet, addendo tamen os nec pulchritudinem denegaverit. 'ore' autem 'ferens' utrum oratione, an vultu, dubium est. quem sese ore ferens ut "obstipuit primo aspectu Sidonia Dido", item "namque ipsa decoram caesariem nato genetrix lumenque iuventae purpureum et laetos oculis adflarat honores". forti pectore et armis ut etiam ab Ilioneo audierat dicente "quo iustior alter nec pietate fuit nec bello maior et armis". sane subaudis 'est'. et bene virtutis commemoratione excusat supra dictam pulchritudinis laudem. 'pectore' autem suspende; non bis idem dicit, sed 'pectore' ad patientiam, 'armis' ad fortitudinem. Ad v. 12 Credo equidem genus deorum esse ego quidem credo; nec enim 'vana fides' est, id est falsa: nam 'degeneres animos arguit timor', id est probat, inpugnat. et bono ordine amari facit Aeneam ab ea, de qua ait "iura dabat legesque viris", primo virtute et factis, deinde generis nobilitate, inde oratione, post pulchritudine: et singula singulis reddit. Ad v. 13 quibus ille pro quantis. hev per haec amoris inpulsus ostenditur. et hoc ad miserationem pertinet. Ad v. 14 Quibus iactatus fatis ut "quis te, nate dea, per tanta pericula casus insequitur?" et est hysterologia: nam prius est ut bella exhauserit, post fatis iactatus sit. quae bella pro 'quanta': pronomen pro nomine. bella exhavsta canebat finita, terminata, quod nimiae virtutis est: nam inchoare bella quorumlibet est, vincere vel finire paucorum. Ad v. 15 Fixum inmotumque sederet cogi sese optat quae sic negat. 'inmotum' autem pro inmobile, participium vim nominis habens. sederet placeret, ut "et sedet hoc animo". Ad v. 16 necvi deest 'viro'. vinclo ivgali synaeresis est pro 'vinculo'. 'iugali' autem propter iugum, quod inponebatur matrimonio coniungendis: unde et Iuno iugalis dicitur. quidam 'iugali' accipiunt pro 'coniugali', per aphaeresin dictum, quae fit cum de prima parte verbi syllaba detrahitur. Ad v. 17 Primus amor id est maritus. deceptam morte fefellit figurate dixit: morte sua decepit me et fefellit. Ad v. 18 Pertaesum thalami taedaeque fuisset 'pertaesus' participium est sine verbi origine et regit genetivum, ut hoc loco: nam genetivus singularis est. Ad v. 19 Hvic uni forsan potvi succumbere culpae bene 'forsan', quasi adhuc dubitet. singula pronuntianda sunt: ingenti enim dicta sunt libra, quibus confessioni desiderii sui quandam inicit refrenationem. culpae bene 'culpae' potius quam amori. et hoc propter antiquum ritum, quo repellebantur a sacerdotio, id est Fortunam muliebrem non coronabant, bis nuptae. Ad v. 20 Fatebor enim bene uno sermone et culpam expressit et necessitatem: fateri enim et coactorum est et culpabilium. sed hic videtur per oblationem confessionis levius crimen efficere. miseri post fata sychaei aut muliebriter dixit 'miseri': aut mortui, secundum Ciceronem, qui in Tusculanis 'miseros' mortuos vocat: aut certe ob hoc 'miseri', cuius iam obliviscitur: aut 'miseri' sic occisi. Ad v. 21 Sparsos fraterna caede penates si Didonis, dispersos per fugam intellegimus; si fratris, pollutos cruore. 'fraterna' autem 'caede', quam frater admiserit. Ad v. 22 Inflexit quia supra ait 'fixum inmotumque sederet'. 'inflexit' a rigido proposito deviavit. et bene per gradus crevit: primum 'inflexit', ut fixos ostenderet; quae fixa sunt enim, quoniam avelli non possunt, inflectuntur: deinde 'inpulit labantem'; ea enim inpelluntur, quae prona sunt ad cadendum. labantem inpulit id est inpulit et labare fecit; non enim lababat qui ante inmobilis fuerat. cavendum sane, ne 'labentem' contra metrum legamus: nam 'la' longa est, ut "labere nympha polo". Ad v. 23 agnosco participium 'agnotus', non 'agnitus'. Sallustius "nec inermos ex proelio viros quemquam agnoturum". veteris vestigia flammae bene inhonestam rem sub honesta specie confitetur, dicens se agnoscere maritalis coniugii ardorem: hoc est, quo mariti diligi solent; nam erat meretricium dicere: in amorem Aeneae incidi. Ad v. 24 Sed mihi vel tellus optem prius ima dehiscat callide, ac si diceret posse se coniungi Aeneae, si mors secuta non fuerit. et bene in vestigio revocavit. optem pro velim. Ad v. 26 Pallentes umbras herebo id est in Herebo. alii 'Herebi' legunt. aut 'Herebo', ad Herebum, ut "it clamor caelo". et perseveravit in atroci imprecatione: nam non sufficit 'adigat me fulmine ad umbras' dixisse, adiecit 'pallentes umbras Herebo noctemque profundam'. Ad v. 27 pudor pudore pro pudicitia abutimur. et bene 'violo', quia pudor sacrosancte custodiendus est. aut tua ivra resolvo propter illud 'vinclo iugali'. Ad v. 28 Amores abstulit cum illo consumpta sunt desideria et voluptates. amores quibus amare possim. et bene videtur moram posuisse, cum dicit illud 'primus qui me sibi iunxit amores abstulit'. Ad v. 29 servetque sepulchro id est et defunctus servet, †et qui in sepulchro est, ut "ipsa sed in somnis inhumati venit imago coniugis": sed modo pro mortuo accipiamus. sane caeremoniis veterum flaminicam nisi unum virum habere non licet, quod hic ex persona Didonis exsequitur, dolentis stuprum admissum in amore Aeneae, quod supra dictis versibus probavit 'ille meos primus' et reliqua. nec flamini aliam ducere licebat uxorem, nisi post mortem flaminicae uxoris: quod expeditur, quia post mortem Didonis Laviniam duxit, et quod subrepta vel retenta Creusa ex ipsius quoque confessione et praedicatione regia parata fuerit: quo nullum piaculum fore denuntiatur. Ad v. 30 Sinum lacrimis implevit obortis sinus dicimus orbes oculorum, id est palpebras, quae a palpitatione dictae sunt: nam semper moventur. 'implevit' autem ideo, quia lacrimae plerumque se intra oculos tenent. et bene praemisit excusationem his lacrimis commemoratione prioris mariti, quasi propter maritum fleret, cum amore cogente lacrimaret. Ad v. 31 Anna refert mire videtur intellexisse Anna, quid sibi suaderi vellet Dido. et suasoria est omni parte plena: nam et purgat obiecta, et ostendit utilitatem, et a timore persuadet. et usus est apto causae principio: nam cum aliquid propter nos petimus, benivolum nobis eum qui audit facere debemus; cum in aliena causa sententiam dicimus, nos illi benivolos debemus ostendere, ut habeatur dictis fides. postquam igitur dicendo 'o luce magis dilecta sorori' ostendit nihil sibi sorore esse carius, summam rei ponit, an nuptiae faciendae sint 'solane perpetua maerens carpere iuventa', inde partes rei: a persona Didonis, an, quia maritum perdiderit, alium accipere debeat 'id cinerem aut manes credis curare sepultos'? a persona Aeneae 'placitone etiam pugnabis amori'? a loco 'nec venit in mentem quorum consederis arvis' a timore 'quid bella Tyro surgentia dicam germanique minas'? a causa et utilitate 'quam tu urbem soror hanc cernes'? a modo 'indulge hospitio causasque innecte morandi': an etiam id dii fieri velint, per coniecturam 'diis equidem auspicibus reor et Iunone secunda'. o luce magis dilecta sorori id est dilectior: [quae diligatur adhuc, an magis quam lux dilecta, aut dilectior luce.] nam antiqui frequenter pro comparativo iungebant particulam 'magis'. tale et illud est "nate mihi vita quondam, dum vita manebat, care magis", Terentius "nihil videtur mundius, nec magis conpositum quicquam, nec magis elegans". sorori bene Anna dilecta respondit 'sorori', quia et Dido sic coepit 'Anna soror'. ergo per nomen necessitudinis ostendit, se quae sunt utilia persuadere, ut alibi "parvumque patri tendebat Iulum". Ad v. 32 Solane perpetva id est, solane maerens in omni carperis iuventa? 'perpetua' ergo continua. ivventa autem pro iuventate accipiendum: nam 'Iuventa' dea illius aetatis est, 'iuventas' aetas ipsa iuvenilis, 'iuventus' iuvenum multitudo. Ad v. 33 Nec dulces natos propter liberos, quae fuit causa secundi matrimonii, ut Iuvenalis "sed placet Vrsidio lex Iulia, tollere dulcem cogitat heredem". et hysterologia est: nam per Veneris praemia proveniunt nati. alii male iungunt 'natos Veneris' Cupidinem et Aeneam. alii ἔρωτα et ἀντέρωτα dicunt. veneris nec praemia id est voluptates, ut Homerus τά τε δῶρ' Ἀφροδίτης . et volunt quidam ἓν διὰ δυοῖν esse. Ad v. 34 Id cinerem aut manes credis curare sepultos propter illud, ['ille habeat secum servetque sepulchro']: quia marito iuraverat, ut "non servata fides cineri promissa Sychaeo". et bene extenuat dicendo non animam, sed cineres et manes sepultos. dicit autem secundum Epicureos, qui animam cum corpore dicunt perire. Ad v. 35 Esto adverbium concedentis est Graecum. flexere mariti non qui erant, sed qui esse cupiebant. alii intellegunt 'aegram mariti', ut sit genetivus singularis, id est, tristem propter maritum. vel 'aegram' ad morbum animi referas, id est, ut stultitiam iudicet in iuventa aetate nuptiis abstinere. 'aeger' enim animo dicitur, 'aegrotus' corpore. Ad v. 36 Non ante Tyro aut in Tyro, ac si diceret 'Tyri': aut certe Τυρόθεν , id est de Tyro, ut "Dardanus Hesperia". quidam autem 'Libya', id est mariti Libyes, 'Tyro' mariti Tyrii exponunt. despectus iarbas rex Libyae, qui Didonem re vera voluit ducere uxorem et, ut habet historia, cum haec negaret, Carthagini intulit bellum. cuius timore cum cogeretur a civibus, petiit ut ante placaret manes mariti prioris, et exaedificata pyra se in ignem praecipitavit: ob quam rem Dido, id est virago, quae virile aliquid fecit, appellata est; nam Elissa proprie dicta est. Ad v. 37 Ductoresque alii ergo et Iarbas ductor. 'alii' autem, qualis Iarbas. quos africa terra derivationes frequenter maiores sunt a principalitate, interdum pares inveniuntur, raro minores: unde supra "Lacaena" notandum diximus. trivmphis dives id est bellicosa. et quidam dicunt Afros numquam triumphasse. Plinius autem Secundus historiae naturalis et Pompeius Trogus Afros dicunt pompam triumphi primos invenisse, quam sibi Romani postea vindicaverunt. Livius autem Andronicus refert, eos de Romanis saepius triumphasse suasque porticus Romanis spoliis adornasse: merito ergo 'dives triumphis'. Ad v. 38 Placitone etiam pugnabis amori ac si diceret: iure contempsisti eos qui displicebant, numquid etiam placito amori repugnabis? et est Graecum 'pugno tibi': nam nos 'pugno tecum' dicimus. et 'placito' alii volunt vel universis hominibus, id est coniugali amori, vel legibus dictum. Ad v. 40 Hinc gaetulae urbes ad terrorem 'urbes' posuit: nam in mapalibus habitabant. genus insuperabile bello ut "quos nulla fatigant proelia nec victi possunt absistere ferro". infreni aut saevi et feroces, ut ipse contrario "ni frenum accipere": aut qui equis sine freno utuntur. Ad v. 41 cingunt non adiuncti sunt; sed 'cingunt' quasi circumdant, ut "cingique urbem obsidione videret". inhospita barbara, aspera. et fictum 'inhospita', cum 'inhospes' non dicatur. Ad v. 42 Deserta siti regio inhabitabilis. dicit autem Xerolibyen, id est partem Africae aridam, quae est inter Tripolin et Pentapolin. et bene terret dicens iuxta esse aut bellicosas gentes, aut deserta loca, unde non speratur auxilium. lateque furentes barcaei hi prope sunt a Carthagine: unde addidit 'late furentes'. hi secundum Titianum in chorographia Phoenicen navali quondam superavere certamine. Barce autem civitas est Pentapoleos, quae hodie Ptolomais dicitur: nam Cyrene et Barce reginae fuerunt, quae singulis dederunt civitatibus nomina. sed hoc per prolepsin dictum est. Ad v. 43 bella Tyro surgentia necessario ad persuadendum praesenti tempore usus est. Ad v. 44 Germanique minas propter aurum, quod ei sicut in primo diximus tulerat. et 'minas' pro ipsis periculis posuit, ut ex praecedentibus sequentia accipiamus. Ad v. 45 Dis equidem avspicibus hoc dicit: dii, qui sunt auspices matrimonii, Aeneam huc venire fecerunt: nuptiae enim captatis fiebant auguriis, ut "contentique auspice Bruto". Varro de pudicitia ait "auspices in nuptiis appellatos †auspici bisque ab marito et nova nupta per hos auspices captabantur in nuptiis". ivnone secunda vel quae praeest coniugiis, quae pronuba appellatur: quamvis et ipsa in libris augurum praeesse dicatur auspiciis: aut quia Carthaginem fovet. Ad v. 46 huc cursum iliacas vento mire, cum alio iter haberent, huc delati sunt: et ideo addidit 'vento'. tenvisse perfecisse, inplesse. Ad v. 47 quam qualem vel quantam: pronomen pro nomine. urbem soror hanc cernes mire pro voluntate sororis: ut si quis avaro suadeat spem pecuniae faciens. Ad v. 48 Conivgio tali id est viri fortis: quod ideo non dicit, quia scit a Didone praedictum. et bene in ultimo coniugium posuit, propter quod universa praedicta sunt. Ad v. 50 Veniam aut beneficium et volentiam: aut re vera 'veniam', periurii scilicet, ut "non servata fides cineri promissa Sychaeo". tu modo pro 'tantummodo'. †et alii quod te "modo vita supersit". sacrisque litatis 'diis litatis' debuit dicere: non enim sacra, sed deos sacris litamus, id est placamus: ergo nove dixit. sacrisque litatis] inter 'litare' et 'sacrificare' hoc interest, quod 'sacrificare' veniam petere, 'litare' propitiare et votum impetrare. Ad v. 51 Indulge da operam, ut "indulgent vino et vertunt crateras aenos". Ad v. 52 dum pelago desaevit hiems enumerat, quas morae causas possit innectere. orion id est dum occidit Orion, quoniam et oriens et occidens tempestates commovet. et bene Orion opponitur, quia et Ilioneus dixerat "cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion". orion corripuit ratione supra dicta. Ad v. 53 quassataeque rates hoc ad illud "quassatam ventis liceat subducere classem". non tractabile asperum, intractabile, sub quo tractari nihil possit. Ad v. 54 Incensum inflammavit ut Horatius "oleum adde camino". alii non 'incensum', sed 'inpenso' legunt, ut sit Terentianum "inpendio magis animus gaudebat mihi". Ad v. 55 spemque dedit dubiae menti dubitativa enim fuerat Didonis oratio dicendo 'si non pertaesum thalami taedaeque fuisset'. ergo iam non ambiget de quo dubitabat, sed sine respectu pudoris palam aget. solvitque pudorem propter vincula castitatis. et ad illud respondit 'ante pudor quam te violo aut tua iura resolvo'. Ad v. 56 Delubra adeunt iuxta illud dictum sororis 'tu modo posce deos veniam'. delubrum autem dictum, aut, ut supra diximus, propter lacum in quo manus abluuntur: vel propter tectum coniunctum, quia una opera abluitur: aut certe simulacrum ligneum delubrum dicimus, a libro, hoc est raso ligno factum, quod Graece ξόανον dicitur. sane in secundo libro de singulis specibus delubri iuxta Varronem relatum est: in quibus est species delubri talis, ut praeter aedem area sit adsumpta deum causa, id est spatia relinquantur iuxta aras ministerii causa, ad sacrificia peragenda. huius moris hic meminisse eum accipere debemus 'principio delubra adeunt'. atque quia 'delubra' quasi solum nomen sine dei significatu poseruat, voluit per 'aras' expungere divini nominis causam, licet in continuatione non tam dei fecerit mentionem, quam propria deorum nomina intulerit, et quidem cum sacrificationis gratia, illis versibus 'legiferae Cereri' usque 'iugalia curae'. nec non areae, licet oblique, attamen manifeste meminit 'aut ante ora deum pingues spatiatur ad aras': quid enim est 'spatiatur', quam spatio lati loci obambulat? 'adeunt' autem proprie dixit; ad maiores enim qui accedit †ait soanori signum. pacemque benivolentiam, ut "si sine pace tua atque invito numine". per aras exquirunt vel apud aras, vel inter aras, ut 'it hasta Tago per tempus utrumque'. 'exquirunt' autem, id est sacrificando explorant, an dii vellent huic rei consentire. dicendo autem 'per aras', aruspicalem artem ostendit, ut 'spirantia consulit exta'. duo enim genera hostiarum sunt: unum, in quo voluntas dei per exta exquiritur; alterum, in quo sola anima deo sacratur: unde etiam aruspices animales hostias appellant. sed de exploranda voluntate divina hic expressit dicendo 'spirantia consulit exta'. animalis vero hostiae speciem ostendit ubi Entellum facit Eryci taurum mactantem dicens "hanc tibi, Eryx, meliorem animam pro morte Daretis persolvo". Ad v. 57 Mactant verbum sacrorum, κατ' εὐφημισμόν dictum, ut adolere; nam 'mactare' proprie est 'magis augere'. ‹mactant verbum sacrorum κατ' εὐφημισμόν dictum,› quasi magis auctum: unde et magmentum dicebant, quasi maius augmentum. olim enim hostiae 'immolatae' dicebantur mola salsa tactae; cum vero ictae et aliquid ex illis in aram datum, 'mactatae' dicebantur [per laudationem] per boni ominis significationem. lectas bidentes non vacat 'lectas'; moris enim fuerat ut ad sacrificia eligerentur oves, quibus nihil deesset, ut in sexto "nunc grege de intacto septem mactare iuvencos". 'bidentes' autem dictae sunt quasi biennes, quia neque minores, neque maiores licebat hostias dare. sunt etiam in ovibus duo eminentiores dentes inter octo, qui non nisi circa bimatum apparent: nec in omnibus, sed in his quae sunt aptae sacris, inveniuntur. Ad v. 58 Legiferae cereri leges enim ipsa dicitur invenisse: nam et sacra ipsius thesmophoria vocantur, [id est legumlatio]. sed hoc ideo fingitur, quia ante inventum frumentum a Cerere passim homines sine lege vagabantur: quae feritas interrupta est invento usu frumentorum, postquam ex agrorum divisione nata sunt iura. thesmophoria autem vocantur legumlatio. an quia in aede Cereris aere incisae positae leges fuerunt? phoeboque qui praeest auspiciis, quibus urbes reguntur. patrique lyaeo dictus Lyaeos ἀπὸ τοῦ λύειν , quod nimio vino membra solvantur. qui, ut supra diximus, apte urbibus libertatis est deus; unde etiam Marsyas, eius minister, est in civitatibus, in foro positus, libertatis indicium, qui erecta manu testatur nihil urbi deesse. et communis hoc habet sensus: sacrificabat, inquit, primo numinibus, quae urbi praesunt, quasi nuptura pro utilitate rei publicae; deinde Iunoni, cui curae sunt nuptiae. alii dicunt hos deos quos commemoravit nuptiis esse contrarios: Cererem quia propter raptum filiae nuptias exsecratur, vel ex quo Iovi nupta praelata Iunone repudiata est: nam cum Eleusine Cereris sacrum fit, aedes Iunonis clauditur; item cum Iunoni Eleusine fit, templum Cereris clauditur, nec sacerdoti Iunonis licet gustare unde Cereri sit libatum. et Romae cum Cereri sacra fiunt, observatur ne quis patrem aut filiam nominet, quod fructus matrimonii per liberos constet. Apollinem et Liberum contrarios nuptiis dicunt, quod ille expers uxoris vulgari amore sit usus, ille inter Bacchas non fida conubia sed stupra exerceat, nec nisi raptam coniugem habere potuerit. male ergo invocat hos Dido, quae sibi nuptias optat Aeneae. sed sicut prosperis diis, ut iuvent, ita adversis, ne obsint, sacrificandum est, ut "nigram Hiemi pecudem, Zephyris felicibus albam". alii dicunt favere nuptiis Cererem, quod prima nupserit Iovi et condendis urbibus praesit, ut Calvus docet "et leges sanctas docuit et cara iugavit corpora conubiis et magnas condidit urbes": nam ideo et aratri sulco clauditur civitas: vel quod eandem terram volunt et in eadem urbes exstructas. similiter et Liber propter Marsyam, sicut supra dictum est; merito et Apollo; nam et in arce coli solet, et muros Troianis instituit: iure ergo in nova urbe his sacra fiunt. Iunoni duplici causa, quia et Carthagini praeest et matrimonia dat. est etiam sensus altior: nam facturi aliquid ante adversos placamus deos, et sic propitios invocamus, ut "nigram Hiemi pecudem, Zephyris felicibus albam". ergo modo nuptura placat ante Cererem, quae propter raptum filiae nupturas exsecratur; Apollinem, qui expers uxoris est; Liberum, qui nisi raptam coniugem habere non potuit: et sic Iunonem conciliat. Ad v. 59 Cui vincla ivgalia curae quia est Curitis, est Matrona, est Regina. hanc Varro Pronubam dicit: unde et Aeolo nuptias pollicetur et Aeneae et Didoni coeuntibus adest, cum dicit "prima et Tellus et pronuba Iuno": et in septimo, ubi contra votum suum Laviniam promissam vidit Aeneae, ait "et Bellona manet te pronuba", hoc est non ego quae soleo. Ad v. 61 Candentis candidae: participium est pro nomine. media inter cornva fundit non est sacrificium, sed hostiae exploratio, utrum apta sit. Ad v. 62 Ante ora deum ante simulacra. pingves plenas vel sanguine delibutas, ut "pecudumque cruore pingue solum". spatiatur ad aras matronae enim sacrificaturae circa aras faculas tenentes ferebantur, quod cum quodam gestu fiebat: unde Sallustius "saltare elegantius quam necesse est probae". quidam genus sacrificii appellant, quo veteres cum aras circumirent et rursus se converterent et deinde consisterent, dicebant minusculum sacrum. an hoc ad impatientiam amoris referendum est, quo iactata Dido loco stare non poterat, iuxta illud 'uritur infelix Dido totaque vagatur urbe furens'. Ad v. 63 Instavratque diem donis muneribus, quae aut dis offerebat, aut donabat Tyriis vel Troianis. 'instaurat' autem ideo, quia iam supra sacrificaverat, ut "simul Aenean in regia ducit tecta, simul divum templis indicit honorem". sane quidam 'donis' sacrificiis volunt; nam et 'templa' 'donaria' abusive dicuntur, ut est "ductos alta ad donaria currus". Ad v. 64 Inhians intenta, per sollicitudinem. spirantia id est palpitantia: quasi adhuc viva. consulit exta proprie dixit: aruspices enim exta consulere dicuntur cum inspiciunt. 'exta' singularem non habent, ut 'arma'. Ad v. 65 Hev vatum ignarae mentes non sacerdotes vituperat quasi nescios futurorum, sed vim amantis exprimit, et inde vituperat sacerdotes, qui admonuerunt non credituram: nam omnia futura a sacerdotibus praedicta esse, sequens indicat locus, ut "multaque praeterea vatum praedicta priorum". ignarae ergo amoris reginae, quia illa alias causas litationis praetendebat, et ideo vota non perficiebat. Ad v. 66 Est verbum est indeclinabile; nam frequenter deficit. est autem huius positio 'edo es est'. invenimus, sed quod abolitum est, et 'edo edis edit', unde est 'edere' et 'comedere', quod hodie non dicimus; nam ab eo quod est 'es esse' et 'comesse' facit, quo tempore etiam pro praesenti utimur, ut 'volo esse': nam in defectivis tempora pro temporibus ponimus, ut 'odi novi memini', 'odisse nosse meminisse' etiam pro praesenti ponuntur, non 'odire novire meminere'; nec enim possumus dicere. mollis flamma utrum 'mollis flamma', an 'mollis medullas'? Ad v. 67 tacitum de quo tacuerit etiam nunc apud alios. an apud Aeneam 'tacitum', quia sorori iam confessa est? 'tacitum' tacendum et pudore plenum. vivit non nulli hoc loco 'vivit' pro vescitur dictum accipiunt. sub pectore vulnus ut "vulnus alit venis". Ad v. 68 vagatur potest accipi 'vagatur' dum opera ostendit Aeneae. Ad v. 69 Urbe furens furor enim est amor, in quo nihil est stabile: unde et Cupido puer inducitur, quasi instabilis et infans, qui non potest fari: unde paulo post "incipit effari mediaque in voce resistit". qualis coniecta cerva sagitta satis congrua conparatio: singula enim singulis, cervam Didoni, sagittam amori, pastorem Aeneae, nemora urbi, ictum letalem amori mortifero comparavit. Ad v. 70 incautam nomen perituris accommodatum, ut "fallit te incautum pietas tua" et "excipit incautum". cresia Cretensia: nam Graece Κρής facit, unde et Κρῆτες et Κρήσια facit. Latine 'Cretensis' facit, unde est 'Cretensia'. Ad v. 71 Agens telis urgens, persequens. Ad v. 72 Nescius aut nescius quod ferierit: aut ignoratus et latens; non qui cervam nesciret. et rara sunt verba, quae per contrarium significant: nam cum 'vector' sit proprie qui vehit, invenimus etiam eum vectorem dici qui vehitur, ut Lucanus "vectoris patiens tumidum supernatat amnem" (4.133). tale est et 'formidolosus'; cum sit timidus, et timendum significat. cum enim exigat ratio, ut nomina verbalia agentis habeant significationem, pro passiva significatione plerumque ponuntur. quidam 'nescius' ad Aeneam referunt, qui nescit amore suo vulneratam reginam. fuga cursu, ut "simul arva fuga, simul aequora verrit": nam intellegere non possumus fugam, cum dicat 'peragrat': peragrare enim est circumire inquirendo. Ad v. 73 Dictaeos Cretenses. cervae vulneratae dictamnum quaerunt, qua gustata fere vulnerbibus tela depellunt, ut in duodecimo legimus "non illa feris incognita capris gramina". letalis harundo propter futurum omen Didonis. et admiranda copia loquendi 'letalis harundo', 'sagitta', 'volatile ferrum'. Ad v. 75 Sidonias Pygmalionis vel Sychaei: quod supra ait "avari Pygmalionis opes" et "ignotum argenti pondus et auri". et hoc additum propter illud "omnibus exhaustos iam casibus, omnium egenos". urbemque paratam 'paratam' ad illud pertinet, quod Aeneas propter civitatem navigat. et omnia ei ostendit Dido, quibus possit inducere. et 'paratam' ideo, ut sit conpendium quaerentibus sedes. sed alii movent quaestionem quomodo 'paratam', cum paulo post inferat 'pendent opera interrupta'. sed paratum potest dici, cui etiam paululum superest: unde est 'minaeque murorum ingentes': nam ideo alibi "urbem praeclaram statui, mea moenia vidi". Ad v. 76 Incipit effari mediaque in voce resistit sic Horatius "cur facunda parum decoro inter verba cadit lingua silentio?" Ad v. 77 Labente die ad convivia †retulit pervigratum est quia in usu non erant prandia, ut Iuvenalis "exul ab octava Marius bibit". Ad v. 78 Demens quae ea quae noverat audire cupiebat. Ad v. 79 Narrantis ab ore ut eum intueretur. et hoc loco per omnia amantis adfectus exprimitur. Ad v. 80 Obscura luna id est nox: nam nihil tam contrarium lunae est, quam obscuritas: aut ideo nox 'obscura luna', quia nec semper nec eadem hora oritur. 'vicissim' autem ideo, quia per diem sol lucet, illa per noctem: ergo apparens diurnum lumen, id est solis, reprimit. an ipsa luna suum lumen reprimit, occidens et se obscurans?. Ad v. 82 Sola sine eo quem amabat: nam regina sola esse non poterat. est autem Plauti, qui inducit inter multos amatorem positum dicentem quod solus sit: ut ipse alibi "me sine sola vides", quam constabat Antonii castra comitatam, sed 'sola' sine amatore tuo. maeret per diphthongon 'est tristis'; nam aliter militiam significat, ut "aere merent parvo". sane 'mereor' aliud est. vacva aut sine Aenea et Troianis: aut magna, ut "vacua atria circum intenti ludo". relictis potest intellegi ab Aenea. Ad v. 83 incubat quasi invita. absens absentem unum suffecerat: sic "et fratrem ne desere frater". Terentius "praesens praesentem eripi, abduci ab oculis". Ad v. 84 Imagine capta ob amati similitudinem. Ad v. 85 infandum iuxta iudicium reginae, ut illa sentiebat; vult enim eam culpae eximere. alii 'infandum' quia falli non potest accipiunt, hoc est ipsam libidinem, in cuius vicem nihil subponi potest. Ad v. 86 non coeptae adsurgunt turres contra illud "pars ducere muros". non arma ivventus exercet haud in armis se exercet: quemadmodum illud "ferrum exercebant". Ad v. 87 portusve quod supra "hic portus alii effodiunt". propugnacula quibus porro pugnatur. Ad v. 88 interrupta coepta et omissa. minae eminentiae murorum, quas pinnas dicunt: hinc et 'eminere' dicimus, ut in primo "geminique minantur". quidam 'minaeque' ad interrupta opera referunt, ut quae inperfecta sunt sic videantur, quasi ruinam minentur. Ad v. 89 aequataque machina caelo exposuit, quid sint 'minae murorum ingentes'. Ad v. 90 simul postquam. tali quali uritur infelix Dido. peste amore, incendio, ut "et toto descendit corpore pestis". Ad v. 91 Nec famam obstare furori honestam scilicet: sane τῶν μέσων est. furori iam non amori. Ad v. 92 Adgreditur cum calliditate loquitur, et quasi ex praeparato, vel ex insidiis, ut alibi "facile ut somno adgrediare iacentem". saturnia ubi nocituram Iunonem poeta vult ostendere Saturniam dicit; scit enim Saturni stellam nocendi facultatem habere, ut alibi "Irim de caelo misit Saturnia Iuno" et "Saturnique altera proles irarum tantos" et reliqua. ubi autem propitiare eam promittit, ait "Iunonis magnae" et iterum "adsit laetitiae Bacchus dator et bona Iuno". Ad v. 93 Egregiam vero lavdem ironia est, inter quam et confessionem sola interest pronuntiatio: et ironia est cum aliud verba, aliud continet sensus. sane huius verbi initium tractum est, quia proprie egregium dicebatur, quasi in grege amplissimum, quod emineret ex grege. singula autem hic pronuntianda sunt et morandum in singulis verbis; habent enim singula invidiam. spolia ampla refertis translatio rei militaris: referre enim spolia victores ex victis dicuntur. Ad v. 94 Puer filius: Graece dixit, παῖς , ut Horatius "puerosque Ledae". Ad v. 95 femina bene 'femina', qualis mortalis, opponitur, ut "mixta deo mulier" pro mortali intellegendum est. dvorum est bene cessit masculino femininum. Ad v. 96 Adeo multum, valde, ut Terentius "adulescentem adeo nobilem". veritam te moenia nostra propter illud "haud tanto cessabit cardine rerum". moenia nostra Iunonis hospitium: nam legimus "quo se Iunonia vertant hospitia". et 'nostra' Graece dixit. Ad v. 98 Modus finis: Iuvenalis "nullo quippe modo millesima pagina surgit". sed quis erit archaismos. aut quo nunc certamine tanto? 'quo nunc' aut quo: aut ad quam rem: aut quid opus est tanto certamine? aut figurate, quo tibi hoc, id est, quo nunc certamen tantum: aut quis modus erit in tanto certamine: aut quousque, ut 'usque' extrinsecus accipiamus. Ad v. 99 quin potius pro 'cur non'. pacem aeternam non indutias temporales. pactosque hymenaeos licet fabula de Hymenaeo in primo libro narrata sit breviter, tamen plenior talis est: Hymenaeus, Atheniensis, adeo pulcher fuit, ut adulescens puella putaretur. is cum unam virginem nobilem ipse mediocriter ortus adamasset eiusque nuptias desperaret, quod unum poterat, sequendo puellam amori satis faciebat. sed cum Atheniensium nobilissimae virgines Eleusinae Cereri sacra facerent, subito adventu piratarum raptae sunt: inter quas etiam Hymenaeus, qui illo amatam fuerat secutus, tamquam puella raptus est. sed cum piratae praedam per maria longinqua portassent, in desertam regionem delati ac fatigati somno se dederunt: quos cum universos occidisset Hymenaeus, relictis ibi virginibus Athenas reversus est petiitque a civibus, ut, si virgines quae raptae fuerant reduxisset, dilectae nuptias impetraret. quas cum reduxisset, optatam in matrimonium virginem meruit. quod coniugium quia felix fuerat, placuit [omnibus] Atheniensibus omnibus nuptiis Hymenaei nomen interesse. est etiam alia ratio vocabuli: nam hymen quaedam membrana quasi virginalis puellae esse dicitur: qua rupta quia desinat esse virgo, hymenaei nuptiae dictae. Ad v. 100 Habes tota quod mente petisti propter illud "nostram nunc accipe mentem". Ad v. 101 ardet amans dido plus dixit haec, quam Venus imperaverat: illa enim dixerat "sed magno Aeneae mecum teneatur amore", haec dixit 'ardet' et 'traxit furorem'. 'traxit' autem dixit, ut spiritum trahere dicimus. Ad v. 102 communem hunc ergo populum utrum ad solum Carthaginiensem retulit, quem velit sibi communem esse cum Venere: an utrumque, id est Tyrios et Troianos? paribusque regamus avspiciis aequali potestate: et ab eo quod praecedit id quod sequitur. [et] dictum est a comitiis, in quibus iisdem auspiciis creati, licet non simul crearentur, parem tamen habebant honorem propter eadem auspicia: unde et consules pares sunt, cum necesse esset ut unus prior crearetur. Ad v. 103 Phrygio servire marito eloquenter, ἐμφατικῶς , ac si diceret 'exuli'. non nulli autem per fallaciam Iunonis dictum accipiunt. liceat id est non necesse sit, sed in voluntate sit Didonis si velit, ut supra 'paribus auspiciis', non imperio: potest enim imperium par non esse, cum auspicium par sit. alii invidiose dictum volunt 'liceat Phrygio marito', id est qui victus est: et non dixit 'nubere', sed 'servire'. quidam 'servire' dubitant utrum Didonem, an Tyrios dixerit. sane hic coemptionis speciem tangit. coemptio enim est ubi libra atque aes adhibetur, et mulier atque vir inter se quasi emptionem faciunt: quod ait etiam in primo georgicorum "teque sibi generum Thetys emat omnibus undis". quoniam coemptione facta mulier in potestatem viri cedit atque ita sustinet [liberis] conditionem liberae servitutis, ait [enim] 'liceat Phrygio servire marito' et in georgicis "tibi serviat ultima Thule". quoque omnis iste mos coemptionis et citra nominis nuncupationem dotis datae taxatione expediretur, quae res in manum conventio dicitur, subiunxit 'dotalesque tuae Tyrios permittere dextrae'. quid est enim aliud '‹permittere› dextrae', quam in manum convenire? quae conventio eo ritu perficitur, ut aqua et igni adhibitis, duobus maximis elementis, natura coniuncta habeatur: quae res ad farreatas nuptias pertinet, quibus flaminem et flaminicam iure pontificio in matrimonium necesse est convenire. sciendum tamen in hac conventione Aeneae atque Didonis ubique Vergilium in persona Aeneae flaminem, in Didonis flaminicam praesentare. Ad v. 104 Dotales Tyrios regalem spectavit personam. permittere dextrae quasi per manus conventionem: secundum ius locutus est. Ad v. 105 Olli aut illi, aut tunc. cetera per parenthesin dicta sunt: ordo enim est 'olli sic contra est ingressa Venus'. simulata mente hoc est 'talibus adgreditur'. Ad v. 106 quo pro 'ut': pronomen pro coniunctione causali. libycas adverteret oras absolutior quidem est haec lectio, sed verior et figuratior illa est 'Libycas averteret oras': nam plerumque trahitur schema, ut aliquo ituri non ad locum, sed de loco ponamus significationem, ut si dicas 'de Campania abeo in Tusciam', 'abeo' honestius est, quam si 'eo' dixeris. nec hoc tantum hoc loco facit, sed pluribus: hinc enim est "ripamve iniussus abibis?" Ad v. 107 Ingressa venus calliditatis est, ut supra: habet enim haec vox insidiarum significationem. quis talia demens deest 'nisi', ut sit '"nisi" demens'. Ad v. 108 aut tecum malit contendere bello?? non dixit 'possit': quod autem addidit †satis bello exserte. si modo quod memoras oblique, dum consentit, docet fieri non posse. Ad v. 109 Fortuna sequatur [aut] subauditur fortuna prospera. hoc ad casum pertinet. Ad v. 110 Fatis incerta feror bene omnia tetigit quibus res humanae reguntur: casum, fata, voluntatem deorum. alii sic exponunt: quia scio fatis aliud videri, ideo de Iovis voluntate nunc dubito: ergo 'fatis' propter fata. sane oratorie et blanditur et pugnat, sed non palam, dicendo incertam se esse de voluntate fatorum. Ad v. 112 Aut foedere ivngi si 'foedera', per se plenum est: si 'foedere', ad 'populos' pertinet. Ad v. 113 tu conivnx dicendo 'coniunx' ostendit eam non posse ignorare, inpossibile esse quod petit. tibi fas animum temptare precando sic Aeolus "tuus o regina quid optes explorare labor". Ad v. 114 Perge sequar per te incipiet. bene aliud agens aliud ostendit: ante est enim Iunonis officium ex matrimonio, sic usus Venerius: unde paulo post 'adero, et tua si mihi certa voluntas'. tum quidam ordinis esse volunt, 'tunc' temporis. excepit subsecuta est. et potest 'excepit' pro 'insidiose respondit' accipi, ut "aemulus exceptum Triton" et "excipit incautum". Ad v. 115 Iste labor scilicet explorationis a Iove: quod dixerat 'si Iuppiter unam'. quod instat quod fieri volo. Ad v. 116 Confieri 'con' abundat, ut "fata renarrabat divum cursusque docebat": quamvis veteres indifferenter 'confieri' dicebant. paucis adverte id est 'animadverte': parte pro toto usus est. et aut 'adverte paucis', aut 'paucis docebo'. Ad v. 117 miserrima dido aut ex persona miserantis dictum: dolet enim insidiis circumventam: aut 'miserrima' quae perdiderit castitatem. Ad v. 118 nemus pro silvis et montibus. ubi hoc loco pro 'cum'. Ad v. 119 titan Sol: unus enim de Titanibus Hyperionis filius contra Iovem non fecit. retexerit orbem quem nox tegebat: ergo 'inluminaverit'. huic contrarium "quotiens umentibus umbris nox operit terras". Ad v. 120 Nigrantem nigrum: participium pro nomine, sine verbo. et quaeritur, quis prius 'nigrantem' dixerit? Ad v. 121 Alae equites: ob hoc 'alae' dicti, quia pedites tegunt alarum vice. trepidant festinant, ut "hic me dum trepidi crudelia limina linquunt". indagine ferarum inquisitione. et quidam cum vestigatoribus alatorum mentionem inductam accipiunt: nam indaginem vestigatores ipsos tradunt, alas vero alatores, qui dextra et sinistra plagarum sublata voce prohibent feras exire. trepidant vero hoc loco 'sensim' accipiunt, non, ut alibi, 'festinant', quia saltus non cursu, sed sensim cinguntur. quidam 'trepidant' ab equis, qui hodieque trepidare dicuntur, appellari putant. Cato "sedere non potest in equo trepidante". Ad v. 122 Desuper infundam quia aer est Iuno. bene ergo hic se facturam dicit quod habet in potestate. omne ciebo pro 'totum': 'omne' enim numeri est, 'totum' quantitatis. Ad v. 123 Nocte opaca nubium caligine. Ad v. 125 Tua si mihi certa voluntas hoc est, si etiam tuum subsequatur officium: quia Iuno coniugii, Venus causa coniunctionis sit. igitur Iuno nil se posse adnuntiat, nisi voluntas Veneris adfuerit. 'certa' autem firma, quia promiserat. Ad v. 126 Conubio hoc Veneri contrarium est: et hic est dolus, quem intellectura est et risura. 'nu' naturaliter longa est ab eo, quod est 'nubere', ut "conubia nostra reppulit"; sed modo metri causa corripuit. Ad v. 127 hic hymenaeus erit id est, hae erunt nuptiae. sane de Hymenaeo licet superius iam dictum sit, tamen sunt etiam aliae opiniones: nam alii hunc Veneris et Liberi filium dicunt primum nuptiis prospere usum, ob quod in nuptiis vocatur: unde nuptiale carmen Hymenaeus. alii nuptiarum inventorem tradunt et ideo carminibus decorari; quod exemplum ab eo proditum ubique servatur. Cornelius Balbus Hymenaeum ait, Magnetis filium, musicae artis peritum, pulchritudine muliebri, dum nuptias Liberi patris et Althaeae religiosis cantibus celebrat, exspirasse: propter quod ei talis honor in nuptiis adtributus est, ut celebratio nominis eius nuptiarum iungendarum perpetuum omen esset. non adversata legitur et 'aversata'. Ad v. 128 repertis vel compertis, vel deprehensis. cur autem dolis repertis risit? qui altius intellegunt, sic tradunt: hoc est quos iampridem compererat, cum Ilium oppugnaretur. Ad v. 130 Ivbare exorto nato lucifero: nam proprie 'iubar' lucifer dicitur, quod iubas lucis effundit: unde iam quicquid splendet iubar dicitur, ut argenti, gemmarum. est autem lucifer interdum Iovis: nam et antiqui 'iubar' quasi 'iuvar' dicebant: plerumque Veneris stella: unde Veneris dicta est, ut "quem Venus ante alios astrorum diligit ignis". alii iubar solem; alii splendorem siderum dicunt. sane modo hysteroproteron in sensu est; [nam si lucifer iubar est] iubar enim praecedit auroram. et facit 'hoc iubar, huius iubaris'. Ad v. 131 Retia rara plagae multi dividunt, ut sit 'retia rara' maiora, plagas vero minora intellegamus. alii plagas per definitionem accipiunt, ut intellegamus 'quae sunt retia rara, plagae'. sciendum tamen proprie plagas dici funes illos, quibus retia tenduntur circa imam et summam partem. sane 'retia rara, plagae' et reliqua subauditur 'portantur': aut zeugma est 'ruunt'. lato ve- nabula ferro lati ferri. venabula autem ob hoc dicta, quod sunt tela apta venatui, quasi excipiabula. Ad v. 132 Massyli Massylorum gens est non longe a Mauritania. et 'Massyli' legendum per unum 'i' litteram, ne non stet versus: 'sy' enim longa est, ut "hinc mihi Massylae gentis monstrata sacerdos". et odora canum vis plus enim est, quam si diceret 'multitudo': unde Sallustius "qua tempestate ex ponto vis piscium erupit". ergo vim aut ad multitudinem, aut ad naturam retulit. 'odora' autem non olens, sed odorem inveniens: ergo inproprie dixit: nam 'odorum' est quod ex se odorem emittit, non quod odorem sequitur, ut Statius "et odoro vulnere pinus". sic est et "inter odoratum lauri nemus" pro 'odorum': nam odoratum est quod aliunde odorem accipit, ut 'odoratum templum'. tria ergo sunt: 'odorum' quod per se olet, 'odoratum' quod aliunde odorem accipit, 'odorisecum' quod odorem sequitur; sicut modo de canibus debuit dicere. Ad v. 133 Cunctantem morantem: atqui amatrix ad eum quem amabat, debuit festinare; sed pathos natura superavit, ut mulierem et reginam ostendat, ut Terentius "dum moliuntur, dum conantur, annus est". deinde haec morabatur iam studio placendi. hic enim inducitur veste, armis, auro, vel purpura comptior, cum supra naturalis pulchritudinis gloria contenta sit, ut "regina ad templum forma pulcherrima Dido". ad limina ante, vel apud. primi principes, ut "una omnes iuvenum primi". et bene reginae officio primi adsunt, quia de plebe dixerat 'it portis iubare exorto delecta iuventus' et 'Massylique ruunt equites'. Ad v. 135 Stat sonipes adest, praesens est: nam si 'stat' simpliciter acceperis, vituperatio est: nam legimus "stare loco nescit". denique sequentia dictum hoc explanant, ut 'ac frena ferox spumantia mandit'. spumantia spumas moventia, ut 'naufragum mare', quod naufragos facit. Ad v. 136 tandem hoc ad illud redditum 'reginam thalamo cunctantem'. Ad v. 137 sidoniam picto et reliqua. vetere ceremoniarum iure praeceptum est, ut flaminica venenato operta sit. operta autem cum dicitur pallium significatur, venenatum autem infectum: quod ipse ait in bucolicis "alba nec Assyrio fucatur lana veneno". hic vero cum dicit 'Sidoniam' ostendit Tyriam et purpuream: purpuream declarat infectam. 'chlamydem' autem pallium esse quis dubitet? praeterea flaminicam habere praecipitur arculum, ricam, venenatum, fibulam. de venenato dictum est. arculum vero est virga ex malo Punica incurvata, quae fit quasi corona et ima summaque inter se alligatur vinculo laneo albo, quam in sacrificiis certis regina in capite habebat, flaminica autem Dialis omni sacrificatione uti debebat. Vergilius ergo propter nominum et intellectus difficultatem aliter omnia conprehendit: nam pro pallio chlamydem, pro venenato, id est infecto, Sidoniam. arculum vero et fibulam ex auro facta commemorat dicendo 'cui pharetra ex auro, crines nodantur in aurum', quod in arculum potest referri: nam de fibula manifestum est cum ait 'aurea purpuream subnectit fibula vestem'. 'subnectit' autem quid aliud est, quam sursum nectit ac per hoc succinctam facit? 'vestem' vero possumus ricam accipere, quia rica genus est vestis. sciendum sane, sicut supra dictum, ubique Didonem flaminicam ostendi. limbo limbus est, sicut supra diximus, fascia, quae ambit extremitatem vestium secundum antiquum ritum, ut "victori chlamydem auratam, quam plurima circum purpura". Ad v. 138 cui pharetra ex auro deest 'erat'. et amat poeta iterare voces, vel pretiosas, vel necessarias, vel optabiles: pretiosas, ut "aerea cui gradibus surgebant limina" et "aurea pectoribus demissa monilia pendent": necessarias ita "ab Iove principium generis, Iove Dardana pubes": optabiles ita "humilemque videmus Italiam". crines nodantvr in avrum veluti retiolum dicit, quod colligit comas: quae Graece κρωβύλη dicitur. Ad v. 141 Ipse ante alios quia amatur, et ideo ei dat pulchritudinem, licet Ascanio magis congruat. pulcherrimus ex animo Didonis: hoc enim ei videbatur. alibi epitheta Aeneae dat: cum religiosum ostendit, dicit 'pium'; cum fortem, 'magnanimum'. Ad v. 143 ubi hoc est 'cum'. hibernam lyciam non asperam, sed aptam hiemare cupientibus: sic enim se habet natura regionis. et bene aliud agens aliud ostendit: nam constat Apollinem sex mensibus hiemalibus apud Pataram, Lyciae civitatem, dare responsa: unde Patareus Apollo dicitur: et sex mensibus aestivis apud Delum. ergo 'hibernam' utrum quod ibi hiemare soleat; an frigidam; an hieme temperatam; an quam hiberno tempore deserere soleat? xanthique flventa 'que' pro 'vel' posuit: hoc enim dicit 'vel cum Xanthum, vel cum Lyciam relinquit', ut est "suspectaque dona praecipitare iubet subiectisque urere flammis". Ad v. 144 deserit relinquit, ut "desertosque videre locos litusque relictum". delum maternam quae Latonam fugientem, dracone Pythone insequente, suscepit. et hoc ideo, quia, sicut dictum est sex mensibus aestivis apud Delum responsa dat. invisit repetit: per quod ostendit relicta Delo ad Lyciam transire. invisit apollo Apollini Aeneam vel propter sagittas, quibus in venatu utebatur, comparat; vel certe propter futurum infelix matrimonium: ut enim et supra diximus, nuptiis est hoc numen infensum. vel Apollini Aeneam, ut in primo Didonem Dianae: quomodo germanorum nuptiae esse non possunt. Ad v. 145 choros sacra. cretes ab eo, quod est 'Cres'. Ad v. 146 Dryopesque populi iuxta Parnasum, ut "Dryopumque trahens Erasinus aristas". Erasinus vero fluvius est. hi populi, ab Hercule victi, Apollini donati esse dicuntur. pictique agathyrsi populi sunt Scythiae, colentes Apollinem hyperboreum, cuius logia, id est responsa, feruntur. 'picti' autem, non stigmata habentes, sicut gens in Britannia, sed pulchri, hoc est cyanea coma placentes. hos Melissus ab Homero †Achabas appellari ait: qui propter scientiam sagittarum Apollini sunt gregales, sicut Cretes. Ad v. 147 Cynthi montis Deli. flventem unguentatum et odoribus abundantem: aut prolixum et effusum, ut τὸν ἀκερσεκόμην significet. Ad v. 148 fronde premit id est comprehendendo crinem efficit, ne fluat, fingens conponens, ut "corpora fingere". inplicat auro non frontem, sed crinem, qui est illi retrorsum in nodum collectus. Ad v. 149 Tela sonant umeris ut in nono "pharetramque fuga sensere sonantem". 'umeris' vero aut 'in umeris', aut 'ex umeris'. havd illo segnior id est, non illo deformior: nam plerumque virtus et pulchritudo pro se invicem ponuntur. hinc est "satus Hercule pulchro pulcher Aventinus": nam Herculi satis est incongrua pulchritudo. sic Plautus in Pyrgopolinice de muliere interrogat "quidnam, fortis est?" (Mil. 1111) id est pulchra. Ad v. 150 egregio praeclaro: et sic dicimus, quasi extra gregem. Ad v. 151 lustra latibula ferarum vel luporum: unde et lupanaria meretricum lustra dicuntur. Ad v. 152 ecce adverbium demonstrationis est, ut ostenderet velociter factum. et bene hac particula utitur: facit enim nos ita intentos, ut quae dicuntur putemus videre. ita enim capreae †suspensionis super saxa currunt, ut putes cadere illas cum exiliunt. ferae caprae hoc est capreae. et bene aptat descriptionem ad species, ut cervis campos, capreis saxa permittat. saxi pro 'montis', ut "accipiens sonitum saxi de vertice pastor". caprae quas Graeci αἰγάγρους vocant. Ad v. 153 Decurrere bene praeterito usus est tempore ad exprimendam nimiam celeritatem: ostendit enim iam factum. sane 'decurrere' iuxta analogiam dixit, non, ut imperiti putant, decurrerunt. Ad v. 154 Transmittunt celeriter transeunt: praecipue 'transmittere' est de loco ad locum transitio. Ad v. 155 pulverulenta num 'cervorum pulverulenta agmina', quae pulverem faciunt, ut "pulverulenta coquat maturis solibus aestas"? glomerant pro 'involvunt'. alias pro 'in unum contrahunt', ut "quem circum glomerati hostes": vel glomerati eunt. Ad v. 157 gavdet equo gaudet, quod acrem equum habeat et velocem. iamque hos cursu id est 'modo', ut "iamque eadem digitis, iam pectine pulsat eburno". et bene puerilem osten- dit animum, qui per mobilitatem et inconstantiam frequenter optat timenda. Ad v. 158 pecora inter inertia votis bene per contemptum 'pecora', cum ea sint pecora, quae non silvestri, sed humano usui aluntur. 'inertia' autem pro ignavis et innocuis posuit; et hoc ad capreas et cervos retulit, ‹ut› in georgicis "inbelles ‹dant proelia cervi›": nam 'iners' proprie quid sit Lucilius declarat "ut perhibetur iners, ars in quo non erit ulla". Ad v. 159 Monte leonem per transitum tangit historiam: nam Ascanius praeter Iulum et Ilum, quae habuit nomina, etiam Dardanus et Leontodamas dictus est, ad extinctorum fratrum solacium: ideo nunc eum dicit optare adventum leonis, paulo post 'Dardaniusque nepos Veneris'. constat etiam Aeneam Dardanum dictum, ut ostendit in quarto "hauriat hunc oculis ignem crudelis ab alto Dardanus", item Ilioneus "hinc Dardanus ortus, huc repetit": nam latenter etiam illud nomen ostendit. Ad v. 161 Commixta grandine nimbus secundum Iunonem 'his ego nigrantem commixta grandine nimbum'. et bene etiam grando adicitur, quia poterat nimbus contemni facilius. murmur autem caeli ad infaustum omen pertinet, quia tonitru dirimuntur auspicia. Ad v. 163 nepos veneris quidam indecenter dictum volunt, ut Venus avia sit. Ad v. 164 De montibus amnes ne vel investigare Tyrii possent reginam. Ad v. 166 Deveniunt bene subprimit rem pudendam: sic Terentius "'quid tum' fatue? fateor". prima et tellus satis perite loquitur: nam secundum Etruscam disciplinam nihil tam incongruum nubentibus, quam terrae motus vel caeli dicitur. quidam sane etiam Tellurem praeesse nuptiis tradunt; nam et in auspiciis nuptiarum invocatur: cui etiam virgines, vel cum ire ad domum mariti coeperint, vel iam ibi positae, diversis nominibus vel ritu sacrificant. et pronvba ivno quae nubentibus praeest. Iunonem autem dedisse signa per tempestatem constat et pluvias, quae de aere fiunt. Varro pronubam dicit quae ante nupsit et quae uni tantum nupta est: ideoque auspices deliguntur ad nuptias. Ad v. 167 dant signum] ut dei nuptiales. fulsere ignes Varro dicit "aqua et igni mariti uxores accipiebant": unde hodieque et faces praelucent et aqua petita de puro fonte per felicissimum puerum aliquem aut puellam, interest nuptiis, de qua nubentibus solebant pedes lavari. alii 'fulsere' pro malo omine positum volunt. cum enim ait fulsisse ignes, infaustum conubium videtur ostendere, quia actio perimitur, cum de caelo servatum est. et bene hoc totum ad Iunonem refertur, quia aer esse dicitur; unde aquas cum ignibus dedit. Ad v. 168 Vlularunt bene medium elegit sermonem: nam ait Lucanus "non tu laetis ululare triumphis" (6.261). in luctu autem ululari, non dubium est. et ideo medium elegit sermonem, quia post nuptias mors consecuta est. non nulli ita accipiunt, quod ululare veteres etiam in sacris dicebant ex Graeca consuetudine. ergo 'ulularunt nymphae' quasi nuptiarum sacra celebrarunt. Graeci autem ὀλολυγμόν appellant: nam et primam congressionem proelii ὀλολυγήν dicunt: quod Vergilius ostendit "magnoque ululante tumultu". Ad v. 170 Specie famave movetur species rerum Didonis praesentium est, quod quasi aspicitur, fama autem rerum absentium. hoc ergo dicit: non eam movet nec praesens deformitas, quod non in thalamo, sed in specu concubuerat: sed nec futura mox fama. ‹alii]2 accipiunt facti qualitate aut respectu honestatis, τῷ πρέποντι . adeo illam nec Tyriorum pudebat, videntium talia, nec aliarum gentium, quae audiebant. ergo 'fama' deest mala. Ad v. 171 Meditatur exercet: sic Horatius "et horridam cultis diluviem meditatur agris". nec incongrue dictum: actus enim est in ipsa meditatione: nam exercitium est meditatio. sciendum tamen est hodie hoc in usu non esse. Ad v. 172 praetexit praetegit. culpam ut supra "succumbere culpae". Ad v. 174 Fama malum definitio est, ut 'quo' ex praecedenti pendeat nomine: quamquam alii 'qua' legant. sane 'quo' nisi definitio sit, legi non potest; nec enim procedit, ut ordo sit 'Fama, quo non aliud malum est velocius'. Ad v. 175 Mobilitate viget dat ei σωματοποιί̈αν . et laudat a contrario: cum enim omnia labore minuantur, haec crescit. sane 'viget' quidam pro vigescit accipiunt. Ad v. 176 metu primo non 'primo metu', sed 'primum', quod initio cautius loquatur, id est in principio: cum enim quis veretur, ne auctor sit, quod audit continet; at ubi sit vulgatum, passim loquitur. et modo 'primo' adverbium est, non nomen. attollit in avras sumpta licentia, quae minuebatur timore. Ad v. 177 Ingrediturque solo et caput inter nubila condit hoc vult ostendere, nec humili eam fortunae parcere, nec superiori. vel quia famae incertus auctor. Ad v. 178 Terra parens generale est: parens rerum omnium. ira inritata deorum amphibolon est, utrum sua ira propter extinctos gigantas, an 'ira deorum inritata', quae extinxerat gigantas. vel ideo 'ira deorum', quod in eam fulmina et grandines de caelo cadunt. Ad v. 179 Extremam aut post omnes gigantas, quippe ad deorum ultionem nata: nam per ipsam eorum crimina vulgata sunt: aut certe 'extrema' pessima: omnes enim, qui de medicina tractant, dicunt naturale esse, ut inutiliores sint qui nascuntur ultimi. Famam ergo inducit ultam esse fratres, quia ipsa deorum delicta vulgavit. ut perhibent quotienscumque fabulosum aliquid dicit, solet inferre 'fama est'. mire ergo modo, cum de ipsa fama loqueretur, ait 'ut perhibent'. coeo enceladoque isti gigantes fuerunt inter alios, qui Iovem superpositis montibus regno caelesti detrudere conati, fulminibus sunt deleti. et bene elegit ex fratribus maximos, ex quibus aestimaretur. Ad v. 180 Pedibus celerem et pernicibus alis convertit rerum epitheta: nam 'pernix' pedum est, ut "pernicibus ignea plantis", celeritas pennarum est, ut "celerique fuga sub sidera lapsae". aut certe intentio describentis est: supervacua enim est alas habenti pedum pernicitas: aut sic intellege 'pedibus celerem et alis velocibus? Ad v. 181 monstrum bene vituperavit Famam ex accidentibus personae, per parentes malos et fratres: et quod eam describit, non est narratio, sed argumentatio. quidni monstrum, quae huius naturae sit, ut quot plumas, tot oculos, tot linguas, tot aures et cetera? quot sunt corpore plumae non ipsius, sed in omnium corporibus: nam exaggeratio est, ac si diceret 'quot sunt arenae'. Ad v. 182 Oculi subter adverbium est, ac si diceret: non sub plumis, sed sub ipsa. et mire 'subter', quasi quae non videatur, et omnia videat. [reliqua] mirabile dictu sic exclamavit poeta, quasi minus admirationis haberet ipsa descriptio. Ad v. 183 Tot lingvae infinitus est numerus: nam re vera quot sunt homines, in quibus fama est, tot ora habet, quae sunt hominum. totidem ora sonant aliud visu, hoc est 'ora'; aliud auditu, hoc est 'sonant'. Ad v. 184 Nocte volat bene naturalem rem dixit: nam quanto celatum est aliquid, tanto magis requiritur. et sine dubio incipiens fama semper obscura est: quae divulgata conquiescit: unde ait 'luce sedet custos'. caeli medio absolute: quia inter caelum terramque medium est. terraeque per umbram noctem umbram terrae esse numquam apertius significavit. Ad v. 185 stridens potest et ad oris sonum, et ad alarum referri. dulci declinat lumina somno qui est omnibus animantibus dulcis. et 'somno' utrum ablativo, an dativo? ‹dativo› melius interpreteris, quasi non succumbat illi. Ad v. 186 luce sedet id est per diem: aut ut lux coepit. et bene nocturna illi et diurna officia dat, ne dulci somno capiatur. custos speculatrix, ne quid eam praetereat; non, quae custodiat aut servet. summi culmine tecti per domos nobilium, propter res privatas. Ad v. 187 Turribus aut altis per domos regum, propter res publicas. magnas territat urbes magnos populos. et dicit plebeios. et ostendere vult Famae linguis neminem exceptum qui non exagitari possit. Ad v. 188 Tenax in omnibus perseverans: tam in enuntiandis falsis rebus, quam in veris. Ad v. 189 haec tum vel Fama talis et tanta: vel haec facta. populos utrum generaliter, an Tyrios et Troianos tantum? Ad v. 190 Gavdens propter inventam materiam. et quidam non temporale Famae epitheton 'gaudens' esse volunt, sed generale, ut multiplici sermone gaudeat, quo tunc populos implebat. facta atque infecta sicut sequentia indicant. et est quasi proverbiale: nam hoc est 'tam ficti pravique tenax, quam nuntia veri'. Ad v. 191 venisse Aeneam haec facta sunt. Ad v. 192 viro marito, "ut vir gregis ipse caper". dignetur libravit sermonem, quasi personae superioris. Ad v. 193 hiemem inter se luxv, quam longa, fovere id est nunc hiemem inter se luxu fovere, in quantum longa est ipsa hiemps. facit talem etiam alibi figuram, ut "Thybris ea fluvium, quam longa est nocte tumentem leniit" pro 'quam longa est ipsa nox'. fovere veteres 'fovere' pro diu incolere et inhabitare dixerunt, ut ipse alibi "fovit humum". Ad v. 194 Regnorum inmemores hoc fingit: nam et illi curae est Carthago et Aeneae Italia. an quia quod una patitur duobus assignat? cupidine ‹cupidinem› veteres inmoderatum amorem dicebant: Afranius †neraria "alius est amor, alius cupido * * * amant sapientes, cupient ceteri". Plautus cum distinctione posuit "cupidon te †cum sicut anne amor?" quod intellegitur vehementer illam amare vel inpatienter. ipse alibi "quem Venus Cupidoque imperat, suadet amor" (Cur. 3) dicendo 'imperat' violentiam ostendit, 'suadet' addendo moderationem significat. Ad v. 195 Dea foeda crudelis, impia: quod alibi interpretatur. "eadem impia fama detulit". in ora palam, ut antequam audiant loquantur. et proprie 'ora'. Terentius "in ore esse omni populo". Ad v. 196 Iarbam filium Iovis Ammonis. Liber cum Indos peteret et per Xerolibyam exercitum duceret, fatigatus siti Iovis sui patris imploravit auxilium, et statim viso ariete fons secutus est. unde factum est Iovi Ammoni ab arenis dicto simulacrum cum capite arietino: quod ideo fingitur, quia satis eius sunt involuta responsa. iarbam filium Iovis Ammonis. Liber, vel ut alii dicunt, Hercules, cum Indos peteret, et per deserta Libyae, hoc est per Xerolibyam, exercitum duceret, fatigatus siti Iovis patris imploravit auxilium: cui ille arietem ostendit, quem secutus ille pervenit ad locum quendam, in quo aries terram pede suo scalpsit, e quo loco fons manavit. unde factum est, ut Iovi Ammoni, ab arenis dicto, templum cum simulacro cum cornibus arietinis constitueretur: quod ideo fingitur, quia satis eius sunt involuta responsa, aut quia Libyes Ammonem arietem appellant. alii hunc Ammonem in loco natum, ubi sola ovis fuerat, a finitimis inventum dicunt, creditumque ex Iove et ove natum appellatumque Ammonem ab arena, quia ibi tale solum est. alii inter Cyrenas atque Carthaginem locum tradunt fuisse, in quo pastores puerum arietinis cornibus insignem, in arena sedentem ac vaticinantem deprehenderunt. hic sublatus tacebat, repositus loquebatur: mox cum e conspectu hominum subito recessisset, creditus est deus: unde Iovem ideo ibi colere coeperunt, nomine Ammonem, quod in arena fuerat visus. Ad v. 197 aggerat iras super eas, quas habebat ex contemptu. Ad v. 198 Rapta stuprata, ut "et rapti Ganymedis honores". et "rapta raptoris mortem vel nuptias optet". garamantide nympha et proprium potest esse et gentile: nam Garamantes sunt iuxta Libyam: a Garamante, filio Apollinis. Ad v. 200 Centum finitus numerus pro infinito. sane in primo Aeneidis qui mos sit templorum constituendorum relatum est: quae aut tantum sacra sunt, aut ibi etiam res publica administrari auspicato potest. hic ergo templa tantum sacra declarat cum subiungit 'centum aras posuit vigilemque sacraverat ignem, excubias divum aeternas pecudumque cruore', quibus scilicet et sacratio ageretur; et nihil de publicis rebus actum aliqua narratione subiungit. alii templum dicunt non solum quod potest claudi, verum etiam quod palis aut hastis aut aliqua tali re, et lineis aut loris aut simili re saeptum est: quod effatum est. amplius uno exitu in eo esse non oportet, cum ibi sit cubiturus auspicans. centum aras posvit per praeteritum perfectum intulit, sacraverat per praeteritum plusquamperfectum. at e contrario "multa vastabat caede" et "ardentesque avertit". alibi simile schema per tempora: "ipse oratores ad me" et reliqua "cum sceptro misit, mandat" et reliqua, et "mactat binas de more bidentes vinaque fundebat pateris". vigilem ignem utrum ad quem vigiliae agebantur, an perpetuum? vigilemque sacraverat ignem excvbias divum] [quod] significat sine intermissione fieri sacrificia, ad quem excubare per diem et noctem necesse sit, ut dicimus cotidie in officio esse: non ergo apud quas dii excubant, sed quae diis excubantur. Ad v. 201 Excubias divum aeternas definitio est aeterni ignis. quid est ignis pervigil? excubiae deorum. et sciendum non vacare ratione, ut in aliquibus templis sit ignis pervigil: nam potestates aut terrenae sunt, aut aeriae, aut aetheriae; sed quia aether ignis est, ideo in aetheriarum potestatum templis ignis est, ut reddatur eis imago sui elementi. est autem in templo Iovis, qui aether est, et Minervae, quae supra aetherem est: unde de patris capite procreata esse dicitur. Ad v. 202 variis florentia sertis aliis atque aliis, ac sic perpetuo tempore. Ad v. 203 Isque amens animi et amator, et barbarus. sane nomen esse ostendit ponendo genetivum. amens animi ut "saevit inops animi". sane 'amens animi' nominativum pro genetivo posuit. num ergo 'amentis animi'? amaro quod audierat sibi praelatum Aeneam. amaro aspero, ut "hostis amare, quid increpitas?" Ad v. 204 Media inter numina divum ac si diceret et 'diis testibus', ut Sallustius "quam mediusfidius veram licet mecum recognoscas": id est sis dictis medius: fidius, id est Διὸς υἱός , Iovis filius, id est Hercules. medium dixit testem. sane multi 'munera' legunt, hoc est in media precatione deorum: et est invidiosius, si inter munera, quae ipse sacraverat. Ad v. 205 manibus supinis iuxta rationem: nam inferos demissis ad terram manibus invocamus: ut Homerus inducit Althaeam, matrem Meleagri, manibus in longum porrectis, ut ipse alibi "passis de litore palmis": caelestes levatis ad caelum, ut modo, et alibi "duplices tendens ad sidera palmas". supplex orasse supinis partim precatur, unde ait 'supplex': partim conqueritur, unde ait 'orasse', id est dixisse: hinc et oratores dicimus: nam 'rogare' non procedit, quia conqueritur magis. Ad v. 206 ivppiter omnipotens epitheta, quae commemorationem potentiae habent, interdum exprobrationis vim obtinent, ut hoc loco. mavrusia Maura: nam protentio est nunc. Coelius "Maurusii, qui iuxta oceanum colunt". Ad v. 207 Nunc epulata dum in epulis est: nam eum deseruit participium. et bene 'nunc' dixit: quasi celebrantibus eius sacra tanta iniuria acciderit. officia enim in deos, licet aeternam habeant gratiam, et spectent tam praeteritum quam futurum, tamen in praesenti plus valent. semper autem Iovi propter hospitalitatem libatur. et bene conqueritur, quia humanas res ne tum quidem curat, cum ei tribuitur honos sacrificii. et 'gens epulata' bene dixit, ac si diceret me iuvante, me praebente sumptum. lenaeum Bacchicum: nam Liber Lenaeus dicitur, quia torculis praeest, qui et Graece ληνοί dicuntur: nam cum sit Graecum, a mentis delenimento non potest accipi. lenaeus ex calcatorio ἀπὸ τῆς ληνοῦ , hoc est ‹a› lacu. Ad v. 208 aspicis haec id est talia. et hoc sentit: itane talia aspicis, nec vindicas? fulmina torques vel intorques, vel gubernas. Ad v. 209 Nequiquam horremus quia non iudicio hoc facis: quia non punis malos et supervacua horremus: aut quia existimamus ea non emitti manu tua. an 'nequiquam' pro non, ut sit 'tu fulmina non torques'?. caecique ignes non quia non videntur, sed quorum origo non apparet. an quorum rationem ignorantes timemus: alii enim de ventis dicunt fieri, alii de nubibus, alii de aere fulmen. in nubibus ac si diceret, non ex te fiunt; si enim errant, tuo non reguntur imperio. Iuvenalis "non quasi fortuitus nec ventorum rabie sed iratus cadat in terras et iudicet ignis". Ad v. 210 terrificant animos et reliqua. latenter secundum Epicureos locutus est. Ad v. 211 Femina invidia a sexu, contemptu inferioris. et iam incipit specialis conquestio. est autem ordo 'femina errans, quae in nostris finibus urbem posuit'. et est exaggeratio: primum quod pretio, deinde exiguam, dein certis legibus. Ad v. 212 Pretio ut ostendat eam nec meruisse per gratiam, nec invasisse virtute. et si vendidit, quid conqueritur? scilicet vel defraudatus per corium, vel de nuptiarum promissione: aut 'exiguam pretio' pro exigui pretii. litus non ait agros, sed 'litus', ut et supra diximus, terram mari vicinam. modo etiam infertilem sibi et angustam vult ostendere, hoc est talem illi dedimus terram, quae nulli esset necessaria, qua tamen contenta fuit. arandum videtur illud attingere moris antiqui, quod cum conderetur nova civitas, tauro et vacca, ita ut vacca esset interior, a magistratu muri designarentur. nam ideo ad exaugurandas vel diruendas civitates aratrum adhibitum, ut eodem ritu, quo conditae, subvertantur. Horatius "inprimetque muris hostile aratrum". Ad v. 213 Loci leges dedimus aut quam tributariam fecimus: aut cui ideo concessimus civitatem, ut in nostrum veniret matrimonium: ut iusta ira sit. conubia hic 'nu' produxit, cum alibi corripuerit, ut "conubio iungam stabili". nostra pro 'mea': est autem nobilius: sic Numanus "en qui nostra sibi bello conubia poscunt". Sallustius "nos in tanta doctissimorum hominum copia". Ad v. 214 Dominum ut superius "liceat Phrygio servire marito". est autem de iure, quasi per coëmptionem. vel 'dominum' maritum, ut alibi 'dominam' uxorem "hi dominam Ditis": et est quasi vehemens accusatio: me maritum respuit et Aeneam non virum, sed dominum recepit. paris similis Paridi: iniuria a persona. sic Iuvenalis "et calvo serviret Roma Neroni": probrosis enim nominibus veteres convicia dicebant, ut Sallustius "tyrannumque et Cinnam maxima voce appellans". et bene 'Paris' quasi qui sustulit pactam. Ad v. 215 Semiviro comitatu ut o "vere Phrygiae! neque enim Phryges": id est effeminati. et bene non solum regi, sed et sociis convicium facit. sane quidam tradunt iure hoc in Phrygas dictum: ab ipsis enim ferunt coepisse stupra puerorum. Ad v. 216 Maeonia mitra Lydia: nam utebantur et Phryges et Lydi mitra, hoc est incurvo pilleo, de quo pendebat etiam buccarum tegimen. sane quibus effeminatio crimini dabatur, etiam mitra eis adscribebatur: multa enim lectio mitras proprie meretricum esse docet. ergo ex habitus qualitate mutuatur invidiam: nam eum non iam effeminatum, sed velut meretricem appellat, quod est inimicius non mulierem tantum, sed etiam meretricem vocare, cum, sicut supra dictum est, et alius insectator dicat "o vere Phrygiae! neque enim Phryges". crinemque madentem subnixus crinem unguentatum subnixum et subligatum habens. aut 'subnixus' fiducia elatus. Ad v. 217 Rapto potitur stupro fruitur: nam proprie raptus est inlicitus coitus; nec enim hic rapuerat. Ad v. 218 Templis quippe tuis ferimus ac si diceret, non mirum si haec patimur te colentes. sic supra ad inrisionem dictum 'Iuppiter omnipotens', ac si diceret: tu es, qui potest omnia? fovemus inanem aut quia frustra te credimus mundi esse rectorem: aut quia me tuum filium esse confido. 'fovemus' autem quasi in se infirmam. Ad v. 219 orantem perorantem, non precantem, ut supra dictum est: "talibus orabat Iuno". arasque tenentem veteres aras 'asas' dicebant; postea inmutata littera 's' in 'r' 'aras' dixerunt, sicut Valesios Valerios, Fusios Furios: quod Varro rerum divinarum in libro quinto plenius narrat: necesse enim erat aras a sacrificantibus teneri: quod nisi fieret, diis sacrificatio grata non esset. quod plenius intellegi voluit, gratum hoc esse numinibus, subiungendo 'arasque tenentem audiit omnipotens'. Ad v. 220 Oculosque ad moenia torsit regia ut inde pellat Aeneam; nec videatur esse contrarium quod turbantur omnia Iove Africam respiciente: nam utrumque a turpi liberat fama. Ad v. 221 et oblitos famae melioris amantis oblitos et eos dicimus qui aliquid neglegunt, vel quibus aliquid excidit, ut hoc loco; et id quod de memoria excidit, sed figurate, "ut nunc oblita mihi tot carmina". 'famae' autem 'melioris' hoc est 'neque enim specie famave movetur'. Ad v. 223 vade, age singulis verbis et iubentis, ut 'vade'; et hortantis, ut 'age'; et blandientis, ut 'nate' expressit adfectum. voca zephyros aut quibus Aeneas naviget: unde est "nec zephyros audis spirare secundos": aut qui vehant Mercurium, ut "ventosque secabat", item "rapido pariter cum flamine portant". Ad v. 224 dardanivmque ducem ordo est 'Dardaniumque ducem adloquere'. Tyria carthagine quasi homini, ita civitati epitheton patrium dedit. 'Carthagine' autem pro 'Carthagini': et pro adverbio in loco, de loco posuit. sic Horatius "Roma Tibur amem, ventosus Tibure Romam" pro 'Tiburi' Ad v. 225 Expectat moratur, deterit tempus. non respicit urbes non cogitat, cum illum necesse sit ad Italiam navigare. Ad v. 226 celeres pro 'celer' vel 'celeriter'. Ad v. 227 Non illum nobis κατὰ τὸ σιωπώμενον intellegimus. pulcherrima epitheton perpetuum, nec ad praesens negotium pertinens. Ad v. 228 Graivmque ideo bis vindicat armis alii dicunt 'bis' semel a Diomedis singulari certamine, in quo a Diomede percussus est saxo: Iuvenalis "vel quo Tydides percussit pondere coxam Aeneae": et item in excidio, sicut legimus "descendo ac ducente deo" et "hoc erat alma parens". alii dicunt propter Diomedis et Achillis certamina singularia. sed quando cum Achille dimicavit, a Neptuno liberatus est: potest tamen hoc pro Venere factum videri: sic enim Iuno imputat Veneri quod pro ea factum est dicens "et potes in totidem classes convertere nymphas". potest etiam et alter sensus esse: nam Troia antea ab Hercule, qui et ipse Graecus fuit, capta est: ut intellegamus iam tunc Aeneam natum fuisse: nec enim multum tempus interfuit, cum constet Priamo tunc ab Hercule imperium traditum. 'vindicat' autem pro 'vindicavit': et quaedam ideo praesenti pro praeterito tempore ponuntur, ad maiorem significationem figurandam, ut "vel qualis equos Threi+ssa fatigat" et "Coeumque Iapetumque creat", ut e contrario praeteritum tempus ad exprimendam celeritatem, ut "suras incluserat auro" et "exiit ad caelum ramis felicibus arbos". et 'vindicat' eripit, ut 'qui in libertatem vindicat', id est eripit servituti. Ad v. 229 Gravidam imperiis quasi parituram imperia: vel unde multi imperatores possent creari, ut "hinc populum late regem". ideo autem 'gravida' ablativo iungitur, quia etiam 'gravis illa re' dicimus, unde est huius origo sermonis. sic Plautus in Amphitruone "uxor tua non puero, sed peste gravida est" (Am. 719). alii hunc ordinem volunt: sed fore, qui Italiam gravidam rerum abundantia et bello frementem imperiis regeret. belloque frementem exceptis temporibus, quibus a Latino regebatur, ut "longa populos in pace regebat": nam alias bellicosa fuit Italia. Ad v. 230 alto inlustri, nobili. Ad v. 231 Proderet modo 'protenderet', id est propagaret. 'propago' autem si genus significet, 'pro' brevis est, ut "sit Romana potens Itala virtute propago": si de arbore dicas, producitur 'pro', ut "flexos propaginis arcus exspectant". 'prodere' sane significat et occulta detegere, unde proditores dicti, et decipere vel perdere, ut "unius ob iram prodimur": et est in infinitum haec lexis polysemos. Plautus "nam illud quod dat perdit, et illi prodit vitam ad miseriam" (Trin. 340), cum de paupere loqueretur. Ad v. 233 Super sva lavde id est pro sua laude. et Graecum est schema: sic enim Demosthenes ὑπὲρ τοῦ στεφάνου , id est pro corona. molitur praeparat, exercet. Ad v. 234 Ascanione propter illud quod frequenter diximus, ipsi imperium deberi. ideo autem hoc asserit poeta, ut laudando Iulum Caesarem laudet, quia ab eo originem ducit, ut "Iulius a magno demissum nomen Iulo" Romanas invidet arces honestior elocutio est si addamus quam rem invidemus, ut "Liber pampineas invidit collibus umbras". Ad v. 235 Inimica in gente praeoccupat quasi praescius: nam nondum inimica est. Ad v. 236 Prolem avsoniam ut in sexto "nunc age Dardaniam prolem quae deinde sequatur gloria": vel quia de Lavinia Silvium habuit. Ad v. 237 Haec summa est id est mei praecepti collectio: hoc est totum propter quod mitteris, ut Iuvenalis "in summa, non Maurus erat neque Sarmata". hic nostri nuntius pro 'talis', ut "manibusque meis Mezentius hic est" et "hunc ego te, Euryale, aspicio" pro 'talem'. Ad v. 238 Parere parabat non respondet quasi numen inferius, sed dictis obtemperat, ut "paret Amor dictis carae genetricis". Ad v. 239 Talaria nectit Mercurius ideo dicitur habere pennas quia citius ab omnibus planetis in ortum suum recurrit: unde et velox et errans inducitur, ut "quos ignis caeli Cyllenius erret in orbes". Ad v. 242 Tum virgam capit id est caduceum, quod primo Apollo habuit et donavit Mercurio, accepta ab eodem lyra sibi tradita. sic Horatius "fraternaque umerum lyra". huius autem virgae haec ratio est. Mercurius et orationis deus dicitur et interpres deorum: unde virga serpentes dividit, id est venena: nam serpentes ideo introrsum spectantia capita habent, ut significent inter se legatos colloqui et convenire debere, quia bellantes interpretum oratione sedantur: unde secundum Livium legati pacis caduceatores dicuntur: sicut enim per fetiales, a foedere, bella indicebantur, ita pax per caduceatores fiebat. quibus caduceis duo mala adduntur, unum Solis, aliud Lunae. sane de ipsis serpentibus haec opinio est †Mercurius haec tam fera animalia concordent, nos quoque concordare debere. Ἑρμῆς autem Graece dicitur ἀπὸ τῆς ἑρμηνείας , Latine interpres. sane caduceum postea inventum dicitur. virga vero insigne potestatis est, nam ideo ea et magistratus utuntur. dicta, quod vi regat. hac et vates plerumque utuntur: unde et Circe videtur homines mutasse, ut "aurea percussum virga". et hodieque tam athletarum quam gladiatorum certamina virga dirimuntur. et praefecti gentium Maurarum cum fiunt, virgam accipiunt et gestant. animas pro 'umbras' secundum poeticum morem. animae enim in caelo sunt, ut "visa dehinc caelo facies delapsa parentis". huius autem rei ratio altioris est scientiae. Ad v. 244 Lumina morte resignat claudit, perturbat. est et aliud quod physici dicunt, pupillas, quas in oculis videmus, morituros ante triduum non habere: quibus non visis est summa desperatio. hoc ergo dicit 'resignat', hoc est aufert signa luminibus: id est signorum, quibus quaeque noscuntur, intellectum tollit. Cicero resignari pro auferri ait in pro Archia "aliquandiu incolomis post damnationis calamitatem omnem tabularum fidem resignasset", hoc est abstulisset. alii tradunt resignare vetuste ita dictum, ut nos adsignare dicimus pro damno, ut est apud Catonem in Lucium Furium de aqua "quod attinet ad salinatores aerarios cui curam vectigalium resignantur" et idem in oratione 'ne spolia figantur nisi de hoste capta' "sed tum ubi †ludi misi sunt revertantur resignatis vectigalibus". Ad v. 245 agit ventos non vocat aut transit, nam sequitur 'et turbida tranat.' an ergo ducit atque moderatur, ut "mulcentem tigris et agentem": unde et paedagogos dicimus? an excludit ac pellit, ut "ac membris agit atra venena?" an insequitur, ut "palantes Troas agebat?" an ante se agit, ne reflectant, ut "equos agit", quia illis defertur? nam dixit 'rapido pariter cum flamine portant'. an 'agit' in actu est? Sallustius "inter certamina dominationis aut libertatis agit". tranat transvolat, ut "nare per aestatem liquidam suspexeris agmen". Ad v. 246 Apicem et latera bene ei quae sunt hominis dat: nam rex fuit. qui cum audisset oraculo, cavendum esse a Iovis filio, et timore nullum susciperet, a Perseo in montem conversus est viso Gorgonis capite, eo quod illum noluit suscipere. ut autem in primo diximus, peritus astrologiae fuit: nam et Herculem docuit. sane Latine Telamo dicitur, ut Nilus Melo. bene ei quae sunt hominis dat: nam et umeros, barbam, mentum senem dicit. hic autem Atlas rex fuit, qui habuit, sicut quidam volunt, iuxta Aethiopas pomarium, in quo mala aurea nascebantur, quae Hesperides et insomnis draco custodiebant. hic cum audisset a Themide, antiquissima dearum vate, cavendum esse a Iovis filio, qui ea poma quandoque sublaturus esset, et timore nullum susciperet, audito quod Perseus Iovis esset filius, suscipere eum hospitio noluit: a quo in montem conversus est viso Gorgonis capite. ut autem in primo diximus, peritus astrologiae fuit: nam et siderum cursum deprehendisse dicitur et Herculem docuisse. Ad v. 247 atlantis Aetheris et Diei filius, cui poenae gratia caelum inpositum dicitur, quod, ut quidam volunt, cum Titanibus steterit. duri laboriosi: et merito, qui caelum sustinet: unde ait fulcit, hoc est sustinet, propter altitudinem: nam altus est nimis. Ad v. 248 atlantis cinctum repetitio cum emendatione et auctu. Ad v. 250 Nix 'nivis' facit; sed verbum 'ninguit' non hinc venit, sed ab eo quod est 'haec ninguis' et 'hae ningues': Lucretius "albas effundere ningues". 'ninguit' autem prima persona caret et secunda, quia non est in nostro arbitrio. fabula autem talis est: Nilus Callirrhoen, Oceani filiam, amavit: ex his nata puella nomine Chione, quam cum rure vitam agentem * * * Iuppiter a Mercurio tolli et nubibus misceri praecepit: unde factum est, ut nives quae cadunt Graece χιόνες appellentur; quae tamen nives, repraesentantes virginis vitam priorem, montibus magis inhaerent. ideo autem cadentes nives sata exurunt, ut ostendant, puellam iniuriam, quam pertulit a rustico, vindicare. Ad v. 251 Praecipitant ut "nox umida caelo praecipitat": pro praecipitantur. senis aut propter aetatem: aut adlusit ad nives, ut "gelidus canis cum montibus umor liquitur". riget aut frigida est, aut recta est: unde et rigorem dicimus directionem. inde est "vestesque rigescunt" et "diriguere oculi". Ad v. 252 Paribus alis leni volatu, ut "dixit et in caelum paribus se sustulit alis". nitens quidam pro 'volans' accipiunt: et est participium a verbo 'nitor'. cyllenius aut ab avia: unde paulo post 'Cyllenia proles': aut a Cyllene, Arcadiae monte, ubi dicitur esse nutritus. Ad v. 253 Toto corpore uno impetu excussus. sic Lucanus "nec se tellure cadaver paulatim per membra levat terraque repulsum est erectumque semel" (6.755). Ad v. 254 Avi similis incongruum heroo credidit carmini, si mergum diceret, vel, ut quidam volunt, fulicam: ut alibi ciconiam per periphrasin posuit "candida venit avis longis invisa colubris". sic est et "testa cum ardente viderent scintillare oleum". sane fabula de mergo talis est. Aesacus quidam puer, nympha Alexirhoë editus, aliam eiusdem fontis nympham amabat. quae cum insequentem amatorem fugeret, ad quoddam specu delata calcato serpente interempta est: quod postquam amator vidit, in mare se praecipitavit: cuius cum membra ferrentur fluctibus, miseratione deorum in avem mergum mutatus est, quia semper mergi fluctibus gaudent. Ad v. 255 piscosos pisculentos: causa cur volet. hvmilis humiliter: et tractum est ab humo, ut "qua me quoque possim tollere humo". Ad v. 257 Litus arenosum libyae bene 'arenosum' addidit: nam in Libya erat, sed non in arenosa: Mauretania enim aspera et silvestris est. ventosque secabat quia omnis avis in ventum volat, ut "illa notos atque atra volans in nubila fugit". Ad v. 258 Materno ab avo per Maiam, Atlantis filiam. Ad v. 259 aLatis participium sine verbo. magalia Afrorum casas: et 'mapalia' idem significant; sed 'magalia' 'ma' producit, 'mapalia' vero corripit, ut "et raris habitata mapalia tectis". Ad v. 261 stellatus iaspede fulva Gaius Memmius de triumpho Luculli "Syriaci calceoli gemmarum stellati coloribus": participium sine verbo. 'iaspide' autem 'fulva', pro viridi, ut "fulvaque caput nectentur oliva". dicit etiam Plinius in naturali historia, multa esse iaspidum genera; in quibus etiam fulvum commemorat: hoc et Didymus et Nicander adfirmant. alii tradunt iaspidem in zmaragdum saepe transire. Ad v. 262 Ensis erat ensem pro vagina posuit. et multi iaspidem volunt ad gratiam pertinere, alii ad salutis custodiam plurimum posse: ergo necessaria Aeneae in rebus trepidis, qui inter ignotas et bilingues devenerat gentes. traditur etiam, hanc gemmam contionantibus necessariam: nam Gracchus ea dicitur in contione saepe usus, et hic Aeneas, quasi regni particeps, in publico velut in contione a Mercurio corripitur. bene ergo hic ei habitus datur, ne eum Tyrii aut ut profugum aspernarentur, aut oboedire ut advenae nollent. sane bene describit luxuriantis ensem: aliter "fatiferumque ensem" et "ensem quem Dauno ignipotens": hic capulum aut vaginam, ut in illis ferrum. sed peritus poeta cum amatoris luxuriantis vaginam describit, alias etiam inseruit rationes, cur iaspidem dixerit. laena genus est vestis. est autem proprie toga duplex, amictus auguralis. alii amictum rotundum: alii togam duplicem, in qua flamines sacrificant infibulati. quidam tradunt bene filio Veneris habitum laenae datum, quia hunc sibi amictum genus Veneris vindicavit: unde Popilii 'Laenates' propter hunc habitum, qui se de Veneris genere ortos ferebant. alii inventorem huius vestis ab hac ipsa veste Laenatem appellatum tradunt. quidam muliebrem vestem quasi amatori aptam volunt. quidam pontificalem ritum hoc loco expositum putant. veteri enim religione pontificum praecipiebatur inaugurato flamini vestem, quae laena dicebatur, a flaminica texi oportere: quam vestem cum cultro, quae secespita appellabatur, †uti debere. secespita autem est culter oblongus ferreus, manubrio eburneo, rotundo, solido, vincto ad capulum argento auroque, fixo clavis aeneis, quo ‹flamines›, flaminicae, virgines pontificesque ad sacrificia utuntur, eaque iam sacra est. appellatur autem secespita a secando. hic ergo Vergilius in Aenea, quem sacratum intellegere vult, omnia supra dicta latenter amplexus est: nam inaugurationis meminit, cum dicit 'paribus nitens Cyllenius alis' et 'avi similis' et 'volat aequora iuxta': ostendit enim Aeneam auspicato et iussum a Carthagine abire. togam autem duplicem, quam purpuream debere esse non dubium est, hoc versu declarat 'Tyrioque ardebat murice laena'. secespitae autem, quoniam gratum non erat ipsius nominis facere mentionem, ita meminit 'stellatus iaspide ensis erat'. ensem ergo pro cultro longiore debemus accipere; stellatum autem pro 'clavis aeneis vinctum'. iaspidem autem ideo intulit, ne totus a rege discedere videretur: cui propositum est veterum caeremoniarum ritum aliud agens contingere. Ad v. 263 demissa ex umeris ex qualitate amictus ornatum amatoris expressit. dives quae munera dido non addidit cuius rei dives, ut alibi "dives opum variarum" et "dives equum, dives pictai vestis et auri". sane hoc loco docuit, flamini a flaminica fieri vestem oportere, cuius lanam ipsa per se et nere debeat et texere: non enim dixit 'fieri iusserat' aut 'miserat'. [quod ad expositionem nominis pertinet.] Ad v. 264 et tenvi telas discreverat auro ostendit ipsius manibus textam. Ad v. 265 Invadit habitum futurae orationis ostendit. et notandum non eum tantum nuntii, sed etiam caduceatoris, id est oratoris, officio fungi: nam et persuadet et nuntiat. tu nunc 'tu' invectio est, et 'nunc', id est hoc tempore, quo tibi navigandum vel pro tua spe laborandum est. altae quam altam vis fieri. Ad v. 266 locas pro collocas vel iacis. vxorius nimium uxori deditus vel serviens, ut Horatius "uxorius amnis". Ad v. 267 exstrvis a struice: Plautus in Menaechmis "tantas struices concinnat patinarias"(Men. 102). Naevius nominativo singulari "struix malorum". hev regni sic increpat, ut misereatur. Ad v. 268 Ipse dat dictis auctoritatem, ut "quae Phoebo pater omnipotens", et "imperio Iovis huc venio". claro demittit olympo Olympos quasi ὁλολαμπὴς dictus est: sive mons sit Macedoniae, qui dicitur esse diversorium deorum, sive caelum: unde addidit 'claro', ut "Plemyrium undosum". accentus sane Graecus tunc potest esse, si sit Graeca declinatio, ut Olympos Olympon. [nam Latine 'olympi'.] Ad v. 269 regnator caelum et terras omnem mundum. torquet utrum quia mundus volubilis est? an 'torquet' regit, sustinet? ut "cuncta tuo qui bella pater sub numine torques". numine autem est aut nutu, aut potestate. Ad v. 270 Haec quae dicturus est: nam supra dicta ex se dixerat. quid strvis utrum aedificas? an moliris? an incipis machinari? Ad v. 271 qua spe libycis teris otia terris?? 'terra' totum orbem significat, 'terrae' autem partes sunt. teris per neglegentiam tempora consumis: et est verbum ad ignaviam positum: Sallustius "ibi triennio frustra trito". et cum Iuppiter dixerit "inimica in gente moraris", †adhic non dixit quae non esset intellecturus Aeneas. Ad v. 274 Surgentem crescentem, ut "surgentem in cornua cervum" et "surgentemque novae Carthaginis arcem". Ad v. 276 Debentur honestius plurali numero respondit. cyllenius antonomasivum est pro proprio. ore oratione. Ad v. 277 Mortales visus aut oculis se Aeneae sustulit: aut humanam reliquit effigiem, quam sumpserat, ut ab Aenea posset videri: quod melius est. medio sermone atqui exsecutus est omnia quae Iuppiter dixerat; sed sermo est consertio orationis et confabulatio duorum vel plurium: medius ergo est sermo, cum persona, cum qua quis loquitur, non respondet, ut nunc fecit Aeneas. Ad v. 279 aspectu numinis scilicet, ut "ipse deum manifesto lumine" et reliqua. Ad v. 280 Arrectaeque horrore comae subaudis 'sunt'. Ad v. 281 Dulcesque relinquere terras minus est 'quamquam'. per quod intellegi vult Aeneae animum, unde est "invitus regina tuo de litore cessi". et ne videatur ingratus, deorum excusatur imperio: sic ipse in sexto "sed me iussa deum". Ad v. 282 attonitus tanto monitu proprie, iuxta quem deus missus a Iove stetit, a quo et fulmina iaciuntur, quae attonitos faciunt: attonitus enim est proprie iuxta quem fulmen cadit. Ad v. 283 hev quid agat ut solet, personis de quibus loquitur adfectum commodavit, ut "heu quid agat? qua vi iuvenem quibus audeat armis ‹eripere›?" ambire blanditiis, vel subdole circumvenire. et 'ambio illam rem' dicimus, ut "neu conubiis ambire Latinum". Sallustius "ambitio multos mortales falsos fieri subegit". significat et rogare, Sallustius in Iugurtha "quos ego audio ambire fatigare vos singulos". dicebatur et 'ambio illum' pro 'rogo illum', Sallustius in primo "idem fecere Octavius et Q. Caepio sine gravi cuiusquam expectatione, neque sane ambiti publice", hoc est neque valde rogati. ambitores etiam dicuntur qui ut honores consequantur discurrendo et rogando suffragia adquirunt. Ad v. 284 Exordia orationem: vel hic pro initiis. sed exordium in duo dividitur, in principium et orationem, sicut in rhetoricis legimus. Ad v. 287 Alternanti varia mente tractanti. et per hoc ostenditur, cogitasse eum etiam amorem, sed praetulisse voluntatem deorum. visa est ideo 'visa est', pro rerum necessitate. Ad v. 289 classem aptent deest 'praecipit'. et 'aptent' modo parent: alibi adnectere "sed haec lento mos est aptare flagello". taciti pro tacite, sine strepitu celantes consilia. socios ad litora cogant ad totum subaudiendum 'taciti'. Ad v. 290 Arma parent contra impetum iratae forte reginae. quae rebus sit cavsa novandis Sallustius "quae causa fuerit novandis rebus". nos 'quae causa novandarum rerum' dicimus. Ad v. 291 Quando non est temporis, sed significat 'siquidem' et est coniunctio ratiocinantis. sane 'quando' 'do' brevis est naturaliter: sic Serenus "quando flagella ligas ita liga". Vergilius usurpat "si quando Thybrim vicinaque Thybridis arva". optima dido pro 'adhuc optima'. Ad v. 293 temptaturum aditus ut illam adeat, ut "sola viri molles aditus et tempora noras". quae mollissima fandi Cato "qua mollissimum est adoriantur". et ubique 'temptaturum' subaudis. Ad v. 294 Quis rebus dexter modus quis sit optimus rebus eventus, ut "et tua dexter adi pede sacra secundo", id est bonus ac per hoc propitius, ut 'laevum' pro malo "et laevo contristat lumine caelum". modus autem terminus. ocius velocius. et nota, quod habeat adverbium, et nomen illius non facile reperiatur. Ad v. 295 Laeti alacres, festini. facessunt modo frequentativum est, ut in georgicis "matris praecepta facessit". alias 'discedit' significat, ut et Terentius "haec hinc facessat, tu molestus ne sies". Ad v. 296 quis fallere possit amantem quamvis de Didone loquatur, generalem sententiam posuit. Ad v. 297 Praesensit ac si diceret, ante quam ille moliretur. et nimia in hoc vis amantis exprimitur. Ad v. 298 Omnia tuta timens deest 'etiam': nedum illa, quae timebat. et est exaggeratio. eadem fama quae et Iarbae nuntiaverat. et ideo 'impia', quia supra "Fama malum". furenti aut amanti; aut detulit, ut faceret furentem. Ad v. 299 Cursumque parari modo navigationem, ut alibi "ni teneant cursus". Ad v. 300 Inops animi sine animo, sine consilio. Ad v. 301 Bacchatur furit more Bacchantum. et bene uno sermone praeoccupavit futuram comparationem. commotis excita sacris verbo antiquo usum tradunt; moveri enim sacra dicebantur, cum sollemnibus diebus aperiebantur templa instaurandi sacrificii causa: cuius rei Plautus in Pseudolo meminit "scis tu profecto, mea si commovissem sacra, quo pacto et quantas soleam turbas dare?" (Ps. 109-110) hoc vulgo apertiones appellant. Ad v. 302 Thyias Baccha: nam sicut a Baccho Bacchae, sic et a Thyoneo, Thyiades dicuntur. 'commotis' autem 'sacris' ideo dixit, quia in sacrorum renovatione commovebantur simulacra: unde Horatius "non ego te candide Bassareu invitum quatiam". quidam ἀπὸ τοῦ θύειν , quod est insane currere, dictas volunt. trieterica triennalia: Liberi enim sacra tertio quoque anno innovabantur. sane sciendum orgia apud Graecos dici sacra omnia, sicut apud Latinos caeremoniae dicuntur. sed iam abusive sacra Liberi 'orgia' vocantur, vel ἀπὸ τῆς ὀργῆς , id est a furore; vel ἀπὸ τῶν ὀρέων , ex silvis. Ad v. 303 Nocturnusque nocte celebratus: unde ipsa sacra nyctelia dicebantur: quae populus Romanus exclusit causa turpitudinis. cithaeron autem mons est circa Thebas Boeotias, ex quo clamor veluti numinis Bacchas vocabat. Ad v. 305 dissimulare etiam hic quasi reus Aeneas a Didone accusatur: [ingrati ergo dissimulare] et quasi ab actu criminis coepit: nam qui dissimulat, aliquotiens cogitat: et, quasi non sit dubium, cum proficiscendo Didonem laedat Aeneas, ita incipit: dissimulare, id est, non tantum proficisci, quod est per se malum; sed ut me falleres. dissimvlare etiam satis artificiosa adlocutio est: nam interdum subtiliter et sibi consulit sub facie utilitatis Aeneae, et nunc irata, nunc supplex agit. 'dissimulare' autem ideo, ac si diceret: ita rem pudendam cogitas, ut eam fateri nolis; supra enim dixerat "quae rebus sit causa novandis dissimulent". post illud inducit, quod dictum est, primum accepisti beneficium 'nec te data dextera quondam': reliqua per singula loca aperientur. perfide muliebre verbum: hoc enim frequenter utitur "solam nam perfidus ille te colere" et alibi "has olim exuvias mihi perfidus ille reliquit". Ad v. 306 nefas bene amans eius quem amabat consilium profectionis 'nefas' dixit. mea decedere terra dicendo 'mea' stultum ostendit, qui putavit quod amanti se possit subripere. Ad v. 307 Data dextera foedus amicitiarum. Ad v. 308 nec moritura tenet et reliqua. secundus locus accusationis est: magis enim augere iniuriam non potuit, quam si se ‹morituram]2 ostenderet. Ad v. 309 quin etiam 'immo etiam', 'sed insuper': sed forte difficile est quod peto, immo quod tu facis 'quin etiam' usque 'ire per altum'. hiberno sidere non hieme sed hiemali sidere: aut propter quod ait supra "dum pelago desaevit hiems et aquosus Orion". ergo aut 'tempore', ut "quo sidere terram vertere Maecenas": aut re vera 'sidere' propter Orionem. et bene tempestatis eum admonet, qui naufragus venerat; et hic agit quasi non sua causa eum remanere velit, sed etiam utilitatis Aeneae. moliris aut moves, aut paras. Ad v. 310 mediis aquilonibus media hieme, ut per aquilones hiemem significet: aut quod aquilones ex Africa navigantibus adversi sunt. per altum exacerbavit sententiam 'per altum' dicendo: quamvis notum esset Aeneam per altum navigaturum. Ad v. 311 Crudelis etiam in te odio mei. sic Lucanus de Caesare "saevitia est voluisse mori" (5.687). arva aliena blande, quasi: haec iam tua sunt. domosque ignotas ac si diceret: Carthago iam tibi nota est, licet et hic aliena sint arva. et, ne forte hoc responderet Aeneas: aliena sint arva, ideo adiecit 'domosque ignotas peteres'. sed aequum est te hic esse, et non in tuo regno. [quid sit non arva aliena domosque ignotas peteres.] Ad v. 312 Troia antiqua maneret vel nobilis; vel illa tua patria, quam doles amissam. et deest 'si': et quasi per interrogationem intellegendum est: etiamsi Troia staret, per hiemem Troia peteretur?. Ad v. 314 Mene fugis adhuc aperte non vult imputare beneficia, sicut paulo post facit irata. et est intellectus: fac non esse undosum aequor, aequum est ut me fugias? et paulatim descendit ad preces: nam sequitur 'per ego has lacrimas dextramque tuam te': vel per amicitiam, vel per virtutem. et bene virum fortem per dextram adiurat. per ego has lacrimas haec et vicem epilogi possunt obtinere. contra illud vero 'dii me expellunt' modo nihil potuit dicere: non enim audierat hoc. sed postea respondit "scilicet is superis labor est, ea cura quietos sollicitat". sed hic rursus redit ad exprobrationem beneficii 'te propter Libycae gentes Nomadumque tyranni odere: infensi Tyrii te propter eundem'. hic aut inconstantiam amantis expressit: aut quia in causa nihil potentius erat, unde coepit ibi desiit. Ad v. 315 Nihil ipsa reliqui hoc est non pudorem, non regnum. et est sensus: si enim aliquid sperares, retinere te possem; sed contemnis me, quia tibi ab initio cuncta concessi. Ad v. 316 Inceptos hymenaeos qui novitate sunt dulces. et bis idem dixit. Ad v. 318 Dulce meum tegit rem inhonestam. sic Terentius "seu tibi morigera fuit in rebus omnibus". alii non accipiunt de re veneria 'dulce meum', sed ita: si ea quae in te contuli, grata fuerunt et dulcia. alii pro 'si ego tibi quicquam dulcis fui'. vel quia amantes amores suos dulcia sua dicunt, id est, si talis in te fui, ut mererer quam tu diceres tuum dulce. Ad v. 319 exve mentem reice a te propositum mei relinquendi. Ad v. 320 te propter hoc est 'propter te'. libycae gentes redit ad enumerationem beneficiorum, et hanc cum auctu explicat dicendo inimicas gentes factas, dum illis praeponitur. Tyranni nihil intererat apud maiores inter regem et tyrannum, ut "pars mihi pacis erit dextram tetigisse tyranni". Ad v. 321 te propter evndem bene servavit rem causae necessariam. et sunt qui hic distinguunt, ut sequatur 'extinctus pudor'. Ad v. 322 Extinctus pudor magna indignatio: meminit enim se dixisse 'ante pudor quam te violo'. Ad v. 323 Fama prior quae melior fuit sine dubio: nam posterior turpis. cui me moribundam hoc est, quod supra "nec moritura tenet crudelis funere Dido"; sed ibi invidiose, hic per miserationem. deseris subdistinguendum: dubitat enim quo eum nomine potissimum appellet. hospes non dixit marite, id est, quia non vis dici maritus. Aeneas enim et hospes fuerat et maritus; sed modo maritum se negat, hospitem confitetur; unde nunc Dido hoc dixit 'cui me deseris hospes, quoniam hoc solum nomen restat de coniuge', hoc est 'superest'. alii 'restat' intellegunt 'resistit', id est 'contrarium tibi est'. non nulli dicunt: hoc solum nomen quoniam superest, ut te coniugem dicam. dicitur autem ingenti adfectu hos versus pronuntiasse, cum privatim paucis praesentibus recitaret Augusto: nam recitavit voce optima primum libros tertium et quartum. Ad v. 325 quid moror utrum 'quid in hac terra moror', an 'quid in vita moror'? Ad v. 327 Saltem 'vel hoc'. est autem sermo tractus a captivis, qui cum tenerentur ab hostibus dicebant 'sublatis omnibus, salutem concede'. inde per synaeresin hic natus est sermo, ut in contemptu rerum multarum petituri aliquid 'saltem' dicamus: quasi quod negari minime debeat. cum extremum aliquid petitur, inde necessitate additur 'saltem', veluti salutem postremo poscentes. vel 'saltem' 'si aliter non potest'. et hic ostendere vult Didonem, ut est mos inconstantibus animis, prae amore id agere invidiose, quasi a legitimo marito deseratur: quis enim ignorat matrimonia liberorum suscipiendorum gratia iniri? ait enim 'saltem si qua mihi de te suscepta fuisset ante fugam suboles': dixerat enim 'miserere domus labentis', id est futuri generis. alii hoc a sorore natum volunt, quae dixit "nec dulces natos Veneris nec praemia noris?". si qua mihi de te et si quis mihi paruvlus 'qua' et 'si quis' addita putantur: nam integrum est 'si suscepta fuisset ante fugam suboles, et mihi parvulus aula luderet Aeneas'. Ad v. 328 Ante fugam suboles et amatorie et amare: nam haec fugam dicit, quam ille nominat profectionem. amor autem ex filii desiderio conprobatur. si quis mihi bene iterat 'mihi'. et secundum ius loquitur: nam ubi non est iustum matrimonium, liberi matrem sequuntur. Ad v. 329 Qui te tamen ore referret aut sic dixit quasi amatrix, ut supra de Ascanio "infandum si fallere possit amorem": aut illud dicit: optarem filium similem vultui, non moribus tuis. Ad v. 331 Iovis monitis bene praescribit, ne ei det impietatem. sane et 'haec monita' dicimus, ut "Carmentis nymphae monita et deus auctor Apollo", et 'hos monitus', ut Persius "hos pueris monitus patres infundere lippos". inmota tenebat lumina physicum enim est ut qualitatem animi ex oculorum aut corporis stabilitate aut mobilitate noscamus. ergo modo vult ostendere Aeneam a proposito non esse deviaturum. Ad v. 332 curam vel simpliciter accipe, vel amorem. Ad v. 333 Ego te, quae plurima fando controversia est plena, in qua et purgat obiecta, removens a se crimen ingrati, et veniali utitur statu, profectionem suam retorquens in voluntatem deorum. habet etiam finem: nam purgat obiectam fugam nomine profectionis. Ad v. 335 Promeritam praestitisse et bene gessisse: et est sermo de his, qui per contrarium magis lucent: Terentius "ita me velim ames promerentem pater", id est bene agentem. et congruit, ut praestet qui bene agit: contra 'commeritus' qui aliquid delinquit, ut alibi ipse Terentius "quid commerui aut peccavi, pater", id est quid male egi? et est sensus: quantacumque enumerare potueris in me tuo beneficio conlata, eorum tibi debere gratiam non repugno. meminisse pigebit elissae 'memini' et 'illius rei' dicimus, ut hoc loco: et 'memini illam rem', ut "numeros memini, si verba tenerem". 'Elissae' autem Didonis, quae appellata est lingua Punica virago, cum se in pyram sponte misisset, fingens placare manes prioris mariti, cum nubere se velle Iarbae mentiretur. Ad v. 336 Dum memor ipse mei dum spiritus hos reget artus hic versus superioribus iungendus, ut sit sensus, tamdiu beneficiis tuis obligatus ero, quamdiu vixero. et bene hoc de futuro dixit, et congrue: nam 'piget' ad futurum spectat, 'pudet' ad praeteritum: et licet paene sit una significatio, tamen dicimus 'piget me illud facere', 'pudet fecisse': unde interdum, praecipue a Sallustio, simul ponuntur. Ad v. 337 Pro re pauca loquar remoto ingrati crimine descendit ad causam. et proprie, id est si rei magnitudinem cogites, 'pauca'. neque ego hanc 'profectionem' [scilicet] subaudis: nam posteriori non potest iungi, ne sit confessio. et hoc est quod reddidit 'dissimulare etiam sperasti'. Ad v. 339 Praetendi taedas probat non esse matrimonium: quia illa dixerat 'per conubia nostra'. et est quasi status finis latens: quid sint legitimae nuptiae. et hic Aeneam inducit agentem nullo se matrimonii iure posse constringi, qui neque confarreatione Didoni coniunctus fuerat, ut flamini ac flaminicae convenit: ait enim 'nec coniugis umquam praetendi taedas, aut haec in foedera veni'. et 'taedas' quidem quantum ad ignem pertinet, per quem mos confarreationis firmabatur, dixit: scilicet ne aut legitime iugatam contra fas reliquisse videretur, aut foedus, id est fidem rupisse perpetuae castimoniae, quia cum fuissent iuncti, scirent tonuisse: quae res dirimit confarreationes: dixerat enim Iuno 'et tonitru caelum omne ciebo' et paulo post 'insequitur commixta grandine nimbus'. aut haec in foedera veni aut matrimonii, et iungendum est superiori: aut certe ad posteriora pertinet, et hoc dicit: non ad hoc veni, ut hic morarer: sicut et nunc probat dicens 'me si fata meis paterentur ducere vitam' et dixit in primo "quae me cumque vocant terrae". ergo 'veni' consensi, hoc est non ad haec consensi foedera, ut cum vellem discedere, non liceret. Ad v. 340 Meis avspiciis argumentum a necessitate. et 'auspiciis' ideo, quia maiores omnia auspicato gerebant. ergo 'auspiciis' dispositionibus. potest et 'auspiciis' dixisse ominibus, quia in iure augurali auspicium dicitur quod non petentibus nobis ad ea, quae in animo habemus, vice ominis offertur: vult enim ostendere Aeneam semper animo volutasse [omnibus], ut quae mente agitaret, offerrentur auspicio et augurio firmarentur: unde si bene advertas, singula hic illi loco in tertio ad singula redduntur. nam quod ibi in precatione, ubi augurio petit ea quae rogaverat firmari, hic in reputatione conprehendit: ibi enim dixit 'serva altera Troiae Pergama', hic 'urbem Troianam primum'; ibi 'reliquias Danaum atque inmitis Achilli', hic 'dulcesque meorum reliquias colerem'; ibi 'mansuram urbem', hic 'tecta alta manerent'; ibi 'ubi ponere sedes', hic 'recidiva manu posuissem Pergama victis'; ibi 'quove ire iubes', hic 'Italiam magnam Gryneus Apollo'; ibi 'da pater augurium', hic 'me si fata meis paterentur ducere vitam auspiciis'. alii 'auspiciis' potestate, ut "paribusque regamus auspiciis": vel, quae animo meo volueram et mente cogitaram: non enim prius auguria poscebantur quam animo ac mente agitaretur, de quibus consulturi essent. Ad v. 341 Sponte mea modo nomen est: nam et genus et casum habet. sic et 'mane', cum ei genus et casus additur, nomen est, ut "dum mane novum, dum gramina canent". sic est et "forte sua Libycis tempestas adpulit oris". alias adverbia sunt. verum autem dicit, non sua sponte: nam supra legimus "hos cape fatorum comites" item "diversas quaerere terras auguriis agimur divum". Ad v. 342 primum id est, hoc vellem praecipue. Ad v. 344 Recidiva post casum restituta. alii recidivum proprie dicunt quod excisum denuo nascitur. Ad v. 345 Gryneus apollo Clazomenae civitas est Asiae: unde Horatius "dives agebat Clazomenis". iuxta hanc nemus est Gryneum, ubi Apollo colitur: qui traditur ibi Grynem Amazonem stuprasse [Thymbreae domum]. inde ergo nunc epitheton dedit, licet in Delo acceperit oraculum. hic tamen singula commemorat, quibus se ostendat coactum voluisse abscedere. Ad v. 346 Italiam necessaria repetitio Italiae, quia ibi ei dicebatur imperium, et ipsa est causa navigandi. lyciae sortes nec hinc accepit responsum, sed sic dixit 'Lyciae', ac si diceret Apollineae. ivssere bene, quae contemni non possunt. capessere occupare. et ideo frequentativo verbo usus est, quia multas se dicit super hoc sortes accepisse. quidam 'capessere' pro 'ire' accipiunt, ut Titinius "Lucius domum se capessit". Ad v. 347 Hic amor, haec patria est eo inquit desiderio [Italiae] per voluntatem deorum iterum circa Italiam teneor, quo possem circa Troiam. et ad illud spectat quod dixit "Troia per undosum peteretur classibus aequor". an quia Dido dixerat etiam illud "nec te noster amor?" et potest hoc verbum interdum per confusionem verbi et nominis poni, ut 'amor amaris' et 'hic amor huius amoris'. si te carthaginis arces phoenissam et tu externo regno delectaris: sensus enim est: si tu ex Phoenice veniens Carthaginem in Africa habere potuisti, quae invidia est ut propriam sedem possint habere Troiani? et multum ponderis habet sensus cum epitheta ista 'Phoenissam' et 'Teucros' ponit. Ad v. 348 aspectus detinet urbis potest pro 'delectat' accipi, ut "capiturque locis". sane quidam in novis et emendatis libris pro 'detinet' 'demeret' inventum adserunt: nam et Ciceronem in prima Philippicarum ita aiunt dixisse "putasne eum inmortalitatem mereri voluisse?" alii ab eo, quod est 'mereor mereris meret'. Ad v. 349 quae tandem avsonia hoc ad illud pertinet 'quid si non arva aliena domosque ignotas peteres'. Ad v. 350 Et nos fas 'nobis fas' dicimus, sed hoc loco non est iungenda elocutio, ne sit vitium: nam legimus "fas mihi Graiorum sacrata resolvere iura". sed hoc dicit: fas est etiam nos extera regna requirere. Ad v. 351 me patris Anchisae quasi adhuc responsis non crederet, addidit patris admonitionem. Ad v. 352 Nox operit terras a verisimili: ideo tempus posuit. quotiens autem, hoc est per unamquamque noctem. astra ignea svrgunt unam rem bis dixit. 'astra' autem 'ignea' a sapientibus dicuntur. Ad v. 353 In somnis more suo pro 'in somniis'. turbida ‹terret]2 id est prius me admonuit, post neglegentiam etiam terruit. turbida terribilis: quod et umbrae convenit et parentis auctoritati. aut 'turbida' pro turbata et sollicita, ut ipse ait "quam metui, nequid Libyae tibi regna nocerent": nam et Aeneas sic respondit "tua me genitor tua tristis imago". Ad v. 354 Me puer ascanius amor Ascanii scilicet admonet. et bene et patrem et filium posuit, ut ille increpando, hic dum videtur urgeret. sed haec ad necessitatem profectionis adiecit. Ad v. 355 Quem longe repetiit: et 'quem' non ad 'caput', sed ad Ascanium retulit: et licet excusetur, tamen σολοικοφανές est. Ad v. 356 Interpres divum Ἑρμῆς : expressit verbum de verbo. sed hic 'interpres' pro nuntio posuit: et ne forte fingere putaretur, addidit 'testor utrumque caput'. deinde multa cum adfirmatione hoc agit, dicendo 'ipse deum manifesto in lumine vidi', non ab alio dictum; et 'lumine', non in tenebris, non per quietem: omnia tamen haec per translationem aguntur. ab ipso id est magno, ut supra "ipse deum tibi me claro demittit Olympo". Ad v. 357 Utrumque caput aut meum et tuum: aut Iovis et Mercurii: aut meum et Ascanii. alii volunt Aeneae et Ascanii. * * * imaginis numinis esse deceptum. celeres mandata per avras sicut supra "celeres defer mea dicta per auras". Ad v. 358 Manifesto in lumine aut claro: aut in nimbo, cuius maius est lumen. sic Lucanus "postquam se lumine vero implevit" (9.11). et singula legenda sunt haec, ut habeant admirationis venerabilem fidem. Ad v. 359 His avribus havsi accepi: et est pleonasmus. 'haurit' enim pro 'percipit' ponebant veteres: et ideo qua potissimum parte sensus percipiant adiungunt, "simul hoc animo hauri" et "hauriat hunc oculis ignem" et reliqua. Probus enim ait "nemo haurit vocem". Ad v. 360 incendere exagitare. querellis 'l' litteram metri causa addidit: nam 'querela' dicitur, quia 'querulus' facit: hoc modo et 'loquela', 'suadela'. Ad v. 361 Sequor ut "Italiam sequimur fugientem". et oratorie ibi finivit, ubi vis argumenti constitit. Ad v. 362 talia dicentem bene 'dicentem', non postquam dixit. iamdudum ab initio orationis. aversa id est irata: 'aversa' ergo ad animum referendum est; nam incipit esse contrarium 'aversa tuetur': ut est "diva solo fixos oculos aversa tenebat". Ad v. 364 Luminibus tacitis pro ipsa tacita, ut "tacitumque obsedit limen Amatae" pro 'ipsa tacita'. sequitur autem invectio, quae semper statu caret. sane 'tacitis' participium passivum pro activo. quidam 'tacitis' epitheton oculorum volunt. alii 'tacitis' siccis pro iracundia. Ad v. 365 Nec tibi diva parens non est sola in Aeneam vituperatio, sed etiam in se obiurgatio, quia dixerat "credo equidem, nec vana fides, genus esse deorum": unde nunc dicit 'generis nec Dardanus auctor'. et studet illud destruere "tune ille Aeneas, quem Dardanio Anchisae" et reliqua. et nominando Venerem et Dardanum et maternam et paternam generositatem destruit. Ad v. 366 Perfide amantum verbo eum increpat, sic supra "dissimulare etiam sperasti, perfide". Ad v. 367 Caucasus mons Scythiae inhospitalis. sane quidam absurde putant Caucasum et tigris a Didone memoratas, quia nec Didoni perturbatae venire in mentem Caucasus potuit, nec tigres iuxta †dum cognitae, et hoc Hyrcanae: nam quod ait 'genuit Caucasus', elaboravit dicendo 'genuit' incredibilius facere de monte masculini generis. sed hic imitatur Graecos, qui magis proprie γλαυκὴ δέ σε τίκτε θάλασσα : quod hic ad propria nomina transtulit. hyrcanaeque tigres Arabicae: nam Hyrcania silva est Arabiae. et notandum relictis mediis conparationibus eum augmenta fecisse: nam post deos non homines, sed saxa intulit. Ad v. 368 Nam quid dissimulo?? tacitae quaestioni occurrit, ne quis eius nimiam iracundiam reprehenderet, dicens Aeneam posse mitigari forsitan precibus. quae me ad maiora reservo aut ad maiores scilicet iniurias: aut ad superiora pertinent, quia ei male dixit. Ad v. 369 num fletu ingemvit nam hoc est 'generis nec Dardanus auctor'. num lumina flexit hoc est 'genuit Caucasus': vel ad illud pertinet 'ille Iovis monitis inmota tenebat lumina'. Ad v. 370 Miseratus amantem hoc est 'Hyrcanaeque admorunt ubera tigres': et 'miseratus' accusativum regit, ut hoc loco: 'misereor' genetivum, ut "miserere animi non digna ferentis". et bene avertit ab eo sermonem et non dixit '‹num› ingemuisti? num flexisti, aut miseratus es'? ut "hic alienus oves custos" et reliqua, non dixit 'tu mulges'. et 'miseratus', hoc est 'nec tibi diva parens'. Ad v. 371 Quae quibus anteferam amphibolia: quid prius, quid posterius dicam? quod fieri solet, ubi omnia et paria et magna sunt. sane 'anteferam' non est dividendum, est 'praeferam'. nec maxima ivno aut in Iunonem male dictum est, ut eam non esse maximam dicat, sicut etiam in Iovem: nam convicium est, quod eum Saturnium dicit, hoc est nocentem: aut certe iungitur, ut 'nec Iuno aspicit, nec Iuppiter', ut se dementem dicat, quod regina eiectum et egentem in partem regni receperit. aut certe 'maxima Iuno' quae solet amare Carthaginem: vel quae nuptias dedit, quod optaverat Dido. Ad v. 372 nec saturnius ut supra dictum est, ubicumque infestos vult ostendere vel Iunonem vel Iovem, Saturnios appellat, ut "veterisque memor Saturnia belli" et "Saturnique altera proles irarum tantos" et reliqua. et Iovem ideo Saturnium modo appellat, quia Aeneam a Carthagine praecipit abscedere. Ad v. 373 Nusquam tuta fides hoc est, nec apud rem, nec apud hominem: Terentius "quid credas, aut cui credas?" et declamavit per contrarium: nam omnis fides tuta est: [cuius haec proprie virtus est, ut tuta sit;] 'haec' ait 'nusquam tuta'. eiectum naufragum: legimus enim "huc pauci vestris adnavimus oris". et est separandum 'eiectum'. litore egentem id est 'egentem litoris', ut "hospitio prohibemur harenae". vel si iungas 'eiectum litore', pro 'in litus', ut "inferretque deos Latio" pro 'in Latium'. et in tribus modis haec elocutio profertur: 'egeo hanc rem', Plautus Menaechmis "linum, lanam praebeo, neque quicquam eges" (Men. 120-122): 'egeo huius rei', "has ego Dardanio iuveni, cum classis egeret": et 'egeo hac re', ut 'litore egentem'. Ad v. 374 excepi ad illud respondet 'eiectum litore egentem'. regni demens in parte locavi ut "ac dominum Aenean in regna recepit": quod Iarbas queritur. et est invidiosum: quando optantem vel litoris egentem in regni partem recepi. mire autem recordatione beneficiorum iracundia accenditur. sane etiam hic mentio caeremoniarum inducitur: mos enim apud veteres fuit flamini ac flaminicae, dum per confarreationem in nuptias convenirent, sellas duas iugatas ovilla pelle superiniecta poni eius ovis, quae hostia fuisset, ut ibi nubentes velatis capitibus in confarreatione flamen ac flaminica residerent: quod hic Dido meminit, cum queritur se ab Aenea contra ius nexus maritalis deseri, his verbis 'regni demens in parte locavi': 'locata' enim uxor dicitur, quod simul cum eo sedeat, dum confarreatur. Ad v. 375 Amissam classem subaudis 'renovavi'. ad illud respicit "quassatam ventis liceat subducere classem". socios a morte redvxi scilicet quos hospitio eiectos excepi, quibus classem reparavi. Ad v. 376 Furiis incensa feror aut quod necesse habeo exprobrare beneficia, ut Terentius "insanire occipiunt homines ex iniuria": aut quia multa erat in deos locutura. et bona praemittitur excusatio: nam numina non credere curare mortalia et ab his beneficium non sperare furoris est. subiungit enim 'si quid pia numina possunt'. Ad v. 377 Nunc lyciae sortes inrisio est honesta satis, cum his verbis fit, quibus laus praemissa est, ut "et nobis idem Alcimedon duo pocula fecit, necdum illis labra admovi, sed condita servo". scimus autem Aeneam superius haec verba dixisse "sed nunc Italiam magnam Gryneus Apollo, Italiam Lyciae iussere capessere sortes". 'Lyciae' autem 'sortes': Apollinem Lyceum appellari dicunt sive de Lyco, quem vicit, et in victoriae suae testimonium hoc nomen induit: sive quod est λευκός a candore; idem enim et sol creditur: sive quod transfiguratus in lupum cum Cyrene concubuit: sive quod in lupi habitu Telchinas occiderit: sive quod lupus ei primus post interemptum Pythonem ex eo loco, qui appellatur Tempe, laurum attulit: sive quod pastoralis deus lupos interemerit. et est alia fabula, cur Lycia vocata sit regio: Diana harum regionum gaudebat venatu; sed quodam tempore tanta vis luporum se ibi infudit, ut omnes feras eorum incursus absumeret: cum ergo omnis oblectatio deae, quae de venatione veniebat, extinctis ceteris animalibus defecisset, Apollo ob hanc rem †consecratum est. est et alia de hoc fabula: Danaus trahens ab Aegypto originem, cum videret ira Neptuni vindictam sumentis, quod adversum se de condendis Athenis Inachus fluvius pro Minerva iudicasset, uri siccitatibus solum, filiam Amymonen ad aquam inquirendam proficisci iubet. quae cum vidisset repertum fontem hiatu terrae receptum exaruisse, ad patrem detulit: quo ille prodigio commotus oraculum Apollinis adiit, cui Apollo respondit, ut profectus ubi invenisset taurum et lupum inter se pugnantes, spectaret exitum pugnae, et si taurus vicisset, Neptuno templa construeret; si vero lupus, Apollini delubrum sacraret. sed cum Danaus lupum videret vicisse, Apollini Lycio templum dedit. in huius autem Lyciae regione Patara sacer olim lucus Apollini fuit, ubi Apollo responsa dedit: unde etiam Patareus appellatus est. nunc et iove missus ab ipso sicut supra 'ab ipso' magno: et bene 'nunc' saepius posuit ad inrisionem, quasi: nunc de te curant qui ante periclitanti non curaverunt subvenire. Ad v. 378 horrida ivssa et hoc per inrisionem, quasi plena venerationis, vel quae tu timeas. Ad v. 379 Quietos sollicitat Cicero in libris de deorum natura triplicem de diis dicit esse opinionem: deos non esse, cuius rei auctor apud Athenas exustus est; esse et nihil curare, ut Epicurei; esse et curare, ut Stoici: secundum quos paulo post 'si quid pia numina possunt': nam modo secundum Epicureos ait 'ea cura quietos'. quidam superos deos Mercurium Apollinem et Iovem accipiunt, 'quietos' vero inferos, quia Aeneas dixerat 'me patris Anchisae'. 'sollicitat' vero sollicitos habet: Terentius "ego quia non redit filius, quae cogito et quibus nunc sollicitor rebus". Ad v. 380 Refello redarguo: vel retardo: vel falsa esse convinco; 'refello' enim ab eo quod est 'fallo' venit. Ad v. 381 I sequere Italiam ventis satis artificiosa prohibitio, quae fit per concessionem: quae tamen ne non intellecta sit persuasio, permiscenda sunt aliqua, quae vetent latenter, ut 'ventis' 'per undas', nomina terribilia. sic Terentius "profundat, perdat, pereat: nihil ad me attinet". ergo hic cum eum videtur dimittere, admonendo periculi retinet. sane multi 'Italiam' distinguunt, ut sequatur 'ventis pete regna per undas'. et 'sequere' quasi fugientem. Ad v. 382 spero equidem videtur eadem quodammodo repetere, et de tempestate et de beneficiis suis vehementius. mediis scopulis aut manifestis, ut "medioque ex hoste recepi": aut illa saxa dixit, quae sunt inter Africam et Sardiniam Siciliamque. Ad v. 383 Havsurum luiturum, daturum. dido potest et vocativus esse, et accusativus, ut et 'o Dido' et 'hanc Dido'. Ad v. 384 Sequar atris ignibus absens alii 'furiarum facibus' dicunt, hoc est 'invocatas tibi inmittam diras'; alii 'sociorum' facibus dicunt, ut paulo post "ferte citi flammas". melius tamen est, ut secundum Urbanum accipiamus 'atris ignibus' rogalibus, qui visi tempestatem significant, ut Aeneae, sicut in quinto legimus, contigit. hoc ergo nunc, quod factura est, dicit, id est occidam me et rogalibus te persequar flammis 'absens', quasi mortua, ut "absenti ferat inferias". rogalibus autem, mali ominis, quod 'atris' dixit. legimus et in Horatio "nigrorumque memor dum licet ignium". et debuit 'absens' 'quamquam' subiungere, ut esset 'quamquam absens'. Ad v. 385 Anima seduxerit artus hypallage pro 'animam artubus seduxerit'. aut certe 'anima' pro 'ab anima': et est mortis periphrasis. quid enim est mors, quam separatio animae a corpore? Ad v. 386 Omnibus umbra locis adero: dabis inprobe poenas dicunt physici biothanatorum animas non recipi in originem suam, nisi vagantes legitimum tempus fati conpleverint: quod poetae ad sepulturam transferunt, ut "centum errant annos". hoc ergo nunc dicit Dido: occisura me ante diem sum; vaganti mihi dabis poenas; nam te persequar et adero quamdiu erro semper: si autem fuero recepta in originem, poenas tuas audiam, quas videre non potero. hic ergo sensus est: si tempestatem evaseris flammarum rogalium, umbra mea te persequetur: si et hanc evaseris, vel recepta audiam famam suppliciorum tuorum. inprobe sceleste. sic in iure "inprobus intestabilisque esto". Ad v. 388 Medium sermonem propter hoc quod sequitur 'multa metu cunctantem et multa parantem dicere', ut supra "mortalis visus medio sermone reliquit". sane multi dictis participium, non appellationem volunt, hoc est, cum haec dicta essent. Ad v. 390 linquens multi pro 'relinquens Aeneam', alii pro 'deficiens' accipi volunt more antiquo, sicut 'delinquere' pro 'deficere': Coelius historiarum "delinquere frumentum, Sardiniam hostes tenere", Tubero "nam delinquat, aut superet aliquid tibi", id est deficiat, aut superet; Gellius annalium "deliquium solis" et "deliquionem" dicit quod Vergilius "defectus solis varios": nam in hoc ipso loco sequitur 'suscipiunt famulae conlapsaque membra'. Ad v. 391 Suscipiunt famulae subaudis eam. thalamo dativus casus. Ad v. 393 at pius Aeneas ordo est: at pius Aeneas iussa divum exsequitur. bene autem excusat Aeneam 'pium' dicendo, cum ei et gemitus dat, et ostendit solacia dolenti velle praestare, et probat religiosum, cum deorum praeceptis paret. Ad v. 395 animum labefactus pro 'animum labefactum habens'. amore num Didonis, quo illa flagraret? Ad v. 397 Tum vero teucri incumbunt regis scilicet praesentia: sic in nono "tum vero incumbunt, urguet praesentia Turni". litore de litore. uncta pice delibuta. Ad v. 399 Frondentesque ferunt remos non qui erant, sed qui esse poterant, ut "quos ego sim totiens iam dedignata maritos". Ad v. 400 Fugae studio celeris profectionis, ut "ille volans simul arva fuga simul aequora verrit". infabricata inpolita. bene expressa est festinatio navigare cupientum. Ad v. 401 Cernas honesta figura si rem tertiae personae in secundam referas, hoc est 'si quis cernat'. Ad v. 402 Formicae ad studium respicit conparatio hoc loco, non ad personas. et notandum cautelam exprimi per hanc conparationem. Horatius "parvula, nam exemplo est, magni formica laboris", Iuvenalis "formica tandem quidam expavere magistra". sane 'formica' dicta est ab eo, quod ore micas ferat. de qua fabula talis est: in Attica regione quaedam puella Myrmix nomine fuit, Minervae ob castimoniam et sollertiam dilecta, quae postea hoc modo Minervae in se odium concitavit. namque cum vidisset Minerva Cererem segetes invenisse, volens ipsa ostendere Atticis quo expeditius segetes parerent, aratrum dicitur invenisse. quod cum manu ageret, et Myrmix ei adhaereret, ausa est occulte aratri stivam subripere, et apud homines se iactare, infructuosum esse Cereris munus, nisi suo uterentur invento, quo terra aratro resoluta expeditius ederet fructus. quod cum proditum aegre tulisset Minerva, Myrmicem illam virginem in formicam convertit eamque, ut proditricem, adversam frumentis, quae semper insequitur et subripit, esse praecepit. quae res cum Iovi miserationem movisset, excogitavit quemadmodum formicae honorem daret. nam cum Aeacum, filium suum ex Aegina susceptum, Thessalis imponeret regem et agros ipsos videret hominibus indigere, formicas colligi in unum iussit easque in homines commutavit: unde Myrmidones appellati sunt. farris solum nomen est, quod 'r' geminet in genetivo: monadicon est ergo, sicut 'sol'. item 'cor cordis' solum in 'dis' mittit genetivum. item 's' geminat 'as assis'. et haec carent exemplis. Ad v. 403 Cum populant antique dixit: nam hoc verbum apud veteres activum fuit, nunc tantum deponens est. et bene rei parvae per metaphoram sublimitatem dedit, ut non videatur de formicis, sed de exercitu loqui. hiemis memores hoc est caute, in adventum hiemis: Horatius "quae, simul inversum contristat Aquarius annum, non usquam prorepit". tecto suo tecto, id est cavernis. Ad v. 404 It nigrum campis agmen ut "it portis iubare exorto". et est hemistichium Ennii de elephantis dictum, quod ante Accius est usus de Indis. Ad v. 405 Calle angusto 'callis' est semita tenuior, callo pecorum praedurata: unde et callum et callidos dicimus: 'semita' est semis via, unde et semita dicta est: 'via' id est actus dimidius, qua potest ire vehiculum: nam 'actus' duo carpenta capit, propter euntium et venientium vehiculorum occursum. grandia trudunt quae portare non possunt. Ad v. 407 Moras tardas, morantes: quia solent resistere. semita fervet aptum verbum festinationi, ut e contrario 'frigidum' tardum. Ad v. 408 quis tibi tunc dido cernenti totum hoc magna prosphonesi dictum est: plus enim est in re, quam in verbis: quamvis enim totum dictum non sit, tamen et cogitatur et capitur ab auditore: haec est enim magna emphasis, quae perpetuam personam conplectitur. Terentius "quid illi tandem credis fore animi misero, qui cum illa consuevit prior?" Ad v. 409 Fervere late infinitus hic a tertia est coniugatione, id est a 'fervo fervis': nam secundae coniugationis verba perdito 'e', quod habent ante 'o', in tertiam migrant, ut 'ferveo fervo', 'fulgeo fulgo': hinc est "fervere Leucaten auroque effulgere fluctus". sic etiam Horatius "vade, vale, cave ne titubes mandataque frangas": nam 'cave' 've' longa est, nec vocalis sequitur, ut in bucolico "'vale, vale' inquit, 'Iolla'": sed dicimus a tertia coniugatione esse imperativum, ut 'cavo cavis'. hinc etiam Catullus 'cavere' dixit. Ad v. 410 Arce ex summa regum enim fuit habitare in arcibus propter tutelam. denique Romae Valerius cum in Esquiliis domum haberet altissimam, invidiae causa eam conplanavit. item Augustus post Actiacum bellum Palatium ex suo praecepto aedificatum, cum esset domus privata, donavit reipublicae. Ad v. 411 Tantis clamoribus nautarum scilicet vocibus. misceri pro 'repleri' aut 'commoveri'. Ad v. 412 Improbe amor exclamatio a poeta contra amorem. et hoc est quod Horatius dicit "hoc amet, hoc spernat promissi carminis auctor". tale est et illud in tertio "auri sacra fames", id est cupiditas: nam et illic amoris est increpatio, qui secundum philosophos omnium generalis est rerum. hinc est quod apud inferos Eriphyla inter amantes commemoratur, quae monile concupierat. Ad v. 413 Ire iterum in lacrimas hinc est amoris inprobitas, quae cogit lacrimis rogare dudum superbam. est autem speciosa elocutio 'pergit in lacrimas'. precando 'precando' cantando. in hoc modo 'do' naturaliter brevis est: sic Terentianus "ut vitae dubius varios renovando dolores": plerumque tamen a Vergilio producitur, ut "cantando tu illum?" item "cantando rumpitur anguis". Ad v. 414 Summittere amori 'animos' quidam pro 'iras' accipiunt, ut 'animosus' dicitur pro 'iracundus': et 'supplex animos summittere amori' id est supplices preces adhibere, quae erat amore victa. 'summittere' autem 'amori', ac si diceret, non Aeneae: aut certe Aeneam amorem vocavit. ubique tamen subaudiendum 'cogitur'. Ad v. 415 Nequid inexpertum frustra rogabat, inquit, non spe inpetrandi; sed ne esset, quod sibi posset inputare, si non rogasset, quamquam frustra rogaret: id est, ne derelinqueret medium aliquod intemptatum: et hoc 'frustra', quia moritura erat. Terentius "omnia experiri certum est, priusquam pereo". et 'frustra' ex iudicio poetae est. sic Sallustius "falso queritur de natura sua genus humanum", ut supra "hoc amet, hoc spernat promissi carminis auctor". Ad v. 416 anna prope invidiose, quia ipsa nuptias suaserat. vides quasi diceret: ipsa tibi crede. et est maior vis adfirmantis, cum dicit 'vides'. petitio autem haec etiam deliberationis modum a quibusdam putatur tenere. properari litore circum utrum circumspicis, an circum totum litus? et est ordo 'Anna, i soror, atque hostem supplex adfare superbum'. 'circum' non est praepositio, sed adverbium loci. properari litore circum circum litus: nam postposita praepositio et accentum mutavit, et suas perdidit vires. 'properari' autem inpersonale est. Ad v. 417 undique convenere bene non addidit, qui: intellegitur. Ad v. 418 Et laeti nautae id est aut minime timentes: aut adeo non necessitate, nec iussu abeunt, sed volentes. et hoc aut ad spem retinendi, aut ad indignationem commovendam dictum est. et sicut supra , prope ad invidiam Annae loquitur, ut et alibi "tu prima furentem his germana malis". Probus sane sic adnotavit "si hunc versum omitteret, melius fecisset". coronas multi funium coronas accipi volunt, qui solent, quotiens navigatur, in modum coronarum conponi: nam fugientes quemadmodum naves coronabant? Ad v. 419 Sperare dolorem pro timere: et est acyrologia, superflua dictio: nam speramus bona, timemus adversa. hoc autem dicit: si scirem abiturum Aeneam, non tantum diligerem: si non dilexissem, minus dolerem. si potvi autem pro 'si potuissem'. et sic est dictum, ut "omnia praecepi, atque animo mecum ante peregi": ac si diceret, nihil mihi novum contigit. Ad v. 420 hoc tamen unum vel hoc solum. Ad v. 421 Mihi pro me exsequere, id est pro mea causa. Ad v. 422 Colere pro colebat, vel colit: infinitus pro indicativo. credere credit vel credebat, id est committebat. Ad v. 423 Molles aditus faciles, ut "et quae mollissima fandi tempora". Ad v. 424 atque coniunctio conplexiva: est et disiunctiva, cum dicimus 'aliter atque debuit fecit': est et expletiva "atque illum in praeceps prono rapit alveus amni". hostem superbum postquam ex aperto denegavit se Carthagini esse mansurum. et reddit causas, ob quas suppliciter eum adloquatur, quod et hostis et superbus; quasi dicat, aequo animo patiamur nos supplices esse, quoniam incidimus in hostem superbum. non nulli autem iuxta veteres 'hostem' pro hospite dictum accipiunt. Plautus in Curculione "si status condictus cum hoste intercedit dies" (Cur. 5), idem in Cistellaria "datum est hostimentum, opera pro pecunia" (As. 172, non Cist.). nec enim vere hostem diceret, quem revocare cupiebat: ipsa enim ait 'hospes, hoc solum nomen quoniam de coniuge restat'. Herodotus Persas, qui erant Graecorum hostes, ξένους a Lacedaemoniis appellatos refert. inde nostri 'hostes' pro hospitibus dixerunt: nam inimici perduelles dicebantur. Ad v. 425 non ego cum danais sensus illi contrarius "scio me Danais e classibus unum". Ad v. 426 Avlide ivravi Aulis insula est in Aegeo mari, in qua coniurarunt Graeci se non ante reversuros ad patriam, quam Troia caperetur. et est sensus illud spectans "scio me Danais e classibus unum". 'Aulide' autem aut 'in Aulide', aut pro 'Aulidi'. ad pergama in Pergama, id est contra Pergama. Ad v. 427 Anchisae cineres manesve revelli quod dicitur ex oraculo fecisse Diomedes, et secum eius ossa portasse, quae postea reddidit Aeneae, cum multa adversa perferret: hinc est "salvete recepti nequiquam cineres". sciendum sane Varronem dicere, Diomedem eruta Anchisae ossa filio reddidisse, Catonem autem adfirmare, quod Anchises ad Italiam venit. tanta est inter ipsos varietas et historiarum confusio. revelli non 'revulsi': nam 'velli' et 'revelli' dicimus; 'vulsus' vero et 'revulsus' usurpatum est tantum in participiis contra naturam. Ad v. 428 cur mea dicta negat non interrogat, sed queritur. quidam 'revelli' iungunt, ita ut sequatur 'cur mea dicta neget.' Ad v. 429 Quo rvit properat sine respectu salutis: nam hoc dicit, quod peto etiam ipsi prodest: amoris scilicet inpatientia. extremum hoc miserae det munus amanti a qualitate beneficii dictum. Ad v. 430 facilemque fugam per manet in eodem sensu, ut dicat petitionem suam etiam Aeneae prodesse. ferentes bene flantes, propitios, prosperos. Ad v. 431 antiquum aut primum, aut carum, ut 'nihil antiquius habuit' dicimus: aut antiquatum et inritum. quod prodidit quod decepit. et bene: ad diremptionem enim coniugii inmutata voluntas sufficit. quidam 'prodidit' pro 'perdidit' accipiunt, ut "unius ob iram prodimur". Ad v. 432 Pulchro ut Latio careat quod illi pulchrum videtur. sic etiam est illud o "tantum libeat mecum tibi sordida rura": quae tibi sic videntur. relinquat neglegat. Ad v. 433 Tempus inane peto id est sine matrimonio, sine officio coeundi: nam 'sine beneficio' non procedit, cum spatium petat et requiem. aut quasi non magnam rem: vel quo vacuus et otiosus est, cum illi tempus inane est. requiem spativmque furori ut possim habere spatium, quo amori finem inponam. Ad v. 434 Dum mea me victam d. f. d. 'mea fortuna', id est adversa, ut "hac Troiana tenus fuerit Fortuna secuta". ex eo statu, in quo est, fortunam dixit. 'doceat' autem 'dolere' illud est, quia non habet in adversis patientiam nisi qui dolere consuevit. hoc ergo petit, ut ei praestetur tempus, per quod discat adversa perferre. Ad v. 435 Oro veniam beneficium: iuxta morem antiquum, ut "orantes veniam". Terentius in hecyra "mi gnate, da veniam hanc mihi, reduc illam". miserere sororis genetivum tantum regit. Ad v. 436 Quam mihi cum dederis cumulatam morte remittam sensus est: quod beneficium cum mihi cumulatum dederis, sola morte derelinquam. et hic intellectus est melior, quia sorori loquitur, 'quam mihi cum dederis cumulatam': quam lectionem Tucca et Varius probant. nam male quidam legunt 'quam mihi cum dederit', id est Aeneas, 'cumulata morte relinquam' et volunt intellegi, acceptum ab illo beneficium mea morte cumulabo et sic relinquam, ut amantes dicere consuerunt, ut "praeceps aerii specula de montis in undas deferar; extremum hoc munus morientis habeto": id est faciam quod illi scio placiturum, occidam me: nam si eam odio habet Aeneas, restat ut eius morte laetetur. hoc sorori quoque potest dicere, quae credit eam ex amore concitatam id loqui, nec tamen facere: sed elocutio non procedit: nemo enim dicit 'veniam cumulata', sed 'cumulatam'. alii ita intellegunt: reddam illi gratiam, occidam illum: nam alibi ait 'non potui abreptum divellere corpus'? sed hoc totum sorori dicit. an perplexe locuta est, ut solent loqui mali aliquid molientes? 'cumulatam' autem 'veniam' numquid solidam et plenam, et cui nihil desit, debemus accipere? Ad v. 437 talibus orabat aut simpliciter accipiendum 'loquebatur': aut 'orabat' ideo, quoniam preces inmixtae erant: aliter "multa Iovem manibus ‹supplex orasse supinis›." alibi peroravit "talibus orabat Iuno". fletus pro verbis, id est verba flebilia. Ad v. 438 Fertque refertque non ab Aenea, qui nihil dicit, sed a Didone fert et refert, id est iterum portat: nam subiunxit 'sed nullis ille movetur fletibus': mire autem 'fletibus' repetit. Ad v. 439 Voces vllas tractabilis avdit cur mitis, et placidus, et tractabilis non audit? quasi mirum est, excusat dicendo 'fata obstant placidasque viri deus obstruit aures'. aut certe voces tractabilis accipe, aut alias tractabilis. Ad v. 440 fata obstant excusat Aeneam, cum eum, ne ingratus videatur, non duritia mentis facit immobilem, sed voluntate divina. deus Iuppiter scilicet: unde et supra Dido ait 'Saturnius': vel certe Mercurius. obstrvit obcludit, ἐμφατικῶς . Ad v. 442 Alpini boreae flantes de Alpibus, quae Gallorum lingua alti montes vocantur. et speciem pro genere posuit: nam Alpinum Boream pro quocumque vento dixit: vel quia potentiores montani sunt venti. nunc hinc nunc illinc sicut Aeneas ab Anna et Didone. Ad v. 443 It stridor ad dolorem Aeneae pertinet, de quo ait 'magno persentit pectore curas'. alte aut iugiter, diu; aut ex alto cadentes. Ad v. 444 Consternunt implent, cumulant, ut "strata iacent passim sua quaeque sub arbore poma". frondes sicut lacrimae Aeneae. stipes autem media pars est arboris, quae ramos sustinet. Ad v. 445 Haeret scopulis sicut ille in consilio perseverat. Ad v. 446 Tantum radice in tartara tendit secundum physicos, qui dicunt parem esse altitudinem radicum et arborum. Ad v. 448 tunditur saepe pulsatur. Terentius "tundendo atque odio denique effecit senex", et ipse alibi "Rhipaeo tunditur Euro". magno persentit pectore quamvis magno, sentit curas; sed eas forti pectore patitur. 'curas' potest Didonis, potest et suas. Ad v. 449 mens inmota manet ad illud refertur 'illa haeret scopulis'. lacrimae inanes quia 'mens inmota manet': et utrum 'inanes', quae Didoni nihil prosint? quidam tamen 'lacrimas inanes' vel Aeneae, vel Didonis, vel Annae, vel omnium accipiunt. Ad v. 450 Tum vero post desperationem. ‹fatis› exterrita dido atqui in fine ait "nam quia nec fato, merita nec morte peribat". 'fatis' ergo aut malis suis: aut a verbo 'for, faris' fatis, id est responsis Aeneae. exterrita autem praecipitata, turbata. Ad v. 451 Mortem orat pro desiderat, ut "mortemque miserrimus opto": aut certe ideo 'orat', quia consecrata fuit, nec mori poterat, nisi soluta consecratione. caeli convexa incurva caeli. Ad v. 452 quo magis inceptum peragat id est mortem sibi inferat. lucemque relinquat ad illud 'taedet caeli convexa tueri'. Ad v. 453 Turicremis id est cremantibus tura: nomen mire conpositum. et hoc genus ominis, Didoni factum, de augurali disciplina translatum est, quae diris observatur. dira enim deorum ira est, quae duplici modo colligitur, aut ex signis, aut quocumque modo et quacumque ex parte: †quodque in illo factum rem mare traditur, ex signis hic ostenditur: dicens enim 'vidit turicremis' et reliqua usque 'nigrescere sacros' non solum adversa petitionibus inveniri, verum etiam mortem denuntiari: nam praemisit 'quo magis inceptum peragat lucemque relinquat'. item tumulis Sychaei 'exaudiri voces et verba vocantis': quod asperius fuit, ut mariti defuncti vox audiretur e tumulo, quod erat dirum, ad se vocantis. sunt et de avibus dira auspicia, quod hic subiunxit dicendo 'solaque culminibus ferali carmine bubo saepe queri' et reliqua: in quo satis non fuit, diram avem bubonem nominatam, nisi adiecisset 'ferali carmine' et 'saepe queri', ut non utique canendi usus significaretur, sed fletus vice querellarum. Ad v. 454 horrendum dictu quanto magis visu? quod Didoni contigit. Ad v. 455 in obscenum se vertere hoc est 'latices nigrescere sacros'. et quidam 'nigrescere' et 'vertere' ideo incertum tempus positum volunt, ut ostendant non vere vertisse se, quod contra naturam est, sed verti a Didone visa, ut "visaeque canes ululare per umbram": non ululasse ergo, sed fieri visum. 'obscenum' autem mali ominis, ut "obscenas pelagi" et reliqua. Ad v. 456 Hoc visum hoc quod viderat nulli dixit. quid est 'nulli'? ne sorori quidem, cui fuerat de amore confessa. et forte ideo sororem celavit, ne et ipsa se perimeret. post queritur "idem ambas ferro dolor atque eadem hora tulisset". Ad v. 458 Conivgis antiqui aut prioris, aut cari. Lucilius "concilio antiquo sapiens vir solus fuisti": antiquus ergo est qui praecedit eum, qui praesens est. miro quod honore colebat e. q. s.] ritum veri et venerabilis templi mariti templum obtinere cupiebat: templa enim velamentis religiosa monstrantur. miro quod honore colebat exhibendo ea mortuo, quae circa vivos solent fieri. moris enim fuerat, ut nubentes puellae, simul venissent ad limen mariti, postes antequam ingrederentur, propter auspicium castitatis, ornarent laneis vittis: unde ait 'velleribus niveis': et oleo ungerent, unde uxores dictae sunt, quasi unxores. bene ergo Dido cum templum marito exstrueret, veluti devota viro, quippe post quem nuptura non esset, ad consulendum amorem officia ritus maritalis adfixerat, ut morem instauraret uxorum: nam ait post, cum in poenitentia inducitur a poeta, 'non servata fides cineri promissa Sychaeo'. ii tamen, qui de nuptiis scripsisse dicuntur, tradunt, cum nova nupta in domum mariti ducitur, solere postes unguine lupino oblini, quod huius ferae et unguen et membra multis rebus remedio sunt. alii hoc Romuli dicunt temporibus institutum, quod Romulus et Remus lupino lacte nutriti sunt. dicitur etiam lupam in concilio multorum eiusdem generis sociari marito, eamque amisso eo nulli alteri post iungi, quod ipse subiecit "non licuit thalami expertem sine crimine vitam degere more ferae", id est lupae. haec ergo ideo a nove nuptis fiebant, ut sciret se puella domum religiosam ingredi: simul lanam ferens lanificium promittebat. Ad v. 459 Festa fronde divina, tamquam numen coleret. sane hoc loco latenter quam supra diximus tangit historiam: nam si amabat Aeneam, utique non coleret extinctum maritum. Ad v. 461 Visa viri ut "visaeque canes ululare per umbram", Terentius "audire vocem visa sum modo militis": non enim erant vera, ut supra. nox cum terras obscura teneret ut augeret terrorem, tempus adiecit, a verisimili. Ad v. 462 Sola bubo 'sola' quaerendum quod dixerit, utrum ἐμφατικῶς , an pro 'solis', id est desertis? ubi enim sederit et cecinerit solitudinem significat. secundum auguralem disciplinam volunt greges avium minus significare, et iuxta hanc avem si alia sederit, malum, quod imminere creditur, evanescere, ut "et sola in sicca". sane bubo si cuius aedes insederit et vocem miserit, mortem significare dicitur: si autem de busto sudem ad tectum detulerit, incendium aedibus portendere. ergo hic 'sola' utrum quia alia avis non sedebat in culmine, an 'sola', quia nihil deferebat, ut mortis signum esset? in hanc autem avem conversus est Ascalaphus Acherontis, vel ut quidam volunt Stygis filius, ira Cereris, cum Proserpinam prodidisset malum granatum de pomario Ditis gustavisse: quod plenius in primo georgicorum dictum est, ubi est "nec repetita sequi". sane 'sola' contra genus posuit. Lucanus "et laetae iurantur aves bubone sinistro" (5.396), item Ovidius "infandus bubo". et hoc est in usu; sed Vergilius mutavit, referens ad avem: plerumque enim genus relicta specialitate a generali sumimus, ut si dicas 'bona turdus' referendo ad avem: item si dicas 'prima est a', id est littera, cum 'a' sit neutri generis. ferali carmine bene hoc addidit: non enim omni modo malum est bubonis omen; cantus autem eius aut fletum imitatur, aut gemitum: tacens autem ostendit felicitatem. omnes enim aves oscines malae, praepetes bonae sunt: vel e contra malae praepetes, oscines bonae sunt. Ad v. 463 saepe queri quidam propterea 'queri' positum volunt; quod doleat, de Ascalapho se in avem mutatum, ut "et veterem in limo ranae cecinere querellam". Ad v. 464 Priorum legitur et 'piorum'; sed 'priorum' illuc spectat "heu vatum ignarae mentes! quid vota furentem", quod superius expositum. si 'piorum', religiosorum, castorum. Ad v. 465 Horrificant horrorem incutiunt. Ad v. 466 in somnis ferus Aeneas non est epitheton 'ferus', sed fantasia: talem enim illum imaginabatur, qualem timebat. et in somnis pro 'insomniis', id est vigiliis. semperque relinqui per omnes noctes navigare videbatur Aeneas, quasi eam semper desereret. Ad v. 467 longam viam non nulli inferorum accipiunt. incomitata quod ferale, id est mortiferum omen est, et praecipue regibus, qui numquam soli sunt. Ad v. 468 Ire viam veteri more iuxta ius, ut "ite viam, redite viam", et alibi "primus et ire viam". Tyrios deserta quaerere terra bonus adfectus: solent enim qui deficiunt suos desiderare, ut Alcestis moriens. Ad v. 469 Agmina pentheus aut impetus: aut secundum Urbanum agmina serpentium. Pentheus autem secundum tragoediam Pacuvii furuit etiam ipse. agmina pentheus aut impetus aut secundum quosdam, quoniam habitus earum et sibila serpentium faciem agminis praebent: vel quia plures furiae putantur: vel quia furiosis pro tribus plures videntur. et bene 'videt agmina' expressit furentem, cum ait 'videt', non 'existimat', sed 'putat se videre'. Pentheum autem furuisse traditur secundum tragoediam Pacuvii. de quo fabula talis est: Pentheus, Echionis et Agaves filius, Thebanorum rex, cum indignaretur ex matertera sua Semele genitum Liberum patrem coli tamquam deum, ut primum comperit eum in Cithaerone monte esse, misit satellites, qui eum vinctum ad se perducerent: qui cum ipsum non invenissent, unum ex comitibus eius Acoeten captum ad Pentheum perduxerunt. is cum de eo graviorem poenam constitueret, iussit eum interim claudi vinctum: cumque sponte sua et carceris fores apertae essent, et vincula Acoeti excidissent, miratus Pentheus, spectaturus sacra Liberi patris Cithaerona petit: quem visum Bacchae discerpserunt. prima autem Agave mater eius amputasse caput dicitur, feram esse existimans. Ad v. 470 solem geminum tragice dixit, imitatus Euripidem. dvplices thebas civitas in Boeotia, a Cadmo et Zetho et Amphione constituta, in qua Oedipus, Lai filius, fuit, qui cum matre concubuit, ex qua Eteocles et Polynices fuerunt, qui se propter regnum invicem peremerunt. Ad v. 471 agamemnonius scaenis agitatus orestes hunc Oresten Electra, soror eius, post occisum ab Aegistho dolo Clytemestrae matris Agamemnonem subtraxit, quem Strophio alendum dedit, ‹qui› eum cum filio Pylade educatum in adultam perduxit aetatem. qui ut primum de scelere matris ac morte patris agnovit, venit Mycenas et adiuvantibus amico Pylade et sorore Electra, Clytemestram matrem cum adultero Aegistho occidit: ob quam rem aliquamdiu furiis agentibus insaniit. sane 'Agamemnonius' non est patronymicon: nam 'Agamemnonides' facere debuit. ergo sicut "Agamemnoniaeque phalanges". scaenis agitatus famosus, celebratus tragoediis, qualiter a Graecis in scaena inducitur. et 'agitatus', quia et furuit, et multae sunt de eo tragoediae: quasi frequenter actus. Ad v. 472 Armatam matrem causam ipsam furoris. cum fugit ad deum: credidit veritatem. Ad v. 473 Sedent in limine dirae a Pacuvio Orestes inducitur Pyladis admonitu propter vitandas furias ingressus Apollinis templum: unde cum vellet exire, invadebatur a furiis. hinc ergo est 'sedent in limine dirae'. alii dicunt, quia, cum absolutus in templo Minervae, de iudicio exiret, a furiis conreptus est. Ad v. 474 concepit furias furore completa est. et quidam 'furorem' pro bono et innocenti motu accipiunt, 'furias' semper pro malo. concepit ergo furorem, postquam amori dolor inmixtus est. Ad v. 475 tempus secum ipsa modumque 'tempus', id est quando, 'modum', id est quo modo et qua morte. Ad v. 476 exigit ad certum redigit, ut solent pondera †iures et ad exactum redigi: ergo definit. Ad v. 477 consilium vultu tegit ut "spem vultu simulat". viam rationem, remedium: ita enim antiqui dicebant, ut ipse alibi "aut tu, siqua via est". Ad v. 478 Gratare gratulare, suscipe gaudium pro sorore. sic enim dicimus 'grator tibi honorem'. et bene a gratulatione incipit quae vult suum dissimulare consilium. Ad v. 479 reddat reconciliet. eum Aeneam, quem ut notum noluit dicere. eo me solvat amantem mori disponens duo mentitur, vel ut se solvat, vel ut alliget Aeneam. Ad v. 480 Oceani finem ivxta finem Oceani nullus novit, sed initium: quod et ipsum potest finis videri aliunde sumpto principio. et longinquitate argumentatur. Terentius "ex Aethiopia est usque haec". Ad v. 481 Aethiopum Aethiopiae duae sunt: una circa ortum solis, altera circa occasum in Mauretania, quam nunc dicit. et dicta Aethiopia a colore populorum, quos solis vicinitas torret: Graece enim αἴθειν dicitur calor, ὀπτεῖν torrere. atlas nullum nomen Graecum 'ns' terminatur. Ad v. 482 axem nunc pro caelo: non enim in axe sunt stellae. torquet sustinet, portat. stellis aptum satis perite loquitur: nam 'aptum' coniunctum dicit ἀπὸ τοῦ ἅπτεσθαι , non insignitum stellis: axis enim non habet stellas, qui est medius inter septemtriones, unde et Graece ἄναστρος dicitur. septemtriones autem non occidere axis vicinitas facit, non quia in axe sunt. ergo bene 'aptum' conligatum. Cicero in Timaeo "qua ex coniunctione caelum ita aptum est", id est constrictum et conplexum. item in oratore "facilius est enim apta dissolvere, quam dissipata conectere". Ad v. 483 Hinc mihi massylae gentis monstrata sacerdos 'monstrata' praedicta: quae est oriundo Massyla, aliquando horti Hesperidum sacerdos, nunc venit de locis quae sunt circa Atlantem: nam aliter non procedit: Massylia enim mediterranea est, Berenice civitas Libyae, unde haud longe horti sunt Hesperidum. 'Atlas' vero 'maximus' in Mauretania est. quidam tamen hos hortos circa syrtes positos tradunt. Ad v. 484 Hesperidum templi custos Hesperides, Atlantis filiae nymphae, secundum fabulam hortum habuerunt, in quo erant mala aurea Veneri consecrata, quae Hercules missus ab Eurystheo occiso pervigili dracone sustulit. re vera autem nobiles fuerunt puellae, quarum greges rufam lanam habentes abegit Hercules occiso eorum custode; unde mala fingitur sustulisse, hoc est oves: nam μῆλα dicuntur, unde μηλονόμος dicitur pastor ovium. propter ruborem autem lanae, quae similis auro est, existimasse eos qui audierant, mala aurea in Africa nasci. est et alia fabula. cum nuptiae Iunonis celebrarentur omnesque dii in honorem eius conferrent munera, Terra in extremis Africae regionibus edidit arborem poma aurea ferentem: haec cum decerperent Hesperides, Atlantis sive Hesperi filiae, custodem eiusdem arboris Iuno offensa munus spoliari suum, in metum earum misit draconem insomnem, qui omnibus noctibus diebusque custodiret ramos: hoc postmodum ab Hercule interempto, qui ab Eurystheo ad hoc missus fuerat, mala sublata sunt. Hesiodus has Hesperidas Aeglen, Erytheam, Hesperiam, Arethusam, Noctis filias, ultra Oceanum mala aurea habuisse dicit. bene ergo Vergilius has ad Oceanum et Solis occasum esse dicit. epulasque draconi Hesperus rex traditur pretiosissimas oves habuisse, quarum pastor vocabatur Dracon, cui praebebant epulas regis filiae; sed quia Graece oves μῆλα dicuntur, ex dubio nomine fabula conposita est. Ad v. 485 sacros ramos vel Veneri, vel Iunoni dedicatos. Ad v. 486 Soporiferumque papaver incongrue videtur positum, ut soporifera species pervigili detur draconi. sed dicimus variam vim praebere victum diversis animalibus: nam salices hominibus amarae sunt, dulces capellis, ut "et salices carpetis amaras", scilicet hominibus. item cicutae secundum Lucretium hominibus sunt venenosae, cum pingues reddant capellas. ergo et papaver licet det hominibus somnum, draconi adimit forsitan. et est excusatio: potest tamen melior esse sensus, si 'servabat in arbore ramos' plena sit distinctio, sequentia vero sic accipiamus 'haec se promittit carminibus curas solvere, spargens umida mella, soporiferumque papaver', id est miscens, ut Cicero "et spargere venena didicerunt". nec incongrue ad amaritudinem amoris mel adhibet, ad oblivionem papaver. haec enim Didoni prosunt, de qua ait "nec umquam solvitur in somnos". Ad v. 487 solvere cura liberare. duras curas bene duras affectu, quo ipsa passa est, dixit. Ad v. 489 Sistere aquam fluviis et vertere sidera retro quanto magis poterit Aeneam ab incepto retorquere: vel in amorem inmittere: aut mihi auferre? vertere sidera retro utrum ut videatur etiam in caelo potestatem habere, an etiam fata posse mutare, quae secundum mathematicos sideribus gubernantur? et multi sidera hic planetas accipiunt, quia reliqua caelo adfixa sunt. Ad v. 490 nocturnosque utrum quia in nocte sunt, an quia per noctem evocantur, an noctu? ut Cicero "nocturnis canibus dilaniandum". et manes quod ad inferos manent, id est abeant. Ad v. 491 sub pedibus terram reliqua. haec non sic adfirmat, quasi ad amorem extinguendum opus sint, sed difficiliora adsignat, ut facilius de opprimendo amore credat. mugire videbis id est videbit quis, ut "migrantes cernas". Ad v. 493 magicas invitam pro 'ad magicas': aut 'magicas adgredi invitam': quia cum multa sacra Romani susciperent, semper magica damnarunt: probrosa enim ars habita est: ideo excusat. accingier praeparari. 'accingier' autem, ut ad infinitum modum 'er' addatur, ratio efficit metri: nam cum in eo ultima sit longa, addita 'er' syllaba brevis fit, ut 'audiri audirier'. Ad v. 494 Tu secreta sine arbitris: et est bona elocutio rem loci vel temporis ad personam transferre, ut 'nocturnus venit', 'secretus fecit'. pyram sub specie sacrificii praeparat morti exequias. Ad v. 495 Et arma gladium dicit abusive; nam ait paulo post "ensemque relictum": proprie enim arma sunt quae armos tegunt, hoc est scutum, quod Graecis [solum] ὅπλον dicitur, cum cetera sua nomina habeant: unde ipse ait "at Lausum socii exanimem super arma ferebant". sed hic ideo generaliter 'arma' nominavit, ne mentione solius gladii consilium proderetur. Ad v. 496 Impius qui gladium reliquit furenti. hoc autem tractum est de Homero, qui dicit gladium Aiaci datum ab Hectore et Hectori ab Aiace balteum, quae eis exitio fuerunt: nam alter tractus est balteo, alter se donato telo interemit. exuvias vestes Aeneae, quem hostem dixerat supra "i soror, atque hostem supplex adfare superbum", item "dulces exuviae". lectvmque ivgalem eleganter etiam in morte perseverat in amore, et quatenus potest Aeneae se coniungit, si uno igne cum eius concremetur exuviis. Ad v. 497 Quo perii propter extinctum pudorem. super imponas quidam 'imponant' legunt, scilicet famulae. abolere nefandi a memoria tollere, ut "paulatim abolere Sychaeum". Ad v. 498 ivvat monstratque sacerdos et 'iuvat' συμφέρει , hoc est et voluntas mihi est, et sacerdos hoc praecipit. 'que' autem pro 'enim' posuit. Ad v. 499 haec effata silet subitum silentium imperfectam orationem ex perturbatione mentis ostendit. pallor simul occupat ora scilicet ex conscientia cogitatae mortis. Ad v. 500 novis pro inusitatis et malis et per hoc magicis. praetexere autem praevelare, abscondere. et est antistrophe, funeribus nova sacra praetexere: ergo hoc dicit, Anna non arbitratur sub obtentu sacrificiorum pompam funeri praeparari. Ad v. 501 Tantos furores quantos cogitabat Dido. Ad v. 502 Graviora timet quam morte sychaei aut 'quam' detrahimus, et stat elocutio: aut subaudimus 'graviora timet posse contingere', hoc est quae vel fecit, vel passa est Dido. Ad v. 504 At regina pyra notatus est hic versus: vitiosa est enim elocutio quae habet exitus similes, licet sit casuum dissimilitudo. Ad v. 506 Intenditque locum sertis 'intendit' inligat, ut "et stuppea vincula collo intendunt", et est hypallage: est enim 'intendit serta per locum', hoc est aut a pariete in parietem ligat, quod est extensis sertis locum replet: quasi serta per locum tendit. Ad v. 507 Funerea cupresso. Romani moris fuit propter caerimonias scarorum, quibus populus Romanus obstrictus erat, ut potissimum cupressus, quae excisa renasci non solet, in vestibulo mortui poneretur, ne quis inprudens funestam domum rem divinam facturus introeat et quasi attaminatus suscepta peragere non possit: hinc ergo 'funerea' cupresso: nam et supra dicta ligna ad funus pertinent, ut "procumbunt piceae sonat icta securibus ilex". Ad v. 508 Effigiemque toro locat imaginem scilicet Aeneae, quia solent magi effigies eorum facere, propter quos carmen instituunt, ut in bucolicis "limus ut hic durescit et haec ut cera liquescit" et "terque haec altaria circum effigiem duco". Horatius "lanea effigies erat, altera cerea". et bene exprimitur amoris adfectus, quod etiam in morte amati imagini volebat esse coniuncta, ut paulo post "natumque patremque cum genere extinxem, memet super ipsa dedissem". havd ignara futuri id est memor suae dispositionis. Ad v. 509 stant arae circum aut sunt, aut circumstant. crines effusa crines effusos habens, ut "picti scuta Labici". sacerdos quaeritur a quibusdam, quae sit haec sacerdos, quia illam accipi volunt, quae supra dicta est tamquam ficta a Didone: ergo hanc adhibitam ad tempus huius officii sacerdotem volunt. Ad v. 510 Ter centum tonat ore deos non 'tercentum deos', sed tonat ter centum numina Hecates: unde et Hecate dicta est ἑκατὸν , id est centum, potestates habens. 'tonat' autem perite dixit; in aliquibus enim sacris imitabantur tonitrua, sed praecipue in Hecatae. aut 'tonat' clara voce et cum fiducia invocat. erebum inferorum profunditatem. Ad v. 511 tergeminamque hecaten quidam Hecaten dictam esse tradunt, quod eadem et Diana sit et Proserpina, ἀπὸ τῶν ἑκατέρων : vel quod Apollinis soror sit, qui est ἑκατηβόλος . sed secundum Hesiodum Hecate Persi Titanis et Asteriae filia est, Diana Iovis et Latonae, Persephone Iovis et Cereris, quam genealogiam posteriores confuderunt. tria virginis ora dianae iteratio est: Lunae, Dianae, Proserpinae. et cum super terras est, creditur esse Luna; cum in terris, Diana; cum sub terris, Proserpina. quibusdam ideo triplicem placet, quia Luna tres figuras habet, prima tamquam #209, sequens tamquam #1125, quinta decima tamquam #1126. non nulli eandem Lucinam, Dianam, Hecaten appellant ideo, quia uni deae tres adsignant potestates nascendi valendi moriendi: et quidem nascendi Lucinam deam esse dicunt, valendi Dianam, moriendi Hecaten: ob quam triplicem potestatem triformem eam triplicemque finxerunt, cuius in triviis templa ideo struxerunt. Ad v. 512 Simulatos fontis averni in sacris, ut supra diximus, quae exhiberi non poterant simulabantur, et erant pro veris. bene autem de Averno, per quem descensus ad inferos dicitur. Ad v. 513 Falcibus et messae ad lunam quaeruntur aenis herbae enim aut pro lunae ratione tolluntur; aut in quas despumaverit luna, sicut Lucanus "donec subpositas propius despumet in herbas" (6.506): nec omnes eodem modo: unde perite et 'aenis falcibus' dixit, quia aliae velluntur, aliae inciduntur: et 'ad lunam' non ad noctem, sed ad lunae observationem. 'pubentes' autem ideo, quia aliae siccae, aliae viridiores leguntur. et sciendum inter homines et herbas esse reciprocam translationem: sic enim 'pubentem herbam' dicimus, quemadmodum 'florem aetatis'. Ad v. 514 Nigri cum lacte veneni 'nigri' aut noxii, quia nigri fiunt homines post venenum: aut certe illud est, quia sunt herbae 'nigri lactis', id est suci. dicunt autem per periphrasin agreste papaver significari. Ad v. 516 Et matri praereptus amor secundum Plinium qui dicit in naturali historia, pullos equinos habere in fronte quandam carnem, quam eis statim natis adimit mater: quam si quis forte praeripuerit, odit pullum et lac ei denegat. Iuvenalis "cui totam tremuli frontem Caesonia pulli infudit". et merito suspicantur amorem creari ex carne, sine qua mater non alit ex se creatum. Theocritus ἱππομανές virgulti genus dicit. Ad v. 517 Ipsa mola id est farre et sale, quam molam salsam a molendo appellant. ordo autem est: ipsa Dido mola et piis manibus, id est puris, deos testatur. et bene 'ipsa', quia supra de sacerdote erat locuta. Ad v. 518 Unum exuta pedem quia id agitur, ut et ista solvatur et inplicetur Aeneas. unum e. p.] solent enim et resolutoria sacrificia ab aruspicibus fieri. et ‹ad› Iunonis Lucinae sacra non licet accedere, nisi solutis nodis. in veste recincta quia, ut supra diximus, in sacris nihil solet esse religatum, praecipue eius, quae amore vult solvi. sane flaminicae non licebat neque calceos, neque soleas morticinas habere: morticinae autem dicuntur quae de pecudibus sua sponte mortuis fiebant: neque supra genu succinctam esse, quod hic vult tangere 'unum exuta pedem vinclis in veste recincta' non sublata, sed summissa: nam sic est dictum 'recincta', ut resoluta, ut remissa. Ad v. 519 testatur moritura deos quidam hic 'testatur' pro 'obtestatur' accipiunt. conscia fati sidera id est planetas, in quibus fatorum ratio continetur. an 'conscia fati sui testatur sidera', ut constantia eius appareat mori volentis: ergo 'fati sui', id est mortis. Ad v. 520 Si quod non aequo foedere amantis curae numen habet ordo est: tunc numen precatur, si quod curae habet amantes non aequo foedere: 'si quod' autem bene dubitat, utrum etiam res malae habeant praepositas potestates. sensus autem hic est: [aut] ')Αντέρωτα invocat, contrarium Cupidini, qui amores resolvit, aut certe cui curae est iniquus amor, scilicet ut inplicet non amantem. si quod n. a. f. a. c. n. h.] [nam et] amatoribus praeesse dicuntur Ἔρως Ἀντέρως Λυσέρως . non nulli Nemesin significari putant. haec etiam Athenis coli dicitur. Ad v. 521 Ivstumque memorque 'iustum' ad iudicandum, ut expugnetur qui est causa discordiae: 'memor' ad vindicandum. et 'memor' ideo neutro genere, quia 'numen' dixerat. Ad v. 522 Nox erat protenditur ista descriptio ad exaggerationem vigiliarum Didonis. Ad v. 523 Silvaeque secundum eos qui dicunt omnia quae crescunt animalia esse. Ad v. 524 Aequora elementa etiam animalia esse voluerunt: unde est in septimo "aethera mulcebant cantu". medio volvvntvr sidera lapsu noctem describit per sidera, hoc est cum medium cursum tenent sidera, quae orta sunt. Ad v. 525 Tacet ager ea quae in agris sunt. pictaeque volucres uno verbo multos et varios colores avium demonstravit: pictura enim ex multis coloribus constat. Ad v. 529 at non infelix animi antithesis, ut "at non qua Scythiae gentes". et figuratius est 'animi', quam si 'animo' diceret, ut "o praestans animi iuvenis". Ad v. 530 Oculisve aut pectore noctem accipit quia potest aliud esse sine alio, ut si quis dormiens mente turbetur. Ad v. 531 Resurgens saevit amor gravior enim est cum resurgit: et est sententia quasi generalis. Ad v. 532 fluctvat aestu metaphora amoris. Ad v. 533 Adeo scilicet furuit: ut in hoc proposito permaneret vitandae sine dubio lucis. insistit secumque ita corde volutat aut insistit volutare: aut insistit proposito moriendi. Plautus tamen ita ait "hunc sermonem institi". Ad v. 534 En quid ago?? 'en' ecce: et quasi demonstrantis particula est, per quam intellegimus eam multa cogitasse et sic prorupisse 'ecce, quid actura sum'? est autem comicum principium, nec incongrue amatrici datum. sic Terentius "quid igitur faciam?" nam haec coniunctio multa eum cogitasse significat. rursus duo significat: frequenter 'iterum', raro 'vicissim', id est mutuo, ut hoc loco. alii hoc loco 'rursus' pro 'similiter' accipiunt, ut sit: ergo ego similiter rogabo eos, sicut me illi antea rogaverunt. Ad v. 535 Nomadumque petam invidia a personis: petam mulier et regina nomadas, id est vagos. Ad v. 536 Maritos futuros scilicet. est autem elocutio 'dedignor illam rem'. Ad v. 537 iliacas igitur classes sic intulit, quasi si illud non fecerit, hoc necessario consequatur. vltima ivssa 'ultima' deterrima, an superba. et aut intellegimus Aeneam ei obtulisse navigandi facultatem: aut 'Teucrum iussa' non quae ipsi iusserant, sed quae eis a Iove iussa sunt, ut "naviget, haec summa est". alii κέλευμα : unde iubere κελεύειν dicitur Graece. Ad v. 538 Quiane †re vera: et est una pars orationis. Ad v. 539 bene pro qualitatis adverbio intellegendum est. stat permanet. Ad v. 540 quis me autem fac velle sinet?? ordo est: fac me autem velle, quis sinet? ratibusve superbis vel magnis et altis; vel in quibus superbi navigaturi sunt, hoc est qui me tanto contemptu deserunt. Ad v. 541 invisam quae sic contemni et relinqui mereor. Ad v. 542 laomedonteae nunc fraudulentae. Ad v. 543 Nautas non Troianos: nam iniuriose dixit 'nautas', id est adsuetos laboribus. ovantes laetantes. abusive: nam proprie ovatio est minor triumphus. qui enim ovationem meretur, et uno equo utitur et a plebeis, vel ab equitibus Romanis deducitur ad Capitolium et de ovibus sacrificat, unde et ovatio dicta: qui autem triumphat, albis equis utitur quattuor et senatu praeeunte in Capitolio de tauris sacrificat. et bene duo diversa posuit 'fuga' et 'ovantes', ut gravius esset cum his qui ovarent ire fugientem. Ad v. 545 inferar ut "infert se saeptus nebula". vix urbe revelli aut mox, id est paulo ante, ut "vix e conspectu": aut re vera 'vix', ut diximus supra: nam nulla ratione dimitterent patriam, nisi eos aut odium Pygmalionis coegisset, aut timor, ut "conveniunt quibus aut odium crudele tyranni, aut metus acer erat". Ad v. 547 Quin morere 'quin' immo. et bene omnis eius intentio tendit ad mortem: nam si procos rogare turpe est, solam sequi inpossibile et inhonestum, Tyrios trahere difficile, sola mors superest. ferroque averte dolorem hoc secundum eos dixit, qui cum aliquid inpulsu animi constituerint, voluntatis suae rationem adhibere conantur. ergo et haec quasi rationem adprobat quod furore paulo ante decreverat. Ad v. 548 Tu lacrimis evicta meis bene totum ei inputat, sed cum excusatione: quae Aeneae nuptias suasit, sed 'victa lacrimis', ut "sinum lacrimis inplevit obortis. Anna refert". tu prima furentem Urbanus hoc dividit, licet alii iungant, et vult hunc esse sensum: tu persuasisti ut nuberem, victa lacrimis meis, tu etiam nunc me his oneras malis: nam me olim occidissem, nisi te deserere formidarem. Ad v. 549 Obicis hosti 'ob' naturaliter brevis est, sicut et 're' et 'ad'; sed plerumque producuntur hac ratione: obicio, reicio, adicio 'i' habent vocalem sequentem, quae per declinationem potest in consonantis formam transire, ut obieci, reieci. ergo etiam ante quam transeat, interdum fungitur officio consonantis et praecedentem longam facit. hosti ad eventum referendum. Ad v. 550 non licvit quia aliud volebat et aliud factum est, sicut solent dicere quibus aliter conata succedunt. thalami expertem non omnino, sed post Sychaeum. sine crimine ut supra "potui succumbere culpae". Ad v. 551 More ferae Plinius in naturali historia dicit, lyncas post amissos coniuges aliis non iungi. multi 'fere' adverbium volunt, ut sit sensus: more scilicet, quo iam viduitatem ferre consueverat. crimen autem bene, ut supra "potui succumbere culpae". Ad v. 552 Sychaeo pro Sychaeio: vel 'promissa Sychaeo, non servata cineri'. Ad v. 553 pectore questus id est pectus questibus. Ad v. 554 Certus evndi indubitabiliter profecturus. Ad v. 555 Carpebat somnos hoc est quod et paulo post culpat Mercurius, dicens 'nate dea, potes hoc sub casu ducere somnos?' sed excusatur his rebus: nam et certus eundi fuerat, et rite cuncta praeparaverat: aut certe prooeconomia est, ut possit videre Mercurium. rite recte et ex ordine compositis. et diligenter virum strenuum non ante facit requiescere, quam rite omnia paravisset. Ad v. 556 Forma dei bene non 'deus', sed 'forma': raro enim numina sicut sunt possunt videri, unde et sequitur 'vultu redeuntis eodem': nam licet 'redeuntis' dicat, id est eius qui possit agnosci, tamen non 'faciem' dicit, sed 'vultum', qui potest saepe mutari. eodem 'o' semper longum est, quia 'eodem' ablativus est semper; 'eadem' autem et producit et corripit: nam et nominativus est, ut 'eadem mulier fecit', et ablativus, ut 'eadem faciente muliere'. Ad v. 557 Visa monere est et bene 'visa': non enim re vera est. Ad v. 558 Omnia mercurio similis aliud enim est idem esse, aliud simile esse: ergo non est certus Aeneas. et a toto transit ad partes, "ut omnia magna, pes etiam". vocemque duo ὁμοιοτέλευτα : et est versus hypermetrus. 'vocem' autem ideo, quia orationis est deus. Horatius "Mercuri facunde". coloremque et crines flavos ideo et perustus et flavus Mercurius introducitur, quia satis vicinus est soli praeter ceteras stellas. Ad v. 559 Et membra decora ivventae quia palaestrae deus est. Horatius "catus et decorae more palaestrae". 'iuventae' autem 'aetatis', a iuventa. sane figura est 'similis membra, vocem, colorem'. Ad v. 560 nate dea modo generis commemoratio non ad laudem pertinet, sed obiurgatio cessantis est. Ad v. 561 circumstent pro circumstatura sint. Ad v. 562 demens inprobat eius sensum, qui nec videat, nec audiat. zephyros ventos: de Africa enim zephyro navigare non poterat. Ad v. 563 Nefas in pectore versat ne non timeret amatricem, bene addidit 'certa mori'. item 'varium et mutabile semper femina'. et est dubitatio quos dolos vel quod nefas: an sibi nefas, quia sua manu peritura erat, an sorori dolos, quibus eam fallebat: utrumque in Aeneam, ut postea ait "non potui abreptum divellere corpus" et cetera: nam omnia, sicut dictum est, sequens versus confirmat 'certa mori', ut sibi mortem excogitet, in Aeneam iras moliatur. et 'certa mori' figurate, certo ut moriatur. Ad v. 564 varioque irarum fluctvat aestu hoc fidem facit posse fieri quod metuendum praedicabat. Ad v. 565 Praeceps festinus. praecipitare pro 'praecipitandi'. Ad v. 566 trabibus vel navibus vel remis, ut "vastumque cava trabe currimus aequor". Ad v. 567 Conlucere faces propter 'ferte citi flammas': vel propter funus. fervere a verbo 'fervo, fervis, fervit'. Ad v. 569 heia age hoc loco per αὔξησιν figuram adhortationem implevit: nam eandem rem secundo dixit 'heia age', cum 'heia' saepe 'age' significet. varium et mutabile semper haec, sicut supra dictum est, obiectio est: sed amat. Ad v. 570 nocti se inmiscvit atrae hoc ad visum somniantis referendum est, id est in noctem se miscuit. et 'noctem' pro tenebris posuit, per quod apparet eum in claro lumine fuisse, cum loqueretur. Ad v. 571 Umbris ut supra "forma dei": vel 'umbris' terroribus. Ad v. 572 Corripit e somno corpus omen est futurae tempestatis. Ad v. 573 Praecipites ut supra Mercurius 'non fugis hinc praeceps?' sane non nulli ita distingunt 'sociosque fatigat praecipites', ut adlocutio hinc videatur incipere 'vigilate viri et considite transtris'. et est usitata figura 'fatigat et praecipites facit'. fatigat cum clamore increpat, ut "undique collecti coeunt Martemque fatigant". viri habet haec commemoratio multum adhortationis, ut alibi "festinate viri". transtris pro 'in transtris'. citi celeres. Ad v. 575 festinare fugam antique, ut "tum iussa Sibyllae, haud mora, festinant". incidere funes hoc ad significandam rem festinantis pertinet, id est non 'solvere', sed 'incidere'. Ad v. 576 Ecce iterum stimulat phantasia est ad sociorum terrorem: sic in sexto "deus, ecce deus". an 'iterum' qui prius advenerat, cum ait 'tu nunc Carthaginis altae'. sancte deorum emphasis, quasi adhuc praesens deus urgeat navigare. et aut distinguendum 'sancte', aut 'sancte deorum' secundum Ennium dixit "respondit Iuno Saturnia sancta dearum". Ad v. 577 Quisquis es atqui supra dixit 'omnia Mercurio similis'. sed sciendum est secundum Tullium in libris de deorum natura tres esse Mercurios: superum, terrenum, inferum. ergo 'quisquis es' aut quicumque de tribus: quamvis alii nec unius potestatis, nec unius nominis, nec unius vultus volunt esse Mercurium: an quia deorum vera nomina nemo novit: aut certe ad Iovem spectat, id est 'quisquis es' qui praecipis: ut in nono "quisquis in arma vocas", cum Irin vidisset, id est quicumque Irin misisti. plane illud occurrit, quod ait 'deus aethere missus ab alto', ubi et Iovem conplectitur et supernum Mercurium. sed potest et hoc loco ut diximus quasi phantasiam facere propter socios, et 'quisquis es' ideo dicere, quia, licet viderit, non tamen re vera novit esse Mercurium: unde ait supra et 'formam' et 'vultum' et 'visa monere est'. vel 'quisquis es' secundum pontificum morem qui sic precantur "Iuppiter omnipotens, vel quo alio te nomine appellari volueris". non nulli tamen quattuor Mercurios tradunt, unum Caeli et Diei filium, amatorem Proserpinae, alterum Liberi patris et Proserpinae filium, tertium Iovis et Maiae, quartum Cyllenii filium, cuius mater non proditur, a quo Argus clam occisus est, qui hoc metu in Aegyptum profugit et ibi invenisse primum disciplinam litterarum et numerorum dicitur: qui lingua Aegyptiorum ΘΕΥΘ appellatur, de cuius nomine etiam mensis dictus est. iterum paremus quia iam semel paruerat praeparatione navigiorum. Ad v. 578 Et sidera caelo dextra feras 'dextra' prospera. et 'sidera' hoc est ventos, qui ex ortu siderum aut mites et prosperi, aut turbulenti et adversi sunt. sic in georgicis "praeterea tam sunt arcturi sidera nobis": nec enim 'sidera' dicit re vera, cum arcturus una sit stella: ergo 'dextra sidera' ventos vel tempora. Ad v. 580 fulmineum quidam fulgentem accipiunt. strictoque videtur abundare 'stricto', cum dixerit 'vaginaque eripit ensem'. Ad v. 581 idem pro eo quod est unus, ut "rex Iuppiter omnibus idem". rapiuntque num ancoras? rvuntque ipsi ruunt, id est cum impetu festinant. Ad v. 582 litora deservere mira descriptio festinationis. Ad v. 583 torquent spumas ita enim remus agitur, ut fluctus torqueatur. Ad v. 584 Prima aurora designatio temporis est, non diei descriptio: unde infert 'ut primum albescere lucem vidit'. sic in duodecimo "cum primum crastina caelo puniceis invecta rotis Aurora rubebit". et bene hanc primum inducit vidisse crepusculum, quae quasi amatrix tota vigilaverat nocte. sic in bucolicis de amatore "nascere praeque diem veniens age Lucifer almum". novo lumine aut recenti, aut secundum Epicureos, qui stulte solem de atomis dicunt constare et cum die nasci, cum die perire. Ad v. 585 Tithoni cubile Tithonus frater Laomedontis fuit: hunc Aurora adamatum in caelum levavit, quem longinquitas vitae in cicadam convertit: Horatius "longa Tithonum minuit senectus". Ad v. 586 speculis quas utique in sua regia habuit. albescere lucem hypallage est: luce enim albescunt omnia, non lux albescit. Ad v. 587 Aequatis velis feliciter plenis, sine motu aliquo, ut "aequatae spirant aurae". et hoc ad dolorem pertinet reginae. Ad v. 588 vacvos sensit sine remige portus potest hysteroproteron esse, ut prius sentire debuerit. Ad v. 589 pectus percussa pectus percussum habens. Ad v. 590 Pro ivppiter aut irascentis exclamatio est, ut in Terentio "pro supreme Iuppiter": aut certe testatur Iovem, quem in Aeneae invocavit adventu, ut "Iuppiter hospitibus nam te dare iura loquuntur". Ad v. 591 Ibit et inluserit hoc est 'ibit et inludet', tempus pro tempore: et sic dixit ut "certantque inludere capto". Ad v. 592 Non arma expedient?? furentis haec verba sunt, ut ipsa paulo post 'quae mentem insania mutat?'; nam haec a sana non procedunt, ut imperet absentibus, ut 'ite ferte tela', cum sola sit. totaque ex urbe magna emphasis quod ait 'tota'. Ad v. 593 Navalibus de navalibus, ubi stant naves. Ad v. 595 Aut ubi sum numquid in coetu sum? quae mentem insania mutat pervertit. et bene ei ex parte furentis datur oratio, ut 'date tela', ex parte retinentis mentem, ut 'quae mentem insania mutat?'. Ad v. 597 Cum sceptra dabas ut "vultis et his mecum pariter considere regnis", et alibi, "ac dominum Aenean in regna recepit". fidesque subaudi 'en' etiam in sequentibus: aut certe, hic est quem dicunt portare deos. sane 'en' nominativo melius iungitur, ut "en Priamus". Ad v. 598 quem secum patrios et reliqua. quidam in utroque versu pro 'quem' legunt ‹'qui'›, ut sit vetus figura per ellipsin: ubi sunt qui aiunt patrios penates portasse et parentem umeris subisse? sane hic 'subisse' iuxta praesentem usum accusativo iunxit, cum alibi antique dativo usus sit, ut "subeunt luco" et "muroque subibant". Ad v. 599 confectum ut e contrario "integer aevi". Ad v. 600 non potvi abreptum et reliqua. hoc est non mihi subvenit: nam cur non poterat in regno? Ad v. 602 Ipsum ascanium aut qui est causa navigationis, ut "quem regno Hesperiae fraudo et fatalibus arvis"; aut ad patris dolorem, ut "qui nati coram me cernere letum fecisti". epulandum ponere quod fecit Procne occiso Ity filio propter stuprum sororis. Ad v. 604 In castra tulissem classes dixit castra, ut "nos castra movemus": nam sequitur 'inplessemque foros flammis'. Ad v. 605 Foros tabulata navium, ab eo quod incessus ferant: et est generis masculini, numeri tantum pluralis. Ad v. 606 Cum genere extinxem utrum omne genus, an morte Aeneae et Ascanii, quoniam illis extinctis interitura gens omnis esset. et est syncope 'extinxem' pro 'extinxissem'. memet super ipsa dedissem satis amatorie. sane 'sese' cum dicimus ultima syllaba producitur, ut Vergilius "seseque in bella remittant"; at vero cum proferimus 'memet' et 'tute', ultimae breves sunt: Lucretius utrumque simul "tutemet a nobis iam quovis tempore vatum". quas particulas volunt non nulli significare quiddam, ut sit 'memet' me ipsum, 'tute' tu ipse. alii autem, quod magis sequendum est, excrementa comici leporis existimant: nam Terentius dicit "tutemet mirabere", id est tu. Ad v. 607 Sol iam utitur inprecationibus, hoc est devotionibus: unde et 'devotor' et 'devotrix' dicitur qui inprecatur. non autem 'terrarum flammis', sed 'opera terrarum'. et bene invocat Solem, cui supra per numen Liberi sacrificavit. Ad v. 608 Interpres curarum aut quas patior, id est mearum curarum: aut generaliter curarum coniugalium interpres, hoc est media et conciliatrix: Cicero "quique interpretes corrumpendi iudicii solent esse", id est medii. alii 'interpres' testis, iudex, arbitra accipiunt. sane 'interpres' quid sit secundum veteres ipse exposuit dicendo 'conscia': veteres enim interpretem conscium et auctorem dicebant: Plautus in Milite "quae mihi condicio nova et luculenta offertur per te interpretem" (Mil. 951-952). idem in Curculione "quod te praesente hic egit teque interprete" (Cur. 434). conscia ivno siluit rem turpem: sic supra "et pronuba Iuno". aut invocat Iunonem, cum nuptiae sint quae violatae sunt. Ad v. 609 Nocturnis non triviis nocturnis, sed per nocturnum tempus. sacra enim Hecatae in triviis frequentantur per noctem. ideo autem Hecaten invocat, quasi quae tanti matrimonium fecerit, ut sperneret matrem. vlulata per urbes Proserpinam raptam a Dite patre Ceres cum incensis faculis per orbem terrarum requireret, per trivia eam vel quadrivia vocabat clamoribus. unde permansit in eius sacris, ut certis diebus per compita a matronis exerceatur ululatus, sicut in Isidis sacris, ubi est imitatio inventi Osiridis, quem dilaniatum a Typhone eius fratre uxor Isis per totum orbem requisisse narratur: Iuvenalis "plangentis populi currit derisor Anubis". Hecaten autem causa invocat ultionis. unde etiam furias vocat, sed usurpative modo diras dixit: nam 'dirae' in caelo sunt, ut "dicuntur geminae pestes cognomine dirae": 'furiae' in terris, 'eumenides' apud inferos: unde et tres esse dicuntur. sed haec nomina confundunt poetae. 'ultrix' vero, hoc est Tisiphone: nam Graece τίσις ultio dicitur. 'ululata' autem pro 'ululatu quaesita'. et est participium sine verbo, ut 'regnata'. Ad v. 610 Di morientis elissae aut manes dicit: unde est "vos o mihi manes este boni: quoniam superis adversa voluntas": aut certe ἀναιρετικοὺς dicit, id est Martem et Saturnum, qui intercidunt vitae rationem, si radiis suis ortum geniturae pulsaverint: Horatius "te Iovis impio tutela Saturno refulgens eripuit volucresque fati tardavit alas". et bene 'tardavit', quia necessitas fati impediri potest, non penitus eludi: sic Vergilius "nec fata vetabant stare decemque alios Priamum superesse per annos". quidam hoc quod dicit 'di morientis Elissae' secundum eos tradunt, qui dicunt habere nos singulos deos nostros, ut "nec di texere Cupencum, Aenea veniente, sui". Ad v. 611 accipite audite. meritumque malis advertite numen quod mali merentur. Ad v. 612 Avdite preces inprecationes dicit: nam non sunt preces, ut paulo post 'inprecor arma armis'. Ad v. 613 infandum caput etiam in inprecatione nomen eius detestatur. adnare verbum familiae naufragio, ut in primo "huc pauci vestris adnavimus oris", id est per tempestatem venimus. et bono colore futura praedicit, quemadmodum Homerus, qui morituros divinantes frequenter inducit. Ad v. 614 Fata iovis poscunt 'fata' dicta, id est Iovis voluntas: hic ergo participium est, non nomen. terminus haeret si hoc est inmutabile. Ad v. 615 Avdacis populi id est Rutulorum, sicut semper inducuntur: alibi "audacis Rutuli ad muros". et quidam volunt 'audacem' apud Vergilium dici fortem quem fortuna non sequitur, ut "audax quos rumpere Pallas" et alibi "at non audaci Turno". vexatus hoc loco 'graviter vastatus'. Ad v. 616 Finibus extorris extra suas terras remotus, sicut extra solum 'exul'. et significat quando Euandri et Tarchonis petivit auxilium. complexv avulsus ivli quia scit quam sit carus patri Ascanius. avxilium imploret sicut dictum est, ab Euandro et Tuscis. Ad v. 617 Indigna svorum funera aut indignorum, aut crudelia et magna, sicut veteres dicebant: 'suorum' autem Pallantis dicit et ceterorum. Ad v. 618 Pacis iniquae ut supra diximus, propter perditam linguam, habitum, nomen, quae solet victor inponere, sicut in XII. postulat Iuno. Ad v. 620 Sed cadat ante diem Cato dicit iuxta Laurolavinium cum Aeneae socii praedas agerent, proelium commissum, in quo Latinus occisus est, fugit Turnus: et Mezentii auxilio conparato renovavit proelium, quo victus quidem est ab Aenea; qui tamen [Aeneas] in ipso proelio non conparuit. Ascanius vero postea Mezentium interemit. alii dicunt quod victor Aeneas cum sacrificaret super Numicum fluvium lapsus est, et eius nec cadaver inventum est: unde dicit 'mediaque inhumatus harena'. postea dictus est inter deos receptus. quidam eum cum adversum Aborigines pugnaret, †extanginem dicunt repertum. 'ante diem' autem, ante fati necessitatem: et bene quod passura est optat Aeneae, ut ipse "sed misera ante diem". media ignota. Ad v. 621 haec precor id est sicut supra dictum est, inprecor. cum sanguine fundo quasi inprecationes ipsas suo consecraret cruore. Ad v. 622 Tum vos o Tyrii non sunt mandata, sed inprecationes, ut dissentiant omnibus rebus, sicut et factum est. nam si mandata sunt, quomodo 'genus futurum'? Ad v. 623 Exercete id est fatigate. Ad v. 624 †populi aut populorum aut populis, ut Afris quoque. nec foedera sunto [pro sunt et sint] quia rupta sunt tertio. 'sunto' autem id est sint: et fit propter metrum addita 'o' tertiae personae numeri pluralis modi indicativi, ut 'amanto' amant, 'docento' docent, 'legunto' legunt, 'nutriunto' nutriunt. Urbanus dicit, verbo eum iuris usum propter odia hereditaria. Ad v. 625 Exoriare exoriatur: et ostendit Hannibalem. ex ossibus secundum Anaxagoran, qui homoeomerian dicit, id est omnium membrorum similitudinem, esse in rebus creandis [id est] ex ossibus, ex sanguine, ex medullis: nam omnia pro parte sui transeunt in procreationem. Lucretius "nunc ad Anaxagorae veniamus homoeomerian". sane Punici ex ossibus dicunt oriri posteros, quos nos ex sanguine. an quia post longum tempus nascetur Hannibal, ideo 'ex ossibus' posuit? Ad v. 626 face dardanios incendiis urbium Italarum. ferroque exercituum caedibus. sequare pro 'sequere'. Ad v. 627 nunc olim modo 'olim' futuri temporis: et quidam separant pronuntiantes, ut sit 'nunc' modo, 'olim' postea, quasi dicat 'vel nunc vel olim, quocumque dabunt se tempore vires', quia quotienscumque valuerunt Poeni bella renovaverunt: nam ideo ait 'pugnent ipsique nepotesque'. Ad v. 628 litora litoribus contraria aut quia in foedere cautum fuit, ut neque Romani ad litora Carthaginiensium accederent, neque Carthaginienses ad litora Romanorum: aut potest propter bella navalia accipi inter Romanos et Afros gesta. fluctibus undas inprecor [post et] propter illud quod in foederibus similiter cautum est, ut Corsica esset media inter Romanos et Carthaginienses. Ad v. 629 Pugnent ipsique nepotes potest et ad civile bellum referri. Ad v. 632 Breviter festinatione mortis: simul nectit causam morarum et ipsi et sorori. barcen hoc cognomen familiae Hannibalis fuit. Ad v. 633 patria antiqua hoc est Tyros, quae ante eius patria fuit. huc siste huc adduc, ut "et cum grege sistit ad aram". hinc et 'sistatur' dicimus, id est adducatur: nam 'stare' aliud est. nec aliter possumus dicere, quam 'sta hic', 'siste huc'. fallit autem plerumque verbi similitudo, quia dicimus 'sto' et 'sisto', cum diversa significent. Ad v. 635 corpus properet f. s. l. bona est industria hoc loco, quia cum moram velit fieri, ea loquitur, ut festinare videatur. spargere lympha sacrificantes diis inferis aspergebantur aqua, ut "spargens rore levi et ramo felicis olivae"; superis abluebantur, ut "donec me flumine vivo abluero": modo autem inferis sacrificat, ut 'sacra Iovi Stygio'. Ad v. 636 monstrata vel quae ipsa monstravi, vel quae sacerdos. piacula purgationes: alias sacrilegia. Ad v. 637 Sic veniat quemadmodum praeceptum est: ne praemitteret aut praecederet. tege corona, ut et ipsa tardaret. Ad v. 638 sacra 'sacrum' est quod ad deos pertinet, 'profanum' quod ad homines. iovi stygio hoc est Plutoni. et sciendum Stoicos dicere unum esse deum, cui nomina variantur pro actibus et officiis. unde etiam duplicis sexus numina esse dicuntur, ut cum in actu sunt, mares sint; feminae, cum patiendi habent naturam: unde est "coniugis in gremium laetae descendit". ab actibus autem vocantur, ut 'Iuppiter' iuvans pater; 'Mercurius' quod mercibus praeest; 'Liber' a libertate. sic ergo et modo Iovem Stygium dicit inferis sacrificatura, ut alibi "Iunoni infernae dictus sacer". hinc et Iovis oratio "caelicolae mea membra dei quos nostra potestas officiis divisa facit". quae rite incepta paravi ordo est: sacra quae paravi, animus est rite perficere. Ad v. 639 perficere est animus mire: quamdiu enim Aeneas praesens erat non omnino desperans trahebat exitium. curis utrum amoribus, an rei susceptae?. Ad v. 640 Dardaniique rogum capitis in quo eius imago fuerat. et bene suum rogum illius dicit, ne suspicionem faciat. permittere flammae incendere. Ad v. 641 Studio anili aut pro aetatis possibilitate: aut pro industria qua utuntur aniculae: aut pro voluntate obsequendi. alii 'celebrabat' legunt, quia antiqui hoc verbum in velocitate ponebant. Accius "celebri gradu gressum adcelerate". Ad v. 642 At trepida hoc est festina: nam moritura nihil timebat. trepida] festina, id est occasione vix data. coeptis inmanibus effera furiata saevis cogitationibus. 'effera' autem nimis fera. Ad v. 643 sanguineam aciem more suo ostendit eam furentem vultu, gestu, voce. Ad v. 644 maculisque trementis interfusa genas hoc est trementes genas interfusas habens maculis. pallida morte futura aut pallidior, quam solent homines esse post mortem: aut 'pallida' omine mortis futurae. aut 'pallida' conscientia mortis futurae. Ad v. 646 Furibunda furenti similis. sane quidam volunt, Vergilium ubique Didonis tamquam flaminicae facere mentionem: apud veteres autem flaminicam scalas plus tribus gradibus nisi Graecas scandere non licebat, ne ulla pars pedum eius crurumve subter conspiceretur, eoque nec pluribus gradibus sed tribus, ut in ascensu duplices nisus non paterentur extolli vestem aut nudari crura. nam ideo et Graecae scalae eliguntur, quia ita fabricantur, ut omni ex parte compagine tabularum clausae sint, ne aspectum ad corporis aliquam partem admittant. et sciendum siquid caeremoniis non fuerit observatum, piaculum admitti. hic autem piaculum admittitur, quod ipsa Dido ait 'sacra Iovi Stygio' et reliqua: nam et supra ait 'magicas invitam' et reliqua. hoc vero loco plenius eam flaminicae ritum excessisse declarat, ubi de gradibus loquitur dicens 'interiora domus' et reliqua: neque enim potest esse altum quod tribus tantum gradibus conscenditur: unde apparet plures gradus a tribus fuisse, quod plenius de Anna subiunxit 'sic effata gradus evaserat altos'. Ad v. 647 Non hos quaesitum munus in usus quem Aeneas non ad hunc usum reliquerat: et, ut supra diximus, secundum Homerum vertitur munus in perniciem. tale est in bucolicis "hos illi, quod nec bene vertat, mittimus haedos". Ad v. 648 cubile cubandi locum dixit. Ad v. 649 Et mente consilio. Ad v. 651 Devsque sinebant aut Iuppiter qui Aeneam abscedere conpulit: aut amor, aut necessitas fati. Ad v. 653 Vixi excusat vitae abruptionem, quia dicit Plato magna poena adfici animas eorum qui vitam ante tempus relinquunt. et quem dederat cursum fortuna peregi non natura, nec fatum. tribus enim humana vita continetur: natura, cui ultra centum et viginti solstitiales annos concessum non est; fato, cui nonaginta anni, hoc est tres Saturni cursus, exitium creant, nisi forte aliarum stellarum benignitas etiam tertium eius superet cursum: fortuna, id est casu, qui ad omnia pertinet quae extrinsecus sunt, ut ad ruinam, incendia, naufragia. bene ergo dixit 'Fortuna': sic Cicero in Philippicis "multa mihi inminere videbantur praeter naturam praeterque fatum", id est gladii Antonii ex casu. Ad v. 654 magna cogitatione eorum qui me non viderunt, sed factis cognoverunt. sub terras ibit imago bene imaginem dixit: valde enim quaeritur apud philosophos, quid illud sit quod inferos petat. nam tribus constamus: anima, quae superna est et originem suam petit: corpore, quod in terra deficit: umbra, quam Lucretius sic definit, †'supra spoliatus lumine aer'. ergo umbra si ex corpore creatur, sine dubio perit cum eo, nec est quicquam reliquum de homine quod inferos petat. sed deprehenderunt esse quoddam simulacrum, quod ad nostri corporis effigiem fictum inferos petit: et est species corporea, quae non potest tangi, sicut ventus: hinc in sexto "corpora viva nefas Stygia vectare carina". hanc autem rem etiam Homerus requirit simulacro Herculis apud inferos viso. et sciendum simulacra haec esse etiam eorum qui per apotheosin dii facti sunt: unde aut visi esse apud inferos aut illuc descendisse dicuntur. Horatius de Libero "te vidit insons Cerberus aureo cornu decorum". sciendum tamen, abuti poetas et confuse vel simulacrum vel umbras dicere. Ad v. 655 Urbem praeclaram statvi non est contrarium illi loco 'pendent opera interrupta': [quia illud ex persona poetae dictum est] nam licet paululum aliquid superesset, quantum ad ipsam pertinet fecerat: ut "urbemque paratam", item paulo post "urbemque tuam". et re vera civitati quid superest factis muris, templo posito et theatro, foro, senatu? quibus adiunguntur etiam privatae aedes, ut "pars optare locum, tecta et concludere sulco". mea moenia vidi a me facta: et pertinet ad adfectum, ut "quam vestrae fecere manus". Ad v. 656 Vlta virum puniendo eius interfectorem: nam ideo addidit 'poenas inimico a fratre recepi'. et re vera nulla avari maior est poena, quam amittere pecuniam propter quam commiserat scelus. bene autem 'recepi', quasi debitas, vel quod partem maximam civium sollicitavi. ergo hoc dicit: feci illud et illud: felix nimirum fuissem, si tantum Aeneas Carthaginem non veniret. alii haec quasi per interrogationem volunt accipi, ut nihil dicat esse perfectum: 'numquid urbem statui? numquid ulta sum virum? numquid a fratre poenas recepi? felix tamen fuissem, si vel hoc tantum contingeret ut Carthaginem non veniret Aeneas'. et hanc varietatem gignit hic sermo 'tantum': nam ad utrumque admittitur: tamen melior est sensus superior, quem non nulli sic exponunt propter 'pendent opera interrupta', ut ordo sit 'urbem praeclaram et mea moenia statui vidi, hoc est vidi dum statuerentur'. Ad v. 659 Os inpressa toro adplicito ore ad lectulum: vel 'os' faciem: aut quasi amatrix, ut "stratisque relictis incubat": aut certe quasi peritura insensibili rei dat sensum, et sic ad lectulum loquitur, ut ad hastam Turnus "te Turni nunc dextra gerit", Mezentius ad equum "Rhoebe diu, res siqua diu mortalibus ulla est". Ad v. 660 Sic sic quasi interrogatio et responsio: et placet sic inultam perire, vel hoc genere mortis? placet. et hoc eam se loco intellegimus percussisse: unde alii dicunt verba esse se ferientis. alii ita distinguunt 'sed moriamur ait' et sic post adiciunt 'sic iuvat ire sub umbras', ut dubitaverit an inulta deberet mori, deinde ultionis difficultatem circumspiciens dixerit 'sic iuvat ire sub umbras'. Ad v. 661 Havriat hunc oculis ignem aut videat omina tempestatis futurae, quia navigantibus malum omen est, si rogalis flamma videtur: aut certe satisfaciat suae crudelitati. ab alto a mari. Ad v. 662 dardanus pro Dardanius: Plautus "natus Argis ex Argo patre" (Am. 98): vel quod ipse Aeneas ante Dardanus dictus est. et nostrae secum ferat omina mortis ut Aeneas quoque per vim maturius obeat. et bene infausta omnia inprecatur ei, quia ad novi regni auspicia properat. Ad v. 663 Inter talia per talia, ut "hunc inter fluvio Tiberinus amoeno". Ad v. 664 conlapsam aspiciunt non induxit occidentem se, sed ostendit occisam. et hoc tragico fecit exemplo, apud quos non videtur quemadmodum fit caedes, sed facta narratur. Ad v. 665 Sparsasque manus aut perfusas sanguine: aut morte resolutas. Ad v. 667 Femineo vlulatu proprio feminarum. Horatius "et illa non virilis eiulatio". Ad v. 670 Antiqua Tyros vel nobilem dicit: vel illud ostendit, quia Carthago ante Byrsa, post Tyros dicta est, post Carthago a Cartha oppido, unde fuit Dido, inter Tyron et Beryton. Ad v. 672 Avdiit exanimis id est territa: nam ut supra diximus 'exanimatus' mortuus est. Ad v. 673 Ora soror foedans cruentans, sanguine foedans. Ad v. 674 Nomine clamat aut Didonem vocat, ut supra diximus, Poenorum lingua viraginem: nam Elissa dicta est; sed virago est vocata, cum se in ignem praecipitavit. aut 'nomine clamat' nominat: sicut et Homerus dicit ἔκ τ' ὀνόμαζεν . [sexies nominabat] aut certe vero nomine, ut solent dolentes: ut "hunc ego te Euryale aspicio", item "mater, Cyrene mater": hinc et ibi ait "et te crudelem nomine dicit". et multi quaerunt, quomodo procedat hoc, cum eius nomen nusquam sequatur. sed tractum est a iure, ubi dicitur nihil interesse, utrum quis unum filium habens dicat 'fili, heres esto', an 'Titi, heres esto'. ergo dicendo 'hoc illud germana fuit' quasi nomen dixit. sane sciendum, bene eum perturbatae integrum non dedisse sermonem. Ad v. 675 hoc illud germana fuit adlocutio per conquestionem. Ad v. 676 Hoc rogus iste mihi adludit ad historiam. Ad v. 677 Quid primum deserta querar?? conquestio, cur relicta sit nec ad par exitium convocata. comitemne sororem deest 'illudne quod sprevisti comitem sororem'? et semiplene loquitur. Ad v. 679 tulisset abstulisset. Ad v. 680 struxi manibus quasi sceleris contaminata, et quasi ipsa interitum sororis adiuverit. struxi manibus subaudis 'rogos'. patrios deos Saturnum et Iunonem. Ad v. 681 Posita exanimata: Statius "postitusque beata morte pater". crudelis †illum crudelem dicit, quod sit dubium, tu an ego. Ad v. 682 extinxti te meque soror Varro ait non Didonem, sed Annam amore Aeneae inpulsam se supra rogum interemisse. popvlvmque patresque urbemque tuam 'patres' id est senatum; 'urbem tuam' quam tu extruxisti. et quidam hoc loco volunt tres partes politiae conprehensas, populi, optimatium, regiae potestatis: Cato enim ait de tribus istis partibus ordinatam fuisse Carthaginem. Ad v. 683 date lymphis date lymphas ut vulnera abluam. date aut aquam: aut 'date', id est permittite. lavare autem cadavera satis proximis concedebatur: unde queritur mater Euryali "nec vulnera lavi veste tegens". sane in sacris pura vestis appellatur quae neque funesta sit, neque maculam habeat ex homine mortuo. id hoc loco conprehensum accipi potest, cum Dido inducitur habuisse crinem sacratum, quo videlicet absciso posset sine cruciatu mori: prius tamen voluit ablui cruorem cum ait 'date vulnera lymphis abluam'. plenius tamen infra ait 'semianimemque sinu germanam' usque 'veste cruorem', ut tamquam in veste pura legitimo ritu morti data haberetur, quae quod sacratum crinem habuerit, vitae fuerit inmorata: nam subiecit apte ex persona Iridis 'hunc ego Diti sacrum iussa fero teque isto corpore solvo'. Ad v. 685 Ore legam muliebriter, tamquam possit animam sororis excipere et in se transferre. sic Cicero in Verrinis "ut extremum filiorum spiritum ore excipere liceret". gradus evaserat altos id est ascenderat, rogi scilicet, qui pro qualitate fortunarum fiebant: unde in sexto ait "caeloque educere certant". aut quia lecti antiquorum alti erant et gradibus ascendebantur, quibus superatis Anna amplectitur sororem. Ad v. 686 amplexa fovebat bene non 'fovit', sed 'fovebat', ut id diu factum ostenderet. Ad v. 687 siccabat] exprimebat vel abluebat, ut "vulnera siccabat lymphis". an suam vestem vulneri Didonis intersertam. crvores ursurpavit: nam nec 'sanguines' dicimus numero plurali, nec 'cruores'. 'siccabat' autem exprimebat. Ad v. 689 Sub pectore nunc per transitum dicit vulneris locum. Ad v. 691 Ter revoluta toro est aut 'saepius': aut promanteusis est, praesagium, propter bella Carthaginis. errantibus vicinitate mortis. Ad v. 692 Ingemvitque reperta atqui dixit "invisam quaerens quam primum abrumpere lucem", sed ostendit morientes sua inprobare desideria, ut in sexto "quam vellent aethere in alto nunc et pauperiem et duros perferre labores". Ad v. 693 Tunc ivno omnipotens aut pronuba, aut inferna. Ad v. 694 Difficilesque obitus quia supererat vita ei, quae casu, non aut fato aut natura moriebatur: ut 'nam quia nec fato, merita nec morte peribat', id est naturali. irin demittit olympo ut et supra diximus, trahit hoc de Alcesti Euripidis, qui inducit Mercurium ei comam secantem, quia fato peribat mariti. alii dicunt Euripidem Orcum in scenam inducere, gladium ferentem quo crinem Alcesti abscidat, et Euripidem hoc a Phrynicho, antiquo tragico, mutuatum. sane sciendum hoc ideo nunc fieri, quia certis consecrationibus solebant homines facere ut muniti essent adversus fortunae impetus, nec poterant mori nisi exauctorati illa consecratione: unde circa Didonem ista servantur. Ad v. 696 nam quia nec fato cum dicat Vergilius "stat sua cuique dies", quomodo hic dicit 'nam quia nec fato merita nec morte peribat, sed misera ante diem'? nam si fato vivimus, quid agunt merita? si pensamur meritis, quae vis fati? quomodo hic et fatum admittit et meritum? deinde cum dixerit 'stat sua cuique dies', quomodo hic dicit 'ante diem'? harum rerum ratio sic redditur: sunt [et] fata quae dicuntur denuntiativa, sunt alia fata quae condicionalia vocantur. denuntiativa sunt quae omni modo eventura decernunt, ut verbi gratia 'Pompeius ter triumphaturus est': hoc illi fata decernunt, ut ubicumque terrarum fuerit, ter triumphet, nec potest aliter evenire: et ideo fatum quod hoc denuntiat denuntiativum vocatur. condicionale vero huius modi est 'Pompeius si post Pharsalicum bellum Aegypti litus attigerit, ferro peribit': hic non omni modo necesse erat ut videret Aegyptum, sed si casus illum ad aliam regionem forte duxisset, evaserat. sic et apud Homerum Achilles refert, matrem deam sibi dixisse, ut si bello Troiano se subtraheret et reducem patriae daret, alta senecta viveret, sed inglorius; si vero apud Troiam pugnando perseveraret, adeptus magnam gloriam primaevus obcumberet. vides igitur condicionem fati sub duplici eventus expectatione pendere: Achilli enim dies statuta erat, qua domum repetens senex periret, sed quia bellum non reliquit, obiit quidem ante diem fato statutum, sed nec tum sine fato, quia de gemina fati auctoritate veniebat utraque condicio. sic et Didoni decretum fuerat ut urbem praeclaram statueret, ulcisceretur virum, poenas de parricidio fratris exigeret, perveniret autem ad seram mortem sine ulla felicitatis offensa, si Troiana classis ad litus Africae non veniret, qua portum Carthaginis ingressa nec continuaretur ulterius reginae nota felicitas, nec expectaretur ad mortem dies illa sera quae fuerat constituta. haec sciens Maro inducit ipsam Didonem in extremis suis ista dicentem 'urbem praeclaram statui, mea moenia vidi ulta virum, poenas inimico a fratre recepi, felix heu nimium felix, si litora tantum numquam Dardaniae tetigissent nostra carinae'. sic et Vulcanus respondens Veneri armari filium postulanti condicionale fatum adserit fuisse Troianis, ut si Aeneas caelestibus armis fuisset armatus, annos decem ultra quam stetit Troia duraret, nec Priamus ante idem tempus periret: quo praesidio praetermisso propagandae Troianae incolomitatis extincta condicio est: et hoc est quod ait 'similis si cura fuisset'; et quod dicit 'fas nobis' et reliqua, hoc est per fata licuisset, si enim nefas est obviare fatis, fas est omne quod permittente fatorum lege praestatur. ergo sensus hic est: cura, quae tibi nunc est, si stante Troia fuisset, armari filium tuum mihi per fata licuisset, propter rationem scilicet condicionalis fati, et vitam Priami et regna Troiae tam Iuppiter quam fata servassent, cum hoc decreti condicio contineret. ergo 'stat sua cuique dies' aut denuntiativo fato et mutationem omnino non recipit, aut condicionali et, si eventum alterum casus adtulerit, non expectata die adceleratur interitus: quod ergo dixit 'nam quia nec fato merita nec morte peribat', nolo illum putes universa confundere: illi enim dicuntur non fato perire sed merito, qui maxima in deos et non ignoscenda committunt, ut Salmoneus, ut contemptor divum Mezentius, ut Tityus, ut Ixion: quos si fato dixeris oppetisse, purgaveris; nam qui excedunt delinquendi modum ipsi sibi poenam sanciunt, quam si fatis inputandam putaveris, excusas peremptorum reatum. hoc est ergo quod dicit 'nam quia nec fato', id est denuntiativo, 'merita nec morte', id est nullo inmani crimine commisso, sed 'misera ante diem', hoc est uno de condicionalibus fatis statuto: si Troianae classis non contigisset adventus. Ad v. 697 Sed misera ante diem non est contrarium quod dicit in decimo "stat sua cuique dies": nam, ut saepe diximus, secundum sectas loquitur; et hoc secundum alios, illud secundum alios dictum est. quamquam grammaticae responsioni possit sufficere "omnia vincit amor. [et nos cedamus amori]". furore quia pudica in amorem devenerat. Ad v. 698 Flavum crinem matronis numquam flava coma dabatur, sed nigra: unde Iuvenalis "et nigro flavum crinem abscondente galero". huic ergo dat quasi turpi: vel quia in Catone legitur de matronarum crinibus "flavo cinere unctitabant ut rutili essent". Ad v. 699 Caput damnaverat necdum eam morti destinaverat. potest accipi 'Stygioque caput damnaverat Orco', ut Didonem voto liberaret, quod semper omnes optant, ut sine cruciatu moriantur: nam subiunxit 'hunc ego Diti sacrum' et reliqua, id est libero. vel illud ab Orco nondum liberaverat, cum illa devotum crinem adhuc retinens inter reos esset. ergo cuiuscumque debiti, id est reatus damnatio finem facit. 'damnare' autem est damno adficere, id est debito liberare. ideo et cum vota suscipimus, rei voti dicimur, donec consequamur beneficium et donec condemnemur, id est promissa solvamus, ut "damnabis tu quoque votis". et bene poeta non ait 'illam damnaverat', sed 'caput' ipsum, unde crinis fuerat auferendus. Ad v. 700 Iris roscida quia cum nubibus est, quae rore non carent. adverso sole bene naturalem rem expressit. Iris enim nisi e regione solis non fit, cui varios colores illa dat res, quia aqua tenuis, aer lucidus et nubes caligantes inradiata varios creant colores. Ad v. 703 sacrum ivssa fero Euripides Alcestin Diti sacratum habuisse crinem dicit, quod poeta transtulit ad Didonem. corpore solvo id est animam tuam, quia ait supra 'nexosque resolveret artus'. Ad v. 704 Omnis et una uno impetu effusa est vita, id est anima. dilapsus calor secundum eos qui dicunt animam calorem esse, qua recedente corpus friget, ut "corpusque lavant frigentis et ungunt". Ad v. 705 In ventos vita recessit id est anima, ut in quarto georgicorum "quemque sibi tenues nascentem arcessere vitas". et dicendo 'in ventos' aut eos sequitur, qui animam aerem dicunt, hoc est 'in materiam suam rediit': aut certe eos qui dicunt animam perire cum corpore, ut intellegamus 'evanuit, in ventos recessit', ut in nono "sed aurae omnia discerpunt". 0uy8f2mto09kdsrecz8puk7c7w1ipzc 265095 265093 2026-05-09T13:10:17Z Saumache 27923 265095 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos librum IV commentarius }} {{Liber |Ante = Commentarius III |AnteNomen = ../Liber III |Post = Commentarius V |PostNomen = ../Liber V }} {{anchor+|1|Ad v. 1}} Apollonius Argonautica scripsit et in tertio inducit amantem Medeam: inde totus hic liber translatus est. est autem paene totus in affectione, licet in fine pathos habeat, ubi abscessus Aeneae gignit dolorem. sane totus in consiliis et subtilitatibus est; nam paene comicus stilus est: nec mirum, ubi de amore tractatur. iunctus quoque superioribus est: quod artis esse videtur, ut frequenter diximus; nam ex abrupto vitiosus est transitus: licet stulte quidam dicant hunc tertio non esse coniunctum — in illo enim navigium, in hoc amores exsequitur — non videntes optimam coniunctionem. cum enim tertium sic clauserit 'factoque hic fine quievit', intulit 'at regina gravi iamdudum saucia cura', item paulo post 'nec placidam membris dat cura quietem': nam cum Aeneam dormire dixerit, satis congrue subiunxit, ut somno amans careret. alii subitum transitum factum tradunt, quia non ostendit convivium dissolutum: sed hoc subtiliter fecit, quia etiam alia convivia eam habuisse describit "post ubi digressi lumenque obscura vicissim". regina] [sane] bene 'regina', quia contra dignitatem amor susceptus gravior esse solet: ex hoc enim nomine et pudoris et deliberationis nascitur causa, et praecipue potiundi difficultas. videtur et post amissam castitatem etiam iustus interitus. iamdudum aut nimium et vehementer, ut Terentius "iamdudum te amat; iamdudum illi facile sit quod doleat": aut 'iamdudum', id est a quo tempore vidit Aeneam; legimus enim "obstipuit primo aspectu Sidonia Dido": aut ex quo narrare coepit Aeneas: aut ex quo intervenit Cupido. saucia hinc subiungit 'vulnus alit'. et bene adludit ad Cupidinis tela, ut paulo post ad faculam, ut 'et caeco carpitur igni': nam sagittarum vulnus est, facis incendium. cura amore intolerabili, quem ferre non posset, ut "meque his absolvite curis". 'cura' ergo, ab eo, quod cor urat, ut "Veneris iustissima cura", item "mea maxima cura". sane per confusionem verbi et nominis dictum est; nam 'cura' est et verbum, ut 'cura' cures, cum non est nomen. {{anchor+|2|Ad v. 2}} vulnus alit ut 'curam pascit'. venis quia per venas amor currit, ut sanguis; nam in sanguine anima, in anima amor est: aut sicut venenum. inde dictum "fallasque veneno", item "longumque bibebat amorem": nam venenum ideo dicitur, quia per venas currit. caeco carpitur igni 'caeco' ‹non› quod non cernat, sed quod non cernatur: vel quod Dido amorem suum vult occultare, si possit, ideo 'caeco'. et agit Vergilius, ut inventas frangat declamationes, ut hoc loco rem dixit sine declamatione: unde Ovidius "quoque magis tegitur, tanto magis aestuat ignis". 'caeco' ergo 'igni' possumus ut validiore accipere, cuius haec natura est, ut conpressus magis convalescat. 'carpitur' autem paulatim consumitur, ut "carpit enim vires paulatim". sane 'igni' pro 'igne', dativus pro ablativo. {{anchor+|3|Ad v. 3}} Multa viri virtus animo bene mediam se facit praebere Didonem inter regalem pudorem et amoris inpulsum. simulat enim se virtutem mirari, cuius pulchritudine commovetur. 'multa' autem 'virtus' figurate dixit; nam ad numerum transtulit quod est quantitatis: aut 'multa' pro magna. recursat bene frequentativo usus est verbo in frequenti amantis cogitatione. {{anchor+|4|Ad v. 4}} Gentis honos non Aeneae, ut sit velut excusatio; sed Dardani a numinibus, aut Veneris infixi pectore vultus verbaque 'vultus' inquit '‹et› verba haerent, virtus et honos gentis recursat', quia superiora vehementiora sunt ad amorem. tale et illud est "illum absens absentem auditque videtque". 'pectore' vero pro 'pectori'. {{anchor+|5|Ad v. 5}} Nec placidam membris dat cura quietem aut penitus quiete caruit, ut 'placida' epitheton sit quietis: aut habuit quidem quietem, sed non placidam, id est turbatam somniis: unde et ipsa paulo post 'quae me suspensam insomnia terrent'. {{anchor+|6|Ad v. 6}} Postera phoebea lustrabat lampade terras circumlocutio orientis diei; illa enim Aeneas per noctem in convivio Didonis narraverat: licet, ut supra diximus, Vergilius ista, quae per naturam necesse est fieri, plerumque contemnat. lustrabat aut inlustrabat, aut re vera 'lustrabat', id est purgabat; nam nox quodammodo polluit mundum: vel circumibat, ut "lustrat Aventini montem". {{anchor+|7|Ad v. 7}} Umentem umbram quia nox omnis umida est, ut "noctes lentus non deficit umor". et nihil interest, utrum umbram an noctem dicat; nox enim umbra terrae est, ut supra "involvens umbra magna terramque polumque". ergo 'umentem' pro 'umidam', quia umens est quod facit umidum quod sit: unde bene 'umentem' posuit. est etiam hysteroproteron in sensu; prius est enim ut Aurora umbram dimoveat, post Phoebea lampas lustrat terras: aurora enim solem praecedit. {{anchor+|8|Ad v. 8}} Cum sic unanimem de re pudenda locutura parum fuerat sororem eligere, nisi etiam unanimem. dicimus autem et 'unanimus' et 'unanimis', sicut 'inermus' et 'inermis'. male sana non plene sana, amore vitiata; 'male' enim plerumque 'non', plerumque 'minus' significat, sicut 've', ut 'vecors' et 'vesanus'. quamquam 'male' et 'perniciose' significat, ut Lucanus "sic male deseruit" (9.310). malesana] 'non ‹sana›', ut "statio male fida carinis": aliquotiens 'minus' significat. et quidam 'malesana' nolunt hyphen legere, nec esse compositum verbum, quia composita unum plerumque corrumpant necesse est, ut 'malesuada'. {{anchor+|9|Ad v. 9}} anna soror cuius filiae fuerint Anna et Dido, Naevius dicit. et bene vocabulo necessitudinis blanditur, ut libenter amoris audiat confessionem; sed suspense et pedetemptim pudore resistente incipit. insomnia terrent et 'terret' et 'terrent' legitur. sed si 'terret' legerimus, 'insomnia' erit vigilia: hoc enim maiores inter vigilias et ea quae videmus in somnis interesse voluerunt, ut 'insomnia' generis feminini numeri singularis vigiliam significaret, 'insomnia' vero generis neutri numeri pluralis ea quae per somnium videmus, ut "sed falsa ad caelum mittunt insomnia manes". sciendum igitur, quia si 'terret' dixerimus, antiqua erit elocutio; 'insomnia' enim, licet et Pacuvius et Ennius frequenter dixerit, Plinius tamen exclusit et de usu removit. sed ambiguitatem lectionis haec res fecit, quod non ex aperto vigilasse se dixit, sed habuisse quietem inplacidam, id est somniis interruptam, ut intellegamus eam et insomniis territam, et propter terrorem somniorum vigilias quoque perpessam. {{anchor+|10|Ad v. 10}} quis non nulli pro 'aliquis' accipiunt, vel 'qualis': novus magnus, ut "Pollio et ipse facit nova carmina". vel 'novus' qualis antea numquam, ut Terentius "nova figura". successit sedibus ut "succedoque oneri" et "succedunt tecto et flammas ad culmina iactant". {{anchor+|11|Ad v. 11}} quem sese ore ferens cum eum ob virtutem laudet, addendo tamen os nec pulchritudinem denegaverit. 'ore' autem 'ferens' utrum oratione, an vultu, dubium est. quem sese ore ferens ut "obstipuit primo aspectu Sidonia Dido", item "namque ipsa decoram caesariem nato genetrix lumenque iuventae purpureum et laetos oculis adflarat honores". forti pectore et armis ut etiam ab Ilioneo audierat dicente "quo iustior alter nec pietate fuit nec bello maior et armis". sane subaudis 'est'. et bene virtutis commemoratione excusat supra dictam pulchritudinis laudem. 'pectore' autem suspende; non bis idem dicit, sed 'pectore' ad patientiam, 'armis' ad fortitudinem. {{anchor+|12|Ad v. 12}} Credo equidem genus deorum esse ego quidem credo; nec enim 'vana fides' est, id est falsa: nam 'degeneres animos arguit timor', id est probat, inpugnat. et bono ordine amari facit Aeneam ab ea, de qua ait "iura dabat legesque viris", primo virtute et factis, deinde generis nobilitate, inde oratione, post pulchritudine: et singula singulis reddit. {{anchor+|13|Ad v. 13}} quibus ille pro quantis. hev per haec amoris inpulsus ostenditur. et hoc ad miserationem pertinet. {{anchor+|14|Ad v. 14}} Quibus iactatus fatis ut "quis te, nate dea, per tanta pericula casus insequitur?" et est hysterologia: nam prius est ut bella exhauserit, post fatis iactatus sit. quae bella pro 'quanta': pronomen pro nomine. bella exhavsta canebat finita, terminata, quod nimiae virtutis est: nam inchoare bella quorumlibet est, vincere vel finire paucorum. {{anchor+|15|Ad v. 15}} Fixum inmotumque sederet cogi sese optat quae sic negat. 'inmotum' autem pro inmobile, participium vim nominis habens. sederet placeret, ut "et sedet hoc animo". {{anchor+|16|Ad v. 16}} necvi deest 'viro'. vinclo ivgali synaeresis est pro 'vinculo'. 'iugali' autem propter iugum, quod inponebatur matrimonio coniungendis: unde et Iuno iugalis dicitur. quidam 'iugali' accipiunt pro 'coniugali', per aphaeresin dictum, quae fit cum de prima parte verbi syllaba detrahitur. {{anchor+|17|Ad v. 17}} Primus amor id est maritus. deceptam morte fefellit figurate dixit: morte sua decepit me et fefellit. {{anchor+|18|Ad v. 18}} Pertaesum thalami taedaeque fuisset 'pertaesus' participium est sine verbi origine et regit genetivum, ut hoc loco: nam genetivus singularis est. {{anchor+|19|Ad v. 19}} Hvic uni forsan potvi succumbere culpae bene 'forsan', quasi adhuc dubitet. singula pronuntianda sunt: ingenti enim dicta sunt libra, quibus confessioni desiderii sui quandam inicit refrenationem. culpae bene 'culpae' potius quam amori. et hoc propter antiquum ritum, quo repellebantur a sacerdotio, id est Fortunam muliebrem non coronabant, bis nuptae. {{anchor+|20|Ad v. 20}} Fatebor enim bene uno sermone et culpam expressit et necessitatem: fateri enim et coactorum est et culpabilium. sed hic videtur per oblationem confessionis levius crimen efficere. miseri post fata sychaei aut muliebriter dixit 'miseri': aut mortui, secundum Ciceronem, qui in Tusculanis 'miseros' mortuos vocat: aut certe ob hoc 'miseri', cuius iam obliviscitur: aut 'miseri' sic occisi. {{anchor+|21|Ad v. 21}} Sparsos fraterna caede penates si Didonis, dispersos per fugam intellegimus; si fratris, pollutos cruore. 'fraterna' autem 'caede', quam frater admiserit. {{anchor+|22|Ad v. 22}} Inflexit quia supra ait 'fixum inmotumque sederet'. 'inflexit' a rigido proposito deviavit. et bene per gradus crevit: primum 'inflexit', ut fixos ostenderet; quae fixa sunt enim, quoniam avelli non possunt, inflectuntur: deinde 'inpulit labantem'; ea enim inpelluntur, quae prona sunt ad cadendum. labantem inpulit id est inpulit et labare fecit; non enim lababat qui ante inmobilis fuerat. cavendum sane, ne 'labentem' contra metrum legamus: nam 'la' longa est, ut "labere nympha polo". {{anchor+|23|Ad v. 23}} agnosco participium 'agnotus', non 'agnitus'. Sallustius "nec inermos ex proelio viros quemquam agnoturum". veteris vestigia flammae bene inhonestam rem sub honesta specie confitetur, dicens se agnoscere maritalis coniugii ardorem: hoc est, quo mariti diligi solent; nam erat meretricium dicere: in amorem Aeneae incidi. {{anchor+|24|Ad v. 24}} Sed mihi vel tellus optem prius ima dehiscat callide, ac si diceret posse se coniungi Aeneae, si mors secuta non fuerit. et bene in vestigio revocavit. optem pro velim. {{anchor+|26|Ad v. 26}} Pallentes umbras herebo id est in Herebo. alii 'Herebi' legunt. aut 'Herebo', ad Herebum, ut "it clamor caelo". et perseveravit in atroci imprecatione: nam non sufficit 'adigat me fulmine ad umbras' dixisse, adiecit 'pallentes umbras Herebo noctemque profundam'. {{anchor+|27|Ad v. 27}} pudor pudore pro pudicitia abutimur. et bene 'violo', quia pudor sacrosancte custodiendus est. aut tua ivra resolvo propter illud 'vinclo iugali'. {{anchor+|28|Ad v. 28}} Amores abstulit cum illo consumpta sunt desideria et voluptates. amores quibus amare possim. et bene videtur moram posuisse, cum dicit illud 'primus qui me sibi iunxit amores abstulit'. {{anchor+|29|Ad v. 29}} servetque sepulchro id est et defunctus servet, †et qui in sepulchro est, ut "ipsa sed in somnis inhumati venit imago coniugis": sed modo pro mortuo accipiamus. sane caeremoniis veterum flaminicam nisi unum virum habere non licet, quod hic ex persona Didonis exsequitur, dolentis stuprum admissum in amore Aeneae, quod supra dictis versibus probavit 'ille meos primus' et reliqua. nec flamini aliam ducere licebat uxorem, nisi post mortem flaminicae uxoris: quod expeditur, quia post mortem Didonis Laviniam duxit, et quod subrepta vel retenta Creusa ex ipsius quoque confessione et praedicatione regia parata fuerit: quo nullum piaculum fore denuntiatur. {{anchor+|30|Ad v. 30}} Sinum lacrimis implevit obortis sinus dicimus orbes oculorum, id est palpebras, quae a palpitatione dictae sunt: nam semper moventur. 'implevit' autem ideo, quia lacrimae plerumque se intra oculos tenent. et bene praemisit excusationem his lacrimis commemoratione prioris mariti, quasi propter maritum fleret, cum amore cogente lacrimaret. {{anchor+|31|Ad v. 31}} Anna refert mire videtur intellexisse Anna, quid sibi suaderi vellet Dido. et suasoria est omni parte plena: nam et purgat obiecta, et ostendit utilitatem, et a timore persuadet. et usus est apto causae principio: nam cum aliquid propter nos petimus, benivolum nobis eum qui audit facere debemus; cum in aliena causa sententiam dicimus, nos illi benivolos debemus ostendere, ut habeatur dictis fides. postquam igitur dicendo 'o luce magis dilecta sorori' ostendit nihil sibi sorore esse carius, summam rei ponit, an nuptiae faciendae sint 'solane perpetua maerens carpere iuventa', inde partes rei: a persona Didonis, an, quia maritum perdiderit, alium accipere debeat 'id cinerem aut manes credis curare sepultos'? a persona Aeneae 'placitone etiam pugnabis amori'? a loco 'nec venit in mentem quorum consederis arvis' a timore 'quid bella Tyro surgentia dicam germanique minas'? a causa et utilitate 'quam tu urbem soror hanc cernes'? a modo 'indulge hospitio causasque innecte morandi': an etiam id dii fieri velint, per coniecturam 'diis equidem auspicibus reor et Iunone secunda'. o luce magis dilecta sorori id est dilectior: [quae diligatur adhuc, an magis quam lux dilecta, aut dilectior luce.] nam antiqui frequenter pro comparativo iungebant particulam 'magis'. tale et illud est "nate mihi vita quondam, dum vita manebat, care magis", Terentius "nihil videtur mundius, nec magis conpositum quicquam, nec magis elegans". sorori bene Anna dilecta respondit 'sorori', quia et Dido sic coepit 'Anna soror'. ergo per nomen necessitudinis ostendit, se quae sunt utilia persuadere, ut alibi "parvumque patri tendebat Iulum". {{anchor+|32|Ad v. 32}} Solane perpetva id est, solane maerens in omni carperis iuventa? 'perpetua' ergo continua. ivventa autem pro iuventate accipiendum: nam 'Iuventa' dea illius aetatis est, 'iuventas' aetas ipsa iuvenilis, 'iuventus' iuvenum multitudo. {{anchor+|33|Ad v. 33}} Nec dulces natos propter liberos, quae fuit causa secundi matrimonii, ut Iuvenalis "sed placet Vrsidio lex Iulia, tollere dulcem cogitat heredem". et hysterologia est: nam per Veneris praemia proveniunt nati. alii male iungunt 'natos Veneris' Cupidinem et Aeneam. alii ἔρωτα et ἀντέρωτα dicunt. veneris nec praemia id est voluptates, ut Homerus τά τε δῶρ' Ἀφροδίτης . et volunt quidam ἓν διὰ δυοῖν esse. {{anchor+|34|Ad v. 34}} Id cinerem aut manes credis curare sepultos propter illud, ['ille habeat secum servetque sepulchro']: quia marito iuraverat, ut "non servata fides cineri promissa Sychaeo". et bene extenuat dicendo non animam, sed cineres et manes sepultos. dicit autem secundum Epicureos, qui animam cum corpore dicunt perire. {{anchor+|35|Ad v. 35}} Esto adverbium concedentis est Graecum. flexere mariti non qui erant, sed qui esse cupiebant. alii intellegunt 'aegram mariti', ut sit genetivus singularis, id est, tristem propter maritum. vel 'aegram' ad morbum animi referas, id est, ut stultitiam iudicet in iuventa aetate nuptiis abstinere. 'aeger' enim animo dicitur, 'aegrotus' corpore. {{anchor+|36|Ad v. 36}} Non ante Tyro aut in Tyro, ac si diceret 'Tyri': aut certe Τυρόθεν , id est de Tyro, ut "Dardanus Hesperia". quidam autem 'Libya', id est mariti Libyes, 'Tyro' mariti Tyrii exponunt. despectus iarbas rex Libyae, qui Didonem re vera voluit ducere uxorem et, ut habet historia, cum haec negaret, Carthagini intulit bellum. cuius timore cum cogeretur a civibus, petiit ut ante placaret manes mariti prioris, et exaedificata pyra se in ignem praecipitavit: ob quam rem Dido, id est virago, quae virile aliquid fecit, appellata est; nam Elissa proprie dicta est. {{anchor+|37|Ad v. 37}} Ductoresque alii ergo et Iarbas ductor. 'alii' autem, qualis Iarbas. quos africa terra derivationes frequenter maiores sunt a principalitate, interdum pares inveniuntur, raro minores: unde supra "Lacaena" notandum diximus. trivmphis dives id est bellicosa. et quidam dicunt Afros numquam triumphasse. Plinius autem Secundus historiae naturalis et Pompeius Trogus Afros dicunt pompam triumphi primos invenisse, quam sibi Romani postea vindicaverunt. Livius autem Andronicus refert, eos de Romanis saepius triumphasse suasque porticus Romanis spoliis adornasse: merito ergo 'dives triumphis'. {{anchor+|38|Ad v. 38}} Placitone etiam pugnabis amori ac si diceret: iure contempsisti eos qui displicebant, numquid etiam placito amori repugnabis? et est Graecum 'pugno tibi': nam nos 'pugno tecum' dicimus. et 'placito' alii volunt vel universis hominibus, id est coniugali amori, vel legibus dictum. {{anchor+|40|Ad v. 40}} Hinc gaetulae urbes ad terrorem 'urbes' posuit: nam in mapalibus habitabant. genus insuperabile bello ut "quos nulla fatigant proelia nec victi possunt absistere ferro". infreni aut saevi et feroces, ut ipse contrario "ni frenum accipere": aut qui equis sine freno utuntur. {{anchor+|41|Ad v. 41}} cingunt non adiuncti sunt; sed 'cingunt' quasi circumdant, ut "cingique urbem obsidione videret". inhospita barbara, aspera. et fictum 'inhospita', cum 'inhospes' non dicatur. {{anchor+|42|Ad v. 42}} Deserta siti regio inhabitabilis. dicit autem Xerolibyen, id est partem Africae aridam, quae est inter Tripolin et Pentapolin. et bene terret dicens iuxta esse aut bellicosas gentes, aut deserta loca, unde non speratur auxilium. lateque furentes barcaei hi prope sunt a Carthagine: unde addidit 'late furentes'. hi secundum Titianum in chorographia Phoenicen navali quondam superavere certamine. Barce autem civitas est Pentapoleos, quae hodie Ptolomais dicitur: nam Cyrene et Barce reginae fuerunt, quae singulis dederunt civitatibus nomina. sed hoc per prolepsin dictum est. {{anchor+|43|Ad v. 43}} bella Tyro surgentia necessario ad persuadendum praesenti tempore usus est. {{anchor+|44|Ad v. 44}} Germanique minas propter aurum, quod ei sicut in primo diximus tulerat. et 'minas' pro ipsis periculis posuit, ut ex praecedentibus sequentia accipiamus. {{anchor+|45|Ad v. 45}} Dis equidem avspicibus hoc dicit: dii, qui sunt auspices matrimonii, Aeneam huc venire fecerunt: nuptiae enim captatis fiebant auguriis, ut "contentique auspice Bruto". Varro de pudicitia ait "auspices in nuptiis appellatos †auspici bisque ab marito et nova nupta per hos auspices captabantur in nuptiis". ivnone secunda vel quae praeest coniugiis, quae pronuba appellatur: quamvis et ipsa in libris augurum praeesse dicatur auspiciis: aut quia Carthaginem fovet. {{anchor+|46|Ad v. 46}} huc cursum iliacas vento mire, cum alio iter haberent, huc delati sunt: et ideo addidit 'vento'. tenvisse perfecisse, inplesse. {{anchor+|47|Ad v. 47}} quam qualem vel quantam: pronomen pro nomine. urbem soror hanc cernes mire pro voluntate sororis: ut si quis avaro suadeat spem pecuniae faciens. {{anchor+|48|Ad v. 48}} Conivgio tali id est viri fortis: quod ideo non dicit, quia scit a Didone praedictum. et bene in ultimo coniugium posuit, propter quod universa praedicta sunt. {{anchor+|50|Ad v. 50}} Veniam aut beneficium et volentiam: aut re vera 'veniam', periurii scilicet, ut "non servata fides cineri promissa Sychaeo". tu modo pro 'tantummodo'. †et alii quod te "modo vita supersit". sacrisque litatis 'diis litatis' debuit dicere: non enim sacra, sed deos sacris litamus, id est placamus: ergo nove dixit. sacrisque litatis] inter 'litare' et 'sacrificare' hoc interest, quod 'sacrificare' veniam petere, 'litare' propitiare et votum impetrare. {{anchor+|51|Ad v. 51}} Indulge da operam, ut "indulgent vino et vertunt crateras aenos". {{anchor+|52|Ad v. 52}} dum pelago desaevit hiems enumerat, quas morae causas possit innectere. orion id est dum occidit Orion, quoniam et oriens et occidens tempestates commovet. et bene Orion opponitur, quia et Ilioneus dixerat "cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion". orion corripuit ratione supra dicta. {{anchor+|53|Ad v. 53}} quassataeque rates hoc ad illud "quassatam ventis liceat subducere classem". non tractabile asperum, intractabile, sub quo tractari nihil possit. {{anchor+|54|Ad v. 54}} Incensum inflammavit ut Horatius "oleum adde camino". alii non 'incensum', sed 'inpenso' legunt, ut sit Terentianum "inpendio magis animus gaudebat mihi". {{anchor+|55|Ad v. 55}} spemque dedit dubiae menti dubitativa enim fuerat Didonis oratio dicendo 'si non pertaesum thalami taedaeque fuisset'. ergo iam non ambiget de quo dubitabat, sed sine respectu pudoris palam aget. solvitque pudorem propter vincula castitatis. et ad illud respondit 'ante pudor quam te violo aut tua iura resolvo'. {{anchor+|56|Ad v. 56}} Delubra adeunt iuxta illud dictum sororis 'tu modo posce deos veniam'. delubrum autem dictum, aut, ut supra diximus, propter lacum in quo manus abluuntur: vel propter tectum coniunctum, quia una opera abluitur: aut certe simulacrum ligneum delubrum dicimus, a libro, hoc est raso ligno factum, quod Graece ξόανον dicitur. sane in secundo libro de singulis specibus delubri iuxta Varronem relatum est: in quibus est species delubri talis, ut praeter aedem area sit adsumpta deum causa, id est spatia relinquantur iuxta aras ministerii causa, ad sacrificia peragenda. huius moris hic meminisse eum accipere debemus 'principio delubra adeunt'. atque quia 'delubra' quasi solum nomen sine dei significatu poseruat, voluit per 'aras' expungere divini nominis causam, licet in continuatione non tam dei fecerit mentionem, quam propria deorum nomina intulerit, et quidem cum sacrificationis gratia, illis versibus 'legiferae Cereri' usque 'iugalia curae'. nec non areae, licet oblique, attamen manifeste meminit 'aut ante ora deum pingues spatiatur ad aras': quid enim est 'spatiatur', quam spatio lati loci obambulat? 'adeunt' autem proprie dixit; ad maiores enim qui accedit †ait soanori signum. pacemque benivolentiam, ut "si sine pace tua atque invito numine". per aras exquirunt vel apud aras, vel inter aras, ut 'it hasta Tago per tempus utrumque'. 'exquirunt' autem, id est sacrificando explorant, an dii vellent huic rei consentire. dicendo autem 'per aras', aruspicalem artem ostendit, ut 'spirantia consulit exta'. duo enim genera hostiarum sunt: unum, in quo voluntas dei per exta exquiritur; alterum, in quo sola anima deo sacratur: unde etiam aruspices animales hostias appellant. sed de exploranda voluntate divina hic expressit dicendo 'spirantia consulit exta'. animalis vero hostiae speciem ostendit ubi Entellum facit Eryci taurum mactantem dicens "hanc tibi, Eryx, meliorem animam pro morte Daretis persolvo". {{anchor+|57|Ad v. 57}} Mactant verbum sacrorum, κατ' εὐφημισμόν dictum, ut adolere; nam 'mactare' proprie est 'magis augere'. ‹mactant verbum sacrorum κατ' εὐφημισμόν dictum,› quasi magis auctum: unde et magmentum dicebant, quasi maius augmentum. olim enim hostiae 'immolatae' dicebantur mola salsa tactae; cum vero ictae et aliquid ex illis in aram datum, 'mactatae' dicebantur [per laudationem] per boni ominis significationem. lectas bidentes non vacat 'lectas'; moris enim fuerat ut ad sacrificia eligerentur oves, quibus nihil deesset, ut in sexto "nunc grege de intacto septem mactare iuvencos". 'bidentes' autem dictae sunt quasi biennes, quia neque minores, neque maiores licebat hostias dare. sunt etiam in ovibus duo eminentiores dentes inter octo, qui non nisi circa bimatum apparent: nec in omnibus, sed in his quae sunt aptae sacris, inveniuntur. {{anchor+|58|Ad v. 58}} Legiferae cereri leges enim ipsa dicitur invenisse: nam et sacra ipsius thesmophoria vocantur, [id est legumlatio]. sed hoc ideo fingitur, quia ante inventum frumentum a Cerere passim homines sine lege vagabantur: quae feritas interrupta est invento usu frumentorum, postquam ex agrorum divisione nata sunt iura. thesmophoria autem vocantur legumlatio. an quia in aede Cereris aere incisae positae leges fuerunt? phoeboque qui praeest auspiciis, quibus urbes reguntur. patrique lyaeo dictus Lyaeos ἀπὸ τοῦ λύειν , quod nimio vino membra solvantur. qui, ut supra diximus, apte urbibus libertatis est deus; unde etiam Marsyas, eius minister, est in civitatibus, in foro positus, libertatis indicium, qui erecta manu testatur nihil urbi deesse. et communis hoc habet sensus: sacrificabat, inquit, primo numinibus, quae urbi praesunt, quasi nuptura pro utilitate rei publicae; deinde Iunoni, cui curae sunt nuptiae. alii dicunt hos deos quos commemoravit nuptiis esse contrarios: Cererem quia propter raptum filiae nuptias exsecratur, vel ex quo Iovi nupta praelata Iunone repudiata est: nam cum Eleusine Cereris sacrum fit, aedes Iunonis clauditur; item cum Iunoni Eleusine fit, templum Cereris clauditur, nec sacerdoti Iunonis licet gustare unde Cereri sit libatum. et Romae cum Cereri sacra fiunt, observatur ne quis patrem aut filiam nominet, quod fructus matrimonii per liberos constet. Apollinem et Liberum contrarios nuptiis dicunt, quod ille expers uxoris vulgari amore sit usus, ille inter Bacchas non fida conubia sed stupra exerceat, nec nisi raptam coniugem habere potuerit. male ergo invocat hos Dido, quae sibi nuptias optat Aeneae. sed sicut prosperis diis, ut iuvent, ita adversis, ne obsint, sacrificandum est, ut "nigram Hiemi pecudem, Zephyris felicibus albam". alii dicunt favere nuptiis Cererem, quod prima nupserit Iovi et condendis urbibus praesit, ut Calvus docet "et leges sanctas docuit et cara iugavit corpora conubiis et magnas condidit urbes": nam ideo et aratri sulco clauditur civitas: vel quod eandem terram volunt et in eadem urbes exstructas. similiter et Liber propter Marsyam, sicut supra dictum est; merito et Apollo; nam et in arce coli solet, et muros Troianis instituit: iure ergo in nova urbe his sacra fiunt. Iunoni duplici causa, quia et Carthagini praeest et matrimonia dat. est etiam sensus altior: nam facturi aliquid ante adversos placamus deos, et sic propitios invocamus, ut "nigram Hiemi pecudem, Zephyris felicibus albam". ergo modo nuptura placat ante Cererem, quae propter raptum filiae nupturas exsecratur; Apollinem, qui expers uxoris est; Liberum, qui nisi raptam coniugem habere non potuit: et sic Iunonem conciliat. {{anchor+|59|Ad v. 59}} Cui vincla ivgalia curae quia est Curitis, est Matrona, est Regina. hanc Varro Pronubam dicit: unde et Aeolo nuptias pollicetur et Aeneae et Didoni coeuntibus adest, cum dicit "prima et Tellus et pronuba Iuno": et in septimo, ubi contra votum suum Laviniam promissam vidit Aeneae, ait "et Bellona manet te pronuba", hoc est non ego quae soleo. {{anchor+|61|Ad v. 61}} Candentis candidae: participium est pro nomine. media inter cornva fundit non est sacrificium, sed hostiae exploratio, utrum apta sit. {{anchor+|62|Ad v. 62}} Ante ora deum ante simulacra. pingves plenas vel sanguine delibutas, ut "pecudumque cruore pingue solum". spatiatur ad aras matronae enim sacrificaturae circa aras faculas tenentes ferebantur, quod cum quodam gestu fiebat: unde Sallustius "saltare elegantius quam necesse est probae". quidam genus sacrificii appellant, quo veteres cum aras circumirent et rursus se converterent et deinde consisterent, dicebant minusculum sacrum. an hoc ad impatientiam amoris referendum est, quo iactata Dido loco stare non poterat, iuxta illud 'uritur infelix Dido totaque vagatur urbe furens'. {{anchor+|63|Ad v. 63}} Instavratque diem donis muneribus, quae aut dis offerebat, aut donabat Tyriis vel Troianis. 'instaurat' autem ideo, quia iam supra sacrificaverat, ut "simul Aenean in regia ducit tecta, simul divum templis indicit honorem". sane quidam 'donis' sacrificiis volunt; nam et 'templa' 'donaria' abusive dicuntur, ut est "ductos alta ad donaria currus". {{anchor+|64|Ad v. 64}} Inhians intenta, per sollicitudinem. spirantia id est palpitantia: quasi adhuc viva. consulit exta proprie dixit: aruspices enim exta consulere dicuntur cum inspiciunt. 'exta' singularem non habent, ut 'arma'. {{anchor+|65|Ad v. 65}} Hev vatum ignarae mentes non sacerdotes vituperat quasi nescios futurorum, sed vim amantis exprimit, et inde vituperat sacerdotes, qui admonuerunt non credituram: nam omnia futura a sacerdotibus praedicta esse, sequens indicat locus, ut "multaque praeterea vatum praedicta priorum". ignarae ergo amoris reginae, quia illa alias causas litationis praetendebat, et ideo vota non perficiebat. {{anchor+|66|Ad v. 66}} Est verbum est indeclinabile; nam frequenter deficit. est autem huius positio 'edo es est'. invenimus, sed quod abolitum est, et 'edo edis edit', unde est 'edere' et 'comedere', quod hodie non dicimus; nam ab eo quod est 'es esse' et 'comesse' facit, quo tempore etiam pro praesenti utimur, ut 'volo esse': nam in defectivis tempora pro temporibus ponimus, ut 'odi novi memini', 'odisse nosse meminisse' etiam pro praesenti ponuntur, non 'odire novire meminere'; nec enim possumus dicere. mollis flamma utrum 'mollis flamma', an 'mollis medullas'? {{anchor+|67|Ad v. 67}} tacitum de quo tacuerit etiam nunc apud alios. an apud Aeneam 'tacitum', quia sorori iam confessa est? 'tacitum' tacendum et pudore plenum. vivit non nulli hoc loco 'vivit' pro vescitur dictum accipiunt. sub pectore vulnus ut "vulnus alit venis". {{anchor+|68|Ad v. 68}} vagatur potest accipi 'vagatur' dum opera ostendit Aeneae. {{anchor+|69|Ad v. 69}} Urbe furens furor enim est amor, in quo nihil est stabile: unde et Cupido puer inducitur, quasi instabilis et infans, qui non potest fari: unde paulo post "incipit effari mediaque in voce resistit". qualis coniecta cerva sagitta satis congrua conparatio: singula enim singulis, cervam Didoni, sagittam amori, pastorem Aeneae, nemora urbi, ictum letalem amori mortifero comparavit. {{anchor+|70|Ad v. 70}} incautam nomen perituris accommodatum, ut "fallit te incautum pietas tua" et "excipit incautum". cresia Cretensia: nam Graece Κρής facit, unde et Κρῆτες et Κρήσια facit. Latine 'Cretensis' facit, unde est 'Cretensia'. {{anchor+|71|Ad v. 71}} Agens telis urgens, persequens. {{anchor+|72|Ad v. 72}} Nescius aut nescius quod ferierit: aut ignoratus et latens; non qui cervam nesciret. et rara sunt verba, quae per contrarium significant: nam cum 'vector' sit proprie qui vehit, invenimus etiam eum vectorem dici qui vehitur, ut Lucanus "vectoris patiens tumidum supernatat amnem" (4.133). tale est et 'formidolosus'; cum sit timidus, et timendum significat. cum enim exigat ratio, ut nomina verbalia agentis habeant significationem, pro passiva significatione plerumque ponuntur. quidam 'nescius' ad Aeneam referunt, qui nescit amore suo vulneratam reginam. fuga cursu, ut "simul arva fuga, simul aequora verrit": nam intellegere non possumus fugam, cum dicat 'peragrat': peragrare enim est circumire inquirendo. {{anchor+|73|Ad v. 73}} Dictaeos Cretenses. cervae vulneratae dictamnum quaerunt, qua gustata fere vulnerbibus tela depellunt, ut in duodecimo legimus "non illa feris incognita capris gramina". letalis harundo propter futurum omen Didonis. et admiranda copia loquendi 'letalis harundo', 'sagitta', 'volatile ferrum'. {{anchor+|75|Ad v. 75}} Sidonias Pygmalionis vel Sychaei: quod supra ait "avari Pygmalionis opes" et "ignotum argenti pondus et auri". et hoc additum propter illud "omnibus exhaustos iam casibus, omnium egenos". urbemque paratam 'paratam' ad illud pertinet, quod Aeneas propter civitatem navigat. et omnia ei ostendit Dido, quibus possit inducere. et 'paratam' ideo, ut sit conpendium quaerentibus sedes. sed alii movent quaestionem quomodo 'paratam', cum paulo post inferat 'pendent opera interrupta'. sed paratum potest dici, cui etiam paululum superest: unde est 'minaeque murorum ingentes': nam ideo alibi "urbem praeclaram statui, mea moenia vidi". {{anchor+|76|Ad v. 76}} Incipit effari mediaque in voce resistit sic Horatius "cur facunda parum decoro inter verba cadit lingua silentio?" {{anchor+|77|Ad v. 77}} Labente die ad convivia †retulit pervigratum est quia in usu non erant prandia, ut Iuvenalis "exul ab octava Marius bibit". {{anchor+|78|Ad v. 78}} Demens quae ea quae noverat audire cupiebat. {{anchor+|79|Ad v. 79}} Narrantis ab ore ut eum intueretur. et hoc loco per omnia amantis adfectus exprimitur. {{anchor+|80|Ad v. 80}} Obscura luna id est nox: nam nihil tam contrarium lunae est, quam obscuritas: aut ideo nox 'obscura luna', quia nec semper nec eadem hora oritur. 'vicissim' autem ideo, quia per diem sol lucet, illa per noctem: ergo apparens diurnum lumen, id est solis, reprimit. an ipsa luna suum lumen reprimit, occidens et se obscurans?. {{anchor+|82|Ad v. 82}} Sola sine eo quem amabat: nam regina sola esse non poterat. est autem Plauti, qui inducit inter multos amatorem positum dicentem quod solus sit: ut ipse alibi "me sine sola vides", quam constabat Antonii castra comitatam, sed 'sola' sine amatore tuo. maeret per diphthongon 'est tristis'; nam aliter militiam significat, ut "aere merent parvo". sane 'mereor' aliud est. vacva aut sine Aenea et Troianis: aut magna, ut "vacua atria circum intenti ludo". relictis potest intellegi ab Aenea. {{anchor+|83|Ad v. 83}} incubat quasi invita. absens absentem unum suffecerat: sic "et fratrem ne desere frater". Terentius "praesens praesentem eripi, abduci ab oculis". {{anchor+|84|Ad v. 84}} Imagine capta ob amati similitudinem. {{anchor+|85|Ad v. 85}} infandum iuxta iudicium reginae, ut illa sentiebat; vult enim eam culpae eximere. alii 'infandum' quia falli non potest accipiunt, hoc est ipsam libidinem, in cuius vicem nihil subponi potest. {{anchor+|86|Ad v. 86}} non coeptae adsurgunt turres contra illud "pars ducere muros". non arma ivventus exercet haud in armis se exercet: quemadmodum illud "ferrum exercebant". {{anchor+|87|Ad v. 87}} portusve quod supra "hic portus alii effodiunt". propugnacula quibus porro pugnatur. {{anchor+|88|Ad v. 88}} interrupta coepta et omissa. minae eminentiae murorum, quas pinnas dicunt: hinc et 'eminere' dicimus, ut in primo "geminique minantur". quidam 'minaeque' ad interrupta opera referunt, ut quae inperfecta sunt sic videantur, quasi ruinam minentur. {{anchor+|89|Ad v. 89}} aequataque machina caelo exposuit, quid sint 'minae murorum ingentes'. {{anchor+|90|Ad v. 90}} simul postquam. tali quali uritur infelix Dido. peste amore, incendio, ut "et toto descendit corpore pestis". {{anchor+|91|Ad v. 91}} Nec famam obstare furori honestam scilicet: sane τῶν μέσων est. furori iam non amori. {{anchor+|92|Ad v. 92}} Adgreditur cum calliditate loquitur, et quasi ex praeparato, vel ex insidiis, ut alibi "facile ut somno adgrediare iacentem". saturnia ubi nocituram Iunonem poeta vult ostendere Saturniam dicit; scit enim Saturni stellam nocendi facultatem habere, ut alibi "Irim de caelo misit Saturnia Iuno" et "Saturnique altera proles irarum tantos" et reliqua. ubi autem propitiare eam promittit, ait "Iunonis magnae" et iterum "adsit laetitiae Bacchus dator et bona Iuno". {{anchor+|93|Ad v. 93}} Egregiam vero lavdem ironia est, inter quam et confessionem sola interest pronuntiatio: et ironia est cum aliud verba, aliud continet sensus. sane huius verbi initium tractum est, quia proprie egregium dicebatur, quasi in grege amplissimum, quod emineret ex grege. singula autem hic pronuntianda sunt et morandum in singulis verbis; habent enim singula invidiam. spolia ampla refertis translatio rei militaris: referre enim spolia victores ex victis dicuntur. {{anchor+|94|Ad v. 94}} Puer filius: Graece dixit, παῖς , ut Horatius "puerosque Ledae". {{anchor+|95|Ad v. 95}} femina bene 'femina', qualis mortalis, opponitur, ut "mixta deo mulier" pro mortali intellegendum est. dvorum est bene cessit masculino femininum. {{anchor+|96|Ad v. 96}} Adeo multum, valde, ut Terentius "adulescentem adeo nobilem". veritam te moenia nostra propter illud "haud tanto cessabit cardine rerum". moenia nostra Iunonis hospitium: nam legimus "quo se Iunonia vertant hospitia". et 'nostra' Graece dixit. {{anchor+|98|Ad v. 98}} Modus finis: Iuvenalis "nullo quippe modo millesima pagina surgit". sed quis erit archaismos. aut quo nunc certamine tanto? 'quo nunc' aut quo: aut ad quam rem: aut quid opus est tanto certamine? aut figurate, quo tibi hoc, id est, quo nunc certamen tantum: aut quis modus erit in tanto certamine: aut quousque, ut 'usque' extrinsecus accipiamus. {{anchor+|99|Ad v. 99}} quin potius pro 'cur non'. pacem aeternam non indutias temporales. pactosque hymenaeos licet fabula de Hymenaeo in primo libro narrata sit breviter, tamen plenior talis est: Hymenaeus, Atheniensis, adeo pulcher fuit, ut adulescens puella putaretur. is cum unam virginem nobilem ipse mediocriter ortus adamasset eiusque nuptias desperaret, quod unum poterat, sequendo puellam amori satis faciebat. sed cum Atheniensium nobilissimae virgines Eleusinae Cereri sacra facerent, subito adventu piratarum raptae sunt: inter quas etiam Hymenaeus, qui illo amatam fuerat secutus, tamquam puella raptus est. sed cum piratae praedam per maria longinqua portassent, in desertam regionem delati ac fatigati somno se dederunt: quos cum universos occidisset Hymenaeus, relictis ibi virginibus Athenas reversus est petiitque a civibus, ut, si virgines quae raptae fuerant reduxisset, dilectae nuptias impetraret. quas cum reduxisset, optatam in matrimonium virginem meruit. quod coniugium quia felix fuerat, placuit [omnibus] Atheniensibus omnibus nuptiis Hymenaei nomen interesse. est etiam alia ratio vocabuli: nam hymen quaedam membrana quasi virginalis puellae esse dicitur: qua rupta quia desinat esse virgo, hymenaei nuptiae dictae. {{anchor+|100|Ad v. 100}} Habes tota quod mente petisti propter illud "nostram nunc accipe mentem". {{anchor+|101|Ad v. 101}} ardet amans dido plus dixit haec, quam Venus imperaverat: illa enim dixerat "sed magno Aeneae mecum teneatur amore", haec dixit 'ardet' et 'traxit furorem'. 'traxit' autem dixit, ut spiritum trahere dicimus. {{anchor+|102|Ad v. 102}} communem hunc ergo populum utrum ad solum Carthaginiensem retulit, quem velit sibi communem esse cum Venere: an utrumque, id est Tyrios et Troianos? paribusque regamus avspiciis aequali potestate: et ab eo quod praecedit id quod sequitur. [et] dictum est a comitiis, in quibus iisdem auspiciis creati, licet non simul crearentur, parem tamen habebant honorem propter eadem auspicia: unde et consules pares sunt, cum necesse esset ut unus prior crearetur. {{anchor+|103|Ad v. 103}} Phrygio servire marito eloquenter, ἐμφατικῶς , ac si diceret 'exuli'. non nulli autem per fallaciam Iunonis dictum accipiunt. liceat id est non necesse sit, sed in voluntate sit Didonis si velit, ut supra 'paribus auspiciis', non imperio: potest enim imperium par non esse, cum auspicium par sit. alii invidiose dictum volunt 'liceat Phrygio marito', id est qui victus est: et non dixit 'nubere', sed 'servire'. quidam 'servire' dubitant utrum Didonem, an Tyrios dixerit. sane hic coemptionis speciem tangit. coemptio enim est ubi libra atque aes adhibetur, et mulier atque vir inter se quasi emptionem faciunt: quod ait etiam in primo georgicorum "teque sibi generum Thetys emat omnibus undis". quoniam coemptione facta mulier in potestatem viri cedit atque ita sustinet [liberis] conditionem liberae servitutis, ait [enim] 'liceat Phrygio servire marito' et in georgicis "tibi serviat ultima Thule". quoque omnis iste mos coemptionis et citra nominis nuncupationem dotis datae taxatione expediretur, quae res in manum conventio dicitur, subiunxit 'dotalesque tuae Tyrios permittere dextrae'. quid est enim aliud '‹permittere› dextrae', quam in manum convenire? quae conventio eo ritu perficitur, ut aqua et igni adhibitis, duobus maximis elementis, natura coniuncta habeatur: quae res ad farreatas nuptias pertinet, quibus flaminem et flaminicam iure pontificio in matrimonium necesse est convenire. sciendum tamen in hac conventione Aeneae atque Didonis ubique Vergilium in persona Aeneae flaminem, in Didonis flaminicam praesentare. {{anchor+|104|Ad v. 104}} Dotales Tyrios regalem spectavit personam. permittere dextrae quasi per manus conventionem: secundum ius locutus est. {{anchor+|105|Ad v. 105}} Olli aut illi, aut tunc. cetera per parenthesin dicta sunt: ordo enim est 'olli sic contra est ingressa Venus'. simulata mente hoc est 'talibus adgreditur'. {{anchor+|106|Ad v. 106}} quo pro 'ut': pronomen pro coniunctione causali. libycas adverteret oras absolutior quidem est haec lectio, sed verior et figuratior illa est 'Libycas averteret oras': nam plerumque trahitur schema, ut aliquo ituri non ad locum, sed de loco ponamus significationem, ut si dicas 'de Campania abeo in Tusciam', 'abeo' honestius est, quam si 'eo' dixeris. nec hoc tantum hoc loco facit, sed pluribus: hinc enim est "ripamve iniussus abibis?" {{anchor+|107|Ad v. 107}} Ingressa venus calliditatis est, ut supra: habet enim haec vox insidiarum significationem. quis talia demens deest 'nisi', ut sit '"nisi" demens'. {{anchor+|108|Ad v. 108}} aut tecum malit contendere bello?? non dixit 'possit': quod autem addidit †satis bello exserte. si modo quod memoras oblique, dum consentit, docet fieri non posse. {{anchor+|109|Ad v. 109}} Fortuna sequatur [aut] subauditur fortuna prospera. hoc ad casum pertinet. {{anchor+|110|Ad v. 110}} Fatis incerta feror bene omnia tetigit quibus res humanae reguntur: casum, fata, voluntatem deorum. alii sic exponunt: quia scio fatis aliud videri, ideo de Iovis voluntate nunc dubito: ergo 'fatis' propter fata. sane oratorie et blanditur et pugnat, sed non palam, dicendo incertam se esse de voluntate fatorum. {{anchor+|112|Ad v. 112}} Aut foedere ivngi si 'foedera', per se plenum est: si 'foedere', ad 'populos' pertinet. {{anchor+|113|Ad v. 113}} tu conivnx dicendo 'coniunx' ostendit eam non posse ignorare, inpossibile esse quod petit. tibi fas animum temptare precando sic Aeolus "tuus o regina quid optes explorare labor". {{anchor+|114|Ad v. 114}} Perge sequar per te incipiet. bene aliud agens aliud ostendit: ante est enim Iunonis officium ex matrimonio, sic usus Venerius: unde paulo post 'adero, et tua si mihi certa voluntas'. tum quidam ordinis esse volunt, 'tunc' temporis. excepit subsecuta est. et potest 'excepit' pro 'insidiose respondit' accipi, ut "aemulus exceptum Triton" et "excipit incautum". {{anchor+|115|Ad v. 115}} Iste labor scilicet explorationis a Iove: quod dixerat 'si Iuppiter unam'. quod instat quod fieri volo. {{anchor+|116|Ad v. 116}} Confieri 'con' abundat, ut "fata renarrabat divum cursusque docebat": quamvis veteres indifferenter 'confieri' dicebant. paucis adverte id est 'animadverte': parte pro toto usus est. et aut 'adverte paucis', aut 'paucis docebo'. {{anchor+|117|Ad v. 117}} miserrima dido aut ex persona miserantis dictum: dolet enim insidiis circumventam: aut 'miserrima' quae perdiderit castitatem. {{anchor+|118|Ad v. 118}} nemus pro silvis et montibus. ubi hoc loco pro 'cum'. {{anchor+|119|Ad v. 119}} titan Sol: unus enim de Titanibus Hyperionis filius contra Iovem non fecit. retexerit orbem quem nox tegebat: ergo 'inluminaverit'. huic contrarium "quotiens umentibus umbris nox operit terras". {{anchor+|120|Ad v. 120}} Nigrantem nigrum: participium pro nomine, sine verbo. et quaeritur, quis prius 'nigrantem' dixerit? {{anchor+|121|Ad v. 121}} Alae equites: ob hoc 'alae' dicti, quia pedites tegunt alarum vice. trepidant festinant, ut "hic me dum trepidi crudelia limina linquunt". indagine ferarum inquisitione. et quidam cum vestigatoribus alatorum mentionem inductam accipiunt: nam indaginem vestigatores ipsos tradunt, alas vero alatores, qui dextra et sinistra plagarum sublata voce prohibent feras exire. trepidant vero hoc loco 'sensim' accipiunt, non, ut alibi, 'festinant', quia saltus non cursu, sed sensim cinguntur. quidam 'trepidant' ab equis, qui hodieque trepidare dicuntur, appellari putant. Cato "sedere non potest in equo trepidante". {{anchor+|122|Ad v. 122}} Desuper infundam quia aer est Iuno. bene ergo hic se facturam dicit quod habet in potestate. omne ciebo pro 'totum': 'omne' enim numeri est, 'totum' quantitatis. {{anchor+|123|Ad v. 123}} Nocte opaca nubium caligine. {{anchor+|125|Ad v. 125}} Tua si mihi certa voluntas hoc est, si etiam tuum subsequatur officium: quia Iuno coniugii, Venus causa coniunctionis sit. igitur Iuno nil se posse adnuntiat, nisi voluntas Veneris adfuerit. 'certa' autem firma, quia promiserat. {{anchor+|126|Ad v. 126}} Conubio hoc Veneri contrarium est: et hic est dolus, quem intellectura est et risura. 'nu' naturaliter longa est ab eo, quod est 'nubere', ut "conubia nostra reppulit"; sed modo metri causa corripuit. {{anchor+|127|Ad v. 127}} hic hymenaeus erit id est, hae erunt nuptiae. sane de Hymenaeo licet superius iam dictum sit, tamen sunt etiam aliae opiniones: nam alii hunc Veneris et Liberi filium dicunt primum nuptiis prospere usum, ob quod in nuptiis vocatur: unde nuptiale carmen Hymenaeus. alii nuptiarum inventorem tradunt et ideo carminibus decorari; quod exemplum ab eo proditum ubique servatur. Cornelius Balbus Hymenaeum ait, Magnetis filium, musicae artis peritum, pulchritudine muliebri, dum nuptias Liberi patris et Althaeae religiosis cantibus celebrat, exspirasse: propter quod ei talis honor in nuptiis adtributus est, ut celebratio nominis eius nuptiarum iungendarum perpetuum omen esset. non adversata legitur et 'aversata'. {{anchor+|128|Ad v. 128}} repertis vel compertis, vel deprehensis. cur autem dolis repertis risit? qui altius intellegunt, sic tradunt: hoc est quos iampridem compererat, cum Ilium oppugnaretur. {{anchor+|130|Ad v. 130}} Ivbare exorto nato lucifero: nam proprie 'iubar' lucifer dicitur, quod iubas lucis effundit: unde iam quicquid splendet iubar dicitur, ut argenti, gemmarum. est autem lucifer interdum Iovis: nam et antiqui 'iubar' quasi 'iuvar' dicebant: plerumque Veneris stella: unde Veneris dicta est, ut "quem Venus ante alios astrorum diligit ignis". alii iubar solem; alii splendorem siderum dicunt. sane modo hysteroproteron in sensu est; [nam si lucifer iubar est] iubar enim praecedit auroram. et facit 'hoc iubar, huius iubaris'. {{anchor+|131|Ad v. 131}} Retia rara plagae multi dividunt, ut sit 'retia rara' maiora, plagas vero minora intellegamus. alii plagas per definitionem accipiunt, ut intellegamus 'quae sunt retia rara, plagae'. sciendum tamen proprie plagas dici funes illos, quibus retia tenduntur circa imam et summam partem. sane 'retia rara, plagae' et reliqua subauditur 'portantur': aut zeugma est 'ruunt'. lato ve- nabula ferro lati ferri. venabula autem ob hoc dicta, quod sunt tela apta venatui, quasi excipiabula. {{anchor+|132|Ad v. 132}} Massyli Massylorum gens est non longe a Mauritania. et 'Massyli' legendum per unum 'i' litteram, ne non stet versus: 'sy' enim longa est, ut "hinc mihi Massylae gentis monstrata sacerdos". et odora canum vis plus enim est, quam si diceret 'multitudo': unde Sallustius "qua tempestate ex ponto vis piscium erupit". ergo vim aut ad multitudinem, aut ad naturam retulit. 'odora' autem non olens, sed odorem inveniens: ergo inproprie dixit: nam 'odorum' est quod ex se odorem emittit, non quod odorem sequitur, ut Statius "et odoro vulnere pinus". sic est et "inter odoratum lauri nemus" pro 'odorum': nam odoratum est quod aliunde odorem accipit, ut 'odoratum templum'. tria ergo sunt: 'odorum' quod per se olet, 'odoratum' quod aliunde odorem accipit, 'odorisecum' quod odorem sequitur; sicut modo de canibus debuit dicere. {{anchor+|133|Ad v. 133}} Cunctantem morantem: atqui amatrix ad eum quem amabat, debuit festinare; sed pathos natura superavit, ut mulierem et reginam ostendat, ut Terentius "dum moliuntur, dum conantur, annus est". deinde haec morabatur iam studio placendi. hic enim inducitur veste, armis, auro, vel purpura comptior, cum supra naturalis pulchritudinis gloria contenta sit, ut "regina ad templum forma pulcherrima Dido". ad limina ante, vel apud. primi principes, ut "una omnes iuvenum primi". et bene reginae officio primi adsunt, quia de plebe dixerat 'it portis iubare exorto delecta iuventus' et 'Massylique ruunt equites'. {{anchor+|135|Ad v. 135}} Stat sonipes adest, praesens est: nam si 'stat' simpliciter acceperis, vituperatio est: nam legimus "stare loco nescit". denique sequentia dictum hoc explanant, ut 'ac frena ferox spumantia mandit'. spumantia spumas moventia, ut 'naufragum mare', quod naufragos facit. {{anchor+|136|Ad v. 136}} tandem hoc ad illud redditum 'reginam thalamo cunctantem'. {{anchor+|137|Ad v. 137}} sidoniam picto et reliqua. vetere ceremoniarum iure praeceptum est, ut flaminica venenato operta sit. operta autem cum dicitur pallium significatur, venenatum autem infectum: quod ipse ait in bucolicis "alba nec Assyrio fucatur lana veneno". hic vero cum dicit 'Sidoniam' ostendit Tyriam et purpuream: purpuream declarat infectam. 'chlamydem' autem pallium esse quis dubitet? praeterea flaminicam habere praecipitur arculum, ricam, venenatum, fibulam. de venenato dictum est. arculum vero est virga ex malo Punica incurvata, quae fit quasi corona et ima summaque inter se alligatur vinculo laneo albo, quam in sacrificiis certis regina in capite habebat, flaminica autem Dialis omni sacrificatione uti debebat. Vergilius ergo propter nominum et intellectus difficultatem aliter omnia conprehendit: nam pro pallio chlamydem, pro venenato, id est infecto, Sidoniam. arculum vero et fibulam ex auro facta commemorat dicendo 'cui pharetra ex auro, crines nodantur in aurum', quod in arculum potest referri: nam de fibula manifestum est cum ait 'aurea purpuream subnectit fibula vestem'. 'subnectit' autem quid aliud est, quam sursum nectit ac per hoc succinctam facit? 'vestem' vero possumus ricam accipere, quia rica genus est vestis. sciendum sane, sicut supra dictum, ubique Didonem flaminicam ostendi. limbo limbus est, sicut supra diximus, fascia, quae ambit extremitatem vestium secundum antiquum ritum, ut "victori chlamydem auratam, quam plurima circum purpura". {{anchor+|138|Ad v. 138}} cui pharetra ex auro deest 'erat'. et amat poeta iterare voces, vel pretiosas, vel necessarias, vel optabiles: pretiosas, ut "aerea cui gradibus surgebant limina" et "aurea pectoribus demissa monilia pendent": necessarias ita "ab Iove principium generis, Iove Dardana pubes": optabiles ita "humilemque videmus Italiam". crines nodantvr in avrum veluti retiolum dicit, quod colligit comas: quae Graece κρωβύλη dicitur. {{anchor+|141|Ad v. 141}} Ipse ante alios quia amatur, et ideo ei dat pulchritudinem, licet Ascanio magis congruat. pulcherrimus ex animo Didonis: hoc enim ei videbatur. alibi epitheta Aeneae dat: cum religiosum ostendit, dicit 'pium'; cum fortem, 'magnanimum'. {{anchor+|143|Ad v. 143}} ubi hoc est 'cum'. hibernam lyciam non asperam, sed aptam hiemare cupientibus: sic enim se habet natura regionis. et bene aliud agens aliud ostendit: nam constat Apollinem sex mensibus hiemalibus apud Pataram, Lyciae civitatem, dare responsa: unde Patareus Apollo dicitur: et sex mensibus aestivis apud Delum. ergo 'hibernam' utrum quod ibi hiemare soleat; an frigidam; an hieme temperatam; an quam hiberno tempore deserere soleat? xanthique flventa 'que' pro 'vel' posuit: hoc enim dicit 'vel cum Xanthum, vel cum Lyciam relinquit', ut est "suspectaque dona praecipitare iubet subiectisque urere flammis". {{anchor+|144|Ad v. 144}} deserit relinquit, ut "desertosque videre locos litusque relictum". delum maternam quae Latonam fugientem, dracone Pythone insequente, suscepit. et hoc ideo, quia, sicut dictum est sex mensibus aestivis apud Delum responsa dat. invisit repetit: per quod ostendit relicta Delo ad Lyciam transire. invisit apollo Apollini Aeneam vel propter sagittas, quibus in venatu utebatur, comparat; vel certe propter futurum infelix matrimonium: ut enim et supra diximus, nuptiis est hoc numen infensum. vel Apollini Aeneam, ut in primo Didonem Dianae: quomodo germanorum nuptiae esse non possunt. {{anchor+|145|Ad v. 145}} choros sacra. cretes ab eo, quod est 'Cres'. {{anchor+|146|Ad v. 146}} Dryopesque populi iuxta Parnasum, ut "Dryopumque trahens Erasinus aristas". Erasinus vero fluvius est. hi populi, ab Hercule victi, Apollini donati esse dicuntur. pictique agathyrsi populi sunt Scythiae, colentes Apollinem hyperboreum, cuius logia, id est responsa, feruntur. 'picti' autem, non stigmata habentes, sicut gens in Britannia, sed pulchri, hoc est cyanea coma placentes. hos Melissus ab Homero †Achabas appellari ait: qui propter scientiam sagittarum Apollini sunt gregales, sicut Cretes. {{anchor+|147|Ad v. 147}} Cynthi montis Deli. flventem unguentatum et odoribus abundantem: aut prolixum et effusum, ut τὸν ἀκερσεκόμην significet. {{anchor+|148|Ad v. 148}} fronde premit id est comprehendendo crinem efficit, ne fluat, fingens conponens, ut "corpora fingere". inplicat auro non frontem, sed crinem, qui est illi retrorsum in nodum collectus. {{anchor+|149|Ad v. 149}} Tela sonant umeris ut in nono "pharetramque fuga sensere sonantem". 'umeris' vero aut 'in umeris', aut 'ex umeris'. havd illo segnior id est, non illo deformior: nam plerumque virtus et pulchritudo pro se invicem ponuntur. hinc est "satus Hercule pulchro pulcher Aventinus": nam Herculi satis est incongrua pulchritudo. sic Plautus in Pyrgopolinice de muliere interrogat "quidnam, fortis est?" (Mil. 1111) id est pulchra. {{anchor+|150|Ad v. 150}} egregio praeclaro: et sic dicimus, quasi extra gregem. {{anchor+|151|Ad v. 151}} lustra latibula ferarum vel luporum: unde et lupanaria meretricum lustra dicuntur. {{anchor+|152|Ad v. 152}} ecce adverbium demonstrationis est, ut ostenderet velociter factum. et bene hac particula utitur: facit enim nos ita intentos, ut quae dicuntur putemus videre. ita enim capreae †suspensionis super saxa currunt, ut putes cadere illas cum exiliunt. ferae caprae hoc est capreae. et bene aptat descriptionem ad species, ut cervis campos, capreis saxa permittat. saxi pro 'montis', ut "accipiens sonitum saxi de vertice pastor". caprae quas Graeci αἰγάγρους vocant. {{anchor+|153|Ad v. 153}} Decurrere bene praeterito usus est tempore ad exprimendam nimiam celeritatem: ostendit enim iam factum. sane 'decurrere' iuxta analogiam dixit, non, ut imperiti putant, decurrerunt. {{anchor+|154|Ad v. 154}} Transmittunt celeriter transeunt: praecipue 'transmittere' est de loco ad locum transitio. {{anchor+|155|Ad v. 155}} pulverulenta num 'cervorum pulverulenta agmina', quae pulverem faciunt, ut "pulverulenta coquat maturis solibus aestas"? glomerant pro 'involvunt'. alias pro 'in unum contrahunt', ut "quem circum glomerati hostes": vel glomerati eunt. {{anchor+|157|Ad v. 157}} gavdet equo gaudet, quod acrem equum habeat et velocem. iamque hos cursu id est 'modo', ut "iamque eadem digitis, iam pectine pulsat eburno". et bene puerilem osten- dit animum, qui per mobilitatem et inconstantiam frequenter optat timenda. {{anchor+|158|Ad v. 158}} pecora inter inertia votis bene per contemptum 'pecora', cum ea sint pecora, quae non silvestri, sed humano usui aluntur. 'inertia' autem pro ignavis et innocuis posuit; et hoc ad capreas et cervos retulit, ‹ut› in georgicis "inbelles ‹dant proelia cervi›": nam 'iners' proprie quid sit Lucilius declarat "ut perhibetur iners, ars in quo non erit ulla". {{anchor+|159|Ad v. 159}} Monte leonem per transitum tangit historiam: nam Ascanius praeter Iulum et Ilum, quae habuit nomina, etiam Dardanus et Leontodamas dictus est, ad extinctorum fratrum solacium: ideo nunc eum dicit optare adventum leonis, paulo post 'Dardaniusque nepos Veneris'. constat etiam Aeneam Dardanum dictum, ut ostendit in quarto "hauriat hunc oculis ignem crudelis ab alto Dardanus", item Ilioneus "hinc Dardanus ortus, huc repetit": nam latenter etiam illud nomen ostendit. {{anchor+|161|Ad v. 161}} Commixta grandine nimbus secundum Iunonem 'his ego nigrantem commixta grandine nimbum'. et bene etiam grando adicitur, quia poterat nimbus contemni facilius. murmur autem caeli ad infaustum omen pertinet, quia tonitru dirimuntur auspicia. {{anchor+|163|Ad v. 163}} nepos veneris quidam indecenter dictum volunt, ut Venus avia sit. {{anchor+|164|Ad v. 164}} De montibus amnes ne vel investigare Tyrii possent reginam. {{anchor+|166|Ad v. 166}} Deveniunt bene subprimit rem pudendam: sic Terentius "'quid tum' fatue? fateor". prima et tellus satis perite loquitur: nam secundum Etruscam disciplinam nihil tam incongruum nubentibus, quam terrae motus vel caeli dicitur. quidam sane etiam Tellurem praeesse nuptiis tradunt; nam et in auspiciis nuptiarum invocatur: cui etiam virgines, vel cum ire ad domum mariti coeperint, vel iam ibi positae, diversis nominibus vel ritu sacrificant. et pronvba ivno quae nubentibus praeest. Iunonem autem dedisse signa per tempestatem constat et pluvias, quae de aere fiunt. Varro pronubam dicit quae ante nupsit et quae uni tantum nupta est: ideoque auspices deliguntur ad nuptias. {{anchor+|167|Ad v. 167}} dant signum] ut dei nuptiales. fulsere ignes Varro dicit "aqua et igni mariti uxores accipiebant": unde hodieque et faces praelucent et aqua petita de puro fonte per felicissimum puerum aliquem aut puellam, interest nuptiis, de qua nubentibus solebant pedes lavari. alii 'fulsere' pro malo omine positum volunt. cum enim ait fulsisse ignes, infaustum conubium videtur ostendere, quia actio perimitur, cum de caelo servatum est. et bene hoc totum ad Iunonem refertur, quia aer esse dicitur; unde aquas cum ignibus dedit. {{anchor+|168|Ad v. 168}} Vlularunt bene medium elegit sermonem: nam ait Lucanus "non tu laetis ululare triumphis" (6.261). in luctu autem ululari, non dubium est. et ideo medium elegit sermonem, quia post nuptias mors consecuta est. non nulli ita accipiunt, quod ululare veteres etiam in sacris dicebant ex Graeca consuetudine. ergo 'ulularunt nymphae' quasi nuptiarum sacra celebrarunt. Graeci autem ὀλολυγμόν appellant: nam et primam congressionem proelii ὀλολυγήν dicunt: quod Vergilius ostendit "magnoque ululante tumultu". {{anchor+|170|Ad v. 170}} Specie famave movetur species rerum Didonis praesentium est, quod quasi aspicitur, fama autem rerum absentium. hoc ergo dicit: non eam movet nec praesens deformitas, quod non in thalamo, sed in specu concubuerat: sed nec futura mox fama. ‹alii]2 accipiunt facti qualitate aut respectu honestatis, τῷ πρέποντι . adeo illam nec Tyriorum pudebat, videntium talia, nec aliarum gentium, quae audiebant. ergo 'fama' deest mala. {{anchor+|171|Ad v. 171}} Meditatur exercet: sic Horatius "et horridam cultis diluviem meditatur agris". nec incongrue dictum: actus enim est in ipsa meditatione: nam exercitium est meditatio. sciendum tamen est hodie hoc in usu non esse. {{anchor+|172|Ad v. 172}} praetexit praetegit. culpam ut supra "succumbere culpae". {{anchor+|174|Ad v. 174}} Fama malum definitio est, ut 'quo' ex praecedenti pendeat nomine: quamquam alii 'qua' legant. sane 'quo' nisi definitio sit, legi non potest; nec enim procedit, ut ordo sit 'Fama, quo non aliud malum est velocius'. {{anchor+|175|Ad v. 175}} Mobilitate viget dat ei σωματοποιί̈αν . et laudat a contrario: cum enim omnia labore minuantur, haec crescit. sane 'viget' quidam pro vigescit accipiunt. {{anchor+|176|Ad v. 176}} metu primo non 'primo metu', sed 'primum', quod initio cautius loquatur, id est in principio: cum enim quis veretur, ne auctor sit, quod audit continet; at ubi sit vulgatum, passim loquitur. et modo 'primo' adverbium est, non nomen. attollit in avras sumpta licentia, quae minuebatur timore. {{anchor+|177|Ad v. 177}} Ingrediturque solo et caput inter nubila condit hoc vult ostendere, nec humili eam fortunae parcere, nec superiori. vel quia famae incertus auctor. {{anchor+|178|Ad v. 178}} Terra parens generale est: parens rerum omnium. ira inritata deorum amphibolon est, utrum sua ira propter extinctos gigantas, an 'ira deorum inritata', quae extinxerat gigantas. vel ideo 'ira deorum', quod in eam fulmina et grandines de caelo cadunt. {{anchor+|179|Ad v. 179}} Extremam aut post omnes gigantas, quippe ad deorum ultionem nata: nam per ipsam eorum crimina vulgata sunt: aut certe 'extrema' pessima: omnes enim, qui de medicina tractant, dicunt naturale esse, ut inutiliores sint qui nascuntur ultimi. Famam ergo inducit ultam esse fratres, quia ipsa deorum delicta vulgavit. ut perhibent quotienscumque fabulosum aliquid dicit, solet inferre 'fama est'. mire ergo modo, cum de ipsa fama loqueretur, ait 'ut perhibent'. coeo enceladoque isti gigantes fuerunt inter alios, qui Iovem superpositis montibus regno caelesti detrudere conati, fulminibus sunt deleti. et bene elegit ex fratribus maximos, ex quibus aestimaretur. {{anchor+|180|Ad v. 180}} Pedibus celerem et pernicibus alis convertit rerum epitheta: nam 'pernix' pedum est, ut "pernicibus ignea plantis", celeritas pennarum est, ut "celerique fuga sub sidera lapsae". aut certe intentio describentis est: supervacua enim est alas habenti pedum pernicitas: aut sic intellege 'pedibus celerem et alis velocibus? {{anchor+|181|Ad v. 181}} monstrum bene vituperavit Famam ex accidentibus personae, per parentes malos et fratres: et quod eam describit, non est narratio, sed argumentatio. quidni monstrum, quae huius naturae sit, ut quot plumas, tot oculos, tot linguas, tot aures et cetera? quot sunt corpore plumae non ipsius, sed in omnium corporibus: nam exaggeratio est, ac si diceret 'quot sunt arenae'. {{anchor+|182|Ad v. 182}} Oculi subter adverbium est, ac si diceret: non sub plumis, sed sub ipsa. et mire 'subter', quasi quae non videatur, et omnia videat. [reliqua] mirabile dictu sic exclamavit poeta, quasi minus admirationis haberet ipsa descriptio. {{anchor+|183|Ad v. 183}} Tot lingvae infinitus est numerus: nam re vera quot sunt homines, in quibus fama est, tot ora habet, quae sunt hominum. totidem ora sonant aliud visu, hoc est 'ora'; aliud auditu, hoc est 'sonant'. {{anchor+|184|Ad v. 184}} Nocte volat bene naturalem rem dixit: nam quanto celatum est aliquid, tanto magis requiritur. et sine dubio incipiens fama semper obscura est: quae divulgata conquiescit: unde ait 'luce sedet custos'. caeli medio absolute: quia inter caelum terramque medium est. terraeque per umbram noctem umbram terrae esse numquam apertius significavit. {{anchor+|185|Ad v. 185}} stridens potest et ad oris sonum, et ad alarum referri. dulci declinat lumina somno qui est omnibus animantibus dulcis. et 'somno' utrum ablativo, an dativo? ‹dativo› melius interpreteris, quasi non succumbat illi. {{anchor+|186|Ad v. 186}} luce sedet id est per diem: aut ut lux coepit. et bene nocturna illi et diurna officia dat, ne dulci somno capiatur. custos speculatrix, ne quid eam praetereat; non, quae custodiat aut servet. summi culmine tecti per domos nobilium, propter res privatas. {{anchor+|187|Ad v. 187}} Turribus aut altis per domos regum, propter res publicas. magnas territat urbes magnos populos. et dicit plebeios. et ostendere vult Famae linguis neminem exceptum qui non exagitari possit. {{anchor+|188|Ad v. 188}} Tenax in omnibus perseverans: tam in enuntiandis falsis rebus, quam in veris. {{anchor+|189|Ad v. 189}} haec tum vel Fama talis et tanta: vel haec facta. populos utrum generaliter, an Tyrios et Troianos tantum? {{anchor+|190|Ad v. 190}} Gavdens propter inventam materiam. et quidam non temporale Famae epitheton 'gaudens' esse volunt, sed generale, ut multiplici sermone gaudeat, quo tunc populos implebat. facta atque infecta sicut sequentia indicant. et est quasi proverbiale: nam hoc est 'tam ficti pravique tenax, quam nuntia veri'. {{anchor+|191|Ad v. 191}} venisse Aeneam haec facta sunt. {{anchor+|192|Ad v. 192}} viro marito, "ut vir gregis ipse caper". dignetur libravit sermonem, quasi personae superioris. {{anchor+|193|Ad v. 193}} hiemem inter se luxv, quam longa, fovere id est nunc hiemem inter se luxu fovere, in quantum longa est ipsa hiemps. facit talem etiam alibi figuram, ut "Thybris ea fluvium, quam longa est nocte tumentem leniit" pro 'quam longa est ipsa nox'. fovere veteres 'fovere' pro diu incolere et inhabitare dixerunt, ut ipse alibi "fovit humum". {{anchor+|194|Ad v. 194}} Regnorum inmemores hoc fingit: nam et illi curae est Carthago et Aeneae Italia. an quia quod una patitur duobus assignat? cupidine ‹cupidinem› veteres inmoderatum amorem dicebant: Afranius †neraria "alius est amor, alius cupido * * * amant sapientes, cupient ceteri". Plautus cum distinctione posuit "cupidon te †cum sicut anne amor?" quod intellegitur vehementer illam amare vel inpatienter. ipse alibi "quem Venus Cupidoque imperat, suadet amor" (Cur. 3) dicendo 'imperat' violentiam ostendit, 'suadet' addendo moderationem significat. {{anchor+|195|Ad v. 195}} Dea foeda crudelis, impia: quod alibi interpretatur. "eadem impia fama detulit". in ora palam, ut antequam audiant loquantur. et proprie 'ora'. Terentius "in ore esse omni populo". {{anchor+|196|Ad v. 196}} Iarbam filium Iovis Ammonis. Liber cum Indos peteret et per Xerolibyam exercitum duceret, fatigatus siti Iovis sui patris imploravit auxilium, et statim viso ariete fons secutus est. unde factum est Iovi Ammoni ab arenis dicto simulacrum cum capite arietino: quod ideo fingitur, quia satis eius sunt involuta responsa. iarbam filium Iovis Ammonis. Liber, vel ut alii dicunt, Hercules, cum Indos peteret, et per deserta Libyae, hoc est per Xerolibyam, exercitum duceret, fatigatus siti Iovis patris imploravit auxilium: cui ille arietem ostendit, quem secutus ille pervenit ad locum quendam, in quo aries terram pede suo scalpsit, e quo loco fons manavit. unde factum est, ut Iovi Ammoni, ab arenis dicto, templum cum simulacro cum cornibus arietinis constitueretur: quod ideo fingitur, quia satis eius sunt involuta responsa, aut quia Libyes Ammonem arietem appellant. alii hunc Ammonem in loco natum, ubi sola ovis fuerat, a finitimis inventum dicunt, creditumque ex Iove et ove natum appellatumque Ammonem ab arena, quia ibi tale solum est. alii inter Cyrenas atque Carthaginem locum tradunt fuisse, in quo pastores puerum arietinis cornibus insignem, in arena sedentem ac vaticinantem deprehenderunt. hic sublatus tacebat, repositus loquebatur: mox cum e conspectu hominum subito recessisset, creditus est deus: unde Iovem ideo ibi colere coeperunt, nomine Ammonem, quod in arena fuerat visus. {{anchor+|197|Ad v. 197}} aggerat iras super eas, quas habebat ex contemptu. {{anchor+|198|Ad v. 198}} Rapta stuprata, ut "et rapti Ganymedis honores". et "rapta raptoris mortem vel nuptias optet". garamantide nympha et proprium potest esse et gentile: nam Garamantes sunt iuxta Libyam: a Garamante, filio Apollinis. {{anchor+|200|Ad v. 200}} Centum finitus numerus pro infinito. sane in primo Aeneidis qui mos sit templorum constituendorum relatum est: quae aut tantum sacra sunt, aut ibi etiam res publica administrari auspicato potest. hic ergo templa tantum sacra declarat cum subiungit 'centum aras posuit vigilemque sacraverat ignem, excubias divum aeternas pecudumque cruore', quibus scilicet et sacratio ageretur; et nihil de publicis rebus actum aliqua narratione subiungit. alii templum dicunt non solum quod potest claudi, verum etiam quod palis aut hastis aut aliqua tali re, et lineis aut loris aut simili re saeptum est: quod effatum est. amplius uno exitu in eo esse non oportet, cum ibi sit cubiturus auspicans. centum aras posvit per praeteritum perfectum intulit, sacraverat per praeteritum plusquamperfectum. at e contrario "multa vastabat caede" et "ardentesque avertit". alibi simile schema per tempora: "ipse oratores ad me" et reliqua "cum sceptro misit, mandat" et reliqua, et "mactat binas de more bidentes vinaque fundebat pateris". vigilem ignem utrum ad quem vigiliae agebantur, an perpetuum? vigilemque sacraverat ignem excvbias divum] [quod] significat sine intermissione fieri sacrificia, ad quem excubare per diem et noctem necesse sit, ut dicimus cotidie in officio esse: non ergo apud quas dii excubant, sed quae diis excubantur. {{anchor+|201|Ad v. 201}} Excubias divum aeternas definitio est aeterni ignis. quid est ignis pervigil? excubiae deorum. et sciendum non vacare ratione, ut in aliquibus templis sit ignis pervigil: nam potestates aut terrenae sunt, aut aeriae, aut aetheriae; sed quia aether ignis est, ideo in aetheriarum potestatum templis ignis est, ut reddatur eis imago sui elementi. est autem in templo Iovis, qui aether est, et Minervae, quae supra aetherem est: unde de patris capite procreata esse dicitur. {{anchor+|202|Ad v. 202}} variis florentia sertis aliis atque aliis, ac sic perpetuo tempore. {{anchor+|203|Ad v. 203}} Isque amens animi et amator, et barbarus. sane nomen esse ostendit ponendo genetivum. amens animi ut "saevit inops animi". sane 'amens animi' nominativum pro genetivo posuit. num ergo 'amentis animi'? amaro quod audierat sibi praelatum Aeneam. amaro aspero, ut "hostis amare, quid increpitas?" {{anchor+|204|Ad v. 204}} Media inter numina divum ac si diceret et 'diis testibus', ut Sallustius "quam mediusfidius veram licet mecum recognoscas": id est sis dictis medius: fidius, id est Διὸς υἱός , Iovis filius, id est Hercules. medium dixit testem. sane multi 'munera' legunt, hoc est in media precatione deorum: et est invidiosius, si inter munera, quae ipse sacraverat. {{anchor+|205|Ad v. 205}} manibus supinis iuxta rationem: nam inferos demissis ad terram manibus invocamus: ut Homerus inducit Althaeam, matrem Meleagri, manibus in longum porrectis, ut ipse alibi "passis de litore palmis": caelestes levatis ad caelum, ut modo, et alibi "duplices tendens ad sidera palmas". supplex orasse supinis partim precatur, unde ait 'supplex': partim conqueritur, unde ait 'orasse', id est dixisse: hinc et oratores dicimus: nam 'rogare' non procedit, quia conqueritur magis. {{anchor+|206|Ad v. 206}} ivppiter omnipotens epitheta, quae commemorationem potentiae habent, interdum exprobrationis vim obtinent, ut hoc loco. mavrusia Maura: nam protentio est nunc. Coelius "Maurusii, qui iuxta oceanum colunt". {{anchor+|207|Ad v. 207}} Nunc epulata dum in epulis est: nam eum deseruit participium. et bene 'nunc' dixit: quasi celebrantibus eius sacra tanta iniuria acciderit. officia enim in deos, licet aeternam habeant gratiam, et spectent tam praeteritum quam futurum, tamen in praesenti plus valent. semper autem Iovi propter hospitalitatem libatur. et bene conqueritur, quia humanas res ne tum quidem curat, cum ei tribuitur honos sacrificii. et 'gens epulata' bene dixit, ac si diceret me iuvante, me praebente sumptum. lenaeum Bacchicum: nam Liber Lenaeus dicitur, quia torculis praeest, qui et Graece ληνοί dicuntur: nam cum sit Graecum, a mentis delenimento non potest accipi. lenaeus ex calcatorio ἀπὸ τῆς ληνοῦ , hoc est ‹a› lacu. {{anchor+|208|Ad v. 208}} aspicis haec id est talia. et hoc sentit: itane talia aspicis, nec vindicas? fulmina torques vel intorques, vel gubernas. {{anchor+|209|Ad v. 209}} Nequiquam horremus quia non iudicio hoc facis: quia non punis malos et supervacua horremus: aut quia existimamus ea non emitti manu tua. an 'nequiquam' pro non, ut sit 'tu fulmina non torques'?. caecique ignes non quia non videntur, sed quorum origo non apparet. an quorum rationem ignorantes timemus: alii enim de ventis dicunt fieri, alii de nubibus, alii de aere fulmen. in nubibus ac si diceret, non ex te fiunt; si enim errant, tuo non reguntur imperio. Iuvenalis "non quasi fortuitus nec ventorum rabie sed iratus cadat in terras et iudicet ignis". {{anchor+|210|Ad v. 210}} terrificant animos et reliqua. latenter secundum Epicureos locutus est. {{anchor+|211|Ad v. 211}} Femina invidia a sexu, contemptu inferioris. et iam incipit specialis conquestio. est autem ordo 'femina errans, quae in nostris finibus urbem posuit'. et est exaggeratio: primum quod pretio, deinde exiguam, dein certis legibus. {{anchor+|212|Ad v. 212}} Pretio ut ostendat eam nec meruisse per gratiam, nec invasisse virtute. et si vendidit, quid conqueritur? scilicet vel defraudatus per corium, vel de nuptiarum promissione: aut 'exiguam pretio' pro exigui pretii. litus non ait agros, sed 'litus', ut et supra diximus, terram mari vicinam. modo etiam infertilem sibi et angustam vult ostendere, hoc est talem illi dedimus terram, quae nulli esset necessaria, qua tamen contenta fuit. arandum videtur illud attingere moris antiqui, quod cum conderetur nova civitas, tauro et vacca, ita ut vacca esset interior, a magistratu muri designarentur. nam ideo ad exaugurandas vel diruendas civitates aratrum adhibitum, ut eodem ritu, quo conditae, subvertantur. Horatius "inprimetque muris hostile aratrum". {{anchor+|213|Ad v. 213}} Loci leges dedimus aut quam tributariam fecimus: aut cui ideo concessimus civitatem, ut in nostrum veniret matrimonium: ut iusta ira sit. conubia hic 'nu' produxit, cum alibi corripuerit, ut "conubio iungam stabili". nostra pro 'mea': est autem nobilius: sic Numanus "en qui nostra sibi bello conubia poscunt". Sallustius "nos in tanta doctissimorum hominum copia". {{anchor+|214|Ad v. 214}} Dominum ut superius "liceat Phrygio servire marito". est autem de iure, quasi per coëmptionem. vel 'dominum' maritum, ut alibi 'dominam' uxorem "hi dominam Ditis": et est quasi vehemens accusatio: me maritum respuit et Aeneam non virum, sed dominum recepit. paris similis Paridi: iniuria a persona. sic Iuvenalis "et calvo serviret Roma Neroni": probrosis enim nominibus veteres convicia dicebant, ut Sallustius "tyrannumque et Cinnam maxima voce appellans". et bene 'Paris' quasi qui sustulit pactam. {{anchor+|215|Ad v. 215}} Semiviro comitatu ut o "vere Phrygiae! neque enim Phryges": id est effeminati. et bene non solum regi, sed et sociis convicium facit. sane quidam tradunt iure hoc in Phrygas dictum: ab ipsis enim ferunt coepisse stupra puerorum. {{anchor+|216|Ad v. 216}} Maeonia mitra Lydia: nam utebantur et Phryges et Lydi mitra, hoc est incurvo pilleo, de quo pendebat etiam buccarum tegimen. sane quibus effeminatio crimini dabatur, etiam mitra eis adscribebatur: multa enim lectio mitras proprie meretricum esse docet. ergo ex habitus qualitate mutuatur invidiam: nam eum non iam effeminatum, sed velut meretricem appellat, quod est inimicius non mulierem tantum, sed etiam meretricem vocare, cum, sicut supra dictum est, et alius insectator dicat "o vere Phrygiae! neque enim Phryges". crinemque madentem subnixus crinem unguentatum subnixum et subligatum habens. aut 'subnixus' fiducia elatus. {{anchor+|217|Ad v. 217}} Rapto potitur stupro fruitur: nam proprie raptus est inlicitus coitus; nec enim hic rapuerat. {{anchor+|218|Ad v. 218}} Templis quippe tuis ferimus ac si diceret, non mirum si haec patimur te colentes. sic supra ad inrisionem dictum 'Iuppiter omnipotens', ac si diceret: tu es, qui potest omnia? fovemus inanem aut quia frustra te credimus mundi esse rectorem: aut quia me tuum filium esse confido. 'fovemus' autem quasi in se infirmam. {{anchor+|219|Ad v. 219}} orantem perorantem, non precantem, ut supra dictum est: "talibus orabat Iuno". arasque tenentem veteres aras 'asas' dicebant; postea inmutata littera 's' in 'r' 'aras' dixerunt, sicut Valesios Valerios, Fusios Furios: quod Varro rerum divinarum in libro quinto plenius narrat: necesse enim erat aras a sacrificantibus teneri: quod nisi fieret, diis sacrificatio grata non esset. quod plenius intellegi voluit, gratum hoc esse numinibus, subiungendo 'arasque tenentem audiit omnipotens'. {{anchor+|220|Ad v. 220}} Oculosque ad moenia torsit regia ut inde pellat Aeneam; nec videatur esse contrarium quod turbantur omnia Iove Africam respiciente: nam utrumque a turpi liberat fama. {{anchor+|221|Ad v. 221}} et oblitos famae melioris amantis oblitos et eos dicimus qui aliquid neglegunt, vel quibus aliquid excidit, ut hoc loco; et id quod de memoria excidit, sed figurate, "ut nunc oblita mihi tot carmina". 'famae' autem 'melioris' hoc est 'neque enim specie famave movetur'. {{anchor+|223|Ad v. 223}} vade, age singulis verbis et iubentis, ut 'vade'; et hortantis, ut 'age'; et blandientis, ut 'nate' expressit adfectum. voca zephyros aut quibus Aeneas naviget: unde est "nec zephyros audis spirare secundos": aut qui vehant Mercurium, ut "ventosque secabat", item "rapido pariter cum flamine portant". {{anchor+|224|Ad v. 224}} dardanivmque ducem ordo est 'Dardaniumque ducem adloquere'. Tyria carthagine quasi homini, ita civitati epitheton patrium dedit. 'Carthagine' autem pro 'Carthagini': et pro adverbio in loco, de loco posuit. sic Horatius "Roma Tibur amem, ventosus Tibure Romam" pro 'Tiburi' {{anchor+|225|Ad v. 225}} Expectat moratur, deterit tempus. non respicit urbes non cogitat, cum illum necesse sit ad Italiam navigare. {{anchor+|226|Ad v. 226}} celeres pro 'celer' vel 'celeriter'. {{anchor+|227|Ad v. 227}} Non illum nobis κατὰ τὸ σιωπώμενον intellegimus. pulcherrima epitheton perpetuum, nec ad praesens negotium pertinens. {{anchor+|228|Ad v. 228}} Graivmque ideo bis vindicat armis alii dicunt 'bis' semel a Diomedis singulari certamine, in quo a Diomede percussus est saxo: Iuvenalis "vel quo Tydides percussit pondere coxam Aeneae": et item in excidio, sicut legimus "descendo ac ducente deo" et "hoc erat alma parens". alii dicunt propter Diomedis et Achillis certamina singularia. sed quando cum Achille dimicavit, a Neptuno liberatus est: potest tamen hoc pro Venere factum videri: sic enim Iuno imputat Veneri quod pro ea factum est dicens "et potes in totidem classes convertere nymphas". potest etiam et alter sensus esse: nam Troia antea ab Hercule, qui et ipse Graecus fuit, capta est: ut intellegamus iam tunc Aeneam natum fuisse: nec enim multum tempus interfuit, cum constet Priamo tunc ab Hercule imperium traditum. 'vindicat' autem pro 'vindicavit': et quaedam ideo praesenti pro praeterito tempore ponuntur, ad maiorem significationem figurandam, ut "vel qualis equos Threi+ssa fatigat" et "Coeumque Iapetumque creat", ut e contrario praeteritum tempus ad exprimendam celeritatem, ut "suras incluserat auro" et "exiit ad caelum ramis felicibus arbos". et 'vindicat' eripit, ut 'qui in libertatem vindicat', id est eripit servituti. {{anchor+|229|Ad v. 229}} Gravidam imperiis quasi parituram imperia: vel unde multi imperatores possent creari, ut "hinc populum late regem". ideo autem 'gravida' ablativo iungitur, quia etiam 'gravis illa re' dicimus, unde est huius origo sermonis. sic Plautus in Amphitruone "uxor tua non puero, sed peste gravida est" (Am. 719). alii hunc ordinem volunt: sed fore, qui Italiam gravidam rerum abundantia et bello frementem imperiis regeret. belloque frementem exceptis temporibus, quibus a Latino regebatur, ut "longa populos in pace regebat": nam alias bellicosa fuit Italia. {{anchor+|230|Ad v. 230}} alto inlustri, nobili. {{anchor+|231|Ad v. 231}} Proderet modo 'protenderet', id est propagaret. 'propago' autem si genus significet, 'pro' brevis est, ut "sit Romana potens Itala virtute propago": si de arbore dicas, producitur 'pro', ut "flexos propaginis arcus exspectant". 'prodere' sane significat et occulta detegere, unde proditores dicti, et decipere vel perdere, ut "unius ob iram prodimur": et est in infinitum haec lexis polysemos. Plautus "nam illud quod dat perdit, et illi prodit vitam ad miseriam" (Trin. 340), cum de paupere loqueretur. {{anchor+|233|Ad v. 233}} Super sva lavde id est pro sua laude. et Graecum est schema: sic enim Demosthenes ὑπὲρ τοῦ στεφάνου , id est pro corona. molitur praeparat, exercet. {{anchor+|234|Ad v. 234}} Ascanione propter illud quod frequenter diximus, ipsi imperium deberi. ideo autem hoc asserit poeta, ut laudando Iulum Caesarem laudet, quia ab eo originem ducit, ut "Iulius a magno demissum nomen Iulo" Romanas invidet arces honestior elocutio est si addamus quam rem invidemus, ut "Liber pampineas invidit collibus umbras". {{anchor+|235|Ad v. 235}} Inimica in gente praeoccupat quasi praescius: nam nondum inimica est. {{anchor+|236|Ad v. 236}} Prolem avsoniam ut in sexto "nunc age Dardaniam prolem quae deinde sequatur gloria": vel quia de Lavinia Silvium habuit. {{anchor+|237|Ad v. 237}} Haec summa est id est mei praecepti collectio: hoc est totum propter quod mitteris, ut Iuvenalis "in summa, non Maurus erat neque Sarmata". hic nostri nuntius pro 'talis', ut "manibusque meis Mezentius hic est" et "hunc ego te, Euryale, aspicio" pro 'talem'. {{anchor+|238|Ad v. 238}} Parere parabat non respondet quasi numen inferius, sed dictis obtemperat, ut "paret Amor dictis carae genetricis". {{anchor+|239|Ad v. 239}} Talaria nectit Mercurius ideo dicitur habere pennas quia citius ab omnibus planetis in ortum suum recurrit: unde et velox et errans inducitur, ut "quos ignis caeli Cyllenius erret in orbes". {{anchor+|242|Ad v. 242}} Tum virgam capit id est caduceum, quod primo Apollo habuit et donavit Mercurio, accepta ab eodem lyra sibi tradita. sic Horatius "fraternaque umerum lyra". huius autem virgae haec ratio est. Mercurius et orationis deus dicitur et interpres deorum: unde virga serpentes dividit, id est venena: nam serpentes ideo introrsum spectantia capita habent, ut significent inter se legatos colloqui et convenire debere, quia bellantes interpretum oratione sedantur: unde secundum Livium legati pacis caduceatores dicuntur: sicut enim per fetiales, a foedere, bella indicebantur, ita pax per caduceatores fiebat. quibus caduceis duo mala adduntur, unum Solis, aliud Lunae. sane de ipsis serpentibus haec opinio est †Mercurius haec tam fera animalia concordent, nos quoque concordare debere. Ἑρμῆς autem Graece dicitur ἀπὸ τῆς ἑρμηνείας , Latine interpres. sane caduceum postea inventum dicitur. virga vero insigne potestatis est, nam ideo ea et magistratus utuntur. dicta, quod vi regat. hac et vates plerumque utuntur: unde et Circe videtur homines mutasse, ut "aurea percussum virga". et hodieque tam athletarum quam gladiatorum certamina virga dirimuntur. et praefecti gentium Maurarum cum fiunt, virgam accipiunt et gestant. animas pro 'umbras' secundum poeticum morem. animae enim in caelo sunt, ut "visa dehinc caelo facies delapsa parentis". huius autem rei ratio altioris est scientiae. {{anchor+|244|Ad v. 244}} Lumina morte resignat claudit, perturbat. est et aliud quod physici dicunt, pupillas, quas in oculis videmus, morituros ante triduum non habere: quibus non visis est summa desperatio. hoc ergo dicit 'resignat', hoc est aufert signa luminibus: id est signorum, quibus quaeque noscuntur, intellectum tollit. Cicero resignari pro auferri ait in pro Archia "aliquandiu incolomis post damnationis calamitatem omnem tabularum fidem resignasset", hoc est abstulisset. alii tradunt resignare vetuste ita dictum, ut nos adsignare dicimus pro damno, ut est apud Catonem in Lucium Furium de aqua "quod attinet ad salinatores aerarios cui curam vectigalium resignantur" et idem in oratione 'ne spolia figantur nisi de hoste capta' "sed tum ubi †ludi misi sunt revertantur resignatis vectigalibus". {{anchor+|245|Ad v. 245}} agit ventos non vocat aut transit, nam sequitur 'et turbida tranat.' an ergo ducit atque moderatur, ut "mulcentem tigris et agentem": unde et paedagogos dicimus? an excludit ac pellit, ut "ac membris agit atra venena?" an insequitur, ut "palantes Troas agebat?" an ante se agit, ne reflectant, ut "equos agit", quia illis defertur? nam dixit 'rapido pariter cum flamine portant'. an 'agit' in actu est? Sallustius "inter certamina dominationis aut libertatis agit". tranat transvolat, ut "nare per aestatem liquidam suspexeris agmen". {{anchor+|246|Ad v. 246}} Apicem et latera bene ei quae sunt hominis dat: nam rex fuit. qui cum audisset oraculo, cavendum esse a Iovis filio, et timore nullum susciperet, a Perseo in montem conversus est viso Gorgonis capite, eo quod illum noluit suscipere. ut autem in primo diximus, peritus astrologiae fuit: nam et Herculem docuit. sane Latine Telamo dicitur, ut Nilus Melo. bene ei quae sunt hominis dat: nam et umeros, barbam, mentum senem dicit. hic autem Atlas rex fuit, qui habuit, sicut quidam volunt, iuxta Aethiopas pomarium, in quo mala aurea nascebantur, quae Hesperides et insomnis draco custodiebant. hic cum audisset a Themide, antiquissima dearum vate, cavendum esse a Iovis filio, qui ea poma quandoque sublaturus esset, et timore nullum susciperet, audito quod Perseus Iovis esset filius, suscipere eum hospitio noluit: a quo in montem conversus est viso Gorgonis capite. ut autem in primo diximus, peritus astrologiae fuit: nam et siderum cursum deprehendisse dicitur et Herculem docuisse. {{anchor+|247|Ad v. 247}} atlantis Aetheris et Diei filius, cui poenae gratia caelum inpositum dicitur, quod, ut quidam volunt, cum Titanibus steterit. duri laboriosi: et merito, qui caelum sustinet: unde ait fulcit, hoc est sustinet, propter altitudinem: nam altus est nimis. {{anchor+|248|Ad v. 248}} atlantis cinctum repetitio cum emendatione et auctu. {{anchor+|250|Ad v. 250}} Nix 'nivis' facit; sed verbum 'ninguit' non hinc venit, sed ab eo quod est 'haec ninguis' et 'hae ningues': Lucretius "albas effundere ningues". 'ninguit' autem prima persona caret et secunda, quia non est in nostro arbitrio. fabula autem talis est: Nilus Callirrhoen, Oceani filiam, amavit: ex his nata puella nomine Chione, quam cum rure vitam agentem * * * Iuppiter a Mercurio tolli et nubibus misceri praecepit: unde factum est, ut nives quae cadunt Graece χιόνες appellentur; quae tamen nives, repraesentantes virginis vitam priorem, montibus magis inhaerent. ideo autem cadentes nives sata exurunt, ut ostendant, puellam iniuriam, quam pertulit a rustico, vindicare. {{anchor+|251|Ad v. 251}} Praecipitant ut "nox umida caelo praecipitat": pro praecipitantur. senis aut propter aetatem: aut adlusit ad nives, ut "gelidus canis cum montibus umor liquitur". riget aut frigida est, aut recta est: unde et rigorem dicimus directionem. inde est "vestesque rigescunt" et "diriguere oculi". {{anchor+|252|Ad v. 252}} Paribus alis leni volatu, ut "dixit et in caelum paribus se sustulit alis". nitens quidam pro 'volans' accipiunt: et est participium a verbo 'nitor'. cyllenius aut ab avia: unde paulo post 'Cyllenia proles': aut a Cyllene, Arcadiae monte, ubi dicitur esse nutritus. {{anchor+|253|Ad v. 253}} Toto corpore uno impetu excussus. sic Lucanus "nec se tellure cadaver paulatim per membra levat terraque repulsum est erectumque semel" (6.755). {{anchor+|254|Ad v. 254}} Avi similis incongruum heroo credidit carmini, si mergum diceret, vel, ut quidam volunt, fulicam: ut alibi ciconiam per periphrasin posuit "candida venit avis longis invisa colubris". sic est et "testa cum ardente viderent scintillare oleum". sane fabula de mergo talis est. Aesacus quidam puer, nympha Alexirhoë editus, aliam eiusdem fontis nympham amabat. quae cum insequentem amatorem fugeret, ad quoddam specu delata calcato serpente interempta est: quod postquam amator vidit, in mare se praecipitavit: cuius cum membra ferrentur fluctibus, miseratione deorum in avem mergum mutatus est, quia semper mergi fluctibus gaudent. {{anchor+|255|Ad v. 255}} piscosos pisculentos: causa cur volet. hvmilis humiliter: et tractum est ab humo, ut "qua me quoque possim tollere humo". {{anchor+|257|Ad v. 257}} Litus arenosum libyae bene 'arenosum' addidit: nam in Libya erat, sed non in arenosa: Mauretania enim aspera et silvestris est. ventosque secabat quia omnis avis in ventum volat, ut "illa notos atque atra volans in nubila fugit". {{anchor+|258|Ad v. 258}} Materno ab avo per Maiam, Atlantis filiam. {{anchor+|259|Ad v. 259}} aLatis participium sine verbo. magalia Afrorum casas: et 'mapalia' idem significant; sed 'magalia' 'ma' producit, 'mapalia' vero corripit, ut "et raris habitata mapalia tectis". {{anchor+|261|Ad v. 261}} stellatus iaspede fulva Gaius Memmius de triumpho Luculli "Syriaci calceoli gemmarum stellati coloribus": participium sine verbo. 'iaspide' autem 'fulva', pro viridi, ut "fulvaque caput nectentur oliva". dicit etiam Plinius in naturali historia, multa esse iaspidum genera; in quibus etiam fulvum commemorat: hoc et Didymus et Nicander adfirmant. alii tradunt iaspidem in zmaragdum saepe transire. {{anchor+|262|Ad v. 262}} Ensis erat ensem pro vagina posuit. et multi iaspidem volunt ad gratiam pertinere, alii ad salutis custodiam plurimum posse: ergo necessaria Aeneae in rebus trepidis, qui inter ignotas et bilingues devenerat gentes. traditur etiam, hanc gemmam contionantibus necessariam: nam Gracchus ea dicitur in contione saepe usus, et hic Aeneas, quasi regni particeps, in publico velut in contione a Mercurio corripitur. bene ergo hic ei habitus datur, ne eum Tyrii aut ut profugum aspernarentur, aut oboedire ut advenae nollent. sane bene describit luxuriantis ensem: aliter "fatiferumque ensem" et "ensem quem Dauno ignipotens": hic capulum aut vaginam, ut in illis ferrum. sed peritus poeta cum amatoris luxuriantis vaginam describit, alias etiam inseruit rationes, cur iaspidem dixerit. laena genus est vestis. est autem proprie toga duplex, amictus auguralis. alii amictum rotundum: alii togam duplicem, in qua flamines sacrificant infibulati. quidam tradunt bene filio Veneris habitum laenae datum, quia hunc sibi amictum genus Veneris vindicavit: unde Popilii 'Laenates' propter hunc habitum, qui se de Veneris genere ortos ferebant. alii inventorem huius vestis ab hac ipsa veste Laenatem appellatum tradunt. quidam muliebrem vestem quasi amatori aptam volunt. quidam pontificalem ritum hoc loco expositum putant. veteri enim religione pontificum praecipiebatur inaugurato flamini vestem, quae laena dicebatur, a flaminica texi oportere: quam vestem cum cultro, quae secespita appellabatur, †uti debere. secespita autem est culter oblongus ferreus, manubrio eburneo, rotundo, solido, vincto ad capulum argento auroque, fixo clavis aeneis, quo ‹flamines›, flaminicae, virgines pontificesque ad sacrificia utuntur, eaque iam sacra est. appellatur autem secespita a secando. hic ergo Vergilius in Aenea, quem sacratum intellegere vult, omnia supra dicta latenter amplexus est: nam inaugurationis meminit, cum dicit 'paribus nitens Cyllenius alis' et 'avi similis' et 'volat aequora iuxta': ostendit enim Aeneam auspicato et iussum a Carthagine abire. togam autem duplicem, quam purpuream debere esse non dubium est, hoc versu declarat 'Tyrioque ardebat murice laena'. secespitae autem, quoniam gratum non erat ipsius nominis facere mentionem, ita meminit 'stellatus iaspide ensis erat'. ensem ergo pro cultro longiore debemus accipere; stellatum autem pro 'clavis aeneis vinctum'. iaspidem autem ideo intulit, ne totus a rege discedere videretur: cui propositum est veterum caeremoniarum ritum aliud agens contingere. {{anchor+|263|Ad v. 263}} demissa ex umeris ex qualitate amictus ornatum amatoris expressit. dives quae munera dido non addidit cuius rei dives, ut alibi "dives opum variarum" et "dives equum, dives pictai vestis et auri". sane hoc loco docuit, flamini a flaminica fieri vestem oportere, cuius lanam ipsa per se et nere debeat et texere: non enim dixit 'fieri iusserat' aut 'miserat'. [quod ad expositionem nominis pertinet.] {{anchor+|264|Ad v. 264}} et tenvi telas discreverat auro ostendit ipsius manibus textam. {{anchor+|265|Ad v. 265}} Invadit habitum futurae orationis ostendit. et notandum non eum tantum nuntii, sed etiam caduceatoris, id est oratoris, officio fungi: nam et persuadet et nuntiat. tu nunc 'tu' invectio est, et 'nunc', id est hoc tempore, quo tibi navigandum vel pro tua spe laborandum est. altae quam altam vis fieri. {{anchor+|266|Ad v. 266}} locas pro collocas vel iacis. vxorius nimium uxori deditus vel serviens, ut Horatius "uxorius amnis". {{anchor+|267|Ad v. 267}} exstrvis a struice: Plautus in Menaechmis "tantas struices concinnat patinarias"(Men. 102). Naevius nominativo singulari "struix malorum". hev regni sic increpat, ut misereatur. {{anchor+|268|Ad v. 268}} Ipse dat dictis auctoritatem, ut "quae Phoebo pater omnipotens", et "imperio Iovis huc venio". claro demittit olympo Olympos quasi ὁλολαμπὴς dictus est: sive mons sit Macedoniae, qui dicitur esse diversorium deorum, sive caelum: unde addidit 'claro', ut "Plemyrium undosum". accentus sane Graecus tunc potest esse, si sit Graeca declinatio, ut Olympos Olympon. [nam Latine 'olympi'.] {{anchor+|269|Ad v. 269}} regnator caelum et terras omnem mundum. torquet utrum quia mundus volubilis est? an 'torquet' regit, sustinet? ut "cuncta tuo qui bella pater sub numine torques". numine autem est aut nutu, aut potestate. {{anchor+|270|Ad v. 270}} Haec quae dicturus est: nam supra dicta ex se dixerat. quid strvis utrum aedificas? an moliris? an incipis machinari? {{anchor+|271|Ad v. 271}} qua spe libycis teris otia terris?? 'terra' totum orbem significat, 'terrae' autem partes sunt. teris per neglegentiam tempora consumis: et est verbum ad ignaviam positum: Sallustius "ibi triennio frustra trito". et cum Iuppiter dixerit "inimica in gente moraris", †adhic non dixit quae non esset intellecturus Aeneas. {{anchor+|274|Ad v. 274}} Surgentem crescentem, ut "surgentem in cornua cervum" et "surgentemque novae Carthaginis arcem". {{anchor+|276|Ad v. 276}} Debentur honestius plurali numero respondit. cyllenius antonomasivum est pro proprio. ore oratione. {{anchor+|277|Ad v. 277}} Mortales visus aut oculis se Aeneae sustulit: aut humanam reliquit effigiem, quam sumpserat, ut ab Aenea posset videri: quod melius est. medio sermone atqui exsecutus est omnia quae Iuppiter dixerat; sed sermo est consertio orationis et confabulatio duorum vel plurium: medius ergo est sermo, cum persona, cum qua quis loquitur, non respondet, ut nunc fecit Aeneas. {{anchor+|279|Ad v. 279}} aspectu numinis scilicet, ut "ipse deum manifesto lumine" et reliqua. {{anchor+|280|Ad v. 280}} Arrectaeque horrore comae subaudis 'sunt'. {{anchor+|281|Ad v. 281}} Dulcesque relinquere terras minus est 'quamquam'. per quod intellegi vult Aeneae animum, unde est "invitus regina tuo de litore cessi". et ne videatur ingratus, deorum excusatur imperio: sic ipse in sexto "sed me iussa deum". {{anchor+|282|Ad v. 282}} attonitus tanto monitu proprie, iuxta quem deus missus a Iove stetit, a quo et fulmina iaciuntur, quae attonitos faciunt: attonitus enim est proprie iuxta quem fulmen cadit. {{anchor+|283|Ad v. 283}} hev quid agat ut solet, personis de quibus loquitur adfectum commodavit, ut "heu quid agat? qua vi iuvenem quibus audeat armis ‹eripere›?" ambire blanditiis, vel subdole circumvenire. et 'ambio illam rem' dicimus, ut "neu conubiis ambire Latinum". Sallustius "ambitio multos mortales falsos fieri subegit". significat et rogare, Sallustius in Iugurtha "quos ego audio ambire fatigare vos singulos". dicebatur et 'ambio illum' pro 'rogo illum', Sallustius in primo "idem fecere Octavius et Q. Caepio sine gravi cuiusquam expectatione, neque sane ambiti publice", hoc est neque valde rogati. ambitores etiam dicuntur qui ut honores consequantur discurrendo et rogando suffragia adquirunt. {{anchor+|284|Ad v. 284}} Exordia orationem: vel hic pro initiis. sed exordium in duo dividitur, in principium et orationem, sicut in rhetoricis legimus. {{anchor+|287|Ad v. 287}} Alternanti varia mente tractanti. et per hoc ostenditur, cogitasse eum etiam amorem, sed praetulisse voluntatem deorum. visa est ideo 'visa est', pro rerum necessitate. {{anchor+|289|Ad v. 289}} classem aptent deest 'praecipit'. et 'aptent' modo parent: alibi adnectere "sed haec lento mos est aptare flagello". taciti pro tacite, sine strepitu celantes consilia. socios ad litora cogant ad totum subaudiendum 'taciti'. {{anchor+|290|Ad v. 290}} Arma parent contra impetum iratae forte reginae. quae rebus sit cavsa novandis Sallustius "quae causa fuerit novandis rebus". nos 'quae causa novandarum rerum' dicimus. {{anchor+|291|Ad v. 291}} Quando non est temporis, sed significat 'siquidem' et est coniunctio ratiocinantis. sane 'quando' 'do' brevis est naturaliter: sic Serenus "quando flagella ligas ita liga". Vergilius usurpat "si quando Thybrim vicinaque Thybridis arva". optima dido pro 'adhuc optima'. {{anchor+|293|Ad v. 293}} temptaturum aditus ut illam adeat, ut "sola viri molles aditus et tempora noras". quae mollissima fandi Cato "qua mollissimum est adoriantur". et ubique 'temptaturum' subaudis. {{anchor+|294|Ad v. 294}} Quis rebus dexter modus quis sit optimus rebus eventus, ut "et tua dexter adi pede sacra secundo", id est bonus ac per hoc propitius, ut 'laevum' pro malo "et laevo contristat lumine caelum". modus autem terminus. ocius velocius. et nota, quod habeat adverbium, et nomen illius non facile reperiatur. {{anchor+|295|Ad v. 295}} Laeti alacres, festini. facessunt modo frequentativum est, ut in georgicis "matris praecepta facessit". alias 'discedit' significat, ut et Terentius "haec hinc facessat, tu molestus ne sies". {{anchor+|296|Ad v. 296}} quis fallere possit amantem quamvis de Didone loquatur, generalem sententiam posuit. {{anchor+|297|Ad v. 297}} Praesensit ac si diceret, ante quam ille moliretur. et nimia in hoc vis amantis exprimitur. {{anchor+|298|Ad v. 298}} Omnia tuta timens deest 'etiam': nedum illa, quae timebat. et est exaggeratio. eadem fama quae et Iarbae nuntiaverat. et ideo 'impia', quia supra "Fama malum". furenti aut amanti; aut detulit, ut faceret furentem. {{anchor+|299|Ad v. 299}} Cursumque parari modo navigationem, ut alibi "ni teneant cursus". {{anchor+|300|Ad v. 300}} Inops animi sine animo, sine consilio. {{anchor+|301|Ad v. 301}} Bacchatur furit more Bacchantum. et bene uno sermone praeoccupavit futuram comparationem. commotis excita sacris verbo antiquo usum tradunt; moveri enim sacra dicebantur, cum sollemnibus diebus aperiebantur templa instaurandi sacrificii causa: cuius rei Plautus in Pseudolo meminit "scis tu profecto, mea si commovissem sacra, quo pacto et quantas soleam turbas dare?" (Ps. 109-110) hoc vulgo apertiones appellant. {{anchor+|302|Ad v. 302}} Thyias Baccha: nam sicut a Baccho Bacchae, sic et a Thyoneo, Thyiades dicuntur. 'commotis' autem 'sacris' ideo dixit, quia in sacrorum renovatione commovebantur simulacra: unde Horatius "non ego te candide Bassareu invitum quatiam". quidam ἀπὸ τοῦ θύειν , quod est insane currere, dictas volunt. trieterica triennalia: Liberi enim sacra tertio quoque anno innovabantur. sane sciendum orgia apud Graecos dici sacra omnia, sicut apud Latinos caeremoniae dicuntur. sed iam abusive sacra Liberi 'orgia' vocantur, vel ἀπὸ τῆς ὀργῆς , id est a furore; vel ἀπὸ τῶν ὀρέων , ex silvis. {{anchor+|303|Ad v. 303}} Nocturnusque nocte celebratus: unde ipsa sacra nyctelia dicebantur: quae populus Romanus exclusit causa turpitudinis. cithaeron autem mons est circa Thebas Boeotias, ex quo clamor veluti numinis Bacchas vocabat. {{anchor+|305|Ad v. 305}} dissimulare etiam hic quasi reus Aeneas a Didone accusatur: [ingrati ergo dissimulare] et quasi ab actu criminis coepit: nam qui dissimulat, aliquotiens cogitat: et, quasi non sit dubium, cum proficiscendo Didonem laedat Aeneas, ita incipit: dissimulare, id est, non tantum proficisci, quod est per se malum; sed ut me falleres. dissimvlare etiam satis artificiosa adlocutio est: nam interdum subtiliter et sibi consulit sub facie utilitatis Aeneae, et nunc irata, nunc supplex agit. 'dissimulare' autem ideo, ac si diceret: ita rem pudendam cogitas, ut eam fateri nolis; supra enim dixerat "quae rebus sit causa novandis dissimulent". post illud inducit, quod dictum est, primum accepisti beneficium 'nec te data dextera quondam': reliqua per singula loca aperientur. perfide muliebre verbum: hoc enim frequenter utitur "solam nam perfidus ille te colere" et alibi "has olim exuvias mihi perfidus ille reliquit". {{anchor+|306|Ad v. 306}} nefas bene amans eius quem amabat consilium profectionis 'nefas' dixit. mea decedere terra dicendo 'mea' stultum ostendit, qui putavit quod amanti se possit subripere. {{anchor+|307|Ad v. 307}} Data dextera foedus amicitiarum. {{anchor+|308|Ad v. 308}} nec moritura tenet et reliqua. secundus locus accusationis est: magis enim augere iniuriam non potuit, quam si se ‹morituram]2 ostenderet. {{anchor+|309|Ad v. 309}} quin etiam 'immo etiam', 'sed insuper': sed forte difficile est quod peto, immo quod tu facis 'quin etiam' usque 'ire per altum'. hiberno sidere non hieme sed hiemali sidere: aut propter quod ait supra "dum pelago desaevit hiems et aquosus Orion". ergo aut 'tempore', ut "quo sidere terram vertere Maecenas": aut re vera 'sidere' propter Orionem. et bene tempestatis eum admonet, qui naufragus venerat; et hic agit quasi non sua causa eum remanere velit, sed etiam utilitatis Aeneae. moliris aut moves, aut paras. {{anchor+|310|Ad v. 310}} mediis aquilonibus media hieme, ut per aquilones hiemem significet: aut quod aquilones ex Africa navigantibus adversi sunt. per altum exacerbavit sententiam 'per altum' dicendo: quamvis notum esset Aeneam per altum navigaturum. {{anchor+|311|Ad v. 311}} Crudelis etiam in te odio mei. sic Lucanus de Caesare "saevitia est voluisse mori" (5.687). arva aliena blande, quasi: haec iam tua sunt. domosque ignotas ac si diceret: Carthago iam tibi nota est, licet et hic aliena sint arva. et, ne forte hoc responderet Aeneas: aliena sint arva, ideo adiecit 'domosque ignotas peteres'. sed aequum est te hic esse, et non in tuo regno. [quid sit non arva aliena domosque ignotas peteres.] {{anchor+|312|Ad v. 312}} Troia antiqua maneret vel nobilis; vel illa tua patria, quam doles amissam. et deest 'si': et quasi per interrogationem intellegendum est: etiamsi Troia staret, per hiemem Troia peteretur?. {{anchor+|314|Ad v. 314}} Mene fugis adhuc aperte non vult imputare beneficia, sicut paulo post facit irata. et est intellectus: fac non esse undosum aequor, aequum est ut me fugias? et paulatim descendit ad preces: nam sequitur 'per ego has lacrimas dextramque tuam te': vel per amicitiam, vel per virtutem. et bene virum fortem per dextram adiurat. per ego has lacrimas haec et vicem epilogi possunt obtinere. contra illud vero 'dii me expellunt' modo nihil potuit dicere: non enim audierat hoc. sed postea respondit "scilicet is superis labor est, ea cura quietos sollicitat". sed hic rursus redit ad exprobrationem beneficii 'te propter Libycae gentes Nomadumque tyranni odere: infensi Tyrii te propter eundem'. hic aut inconstantiam amantis expressit: aut quia in causa nihil potentius erat, unde coepit ibi desiit. {{anchor+|315|Ad v. 315}} Nihil ipsa reliqui hoc est non pudorem, non regnum. et est sensus: si enim aliquid sperares, retinere te possem; sed contemnis me, quia tibi ab initio cuncta concessi. {{anchor+|316|Ad v. 316}} Inceptos hymenaeos qui novitate sunt dulces. et bis idem dixit. {{anchor+|318|Ad v. 318}} Dulce meum tegit rem inhonestam. sic Terentius "seu tibi morigera fuit in rebus omnibus". alii non accipiunt de re veneria 'dulce meum', sed ita: si ea quae in te contuli, grata fuerunt et dulcia. alii pro 'si ego tibi quicquam dulcis fui'. vel quia amantes amores suos dulcia sua dicunt, id est, si talis in te fui, ut mererer quam tu diceres tuum dulce. {{anchor+|319|Ad v. 319}} exve mentem reice a te propositum mei relinquendi. {{anchor+|320|Ad v. 320}} te propter hoc est 'propter te'. libycae gentes redit ad enumerationem beneficiorum, et hanc cum auctu explicat dicendo inimicas gentes factas, dum illis praeponitur. Tyranni nihil intererat apud maiores inter regem et tyrannum, ut "pars mihi pacis erit dextram tetigisse tyranni". {{anchor+|321|Ad v. 321}} te propter evndem bene servavit rem causae necessariam. et sunt qui hic distinguunt, ut sequatur 'extinctus pudor'. {{anchor+|322|Ad v. 322}} Extinctus pudor magna indignatio: meminit enim se dixisse 'ante pudor quam te violo'. {{anchor+|323|Ad v. 323}} Fama prior quae melior fuit sine dubio: nam posterior turpis. cui me moribundam hoc est, quod supra "nec moritura tenet crudelis funere Dido"; sed ibi invidiose, hic per miserationem. deseris subdistinguendum: dubitat enim quo eum nomine potissimum appellet. hospes non dixit marite, id est, quia non vis dici maritus. Aeneas enim et hospes fuerat et maritus; sed modo maritum se negat, hospitem confitetur; unde nunc Dido hoc dixit 'cui me deseris hospes, quoniam hoc solum nomen restat de coniuge', hoc est 'superest'. alii 'restat' intellegunt 'resistit', id est 'contrarium tibi est'. non nulli dicunt: hoc solum nomen quoniam superest, ut te coniugem dicam. dicitur autem ingenti adfectu hos versus pronuntiasse, cum privatim paucis praesentibus recitaret Augusto: nam recitavit voce optima primum libros tertium et quartum. {{anchor+|325|Ad v. 325}} quid moror utrum 'quid in hac terra moror', an 'quid in vita moror'? {{anchor+|327|Ad v. 327}} Saltem 'vel hoc'. est autem sermo tractus a captivis, qui cum tenerentur ab hostibus dicebant 'sublatis omnibus, salutem concede'. inde per synaeresin hic natus est sermo, ut in contemptu rerum multarum petituri aliquid 'saltem' dicamus: quasi quod negari minime debeat. cum extremum aliquid petitur, inde necessitate additur 'saltem', veluti salutem postremo poscentes. vel 'saltem' 'si aliter non potest'. et hic ostendere vult Didonem, ut est mos inconstantibus animis, prae amore id agere invidiose, quasi a legitimo marito deseratur: quis enim ignorat matrimonia liberorum suscipiendorum gratia iniri? ait enim 'saltem si qua mihi de te suscepta fuisset ante fugam suboles': dixerat enim 'miserere domus labentis', id est futuri generis. alii hoc a sorore natum volunt, quae dixit "nec dulces natos Veneris nec praemia noris?". si qua mihi de te et si quis mihi paruvlus 'qua' et 'si quis' addita putantur: nam integrum est 'si suscepta fuisset ante fugam suboles, et mihi parvulus aula luderet Aeneas'. {{anchor+|328|Ad v. 328}} Ante fugam suboles et amatorie et amare: nam haec fugam dicit, quam ille nominat profectionem. amor autem ex filii desiderio conprobatur. si quis mihi bene iterat 'mihi'. et secundum ius loquitur: nam ubi non est iustum matrimonium, liberi matrem sequuntur. {{anchor+|329|Ad v. 329}} Qui te tamen ore referret aut sic dixit quasi amatrix, ut supra de Ascanio "infandum si fallere possit amorem": aut illud dicit: optarem filium similem vultui, non moribus tuis. {{anchor+|331|Ad v. 331}} Iovis monitis bene praescribit, ne ei det impietatem. sane et 'haec monita' dicimus, ut "Carmentis nymphae monita et deus auctor Apollo", et 'hos monitus', ut Persius "hos pueris monitus patres infundere lippos". inmota tenebat lumina physicum enim est ut qualitatem animi ex oculorum aut corporis stabilitate aut mobilitate noscamus. ergo modo vult ostendere Aeneam a proposito non esse deviaturum. {{anchor+|332|Ad v. 332}} curam vel simpliciter accipe, vel amorem. {{anchor+|333|Ad v. 333}} Ego te, quae plurima fando controversia est plena, in qua et purgat obiecta, removens a se crimen ingrati, et veniali utitur statu, profectionem suam retorquens in voluntatem deorum. habet etiam finem: nam purgat obiectam fugam nomine profectionis. {{anchor+|335|Ad v. 335}} Promeritam praestitisse et bene gessisse: et est sermo de his, qui per contrarium magis lucent: Terentius "ita me velim ames promerentem pater", id est bene agentem. et congruit, ut praestet qui bene agit: contra 'commeritus' qui aliquid delinquit, ut alibi ipse Terentius "quid commerui aut peccavi, pater", id est quid male egi? et est sensus: quantacumque enumerare potueris in me tuo beneficio conlata, eorum tibi debere gratiam non repugno. meminisse pigebit elissae 'memini' et 'illius rei' dicimus, ut hoc loco: et 'memini illam rem', ut "numeros memini, si verba tenerem". 'Elissae' autem Didonis, quae appellata est lingua Punica virago, cum se in pyram sponte misisset, fingens placare manes prioris mariti, cum nubere se velle Iarbae mentiretur. {{anchor+|336|Ad v. 336}} Dum memor ipse mei dum spiritus hos reget artus hic versus superioribus iungendus, ut sit sensus, tamdiu beneficiis tuis obligatus ero, quamdiu vixero. et bene hoc de futuro dixit, et congrue: nam 'piget' ad futurum spectat, 'pudet' ad praeteritum: et licet paene sit una significatio, tamen dicimus 'piget me illud facere', 'pudet fecisse': unde interdum, praecipue a Sallustio, simul ponuntur. {{anchor+|337|Ad v. 337}} Pro re pauca loquar remoto ingrati crimine descendit ad causam. et proprie, id est si rei magnitudinem cogites, 'pauca'. neque ego hanc 'profectionem' [scilicet] subaudis: nam posteriori non potest iungi, ne sit confessio. et hoc est quod reddidit 'dissimulare etiam sperasti'. {{anchor+|339|Ad v. 339}} Praetendi taedas probat non esse matrimonium: quia illa dixerat 'per conubia nostra'. et est quasi status finis latens: quid sint legitimae nuptiae. et hic Aeneam inducit agentem nullo se matrimonii iure posse constringi, qui neque confarreatione Didoni coniunctus fuerat, ut flamini ac flaminicae convenit: ait enim 'nec coniugis umquam praetendi taedas, aut haec in foedera veni'. et 'taedas' quidem quantum ad ignem pertinet, per quem mos confarreationis firmabatur, dixit: scilicet ne aut legitime iugatam contra fas reliquisse videretur, aut foedus, id est fidem rupisse perpetuae castimoniae, quia cum fuissent iuncti, scirent tonuisse: quae res dirimit confarreationes: dixerat enim Iuno 'et tonitru caelum omne ciebo' et paulo post 'insequitur commixta grandine nimbus'. aut haec in foedera veni aut matrimonii, et iungendum est superiori: aut certe ad posteriora pertinet, et hoc dicit: non ad hoc veni, ut hic morarer: sicut et nunc probat dicens 'me si fata meis paterentur ducere vitam' et dixit in primo "quae me cumque vocant terrae". ergo 'veni' consensi, hoc est non ad haec consensi foedera, ut cum vellem discedere, non liceret. {{anchor+|340|Ad v. 340}} Meis avspiciis argumentum a necessitate. et 'auspiciis' ideo, quia maiores omnia auspicato gerebant. ergo 'auspiciis' dispositionibus. potest et 'auspiciis' dixisse ominibus, quia in iure augurali auspicium dicitur quod non petentibus nobis ad ea, quae in animo habemus, vice ominis offertur: vult enim ostendere Aeneam semper animo volutasse [omnibus], ut quae mente agitaret, offerrentur auspicio et augurio firmarentur: unde si bene advertas, singula hic illi loco in tertio ad singula redduntur. nam quod ibi in precatione, ubi augurio petit ea quae rogaverat firmari, hic in reputatione conprehendit: ibi enim dixit 'serva altera Troiae Pergama', hic 'urbem Troianam primum'; ibi 'reliquias Danaum atque inmitis Achilli', hic 'dulcesque meorum reliquias colerem'; ibi 'mansuram urbem', hic 'tecta alta manerent'; ibi 'ubi ponere sedes', hic 'recidiva manu posuissem Pergama victis'; ibi 'quove ire iubes', hic 'Italiam magnam Gryneus Apollo'; ibi 'da pater augurium', hic 'me si fata meis paterentur ducere vitam auspiciis'. alii 'auspiciis' potestate, ut "paribusque regamus auspiciis": vel, quae animo meo volueram et mente cogitaram: non enim prius auguria poscebantur quam animo ac mente agitaretur, de quibus consulturi essent. {{anchor+|341|Ad v. 341}} Sponte mea modo nomen est: nam et genus et casum habet. sic et 'mane', cum ei genus et casus additur, nomen est, ut "dum mane novum, dum gramina canent". sic est et "forte sua Libycis tempestas adpulit oris". alias adverbia sunt. verum autem dicit, non sua sponte: nam supra legimus "hos cape fatorum comites" item "diversas quaerere terras auguriis agimur divum". {{anchor+|342|Ad v. 342}} primum id est, hoc vellem praecipue. {{anchor+|344|Ad v. 344}} Recidiva post casum restituta. alii recidivum proprie dicunt quod excisum denuo nascitur. {{anchor+|345|Ad v. 345}} Gryneus apollo Clazomenae civitas est Asiae: unde Horatius "dives agebat Clazomenis". iuxta hanc nemus est Gryneum, ubi Apollo colitur: qui traditur ibi Grynem Amazonem stuprasse [Thymbreae domum]. inde ergo nunc epitheton dedit, licet in Delo acceperit oraculum. hic tamen singula commemorat, quibus se ostendat coactum voluisse abscedere. {{anchor+|346|Ad v. 346}} Italiam necessaria repetitio Italiae, quia ibi ei dicebatur imperium, et ipsa est causa navigandi. lyciae sortes nec hinc accepit responsum, sed sic dixit 'Lyciae', ac si diceret Apollineae. ivssere bene, quae contemni non possunt. capessere occupare. et ideo frequentativo verbo usus est, quia multas se dicit super hoc sortes accepisse. quidam 'capessere' pro 'ire' accipiunt, ut Titinius "Lucius domum se capessit". {{anchor+|347|Ad v. 347}} Hic amor, haec patria est eo inquit desiderio [Italiae] per voluntatem deorum iterum circa Italiam teneor, quo possem circa Troiam. et ad illud spectat quod dixit "Troia per undosum peteretur classibus aequor". an quia Dido dixerat etiam illud "nec te noster amor?" et potest hoc verbum interdum per confusionem verbi et nominis poni, ut 'amor amaris' et 'hic amor huius amoris'. si te carthaginis arces phoenissam et tu externo regno delectaris: sensus enim est: si tu ex Phoenice veniens Carthaginem in Africa habere potuisti, quae invidia est ut propriam sedem possint habere Troiani? et multum ponderis habet sensus cum epitheta ista 'Phoenissam' et 'Teucros' ponit. {{anchor+|348|Ad v. 348}} aspectus detinet urbis potest pro 'delectat' accipi, ut "capiturque locis". sane quidam in novis et emendatis libris pro 'detinet' 'demeret' inventum adserunt: nam et Ciceronem in prima Philippicarum ita aiunt dixisse "putasne eum inmortalitatem mereri voluisse?" alii ab eo, quod est 'mereor mereris meret'. {{anchor+|349|Ad v. 349}} quae tandem avsonia hoc ad illud pertinet 'quid si non arva aliena domosque ignotas peteres'. {{anchor+|350|Ad v. 350}} Et nos fas 'nobis fas' dicimus, sed hoc loco non est iungenda elocutio, ne sit vitium: nam legimus "fas mihi Graiorum sacrata resolvere iura". sed hoc dicit: fas est etiam nos extera regna requirere. {{anchor+|351|Ad v. 351}} me patris Anchisae quasi adhuc responsis non crederet, addidit patris admonitionem. {{anchor+|352|Ad v. 352}} Nox operit terras a verisimili: ideo tempus posuit. quotiens autem, hoc est per unamquamque noctem. astra ignea svrgunt unam rem bis dixit. 'astra' autem 'ignea' a sapientibus dicuntur. {{anchor+|353|Ad v. 353}} In somnis more suo pro 'in somniis'. turbida ‹terret]2 id est prius me admonuit, post neglegentiam etiam terruit. turbida terribilis: quod et umbrae convenit et parentis auctoritati. aut 'turbida' pro turbata et sollicita, ut ipse ait "quam metui, nequid Libyae tibi regna nocerent": nam et Aeneas sic respondit "tua me genitor tua tristis imago". {{anchor+|354|Ad v. 354}} Me puer ascanius amor Ascanii scilicet admonet. et bene et patrem et filium posuit, ut ille increpando, hic dum videtur urgeret. sed haec ad necessitatem profectionis adiecit. {{anchor+|355|Ad v. 355}} Quem longe repetiit: et 'quem' non ad 'caput', sed ad Ascanium retulit: et licet excusetur, tamen σολοικοφανές est. {{anchor+|356|Ad v. 356}} Interpres divum Ἑρμῆς : expressit verbum de verbo. sed hic 'interpres' pro nuntio posuit: et ne forte fingere putaretur, addidit 'testor utrumque caput'. deinde multa cum adfirmatione hoc agit, dicendo 'ipse deum manifesto in lumine vidi', non ab alio dictum; et 'lumine', non in tenebris, non per quietem: omnia tamen haec per translationem aguntur. ab ipso id est magno, ut supra "ipse deum tibi me claro demittit Olympo". {{anchor+|357|Ad v. 357}} Utrumque caput aut meum et tuum: aut Iovis et Mercurii: aut meum et Ascanii. alii volunt Aeneae et Ascanii. * * * imaginis numinis esse deceptum. celeres mandata per avras sicut supra "celeres defer mea dicta per auras". {{anchor+|358|Ad v. 358}} Manifesto in lumine aut claro: aut in nimbo, cuius maius est lumen. sic Lucanus "postquam se lumine vero implevit" (9.11). et singula legenda sunt haec, ut habeant admirationis venerabilem fidem. {{anchor+|359|Ad v. 359}} His avribus havsi accepi: et est pleonasmus. 'haurit' enim pro 'percipit' ponebant veteres: et ideo qua potissimum parte sensus percipiant adiungunt, "simul hoc animo hauri" et "hauriat hunc oculis ignem" et reliqua. Probus enim ait "nemo haurit vocem". {{anchor+|360|Ad v. 360}} incendere exagitare. querellis 'l' litteram metri causa addidit: nam 'querela' dicitur, quia 'querulus' facit: hoc modo et 'loquela', 'suadela'. {{anchor+|361|Ad v. 361}} Sequor ut "Italiam sequimur fugientem". et oratorie ibi finivit, ubi vis argumenti constitit. {{anchor+|362|Ad v. 362}} talia dicentem bene 'dicentem', non postquam dixit. iamdudum ab initio orationis. aversa id est irata: 'aversa' ergo ad animum referendum est; nam incipit esse contrarium 'aversa tuetur': ut est "diva solo fixos oculos aversa tenebat". {{anchor+|364|Ad v. 364}} Luminibus tacitis pro ipsa tacita, ut "tacitumque obsedit limen Amatae" pro 'ipsa tacita'. sequitur autem invectio, quae semper statu caret. sane 'tacitis' participium passivum pro activo. quidam 'tacitis' epitheton oculorum volunt. alii 'tacitis' siccis pro iracundia. {{anchor+|365|Ad v. 365}} Nec tibi diva parens non est sola in Aeneam vituperatio, sed etiam in se obiurgatio, quia dixerat "credo equidem, nec vana fides, genus esse deorum": unde nunc dicit 'generis nec Dardanus auctor'. et studet illud destruere "tune ille Aeneas, quem Dardanio Anchisae" et reliqua. et nominando Venerem et Dardanum et maternam et paternam generositatem destruit. {{anchor+|366|Ad v. 366}} Perfide amantum verbo eum increpat, sic supra "dissimulare etiam sperasti, perfide". {{anchor+|367|Ad v. 367}} Caucasus mons Scythiae inhospitalis. sane quidam absurde putant Caucasum et tigris a Didone memoratas, quia nec Didoni perturbatae venire in mentem Caucasus potuit, nec tigres iuxta †dum cognitae, et hoc Hyrcanae: nam quod ait 'genuit Caucasus', elaboravit dicendo 'genuit' incredibilius facere de monte masculini generis. sed hic imitatur Graecos, qui magis proprie γλαυκὴ δέ σε τίκτε θάλασσα : quod hic ad propria nomina transtulit. hyrcanaeque tigres Arabicae: nam Hyrcania silva est Arabiae. et notandum relictis mediis conparationibus eum augmenta fecisse: nam post deos non homines, sed saxa intulit. {{anchor+|368|Ad v. 368}} Nam quid dissimulo?? tacitae quaestioni occurrit, ne quis eius nimiam iracundiam reprehenderet, dicens Aeneam posse mitigari forsitan precibus. quae me ad maiora reservo aut ad maiores scilicet iniurias: aut ad superiora pertinent, quia ei male dixit. {{anchor+|369|Ad v. 369}} num fletu ingemvit nam hoc est 'generis nec Dardanus auctor'. num lumina flexit hoc est 'genuit Caucasus': vel ad illud pertinet 'ille Iovis monitis inmota tenebat lumina'. {{anchor+|370|Ad v. 370}} Miseratus amantem hoc est 'Hyrcanaeque admorunt ubera tigres': et 'miseratus' accusativum regit, ut hoc loco: 'misereor' genetivum, ut "miserere animi non digna ferentis". et bene avertit ab eo sermonem et non dixit '‹num› ingemuisti? num flexisti, aut miseratus es'? ut "hic alienus oves custos" et reliqua, non dixit 'tu mulges'. et 'miseratus', hoc est 'nec tibi diva parens'. {{anchor+|371|Ad v. 371}} Quae quibus anteferam amphibolia: quid prius, quid posterius dicam? quod fieri solet, ubi omnia et paria et magna sunt. sane 'anteferam' non est dividendum, est 'praeferam'. nec maxima ivno aut in Iunonem male dictum est, ut eam non esse maximam dicat, sicut etiam in Iovem: nam convicium est, quod eum Saturnium dicit, hoc est nocentem: aut certe iungitur, ut 'nec Iuno aspicit, nec Iuppiter', ut se dementem dicat, quod regina eiectum et egentem in partem regni receperit. aut certe 'maxima Iuno' quae solet amare Carthaginem: vel quae nuptias dedit, quod optaverat Dido. {{anchor+|372|Ad v. 372}} nec saturnius ut supra dictum est, ubicumque infestos vult ostendere vel Iunonem vel Iovem, Saturnios appellat, ut "veterisque memor Saturnia belli" et "Saturnique altera proles irarum tantos" et reliqua. et Iovem ideo Saturnium modo appellat, quia Aeneam a Carthagine praecipit abscedere. {{anchor+|373|Ad v. 373}} Nusquam tuta fides hoc est, nec apud rem, nec apud hominem: Terentius "quid credas, aut cui credas?" et declamavit per contrarium: nam omnis fides tuta est: [cuius haec proprie virtus est, ut tuta sit;] 'haec' ait 'nusquam tuta'. eiectum naufragum: legimus enim "huc pauci vestris adnavimus oris". et est separandum 'eiectum'. litore egentem id est 'egentem litoris', ut "hospitio prohibemur harenae". vel si iungas 'eiectum litore', pro 'in litus', ut "inferretque deos Latio" pro 'in Latium'. et in tribus modis haec elocutio profertur: 'egeo hanc rem', Plautus Menaechmis "linum, lanam praebeo, neque quicquam eges" (Men. 120-122): 'egeo huius rei', "has ego Dardanio iuveni, cum classis egeret": et 'egeo hac re', ut 'litore egentem'. {{anchor+|374|Ad v. 374}} excepi ad illud respondet 'eiectum litore egentem'. regni demens in parte locavi ut "ac dominum Aenean in regna recepit": quod Iarbas queritur. et est invidiosum: quando optantem vel litoris egentem in regni partem recepi. mire autem recordatione beneficiorum iracundia accenditur. sane etiam hic mentio caeremoniarum inducitur: mos enim apud veteres fuit flamini ac flaminicae, dum per confarreationem in nuptias convenirent, sellas duas iugatas ovilla pelle superiniecta poni eius ovis, quae hostia fuisset, ut ibi nubentes velatis capitibus in confarreatione flamen ac flaminica residerent: quod hic Dido meminit, cum queritur se ab Aenea contra ius nexus maritalis deseri, his verbis 'regni demens in parte locavi': 'locata' enim uxor dicitur, quod simul cum eo sedeat, dum confarreatur. {{anchor+|375|Ad v. 375}} Amissam classem subaudis 'renovavi'. ad illud respicit "quassatam ventis liceat subducere classem". socios a morte redvxi scilicet quos hospitio eiectos excepi, quibus classem reparavi. {{anchor+|376|Ad v. 376}} Furiis incensa feror aut quod necesse habeo exprobrare beneficia, ut Terentius "insanire occipiunt homines ex iniuria": aut quia multa erat in deos locutura. et bona praemittitur excusatio: nam numina non credere curare mortalia et ab his beneficium non sperare furoris est. subiungit enim 'si quid pia numina possunt'. {{anchor+|377|Ad v. 377}} Nunc lyciae sortes inrisio est honesta satis, cum his verbis fit, quibus laus praemissa est, ut "et nobis idem Alcimedon duo pocula fecit, necdum illis labra admovi, sed condita servo". scimus autem Aeneam superius haec verba dixisse "sed nunc Italiam magnam Gryneus Apollo, Italiam Lyciae iussere capessere sortes". 'Lyciae' autem 'sortes': Apollinem Lyceum appellari dicunt sive de Lyco, quem vicit, et in victoriae suae testimonium hoc nomen induit: sive quod est λευκός a candore; idem enim et sol creditur: sive quod transfiguratus in lupum cum Cyrene concubuit: sive quod in lupi habitu Telchinas occiderit: sive quod lupus ei primus post interemptum Pythonem ex eo loco, qui appellatur Tempe, laurum attulit: sive quod pastoralis deus lupos interemerit. et est alia fabula, cur Lycia vocata sit regio: Diana harum regionum gaudebat venatu; sed quodam tempore tanta vis luporum se ibi infudit, ut omnes feras eorum incursus absumeret: cum ergo omnis oblectatio deae, quae de venatione veniebat, extinctis ceteris animalibus defecisset, Apollo ob hanc rem †consecratum est. est et alia de hoc fabula: Danaus trahens ab Aegypto originem, cum videret ira Neptuni vindictam sumentis, quod adversum se de condendis Athenis Inachus fluvius pro Minerva iudicasset, uri siccitatibus solum, filiam Amymonen ad aquam inquirendam proficisci iubet. quae cum vidisset repertum fontem hiatu terrae receptum exaruisse, ad patrem detulit: quo ille prodigio commotus oraculum Apollinis adiit, cui Apollo respondit, ut profectus ubi invenisset taurum et lupum inter se pugnantes, spectaret exitum pugnae, et si taurus vicisset, Neptuno templa construeret; si vero lupus, Apollini delubrum sacraret. sed cum Danaus lupum videret vicisse, Apollini Lycio templum dedit. in huius autem Lyciae regione Patara sacer olim lucus Apollini fuit, ubi Apollo responsa dedit: unde etiam Patareus appellatus est. nunc et iove missus ab ipso sicut supra 'ab ipso' magno: et bene 'nunc' saepius posuit ad inrisionem, quasi: nunc de te curant qui ante periclitanti non curaverunt subvenire. {{anchor+|378|Ad v. 378}} horrida ivssa et hoc per inrisionem, quasi plena venerationis, vel quae tu timeas. {{anchor+|379|Ad v. 379}} Quietos sollicitat Cicero in libris de deorum natura triplicem de diis dicit esse opinionem: deos non esse, cuius rei auctor apud Athenas exustus est; esse et nihil curare, ut Epicurei; esse et curare, ut Stoici: secundum quos paulo post 'si quid pia numina possunt': nam modo secundum Epicureos ait 'ea cura quietos'. quidam superos deos Mercurium Apollinem et Iovem accipiunt, 'quietos' vero inferos, quia Aeneas dixerat 'me patris Anchisae'. 'sollicitat' vero sollicitos habet: Terentius "ego quia non redit filius, quae cogito et quibus nunc sollicitor rebus". {{anchor+|380|Ad v. 380}} Refello redarguo: vel retardo: vel falsa esse convinco; 'refello' enim ab eo quod est 'fallo' venit. {{anchor+|381|Ad v. 381}} I sequere Italiam ventis satis artificiosa prohibitio, quae fit per concessionem: quae tamen ne non intellecta sit persuasio, permiscenda sunt aliqua, quae vetent latenter, ut 'ventis' 'per undas', nomina terribilia. sic Terentius "profundat, perdat, pereat: nihil ad me attinet". ergo hic cum eum videtur dimittere, admonendo periculi retinet. sane multi 'Italiam' distinguunt, ut sequatur 'ventis pete regna per undas'. et 'sequere' quasi fugientem. {{anchor+|382|Ad v. 382}} spero equidem videtur eadem quodammodo repetere, et de tempestate et de beneficiis suis vehementius. mediis scopulis aut manifestis, ut "medioque ex hoste recepi": aut illa saxa dixit, quae sunt inter Africam et Sardiniam Siciliamque. {{anchor+|383|Ad v. 383}} Havsurum luiturum, daturum. dido potest et vocativus esse, et accusativus, ut et 'o Dido' et 'hanc Dido'. {{anchor+|384|Ad v. 384}} Sequar atris ignibus absens alii 'furiarum facibus' dicunt, hoc est 'invocatas tibi inmittam diras'; alii 'sociorum' facibus dicunt, ut paulo post "ferte citi flammas". melius tamen est, ut secundum Urbanum accipiamus 'atris ignibus' rogalibus, qui visi tempestatem significant, ut Aeneae, sicut in quinto legimus, contigit. hoc ergo nunc, quod factura est, dicit, id est occidam me et rogalibus te persequar flammis 'absens', quasi mortua, ut "absenti ferat inferias". rogalibus autem, mali ominis, quod 'atris' dixit. legimus et in Horatio "nigrorumque memor dum licet ignium". et debuit 'absens' 'quamquam' subiungere, ut esset 'quamquam absens'. {{anchor+|385|Ad v. 385}} Anima seduxerit artus hypallage pro 'animam artubus seduxerit'. aut certe 'anima' pro 'ab anima': et est mortis periphrasis. quid enim est mors, quam separatio animae a corpore? {{anchor+|386|Ad v. 386}} Omnibus umbra locis adero: dabis inprobe poenas dicunt physici biothanatorum animas non recipi in originem suam, nisi vagantes legitimum tempus fati conpleverint: quod poetae ad sepulturam transferunt, ut "centum errant annos". hoc ergo nunc dicit Dido: occisura me ante diem sum; vaganti mihi dabis poenas; nam te persequar et adero quamdiu erro semper: si autem fuero recepta in originem, poenas tuas audiam, quas videre non potero. hic ergo sensus est: si tempestatem evaseris flammarum rogalium, umbra mea te persequetur: si et hanc evaseris, vel recepta audiam famam suppliciorum tuorum. inprobe sceleste. sic in iure "inprobus intestabilisque esto". {{anchor+|388|Ad v. 388}} Medium sermonem propter hoc quod sequitur 'multa metu cunctantem et multa parantem dicere', ut supra "mortalis visus medio sermone reliquit". sane multi dictis participium, non appellationem volunt, hoc est, cum haec dicta essent. {{anchor+|390|Ad v. 390}} linquens multi pro 'relinquens Aeneam', alii pro 'deficiens' accipi volunt more antiquo, sicut 'delinquere' pro 'deficere': Coelius historiarum "delinquere frumentum, Sardiniam hostes tenere", Tubero "nam delinquat, aut superet aliquid tibi", id est deficiat, aut superet; Gellius annalium "deliquium solis" et "deliquionem" dicit quod Vergilius "defectus solis varios": nam in hoc ipso loco sequitur 'suscipiunt famulae conlapsaque membra'. {{anchor+|391|Ad v. 391}} Suscipiunt famulae subaudis eam. thalamo dativus casus. {{anchor+|393|Ad v. 393}} at pius Aeneas ordo est: at pius Aeneas iussa divum exsequitur. bene autem excusat Aeneam 'pium' dicendo, cum ei et gemitus dat, et ostendit solacia dolenti velle praestare, et probat religiosum, cum deorum praeceptis paret. {{anchor+|395|Ad v. 395}} animum labefactus pro 'animum labefactum habens'. amore num Didonis, quo illa flagraret? {{anchor+|397|Ad v. 397}} Tum vero teucri incumbunt regis scilicet praesentia: sic in nono "tum vero incumbunt, urguet praesentia Turni". litore de litore. uncta pice delibuta. {{anchor+|399|Ad v. 399}} Frondentesque ferunt remos non qui erant, sed qui esse poterant, ut "quos ego sim totiens iam dedignata maritos". {{anchor+|400|Ad v. 400}} Fugae studio celeris profectionis, ut "ille volans simul arva fuga simul aequora verrit". infabricata inpolita. bene expressa est festinatio navigare cupientum. {{anchor+|401|Ad v. 401}} Cernas honesta figura si rem tertiae personae in secundam referas, hoc est 'si quis cernat'. {{anchor+|402|Ad v. 402}} Formicae ad studium respicit conparatio hoc loco, non ad personas. et notandum cautelam exprimi per hanc conparationem. Horatius "parvula, nam exemplo est, magni formica laboris", Iuvenalis "formica tandem quidam expavere magistra". sane 'formica' dicta est ab eo, quod ore micas ferat. de qua fabula talis est: in Attica regione quaedam puella Myrmix nomine fuit, Minervae ob castimoniam et sollertiam dilecta, quae postea hoc modo Minervae in se odium concitavit. namque cum vidisset Minerva Cererem segetes invenisse, volens ipsa ostendere Atticis quo expeditius segetes parerent, aratrum dicitur invenisse. quod cum manu ageret, et Myrmix ei adhaereret, ausa est occulte aratri stivam subripere, et apud homines se iactare, infructuosum esse Cereris munus, nisi suo uterentur invento, quo terra aratro resoluta expeditius ederet fructus. quod cum proditum aegre tulisset Minerva, Myrmicem illam virginem in formicam convertit eamque, ut proditricem, adversam frumentis, quae semper insequitur et subripit, esse praecepit. quae res cum Iovi miserationem movisset, excogitavit quemadmodum formicae honorem daret. nam cum Aeacum, filium suum ex Aegina susceptum, Thessalis imponeret regem et agros ipsos videret hominibus indigere, formicas colligi in unum iussit easque in homines commutavit: unde Myrmidones appellati sunt. farris solum nomen est, quod 'r' geminet in genetivo: monadicon est ergo, sicut 'sol'. item 'cor cordis' solum in 'dis' mittit genetivum. item 's' geminat 'as assis'. et haec carent exemplis. {{anchor+|403|Ad v. 403}} Cum populant antique dixit: nam hoc verbum apud veteres activum fuit, nunc tantum deponens est. et bene rei parvae per metaphoram sublimitatem dedit, ut non videatur de formicis, sed de exercitu loqui. hiemis memores hoc est caute, in adventum hiemis: Horatius "quae, simul inversum contristat Aquarius annum, non usquam prorepit". tecto suo tecto, id est cavernis. {{anchor+|404|Ad v. 404}} It nigrum campis agmen ut "it portis iubare exorto". et est hemistichium Ennii de elephantis dictum, quod ante Accius est usus de Indis. {{anchor+|405|Ad v. 405}} Calle angusto 'callis' est semita tenuior, callo pecorum praedurata: unde et callum et callidos dicimus: 'semita' est semis via, unde et semita dicta est: 'via' id est actus dimidius, qua potest ire vehiculum: nam 'actus' duo carpenta capit, propter euntium et venientium vehiculorum occursum. grandia trudunt quae portare non possunt. {{anchor+|407|Ad v. 407}} Moras tardas, morantes: quia solent resistere. semita fervet aptum verbum festinationi, ut e contrario 'frigidum' tardum. {{anchor+|408|Ad v. 408}} quis tibi tunc dido cernenti totum hoc magna prosphonesi dictum est: plus enim est in re, quam in verbis: quamvis enim totum dictum non sit, tamen et cogitatur et capitur ab auditore: haec est enim magna emphasis, quae perpetuam personam conplectitur. Terentius "quid illi tandem credis fore animi misero, qui cum illa consuevit prior?" {{anchor+|409|Ad v. 409}} Fervere late infinitus hic a tertia est coniugatione, id est a 'fervo fervis': nam secundae coniugationis verba perdito 'e', quod habent ante 'o', in tertiam migrant, ut 'ferveo fervo', 'fulgeo fulgo': hinc est "fervere Leucaten auroque effulgere fluctus". sic etiam Horatius "vade, vale, cave ne titubes mandataque frangas": nam 'cave' 've' longa est, nec vocalis sequitur, ut in bucolico "'vale, vale' inquit, 'Iolla'": sed dicimus a tertia coniugatione esse imperativum, ut 'cavo cavis'. hinc etiam Catullus 'cavere' dixit. {{anchor+|410|Ad v. 410}} Arce ex summa regum enim fuit habitare in arcibus propter tutelam. denique Romae Valerius cum in Esquiliis domum haberet altissimam, invidiae causa eam conplanavit. item Augustus post Actiacum bellum Palatium ex suo praecepto aedificatum, cum esset domus privata, donavit reipublicae. {{anchor+|411|Ad v. 411}} Tantis clamoribus nautarum scilicet vocibus. misceri pro 'repleri' aut 'commoveri'. {{anchor+|412|Ad v. 412}} Improbe amor exclamatio a poeta contra amorem. et hoc est quod Horatius dicit "hoc amet, hoc spernat promissi carminis auctor". tale est et illud in tertio "auri sacra fames", id est cupiditas: nam et illic amoris est increpatio, qui secundum philosophos omnium generalis est rerum. hinc est quod apud inferos Eriphyla inter amantes commemoratur, quae monile concupierat. {{anchor+|413|Ad v. 413}} Ire iterum in lacrimas hinc est amoris inprobitas, quae cogit lacrimis rogare dudum superbam. est autem speciosa elocutio 'pergit in lacrimas'. precando 'precando' cantando. in hoc modo 'do' naturaliter brevis est: sic Terentianus "ut vitae dubius varios renovando dolores": plerumque tamen a Vergilio producitur, ut "cantando tu illum?" item "cantando rumpitur anguis". {{anchor+|414|Ad v. 414}} Summittere amori 'animos' quidam pro 'iras' accipiunt, ut 'animosus' dicitur pro 'iracundus': et 'supplex animos summittere amori' id est supplices preces adhibere, quae erat amore victa. 'summittere' autem 'amori', ac si diceret, non Aeneae: aut certe Aeneam amorem vocavit. ubique tamen subaudiendum 'cogitur'. {{anchor+|415|Ad v. 415}} Nequid inexpertum frustra rogabat, inquit, non spe inpetrandi; sed ne esset, quod sibi posset inputare, si non rogasset, quamquam frustra rogaret: id est, ne derelinqueret medium aliquod intemptatum: et hoc 'frustra', quia moritura erat. Terentius "omnia experiri certum est, priusquam pereo". et 'frustra' ex iudicio poetae est. sic Sallustius "falso queritur de natura sua genus humanum", ut supra "hoc amet, hoc spernat promissi carminis auctor". {{anchor+|416|Ad v. 416}} anna prope invidiose, quia ipsa nuptias suaserat. vides quasi diceret: ipsa tibi crede. et est maior vis adfirmantis, cum dicit 'vides'. petitio autem haec etiam deliberationis modum a quibusdam putatur tenere. properari litore circum utrum circumspicis, an circum totum litus? et est ordo 'Anna, i soror, atque hostem supplex adfare superbum'. 'circum' non est praepositio, sed adverbium loci. properari litore circum circum litus: nam postposita praepositio et accentum mutavit, et suas perdidit vires. 'properari' autem inpersonale est. {{anchor+|417|Ad v. 417}} undique convenere bene non addidit, qui: intellegitur. {{anchor+|418|Ad v. 418}} Et laeti nautae id est aut minime timentes: aut adeo non necessitate, nec iussu abeunt, sed volentes. et hoc aut ad spem retinendi, aut ad indignationem commovendam dictum est. et sicut supra , prope ad invidiam Annae loquitur, ut et alibi "tu prima furentem his germana malis". Probus sane sic adnotavit "si hunc versum omitteret, melius fecisset". coronas multi funium coronas accipi volunt, qui solent, quotiens navigatur, in modum coronarum conponi: nam fugientes quemadmodum naves coronabant? {{anchor+|419|Ad v. 419}} Sperare dolorem pro timere: et est acyrologia, superflua dictio: nam speramus bona, timemus adversa. hoc autem dicit: si scirem abiturum Aeneam, non tantum diligerem: si non dilexissem, minus dolerem. si potvi autem pro 'si potuissem'. et sic est dictum, ut "omnia praecepi, atque animo mecum ante peregi": ac si diceret, nihil mihi novum contigit. {{anchor+|420|Ad v. 420}} hoc tamen unum vel hoc solum. {{anchor+|421|Ad v. 421}} Mihi pro me exsequere, id est pro mea causa. {{anchor+|422|Ad v. 422}} Colere pro colebat, vel colit: infinitus pro indicativo. credere credit vel credebat, id est committebat. {{anchor+|423|Ad v. 423}} Molles aditus faciles, ut "et quae mollissima fandi tempora". {{anchor+|424|Ad v. 424}} atque coniunctio conplexiva: est et disiunctiva, cum dicimus 'aliter atque debuit fecit': est et expletiva "atque illum in praeceps prono rapit alveus amni". hostem superbum postquam ex aperto denegavit se Carthagini esse mansurum. et reddit causas, ob quas suppliciter eum adloquatur, quod et hostis et superbus; quasi dicat, aequo animo patiamur nos supplices esse, quoniam incidimus in hostem superbum. non nulli autem iuxta veteres 'hostem' pro hospite dictum accipiunt. Plautus in Curculione "si status condictus cum hoste intercedit dies" (Cur. 5), idem in Cistellaria "datum est hostimentum, opera pro pecunia" (As. 172, non Cist.). nec enim vere hostem diceret, quem revocare cupiebat: ipsa enim ait 'hospes, hoc solum nomen quoniam de coniuge restat'. Herodotus Persas, qui erant Graecorum hostes, ξένους a Lacedaemoniis appellatos refert. inde nostri 'hostes' pro hospitibus dixerunt: nam inimici perduelles dicebantur. {{anchor+|425|Ad v. 425}} non ego cum danais sensus illi contrarius "scio me Danais e classibus unum". {{anchor+|426|Ad v. 426}} Avlide ivravi Aulis insula est in Aegeo mari, in qua coniurarunt Graeci se non ante reversuros ad patriam, quam Troia caperetur. et est sensus illud spectans "scio me Danais e classibus unum". 'Aulide' autem aut 'in Aulide', aut pro 'Aulidi'. ad pergama in Pergama, id est contra Pergama. {{anchor+|427|Ad v. 427}} Anchisae cineres manesve revelli quod dicitur ex oraculo fecisse Diomedes, et secum eius ossa portasse, quae postea reddidit Aeneae, cum multa adversa perferret: hinc est "salvete recepti nequiquam cineres". sciendum sane Varronem dicere, Diomedem eruta Anchisae ossa filio reddidisse, Catonem autem adfirmare, quod Anchises ad Italiam venit. tanta est inter ipsos varietas et historiarum confusio. revelli non 'revulsi': nam 'velli' et 'revelli' dicimus; 'vulsus' vero et 'revulsus' usurpatum est tantum in participiis contra naturam. {{anchor+|428|Ad v. 428}} cur mea dicta negat non interrogat, sed queritur. quidam 'revelli' iungunt, ita ut sequatur 'cur mea dicta neget.' {{anchor+|429|Ad v. 429}} Quo rvit properat sine respectu salutis: nam hoc dicit, quod peto etiam ipsi prodest: amoris scilicet inpatientia. extremum hoc miserae det munus amanti a qualitate beneficii dictum. {{anchor+|430|Ad v. 430}} facilemque fugam per manet in eodem sensu, ut dicat petitionem suam etiam Aeneae prodesse. ferentes bene flantes, propitios, prosperos. {{anchor+|431|Ad v. 431}} antiquum aut primum, aut carum, ut 'nihil antiquius habuit' dicimus: aut antiquatum et inritum. quod prodidit quod decepit. et bene: ad diremptionem enim coniugii inmutata voluntas sufficit. quidam 'prodidit' pro 'perdidit' accipiunt, ut "unius ob iram prodimur". {{anchor+|432|Ad v. 432}} Pulchro ut Latio careat quod illi pulchrum videtur. sic etiam est illud o "tantum libeat mecum tibi sordida rura": quae tibi sic videntur. relinquat neglegat. {{anchor+|433|Ad v. 433}} Tempus inane peto id est sine matrimonio, sine officio coeundi: nam 'sine beneficio' non procedit, cum spatium petat et requiem. aut quasi non magnam rem: vel quo vacuus et otiosus est, cum illi tempus inane est. requiem spativmque furori ut possim habere spatium, quo amori finem inponam. {{anchor+|434|Ad v. 434}} Dum mea me victam d. f. d. 'mea fortuna', id est adversa, ut "hac Troiana tenus fuerit Fortuna secuta". ex eo statu, in quo est, fortunam dixit. 'doceat' autem 'dolere' illud est, quia non habet in adversis patientiam nisi qui dolere consuevit. hoc ergo petit, ut ei praestetur tempus, per quod discat adversa perferre. {{anchor+|435|Ad v. 435}} Oro veniam beneficium: iuxta morem antiquum, ut "orantes veniam". Terentius in hecyra "mi gnate, da veniam hanc mihi, reduc illam". miserere sororis genetivum tantum regit. {{anchor+|436|Ad v. 436}} Quam mihi cum dederis cumulatam morte remittam sensus est: quod beneficium cum mihi cumulatum dederis, sola morte derelinquam. et hic intellectus est melior, quia sorori loquitur, 'quam mihi cum dederis cumulatam': quam lectionem Tucca et Varius probant. nam male quidam legunt 'quam mihi cum dederit', id est Aeneas, 'cumulata morte relinquam' et volunt intellegi, acceptum ab illo beneficium mea morte cumulabo et sic relinquam, ut amantes dicere consuerunt, ut "praeceps aerii specula de montis in undas deferar; extremum hoc munus morientis habeto": id est faciam quod illi scio placiturum, occidam me: nam si eam odio habet Aeneas, restat ut eius morte laetetur. hoc sorori quoque potest dicere, quae credit eam ex amore concitatam id loqui, nec tamen facere: sed elocutio non procedit: nemo enim dicit 'veniam cumulata', sed 'cumulatam'. alii ita intellegunt: reddam illi gratiam, occidam illum: nam alibi ait 'non potui abreptum divellere corpus'? sed hoc totum sorori dicit. an perplexe locuta est, ut solent loqui mali aliquid molientes? 'cumulatam' autem 'veniam' numquid solidam et plenam, et cui nihil desit, debemus accipere? {{anchor+|437|Ad v. 437}} talibus orabat aut simpliciter accipiendum 'loquebatur': aut 'orabat' ideo, quoniam preces inmixtae erant: aliter "multa Iovem manibus ‹supplex orasse supinis›." alibi peroravit "talibus orabat Iuno". fletus pro verbis, id est verba flebilia. {{anchor+|438|Ad v. 438}} Fertque refertque non ab Aenea, qui nihil dicit, sed a Didone fert et refert, id est iterum portat: nam subiunxit 'sed nullis ille movetur fletibus': mire autem 'fletibus' repetit. {{anchor+|439|Ad v. 439}} Voces vllas tractabilis avdit cur mitis, et placidus, et tractabilis non audit? quasi mirum est, excusat dicendo 'fata obstant placidasque viri deus obstruit aures'. aut certe voces tractabilis accipe, aut alias tractabilis. {{anchor+|440|Ad v. 440}} fata obstant excusat Aeneam, cum eum, ne ingratus videatur, non duritia mentis facit immobilem, sed voluntate divina. deus Iuppiter scilicet: unde et supra Dido ait 'Saturnius': vel certe Mercurius. obstrvit obcludit, ἐμφατικῶς . {{anchor+|442|Ad v. 442}} Alpini boreae flantes de Alpibus, quae Gallorum lingua alti montes vocantur. et speciem pro genere posuit: nam Alpinum Boream pro quocumque vento dixit: vel quia potentiores montani sunt venti. nunc hinc nunc illinc sicut Aeneas ab Anna et Didone. {{anchor+|443|Ad v. 443}} It stridor ad dolorem Aeneae pertinet, de quo ait 'magno persentit pectore curas'. alte aut iugiter, diu; aut ex alto cadentes. {{anchor+|444|Ad v. 444}} Consternunt implent, cumulant, ut "strata iacent passim sua quaeque sub arbore poma". frondes sicut lacrimae Aeneae. stipes autem media pars est arboris, quae ramos sustinet. {{anchor+|445|Ad v. 445}} Haeret scopulis sicut ille in consilio perseverat. {{anchor+|446|Ad v. 446}} Tantum radice in tartara tendit secundum physicos, qui dicunt parem esse altitudinem radicum et arborum. {{anchor+|448|Ad v. 448}} tunditur saepe pulsatur. Terentius "tundendo atque odio denique effecit senex", et ipse alibi "Rhipaeo tunditur Euro". magno persentit pectore quamvis magno, sentit curas; sed eas forti pectore patitur. 'curas' potest Didonis, potest et suas. {{anchor+|449|Ad v. 449}} mens inmota manet ad illud refertur 'illa haeret scopulis'. lacrimae inanes quia 'mens inmota manet': et utrum 'inanes', quae Didoni nihil prosint? quidam tamen 'lacrimas inanes' vel Aeneae, vel Didonis, vel Annae, vel omnium accipiunt. {{anchor+|450|Ad v. 450}} Tum vero post desperationem. ‹fatis› exterrita dido atqui in fine ait "nam quia nec fato, merita nec morte peribat". 'fatis' ergo aut malis suis: aut a verbo 'for, faris' fatis, id est responsis Aeneae. exterrita autem praecipitata, turbata. {{anchor+|451|Ad v. 451}} Mortem orat pro desiderat, ut "mortemque miserrimus opto": aut certe ideo 'orat', quia consecrata fuit, nec mori poterat, nisi soluta consecratione. caeli convexa incurva caeli. {{anchor+|452|Ad v. 452}} quo magis inceptum peragat id est mortem sibi inferat. lucemque relinquat ad illud 'taedet caeli convexa tueri'. {{anchor+|453|Ad v. 453}} Turicremis id est cremantibus tura: nomen mire conpositum. et hoc genus ominis, Didoni factum, de augurali disciplina translatum est, quae diris observatur. dira enim deorum ira est, quae duplici modo colligitur, aut ex signis, aut quocumque modo et quacumque ex parte: †quodque in illo factum rem mare traditur, ex signis hic ostenditur: dicens enim 'vidit turicremis' et reliqua usque 'nigrescere sacros' non solum adversa petitionibus inveniri, verum etiam mortem denuntiari: nam praemisit 'quo magis inceptum peragat lucemque relinquat'. item tumulis Sychaei 'exaudiri voces et verba vocantis': quod asperius fuit, ut mariti defuncti vox audiretur e tumulo, quod erat dirum, ad se vocantis. sunt et de avibus dira auspicia, quod hic subiunxit dicendo 'solaque culminibus ferali carmine bubo saepe queri' et reliqua: in quo satis non fuit, diram avem bubonem nominatam, nisi adiecisset 'ferali carmine' et 'saepe queri', ut non utique canendi usus significaretur, sed fletus vice querellarum. {{anchor+|454|Ad v. 454}} horrendum dictu quanto magis visu? quod Didoni contigit. {{anchor+|455|Ad v. 455}} in obscenum se vertere hoc est 'latices nigrescere sacros'. et quidam 'nigrescere' et 'vertere' ideo incertum tempus positum volunt, ut ostendant non vere vertisse se, quod contra naturam est, sed verti a Didone visa, ut "visaeque canes ululare per umbram": non ululasse ergo, sed fieri visum. 'obscenum' autem mali ominis, ut "obscenas pelagi" et reliqua. {{anchor+|456|Ad v. 456}} Hoc visum hoc quod viderat nulli dixit. quid est 'nulli'? ne sorori quidem, cui fuerat de amore confessa. et forte ideo sororem celavit, ne et ipsa se perimeret. post queritur "idem ambas ferro dolor atque eadem hora tulisset". {{anchor+|458|Ad v. 458}} Conivgis antiqui aut prioris, aut cari. Lucilius "concilio antiquo sapiens vir solus fuisti": antiquus ergo est qui praecedit eum, qui praesens est. miro quod honore colebat e. q. s.] ritum veri et venerabilis templi mariti templum obtinere cupiebat: templa enim velamentis religiosa monstrantur. miro quod honore colebat exhibendo ea mortuo, quae circa vivos solent fieri. moris enim fuerat, ut nubentes puellae, simul venissent ad limen mariti, postes antequam ingrederentur, propter auspicium castitatis, ornarent laneis vittis: unde ait 'velleribus niveis': et oleo ungerent, unde uxores dictae sunt, quasi unxores. bene ergo Dido cum templum marito exstrueret, veluti devota viro, quippe post quem nuptura non esset, ad consulendum amorem officia ritus maritalis adfixerat, ut morem instauraret uxorum: nam ait post, cum in poenitentia inducitur a poeta, 'non servata fides cineri promissa Sychaeo'. ii tamen, qui de nuptiis scripsisse dicuntur, tradunt, cum nova nupta in domum mariti ducitur, solere postes unguine lupino oblini, quod huius ferae et unguen et membra multis rebus remedio sunt. alii hoc Romuli dicunt temporibus institutum, quod Romulus et Remus lupino lacte nutriti sunt. dicitur etiam lupam in concilio multorum eiusdem generis sociari marito, eamque amisso eo nulli alteri post iungi, quod ipse subiecit "non licuit thalami expertem sine crimine vitam degere more ferae", id est lupae. haec ergo ideo a nove nuptis fiebant, ut sciret se puella domum religiosam ingredi: simul lanam ferens lanificium promittebat. {{anchor+|459|Ad v. 459}} Festa fronde divina, tamquam numen coleret. sane hoc loco latenter quam supra diximus tangit historiam: nam si amabat Aeneam, utique non coleret extinctum maritum. {{anchor+|461|Ad v. 461}} Visa viri ut "visaeque canes ululare per umbram", Terentius "audire vocem visa sum modo militis": non enim erant vera, ut supra. nox cum terras obscura teneret ut augeret terrorem, tempus adiecit, a verisimili. {{anchor+|462|Ad v. 462}} Sola bubo 'sola' quaerendum quod dixerit, utrum ἐμφατικῶς , an pro 'solis', id est desertis? ubi enim sederit et cecinerit solitudinem significat. secundum auguralem disciplinam volunt greges avium minus significare, et iuxta hanc avem si alia sederit, malum, quod imminere creditur, evanescere, ut "et sola in sicca". sane bubo si cuius aedes insederit et vocem miserit, mortem significare dicitur: si autem de busto sudem ad tectum detulerit, incendium aedibus portendere. ergo hic 'sola' utrum quia alia avis non sedebat in culmine, an 'sola', quia nihil deferebat, ut mortis signum esset? in hanc autem avem conversus est Ascalaphus Acherontis, vel ut quidam volunt Stygis filius, ira Cereris, cum Proserpinam prodidisset malum granatum de pomario Ditis gustavisse: quod plenius in primo georgicorum dictum est, ubi est "nec repetita sequi". sane 'sola' contra genus posuit. Lucanus "et laetae iurantur aves bubone sinistro" (5.396), item Ovidius "infandus bubo". et hoc est in usu; sed Vergilius mutavit, referens ad avem: plerumque enim genus relicta specialitate a generali sumimus, ut si dicas 'bona turdus' referendo ad avem: item si dicas 'prima est a', id est littera, cum 'a' sit neutri generis. ferali carmine bene hoc addidit: non enim omni modo malum est bubonis omen; cantus autem eius aut fletum imitatur, aut gemitum: tacens autem ostendit felicitatem. omnes enim aves oscines malae, praepetes bonae sunt: vel e contra malae praepetes, oscines bonae sunt. {{anchor+|463|Ad v. 463}} saepe queri quidam propterea 'queri' positum volunt; quod doleat, de Ascalapho se in avem mutatum, ut "et veterem in limo ranae cecinere querellam". {{anchor+|464|Ad v. 464}} Priorum legitur et 'piorum'; sed 'priorum' illuc spectat "heu vatum ignarae mentes! quid vota furentem", quod superius expositum. si 'piorum', religiosorum, castorum. {{anchor+|465|Ad v. 465}} Horrificant horrorem incutiunt. {{anchor+|466|Ad v. 466}} in somnis ferus Aeneas non est epitheton 'ferus', sed fantasia: talem enim illum imaginabatur, qualem timebat. et in somnis pro 'insomniis', id est vigiliis. semperque relinqui per omnes noctes navigare videbatur Aeneas, quasi eam semper desereret. {{anchor+|467|Ad v. 467}} longam viam non nulli inferorum accipiunt. incomitata quod ferale, id est mortiferum omen est, et praecipue regibus, qui numquam soli sunt. {{anchor+|468|Ad v. 468}} Ire viam veteri more iuxta ius, ut "ite viam, redite viam", et alibi "primus et ire viam". Tyrios deserta quaerere terra bonus adfectus: solent enim qui deficiunt suos desiderare, ut Alcestis moriens. {{anchor+|469|Ad v. 469}} Agmina pentheus aut impetus: aut secundum Urbanum agmina serpentium. Pentheus autem secundum tragoediam Pacuvii furuit etiam ipse. agmina pentheus aut impetus aut secundum quosdam, quoniam habitus earum et sibila serpentium faciem agminis praebent: vel quia plures furiae putantur: vel quia furiosis pro tribus plures videntur. et bene 'videt agmina' expressit furentem, cum ait 'videt', non 'existimat', sed 'putat se videre'. Pentheum autem furuisse traditur secundum tragoediam Pacuvii. de quo fabula talis est: Pentheus, Echionis et Agaves filius, Thebanorum rex, cum indignaretur ex matertera sua Semele genitum Liberum patrem coli tamquam deum, ut primum comperit eum in Cithaerone monte esse, misit satellites, qui eum vinctum ad se perducerent: qui cum ipsum non invenissent, unum ex comitibus eius Acoeten captum ad Pentheum perduxerunt. is cum de eo graviorem poenam constitueret, iussit eum interim claudi vinctum: cumque sponte sua et carceris fores apertae essent, et vincula Acoeti excidissent, miratus Pentheus, spectaturus sacra Liberi patris Cithaerona petit: quem visum Bacchae discerpserunt. prima autem Agave mater eius amputasse caput dicitur, feram esse existimans. {{anchor+|470|Ad v. 470}} solem geminum tragice dixit, imitatus Euripidem. dvplices thebas civitas in Boeotia, a Cadmo et Zetho et Amphione constituta, in qua Oedipus, Lai filius, fuit, qui cum matre concubuit, ex qua Eteocles et Polynices fuerunt, qui se propter regnum invicem peremerunt. {{anchor+|471|Ad v. 471}} agamemnonius scaenis agitatus orestes hunc Oresten Electra, soror eius, post occisum ab Aegistho dolo Clytemestrae matris Agamemnonem subtraxit, quem Strophio alendum dedit, ‹qui› eum cum filio Pylade educatum in adultam perduxit aetatem. qui ut primum de scelere matris ac morte patris agnovit, venit Mycenas et adiuvantibus amico Pylade et sorore Electra, Clytemestram matrem cum adultero Aegistho occidit: ob quam rem aliquamdiu furiis agentibus insaniit. sane 'Agamemnonius' non est patronymicon: nam 'Agamemnonides' facere debuit. ergo sicut "Agamemnoniaeque phalanges". scaenis agitatus famosus, celebratus tragoediis, qualiter a Graecis in scaena inducitur. et 'agitatus', quia et furuit, et multae sunt de eo tragoediae: quasi frequenter actus. {{anchor+|472|Ad v. 472}} Armatam matrem causam ipsam furoris. cum fugit ad deum: credidit veritatem. {{anchor+|473|Ad v. 473}} Sedent in limine dirae a Pacuvio Orestes inducitur Pyladis admonitu propter vitandas furias ingressus Apollinis templum: unde cum vellet exire, invadebatur a furiis. hinc ergo est 'sedent in limine dirae'. alii dicunt, quia, cum absolutus in templo Minervae, de iudicio exiret, a furiis conreptus est. {{anchor+|474|Ad v. 474}} concepit furias furore completa est. et quidam 'furorem' pro bono et innocenti motu accipiunt, 'furias' semper pro malo. concepit ergo furorem, postquam amori dolor inmixtus est. {{anchor+|475|Ad v. 475}} tempus secum ipsa modumque 'tempus', id est quando, 'modum', id est quo modo et qua morte. {{anchor+|476|Ad v. 476}} exigit ad certum redigit, ut solent pondera †iures et ad exactum redigi: ergo definit. {{anchor+|477|Ad v. 477}} consilium vultu tegit ut "spem vultu simulat". viam rationem, remedium: ita enim antiqui dicebant, ut ipse alibi "aut tu, siqua via est". {{anchor+|478|Ad v. 478}} Gratare gratulare, suscipe gaudium pro sorore. sic enim dicimus 'grator tibi honorem'. et bene a gratulatione incipit quae vult suum dissimulare consilium. {{anchor+|479|Ad v. 479}} reddat reconciliet. eum Aeneam, quem ut notum noluit dicere. eo me solvat amantem mori disponens duo mentitur, vel ut se solvat, vel ut alliget Aeneam. {{anchor+|480|Ad v. 480}} Oceani finem ivxta finem Oceani nullus novit, sed initium: quod et ipsum potest finis videri aliunde sumpto principio. et longinquitate argumentatur. Terentius "ex Aethiopia est usque haec". {{anchor+|481|Ad v. 481}} Aethiopum Aethiopiae duae sunt: una circa ortum solis, altera circa occasum in Mauretania, quam nunc dicit. et dicta Aethiopia a colore populorum, quos solis vicinitas torret: Graece enim αἴθειν dicitur calor, ὀπτεῖν torrere. atlas nullum nomen Graecum 'ns' terminatur. {{anchor+|482|Ad v. 482}} axem nunc pro caelo: non enim in axe sunt stellae. torquet sustinet, portat. stellis aptum satis perite loquitur: nam 'aptum' coniunctum dicit ἀπὸ τοῦ ἅπτεσθαι , non insignitum stellis: axis enim non habet stellas, qui est medius inter septemtriones, unde et Graece ἄναστρος dicitur. septemtriones autem non occidere axis vicinitas facit, non quia in axe sunt. ergo bene 'aptum' conligatum. Cicero in Timaeo "qua ex coniunctione caelum ita aptum est", id est constrictum et conplexum. item in oratore "facilius est enim apta dissolvere, quam dissipata conectere". {{anchor+|483|Ad v. 483}} Hinc mihi massylae gentis monstrata sacerdos 'monstrata' praedicta: quae est oriundo Massyla, aliquando horti Hesperidum sacerdos, nunc venit de locis quae sunt circa Atlantem: nam aliter non procedit: Massylia enim mediterranea est, Berenice civitas Libyae, unde haud longe horti sunt Hesperidum. 'Atlas' vero 'maximus' in Mauretania est. quidam tamen hos hortos circa syrtes positos tradunt. {{anchor+|484|Ad v. 484}} Hesperidum templi custos Hesperides, Atlantis filiae nymphae, secundum fabulam hortum habuerunt, in quo erant mala aurea Veneri consecrata, quae Hercules missus ab Eurystheo occiso pervigili dracone sustulit. re vera autem nobiles fuerunt puellae, quarum greges rufam lanam habentes abegit Hercules occiso eorum custode; unde mala fingitur sustulisse, hoc est oves: nam μῆλα dicuntur, unde μηλονόμος dicitur pastor ovium. propter ruborem autem lanae, quae similis auro est, existimasse eos qui audierant, mala aurea in Africa nasci. est et alia fabula. cum nuptiae Iunonis celebrarentur omnesque dii in honorem eius conferrent munera, Terra in extremis Africae regionibus edidit arborem poma aurea ferentem: haec cum decerperent Hesperides, Atlantis sive Hesperi filiae, custodem eiusdem arboris Iuno offensa munus spoliari suum, in metum earum misit draconem insomnem, qui omnibus noctibus diebusque custodiret ramos: hoc postmodum ab Hercule interempto, qui ab Eurystheo ad hoc missus fuerat, mala sublata sunt. Hesiodus has Hesperidas Aeglen, Erytheam, Hesperiam, Arethusam, Noctis filias, ultra Oceanum mala aurea habuisse dicit. bene ergo Vergilius has ad Oceanum et Solis occasum esse dicit. epulasque draconi Hesperus rex traditur pretiosissimas oves habuisse, quarum pastor vocabatur Dracon, cui praebebant epulas regis filiae; sed quia Graece oves μῆλα dicuntur, ex dubio nomine fabula conposita est. {{anchor+|485|Ad v. 485}} sacros ramos vel Veneri, vel Iunoni dedicatos. {{anchor+|486|Ad v. 486}} Soporiferumque papaver incongrue videtur positum, ut soporifera species pervigili detur draconi. sed dicimus variam vim praebere victum diversis animalibus: nam salices hominibus amarae sunt, dulces capellis, ut "et salices carpetis amaras", scilicet hominibus. item cicutae secundum Lucretium hominibus sunt venenosae, cum pingues reddant capellas. ergo et papaver licet det hominibus somnum, draconi adimit forsitan. et est excusatio: potest tamen melior esse sensus, si 'servabat in arbore ramos' plena sit distinctio, sequentia vero sic accipiamus 'haec se promittit carminibus curas solvere, spargens umida mella, soporiferumque papaver', id est miscens, ut Cicero "et spargere venena didicerunt". nec incongrue ad amaritudinem amoris mel adhibet, ad oblivionem papaver. haec enim Didoni prosunt, de qua ait "nec umquam solvitur in somnos". {{anchor+|487|Ad v. 487}} solvere cura liberare. duras curas bene duras affectu, quo ipsa passa est, dixit. {{anchor+|489|Ad v. 489}} Sistere aquam fluviis et vertere sidera retro quanto magis poterit Aeneam ab incepto retorquere: vel in amorem inmittere: aut mihi auferre? vertere sidera retro utrum ut videatur etiam in caelo potestatem habere, an etiam fata posse mutare, quae secundum mathematicos sideribus gubernantur? et multi sidera hic planetas accipiunt, quia reliqua caelo adfixa sunt. {{anchor+|490|Ad v. 490}} nocturnosque utrum quia in nocte sunt, an quia per noctem evocantur, an noctu? ut Cicero "nocturnis canibus dilaniandum". et manes quod ad inferos manent, id est abeant. {{anchor+|491|Ad v. 491}} sub pedibus terram reliqua. haec non sic adfirmat, quasi ad amorem extinguendum opus sint, sed difficiliora adsignat, ut facilius de opprimendo amore credat. mugire videbis id est videbit quis, ut "migrantes cernas". {{anchor+|493|Ad v. 493}} magicas invitam pro 'ad magicas': aut 'magicas adgredi invitam': quia cum multa sacra Romani susciperent, semper magica damnarunt: probrosa enim ars habita est: ideo excusat. accingier praeparari. 'accingier' autem, ut ad infinitum modum 'er' addatur, ratio efficit metri: nam cum in eo ultima sit longa, addita 'er' syllaba brevis fit, ut 'audiri audirier'. {{anchor+|494|Ad v. 494}} Tu secreta sine arbitris: et est bona elocutio rem loci vel temporis ad personam transferre, ut 'nocturnus venit', 'secretus fecit'. pyram sub specie sacrificii praeparat morti exequias. {{anchor+|495|Ad v. 495}} Et arma gladium dicit abusive; nam ait paulo post "ensemque relictum": proprie enim arma sunt quae armos tegunt, hoc est scutum, quod Graecis [solum] ὅπλον dicitur, cum cetera sua nomina habeant: unde ipse ait "at Lausum socii exanimem super arma ferebant". sed hic ideo generaliter 'arma' nominavit, ne mentione solius gladii consilium proderetur. {{anchor+|496|Ad v. 496}} Impius qui gladium reliquit furenti. hoc autem tractum est de Homero, qui dicit gladium Aiaci datum ab Hectore et Hectori ab Aiace balteum, quae eis exitio fuerunt: nam alter tractus est balteo, alter se donato telo interemit. exuvias vestes Aeneae, quem hostem dixerat supra "i soror, atque hostem supplex adfare superbum", item "dulces exuviae". lectvmque ivgalem eleganter etiam in morte perseverat in amore, et quatenus potest Aeneae se coniungit, si uno igne cum eius concremetur exuviis. {{anchor+|497|Ad v. 497}} Quo perii propter extinctum pudorem. super imponas quidam 'imponant' legunt, scilicet famulae. abolere nefandi a memoria tollere, ut "paulatim abolere Sychaeum". {{anchor+|498|Ad v. 498}} ivvat monstratque sacerdos et 'iuvat' συμφέρει , hoc est et voluntas mihi est, et sacerdos hoc praecipit. 'que' autem pro 'enim' posuit. {{anchor+|499|Ad v. 499}} haec effata silet subitum silentium imperfectam orationem ex perturbatione mentis ostendit. pallor simul occupat ora scilicet ex conscientia cogitatae mortis. {{anchor+|500|Ad v. 500}} novis pro inusitatis et malis et per hoc magicis. praetexere autem praevelare, abscondere. et est antistrophe, funeribus nova sacra praetexere: ergo hoc dicit, Anna non arbitratur sub obtentu sacrificiorum pompam funeri praeparari. {{anchor+|501|Ad v. 501}} Tantos furores quantos cogitabat Dido. {{anchor+|502|Ad v. 502}} Graviora timet quam morte sychaei aut 'quam' detrahimus, et stat elocutio: aut subaudimus 'graviora timet posse contingere', hoc est quae vel fecit, vel passa est Dido. {{anchor+|504|Ad v. 504}} At regina pyra notatus est hic versus: vitiosa est enim elocutio quae habet exitus similes, licet sit casuum dissimilitudo. {{anchor+|506|Ad v. 506}} Intenditque locum sertis 'intendit' inligat, ut "et stuppea vincula collo intendunt", et est hypallage: est enim 'intendit serta per locum', hoc est aut a pariete in parietem ligat, quod est extensis sertis locum replet: quasi serta per locum tendit. {{anchor+|507|Ad v. 507}} Funerea cupresso. Romani moris fuit propter caerimonias scarorum, quibus populus Romanus obstrictus erat, ut potissimum cupressus, quae excisa renasci non solet, in vestibulo mortui poneretur, ne quis inprudens funestam domum rem divinam facturus introeat et quasi attaminatus suscepta peragere non possit: hinc ergo 'funerea' cupresso: nam et supra dicta ligna ad funus pertinent, ut "procumbunt piceae sonat icta securibus ilex". {{anchor+|508|Ad v. 508}} Effigiemque toro locat imaginem scilicet Aeneae, quia solent magi effigies eorum facere, propter quos carmen instituunt, ut in bucolicis "limus ut hic durescit et haec ut cera liquescit" et "terque haec altaria circum effigiem duco". Horatius "lanea effigies erat, altera cerea". et bene exprimitur amoris adfectus, quod etiam in morte amati imagini volebat esse coniuncta, ut paulo post "natumque patremque cum genere extinxem, memet super ipsa dedissem". havd ignara futuri id est memor suae dispositionis. {{anchor+|509|Ad v. 509}} stant arae circum aut sunt, aut circumstant. crines effusa crines effusos habens, ut "picti scuta Labici". sacerdos quaeritur a quibusdam, quae sit haec sacerdos, quia illam accipi volunt, quae supra dicta est tamquam ficta a Didone: ergo hanc adhibitam ad tempus huius officii sacerdotem volunt. {{anchor+|510|Ad v. 510}} Ter centum tonat ore deos non 'tercentum deos', sed tonat ter centum numina Hecates: unde et Hecate dicta est ἑκατὸν , id est centum, potestates habens. 'tonat' autem perite dixit; in aliquibus enim sacris imitabantur tonitrua, sed praecipue in Hecatae. aut 'tonat' clara voce et cum fiducia invocat. erebum inferorum profunditatem. {{anchor+|511|Ad v. 511}} tergeminamque hecaten quidam Hecaten dictam esse tradunt, quod eadem et Diana sit et Proserpina, ἀπὸ τῶν ἑκατέρων : vel quod Apollinis soror sit, qui est ἑκατηβόλος . sed secundum Hesiodum Hecate Persi Titanis et Asteriae filia est, Diana Iovis et Latonae, Persephone Iovis et Cereris, quam genealogiam posteriores confuderunt. tria virginis ora dianae iteratio est: Lunae, Dianae, Proserpinae. et cum super terras est, creditur esse Luna; cum in terris, Diana; cum sub terris, Proserpina. quibusdam ideo triplicem placet, quia Luna tres figuras habet, prima tamquam #209, sequens tamquam #1125, quinta decima tamquam #1126. non nulli eandem Lucinam, Dianam, Hecaten appellant ideo, quia uni deae tres adsignant potestates nascendi valendi moriendi: et quidem nascendi Lucinam deam esse dicunt, valendi Dianam, moriendi Hecaten: ob quam triplicem potestatem triformem eam triplicemque finxerunt, cuius in triviis templa ideo struxerunt. {{anchor+|512|Ad v. 512}} Simulatos fontis averni in sacris, ut supra diximus, quae exhiberi non poterant simulabantur, et erant pro veris. bene autem de Averno, per quem descensus ad inferos dicitur. {{anchor+|513|Ad v. 513}} Falcibus et messae ad lunam quaeruntur aenis herbae enim aut pro lunae ratione tolluntur; aut in quas despumaverit luna, sicut Lucanus "donec subpositas propius despumet in herbas" (6.506): nec omnes eodem modo: unde perite et 'aenis falcibus' dixit, quia aliae velluntur, aliae inciduntur: et 'ad lunam' non ad noctem, sed ad lunae observationem. 'pubentes' autem ideo, quia aliae siccae, aliae viridiores leguntur. et sciendum inter homines et herbas esse reciprocam translationem: sic enim 'pubentem herbam' dicimus, quemadmodum 'florem aetatis'. {{anchor+|514|Ad v. 514}} Nigri cum lacte veneni 'nigri' aut noxii, quia nigri fiunt homines post venenum: aut certe illud est, quia sunt herbae 'nigri lactis', id est suci. dicunt autem per periphrasin agreste papaver significari. {{anchor+|516|Ad v. 516}} Et matri praereptus amor secundum Plinium qui dicit in naturali historia, pullos equinos habere in fronte quandam carnem, quam eis statim natis adimit mater: quam si quis forte praeripuerit, odit pullum et lac ei denegat. Iuvenalis "cui totam tremuli frontem Caesonia pulli infudit". et merito suspicantur amorem creari ex carne, sine qua mater non alit ex se creatum. Theocritus ἱππομανές virgulti genus dicit. {{anchor+|517|Ad v. 517}} Ipsa mola id est farre et sale, quam molam salsam a molendo appellant. ordo autem est: ipsa Dido mola et piis manibus, id est puris, deos testatur. et bene 'ipsa', quia supra de sacerdote erat locuta. {{anchor+|518|Ad v. 518}} Unum exuta pedem quia id agitur, ut et ista solvatur et inplicetur Aeneas. unum e. p.] solent enim et resolutoria sacrificia ab aruspicibus fieri. et ‹ad› Iunonis Lucinae sacra non licet accedere, nisi solutis nodis. in veste recincta quia, ut supra diximus, in sacris nihil solet esse religatum, praecipue eius, quae amore vult solvi. sane flaminicae non licebat neque calceos, neque soleas morticinas habere: morticinae autem dicuntur quae de pecudibus sua sponte mortuis fiebant: neque supra genu succinctam esse, quod hic vult tangere 'unum exuta pedem vinclis in veste recincta' non sublata, sed summissa: nam sic est dictum 'recincta', ut resoluta, ut remissa. {{anchor+|519|Ad v. 519}} testatur moritura deos quidam hic 'testatur' pro 'obtestatur' accipiunt. conscia fati sidera id est planetas, in quibus fatorum ratio continetur. an 'conscia fati sui testatur sidera', ut constantia eius appareat mori volentis: ergo 'fati sui', id est mortis. {{anchor+|520|Ad v. 520}} Si quod non aequo foedere amantis curae numen habet ordo est: tunc numen precatur, si quod curae habet amantes non aequo foedere: 'si quod' autem bene dubitat, utrum etiam res malae habeant praepositas potestates. sensus autem hic est: [aut] ')Αντέρωτα invocat, contrarium Cupidini, qui amores resolvit, aut certe cui curae est iniquus amor, scilicet ut inplicet non amantem. si quod n. a. f. a. c. n. h.] [nam et] amatoribus praeesse dicuntur Ἔρως Ἀντέρως Λυσέρως . non nulli Nemesin significari putant. haec etiam Athenis coli dicitur. {{anchor+|521|Ad v. 521}} Ivstumque memorque 'iustum' ad iudicandum, ut expugnetur qui est causa discordiae: 'memor' ad vindicandum. et 'memor' ideo neutro genere, quia 'numen' dixerat. {{anchor+|522|Ad v. 522}} Nox erat protenditur ista descriptio ad exaggerationem vigiliarum Didonis. {{anchor+|523|Ad v. 523}} Silvaeque secundum eos qui dicunt omnia quae crescunt animalia esse. {{anchor+|524|Ad v. 524}} Aequora elementa etiam animalia esse voluerunt: unde est in septimo "aethera mulcebant cantu". medio volvvntvr sidera lapsu noctem describit per sidera, hoc est cum medium cursum tenent sidera, quae orta sunt. {{anchor+|525|Ad v. 525}} Tacet ager ea quae in agris sunt. pictaeque volucres uno verbo multos et varios colores avium demonstravit: pictura enim ex multis coloribus constat. {{anchor+|529|Ad v. 529}} at non infelix animi antithesis, ut "at non qua Scythiae gentes". et figuratius est 'animi', quam si 'animo' diceret, ut "o praestans animi iuvenis". {{anchor+|530|Ad v. 530}} Oculisve aut pectore noctem accipit quia potest aliud esse sine alio, ut si quis dormiens mente turbetur. {{anchor+|531|Ad v. 531}} Resurgens saevit amor gravior enim est cum resurgit: et est sententia quasi generalis. {{anchor+|532|Ad v. 532}} fluctvat aestu metaphora amoris. {{anchor+|533|Ad v. 533}} Adeo scilicet furuit: ut in hoc proposito permaneret vitandae sine dubio lucis. insistit secumque ita corde volutat aut insistit volutare: aut insistit proposito moriendi. Plautus tamen ita ait "hunc sermonem institi". {{anchor+|534|Ad v. 534}} En quid ago?? 'en' ecce: et quasi demonstrantis particula est, per quam intellegimus eam multa cogitasse et sic prorupisse 'ecce, quid actura sum'? est autem comicum principium, nec incongrue amatrici datum. sic Terentius "quid igitur faciam?" nam haec coniunctio multa eum cogitasse significat. rursus duo significat: frequenter 'iterum', raro 'vicissim', id est mutuo, ut hoc loco. alii hoc loco 'rursus' pro 'similiter' accipiunt, ut sit: ergo ego similiter rogabo eos, sicut me illi antea rogaverunt. {{anchor+|535|Ad v. 535}} Nomadumque petam invidia a personis: petam mulier et regina nomadas, id est vagos. {{anchor+|536|Ad v. 536}} Maritos futuros scilicet. est autem elocutio 'dedignor illam rem'. {{anchor+|537|Ad v. 537}} iliacas igitur classes sic intulit, quasi si illud non fecerit, hoc necessario consequatur. vltima ivssa 'ultima' deterrima, an superba. et aut intellegimus Aeneam ei obtulisse navigandi facultatem: aut 'Teucrum iussa' non quae ipsi iusserant, sed quae eis a Iove iussa sunt, ut "naviget, haec summa est". alii κέλευμα : unde iubere κελεύειν dicitur Graece. {{anchor+|538|Ad v. 538}} Quiane †re vera: et est una pars orationis. {{anchor+|539|Ad v. 539}} bene pro qualitatis adverbio intellegendum est. stat permanet. {{anchor+|540|Ad v. 540}} quis me autem fac velle sinet?? ordo est: fac me autem velle, quis sinet? ratibusve superbis vel magnis et altis; vel in quibus superbi navigaturi sunt, hoc est qui me tanto contemptu deserunt. {{anchor+|541|Ad v. 541}} invisam quae sic contemni et relinqui mereor. {{anchor+|542|Ad v. 542}} laomedonteae nunc fraudulentae. {{anchor+|543|Ad v. 543}} Nautas non Troianos: nam iniuriose dixit 'nautas', id est adsuetos laboribus. ovantes laetantes. abusive: nam proprie ovatio est minor triumphus. qui enim ovationem meretur, et uno equo utitur et a plebeis, vel ab equitibus Romanis deducitur ad Capitolium et de ovibus sacrificat, unde et ovatio dicta: qui autem triumphat, albis equis utitur quattuor et senatu praeeunte in Capitolio de tauris sacrificat. et bene duo diversa posuit 'fuga' et 'ovantes', ut gravius esset cum his qui ovarent ire fugientem. {{anchor+|545|Ad v. 545}} inferar ut "infert se saeptus nebula". vix urbe revelli aut mox, id est paulo ante, ut "vix e conspectu": aut re vera 'vix', ut diximus supra: nam nulla ratione dimitterent patriam, nisi eos aut odium Pygmalionis coegisset, aut timor, ut "conveniunt quibus aut odium crudele tyranni, aut metus acer erat". {{anchor+|547|Ad v. 547}} Quin morere 'quin' immo. et bene omnis eius intentio tendit ad mortem: nam si procos rogare turpe est, solam sequi inpossibile et inhonestum, Tyrios trahere difficile, sola mors superest. ferroque averte dolorem hoc secundum eos dixit, qui cum aliquid inpulsu animi constituerint, voluntatis suae rationem adhibere conantur. ergo et haec quasi rationem adprobat quod furore paulo ante decreverat. {{anchor+|548|Ad v. 548}} Tu lacrimis evicta meis bene totum ei inputat, sed cum excusatione: quae Aeneae nuptias suasit, sed 'victa lacrimis', ut "sinum lacrimis inplevit obortis. Anna refert". tu prima furentem Urbanus hoc dividit, licet alii iungant, et vult hunc esse sensum: tu persuasisti ut nuberem, victa lacrimis meis, tu etiam nunc me his oneras malis: nam me olim occidissem, nisi te deserere formidarem. {{anchor+|549|Ad v. 549}} Obicis hosti 'ob' naturaliter brevis est, sicut et 're' et 'ad'; sed plerumque producuntur hac ratione: obicio, reicio, adicio 'i' habent vocalem sequentem, quae per declinationem potest in consonantis formam transire, ut obieci, reieci. ergo etiam ante quam transeat, interdum fungitur officio consonantis et praecedentem longam facit. hosti ad eventum referendum. {{anchor+|550|Ad v. 550}} non licvit quia aliud volebat et aliud factum est, sicut solent dicere quibus aliter conata succedunt. thalami expertem non omnino, sed post Sychaeum. sine crimine ut supra "potui succumbere culpae". {{anchor+|551|Ad v. 551}} More ferae Plinius in naturali historia dicit, lyncas post amissos coniuges aliis non iungi. multi 'fere' adverbium volunt, ut sit sensus: more scilicet, quo iam viduitatem ferre consueverat. crimen autem bene, ut supra "potui succumbere culpae". {{anchor+|552|Ad v. 552}} Sychaeo pro Sychaeio: vel 'promissa Sychaeo, non servata cineri'. {{anchor+|553|Ad v. 553}} pectore questus id est pectus questibus. {{anchor+|554|Ad v. 554}} Certus evndi indubitabiliter profecturus. {{anchor+|555|Ad v. 555}} Carpebat somnos hoc est quod et paulo post culpat Mercurius, dicens 'nate dea, potes hoc sub casu ducere somnos?' sed excusatur his rebus: nam et certus eundi fuerat, et rite cuncta praeparaverat: aut certe prooeconomia est, ut possit videre Mercurium. rite recte et ex ordine compositis. et diligenter virum strenuum non ante facit requiescere, quam rite omnia paravisset. {{anchor+|556|Ad v. 556}} Forma dei bene non 'deus', sed 'forma': raro enim numina sicut sunt possunt videri, unde et sequitur 'vultu redeuntis eodem': nam licet 'redeuntis' dicat, id est eius qui possit agnosci, tamen non 'faciem' dicit, sed 'vultum', qui potest saepe mutari. eodem 'o' semper longum est, quia 'eodem' ablativus est semper; 'eadem' autem et producit et corripit: nam et nominativus est, ut 'eadem mulier fecit', et ablativus, ut 'eadem faciente muliere'. {{anchor+|557|Ad v. 557}} Visa monere est et bene 'visa': non enim re vera est. {{anchor+|558|Ad v. 558}} Omnia mercurio similis aliud enim est idem esse, aliud simile esse: ergo non est certus Aeneas. et a toto transit ad partes, "ut omnia magna, pes etiam". vocemque duo ὁμοιοτέλευτα : et est versus hypermetrus. 'vocem' autem ideo, quia orationis est deus. Horatius "Mercuri facunde". coloremque et crines flavos ideo et perustus et flavus Mercurius introducitur, quia satis vicinus est soli praeter ceteras stellas. {{anchor+|559|Ad v. 559}} Et membra decora ivventae quia palaestrae deus est. Horatius "catus et decorae more palaestrae". 'iuventae' autem 'aetatis', a iuventa. sane figura est 'similis membra, vocem, colorem'. {{anchor+|560|Ad v. 560}} nate dea modo generis commemoratio non ad laudem pertinet, sed obiurgatio cessantis est. {{anchor+|561|Ad v. 561}} circumstent pro circumstatura sint. {{anchor+|562|Ad v. 562}} demens inprobat eius sensum, qui nec videat, nec audiat. zephyros ventos: de Africa enim zephyro navigare non poterat. {{anchor+|563|Ad v. 563}} Nefas in pectore versat ne non timeret amatricem, bene addidit 'certa mori'. item 'varium et mutabile semper femina'. et est dubitatio quos dolos vel quod nefas: an sibi nefas, quia sua manu peritura erat, an sorori dolos, quibus eam fallebat: utrumque in Aeneam, ut postea ait "non potui abreptum divellere corpus" et cetera: nam omnia, sicut dictum est, sequens versus confirmat 'certa mori', ut sibi mortem excogitet, in Aeneam iras moliatur. et 'certa mori' figurate, certo ut moriatur. {{anchor+|564|Ad v. 564}} varioque irarum fluctvat aestu hoc fidem facit posse fieri quod metuendum praedicabat. {{anchor+|565|Ad v. 565}} Praeceps festinus. praecipitare pro 'praecipitandi'. {{anchor+|566|Ad v. 566}} trabibus vel navibus vel remis, ut "vastumque cava trabe currimus aequor". {{anchor+|567|Ad v. 567}} Conlucere faces propter 'ferte citi flammas': vel propter funus. fervere a verbo 'fervo, fervis, fervit'. {{anchor+|569|Ad v. 569}} heia age hoc loco per αὔξησιν figuram adhortationem implevit: nam eandem rem secundo dixit 'heia age', cum 'heia' saepe 'age' significet. varium et mutabile semper haec, sicut supra dictum est, obiectio est: sed amat. {{anchor+|570|Ad v. 570}} nocti se inmiscvit atrae hoc ad visum somniantis referendum est, id est in noctem se miscuit. et 'noctem' pro tenebris posuit, per quod apparet eum in claro lumine fuisse, cum loqueretur. {{anchor+|571|Ad v. 571}} Umbris ut supra "forma dei": vel 'umbris' terroribus. {{anchor+|572|Ad v. 572}} Corripit e somno corpus omen est futurae tempestatis. {{anchor+|573|Ad v. 573}} Praecipites ut supra Mercurius 'non fugis hinc praeceps?' sane non nulli ita distingunt 'sociosque fatigat praecipites', ut adlocutio hinc videatur incipere 'vigilate viri et considite transtris'. et est usitata figura 'fatigat et praecipites facit'. fatigat cum clamore increpat, ut "undique collecti coeunt Martemque fatigant". viri habet haec commemoratio multum adhortationis, ut alibi "festinate viri". transtris pro 'in transtris'. citi celeres. {{anchor+|575|Ad v. 575}} festinare fugam antique, ut "tum iussa Sibyllae, haud mora, festinant". incidere funes hoc ad significandam rem festinantis pertinet, id est non 'solvere', sed 'incidere'. {{anchor+|576|Ad v. 576}} Ecce iterum stimulat phantasia est ad sociorum terrorem: sic in sexto "deus, ecce deus". an 'iterum' qui prius advenerat, cum ait 'tu nunc Carthaginis altae'. sancte deorum emphasis, quasi adhuc praesens deus urgeat navigare. et aut distinguendum 'sancte', aut 'sancte deorum' secundum Ennium dixit "respondit Iuno Saturnia sancta dearum". {{anchor+|577|Ad v. 577}} Quisquis es atqui supra dixit 'omnia Mercurio similis'. sed sciendum est secundum Tullium in libris de deorum natura tres esse Mercurios: superum, terrenum, inferum. ergo 'quisquis es' aut quicumque de tribus: quamvis alii nec unius potestatis, nec unius nominis, nec unius vultus volunt esse Mercurium: an quia deorum vera nomina nemo novit: aut certe ad Iovem spectat, id est 'quisquis es' qui praecipis: ut in nono "quisquis in arma vocas", cum Irin vidisset, id est quicumque Irin misisti. plane illud occurrit, quod ait 'deus aethere missus ab alto', ubi et Iovem conplectitur et supernum Mercurium. sed potest et hoc loco ut diximus quasi phantasiam facere propter socios, et 'quisquis es' ideo dicere, quia, licet viderit, non tamen re vera novit esse Mercurium: unde ait supra et 'formam' et 'vultum' et 'visa monere est'. vel 'quisquis es' secundum pontificum morem qui sic precantur "Iuppiter omnipotens, vel quo alio te nomine appellari volueris". non nulli tamen quattuor Mercurios tradunt, unum Caeli et Diei filium, amatorem Proserpinae, alterum Liberi patris et Proserpinae filium, tertium Iovis et Maiae, quartum Cyllenii filium, cuius mater non proditur, a quo Argus clam occisus est, qui hoc metu in Aegyptum profugit et ibi invenisse primum disciplinam litterarum et numerorum dicitur: qui lingua Aegyptiorum ΘΕΥΘ appellatur, de cuius nomine etiam mensis dictus est. iterum paremus quia iam semel paruerat praeparatione navigiorum. {{anchor+|578|Ad v. 578}} Et sidera caelo dextra feras 'dextra' prospera. et 'sidera' hoc est ventos, qui ex ortu siderum aut mites et prosperi, aut turbulenti et adversi sunt. sic in georgicis "praeterea tam sunt arcturi sidera nobis": nec enim 'sidera' dicit re vera, cum arcturus una sit stella: ergo 'dextra sidera' ventos vel tempora. {{anchor+|580|Ad v. 580}} fulmineum quidam fulgentem accipiunt. strictoque videtur abundare 'stricto', cum dixerit 'vaginaque eripit ensem'. {{anchor+|581|Ad v. 581}} idem pro eo quod est unus, ut "rex Iuppiter omnibus idem". rapiuntque num ancoras? rvuntque ipsi ruunt, id est cum impetu festinant. {{anchor+|582|Ad v. 582}} litora deservere mira descriptio festinationis. {{anchor+|583|Ad v. 583}} torquent spumas ita enim remus agitur, ut fluctus torqueatur. {{anchor+|584|Ad v. 584}} Prima aurora designatio temporis est, non diei descriptio: unde infert 'ut primum albescere lucem vidit'. sic in duodecimo "cum primum crastina caelo puniceis invecta rotis Aurora rubebit". et bene hanc primum inducit vidisse crepusculum, quae quasi amatrix tota vigilaverat nocte. sic in bucolicis de amatore "nascere praeque diem veniens age Lucifer almum". novo lumine aut recenti, aut secundum Epicureos, qui stulte solem de atomis dicunt constare et cum die nasci, cum die perire. {{anchor+|585|Ad v. 585}} Tithoni cubile Tithonus frater Laomedontis fuit: hunc Aurora adamatum in caelum levavit, quem longinquitas vitae in cicadam convertit: Horatius "longa Tithonum minuit senectus". {{anchor+|586|Ad v. 586}} speculis quas utique in sua regia habuit. albescere lucem hypallage est: luce enim albescunt omnia, non lux albescit. {{anchor+|587|Ad v. 587}} Aequatis velis feliciter plenis, sine motu aliquo, ut "aequatae spirant aurae". et hoc ad dolorem pertinet reginae. {{anchor+|588|Ad v. 588}} vacvos sensit sine remige portus potest hysteroproteron esse, ut prius sentire debuerit. {{anchor+|589|Ad v. 589}} pectus percussa pectus percussum habens. {{anchor+|590|Ad v. 590}} Pro ivppiter aut irascentis exclamatio est, ut in Terentio "pro supreme Iuppiter": aut certe testatur Iovem, quem in Aeneae invocavit adventu, ut "Iuppiter hospitibus nam te dare iura loquuntur". {{anchor+|591|Ad v. 591}} Ibit et inluserit hoc est 'ibit et inludet', tempus pro tempore: et sic dixit ut "certantque inludere capto". {{anchor+|592|Ad v. 592}} Non arma expedient?? furentis haec verba sunt, ut ipsa paulo post 'quae mentem insania mutat?'; nam haec a sana non procedunt, ut imperet absentibus, ut 'ite ferte tela', cum sola sit. totaque ex urbe magna emphasis quod ait 'tota'. {{anchor+|593|Ad v. 593}} Navalibus de navalibus, ubi stant naves. {{anchor+|595|Ad v. 595}} Aut ubi sum numquid in coetu sum? quae mentem insania mutat pervertit. et bene ei ex parte furentis datur oratio, ut 'date tela', ex parte retinentis mentem, ut 'quae mentem insania mutat?'. {{anchor+|597|Ad v. 597}} Cum sceptra dabas ut "vultis et his mecum pariter considere regnis", et alibi, "ac dominum Aenean in regna recepit". fidesque subaudi 'en' etiam in sequentibus: aut certe, hic est quem dicunt portare deos. sane 'en' nominativo melius iungitur, ut "en Priamus". {{anchor+|598|Ad v. 598}} quem secum patrios et reliqua. quidam in utroque versu pro 'quem' legunt ‹'qui'›, ut sit vetus figura per ellipsin: ubi sunt qui aiunt patrios penates portasse et parentem umeris subisse? sane hic 'subisse' iuxta praesentem usum accusativo iunxit, cum alibi antique dativo usus sit, ut "subeunt luco" et "muroque subibant". {{anchor+|599|Ad v. 599}} confectum ut e contrario "integer aevi". {{anchor+|600|Ad v. 600}} non potvi abreptum et reliqua. hoc est non mihi subvenit: nam cur non poterat in regno? {{anchor+|602|Ad v. 602}} Ipsum ascanium aut qui est causa navigationis, ut "quem regno Hesperiae fraudo et fatalibus arvis"; aut ad patris dolorem, ut "qui nati coram me cernere letum fecisti". epulandum ponere quod fecit Procne occiso Ity filio propter stuprum sororis. {{anchor+|604|Ad v. 604}} In castra tulissem classes dixit castra, ut "nos castra movemus": nam sequitur 'inplessemque foros flammis'. {{anchor+|605|Ad v. 605}} Foros tabulata navium, ab eo quod incessus ferant: et est generis masculini, numeri tantum pluralis. {{anchor+|606|Ad v. 606}} Cum genere extinxem utrum omne genus, an morte Aeneae et Ascanii, quoniam illis extinctis interitura gens omnis esset. et est syncope 'extinxem' pro 'extinxissem'. memet super ipsa dedissem satis amatorie. sane 'sese' cum dicimus ultima syllaba producitur, ut Vergilius "seseque in bella remittant"; at vero cum proferimus 'memet' et 'tute', ultimae breves sunt: Lucretius utrumque simul "tutemet a nobis iam quovis tempore vatum". quas particulas volunt non nulli significare quiddam, ut sit 'memet' me ipsum, 'tute' tu ipse. alii autem, quod magis sequendum est, excrementa comici leporis existimant: nam Terentius dicit "tutemet mirabere", id est tu. {{anchor+|607|Ad v. 607}} Sol iam utitur inprecationibus, hoc est devotionibus: unde et 'devotor' et 'devotrix' dicitur qui inprecatur. non autem 'terrarum flammis', sed 'opera terrarum'. et bene invocat Solem, cui supra per numen Liberi sacrificavit. {{anchor+|608|Ad v. 608}} Interpres curarum aut quas patior, id est mearum curarum: aut generaliter curarum coniugalium interpres, hoc est media et conciliatrix: Cicero "quique interpretes corrumpendi iudicii solent esse", id est medii. alii 'interpres' testis, iudex, arbitra accipiunt. sane 'interpres' quid sit secundum veteres ipse exposuit dicendo 'conscia': veteres enim interpretem conscium et auctorem dicebant: Plautus in Milite "quae mihi condicio nova et luculenta offertur per te interpretem" (Mil. 951-952). idem in Curculione "quod te praesente hic egit teque interprete" (Cur. 434). conscia ivno siluit rem turpem: sic supra "et pronuba Iuno". aut invocat Iunonem, cum nuptiae sint quae violatae sunt. {{anchor+|609|Ad v. 609}} Nocturnis non triviis nocturnis, sed per nocturnum tempus. sacra enim Hecatae in triviis frequentantur per noctem. ideo autem Hecaten invocat, quasi quae tanti matrimonium fecerit, ut sperneret matrem. vlulata per urbes Proserpinam raptam a Dite patre Ceres cum incensis faculis per orbem terrarum requireret, per trivia eam vel quadrivia vocabat clamoribus. unde permansit in eius sacris, ut certis diebus per compita a matronis exerceatur ululatus, sicut in Isidis sacris, ubi est imitatio inventi Osiridis, quem dilaniatum a Typhone eius fratre uxor Isis per totum orbem requisisse narratur: Iuvenalis "plangentis populi currit derisor Anubis". Hecaten autem causa invocat ultionis. unde etiam furias vocat, sed usurpative modo diras dixit: nam 'dirae' in caelo sunt, ut "dicuntur geminae pestes cognomine dirae": 'furiae' in terris, 'eumenides' apud inferos: unde et tres esse dicuntur. sed haec nomina confundunt poetae. 'ultrix' vero, hoc est Tisiphone: nam Graece τίσις ultio dicitur. 'ululata' autem pro 'ululatu quaesita'. et est participium sine verbo, ut 'regnata'. {{anchor+|610|Ad v. 610}} Di morientis elissae aut manes dicit: unde est "vos o mihi manes este boni: quoniam superis adversa voluntas": aut certe ἀναιρετικοὺς dicit, id est Martem et Saturnum, qui intercidunt vitae rationem, si radiis suis ortum geniturae pulsaverint: Horatius "te Iovis impio tutela Saturno refulgens eripuit volucresque fati tardavit alas". et bene 'tardavit', quia necessitas fati impediri potest, non penitus eludi: sic Vergilius "nec fata vetabant stare decemque alios Priamum superesse per annos". quidam hoc quod dicit 'di morientis Elissae' secundum eos tradunt, qui dicunt habere nos singulos deos nostros, ut "nec di texere Cupencum, Aenea veniente, sui". {{anchor+|611|Ad v. 611}} accipite audite. meritumque malis advertite numen quod mali merentur. {{anchor+|612|Ad v. 612}} Avdite preces inprecationes dicit: nam non sunt preces, ut paulo post 'inprecor arma armis'. {{anchor+|613|Ad v. 613}} infandum caput etiam in inprecatione nomen eius detestatur. adnare verbum familiae naufragio, ut in primo "huc pauci vestris adnavimus oris", id est per tempestatem venimus. et bono colore futura praedicit, quemadmodum Homerus, qui morituros divinantes frequenter inducit. {{anchor+|614|Ad v. 614}} Fata iovis poscunt 'fata' dicta, id est Iovis voluntas: hic ergo participium est, non nomen. terminus haeret si hoc est inmutabile. {{anchor+|615|Ad v. 615}} Avdacis populi id est Rutulorum, sicut semper inducuntur: alibi "audacis Rutuli ad muros". et quidam volunt 'audacem' apud Vergilium dici fortem quem fortuna non sequitur, ut "audax quos rumpere Pallas" et alibi "at non audaci Turno". vexatus hoc loco 'graviter vastatus'. {{anchor+|616|Ad v. 616}} Finibus extorris extra suas terras remotus, sicut extra solum 'exul'. et significat quando Euandri et Tarchonis petivit auxilium. complexv avulsus ivli quia scit quam sit carus patri Ascanius. avxilium imploret sicut dictum est, ab Euandro et Tuscis. {{anchor+|617|Ad v. 617}} Indigna svorum funera aut indignorum, aut crudelia et magna, sicut veteres dicebant: 'suorum' autem Pallantis dicit et ceterorum. {{anchor+|618|Ad v. 618}} Pacis iniquae ut supra diximus, propter perditam linguam, habitum, nomen, quae solet victor inponere, sicut in XII. postulat Iuno. {{anchor+|620|Ad v. 620}} Sed cadat ante diem Cato dicit iuxta Laurolavinium cum Aeneae socii praedas agerent, proelium commissum, in quo Latinus occisus est, fugit Turnus: et Mezentii auxilio conparato renovavit proelium, quo victus quidem est ab Aenea; qui tamen [Aeneas] in ipso proelio non conparuit. Ascanius vero postea Mezentium interemit. alii dicunt quod victor Aeneas cum sacrificaret super Numicum fluvium lapsus est, et eius nec cadaver inventum est: unde dicit 'mediaque inhumatus harena'. postea dictus est inter deos receptus. quidam eum cum adversum Aborigines pugnaret, †extanginem dicunt repertum. 'ante diem' autem, ante fati necessitatem: et bene quod passura est optat Aeneae, ut ipse "sed misera ante diem". media ignota. {{anchor+|621|Ad v. 621}} haec precor id est sicut supra dictum est, inprecor. cum sanguine fundo quasi inprecationes ipsas suo consecraret cruore. {{anchor+|622|Ad v. 622}} Tum vos o Tyrii non sunt mandata, sed inprecationes, ut dissentiant omnibus rebus, sicut et factum est. nam si mandata sunt, quomodo 'genus futurum'? {{anchor+|623|Ad v. 623}} Exercete id est fatigate. {{anchor+|624|Ad v. 624}} †populi aut populorum aut populis, ut Afris quoque. nec foedera sunto [pro sunt et sint] quia rupta sunt tertio. 'sunto' autem id est sint: et fit propter metrum addita 'o' tertiae personae numeri pluralis modi indicativi, ut 'amanto' amant, 'docento' docent, 'legunto' legunt, 'nutriunto' nutriunt. Urbanus dicit, verbo eum iuris usum propter odia hereditaria. {{anchor+|625|Ad v. 625}} Exoriare exoriatur: et ostendit Hannibalem. ex ossibus secundum Anaxagoran, qui homoeomerian dicit, id est omnium membrorum similitudinem, esse in rebus creandis [id est] ex ossibus, ex sanguine, ex medullis: nam omnia pro parte sui transeunt in procreationem. Lucretius "nunc ad Anaxagorae veniamus homoeomerian". sane Punici ex ossibus dicunt oriri posteros, quos nos ex sanguine. an quia post longum tempus nascetur Hannibal, ideo 'ex ossibus' posuit? {{anchor+|626|Ad v. 626}} face dardanios incendiis urbium Italarum. ferroque exercituum caedibus. sequare pro 'sequere'. {{anchor+|627|Ad v. 627}} nunc olim modo 'olim' futuri temporis: et quidam separant pronuntiantes, ut sit 'nunc' modo, 'olim' postea, quasi dicat 'vel nunc vel olim, quocumque dabunt se tempore vires', quia quotienscumque valuerunt Poeni bella renovaverunt: nam ideo ait 'pugnent ipsique nepotesque'. {{anchor+|628|Ad v. 628}} litora litoribus contraria aut quia in foedere cautum fuit, ut neque Romani ad litora Carthaginiensium accederent, neque Carthaginienses ad litora Romanorum: aut potest propter bella navalia accipi inter Romanos et Afros gesta. fluctibus undas inprecor [post et] propter illud quod in foederibus similiter cautum est, ut Corsica esset media inter Romanos et Carthaginienses. {{anchor+|629|Ad v. 629}} Pugnent ipsique nepotes potest et ad civile bellum referri. {{anchor+|632|Ad v. 632}} Breviter festinatione mortis: simul nectit causam morarum et ipsi et sorori. barcen hoc cognomen familiae Hannibalis fuit. {{anchor+|633|Ad v. 633}} patria antiqua hoc est Tyros, quae ante eius patria fuit. huc siste huc adduc, ut "et cum grege sistit ad aram". hinc et 'sistatur' dicimus, id est adducatur: nam 'stare' aliud est. nec aliter possumus dicere, quam 'sta hic', 'siste huc'. fallit autem plerumque verbi similitudo, quia dicimus 'sto' et 'sisto', cum diversa significent. {{anchor+|635|Ad v. 635}} corpus properet f. s. l. bona est industria hoc loco, quia cum moram velit fieri, ea loquitur, ut festinare videatur. spargere lympha sacrificantes diis inferis aspergebantur aqua, ut "spargens rore levi et ramo felicis olivae"; superis abluebantur, ut "donec me flumine vivo abluero": modo autem inferis sacrificat, ut 'sacra Iovi Stygio'. {{anchor+|636|Ad v. 636}} monstrata vel quae ipsa monstravi, vel quae sacerdos. piacula purgationes: alias sacrilegia. {{anchor+|637|Ad v. 637}} Sic veniat quemadmodum praeceptum est: ne praemitteret aut praecederet. tege corona, ut et ipsa tardaret. {{anchor+|638|Ad v. 638}} sacra 'sacrum' est quod ad deos pertinet, 'profanum' quod ad homines. iovi stygio hoc est Plutoni. et sciendum Stoicos dicere unum esse deum, cui nomina variantur pro actibus et officiis. unde etiam duplicis sexus numina esse dicuntur, ut cum in actu sunt, mares sint; feminae, cum patiendi habent naturam: unde est "coniugis in gremium laetae descendit". ab actibus autem vocantur, ut 'Iuppiter' iuvans pater; 'Mercurius' quod mercibus praeest; 'Liber' a libertate. sic ergo et modo Iovem Stygium dicit inferis sacrificatura, ut alibi "Iunoni infernae dictus sacer". hinc et Iovis oratio "caelicolae mea membra dei quos nostra potestas officiis divisa facit". quae rite incepta paravi ordo est: sacra quae paravi, animus est rite perficere. {{anchor+|639|Ad v. 639}} perficere est animus mire: quamdiu enim Aeneas praesens erat non omnino desperans trahebat exitium. curis utrum amoribus, an rei susceptae?. {{anchor+|640|Ad v. 640}} Dardaniique rogum capitis in quo eius imago fuerat. et bene suum rogum illius dicit, ne suspicionem faciat. permittere flammae incendere. {{anchor+|641|Ad v. 641}} Studio anili aut pro aetatis possibilitate: aut pro industria qua utuntur aniculae: aut pro voluntate obsequendi. alii 'celebrabat' legunt, quia antiqui hoc verbum in velocitate ponebant. Accius "celebri gradu gressum adcelerate". {{anchor+|642|Ad v. 642}} At trepida hoc est festina: nam moritura nihil timebat. trepida] festina, id est occasione vix data. coeptis inmanibus effera furiata saevis cogitationibus. 'effera' autem nimis fera. {{anchor+|643|Ad v. 643}} sanguineam aciem more suo ostendit eam furentem vultu, gestu, voce. {{anchor+|644|Ad v. 644}} maculisque trementis interfusa genas hoc est trementes genas interfusas habens maculis. pallida morte futura aut pallidior, quam solent homines esse post mortem: aut 'pallida' omine mortis futurae. aut 'pallida' conscientia mortis futurae. {{anchor+|646|Ad v. 646}} Furibunda furenti similis. sane quidam volunt, Vergilium ubique Didonis tamquam flaminicae facere mentionem: apud veteres autem flaminicam scalas plus tribus gradibus nisi Graecas scandere non licebat, ne ulla pars pedum eius crurumve subter conspiceretur, eoque nec pluribus gradibus sed tribus, ut in ascensu duplices nisus non paterentur extolli vestem aut nudari crura. nam ideo et Graecae scalae eliguntur, quia ita fabricantur, ut omni ex parte compagine tabularum clausae sint, ne aspectum ad corporis aliquam partem admittant. et sciendum siquid caeremoniis non fuerit observatum, piaculum admitti. hic autem piaculum admittitur, quod ipsa Dido ait 'sacra Iovi Stygio' et reliqua: nam et supra ait 'magicas invitam' et reliqua. hoc vero loco plenius eam flaminicae ritum excessisse declarat, ubi de gradibus loquitur dicens 'interiora domus' et reliqua: neque enim potest esse altum quod tribus tantum gradibus conscenditur: unde apparet plures gradus a tribus fuisse, quod plenius de Anna subiunxit 'sic effata gradus evaserat altos'. {{anchor+|647|Ad v. 647}} Non hos quaesitum munus in usus quem Aeneas non ad hunc usum reliquerat: et, ut supra diximus, secundum Homerum vertitur munus in perniciem. tale est in bucolicis "hos illi, quod nec bene vertat, mittimus haedos". {{anchor+|648|Ad v. 648}} cubile cubandi locum dixit. {{anchor+|649|Ad v. 649}} Et mente consilio. {{anchor+|651|Ad v. 651}} Devsque sinebant aut Iuppiter qui Aeneam abscedere conpulit: aut amor, aut necessitas fati. {{anchor+|653|Ad v. 653}} Vixi excusat vitae abruptionem, quia dicit Plato magna poena adfici animas eorum qui vitam ante tempus relinquunt. et quem dederat cursum fortuna peregi non natura, nec fatum. tribus enim humana vita continetur: natura, cui ultra centum et viginti solstitiales annos concessum non est; fato, cui nonaginta anni, hoc est tres Saturni cursus, exitium creant, nisi forte aliarum stellarum benignitas etiam tertium eius superet cursum: fortuna, id est casu, qui ad omnia pertinet quae extrinsecus sunt, ut ad ruinam, incendia, naufragia. bene ergo dixit 'Fortuna': sic Cicero in Philippicis "multa mihi inminere videbantur praeter naturam praeterque fatum", id est gladii Antonii ex casu. {{anchor+|654|Ad v. 654}} magna cogitatione eorum qui me non viderunt, sed factis cognoverunt. sub terras ibit imago bene imaginem dixit: valde enim quaeritur apud philosophos, quid illud sit quod inferos petat. nam tribus constamus: anima, quae superna est et originem suam petit: corpore, quod in terra deficit: umbra, quam Lucretius sic definit, †'supra spoliatus lumine aer'. ergo umbra si ex corpore creatur, sine dubio perit cum eo, nec est quicquam reliquum de homine quod inferos petat. sed deprehenderunt esse quoddam simulacrum, quod ad nostri corporis effigiem fictum inferos petit: et est species corporea, quae non potest tangi, sicut ventus: hinc in sexto "corpora viva nefas Stygia vectare carina". hanc autem rem etiam Homerus requirit simulacro Herculis apud inferos viso. et sciendum simulacra haec esse etiam eorum qui per apotheosin dii facti sunt: unde aut visi esse apud inferos aut illuc descendisse dicuntur. Horatius de Libero "te vidit insons Cerberus aureo cornu decorum". sciendum tamen, abuti poetas et confuse vel simulacrum vel umbras dicere. {{anchor+|655|Ad v. 655}} Urbem praeclaram statvi non est contrarium illi loco 'pendent opera interrupta': [quia illud ex persona poetae dictum est] nam licet paululum aliquid superesset, quantum ad ipsam pertinet fecerat: ut "urbemque paratam", item paulo post "urbemque tuam". et re vera civitati quid superest factis muris, templo posito et theatro, foro, senatu? quibus adiunguntur etiam privatae aedes, ut "pars optare locum, tecta et concludere sulco". mea moenia vidi a me facta: et pertinet ad adfectum, ut "quam vestrae fecere manus". {{anchor+|656|Ad v. 656}} Vlta virum puniendo eius interfectorem: nam ideo addidit 'poenas inimico a fratre recepi'. et re vera nulla avari maior est poena, quam amittere pecuniam propter quam commiserat scelus. bene autem 'recepi', quasi debitas, vel quod partem maximam civium sollicitavi. ergo hoc dicit: feci illud et illud: felix nimirum fuissem, si tantum Aeneas Carthaginem non veniret. alii haec quasi per interrogationem volunt accipi, ut nihil dicat esse perfectum: 'numquid urbem statui? numquid ulta sum virum? numquid a fratre poenas recepi? felix tamen fuissem, si vel hoc tantum contingeret ut Carthaginem non veniret Aeneas'. et hanc varietatem gignit hic sermo 'tantum': nam ad utrumque admittitur: tamen melior est sensus superior, quem non nulli sic exponunt propter 'pendent opera interrupta', ut ordo sit 'urbem praeclaram et mea moenia statui vidi, hoc est vidi dum statuerentur'. {{anchor+|659|Ad v. 659}} Os inpressa toro adplicito ore ad lectulum: vel 'os' faciem: aut quasi amatrix, ut "stratisque relictis incubat": aut certe quasi peritura insensibili rei dat sensum, et sic ad lectulum loquitur, ut ad hastam Turnus "te Turni nunc dextra gerit", Mezentius ad equum "Rhoebe diu, res siqua diu mortalibus ulla est". {{anchor+|660|Ad v. 660}} Sic sic quasi interrogatio et responsio: et placet sic inultam perire, vel hoc genere mortis? placet. et hoc eam se loco intellegimus percussisse: unde alii dicunt verba esse se ferientis. alii ita distinguunt 'sed moriamur ait' et sic post adiciunt 'sic iuvat ire sub umbras', ut dubitaverit an inulta deberet mori, deinde ultionis difficultatem circumspiciens dixerit 'sic iuvat ire sub umbras'. {{anchor+|661|Ad v. 661}} Havriat hunc oculis ignem aut videat omina tempestatis futurae, quia navigantibus malum omen est, si rogalis flamma videtur: aut certe satisfaciat suae crudelitati. ab alto a mari. {{anchor+|662|Ad v. 662}} dardanus pro Dardanius: Plautus "natus Argis ex Argo patre" (Am. 98): vel quod ipse Aeneas ante Dardanus dictus est. et nostrae secum ferat omina mortis ut Aeneas quoque per vim maturius obeat. et bene infausta omnia inprecatur ei, quia ad novi regni auspicia properat. {{anchor+|663|Ad v. 663}} Inter talia per talia, ut "hunc inter fluvio Tiberinus amoeno". {{anchor+|664|Ad v. 664}} conlapsam aspiciunt non induxit occidentem se, sed ostendit occisam. et hoc tragico fecit exemplo, apud quos non videtur quemadmodum fit caedes, sed facta narratur. {{anchor+|665|Ad v. 665}} Sparsasque manus aut perfusas sanguine: aut morte resolutas. {{anchor+|667|Ad v. 667}} Femineo vlulatu proprio feminarum. Horatius "et illa non virilis eiulatio". {{anchor+|670|Ad v. 670}} Antiqua Tyros vel nobilem dicit: vel illud ostendit, quia Carthago ante Byrsa, post Tyros dicta est, post Carthago a Cartha oppido, unde fuit Dido, inter Tyron et Beryton. {{anchor+|672|Ad v. 672}} Avdiit exanimis id est territa: nam ut supra diximus 'exanimatus' mortuus est. {{anchor+|673|Ad v. 673}} Ora soror foedans cruentans, sanguine foedans. {{anchor+|674|Ad v. 674}} Nomine clamat aut Didonem vocat, ut supra diximus, Poenorum lingua viraginem: nam Elissa dicta est; sed virago est vocata, cum se in ignem praecipitavit. aut 'nomine clamat' nominat: sicut et Homerus dicit ἔκ τ' ὀνόμαζεν . [sexies nominabat] aut certe vero nomine, ut solent dolentes: ut "hunc ego te Euryale aspicio", item "mater, Cyrene mater": hinc et ibi ait "et te crudelem nomine dicit". et multi quaerunt, quomodo procedat hoc, cum eius nomen nusquam sequatur. sed tractum est a iure, ubi dicitur nihil interesse, utrum quis unum filium habens dicat 'fili, heres esto', an 'Titi, heres esto'. ergo dicendo 'hoc illud germana fuit' quasi nomen dixit. sane sciendum, bene eum perturbatae integrum non dedisse sermonem. {{anchor+|675|Ad v. 675}} hoc illud germana fuit adlocutio per conquestionem. {{anchor+|676|Ad v. 676}} Hoc rogus iste mihi adludit ad historiam. {{anchor+|677|Ad v. 677}} Quid primum deserta querar?? conquestio, cur relicta sit nec ad par exitium convocata. comitemne sororem deest 'illudne quod sprevisti comitem sororem'? et semiplene loquitur. {{anchor+|679|Ad v. 679}} tulisset abstulisset. {{anchor+|680|Ad v. 680}} struxi manibus quasi sceleris contaminata, et quasi ipsa interitum sororis adiuverit. struxi manibus subaudis 'rogos'. patrios deos Saturnum et Iunonem. {{anchor+|681|Ad v. 681}} Posita exanimata: Statius "postitusque beata morte pater". crudelis †illum crudelem dicit, quod sit dubium, tu an ego. {{anchor+|682|Ad v. 682}} extinxti te meque soror Varro ait non Didonem, sed Annam amore Aeneae inpulsam se supra rogum interemisse. popvlvmque patresque urbemque tuam 'patres' id est senatum; 'urbem tuam' quam tu extruxisti. et quidam hoc loco volunt tres partes politiae conprehensas, populi, optimatium, regiae potestatis: Cato enim ait de tribus istis partibus ordinatam fuisse Carthaginem. {{anchor+|683|Ad v. 683}} date lymphis date lymphas ut vulnera abluam. date aut aquam: aut 'date', id est permittite. lavare autem cadavera satis proximis concedebatur: unde queritur mater Euryali "nec vulnera lavi veste tegens". sane in sacris pura vestis appellatur quae neque funesta sit, neque maculam habeat ex homine mortuo. id hoc loco conprehensum accipi potest, cum Dido inducitur habuisse crinem sacratum, quo videlicet absciso posset sine cruciatu mori: prius tamen voluit ablui cruorem cum ait 'date vulnera lymphis abluam'. plenius tamen infra ait 'semianimemque sinu germanam' usque 'veste cruorem', ut tamquam in veste pura legitimo ritu morti data haberetur, quae quod sacratum crinem habuerit, vitae fuerit inmorata: nam subiecit apte ex persona Iridis 'hunc ego Diti sacrum iussa fero teque isto corpore solvo'. {{anchor+|685|Ad v. 685}} Ore legam muliebriter, tamquam possit animam sororis excipere et in se transferre. sic Cicero in Verrinis "ut extremum filiorum spiritum ore excipere liceret". gradus evaserat altos id est ascenderat, rogi scilicet, qui pro qualitate fortunarum fiebant: unde in sexto ait "caeloque educere certant". aut quia lecti antiquorum alti erant et gradibus ascendebantur, quibus superatis Anna amplectitur sororem. {{anchor+|686|Ad v. 686}} amplexa fovebat bene non 'fovit', sed 'fovebat', ut id diu factum ostenderet. {{anchor+|687|Ad v. 687}} siccabat] exprimebat vel abluebat, ut "vulnera siccabat lymphis". an suam vestem vulneri Didonis intersertam. crvores ursurpavit: nam nec 'sanguines' dicimus numero plurali, nec 'cruores'. 'siccabat' autem exprimebat. {{anchor+|689|Ad v. 689}} Sub pectore nunc per transitum dicit vulneris locum. {{anchor+|691|Ad v. 691}} Ter revoluta toro est aut 'saepius': aut promanteusis est, praesagium, propter bella Carthaginis. errantibus vicinitate mortis. {{anchor+|692|Ad v. 692}} Ingemvitque reperta atqui dixit "invisam quaerens quam primum abrumpere lucem", sed ostendit morientes sua inprobare desideria, ut in sexto "quam vellent aethere in alto nunc et pauperiem et duros perferre labores". {{anchor+|693|Ad v. 693}} Tunc ivno omnipotens aut pronuba, aut inferna. {{anchor+|694|Ad v. 694}} Difficilesque obitus quia supererat vita ei, quae casu, non aut fato aut natura moriebatur: ut 'nam quia nec fato, merita nec morte peribat', id est naturali. irin demittit olympo ut et supra diximus, trahit hoc de Alcesti Euripidis, qui inducit Mercurium ei comam secantem, quia fato peribat mariti. alii dicunt Euripidem Orcum in scenam inducere, gladium ferentem quo crinem Alcesti abscidat, et Euripidem hoc a Phrynicho, antiquo tragico, mutuatum. sane sciendum hoc ideo nunc fieri, quia certis consecrationibus solebant homines facere ut muniti essent adversus fortunae impetus, nec poterant mori nisi exauctorati illa consecratione: unde circa Didonem ista servantur. {{anchor+|696|Ad v. 696}} nam quia nec fato cum dicat Vergilius "stat sua cuique dies", quomodo hic dicit 'nam quia nec fato merita nec morte peribat, sed misera ante diem'? nam si fato vivimus, quid agunt merita? si pensamur meritis, quae vis fati? quomodo hic et fatum admittit et meritum? deinde cum dixerit 'stat sua cuique dies', quomodo hic dicit 'ante diem'? harum rerum ratio sic redditur: sunt [et] fata quae dicuntur denuntiativa, sunt alia fata quae condicionalia vocantur. denuntiativa sunt quae omni modo eventura decernunt, ut verbi gratia 'Pompeius ter triumphaturus est': hoc illi fata decernunt, ut ubicumque terrarum fuerit, ter triumphet, nec potest aliter evenire: et ideo fatum quod hoc denuntiat denuntiativum vocatur. condicionale vero huius modi est 'Pompeius si post Pharsalicum bellum Aegypti litus attigerit, ferro peribit': hic non omni modo necesse erat ut videret Aegyptum, sed si casus illum ad aliam regionem forte duxisset, evaserat. sic et apud Homerum Achilles refert, matrem deam sibi dixisse, ut si bello Troiano se subtraheret et reducem patriae daret, alta senecta viveret, sed inglorius; si vero apud Troiam pugnando perseveraret, adeptus magnam gloriam primaevus obcumberet. vides igitur condicionem fati sub duplici eventus expectatione pendere: Achilli enim dies statuta erat, qua domum repetens senex periret, sed quia bellum non reliquit, obiit quidem ante diem fato statutum, sed nec tum sine fato, quia de gemina fati auctoritate veniebat utraque condicio. sic et Didoni decretum fuerat ut urbem praeclaram statueret, ulcisceretur virum, poenas de parricidio fratris exigeret, perveniret autem ad seram mortem sine ulla felicitatis offensa, si Troiana classis ad litus Africae non veniret, qua portum Carthaginis ingressa nec continuaretur ulterius reginae nota felicitas, nec expectaretur ad mortem dies illa sera quae fuerat constituta. haec sciens Maro inducit ipsam Didonem in extremis suis ista dicentem 'urbem praeclaram statui, mea moenia vidi ulta virum, poenas inimico a fratre recepi, felix heu nimium felix, si litora tantum numquam Dardaniae tetigissent nostra carinae'. sic et Vulcanus respondens Veneri armari filium postulanti condicionale fatum adserit fuisse Troianis, ut si Aeneas caelestibus armis fuisset armatus, annos decem ultra quam stetit Troia duraret, nec Priamus ante idem tempus periret: quo praesidio praetermisso propagandae Troianae incolomitatis extincta condicio est: et hoc est quod ait 'similis si cura fuisset'; et quod dicit 'fas nobis' et reliqua, hoc est per fata licuisset, si enim nefas est obviare fatis, fas est omne quod permittente fatorum lege praestatur. ergo sensus hic est: cura, quae tibi nunc est, si stante Troia fuisset, armari filium tuum mihi per fata licuisset, propter rationem scilicet condicionalis fati, et vitam Priami et regna Troiae tam Iuppiter quam fata servassent, cum hoc decreti condicio contineret. ergo 'stat sua cuique dies' aut denuntiativo fato et mutationem omnino non recipit, aut condicionali et, si eventum alterum casus adtulerit, non expectata die adceleratur interitus: quod ergo dixit 'nam quia nec fato merita nec morte peribat', nolo illum putes universa confundere: illi enim dicuntur non fato perire sed merito, qui maxima in deos et non ignoscenda committunt, ut Salmoneus, ut contemptor divum Mezentius, ut Tityus, ut Ixion: quos si fato dixeris oppetisse, purgaveris; nam qui excedunt delinquendi modum ipsi sibi poenam sanciunt, quam si fatis inputandam putaveris, excusas peremptorum reatum. hoc est ergo quod dicit 'nam quia nec fato', id est denuntiativo, 'merita nec morte', id est nullo inmani crimine commisso, sed 'misera ante diem', hoc est uno de condicionalibus fatis statuto: si Troianae classis non contigisset adventus. {{anchor+|697|Ad v. 697}} Sed misera ante diem non est contrarium quod dicit in decimo "stat sua cuique dies": nam, ut saepe diximus, secundum sectas loquitur; et hoc secundum alios, illud secundum alios dictum est. quamquam grammaticae responsioni possit sufficere "omnia vincit amor. [et nos cedamus amori]". furore quia pudica in amorem devenerat. {{anchor+|698|Ad v. 698}} Flavum crinem matronis numquam flava coma dabatur, sed nigra: unde Iuvenalis "et nigro flavum crinem abscondente galero". huic ergo dat quasi turpi: vel quia in Catone legitur de matronarum crinibus "flavo cinere unctitabant ut rutili essent". {{anchor+|699|Ad v. 699}} Caput damnaverat necdum eam morti destinaverat. potest accipi 'Stygioque caput damnaverat Orco', ut Didonem voto liberaret, quod semper omnes optant, ut sine cruciatu moriantur: nam subiunxit 'hunc ego Diti sacrum' et reliqua, id est libero. vel illud ab Orco nondum liberaverat, cum illa devotum crinem adhuc retinens inter reos esset. ergo cuiuscumque debiti, id est reatus damnatio finem facit. 'damnare' autem est damno adficere, id est debito liberare. ideo et cum vota suscipimus, rei voti dicimur, donec consequamur beneficium et donec condemnemur, id est promissa solvamus, ut "damnabis tu quoque votis". et bene poeta non ait 'illam damnaverat', sed 'caput' ipsum, unde crinis fuerat auferendus. {{anchor+|700|Ad v. 700}} Iris roscida quia cum nubibus est, quae rore non carent. adverso sole bene naturalem rem expressit. Iris enim nisi e regione solis non fit, cui varios colores illa dat res, quia aqua tenuis, aer lucidus et nubes caligantes inradiata varios creant colores. {{anchor+|703|Ad v. 703}} sacrum ivssa fero Euripides Alcestin Diti sacratum habuisse crinem dicit, quod poeta transtulit ad Didonem. corpore solvo id est animam tuam, quia ait supra 'nexosque resolveret artus'. {{anchor+|704|Ad v. 704}} Omnis et una uno impetu effusa est vita, id est anima. dilapsus calor secundum eos qui dicunt animam calorem esse, qua recedente corpus friget, ut "corpusque lavant frigentis et ungunt". {{anchor+|705|Ad v. 705}} In ventos vita recessit id est anima, ut in quarto georgicorum "quemque sibi tenues nascentem arcessere vitas". et dicendo 'in ventos' aut eos sequitur, qui animam aerem dicunt, hoc est 'in materiam suam rediit': aut certe eos qui dicunt animam perire cum corpore, ut intellegamus 'evanuit, in ventos recessit', ut in nono "sed aurae omnia discerpunt". {{Liber |Ante = Commentarius III |AnteNomen = ../Liber III |Post = Commentarius V |PostNomen = ../Liber V }} td3j6o048dfwas7k1xy7om2cs2l0nq3 265194 265095 2026-05-10T11:25:51Z Saumache 27923 265194 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos [[Aeneis/Liber IV|librum IV]] commentarius |Editio=1884, Lipsiae; [[w:de:Georg Thilo|Georg Thilo]] |Fons=[https://archive.org/details/invergiliicarmin01servuoft/page/459/mode/1up?view=theater archive.org] (partim) }} {{Liber |Ante = Commentarius III |AnteNomen = ../Liber III |Post = Commentarius V |PostNomen = ../Liber V }} *[''Inclinatis litteris scripta sunt scholia quae, sine certis dominis, {{wl|Q3384616|Petrus Daniel Aurelianensis}} 1600 anno primum eddidit.'' *''Rotundis uncis inclusa est scriptura scholiarum Daniele additarum ex codice Parisino (1750) quam integram editor istius editionis, cum plerumque ei videretur emendanda, addidit.'' *''Quadratis uncis inclusa sunt illa quae videbantur Danieli ex eodem abicienda.''] {{regula}} {{ancora+|1|[[Aeneis/Liber IV#1|1.]]}} {{sc|}}Apollonius Argonautica scripsit et in tertio inducit amantem Medeam: inde totus hic liber translatus est. est autem paene totus in affectione, licet in fine pathos habeat, ubi abscessus Aeneae gignit dolorem. sane totus in consiliis et subtilitatibus est; nam paene comicus stilus est: nec mirum, ubi de amore tractatur. iunctus quoque superioribus est: quod artis esse videtur, ut frequenter diximus; nam ex abrupto vitiosus est transitus: licet stulte quidam dicant hunc tertio non esse coniunctum — in illo enim navigium, in hoc amores exsequitur — non videntes optimam coniunctionem. cum enim tertium sic clauserit ‘factoque hic fine quievit’, intulit ‘at regina gravi iamdudum saucia cura’, item paulo post ‘nec placidam membris dat cura quietem’: nam cum Aeneam dormire dixerit, satis congrue subiunxit, ut somno amans careret. alii subitum transitum factum tradunt, quia non ostendit convivium dissolutum: sed hoc subtiliter fecit, quia etiam alia convivia eam habuisse describit “post ubi digressi lumenque obscura vicissim”. regina] [sane] bene ‘regina’, quia contra dignitatem amor susceptus gravior esse solet: ex hoc enim nomine et pudoris et deliberationis nascitur causa, et praecipue potiundi difficultas. videtur et post amissam castitatem etiam iustus interitus. iamdudum aut nimium et vehementer, ut Terentius “iamdudum te amat; iamdudum illi facile sit quod doleat”: aut ‘iamdudum’, id est a quo tempore vidit Aeneam; legimus enim “obstipuit primo aspectu Sidonia Dido”: aut ex quo narrare coepit Aeneas: aut ex quo intervenit Cupido. saucia hinc subiungit ‘vulnus alit’. et bene adludit ad Cupidinis tela, ut paulo post ad faculam, ut ‘et caeco carpitur igni’: nam sagittarum vulnus est, facis incendium. cura amore intolerabili, quem ferre non posset, ut “meque his absolvite curis”. ‘cura’ ergo, ab eo, quod cor urat, ut “Veneris iustissima cura”, item “mea maxima cura”. sane per confusionem verbi et nominis dictum est; nam ‘cura’ est et verbum, ut ‘cura’ cures, cum non est nomen. {{ancora+|2|[[Aeneis/Liber IV#1|2.]]}} {{sc|}}vulnus alit ut ‘curam pascit’. venis quia per venas amor currit, ut sanguis; nam in sanguine anima, in anima amor est: aut sicut venenum. inde dictum “fallasque veneno”, item “longumque bibebat amorem”: nam venenum ideo dicitur, quia per venas currit. caeco carpitur igni ‘caeco’ ‹non› quod non cernat, sed quod non cernatur: vel quod Dido amorem suum vult occultare, si possit, ideo ‘caeco’. et agit Vergilius, ut inventas frangat declamationes, ut hoc loco rem dixit sine declamatione: unde Ovidius “quoque magis tegitur, tanto magis aestuat ignis”. ‘caeco’ ergo ‘igni’ possumus ut validiore accipere, cuius haec natura est, ut conpressus magis convalescat. ‘carpitur’ autem paulatim consumitur, ut “carpit enim vires paulatim”. sane ‘igni’ pro ‘igne’, dativus pro ablativo. {{ancora+|3|[[Aeneis/Liber IV#1|3.]]}} {{sc|}}Multa viri virtus animo bene mediam se facit praebere Didonem inter regalem pudorem et amoris inpulsum. simulat enim se virtutem mirari, cuius pulchritudine commovetur. ‘multa’ autem ‘virtus’ figurate dixit; nam ad numerum transtulit quod est quantitatis: aut ‘multa’ pro magna. recursat bene frequentativo usus est verbo in frequenti amantis cogitatione. {{ancora+|4|[[Aeneis/Liber IV#1|4.]]}} {{sc|}}Gentis honos non Aeneae, ut sit velut excusatio; sed Dardani a numinibus, aut Veneris infixi pectore vultus verbaque ‘vultus’ inquit ‘‹et› verba haerent, virtus et honos gentis recursat’, quia superiora vehementiora sunt ad amorem. tale et illud est “illum absens absentem auditque videtque”. ‘pectore’ vero pro ‘pectori’. {{ancora+|5|[[Aeneis/Liber IV#5|5.]]}} {{sc|}}Nec placidam membris dat cura quietem aut penitus quiete caruit, ut ‘placida’ epitheton sit quietis: aut habuit quidem quietem, sed non placidam, id est turbatam somniis: unde et ipsa paulo post ‘quae me suspensam insomnia terrent’. {{ancora+|6|[[Aeneis/Liber IV#5|6.]]}} {{sc|}}Postera phoebea lustrabat lampade terras circumlocutio orientis diei; illa enim Aeneas per noctem in convivio Didonis narraverat: licet, ut supra diximus, Vergilius ista, quae per naturam necesse est fieri, plerumque contemnat. lustrabat aut inlustrabat, aut re vera ‘lustrabat’, id est purgabat; nam nox quodammodo polluit mundum: vel circumibat, ut “lustrat Aventini montem”. {{ancora+|7|[[Aeneis/Liber IV#5|7.]]}} {{sc|}}Umentem umbram quia nox omnis umida est, ut “noctes lentus non deficit umor”. et nihil interest, utrum umbram an noctem dicat; nox enim umbra terrae est, ut supra “involvens umbra magna terramque polumque”. ergo ‘umentem’ pro ‘umidam’, quia umens est quod facit umidum quod sit: unde bene ‘umentem’ posuit. est etiam hysteroproteron in sensu; prius est enim ut Aurora umbram dimoveat, post Phoebea lampas lustrat terras: aurora enim solem praecedit. {{ancora+|8|[[Aeneis/Liber IV#5|8.]]}} {{sc|}}Cum sic unanimem de re pudenda locutura parum fuerat sororem eligere, nisi etiam unanimem. dicimus autem et ‘unanimus’ et ‘unanimis’, sicut ‘inermus’ et ‘inermis’. male sana non plene sana, amore vitiata; ‘male’ enim plerumque ‘non’, plerumque ‘minus’ significat, sicut ‘ve’, ut ‘vecors’ et ‘vesanus’. quamquam ‘male’ et ‘perniciose’ significat, ut Lucanus “sic male deseruit” (9.310). malesana] ‘non ‹sana›’, ut “statio male fida carinis”: aliquotiens ‘minus’ significat. et quidam ‘malesana’ nolunt hyphen legere, nec esse compositum verbum, quia composita unum plerumque corrumpant necesse est, ut ‘malesuada’. {{ancora+|9|[[Aeneis/Liber IV#5|9.]]}} {{sc|}}anna soror cuius filiae fuerint Anna et Dido, Naevius dicit. et bene vocabulo necessitudinis blanditur, ut libenter amoris audiat confessionem; sed suspense et pedetemptim pudore resistente incipit. insomnia terrent et ‘terret’ et ‘terrent’ legitur. sed si ‘terret’ legerimus, ‘insomnia’ erit vigilia: hoc enim maiores inter vigilias et ea quae videmus in somnis interesse voluerunt, ut ‘insomnia’ generis feminini numeri singularis vigiliam significaret, ‘insomnia’ vero generis neutri numeri pluralis ea quae per somnium videmus, ut “sed falsa ad caelum mittunt insomnia manes”. sciendum igitur, quia si ‘terret’ dixerimus, antiqua erit elocutio; ‘insomnia’ enim, licet et Pacuvius et Ennius frequenter dixerit, Plinius tamen exclusit et de usu removit. sed ambiguitatem lectionis haec res fecit, quod non ex aperto vigilasse se dixit, sed habuisse quietem inplacidam, id est somniis interruptam, ut intellegamus eam et insomniis territam, et propter terrorem somniorum vigilias quoque perpessam. {{ancora+|10|[[Aeneis/Liber IV#10|10.]]}} {{sc|}}quis non nulli pro ‘aliquis’ accipiunt, vel ‘qualis’: novus magnus, ut “Pollio et ipse facit nova carmina”. vel ‘novus’ qualis antea numquam, ut Terentius “nova figura”. successit sedibus ut “succedoque oneri” et “succedunt tecto et flammas ad culmina iactant”. {{ancora+|11|[[Aeneis/Liber IV#10|11.]]}} {{sc|}}quem sese ore ferens cum eum ob virtutem laudet, addendo tamen os nec pulchritudinem denegaverit. ‘ore’ autem ‘ferens’ utrum oratione, an vultu, dubium est. quem sese ore ferens ut “obstipuit primo aspectu Sidonia Dido”, item “namque ipsa decoram caesariem nato genetrix lumenque iuventae purpureum et laetos oculis adflarat honores”. forti pectore et armis ut etiam ab Ilioneo audierat dicente “quo iustior alter nec pietate fuit nec bello maior et armis”. sane subaudis ‘est’. et bene virtutis commemoratione excusat supra dictam pulchritudinis laudem. ‘pectore’ autem suspende; non bis idem dicit, sed ‘pectore’ ad patientiam, ‘armis’ ad fortitudinem. {{ancora+|12|[[Aeneis/Liber IV#10|12.]]}} {{sc|}}Credo equidem genus deorum esse ego quidem credo; nec enim ‘vana fides’ est, id est falsa: nam ‘degeneres animos arguit timor’, id est probat, inpugnat. et bono ordine amari facit Aeneam ab ea, de qua ait “iura dabat legesque viris”, primo virtute et factis, deinde generis nobilitate, inde oratione, post pulchritudine: et singula singulis reddit. {{ancora+|13|[[Aeneis/Liber IV#10|13.]]}} {{sc|}}quibus ille pro quantis. hev per haec amoris inpulsus ostenditur. et hoc ad miserationem pertinet. {{ancora+|14|[[Aeneis/Liber IV#10|14.]]}} {{sc|}}Quibus iactatus fatis ut “quis te, nate dea, per tanta pericula casus insequitur?” et est hysterologia: nam prius est ut bella exhauserit, post fatis iactatus sit. quae bella pro ‘quanta’: pronomen pro nomine. bella exhavsta canebat finita, terminata, quod nimiae virtutis est: nam inchoare bella quorumlibet est, vincere vel finire paucorum. {{ancora+|15|[[Aeneis/Liber IV#15|15.]]}} {{sc|}}Fixum inmotumque sederet cogi sese optat quae sic negat. ‘inmotum’ autem pro inmobile, participium vim nominis habens. sederet placeret, ut “et sedet hoc animo”. {{ancora+|16|[[Aeneis/Liber IV#15|16.]]}} {{sc|}}necvi deest ‘viro’. vinclo ivgali synaeresis est pro ‘vinculo’. ‘iugali’ autem propter iugum, quod inponebatur matrimonio coniungendis: unde et Iuno iugalis dicitur. quidam ‘iugali’ accipiunt pro ‘coniugali’, per aphaeresin dictum, quae fit cum de prima parte verbi syllaba detrahitur. {{ancora+|17|[[Aeneis/Liber IV#15|17.]]}} {{sc|}}Primus amor id est maritus. deceptam morte fefellit figurate dixit: morte sua decepit me et fefellit. {{ancora+|18|[[Aeneis/Liber IV#15|18.]]}} {{sc|}}Pertaesum thalami taedaeque fuisset ‘pertaesus’ participium est sine verbi origine et regit genetivum, ut hoc loco: nam genetivus singularis est. {{ancora+|19|[[Aeneis/Liber IV#15|19.]]}} {{sc|}}Hvic uni forsan potvi succumbere culpae bene ‘forsan’, quasi adhuc dubitet. singula pronuntianda sunt: ingenti enim dicta sunt libra, quibus confessioni desiderii sui quandam inicit refrenationem. culpae bene ‘culpae’ potius quam amori. et hoc propter antiquum ritum, quo repellebantur a sacerdotio, id est Fortunam muliebrem non coronabant, bis nuptae. {{ancora+|20|[[Aeneis/Liber IV#20|20.]]}} {{sc|}}Fatebor enim bene uno sermone et culpam expressit et necessitatem: fateri enim et coactorum est et culpabilium. sed hic videtur per oblationem confessionis levius crimen efficere. miseri post fata sychaei aut muliebriter dixit ‘miseri’: aut mortui, secundum Ciceronem, qui in Tusculanis ‘miseros’ mortuos vocat: aut certe ob hoc ‘miseri’, cuius iam obliviscitur: aut ‘miseri’ sic occisi. {{ancora+|21|[[Aeneis/Liber IV#20|21.]]}} {{sc|}}Sparsos fraterna caede penates si Didonis, dispersos per fugam intellegimus; si fratris, pollutos cruore. ‘fraterna’ autem ‘caede’, quam frater admiserit. {{ancora+|22|[[Aeneis/Liber IV#20|22.]]}} {{sc|}}Inflexit quia supra ait ‘fixum inmotumque sederet’. ‘inflexit’ a rigido proposito deviavit. et bene per gradus crevit: primum ‘inflexit’, ut fixos ostenderet; quae fixa sunt enim, quoniam avelli non possunt, inflectuntur: deinde ‘inpulit labantem’; ea enim inpelluntur, quae prona sunt ad cadendum. labantem inpulit id est inpulit et labare fecit; non enim lababat qui ante inmobilis fuerat. cavendum sane, ne ‘labentem’ contra metrum legamus: nam ‘la’ longa est, ut “labere nympha polo”. {{ancora+|23|[[Aeneis/Liber IV#20|23.]]}} {{sc|}}agnosco participium ‘agnotus’, non ‘agnitus’. Sallustius “nec inermos ex proelio viros quemquam agnoturum”. veteris vestigia flammae bene inhonestam rem sub honesta specie confitetur, dicens se agnoscere maritalis coniugii ardorem: hoc est, quo mariti diligi solent; nam erat meretricium dicere: in amorem Aeneae incidi. {{ancora+|24|[[Aeneis/Liber IV#20|24.]]}} {{sc|}}Sed mihi vel tellus optem prius ima dehiscat callide, ac si diceret posse se coniungi Aeneae, si mors secuta non fuerit. et bene in vestigio revocavit. optem pro velim. {{ancora+|26|[[Aeneis/Liber IV#25|26.]]}} {{sc|}}Pallentes umbras herebo id est in Herebo. alii ‘Herebi’ legunt. aut ‘Herebo’, ad Herebum, ut “it clamor caelo”. et perseveravit in atroci imprecatione: nam non sufficit ‘adigat me fulmine ad umbras’ dixisse, adiecit ‘pallentes umbras Herebo noctemque profundam’. {{ancora+|27|[[Aeneis/Liber IV#25|27.]]}} {{sc|}}pudor pudore pro pudicitia abutimur. et bene ‘violo’, quia pudor sacrosancte custodiendus est. aut tua ivra resolvo propter illud ‘vinclo iugali’. {{ancora+|28|[[Aeneis/Liber IV#25|28.]]}} {{sc|}}Amores abstulit cum illo consumpta sunt desideria et voluptates. amores quibus amare possim. et bene videtur moram posuisse, cum dicit illud ‘primus qui me sibi iunxit amores abstulit’. {{ancora+|29|[[Aeneis/Liber IV#25|29.]]}} {{sc|}}servetque sepulchro id est et defunctus servet, †et qui in sepulchro est, ut “ipsa sed in somnis inhumati venit imago coniugis”: sed modo pro mortuo accipiamus. sane caeremoniis veterum flaminicam nisi unum virum habere non licet, quod hic ex persona Didonis exsequitur, dolentis stuprum admissum in amore Aeneae, quod supra dictis versibus probavit ‘ille meos primus’ et reliqua. nec flamini aliam ducere licebat uxorem, nisi post mortem flaminicae uxoris: quod expeditur, quia post mortem Didonis Laviniam duxit, et quod subrepta vel retenta Creusa ex ipsius quoque confessione et praedicatione regia parata fuerit: quo nullum piaculum fore denuntiatur. {{ancora+|30|[[Aeneis/Liber IV#30|30.]]}} {{sc|}}Sinum lacrimis implevit obortis sinus dicimus orbes oculorum, id est palpebras, quae a palpitatione dictae sunt: nam semper moventur. ‘implevit’ autem ideo, quia lacrimae plerumque se intra oculos tenent. et bene praemisit excusationem his lacrimis commemoratione prioris mariti, quasi propter maritum fleret, cum amore cogente lacrimaret. {{ancora+|31|[[Aeneis/Liber IV#30|31.]]}} {{sc|}}Anna refert mire videtur intellexisse Anna, quid sibi suaderi vellet Dido. et suasoria est omni parte plena: nam et purgat obiecta, et ostendit utilitatem, et a timore persuadet. et usus est apto causae principio: nam cum aliquid propter nos petimus, benivolum nobis eum qui audit facere debemus; cum in aliena causa sententiam dicimus, nos illi benivolos debemus ostendere, ut habeatur dictis fides. postquam igitur dicendo ‘o luce magis dilecta sorori’ ostendit nihil sibi sorore esse carius, summam rei ponit, an nuptiae faciendae sint ‘solane perpetua maerens carpere iuventa’, inde partes rei: a persona Didonis, an, quia maritum perdiderit, alium accipere debeat ‘id cinerem aut manes credis curare sepultos’? a persona Aeneae ‘placitone etiam pugnabis amori’? a loco ‘nec venit in mentem quorum consederis arvis’ a timore ‘quid bella Tyro surgentia dicam germanique minas’? a causa et utilitate ‘quam tu urbem soror hanc cernes’? a modo ‘indulge hospitio causasque innecte morandi’: an etiam id dii fieri velint, per coniecturam ‘diis equidem auspicibus reor et Iunone secunda’. o luce magis dilecta sorori id est dilectior: [quae diligatur adhuc, an magis quam lux dilecta, aut dilectior luce.] nam antiqui frequenter pro comparativo iungebant particulam ‘magis’. tale et illud est “nate mihi vita quondam, dum vita manebat, care magis”, Terentius “nihil videtur mundius, nec magis conpositum quicquam, nec magis elegans”. sorori bene Anna dilecta respondit ‘sorori’, quia et Dido sic coepit ‘Anna soror’. ergo per nomen necessitudinis ostendit, se quae sunt utilia persuadere, ut alibi “parvumque patri tendebat Iulum”. {{ancora+|32|[[Aeneis/Liber IV#30|32.]]}} {{sc|}}Solane perpetva id est, solane maerens in omni carperis iuventa? ‘perpetua’ ergo continua. ivventa autem pro iuventate accipiendum: nam ‘Iuventa’ dea illius aetatis est, ‘iuventas’ aetas ipsa iuvenilis, ‘iuventus’ iuvenum multitudo. {{ancora+|33|[[Aeneis/Liber IV#30|33.]]}} {{sc|}}Nec dulces natos propter liberos, quae fuit causa secundi matrimonii, ut Iuvenalis “sed placet Vrsidio lex Iulia, tollere dulcem cogitat heredem”. et hysterologia est: nam per Veneris praemia proveniunt nati. alii male iungunt ‘natos Veneris’ Cupidinem et Aeneam. alii ἔρωτα et ἀντέρωτα dicunt. veneris nec praemia id est voluptates, ut Homerus τά τε δῶρ’ Ἀφροδίτης . et volunt quidam ἓν διὰ δυοῖν esse. {{ancora+|34|[[Aeneis/Liber IV#30|34.]]}} {{sc|}}Id cinerem aut manes credis curare sepultos propter illud, [’ille habeat secum servetque sepulchro’]: quia marito iuraverat, ut “non servata fides cineri promissa Sychaeo”. et bene extenuat dicendo non animam, sed cineres et manes sepultos. dicit autem secundum Epicureos, qui animam cum corpore dicunt perire. {{ancora+|35|[[Aeneis/Liber IV#35|35.]]}} {{sc|}}Esto adverbium concedentis est Graecum. flexere mariti non qui erant, sed qui esse cupiebant. alii intellegunt ‘aegram mariti’, ut sit genetivus singularis, id est, tristem propter maritum. vel ‘aegram’ ad morbum animi referas, id est, ut stultitiam iudicet in iuventa aetate nuptiis abstinere. ‘aeger’ enim animo dicitur, ‘aegrotus’ corpore. {{ancora+|36|[[Aeneis/Liber IV#35|36.]]}} {{sc|}}Non ante Tyro aut in Tyro, ac si diceret ‘Tyri’: aut certe Τυρόθεν , id est de Tyro, ut “Dardanus Hesperia”. quidam autem ‘Libya’, id est mariti Libyes, ‘Tyro’ mariti Tyrii exponunt. despectus iarbas rex Libyae, qui Didonem re vera voluit ducere uxorem et, ut habet historia, cum haec negaret, Carthagini intulit bellum. cuius timore cum cogeretur a civibus, petiit ut ante placaret manes mariti prioris, et exaedificata pyra se in ignem praecipitavit: ob quam rem Dido, id est virago, quae virile aliquid fecit, appellata est; nam Elissa proprie dicta est. {{ancora+|37|[[Aeneis/Liber IV#35|37.]]}} {{sc|}}Ductoresque alii ergo et Iarbas ductor. ‘alii’ autem, qualis Iarbas. quos africa terra derivationes frequenter maiores sunt a principalitate, interdum pares inveniuntur, raro minores: unde supra “Lacaena” notandum diximus. trivmphis dives id est bellicosa. et quidam dicunt Afros numquam triumphasse. Plinius autem Secundus historiae naturalis et Pompeius Trogus Afros dicunt pompam triumphi primos invenisse, quam sibi Romani postea vindicaverunt. Livius autem Andronicus refert, eos de Romanis saepius triumphasse suasque porticus Romanis spoliis adornasse: merito ergo ‘dives triumphis’. {{ancora+|38|[[Aeneis/Liber IV#35|38.]]}} {{sc|}}Placitone etiam pugnabis amori ac si diceret: iure contempsisti eos qui displicebant, numquid etiam placito amori repugnabis? et est Graecum ‘pugno tibi’: nam nos ‘pugno tecum’ dicimus. et ‘placito’ alii volunt vel universis hominibus, id est coniugali amori, vel legibus dictum. {{ancora+|40|[[Aeneis/Liber IV#40|40.]]}} {{sc|}}Hinc gaetulae urbes ad terrorem ‘urbes’ posuit: nam in mapalibus habitabant. genus insuperabile bello ut “quos nulla fatigant proelia nec victi possunt absistere ferro”. infreni aut saevi et feroces, ut ipse contrario “ni frenum accipere”: aut qui equis sine freno utuntur. {{ancora+|41|[[Aeneis/Liber IV#40|41.]]}} {{sc|}}cingunt non adiuncti sunt; sed ‘cingunt’ quasi circumdant, ut “cingique urbem obsidione videret”. inhospita barbara, aspera. et fictum ‘inhospita’, cum ‘inhospes’ non dicatur. {{ancora+|42|[[Aeneis/Liber IV#40|42.]]}} {{sc|}}Deserta siti regio inhabitabilis. dicit autem Xerolibyen, id est partem Africae aridam, quae est inter Tripolin et Pentapolin. et bene terret dicens iuxta esse aut bellicosas gentes, aut deserta loca, unde non speratur auxilium. lateque furentes barcaei hi prope sunt a Carthagine: unde addidit ‘late furentes’. hi secundum Titianum in chorographia Phoenicen navali quondam superavere certamine. Barce autem civitas est Pentapoleos, quae hodie Ptolomais dicitur: nam Cyrene et Barce reginae fuerunt, quae singulis dederunt civitatibus nomina. sed hoc per prolepsin dictum est. {{ancora+|43|[[Aeneis/Liber IV#40|43.]]}} {{sc|}}bella Tyro surgentia necessario ad persuadendum praesenti tempore usus est. {{ancora+|44|[[Aeneis/Liber IV#40|44.]]}} {{sc|}}Germanique minas propter aurum, quod ei sicut in primo diximus tulerat. et ‘minas’ pro ipsis periculis posuit, ut ex praecedentibus sequentia accipiamus. {{ancora+|45|[[Aeneis/Liber IV#45|45.]]}} {{sc|}}Dis equidem avspicibus hoc dicit: dii, qui sunt auspices matrimonii, Aeneam huc venire fecerunt: nuptiae enim captatis fiebant auguriis, ut “contentique auspice Bruto”. Varro de pudicitia ait “auspices in nuptiis appellatos †auspici bisque ab marito et nova nupta per hos auspices captabantur in nuptiis”. ivnone secunda vel quae praeest coniugiis, quae pronuba appellatur: quamvis et ipsa in libris augurum praeesse dicatur auspiciis: aut quia Carthaginem fovet. {{ancora+|46|[[Aeneis/Liber IV#45|46.]]}} {{sc|}}huc cursum iliacas vento mire, cum alio iter haberent, huc delati sunt: et ideo addidit ‘vento’. tenvisse perfecisse, inplesse. {{ancora+|47|[[Aeneis/Liber IV#45|47.]]}} {{sc|}}quam qualem vel quantam: pronomen pro nomine. urbem soror hanc cernes mire pro voluntate sororis: ut si quis avaro suadeat spem pecuniae faciens. {{ancora+|48|[[Aeneis/Liber IV#45|48.]]}} {{sc|}}Conivgio tali id est viri fortis: quod ideo non dicit, quia scit a Didone praedictum. et bene in ultimo coniugium posuit, propter quod universa praedicta sunt. {{ancora+|50|[[Aeneis/Liber IV#50|50.]]}} {{sc|}}Veniam aut beneficium et volentiam: aut re vera ‘veniam’, periurii scilicet, ut “non servata fides cineri promissa Sychaeo”. tu modo pro ‘tantummodo’. †et alii quod te “modo vita supersit”. sacrisque litatis ‘diis litatis’ debuit dicere: non enim sacra, sed deos sacris litamus, id est placamus: ergo nove dixit. sacrisque litatis] inter ‘litare’ et ‘sacrificare’ hoc interest, quod ‘sacrificare’ veniam petere, ‘litare’ propitiare et votum impetrare. {{ancora+|51|[[Aeneis/Liber IV#50|51.]]}} {{sc|}}Indulge da operam, ut “indulgent vino et vertunt crateras aenos”. {{ancora+|52|[[Aeneis/Liber IV#50|52.]]}} {{sc|}}dum pelago desaevit hiems enumerat, quas morae causas possit innectere. orion id est dum occidit Orion, quoniam et oriens et occidens tempestates commovet. et bene Orion opponitur, quia et Ilioneus dixerat “cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion”. orion corripuit ratione supra dicta. {{ancora+|53|[[Aeneis/Liber IV#50|53.]]}} {{sc|}}quassataeque rates hoc ad illud “quassatam ventis liceat subducere classem”. non tractabile asperum, intractabile, sub quo tractari nihil possit. {{ancora+|54|[[Aeneis/Liber IV#50|54.]]}} {{sc|}}Incensum inflammavit ut Horatius “oleum adde camino”. alii non ‘incensum’, sed ‘inpenso’ legunt, ut sit Terentianum “inpendio magis animus gaudebat mihi”. {{ancora+|55|[[Aeneis/Liber IV#55|55.]]}} {{sc|}}spemque dedit dubiae menti dubitativa enim fuerat Didonis oratio dicendo ‘si non pertaesum thalami taedaeque fuisset’. ergo iam non ambiget de quo dubitabat, sed sine respectu pudoris palam aget. solvitque pudorem propter vincula castitatis. et ad illud respondit ‘ante pudor quam te violo aut tua iura resolvo’. {{ancora+|56|[[Aeneis/Liber IV#55|56.]]}} {{sc|}}Delubra adeunt iuxta illud dictum sororis ‘tu modo posce deos veniam’. delubrum autem dictum, aut, ut supra diximus, propter lacum in quo manus abluuntur: vel propter tectum coniunctum, quia una opera abluitur: aut certe simulacrum ligneum delubrum dicimus, a libro, hoc est raso ligno factum, quod Graece ξόανον dicitur. sane in secundo libro de singulis specibus delubri iuxta Varronem relatum est: in quibus est species delubri talis, ut praeter aedem area sit adsumpta deum causa, id est spatia relinquantur iuxta aras ministerii causa, ad sacrificia peragenda. huius moris hic meminisse eum accipere debemus ‘principio delubra adeunt’. atque quia ‘delubra’ quasi solum nomen sine dei significatu poseruat, voluit per ‘aras’ expungere divini nominis causam, licet in continuatione non tam dei fecerit mentionem, quam propria deorum nomina intulerit, et quidem cum sacrificationis gratia, illis versibus ‘legiferae Cereri’ usque ‘iugalia curae’. nec non areae, licet oblique, attamen manifeste meminit ‘aut ante ora deum pingues spatiatur ad aras’: quid enim est ‘spatiatur’, quam spatio lati loci obambulat? ‘adeunt’ autem proprie dixit; ad maiores enim qui accedit †ait soanori signum. pacemque benivolentiam, ut “si sine pace tua atque invito numine”. per aras exquirunt vel apud aras, vel inter aras, ut ‘it hasta Tago per tempus utrumque’. ‘exquirunt’ autem, id est sacrificando explorant, an dii vellent huic rei consentire. dicendo autem ‘per aras’, aruspicalem artem ostendit, ut ‘spirantia consulit exta’. duo enim genera hostiarum sunt: unum, in quo voluntas dei per exta exquiritur; alterum, in quo sola anima deo sacratur: unde etiam aruspices animales hostias appellant. sed de exploranda voluntate divina hic expressit dicendo ‘spirantia consulit exta’. animalis vero hostiae speciem ostendit ubi Entellum facit Eryci taurum mactantem dicens “hanc tibi, Eryx, meliorem animam pro morte Daretis persolvo”. {{ancora+|57|[[Aeneis/Liber IV#55|57.]]}} {{sc|}}Mactant verbum sacrorum, κατ’ εὐφημισμόν dictum, ut adolere; nam ‘mactare’ proprie est ‘magis augere’. ‹mactant verbum sacrorum κατ’ εὐφημισμόν dictum,› quasi magis auctum: unde et magmentum dicebant, quasi maius augmentum. olim enim hostiae ‘immolatae’ dicebantur mola salsa tactae; cum vero ictae et aliquid ex illis in aram datum, ‘mactatae’ dicebantur [per laudationem] per boni ominis significationem. lectas bidentes non vacat ‘lectas’; moris enim fuerat ut ad sacrificia eligerentur oves, quibus nihil deesset, ut in sexto “nunc grege de intacto septem mactare iuvencos”. ‘bidentes’ autem dictae sunt quasi biennes, quia neque minores, neque maiores licebat hostias dare. sunt etiam in ovibus duo eminentiores dentes inter octo, qui non nisi circa bimatum apparent: nec in omnibus, sed in his quae sunt aptae sacris, inveniuntur. {{ancora+|58|[[Aeneis/Liber IV#55|58.]]}} {{sc|}}Legiferae cereri leges enim ipsa dicitur invenisse: nam et sacra ipsius thesmophoria vocantur, [id est legumlatio]. sed hoc ideo fingitur, quia ante inventum frumentum a Cerere passim homines sine lege vagabantur: quae feritas interrupta est invento usu frumentorum, postquam ex agrorum divisione nata sunt iura. thesmophoria autem vocantur legumlatio. an quia in aede Cereris aere incisae positae leges fuerunt? phoeboque qui praeest auspiciis, quibus urbes reguntur. patrique lyaeo dictus Lyaeos ἀπὸ τοῦ λύειν , quod nimio vino membra solvantur. qui, ut supra diximus, apte urbibus libertatis est deus; unde etiam Marsyas, eius minister, est in civitatibus, in foro positus, libertatis indicium, qui erecta manu testatur nihil urbi deesse. et communis hoc habet sensus: sacrificabat, inquit, primo numinibus, quae urbi praesunt, quasi nuptura pro utilitate rei publicae; deinde Iunoni, cui curae sunt nuptiae. alii dicunt hos deos quos commemoravit nuptiis esse contrarios: Cererem quia propter raptum filiae nuptias exsecratur, vel ex quo Iovi nupta praelata Iunone repudiata est: nam cum Eleusine Cereris sacrum fit, aedes Iunonis clauditur; item cum Iunoni Eleusine fit, templum Cereris clauditur, nec sacerdoti Iunonis licet gustare unde Cereri sit libatum. et Romae cum Cereri sacra fiunt, observatur ne quis patrem aut filiam nominet, quod fructus matrimonii per liberos constet. Apollinem et Liberum contrarios nuptiis dicunt, quod ille expers uxoris vulgari amore sit usus, ille inter Bacchas non fida conubia sed stupra exerceat, nec nisi raptam coniugem habere potuerit. male ergo invocat hos Dido, quae sibi nuptias optat Aeneae. sed sicut prosperis diis, ut iuvent, ita adversis, ne obsint, sacrificandum est, ut “nigram Hiemi pecudem, Zephyris felicibus albam”. alii dicunt favere nuptiis Cererem, quod prima nupserit Iovi et condendis urbibus praesit, ut Calvus docet “et leges sanctas docuit et cara iugavit corpora conubiis et magnas condidit urbes”: nam ideo et aratri sulco clauditur civitas: vel quod eandem terram volunt et in eadem urbes exstructas. similiter et Liber propter Marsyam, sicut supra dictum est; merito et Apollo; nam et in arce coli solet, et muros Troianis instituit: iure ergo in nova urbe his sacra fiunt. Iunoni duplici causa, quia et Carthagini praeest et matrimonia dat. est etiam sensus altior: nam facturi aliquid ante adversos placamus deos, et sic propitios invocamus, ut “nigram Hiemi pecudem, Zephyris felicibus albam”. ergo modo nuptura placat ante Cererem, quae propter raptum filiae nupturas exsecratur; Apollinem, qui expers uxoris est; Liberum, qui nisi raptam coniugem habere non potuit: et sic Iunonem conciliat. {{ancora+|59|[[Aeneis/Liber IV#55|59.]]}} {{sc|}}Cui vincla ivgalia curae quia est Curitis, est Matrona, est Regina. hanc Varro Pronubam dicit: unde et Aeolo nuptias pollicetur et Aeneae et Didoni coeuntibus adest, cum dicit “prima et Tellus et pronuba Iuno”: et in septimo, ubi contra votum suum Laviniam promissam vidit Aeneae, ait “et Bellona manet te pronuba”, hoc est non ego quae soleo. {{ancora+|61|[[Aeneis/Liber IV#60|61.]]}} {{sc|}}Candentis candidae: participium est pro nomine. media inter cornva fundit non est sacrificium, sed hostiae exploratio, utrum apta sit. {{ancora+|62|[[Aeneis/Liber IV#60|62.]]}} {{sc|}}Ante ora deum ante simulacra. pingves plenas vel sanguine delibutas, ut “pecudumque cruore pingue solum”. spatiatur ad aras matronae enim sacrificaturae circa aras faculas tenentes ferebantur, quod cum quodam gestu fiebat: unde Sallustius “saltare elegantius quam necesse est probae”. quidam genus sacrificii appellant, quo veteres cum aras circumirent et rursus se converterent et deinde consisterent, dicebant minusculum sacrum. an hoc ad impatientiam amoris referendum est, quo iactata Dido loco stare non poterat, iuxta illud ‘uritur infelix Dido totaque vagatur urbe furens’. {{ancora+|63|[[Aeneis/Liber IV#60|63.]]}} {{sc|}}Instavratque diem donis muneribus, quae aut dis offerebat, aut donabat Tyriis vel Troianis. ‘instaurat’ autem ideo, quia iam supra sacrificaverat, ut “simul Aenean in regia ducit tecta, simul divum templis indicit honorem”. sane quidam ‘donis’ sacrificiis volunt; nam et ‘templa’ ‘donaria’ abusive dicuntur, ut est “ductos alta ad donaria currus”. {{ancora+|64|[[Aeneis/Liber IV#60|64.]]}} {{sc|}}Inhians intenta, per sollicitudinem. spirantia id est palpitantia: quasi adhuc viva. consulit exta proprie dixit: aruspices enim exta consulere dicuntur cum inspiciunt. ‘exta’ singularem non habent, ut ‘arma’. {{ancora+|65|[[Aeneis/Liber IV#65|65.]]}} {{sc|}}Hev vatum ignarae mentes non sacerdotes vituperat quasi nescios futurorum, sed vim amantis exprimit, et inde vituperat sacerdotes, qui admonuerunt non credituram: nam omnia futura a sacerdotibus praedicta esse, sequens indicat locus, ut “multaque praeterea vatum praedicta priorum”. ignarae ergo amoris reginae, quia illa alias causas litationis praetendebat, et ideo vota non perficiebat. {{ancora+|66|[[Aeneis/Liber IV#65|66.]]}} {{sc|}}Est verbum est indeclinabile; nam frequenter deficit. est autem huius positio ‘edo es est’. invenimus, sed quod abolitum est, et ‘edo edis edit’, unde est ‘edere’ et ‘comedere’, quod hodie non dicimus; nam ab eo quod est ‘es esse’ et ‘comesse’ facit, quo tempore etiam pro praesenti utimur, ut ‘volo esse’: nam in defectivis tempora pro temporibus ponimus, ut ‘odi novi memini’, ‘odisse nosse meminisse’ etiam pro praesenti ponuntur, non ‘odire novire meminere’; nec enim possumus dicere. mollis flamma utrum ‘mollis flamma’, an ‘mollis medullas’? {{ancora+|67|[[Aeneis/Liber IV#65|67.]]}} {{sc|}}tacitum de quo tacuerit etiam nunc apud alios. an apud Aeneam ‘tacitum’, quia sorori iam confessa est? ‘tacitum’ tacendum et pudore plenum. vivit non nulli hoc loco ‘vivit’ pro vescitur dictum accipiunt. sub pectore vulnus ut “vulnus alit venis”. {{ancora+|68|[[Aeneis/Liber IV#65|68.]]}} {{sc|}}vagatur potest accipi ‘vagatur’ dum opera ostendit Aeneae. {{ancora+|69|[[Aeneis/Liber IV#65|69.]]}} {{sc|}}Urbe furens furor enim est amor, in quo nihil est stabile: unde et Cupido puer inducitur, quasi instabilis et infans, qui non potest fari: unde paulo post “incipit effari mediaque in voce resistit”. qualis coniecta cerva sagitta satis congrua conparatio: singula enim singulis, cervam Didoni, sagittam amori, pastorem Aeneae, nemora urbi, ictum letalem amori mortifero comparavit. {{ancora+|70|[[Aeneis/Liber IV#70|70.]]}} {{sc|}}incautam nomen perituris accommodatum, ut “fallit te incautum pietas tua” et “excipit incautum”. cresia Cretensia: nam Graece Κρής facit, unde et Κρῆτες et Κρήσια facit. Latine ‘Cretensis’ facit, unde est ‘Cretensia’. {{ancora+|71|[[Aeneis/Liber IV#70|71.]]}} {{sc|}}Agens telis urgens, persequens. {{ancora+|72|[[Aeneis/Liber IV#70|72.]]}} {{sc|}}Nescius aut nescius quod ferierit: aut ignoratus et latens; non qui cervam nesciret. et rara sunt verba, quae per contrarium significant: nam cum ‘vector’ sit proprie qui vehit, invenimus etiam eum vectorem dici qui vehitur, ut Lucanus “vectoris patiens tumidum supernatat amnem” (4.133). tale est et ‘formidolosus’; cum sit timidus, et timendum significat. cum enim exigat ratio, ut nomina verbalia agentis habeant significationem, pro passiva significatione plerumque ponuntur. quidam ‘nescius’ ad Aeneam referunt, qui nescit amore suo vulneratam reginam. fuga cursu, ut “simul arva fuga, simul aequora verrit”: nam intellegere non possumus fugam, cum dicat ‘peragrat’: peragrare enim est circumire inquirendo. {{ancora+|73|[[Aeneis/Liber IV#70|73.]]}} {{sc|}}Dictaeos Cretenses. cervae vulneratae dictamnum quaerunt, qua gustata fere vulnerbibus tela depellunt, ut in duodecimo legimus “non illa feris incognita capris gramina”. letalis harundo propter futurum omen Didonis. et admiranda copia loquendi ‘letalis harundo’, ‘sagitta’, ‘volatile ferrum’. {{ancora+|75|[[Aeneis/Liber IV#75|75.]]}} {{sc|}}Sidonias Pygmalionis vel Sychaei: quod supra ait “avari Pygmalionis opes” et “ignotum argenti pondus et auri”. et hoc additum propter illud “omnibus exhaustos iam casibus, omnium egenos”. urbemque paratam ‘paratam’ ad illud pertinet, quod Aeneas propter civitatem navigat. et omnia ei ostendit Dido, quibus possit inducere. et ‘paratam’ ideo, ut sit conpendium quaerentibus sedes. sed alii movent quaestionem quomodo ‘paratam’, cum paulo post inferat ‘pendent opera interrupta’. sed paratum potest dici, cui etiam paululum superest: unde est ‘minaeque murorum ingentes’: nam ideo alibi “urbem praeclaram statui, mea moenia vidi”. {{ancora+|76|[[Aeneis/Liber IV#75|76.]]}} {{sc|}}Incipit effari mediaque in voce resistit sic Horatius “cur facunda parum decoro inter verba cadit lingua silentio?” {{ancora+|77|[[Aeneis/Liber IV#75|77.]]}} {{sc|}}Labente die ad convivia †retulit pervigratum est quia in usu non erant prandia, ut Iuvenalis “exul ab octava Marius bibit”. {{ancora+|78|[[Aeneis/Liber IV#75|78.]]}} {{sc|}}Demens quae ea quae noverat audire cupiebat. {{ancora+|79|[[Aeneis/Liber IV#75|79.]]}} {{sc|}}Narrantis ab ore ut eum intueretur. et hoc loco per omnia amantis adfectus exprimitur. {{ancora+|80|[[Aeneis/Liber IV#80|80.]]}} {{sc|}}Obscura luna id est nox: nam nihil tam contrarium lunae est, quam obscuritas: aut ideo nox ‘obscura luna’, quia nec semper nec eadem hora oritur. ‘vicissim’ autem ideo, quia per diem sol lucet, illa per noctem: ergo apparens diurnum lumen, id est solis, reprimit. an ipsa luna suum lumen reprimit, occidens et se obscurans?. {{ancora+|82|[[Aeneis/Liber IV#80|82.]]}} {{sc|}}Sola sine eo quem amabat: nam regina sola esse non poterat. est autem Plauti, qui inducit inter multos amatorem positum dicentem quod solus sit: ut ipse alibi “me sine sola vides”, quam constabat Antonii castra comitatam, sed ‘sola’ sine amatore tuo. maeret per diphthongon ‘est tristis’; nam aliter militiam significat, ut “aere merent parvo”. sane ‘mereor’ aliud est. vacva aut sine Aenea et Troianis: aut magna, ut “vacua atria circum intenti ludo”. relictis potest intellegi ab Aenea. {{ancora+|83|[[Aeneis/Liber IV#80|83.]]}} {{sc|}}incubat quasi invita. absens absentem unum suffecerat: sic “et fratrem ne desere frater”. Terentius “praesens praesentem eripi, abduci ab oculis”. {{ancora+|84|[[Aeneis/Liber IV#80|84.]]}} {{sc|}}Imagine capta ob amati similitudinem. {{ancora+|85|[[Aeneis/Liber IV#85|85.]]}} {{sc|}}infandum iuxta iudicium reginae, ut illa sentiebat; vult enim eam culpae eximere. alii ‘infandum’ quia falli non potest accipiunt, hoc est ipsam libidinem, in cuius vicem nihil subponi potest. {{ancora+|86|[[Aeneis/Liber IV#85|86.]]}} {{sc|}}non coeptae adsurgunt turres contra illud “pars ducere muros”. non arma ivventus exercet haud in armis se exercet: quemadmodum illud “ferrum exercebant”. {{ancora+|87|[[Aeneis/Liber IV#85|87.]]}} {{sc|}}portusve quod supra “hic portus alii effodiunt”. propugnacula quibus porro pugnatur. {{ancora+|88|[[Aeneis/Liber IV#85|88.]]}} {{sc|}}interrupta coepta et omissa. minae eminentiae murorum, quas pinnas dicunt: hinc et ‘eminere’ dicimus, ut in primo “geminique minantur”. quidam ‘minaeque’ ad interrupta opera referunt, ut quae inperfecta sunt sic videantur, quasi ruinam minentur. {{ancora+|89|[[Aeneis/Liber IV#85|89.]]}} {{sc|}}aequataque machina caelo exposuit, quid sint ‘minae murorum ingentes’. {{ancora+|90|[[Aeneis/Liber IV#90|90.]]}} {{sc|}}simul postquam. tali quali uritur infelix Dido. peste amore, incendio, ut “et toto descendit corpore pestis”. {{ancora+|91|[[Aeneis/Liber IV#90|91.]]}} {{sc|}}Nec famam obstare furori honestam scilicet: sane τῶν μέσων est. furori iam non amori. {{ancora+|92|[[Aeneis/Liber IV#90|92.]]}} {{sc|}}Adgreditur cum calliditate loquitur, et quasi ex praeparato, vel ex insidiis, ut alibi “facile ut somno adgrediare iacentem”. saturnia ubi nocituram Iunonem poeta vult ostendere Saturniam dicit; scit enim Saturni stellam nocendi facultatem habere, ut alibi “Irim de caelo misit Saturnia Iuno” et “Saturnique altera proles irarum tantos” et reliqua. ubi autem propitiare eam promittit, ait “Iunonis magnae” et iterum “adsit laetitiae Bacchus dator et bona Iuno”. {{ancora+|93|[[Aeneis/Liber IV#90|93.]]}} {{sc|}}Egregiam vero lavdem ironia est, inter quam et confessionem sola interest pronuntiatio: et ironia est cum aliud verba, aliud continet sensus. sane huius verbi initium tractum est, quia proprie egregium dicebatur, quasi in grege amplissimum, quod emineret ex grege. singula autem hic pronuntianda sunt et morandum in singulis verbis; habent enim singula invidiam. spolia ampla refertis translatio rei militaris: referre enim spolia victores ex victis dicuntur. {{ancora+|94|[[Aeneis/Liber IV#90|94.]]}} {{sc|}}Puer filius: Graece dixit, παῖς , ut Horatius “puerosque Ledae”. {{ancora+|95|[[Aeneis/Liber IV#95|95.]]}} {{sc|}}femina bene ‘femina’, qualis mortalis, opponitur, ut “mixta deo mulier” pro mortali intellegendum est. dvorum est bene cessit masculino femininum. {{ancora+|96|[[Aeneis/Liber IV#95|96.]]}} {{sc|}}Adeo multum, valde, ut Terentius “adulescentem adeo nobilem”. veritam te moenia nostra propter illud “haud tanto cessabit cardine rerum”. moenia nostra Iunonis hospitium: nam legimus “quo se Iunonia vertant hospitia”. et ‘nostra’ Graece dixit. {{ancora+|98|[[Aeneis/Liber IV#95|98.]]}} {{sc|}}Modus finis: Iuvenalis “nullo quippe modo millesima pagina surgit”. sed quis erit archaismos. aut quo nunc certamine tanto? ‘quo nunc’ aut quo: aut ad quam rem: aut quid opus est tanto certamine? aut figurate, quo tibi hoc, id est, quo nunc certamen tantum: aut quis modus erit in tanto certamine: aut quousque, ut ‘usque’ extrinsecus accipiamus. {{ancora+|99|[[Aeneis/Liber IV#95|99.]]}} {{sc|}}quin potius pro ‘cur non’. pacem aeternam non indutias temporales. pactosque hymenaeos licet fabula de Hymenaeo in primo libro narrata sit breviter, tamen plenior talis est: Hymenaeus, Atheniensis, adeo pulcher fuit, ut adulescens puella putaretur. is cum unam virginem nobilem ipse mediocriter ortus adamasset eiusque nuptias desperaret, quod unum poterat, sequendo puellam amori satis faciebat. sed cum Atheniensium nobilissimae virgines Eleusinae Cereri sacra facerent, subito adventu piratarum raptae sunt: inter quas etiam Hymenaeus, qui illo amatam fuerat secutus, tamquam puella raptus est. sed cum piratae praedam per maria longinqua portassent, in desertam regionem delati ac fatigati somno se dederunt: quos cum universos occidisset Hymenaeus, relictis ibi virginibus Athenas reversus est petiitque a civibus, ut, si virgines quae raptae fuerant reduxisset, dilectae nuptias impetraret. quas cum reduxisset, optatam in matrimonium virginem meruit. quod coniugium quia felix fuerat, placuit [omnibus] Atheniensibus omnibus nuptiis Hymenaei nomen interesse. est etiam alia ratio vocabuli: nam hymen quaedam membrana quasi virginalis puellae esse dicitur: qua rupta quia desinat esse virgo, hymenaei nuptiae dictae. {{ancora+|100|[[Aeneis/Liber IV#100|100.]]}} {{sc|}}Habes tota quod mente petisti propter illud “nostram nunc accipe mentem”. {{ancora+|101|[[Aeneis/Liber IV#100|101.]]}} {{sc|}}ardet amans dido plus dixit haec, quam Venus imperaverat: illa enim dixerat “sed magno Aeneae mecum teneatur amore”, haec dixit ‘ardet’ et ‘traxit furorem’. ‘traxit’ autem dixit, ut spiritum trahere dicimus. {{ancora+|102|[[Aeneis/Liber IV#100|102.]]}} {{sc|}}communem hunc ergo populum utrum ad solum Carthaginiensem retulit, quem velit sibi communem esse cum Venere: an utrumque, id est Tyrios et Troianos? paribusque regamus avspiciis aequali potestate: et ab eo quod praecedit id quod sequitur. [et] dictum est a comitiis, in quibus iisdem auspiciis creati, licet non simul crearentur, parem tamen habebant honorem propter eadem auspicia: unde et consules pares sunt, cum necesse esset ut unus prior crearetur. {{ancora+|103|[[Aeneis/Liber IV#100|103.]]}} {{sc|}}Phrygio servire marito eloquenter, ἐμφατικῶς , ac si diceret ‘exuli’. non nulli autem per fallaciam Iunonis dictum accipiunt. liceat id est non necesse sit, sed in voluntate sit Didonis si velit, ut supra ‘paribus auspiciis’, non imperio: potest enim imperium par non esse, cum auspicium par sit. alii invidiose dictum volunt ‘liceat Phrygio marito’, id est qui victus est: et non dixit ‘nubere’, sed ‘servire’. quidam ‘servire’ dubitant utrum Didonem, an Tyrios dixerit. sane hic coemptionis speciem tangit. coemptio enim est ubi libra atque aes adhibetur, et mulier atque vir inter se quasi emptionem faciunt: quod ait etiam in primo georgicorum “teque sibi generum Thetys emat omnibus undis”. quoniam coemptione facta mulier in potestatem viri cedit atque ita sustinet [liberis] conditionem liberae servitutis, ait [enim] ‘liceat Phrygio servire marito’ et in georgicis “tibi serviat ultima Thule”. quoque omnis iste mos coemptionis et citra nominis nuncupationem dotis datae taxatione expediretur, quae res in manum conventio dicitur, subiunxit ‘dotalesque tuae Tyrios permittere dextrae’. quid est enim aliud ‘‹permittere› dextrae’, quam in manum convenire? quae conventio eo ritu perficitur, ut aqua et igni adhibitis, duobus maximis elementis, natura coniuncta habeatur: quae res ad farreatas nuptias pertinet, quibus flaminem et flaminicam iure pontificio in matrimonium necesse est convenire. sciendum tamen in hac conventione Aeneae atque Didonis ubique Vergilium in persona Aeneae flaminem, in Didonis flaminicam praesentare. {{ancora+|104|[[Aeneis/Liber IV#100|104.]]}} {{sc|}}Dotales Tyrios regalem spectavit personam. permittere dextrae quasi per manus conventionem: secundum ius locutus est. {{ancora+|105|[[Aeneis/Liber IV#105|105.]]}} {{sc|}}Olli aut illi, aut tunc. cetera per parenthesin dicta sunt: ordo enim est ‘olli sic contra est ingressa Venus’. simulata mente hoc est ‘talibus adgreditur’. {{ancora+|106|[[Aeneis/Liber IV#105|106.]]}} {{sc|}}quo pro ‘ut’: pronomen pro coniunctione causali. libycas adverteret oras absolutior quidem est haec lectio, sed verior et figuratior illa est ‘Libycas averteret oras’: nam plerumque trahitur schema, ut aliquo ituri non ad locum, sed de loco ponamus significationem, ut si dicas ‘de Campania abeo in Tusciam’, ‘abeo’ honestius est, quam si ‘eo’ dixeris. nec hoc tantum hoc loco facit, sed pluribus: hinc enim est “ripamve iniussus abibis?” {{ancora+|107|[[Aeneis/Liber IV#105|107.]]}} {{sc|}}Ingressa venus calliditatis est, ut supra: habet enim haec vox insidiarum significationem. quis talia demens deest ‘nisi’, ut sit ‘”nisi” demens’. {{ancora+|108|[[Aeneis/Liber IV#105|108.]]}} {{sc|}}aut tecum malit contendere bello?? non dixit ‘possit’: quod autem addidit †satis bello exserte. si modo quod memoras oblique, dum consentit, docet fieri non posse. {{ancora+|109|[[Aeneis/Liber IV#105|109.]]}} {{sc|}}Fortuna sequatur [aut] subauditur fortuna prospera. hoc ad casum pertinet. {{ancora+|110|[[Aeneis/Liber IV#110|110.]]}} {{sc|}}Fatis incerta feror bene omnia tetigit quibus res humanae reguntur: casum, fata, voluntatem deorum. alii sic exponunt: quia scio fatis aliud videri, ideo de Iovis voluntate nunc dubito: ergo ‘fatis’ propter fata. sane oratorie et blanditur et pugnat, sed non palam, dicendo incertam se esse de voluntate fatorum. {{ancora+|112|[[Aeneis/Liber IV#110|112.]]}} {{sc|}}Aut foedere ivngi si ‘foedera’, per se plenum est: si ‘foedere’, ad ‘populos’ pertinet. {{ancora+|113|[[Aeneis/Liber IV#110|113.]]}} {{sc|}}tu conivnx dicendo ‘coniunx’ ostendit eam non posse ignorare, inpossibile esse quod petit. tibi fas animum temptare precando sic Aeolus “tuus o regina quid optes explorare labor”. {{ancora+|114|[[Aeneis/Liber IV#110|114.]]}} {{sc|}}Perge sequar per te incipiet. bene aliud agens aliud ostendit: ante est enim Iunonis officium ex matrimonio, sic usus Venerius: unde paulo post ‘adero, et tua si mihi certa voluntas’. tum quidam ordinis esse volunt, ‘tunc’ temporis. excepit subsecuta est. et potest ‘excepit’ pro ‘insidiose respondit’ accipi, ut “aemulus exceptum Triton” et “excipit incautum”. {{ancora+|115|[[Aeneis/Liber IV#115|115.]]}} {{sc|}}Iste labor scilicet explorationis a Iove: quod dixerat ‘si Iuppiter unam’. quod instat quod fieri volo. {{ancora+|116|[[Aeneis/Liber IV#115|116.]]}} {{sc|}}Confieri ‘con’ abundat, ut “fata renarrabat divum cursusque docebat”: quamvis veteres indifferenter ‘confieri’ dicebant. paucis adverte id est ‘animadverte’: parte pro toto usus est. et aut ‘adverte paucis’, aut ‘paucis docebo’. {{ancora+|117|[[Aeneis/Liber IV#115|117.]]}} {{sc|}}miserrima dido aut ex persona miserantis dictum: dolet enim insidiis circumventam: aut ‘miserrima’ quae perdiderit castitatem. {{ancora+|118|[[Aeneis/Liber IV#115|118.]]}} {{sc|}}nemus pro silvis et montibus. ubi hoc loco pro ‘cum’. {{ancora+|119|[[Aeneis/Liber IV#115|119.]]}} {{sc|}}titan Sol: unus enim de Titanibus Hyperionis filius contra Iovem non fecit. retexerit orbem quem nox tegebat: ergo ‘inluminaverit’. huic contrarium “quotiens umentibus umbris nox operit terras”. {{ancora+|120|[[Aeneis/Liber IV#120|120.]]}} {{sc|}}Nigrantem nigrum: participium pro nomine, sine verbo. et quaeritur, quis prius ‘nigrantem’ dixerit? {{ancora+|121|[[Aeneis/Liber IV#120|121.]]}} {{sc|}}Alae equites: ob hoc ‘alae’ dicti, quia pedites tegunt alarum vice. trepidant festinant, ut “hic me dum trepidi crudelia limina linquunt”. indagine ferarum inquisitione. et quidam cum vestigatoribus alatorum mentionem inductam accipiunt: nam indaginem vestigatores ipsos tradunt, alas vero alatores, qui dextra et sinistra plagarum sublata voce prohibent feras exire. trepidant vero hoc loco ‘sensim’ accipiunt, non, ut alibi, ‘festinant’, quia saltus non cursu, sed sensim cinguntur. quidam ‘trepidant’ ab equis, qui hodieque trepidare dicuntur, appellari putant. Cato “sedere non potest in equo trepidante”. {{ancora+|122|[[Aeneis/Liber IV#120|122.]]}} {{sc|}}Desuper infundam quia aer est Iuno. bene ergo hic se facturam dicit quod habet in potestate. omne ciebo pro ‘totum’: ‘omne’ enim numeri est, ‘totum’ quantitatis. {{ancora+|123|[[Aeneis/Liber IV#120|123.]]}} {{sc|}}Nocte opaca nubium caligine. {{ancora+|125|[[Aeneis/Liber IV#125|125.]]}} {{sc|}}Tua si mihi certa voluntas hoc est, si etiam tuum subsequatur officium: quia Iuno coniugii, Venus causa coniunctionis sit. igitur Iuno nil se posse adnuntiat, nisi voluntas Veneris adfuerit. ‘certa’ autem firma, quia promiserat. {{ancora+|126|[[Aeneis/Liber IV#125|126.]]}} {{sc|}}Conubio hoc Veneri contrarium est: et hic est dolus, quem intellectura est et risura. ‘nu’ naturaliter longa est ab eo, quod est ‘nubere’, ut “conubia nostra reppulit”; sed modo metri causa corripuit. {{ancora+|127|[[Aeneis/Liber IV#125|127.]]}} {{sc|}}hic hymenaeus erit id est, hae erunt nuptiae. sane de Hymenaeo licet superius iam dictum sit, tamen sunt etiam aliae opiniones: nam alii hunc Veneris et Liberi filium dicunt primum nuptiis prospere usum, ob quod in nuptiis vocatur: unde nuptiale carmen Hymenaeus. alii nuptiarum inventorem tradunt et ideo carminibus decorari; quod exemplum ab eo proditum ubique servatur. Cornelius Balbus Hymenaeum ait, Magnetis filium, musicae artis peritum, pulchritudine muliebri, dum nuptias Liberi patris et Althaeae religiosis cantibus celebrat, exspirasse: propter quod ei talis honor in nuptiis adtributus est, ut celebratio nominis eius nuptiarum iungendarum perpetuum omen esset. non adversata legitur et ‘aversata’. {{ancora+|128|[[Aeneis/Liber IV#125|128.]]}} {{sc|}}repertis vel compertis, vel deprehensis. cur autem dolis repertis risit? qui altius intellegunt, sic tradunt: hoc est quos iampridem compererat, cum Ilium oppugnaretur. {{ancora+|130|[[Aeneis/Liber IV#130|130.]]}} {{sc|}}Ivbare exorto nato lucifero: nam proprie ‘iubar’ lucifer dicitur, quod iubas lucis effundit: unde iam quicquid splendet iubar dicitur, ut argenti, gemmarum. est autem lucifer interdum Iovis: nam et antiqui ‘iubar’ quasi ‘iuvar’ dicebant: plerumque Veneris stella: unde Veneris dicta est, ut “quem Venus ante alios astrorum diligit ignis”. alii iubar solem; alii splendorem siderum dicunt. sane modo hysteroproteron in sensu est; [nam si lucifer iubar est] iubar enim praecedit auroram. et facit ‘hoc iubar, huius iubaris’. {{ancora+|131|[[Aeneis/Liber IV#130|131.]]}} {{sc|}}Retia rara plagae multi dividunt, ut sit ‘retia rara’ maiora, plagas vero minora intellegamus. alii plagas per definitionem accipiunt, ut intellegamus ‘quae sunt retia rara, plagae’. sciendum tamen proprie plagas dici funes illos, quibus retia tenduntur circa imam et summam partem. sane ‘retia rara, plagae’ et reliqua subauditur ‘portantur’: aut zeugma est ‘ruunt’. lato ve- nabula ferro lati ferri. venabula autem ob hoc dicta, quod sunt tela apta venatui, quasi excipiabula. {{ancora+|132|[[Aeneis/Liber IV#130|132.]]}} {{sc|}}Massyli Massylorum gens est non longe a Mauritania. et ‘Massyli’ legendum per unum ‘i’ litteram, ne non stet versus: ‘sy’ enim longa est, ut “hinc mihi Massylae gentis monstrata sacerdos”. et odora canum vis plus enim est, quam si diceret ‘multitudo’: unde Sallustius “qua tempestate ex ponto vis piscium erupit”. ergo vim aut ad multitudinem, aut ad naturam retulit. ‘odora’ autem non olens, sed odorem inveniens: ergo inproprie dixit: nam ‘odorum’ est quod ex se odorem emittit, non quod odorem sequitur, ut Statius “et odoro vulnere pinus”. sic est et “inter odoratum lauri nemus” pro ‘odorum’: nam odoratum est quod aliunde odorem accipit, ut ‘odoratum templum’. tria ergo sunt: ‘odorum’ quod per se olet, ‘odoratum’ quod aliunde odorem accipit, ‘odorisecum’ quod odorem sequitur; sicut modo de canibus debuit dicere. {{ancora+|133|[[Aeneis/Liber IV#130|133.]]}} {{sc|}}Cunctantem morantem: atqui amatrix ad eum quem amabat, debuit festinare; sed pathos natura superavit, ut mulierem et reginam ostendat, ut Terentius “dum moliuntur, dum conantur, annus est”. deinde haec morabatur iam studio placendi. hic enim inducitur veste, armis, auro, vel purpura comptior, cum supra naturalis pulchritudinis gloria contenta sit, ut “regina ad templum forma pulcherrima Dido”. ad limina ante, vel apud. primi principes, ut “una omnes iuvenum primi”. et bene reginae officio primi adsunt, quia de plebe dixerat ‘it portis iubare exorto delecta iuventus’ et ‘Massylique ruunt equites’. {{ancora+|135|[[Aeneis/Liber IV#135|135.]]}} {{sc|}}Stat sonipes adest, praesens est: nam si ‘stat’ simpliciter acceperis, vituperatio est: nam legimus “stare loco nescit”. denique sequentia dictum hoc explanant, ut ‘ac frena ferox spumantia mandit’. spumantia spumas moventia, ut ‘naufragum mare’, quod naufragos facit. {{ancora+|136|[[Aeneis/Liber IV#135|136.]]}} {{sc|}}tandem hoc ad illud redditum ‘reginam thalamo cunctantem’. {{ancora+|137|[[Aeneis/Liber IV#135|137.]]}} {{sc|}}sidoniam picto et reliqua. vetere ceremoniarum iure praeceptum est, ut flaminica venenato operta sit. operta autem cum dicitur pallium significatur, venenatum autem infectum: quod ipse ait in bucolicis “alba nec Assyrio fucatur lana veneno”. hic vero cum dicit ‘Sidoniam’ ostendit Tyriam et purpuream: purpuream declarat infectam. ‘chlamydem’ autem pallium esse quis dubitet? praeterea flaminicam habere praecipitur arculum, ricam, venenatum, fibulam. de venenato dictum est. arculum vero est virga ex malo Punica incurvata, quae fit quasi corona et ima summaque inter se alligatur vinculo laneo albo, quam in sacrificiis certis regina in capite habebat, flaminica autem Dialis omni sacrificatione uti debebat. Vergilius ergo propter nominum et intellectus difficultatem aliter omnia conprehendit: nam pro pallio chlamydem, pro venenato, id est infecto, Sidoniam. arculum vero et fibulam ex auro facta commemorat dicendo ‘cui pharetra ex auro, crines nodantur in aurum’, quod in arculum potest referri: nam de fibula manifestum est cum ait ‘aurea purpuream subnectit fibula vestem’. ‘subnectit’ autem quid aliud est, quam sursum nectit ac per hoc succinctam facit? ‘vestem’ vero possumus ricam accipere, quia rica genus est vestis. sciendum sane, sicut supra dictum, ubique Didonem flaminicam ostendi. limbo limbus est, sicut supra diximus, fascia, quae ambit extremitatem vestium secundum antiquum ritum, ut “victori chlamydem auratam, quam plurima circum purpura”. {{ancora+|138|[[Aeneis/Liber IV#135|138.]]}} {{sc|}}cui pharetra ex auro deest ‘erat’. et amat poeta iterare voces, vel pretiosas, vel necessarias, vel optabiles: pretiosas, ut “aerea cui gradibus surgebant limina” et “aurea pectoribus demissa monilia pendent”: necessarias ita “ab Iove principium generis, Iove Dardana pubes”: optabiles ita “humilemque videmus Italiam”. crines nodantvr in avrum veluti retiolum dicit, quod colligit comas: quae Graece κρωβύλη dicitur. {{ancora+|141|[[Aeneis/Liber IV#140|141.]]}} {{sc|}}Ipse ante alios quia amatur, et ideo ei dat pulchritudinem, licet Ascanio magis congruat. pulcherrimus ex animo Didonis: hoc enim ei videbatur. alibi epitheta Aeneae dat: cum religiosum ostendit, dicit ‘pium’; cum fortem, ‘magnanimum’. {{ancora+|143|[[Aeneis/Liber IV#140|143.]]}} {{sc|}}ubi hoc est ‘cum’. hibernam lyciam non asperam, sed aptam hiemare cupientibus: sic enim se habet natura regionis. et bene aliud agens aliud ostendit: nam constat Apollinem sex mensibus hiemalibus apud Pataram, Lyciae civitatem, dare responsa: unde Patareus Apollo dicitur: et sex mensibus aestivis apud Delum. ergo ‘hibernam’ utrum quod ibi hiemare soleat; an frigidam; an hieme temperatam; an quam hiberno tempore deserere soleat? xanthique flventa ‘que’ pro ‘vel’ posuit: hoc enim dicit ‘vel cum Xanthum, vel cum Lyciam relinquit’, ut est “suspectaque dona praecipitare iubet subiectisque urere flammis”. {{ancora+|144|[[Aeneis/Liber IV#140|144.]]}} {{sc|}}deserit relinquit, ut “desertosque videre locos litusque relictum”. delum maternam quae Latonam fugientem, dracone Pythone insequente, suscepit. et hoc ideo, quia, sicut dictum est sex mensibus aestivis apud Delum responsa dat. invisit repetit: per quod ostendit relicta Delo ad Lyciam transire. invisit apollo Apollini Aeneam vel propter sagittas, quibus in venatu utebatur, comparat; vel certe propter futurum infelix matrimonium: ut enim et supra diximus, nuptiis est hoc numen infensum. vel Apollini Aeneam, ut in primo Didonem Dianae: quomodo germanorum nuptiae esse non possunt. {{ancora+|145|[[Aeneis/Liber IV#145|145.]]}} {{sc|}}choros sacra. cretes ab eo, quod est ‘Cres’. {{ancora+|146|[[Aeneis/Liber IV#145|146.]]}} {{sc|}}Dryopesque populi iuxta Parnasum, ut “Dryopumque trahens Erasinus aristas”. Erasinus vero fluvius est. hi populi, ab Hercule victi, Apollini donati esse dicuntur. pictique agathyrsi populi sunt Scythiae, colentes Apollinem hyperboreum, cuius logia, id est responsa, feruntur. ‘picti’ autem, non stigmata habentes, sicut gens in Britannia, sed pulchri, hoc est cyanea coma placentes. hos Melissus ab Homero †Achabas appellari ait: qui propter scientiam sagittarum Apollini sunt gregales, sicut Cretes. {{ancora+|147|[[Aeneis/Liber IV#145|147.]]}} {{sc|}}Cynthi montis Deli. flventem unguentatum et odoribus abundantem: aut prolixum et effusum, ut τὸν ἀκερσεκόμην significet. {{ancora+|148|[[Aeneis/Liber IV#145|148.]]}} {{sc|}}fronde premit id est comprehendendo crinem efficit, ne fluat, fingens conponens, ut “corpora fingere”. inplicat auro non frontem, sed crinem, qui est illi retrorsum in nodum collectus. {{ancora+|149|[[Aeneis/Liber IV#145|149.]]}} {{sc|}}Tela sonant umeris ut in nono “pharetramque fuga sensere sonantem”. ‘umeris’ vero aut ‘in umeris’, aut ‘ex umeris’. havd illo segnior id est, non illo deformior: nam plerumque virtus et pulchritudo pro se invicem ponuntur. hinc est “satus Hercule pulchro pulcher Aventinus”: nam Herculi satis est incongrua pulchritudo. sic Plautus in Pyrgopolinice de muliere interrogat “quidnam, fortis est?” (Mil. 1111) id est pulchra. {{ancora+|150|[[Aeneis/Liber IV#150|150.]]}} {{sc|}}egregio praeclaro: et sic dicimus, quasi extra gregem. {{ancora+|151|[[Aeneis/Liber IV#150|151.]]}} {{sc|}}lustra latibula ferarum vel luporum: unde et lupanaria meretricum lustra dicuntur. {{ancora+|152|[[Aeneis/Liber IV#150|152.]]}} {{sc|}}ecce adverbium demonstrationis est, ut ostenderet velociter factum. et bene hac particula utitur: facit enim nos ita intentos, ut quae dicuntur putemus videre. ita enim capreae †suspensionis super saxa currunt, ut putes cadere illas cum exiliunt. ferae caprae hoc est capreae. et bene aptat descriptionem ad species, ut cervis campos, capreis saxa permittat. saxi pro ‘montis’, ut “accipiens sonitum saxi de vertice pastor”. caprae quas Graeci αἰγάγρους vocant. {{ancora+|153|[[Aeneis/Liber IV#150|153.]]}} {{sc|}}Decurrere bene praeterito usus est tempore ad exprimendam nimiam celeritatem: ostendit enim iam factum. sane ‘decurrere’ iuxta analogiam dixit, non, ut imperiti putant, decurrerunt. {{ancora+|154|[[Aeneis/Liber IV#150|154.]]}} {{sc|}}Transmittunt celeriter transeunt: praecipue ‘transmittere’ est de loco ad locum transitio. {{ancora+|155|[[Aeneis/Liber IV#155|155.]]}} {{sc|}}pulverulenta num ‘cervorum pulverulenta agmina’, quae pulverem faciunt, ut “pulverulenta coquat maturis solibus aestas”? glomerant pro ‘involvunt’. alias pro ‘in unum contrahunt’, ut “quem circum glomerati hostes”: vel glomerati eunt. {{ancora+|157|[[Aeneis/Liber IV#155|157.]]}} {{sc|}}gavdet equo gaudet, quod acrem equum habeat et velocem. iamque hos cursu id est ‘modo’, ut “iamque eadem digitis, iam pectine pulsat eburno”. et bene puerilem osten- dit animum, qui per mobilitatem et inconstantiam frequenter optat timenda. {{ancora+|158|[[Aeneis/Liber IV#155|158.]]}} {{sc|}}pecora inter inertia votis bene per contemptum ‘pecora’, cum ea sint pecora, quae non silvestri, sed humano usui aluntur. ‘inertia’ autem pro ignavis et innocuis posuit; et hoc ad capreas et cervos retulit, ‹ut› in georgicis “inbelles ‹dant proelia cervi›”: nam ‘iners’ proprie quid sit Lucilius declarat “ut perhibetur iners, ars in quo non erit ulla”. {{ancora+|159|[[Aeneis/Liber IV#155|159.]]}} {{sc|}}Monte leonem per transitum tangit historiam: nam Ascanius praeter Iulum et Ilum, quae habuit nomina, etiam Dardanus et Leontodamas dictus est, ad extinctorum fratrum solacium: ideo nunc eum dicit optare adventum leonis, paulo post ‘Dardaniusque nepos Veneris’. constat etiam Aeneam Dardanum dictum, ut ostendit in quarto “hauriat hunc oculis ignem crudelis ab alto Dardanus”, item Ilioneus “hinc Dardanus ortus, huc repetit”: nam latenter etiam illud nomen ostendit. {{ancora+|161|[[Aeneis/Liber IV#160|161.]]}} {{sc|}}Commixta grandine nimbus secundum Iunonem ‘his ego nigrantem commixta grandine nimbum’. et bene etiam grando adicitur, quia poterat nimbus contemni facilius. murmur autem caeli ad infaustum omen pertinet, quia tonitru dirimuntur auspicia. {{ancora+|163|[[Aeneis/Liber IV#160|163.]]}} {{sc|}}nepos veneris quidam indecenter dictum volunt, ut Venus avia sit. {{ancora+|164|[[Aeneis/Liber IV#160|164.]]}} {{sc|}}De montibus amnes ne vel investigare Tyrii possent reginam. {{ancora+|166|[[Aeneis/Liber IV#165|166.]]}} {{sc|}}Deveniunt bene subprimit rem pudendam: sic Terentius “’quid tum’ fatue? fateor”. prima et tellus satis perite loquitur: nam secundum Etruscam disciplinam nihil tam incongruum nubentibus, quam terrae motus vel caeli dicitur. quidam sane etiam Tellurem praeesse nuptiis tradunt; nam et in auspiciis nuptiarum invocatur: cui etiam virgines, vel cum ire ad domum mariti coeperint, vel iam ibi positae, diversis nominibus vel ritu sacrificant. et pronvba ivno quae nubentibus praeest. Iunonem autem dedisse signa per tempestatem constat et pluvias, quae de aere fiunt. Varro pronubam dicit quae ante nupsit et quae uni tantum nupta est: ideoque auspices deliguntur ad nuptias. {{ancora+|167|[[Aeneis/Liber IV#165|167.]]}} {{sc|}}dant signum] ut dei nuptiales. fulsere ignes Varro dicit “aqua et igni mariti uxores accipiebant”: unde hodieque et faces praelucent et aqua petita de puro fonte per felicissimum puerum aliquem aut puellam, interest nuptiis, de qua nubentibus solebant pedes lavari. alii ‘fulsere’ pro malo omine positum volunt. cum enim ait fulsisse ignes, infaustum conubium videtur ostendere, quia actio perimitur, cum de caelo servatum est. et bene hoc totum ad Iunonem refertur, quia aer esse dicitur; unde aquas cum ignibus dedit. {{ancora+|168|[[Aeneis/Liber IV#165|168.]]}} {{sc|}}Vlularunt bene medium elegit sermonem: nam ait Lucanus “non tu laetis ululare triumphis” (6.261). in luctu autem ululari, non dubium est. et ideo medium elegit sermonem, quia post nuptias mors consecuta est. non nulli ita accipiunt, quod ululare veteres etiam in sacris dicebant ex Graeca consuetudine. ergo ‘ulularunt nymphae’ quasi nuptiarum sacra celebrarunt. Graeci autem ὀλολυγμόν appellant: nam et primam congressionem proelii ὀλολυγήν dicunt: quod Vergilius ostendit “magnoque ululante tumultu”. {{ancora+|170|[[Aeneis/Liber IV#170|170.]]}} {{sc|}}Specie famave movetur species rerum Didonis praesentium est, quod quasi aspicitur, fama autem rerum absentium. hoc ergo dicit: non eam movet nec praesens deformitas, quod non in thalamo, sed in specu concubuerat: sed nec futura mox fama. ‹alii]2 accipiunt facti qualitate aut respectu honestatis, τῷ πρέποντι . adeo illam nec Tyriorum pudebat, videntium talia, nec aliarum gentium, quae audiebant. ergo ‘fama’ deest mala. {{ancora+|171|[[Aeneis/Liber IV#170|171.]]}} {{sc|}}Meditatur exercet: sic Horatius “et horridam cultis diluviem meditatur agris”. nec incongrue dictum: actus enim est in ipsa meditatione: nam exercitium est meditatio. sciendum tamen est hodie hoc in usu non esse. {{ancora+|172|[[Aeneis/Liber IV#170|172.]]}} {{sc|}}praetexit praetegit. culpam ut supra “succumbere culpae”. {{ancora+|174|[[Aeneis/Liber IV#170|174.]]}} {{sc|}}Fama malum definitio est, ut ‘quo’ ex praecedenti pendeat nomine: quamquam alii ‘qua’ legant. sane ‘quo’ nisi definitio sit, legi non potest; nec enim procedit, ut ordo sit ‘Fama, quo non aliud malum est velocius’. {{ancora+|175|[[Aeneis/Liber IV#175|175.]]}} {{sc|}}Mobilitate viget dat ei σωματοποιί̈αν . et laudat a contrario: cum enim omnia labore minuantur, haec crescit. sane ‘viget’ quidam pro vigescit accipiunt. {{ancora+|176|[[Aeneis/Liber IV#175|176.]]}} {{sc|}}metu primo non ‘primo metu’, sed ‘primum’, quod initio cautius loquatur, id est in principio: cum enim quis veretur, ne auctor sit, quod audit continet; at ubi sit vulgatum, passim loquitur. et modo ‘primo’ adverbium est, non nomen. attollit in avras sumpta licentia, quae minuebatur timore. {{ancora+|177|[[Aeneis/Liber IV#175|177.]]}} {{sc|}}Ingrediturque solo et caput inter nubila condit hoc vult ostendere, nec humili eam fortunae parcere, nec superiori. vel quia famae incertus auctor. {{ancora+|178|[[Aeneis/Liber IV#175|178.]]}} {{sc|}}Terra parens generale est: parens rerum omnium. ira inritata deorum amphibolon est, utrum sua ira propter extinctos gigantas, an ‘ira deorum inritata’, quae extinxerat gigantas. vel ideo ‘ira deorum’, quod in eam fulmina et grandines de caelo cadunt. {{ancora+|179|[[Aeneis/Liber IV#175|179.]]}} {{sc|}}Extremam aut post omnes gigantas, quippe ad deorum ultionem nata: nam per ipsam eorum crimina vulgata sunt: aut certe ‘extrema’ pessima: omnes enim, qui de medicina tractant, dicunt naturale esse, ut inutiliores sint qui nascuntur ultimi. Famam ergo inducit ultam esse fratres, quia ipsa deorum delicta vulgavit. ut perhibent quotienscumque fabulosum aliquid dicit, solet inferre ‘fama est’. mire ergo modo, cum de ipsa fama loqueretur, ait ‘ut perhibent’. coeo enceladoque isti gigantes fuerunt inter alios, qui Iovem superpositis montibus regno caelesti detrudere conati, fulminibus sunt deleti. et bene elegit ex fratribus maximos, ex quibus aestimaretur. {{ancora+|180|[[Aeneis/Liber IV#180|180.]]}} {{sc|}}Pedibus celerem et pernicibus alis convertit rerum epitheta: nam ‘pernix’ pedum est, ut “pernicibus ignea plantis”, celeritas pennarum est, ut “celerique fuga sub sidera lapsae”. aut certe intentio describentis est: supervacua enim est alas habenti pedum pernicitas: aut sic intellege ‘pedibus celerem et alis velocibus? {{ancora+|181|[[Aeneis/Liber IV#180|181.]]}} {{sc|}}monstrum bene vituperavit Famam ex accidentibus personae, per parentes malos et fratres: et quod eam describit, non est narratio, sed argumentatio. quidni monstrum, quae huius naturae sit, ut quot plumas, tot oculos, tot linguas, tot aures et cetera? quot sunt corpore plumae non ipsius, sed in omnium corporibus: nam exaggeratio est, ac si diceret ‘quot sunt arenae’. {{ancora+|182|[[Aeneis/Liber IV#180|182.]]}} {{sc|}}Oculi subter adverbium est, ac si diceret: non sub plumis, sed sub ipsa. et mire ‘subter’, quasi quae non videatur, et omnia videat. [reliqua] mirabile dictu sic exclamavit poeta, quasi minus admirationis haberet ipsa descriptio. {{ancora+|183|[[Aeneis/Liber IV#180|183.]]}} {{sc|}}Tot lingvae infinitus est numerus: nam re vera quot sunt homines, in quibus fama est, tot ora habet, quae sunt hominum. totidem ora sonant aliud visu, hoc est ‘ora’; aliud auditu, hoc est ‘sonant’. {{ancora+|184|[[Aeneis/Liber IV#180|184.]]}} {{sc|}}Nocte volat bene naturalem rem dixit: nam quanto celatum est aliquid, tanto magis requiritur. et sine dubio incipiens fama semper obscura est: quae divulgata conquiescit: unde ait ‘luce sedet custos’. caeli medio absolute: quia inter caelum terramque medium est. terraeque per umbram noctem umbram terrae esse numquam apertius significavit. {{ancora+|185|[[Aeneis/Liber IV#185|185.]]}} {{sc|}}stridens potest et ad oris sonum, et ad alarum referri. dulci declinat lumina somno qui est omnibus animantibus dulcis. et ‘somno’ utrum ablativo, an dativo? ‹dativo› melius interpreteris, quasi non succumbat illi. {{ancora+|186|[[Aeneis/Liber IV#185|186.]]}} {{sc|}}luce sedet id est per diem: aut ut lux coepit. et bene nocturna illi et diurna officia dat, ne dulci somno capiatur. custos speculatrix, ne quid eam praetereat; non, quae custodiat aut servet. summi culmine tecti per domos nobilium, propter res privatas. {{ancora+|187|[[Aeneis/Liber IV#185|187.]]}} {{sc|}}Turribus aut altis per domos regum, propter res publicas. magnas territat urbes magnos populos. et dicit plebeios. et ostendere vult Famae linguis neminem exceptum qui non exagitari possit. {{ancora+|188|[[Aeneis/Liber IV#185|188.]]}} {{sc|}}Tenax in omnibus perseverans: tam in enuntiandis falsis rebus, quam in veris. {{ancora+|189|[[Aeneis/Liber IV#185|189.]]}} {{sc|}}haec tum vel Fama talis et tanta: vel haec facta. populos utrum generaliter, an Tyrios et Troianos tantum? {{ancora+|190|[[Aeneis/Liber IV#190|190.]]}} {{sc|}}Gavdens propter inventam materiam. et quidam non temporale Famae epitheton ‘gaudens’ esse volunt, sed generale, ut multiplici sermone gaudeat, quo tunc populos implebat. facta atque infecta sicut sequentia indicant. et est quasi proverbiale: nam hoc est ‘tam ficti pravique tenax, quam nuntia veri’. {{ancora+|191|[[Aeneis/Liber IV#190|191.]]}} {{sc|}}venisse Aeneam haec facta sunt. {{ancora+|192|[[Aeneis/Liber IV#190|192.]]}} {{sc|}}viro marito, “ut vir gregis ipse caper”. dignetur libravit sermonem, quasi personae superioris. {{ancora+|193|[[Aeneis/Liber IV#190|193.]]}} {{sc|}}hiemem inter se luxv, quam longa, fovere id est nunc hiemem inter se luxu fovere, in quantum longa est ipsa hiemps. facit talem etiam alibi figuram, ut “Thybris ea fluvium, quam longa est nocte tumentem leniit” pro ‘quam longa est ipsa nox’. fovere veteres ‘fovere’ pro diu incolere et inhabitare dixerunt, ut ipse alibi “fovit humum”. {{ancora+|194|[[Aeneis/Liber IV#190|194.]]}} {{sc|}}Regnorum inmemores hoc fingit: nam et illi curae est Carthago et Aeneae Italia. an quia quod una patitur duobus assignat? cupidine ‹cupidinem› veteres inmoderatum amorem dicebant: Afranius †neraria “alius est amor, alius cupido * * * amant sapientes, cupient ceteri”. Plautus cum distinctione posuit “cupidon te †cum sicut anne amor?” quod intellegitur vehementer illam amare vel inpatienter. ipse alibi “quem Venus Cupidoque imperat, suadet amor” (Cur. 3) dicendo ‘imperat’ violentiam ostendit, ‘suadet’ addendo moderationem significat. {{ancora+|195|[[Aeneis/Liber IV#195|195.]]}} {{sc|}}Dea foeda crudelis, impia: quod alibi interpretatur. “eadem impia fama detulit”. in ora palam, ut antequam audiant loquantur. et proprie ‘ora’. Terentius “in ore esse omni populo”. {{ancora+|196|[[Aeneis/Liber IV#195|196.]]}} {{sc|}}Iarbam filium Iovis Ammonis. Liber cum Indos peteret et per Xerolibyam exercitum duceret, fatigatus siti Iovis sui patris imploravit auxilium, et statim viso ariete fons secutus est. unde factum est Iovi Ammoni ab arenis dicto simulacrum cum capite arietino: quod ideo fingitur, quia satis eius sunt involuta responsa. iarbam filium Iovis Ammonis. Liber, vel ut alii dicunt, Hercules, cum Indos peteret, et per deserta Libyae, hoc est per Xerolibyam, exercitum duceret, fatigatus siti Iovis patris imploravit auxilium: cui ille arietem ostendit, quem secutus ille pervenit ad locum quendam, in quo aries terram pede suo scalpsit, e quo loco fons manavit. unde factum est, ut Iovi Ammoni, ab arenis dicto, templum cum simulacro cum cornibus arietinis constitueretur: quod ideo fingitur, quia satis eius sunt involuta responsa, aut quia Libyes Ammonem arietem appellant. alii hunc Ammonem in loco natum, ubi sola ovis fuerat, a finitimis inventum dicunt, creditumque ex Iove et ove natum appellatumque Ammonem ab arena, quia ibi tale solum est. alii inter Cyrenas atque Carthaginem locum tradunt fuisse, in quo pastores puerum arietinis cornibus insignem, in arena sedentem ac vaticinantem deprehenderunt. hic sublatus tacebat, repositus loquebatur: mox cum e conspectu hominum subito recessisset, creditus est deus: unde Iovem ideo ibi colere coeperunt, nomine Ammonem, quod in arena fuerat visus. {{ancora+|197|[[Aeneis/Liber IV#195|197.]]}} {{sc|}}aggerat iras super eas, quas habebat ex contemptu. {{ancora+|198|[[Aeneis/Liber IV#195|198.]]}} {{sc|}}Rapta stuprata, ut “et rapti Ganymedis honores”. et “rapta raptoris mortem vel nuptias optet”. garamantide nympha et proprium potest esse et gentile: nam Garamantes sunt iuxta Libyam: a Garamante, filio Apollinis. {{ancora+|200|[[Aeneis/Liber IV#200|200.]]}} {{sc|}}Centum finitus numerus pro infinito. sane in primo Aeneidis qui mos sit templorum constituendorum relatum est: quae aut tantum sacra sunt, aut ibi etiam res publica administrari auspicato potest. hic ergo templa tantum sacra declarat cum subiungit ‘centum aras posuit vigilemque sacraverat ignem, excubias divum aeternas pecudumque cruore’, quibus scilicet et sacratio ageretur; et nihil de publicis rebus actum aliqua narratione subiungit. alii templum dicunt non solum quod potest claudi, verum etiam quod palis aut hastis aut aliqua tali re, et lineis aut loris aut simili re saeptum est: quod effatum est. amplius uno exitu in eo esse non oportet, cum ibi sit cubiturus auspicans. centum aras posvit per praeteritum perfectum intulit, sacraverat per praeteritum plusquamperfectum. at e contrario “multa vastabat caede” et “ardentesque avertit”. alibi simile schema per tempora: “ipse oratores ad me” et reliqua “cum sceptro misit, mandat” et reliqua, et “mactat binas de more bidentes vinaque fundebat pateris”. vigilem ignem utrum ad quem vigiliae agebantur, an perpetuum? vigilemque sacraverat ignem excvbias divum] [quod] significat sine intermissione fieri sacrificia, ad quem excubare per diem et noctem necesse sit, ut dicimus cotidie in officio esse: non ergo apud quas dii excubant, sed quae diis excubantur. {{ancora+|201|[[Aeneis/Liber IV#200|201.]]}} {{sc|}}Excubias divum aeternas definitio est aeterni ignis. quid est ignis pervigil? excubiae deorum. et sciendum non vacare ratione, ut in aliquibus templis sit ignis pervigil: nam potestates aut terrenae sunt, aut aeriae, aut aetheriae; sed quia aether ignis est, ideo in aetheriarum potestatum templis ignis est, ut reddatur eis imago sui elementi. est autem in templo Iovis, qui aether est, et Minervae, quae supra aetherem est: unde de patris capite procreata esse dicitur. {{ancora+|202|[[Aeneis/Liber IV#200|202.]]}} {{sc|}}variis florentia sertis aliis atque aliis, ac sic perpetuo tempore. {{ancora+|203|[[Aeneis/Liber IV#200|203.]]}} {{sc|}}Isque amens animi et amator, et barbarus. sane nomen esse ostendit ponendo genetivum. amens animi ut “saevit inops animi”. sane ‘amens animi’ nominativum pro genetivo posuit. num ergo ‘amentis animi’? amaro quod audierat sibi praelatum Aeneam. amaro aspero, ut “hostis amare, quid increpitas?” {{ancora+|204|[[Aeneis/Liber IV#200|204.]]}} {{sc|}}Media inter numina divum ac si diceret et ‘diis testibus’, ut Sallustius “quam mediusfidius veram licet mecum recognoscas”: id est sis dictis medius: fidius, id est Διὸς υἱός , Iovis filius, id est Hercules. medium dixit testem. sane multi ‘munera’ legunt, hoc est in media precatione deorum: et est invidiosius, si inter munera, quae ipse sacraverat. {{ancora+|205|[[Aeneis/Liber IV#205|205.]]}} {{sc|}}manibus supinis iuxta rationem: nam inferos demissis ad terram manibus invocamus: ut Homerus inducit Althaeam, matrem Meleagri, manibus in longum porrectis, ut ipse alibi “passis de litore palmis”: caelestes levatis ad caelum, ut modo, et alibi “duplices tendens ad sidera palmas”. supplex orasse supinis partim precatur, unde ait ‘supplex’: partim conqueritur, unde ait ‘orasse’, id est dixisse: hinc et oratores dicimus: nam ‘rogare’ non procedit, quia conqueritur magis. {{ancora+|206|[[Aeneis/Liber IV#205|206.]]}} {{sc|}}ivppiter omnipotens epitheta, quae commemorationem potentiae habent, interdum exprobrationis vim obtinent, ut hoc loco. mavrusia Maura: nam protentio est nunc. Coelius “Maurusii, qui iuxta oceanum colunt”. {{ancora+|207|[[Aeneis/Liber IV#205|207.]]}} {{sc|}}Nunc epulata dum in epulis est: nam eum deseruit participium. et bene ‘nunc’ dixit: quasi celebrantibus eius sacra tanta iniuria acciderit. officia enim in deos, licet aeternam habeant gratiam, et spectent tam praeteritum quam futurum, tamen in praesenti plus valent. semper autem Iovi propter hospitalitatem libatur. et bene conqueritur, quia humanas res ne tum quidem curat, cum ei tribuitur honos sacrificii. et ‘gens epulata’ bene dixit, ac si diceret me iuvante, me praebente sumptum. lenaeum Bacchicum: nam Liber Lenaeus dicitur, quia torculis praeest, qui et Graece ληνοί dicuntur: nam cum sit Graecum, a mentis delenimento non potest accipi. lenaeus ex calcatorio ἀπὸ τῆς ληνοῦ , hoc est ‹a› lacu. {{ancora+|208|[[Aeneis/Liber IV#205|208.]]}} {{sc|}}aspicis haec id est talia. et hoc sentit: itane talia aspicis, nec vindicas? fulmina torques vel intorques, vel gubernas. {{ancora+|209|[[Aeneis/Liber IV#205|209.]]}} {{sc|}}Nequiquam horremus quia non iudicio hoc facis: quia non punis malos et supervacua horremus: aut quia existimamus ea non emitti manu tua. an ‘nequiquam’ pro non, ut sit ‘tu fulmina non torques’?. caecique ignes non quia non videntur, sed quorum origo non apparet. an quorum rationem ignorantes timemus: alii enim de ventis dicunt fieri, alii de nubibus, alii de aere fulmen. in nubibus ac si diceret, non ex te fiunt; si enim errant, tuo non reguntur imperio. Iuvenalis “non quasi fortuitus nec ventorum rabie sed iratus cadat in terras et iudicet ignis”. {{ancora+|210|[[Aeneis/Liber IV#210|210.]]}} {{sc|}}terrificant animos et reliqua. latenter secundum Epicureos locutus est. {{ancora+|211|[[Aeneis/Liber IV#210|211.]]}} {{sc|}}Femina invidia a sexu, contemptu inferioris. et iam incipit specialis conquestio. est autem ordo ‘femina errans, quae in nostris finibus urbem posuit’. et est exaggeratio: primum quod pretio, deinde exiguam, dein certis legibus. {{ancora+|212|[[Aeneis/Liber IV#210|212.]]}} {{sc|}}Pretio ut ostendat eam nec meruisse per gratiam, nec invasisse virtute. et si vendidit, quid conqueritur? scilicet vel defraudatus per corium, vel de nuptiarum promissione: aut ‘exiguam pretio’ pro exigui pretii. litus non ait agros, sed ‘litus’, ut et supra diximus, terram mari vicinam. modo etiam infertilem sibi et angustam vult ostendere, hoc est talem illi dedimus terram, quae nulli esset necessaria, qua tamen contenta fuit. arandum videtur illud attingere moris antiqui, quod cum conderetur nova civitas, tauro et vacca, ita ut vacca esset interior, a magistratu muri designarentur. nam ideo ad exaugurandas vel diruendas civitates aratrum adhibitum, ut eodem ritu, quo conditae, subvertantur. Horatius “inprimetque muris hostile aratrum”. {{ancora+|213|[[Aeneis/Liber IV#210|213.]]}} {{sc|}}Loci leges dedimus aut quam tributariam fecimus: aut cui ideo concessimus civitatem, ut in nostrum veniret matrimonium: ut iusta ira sit. conubia hic ‘nu’ produxit, cum alibi corripuerit, ut “conubio iungam stabili”. nostra pro ‘mea’: est autem nobilius: sic Numanus “en qui nostra sibi bello conubia poscunt”. Sallustius “nos in tanta doctissimorum hominum copia”. {{ancora+|214|[[Aeneis/Liber IV#210|214.]]}} {{sc|}}Dominum ut superius “liceat Phrygio servire marito”. est autem de iure, quasi per coëmptionem. vel ‘dominum’ maritum, ut alibi ‘dominam’ uxorem “hi dominam Ditis”: et est quasi vehemens accusatio: me maritum respuit et Aeneam non virum, sed dominum recepit. paris similis Paridi: iniuria a persona. sic Iuvenalis “et calvo serviret Roma Neroni”: probrosis enim nominibus veteres convicia dicebant, ut Sallustius “tyrannumque et Cinnam maxima voce appellans”. et bene ‘Paris’ quasi qui sustulit pactam. {{ancora+|215|[[Aeneis/Liber IV#215|215.]]}} {{sc|}}Semiviro comitatu ut o “vere Phrygiae! neque enim Phryges”: id est effeminati. et bene non solum regi, sed et sociis convicium facit. sane quidam tradunt iure hoc in Phrygas dictum: ab ipsis enim ferunt coepisse stupra puerorum. {{ancora+|216|[[Aeneis/Liber IV#215|216.]]}} {{sc|}}Maeonia mitra Lydia: nam utebantur et Phryges et Lydi mitra, hoc est incurvo pilleo, de quo pendebat etiam buccarum tegimen. sane quibus effeminatio crimini dabatur, etiam mitra eis adscribebatur: multa enim lectio mitras proprie meretricum esse docet. ergo ex habitus qualitate mutuatur invidiam: nam eum non iam effeminatum, sed velut meretricem appellat, quod est inimicius non mulierem tantum, sed etiam meretricem vocare, cum, sicut supra dictum est, et alius insectator dicat “o vere Phrygiae! neque enim Phryges”. crinemque madentem subnixus crinem unguentatum subnixum et subligatum habens. aut ‘subnixus’ fiducia elatus. {{ancora+|217|[[Aeneis/Liber IV#215|217.]]}} {{sc|}}Rapto potitur stupro fruitur: nam proprie raptus est inlicitus coitus; nec enim hic rapuerat. {{ancora+|218|[[Aeneis/Liber IV#215|218.]]}} {{sc|}}Templis quippe tuis ferimus ac si diceret, non mirum si haec patimur te colentes. sic supra ad inrisionem dictum ‘Iuppiter omnipotens’, ac si diceret: tu es, qui potest omnia? fovemus inanem aut quia frustra te credimus mundi esse rectorem: aut quia me tuum filium esse confido. ‘fovemus’ autem quasi in se infirmam. {{ancora+|219|[[Aeneis/Liber IV#215|219.]]}} {{sc|}}orantem perorantem, non precantem, ut supra dictum est: “talibus orabat Iuno”. arasque tenentem veteres aras ‘asas’ dicebant; postea inmutata littera ‘s’ in ‘r’ ‘aras’ dixerunt, sicut Valesios Valerios, Fusios Furios: quod Varro rerum divinarum in libro quinto plenius narrat: necesse enim erat aras a sacrificantibus teneri: quod nisi fieret, diis sacrificatio grata non esset. quod plenius intellegi voluit, gratum hoc esse numinibus, subiungendo ‘arasque tenentem audiit omnipotens’. {{ancora+|220|[[Aeneis/Liber IV#220|220.]]}} {{sc|}}Oculosque ad moenia torsit regia ut inde pellat Aeneam; nec videatur esse contrarium quod turbantur omnia Iove Africam respiciente: nam utrumque a turpi liberat fama. {{ancora+|221|[[Aeneis/Liber IV#220|221.]]}} {{sc|}}et oblitos famae melioris amantis oblitos et eos dicimus qui aliquid neglegunt, vel quibus aliquid excidit, ut hoc loco; et id quod de memoria excidit, sed figurate, “ut nunc oblita mihi tot carmina”. ‘famae’ autem ‘melioris’ hoc est ‘neque enim specie famave movetur’. {{ancora+|223|[[Aeneis/Liber IV#220|223.]]}} {{sc|}}vade, age singulis verbis et iubentis, ut ‘vade’; et hortantis, ut ‘age’; et blandientis, ut ‘nate’ expressit adfectum. voca zephyros aut quibus Aeneas naviget: unde est “nec zephyros audis spirare secundos”: aut qui vehant Mercurium, ut “ventosque secabat”, item “rapido pariter cum flamine portant”. {{ancora+|224|[[Aeneis/Liber IV#220|224.]]}} {{sc|}}dardanivmque ducem ordo est ‘Dardaniumque ducem adloquere’. Tyria carthagine quasi homini, ita civitati epitheton patrium dedit. ‘Carthagine’ autem pro ‘Carthagini’: et pro adverbio in loco, de loco posuit. sic Horatius “Roma Tibur amem, ventosus Tibure Romam” pro ‘Tiburi’ {{ancora+|225|[[Aeneis/Liber IV#225|225.]]}} {{sc|}}Expectat moratur, deterit tempus. non respicit urbes non cogitat, cum illum necesse sit ad Italiam navigare. {{ancora+|226|[[Aeneis/Liber IV#225|226.]]}} {{sc|}}celeres pro ‘celer’ vel ‘celeriter’. {{ancora+|227|[[Aeneis/Liber IV#225|227.]]}} {{sc|}}Non illum nobis κατὰ τὸ σιωπώμενον intellegimus. pulcherrima epitheton perpetuum, nec ad praesens negotium pertinens. {{ancora+|228|[[Aeneis/Liber IV#225|228.]]}} {{sc|}}Graivmque ideo bis vindicat armis alii dicunt ‘bis’ semel a Diomedis singulari certamine, in quo a Diomede percussus est saxo: Iuvenalis “vel quo Tydides percussit pondere coxam Aeneae”: et item in excidio, sicut legimus “descendo ac ducente deo” et “hoc erat alma parens”. alii dicunt propter Diomedis et Achillis certamina singularia. sed quando cum Achille dimicavit, a Neptuno liberatus est: potest tamen hoc pro Venere factum videri: sic enim Iuno imputat Veneri quod pro ea factum est dicens “et potes in totidem classes convertere nymphas”. potest etiam et alter sensus esse: nam Troia antea ab Hercule, qui et ipse Graecus fuit, capta est: ut intellegamus iam tunc Aeneam natum fuisse: nec enim multum tempus interfuit, cum constet Priamo tunc ab Hercule imperium traditum. ‘vindicat’ autem pro ‘vindicavit’: et quaedam ideo praesenti pro praeterito tempore ponuntur, ad maiorem significationem figurandam, ut “vel qualis equos Threi+ssa fatigat” et “Coeumque Iapetumque creat”, ut e contrario praeteritum tempus ad exprimendam celeritatem, ut “suras incluserat auro” et “exiit ad caelum ramis felicibus arbos”. et ‘vindicat’ eripit, ut ‘qui in libertatem vindicat’, id est eripit servituti. {{ancora+|229|[[Aeneis/Liber IV#225|229.]]}} {{sc|}}Gravidam imperiis quasi parituram imperia: vel unde multi imperatores possent creari, ut “hinc populum late regem”. ideo autem ‘gravida’ ablativo iungitur, quia etiam ‘gravis illa re’ dicimus, unde est huius origo sermonis. sic Plautus in Amphitruone “uxor tua non puero, sed peste gravida est” (Am. 719). alii hunc ordinem volunt: sed fore, qui Italiam gravidam rerum abundantia et bello frementem imperiis regeret. belloque frementem exceptis temporibus, quibus a Latino regebatur, ut “longa populos in pace regebat”: nam alias bellicosa fuit Italia. {{ancora+|230|[[Aeneis/Liber IV#230|230.]]}} {{sc|}}alto inlustri, nobili. {{ancora+|231|[[Aeneis/Liber IV#230|231.]]}} {{sc|}}Proderet modo ‘protenderet’, id est propagaret. ‘propago’ autem si genus significet, ‘pro’ brevis est, ut “sit Romana potens Itala virtute propago”: si de arbore dicas, producitur ‘pro’, ut “flexos propaginis arcus exspectant”. ‘prodere’ sane significat et occulta detegere, unde proditores dicti, et decipere vel perdere, ut “unius ob iram prodimur”: et est in infinitum haec lexis polysemos. Plautus “nam illud quod dat perdit, et illi prodit vitam ad miseriam” (Trin. 340), cum de paupere loqueretur. {{ancora+|233|[[Aeneis/Liber IV#230|233.]]}} {{sc|}}Super sva lavde id est pro sua laude. et Graecum est schema: sic enim Demosthenes ὑπὲρ τοῦ στεφάνου , id est pro corona. molitur praeparat, exercet. {{ancora+|234|[[Aeneis/Liber IV#230|234.]]}} {{sc|}}Ascanione propter illud quod frequenter diximus, ipsi imperium deberi. ideo autem hoc asserit poeta, ut laudando Iulum Caesarem laudet, quia ab eo originem ducit, ut “Iulius a magno demissum nomen Iulo” Romanas invidet arces honestior elocutio est si addamus quam rem invidemus, ut “Liber pampineas invidit collibus umbras”. {{ancora+|235|[[Aeneis/Liber IV#235|235.]]}} {{sc|}}Inimica in gente praeoccupat quasi praescius: nam nondum inimica est. {{ancora+|236|[[Aeneis/Liber IV#235|236.]]}} {{sc|}}Prolem avsoniam ut in sexto “nunc age Dardaniam prolem quae deinde sequatur gloria”: vel quia de Lavinia Silvium habuit. {{ancora+|237|[[Aeneis/Liber IV#235|237.]]}} {{sc|}}Haec summa est id est mei praecepti collectio: hoc est totum propter quod mitteris, ut Iuvenalis “in summa, non Maurus erat neque Sarmata”. hic nostri nuntius pro ‘talis’, ut “manibusque meis Mezentius hic est” et “hunc ego te, Euryale, aspicio” pro ‘talem’. {{ancora+|238|[[Aeneis/Liber IV#235|238.]]}} {{sc|}}Parere parabat non respondet quasi numen inferius, sed dictis obtemperat, ut “paret Amor dictis carae genetricis”. {{ancora+|239|[[Aeneis/Liber IV#235|239.]]}} {{sc|}}Talaria nectit Mercurius ideo dicitur habere pennas quia citius ab omnibus planetis in ortum suum recurrit: unde et velox et errans inducitur, ut “quos ignis caeli Cyllenius erret in orbes”. {{ancora+|242|[[Aeneis/Liber IV#240|242.]]}} {{sc|}}Tum virgam capit id est caduceum, quod primo Apollo habuit et donavit Mercurio, accepta ab eodem lyra sibi tradita. sic Horatius “fraternaque umerum lyra”. huius autem virgae haec ratio est. Mercurius et orationis deus dicitur et interpres deorum: unde virga serpentes dividit, id est venena: nam serpentes ideo introrsum spectantia capita habent, ut significent inter se legatos colloqui et convenire debere, quia bellantes interpretum oratione sedantur: unde secundum Livium legati pacis caduceatores dicuntur: sicut enim per fetiales, a foedere, bella indicebantur, ita pax per caduceatores fiebat. quibus caduceis duo mala adduntur, unum Solis, aliud Lunae. sane de ipsis serpentibus haec opinio est †Mercurius haec tam fera animalia concordent, nos quoque concordare debere. Ἑρμῆς autem Graece dicitur ἀπὸ τῆς ἑρμηνείας , Latine interpres. sane caduceum postea inventum dicitur. virga vero insigne potestatis est, nam ideo ea et magistratus utuntur. dicta, quod vi regat. hac et vates plerumque utuntur: unde et Circe videtur homines mutasse, ut “aurea percussum virga”. et hodieque tam athletarum quam gladiatorum certamina virga dirimuntur. et praefecti gentium Maurarum cum fiunt, virgam accipiunt et gestant. animas pro ‘umbras’ secundum poeticum morem. animae enim in caelo sunt, ut “visa dehinc caelo facies delapsa parentis”. huius autem rei ratio altioris est scientiae. {{ancora+|244|[[Aeneis/Liber IV#240|244.]]}} {{sc|}}Lumina morte resignat claudit, perturbat. est et aliud quod physici dicunt, pupillas, quas in oculis videmus, morituros ante triduum non habere: quibus non visis est summa desperatio. hoc ergo dicit ‘resignat’, hoc est aufert signa luminibus: id est signorum, quibus quaeque noscuntur, intellectum tollit. Cicero resignari pro auferri ait in pro Archia “aliquandiu incolomis post damnationis calamitatem omnem tabularum fidem resignasset”, hoc est abstulisset. alii tradunt resignare vetuste ita dictum, ut nos adsignare dicimus pro damno, ut est apud Catonem in Lucium Furium de aqua “quod attinet ad salinatores aerarios cui curam vectigalium resignantur” et idem in oratione ‘ne spolia figantur nisi de hoste capta’ “sed tum ubi †ludi misi sunt revertantur resignatis vectigalibus”. {{ancora+|245|[[Aeneis/Liber IV#245|245.]]}} {{sc|}}agit ventos non vocat aut transit, nam sequitur ‘et turbida tranat.’ an ergo ducit atque moderatur, ut “mulcentem tigris et agentem”: unde et paedagogos dicimus? an excludit ac pellit, ut “ac membris agit atra venena?” an insequitur, ut “palantes Troas agebat?” an ante se agit, ne reflectant, ut “equos agit”, quia illis defertur? nam dixit ‘rapido pariter cum flamine portant’. an ‘agit’ in actu est? Sallustius “inter certamina dominationis aut libertatis agit”. tranat transvolat, ut “nare per aestatem liquidam suspexeris agmen”. {{ancora+|246|[[Aeneis/Liber IV#245|246.]]}} {{sc|}}Apicem et latera bene ei quae sunt hominis dat: nam rex fuit. qui cum audisset oraculo, cavendum esse a Iovis filio, et timore nullum susciperet, a Perseo in montem conversus est viso Gorgonis capite, eo quod illum noluit suscipere. ut autem in primo diximus, peritus astrologiae fuit: nam et Herculem docuit. sane Latine Telamo dicitur, ut Nilus Melo. bene ei quae sunt hominis dat: nam et umeros, barbam, mentum senem dicit. hic autem Atlas rex fuit, qui habuit, sicut quidam volunt, iuxta Aethiopas pomarium, in quo mala aurea nascebantur, quae Hesperides et insomnis draco custodiebant. hic cum audisset a Themide, antiquissima dearum vate, cavendum esse a Iovis filio, qui ea poma quandoque sublaturus esset, et timore nullum susciperet, audito quod Perseus Iovis esset filius, suscipere eum hospitio noluit: a quo in montem conversus est viso Gorgonis capite. ut autem in primo diximus, peritus astrologiae fuit: nam et siderum cursum deprehendisse dicitur et Herculem docuisse. {{ancora+|247|[[Aeneis/Liber IV#245|247.]]}} {{sc|}}atlantis Aetheris et Diei filius, cui poenae gratia caelum inpositum dicitur, quod, ut quidam volunt, cum Titanibus steterit. duri laboriosi: et merito, qui caelum sustinet: unde ait fulcit, hoc est sustinet, propter altitudinem: nam altus est nimis. {{ancora+|248|[[Aeneis/Liber IV#245|248.]]}} {{sc|}}atlantis cinctum repetitio cum emendatione et auctu. {{ancora+|250|[[Aeneis/Liber IV#250|250.]]}} {{sc|}}Nix ‘nivis’ facit; sed verbum ‘ninguit’ non hinc venit, sed ab eo quod est ‘haec ninguis’ et ‘hae ningues’: Lucretius “albas effundere ningues”. ‘ninguit’ autem prima persona caret et secunda, quia non est in nostro arbitrio. fabula autem talis est: Nilus Callirrhoen, Oceani filiam, amavit: ex his nata puella nomine Chione, quam cum rure vitam agentem * * * Iuppiter a Mercurio tolli et nubibus misceri praecepit: unde factum est, ut nives quae cadunt Graece χιόνες appellentur; quae tamen nives, repraesentantes virginis vitam priorem, montibus magis inhaerent. ideo autem cadentes nives sata exurunt, ut ostendant, puellam iniuriam, quam pertulit a rustico, vindicare. {{ancora+|251|[[Aeneis/Liber IV#250|251.]]}} {{sc|}}Praecipitant ut “nox umida caelo praecipitat”: pro praecipitantur. senis aut propter aetatem: aut adlusit ad nives, ut “gelidus canis cum montibus umor liquitur”. riget aut frigida est, aut recta est: unde et rigorem dicimus directionem. inde est “vestesque rigescunt” et “diriguere oculi”. {{ancora+|252|[[Aeneis/Liber IV#250|252.]]}} {{sc|}}Paribus alis leni volatu, ut “dixit et in caelum paribus se sustulit alis”. nitens quidam pro ‘volans’ accipiunt: et est participium a verbo ‘nitor’. cyllenius aut ab avia: unde paulo post ‘Cyllenia proles’: aut a Cyllene, Arcadiae monte, ubi dicitur esse nutritus. {{ancora+|253|[[Aeneis/Liber IV#250|253.]]}} {{sc|}}Toto corpore uno impetu excussus. sic Lucanus “nec se tellure cadaver paulatim per membra levat terraque repulsum est erectumque semel” (6.755). {{ancora+|254|[[Aeneis/Liber IV#250|254.]]}} {{sc|}}Avi similis incongruum heroo credidit carmini, si mergum diceret, vel, ut quidam volunt, fulicam: ut alibi ciconiam per periphrasin posuit “candida venit avis longis invisa colubris”. sic est et “testa cum ardente viderent scintillare oleum”. sane fabula de mergo talis est. Aesacus quidam puer, nympha Alexirhoë editus, aliam eiusdem fontis nympham amabat. quae cum insequentem amatorem fugeret, ad quoddam specu delata calcato serpente interempta est: quod postquam amator vidit, in mare se praecipitavit: cuius cum membra ferrentur fluctibus, miseratione deorum in avem mergum mutatus est, quia semper mergi fluctibus gaudent. {{ancora+|255|[[Aeneis/Liber IV#255|255.]]}} {{sc|}}piscosos pisculentos: causa cur volet. hvmilis humiliter: et tractum est ab humo, ut “qua me quoque possim tollere humo”. {{ancora+|257|[[Aeneis/Liber IV#255|257.]]}} {{sc|}}Litus arenosum libyae bene ‘arenosum’ addidit: nam in Libya erat, sed non in arenosa: Mauretania enim aspera et silvestris est. ventosque secabat quia omnis avis in ventum volat, ut “illa notos atque atra volans in nubila fugit”. {{ancora+|258|[[Aeneis/Liber IV#255|258.]]}} {{sc|}}Materno ab avo per Maiam, Atlantis filiam. {{ancora+|259|[[Aeneis/Liber IV#255|259.]]}} {{sc|}}aLatis participium sine verbo. magalia Afrorum casas: et ‘mapalia’ idem significant; sed ‘magalia’ ‘ma’ producit, ‘mapalia’ vero corripit, ut “et raris habitata mapalia tectis”. {{ancora+|261|[[Aeneis/Liber IV#260|261.]]}} {{sc|}}stellatus iaspede fulva Gaius Memmius de triumpho Luculli “Syriaci calceoli gemmarum stellati coloribus”: participium sine verbo. ‘iaspide’ autem ‘fulva’, pro viridi, ut “fulvaque caput nectentur oliva”. dicit etiam Plinius in naturali historia, multa esse iaspidum genera; in quibus etiam fulvum commemorat: hoc et Didymus et Nicander adfirmant. alii tradunt iaspidem in zmaragdum saepe transire. {{ancora+|262|[[Aeneis/Liber IV#260|262.]]}} {{sc|}}Ensis erat ensem pro vagina posuit. et multi iaspidem volunt ad gratiam pertinere, alii ad salutis custodiam plurimum posse: ergo necessaria Aeneae in rebus trepidis, qui inter ignotas et bilingues devenerat gentes. traditur etiam, hanc gemmam contionantibus necessariam: nam Gracchus ea dicitur in contione saepe usus, et hic Aeneas, quasi regni particeps, in publico velut in contione a Mercurio corripitur. bene ergo hic ei habitus datur, ne eum Tyrii aut ut profugum aspernarentur, aut oboedire ut advenae nollent. sane bene describit luxuriantis ensem: aliter “fatiferumque ensem” et “ensem quem Dauno ignipotens”: hic capulum aut vaginam, ut in illis ferrum. sed peritus poeta cum amatoris luxuriantis vaginam describit, alias etiam inseruit rationes, cur iaspidem dixerit. laena genus est vestis. est autem proprie toga duplex, amictus auguralis. alii amictum rotundum: alii togam duplicem, in qua flamines sacrificant infibulati. quidam tradunt bene filio Veneris habitum laenae datum, quia hunc sibi amictum genus Veneris vindicavit: unde Popilii ‘Laenates’ propter hunc habitum, qui se de Veneris genere ortos ferebant. alii inventorem huius vestis ab hac ipsa veste Laenatem appellatum tradunt. quidam muliebrem vestem quasi amatori aptam volunt. quidam pontificalem ritum hoc loco expositum putant. veteri enim religione pontificum praecipiebatur inaugurato flamini vestem, quae laena dicebatur, a flaminica texi oportere: quam vestem cum cultro, quae secespita appellabatur, †uti debere. secespita autem est culter oblongus ferreus, manubrio eburneo, rotundo, solido, vincto ad capulum argento auroque, fixo clavis aeneis, quo ‹flamines›, flaminicae, virgines pontificesque ad sacrificia utuntur, eaque iam sacra est. appellatur autem secespita a secando. hic ergo Vergilius in Aenea, quem sacratum intellegere vult, omnia supra dicta latenter amplexus est: nam inaugurationis meminit, cum dicit ‘paribus nitens Cyllenius alis’ et ‘avi similis’ et ‘volat aequora iuxta’: ostendit enim Aeneam auspicato et iussum a Carthagine abire. togam autem duplicem, quam purpuream debere esse non dubium est, hoc versu declarat ‘Tyrioque ardebat murice laena’. secespitae autem, quoniam gratum non erat ipsius nominis facere mentionem, ita meminit ‘stellatus iaspide ensis erat’. ensem ergo pro cultro longiore debemus accipere; stellatum autem pro ‘clavis aeneis vinctum’. iaspidem autem ideo intulit, ne totus a rege discedere videretur: cui propositum est veterum caeremoniarum ritum aliud agens contingere. {{ancora+|263|[[Aeneis/Liber IV#260|263.]]}} {{sc|}}demissa ex umeris ex qualitate amictus ornatum amatoris expressit. dives quae munera dido non addidit cuius rei dives, ut alibi “dives opum variarum” et “dives equum, dives pictai vestis et auri”. sane hoc loco docuit, flamini a flaminica fieri vestem oportere, cuius lanam ipsa per se et nere debeat et texere: non enim dixit ‘fieri iusserat’ aut ‘miserat’. [quod ad expositionem nominis pertinet.] {{ancora+|264|[[Aeneis/Liber IV#260|264.]]}} {{sc|}}et tenvi telas discreverat auro ostendit ipsius manibus textam. {{ancora+|265|[[Aeneis/Liber IV#265|265.]]}} {{sc|}}Invadit habitum futurae orationis ostendit. et notandum non eum tantum nuntii, sed etiam caduceatoris, id est oratoris, officio fungi: nam et persuadet et nuntiat. tu nunc ‘tu’ invectio est, et ‘nunc’, id est hoc tempore, quo tibi navigandum vel pro tua spe laborandum est. altae quam altam vis fieri. {{ancora+|266|[[Aeneis/Liber IV#265|266.]]}} {{sc|}}locas pro collocas vel iacis. vxorius nimium uxori deditus vel serviens, ut Horatius “uxorius amnis”. {{ancora+|267|[[Aeneis/Liber IV#265|267.]]}} {{sc|}}exstrvis a struice: Plautus in Menaechmis “tantas struices concinnat patinarias”(Men. 102). Naevius nominativo singulari “struix malorum”. hev regni sic increpat, ut misereatur. {{ancora+|268|[[Aeneis/Liber IV#265|268.]]}} {{sc|}}Ipse dat dictis auctoritatem, ut “quae Phoebo pater omnipotens”, et “imperio Iovis huc venio”. claro demittit olympo Olympos quasi ὁλολαμπὴς dictus est: sive mons sit Macedoniae, qui dicitur esse diversorium deorum, sive caelum: unde addidit ‘claro’, ut “Plemyrium undosum”. accentus sane Graecus tunc potest esse, si sit Graeca declinatio, ut Olympos Olympon. [nam Latine ‘olympi’.] {{ancora+|269|[[Aeneis/Liber IV#265|269.]]}} {{sc|}}regnator caelum et terras omnem mundum. torquet utrum quia mundus volubilis est? an ‘torquet’ regit, sustinet? ut “cuncta tuo qui bella pater sub numine torques”. numine autem est aut nutu, aut potestate. {{ancora+|270|[[Aeneis/Liber IV#270|270.]]}} {{sc|}}Haec quae dicturus est: nam supra dicta ex se dixerat. quid strvis utrum aedificas? an moliris? an incipis machinari? {{ancora+|271|[[Aeneis/Liber IV#270|271.]]}} {{sc|}}qua spe libycis teris otia terris?? ‘terra’ totum orbem significat, ‘terrae’ autem partes sunt. teris per neglegentiam tempora consumis: et est verbum ad ignaviam positum: Sallustius “ibi triennio frustra trito”. et cum Iuppiter dixerit “inimica in gente moraris”, †adhic non dixit quae non esset intellecturus Aeneas. {{ancora+|274|[[Aeneis/Liber IV#270|274.]]}} {{sc|}}Surgentem crescentem, ut “surgentem in cornua cervum” et “surgentemque novae Carthaginis arcem”. {{ancora+|276|[[Aeneis/Liber IV#275|276.]]}} {{sc|}}Debentur honestius plurali numero respondit. cyllenius antonomasivum est pro proprio. ore oratione. {{ancora+|277|[[Aeneis/Liber IV#275|277.]]}} {{sc|}}Mortales visus aut oculis se Aeneae sustulit: aut humanam reliquit effigiem, quam sumpserat, ut ab Aenea posset videri: quod melius est. medio sermone atqui exsecutus est omnia quae Iuppiter dixerat; sed sermo est consertio orationis et confabulatio duorum vel plurium: medius ergo est sermo, cum persona, cum qua quis loquitur, non respondet, ut nunc fecit Aeneas. {{ancora+|279|[[Aeneis/Liber IV#275|279.]]}} {{sc|}}aspectu numinis scilicet, ut “ipse deum manifesto lumine” et reliqua. {{ancora+|280|[[Aeneis/Liber IV#280|280.]]}} {{sc|}}Arrectaeque horrore comae subaudis ‘sunt’. {{ancora+|281|[[Aeneis/Liber IV#280|281.]]}} {{sc|}}Dulcesque relinquere terras minus est ‘quamquam’. per quod intellegi vult Aeneae animum, unde est “invitus regina tuo de litore cessi”. et ne videatur ingratus, deorum excusatur imperio: sic ipse in sexto “sed me iussa deum”. {{ancora+|282|[[Aeneis/Liber IV#280|282.]]}} {{sc|}}attonitus tanto monitu proprie, iuxta quem deus missus a Iove stetit, a quo et fulmina iaciuntur, quae attonitos faciunt: attonitus enim est proprie iuxta quem fulmen cadit. {{ancora+|283|[[Aeneis/Liber IV#280|283.]]}} {{sc|}}hev quid agat ut solet, personis de quibus loquitur adfectum commodavit, ut “heu quid agat? qua vi iuvenem quibus audeat armis ‹eripere›?” ambire blanditiis, vel subdole circumvenire. et ‘ambio illam rem’ dicimus, ut “neu conubiis ambire Latinum”. Sallustius “ambitio multos mortales falsos fieri subegit”. significat et rogare, Sallustius in Iugurtha “quos ego audio ambire fatigare vos singulos”. dicebatur et ‘ambio illum’ pro ‘rogo illum’, Sallustius in primo “idem fecere Octavius et Q. Caepio sine gravi cuiusquam expectatione, neque sane ambiti publice”, hoc est neque valde rogati. ambitores etiam dicuntur qui ut honores consequantur discurrendo et rogando suffragia adquirunt. {{ancora+|284|[[Aeneis/Liber IV#280|284.]]}} {{sc|}}Exordia orationem: vel hic pro initiis. sed exordium in duo dividitur, in principium et orationem, sicut in rhetoricis legimus. {{ancora+|287|[[Aeneis/Liber IV#285|287.]]}} {{sc|}}Alternanti varia mente tractanti. et per hoc ostenditur, cogitasse eum etiam amorem, sed praetulisse voluntatem deorum. visa est ideo ‘visa est’, pro rerum necessitate. {{ancora+|289|[[Aeneis/Liber IV#285|289.]]}} {{sc|}}classem aptent deest ‘praecipit’. et ‘aptent’ modo parent: alibi adnectere “sed haec lento mos est aptare flagello”. taciti pro tacite, sine strepitu celantes consilia. socios ad litora cogant ad totum subaudiendum ‘taciti’. {{ancora+|290|[[Aeneis/Liber IV#290|290.]]}} {{sc|}}Arma parent contra impetum iratae forte reginae. quae rebus sit cavsa novandis Sallustius “quae causa fuerit novandis rebus”. nos ‘quae causa novandarum rerum’ dicimus. {{ancora+|291|[[Aeneis/Liber IV#290|291.]]}} {{sc|}}Quando non est temporis, sed significat ‘siquidem’ et est coniunctio ratiocinantis. sane ‘quando’ ‘do’ brevis est naturaliter: sic Serenus “quando flagella ligas ita liga”. Vergilius usurpat “si quando Thybrim vicinaque Thybridis arva”. optima dido pro ‘adhuc optima’. {{ancora+|293|[[Aeneis/Liber IV#290|293.]]}} {{sc|}}temptaturum aditus ut illam adeat, ut “sola viri molles aditus et tempora noras”. quae mollissima fandi Cato “qua mollissimum est adoriantur”. et ubique ‘temptaturum’ subaudis. {{ancora+|294|[[Aeneis/Liber IV#290|294.]]}} {{sc|}}Quis rebus dexter modus quis sit optimus rebus eventus, ut “et tua dexter adi pede sacra secundo”, id est bonus ac per hoc propitius, ut ‘laevum’ pro malo “et laevo contristat lumine caelum”. modus autem terminus. ocius velocius. et nota, quod habeat adverbium, et nomen illius non facile reperiatur. {{ancora+|295|[[Aeneis/Liber IV#295|295.]]}} {{sc|}}Laeti alacres, festini. facessunt modo frequentativum est, ut in georgicis “matris praecepta facessit”. alias ‘discedit’ significat, ut et Terentius “haec hinc facessat, tu molestus ne sies”. {{ancora+|296|[[Aeneis/Liber IV#295|296.]]}} {{sc|}}quis fallere possit amantem quamvis de Didone loquatur, generalem sententiam posuit. {{ancora+|297|[[Aeneis/Liber IV#295|297.]]}} {{sc|}}Praesensit ac si diceret, ante quam ille moliretur. et nimia in hoc vis amantis exprimitur. {{ancora+|298|[[Aeneis/Liber IV#295|298.]]}} {{sc|}}Omnia tuta timens deest ‘etiam’: nedum illa, quae timebat. et est exaggeratio. eadem fama quae et Iarbae nuntiaverat. et ideo ‘impia’, quia supra “Fama malum”. furenti aut amanti; aut detulit, ut faceret furentem. {{ancora+|299|[[Aeneis/Liber IV#295|299.]]}} {{sc|}}Cursumque parari modo navigationem, ut alibi “ni teneant cursus”. {{ancora+|300|[[Aeneis/Liber IV#300|300.]]}} {{sc|}}Inops animi sine animo, sine consilio. {{ancora+|301|[[Aeneis/Liber IV#300|301.]]}} {{sc|}}Bacchatur furit more Bacchantum. et bene uno sermone praeoccupavit futuram comparationem. commotis excita sacris verbo antiquo usum tradunt; moveri enim sacra dicebantur, cum sollemnibus diebus aperiebantur templa instaurandi sacrificii causa: cuius rei Plautus in Pseudolo meminit “scis tu profecto, mea si commovissem sacra, quo pacto et quantas soleam turbas dare?” (Ps. 109-110) hoc vulgo apertiones appellant. {{ancora+|302|[[Aeneis/Liber IV#300|302.]]}} {{sc|}}Thyias Baccha: nam sicut a Baccho Bacchae, sic et a Thyoneo, Thyiades dicuntur. ‘commotis’ autem ‘sacris’ ideo dixit, quia in sacrorum renovatione commovebantur simulacra: unde Horatius “non ego te candide Bassareu invitum quatiam”. quidam ἀπὸ τοῦ θύειν , quod est insane currere, dictas volunt. trieterica triennalia: Liberi enim sacra tertio quoque anno innovabantur. sane sciendum orgia apud Graecos dici sacra omnia, sicut apud Latinos caeremoniae dicuntur. sed iam abusive sacra Liberi ‘orgia’ vocantur, vel ἀπὸ τῆς ὀργῆς , id est a furore; vel ἀπὸ τῶν ὀρέων , ex silvis. {{ancora+|303|[[Aeneis/Liber IV#300|303.]]}} {{sc|}}Nocturnusque nocte celebratus: unde ipsa sacra nyctelia dicebantur: quae populus Romanus exclusit causa turpitudinis. cithaeron autem mons est circa Thebas Boeotias, ex quo clamor veluti numinis Bacchas vocabat. {{ancora+|305|[[Aeneis/Liber IV#305|305.]]}} {{sc|}}dissimulare etiam hic quasi reus Aeneas a Didone accusatur: [ingrati ergo dissimulare] et quasi ab actu criminis coepit: nam qui dissimulat, aliquotiens cogitat: et, quasi non sit dubium, cum proficiscendo Didonem laedat Aeneas, ita incipit: dissimulare, id est, non tantum proficisci, quod est per se malum; sed ut me falleres. dissimvlare etiam satis artificiosa adlocutio est: nam interdum subtiliter et sibi consulit sub facie utilitatis Aeneae, et nunc irata, nunc supplex agit. ‘dissimulare’ autem ideo, ac si diceret: ita rem pudendam cogitas, ut eam fateri nolis; supra enim dixerat “quae rebus sit causa novandis dissimulent”. post illud inducit, quod dictum est, primum accepisti beneficium ‘nec te data dextera quondam’: reliqua per singula loca aperientur. perfide muliebre verbum: hoc enim frequenter utitur “solam nam perfidus ille te colere” et alibi “has olim exuvias mihi perfidus ille reliquit”. {{ancora+|306|[[Aeneis/Liber IV#305|306.]]}} {{sc|}}nefas bene amans eius quem amabat consilium profectionis ‘nefas’ dixit. mea decedere terra dicendo ‘mea’ stultum ostendit, qui putavit quod amanti se possit subripere. {{ancora+|307|[[Aeneis/Liber IV#305|307.]]}} {{sc|}}Data dextera foedus amicitiarum. {{ancora+|308|[[Aeneis/Liber IV#305|308.]]}} {{sc|}}nec moritura tenet et reliqua. secundus locus accusationis est: magis enim augere iniuriam non potuit, quam si se ‹morituram]2 ostenderet. {{ancora+|309|[[Aeneis/Liber IV#305|309.]]}} {{sc|}}quin etiam ‘immo etiam’, ‘sed insuper’: sed forte difficile est quod peto, immo quod tu facis ‘quin etiam’ usque ‘ire per altum’. hiberno sidere non hieme sed hiemali sidere: aut propter quod ait supra “dum pelago desaevit hiems et aquosus Orion”. ergo aut ‘tempore’, ut “quo sidere terram vertere Maecenas”: aut re vera ‘sidere’ propter Orionem. et bene tempestatis eum admonet, qui naufragus venerat; et hic agit quasi non sua causa eum remanere velit, sed etiam utilitatis Aeneae. moliris aut moves, aut paras. {{ancora+|310|[[Aeneis/Liber IV#310|310.]]}} {{sc|}}mediis aquilonibus media hieme, ut per aquilones hiemem significet: aut quod aquilones ex Africa navigantibus adversi sunt. per altum exacerbavit sententiam ‘per altum’ dicendo: quamvis notum esset Aeneam per altum navigaturum. {{ancora+|311|[[Aeneis/Liber IV#310|311.]]}} {{sc|}}Crudelis etiam in te odio mei. sic Lucanus de Caesare “saevitia est voluisse mori” (5.687). arva aliena blande, quasi: haec iam tua sunt. domosque ignotas ac si diceret: Carthago iam tibi nota est, licet et hic aliena sint arva. et, ne forte hoc responderet Aeneas: aliena sint arva, ideo adiecit ‘domosque ignotas peteres’. sed aequum est te hic esse, et non in tuo regno. [quid sit non arva aliena domosque ignotas peteres.] {{ancora+|312|[[Aeneis/Liber IV#310|312.]]}} {{sc|}}Troia antiqua maneret vel nobilis; vel illa tua patria, quam doles amissam. et deest ‘si’: et quasi per interrogationem intellegendum est: etiamsi Troia staret, per hiemem Troia peteretur?. {{ancora+|314|[[Aeneis/Liber IV#310|314.]]}} {{sc|}}Mene fugis adhuc aperte non vult imputare beneficia, sicut paulo post facit irata. et est intellectus: fac non esse undosum aequor, aequum est ut me fugias? et paulatim descendit ad preces: nam sequitur ‘per ego has lacrimas dextramque tuam te’: vel per amicitiam, vel per virtutem. et bene virum fortem per dextram adiurat. per ego has lacrimas haec et vicem epilogi possunt obtinere. contra illud vero ‘dii me expellunt’ modo nihil potuit dicere: non enim audierat hoc. sed postea respondit “scilicet is superis labor est, ea cura quietos sollicitat”. sed hic rursus redit ad exprobrationem beneficii ‘te propter Libycae gentes Nomadumque tyranni odere: infensi Tyrii te propter eundem’. hic aut inconstantiam amantis expressit: aut quia in causa nihil potentius erat, unde coepit ibi desiit. {{ancora+|315|[[Aeneis/Liber IV#315|315.]]}} {{sc|}}Nihil ipsa reliqui hoc est non pudorem, non regnum. et est sensus: si enim aliquid sperares, retinere te possem; sed contemnis me, quia tibi ab initio cuncta concessi. {{ancora+|316|[[Aeneis/Liber IV#315|316.]]}} {{sc|}}Inceptos hymenaeos qui novitate sunt dulces. et bis idem dixit. {{ancora+|318|[[Aeneis/Liber IV#315|318.]]}} {{sc|}}Dulce meum tegit rem inhonestam. sic Terentius “seu tibi morigera fuit in rebus omnibus”. alii non accipiunt de re veneria ‘dulce meum’, sed ita: si ea quae in te contuli, grata fuerunt et dulcia. alii pro ‘si ego tibi quicquam dulcis fui’. vel quia amantes amores suos dulcia sua dicunt, id est, si talis in te fui, ut mererer quam tu diceres tuum dulce. {{ancora+|319|[[Aeneis/Liber IV#315|319.]]}} {{sc|}}exve mentem reice a te propositum mei relinquendi. {{ancora+|320|[[Aeneis/Liber IV#320|320.]]}} {{sc|}}te propter hoc est ‘propter te’. libycae gentes redit ad enumerationem beneficiorum, et hanc cum auctu explicat dicendo inimicas gentes factas, dum illis praeponitur. Tyranni nihil intererat apud maiores inter regem et tyrannum, ut “pars mihi pacis erit dextram tetigisse tyranni”. {{ancora+|321|[[Aeneis/Liber IV#320|321.]]}} {{sc|}}te propter evndem bene servavit rem causae necessariam. et sunt qui hic distinguunt, ut sequatur ‘extinctus pudor’. {{ancora+|322|[[Aeneis/Liber IV#320|322.]]}} {{sc|}}Extinctus pudor magna indignatio: meminit enim se dixisse ‘ante pudor quam te violo’. {{ancora+|323|[[Aeneis/Liber IV#320|323.]]}} {{sc|}}Fama prior quae melior fuit sine dubio: nam posterior turpis. cui me moribundam hoc est, quod supra “nec moritura tenet crudelis funere Dido”; sed ibi invidiose, hic per miserationem. deseris subdistinguendum: dubitat enim quo eum nomine potissimum appellet. hospes non dixit marite, id est, quia non vis dici maritus. Aeneas enim et hospes fuerat et maritus; sed modo maritum se negat, hospitem confitetur; unde nunc Dido hoc dixit ‘cui me deseris hospes, quoniam hoc solum nomen restat de coniuge’, hoc est ‘superest’. alii ‘restat’ intellegunt ‘resistit’, id est ‘contrarium tibi est’. non nulli dicunt: hoc solum nomen quoniam superest, ut te coniugem dicam. dicitur autem ingenti adfectu hos versus pronuntiasse, cum privatim paucis praesentibus recitaret Augusto: nam recitavit voce optima primum libros tertium et quartum. {{ancora+|325|[[Aeneis/Liber IV#325|325.]]}} {{sc|}}quid moror utrum ‘quid in hac terra moror’, an ‘quid in vita moror’? {{ancora+|327|[[Aeneis/Liber IV#325|327.]]}} {{sc|}}Saltem ‘vel hoc’. est autem sermo tractus a captivis, qui cum tenerentur ab hostibus dicebant ‘sublatis omnibus, salutem concede’. inde per synaeresin hic natus est sermo, ut in contemptu rerum multarum petituri aliquid ‘saltem’ dicamus: quasi quod negari minime debeat. cum extremum aliquid petitur, inde necessitate additur ‘saltem’, veluti salutem postremo poscentes. vel ‘saltem’ ‘si aliter non potest’. et hic ostendere vult Didonem, ut est mos inconstantibus animis, prae amore id agere invidiose, quasi a legitimo marito deseratur: quis enim ignorat matrimonia liberorum suscipiendorum gratia iniri? ait enim ‘saltem si qua mihi de te suscepta fuisset ante fugam suboles’: dixerat enim ‘miserere domus labentis’, id est futuri generis. alii hoc a sorore natum volunt, quae dixit “nec dulces natos Veneris nec praemia noris?”. si qua mihi de te et si quis mihi paruvlus ‘qua’ et ‘si quis’ addita putantur: nam integrum est ‘si suscepta fuisset ante fugam suboles, et mihi parvulus aula luderet Aeneas’. {{ancora+|328|[[Aeneis/Liber IV#325|328.]]}} {{sc|}}Ante fugam suboles et amatorie et amare: nam haec fugam dicit, quam ille nominat profectionem. amor autem ex filii desiderio conprobatur. si quis mihi bene iterat ‘mihi’. et secundum ius loquitur: nam ubi non est iustum matrimonium, liberi matrem sequuntur. {{ancora+|329|[[Aeneis/Liber IV#325|329.]]}} {{sc|}}Qui te tamen ore referret aut sic dixit quasi amatrix, ut supra de Ascanio “infandum si fallere possit amorem”: aut illud dicit: optarem filium similem vultui, non moribus tuis. {{ancora+|331|[[Aeneis/Liber IV#330|331.]]}} {{sc|}}Iovis monitis bene praescribit, ne ei det impietatem. sane et ‘haec monita’ dicimus, ut “Carmentis nymphae monita et deus auctor Apollo”, et ‘hos monitus’, ut Persius “hos pueris monitus patres infundere lippos”. inmota tenebat lumina physicum enim est ut qualitatem animi ex oculorum aut corporis stabilitate aut mobilitate noscamus. ergo modo vult ostendere Aeneam a proposito non esse deviaturum. {{ancora+|332|[[Aeneis/Liber IV#330|332.]]}} {{sc|}}curam vel simpliciter accipe, vel amorem. {{ancora+|333|[[Aeneis/Liber IV#330|333.]]}} {{sc|}}Ego te, quae plurima fando controversia est plena, in qua et purgat obiecta, removens a se crimen ingrati, et veniali utitur statu, profectionem suam retorquens in voluntatem deorum. habet etiam finem: nam purgat obiectam fugam nomine profectionis. {{ancora+|335|[[Aeneis/Liber IV#335|335.]]}} {{sc|}}Promeritam praestitisse et bene gessisse: et est sermo de his, qui per contrarium magis lucent: Terentius “ita me velim ames promerentem pater”, id est bene agentem. et congruit, ut praestet qui bene agit: contra ‘commeritus’ qui aliquid delinquit, ut alibi ipse Terentius “quid commerui aut peccavi, pater”, id est quid male egi? et est sensus: quantacumque enumerare potueris in me tuo beneficio conlata, eorum tibi debere gratiam non repugno. meminisse pigebit elissae ‘memini’ et ‘illius rei’ dicimus, ut hoc loco: et ‘memini illam rem’, ut “numeros memini, si verba tenerem”. ‘Elissae’ autem Didonis, quae appellata est lingua Punica virago, cum se in pyram sponte misisset, fingens placare manes prioris mariti, cum nubere se velle Iarbae mentiretur. {{ancora+|336|[[Aeneis/Liber IV#335|336.]]}} {{sc|}}Dum memor ipse mei dum spiritus hos reget artus hic versus superioribus iungendus, ut sit sensus, tamdiu beneficiis tuis obligatus ero, quamdiu vixero. et bene hoc de futuro dixit, et congrue: nam ‘piget’ ad futurum spectat, ‘pudet’ ad praeteritum: et licet paene sit una significatio, tamen dicimus ‘piget me illud facere’, ‘pudet fecisse’: unde interdum, praecipue a Sallustio, simul ponuntur. {{ancora+|337|[[Aeneis/Liber IV#335|337.]]}} {{sc|}}Pro re pauca loquar remoto ingrati crimine descendit ad causam. et proprie, id est si rei magnitudinem cogites, ‘pauca’. neque ego hanc ‘profectionem’ [scilicet] subaudis: nam posteriori non potest iungi, ne sit confessio. et hoc est quod reddidit ‘dissimulare etiam sperasti’. {{ancora+|339|[[Aeneis/Liber IV#335|339.]]}} {{sc|}}Praetendi taedas probat non esse matrimonium: quia illa dixerat ‘per conubia nostra’. et est quasi status finis latens: quid sint legitimae nuptiae. et hic Aeneam inducit agentem nullo se matrimonii iure posse constringi, qui neque confarreatione Didoni coniunctus fuerat, ut flamini ac flaminicae convenit: ait enim ‘nec coniugis umquam praetendi taedas, aut haec in foedera veni’. et ‘taedas’ quidem quantum ad ignem pertinet, per quem mos confarreationis firmabatur, dixit: scilicet ne aut legitime iugatam contra fas reliquisse videretur, aut foedus, id est fidem rupisse perpetuae castimoniae, quia cum fuissent iuncti, scirent tonuisse: quae res dirimit confarreationes: dixerat enim Iuno ‘et tonitru caelum omne ciebo’ et paulo post ‘insequitur commixta grandine nimbus’. aut haec in foedera veni aut matrimonii, et iungendum est superiori: aut certe ad posteriora pertinet, et hoc dicit: non ad hoc veni, ut hic morarer: sicut et nunc probat dicens ‘me si fata meis paterentur ducere vitam’ et dixit in primo “quae me cumque vocant terrae”. ergo ‘veni’ consensi, hoc est non ad haec consensi foedera, ut cum vellem discedere, non liceret. {{ancora+|340|[[Aeneis/Liber IV#340|340.]]}} {{sc|}}Meis avspiciis argumentum a necessitate. et ‘auspiciis’ ideo, quia maiores omnia auspicato gerebant. ergo ‘auspiciis’ dispositionibus. potest et ‘auspiciis’ dixisse ominibus, quia in iure augurali auspicium dicitur quod non petentibus nobis ad ea, quae in animo habemus, vice ominis offertur: vult enim ostendere Aeneam semper animo volutasse [omnibus], ut quae mente agitaret, offerrentur auspicio et augurio firmarentur: unde si bene advertas, singula hic illi loco in tertio ad singula redduntur. nam quod ibi in precatione, ubi augurio petit ea quae rogaverat firmari, hic in reputatione conprehendit: ibi enim dixit ‘serva altera Troiae Pergama’, hic ‘urbem Troianam primum’; ibi ‘reliquias Danaum atque inmitis Achilli’, hic ‘dulcesque meorum reliquias colerem’; ibi ‘mansuram urbem’, hic ‘tecta alta manerent’; ibi ‘ubi ponere sedes’, hic ‘recidiva manu posuissem Pergama victis’; ibi ‘quove ire iubes’, hic ‘Italiam magnam Gryneus Apollo’; ibi ‘da pater augurium’, hic ‘me si fata meis paterentur ducere vitam auspiciis’. alii ‘auspiciis’ potestate, ut “paribusque regamus auspiciis”: vel, quae animo meo volueram et mente cogitaram: non enim prius auguria poscebantur quam animo ac mente agitaretur, de quibus consulturi essent. {{ancora+|341|[[Aeneis/Liber IV#340|341.]]}} {{sc|}}Sponte mea modo nomen est: nam et genus et casum habet. sic et ‘mane’, cum ei genus et casus additur, nomen est, ut “dum mane novum, dum gramina canent”. sic est et “forte sua Libycis tempestas adpulit oris”. alias adverbia sunt. verum autem dicit, non sua sponte: nam supra legimus “hos cape fatorum comites” item “diversas quaerere terras auguriis agimur divum”. {{ancora+|342|[[Aeneis/Liber IV#340|342.]]}} {{sc|}}primum id est, hoc vellem praecipue. {{ancora+|344|[[Aeneis/Liber IV#340|344.]]}} {{sc|}}Recidiva post casum restituta. alii recidivum proprie dicunt quod excisum denuo nascitur. {{ancora+|345|[[Aeneis/Liber IV#345|345.]]}} {{sc|}}Gryneus apollo Clazomenae civitas est Asiae: unde Horatius “dives agebat Clazomenis”. iuxta hanc nemus est Gryneum, ubi Apollo colitur: qui traditur ibi Grynem Amazonem stuprasse [Thymbreae domum]. inde ergo nunc epitheton dedit, licet in Delo acceperit oraculum. hic tamen singula commemorat, quibus se ostendat coactum voluisse abscedere. {{ancora+|346|[[Aeneis/Liber IV#345|346.]]}} {{sc|}}Italiam necessaria repetitio Italiae, quia ibi ei dicebatur imperium, et ipsa est causa navigandi. lyciae sortes nec hinc accepit responsum, sed sic dixit ‘Lyciae’, ac si diceret Apollineae. ivssere bene, quae contemni non possunt. capessere occupare. et ideo frequentativo verbo usus est, quia multas se dicit super hoc sortes accepisse. quidam ‘capessere’ pro ‘ire’ accipiunt, ut Titinius “Lucius domum se capessit”. {{ancora+|347|[[Aeneis/Liber IV#345|347.]]}} {{sc|}}Hic amor, haec patria est eo inquit desiderio [Italiae] per voluntatem deorum iterum circa Italiam teneor, quo possem circa Troiam. et ad illud spectat quod dixit “Troia per undosum peteretur classibus aequor”. an quia Dido dixerat etiam illud “nec te noster amor?” et potest hoc verbum interdum per confusionem verbi et nominis poni, ut ‘amor amaris’ et ‘hic amor huius amoris’. si te carthaginis arces phoenissam et tu externo regno delectaris: sensus enim est: si tu ex Phoenice veniens Carthaginem in Africa habere potuisti, quae invidia est ut propriam sedem possint habere Troiani? et multum ponderis habet sensus cum epitheta ista ‘Phoenissam’ et ‘Teucros’ ponit. {{ancora+|348|[[Aeneis/Liber IV#345|348.]]}} {{sc|}}aspectus detinet urbis potest pro ‘delectat’ accipi, ut “capiturque locis”. sane quidam in novis et emendatis libris pro ‘detinet’ ‘demeret’ inventum adserunt: nam et Ciceronem in prima Philippicarum ita aiunt dixisse “putasne eum inmortalitatem mereri voluisse?” alii ab eo, quod est ‘mereor mereris meret’. {{ancora+|349|[[Aeneis/Liber IV#345|349.]]}} {{sc|}}quae tandem avsonia hoc ad illud pertinet ‘quid si non arva aliena domosque ignotas peteres’. {{ancora+|350|[[Aeneis/Liber IV#350|350.]]}} {{sc|}}Et nos fas ‘nobis fas’ dicimus, sed hoc loco non est iungenda elocutio, ne sit vitium: nam legimus “fas mihi Graiorum sacrata resolvere iura”. sed hoc dicit: fas est etiam nos extera regna requirere. {{ancora+|351|[[Aeneis/Liber IV#350|351.]]}} {{sc|}}me patris Anchisae quasi adhuc responsis non crederet, addidit patris admonitionem. {{ancora+|352|[[Aeneis/Liber IV#350|352.]]}} {{sc|}}Nox operit terras a verisimili: ideo tempus posuit. quotiens autem, hoc est per unamquamque noctem. astra ignea svrgunt unam rem bis dixit. ‘astra’ autem ‘ignea’ a sapientibus dicuntur. {{ancora+|353|[[Aeneis/Liber IV#350|353.]]}} {{sc|}}In somnis more suo pro ‘in somniis’. turbida ‹terret]2 id est prius me admonuit, post neglegentiam etiam terruit. turbida terribilis: quod et umbrae convenit et parentis auctoritati. aut ‘turbida’ pro turbata et sollicita, ut ipse ait “quam metui, nequid Libyae tibi regna nocerent”: nam et Aeneas sic respondit “tua me genitor tua tristis imago”. {{ancora+|354|[[Aeneis/Liber IV#350|354.]]}} {{sc|}}Me puer ascanius amor Ascanii scilicet admonet. et bene et patrem et filium posuit, ut ille increpando, hic dum videtur urgeret. sed haec ad necessitatem profectionis adiecit. {{ancora+|355|[[Aeneis/Liber IV#355|355.]]}} {{sc|}}Quem longe repetiit: et ‘quem’ non ad ‘caput’, sed ad Ascanium retulit: et licet excusetur, tamen σολοικοφανές est. {{ancora+|356|[[Aeneis/Liber IV#355|356.]]}} {{sc|}}Interpres divum Ἑρμῆς : expressit verbum de verbo. sed hic ‘interpres’ pro nuntio posuit: et ne forte fingere putaretur, addidit ‘testor utrumque caput’. deinde multa cum adfirmatione hoc agit, dicendo ‘ipse deum manifesto in lumine vidi’, non ab alio dictum; et ‘lumine’, non in tenebris, non per quietem: omnia tamen haec per translationem aguntur. ab ipso id est magno, ut supra “ipse deum tibi me claro demittit Olympo”. {{ancora+|357|[[Aeneis/Liber IV#355|357.]]}} {{sc|}}Utrumque caput aut meum et tuum: aut Iovis et Mercurii: aut meum et Ascanii. alii volunt Aeneae et Ascanii. * * * imaginis numinis esse deceptum. celeres mandata per avras sicut supra “celeres defer mea dicta per auras”. {{ancora+|358|[[Aeneis/Liber IV#355|358.]]}} {{sc|}}Manifesto in lumine aut claro: aut in nimbo, cuius maius est lumen. sic Lucanus “postquam se lumine vero implevit” (9.11). et singula legenda sunt haec, ut habeant admirationis venerabilem fidem. {{ancora+|359|[[Aeneis/Liber IV#355|359.]]}} {{sc|}}His avribus havsi accepi: et est pleonasmus. ‘haurit’ enim pro ‘percipit’ ponebant veteres: et ideo qua potissimum parte sensus percipiant adiungunt, “simul hoc animo hauri” et “hauriat hunc oculis ignem” et reliqua. Probus enim ait “nemo haurit vocem”. {{ancora+|360|[[Aeneis/Liber IV#360|360.]]}} {{sc|}}incendere exagitare. querellis ‘l’ litteram metri causa addidit: nam ‘querela’ dicitur, quia ‘querulus’ facit: hoc modo et ‘loquela’, ‘suadela’. {{ancora+|361|[[Aeneis/Liber IV#360|361.]]}} {{sc|}}Sequor ut “Italiam sequimur fugientem”. et oratorie ibi finivit, ubi vis argumenti constitit. {{ancora+|362|[[Aeneis/Liber IV#360|362.]]}} {{sc|}}talia dicentem bene ‘dicentem’, non postquam dixit. iamdudum ab initio orationis. aversa id est irata: ‘aversa’ ergo ad animum referendum est; nam incipit esse contrarium ‘aversa tuetur’: ut est “diva solo fixos oculos aversa tenebat”. {{ancora+|364|[[Aeneis/Liber IV#360|364.]]}} {{sc|}}Luminibus tacitis pro ipsa tacita, ut “tacitumque obsedit limen Amatae” pro ‘ipsa tacita’. sequitur autem invectio, quae semper statu caret. sane ‘tacitis’ participium passivum pro activo. quidam ‘tacitis’ epitheton oculorum volunt. alii ‘tacitis’ siccis pro iracundia. {{ancora+|365|[[Aeneis/Liber IV#365|365.]]}} {{sc|}}Nec tibi diva parens non est sola in Aeneam vituperatio, sed etiam in se obiurgatio, quia dixerat “credo equidem, nec vana fides, genus esse deorum”: unde nunc dicit ‘generis nec Dardanus auctor’. et studet illud destruere “tune ille Aeneas, quem Dardanio Anchisae” et reliqua. et nominando Venerem et Dardanum et maternam et paternam generositatem destruit. {{ancora+|366|[[Aeneis/Liber IV#365|366.]]}} {{sc|}}Perfide amantum verbo eum increpat, sic supra “dissimulare etiam sperasti, perfide”. {{ancora+|367|[[Aeneis/Liber IV#365|367.]]}} {{sc|}}Caucasus mons Scythiae inhospitalis. sane quidam absurde putant Caucasum et tigris a Didone memoratas, quia nec Didoni perturbatae venire in mentem Caucasus potuit, nec tigres iuxta †dum cognitae, et hoc Hyrcanae: nam quod ait ‘genuit Caucasus’, elaboravit dicendo ‘genuit’ incredibilius facere de monte masculini generis. sed hic imitatur Graecos, qui magis proprie γλαυκὴ δέ σε τίκτε θάλασσα : quod hic ad propria nomina transtulit. hyrcanaeque tigres Arabicae: nam Hyrcania silva est Arabiae. et notandum relictis mediis conparationibus eum augmenta fecisse: nam post deos non homines, sed saxa intulit. {{ancora+|368|[[Aeneis/Liber IV#365|368.]]}} {{sc|}}Nam quid dissimulo?? tacitae quaestioni occurrit, ne quis eius nimiam iracundiam reprehenderet, dicens Aeneam posse mitigari forsitan precibus. quae me ad maiora reservo aut ad maiores scilicet iniurias: aut ad superiora pertinent, quia ei male dixit. {{ancora+|369|[[Aeneis/Liber IV#365|369.]]}} {{sc|}}num fletu ingemvit nam hoc est ‘generis nec Dardanus auctor’. num lumina flexit hoc est ‘genuit Caucasus’: vel ad illud pertinet ‘ille Iovis monitis inmota tenebat lumina’. {{ancora+|370|[[Aeneis/Liber IV#370|370.]]}} {{sc|}}Miseratus amantem hoc est ‘Hyrcanaeque admorunt ubera tigres’: et ‘miseratus’ accusativum regit, ut hoc loco: ‘misereor’ genetivum, ut “miserere animi non digna ferentis”. et bene avertit ab eo sermonem et non dixit ‘‹num› ingemuisti? num flexisti, aut miseratus es’? ut “hic alienus oves custos” et reliqua, non dixit ‘tu mulges’. et ‘miseratus’, hoc est ‘nec tibi diva parens’. {{ancora+|371|[[Aeneis/Liber IV#370|371.]]}} {{sc|}}Quae quibus anteferam amphibolia: quid prius, quid posterius dicam? quod fieri solet, ubi omnia et paria et magna sunt. sane ‘anteferam’ non est dividendum, est ‘praeferam’. nec maxima ivno aut in Iunonem male dictum est, ut eam non esse maximam dicat, sicut etiam in Iovem: nam convicium est, quod eum Saturnium dicit, hoc est nocentem: aut certe iungitur, ut ‘nec Iuno aspicit, nec Iuppiter’, ut se dementem dicat, quod regina eiectum et egentem in partem regni receperit. aut certe ‘maxima Iuno’ quae solet amare Carthaginem: vel quae nuptias dedit, quod optaverat Dido. {{ancora+|372|[[Aeneis/Liber IV#370|372.]]}} {{sc|}}nec saturnius ut supra dictum est, ubicumque infestos vult ostendere vel Iunonem vel Iovem, Saturnios appellat, ut “veterisque memor Saturnia belli” et “Saturnique altera proles irarum tantos” et reliqua. et Iovem ideo Saturnium modo appellat, quia Aeneam a Carthagine praecipit abscedere. {{ancora+|373|[[Aeneis/Liber IV#370|373.]]}} {{sc|}}Nusquam tuta fides hoc est, nec apud rem, nec apud hominem: Terentius “quid credas, aut cui credas?” et declamavit per contrarium: nam omnis fides tuta est: [cuius haec proprie virtus est, ut tuta sit;] ‘haec’ ait ‘nusquam tuta’. eiectum naufragum: legimus enim “huc pauci vestris adnavimus oris”. et est separandum ‘eiectum’. litore egentem id est ‘egentem litoris’, ut “hospitio prohibemur harenae”. vel si iungas ‘eiectum litore’, pro ‘in litus’, ut “inferretque deos Latio” pro ‘in Latium’. et in tribus modis haec elocutio profertur: ‘egeo hanc rem’, Plautus Menaechmis “linum, lanam praebeo, neque quicquam eges” (Men. 120-122): ‘egeo huius rei’, “has ego Dardanio iuveni, cum classis egeret”: et ‘egeo hac re’, ut ‘litore egentem’. {{ancora+|374|[[Aeneis/Liber IV#370|374.]]}} {{sc|}}excepi ad illud respondet ‘eiectum litore egentem’. regni demens in parte locavi ut “ac dominum Aenean in regna recepit”: quod Iarbas queritur. et est invidiosum: quando optantem vel litoris egentem in regni partem recepi. mire autem recordatione beneficiorum iracundia accenditur. sane etiam hic mentio caeremoniarum inducitur: mos enim apud veteres fuit flamini ac flaminicae, dum per confarreationem in nuptias convenirent, sellas duas iugatas ovilla pelle superiniecta poni eius ovis, quae hostia fuisset, ut ibi nubentes velatis capitibus in confarreatione flamen ac flaminica residerent: quod hic Dido meminit, cum queritur se ab Aenea contra ius nexus maritalis deseri, his verbis ‘regni demens in parte locavi’: ‘locata’ enim uxor dicitur, quod simul cum eo sedeat, dum confarreatur. {{ancora+|375|[[Aeneis/Liber IV#375|375.]]}} {{sc|}}Amissam classem subaudis ‘renovavi’. ad illud respicit “quassatam ventis liceat subducere classem”. socios a morte redvxi scilicet quos hospitio eiectos excepi, quibus classem reparavi. {{ancora+|376|[[Aeneis/Liber IV#375|376.]]}} {{sc|}}Furiis incensa feror aut quod necesse habeo exprobrare beneficia, ut Terentius “insanire occipiunt homines ex iniuria”: aut quia multa erat in deos locutura. et bona praemittitur excusatio: nam numina non credere curare mortalia et ab his beneficium non sperare furoris est. subiungit enim ‘si quid pia numina possunt’. {{ancora+|377|[[Aeneis/Liber IV#375|377.]]}} {{sc|}}Nunc lyciae sortes inrisio est honesta satis, cum his verbis fit, quibus laus praemissa est, ut “et nobis idem Alcimedon duo pocula fecit, necdum illis labra admovi, sed condita servo”. scimus autem Aeneam superius haec verba dixisse “sed nunc Italiam magnam Gryneus Apollo, Italiam Lyciae iussere capessere sortes”. ‘Lyciae’ autem ‘sortes’: Apollinem Lyceum appellari dicunt sive de Lyco, quem vicit, et in victoriae suae testimonium hoc nomen induit: sive quod est λευκός a candore; idem enim et sol creditur: sive quod transfiguratus in lupum cum Cyrene concubuit: sive quod in lupi habitu Telchinas occiderit: sive quod lupus ei primus post interemptum Pythonem ex eo loco, qui appellatur Tempe, laurum attulit: sive quod pastoralis deus lupos interemerit. et est alia fabula, cur Lycia vocata sit regio: Diana harum regionum gaudebat venatu; sed quodam tempore tanta vis luporum se ibi infudit, ut omnes feras eorum incursus absumeret: cum ergo omnis oblectatio deae, quae de venatione veniebat, extinctis ceteris animalibus defecisset, Apollo ob hanc rem †consecratum est. est et alia de hoc fabula: Danaus trahens ab Aegypto originem, cum videret ira Neptuni vindictam sumentis, quod adversum se de condendis Athenis Inachus fluvius pro Minerva iudicasset, uri siccitatibus solum, filiam Amymonen ad aquam inquirendam proficisci iubet. quae cum vidisset repertum fontem hiatu terrae receptum exaruisse, ad patrem detulit: quo ille prodigio commotus oraculum Apollinis adiit, cui Apollo respondit, ut profectus ubi invenisset taurum et lupum inter se pugnantes, spectaret exitum pugnae, et si taurus vicisset, Neptuno templa construeret; si vero lupus, Apollini delubrum sacraret. sed cum Danaus lupum videret vicisse, Apollini Lycio templum dedit. in huius autem Lyciae regione Patara sacer olim lucus Apollini fuit, ubi Apollo responsa dedit: unde etiam Patareus appellatus est. nunc et iove missus ab ipso sicut supra ‘ab ipso’ magno: et bene ‘nunc’ saepius posuit ad inrisionem, quasi: nunc de te curant qui ante periclitanti non curaverunt subvenire. {{ancora+|378|[[Aeneis/Liber IV#375|378.]]}} {{sc|}}horrida ivssa et hoc per inrisionem, quasi plena venerationis, vel quae tu timeas. {{ancora+|379|[[Aeneis/Liber IV#375|379.]]}} {{sc|}}Quietos sollicitat Cicero in libris de deorum natura triplicem de diis dicit esse opinionem: deos non esse, cuius rei auctor apud Athenas exustus est; esse et nihil curare, ut Epicurei; esse et curare, ut Stoici: secundum quos paulo post ‘si quid pia numina possunt’: nam modo secundum Epicureos ait ‘ea cura quietos’. quidam superos deos Mercurium Apollinem et Iovem accipiunt, ‘quietos’ vero inferos, quia Aeneas dixerat ‘me patris Anchisae’. ‘sollicitat’ vero sollicitos habet: Terentius “ego quia non redit filius, quae cogito et quibus nunc sollicitor rebus”. {{ancora+|380|[[Aeneis/Liber IV#380|380.]]}} {{sc|}}Refello redarguo: vel retardo: vel falsa esse convinco; ‘refello’ enim ab eo quod est ‘fallo’ venit. {{ancora+|381|[[Aeneis/Liber IV#380|381.]]}} {{sc|}}I sequere Italiam ventis satis artificiosa prohibitio, quae fit per concessionem: quae tamen ne non intellecta sit persuasio, permiscenda sunt aliqua, quae vetent latenter, ut ‘ventis’ ‘per undas’, nomina terribilia. sic Terentius “profundat, perdat, pereat: nihil ad me attinet”. ergo hic cum eum videtur dimittere, admonendo periculi retinet. sane multi ‘Italiam’ distinguunt, ut sequatur ‘ventis pete regna per undas’. et ‘sequere’ quasi fugientem. {{ancora+|382|[[Aeneis/Liber IV#380|382.]]}} {{sc|}}spero equidem videtur eadem quodammodo repetere, et de tempestate et de beneficiis suis vehementius. mediis scopulis aut manifestis, ut “medioque ex hoste recepi”: aut illa saxa dixit, quae sunt inter Africam et Sardiniam Siciliamque. {{ancora+|383|[[Aeneis/Liber IV#380|383.]]}} {{sc|}}Havsurum luiturum, daturum. dido potest et vocativus esse, et accusativus, ut et ‘o Dido’ et ‘hanc Dido’. {{ancora+|384|[[Aeneis/Liber IV#380|384.]]}} {{sc|}}Sequar atris ignibus absens alii ‘furiarum facibus’ dicunt, hoc est ‘invocatas tibi inmittam diras’; alii ‘sociorum’ facibus dicunt, ut paulo post “ferte citi flammas”. melius tamen est, ut secundum Urbanum accipiamus ‘atris ignibus’ rogalibus, qui visi tempestatem significant, ut Aeneae, sicut in quinto legimus, contigit. hoc ergo nunc, quod factura est, dicit, id est occidam me et rogalibus te persequar flammis ‘absens’, quasi mortua, ut “absenti ferat inferias”. rogalibus autem, mali ominis, quod ‘atris’ dixit. legimus et in Horatio “nigrorumque memor dum licet ignium”. et debuit ‘absens’ ‘quamquam’ subiungere, ut esset ‘quamquam absens’. {{ancora+|385|[[Aeneis/Liber IV#385|385.]]}} {{sc|}}Anima seduxerit artus hypallage pro ‘animam artubus seduxerit’. aut certe ‘anima’ pro ‘ab anima’: et est mortis periphrasis. quid enim est mors, quam separatio animae a corpore? {{ancora+|386|[[Aeneis/Liber IV#385|386.]]}} {{sc|}}Omnibus umbra locis adero: dabis inprobe poenas dicunt physici biothanatorum animas non recipi in originem suam, nisi vagantes legitimum tempus fati conpleverint: quod poetae ad sepulturam transferunt, ut “centum errant annos”. hoc ergo nunc dicit Dido: occisura me ante diem sum; vaganti mihi dabis poenas; nam te persequar et adero quamdiu erro semper: si autem fuero recepta in originem, poenas tuas audiam, quas videre non potero. hic ergo sensus est: si tempestatem evaseris flammarum rogalium, umbra mea te persequetur: si et hanc evaseris, vel recepta audiam famam suppliciorum tuorum. inprobe sceleste. sic in iure “inprobus intestabilisque esto”. {{ancora+|388|[[Aeneis/Liber IV#385|388.]]}} {{sc|}}Medium sermonem propter hoc quod sequitur ‘multa metu cunctantem et multa parantem dicere’, ut supra “mortalis visus medio sermone reliquit”. sane multi dictis participium, non appellationem volunt, hoc est, cum haec dicta essent. {{ancora+|390|[[Aeneis/Liber IV#390|390.]]}} {{sc|}}linquens multi pro ‘relinquens Aeneam’, alii pro ‘deficiens’ accipi volunt more antiquo, sicut ‘delinquere’ pro ‘deficere’: Coelius historiarum “delinquere frumentum, Sardiniam hostes tenere”, Tubero “nam delinquat, aut superet aliquid tibi”, id est deficiat, aut superet; Gellius annalium “deliquium solis” et “deliquionem” dicit quod Vergilius “defectus solis varios”: nam in hoc ipso loco sequitur ‘suscipiunt famulae conlapsaque membra’. {{ancora+|391|[[Aeneis/Liber IV#390|391.]]}} {{sc|}}Suscipiunt famulae subaudis eam. thalamo dativus casus. {{ancora+|393|[[Aeneis/Liber IV#390|393.]]}} {{sc|}}at pius Aeneas ordo est: at pius Aeneas iussa divum exsequitur. bene autem excusat Aeneam ‘pium’ dicendo, cum ei et gemitus dat, et ostendit solacia dolenti velle praestare, et probat religiosum, cum deorum praeceptis paret. {{ancora+|395|[[Aeneis/Liber IV#395|395.]]}} {{sc|}}animum labefactus pro ‘animum labefactum habens’. amore num Didonis, quo illa flagraret? {{ancora+|397|[[Aeneis/Liber IV#395|397.]]}} {{sc|}}Tum vero teucri incumbunt regis scilicet praesentia: sic in nono “tum vero incumbunt, urguet praesentia Turni”. litore de litore. uncta pice delibuta. {{ancora+|399|[[Aeneis/Liber IV#395|399.]]}} {{sc|}}Frondentesque ferunt remos non qui erant, sed qui esse poterant, ut “quos ego sim totiens iam dedignata maritos”. {{ancora+|400|[[Aeneis/Liber IV#400|400.]]}} {{sc|}}Fugae studio celeris profectionis, ut “ille volans simul arva fuga simul aequora verrit”. infabricata inpolita. bene expressa est festinatio navigare cupientum. {{ancora+|401|[[Aeneis/Liber IV#400|401.]]}} {{sc|}}Cernas honesta figura si rem tertiae personae in secundam referas, hoc est ‘si quis cernat’. {{ancora+|402|[[Aeneis/Liber IV#400|402.]]}} {{sc|}}Formicae ad studium respicit conparatio hoc loco, non ad personas. et notandum cautelam exprimi per hanc conparationem. Horatius “parvula, nam exemplo est, magni formica laboris”, Iuvenalis “formica tandem quidam expavere magistra”. sane ‘formica’ dicta est ab eo, quod ore micas ferat. de qua fabula talis est: in Attica regione quaedam puella Myrmix nomine fuit, Minervae ob castimoniam et sollertiam dilecta, quae postea hoc modo Minervae in se odium concitavit. namque cum vidisset Minerva Cererem segetes invenisse, volens ipsa ostendere Atticis quo expeditius segetes parerent, aratrum dicitur invenisse. quod cum manu ageret, et Myrmix ei adhaereret, ausa est occulte aratri stivam subripere, et apud homines se iactare, infructuosum esse Cereris munus, nisi suo uterentur invento, quo terra aratro resoluta expeditius ederet fructus. quod cum proditum aegre tulisset Minerva, Myrmicem illam virginem in formicam convertit eamque, ut proditricem, adversam frumentis, quae semper insequitur et subripit, esse praecepit. quae res cum Iovi miserationem movisset, excogitavit quemadmodum formicae honorem daret. nam cum Aeacum, filium suum ex Aegina susceptum, Thessalis imponeret regem et agros ipsos videret hominibus indigere, formicas colligi in unum iussit easque in homines commutavit: unde Myrmidones appellati sunt. farris solum nomen est, quod ‘r’ geminet in genetivo: monadicon est ergo, sicut ‘sol’. item ‘cor cordis’ solum in ‘dis’ mittit genetivum. item ‘s’ geminat ‘as assis’. et haec carent exemplis. {{ancora+|403|[[Aeneis/Liber IV#400|403.]]}} {{sc|}}Cum populant antique dixit: nam hoc verbum apud veteres activum fuit, nunc tantum deponens est. et bene rei parvae per metaphoram sublimitatem dedit, ut non videatur de formicis, sed de exercitu loqui. hiemis memores hoc est caute, in adventum hiemis: Horatius “quae, simul inversum contristat Aquarius annum, non usquam prorepit”. tecto suo tecto, id est cavernis. {{ancora+|404|[[Aeneis/Liber IV#400|404.]]}} {{sc|}}It nigrum campis agmen ut “it portis iubare exorto”. et est hemistichium Ennii de elephantis dictum, quod ante Accius est usus de Indis. {{ancora+|405|[[Aeneis/Liber IV#405|405.]]}} {{sc|}}Calle angusto ‘callis’ est semita tenuior, callo pecorum praedurata: unde et callum et callidos dicimus: ‘semita’ est semis via, unde et semita dicta est: ‘via’ id est actus dimidius, qua potest ire vehiculum: nam ‘actus’ duo carpenta capit, propter euntium et venientium vehiculorum occursum. grandia trudunt quae portare non possunt. {{ancora+|407|[[Aeneis/Liber IV#405|407.]]}} {{sc|}}Moras tardas, morantes: quia solent resistere. semita fervet aptum verbum festinationi, ut e contrario ‘frigidum’ tardum. {{ancora+|408|[[Aeneis/Liber IV#405|408.]]}} {{sc|}}quis tibi tunc dido cernenti totum hoc magna prosphonesi dictum est: plus enim est in re, quam in verbis: quamvis enim totum dictum non sit, tamen et cogitatur et capitur ab auditore: haec est enim magna emphasis, quae perpetuam personam conplectitur. Terentius “quid illi tandem credis fore animi misero, qui cum illa consuevit prior?” {{ancora+|409|[[Aeneis/Liber IV#405|409.]]}} {{sc|}}Fervere late infinitus hic a tertia est coniugatione, id est a ‘fervo fervis’: nam secundae coniugationis verba perdito ‘e’, quod habent ante ‘o’, in tertiam migrant, ut ‘ferveo fervo’, ‘fulgeo fulgo’: hinc est “fervere Leucaten auroque effulgere fluctus”. sic etiam Horatius “vade, vale, cave ne titubes mandataque frangas”: nam ‘cave’ ‘ve’ longa est, nec vocalis sequitur, ut in bucolico “’vale, vale’ inquit, ‘Iolla’”: sed dicimus a tertia coniugatione esse imperativum, ut ‘cavo cavis’. hinc etiam Catullus ‘cavere’ dixit. {{ancora+|410|[[Aeneis/Liber IV#410|410.]]}} {{sc|}}Arce ex summa regum enim fuit habitare in arcibus propter tutelam. denique Romae Valerius cum in Esquiliis domum haberet altissimam, invidiae causa eam conplanavit. item Augustus post Actiacum bellum Palatium ex suo praecepto aedificatum, cum esset domus privata, donavit reipublicae. {{ancora+|411|[[Aeneis/Liber IV#410|411.]]}} {{sc|}}Tantis clamoribus nautarum scilicet vocibus. misceri pro ‘repleri’ aut ‘commoveri’. {{ancora+|412|[[Aeneis/Liber IV#410|412.]]}} {{sc|}}Improbe amor exclamatio a poeta contra amorem. et hoc est quod Horatius dicit “hoc amet, hoc spernat promissi carminis auctor”. tale est et illud in tertio “auri sacra fames”, id est cupiditas: nam et illic amoris est increpatio, qui secundum philosophos omnium generalis est rerum. hinc est quod apud inferos Eriphyla inter amantes commemoratur, quae monile concupierat. {{ancora+|413|[[Aeneis/Liber IV#410|413.]]}} {{sc|}}Ire iterum in lacrimas hinc est amoris inprobitas, quae cogit lacrimis rogare dudum superbam. est autem speciosa elocutio ‘pergit in lacrimas’. precando ‘precando’ cantando. in hoc modo ‘do’ naturaliter brevis est: sic Terentianus “ut vitae dubius varios renovando dolores”: plerumque tamen a Vergilio producitur, ut “cantando tu illum?” item “cantando rumpitur anguis”. {{ancora+|414|[[Aeneis/Liber IV#410|414.]]}} {{sc|}}Summittere amori ‘animos’ quidam pro ‘iras’ accipiunt, ut ‘animosus’ dicitur pro ‘iracundus’: et ‘supplex animos summittere amori’ id est supplices preces adhibere, quae erat amore victa. ‘summittere’ autem ‘amori’, ac si diceret, non Aeneae: aut certe Aeneam amorem vocavit. ubique tamen subaudiendum ‘cogitur’. {{ancora+|415|[[Aeneis/Liber IV#415|415.]]}} {{sc|}}Nequid inexpertum frustra rogabat, inquit, non spe inpetrandi; sed ne esset, quod sibi posset inputare, si non rogasset, quamquam frustra rogaret: id est, ne derelinqueret medium aliquod intemptatum: et hoc ‘frustra’, quia moritura erat. Terentius “omnia experiri certum est, priusquam pereo”. et ‘frustra’ ex iudicio poetae est. sic Sallustius “falso queritur de natura sua genus humanum”, ut supra “hoc amet, hoc spernat promissi carminis auctor”. {{ancora+|416|[[Aeneis/Liber IV#415|416.]]}} {{sc|}}anna prope invidiose, quia ipsa nuptias suaserat. vides quasi diceret: ipsa tibi crede. et est maior vis adfirmantis, cum dicit ‘vides’. petitio autem haec etiam deliberationis modum a quibusdam putatur tenere. properari litore circum utrum circumspicis, an circum totum litus? et est ordo ‘Anna, i soror, atque hostem supplex adfare superbum’. ‘circum’ non est praepositio, sed adverbium loci. properari litore circum circum litus: nam postposita praepositio et accentum mutavit, et suas perdidit vires. ‘properari’ autem inpersonale est. {{ancora+|417|[[Aeneis/Liber IV#415|417.]]}} {{sc|}}undique convenere bene non addidit, qui: intellegitur. {{ancora+|418|[[Aeneis/Liber IV#415|418.]]}} {{sc|}}Et laeti nautae id est aut minime timentes: aut adeo non necessitate, nec iussu abeunt, sed volentes. et hoc aut ad spem retinendi, aut ad indignationem commovendam dictum est. et sicut supra , prope ad invidiam Annae loquitur, ut et alibi “tu prima furentem his germana malis”. Probus sane sic adnotavit “si hunc versum omitteret, melius fecisset”. coronas multi funium coronas accipi volunt, qui solent, quotiens navigatur, in modum coronarum conponi: nam fugientes quemadmodum naves coronabant? {{ancora+|419|[[Aeneis/Liber IV#415|419.]]}} {{sc|}}Sperare dolorem pro timere: et est acyrologia, superflua dictio: nam speramus bona, timemus adversa. hoc autem dicit: si scirem abiturum Aeneam, non tantum diligerem: si non dilexissem, minus dolerem. si potvi autem pro ‘si potuissem’. et sic est dictum, ut “omnia praecepi, atque animo mecum ante peregi”: ac si diceret, nihil mihi novum contigit. {{ancora+|420|[[Aeneis/Liber IV#420|420.]]}} {{sc|}}hoc tamen unum vel hoc solum. {{ancora+|421|[[Aeneis/Liber IV#420|421.]]}} {{sc|}}Mihi pro me exsequere, id est pro mea causa. {{ancora+|422|[[Aeneis/Liber IV#420|422.]]}} {{sc|}}Colere pro colebat, vel colit: infinitus pro indicativo. credere credit vel credebat, id est committebat. {{ancora+|423|[[Aeneis/Liber IV#420|423.]]}} {{sc|}}Molles aditus faciles, ut “et quae mollissima fandi tempora”. {{ancora+|424|[[Aeneis/Liber IV#420|424.]]}} {{sc|}}atque coniunctio conplexiva: est et disiunctiva, cum dicimus ‘aliter atque debuit fecit’: est et expletiva “atque illum in praeceps prono rapit alveus amni”. hostem superbum postquam ex aperto denegavit se Carthagini esse mansurum. et reddit causas, ob quas suppliciter eum adloquatur, quod et hostis et superbus; quasi dicat, aequo animo patiamur nos supplices esse, quoniam incidimus in hostem superbum. non nulli autem iuxta veteres ‘hostem’ pro hospite dictum accipiunt. Plautus in Curculione “si status condictus cum hoste intercedit dies” (Cur. 5), idem in Cistellaria “datum est hostimentum, opera pro pecunia” (As. 172, non Cist.). nec enim vere hostem diceret, quem revocare cupiebat: ipsa enim ait ‘hospes, hoc solum nomen quoniam de coniuge restat’. Herodotus Persas, qui erant Graecorum hostes, ξένους a Lacedaemoniis appellatos refert. inde nostri ‘hostes’ pro hospitibus dixerunt: nam inimici perduelles dicebantur. {{ancora+|425|[[Aeneis/Liber IV#425|425.]]}} {{sc|}}non ego cum danais sensus illi contrarius “scio me Danais e classibus unum”. {{ancora+|426|[[Aeneis/Liber IV#425|426.]]}} {{sc|}}Avlide ivravi Aulis insula est in Aegeo mari, in qua coniurarunt Graeci se non ante reversuros ad patriam, quam Troia caperetur. et est sensus illud spectans “scio me Danais e classibus unum”. ‘Aulide’ autem aut ‘in Aulide’, aut pro ‘Aulidi’. ad pergama in Pergama, id est contra Pergama. {{ancora+|427|[[Aeneis/Liber IV#425|427.]]}} {{sc|}}Anchisae cineres manesve revelli quod dicitur ex oraculo fecisse Diomedes, et secum eius ossa portasse, quae postea reddidit Aeneae, cum multa adversa perferret: hinc est “salvete recepti nequiquam cineres”. sciendum sane Varronem dicere, Diomedem eruta Anchisae ossa filio reddidisse, Catonem autem adfirmare, quod Anchises ad Italiam venit. tanta est inter ipsos varietas et historiarum confusio. revelli non ‘revulsi’: nam ‘velli’ et ‘revelli’ dicimus; ‘vulsus’ vero et ‘revulsus’ usurpatum est tantum in participiis contra naturam. {{ancora+|428|[[Aeneis/Liber IV#425|428.]]}} {{sc|}}cur mea dicta negat non interrogat, sed queritur. quidam ‘revelli’ iungunt, ita ut sequatur ‘cur mea dicta neget.’ {{ancora+|429|[[Aeneis/Liber IV#425|429.]]}} {{sc|}}Quo rvit properat sine respectu salutis: nam hoc dicit, quod peto etiam ipsi prodest: amoris scilicet inpatientia. extremum hoc miserae det munus amanti a qualitate beneficii dictum. {{ancora+|430|[[Aeneis/Liber IV#430|430.]]}} {{sc|}}facilemque fugam per manet in eodem sensu, ut dicat petitionem suam etiam Aeneae prodesse. ferentes bene flantes, propitios, prosperos. {{ancora+|431|[[Aeneis/Liber IV#430|431.]]}} {{sc|}}antiquum aut primum, aut carum, ut ‘nihil antiquius habuit’ dicimus: aut antiquatum et inritum. quod prodidit quod decepit. et bene: ad diremptionem enim coniugii inmutata voluntas sufficit. quidam ‘prodidit’ pro ‘perdidit’ accipiunt, ut “unius ob iram prodimur”. {{ancora+|432|[[Aeneis/Liber IV#430|432.]]}} {{sc|}}Pulchro ut Latio careat quod illi pulchrum videtur. sic etiam est illud o “tantum libeat mecum tibi sordida rura”: quae tibi sic videntur. relinquat neglegat. {{ancora+|433|[[Aeneis/Liber IV#430|433.]]}} {{sc|}}Tempus inane peto id est sine matrimonio, sine officio coeundi: nam ‘sine beneficio’ non procedit, cum spatium petat et requiem. aut quasi non magnam rem: vel quo vacuus et otiosus est, cum illi tempus inane est. requiem spativmque furori ut possim habere spatium, quo amori finem inponam. {{ancora+|434|[[Aeneis/Liber IV#430|434.]]}} {{sc|}}Dum mea me victam d. f. d. ‘mea fortuna’, id est adversa, ut “hac Troiana tenus fuerit Fortuna secuta”. ex eo statu, in quo est, fortunam dixit. ‘doceat’ autem ‘dolere’ illud est, quia non habet in adversis patientiam nisi qui dolere consuevit. hoc ergo petit, ut ei praestetur tempus, per quod discat adversa perferre. {{ancora+|435|[[Aeneis/Liber IV#435|435.]]}} {{sc|}}Oro veniam beneficium: iuxta morem antiquum, ut “orantes veniam”. Terentius in hecyra “mi gnate, da veniam hanc mihi, reduc illam”. miserere sororis genetivum tantum regit. {{ancora+|436|[[Aeneis/Liber IV#435|436.]]}} {{sc|}}Quam mihi cum dederis cumulatam morte remittam sensus est: quod beneficium cum mihi cumulatum dederis, sola morte derelinquam. et hic intellectus est melior, quia sorori loquitur, ‘quam mihi cum dederis cumulatam’: quam lectionem Tucca et Varius probant. nam male quidam legunt ‘quam mihi cum dederit’, id est Aeneas, ‘cumulata morte relinquam’ et volunt intellegi, acceptum ab illo beneficium mea morte cumulabo et sic relinquam, ut amantes dicere consuerunt, ut “praeceps aerii specula de montis in undas deferar; extremum hoc munus morientis habeto”: id est faciam quod illi scio placiturum, occidam me: nam si eam odio habet Aeneas, restat ut eius morte laetetur. hoc sorori quoque potest dicere, quae credit eam ex amore concitatam id loqui, nec tamen facere: sed elocutio non procedit: nemo enim dicit ‘veniam cumulata’, sed ‘cumulatam’. alii ita intellegunt: reddam illi gratiam, occidam illum: nam alibi ait ‘non potui abreptum divellere corpus’? sed hoc totum sorori dicit. an perplexe locuta est, ut solent loqui mali aliquid molientes? ‘cumulatam’ autem ‘veniam’ numquid solidam et plenam, et cui nihil desit, debemus accipere? {{ancora+|437|[[Aeneis/Liber IV#435|437.]]}} {{sc|}}talibus orabat aut simpliciter accipiendum ‘loquebatur’: aut ‘orabat’ ideo, quoniam preces inmixtae erant: aliter “multa Iovem manibus ‹supplex orasse supinis›.” alibi peroravit “talibus orabat Iuno”. fletus pro verbis, id est verba flebilia. {{ancora+|438|[[Aeneis/Liber IV#435|438.]]}} {{sc|}}Fertque refertque non ab Aenea, qui nihil dicit, sed a Didone fert et refert, id est iterum portat: nam subiunxit ‘sed nullis ille movetur fletibus’: mire autem ‘fletibus’ repetit. {{ancora+|439|[[Aeneis/Liber IV#435|439.]]}} {{sc|}}Voces vllas tractabilis avdit cur mitis, et placidus, et tractabilis non audit? quasi mirum est, excusat dicendo ‘fata obstant placidasque viri deus obstruit aures’. aut certe voces tractabilis accipe, aut alias tractabilis. {{ancora+|440|[[Aeneis/Liber IV#440|440.]]}} {{sc|}}fata obstant excusat Aeneam, cum eum, ne ingratus videatur, non duritia mentis facit immobilem, sed voluntate divina. deus Iuppiter scilicet: unde et supra Dido ait ‘Saturnius’: vel certe Mercurius. obstrvit obcludit, ἐμφατικῶς . {{ancora+|442|[[Aeneis/Liber IV#440|442.]]}} {{sc|}}Alpini boreae flantes de Alpibus, quae Gallorum lingua alti montes vocantur. et speciem pro genere posuit: nam Alpinum Boream pro quocumque vento dixit: vel quia potentiores montani sunt venti. nunc hinc nunc illinc sicut Aeneas ab Anna et Didone. {{ancora+|443|[[Aeneis/Liber IV#440|443.]]}} {{sc|}}It stridor ad dolorem Aeneae pertinet, de quo ait ‘magno persentit pectore curas’. alte aut iugiter, diu; aut ex alto cadentes. {{ancora+|444|[[Aeneis/Liber IV#440|444.]]}} {{sc|}}Consternunt implent, cumulant, ut “strata iacent passim sua quaeque sub arbore poma”. frondes sicut lacrimae Aeneae. stipes autem media pars est arboris, quae ramos sustinet. {{ancora+|445|[[Aeneis/Liber IV#445|445.]]}} {{sc|}}Haeret scopulis sicut ille in consilio perseverat. {{ancora+|446|[[Aeneis/Liber IV#445|446.]]}} {{sc|}}Tantum radice in tartara tendit secundum physicos, qui dicunt parem esse altitudinem radicum et arborum. {{ancora+|448|[[Aeneis/Liber IV#445|448.]]}} {{sc|}}tunditur saepe pulsatur. Terentius “tundendo atque odio denique effecit senex”, et ipse alibi “Rhipaeo tunditur Euro”. magno persentit pectore quamvis magno, sentit curas; sed eas forti pectore patitur. ‘curas’ potest Didonis, potest et suas. {{ancora+|449|[[Aeneis/Liber IV#445|449.]]}} {{sc|}}mens inmota manet ad illud refertur ‘illa haeret scopulis’. lacrimae inanes quia ‘mens inmota manet’: et utrum ‘inanes’, quae Didoni nihil prosint? quidam tamen ‘lacrimas inanes’ vel Aeneae, vel Didonis, vel Annae, vel omnium accipiunt. {{ancora+|450|[[Aeneis/Liber IV#450|450.]]}} {{sc|}}Tum vero post desperationem. ‹fatis› exterrita dido atqui in fine ait “nam quia nec fato, merita nec morte peribat”. ‘fatis’ ergo aut malis suis: aut a verbo ‘for, faris’ fatis, id est responsis Aeneae. exterrita autem praecipitata, turbata. {{ancora+|451|[[Aeneis/Liber IV#450|451.]]}} {{sc|}}Mortem orat pro desiderat, ut “mortemque miserrimus opto”: aut certe ideo ‘orat’, quia consecrata fuit, nec mori poterat, nisi soluta consecratione. caeli convexa incurva caeli. {{ancora+|452|[[Aeneis/Liber IV#450|452.]]}} {{sc|}}quo magis inceptum peragat id est mortem sibi inferat. lucemque relinquat ad illud ‘taedet caeli convexa tueri’. {{ancora+|453|[[Aeneis/Liber IV#450|453.]]}} {{sc|}}Turicremis id est cremantibus tura: nomen mire conpositum. et hoc genus ominis, Didoni factum, de augurali disciplina translatum est, quae diris observatur. dira enim deorum ira est, quae duplici modo colligitur, aut ex signis, aut quocumque modo et quacumque ex parte: †quodque in illo factum rem mare traditur, ex signis hic ostenditur: dicens enim ‘vidit turicremis’ et reliqua usque ‘nigrescere sacros’ non solum adversa petitionibus inveniri, verum etiam mortem denuntiari: nam praemisit ‘quo magis inceptum peragat lucemque relinquat’. item tumulis Sychaei ‘exaudiri voces et verba vocantis’: quod asperius fuit, ut mariti defuncti vox audiretur e tumulo, quod erat dirum, ad se vocantis. sunt et de avibus dira auspicia, quod hic subiunxit dicendo ‘solaque culminibus ferali carmine bubo saepe queri’ et reliqua: in quo satis non fuit, diram avem bubonem nominatam, nisi adiecisset ‘ferali carmine’ et ‘saepe queri’, ut non utique canendi usus significaretur, sed fletus vice querellarum. {{ancora+|454|[[Aeneis/Liber IV#450|454.]]}} {{sc|}}horrendum dictu quanto magis visu? quod Didoni contigit. {{ancora+|455|[[Aeneis/Liber IV#455|455.]]}} {{sc|}}in obscenum se vertere hoc est ‘latices nigrescere sacros’. et quidam ‘nigrescere’ et ‘vertere’ ideo incertum tempus positum volunt, ut ostendant non vere vertisse se, quod contra naturam est, sed verti a Didone visa, ut “visaeque canes ululare per umbram”: non ululasse ergo, sed fieri visum. ‘obscenum’ autem mali ominis, ut “obscenas pelagi” et reliqua. {{ancora+|456|[[Aeneis/Liber IV#455|456.]]}} {{sc|}}Hoc visum hoc quod viderat nulli dixit. quid est ‘nulli’? ne sorori quidem, cui fuerat de amore confessa. et forte ideo sororem celavit, ne et ipsa se perimeret. post queritur “idem ambas ferro dolor atque eadem hora tulisset”. {{ancora+|458|[[Aeneis/Liber IV#455|458.]]}} {{sc|}}Conivgis antiqui aut prioris, aut cari. Lucilius “concilio antiquo sapiens vir solus fuisti”: antiquus ergo est qui praecedit eum, qui praesens est. miro quod honore colebat e. q. s.] ritum veri et venerabilis templi mariti templum obtinere cupiebat: templa enim velamentis religiosa monstrantur. miro quod honore colebat exhibendo ea mortuo, quae circa vivos solent fieri. moris enim fuerat, ut nubentes puellae, simul venissent ad limen mariti, postes antequam ingrederentur, propter auspicium castitatis, ornarent laneis vittis: unde ait ‘velleribus niveis’: et oleo ungerent, unde uxores dictae sunt, quasi unxores. bene ergo Dido cum templum marito exstrueret, veluti devota viro, quippe post quem nuptura non esset, ad consulendum amorem officia ritus maritalis adfixerat, ut morem instauraret uxorum: nam ait post, cum in poenitentia inducitur a poeta, ‘non servata fides cineri promissa Sychaeo’. ii tamen, qui de nuptiis scripsisse dicuntur, tradunt, cum nova nupta in domum mariti ducitur, solere postes unguine lupino oblini, quod huius ferae et unguen et membra multis rebus remedio sunt. alii hoc Romuli dicunt temporibus institutum, quod Romulus et Remus lupino lacte nutriti sunt. dicitur etiam lupam in concilio multorum eiusdem generis sociari marito, eamque amisso eo nulli alteri post iungi, quod ipse subiecit “non licuit thalami expertem sine crimine vitam degere more ferae”, id est lupae. haec ergo ideo a nove nuptis fiebant, ut sciret se puella domum religiosam ingredi: simul lanam ferens lanificium promittebat. {{ancora+|459|[[Aeneis/Liber IV#455|459.]]}} {{sc|}}Festa fronde divina, tamquam numen coleret. sane hoc loco latenter quam supra diximus tangit historiam: nam si amabat Aeneam, utique non coleret extinctum maritum. {{ancora+|461|[[Aeneis/Liber IV#460|461.]]}} {{sc|}}Visa viri ut “visaeque canes ululare per umbram”, Terentius “audire vocem visa sum modo militis”: non enim erant vera, ut supra. nox cum terras obscura teneret ut augeret terrorem, tempus adiecit, a verisimili. {{ancora+|462|[[Aeneis/Liber IV#460|462.]]}} {{sc|}}Sola bubo ‘sola’ quaerendum quod dixerit, utrum ἐμφατικῶς , an pro ‘solis’, id est desertis? ubi enim sederit et cecinerit solitudinem significat. secundum auguralem disciplinam volunt greges avium minus significare, et iuxta hanc avem si alia sederit, malum, quod imminere creditur, evanescere, ut “et sola in sicca”. sane bubo si cuius aedes insederit et vocem miserit, mortem significare dicitur: si autem de busto sudem ad tectum detulerit, incendium aedibus portendere. ergo hic ‘sola’ utrum quia alia avis non sedebat in culmine, an ‘sola’, quia nihil deferebat, ut mortis signum esset? in hanc autem avem conversus est Ascalaphus Acherontis, vel ut quidam volunt Stygis filius, ira Cereris, cum Proserpinam prodidisset malum granatum de pomario Ditis gustavisse: quod plenius in primo georgicorum dictum est, ubi est “nec repetita sequi”. sane ‘sola’ contra genus posuit. Lucanus “et laetae iurantur aves bubone sinistro” (5.396), item Ovidius “infandus bubo”. et hoc est in usu; sed Vergilius mutavit, referens ad avem: plerumque enim genus relicta specialitate a generali sumimus, ut si dicas ‘bona turdus’ referendo ad avem: item si dicas ‘prima est a’, id est littera, cum ‘a’ sit neutri generis. ferali carmine bene hoc addidit: non enim omni modo malum est bubonis omen; cantus autem eius aut fletum imitatur, aut gemitum: tacens autem ostendit felicitatem. omnes enim aves oscines malae, praepetes bonae sunt: vel e contra malae praepetes, oscines bonae sunt. {{ancora+|463|[[Aeneis/Liber IV#460|463.]]}} {{sc|}}saepe queri quidam propterea ‘queri’ positum volunt; quod doleat, de Ascalapho se in avem mutatum, ut “et veterem in limo ranae cecinere querellam”. {{ancora+|464|[[Aeneis/Liber IV#460|464.]]}} {{sc|}}Priorum legitur et ‘piorum’; sed ‘priorum’ illuc spectat “heu vatum ignarae mentes! quid vota furentem”, quod superius expositum. si ‘piorum’, religiosorum, castorum. {{ancora+|465|[[Aeneis/Liber IV#465|465.]]}} {{sc|}}Horrificant horrorem incutiunt. {{ancora+|466|[[Aeneis/Liber IV#465|466.]]}} {{sc|}}in somnis ferus Aeneas non est epitheton ‘ferus’, sed fantasia: talem enim illum imaginabatur, qualem timebat. et in somnis pro ‘insomniis’, id est vigiliis. semperque relinqui per omnes noctes navigare videbatur Aeneas, quasi eam semper desereret. {{ancora+|467|[[Aeneis/Liber IV#465|467.]]}} {{sc|}}longam viam non nulli inferorum accipiunt. incomitata quod ferale, id est mortiferum omen est, et praecipue regibus, qui numquam soli sunt. {{ancora+|468|[[Aeneis/Liber IV#465|468.]]}} {{sc|}}Ire viam veteri more iuxta ius, ut “ite viam, redite viam”, et alibi “primus et ire viam”. Tyrios deserta quaerere terra bonus adfectus: solent enim qui deficiunt suos desiderare, ut Alcestis moriens. {{ancora+|469|[[Aeneis/Liber IV#465|469.]]}} {{sc|}}Agmina pentheus aut impetus: aut secundum Urbanum agmina serpentium. Pentheus autem secundum tragoediam Pacuvii furuit etiam ipse. agmina pentheus aut impetus aut secundum quosdam, quoniam habitus earum et sibila serpentium faciem agminis praebent: vel quia plures furiae putantur: vel quia furiosis pro tribus plures videntur. et bene ‘videt agmina’ expressit furentem, cum ait ‘videt’, non ‘existimat’, sed ‘putat se videre’. Pentheum autem furuisse traditur secundum tragoediam Pacuvii. de quo fabula talis est: Pentheus, Echionis et Agaves filius, Thebanorum rex, cum indignaretur ex matertera sua Semele genitum Liberum patrem coli tamquam deum, ut primum comperit eum in Cithaerone monte esse, misit satellites, qui eum vinctum ad se perducerent: qui cum ipsum non invenissent, unum ex comitibus eius Acoeten captum ad Pentheum perduxerunt. is cum de eo graviorem poenam constitueret, iussit eum interim claudi vinctum: cumque sponte sua et carceris fores apertae essent, et vincula Acoeti excidissent, miratus Pentheus, spectaturus sacra Liberi patris Cithaerona petit: quem visum Bacchae discerpserunt. prima autem Agave mater eius amputasse caput dicitur, feram esse existimans. {{ancora+|470|[[Aeneis/Liber IV#470|470.]]}} {{sc|}}solem geminum tragice dixit, imitatus Euripidem. dvplices thebas civitas in Boeotia, a Cadmo et Zetho et Amphione constituta, in qua Oedipus, Lai filius, fuit, qui cum matre concubuit, ex qua Eteocles et Polynices fuerunt, qui se propter regnum invicem peremerunt. {{ancora+|471|[[Aeneis/Liber IV#470|471.]]}} {{sc|}}agamemnonius scaenis agitatus orestes hunc Oresten Electra, soror eius, post occisum ab Aegistho dolo Clytemestrae matris Agamemnonem subtraxit, quem Strophio alendum dedit, ‹qui› eum cum filio Pylade educatum in adultam perduxit aetatem. qui ut primum de scelere matris ac morte patris agnovit, venit Mycenas et adiuvantibus amico Pylade et sorore Electra, Clytemestram matrem cum adultero Aegistho occidit: ob quam rem aliquamdiu furiis agentibus insaniit. sane ‘Agamemnonius’ non est patronymicon: nam ‘Agamemnonides’ facere debuit. ergo sicut “Agamemnoniaeque phalanges”. scaenis agitatus famosus, celebratus tragoediis, qualiter a Graecis in scaena inducitur. et ‘agitatus’, quia et furuit, et multae sunt de eo tragoediae: quasi frequenter actus. {{ancora+|472|[[Aeneis/Liber IV#470|472.]]}} {{sc|}}Armatam matrem causam ipsam furoris. cum fugit ad deum: credidit veritatem. {{ancora+|473|[[Aeneis/Liber IV#470|473.]]}} {{sc|}}Sedent in limine dirae a Pacuvio Orestes inducitur Pyladis admonitu propter vitandas furias ingressus Apollinis templum: unde cum vellet exire, invadebatur a furiis. hinc ergo est ‘sedent in limine dirae’. alii dicunt, quia, cum absolutus in templo Minervae, de iudicio exiret, a furiis conreptus est. {{ancora+|474|[[Aeneis/Liber IV#470|474.]]}} {{sc|}}concepit furias furore completa est. et quidam ‘furorem’ pro bono et innocenti motu accipiunt, ‘furias’ semper pro malo. concepit ergo furorem, postquam amori dolor inmixtus est. {{ancora+|475|[[Aeneis/Liber IV#475|475.]]}} {{sc|}}tempus secum ipsa modumque ‘tempus’, id est quando, ‘modum’, id est quo modo et qua morte. {{ancora+|476|[[Aeneis/Liber IV#475|476.]]}} {{sc|}}exigit ad certum redigit, ut solent pondera †iures et ad exactum redigi: ergo definit. {{ancora+|477|[[Aeneis/Liber IV#475|477.]]}} {{sc|}}consilium vultu tegit ut “spem vultu simulat”. viam rationem, remedium: ita enim antiqui dicebant, ut ipse alibi “aut tu, siqua via est”. {{ancora+|478|[[Aeneis/Liber IV#475|478.]]}} {{sc|}}Gratare gratulare, suscipe gaudium pro sorore. sic enim dicimus ‘grator tibi honorem’. et bene a gratulatione incipit quae vult suum dissimulare consilium. {{ancora+|479|[[Aeneis/Liber IV#475|479.]]}} {{sc|}}reddat reconciliet. eum Aeneam, quem ut notum noluit dicere. eo me solvat amantem mori disponens duo mentitur, vel ut se solvat, vel ut alliget Aeneam. {{ancora+|480|[[Aeneis/Liber IV#480|480.]]}} {{sc|}}Oceani finem ivxta finem Oceani nullus novit, sed initium: quod et ipsum potest finis videri aliunde sumpto principio. et longinquitate argumentatur. Terentius “ex Aethiopia est usque haec”. {{ancora+|481|[[Aeneis/Liber IV#480|481.]]}} {{sc|}}Aethiopum Aethiopiae duae sunt: una circa ortum solis, altera circa occasum in Mauretania, quam nunc dicit. et dicta Aethiopia a colore populorum, quos solis vicinitas torret: Graece enim αἴθειν dicitur calor, ὀπτεῖν torrere. atlas nullum nomen Graecum ‘ns’ terminatur. {{ancora+|482|[[Aeneis/Liber IV#480|482.]]}} {{sc|}}axem nunc pro caelo: non enim in axe sunt stellae. torquet sustinet, portat. stellis aptum satis perite loquitur: nam ‘aptum’ coniunctum dicit ἀπὸ τοῦ ἅπτεσθαι , non insignitum stellis: axis enim non habet stellas, qui est medius inter septemtriones, unde et Graece ἄναστρος dicitur. septemtriones autem non occidere axis vicinitas facit, non quia in axe sunt. ergo bene ‘aptum’ conligatum. Cicero in Timaeo “qua ex coniunctione caelum ita aptum est”, id est constrictum et conplexum. item in oratore “facilius est enim apta dissolvere, quam dissipata conectere”. {{ancora+|483|[[Aeneis/Liber IV#480|483.]]}} {{sc|}}Hinc mihi massylae gentis monstrata sacerdos ‘monstrata’ praedicta: quae est oriundo Massyla, aliquando horti Hesperidum sacerdos, nunc venit de locis quae sunt circa Atlantem: nam aliter non procedit: Massylia enim mediterranea est, Berenice civitas Libyae, unde haud longe horti sunt Hesperidum. ‘Atlas’ vero ‘maximus’ in Mauretania est. quidam tamen hos hortos circa syrtes positos tradunt. {{ancora+|484|[[Aeneis/Liber IV#480|484.]]}} {{sc|}}Hesperidum templi custos Hesperides, Atlantis filiae nymphae, secundum fabulam hortum habuerunt, in quo erant mala aurea Veneri consecrata, quae Hercules missus ab Eurystheo occiso pervigili dracone sustulit. re vera autem nobiles fuerunt puellae, quarum greges rufam lanam habentes abegit Hercules occiso eorum custode; unde mala fingitur sustulisse, hoc est oves: nam μῆλα dicuntur, unde μηλονόμος dicitur pastor ovium. propter ruborem autem lanae, quae similis auro est, existimasse eos qui audierant, mala aurea in Africa nasci. est et alia fabula. cum nuptiae Iunonis celebrarentur omnesque dii in honorem eius conferrent munera, Terra in extremis Africae regionibus edidit arborem poma aurea ferentem: haec cum decerperent Hesperides, Atlantis sive Hesperi filiae, custodem eiusdem arboris Iuno offensa munus spoliari suum, in metum earum misit draconem insomnem, qui omnibus noctibus diebusque custodiret ramos: hoc postmodum ab Hercule interempto, qui ab Eurystheo ad hoc missus fuerat, mala sublata sunt. Hesiodus has Hesperidas Aeglen, Erytheam, Hesperiam, Arethusam, Noctis filias, ultra Oceanum mala aurea habuisse dicit. bene ergo Vergilius has ad Oceanum et Solis occasum esse dicit. epulasque draconi Hesperus rex traditur pretiosissimas oves habuisse, quarum pastor vocabatur Dracon, cui praebebant epulas regis filiae; sed quia Graece oves μῆλα dicuntur, ex dubio nomine fabula conposita est. {{ancora+|485|[[Aeneis/Liber IV#485|485.]]}} {{sc|}}sacros ramos vel Veneri, vel Iunoni dedicatos. {{ancora+|486|[[Aeneis/Liber IV#485|486.]]}} {{sc|}}Soporiferumque papaver incongrue videtur positum, ut soporifera species pervigili detur draconi. sed dicimus variam vim praebere victum diversis animalibus: nam salices hominibus amarae sunt, dulces capellis, ut “et salices carpetis amaras”, scilicet hominibus. item cicutae secundum Lucretium hominibus sunt venenosae, cum pingues reddant capellas. ergo et papaver licet det hominibus somnum, draconi adimit forsitan. et est excusatio: potest tamen melior esse sensus, si ‘servabat in arbore ramos’ plena sit distinctio, sequentia vero sic accipiamus ‘haec se promittit carminibus curas solvere, spargens umida mella, soporiferumque papaver’, id est miscens, ut Cicero “et spargere venena didicerunt”. nec incongrue ad amaritudinem amoris mel adhibet, ad oblivionem papaver. haec enim Didoni prosunt, de qua ait “nec umquam solvitur in somnos”. {{ancora+|487|[[Aeneis/Liber IV#485|487.]]}} {{sc|}}solvere cura liberare. duras curas bene duras affectu, quo ipsa passa est, dixit. {{ancora+|489|[[Aeneis/Liber IV#485|489.]]}} {{sc|}}Sistere aquam fluviis et vertere sidera retro quanto magis poterit Aeneam ab incepto retorquere: vel in amorem inmittere: aut mihi auferre? vertere sidera retro utrum ut videatur etiam in caelo potestatem habere, an etiam fata posse mutare, quae secundum mathematicos sideribus gubernantur? et multi sidera hic planetas accipiunt, quia reliqua caelo adfixa sunt. {{ancora+|490|[[Aeneis/Liber IV#490|490.]]}} {{sc|}}nocturnosque utrum quia in nocte sunt, an quia per noctem evocantur, an noctu? ut Cicero “nocturnis canibus dilaniandum”. et manes quod ad inferos manent, id est abeant. {{ancora+|491|[[Aeneis/Liber IV#490|491.]]}} {{sc|}}sub pedibus terram reliqua. haec non sic adfirmat, quasi ad amorem extinguendum opus sint, sed difficiliora adsignat, ut facilius de opprimendo amore credat. mugire videbis id est videbit quis, ut “migrantes cernas”. {{ancora+|493|[[Aeneis/Liber IV#490|493.]]}} {{sc|}}magicas invitam pro ‘ad magicas’: aut ‘magicas adgredi invitam’: quia cum multa sacra Romani susciperent, semper magica damnarunt: probrosa enim ars habita est: ideo excusat. accingier praeparari. ‘accingier’ autem, ut ad infinitum modum ‘er’ addatur, ratio efficit metri: nam cum in eo ultima sit longa, addita ‘er’ syllaba brevis fit, ut ‘audiri audirier’. {{ancora+|494|[[Aeneis/Liber IV#490|494.]]}} {{sc|}}Tu secreta sine arbitris: et est bona elocutio rem loci vel temporis ad personam transferre, ut ‘nocturnus venit’, ‘secretus fecit’. pyram sub specie sacrificii praeparat morti exequias. {{ancora+|495|[[Aeneis/Liber IV#495|495.]]}} {{sc|}}Et arma gladium dicit abusive; nam ait paulo post “ensemque relictum”: proprie enim arma sunt quae armos tegunt, hoc est scutum, quod Graecis [solum] ὅπλον dicitur, cum cetera sua nomina habeant: unde ipse ait “at Lausum socii exanimem super arma ferebant”. sed hic ideo generaliter ‘arma’ nominavit, ne mentione solius gladii consilium proderetur. {{ancora+|496|[[Aeneis/Liber IV#495|496.]]}} {{sc|}}Impius qui gladium reliquit furenti. hoc autem tractum est de Homero, qui dicit gladium Aiaci datum ab Hectore et Hectori ab Aiace balteum, quae eis exitio fuerunt: nam alter tractus est balteo, alter se donato telo interemit. exuvias vestes Aeneae, quem hostem dixerat supra “i soror, atque hostem supplex adfare superbum”, item “dulces exuviae”. lectvmque ivgalem eleganter etiam in morte perseverat in amore, et quatenus potest Aeneae se coniungit, si uno igne cum eius concremetur exuviis. {{ancora+|497|[[Aeneis/Liber IV#495|497.]]}} {{sc|}}Quo perii propter extinctum pudorem. super imponas quidam ‘imponant’ legunt, scilicet famulae. abolere nefandi a memoria tollere, ut “paulatim abolere Sychaeum”. {{ancora+|498|[[Aeneis/Liber IV#495|498.]]}} {{sc|}}ivvat monstratque sacerdos et ‘iuvat’ συμφέρει , hoc est et voluntas mihi est, et sacerdos hoc praecipit. ‘que’ autem pro ‘enim’ posuit. {{ancora+|499|[[Aeneis/Liber IV#495|499.]]}} {{sc|}}haec effata silet subitum silentium imperfectam orationem ex perturbatione mentis ostendit. pallor simul occupat ora scilicet ex conscientia cogitatae mortis. {{ancora+|500|[[Aeneis/Liber IV#500|500.]]}} {{sc|}}novis pro inusitatis et malis et per hoc magicis. praetexere autem praevelare, abscondere. et est antistrophe, funeribus nova sacra praetexere: ergo hoc dicit, Anna non arbitratur sub obtentu sacrificiorum pompam funeri praeparari. {{ancora+|501|[[Aeneis/Liber IV#500|501.]]}} {{sc|}}Tantos furores quantos cogitabat Dido. {{ancora+|502|[[Aeneis/Liber IV#500|502.]]}} {{sc|}}Graviora timet quam morte sychaei aut ‘quam’ detrahimus, et stat elocutio: aut subaudimus ‘graviora timet posse contingere’, hoc est quae vel fecit, vel passa est Dido. {{ancora+|504|[[Aeneis/Liber IV#500|504.]]}} {{sc|}}At regina pyra notatus est hic versus: vitiosa est enim elocutio quae habet exitus similes, licet sit casuum dissimilitudo. {{ancora+|506|[[Aeneis/Liber IV#505|506.]]}} {{sc|}}Intenditque locum sertis ‘intendit’ inligat, ut “et stuppea vincula collo intendunt”, et est hypallage: est enim ‘intendit serta per locum’, hoc est aut a pariete in parietem ligat, quod est extensis sertis locum replet: quasi serta per locum tendit. {{ancora+|507|[[Aeneis/Liber IV#505|507.]]}} {{sc|}}Funerea cupresso. Romani moris fuit propter caerimonias scarorum, quibus populus Romanus obstrictus erat, ut potissimum cupressus, quae excisa renasci non solet, in vestibulo mortui poneretur, ne quis inprudens funestam domum rem divinam facturus introeat et quasi attaminatus suscepta peragere non possit: hinc ergo ‘funerea’ cupresso: nam et supra dicta ligna ad funus pertinent, ut “procumbunt piceae sonat icta securibus ilex”. {{ancora+|508|[[Aeneis/Liber IV#505|508.]]}} {{sc|}}Effigiemque toro locat imaginem scilicet Aeneae, quia solent magi effigies eorum facere, propter quos carmen instituunt, ut in bucolicis “limus ut hic durescit et haec ut cera liquescit” et “terque haec altaria circum effigiem duco”. Horatius “lanea effigies erat, altera cerea”. et bene exprimitur amoris adfectus, quod etiam in morte amati imagini volebat esse coniuncta, ut paulo post “natumque patremque cum genere extinxem, memet super ipsa dedissem”. havd ignara futuri id est memor suae dispositionis. {{ancora+|509|[[Aeneis/Liber IV#505|509.]]}} {{sc|}}stant arae circum aut sunt, aut circumstant. crines effusa crines effusos habens, ut “picti scuta Labici”. sacerdos quaeritur a quibusdam, quae sit haec sacerdos, quia illam accipi volunt, quae supra dicta est tamquam ficta a Didone: ergo hanc adhibitam ad tempus huius officii sacerdotem volunt. {{ancora+|510|[[Aeneis/Liber IV#510|510.]]}} {{sc|}}Ter centum tonat ore deos non ‘tercentum deos’, sed tonat ter centum numina Hecates: unde et Hecate dicta est ἑκατὸν , id est centum, potestates habens. ‘tonat’ autem perite dixit; in aliquibus enim sacris imitabantur tonitrua, sed praecipue in Hecatae. aut ‘tonat’ clara voce et cum fiducia invocat. erebum inferorum profunditatem. {{ancora+|511|[[Aeneis/Liber IV#510|511.]]}} {{sc|}}tergeminamque hecaten quidam Hecaten dictam esse tradunt, quod eadem et Diana sit et Proserpina, ἀπὸ τῶν ἑκατέρων : vel quod Apollinis soror sit, qui est ἑκατηβόλος . sed secundum Hesiodum Hecate Persi Titanis et Asteriae filia est, Diana Iovis et Latonae, Persephone Iovis et Cereris, quam genealogiam posteriores confuderunt. tria virginis ora dianae iteratio est: Lunae, Dianae, Proserpinae. et cum super terras est, creditur esse Luna; cum in terris, Diana; cum sub terris, Proserpina. quibusdam ideo triplicem placet, quia Luna tres figuras habet, prima tamquam #209, sequens tamquam #1125, quinta decima tamquam #1126. non nulli eandem Lucinam, Dianam, Hecaten appellant ideo, quia uni deae tres adsignant potestates nascendi valendi moriendi: et quidem nascendi Lucinam deam esse dicunt, valendi Dianam, moriendi Hecaten: ob quam triplicem potestatem triformem eam triplicemque finxerunt, cuius in triviis templa ideo struxerunt. {{ancora+|512|[[Aeneis/Liber IV#510|512.]]}} {{sc|}}Simulatos fontis averni in sacris, ut supra diximus, quae exhiberi non poterant simulabantur, et erant pro veris. bene autem de Averno, per quem descensus ad inferos dicitur. {{ancora+|513|[[Aeneis/Liber IV#510|513.]]}} {{sc|}}Falcibus et messae ad lunam quaeruntur aenis herbae enim aut pro lunae ratione tolluntur; aut in quas despumaverit luna, sicut Lucanus “donec subpositas propius despumet in herbas” (6.506): nec omnes eodem modo: unde perite et ‘aenis falcibus’ dixit, quia aliae velluntur, aliae inciduntur: et ‘ad lunam’ non ad noctem, sed ad lunae observationem. ‘pubentes’ autem ideo, quia aliae siccae, aliae viridiores leguntur. et sciendum inter homines et herbas esse reciprocam translationem: sic enim ‘pubentem herbam’ dicimus, quemadmodum ‘florem aetatis’. {{ancora+|514|[[Aeneis/Liber IV#510|514.]]}} {{sc|}}Nigri cum lacte veneni ‘nigri’ aut noxii, quia nigri fiunt homines post venenum: aut certe illud est, quia sunt herbae ‘nigri lactis’, id est suci. dicunt autem per periphrasin agreste papaver significari. {{ancora+|516|[[Aeneis/Liber IV#515|516.]]}} {{sc|}}Et matri praereptus amor secundum Plinium qui dicit in naturali historia, pullos equinos habere in fronte quandam carnem, quam eis statim natis adimit mater: quam si quis forte praeripuerit, odit pullum et lac ei denegat. Iuvenalis “cui totam tremuli frontem Caesonia pulli infudit”. et merito suspicantur amorem creari ex carne, sine qua mater non alit ex se creatum. Theocritus ἱππομανές virgulti genus dicit. {{ancora+|517|[[Aeneis/Liber IV#515|517.]]}} {{sc|}}Ipsa mola id est farre et sale, quam molam salsam a molendo appellant. ordo autem est: ipsa Dido mola et piis manibus, id est puris, deos testatur. et bene ‘ipsa’, quia supra de sacerdote erat locuta. {{ancora+|518|[[Aeneis/Liber IV#515|518.]]}} {{sc|}}Unum exuta pedem quia id agitur, ut et ista solvatur et inplicetur Aeneas. unum e. p.] solent enim et resolutoria sacrificia ab aruspicibus fieri. et ‹ad› Iunonis Lucinae sacra non licet accedere, nisi solutis nodis. in veste recincta quia, ut supra diximus, in sacris nihil solet esse religatum, praecipue eius, quae amore vult solvi. sane flaminicae non licebat neque calceos, neque soleas morticinas habere: morticinae autem dicuntur quae de pecudibus sua sponte mortuis fiebant: neque supra genu succinctam esse, quod hic vult tangere ‘unum exuta pedem vinclis in veste recincta’ non sublata, sed summissa: nam sic est dictum ‘recincta’, ut resoluta, ut remissa. {{ancora+|519|[[Aeneis/Liber IV#515|519.]]}} {{sc|}}testatur moritura deos quidam hic ‘testatur’ pro ‘obtestatur’ accipiunt. conscia fati sidera id est planetas, in quibus fatorum ratio continetur. an ‘conscia fati sui testatur sidera’, ut constantia eius appareat mori volentis: ergo ‘fati sui’, id est mortis. {{ancora+|520|[[Aeneis/Liber IV#520|520.]]}} {{sc|}}Si quod non aequo foedere amantis curae numen habet ordo est: tunc numen precatur, si quod curae habet amantes non aequo foedere: ‘si quod’ autem bene dubitat, utrum etiam res malae habeant praepositas potestates. sensus autem hic est: [aut] ‘)Αντέρωτα invocat, contrarium Cupidini, qui amores resolvit, aut certe cui curae est iniquus amor, scilicet ut inplicet non amantem. si quod n. a. f. a. c. n. h.] [nam et] amatoribus praeesse dicuntur Ἔρως Ἀντέρως Λυσέρως . non nulli Nemesin significari putant. haec etiam Athenis coli dicitur. {{ancora+|521|[[Aeneis/Liber IV#520|521.]]}} {{sc|}}Ivstumque memorque ‘iustum’ ad iudicandum, ut expugnetur qui est causa discordiae: ‘memor’ ad vindicandum. et ‘memor’ ideo neutro genere, quia ‘numen’ dixerat. {{ancora+|522|[[Aeneis/Liber IV#520|522.]]}} {{sc|}}Nox erat protenditur ista descriptio ad exaggerationem vigiliarum Didonis. {{ancora+|523|[[Aeneis/Liber IV#520|523.]]}} {{sc|}}Silvaeque secundum eos qui dicunt omnia quae crescunt animalia esse. {{ancora+|524|[[Aeneis/Liber IV#520|524.]]}} {{sc|}}Aequora elementa etiam animalia esse voluerunt: unde est in septimo “aethera mulcebant cantu”. medio volvvntvr sidera lapsu noctem describit per sidera, hoc est cum medium cursum tenent sidera, quae orta sunt. {{ancora+|525|[[Aeneis/Liber IV#525|525.]]}} {{sc|}}Tacet ager ea quae in agris sunt. pictaeque volucres uno verbo multos et varios colores avium demonstravit: pictura enim ex multis coloribus constat. {{ancora+|529|[[Aeneis/Liber IV#525|529.]]}} {{sc|}}at non infelix animi antithesis, ut “at non qua Scythiae gentes”. et figuratius est ‘animi’, quam si ‘animo’ diceret, ut “o praestans animi iuvenis”. {{ancora+|530|[[Aeneis/Liber IV#530|530.]]}} {{sc|}}Oculisve aut pectore noctem accipit quia potest aliud esse sine alio, ut si quis dormiens mente turbetur. {{ancora+|531|[[Aeneis/Liber IV#530|531.]]}} {{sc|}}Resurgens saevit amor gravior enim est cum resurgit: et est sententia quasi generalis. {{ancora+|532|[[Aeneis/Liber IV#530|532.]]}} {{sc|}}fluctvat aestu metaphora amoris. {{ancora+|533|[[Aeneis/Liber IV#530|533.]]}} {{sc|}}Adeo scilicet furuit: ut in hoc proposito permaneret vitandae sine dubio lucis. insistit secumque ita corde volutat aut insistit volutare: aut insistit proposito moriendi. Plautus tamen ita ait “hunc sermonem institi”. {{ancora+|534|[[Aeneis/Liber IV#530|534.]]}} {{sc|}}En quid ago?? ‘en’ ecce: et quasi demonstrantis particula est, per quam intellegimus eam multa cogitasse et sic prorupisse ‘ecce, quid actura sum’? est autem comicum principium, nec incongrue amatrici datum. sic Terentius “quid igitur faciam?” nam haec coniunctio multa eum cogitasse significat. rursus duo significat: frequenter ‘iterum’, raro ‘vicissim’, id est mutuo, ut hoc loco. alii hoc loco ‘rursus’ pro ‘similiter’ accipiunt, ut sit: ergo ego similiter rogabo eos, sicut me illi antea rogaverunt. {{ancora+|535|[[Aeneis/Liber IV#535|535.]]}} {{sc|}}Nomadumque petam invidia a personis: petam mulier et regina nomadas, id est vagos. {{ancora+|536|[[Aeneis/Liber IV#535|536.]]}} {{sc|}}Maritos futuros scilicet. est autem elocutio ‘dedignor illam rem’. {{ancora+|537|[[Aeneis/Liber IV#535|537.]]}} {{sc|}}iliacas igitur classes sic intulit, quasi si illud non fecerit, hoc necessario consequatur. vltima ivssa ‘ultima’ deterrima, an superba. et aut intellegimus Aeneam ei obtulisse navigandi facultatem: aut ‘Teucrum iussa’ non quae ipsi iusserant, sed quae eis a Iove iussa sunt, ut “naviget, haec summa est”. alii κέλευμα : unde iubere κελεύειν dicitur Graece. {{ancora+|538|[[Aeneis/Liber IV#535|538.]]}} {{sc|}}Quiane †re vera: et est una pars orationis. {{ancora+|539|[[Aeneis/Liber IV#535|539.]]}} {{sc|}}bene pro qualitatis adverbio intellegendum est. stat permanet. {{ancora+|540|[[Aeneis/Liber IV#540|540.]]}} {{sc|}}quis me autem fac velle sinet?? ordo est: fac me autem velle, quis sinet? ratibusve superbis vel magnis et altis; vel in quibus superbi navigaturi sunt, hoc est qui me tanto contemptu deserunt. {{ancora+|541|[[Aeneis/Liber IV#540|541.]]}} {{sc|}}invisam quae sic contemni et relinqui mereor. {{ancora+|542|[[Aeneis/Liber IV#540|542.]]}} {{sc|}}laomedonteae nunc fraudulentae. {{ancora+|543|[[Aeneis/Liber IV#540|543.]]}} {{sc|}}Nautas non Troianos: nam iniuriose dixit ‘nautas’, id est adsuetos laboribus. ovantes laetantes. abusive: nam proprie ovatio est minor triumphus. qui enim ovationem meretur, et uno equo utitur et a plebeis, vel ab equitibus Romanis deducitur ad Capitolium et de ovibus sacrificat, unde et ovatio dicta: qui autem triumphat, albis equis utitur quattuor et senatu praeeunte in Capitolio de tauris sacrificat. et bene duo diversa posuit ‘fuga’ et ‘ovantes’, ut gravius esset cum his qui ovarent ire fugientem. {{ancora+|545|[[Aeneis/Liber IV#545|545.]]}} {{sc|}}inferar ut “infert se saeptus nebula”. vix urbe revelli aut mox, id est paulo ante, ut “vix e conspectu”: aut re vera ‘vix’, ut diximus supra: nam nulla ratione dimitterent patriam, nisi eos aut odium Pygmalionis coegisset, aut timor, ut “conveniunt quibus aut odium crudele tyranni, aut metus acer erat”. {{ancora+|547|[[Aeneis/Liber IV#545|547.]]}} {{sc|}}Quin morere ‘quin’ immo. et bene omnis eius intentio tendit ad mortem: nam si procos rogare turpe est, solam sequi inpossibile et inhonestum, Tyrios trahere difficile, sola mors superest. ferroque averte dolorem hoc secundum eos dixit, qui cum aliquid inpulsu animi constituerint, voluntatis suae rationem adhibere conantur. ergo et haec quasi rationem adprobat quod furore paulo ante decreverat. {{ancora+|548|[[Aeneis/Liber IV#545|548.]]}} {{sc|}}Tu lacrimis evicta meis bene totum ei inputat, sed cum excusatione: quae Aeneae nuptias suasit, sed ‘victa lacrimis’, ut “sinum lacrimis inplevit obortis. Anna refert”. tu prima furentem Urbanus hoc dividit, licet alii iungant, et vult hunc esse sensum: tu persuasisti ut nuberem, victa lacrimis meis, tu etiam nunc me his oneras malis: nam me olim occidissem, nisi te deserere formidarem. {{ancora+|549|[[Aeneis/Liber IV#545|549.]]}} {{sc|}}Obicis hosti ‘ob’ naturaliter brevis est, sicut et ‘re’ et ‘ad’; sed plerumque producuntur hac ratione: obicio, reicio, adicio ‘i’ habent vocalem sequentem, quae per declinationem potest in consonantis formam transire, ut obieci, reieci. ergo etiam ante quam transeat, interdum fungitur officio consonantis et praecedentem longam facit. hosti ad eventum referendum. {{ancora+|550|[[Aeneis/Liber IV#550|550.]]}} {{sc|}}non licvit quia aliud volebat et aliud factum est, sicut solent dicere quibus aliter conata succedunt. thalami expertem non omnino, sed post Sychaeum. sine crimine ut supra “potui succumbere culpae”. {{ancora+|551|[[Aeneis/Liber IV#550|551.]]}} {{sc|}}More ferae Plinius in naturali historia dicit, lyncas post amissos coniuges aliis non iungi. multi ‘fere’ adverbium volunt, ut sit sensus: more scilicet, quo iam viduitatem ferre consueverat. crimen autem bene, ut supra “potui succumbere culpae”. {{ancora+|552|[[Aeneis/Liber IV#550|552.]]}} {{sc|}}Sychaeo pro Sychaeio: vel ‘promissa Sychaeo, non servata cineri’. {{ancora+|553|[[Aeneis/Liber IV#550|553.]]}} {{sc|}}pectore questus id est pectus questibus. {{ancora+|554|[[Aeneis/Liber IV#550|554.]]}} {{sc|}}Certus evndi indubitabiliter profecturus. {{ancora+|555|[[Aeneis/Liber IV#555|555.]]}} {{sc|}}Carpebat somnos hoc est quod et paulo post culpat Mercurius, dicens ‘nate dea, potes hoc sub casu ducere somnos?’ sed excusatur his rebus: nam et certus eundi fuerat, et rite cuncta praeparaverat: aut certe prooeconomia est, ut possit videre Mercurium. rite recte et ex ordine compositis. et diligenter virum strenuum non ante facit requiescere, quam rite omnia paravisset. {{ancora+|556|[[Aeneis/Liber IV#555|556.]]}} {{sc|}}Forma dei bene non ‘deus’, sed ‘forma’: raro enim numina sicut sunt possunt videri, unde et sequitur ‘vultu redeuntis eodem’: nam licet ‘redeuntis’ dicat, id est eius qui possit agnosci, tamen non ‘faciem’ dicit, sed ‘vultum’, qui potest saepe mutari. eodem ‘o’ semper longum est, quia ‘eodem’ ablativus est semper; ‘eadem’ autem et producit et corripit: nam et nominativus est, ut ‘eadem mulier fecit’, et ablativus, ut ‘eadem faciente muliere’. {{ancora+|557|[[Aeneis/Liber IV#555|557.]]}} {{sc|}}Visa monere est et bene ‘visa’: non enim re vera est. {{ancora+|558|[[Aeneis/Liber IV#555|558.]]}} {{sc|}}Omnia mercurio similis aliud enim est idem esse, aliud simile esse: ergo non est certus Aeneas. et a toto transit ad partes, “ut omnia magna, pes etiam”. vocemque duo ὁμοιοτέλευτα : et est versus hypermetrus. ‘vocem’ autem ideo, quia orationis est deus. Horatius “Mercuri facunde”. coloremque et crines flavos ideo et perustus et flavus Mercurius introducitur, quia satis vicinus est soli praeter ceteras stellas. {{ancora+|559|[[Aeneis/Liber IV#555|559.]]}} {{sc|}}Et membra decora ivventae quia palaestrae deus est. Horatius “catus et decorae more palaestrae”. ‘iuventae’ autem ‘aetatis’, a iuventa. sane figura est ‘similis membra, vocem, colorem’. {{ancora+|560|[[Aeneis/Liber IV#560|560.]]}} {{sc|}}nate dea modo generis commemoratio non ad laudem pertinet, sed obiurgatio cessantis est. {{ancora+|561|[[Aeneis/Liber IV#560|561.]]}} {{sc|}}circumstent pro circumstatura sint. {{ancora+|562|[[Aeneis/Liber IV#560|562.]]}} {{sc|}}demens inprobat eius sensum, qui nec videat, nec audiat. zephyros ventos: de Africa enim zephyro navigare non poterat. {{ancora+|563|[[Aeneis/Liber IV#560|563.]]}} {{sc|}}Nefas in pectore versat ne non timeret amatricem, bene addidit ‘certa mori’. item ‘varium et mutabile semper femina’. et est dubitatio quos dolos vel quod nefas: an sibi nefas, quia sua manu peritura erat, an sorori dolos, quibus eam fallebat: utrumque in Aeneam, ut postea ait “non potui abreptum divellere corpus” et cetera: nam omnia, sicut dictum est, sequens versus confirmat ‘certa mori’, ut sibi mortem excogitet, in Aeneam iras moliatur. et ‘certa mori’ figurate, certo ut moriatur. {{ancora+|564|[[Aeneis/Liber IV#560|564.]]}} {{sc|}}varioque irarum fluctvat aestu hoc fidem facit posse fieri quod metuendum praedicabat. {{ancora+|565|[[Aeneis/Liber IV#565|565.]]}} {{sc|}}Praeceps festinus. praecipitare pro ‘praecipitandi’. {{ancora+|566|[[Aeneis/Liber IV#565|566.]]}} {{sc|}}trabibus vel navibus vel remis, ut “vastumque cava trabe currimus aequor”. {{ancora+|567|[[Aeneis/Liber IV#565|567.]]}} {{sc|}}Conlucere faces propter ‘ferte citi flammas’: vel propter funus. fervere a verbo ‘fervo, fervis, fervit’. {{ancora+|569|[[Aeneis/Liber IV#565|569.]]}} {{sc|}}heia age hoc loco per αὔξησιν figuram adhortationem implevit: nam eandem rem secundo dixit ‘heia age’, cum ‘heia’ saepe ‘age’ significet. varium et mutabile semper haec, sicut supra dictum est, obiectio est: sed amat. {{ancora+|570|[[Aeneis/Liber IV#570|570.]]}} {{sc|}}nocti se inmiscvit atrae hoc ad visum somniantis referendum est, id est in noctem se miscuit. et ‘noctem’ pro tenebris posuit, per quod apparet eum in claro lumine fuisse, cum loqueretur. {{ancora+|571|[[Aeneis/Liber IV#570|571.]]}} {{sc|}}Umbris ut supra “forma dei”: vel ‘umbris’ terroribus. {{ancora+|572|[[Aeneis/Liber IV#570|572.]]}} {{sc|}}Corripit e somno corpus omen est futurae tempestatis. {{ancora+|573|[[Aeneis/Liber IV#570|573.]]}} {{sc|}}Praecipites ut supra Mercurius ‘non fugis hinc praeceps?’ sane non nulli ita distingunt ‘sociosque fatigat praecipites’, ut adlocutio hinc videatur incipere ‘vigilate viri et considite transtris’. et est usitata figura ‘fatigat et praecipites facit’. fatigat cum clamore increpat, ut “undique collecti coeunt Martemque fatigant”. viri habet haec commemoratio multum adhortationis, ut alibi “festinate viri”. transtris pro ‘in transtris’. citi celeres. {{ancora+|575|[[Aeneis/Liber IV#575|575.]]}} {{sc|}}festinare fugam antique, ut “tum iussa Sibyllae, haud mora, festinant”. incidere funes hoc ad significandam rem festinantis pertinet, id est non ‘solvere’, sed ‘incidere’. {{ancora+|576|[[Aeneis/Liber IV#575|576.]]}} {{sc|}}Ecce iterum stimulat phantasia est ad sociorum terrorem: sic in sexto “deus, ecce deus”. an ‘iterum’ qui prius advenerat, cum ait ‘tu nunc Carthaginis altae’. sancte deorum emphasis, quasi adhuc praesens deus urgeat navigare. et aut distinguendum ‘sancte’, aut ‘sancte deorum’ secundum Ennium dixit “respondit Iuno Saturnia sancta dearum”. {{ancora+|577|[[Aeneis/Liber IV#575|577.]]}} {{sc|}}Quisquis es atqui supra dixit ‘omnia Mercurio similis’. sed sciendum est secundum Tullium in libris de deorum natura tres esse Mercurios: superum, terrenum, inferum. ergo ‘quisquis es’ aut quicumque de tribus: quamvis alii nec unius potestatis, nec unius nominis, nec unius vultus volunt esse Mercurium: an quia deorum vera nomina nemo novit: aut certe ad Iovem spectat, id est ‘quisquis es’ qui praecipis: ut in nono “quisquis in arma vocas”, cum Irin vidisset, id est quicumque Irin misisti. plane illud occurrit, quod ait ‘deus aethere missus ab alto’, ubi et Iovem conplectitur et supernum Mercurium. sed potest et hoc loco ut diximus quasi phantasiam facere propter socios, et ‘quisquis es’ ideo dicere, quia, licet viderit, non tamen re vera novit esse Mercurium: unde ait supra et ‘formam’ et ‘vultum’ et ‘visa monere est’. vel ‘quisquis es’ secundum pontificum morem qui sic precantur “Iuppiter omnipotens, vel quo alio te nomine appellari volueris”. non nulli tamen quattuor Mercurios tradunt, unum Caeli et Diei filium, amatorem Proserpinae, alterum Liberi patris et Proserpinae filium, tertium Iovis et Maiae, quartum Cyllenii filium, cuius mater non proditur, a quo Argus clam occisus est, qui hoc metu in Aegyptum profugit et ibi invenisse primum disciplinam litterarum et numerorum dicitur: qui lingua Aegyptiorum ΘΕΥΘ appellatur, de cuius nomine etiam mensis dictus est. iterum paremus quia iam semel paruerat praeparatione navigiorum. {{ancora+|578|[[Aeneis/Liber IV#575|578.]]}} {{sc|}}Et sidera caelo dextra feras ‘dextra’ prospera. et ‘sidera’ hoc est ventos, qui ex ortu siderum aut mites et prosperi, aut turbulenti et adversi sunt. sic in georgicis “praeterea tam sunt arcturi sidera nobis”: nec enim ‘sidera’ dicit re vera, cum arcturus una sit stella: ergo ‘dextra sidera’ ventos vel tempora. {{ancora+|580|[[Aeneis/Liber IV#580|580.]]}} {{sc|}}fulmineum quidam fulgentem accipiunt. strictoque videtur abundare ‘stricto’, cum dixerit ‘vaginaque eripit ensem’. {{ancora+|581|[[Aeneis/Liber IV#580|581.]]}} {{sc|}}idem pro eo quod est unus, ut “rex Iuppiter omnibus idem”. rapiuntque num ancoras? rvuntque ipsi ruunt, id est cum impetu festinant. {{ancora+|582|[[Aeneis/Liber IV#580|582.]]}} {{sc|}}litora deservere mira descriptio festinationis. {{ancora+|583|[[Aeneis/Liber IV#580|583.]]}} {{sc|}}torquent spumas ita enim remus agitur, ut fluctus torqueatur. {{ancora+|584|[[Aeneis/Liber IV#580|584.]]}} {{sc|}}Prima aurora designatio temporis est, non diei descriptio: unde infert ‘ut primum albescere lucem vidit’. sic in duodecimo “cum primum crastina caelo puniceis invecta rotis Aurora rubebit”. et bene hanc primum inducit vidisse crepusculum, quae quasi amatrix tota vigilaverat nocte. sic in bucolicis de amatore “nascere praeque diem veniens age Lucifer almum”. novo lumine aut recenti, aut secundum Epicureos, qui stulte solem de atomis dicunt constare et cum die nasci, cum die perire. {{ancora+|585|[[Aeneis/Liber IV#585|585.]]}} {{sc|}}Tithoni cubile Tithonus frater Laomedontis fuit: hunc Aurora adamatum in caelum levavit, quem longinquitas vitae in cicadam convertit: Horatius “longa Tithonum minuit senectus”. {{ancora+|586|[[Aeneis/Liber IV#585|586.]]}} {{sc|}}speculis quas utique in sua regia habuit. albescere lucem hypallage est: luce enim albescunt omnia, non lux albescit. {{ancora+|587|[[Aeneis/Liber IV#585|587.]]}} {{sc|}}Aequatis velis feliciter plenis, sine motu aliquo, ut “aequatae spirant aurae”. et hoc ad dolorem pertinet reginae. {{ancora+|588|[[Aeneis/Liber IV#585|588.]]}} {{sc|}}vacvos sensit sine remige portus potest hysteroproteron esse, ut prius sentire debuerit. {{ancora+|589|[[Aeneis/Liber IV#585|589.]]}} {{sc|}}pectus percussa pectus percussum habens. {{ancora+|590|[[Aeneis/Liber IV#590|590.]]}} {{sc|}}Pro ivppiter aut irascentis exclamatio est, ut in Terentio “pro supreme Iuppiter”: aut certe testatur Iovem, quem in Aeneae invocavit adventu, ut “Iuppiter hospitibus nam te dare iura loquuntur”. {{ancora+|591|[[Aeneis/Liber IV#590|591.]]}} {{sc|}}Ibit et inluserit hoc est ‘ibit et inludet’, tempus pro tempore: et sic dixit ut “certantque inludere capto”. {{ancora+|592|[[Aeneis/Liber IV#590|592.]]}} {{sc|}}Non arma expedient?? furentis haec verba sunt, ut ipsa paulo post ‘quae mentem insania mutat?’; nam haec a sana non procedunt, ut imperet absentibus, ut ‘ite ferte tela’, cum sola sit. totaque ex urbe magna emphasis quod ait ‘tota’. {{ancora+|593|[[Aeneis/Liber IV#590|593.]]}} {{sc|}}Navalibus de navalibus, ubi stant naves. {{ancora+|595|[[Aeneis/Liber IV#595|595.]]}} {{sc|}}Aut ubi sum numquid in coetu sum? quae mentem insania mutat pervertit. et bene ei ex parte furentis datur oratio, ut ‘date tela’, ex parte retinentis mentem, ut ‘quae mentem insania mutat?’. {{ancora+|597|[[Aeneis/Liber IV#595|597.]]}} {{sc|}}Cum sceptra dabas ut “vultis et his mecum pariter considere regnis”, et alibi, “ac dominum Aenean in regna recepit”. fidesque subaudi ‘en’ etiam in sequentibus: aut certe, hic est quem dicunt portare deos. sane ‘en’ nominativo melius iungitur, ut “en Priamus”. {{ancora+|598|[[Aeneis/Liber IV#595|598.]]}} {{sc|}}quem secum patrios et reliqua. quidam in utroque versu pro ‘quem’ legunt ‹’qui’›, ut sit vetus figura per ellipsin: ubi sunt qui aiunt patrios penates portasse et parentem umeris subisse? sane hic ‘subisse’ iuxta praesentem usum accusativo iunxit, cum alibi antique dativo usus sit, ut “subeunt luco” et “muroque subibant”. {{ancora+|599|[[Aeneis/Liber IV#595|599.]]}} {{sc|}}confectum ut e contrario “integer aevi”. {{ancora+|600|[[Aeneis/Liber IV#600|600.]]}} {{sc|}}non potvi abreptum et reliqua. hoc est non mihi subvenit: nam cur non poterat in regno? {{ancora+|602|[[Aeneis/Liber IV#600|602.]]}} {{sc|}}Ipsum ascanium aut qui est causa navigationis, ut “quem regno Hesperiae fraudo et fatalibus arvis”; aut ad patris dolorem, ut “qui nati coram me cernere letum fecisti”. epulandum ponere quod fecit Procne occiso Ity filio propter stuprum sororis. {{ancora+|604|[[Aeneis/Liber IV#600|604.]]}} {{sc|}}In castra tulissem classes dixit castra, ut “nos castra movemus”: nam sequitur ‘inplessemque foros flammis’. {{ancora+|605|[[Aeneis/Liber IV#605|605.]]}} {{sc|}}Foros tabulata navium, ab eo quod incessus ferant: et est generis masculini, numeri tantum pluralis. {{ancora+|606|[[Aeneis/Liber IV#605|606.]]}} {{sc|}}Cum genere extinxem utrum omne genus, an morte Aeneae et Ascanii, quoniam illis extinctis interitura gens omnis esset. et est syncope ‘extinxem’ pro ‘extinxissem’. memet super ipsa dedissem satis amatorie. sane ‘sese’ cum dicimus ultima syllaba producitur, ut Vergilius “seseque in bella remittant”; at vero cum proferimus ‘memet’ et ‘tute’, ultimae breves sunt: Lucretius utrumque simul “tutemet a nobis iam quovis tempore vatum”. quas particulas volunt non nulli significare quiddam, ut sit ‘memet’ me ipsum, ‘tute’ tu ipse. alii autem, quod magis sequendum est, excrementa comici leporis existimant: nam Terentius dicit “tutemet mirabere”, id est tu. {{ancora+|607|[[Aeneis/Liber IV#605|607.]]}} {{sc|}}Sol iam utitur inprecationibus, hoc est devotionibus: unde et ‘devotor’ et ‘devotrix’ dicitur qui inprecatur. non autem ‘terrarum flammis’, sed ‘opera terrarum’. et bene invocat Solem, cui supra per numen Liberi sacrificavit. {{ancora+|608|[[Aeneis/Liber IV#605|608.]]}} {{sc|}}Interpres curarum aut quas patior, id est mearum curarum: aut generaliter curarum coniugalium interpres, hoc est media et conciliatrix: Cicero “quique interpretes corrumpendi iudicii solent esse”, id est medii. alii ‘interpres’ testis, iudex, arbitra accipiunt. sane ‘interpres’ quid sit secundum veteres ipse exposuit dicendo ‘conscia’: veteres enim interpretem conscium et auctorem dicebant: Plautus in Milite “quae mihi condicio nova et luculenta offertur per te interpretem” (Mil. 951-952). idem in Curculione “quod te praesente hic egit teque interprete” (Cur. 434). conscia ivno siluit rem turpem: sic supra “et pronuba Iuno”. aut invocat Iunonem, cum nuptiae sint quae violatae sunt. {{ancora+|609|[[Aeneis/Liber IV#605|609.]]}} {{sc|}}Nocturnis non triviis nocturnis, sed per nocturnum tempus. sacra enim Hecatae in triviis frequentantur per noctem. ideo autem Hecaten invocat, quasi quae tanti matrimonium fecerit, ut sperneret matrem. vlulata per urbes Proserpinam raptam a Dite patre Ceres cum incensis faculis per orbem terrarum requireret, per trivia eam vel quadrivia vocabat clamoribus. unde permansit in eius sacris, ut certis diebus per compita a matronis exerceatur ululatus, sicut in Isidis sacris, ubi est imitatio inventi Osiridis, quem dilaniatum a Typhone eius fratre uxor Isis per totum orbem requisisse narratur: Iuvenalis “plangentis populi currit derisor Anubis”. Hecaten autem causa invocat ultionis. unde etiam furias vocat, sed usurpative modo diras dixit: nam ‘dirae’ in caelo sunt, ut “dicuntur geminae pestes cognomine dirae”: ‘furiae’ in terris, ‘eumenides’ apud inferos: unde et tres esse dicuntur. sed haec nomina confundunt poetae. ‘ultrix’ vero, hoc est Tisiphone: nam Graece τίσις ultio dicitur. ‘ululata’ autem pro ‘ululatu quaesita’. et est participium sine verbo, ut ‘regnata’. {{ancora+|610|[[Aeneis/Liber IV#610|610.]]}} {{sc|}}Di morientis elissae aut manes dicit: unde est “vos o mihi manes este boni: quoniam superis adversa voluntas”: aut certe ἀναιρετικοὺς dicit, id est Martem et Saturnum, qui intercidunt vitae rationem, si radiis suis ortum geniturae pulsaverint: Horatius “te Iovis impio tutela Saturno refulgens eripuit volucresque fati tardavit alas”. et bene ‘tardavit’, quia necessitas fati impediri potest, non penitus eludi: sic Vergilius “nec fata vetabant stare decemque alios Priamum superesse per annos”. quidam hoc quod dicit ‘di morientis Elissae’ secundum eos tradunt, qui dicunt habere nos singulos deos nostros, ut “nec di texere Cupencum, Aenea veniente, sui”. {{ancora+|611|[[Aeneis/Liber IV#610|611.]]}} {{sc|}}accipite audite. meritumque malis advertite numen quod mali merentur. {{ancora+|612|[[Aeneis/Liber IV#610|612.]]}} {{sc|}}Avdite preces inprecationes dicit: nam non sunt preces, ut paulo post ‘inprecor arma armis’. {{ancora+|613|[[Aeneis/Liber IV#610|613.]]}} {{sc|}}infandum caput etiam in inprecatione nomen eius detestatur. adnare verbum familiae naufragio, ut in primo “huc pauci vestris adnavimus oris”, id est per tempestatem venimus. et bono colore futura praedicit, quemadmodum Homerus, qui morituros divinantes frequenter inducit. {{ancora+|614|[[Aeneis/Liber IV#610|614.]]}} {{sc|}}Fata iovis poscunt ‘fata’ dicta, id est Iovis voluntas: hic ergo participium est, non nomen. terminus haeret si hoc est inmutabile. {{ancora+|615|[[Aeneis/Liber IV#615|615.]]}} {{sc|}}Avdacis populi id est Rutulorum, sicut semper inducuntur: alibi “audacis Rutuli ad muros”. et quidam volunt ‘audacem’ apud Vergilium dici fortem quem fortuna non sequitur, ut “audax quos rumpere Pallas” et alibi “at non audaci Turno”. vexatus hoc loco ‘graviter vastatus’. {{ancora+|616|[[Aeneis/Liber IV#615|616.]]}} {{sc|}}Finibus extorris extra suas terras remotus, sicut extra solum ‘exul’. et significat quando Euandri et Tarchonis petivit auxilium. complexv avulsus ivli quia scit quam sit carus patri Ascanius. avxilium imploret sicut dictum est, ab Euandro et Tuscis. {{ancora+|617|[[Aeneis/Liber IV#615|617.]]}} {{sc|}}Indigna svorum funera aut indignorum, aut crudelia et magna, sicut veteres dicebant: ‘suorum’ autem Pallantis dicit et ceterorum. {{ancora+|618|[[Aeneis/Liber IV#615|618.]]}} {{sc|}}Pacis iniquae ut supra diximus, propter perditam linguam, habitum, nomen, quae solet victor inponere, sicut in XII. postulat Iuno. {{ancora+|620|[[Aeneis/Liber IV#620|620.]]}} {{sc|}}Sed cadat ante diem Cato dicit iuxta Laurolavinium cum Aeneae socii praedas agerent, proelium commissum, in quo Latinus occisus est, fugit Turnus: et Mezentii auxilio conparato renovavit proelium, quo victus quidem est ab Aenea; qui tamen [Aeneas] in ipso proelio non conparuit. Ascanius vero postea Mezentium interemit. alii dicunt quod victor Aeneas cum sacrificaret super Numicum fluvium lapsus est, et eius nec cadaver inventum est: unde dicit ‘mediaque inhumatus harena’. postea dictus est inter deos receptus. quidam eum cum adversum Aborigines pugnaret, †extanginem dicunt repertum. ‘ante diem’ autem, ante fati necessitatem: et bene quod passura est optat Aeneae, ut ipse “sed misera ante diem”. media ignota. {{ancora+|621|[[Aeneis/Liber IV#620|621.]]}} {{sc|}}haec precor id est sicut supra dictum est, inprecor. cum sanguine fundo quasi inprecationes ipsas suo consecraret cruore. {{ancora+|622|[[Aeneis/Liber IV#620|622.]]}} {{sc|}}Tum vos o Tyrii non sunt mandata, sed inprecationes, ut dissentiant omnibus rebus, sicut et factum est. nam si mandata sunt, quomodo ‘genus futurum’? {{ancora+|623|[[Aeneis/Liber IV#620|623.]]}} {{sc|}}Exercete id est fatigate. {{ancora+|624|[[Aeneis/Liber IV#620|624.]]}} {{sc|}}†populi aut populorum aut populis, ut Afris quoque. nec foedera sunto [pro sunt et sint] quia rupta sunt tertio. ‘sunto’ autem id est sint: et fit propter metrum addita ‘o’ tertiae personae numeri pluralis modi indicativi, ut ‘amanto’ amant, ‘docento’ docent, ‘legunto’ legunt, ‘nutriunto’ nutriunt. Urbanus dicit, verbo eum iuris usum propter odia hereditaria. {{ancora+|625|[[Aeneis/Liber IV#625|625.]]}} {{sc|}}Exoriare exoriatur: et ostendit Hannibalem. ex ossibus secundum Anaxagoran, qui homoeomerian dicit, id est omnium membrorum similitudinem, esse in rebus creandis [id est] ex ossibus, ex sanguine, ex medullis: nam omnia pro parte sui transeunt in procreationem. Lucretius “nunc ad Anaxagorae veniamus homoeomerian”. sane Punici ex ossibus dicunt oriri posteros, quos nos ex sanguine. an quia post longum tempus nascetur Hannibal, ideo ‘ex ossibus’ posuit? {{ancora+|626|[[Aeneis/Liber IV#625|626.]]}} {{sc|}}face dardanios incendiis urbium Italarum. ferroque exercituum caedibus. sequare pro ‘sequere’. {{ancora+|627|[[Aeneis/Liber IV#625|627.]]}} {{sc|}}nunc olim modo ‘olim’ futuri temporis: et quidam separant pronuntiantes, ut sit ‘nunc’ modo, ‘olim’ postea, quasi dicat ‘vel nunc vel olim, quocumque dabunt se tempore vires’, quia quotienscumque valuerunt Poeni bella renovaverunt: nam ideo ait ‘pugnent ipsique nepotesque’. {{ancora+|628|[[Aeneis/Liber IV#625|628.]]}} {{sc|}}litora litoribus contraria aut quia in foedere cautum fuit, ut neque Romani ad litora Carthaginiensium accederent, neque Carthaginienses ad litora Romanorum: aut potest propter bella navalia accipi inter Romanos et Afros gesta. fluctibus undas inprecor [post et] propter illud quod in foederibus similiter cautum est, ut Corsica esset media inter Romanos et Carthaginienses. {{ancora+|629|[[Aeneis/Liber IV#625|629.]]}} {{sc|}}Pugnent ipsique nepotes potest et ad civile bellum referri. {{ancora+|632|[[Aeneis/Liber IV#630|632.]]}} {{sc|}}Breviter festinatione mortis: simul nectit causam morarum et ipsi et sorori. barcen hoc cognomen familiae Hannibalis fuit. {{ancora+|633|[[Aeneis/Liber IV#630|633.]]}} {{sc|}}patria antiqua hoc est Tyros, quae ante eius patria fuit. huc siste huc adduc, ut “et cum grege sistit ad aram”. hinc et ‘sistatur’ dicimus, id est adducatur: nam ‘stare’ aliud est. nec aliter possumus dicere, quam ‘sta hic’, ‘siste huc’. fallit autem plerumque verbi similitudo, quia dicimus ‘sto’ et ‘sisto’, cum diversa significent. {{ancora+|635|[[Aeneis/Liber IV#635|635.]]}} {{sc|}}corpus properet f. s. l. bona est industria hoc loco, quia cum moram velit fieri, ea loquitur, ut festinare videatur. spargere lympha sacrificantes diis inferis aspergebantur aqua, ut “spargens rore levi et ramo felicis olivae”; superis abluebantur, ut “donec me flumine vivo abluero”: modo autem inferis sacrificat, ut ‘sacra Iovi Stygio’. {{ancora+|636|[[Aeneis/Liber IV#635|636.]]}} {{sc|}}monstrata vel quae ipsa monstravi, vel quae sacerdos. piacula purgationes: alias sacrilegia. {{ancora+|637|[[Aeneis/Liber IV#635|637.]]}} {{sc|}}Sic veniat quemadmodum praeceptum est: ne praemitteret aut praecederet. tege corona, ut et ipsa tardaret. {{ancora+|638|[[Aeneis/Liber IV#635|638.]]}} {{sc|}}sacra ‘sacrum’ est quod ad deos pertinet, ‘profanum’ quod ad homines. iovi stygio hoc est Plutoni. et sciendum Stoicos dicere unum esse deum, cui nomina variantur pro actibus et officiis. unde etiam duplicis sexus numina esse dicuntur, ut cum in actu sunt, mares sint; feminae, cum patiendi habent naturam: unde est “coniugis in gremium laetae descendit”. ab actibus autem vocantur, ut ‘Iuppiter’ iuvans pater; ‘Mercurius’ quod mercibus praeest; ‘Liber’ a libertate. sic ergo et modo Iovem Stygium dicit inferis sacrificatura, ut alibi “Iunoni infernae dictus sacer”. hinc et Iovis oratio “caelicolae mea membra dei quos nostra potestas officiis divisa facit”. quae rite incepta paravi ordo est: sacra quae paravi, animus est rite perficere. {{ancora+|639|[[Aeneis/Liber IV#635|639.]]}} {{sc|}}perficere est animus mire: quamdiu enim Aeneas praesens erat non omnino desperans trahebat exitium. curis utrum amoribus, an rei susceptae?. {{ancora+|640|[[Aeneis/Liber IV#640|640.]]}} {{sc|}}Dardaniique rogum capitis in quo eius imago fuerat. et bene suum rogum illius dicit, ne suspicionem faciat. permittere flammae incendere. {{ancora+|641|[[Aeneis/Liber IV#640|641.]]}} {{sc|}}Studio anili aut pro aetatis possibilitate: aut pro industria qua utuntur aniculae: aut pro voluntate obsequendi. alii ‘celebrabat’ legunt, quia antiqui hoc verbum in velocitate ponebant. Accius “celebri gradu gressum adcelerate”. {{ancora+|642|[[Aeneis/Liber IV#640|642.]]}} {{sc|}}At trepida hoc est festina: nam moritura nihil timebat. trepida] festina, id est occasione vix data. coeptis inmanibus effera furiata saevis cogitationibus. ‘effera’ autem nimis fera. {{ancora+|643|[[Aeneis/Liber IV#640|643.]]}} {{sc|}}sanguineam aciem more suo ostendit eam furentem vultu, gestu, voce. {{ancora+|644|[[Aeneis/Liber IV#640|644.]]}} {{sc|}}maculisque trementis interfusa genas hoc est trementes genas interfusas habens maculis. pallida morte futura aut pallidior, quam solent homines esse post mortem: aut ‘pallida’ omine mortis futurae. aut ‘pallida’ conscientia mortis futurae. {{ancora+|646|[[Aeneis/Liber IV#645|646.]]}} {{sc|}}Furibunda furenti similis. sane quidam volunt, Vergilium ubique Didonis tamquam flaminicae facere mentionem: apud veteres autem flaminicam scalas plus tribus gradibus nisi Graecas scandere non licebat, ne ulla pars pedum eius crurumve subter conspiceretur, eoque nec pluribus gradibus sed tribus, ut in ascensu duplices nisus non paterentur extolli vestem aut nudari crura. nam ideo et Graecae scalae eliguntur, quia ita fabricantur, ut omni ex parte compagine tabularum clausae sint, ne aspectum ad corporis aliquam partem admittant. et sciendum siquid caeremoniis non fuerit observatum, piaculum admitti. hic autem piaculum admittitur, quod ipsa Dido ait ‘sacra Iovi Stygio’ et reliqua: nam et supra ait ‘magicas invitam’ et reliqua. hoc vero loco plenius eam flaminicae ritum excessisse declarat, ubi de gradibus loquitur dicens ‘interiora domus’ et reliqua: neque enim potest esse altum quod tribus tantum gradibus conscenditur: unde apparet plures gradus a tribus fuisse, quod plenius de Anna subiunxit ‘sic effata gradus evaserat altos’. {{ancora+|647|[[Aeneis/Liber IV#645|647.]]}} {{sc|}}Non hos quaesitum munus in usus quem Aeneas non ad hunc usum reliquerat: et, ut supra diximus, secundum Homerum vertitur munus in perniciem. tale est in bucolicis “hos illi, quod nec bene vertat, mittimus haedos”. {{ancora+|648|[[Aeneis/Liber IV#645|648.]]}} {{sc|}}cubile cubandi locum dixit. {{ancora+|649|[[Aeneis/Liber IV#645|649.]]}} {{sc|}}Et mente consilio. {{ancora+|651|[[Aeneis/Liber IV#650|651.]]}} {{sc|}}Devsque sinebant aut Iuppiter qui Aeneam abscedere conpulit: aut amor, aut necessitas fati. {{ancora+|653|[[Aeneis/Liber IV#650|653.]]}} {{sc|}}Vixi excusat vitae abruptionem, quia dicit Plato magna poena adfici animas eorum qui vitam ante tempus relinquunt. et quem dederat cursum fortuna peregi non natura, nec fatum. tribus enim humana vita continetur: natura, cui ultra centum et viginti solstitiales annos concessum non est; fato, cui nonaginta anni, hoc est tres Saturni cursus, exitium creant, nisi forte aliarum stellarum benignitas etiam tertium eius superet cursum: fortuna, id est casu, qui ad omnia pertinet quae extrinsecus sunt, ut ad ruinam, incendia, naufragia. bene ergo dixit ‘Fortuna’: sic Cicero in Philippicis “multa mihi inminere videbantur praeter naturam praeterque fatum”, id est gladii Antonii ex casu. {{ancora+|654|[[Aeneis/Liber IV#650|654.]]}} {{sc|}}magna cogitatione eorum qui me non viderunt, sed factis cognoverunt. sub terras ibit imago bene imaginem dixit: valde enim quaeritur apud philosophos, quid illud sit quod inferos petat. nam tribus constamus: anima, quae superna est et originem suam petit: corpore, quod in terra deficit: umbra, quam Lucretius sic definit, †’supra spoliatus lumine aer’. ergo umbra si ex corpore creatur, sine dubio perit cum eo, nec est quicquam reliquum de homine quod inferos petat. sed deprehenderunt esse quoddam simulacrum, quod ad nostri corporis effigiem fictum inferos petit: et est species corporea, quae non potest tangi, sicut ventus: hinc in sexto “corpora viva nefas Stygia vectare carina”. hanc autem rem etiam Homerus requirit simulacro Herculis apud inferos viso. et sciendum simulacra haec esse etiam eorum qui per apotheosin dii facti sunt: unde aut visi esse apud inferos aut illuc descendisse dicuntur. Horatius de Libero “te vidit insons Cerberus aureo cornu decorum”. sciendum tamen, abuti poetas et confuse vel simulacrum vel umbras dicere. {{ancora+|655|[[Aeneis/Liber IV#655|655.]]}} {{sc|}}Urbem praeclaram statvi non est contrarium illi loco ‘pendent opera interrupta’: [quia illud ex persona poetae dictum est] nam licet paululum aliquid superesset, quantum ad ipsam pertinet fecerat: ut “urbemque paratam”, item paulo post “urbemque tuam”. et re vera civitati quid superest factis muris, templo posito et theatro, foro, senatu? quibus adiunguntur etiam privatae aedes, ut “pars optare locum, tecta et concludere sulco”. mea moenia vidi a me facta: et pertinet ad adfectum, ut “quam vestrae fecere manus”. {{ancora+|656|[[Aeneis/Liber IV#655|656.]]}} {{sc|}}Vlta virum puniendo eius interfectorem: nam ideo addidit ‘poenas inimico a fratre recepi’. et re vera nulla avari maior est poena, quam amittere pecuniam propter quam commiserat scelus. bene autem ‘recepi’, quasi debitas, vel quod partem maximam civium sollicitavi. ergo hoc dicit: feci illud et illud: felix nimirum fuissem, si tantum Aeneas Carthaginem non veniret. alii haec quasi per interrogationem volunt accipi, ut nihil dicat esse perfectum: ‘numquid urbem statui? numquid ulta sum virum? numquid a fratre poenas recepi? felix tamen fuissem, si vel hoc tantum contingeret ut Carthaginem non veniret Aeneas’. et hanc varietatem gignit hic sermo ‘tantum’: nam ad utrumque admittitur: tamen melior est sensus superior, quem non nulli sic exponunt propter ‘pendent opera interrupta’, ut ordo sit ‘urbem praeclaram et mea moenia statui vidi, hoc est vidi dum statuerentur’. {{ancora+|659|[[Aeneis/Liber IV#655|659.]]}} {{sc|}}Os inpressa toro adplicito ore ad lectulum: vel ‘os’ faciem: aut quasi amatrix, ut “stratisque relictis incubat”: aut certe quasi peritura insensibili rei dat sensum, et sic ad lectulum loquitur, ut ad hastam Turnus “te Turni nunc dextra gerit”, Mezentius ad equum “Rhoebe diu, res siqua diu mortalibus ulla est”. {{ancora+|660|[[Aeneis/Liber IV#660|660.]]}} {{sc|}}Sic sic quasi interrogatio et responsio: et placet sic inultam perire, vel hoc genere mortis? placet. et hoc eam se loco intellegimus percussisse: unde alii dicunt verba esse se ferientis. alii ita distinguunt ‘sed moriamur ait’ et sic post adiciunt ‘sic iuvat ire sub umbras’, ut dubitaverit an inulta deberet mori, deinde ultionis difficultatem circumspiciens dixerit ‘sic iuvat ire sub umbras’. {{ancora+|661|[[Aeneis/Liber IV#660|661.]]}} {{sc|}}Havriat hunc oculis ignem aut videat omina tempestatis futurae, quia navigantibus malum omen est, si rogalis flamma videtur: aut certe satisfaciat suae crudelitati. ab alto a mari. {{ancora+|662|[[Aeneis/Liber IV#660|662.]]}} {{sc|}}dardanus pro Dardanius: Plautus “natus Argis ex Argo patre” (Am. 98): vel quod ipse Aeneas ante Dardanus dictus est. et nostrae secum ferat omina mortis ut Aeneas quoque per vim maturius obeat. et bene infausta omnia inprecatur ei, quia ad novi regni auspicia properat. {{ancora+|663|[[Aeneis/Liber IV#660|663.]]}} {{sc|}}Inter talia per talia, ut “hunc inter fluvio Tiberinus amoeno”. {{ancora+|664|[[Aeneis/Liber IV#660|664.]]}} {{sc|}}conlapsam aspiciunt non induxit occidentem se, sed ostendit occisam. et hoc tragico fecit exemplo, apud quos non videtur quemadmodum fit caedes, sed facta narratur. {{ancora+|665|[[Aeneis/Liber IV#665|665.]]}} {{sc|}}Sparsasque manus aut perfusas sanguine: aut morte resolutas. {{ancora+|667|[[Aeneis/Liber IV#665|667.]]}} {{sc|}}Femineo vlulatu proprio feminarum. Horatius “et illa non virilis eiulatio”. {{ancora+|670|[[Aeneis/Liber IV#670|670.]]}} {{sc|}}Antiqua Tyros vel nobilem dicit: vel illud ostendit, quia Carthago ante Byrsa, post Tyros dicta est, post Carthago a Cartha oppido, unde fuit Dido, inter Tyron et Beryton. {{ancora+|672|[[Aeneis/Liber IV#670|672.]]}} {{sc|}}Avdiit exanimis id est territa: nam ut supra diximus ‘exanimatus’ mortuus est. {{ancora+|673|[[Aeneis/Liber IV#670|673.]]}} {{sc|}}Ora soror foedans cruentans, sanguine foedans. {{ancora+|674|[[Aeneis/Liber IV#670|674.]]}} {{sc|}}Nomine clamat aut Didonem vocat, ut supra diximus, Poenorum lingua viraginem: nam Elissa dicta est; sed virago est vocata, cum se in ignem praecipitavit. aut ‘nomine clamat’ nominat: sicut et Homerus dicit ἔκ τ’ ὀνόμαζεν . [sexies nominabat] aut certe vero nomine, ut solent dolentes: ut “hunc ego te Euryale aspicio”, item “mater, Cyrene mater”: hinc et ibi ait “et te crudelem nomine dicit”. et multi quaerunt, quomodo procedat hoc, cum eius nomen nusquam sequatur. sed tractum est a iure, ubi dicitur nihil interesse, utrum quis unum filium habens dicat ‘fili, heres esto’, an ‘Titi, heres esto’. ergo dicendo ‘hoc illud germana fuit’ quasi nomen dixit. sane sciendum, bene eum perturbatae integrum non dedisse sermonem. {{ancora+|675|[[Aeneis/Liber IV#675|675.]]}} {{sc|}}hoc illud germana fuit adlocutio per conquestionem. {{ancora+|676|[[Aeneis/Liber IV#675|676.]]}} {{sc|}}Hoc rogus iste mihi adludit ad historiam. {{ancora+|677|[[Aeneis/Liber IV#675|677.]]}} {{sc|}}Quid primum deserta querar?? conquestio, cur relicta sit nec ad par exitium convocata. comitemne sororem deest ‘illudne quod sprevisti comitem sororem’? et semiplene loquitur. {{ancora+|679|[[Aeneis/Liber IV#675|679.]]}} {{sc|}}tulisset abstulisset. {{ancora+|680|[[Aeneis/Liber IV#680|680.]]}} {{sc|}}struxi manibus quasi sceleris contaminata, et quasi ipsa interitum sororis adiuverit. struxi manibus subaudis ‘rogos’. patrios deos Saturnum et Iunonem. {{ancora+|681|[[Aeneis/Liber IV#680|681.]]}} {{sc|}}Posita exanimata: Statius “postitusque beata morte pater”. crudelis †illum crudelem dicit, quod sit dubium, tu an ego. {{ancora+|682|[[Aeneis/Liber IV#680|682.]]}} {{sc|}}extinxti te meque soror Varro ait non Didonem, sed Annam amore Aeneae inpulsam se supra rogum interemisse. popvlvmque patresque urbemque tuam ‘patres’ id est senatum; ‘urbem tuam’ quam tu extruxisti. et quidam hoc loco volunt tres partes politiae conprehensas, populi, optimatium, regiae potestatis: Cato enim ait de tribus istis partibus ordinatam fuisse Carthaginem. {{ancora+|683|[[Aeneis/Liber IV#680|683.]]}} {{sc|}}date lymphis date lymphas ut vulnera abluam. date aut aquam: aut ‘date’, id est permittite. lavare autem cadavera satis proximis concedebatur: unde queritur mater Euryali “nec vulnera lavi veste tegens”. sane in sacris pura vestis appellatur quae neque funesta sit, neque maculam habeat ex homine mortuo. id hoc loco conprehensum accipi potest, cum Dido inducitur habuisse crinem sacratum, quo videlicet absciso posset sine cruciatu mori: prius tamen voluit ablui cruorem cum ait ‘date vulnera lymphis abluam’. plenius tamen infra ait ‘semianimemque sinu germanam’ usque ‘veste cruorem’, ut tamquam in veste pura legitimo ritu morti data haberetur, quae quod sacratum crinem habuerit, vitae fuerit inmorata: nam subiecit apte ex persona Iridis ‘hunc ego Diti sacrum iussa fero teque isto corpore solvo’. {{ancora+|685|[[Aeneis/Liber IV#685|685.]]}} {{sc|}}Ore legam muliebriter, tamquam possit animam sororis excipere et in se transferre. sic Cicero in Verrinis “ut extremum filiorum spiritum ore excipere liceret”. gradus evaserat altos id est ascenderat, rogi scilicet, qui pro qualitate fortunarum fiebant: unde in sexto ait “caeloque educere certant”. aut quia lecti antiquorum alti erant et gradibus ascendebantur, quibus superatis Anna amplectitur sororem. {{ancora+|686|[[Aeneis/Liber IV#685|686.]]}} {{sc|}}amplexa fovebat bene non ‘fovit’, sed ‘fovebat’, ut id diu factum ostenderet. {{ancora+|687|[[Aeneis/Liber IV#685|687.]]}} {{sc|}}siccabat] exprimebat vel abluebat, ut “vulnera siccabat lymphis”. an suam vestem vulneri Didonis intersertam. crvores ursurpavit: nam nec ‘sanguines’ dicimus numero plurali, nec ‘cruores’. ‘siccabat’ autem exprimebat. {{ancora+|689|[[Aeneis/Liber IV#685|689.]]}} {{sc|}}Sub pectore nunc per transitum dicit vulneris locum. {{ancora+|691|[[Aeneis/Liber IV#690|691.]]}} {{sc|}}Ter revoluta toro est aut ‘saepius’: aut promanteusis est, praesagium, propter bella Carthaginis. errantibus vicinitate mortis. {{ancora+|692|[[Aeneis/Liber IV#690|692.]]}} {{sc|}}Ingemvitque reperta atqui dixit “invisam quaerens quam primum abrumpere lucem”, sed ostendit morientes sua inprobare desideria, ut in sexto “quam vellent aethere in alto nunc et pauperiem et duros perferre labores”. {{ancora+|693|[[Aeneis/Liber IV#690|693.]]}} {{sc|}}Tunc ivno omnipotens aut pronuba, aut inferna. {{ancora+|694|[[Aeneis/Liber IV#690|694.]]}} {{sc|}}Difficilesque obitus quia supererat vita ei, quae casu, non aut fato aut natura moriebatur: ut ‘nam quia nec fato, merita nec morte peribat’, id est naturali. irin demittit olympo ut et supra diximus, trahit hoc de Alcesti Euripidis, qui inducit Mercurium ei comam secantem, quia fato peribat mariti. alii dicunt Euripidem Orcum in scenam inducere, gladium ferentem quo crinem Alcesti abscidat, et Euripidem hoc a Phrynicho, antiquo tragico, mutuatum. sane sciendum hoc ideo nunc fieri, quia certis consecrationibus solebant homines facere ut muniti essent adversus fortunae impetus, nec poterant mori nisi exauctorati illa consecratione: unde circa Didonem ista servantur. {{ancora+|696|[[Aeneis/Liber IV#695|696.]]}} {{sc|}}nam quia nec fato cum dicat Vergilius “stat sua cuique dies”, quomodo hic dicit ‘nam quia nec fato merita nec morte peribat, sed misera ante diem’? nam si fato vivimus, quid agunt merita? si pensamur meritis, quae vis fati? quomodo hic et fatum admittit et meritum? deinde cum dixerit ‘stat sua cuique dies’, quomodo hic dicit ‘ante diem’? harum rerum ratio sic redditur: sunt [et] fata quae dicuntur denuntiativa, sunt alia fata quae condicionalia vocantur. denuntiativa sunt quae omni modo eventura decernunt, ut verbi gratia ‘Pompeius ter triumphaturus est’: hoc illi fata decernunt, ut ubicumque terrarum fuerit, ter triumphet, nec potest aliter evenire: et ideo fatum quod hoc denuntiat denuntiativum vocatur. condicionale vero huius modi est ‘Pompeius si post Pharsalicum bellum Aegypti litus attigerit, ferro peribit’: hic non omni modo necesse erat ut videret Aegyptum, sed si casus illum ad aliam regionem forte duxisset, evaserat. sic et apud Homerum Achilles refert, matrem deam sibi dixisse, ut si bello Troiano se subtraheret et reducem patriae daret, alta senecta viveret, sed inglorius; si vero apud Troiam pugnando perseveraret, adeptus magnam gloriam primaevus obcumberet. vides igitur condicionem fati sub duplici eventus expectatione pendere: Achilli enim dies statuta erat, qua domum repetens senex periret, sed quia bellum non reliquit, obiit quidem ante diem fato statutum, sed nec tum sine fato, quia de gemina fati auctoritate veniebat utraque condicio. sic et Didoni decretum fuerat ut urbem praeclaram statueret, ulcisceretur virum, poenas de parricidio fratris exigeret, perveniret autem ad seram mortem sine ulla felicitatis offensa, si Troiana classis ad litus Africae non veniret, qua portum Carthaginis ingressa nec continuaretur ulterius reginae nota felicitas, nec expectaretur ad mortem dies illa sera quae fuerat constituta. haec sciens Maro inducit ipsam Didonem in extremis suis ista dicentem ‘urbem praeclaram statui, mea moenia vidi ulta virum, poenas inimico a fratre recepi, felix heu nimium felix, si litora tantum numquam Dardaniae tetigissent nostra carinae’. sic et Vulcanus respondens Veneri armari filium postulanti condicionale fatum adserit fuisse Troianis, ut si Aeneas caelestibus armis fuisset armatus, annos decem ultra quam stetit Troia duraret, nec Priamus ante idem tempus periret: quo praesidio praetermisso propagandae Troianae incolomitatis extincta condicio est: et hoc est quod ait ‘similis si cura fuisset’; et quod dicit ‘fas nobis’ et reliqua, hoc est per fata licuisset, si enim nefas est obviare fatis, fas est omne quod permittente fatorum lege praestatur. ergo sensus hic est: cura, quae tibi nunc est, si stante Troia fuisset, armari filium tuum mihi per fata licuisset, propter rationem scilicet condicionalis fati, et vitam Priami et regna Troiae tam Iuppiter quam fata servassent, cum hoc decreti condicio contineret. ergo ‘stat sua cuique dies’ aut denuntiativo fato et mutationem omnino non recipit, aut condicionali et, si eventum alterum casus adtulerit, non expectata die adceleratur interitus: quod ergo dixit ‘nam quia nec fato merita nec morte peribat’, nolo illum putes universa confundere: illi enim dicuntur non fato perire sed merito, qui maxima in deos et non ignoscenda committunt, ut Salmoneus, ut contemptor divum Mezentius, ut Tityus, ut Ixion: quos si fato dixeris oppetisse, purgaveris; nam qui excedunt delinquendi modum ipsi sibi poenam sanciunt, quam si fatis inputandam putaveris, excusas peremptorum reatum. hoc est ergo quod dicit ‘nam quia nec fato’, id est denuntiativo, ‘merita nec morte’, id est nullo inmani crimine commisso, sed ‘misera ante diem’, hoc est uno de condicionalibus fatis statuto: si Troianae classis non contigisset adventus. {{ancora+|697|[[Aeneis/Liber IV#695|697.]]}} {{sc|}}Sed misera ante diem non est contrarium quod dicit in decimo “stat sua cuique dies”: nam, ut saepe diximus, secundum sectas loquitur; et hoc secundum alios, illud secundum alios dictum est. quamquam grammaticae responsioni possit sufficere “omnia vincit amor. [et nos cedamus amori]”. furore quia pudica in amorem devenerat. {{ancora+|698|[[Aeneis/Liber IV#695|698.]]}} {{sc|}}Flavum crinem matronis numquam flava coma dabatur, sed nigra: unde Iuvenalis “et nigro flavum crinem abscondente galero”. huic ergo dat quasi turpi: vel quia in Catone legitur de matronarum crinibus “flavo cinere unctitabant ut rutili essent”. {{ancora+|699|[[Aeneis/Liber IV#695|699.]]}} {{sc|}}Caput damnaverat necdum eam morti destinaverat. potest accipi ‘Stygioque caput damnaverat Orco’, ut Didonem voto liberaret, quod semper omnes optant, ut sine cruciatu moriantur: nam subiunxit ‘hunc ego Diti sacrum’ et reliqua, id est libero. vel illud ab Orco nondum liberaverat, cum illa devotum crinem adhuc retinens inter reos esset. ergo cuiuscumque debiti, id est reatus damnatio finem facit. ‘damnare’ autem est damno adficere, id est debito liberare. ideo et cum vota suscipimus, rei voti dicimur, donec consequamur beneficium et donec condemnemur, id est promissa solvamus, ut “damnabis tu quoque votis”. et bene poeta non ait ‘illam damnaverat’, sed ‘caput’ ipsum, unde crinis fuerat auferendus. {{ancora+|700|[[Aeneis/Liber IV#700|700.]]}} {{sc|}}Iris roscida quia cum nubibus est, quae rore non carent. adverso sole bene naturalem rem expressit. Iris enim nisi e regione solis non fit, cui varios colores illa dat res, quia aqua tenuis, aer lucidus et nubes caligantes inradiata varios creant colores. {{ancora+|703|[[Aeneis/Liber IV#700|703.]]}} {{sc|}}sacrum ivssa fero Euripides Alcestin Diti sacratum habuisse crinem dicit, quod poeta transtulit ad Didonem. corpore solvo id est animam tuam, quia ait supra ‘nexosque resolveret artus’. {{ancora+|704|[[Aeneis/Liber IV#700|704.]]}} {{sc|}}Omnis et una uno impetu effusa est vita, id est anima. dilapsus calor secundum eos qui dicunt animam calorem esse, qua recedente corpus friget, ut “corpusque lavant frigentis et ungunt”. {{ancora+|705|[[Aeneis/Liber IV#705|705.]]}} {{sc|}}In ventos vita recessit id est anima, ut in quarto georgicorum “quemque sibi tenues nascentem arcessere vitas”. et dicendo ‘in ventos’ aut eos sequitur, qui animam aerem dicunt, hoc est ‘in materiam suam rediit’: aut certe eos qui dicunt animam perire cum corpore, ut intellegamus ‘evanuit, in ventos recessit’, ut in nono “sed aurae omnia discerpunt”. {{Liber |Ante = Commentarius III |AnteNomen = ../Liber III |Post = Commentarius V |PostNomen = ../Liber V }} 3xpt9ieypr6q0ukn7jp96qrzkpbdgg6 0 39674 265083 134162 2026-05-09T12:59:15Z Saumache 27923 265083 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos librum III commentarius }} {{Liber |Ante = Commentarius II |AnteNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum secundum commentarius |Post = Commentarius IV |PostNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum quartum commentarius }} ===PROLOGUS=== Secundum interrogationem Didonis post insidias Graecorum et casus suorum proprios errores exsequitur, quos pertulit antequam ad Africam perveniret, ordine ut supra diximus commutato: nam rectum operis initium est "fracti bello fatisque repulsi". fuga autem eius haec est. relinquens Ilium Idam tenuit, inde Antandrum civitatem, iuxta quam factis navigiis tenuit Thraciam, in qua Aenum constituit, ut multi putant. mox prodigiis territus Delum tenuit. illic accepto augurio, errore patris praetervectus Cycladas venit ad Cretam: ubi cum pestilentia laboraret, a diis penatibus monitus ad Strophadas delatus est insulas. inde praetervectus maritima Graeciae apud Epirum susceptus est Heleni hospitio. unde profectus Calabriam tenuit, et illinc statim territus adventu Diomedis abscessit, navigavitque usque ad Scyllam et Charybdin, quae sunt Aetnae vicinae. unde vento pulsus circumita maxima parte Siciliae Drepanum venit, ubi secundum Vergilium perdidit patrem. inde, ut est in primo, ad Didonis regna pervenit. Ad v. 1 Postquam haec particula conectendis adiungitur rebus, ut "postquam altos tetigit fluctus": sic enim dictis sequentia copulantur. res quamvis multa prout locus exigit significet, modo nomen vel imperium, ut "res Agamemnonias": aut 'res' hic pro universo statu Asiae. bene autem asiae, quasi tertiae orbis partis: nam Phrygia in Asia est, Ilium in Phrygia, sed minore. priamique evertere gentem non est iteratio; nam potuit aliud sine alio fieri, ut vel Phrygia tota everteretur, vel solum Ilium perisset. Ad v. 2 Gentem inmeritam bene 'gentem': nam Laomedontis et Paridis culpa universa gens perire non debuit. visum superis ut ipse ait, Neptunum Iunonem Minervam vidisse se eversores Troiae. laus Ilii est, quod non nisi dii potuere subvertere. quotienscumque autem ratio vel iudicium non apparet, 'sic visum' interponitur, ut Horatius "sic visum Veneri", cum amorem ostenderet non esse pulchritudinis. et bene accusatio in deos habet quandam venerationem; alioquin sacrilegium est. Ad v. 3 Superbum ilium nobile. 'Ilium' autem Vergilius neutro tantum genere declinat, Horatius etiam feminino, ut "non semel Ilios vexata". sane modo 'Ilium' proprie de civitate dixit, nam regio 'Troia' est: quamvis interdum pro civitate provinciam ponat, ut "et campos ubi Troia fuit". hvmo fumat neptvnia troia 'humo' ab humo, id est funditus, ut significet patriae suae solum quoque arsisse. sane quaeritur, quo modo dixerit 'cecidit' et 'fumat'. sed aut per licentiam poeticam tempus pro tempore posuit, ut "meminisse horret luctuque refugit": aut certe naturam rerum expressit; nam ruina in brevi fit, fumus vero longo permanet tempore. nam quod ait Probus, ad discernendum tempus circumflectendam ultimam syllabam, ut intellegamus 'fumavit', non procedit, quia 'pone' tantum [verbum] in ultima habet accentum, ut significet 'retro'. neptunia Troia bene et subtiliter etiam diis invidiam commovet, ut ea quoque cecidisse dicat quae putabantur deorum. sane fabula talis est. Laomedon, rex Troianorum, sollicitus pro opibus suis petit ab Apolline et Neptuno, ut Ilium cingerent muris mercede promissa. quo impetrato quae diis promiserat denegavit. sed Neptunus iratus cetos, id est beluam marinam inmisit: quod malum Troiani passi sunt nece filiarum, quas belua comedebat, donec apertiore responso Hesiona Laomedontis filia monstro exponeretur, quam Hercules Troia eversa liberavit et amico suo Telamoni dedit uxorem. sane Laomedonte occiso Priamo Phrygiae donavit imperium. Ad v. 4 Diversa exilia multi ad illud referunt "magnum quae sparsa per orbem". constat namque diversas partes orbis tenuisse Troianos, ut Helenus, ut Antenor: sed melius est specialiter hoc Aeneae dare, qui conpulsus auguriis est diversas terras, hoc est e regione positas, quaerere. ideo 'incerti quo fata ferant'. desertas autem a Dardano accipe; nam ubique uberes esse eas legimus, ut "atque ubere glaebae". aut 'desertas', ut quidam volunt, quas et tenuimus et deseruimus, ut Cretam et Thraciam. Ad v. 5 Avguriis agimur divum pro ostentis, id est ex flamma, quae tempora Ascanii pasta est, cursu stellae, Creusae admonitione, quae dixit "et terram Hesperiam venies". Ad v. 6 Sub ipsa antandro iuxta Antandrum. est autem civitas Phrygiae, dicta Antandros, vel quod de Andro insula eam condiderunt coloni, quasi ἀντὶἌνδρου , vel quia Graeci venientes per Thraciam cepere Polydorum, pro cuius pretio hanc accepere civitatem, quae ex facto nomen accepit, Antandros, id est propter virum data: quamvis huic opinioni Vergilius non consentiat. fertur tamen quod post acceptum pretium a Graecis occisus sit lapidibus. alii a Polymestore occisum dicunt post eversam Troiam et in maria praecipitatum. cuius cum mater Hecuba agnovisset cadaver, cum captiva duceretur, flendo in canem conversa est, cum se praecipitare vellet in maria: quod ideo fingitur, quia nimio dolore inaniter Graecis conviciabatur. non nulli adserunt, Antandron insulam esse vicinam Troianis regionibus. ab hac [populos] incolas coactos loci angustia ad vicina litora profectos civitatem Antandron ex nomine patriae condidisse. phrygiae idae ad discretionem Cretensis. molimur fabricamus, paramus. et bene petiit loca, in quibus et lateret et navigia praepararet. Ad v. 7 Incerti quo fata ferant quia quisquis navigat, licet mente destinet locum, quo tamen feratur incertus est. incerti] [ergo] non 'ignari', quibus dictum erat, ut Italiam peterent; sed 'incerti', ubinam esset Italia. ubi sistere detur a praeteritis tractum est, quia nec in Thracia permansit, nec in Creta. ubi sistere detur propter diuturnum errorem et quia, sicut dictum est, ad multa delatus loca est. aut propter dubietatem oraculorum: certum enim erat, nos a Troia debere proficisci, incertum tamen, ubi esset consistendum. Ad v. 8 Contrahimusque viros colligimus: unde est "unam quae Lycios", item "et fratres Lycia missos et Apollinis agris": eos scilicet qui ad auxilium venerant. vix mox, ut "vix e conspectu Siculae telluris". prima aestas aut vernum tempus dicit, aut prima ‹pars› aestatis, quia est et adulta et praeceps. quamvis Palaephatus tradat, capto Ilio Aeneam post triennium navigasse. Ad v. 9 et haec coniunctio velocitatem videtur ostendere. dare fatis excusat in relinquenda Troia fati necessitatem. pater Anchises ut agendarum rerum auctoritatem adsignet Anchisae. ut diximus servat τὸ πρέπον , ut pater iubeat. Ad v. 10 litora cum patriae lacrimans amat poeta quae legit inmutata aliqua parte vel personis ipsis verbis proferre. Naevius enim inducit uxores Aeneae et Anchisae cum lacrimis Ilium relinquentes his verbis "amborum uxores noctu Troiade exibant, capitibus opertis, flentes ambae, abeuntes lacrimis cum multis". hoc iste Aenean eodem in tempore eiusdem rei causa inducit fecisse, cum dicit 'litora cum patriae lacrimans portusque relinquo'. et multi tradunt hoc in primo dictum "Troiae ab oris". Ad v. 11 campos ubi Troia fuit hoc est quod ait "omnis humo fumat Neptunia Troia". exul quasi trans solum missus, aut extra solum vagus. Ad v. 12 Cum sociis natoque penatibus et magnis dis duo humana posuit et duo divina: patris non fit mentio, quia secundum Vergilium ad Italiam non venit. penatibus et magnis dis Varro quidem unum esse dicit penates et magnos deos; nam et in basi scribebatur magnis diis. potest tamen hoc pro honore dici; nam dii magni sunt Iuppiter Iuno Minerva Mercurius. qui Romae colebantur, penates vero apud Laurolavinium: unde apparet non esse unum. id est Varro et alii complures magnos deos adfirmant simulacra duo virilia, Castoris et Pollucis, in Samothracia ante portam sita, quibus naufragio liberati vota solvebant. alii deos magnos Caelum ac Terram putant ac per hoc Iovem et Iunonem. dii penates a Samothracia sublati ab Aenea in Italiam advecti sunt, unde Samothraces cognati Romanorum esse dicuntur. quos inter cetera ideo magnos appellant, quod de Lavinio translati Romam bis in locum suum redierint: quod imperatores in provincias ituri apud eos primum immolarint: quod eorum nomina nemo sciat: quod praesentissimi sentiantur; nam cum ambae virgines in templo deorum Lavini simul dormirent, ea quae minus casta erat fulmine exanimata alteram nihil sensisse. quos Romani penitus in cultu habent, quos nisi sacerdoti videre fas nulli sit, qui ideo penates appellantur, quod in penetralibus aedium coli soleant; nam et ipsum penetral penus dicitur, ut hodie quoque penus Vestae claudi vel aperiri dicitur. Ad v. 13 Terra procul 'procul' est quasi porro ab oculis: unde potest et 'satis longe' significare, et 'non valde', ut in V. "est procul in pelago saxum", quod satis longe fuisse intellegi non potest, ne voluptas pereat spectaculi. quamquam et hic similis possit esse significatio; brevis est enim Hellesponti transitus. vastis aut vastatis aut magnis. Ad v. 14 Thraces arant figurate; nam minus est 'quam'. acri quondam saevo et cruento. Lycurgus autem hic filius Dryantis, rex gentis Bistonum Thraciae fuit: qui ut habet fabula, dum contempnens Liberum eius amputat vites, crura sua incidit. re vera autem abstemius fuit: quos constat acrioris esse naturae, quod etiam de Demosthene dictum est. Lycurgus vero, ut alii dicunt, cum indignaretur Liberum ab omnibus gentibus coli, ut primum eum Thraciae fines cum suo comitatu introisse cognovit, comprehensas Bacchas eius flagellis verberavit, ipsum vero insequi, ut occideret, coepit. sed postquam se Liber fugiens ut evaderet praecipitavit in mare et a Thetide nympha exceptus liberatusque est, Lycurgus vites eius amputare coepit: quapropter per furorem a diis inmissum ipse sibi crura succidit. regnata participium est sine verbi origine. Ad v. 15 Hospitium antiquum aut carum, aut re vera antiquum. nam tanta inter ipsos familiaritas fuit, ut Ilione, filia Priami, Polymestori nuberet Thracum regi. sociique penates vel propter supra dictam coniunctionem Ilionae et Polymestoris, vel quia cum omni hereditate maiorum diviserant etiam deos penates Dardanus et Iasius fratres, quorum alter Thraciam, alter Phrygiam incoluit occupatam. Ad v. 16 Dum fortuna fuit scilicet bona. et simul ostendit fidem cum felicitate deficere. sane sciendum, quotienscumque fortunam solam dicimus, felicitatem intellegi: unde et fortunatos tantum felices, et infortunatos solos infelices vocamus. litore curvo perpetuum epitheton litorum est: nam quod in sexto ait "tunc se ad Caietae recto fert litore portum" significat eum ita navigasse, ut non relinqueret litus. prima loco quia apud Cretam alia fecit. modo autem Aenum significat, ut Sallustius "Aenum et Maroneam viamque militarem". quamquam Homerus dicat inde auxilia ad Troiam venisse: ergo iam fuerat. Euphorion et Callimachus hoc dicunt etiam, quod Aenum dicatur a socio Ulixis illic sepulto eo tempore, quo missus est ad frumenta portanda. fatis iniquis bene quid sit futurum praeoccupat. Ad v. 18 Aeneadas ecce nec Vergilius Aenum dicit. 'Aeneadas' autem hic secundum accusativum nomen formatum; aliter iuxta nominativum. Ad v. 19 Sacra dionaeae matri Veneri, a matre Diona secundum Homerum. et bene dispensat, ut cum adversam navigationem subiungit, Dionaeam Venerem dicat, ut hoc loco; si prosperam, de mari eam dicat esse procreatam, ut "unde genus ducis". haec autem in quantum potest, non semper, reservat. Ad v. 20 Avspicibus coeptorum operum Iovi, qui arcis deus est; Apollini propter auguria; Libero causa libertatis. nam dii alii si invocentur ad privatam pertinent causam: unde de Didone legimus "Iunoni ante omnes, cui vincla iugalia curae" propter nuptias: quamvis enim rei publicae utilitas simularetur, erat tamen etiam specialis causa Didonis. similiter et hic Aeneas sacrificat Veneri. quod autem de Libero diximus, haec causa est, ut signum sit liberae civitatis: nam apud maiores aut stipendiariae erant, aut foederatae, aut liberae. sed in liberis civitatibus simulacrum Marsyae erat, qui in tutela Liberi patris est. sed auspicia omnium rerum sunt, auguria certarum; auspicari enim cuivis etiam peregre licet, augurium agere nisi in patriis sedibus non licet. peritissime ergo Vergilius veteris consuetudinis meminit cum facit Aeneam, quia peregre, id est in Thracia agit, auspicantem, id est 'auspicibus coeptorum operum'. Ad v. 21 Mactabam in litore tavrum contra rationem Iovi taurum sacrificat, adeo ut hinc putetur subsecutum esse prodigium. ubique enim Iovi iuvencum legimus immolatum, ut "statuam ante aras aurata fronte iuvencum, iam cornu petat, et pedibus qui spargat harenam", item Iuvenalis "qui vexat nascenti robora cornu": nam in victimis etiam aetas est consideranda. Ad v. 22 forte fuit ivxta tumulus excusat dicendo 'forte fuit', quod iuxta eum locum sacrificaverit. tumulus autem dicendo, uno hoc sermone et collem et sepulcrum fuisse significat. potest enim tumulus et sine sepulcri interpretatione collis interdum accipi: nam et terrae congestio super ossa 'tumulus' dicitur. sane apparatus mortuorum 'funus' dici solet, exstructio lignorum 'rogus', subiectio ignis 'pyra', crematio cadaveris 'bustum', locus 'ustrina', operis exstructio 'sepulcrum', inscriptum nomen memoriaque 'monumentum'. quo summo in quo summo. cornea virgulta et myrtus bene legit hastis apta virgulta: nam legimus "et bona bello cornus" item "et pastoralem praefixa cuspide myrtum" et alibi "ac myrtus validis hastilibus". ergo si telis fuerat confixus, merito illic haec coaluere virgulta. 'cornus' autem declinatur ut ficus, si arbor sit: nam 'cornu' animalis indeclinabile est, licet genetivum usurparit Lucanus, ut "cornus tibi cura sinistri Lentule" (7.217). sic Cicero in Arato "huius genus" pro genu. Ad v. 23 virgulta copiose virgulta hastilia, silvam, ramos, arborem, vimen, corticem, stipitem, segetem, iacula. horrida myrtus 'horrida' ad loci faciem rettulit, non ad arboris naturam: vel certe umbrosa. myrtus sane de myrto fabula talis est. haec Myrtus ex fama de plebe antiquorum nata Graeco vocabulo Myrene vocitata est, forma pulcherrima. hanc cum quidam popularium dives et nobilis adamasset, a parentibus eius postulavit uxorem. interea latrones urbem occupaverunt: quam cum depopulantur, Myrenen, fratribus eius occisis, captivam duxerunt et in latebris condiderunt, donec alia loca vastarent. sed haec Myrene, inventa occasione, fugit et ad cives reversa est. gratulati cives eam sacerdotem Veneris esse iusserunt: quae cum sacra celebraret, unum de latronibus, per quos abrepta fuerat, in plebe cognovit, eumque conprehensum in medium vulgus extraxit. latro, poenis adactus, omnia quae intendebantur confessus est, socios quoque, ubinam essent, prodidit. sed iuvenis, qui eam ante amaverat et petierat sibi coniugem, ad investigandos latrones sibi negotium depoposcit: quos cum inventos cepisset et praemium posceret, data ei potestas est a populo, ut virginem quam amaverat in matrimonium duceret: ob quam rem irata Venus illum mori fecit, virginem autem in myrtum arborem vertit, eique quod sacerdos fuisset, praestitit, ut perpetuo et suavi odore gauderet. Ad v. 24 Accessi non ad cornum, sed ad myrtum, quae inter verbenas est. et bene matri sacrificaturus aras coronat ex myrto. silvam sicut dictum est, bene variat, ut nunc silvam, nunc vimina, nunc virgulta, nunc arborem dicat. Ad v. 25 ramis tegerem excusatio a voluntate. Ad v. 26 Monstrum bene monstrum; nam statim quid esset apparuit. et hoc proprietatis est; abusione tamen plerumque corrumpitur. Ad v. 28 Liquvntur 'li' in verbo producitur, ut hoc loco, item "canis cum montibus umor liquitur": in nomine vero brevis est, ut 'liquor'. Ad v. 29 Tabo corrupto sanguine. et est nomen casus septimi tantum, ut 'sponte' 'natu': quod si velis declinare, haec tabes, huius tabis dicis. Ad v. 30 Membra quatit causa pendet ex causa: nam timor sanguinem gelat, qui coactus gignit frigus. gelidusque coit physice loquitur et rationabiliter; nam hinc et pallor nascitur, cum se ad praecordia fugiens contrahit sanguis. Ad v. 31 rursus et alterius hoc ad id ait, non se formidolosum fuisse, ut alium ramum temptaverit. lentum vimen molle et flexuosum: unde et vietos dicimus curvos per senectutem. Ad v. 32 Temptare latentes miraculum est enim ex arbore sanguinem fluere. Ad v. 34 Multa movens animo non dicit quae, sed ex sequentibus intellegimus. cogitabam, inquit, ne forte bellum inmineret, quod sanguinem vidissem, ne lucum nympharum violassem, ne forte sanguis esset ex nymphis; amadryades namque cum arboribus et nascuntur et pereunt: unde plerumque caesa arbore sanguis emanat. nam ‹ut]2 Ovidius ait, cum Erysichthon arborem incideret, primo sanguis effluxit, post ululatus secutus est: inde Statius "nec amplexae dimittunt robora nymphae". item cogitabam, ne forte ex terra Martis iure sanguis efflueret: nam quod dicit haec se veneratum esse numina, illas constat praecessisse cogitationes. Ad v. 35 Gradivumque patrem gradivum θοῦρον Ἄρηα , id est exilientem in proelia, quod in bellantibus sit necesse est: aut gravem deum. patrem autem ideo, quia apud pontifices Mars pater dicitur. alii 'gradivum', quod gradum inferant qui pugnant; aut quod inpigre gradiantur. †alii a graditudine, quod huc et illuc gradiatur: unde Martem communem dici. non nulli eundem Solem et Vulcanum dicunt, sed Vulcanum generis esse omnis principem, Martem vero Romanae tantum stirpis auctorem. alii gradivum, quia numquam equester; aut a gradu dictum. geticis Thraciis. Getae autem populi sunt Mysiae, quae, quia lata est, multas continet gentes. Ad v. 36 Rite secundarent recte prosperos facerent. visus pro 'visa' posuit. tunc enim masculino utimur genere, cum de his loquimur, quibus videmus, ut si dicas 'nubecula obest visibus meis': si autem neutro utamur, ea quae videntur significamus, ut si hoc loco diceret 'rite secundarent visa': quod propter metrum nequaquam potuit. similia sunt nuntius et nuntium, auditus et auditum. levarent bonum ac leve facerent, id est in bonum converterent. Ad v. 38 Obluctor acrius nitentem ostendit. Ad v. 39 Eloquar an sileam parenthesis ad miraculum posita; qua magnitudinem monstri ostendit. et bene auditorem attentum vult facere. gemitus lacrimabilis potest enim esse etiam irascentis gemitus. et 'lacrimabilis' cum lacrimis, an dignus lacrimis? Ad v. 40 imo avditur tumulo ex imo tumulo, ut longe vox cum quodam defectu sonans auditu ipso miserabilior videretur. vox reddita pro 'data'. redditur enim quicquid ad nos per alterum transit: quamquam hic etiam hoc possit intellegi; nam ad eum vox missa per tumulum est. Ad v. 41 Laceras per membra dissicis; nam lacerare est saepius vulnerare, ut "lacerum crudeliter ora" de Deiphobo. parce id est parce mihi, parce tibi. vel 'sepulto parce', cui vivo nemo perpercit. sepulto modo mortuo vel iacenti significat, ut "somno vinoque sepulti" item "occupat Aeneas aditum custode sepulto"; nam sepultus est quasi sine pulsu. non enim hunc sepultum possumus dicere, cum sepultura non sit in hoc rite facta, sed fortuita sit obrutus terra. Ad v. 42 Pias bene etiam ille qui laeditur excusat Aeneam: quod pietatis grande testimonium est. 'pias' autem propter penates de excidio liberatos, aut quia sacrificabat. scelerare polluere, et est sermo Plautinus, quo hodie non utimur. nomen tamen fecit sine verbi origine, non enim dicitur 'scelero'. Ad v. 43 Externum tulit ordo est 'Troia me tibi tulit, hoc est educavit, non externum'; nam et civis Aeneae fuerat et cognatus. et cito se et Troianum esse et adfinem ostendit. aut crvor hic de stipite manat mire quasi ostendens cruorem suum. 'de stipite' de ligno ait; nam stipes vere est lignum sectum siccum. Ad v. 44 Crudeles terras id est crudelium et avarorum. ex moribus enim cultorum terrae laudantur vel vituperantur, ut "devenere locos laetos". Ad v. 45 Polydorus ego sive 'ego' distinguas, sive 'ego hic', subaudias 'sum' necesse est. et quasi δεικτικῶς , id est Polydorus sum, non stipes. Ad v. 46 telorum seges multitudo. Plautus Aulularia "stimulorum seges" (Aul. 45). sane putatur non verisimile iaculis coniectis puerum occisum, nam repugnat cum illo "Polydorum obtruncat": nam et misisse radices iacula mirum est, nisi monstruosum sit. increvit reviruit. traxit autem hoc de historia Romana. nam Romulus, captato augurio, hastam de Aventino monte in Palatinum iecit: quae fixa fronduit et arborem fecit. vituperabile enim est, poetam aliquid fingere, quod penitus a veritate discedat. denique obicitur Vergilio de mutatione navium in nymphas; et quod dicit per aureum ramum ad inferos esse descensum; tertium, cur Iris Didoni comam secuerit. sed hoc purgatur Euripidis exemplo, qui de Alcesti hoc dixit, cum subiret fatum mariti. Ad v. 47 vero adfirmative. ancipiti duplici quod et vocem audierat et sanguinem viderat. vel 'ancipiti formidine' una, quod sepulcrum laeserat, altera, quod metuere coeperat †litum ipsum. Ad v. 48 hunc polydorum licet de Polydoro superius sit relatum, tamen propter varietatem rei necesse ‹est› repeti. Priamus cum videret longa obsidione res suas in ultimo constitutas, filium parvulum Polydorum Polymestori, regi Thraciae, genero suo per Ilionam filiam, cum magno auri pondere nutriendum commendavit: qui victa Troia, auri cupiditate inpulsus, Polydorum obrutum telis occidit. Ad v. 50 Infelix aut qui iam infelix esse coeperat, aut cui etiam provisa nocuerunt. aut 'infelix', quia superstes liberis fuit, aut quia illi perfidia non ab hostibus tantum est. mandarat aphaeresis est, sive dixeris 'commendarat', sive 'amandarat'. et 'mandarat' est amoris, 'amandarat' vero odii est. et amandare est sub specie legationis aliquem relegare. furtim ne Graeci scirent. Ad v. 51 Threicio regi auxit ex provincia crudelitatem, ex qua fuerunt Diomedes, qui equos habebat, qui humanis carnibus vescebantur; Lycurgus ob iniuriam Liberi patris punitus; Tereus, qui Philomelae sorori uxoris post inlatum stuprum linguam abscidit. 'Threicio' autem pro Thracio, ut supra pro Thracia Threissa: nam solutio est Ionicae linguae. cum enim sit Θρᾷξ , Iones dicunt Θρήιξ , cuius solutio facit Threicius et Threissa. Ad v. 52 Cingique urbem obsidione videret inter ipsa principia obsidionis; nam postea iam minime poterat. Ad v. 53 ille ut opes fractae et fortuna recessit bene utrumque iunxit; saepe enim alterum sine altero valet: aut opes, aut fortuna. 'ille ut' vel 'postquam'; vel tantum quod deest 'statim', ut sit 'ille statim ut'. fortuna melior scilicet. Ad v. 54 Res agamemnonias id est imperium, vel partes Agamemnonis. victricia omnia nomina a verbo venientia cum in 'or' exeunt, masculina sunt, ut victor; cum in 'trix', feminina sunt, ut victrix; neutra vero non faciunt, nisi tantum ex numero plurali: unde est victricia. Ad v. 55 Fas omne et cognationis, et iuris hospitii. obtruncat occidit intellege: nam obtruncare proprie est capite caedere. Ad v. 56 vi violentia. vi potitur hoc autem verbum de his est quae permiscent coniugationes; cum enim sit tertiae coniugationis, infinitum modum a quarta facit, ut potiri: unde plerique decipiuntur, ut potiris dicant. Similiter fio pro 'fiere' 'fieri' facit, permixta coniugatione. quid non mortalia pectora cogis ad quod flagitium homines non conpellis, detestandi auri cupiditas. Ad v. 57 Avri sacra fames sacra execrabilis, ut "sacrae panduntur portae". alii 'sacra' devota accipiunt, unde et ver sacrum. alii sacrum pro scelestum, vel sacrilegum. tractus est autem sermo ex more Gallorum. nam Massilienses quotiens pestilentia laborabant, unus se ex pauperibus offerebat alendus anno integro publicis ‹sumptibus› et purioribus cibis. hic postea ornatus verbenis et vestibus sacris circumducebatur per totam civitatem cum execrationibus, ut in ipsum reciderent mala totius civitatis, et sic proiciebatur. hoc autem in Petronio lectum est. sane sciendum, latenter Aeneam hoc agere, ut Troianos Didoni ex infelicitatis similitudine commendet: nam et eius marito auri causa intulit necem. Ad v. 58 proceres qui processerunt ante alios. primumque parentem bene 'primum', id est ante proceres. Ad v. 59 monstra deum quae ostenderant. et modo mala; nam medium est, quia interdum dicuntur et bona. Ad v. 60 Omnibus idem animus 'idem' plus est, quam si diceret 'similis'. est unus animus aut idem consilium. et hoc iuxta disciplinam auguralem dixit, quae appellatur consensio, sicut in libro secundo dictum est. scelerata terra pro sceleratorum. Ad v. 61 Classibus avstros hypallage est; nam classes austris damus. Ad v. 62 Instavramus funus modo sepulcrum, quod virgulta avellendo diruerat: nam proprie funus est incensum cadaver. Ad v. 63 aggeritur tumulo tellus ut ostenderet verum tumulum, ne forte aliquis alius illud errore violaret. stant positae sunt. multa autem, ut supra diximus, hic sermo significat. manibus manes sunt animae illo tempore, quo de aliis recedentes corporibus necdum in alia transierunt. sunt autem noxiae, et dicuntur κατὰ ἀντίφρασιν : nam manum, ut supra diximus, bonum est; unde et mane dictum est. similiter etiam Eumenidas dicimus, Parcas, bellum, lucum. alii manes a manando dictos intellegunt: nam animabus plena sunt loca inter lunarem et terrenum circulum, unde et defluunt. Quidam manes deos infernos tradunt. quidam alios manes, alios deos infernos dicunt: plurimi ut deos caelestes vivorum, ita manes mortuorum tradiderunt. alii manes nocturnos esse eius spatii, quod inter caelum terramque est, et ideo umoris qui noctu cadit potestatem habere: unde mane quoque ab isdem manibus dictum. maestae arae Cicero pro Murena "imaginem lugentem". Ad v. 64 caeruleis vittis Cato ait, deposita veste purpurea feminas usas caerulea cum lugerent. veteres sane caeruleum nigrum accipiebant. 'vittae' autem 'caeruleae' in acerbo funere praecipue filiorum familias adhiberi solebant, sicut hic; nam Polydori funus, utpote adhuc pueri, acerbum est, et quia eius aetatis erat, ut filius familias adhuc esse potuisset. atraque cupresso nigra, funesta: nam inferis consecrata est, quia caesa numquam revirescit. moris autem Romani fuerat ramum cupressi ante domum funestam poni, ne quisquam pontifex per ignorantiam pollueretur ingressus. hinc Horatius "nec te praeter invisam cupressum ulla brevem dominum sequetur". 'atra' autem, quod atratos lares significet. atra cupresso fabula [autem] de cupresso talis est: cum haberet in deliciis Cyparissus puer cervum et ipse ab Apolline diligeretur, inprudens cervum suum iaculo occidit, eumque dum luget neglecta consolatione Apollinis, dolore consumptus est; cuius ut exstaret memoria, in luctuosam arborem, id est cupressum, mutatus est, quae defunctis adhibetur. Ad v. 65 Crinem de more aut de more gentis, ut etiam in Aegypto est: aut certe de more plangentium. Ad v. 66 inferimus inferias damus, proprie. tepido lacte statim mulcto. cymbia pocula in modum cymbae facta. Ad v. 67 Sanguinis sacri id est de victimis sumpti. ideo autem lactis et sanguinis mentio facta est, quia adfirmantur animae lacte et sanguine delectari. Varro quoque dicit mulieres in exsequiis et luctu ideo solitas ora lacerare, ut sanguine ostenso inferis satisfaciant, quare etiam institutum est, ut apud sepulcra et victimae caedantur. apud veteres etiam homines interficiebantur, sed mortuo Iunio Bruto cum multae gentes ad eius funus captivos misissent, nepos illius eos qui missi erant inter se conposuit, et sic pugnaverunt: et quod muneri missi erant, inde munus appellatum. sed quoniam sumptuosum erat et crudele victimas vel homines interficere, sanguinei coloris coepta est vestis mortuis inici, ut et ipse testatur "purpureasque super vestes velamina nota" et "purpureosque iacit flores". alii sanguinis inferendi ad adescandas defunctorum animas illa ratione consuetudinem tradunt, ut id quod amiserunt videantur accipere: sanguis enim velut animae possessio est, unde exsangues mortui dicuntur. nam et Homerus in necromantia non prius facit loqui animas, nisi sanguine gustato. alii lac et sanguinem ab hoc accipiunt, quod una res nutrit, alia nutriatur. Ad v. 68 Animamque sepulcro condimus ergo sicut dictum est bene animam lacte et sanguine ad tumulum dicit elicitam: lacte namque corpus nutritur post animae coniunctionem, et anima sine sanguine numquam est, quo effuso recedit. legimus praeterea in VI., insepultorum animas vagas esse: [ergo vagantem circum sepulcrum significat] et hunc constat non legitime sepultum fuisse. rite ergo reddita legitima sepultura, redit anima ad quietem sepulcri, quam Stoici herciscundi, id est medium secuti, tam diu durare dicunt, quam diu durat et corpus: unde Aegyptii, periti sapientia, condita diutius reservant cadavera, scilicet ut anima multo tempore perduret et corpori sit obnoxia, nec cito ad alios transeat. Romani contra faciebant, comburentes cadavera, ut statim anima in generalitatem, id est in suam naturam rediret. dicit ergo nunc sacrificiis quibusdam elicitam animam et sepulcro conditam obnoxiamque factam corpori, quod ante horrebat, quasi per vim extorta. ideo autem Stoicos medium sequi diximus, quia Plato perpetuam dicit animam et ad diversa corpora transitum facere statim pro meritis vitae prioris. Pythagoras vero non μετεμψύχωσιν , sed παλιγγενεσίαν esse dicit, hoc est redire, sed post tempus. supremum non est nomen, sed adverbium, ut "torvum clamat". ciemus autem est hoc loco: dicimus more sollemni, id est tertio 'vale, nos te ordine quo natura permiserit cuncti sequemur'. quidam dicunt eorum mortuorum nomina ter vocari, qui in aliena terra dimittuntur, ut in VI. "et magna manes ter voce vocavi". Ad v. 69 ‹ubi prima› fides pelago hoc est, ubi fidem pelago habere coepimus, nos tuto navigaturos. fides pelago quia alibi ait "totiens deceptus fraude sereni". Ad v. 70 Lenis crepitans avster duo epitheta posuit vitiose, ut diximus supra: fecit autem hoc prope in decem versibus. 'auster' autem quivis ventus: nam ad Thraciam aquilone navigatur. 'lenis' autem ideo quia superius ait "vix prima inceperat aestas", et lenes venti per aestatem sunt. Ad v. 71 deducunt proprie, ut e contrario 'subducunt'. Ad v. 72 Terraeque urbesque recedunt physicam rem dixit: ita enim navigantibus videtur, quasi ab his terra discedat. Ad v. 73 Sacra mari colitur medio ordo est: in mari medio Aegaeo colitur tellus sacra, Neptuno et Nereidum matri, id est Doridi, gratissima. fabula autem talis est: post vitiatam Latonam Iuppiter cum etiam eius sororem Asterien vitiare vellet, illa optavit a diis, ut in avem converteretur: versaque in coturnicem est. et cum vellet mare transfretare, quod est coturnicum, adflata a Iove et in lapidem conversa, diu sub fluctibus latuit. postea supplicante Iovi Latona, levata superferri aquis coepit. haec primo Neptuno et Doridi fuit consecrata. postea cum Iuno gravidam Pythone inmisso Latonam persequeretur, terris omnibus expulsa Latona, tandem aliquando adplicante se litoribus sorore suscepta est, et illic Dianam primo, post Apollinem peperit. qui statim occiso Pythone ultus est matris iniuriam. sane nata Diana parturienti Apollinem matri dicitur praebuisse obstetricis officium: unde cum Diana sit virgo, tamen a parturientibus invocatur. haec namque est Diana, Iuno, Proserpina. nata igitur duo numina terram sibi natalem errare non passa sunt, sed eam duabus insulis religaverunt. veritas vero longe alia est. nam haec insula cum terrae motu laboraret, qui fit sub terris latentibus ventis, sicut Lucanus "quaerentem erumpere ventum credidit" (3.460), oraculo Apollinis terrae motu caruit. nam praecepit, ne illic mortuus sepeliretur, ut in Vulcano, et iussit quaedam sacrificia fieri. postea e Mycono Gyaroque vicinis insulis populi venerunt, qui eam tenerent; quod etiam Vergilius latenter ostendit. quod autem diximus Dianam primo natam, rationis est: nam constat, primam noctem fuisse, cuius instrumentum est luna, id est Diana; post diem, quem sol efficit, qui est Apollo. ut autem Delos primo Ortygia diceretur, factum est a coturnice, quae Graece ὄρτυξ vocatur. Delos autem, quia diu latuit et post apparuit: nam δῆλον Graeci manifestum dicunt: vel quod verius est, quia cum ubique Apollinis responsa obscura sint, manifesta illic dantur oracula. Delos autem et civitas dicitur et insula: unde interdum recipit praepositionem. item aliter: Iuno cum vidisset Latonam a Iove adamatam, iuravit eam non parituram in terris. Iuppiter mutavit eam in coturnicem, quae Graece ὄρτυξ appellatur, et monstravit ut veniret Delon, quae illis temporibus circa omnia litora ferebatur ventis. post partum vero Latonae, quo Dianam et Apollinem peperit, Ortygia dicta est quae ante Delos nominabatur, et postea Delos, cum eam Apollo revinxisset Gyaro et Mycono, altissimis montibus. sacra mari et reliqua. sane sacrum dicitur quod rite sacratur deo, ut aedes, arae, simulacra, dona. hic igitur aedium sacrarum etsi non aperte, attamen eiusdem ritus meminit, cum de insula loqueretur, in qua praeterquam ut 'sacra' dixerat, id est sacrata, gratiam quoque posuit non solum Doridi matri Nereidum, quae traduntur deae maris, sed Neptuno etiam addidit, dominatori videlicet omnium in mari deorum. tellus maior dignitas est 'tellus', quam si dixisset insula. Ad v. 74 nereidum matri Doridi, quinquaginta nympharum matri, coniugi Nerei. neptuno aegeo quia in Aegeo mari haec insula posita est. sane inter Hellespontum et Adriaticum mare omne illud mare Aegeum appellatur, quod nomen a patre Thesei Aegeo traxit. cum enim in labyrintho Minotaurus esset inclusus et quotannis ex nobilitate Atheniensium septem pueri vel puellae ad vescendum Minotauro mitterentur, tandem dolor Theseum subiit. profectus itaque est ad Minotaurum perimendum placuitque cum patre, ut ‹si› illud monstrum vicisset, vela candida navibus daret, si forte a Minotauro fuisset oppressus, navigium cum atris velis rediret. sed cum extinxisset Minotaurum, oblitus non cum candidis, sed cum nigris velis reverti coepit, et patri in specula constituto triste sui interitus signum dedit; qui extinctum filium credens se praecipitavit in mare, unde Aegeum pelagus appellatum est. Ad v. 75 Pius arquitenens bene 'pius', aut qui ultus est matrem de Tityo, de Niobe, de Pythone: aut quia patriam stabilivit errantem. legitur et 'prius'. Ad v. 76 mycono gyaroque revinxit quidam per historiam dictum putant; nam inter Myconum et Gyarum Syrum, unam de cycladibus esse dicunt, unde fuit Pherecydes philosophus. alii nullum auctorem alium esse adserunt, qui Delon ab Apolline religatam dicat: constat enim eam ante evagatam propter Latonae partum restitisse. alii hanc insulam inter Myconum et Gyarum humilem esse dicunt, ut his quasi vinculis contineatur. 'revinxit' autem [putant] num retraxit? Ad v. 78 Coli dedit a vicinis scilicet populis. ventos contemnere propter terrae motum. Ad v. 79 Apollinis urbem Delon: et est definitio. Ad v. 80 rex anius Anius [autem], rex Deli, Apollinis sacerdos, cum trium filiarum esset parens, ne unius tantum dei esset tutus auxilio, filias numini Liberi patris devovit, qui parem ei gratiam reddens effecit, ut quidquid una attigisset verteretur in fruges, altera in vinum, tertia in oleum. id cum comperisset Agamemnon, dux Argivorum, cum mille navibus oppugnaturus iret Troiam, misit qui eas accersirent, ut posset alere Graeciae exercitum. quae cum vinctae tenerentur invocaverunt Liberum patrem, quas deus in columbas vertit et ita vincula fecit effugere: unde hodieque Deli columbas violare nefas est. hunc tamen Anium Palaefatus etiam propinquum tradit Anchisae. alii dicunt huius Anii filiam occulte ab Aenea stupratam edidisse filium nomine †an. rex et sacerdos hic Anius Apollinis filius et sacerdos fuit, qui habuit filium Andron nomine, unde Andros insula appellata est. ad quem Anchises ante Troicum bellum consultum venerat, an Salaminam peteret comes Priamo: unde et agnoscitur. rex et sacerdos maiorum enim haec erat consuetudo, ut rex esset etiam sacerdos, vel pontifex: unde hodieque imperatores pontifices dicimus. Ad v. 81 Vittis et lauro vittae sacerdotis sunt, laurus vero etiam imperatoris victoris. Ad v. 82 Anchisen amicum κατὰ τὸ σιωπώμενον intellegimus: nam quomodo fuerint amici, palam poeta non dicit. Ad v. 83 Hospitio licet Probus quaerat, quid sit 'iungimus hospitio dextras', tamen septimus casus est, id est iure hospitalitatis: nam 'ad hospitium' non potest intellegi, quia iam amicus fuit. aut sicut quidam tradunt 'iungimus dextras et hospitio tecta subimus'. Ad v. 84 templa dei et reliqua. hoc iuxta augurii genus quod stativum dicitur retulit, in quo consideratur, quo in loco auguria peragi debeant: nam ideo ait 'templa dei' et reliqua, et subiunxit 'quove ire iubes' et exinde 'da pater augurium'. sane quaeritur, cur saxum vetustum dixerit. sed traditur a plurimis, inter quos etiam Epaphus, vir peritissimus, refert, Delphis quodam tempore evenisse, ut templum religiosum ante et intactum spoliatum incensumque sit, ac post multas Corinthii urbes insulasque proximas terrae motu haustas, Delon neque antea, neque postea hoc incommodo vexatam, sicut Thucydides. quod etiam Cicero in praetura Verrinarum ita ait "tantaque vis huius religionis est et semper fuit, ut ne Persae quidem cum bellum toti Graeciae, diis hominibusque indixissent et mille navium classem Delum appulissent, quicquam conarentur aut violare aut attingere". non mirum ergo, si aut ad ‹sua› tempora poeta respondit, aut ad pristina, utpote quod religio numquam omnino vexata illo suo antiquo et vetusto saxo colebatur. vel 'vetusto' religioso. et quod 'venerabar' ait, ostendit se precatum. Ad v. 85 da propriam 'da' dic, indica; Apollo enim non dandi, sed dicendi habet potestatem. quaeritur etiam cur Aeneas cum Delum venisset, nullis prius hostiis caesis statim a precibus coeperit: quia tradunt multi, inter quos et Varro, esse aras tam Apollinis, quam filii eius non tantum Deli, sed in plurimis locis, apud quas hostiae non caedantur, sed consuetudo sit deum solemni tantum prece venerari. quod autem ait Neptuno et Apollini tauris postea sacrificatum, [et] apud alias aras hoc factum accipi oportet. propriam perpetuam, stabilem, firmam, ut "propriamque dicabo". et bene post experimentum male conditae civitatis perpetuas postulat sedes. thymbraee Thymbraeus Apollo dicitur a loco Troiae, id est agro vicino, pleno thymbra, quae satureia dicitur. et bene Deli positus Thymbraeum appellat quem in Troia adsueverat colere in agro, in quo eius et nemus est et templum, ubi a Paride Achilles occisus est: unde fingitur manu Apollinis vulneratus. ergo Thymbraeus, ut Delius; nam numina a locis frequenter nomen accipiunt: alii Thymbram locum in Delo consecratum Apollini tradunt. sane quia Graece θύμβρη facit, in derivatione η in diphthongon mutat, ut Αἴτνη Aetnaeus, Δίρκη Dircaeus. domum familiam, ut "domus tenet a quo Sergia nomen". Ad v. 86 Mansuram urbem duo petit, et urbem et perpetuitatem. 'mansuram' autem ideo: vel propter Troiam, vel propter eam, quam in Thracia condidit. serva altera non quia prima servavit, sed quia servare voluit, ut Homerus dicit. Ad v. 87 inmitis achilli veteres 'Achilli' declinabant. Ad v. 88 Quem sequimur?? quia Cadmus oraculo Apollinis bovem secutus, in Hyanteo Boeotiam condidit. veteres enim oraculis signa quibus civitatem conderent accipiebant. Ad v. 89 Da pater 'pater' religionis, ut supra diximus, nomen est. nam et hominibus datur, ut "inde toro pater Aeneas", et montibus, ut "pater Appenninus", et fluviis ut "Thybri pater" numinibus etiam, ut "quidve pater Neptune paras", item "ipse pater Danais animos viresque secundas sufficit", item "odit et ipse pater Pluton". avgurium modo oraculum, sed usurpative. augurium enim est exquisita deorum voluntas per consultationem avium aut signorum, quod tunc peti debet, cum id quod animo agitamus per augurium a diis volumus impetratum, ut in hoc loco Aeneas, postquam omnia quae volvebat animo petiit, ait 'da pater augurium'. et est species ista augurii quae legum dictio appellatur: legum dictio autem est, cum condicio ipsius augurii certa nuncupatione verborum dicitur, [quali condicione augurium peracturus sit:] quod hic facit exsequendo formas petitionis versibus supra dictis; tunc enim quasi legitimo iure legem adscribit 'da pater augurium' et reliqua. animis inlabere nostris quia Apollinis responsa semper obscura sunt, vera tamen: unde cum intellegentia oraculum postulat. Ad v. 90 tremere omnia in consequentibus quid sit 'omnia' docuit dicendo 'liminaque laurusque dei'. et hoc augurium iuxta auguralem disciplinam dictum est, quod appellatur tripudium sonivium, id est a sono, ad quod pertinet si arbor sponte radicitus cadat, si terra tremat: quod hic Aeneae factum ostendit, antequam voce divina responsa perciperet. visa repente Stoicos et Academicos secutus est, qui dicunt ea quae contra naturam sunt, non fieri, sed fieri videri: unde magica ars omnis exclusa est, sicut Plinius Secundus docet in naturali historia. Ad v. 91 Liminaque 'que' brevis est pro longa posita: quod hac ratione defenditur: aut quia omnia monosyllaba ad artem non pertinent et his licenter uti possumus, aut certe quia omne μόριον , id est particula, quae sui substantiam non habet, membrum putatur superioris orationis: quod si est, 'liminaque' quasi una pars orationis est, et potest 'que' finalitatis ratione vel produci vel corripi. lavrusque dei aut ideo singulariter, quia in Delo insula laurus Apollini consecrata est; aut lucum dicit; aut quia traditur, Latonam duas laurus amplexam Dianam et Apollinem enixam. fabula sane de lauro talis est: Daphne Penei, vel ut alii dicunt Ladonis filia, ab Apolline adamata est. a qua cum precibus et promissis non potuisset Apollo ut secum concumberet impetrare, vim ei adhibere conatus est, cumque eam insequeretur et illa fugiens defecisset lassata, terrae imploravit auxilium. quam terra hiatu facto recepit et pro ea arborem edidit, quae Graece nomen suum retinuit, Latine laurus dicitur. sed Apollo eam etiam mutatam ita dilexit, ut tutelae suae adscriberet efficeretque, ut propter virginitatem servatam semper vireret. moveri quia opinio est sub adventu deorum moveri templa. Ad v. 92 Moveri mons Cynthus: unde Cynthius Apollo. cortina locus unde oraculum datur. dicitur autem cortina, vel quod Apollinis tripos corio Pythonis tectus est, vel quod certa illinc responsa funduntur, quasi certina, vel, quod est verius, quia cor illic vatis tenetur: nam caverna quaedam in templo Apollinis fuit, ad quam Phoebas rapta vaticinabatur, ut Lucanus ostendit. alii cortinam quasi ortinam tradunt, quod inde vox oriatur. reclusis nunc apertis: alias denuo clusis. Ad v. 93 Summissi inclinati. utrum corpore an anima? an ‹quia› supplices rogamus? an, quod verum est, inclinati? et sciendum pro qualitate numinum orantes interdum ima, interdum summa respicere; nam potestates aliae caelestes sunt, aliae terrenae, aliae permixtae: unde nunc Apollinem deprecantes, terram petunt. ipse est enim et Sol et Liber pater, qui inferos petiit, ut Horatius "te vidit insons Cerberus". bene ergo terram petunt, unde ad eos responsa perveniunt, et quia Apollo etiam inferis notus est. Ad v. 94 Dardanidae ut diximus, obscura quidem, sed vera sunt omnia: nam dicendo 'Dardanidae' ostendit Italiam, unde Dardanus fuit. quod si Cretam significaret, Teucriadae diceret. duri vel futurum ostendit laborem: vel eorum arguit insipientiam, qui intellecturi non fuerant. stirpe hoc verbo Troianis factus est error. sane 'stirps' genere feminino originem significat, ut "heu stirpem invisam", masculino arborem, ut "sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum". sed Horatius contra regulam nititur, ut "stirpesque raptas et pecus et domos". Ad v. 95 Prima tellus Italia, unde Dardanus venit; Teucer enim de Creta post venit. ubere laeto quod est Italiae proprium, ut alibi "atque ubere glebae". Ad v. 96 Matrem id est terram. tractum autem est de historia: nam Brutus et filii Tarquinii cum oraculum Delphici Apollinis peterent, responsum est eius imperium fore, qui primus matrem reversus oscularetur; quod solus Brutus agnoscens, de navi egressus simulans casum osculatus est terram: unde et potitus imperio est. exquirite hoc dicendo ostendit difficultatem. Ad v. 97 hic pro illic. domus Aeneae ad illud respicit 'da propriam Thymbraee domum'. Ad v. 98 Nati natorum propter illud 'et mansuram urbem'. nam oraculum semper ad petita respondet. sane hic versus Homeri est, quem et ipse de Orpheo sustulit, item Orpheus de oraculo Apollinis Hyperborei. mire autem sequenti versu hoc ostendit dicendo 'haec Phoebus'. Ad v. 99 Tumultu quia dixit 'exquirite'. Ad v. 100 Laetitia propter promissam imperii aeternitatem. laetitia] finis enim auspicii in demonstratione conprehensus dedit petentibus laetitiae optandam gratulationem. Ad v. 101 vocet aut revocet, aut hortetur et moneat. Ad v. 102 Monumenta virorum historias. Ad v. 103 Spes discite vestras aut quasi senex loquitur: aut quia, ut supra diximus, scit se esse moriturum; ubique enim sciens futurorum inducitur. Ad v. 104 Creta Dardanus Iovis filius et Electrae, profectus de Corytho, civitate Tusciae, primus venit ad Troiam et illic parva aedificia collocavit. post cuius obitum Teucer venit ex Creta et invenit Dardani socios habitantes in vallibus. qui constituit arces et moenia. modo ergo errat Anchises, nec respiciens adventum Dardani oraculum Cretam significare argumentatur ex his quae solent ab advenis fieri. Ida, inquit, illic est, quae et in Troia ad similitudinem dicta, ut "effigiem Xanthi Troiamque videtis, quam vestrae fecere manus", item sacrorum similitudo, quae apud maiores nefas erat perire: unde Aeneas in XII. "sacra deosque dabo, socer arma Latinus habeto". iovis magni quia illic dicitur esse nutritus: quod, ut Sallustius dicit, ideo fingitur, quia primos Cretenses constat invenisse religionem. sane nati Iovis fabula haec est: Saturnus postquam a Themide oraculo comperit, a filio se posse regno depelli, natos ex Rhea uxore filios devorabat. quae natum Iovem, pulchritudine eius delectata, nymphis commendavit in monte Cretae Dictaeo, ubi eum aluerunt apes. pro quo involutum lapidem glutiendum Saturno dedit. quem cum Saturnus, fraude cognita, vehementius quaereret, et adhibiti sunt Curetes et Corybantes, qui tinnitu aeris, id est lusus excogitato genere, ut cum clipeis aereis inter se concurrerent et prohiberent audiri pueri vagitum: unde ipsi sunt matris deum ministri. sed non nulli eosdem Curetes et Corybantes dicunt. ut autem fingatur Saturnus filios suos comesse, ratio haec est, quia dicitur deus esse aeternitatis et saeculorum. saecula autem annos ex se natos in se revolvunt: unde Graece Κρόνος quasi χρόνος , id est tempus, dicitur. medio ponto potest quidem intellegi secundum Sallustium, longe a continenti. sed altior est hoc loco poetae intuitus: nam apud chorographos legimus, quae insula in quo sit mari, ut Sardinia in Africo, Delos in Aegeo, et de aliis omnibus. de Creta omnes dubitant in quo sit mari; nam parte Libycum, parte Aegyptium, parte Achaicum, parte Ionium respicit. ergo 'medio ponto', ac si dici possit 'medio pontorum', quod Latinitas non recipit. Ad v. 105 Mons idaeus ubi Idaeus derivativum est pro principali: et est Ἴδη Idaeus, ut Αἴτνη Aetnaeus. cunabula gentis nutrimenta; nam ubi iacent infantes cunae vocantur. et latenter dat gloriam Troianis dicens, eos a diis originem ducere: unde est "ab Iove principium generis": ibi enim et de Dardano et de Teucro intellegimus, quasi Iovis cive. Ad v. 106 Urbes habitant non dicit qui, sed intellegimus Cretenses. aut certe 'habitant' pro 'habitantur', ut "insinuat pavor". et primo quidem centum habuit civitates: unde hecatompolis dicta est: post viginti et quattuor, inde ut dicitur duas, Gnoson et Hierapydnam. quamvis Livius plures a Metello expugnatas dicat. uberrima regna hic decipitur, quia audiit 'ubere laeto'. Ad v. 107 Maximus unde pater fallitur; nam antiquior est Dardanus. alii 'maximus' antiquissimus tradunt; per patris autem appellationem maiorum cognationem ostendit. si rite avdita recordor bene dubitatione excusat errorem. Ad v. 108 teucrus de hoc fabula duplex est; nam et de parentibus eius dupliciter traditur. alii enim †cureas et Idae nymphae, alii, inter quos et Trogus, Scamandri filium tradunt. qui Scamander cum Creta frugum inopia laboraret, cum parte tertia populi ad exteras sedes quaerendas profectus est, ab Apolline monitus, ibi eum habiturum sedes, ubi noctu a terrigenis oppugnatus esset. cum ad Phrygiam venisset et castra posuisset, noctu mures arcuum nervos et loramenta armorum adroserunt. Scamander hos interpretatus hostes esse terrigenas, in Idae montis radicibus aedificia collocavit. qui cum adversus Bebrycas finitimos bellum gereret, victor in Xantho flumine lapsus non conparuit, qui post a Cretensibus in honorem regis sui Scamander appellatus est, filioque eius Teucro regnum traditum. qui cives e suo nomine Teucros appellavit, qui post a rege Troo Troiani dicti sunt, et templum Apollini constituit, quem Sminthium appellavit; Cretenses enim murem sminthicem dicunt. alii non Scamandrum, sed Teucrum ipsum sub condicione supradicti oraculi profectum de Creta dicunt, et civitatem et templum condidisse, et sminthos mures vocari a Phrygibus. tradunt praeterea non nulli Dardanum a Teucro in Phrygia inventum filiam suam ei sociasse, et Dardanum populares suos socero cognomines fecisse. quidam Teucrum Dardani filiam uxorem duxisse tradunt, et ideo Teucros appellatos. rhoeteas Rhoeteum promontorium Troados: licet alii 'Rhoetias' legant propter Rhoetiam Sithonis filiam. et amat Vergilius declinationes Graecas, salva regulae reverentia, in Latinas convertere ει Graecam diphthongon in 'e' longum mutans, ut Αἰνείας Aeneas, Μήδεια Medea, Ῥοίτειον Rhoeteum. Ad v. 109 Optavitque elegit, ut "pars optare locum". Ad v. 110 Habitabant vallibus imis hi sunt qui cum Dardano venerant. Ad v. 111 hinc id est de Creta, unde venerat Teucer. mater cultrix cybeli 'mater' proprie, 'cultrix' autem 'Cybeli', id est montis Phrygiae, in quo colitur, a quo et Cybele dicta est. alii dicunt Cybelum sacerdotem eius primum fuisse in Phrygia, et ab eo Cybelen dictam. non nulli 'cultrix Cybele' legunt, ut sit quasi Cybeleia. alii Cybele ἀπὸ τοῦ κυβιστᾷν τὴν κεφαλὴν , id est a capitis rotatione, quod proprium est eius sacerdotum. corybantiaque aera Corybantes δαίμονες sunt, ministri matris deum; [quos dicit Corybantes] quasi δαήμονες , qui totum sciunt. aerea autem cymbala Corybantibus, Iasionis filiis, quibus vagitum Iovis celaverunt: quos quidam Corybantes dictos ideo tradunt, ἀπὸ τῆς Κόρης ; Corybas enim Proserpina, quae Κόρη dicitur Graece, sine patre natus. alii Corybantes ab aere appellatos, quod apud Cyprum mons sit aeris ferax, quem †cypri coriam vocant. Ad v. 112 idaevmque nemus ut ostenderet Idaeum montem, qui sit in Troia, de Cretae Ida cognomen indeptum. fida silentia sacris hinc, inquit, inventum est servare sacris fidele silentium. Ad v. 113 Et ivncti currum dominae subiere leones dominas deas dicunt, ut alibi "hi dominam Ditis thalamo deducere adorti". sane dominam proprie matrem deum dici Varro et ceteri adfirmant: nam et ibi Proserpinam ideo a Vergilio dominam appellatam, quod ipsa terra esse dicatur, sicut et mater deum. sane fabula talis est. Schoenos civitas est. exinde fuit virgo Atalante, Schoenei filia, praepotens cursu, adeo ut, cum responsum accepisset, se post nuptias, ut quidam volunt, interituram, ut quidam vero, in naturam aliam commutandam, sponsos provocatos ac victos occideret. postea Hippomenes Venerem ut sibi in eo certamine adesset rogavit: a qua cum accepisset de horto Hesperidum tria mala aurea, provocavit puellam ad cursum et cum se videret posse superari, singula coepit iacere. tunc Atalante, cupiditate colligendorum malorum retenta, superata est. sed Hippomenes potitus victoria, cum gratiam Veneri vel oblitus esset, vel neglexisset referre, inpulsu eius in luco matris deum amoris inpatientia cum victa concubuit. unde irata dea in leones eos convertit et suo currui subiugavit et praecepit, ne secum umquam leones coirent. nam et Plinius in naturali historia dicit leonem cum pardalide libenter, et pardum cum leaena concumbere. ideo autem mater deum curru vehi dicitur, quia ipsa est terra, quae pendet in aere: ideo sustinetur rotis, quia mundus rotatur et volubilis est: ideo ei subiugantur leones, ut ostendatur maternam pietatem totum posse superare: ideo Corybantes eius ministri cum strictis gladiis esse finguntur, ut significetur omnes pro terra sua debere pugnare. quod autem turritam gestat coronam, ostendit superpositas terrae esse civitates, quas insignitas turribus constat. hanc eandem eram appellari, hoc est dominam tradunt. alii ipsorum leonum dominam a Vergilio dictam arbitrantur. Ad v. 114 divum ducunt qua ivssa et necessarium posuit et honestum. Ad v. 115 Gnosia regna Cretam, a Gnoso civitate eius. gnosia regna petamus [et] est argumentum a possibili. Ad v. 116 Nec longo distant cursu a Delo scilicet. et est argumentum a facili. modo ivppiter adsit aut aer, ac si diceret: tantummodo sit serenum, ut Horatius "manet sub Iove frigido venator tenerae coniugis inmemor": aut re vera Iuppiter, qui praeest insulae Cretae, quam petemus: aut quia ventos prosperos Iuppiter praestat. Ad v. 117 tertia lux hoc quidam iuxta speciem auguralem positum tradunt, quae appellatur condictio, id est denuntiatio, cum denuntiatur ut ante diem tertium quis ad inaugurandum adsit, quod Anchises, post impetrationem augurii et Apollinis responsum suadens in Cretam eundum, ostendit condictionem in tertium diem; addit enim 'modo Iuppiter adsit' et reliqua. haec et pro civitate dicitur. cretaeis quia Κρήτη , ideo Cretaeis, ut Aetnaeis. Ad v. 118 Meritos unicuique aptos; ratio enim victimarum fit pro qualitate numinum: nam aut haec immolantur quae obsunt eorum muneribus, ut porcus Cereri, quia obest frugibus, hircus Libero, quia vitibus nocet: aut certe ad similitudinem, ut inferis nigras pecudes, superis albas immolent, item tempestati atras, candidas serenitati. sane hic ostendit dicendo 'meritos' rite Neptuno et Apollini tauros immolari. 'honores' taurum figurate dixit; varietas enim ipsa idem significat. Ad v. 119 Tavrum neptuno propter futuram navigationem. tavrum tibi pulcher apollo propter oraculum datum. sane hoc loco Vergilius secutus veterum opinionem Neptunum tantum et Apollinem nominavit; dicuntur enim hi dii penates fuisse, quos secum advexit Aeneas: quamvis diversis locis alias opiniones aliorum secutus poeta de diis penatibus diversa dixerit. et quidam 'pulcher Apollo' epitheton datum Apollini reprehendunt; pulchros enim a veteribus exsoletos dictos; nam et apud Lucilium Apollo pulcher dici non vult. Ad v. 120 Nigram hiemi pecudem zephyris felicibus Albam bono usus est ordine, ut prius averteret mala, sic conciliaret optanda: frustra enim profutura poscuntur adversis sequentibus. nigram hiemi pecvdem] nam et Romani veteres diis asperioribus sacrificabant, ne nocerent. Ad v. 121 Pulsum regnis cessisse paternis non dicit quare. sed talis historia est: Idomeneus de semine Deucalionis natus, Cretensium rex, cum post eversam Troiam reverteretur, in tempestate devovit sacrificaturum se de re, quae ei primum occurrisset. contigit, ut filius eius primus occurreret: quem cum, ut alii dicunt, immolasset, ut alii vero, immolare voluisset et post orta esset pestilentia, a civibus pulsus regno Sallentinum Calabriae promunctorium tenuit, iuxta quod condidit civitatem, ut "et Sallentinos obsedit milite campos Lyctius Idomeneus". relatio ergo historiae ad iniciendum Troianis Cretam eundi desiderium pertinet: et re vera aliter ad hostis provinciam ire non poterant. Ad v. 122 Idomenea huius nominis paenultima syllaba, natura brevis, contra regulam producta est. sed quia quinque Graecae sunt linguae, Aeolica, Iaca, Dorica, Attica, communis; hinc fit ut in uno nomine varietas inveniatur, ut ecce in hoc 'Idomeneus'. communis lingua facit genetivum Ἰδομενέως , Dorica Ἰδομενεῦς , Attica Ἰδομένεως , Iaca Ἰδομενῆος . unde est hic in versu accusativus, sicut et Ilionea. Ad v. 123 Hoste hic multi distingunt. adstare esse †sub hoc: quod tunc significat, quando de his loquimur quae cadere non possunt; ut si dicas terras adstare. et ostendere vult se non temere credidisse. Ad v. 124 ortygiae de hac plenius supra dictum est. pelagoque volamus [quia] ut alibi "mare velivolum". Ad v. 125 Bacchatamque ivgis naxon aut vitibus consitam, aut celebratam Bacchis, aut ubi Bacchus ex Indis, vel ut quidam volunt post devictos gigantes egit triumphum; nam ut supra diximus, ipsi consecrata est: quae et Dia dicitur. bacchatam [ergo] in qua bacchatus sit Liber; aut ideo gratam Baccho, quod ibi cum relicta a Theseo Ariadne libentissime concubuerit, cui etiam coronam donavit, quae postea inter sidera collocata est. viridemque donusam vel a colore marmoris Lacedaemonii, vel silvestrem. Ad v. 126 Olearon non adiecit epitheton causa varietatis. niveamque paron unde candidum marmor, ut "Pariusve lapis circumdatur auro". sparsasque per aequor cycladas et hae quas dixit, cyclades sunt: unde minus est 'et alias'. 'sparsas' autem, quia nullo ordine continentur, ut stoechades, quae ἀπὸ τοῦ στοίχου dictae sunt; rectae enim sunt. cyclades vero non ideo dicuntur, quia in rotunditate sunt, sed quod longo ordine eas circumire necesse est. alii sporadas nomine cycladum dictas tradunt, quod sparsae sunt. Ad v. 127 Legimus praeterimus, ut "litoraque Epiri legimus". tractus autem sermo a nautis, quod funem legendo, id est colligendo, aspera loca praetereunt. freta concita terris vel propter promunctoria: vel quod naturale est, ut concitatiora sint maria vicinitate terrarum, quas constat anhelitum quendam ex se emittere: unde in quinto navigaturus Aeneas Eryci sacrificat. Ad v. 128 nauticus et reliqua. celeuma nauticum est hoc hemistichium. cretam proavosque petamus celeuma dicunt. et bene metro celeumatis usus est, id est anapaestico trimetro hypercatalecto. celeuma autem quasi praeceptum: unde Sallustius ait "inpediebant iussa nautarum". Ad v. 129 proavosque sane 'proavos' appellando cognationem declarat. Ad v. 130 Surgens flans, ut "et fando surgentes demoror austros": econtra non flans ponens et residens dicitur, ut "cum venti posuere omnisque repente resedit flatus". Ad v. 131 Et tandem ad desiderium pertinet navigantum; nam sequitur 'ergo avidus muros'. curetum hi Curetes sunt primi cultores Cretae. alii tradunt Curetes et Corybantes, matris deum ministros, custodes sicut dictum est pueri Iovis, ad plurimas res maximi usus hominibus extitisse. adlabimur ostendit prosperam navigationem fuisse. Ad v. 132 ergo avidus muros ordo est 'avidus urbis optatae muros molior', non 'avidus molior'. Ad v. 133 Pergameamque voco zeugma a superioribus, hoc est urbem. legitur sane in libris antiquioribus, Aeneam vere Cretam tempestate delatum locum Troiam nomine Pergamum appellavisse. alii dicunt, Pergamum in Creta conditam a Troianis captivis, qui ex classe Agamemnonis illo erant delati †ibique putant Aeneam quendam, generis auctorem, Ilio incolumi cum eo ad sacrum Apollinis venisset, gravidam hospitis filiam fecisse; ex qua ortus eodem nomine Aeneas classem Agamemnonis est adgressus hieme disiectam, cui se feruntur iunxisse hi, qui Cretam secesserant deserto Agamemnone: unde loco nomen Pergamum ab illo inditum, quod obtinuisse desertores feruntur iuxta Cydoniam. quod poetam latenter attigisse debemus accipere. gentem sociorum multitudinem, 'laetam' autem propter Pergama restituta. Ad v. 134 Amare focos sacrificia celebrare. quidam 'focos' lares et per hoc domicilia tradunt. ergo 'focos' pro 'penates' posuit. at e contrario penates pro focis, ut "flammis adolere penates". sane Varro rerum divinarum refert, inter sacratas aras focos quoque sacrari solere, ut in Capitolio Iovi, Iunoni, Minervae, nec minus in plurimis urbibus oppidisque, et id tam publice quam privatim solere fieri. focum autem dictum a fotu, ut colinam ab eo quod ibi ignis colatur; nec licere vel privata vel publica sacra sine foco fieri. quod hic ostendit poeta; focorum enim commemoratione instantium sacrificiorum mentio inducitur: quod ita esse multis locis docetur. quidam aras superorum deorum volunt esse, medioximorum, id est marinorum focos, inferorum vero mundos. arcemque attollere tectis poetica periphrasis, id est domos aedificare: nam arx est in civitate munitus locus. Ad v. 135 Fere 're' longa est. sicco subductae litore puppes in siccum subductae litus. Ad v. 136 Operata ivventus perfecit sacrificia propter conubia et novas sedes, quia apud veteres neque uxor duci neque ager arari sine sacrificiis peractis poterat, ut alibi "laetis operatus in herbis", item Iuvenalis "et matutinis operatur festa lucernis". Ad v. 137 subito cum id est cum subito. Ad v. 138 Corrupto caeli tractu hic est ordo pestilentiae, ut Lucretius docet: primo aeris corruptio, post aquarum et terrae, mox omnium animalium. notandum sane Apolline offenso pestilentiam semper creari: quod etiam Homerus ostendit, cum eum armatum inducit sagittis: unde et Apollo dicitur secundum aliquos ἀπὸ τοῦ ἀπολλύειν . contra si citharam teneat, mitis est: unde Horatius "condito mitis placidusque telo supplices audi pueros Apollo". miseranda metonymia 'quae miseranda facit'. Ad v. 139 arboribusque satisque lues quidam dicunt diversis numinibus vel bene vel male faciendi potestatem dicatam, ut Veneri coniugia, Cereri divortia, Iunoni procreationem liberorum, sterilitatem horum tam Saturno quam Lunae; hanc enim sicut Saturnum orbandi potestatem habere. Ad v. 140 Linquebant dulces animas item alibi "et cum frigida mors anima seduxerit artus". quare anima dicitur relinqui et non magis relinquere? secundum eos scilicet qui dicunt animam esse perpetuam et ad diversa corpora transitum facere: quod si est, bene dicimus, nos animas linquere, quorum nihil praeter corpus est: nam anima perpetuitatis est. unde Palinurus in sexto "nunc me fluctus habet", hoc est corpus, quod solum meum est. aut certe simpliciter 'animas dulces linquebant', quia morientibus maxime dulces videntur: Terentius "animam relinquam potius quam illum deseram". aut aegra trahebant duo mala significat, aut mortem aut aegritudinem prolixam. 'aegra' autem aegrota. et bene addidit 'corpora', quia et animus aeger potest esse. Ad v. 141 Exurere sirius agros Sirius stella est in ore canis posita, quae annis omnibus oritur circa VIII. K#1123. Iulias, quae orta plerumque pestilentiam toto anno facit, plerumque paucis diebus, interdum innoxia nascitur. hinc est "et in totum regnaret Sirius annum", item supra "et letifer annus". tunc autem pestilentiam creat, si in hanc rem etiam ceterorum consentiat cursus astrorum. sane canicula, in cuius ore est, tantum generis feminini est, cum sit canis communis generis, unde hoc nascitur: nam in diminutione mutavit genus. steriles exurere agros exurendo steriles reddere. Ad v. 142 Seges aegra 'seges' interdum terram significat, ut Horatius "haec seges ingratos tulit et feret omnibus annis", interdum frumentum, ut "quid faciat laetas segetes": hoc loco utrumque potest intellegi. Ad v. 144 hortatur pater ire mari bene filium mittit, quia erroris causa pater fuerat. veniamque precari et beneficium, ut "orantes veniam", et re vera veniam erroris Anchisae, qui oraculum male interpretatus est. Ad v. 145 Laborum temptare avxilium 'laborum' periculorum, ut "non tamen ulla magis praesens fortuna laborum est". 'temptari' autem 'laborum auxilium' propter pestilentiam dixit. et quidam 'auxilium' distingunt, ut sequatur 'iubeat quo vertere cursus'. Ad v. 146 Vertere cursus propter sedes ait. Ad v. 148 effigies sacrae et reliqua. ἓν διὰ δυοῖν . Varro sane rerum humanarum secundo ait, Aeneam deos penates in Italiam reduxisse, quaedam lignea vel lapidea sigilla, quod evidenter exprimit dicendo 'effigies sacrae divum' et reliqua: quamvis alio loco alias opiniones secutus diversa dixerit. sane hos deos Dardanum ex Samothracia in Phrygiam, Aeneam vero in Italiam ex Phrygia transtulisse, idem Varro testatur. quos quidam dicunt ideo inductos a poeta monere per somnum: monitu nam eorum per quietem iussum cum Latino foedus fecisse, eorum etiam monitu Latinum Aeneae se coniunxisse. eosdem tradit visos aliquotiens in somnis quid fieri vellent imperasse: eaque nostros publice curasse maiores. Ad v. 149 mediisque ex ignibus et reliqua. hoc quibusdam videtur ad maiestatem potius deorum referendum, quam ad iactantiam virtutis Aeneae. et significantius erit, si quae non legeris intellegas. Ad v. 150 Visi adstare non adstabant, sed videbantur: unde et visa dicuntur; non enim sunt, sed videntur. Ad v. 151 In somnis multi hic distingunt et volunt unam partem esse orationis, id est vigilantis: nam quemadmodum videbat lunam infusam fenestris? multi 'in somniis' dicunt, ut sit conlisio, quomodo 'peculi' pro 'peculii'. multi 'in somniis' legunt et posterioribus iungunt: unde et visi: et corpus somno vinci volunt, mentem vero vigilare et meminisse omnium. ideo etiam dormiens de luna scire potuit. multo lumine cum nimbo suo, qui circa deos solet videri. Ad v. 152 Insertas aut clatratas; aut non seratas, ut sit quasi 'inseratas', id est non clausas, et dictum, quomodo 'asprosque molares' pro 'asperos', 'conpostus' pro 'conpositus', 'vixet' pro 'vixisset'. vel 'insertas fenestras' quas lumine suo luna inseruerat, ab inserendo, quod se per rimas insereret. fundebat scilicet abundans lumen. Ad v. 153 tum sic adfari hic versus in multis non invenitur. Ad v. 154 Ortygiam 'ad Ortygiam': more suo detraxit praepositionem, ut paulo post 'Cretae' pro 'in Creta'. sane quibusdam visum est serum auxilium deorum penatium; cur enim ante pestilentiam non monuerunt mutandas sedes? ideo aliquibus videtur somnium fuisse appetitum. Ad v. 155 canit proprie, quia oraculum. en quasi demonstrantis est, ut fidem faciat, ne somnium putetur, ut paulo post "haud dubitanda refer". Ad v. 156 Dardania derivativum nomen a constitutore. et notandum, regionem pro civitate positam. tuaque arma secuti ac si diceret 'tuas partes', vel imperium, ut "socer arma Latinus habeto". Ad v. 157 Sub te id est te duce, sub tuo iure agentes. permensi evecti, ut est contra "pelagoque remenso inprovisi aderunt". multi autem 'permensi' sine 'n' legunt a verbo permetior. hic versus variasse dicitur. Ad v. 158 Idem nos scilicet qui te sumus secuti. venturos plus est quam si dixisset 'futuros'; nam quasi eos iam esse significat. in astra nepotes significat Gaium Iulium Caesarem, qui primus inter deos relatus est. et bene 'in astra', cuius sidus apparuit, ut "ecce Dionaei processit Caesaris astrum". Ad v. 159 Urbi Romae κατ' ἐξοχὴν , ut supra diximus. magnis id est nepotibus. et bonum ornatum a sermonis fecit similitudine 'magnis magna para' dicendo. 'magnis' vero dixit vel penatibus, ut 'magnis diis', vel nepotibus. et ad exhortationem Aeneae pertinet ‹'magna para'›. Ad v. 160 Fugae profectionis. dicens autem 'fugae' videtur crimen proditionis excusare. Ad v. 161 Mutandae sedes argumentum a necessitate. simul arguitur error Anchisae. ordo autem est 'Delius Apollo'. svasit deest 'capere'. Ad v. 162 cretae] non sic dicitur 'Cretae', quemadmodum 'Romae': neque enim bene, sicut dictum est, sine praepositione insulae ponuntur, nisi hae tantum quae eiusdem nominis civitates habent †et deli quasi labini. Ad v. 163 Est locus ut ante diximus, totius orbis conparatione. hesperiam deest 'quam', ut supra dictum est. cognomine ab Hespero, Hispaniae rege: vel stella quam intuentur petentes Italiam. Ad v. 164 antiqua nobilis, ut iam dictum est. Ad v. 165 Oenotri vel a rege, vel a vino. Italis enim primus vitem ostendit Saturnus, ut in septimo legimus "vitisator curvam servans sub imagine falcem Saturnusque senex". Ad v. 166 Italiam dixisse bene omnia Italiae nomina in unum contulit propter errorem Aeneae. Ad v. 167 Propriae sedes perpetuae, quia infirmas et in Creta et in Thracia condidit. hinc dardanus ortus iasivsque pater Dardanus et Iasius fratres fuerunt Iovis et Electrae filii: sed Dardanus de Iove, Iasius de Corytho procreatus est, a cuius nomine et mons et oppidum nomen accepit. postea Iasium dicitur Dardanus occidisse. hi tamen fratres cum ex Etruria proposuissent sedes exteras petere, profecti. et Dardanus quidem contracta in Troia iuventute Dardaniam urbem condidit, a qua Troianorum origo crevit. Iasius autem Samothraciam cepit et ibi liberum locum imperio tenuit. alii dicunt utrumque ex Corytho, Iovis filio, procreatos et sicut dictum est relicta Italia profectos. sed Iasium Samothraciam imperio tenuisse, Dardanum vero in Phrygiam pervenisse ibique auxilio fuisse Teucro, Scamandri filio, qui tum finitimas gentes bello subigebat, filiamque eius duxisse in matrimonium, et post mortem soceri regnum adeptum Dardaniam Troianam regionem ab suo nomine appellasse. Graeci et Varro humanarum rerum Dardanum non ex Italia, sed de Arcadia, urbe Pheneo, oriundum dicunt; alii Cretensem; alii circa Troiam et Idam natum. sane per patris appellationem cognationem ‹significat›. Ad v. 168 A quo principe nostrum a Dardano, non ab Iasio; nam anteriori respondit. quod autem dicit 'a quo principe genus nostrum est' potest et generaliter intellegi, id est unde originem ducimus, ut deos penates quasi Troianos intellegas, et ad ritum referri, de quo dicit Labeo in libris qui appellantur de diis animalibus: in quibus ait, esse quaedam sacra quibus animae humanae vertantur in deos, qui appellantur animales, quod de animis fiant. hi autem sunt dii penates et viales. Ad v. 169 laetus id est omissa tristitia quam de sociis habebat amissis, vel quia ei designatus evidenter fuerat locus, ad quem sine errore et pergere et pervenire deberet. Ad v. 170 Havd dubitanda refer aut quia dubitaverant ex consilio Anchisae, aut ne propter somnium non crederent. havd d. r.] ideo dicunt, si forte non crederet quod per somnium vidit, aut quia non dubie, ut Apollo, monuerunt. corythum designat partem provinciae, ne alter error ex magnitudine procreetur locorum. quidam autem de Corytho hanc fabulam tradunt. Dardanus cum equestri proelio ab Aboriginibus pulsus galeam perdidisset, propter quam resistens et in audaciam suos reducens victoriam adeptus est, tum ob rem feliciter gestam oppidum ubi galeam amiserat condidit, cui Corytho nomen indidit eo quod Graece κόρυς galea dicitur. vel Corythum montem, in quo Corythus sepultus est. alii Corythum a Corytho, Paridis et Oenones filio, conditam ferunt. Ad v. 171 avsonias appellata Ausonia ab Ausone, Ulixis et Calypsus filio: et primo pars, postea omnis Italia nominata. dictaea Dictaeus mons Cretae est, dictus a Dicte nympha, quae illic colitur: in quo dicitur altus Iuppiter, ut "Dictaeo caeli regem pavere sub antro". dictaea Dictaeus mons est in Creta, ubi herba dictamnos nascitur, quae admota vulneribus ferrum inhaerens solet expellere. qui mons dictus est a Dicte nympha, quae ibi colitur. quam cum Minos rex amaret et insequeretur per loca avia, illa se amore castitatis praecipitem dedit, et excepta piscatorum retibus invita reducta est. a qua rex abstinuit et nomine eius Dictaea loca appellari iussit. in hoc monte dicitur altus Iuppiter, ut "Dictaeo caeli regem pavere sub antro". negat tibi ivppiter arva ex definito. et bene Iuppiter, quasi ipse qui Cretensibus praeest. Ad v. 172 Talibus attonitus visis hoc est talibus deorum vultibus: propter 'visi ante oculos adstare': unde sequitur 'et voce deorum'; nam et voce se dicit attonitum et visis. 'attonitus' vero est stupefactus; nam proprie attonitus dicitur, cui casus vicini fulminis et sonitus tonitruum dant stuporem. Ad v. 173 Nec sopor illud erat soluta elocutio. Ad v. 174 Velatasque comas vittatas, ut "victori velatum auro vittisque iuvencum": aut coronatas, ut "velat materna tempora myrto". nam dii qui erant apud Laurolavinium non habebant velatum caput. Ad v. 175 manabat fluebat. hinc et lapis manalis quem trahebant pontifices, quotiens siccitas erat. Ad v. 176 Corripio e stratis corpus ne satietate videatur reliquisse somnum. et sciendum, quia quotiens ex abrupto somnus aufugerit significat omen infelix, ut ecce hoc loco tempestas sequitur. item in secundo "excutior somno", et statim sequitur civitatis excidium: nec sine ratione; nam si somnus munus deorum est, ut "et dono divum gratissima serpit", non sine infelicitate ex abrupto deorum munus abscedit. Ad v. 177 Tendoque supinas ad caelum cum voce manus honesta elocutio cum uno sermone respondemus duobus, ut "interea fessos ventus cum sole reliquit". 'ad caelum' autem ideo, quia dii penates et Iovis et Apollinis fecerunt mentionem. Ad v. 178 Intemerata rite perfecta, ut, si leniter vinum fundendum est aut mola inicienda, sic fiant ut ratio exigit sacrificii: aliter si fiant, temerata ac turbata sunt sacra: unde Helenus "nequa inter sanctos ignes in honore deorum hostilis facies occurrat et omina turbet", item in octavo "audax quos rumpere Pallas sacra vetat". focis et hic sicut superius dictum est, ostendit cum aris etiam focos solere numinibus consecrari: sed hic ideo 'focis', non aris, quia privatum sacrificium loquitur; nam penatibus sacrificat. perfecto honore peracto sacrificio, qui est honor deorum. et bene ordinem servat, ut ante sacrificet, quam somnium narraret. Ad v. 179 Anchisen facio certum bene 'certum', quia incertus erraverat. vel propter illud 'haec laetus longaevo dicta parenti'. Ad v. 180 Ambigvam non incertam, sed modo duplicem, ut in sequentibus probat dicens 'geminosque parentes'. ergo 'geminos' hic duos, ut "gemini Atridae". Ad v. 181 seque novo adventu scilicet Teucri. veterum locorum id est Italiae. deest sane 'esse', ut sit deceptum esse. sane novo errore veterum locorum aut per contrarietatem sermonum declamavit: aut 'novo' pro magno posuit. Ad v. 182 nate iliacis exercite fatigate; nam 'exercitatus' peritus significat: ut expertus et expers; nam expertum rerum si dixero, significo peritum; si expertem, ignarum. Ad v. 183 Casus cassandra canebat haec compositio iam vitiosa est: quae maioribus placuit, ut "Anchisen agnovit amicum" et "sale saxa sonabant". et bene Cassandrae inseruit testimonium, quae divinationem ab Apolline acceperat. Ad v. 184 portendere †significari debito. portendere minus est 'deberi', ut in septimo "portendi generos". Ad v. 185 Regna vocare satis proprie, unde in octavo "expectate solo Laurenti arvisque Latinis". Ad v. 186 Teucros crederet scilicet propter longitudinem spatii. Ad v. 187 Tum vates cassandra moveret bene 'tum', quia iam probavit. et duo argumenta posuit, quibus purgavit errorem. Ad v. 188 cedamus phoebo ‹et m. m. s.› a necessario et utili scilicet. cedamus phoebo cuius instinctu dii penates profutura dixerunt, ut "hic canit et tua nos en ultro ad limina mittit". meliora sequamvr potest bis subaudiri 'meliora', ut meliora moniti meliora sequamur. Ad v. 189 cuncti hoc est 'cuncti adsentimur'; nam 'cuncti profecti' pugnat cum 'paucisque relictis'. ovantes alacres, non utique gaudentes. Ad v. 190 Hanc quoque deserimus sedem quemadmodum Troiam et Thraciam. et cum dolore dictum accipe 'hanc quoque deserimus sedem'; expressit enim miseriam totius sedis relictae. Ad v. 191 Cava trabe navium periphrasis optima. currimus aequor sicut "Tyrrhenum navigat aequor". Ad v. 194 Supra caput capitalis, perniciosus. Ad v. 195 Noctem hiememque pluviam cum obscuritate. 'hiemem' autem Graece dixit, nam χειμὼν etiam tempestas dicitur a Graecis. ferens adferens. inhorrvit unda tenebris horridior est facta per tenebras. Ad v. 196 magna aequora aut epitheton est, ut surgant aequora quae magna sunt, aut 'magna aequora', magni fluctus. Ad v. 197 Gurgite vasto epitheto auxit tapinosin. Ad v. 198 involvere diem aspectum ademerunt. nimbi nubes. nox umida nubes caliginosae. Ad v. 200 Excutimur cursu a proposito itinere avertimur. caecis in undis incertis, quia sidera non apparebant. caecis undis] id est quae non viderentur. Ad v. 201 Ipse hoc est, navigandi peritus: hoc enim significat emphasis pronominis. negat discernere caelo figurate, ut "‹abnegat› excisa vitam producere Troia". Ad v. 202 viae mari dedit quod proprium terrae est, ut alibi 'sulcari' ait: unde et terra '"aequor"'. palinurus hic Iasii filius gubernator Aeneae fuit, qui Aenea de Sicilia ad Italiam veniente praecipitatus in mare nomen in Lucania monti celebri dedit. Ad v. 203 Incertos soles bene 'incertos', quia quantavis sit obscuritas, tamen noctis est manifesta discretio: unde superflua quaestio est eorum qui dicunt, tres dies quomodo transisse scierunt, si noctem a die discernere non poterant? ergo 'incertos' obscuros dixit, ut "quale per incertam lunam". caeca caligine cacenphaton in sermone. Ad v. 204 erramus pelago et reliqua. "hinc Pelopis gentes Maleaeque sonantia saxa circumstant pariterque undae terraeque minantur. pulsamur saevis et circumsistimur undis". hi versus circumducti inventi dicuntur et extra paginam in mundo. Ad v. 205 Attollere visa naturaliter dixit: quotiens enim propinquamus litoribus, et exsurgere terra videtur et fumum emittere. Ad v. 206 Aperire ostendere, ut Sallustius "caput aperire solitus". ‹aperire procul montes ac› volvere fumum pro aperiuntur montes ac fumus volvitur. Ad v. 207 remis insurgimus †cum remes, anaremos, id est exsurgentes fortius remigamus. Ad v. 209 Servatum ex undis ac si diceret, de periculis in graviora se pervenisse discrimina. strophadum me litora Phineus rex fuit Arcadiae. hic suis liberis superduxit novercam, cuius instinctu eos caecavit. ob quam rem irati dii ei oculos sustulerunt et adhibuerunt harpyias. Phineus, Agenoris filius, Thracum rex, vel ut quidam volunt Arcadiae, Cleopatram, Aquilonis et Orithyiae filiam, habuit uxorem et ex ea duos filios, quibus supraduxit novercam. quos noverca ad patrem tamquam stupri adfectatores detulit: ob quam rem eos Phineus caecavit. quare irati dii, vel ut quidam volunt, Aquilo veneno propter nepotum iniuriam eum caecavit et ad pelagias insulas detulit adposuitque harpyias. quae cum ei diu cibos abriperent somnosque inquietarent, hic Iasonem, cum Argonautis propter vellus aureum Colchos petentem, suscepit hospitio: cui etiam ductorem propter symplegadas petras dedit. hoc ergo beneficio inlecti Argonautae, cum ei gratiam vellent referre, Zethum et Calain, filios Boreae et Orithyiae, alatos iuvenes, ad pellendas harpyias miserunt: quas cum strictis gladiis persequerentur pulsas de Arcadia, pervenerunt ad insulas quae appellabantur plotae. et cum ulterius vellent tendere, ab Iride admoniti ut desisterent a Iovis canibus, suos converterunt volatus: quorum conversio, id est στροφὴ , nomen insulis dedit. quod Apollonius plenissime exequitur. ut autem canes Iovis dicerentur, haec ratio est, quia ipsae furiae esse dicuntur: unde etiam epulas perhibentur abripere, quod est furiarum, ut "et manibus prohibent contingere mensas". unde et avari finguntur furias pati, quia abstinent partis. item ipsas furias esse paulo post ipse testatur dicens "vobis furiarum ego maxima pando". furias autem canes dici et Lucanus testatur, ut "Stygiasque canes in luce superna destituam" (6.733) et in sexto Vergilius "visaeque canes ululare per umbram adventante dea". sane apud inferos furiae dicuntur et canes, apud superos dirae et aves, ut ipse in XII. ostendit, in medio vero harpyiae dicuntur: unde duplex in his effigies invenitur. et has Vergilius tres dicit, quarum nomina sunt Aello, Ocypete, Celaeno, Apollonius duas dixit, quem in XII. Vergilius sequitur, ut "sunt geminae pestes". quidam autem dicunt hunc Phineum, ob divinitatem a Thracibus regem cooptatum, consilia divina prodidisse et obcaecatum adpositis harpyiis. Ad v. 210 stant sunt. Ad v. 211 Ionio in magno in magno mari Ionio. et sciendum Ionium sinum esse inmensum ab Ionia usque ad Siciliam, et huius partes esse Adriaticum Achaicum Epiroticum; maria enim vel a provinciis vel ab insulis vel a civitatibus nomen accipiunt. bene ergo 'in magno', quasi in quo etiam alia maria sunt. quidam sane Ionium ab Io Inachi filia dictum volunt, quod amata hoc mare tranaverit, quod in VII., ubi de scuto Turni loquitur, plenius invenies. non nulli Ionium ab Ionio rege, qui in insula quae ante Illyricum iacet regnaverat, dictum tradunt. Ad v. 212 Harpyiaeque colunt aliae ergo et Celaeno harpyia. has Hesiodus dicit Thaumantis et Electrae filias. quas sicut dictum est quidam furias putant, cum furiarum mater secundum Hesiodum Terra, secundum Aeschylum Nox sit. Ad v. 213 mensasque metu hoc est sicut dictum est, pulsae a Zetho et Calai. Ad v. 214 Nec saevior vlla pestis et ira deum stygiis sese extvlit undis ut Poena in Statio. et non dicit has de inferis esse natas, sed peiores esse omnibus inde procreatis. Ad v. 216 virginei volucrum vultus si subdistinguas 'virginei', maior erit admiratio. foedissima hic turpis, ut Terentius in eunucho "nunc heu videtur foedus, quia illam non habet". alibi 'foedum' cruentum, ut "sanguine foedantem" et "foedatique ora Galaesi". Ad v. 217 Proluvies sordis effusio. et vitavit ne diceret 'stercus'. et per hoc nimiam edacitatem ostendit. et quidam volunt 'proluvies', cum stercus ventris significet, a Vergilio hoc loco figuram ventris significatam, ergo quasi sannosum et panticosum ventrem. aliquando 'proluvies' sola effusio. Terentius "quod proluvium, quae haec est subita largitas". aliquando pro aquis multis ponitur. uncaeque manus manus pro unguibus posuit, hoc est γαμψώνυχας . Ad v. 218 Fame veluti fame; nam abundare dicit armenta. aut re vera 'fame', quam eis inferebat non inopia, sed avaritia. has alii famis praesides esse tradunt, quia et Phineo propterea adpositae sunt, et Troianos ab epulis prohibent, et his tantum famem praenuntiant, et ipsae sunt fame pallidae. Ad v. 219 DeLati quod necessitatis est; nam voluntate aliquo non deferimur, sed venimus. Ad v. 220 Laeta pinguia: nam in animalibus, in quibus cognosci non potest sensus, laetitiam pingue corpus ostendit, non mens, ut in hominibus. passim campis Ulixis socii boves Solis occidisse inducuntur, Vergilius credibilius finxit. Ad v. 221 Caprigenumque pecus satis nove et adfectate. nullo custode deest 'cum'. per herbam ordo est, non 'per herbam', sed 'per campos in herbis videmus armenta'. Ad v. 222 Ipsumque vocamus 'ipsum', id est regem deorum, aut certe praedatorem, hoc est, cui de praeda debetur aliquid: nam Romani moris fuit ut bella gesturi de parte praedae aliquid numinibus pollicerentur: adeo ut Romae fuerit unum templum Iovis praedatoris: non quod praedae praeest, sed quod ei aliquid ex praeda debeatur. vel quod hic deus iustitiae praeest. ergo cum eum invocant, testantur se nihil mali facere cum sine custode interimunt armenta. Ad v. 223 In partem praedamque in partem scilicet praedae. Ad v. 224 Dapibusque epulamur dapes deorum sunt, epulae hominum: bene ergo utrumque posuit; nam et sacrificiis et conviviis operam tribuunt. opimis pinguibus. Ad v. 225 subitae pro subito. adverbium in nomen deflexum. lapsu celeritate, ut supra. adsunt velocitatem ostendit. Ad v. 226 Harpyiae υι Graeca diphthongos est: nam Latina esse non potest, quia ne υ quidem habemus. clangoribus alas deest 'cum', ut sit 'alas quatiebant cum clangoribus', ut "atque Ixionii vento rota constitit orbis", id est cum vento. aliter acyrologia est, si clangorem dixit alarum sonitum. sed sane hic versus qui circumductus est talis auditur 'resonant magnis stridoribus alae'. Ad v. 227 contactuque omnia foedant subaudiendum 'quae relinquebant'. Ad v. 228 Tum praeterea. et deest 'erat', vel 'audiebatur'. et tria mala ipsarum posuit, vocem tactum odorem. Ad v. 229 Rursum ad illud solum pertinet 'instruimus mensas'; nam ante in speluncis non fuerant. et sciendum hanc particulam interdum sic poni, ut iteratum aliquid significet, ut si dicas 'veni ad te mane, rursum veni'. interdum sine iteratione est, ut 'fui apud te, rursum veni etiam' non ideo dicis 'rursum', quia etiam primo venisti, sed quia illic fuisti. cavata pro 'cava'; nam cavatum proprie manu factum dicimus. Ad v. 231 Arisque reponimus ignem ecce quod dixit 'in partem praedamque Iovem'. sane sciendum iterationem hanc fieri secundum ritum sacrorum; nam displicuisse prima ex prodigiis indicatur. sunt autem hae animales hostiae, quae tantum immolantur, et caro sacerdotibus proficit. alibi tantum sanguinem in aras fundi significat, ut "sanguinis et sacri pateras", alibi partem corporis, ut "extaque salsos porriciam in fluctus", alibi integras victimas, ut "et solida inponit taurorum viscera flammis". Ad v. 232 Ex diverso caeli ut 'ex secreto montium': subaudis 'loco'. Ad v. 233 Turba sonans impetum ostendit; nam de tribus loquitur. et adludit ad furias, de quibus ait alibi "vocat agmina saeva sororum". ergo 'turba' tamquam turba. quare turba, cum tres dixerit? quia apud Graecos qui dualem numerum habent, pluralis numerus a tribus incipit: ergo bene 'turba', quasi plures. vel 'turba' propter tumultum et strepitum alarum. alii tradunt ideo turbam, quod plures, non tres tantum harpyiae sint: alii quod eis cum furiis consortium, unde 'vobis furiarum ego maxima': alii eas etiam parcas esse, unde et divinatio ei data est. praedam pedibus circumvolat uncis aut circum praedam [dixit] volat uncis pedibus: aut intra volam interiorem manus amplectitur praedam: unde et 'involare' dicimus intra volam tenere, unde et pyra quaedam volema dicuntur, eo quod volam impleant. Ad v. 234 pollvit contingit. et pollutum sacrificium contactum dicitur. et hoc est 'contactuque omnia foedant inmundo'. Ad v. 235 dira Sabini et Umbri quae nos mala, dira appellant. Ad v. 236 ac ivssi hic 'iussi' utrum verbum an participium sit, id est utrum illi iussi sint, an ego iussi? tectosque per herbam disponunt enses hoc est disponunt et tectos faciunt: sic et scuta condendo latere faciunt. Ad v. 239 signum utique militare. misenus bene Misenum dicit tubicinem: ipse est enim qui dicitur filius fuisse Aeoli, ut "Misenum Aeoliden": quia constat sonum omnem ex vento creari. Ad v. 240 Nova mira, ut "Pollio et ipse facit nova carmina": nam novum bellum non est cuius extat exemplum; Hercules enim in monte Arcadiae Stymphalo vicit Stymphalidas, ut Statius "et aerisonum Stymphalon". aut 'nova' ideo, quia vulnerari non poterant. Ad v. 241 Obscenas obscenae sunt aves, quae canendo adversa significant, ut paulo post 'infelix vates'. pelagi volucres quia dicuntur Ponti et Terrae filiae: unde in insulis habitant partem terrarum, partem maris tenentes. alii dicunt eas Neptuni filias, qui fere prodigiorum omnium pater est: nec inmerito; nam secundum Milesium Thaletem omnia ex umore procreantur: unde est "Oceanumque patrem rerum". hinc fit ut, quotienscumque desunt parentes, redeatur in generalitatem. sic et peregrinos Neptuni filios dicimus, quorum ignoramus parentes. alii vero dicunt harpyias filias esse Thaumantis et Electrae. quidam 'pelagi' adverbialiter accipiunt, ut 'belli', ut 'domi', propterea quod res in insula geritur. foedare cruentare. Ennius "ferro foedati iacent". Ad v. 242 Vim, plumis vllam naturale enim est ut eludat ictum plumarum levitas: unde et addidit 'plumis'. nam, quod Donatus dicit, ideo eas fuisse invulnerabiles, quia de Styge erant natae, non probatur. Ad v. 244 semesam semicomesam. vestigia vel pedum signa: vel indicium sordium, quibus epulas discedentes polluebant. Ad v. 246 Infelix vates nuntia infelicitatis, ut μάντι κακῶν . hoc est nobis infelix, ut "sis felix", id est nobis. et videtur hic auspicii genus inducere secundum augures, quod de diris colligitur, quorum unum genus est quod ex signis colligitur, quo nunc utimur. diram autem esse harpyiam duplici modo memorat, et oscinis et alitis: etenim cum eam facit loquentem oscinis auspicium expungitur, dirum tamen quod futuram famem denuntiat; nam ipse ait "sive deae, seu sint dirae obscenaeque volucres", et "quam vos dira fames". verum cum ait "pinnis ablata refugit", ab alite auspicium factum docuit; alites enim certa genera avium ab auguribus appellantur, quae pinnis vel volatu omina possunt facere: quae si fuerint prosperae, 'praepetes'; si adversae, inebrae vocantur: quod etiam in XII. signatius dicit "alitis in parvae subito collecta figuram", ubi vere diram vult videri. rumpit vocem cum indignatione loquitur, ut "quid me alta silentia cogis rumpere?" et notandum, ut supra diximus 'rumpit vocem', cum hoc de silentio melius dicatur fieri. an 'rumpit', quia tantum humanam habens faciem contra naturam sui corporis loquitur?. Ad v. 247 bellum etiam pro caede boum stratisque ivvencis iteratum est ad augendam invidiam, ut "stirpis Achilleae fastus, iuvenemque superbum". aut num aetates boum voluit conprehendere? Ad v. 248 Laomedontiadae perfidi: a rege natum obprobrium, qui deos fefellit. sane alibi indifferenter hoc nomen ex persona poetae ponitur, ut "Laomedontius heros", "Laomedontia pubes". bellumne necessario iteravit, ut verbum in quo culpa consistit. Ad v. 249 Patrio regno aut Neptunio, aut, sicut alii dicunt, quia Thaumas, pater earum ex Electra, Ponti et Terrae filius fuit. alii 'patrio' proprio accipiunt, ut "et patrios cultusque ‹habitusque]2 locorum", utique proprios; nam quam patriam agri habeant? Ad v. 250 Accipite ergo animis quia nos bellis appetitis: ac si diceret, ut futuram famem iam nunc possitis timere. Ad v. 251 Quae phoebo pater omnipotens tribuit auctoritatem, ne possint a se dicta quasi ab irata conficta contemni. simul notandum Apollinem quae dicit a Iove cognoscere. phoebus apollo purus, inpollutus: et est Apollinis fixum antonomasivum, quod alii dari non potest; nam sunt et alia communia, ut 'pater', 'omnipotens'. Ad v. 252 Furiarum maxima adeo ipsae sunt furiae, ut et unum epitheton habeant, et causis consentiant: nam ait de Tisiphone "furiarum maxima iuxta accubat et manibus prohibet contingere mensas"; quod etiam hae faciunt et inferentes Troianis famem et praenuntiantes. alii dicunt ideo adsumpsisse sibi furiae nomen harpyiam, ut terreat. Ad v. 253 Italiam cursu petitis ex his quae norunt fidem dicendis accommodant: id est ex hoc mihi fidem habebitis futurorum, si praecedentia vera sunt. Ad v. 255 datam fatis concessam. Ad v. 256 Quam vos dira fames ut Varro in secundo divinarum dicit, oraculum hoc a Dodonaeo Iove apud Epirum acceperunt: quod modo dixisse fingit harpyias. sed tamen colorate tangit historiam dicendo 'quae Phoebo pater omnipotens'. nostraeque inivria caedis quidam 'iniuriam' pro 'vindictam' accipiunt. et harpyia ista mentitur: nam inminens Troianis fatalis est fames. Ad v. 257 Ambesas undique esas, hoc est rotundas: maiores enim nostri has mensas habebant in honore deorum, panicias scilicet. Ad v. 258 Refugit non metu: nec enim minantibus convenit: sed ne posset rogatu placari. Ad v. 259 gelidus derigvit id est gelidus factus deriguit. Ad v. 260 Nec iam amplius armis subaudis 'usi sunt'; nec enim potest esse ab inferioribus zeugma, quod plerumque fit, ut ei per omnia unus sermo sufficiat, ut "Troiugena, interpres divum, qui numina Phoebi, qui tripodas, Clarii laurus, qui sidera sentis" pro omnia 'sentis' intellegis. plerumque aliud subauditur, ut hoc loco, item "disce, puer, virtutem ex me verumque laborem, fortunam ex aliis" subaudis 'opta'; nam fortuna ex aliis non discitur. Ad v. 261 Sed votis precibusque duplici ratione placantur numina, aut votis aut precibus: unde est "Iunonis magnae primum prece numen adora, Iunoni cane vota libens". ivbent volunt, ut "infandum regina iubes renovare dolorem". Terentius "iubeo Chremetem". Ad v. 262 Sive deae quia divinant. obscenaeque volucres quia in his ventris cernebant proluviem. bene autem, etiam si aves sunt, eas dicit placandas propter pessima omina. Ad v. 263 Passis apertis, solutis. Ad v. 264 Numina magna hoc est Iovem Minervam Mercurium secundum Samothracas, ut "penatibus et magnis diis". ita autem invocat, ut 'magna' dicat. meritos congruos, id est expiatorios: unde sequitur 'di prohibete minas'. indicit sacrorum verbo usus est; nam supplicationes et dies festi indici dicebantur. Ad v. 265 dii prohibete minas hoc per speciem auguralem quae invocatio appellatur non nulli dictum putant. invocatio autem est precatio, uti avertantur mala, cuius rei causa id sacrificium augurale peragitur, ut hic de auspicio harpyiarum invocatione suscepta 'dii prohibete minas' et cetera. avertite casum bene, etiam si contingat, casum credit esse, non ultionem. aut certe ideo 'casum', †ne si fatales averti non possit. 'casum' autem, id est periculum; nihil est enim fame gravius, quod ait postea "obscenamque famem, quae prima pericula vito". Sallustius "sin vis obsistat, ferro, quam fame aequius perituros". servate pios propter facta sacrificia. merito ergo servate ‹nos› qui pii sumus, ut "quae ne monstra pii paterentur talia Troes". Ad v. 269 Ventusque gubernatorque vocabat honestius hac elocutione per pluralem utimur numerum, licet possit et singularis esse. Ad v. 270 medio apparet fluctu iuxta morem cotidianum dixit 'medio', ut si dicamus 'in medio mari naufragium fecit', cum interdum non longe a litore contingit. nemorosa zacynthos insulas Graeciae commemorat. hae omnes insulae Graeciae sunt, quas Homerum secutus mutatis tantum coniunctionibus de Graeco in Latinum transtulit. 'nemorosa' autem ὑλήεσσα Ζάκυνθος commemorat. Ad v. 271 Sameque Cephalleniae civitas est ista: nam Samos in Asia est. neritos mons Ithacae. Ad v. 272 Effugimus transimus celeriter. laertia regna inrisorie, cum praemiserit scopulos, ut "inmania saxa, vestras, Eure, domos". Ad v. 274 Leucatae nimbosa cacumina montis Leucata mons est altissimus, prope paeninsula, in promunctorio Epiri iuxta Ambraciam et sinum et civitatem, quam Augustus Nicopolim appellavit victis illic Antonio et Cleopatra. ibi et templum Actiaco Apollini constituit et ludos Actiacos: unde nunc Vergilius in honorem Augusti quae ipse fecit dat eius origini; nam Aeneam illic dicit ludos celebrasse, ut alibi inducit Aeneam promittentem templum Apollini, quod fecisse constat Augustum, ut "tum Phoebo et Triviae solido de marmore templum constituam". sane de hoc Leucate amatores se in mare ad excludendum amorem praecipitare dicebantur: ut Sappho †quae his inde desiluit. hic locus vocatur †allo. hoc autem plenius ubi Damon in bucolicis loquitur invenies. nimbosa cacumina semper enim, quamvis aliis caeli partibus serenis, Leucatae montis cacumen nubibus tectum est. Ad v. 275 Et formidatus nautis aut quod locus hostilis; aut propter asperitatem locorum, quia saxosa sunt; aut, ut quidam volunt, quia moris erat aliquem ei de nautis immolari, ac per hoc qui formidaretur. aperitur apollo nauticum verbum, quotiens cedente eo quo inpeditur aspectus, aliquid patescit, ut "portusque patescit iam propior". Ad v. 276 Hunc petimus occurrebat: cur formidatum petitis? ideo intulit 'fessi'. vel quia hiemis inminebat adventus: nam ideo et parvae urbi successit, quia terra erat hostilis, aut ideo hostili terrae, quia erat parva. parvae urbi Ambraciae scilicet. 'parvae' autem in adulationem Augusti dictum; nam hanc Augustus diruit primo, quod ei bello Actiaco fuisset inimica: 'parva' ergo quam parvam fecerat Caesar. sed post eam instauravit et appellavit Nicopolim. Ad v. 278 insperata tellure an quia saxosa loca; an quia per medios hostes navigaverant; an quia tempestate; an quia [cum] Graeca? nam ideo et 'potiti' sequitur. tellure potiti 'potior' et 'illa re' dicimus et 'illius rei': sed per septimum casum in usu est, per genetivum figurate ponitur. Sallustius "ut prius quam legatos conveniret Adherbalis potiretur". legimus et per accusativum, sed uti non possumus: Terentius "patria potitur commoda". Ad v. 279 Lustramurque iovi aut 'lustramur', id est purgamur, ut Iovi sacra faciamus; aut certe 'lustramur Iovi', id est expiamur. piaculum enim commissum fuerat tauro in Thracia immolato, ut diximus supra, et licet multa fuissent secuta sacrificia, intellegebatur tamen adhuc numen iratum non desinentibus malis. sciendum sane moris fuisse, ut piaculo commisso ludi celebrarentur: nam cum Romani iracundia matris deum laborarent et eam nec sacrificiis nec ludis placare possent, quidam senex statutis ludis circensibus saltavit, quae sola fuit causa placationis: unde et natum proverbium est "omnia secunda, saltat senex". quamvis hoc et alio ordine et alia ex causa narratur †sttotian. aut 'lustramur Iovi', quia supra dixerat "ipsumque vocamus in partem praedamque Iovem" et postea poena harpyiarum secuta est: ergo quoniam non ad iustum sacrificium Iovem invocaverint, ideo illi piaculum solvunt; hoc est enim 'diis lustrari', offensa eorum liberari. sane 'lustramur' apto verbo usus est mentionem ludorum facturus; horum enim certaminum sacra celebratio lustrum vocatur: lustrato enim populo dii placantur. votisque] dubium est utrum faciendis an solvendis votis. votisque incendimus aras id est vota facientes. dubitatur vero utrum Iovis aras, an Veneris dixerit. Varro enim templum Veneri ab Aenea conditum, ubi nunc Leucas est, dicit: quamvis Menander et Turpilius comici a Phaone Lesbio id templum conditum dicunt. qui cum esset navicularius, solitus a Lesbo in continentem proximos quosque mercede transvehere, Venerem mutatam in anuis formam gratis transvexit: quapropter ab ea donatus unguenti alabastro cum se †in dies inditum ungueret, feminas in sui amorem trahebat, in quis fuit una, quae de monte Leucate cum potiri eius nequiret abiecisse se dicitur: unde nunc auctorare se quotannis solent qui de eo monte iaciantur in pelagus. quidam id fieri propter Leucaten puerum dicunt, quem cum Apollo vellet rapere, in mare se proiecit montemque cognominem sibi fecit. Ad v. 280 Actia litora ut supra diximus, propter Augustum hoc. dicit, qui illic ludos statuit agonales, devicto Antonio et Cleopatra. Ad v. 281 Patrias palaestras palaestrae usus primum apud Athenienses repertus est. Troiani autem praeter Dardanum et Teucrum etiam ab Atheniensibus originem ducunt: unde et Minervam colunt. hinc est in secundo "neu populum antiqua sub religione tueri" 'antiqua' scilicet ab Atheniensibus tradita. 'Iliacis' ergo Atheniensibus, unde Ilienses didicerunt. nam et Vestam ideo Troiani colunt, quia eadem terra est, terrigenas autem Athenienses nemo dubitat. Ad v. 283 Fugam tenvisse feliciter navigasse: nam 'tenere' est implere, ut "ni teneant cursus certum est dare lintea retro", id est impleant. et potest intellegi secundum communem sensum, ob hoc eos lustratos, id est expiatos, ob hoc sacrificasse et ludos celebrasse, quia hostiles terras prospera navigatione transierant. Ad v. 284 Magnum sol circumvolvitur annum antiqui tempora sideribus computabant et dixerunt primo lunarem annum XXX. dierum: unde invenitur in aliquibus DCCCC. annorum vita, scilicet lunarium. postea solstitialis annus repertus est, qui XII. continet menses. mox maiore cura annum esse magnum voluerunt omnibus planetis in eundem recurrentibus locum, et hic fit, ut supra diximus, secundum Ciceronis Hortensium post annos xii DCCCCLIIII solstitiales scilicet: bene ergo nunc 'magnum' addidit, ne lunarem intellegeres; bene solis nomen, ne, quia dixerat 'magnum', illum planetarum acciperes: de quo varia dicuntur et a Mentore et ab Eudoxo et a Ptolomaeo et ab ipso Tullio; nam in libris de deorum natura tria milia annorum dixit magnum annum tenere. possumus tamen accipere, Troianos ibi annum duodecim mensium fecisse. Ad v. 286 Aere cavo clipeum aeris cavi, ut "pulchra prole". 'clipeum' hic masculino, at neutro alibi "clipeum super intonat ingens". magni gestamen abantis paenultima habet accentum. et hunc Abantem intellegamus occisum cum Androgeo apud Troiam, ut "mutemus clipeos": sed Vergilius, amans inventa occasione recondita quaeque summatim et antiquam contingere fabulam, de Abante dixit. Abans namque, Lyncei et Hypermestrae filius, viribus praestans, cum vicinas civitates subvertisset magnusque terror universis esset, diem supremum obiit. populi autem quos ille devicerat, regno eius infesti, manu facta urbem diruituri muros subiere, cumque in eo essent ut iam civitatis potirentur, senex quidam iuvenem egregiae formae securum in publico excidio notavit in foro, cumque ex eo quaesisset, cur patriae non succurreret, respondit, quod arma non haberet. tunc senex ei Abantis arma consecrata demonstrat hortatusque est ut eis uteretur: quibus tunc sumptis iuvenis properat in aciem. hostes vero viso Abantis clipeo fugerunt. quidam sane Abantem inventorem clipei ferunt. Ad v. 287 postibus adversis figo proprie; figi enim dona dicuntur, ut "sacra ad fastigia fixi". et sciendum inter sacratas res etiam dona esse, sicut in libris sacrorum invenitur, quae tamdiu dona dici possunt, quamdiu non profanentur: rite ergo dicendo 'Aeneas haec de Danais victoribus arma' ostendit clipeum quem dono obtulerat consecratum. sciendum tamen hunc clipeum ab Aenea apud Samothraciam in templo consecratum, quod poeta per transitum tetigit. rem carmine signo 'rem' votum, id est voluntatem. 'carmine' autem epigrammate. et sciendum carmen dici quicquid pedibus continetur: nam et hic unum versum carmen dixit, et in bucolicis duo, ut "tumulo superaddite carmen, Daphnis ego in silvis hinc usque ad sidera notus, formosi pecoris custos formosior ipse". Ad v. 288 De danais victoribus inrisio est, ut "victoresque cadunt Danai". subaudis autem 'arma consecravit', vel posuit. sane hic 'arma' clipeum solum, ut "at Lausum socii exanimem super arma ferebant". Ad v. 289 linquere tum portus id est post insultationem carminis necessario statim fugit. Ad v. 291 Aerias arces id est altas. phaeacum Corcyram insulam dicit, sitam inter Epirum et Calabriam, ubi regnavit Alcinous, quam incoluerunt Phaeaces. abscondimus nauticus sermo est. sane mira usus est celeritate, ut ante absconditam quam visam insulam diceret. Ad v. 292 Portuque subimus chaonio ut "subeunt muro": nam si 'Chaonios' legeris, non 'Chaonio', difficilis est scansio, non excluso 's'. Ad v. 293 Buthroti urbem id est Buthrotium, ut "fontem Timavi". haec autem civitas est in Epiro, cuius pars est Chaonia, quae ante Molossia dicta est. buthroti urbem] Helenus, filius Priami, cum Epirum sacrificaturus applicasset, bos vulneratus manus ministrantis evasit. et in eo loco ubi bos cecidit urbem ex responso constituit, quam a vulnere bovis Buthrotum appellavit. posita est autem in saxo quod mari cingitur, in quo fons huius naturae esse perhibetur, ut, cum mare quietum fuerit, crescat, cum vero fluctibus attollitur, decrescat. Ad v. 294 Incredibilis rerum fama incredibilium rerum fama. et bene non credit: unde et postea interrogat "Pyrrhin conubia servas?" Ad v. 295 priamidem helenum hoc totum cum admiratione pronuntiandum est. Ad v. 297 Patrio marito atqui Thebana fuit de Thebis Phrygiis. sed aut provinciam pro patria posuit, ut "Italiam quaero patriam", item Sallustius "Hispaniam sibi patriam esse": aut certe secundum ius locutus est, quia uxor viri domicilium sequitur, iuncta ergo Hectori facta Troiana est; nam et 'cessisse' de iure est, cedi enim hereditas dicitur. ergo merito dicta est Heleno civi nupsisse. cessisse marito sic ait, ut dicimus: ex hereditate paterna illud mihi cessit. consuetudinis sane regiae fuit, ut legitimam uxorem non habentes, aliquam licet captivam, tamen pro legitima haberent, adeo ut liberi ex ipsa nati succederent. Pyrrhus hanc quasi legitimam habuit et ex ea filium Molossum suscepit. postea cum vellet Hermionen, Menelai et Helenae filiam, Oresti iam ante desponsatam, ducere uxorem, Orestis insidiis in templo Delphici Apollinis occisus est. verum moriens praecepit, ut Andromache, quae apud eum coniugis locum tenuerat, Heleno daretur propter supra dictum beneficium, quo eum a navigatione, ceteris Graecis navigantibus, quos tamquam vates sciebat tempestate perituros, prohibuerat. inde factum est, ut teneret regnum privigni, qui successerat patri: a quo Molossia dicta est pars Epiri, quam Helenus postea a fratre Chaone, quem in venatu per ignorantiam dicitur occidisse, Chaoniam nominavit, quasi ad solatium fratris extincti. quamvis de hoc nomine etiam aliae causae apud diversos alios inveniantur. Ad v. 300 Progredior portu classes et litora linquens hysteroproteron in sensu: ante enim linquitur litus et sic a portu proceditur. sane securitatem verbo ostendit, dicens 'classes et litora linquens', quippe cum regnum civium peteret. aliter in primo "exire locosque explorare novos". notandum sane finitum esse versum participio: quod rarum apud Latinos est, apud Graecos vitiosissimum. Ad v. 301 Sollemnes non festas, sed legitimas, anniversarias. tristia dona tale est illud "quem semper acerbum, semper honoratum, sic di voluistis, habebo". Ad v. 302 In luco lucum, ut supra diximus, numquam ponit sine religione; nam in ipsis habitant manes piorum, qui lares viales sunt: unde in sexto "nulli certa domus; lucis habitamus opacis". et in quinto "tumuloque sacerdos ac lucus late sacer additur Anchiseo". et hic lucus, qui ad reddenda sollemnia Hectori et Astyanacti fuerat dicatus. falsi simulati. Ad v. 303 libabat cineri non dixit cuius, sed exin †latinis intellegitur. sic et 'manes'. manesque vocabat sacrificiis inani sepulturae conciliabat manes Hectoreos. et bene in luco, ut diximus supra. Ad v. 304 Ad tumulum id est cenotaphion. viridi caespite herboso. Ad v. 305 Geminas unam marito, alteram filio: aut certe illud respicit, quia inferi pari gaudent numero, ut "ecce duas tibi Daphni", superi vero inpari, ut "numero deus inpare gaudet": vel 'geminas' Diti patri et Proserpinae; †aut quia datae. ‹sane› mortuorum arae, deorum altaria dicuntur, ut "en quattuor aras, ecce duas tibi Daphni, duoque altaria Phoebo": quamvis hoc frequenter poeta ipse confundat. lacrimis sacraverat hoc tantum, ut causam lacrimarum haberet. Ad v. 307 Monstris ut monstris: rebus scilicet insperatis. et hoc ad Andromachen refertur, quae putat monstrum: aut certe 'monstris', quod tunc advenerat Aeneas, cum illa manes invocaret et eum crederet esse defunctum. Ad v. 308 Derigvit visu in medio dum me cernit, obstipuit: aut antequam nos manifestius videret. calor ossa reliquit id est extimuit, ut "solvuntur frigore membra". Ad v. 310 Verane te facies ordo est, o nate dea, adfersne te mihi, vera facies, verus nuntius? et opportunum principium feminae, quam incertam timor fecerat. verus mihi nuntius adfers quidam sic exponunt: 'adfers' pro adfereris, id est vivus mihi nuntiaris. Ad v. 311 Vivisne et secundum muliebrem adfectum, sicut supra dictum est, interrogat, et bene suspicatur: nam et inferis sacrificat, et in luco, in quo habitant manes. Ad v. 312 Hector ubi est hoc ad Aeneae pertinet gloriam, ut ab Hectore numquam discessisse videatur. sentit autem hoc: si umbrae videntur in sacris, cur non eorum magis quibus sacrificatur? dixit lacrimasque effudit bene postquam ad mentionem Hectoris ventum est, tacuit et flevit. Ad v. 313 Furenti insolabiliter et inpatienter dolenti. Ad v. 314 turbatus lugente scilicet Andromache. Cato ait "verba tertiato et quartato quempiam dicere prae metu". hisco hiscere est hiare, nec loqui posse. vel 'hisco' hic loquor. Ad v. 315 vivo equidem hoc †enim et hos legendum est. vivo equidem ac si diceret: si tamen vita est infeliciter vivere. Ad v. 316 nam vera vides propter illud 'verane te facies'? Ad v. 317 hev disiungendum ab interrogatione, ut separatim luctuosa vox audiatur. casus hic 'eventus', ut "tot casibus actos": alibi 'periculum'. deiectam conivge tanto πάθος per conparationem virorum factum. excipit signate locutus est, quia 'deiectam' dixerat; excipiuntur enim quae cadunt. Ad v. 318 Digna congrua et priori conveniens. Ad v. 319 Hectoris andRomache si 'Andromache', sequentibus iunge: si 'Andromachen', superioribus. sed cum supra Heleno nuptam dixerit, cur hic Hectoris dixit? sed ipse quaestionem solvit dicendo 'incredibilis'. conubia servas tenes, ut "et nunc servat honos sedem tuus ossaque nomen": aut certe obtines, ut "servantem ripas". Aut quia audierat nuptam Heleno. servas pro servasti. Ad v. 320 deiecit vultum decenter, quia de concubitu admonita est. demissa humili, tenui. et verecunde, quia de Pyrrho dictura est. Ad v. 321 o felix] ‹bene› ad interrogata non respondet. o felix bene et virginitatem laudat et mortem, ut ostendat se invitam Pyrrhi pertulisse conubium et esse superstitem suis miseriis. priameia virgo] quia notum est nomen, omisit. priameia virgo Achilles dum circa muros Troiae bellum gereret, Polyxenam visam adamavit et conditione pacis in matrimonium postulavit. alii dicunt, quod, cum ad redimendum corpus Hectoris ab Achille etiam ipsa cum patre venisset, adamata est. quam cum Troiani fraude promisissent, Paris post Thymbraei Apollinis simulacrum latuit et venientem Achillem ad foedus missa vulneravit sagitta. tum Achilles moriens petiit, ut evicta Troia ad eius sepulcrum Polyxena immolaretur: quod Pyrrhus implevit. et alius ordo fabulae huius: cum Graeci victores in patriam vellent reverti, e tumulo Achillis vox dicitur audita querentis, quod sibi soli de praeda nihil inpertivissent. de qua re consultus Calchas cecinit, Polyxenam Priami filiam, quam vivus Achilles dilexerat, eius debere manibus immolari; quae cum admota tumulo Achillis occidenda esset, manu Pyrrhi aequanimiter mortem dicitur suscepisse. invenitur enim apud quosdam quod etiam ipsa Achillem amaverit, et ea nesciente Achilles fraude et insidiis sit peremptus. ante alias ideo felicior, quia virgo extincta est. una ante alias 'ante alias' hic absoluto iunxit, ut "fida ante alias". iungitur tamen et conparativo, ut "scelere ante alios inmanior", et superlativo, ut "ipse ante alios pulcherrimus omnes". Ad v. 322 Hostilem ad tumulum quia grande est mortis solatium praemissus hostis interitus. Troiae sub moenibus altis solatium dedit mortuae, quod licet ad hostilem tumulum, sed in ore patriae perierit; unde duplex felicitas, quod et virgo et in patria meruerit interire. Ad v. 323 ivssa mori hoc est ex praecepto Achillis, quam ad tumulum suum iussit occidi. sortitus quia captivi et praeda inter victores sorte dividebantur, ut est "et praedae dicere sortem". Ad v. 324 Nec victoris eri tetigit captiva cubile singula habent enfasin suam: nam parum erat dominum dicere, nisi et victoris adderet fastum; 'tetigit' non ascendit; nec genialem lectulum, sed 'cubile'. nec victoris eri et reliqua. merito ergo 'felix' quae sola morte tot poenas refugit. tetigit captiva cubile 'tetigit' non cum fiducia coniugali ascendit, sed ut solent captivae dominorum toros paventes leviter contingere. Ad v. 325 diversa per aequora vectae tamquam parum fuerat, patriam incensam. Ad v. 326 Stirpis achilleae cum magno dolore dictum 'Achilleae', quia ab eo Hector occisus est. et idem bis dixit. fastus superbiam. et est quartae declinationis; nam liber, qui dierum habet conputationem, secundae declinationis est: unde erravit Lucanus dicendo "nec meus Eudoxi vincetur fastibus annus" (10.187). Ad v. 327 Servitio enixae tulimus hoc est pertulimus, donec in servitio positae eniteremur. et bene plurali utitur numero ad excusandum pudorem. Ad v. 328 Ledaeam hermionen id est Ledae neptem, Tyndarei uxoris, quam Iuppiter in cygnum mutatus gravidam fecit, quae ovum peperisse dicitur, unde nati sunt Helena, Castor et Pollux. lacedaemoniosque hymenaeos cum ingenti felle, ac si diceret: infelices maritis semper, ut Paridi et Deiphobo. Ad v. 329 Transmisit habendam erili voluntate, non lege coniugii: vel quia inter captivos matrimonio fides non stabat: unde et 'habendam' dixit. et 'transmisit', quia alii tradidit, quidam 'permisit' accipiunt. Ad v. 330 ereptae conivgis hanc Hermionen quidam dicunt, cum Oresti esset desponsata, post a Menelao apud Troiam admirante virtutem Pyrrhi, esse illi promissam. alii dicunt a Menelao quidem apud Ilium Pyrrho desponsatam, sed a Tyndareo Oresti, morante apud Troiam Pyrrho, ut quidam promissam, ut quidam coniunctam tradunt: quam cum Pyrrhus, confisus voluntate Menelai, armatus multitudine rapuisset, ab Oreste insidiis interfectus est. si ergo Orestes eam uxorem non duxerat, cur 'coniugis' posuit? sic ergo intellegendum est, quam sperabat coniugem, ut in secundo "et gener auxilium", cum adhuc sponsus esset. Ad v. 331 Scelerum furiis matricidio scilicet. Orestes enim, Agamemnonis filius, cum interfecto patre a Clytemestra coniuge et adultero Aegistho ipse subtractus periculo esset, apud Strophium, patrem Pyladis, educatus est. qui cum adolevisset cum amico Pylade, tam Aegisthum quam matrem peremit: ob quam causam furiis agitatus est nec ante furore liberatus, quam pervenisset in Tauricam regionem, ubi soror eius Iphigenia, subducta a Diana apud Aulidem sacrificio, templo Dianae praeerat et more gentis deae hospites immolabat. ibi cum ad aras pertractus esset, ut tamquam hospes occideretur, agnitus a sorore subtractus est morti: post, accepto responso, sublato Dianae simulacro, sororem reduxit in Atticam, ubi in honorem conservati numinis Tauropolin appellavit. agitatus stimulatus. Cicero in Rosciana "agitari et perterreri furiarum taedis ardentibus". Ad v. 332 Excipit dolo interficit, ut "aemulus exceptum Triton". patrias aras alii Achilleas intellegunt; [aut quod ibi Achilles occisus sit] nam Pyrrhus, ut in historia legimus, occiso patre in templo Apollinis Thymbraei reversus ad patriam, in numinis insultationem in templo eius Delphico aras patri constituit et illic ei coepit sacrificare: [neque enim aut Pyrrhus, aut Apollo Delphis oriundi sunt]. alii 'patrias' Apollineas volunt a Patris, Achaiae civitate, in qua Patrius Apollo colitur. nec debemus quaerere, cur non Delphicas dixerit, quia epitheta in alieno negotio plerumque alia ponuntur, ut in quarto "Italiam magnam Gryneus Apollo, Italiam Lyciae iussere capessere sortes", cum a Delio tantum eum constet accepisse responsa. sunt qui dicunt ab Aesculapio aras Apollini statutas 'patrias' nominatas. alii in templo Apollinis dicunt aram fuisse inscriptam ΠΑΤΡΙΟΥ ΑΠΟΛΛΩΝΟΣ ab hoc, quod Icadius, Apollinis et Lyciae nymphae filius, cum in adultam aetatem venisset, primo regionem in qua natus erat a matre Lyciam nominavit, deinde in ea urbem Apollini condidit, sortes et cortinam consecravit, et, ut illum patrem esse testaretur, Patara cognominavit. inde cum Italiam peteret, naufragio vexatus delphini tergo exceptus dicitur ac prope Parnasum montem delatus patri Apollini templum constituisse et a delphino locum Delphos appellasse, aras deinde Apollini tamquam patri consecrasse, quas ferunt vulgo patrias dictas. hinc ergo et delphinum aiunt inter sacra Apollinis receptum; cuius rei vestigium est quod hodieque quindecimvirorum cortinis delphinus in summo ponitur et pridie quam sacrificium faciunt, velut symbolum delphinus circumfertur, ob hoc scilicet, quia quindecimviri librorum Sibyllinorum sunt antistites, Sibylla autem Apollinis vates et delphinus Apollini sacer est. invenitur tamen apud Cornificium Longum, Iapydem et Icadium profectos a Creta in diversas regiones venisse, Iapydem ad Italiam, Icadium vero duce delphino ad montem Parnasum, et a duce Delphos cognominasse, et in memoriam gentis, ex qua profectus erat, subiacentes campos Crisaeos vel Cretaeos appellasse, et aras constituisse. Ad v. 333 reddita more veteri pro 'data' accipiendum est: 're' ergo abundat. Ennius annalibus "ad illa reddita nuptam", et alibi "isque dies post aut Marcus quam regna recepit" pro accepit. aut 'reddita', quod Heleno debebatur imperium. cessit pars heleno per privignum, ut diximus. Ad v. 334 chaonios cognomine campos Epirum campos non habere omnibus notum est, sed constat ibi olim regem nomine Campum fuisse eiusque posteros Campylidas dictos et Epirum Campaniam vocatam, sicut Alexarchus, historicus Graecus, et Aristonicus referunt. Varro filiam Campi Campam dictam, unde provinciae nomen; post vero, sicut dictum est, Chaoniam ab Heleno appellatam, qui fratrem suum Chaonem, vel ut alii dicunt comitem, dum venaretur occiderat. alii filiam Campi Cestriam ab Heleno ductam uxorem, et ‹eum› de nomine soceri Campos, de nomine Chaone Chaonas dixisse. Ad v. 335 Troiano a chaone licet superius causa huius nominis dicta videatur, tamen quidam dicunt hunc Chaonem pro omnium incolumitate, cum pestilentia laborarent socii Heleni, ex responso immolandum se obtulisse, unde in honorem eius Epirum, quae Campania dicebatur, Chaoniam nominatam. alii dicunt, [quod] cum Helenus cum Pyrrho ab Ilio navigaret et tempestate iactarentur, Chaonem, unum e Troianis, amicum Heleni, vovisse, ut, si illi periculum evasissent, se pro eorum incolumitate interimeret: qui se, postquam illi evaserunt, sicut promisit, occidit: unde factum est, ut ex eius nomine Helenus, adeptus regnum, Epirum Chaoniam nominaret. dixit nominavit, ut "fluvium cognomine Thybrim diximus" et "Italiam dixisse ducis de nomine gentem". Ad v. 336 Pergamaque 'Pergama' legendum, non ut plerique 'Pergameam', qui per inperitiam contra metrum sentiunt. decipiuntur autem dum utrumque derivativum volunt, cum sit 'Pergama' principale. Ad v. 337 ‹sed tibi› qui cursum venti servat hunc ordinem, ut a sui persona incipiens mox quaerat alienam, ut "sed vos qui tandem, quibus aut venistis ab oris". et hoc totum cum admiratione dictum est. qui venti id est tam prosperi. quae fata tam nobis felicia. Ad v. 338 Quis deus?? qui praestitit, ut te videre possemus. tale est et illud Aeneae ad Didonem adulatorium "hinc me digressum vestris deus appulit oris". ignarum aliud disponentem. Ad v. 339 puer ascanius filius, quia Graeci παῖδας etiam filios dicunt. superatne vivit. sane nove dictum est et caret exemplo, ut pauca in Vergilio. alii dicunt 'superat' superstes est: sed 'superstes' praesentem significat, ut Cicero in Mureniana "suis utrisque superstitibus", id est praesentibus. Ad v. 340 Quem tibi iam Troia hemistichium nec in sensu plenum. sunt autem duo talia, hoc et "concessere deum": quem quidam ita conplevit "concessere deum profugis nova moenia Teucris". Ad v. 341 Amissae cura parentis si 'parentis' Creusae accipis, occurrit illud, unde sciebat eam perisse? et alii dicunt potuisse hoc vel Heleno divinante cognosci, vel Aenea requirente per Troiam, ut "implevi clamore vias": sed utrumque viribus caret. parentem ergo patriam accipiamus, ut Tullius "si tibi patria, quae communis omnium parens est", et est sensus 'doletne perditam patriam'? Ad v. 342 Animosque viriles atqui supra dixerat 'puer': sed 'animos viriles' ait parentum consideratione. inde et in nono de ipso "ante annos animumque gerens curamque virilem". Ad v. 343 avunculus quidam 'avunculus' humiliter in heroico carmine dictum accipiunt. Ad v. 345 incassum fletus et 'longos' et 'incassum' bene addidit, ut femineos monstraret adfectus. Ad v. 348 Et multum lacrimas ordo est 'lacrimas multum fudit inter verba singula': nam si 'lacrimans' dixeris, quid fudit? et bene verba Heleno post Andromacham non dedit, ne frigeret, sicut in libro quinto Acestae. Ad v. 349 parvam Troiam simulataque magnis et cetera. multi putant, Aeneam† de ea venisse ad Epirum et ibi haec loca per licentiam poeticam esse conficta. Varro Epiri se fuisse dicit et omnia loca isdem dici nominibus, quae poeta commemorat, se vidisse: unde apparet haec non esse fabulata. idem etiam Varro Troiam Epiri ab Aenea sive a comitibus eius [†byopator] nuncupatam docet, ubi Troiana classis Aeneam expectasse sociosque eius castra in tumulis habuisse memoratur, quae ex illo tempore Troiana appellantur: unde apparet divinum poetam aliud agentem verum semper attingere. Ad v. 350 arentem pro aridum: participium vice nominis. Ad v. 351 Agnosco aut cognomine agnosco; aut certe quia reparatam audierat Troiam, ut "hic incredibilis rerum fama occupat aures". agnosco] nam ea agnoscimus quae iam pridem vidimus. scaeaeque amplector limina portae Scaea porta dicta est non a pugnis ante se factis scaevis, id est malis; nam et ante sic dicta est; nec ab itinere ingressis scaevo, id est sinistro, quod ingressi non recto eunt itinere, sed sinistro: sed a cadavere Laomedontis, hoc est scenomate, quod in eius fuerat superliminio. tamen hanc portam ex nece Achillis scaeam appellatam volunt. amplector ut "amplexaeque tenent postes atque oscula figunt": quasi ad Troiam pervenisset. Ad v. 352 Teucri pro Teucriadae. Ad v. 353 Amplis quod est regiae magnitudinis. accipiebat pascebat, ut Terentius "accipit homo nemo melius neque prolixius". Ad v. 354 Avlai pro aulae; et est diaeresis de Graeca ratione veniens, quorum 'ae' diphthongos resoluta apud nos duas syllabas facit. aula autem proprie dicitur quae concluditur porticibus quattuor, unde superius 'porticibus' dixit. Ad v. 355 inpositis auro dapibus id est cum inpositas auro dapes haberet. Ad v. 356 processit exactus est. avrae vela vocant hypallage est pro 'auras vocant'. Ad v. 357 Carbasus utrum aliorum qui navigabant, an ipsorum: et utrum 'tumide', an 'tumidus auster', ut "pallidus Orcus"? carbasus autem genus lini est, quod abusive plerumque pro velo ponitur. sane in numero singulari 'haec carbasus' dicimus, in plurali 'haec carbasa'. Ad v. 359 Troivgena ac si diceret 'generose', ut alibi "Dardanidae magni genus alto a sanguine divum". Sciendum tamen, sicut veteres auctores adfirmant, peritissimos auguriorum et Aeneam et plurimos fuisse Troianos. non nulli autem dicunt a Marsya rege missos e Phrygia regnante Fauno, qui disciplinam auguriorum Italis ostenderunt. ergo 'Troiugena' sine dubio auguriorum et divinationis peritus est. interpres vaticinator, qui mentem deorum mortalibus publicas. sed quia 'interpres' generale nomen est, currit per species; nam, ut ait Cicero, omnis divinandi peritia in duas partes dividitur: nam aut furor est, ut in vaticinantibus: aut ars, ut in aruspicibus, [fulguritis sive] fulgoratoribus, auguribus. et omnia ista ex se pendent, licet propriis finibus contineantur. unde Vergilius omnia ei dat quem vult perfectum intellegi, ut hoc loco Heleno; item alibi Asilae in decimo "cui pecudum fibrae, caeli cui sidera parent et linguae volucrum et praesagi fulminis ignes". Varro autem quattuor genera divinationum dicit: terram, aerem, aquam, ignem: geomantis, aeromantis, pyromantis, hydromantis. Vergilius tria genera complexus est: per lauros geomantis, per sidera pyromantis, per praepetes aeromantis. divum qui numina potest et 'interpres divum' distingui. sane per omnia zeugma est ab inferioribus 'sentis'. qui numina sentis qui suscipis numen et futura praedicis. Ad v. 360 Qui tripodas sentis tripodes mensae fuerunt in templo Apollinis Delphici, quibus superinpositae Phoebades vaticinabantur. vel quod in eodem templo tripus est cum ossibus et dentibus Pythii serpentis. clarii lavrus et hic 'qui sentis' subaudis. et Clarium oppidum est in finibus Colophoniorum, ubi Apollo colitur: unde Apollo Clarius. sane quaeritur, utrum 'Clarii' geminandum sit 'i'. et sciendum aliter non procedere: nam 'cla' brevis invenitur, ut Statius "nec Clarias hac luce fores Didymaeaque quisquam". per laurus autem oraculum intellegimus. qui sidera sentis qui es peritus astrologiae. Ad v. 361 Et volucrum lingvas qui es augur oscinum. et praepetis omina pinnae praepetes sunt quae secundo auspicio ante eum volant qui auspicatur. aves autem aut oscines sunt, aut praepetes: oscines quae ore futura praedicunt, praepetes quae volatu augurium significant, cum sunt prospera. sed praepetes aut superiora tenent, et praepetes vocantur: aut inferiora, et dicuntur inferae; praepetes autem ideo, quia omnes aves priora petunt volantes. Ad v. 362 Fare age hortantis est 'age', id est dic celeriter. et est ordo 'Troiugena, fare age, quae prima pericula vito, quidve sequens tantos possim superare labores'. cetera per parenthesin dicta sunt. namque omnem cursum hypallage est: nam non omnem cursum prospera dixit religio, sed omnis religio dixit prosperum cursum. Ad v. 363 Cuncti divi quia quicquid audivit a diversis ad Iovem recurrit, ut diximus supra "quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo praedixit". numine autem oraculo significat. Ad v. 364 Repostas πάθος pro 'repositas', id est longe positas, remotas. Ad v. 365 Novum magnum, more suo. Ad v. 366 Prodigium canit prodigium, portentum et monstrum modico fine discernuntur, sed confuse pro se plerumque ponuntur. Varro sane haec ita definit: "ostentum, quod aliquid hominibus ostendit; portentum, quod aliquid futurum portendit; prodigium, quod porro dirigit; miraculum, quod mirum est; monstrum, quod monet". tristes iras deorum scilicet, propter iniurias suas. Ad v. 367 Obscenamque famem aut quae homines etiam ad obscena conpellit, ut "malesuada Fames": aut certe, quam obscena avis praedixerat. quae prima pericvla vito? quidve sequens tantos possim superare labores duo petit: quemadmodum aut periculis careat, aut quibus consiliis par esse et laboribus possit. et totum hoc per interrogationem legendum est. ‹quidve]2 sequens quid observans. Ad v. 368 Tantos quantos harpyia praedixerat. Ad v. 369 De more scilicet sacrificantum. Ad v. 370 Exorat pacem divum aut de sacrificantum more requirit, utrum tempus consulendi esset; nam et hoc vehementer quaeritur, ut in sexto "cum virgo poscere fata tempus ait"; aut certe, quod et melius est, de sacrificantum more ante nefas expiat ab harpyia praedictum, et sic venit ad vaticinationem. ut autem hic expiatam famem intellegamus sequens efficit locus, ut "aderitque vocatus Apollo", cum constet, nisi in hoc intellexeris loco, famis causa nusquam invocatum esse Apollinis numen. dubitationem autem in hoc loco 'exorat' facit; nam 'orare' est petere, 'exorare' impetrare: ergo impetrat pacem aut ad inquirendum tempus, aut ad mitigandum famis periculum. vittasque resolvit in ratione sacrorum par est et animae et corporis causa: nam plerumque quae non possunt circa animam fieri fiunt circa corpus, ut solvere vel ligare, quo possit anima, quod per se non potest, ex cognatione sentire. inde est "unum exuta pedem vinclis in veste recincta". bene ergo Helenus cuncta corporis solvit, ne qua parte animo religato ad numen accedat. Ad v. 371 sacrati capitis diis et vaticinationibus dicati. Ad v. 372 multo numine multa veneratione numinis. suspensum si 'suspensus', ipse numinis plenus; si 'suspensum', me sollicitum et attentum. Ad v. 373 Deinde canit post peracta sollemnia. Ad v. 374 Nate dea ordo est 'nate dea pauca tibi expediam dictis; prohibent nam cetera parcae scire Helenum, farique vetat Saturnia Iuno': omnia, inquit, vates novit, sed non omnia permittitur dicere, fatis prohibentibus; etiam ex his quae novi, multa me vetat dicere Iuno Saturnia. maioribus caelestibus, propter sideris cursum, cuius fuit explanatio per Creusam. maioribus avspiciis] [ergo] maiora sunt, quibus praeter tripudium auspicari ius est neque precatio adhibetur, sicut hoc loco nullum deum precatur Aeneas. aut in his versibus 'nam te maioribus ire per altum auspiciis' et reliqua 'auspiciis', quia auspicia maiora, aut maioribus dicuntur, quibus augurium avium aliarumque rerum eripitur, ut puta, si parra vel picus auspicium dederit, et deinde contrarium aquila dederit, auspicium aquilae praevalet. ergo quia notum est esse apud augures auspiciorum gradus plures, et augur loquitur auguriorum perito, ideo 'maioribus auspiciis' dixit. auspicium autem est volatus avium, qui indicat agendum vel omittendum esse quod quis coeperit; dictum ab ave inspicienda quasi avispicium. per altum per limitem fortunae superioris. Ad v. 376 sortitur] id est sorte decernit vel sortitione distribuit. sortitur disponit, ordinat. et bene adlusit quasi Apollinis sacerdos, cuius propriae sunt sortes. volvitque vices definitio fati secundum Tullium, qui ait "fatum est conexio rerum per aeternitatem se invicem tenens, quae suo ordine et lege variatur ita tamen, ut ipsa varietas habeat aeternitatem". et hic 'vices' vicissitudines, alibi pericula, ut "vitavisse vices Danaum". Ad v. 377 Pauca tibi e multis duo se dicit esse dicturum, quemadmodum possit tute navigare, et quibus signis Italiae regna cognoscat. hospita aequora vicina; nihil enim nobis hospitio esse vicinius constat. Ad v. 378 avsonio portu ut in Ausonia, quasi in portu et in litore, conquiescat. Ad v. 379 Prohibent nam cetera scire hic distinguendum; et est sensus 'cetera te scire non sinunt fata, Helenum vero Iuno prohibet dicere etiam ea quae audire poteras', et vacat 'que', ut solet frequenter. male autem sentiunt qui distingunt 'scire Helenum', cum legerimus in Lucano "venit aetas omnis in unam congeriem miserumque premunt tot saecula pectus" (5.177), item alibi "nec tantum prodere vati quantum scire licet" (5.176). et adeo repletus numine novit omnia sacerdos, ut refrenetur ad certa dicenda: nam dicendo 'Helenum farique vetat Saturnia Iuno' ostendit praemissum ad Aeneam pertinere; aliter suum non interponeret nomen. prohibet autem scire mortem patris ad augendum inopinatum dolorem; tempestatem ab Aeolo inmissam; amorem Didonis, in quo et gaudium quidem est, sed quod inprovisum vile creditur. et si sciret Aeneas, se de Africa exiturum, non facile Didonis consentiret amoribus. novimus autem hoc Iunonem agere, ut, si possit fieri, "regnum Italiae Libycas averteret oras". inopinatum vero dolorem etiam Aeneas conqueritur, ut "nec vates Helenus, cum multa horrenda moneret, hos mihi praedixit luctus". Ad v. 382 Ignare pro 'ignarus', casus pro casu: dicit autem ignarum fati. Persius "censoremve tuum, vel quod trabeate salutas". Ad v. 383 Longa procul non situ, quam paene videt: sed necessitate fatali. significat autem difficilem circuitum. via invia Aeneae scilicet. Ad v. 384 Trinacria quae Latine Triquetra dicitur, quam multi Trinacriam dicunt, sub hac differentia, ut quotienscumque Sicilia significatur, Trinacria totum per 'r' dicatur, quotiens Sicula, per unam 'r' ut "Trinacia cernitur Aetna". lentandus aut lente tibi navigandum est; nam totam Siciliam circumiit: aut 'lentandus tibi remus est', id est flectendus: unde 'lentum vimen' dicimus, id est flexile. et quidam 'lentandus' nove verbum fictum putant, sed in annalibus legitur "confricati oleo lentati, paratique ad arma", a verbo 'lentor'. Ad v. 386 Infernique lacus Lucrinum et Avernum dicit, inter quos est spelunca, per quam ad inferos descendebatur; unde eos dixit infernos. aeaeaeque insula circae qui nunc Circeius mons a Circe dicitur, aliquando, ut Varro dicit, insula fuit, nondum siccatis paludibus, quae eam dividebant a continenti. 'Aeaea' autem dicta ab aspernantium voce, propter celebratas illic corporum mutationes: unde est "inaccessos ubi Solis filia lucos". 'Aeaeae' autem tres sunt diphthongi: nam genetivus est ab Aeaea. quidam pro eoa, id est orientalis, quia Solis filia traditur, accipiunt. alii non Circe Aeaea, sed insula quae et Aeaea. Ad v. 387 Quam tuta possis urbem componere terra ante cuncta lustrabis, quam possis urbem tuta terra componere. 'tuta' autem propter Thraciae et Cretae discrimina. Ad v. 388 Signa tibi dicam deest 'ergo'. et notandum quia non eo ordine, quo promiserat, dicit; ante enim dicit de civitate condenda, sic de tuta navigatione. Ad v. 389 Secreti ad fluminis Tiberini. litoreis litus dicitur quicquid iuxta aquam est: unde nunc ripam fluminis litus vocavit. Ad v. 390 Sus naturaliter longa est, licet in genetivo corripiatur, ut 'bos' 'pes' 'res' 'spes'. de hac autem sue alii dicunt secundum Vergilium quod in Italia inventa sit, alii, quod secum eam more navigantum Troiani portaverint et oraculo cognoverint ibi esse condendam civitatem, ubi sus illa post fugam fuisset inventa. dicitur ergo in Campaniam fugisse et inventa in Laurolavinio: a qua Ascanius post Albae nomen inposuit. Ad v. 391 Triginta capitum fetus enixa prodigiale est hoc, quo significatur triginta annis regnaturus Ascanius. Ad v. 392 albi circum ubera nati Varro dicit etiam hoc signi fuisse, quod, cum etiam alterius coloris porci in fetu huius porcae fuerint, albi tantummodo circa ubera sint reperti. Ad v. 393 is locus urbis erit id est in ipsa regione: nam et Lavinium et Alba longe a litore sunt. requies errorum scilicet: alioquin bello conflictatus est. Ad v. 394 horresce pro 'horrueris', vel pro 'horrescas', id est timeas. Ad v. 395 Viam id est rationem: et non dicit, quia etiam profutura est fames, ut "haec erat illa fames: haec nos suprema manebat exitiis positura modum". aderitque vocatus apollo nunc 'vocatus', quia, ut supra diximus, expiatorium fecit sacrificium. Ad v. 396 Has autem terras quasi ostendentis est: nec enim Calabria ab Epiro longo distat spatio. Ad v. 397 Nostri aequoris Epirotici, quo Calabriae litus adluitur. Ad v. 398 malis grais aut a persona Aeneae epitheton est, aut ad discretionem malorum et bonorum. a multis sane amphibolia putatur; potest enim aut catholicon esse epitheton Grais, vel eis habitantibus Grais, qui mali sunt, ut est "illud saepe malae legere novercae". Ad v. 399 Hic et narycii posverunt moenia locri Locri socii Aiacis Oilei fuerunt, Epizephyrii et Ozolae. sed post tempestatem montis Capherei Epizephyrii tenuerunt Bruttios: et hos nunc dicit: Ozolae vero tenuerunt Pentapolim; inde est "Lybicone habitantes litore Locros". quin etiam de Ozolis legitur, quod delati Tinneiam ulterius accesserint et civitatem condiderint, quae nunc Vzalis dicitur. Narycii autem a loco dicti sunt provinciae suae, Ozolae a putore paludis vicinae. alii Narycios Opuntios, eosdem et Epicnemidios dicunt; namque prius Naryx, Opus postea dicta, eadem autem et Epicnemidia vocatur; est enim Cnemis promontorium, in quo Opuntii Locri positi sunt, a quibus originem trahunt qui in Italia sunt, et appellantur Epizephyrii, quod Zephyrium promontorium vocatur a Graecis, in quo sunt conditi Locri qui in Graecia sunt. hi vero qui iuxta Delphos colunt Ozolae nuncupantur, sive a foetore draconis, quem Apollo interemit, seu quod uxores eorum Veneris ira viris suis fuerint foeditate taetri odoris invisae; qui autem Libyam delati sunt Nasamones appellantur, ut Cornelius Tacitus refert, oriundi a Naryciis, quod ibi invenies ubi ait "Lybicone habitantes litore Locros". Ad v. 400 Sallentinos obsedit milite campos Sallentinum promunctorium Italiae est inter Calabriam et Bruttios: nam ut ait Sallustius "omnis Italia coacta in angustias finditur in duo promunctoria, Bruttium et Sallentinum". Ad v. 401 Lyctius idomeneus a Lycto, Cretae civitate, unde propter supra dictam pulsus est causam. ad Italiam venisse ac post dicitur in Asiam profectus decessisse. alii hunc regressum consedisse apud Apollinem Clarium tradunt. ducis meliboei philoctetae a Meliboea, civitate Thessaliae, de qua fuit. 'Meliboei' ergo dixit pro 'Meliboeensis'. Ad v. 402 Subnixa petilia muro civitas cincta muro modico, ut "crinemque madentem subnixus rapto potitur". 'Petilia' dicta vel ἀπὸ τοῦ πέτασθαι , id est volare, quod captato augurio est condita, vel quod post relictum Ilium, quo ducebatur a Graecis, eam petivit civitatem. 'Petilia' sane numeri est singularis. multi ita intellegunt, non 'Philoctetae Petilia', sed 'Philoctetae muro'; nam ait Cato, a Philocteta, condita iam pridem civitate, murum tantum factum. alii 'subnixam' ideo accipiunt, quia inposita est excelso muro, ut Coelius historicus ait. Philoctetes autem fuit Poeantis filius, Herculis comes, quem Hercules, cum hominem in Oeta monte deponeret, petiit, ne alicui sui corporis reliquias indicaret. de qua re eum iurare conpulit, et ei pro munere dedit sagittas hydrae felle tinctas. postea Troiano bello responsum est, sagittis Herculis opus esse ad Troiae expugnationem. inventus itaque Philoctetes cum negaret primo se scire ubi esset Hercules, tandem confessus est mortuum esse. inde cum acriter ad indicandum sepulcrum eius cogeretur, pede locum percussit, cum nollet dicere. postea pergens ad bellum cum exerceretur sagittis, unius casu vulneratus est pedem, quo percusserat tumulum. ergo cum putorem insanabilis vulneris Graeci ferre non possent, diu quidem eum pro oraculi necessitate ductum tandem apud Lemnum sublatis reliquerunt sagittis. hic postea horrore sui vulneris ad patriam redire neglexit, sed sibi parvam Petiliam in Calabriae partibus fecit. alii eum adductum a Graecis ad Troiam ad occidendum sagittis Paridem dicunt, quia etiam Paridis mors inter fatalia dicitur fuisse Troiana. Ad v. 403 transmissae quidam 'transmissae' legunt, ut sit praepositio; trans autem adverbium, †ut sit 'transtulit'. Ad v. 404 in litore in Italia scilicet. Ad v. 405 Purpureo velare comas subaudis 'cura' aut 'memento': aut certe, quod est melius, 'velare' imperativus sit, non infinitivus. Ad v. 406 honore sacrificio. hostilis facies occvrrat quidam Ulixen dicunt, alii Diomeden. Ad v. 407 Et omina turbet sacrificii ordinem rumpat, quod est piaculum. significat autem ut dictum est Diomeden, qui cum multis casibus adfligeretur, Palladium, quod apud ipsum erat, Troianis oraculo iussus est reddere. quod cum vellet implere, Aeneam invenit sacrificantem: qui, ut supra diximus, sacrificii ordinem non rupit, et Palladium Nautes accepit: unde Nautiorum familia Minervae sacra servabat. sane sciendum sacrificantes diis omnibus caput velare consuetos ob hoc, ne se inter religionem aliquid vagis offerret obtutibus, excepto tantum Saturno, ne numinis imitatio esse videretur. et Herculi in templo suo, quia et ipse capite operto est, vel quia haec arae ante adventum Aeneae a Iano vel Evandro consecratae sint. sane quidam dicunt absurde, ab Heleno Diomeden suppressum; sed intellegendum est de industria factum, ne terror iniceretur Aeneae. Ad v. 409 Hac casti pii, ut "nulli fas casto sceleratum insistere limen". in religione in observatione perpetua. nepotes appellando 'nepotes' gradus futurae cognationis ostendit. Ad v. 410 ast ubi pro postquam; et est temporis adverbium. digressum a litore Calabriae. Ad v. 411 Angusti rarescent clavstra pelori ideo quia a continenti, id est a columna usque ad Pharon tribus milibus distat. 'rarescent' autem ideo, quia venientibus de Ionio propter curvaturam litorum clausae videntur angustiae, quae paulatim propinquantibus aperiri videntur. pelori promunctorium Siciliae est secundum Sallustium, dictum a gubernatore Hannibalis illic sepulto, qui fuerat occisus per regis ignorantiam, cum se eius dolo propter angustias freti crederet esse deceptum, veniens de Petilia: quamquam legerimus, etiam ante Pelorum dictum. Ad v. 412 Laeva tibi tellus venientis personam respexit: nam de Ionio navigantes si fretum petant, dextrum teneant litus necesse est; sin alias, sinistrum. Ad v. 413 Aequora circvitu totam enim transiturus est Siciliam. Ad v. 414 Haec loca ut etiam Sallustius dicit "Italiae Siciliam coniunctam constat fuisse: sed medium spatium aut per humilitatem obrutum est, aut per angustiam scissum. ut autem curvum sit, facit natura mollioris Italiae, in quam asperitas et altitudo Siciliae aestum relidit". quondam tria tenet tempora, sicut 'olim': praesentis, ut "quondam etiam victis redit in praecordia virtus"; praeteritum, ut "quondam Cretae fertur labyrinthus in altae"; futurum "nec Romula quondam ullo se tantum tellus iactabit alumno". Ad v. 415 tantum aevi longinqua et reliqua. parenthesis: nam ordo est 'haec loca vi quondam dissiluisse ferunt'. aevi longinqua pro longi. 'aevum' pro tempore posuit, ut "aevoque sequenti". alibi pro annis, ut "vos o quibus integer aevi sanguis ait". Ad v. 416 Dissilvisse ferunt hinc apparet bene dictum "unctos saluere per utres". nam ut 'dissilui', sic 'salui' facit. Cicero "cum hic de raeda reiecta paenula desiluisset". est enim positio 'salio salis salui', item in conpositione 'dissilio dissilui'. cum protinus continuo: et modo adverbium loci est, alibi temporis est, ut "protinus aerias Phaeacum abscondimus arces". Ad v. 417 Foret ab infinito est: sed modo praeteritum significat tempus, quod rarum est; saepius enim futurum significat. venit medio in medium, ut "it clamor caelo". Ad v. 418 Hesperium siculo latus abscidit hypallage est: nam minora a maioribus segregantur, sed contra dixit. abscidit propter metrum 'ci' corripuit per poeticum morem. Ad v. 419 Interlvit interlabitur, pontus scilicet. aestu aestum poetae maris angustias artati ideo appellant, quod ibi commotione reciproci cursus mare videatur aestuare. Ad v. 420 Dextrum scylla latus laevum inplacata charybdis de Ionio venientibus. Scylla enim in Italia est, Charybdis in Sicilia. Scylla autem ipsa Phorci et Creteidos nymphae filia fuit. hanc amabat Glaucus, quem Circe diligebat; et quoniam pronior in Scyllam fuerat, irata Circe fontem, in quo illa consueverat corpus abluere, infecit venenis: in quem illa cum descendisset, pube tenus in varias mutata est formas. horrens itaque suam deformitatem se praecipitavit in maria. alii a Glauco, cum sperneretur a Scylla, rogatam Circen et iam ita, ut legatur, mutatam dicunt. alii a Neptuno amatam, cum illa Glaucum amaret, rivalitatis dolore in hoc monstrum mutatam. Homerus hanc dicit inmortale monstrum fuisse. Sallustius saxum esse dicit simile formae celebratae procul visentibus. canes vero et lupi ob hoc ex ea nati esse finguntur, quia ipsa loca plena sunt monstris marinis, et saxorum asperitas illic imitatur latratus canum. sane alia Scylla fuit, de qua in bucolicis plenius dictum est. [legimus etiam "nunc nemora ingenti vento, nunc litora plangunt". si ergo 'plangunt' dicimus, et 'latrant' non incongrue posuit.] Charybdis autem in Siciliae parte posita femina fuit voracissima, ex Neptuno et Terra genita, quae, quia boves Herculis rapuit, fulminata a Iove est et in maria praecipitata: unde naturam pristinam servat; nam sorbet universa quae prehendit et secundum Sallustium ea circa Tauromenitanum egerit litus. de hac Cicero in Philippicis ait "Charybdis: quae si fuit, animal fuit unum". Ad v. 421 Obsidet ad transeuntium insidias. barathri barathrum est inmensae altitudinis nomen: unde sequitur 'sorbet in abruptum': quod Graece βάραθρον dicitur. ter gurgite vasto aut 'ter' pro 'saepe' posuit, finitum pro infinito, aut ter uno die. Ad v. 423 alternos singulos, non omnes simul, ut "vix hostem alterni si congrediamur habemus"; aut 'alternos' vicissim, quia accipit, ut vomat, rursus vomit, ut accipiat. Ad v. 424 Cohibet spelunca hypallage est in sensu; nam ipsa se tenet intra speluncam secundum fabulam. Ad v. 425 trahentem Sallustius "quo forte inlata naufragia sorbens gurgitibus occultis milia sexaginta Tauromenitana ad litora trahit". ergo et 'sorbet' et 'trahit' de Sallustio. Ad v. 426 Prima nominativus est pluralis a neutro. et est Graeca figura, τὰ πρῶτα ἄνθρωπος . Ad v. 427 Pube tenus 'tenus' praepositio ablativa quidem est, sed figurate etiam genetivo cohaeret, ut "et crurum tenus a mento palearia pendent". sane gaudet postpositione. pistrix si navem intellegas, haec pistris huius pistris facit; si de belua, haec pistrix, huius pistricis facit. Ad v. 428 Commissa luporum coniuncta et coagmentata: ipsa scilicet, ut "portam quae ducis imperio commissa recludunt". et figurate locutus est, ut "oculos suffusa". est autem haec elocutio: postrema, id est τὰ ἔσχατα , commissa erat luporum utero caudas delphinum, id est commissas habebat. et quidam volunt 'commissa' dici quae diversa iunguntur. Ad v. 429 praestat melius est. Ad v. 430 Cessantem inmorantem, quod sequentia indicant 'longos et circumflectere cursus'. Terentius "si absis uspiam, aut ibi si cesses", sed alibi "quid illic natus cessat cum Syro". Ad v. 431 informem hic 'quae confusae sit formae', alibi deformem "nec sum adeo informis", alibi monstrum "informe ingens", quod humanam excedat formam. Ad v. 432 caeruleis canibus variavit nunc 'canes' dicendo, cum supra dixerit 'lupos'. Ad v. 433 Praeterea hinc ostenditur cuncta scire Helenum et iam infensam Iunonem, sed prohiberi dicere, ut diximus supra. heleno prudentia in homine enim prudentia est, in vatibus fides. Ad v. 434 Veris implet oraculis, ut Lucanus "atque hominem toto sibi cedere iussit pectore" (5.168). Ad v. 437 Ivnonis magnae id est supernae; nam legimus "Iunoni infernae dictus sacer". Ad v. 438 Prece numen adora ivnoni cane vota libens his enim Iuno praecipue delectatur, id est hymnis et prece. cane [autem] de historia est; nam et bello Punico matrimi et patrimi cantaverunt Iunoni. et bene tria posuit quae ad religionem pertinent: precare, vove, solve. dominam hic abusive dominam Iunonem appellavit, cum proprium hoc nomen matris deum sit. Ad v. 439 Victor propositi tui effector, "ut illi victor ego, et Tyrio" et reliqua. Ad v. 441 Cymaeam urbem sicut "Buthroti arcem", "fontem Timavi". Euboea insula est, de cuius civitate Chalcide profecti sunt ad novas sedes quaerendas, et haud longe a Bais, qui locus a socio Ulixis Baio illic sepulto nomen accepit, invenerunt vacuum litus, ubi visa muliere gravida civitatem condiderunt: quae res fecundam ostendebat fore rem publicam: et eam Cumas vocaverunt, sive ab ἐγκύῳ , id est praegnante, sive ἀπὸ τῶν κυμάτων , id est undis; nam κύματα dicuntur. ' υ ' autem Latini in 'u' vertunt, ut 'Byrria' 'Burria'. Ad v. 442 Divinosque lacus consecratos, Avernum et Lucrinum. 'Avernus' autem in plurali numero 'Averna' facit, ut 'tartarus' 'tartara': unde est 'Averna sonantia silvis'. sane hic lacus ante silvarum densitate sic ambiebatur, ut exhalans inde per angustias aquae sulpureae odor gravissimus supervolantes aves necaret: unde et Avernus dictus est, quasi ἄορνος . quam rem Augustus Caesar intellegens, deiectis silvis ex pestilentibus amoena reddidit loca. Ad v. 443 Insanam vatem alii magnam dicunt, sed melius deo plenam et vaticinatricem intellegimus. insanam vatem] quia duo genera vaticinandi sunt, aut simplex, ut Heleni, aut per furorem, ut Sibyllae. vatem] [quia] vates a vi mentis appellatos, Varro auctor est. sub ima in ima, ut "namque sub ingenti lustrat dum singula templo". Ad v. 444 Fata canit foliisque notas et nomina mandat tribus modis futura praedicit: aut voce, aut scripto, aut signis, id est quibusdam notis, ut in obelisco Romae videmus: vel, ut alii dicunt, notis litterarum, ut per unam litteram significet aliquid. in foliis autem palmarum sibyllam scribere solere testatur Varro. foliis palmae. notas litteras. nomina verba. Ad v. 445 Carmina virgo quia eius responsa versibus scribebantur. 'virgo' vero Phemonoe dicta est: nam sibylla appellativum est nomen, adeo ut Varro quot sibyllae fuerint scripserit. sibylla autem dicitur omnis puella, cuius pectus numen recipit: nam Aeolii σιοὺς dicunt deos, βουλὴ autem est sententia: ergo sibyllas quasi σιοῦ βουλὰς dixerunt. inde est "magnam cui mentem animumque Delius inspirat vates". sane sciendum omnia responsa sibyllae plus minusve centum contineri sermonibus: unde Vergilius ait "quo lati ducunt aditus centum, ostia centum, unde ruunt totidem voces, responsa sibyllae". Ad v. 446 Digerit ordinat, disponit. in numerum in ordinem, ut continuatio carminum fiat, unde est "numeros memini si verba tenerem". seclusa pro 'inclusa': praepositio pro praepositione. Ad v. 448 Verso cardine aperta ianua, per periphrasin. Ad v. 449 Turbavit ianva frondes non ianua, sed ventus, qui per ianuam ingreditur. Ad v. 450 numquam pro 'non'. Ad v. 451 situs positiones et ordines. alibi 'situ' vetustate, ut "en ego victa situ". alibi squalore "per loca senta situ". Ad v. 452 Inconsulti inscii rerum, ignari, sine consilio. et consultus est qui consulitur, inconsultus qui non accipit consilium. inconsulti] sine responso, quibus consultum non esset, ut inconsultos incautos dicimus, qui sine consilio aliquid adgrediuntur. Ad v. 453 nequa morae 'nequa' pro 'non' aut 'nulla', hoc est nullum damnum te ex mora fecisse credideris. Ad v. 455 ‹vi› vela vocet valde vocet. Ad v. 456 oracula fata, responsa. Ad v. 457 ipsa canat ne te mittat ad ea quae in foliis notat. volens quae velle habet: nam 'volitura', aut propter asperitatem sermonis noluit dicere: aut 'volens', quia cogi non potest si nolit: ‹aut]2 ut in sacrificiis 'uti volens propitiusque'. Ad v. 458 illa tibi Italiae populos et cetera. bene haec ad sibyllam distulit, quia ipse de cursu tantum interrogatus est. et quia 'bella' terribile nomen intulerat, statim evadendi spem adiecit 'et quo quemque modo fugiasque ferasque laborem'. Ad v. 460 venerata quam tu veneratus sis, vel venerata pro te deos, id est rogatis pro te diis. Ad v. 461 Haec sunt quae nostra liceat te voce moneri bene cum praescriptione, ne falsidicus vel minus peritus postea putaretur sacerdos. Ad v. 463 effatus amico est poeta divinus peritiam suam inventa occasione semper ostendit; 'effatus' ergo verbo augurali usus est, quia scit loca sacra, id est ab auguribus inaugurata 'effata' dici: ergo religioso verbo voluit uti, qui potuit dicere 'quae postquam vates sic ore est fatus amico'. 'effatio' dicta est pro locutione, quod ubi quid loquimur 'famur'. Ad v. 464 auro gravia utrum aurea, an quibus non totis aureis addito auro pondus accesserit? et gravia 'a' finalitatis ratione producitur, sed satis aspere: nam in nullam desinit consonantem, ut "omnia vincit Amor, et nos cedamus Amori", item "at tibi Thymbre caput Euandrius abstulit ensis". elephanto pro ebore posuit: Graece dixit. Ad v. 465 Stipat denset: unde stipatores dicuntur qui in navibus conponunt, a stipa. Ad v. 466 Dodonaeos id est Epiroticos, a civitate Epiri Dodona. laudavit a regione, ut vasa Corinthia. quidam dicunt ita: ubi aes optime fusum, sicut et apud Corinthum: vel 'Dodonaeos' quales sunt in templo Dodonaei Iovis. haec autem regio in finibus Aetolorum est, ubi Iovi et Veneri templum a veteribus fuerat consecratum. circa hoc templum quercus inmanis fuisse dicitur, ex cuius radicibus fons manabat, qui suo murmure instinctu deorum diversis oracula reddebat: quae murmura anus Pelias nomine interpretata hominibus disserebat. sed cum hic ordo oraculorum per multa tempora stetisset, ab Arce latrone Illyrio excidi quercus praecepta est; unde factum est, ut postea fatidica murmura cessarent. narratur et aliter fabula: Iuppiter quondam Hebae filiae tribuit duas columbas humanam vocem edentes, quarum altera provolavit in Dodonae glandiferam silvam Epiri ibique consedit in arbore altissima praecepitque ei qui tum eam succidebat, ut ab sacrata quercu ferrum sacrilegum submoveret. ibi oraculum Iovis constitutum est, in quo sunt vasa aenea, quae uno tactu universa solebant sonare. altera autem columba pervenit in Libyam et ibi consedit super caput arietis praecepitque ut Iovis Ammonis oraculum constitueretur. lebetas ollas aereas. Graece dixit; zemas enim vulgare est, non Latinum. Ad v. 467 Hamis auroque hamis aureis, ἓν διὰ δυοῖν . 'hamis' autem catenis vel circulis significat. trilicem trino nexu intextam. Ad v. 468 Conum insignis galeae a parte totum; nam conus est curvatura, quae in galea prominet, super quam cristae sunt. coni tamen appellationem sciendum a Graeco tractam. cristasque comantes proprie. sicut dictum est Graecorum sic erant, ut "deinde comantem Androgei galeam". et est participium 'comantes' nothum; non enim est verbum 'como'. Ad v. 469 Sva dona parenti id est Anchisae. 'sua' autem congrua meritis, apta aetati. Ad v. 470 duces equorum scilicet, quos vulgo agasones vocamus, ut "effunditque ducem". alii duces itinerum accipiunt. Ad v. 471 Remigium supplet bene verbo militiae usus est, ut supplementum diceret; nam multos in Creta perdiderat. Ad v. 472 Velis aptare ivbebat subaudis 'socios' a superioribus. et bene servat τὸ πρέπον , ut ubique Anchisen inducat iubentem navigationem, ut "et pater Anchises dare fatis vela iubebat". Ad v. 473 Ferenti pro secundo, [sed] vel flanti, vel cum flare coepisset. Ad v. 475 Anchisa bene, cum Veneri libidinem non obicit, dicendo coniugium maiorem honorem Anchisae tribuit. 'Anchisa' autem vocativus hic non est Latinus, nam brevis esset 'a', ut 'o Catilina': Graecus est ergo, de quo valde apud †eos quaeritur quemadmodum exeat ab his nominibus, quae in 'es' mittunt nominativum. nam 'Tydides' 'Tydide' facit, ut "Danaum fortissime gentis Tydide". 'Atrides', cum sit simile, 'Atrida' facit, ut Horatius "ne quis humasse velit Aiacem, Atrida, vetas cur?" tale est ergo et 'Anchisa'. sane apud Latinos horum nominum causa manifesta est: nam nominativum ipsum in 'a' mutant et recipiunt Latinam declinationem, ut 'Atrides' 'Atrida', 'Scythes' 'Scytha'. dignate digne habite, digne iudicate. nam modo non agentis habet, sed patientis imaginem; illud est in primo "haud equidem tali me dignor honore". Ad v. 476 Cura deum id est amor, ut alibi "Veneris iustissima cura". bis pergameis erepte rvinis probavit curam deorum. et sciendum, rhetorica esse argumenta, quae a contrariis laudant. quod enim supra Anchises infelicitatis putavit, ut "satis una superque vidimus excidia", hoc iste argumento convertit in laudem. 'bis' autem propter Herculem et Graecos, qui expugnavere Troianos. Ad v. 477 Ecce tibi aut vacat 'tibi', ut in Tullio "qui mihi accubantes in conviviis": aut certe altius dictum est 'tibi', ac si diceret: qui Italiae hanc tantum visurus es partem, non etiam eam quam Aeneae fata promittunt. aut certe 'tibi' id est quod ad te attinet; nam ita veteres ponebant, ut Terentius in adelphis "en tibi autem: quid est? lupus in fabula". et cur haec Aeneae non dicit? aut sufficere putat quae illi vaticinatus est, ut retineat illa, aut ambobus dicit ad unum loquendo. avsoniae Italiae, a rege Ausone. arripe invade: illic enim est sacrificaturus. Ad v. 478 Et tamen ἀνακόλουθον est; non enim praemisit 'quamquam vicina sit'. praeterlabare necesse est praeternaviges. et bene positum 'necesse est', ne fatigato longae navigationis denuntiatio dura videretur. Ad v. 479 Pandit apollo Laurolavinatem agrum significat, ad quem venturus est. Ad v. 480 Vade ait bis haec est in Vergilio iteratio, ut hoc loco: nam cum supra 'compellat' dixerit, intulit modo 'ait'. item in quinto cum praemiserit "fidam sic fatur ad aurem", subiecit rursus "et sese ostendat in armis, dic ait". o felix nati pietate latenter ostendit mortem futuram: non enim ait felicem vitae longinquitate vel adventu ad Italiam, sed tantum 'nati pietate', quasi qui poterit exsequiarum munus implere. Ad v. 481 Provehor sermone progredior, ut ostendunt sequentia. demoror avstros id est vos demoror quo minus ventis utamini. Ad v. 482 Supremo ultimo: postquam eorum desperabat aspectum. Ad v. 483 Picturatas participium sine verbi origine, vel a feminino genere derivatum, pro 'pictas', id est pictura decoratas. avri subtemine id est filo quod intra stamen currit, quod Persius tramam dixit "mihi trama figurae sit reliqua: ast illi tremat omento popa venter?" nam male quidam 'subtemen' stamen accipiunt, cum stamen de auro esse non possit. Ad v. 484 Phrygiam chlamydem aut acu pictam: huius enim artis peritos Phrygiones dicimus secundum Plautum; in Phrygia enim inventa est haec ars: aut ob hoc addidit 'Phrygiam', quasi per quam patriae memoria retineretur. nec cedit honori id est tanta dat munera, quanta merebatur Ascanius: hoc enim est 'honori non cedere', parem esse meritis accipientis. Scaurus vero 'honore' legit et intellegit: honore non cedit Heleno, qui patri eius vel avo donaverat multa. Ad v. 485 Textilibus sibi congruis: quid enim magis conveniebat donare mulierem? Ad v. 486 Accipe et haec aut intellegimus ante a se aliqua fuisse donata: aut certe secundum ius locutus est; omnia enim quae vel avus vel pater acceperat, ad Ascanium hereditatis iure deveniunt. an 'et haec' praeter illa quae Helenus tibi dedit? monumenta memoria. 'monumenta' autem a mentis admonitione sunt dicta. Ad v. 487 Longum amorem et de praeterito et de futuro, ut agnoscas, quantum te vel amaverim vel amatura sim. potest et pro 'diu' accipi. Ad v. 488 Conivgis hectoreae dictum est hoc habita ratione personae, cum qua loquebatur, ac si diceret 'uxoris avunculi tui'. extrema tuorum vel quae Ilio extulit: vel sicut supra "digressu maesta supremo". Ad v. 489 Mei super astyanactis imago 'super' id est valde, vehementer, expresse, hoc est valde mihi es imago Astyanactis: quo sermone etiam Homerus in simili utitur significatione. super] [et] deest 'est', ut sit quae superest, id est restat, ut in octavo "neque enim fuga iam super ulla pericli est". fabula autem de Astyanacte ista est: superato Ilio cum Graeci ad patriam redituri contrariis flatibus prohiberentur, Calchas cecinit deiciendum ex muris Astyanacta Hectoris et Andromachae filium, eo quod si adolevisset fortior patre futurus, vindicaturus esset eius interitum. hunc Ulixes occultatum a matre cum invenisset, praecipitavit e muro, et ita Graeci Troia profecti sunt. Ad v. 491 Pubesceret ut etiam in secundo diximus, prooeconomia est, ut verisimile sit Ascanium in nono potuisse iam bella tractare. Ad v. 492 digrediens pro 'cum digrederer', participium pro verbo modi coniunctivi. Ad v. 493 Vivite felices 'vivite' modo bene optantis est, non, ut in bucolicis, male dicentis, ut "vivite silvae", id est perite. simile est et 'valete', ut Terentius "valeant qui inter nos discidium volunt". sunt autem haec per contrarium inventa maledicta, ut sit quasi salva veneratio. illud quaeritur, utrum 'vive', an 'vivas', id est utrum per imperativum, an per optativum dicere debeamus? et constat dici melius per optativum: optari enim possunt, non imperari vel bona vel adversa. quod autem invenimus per imperativum, usurpatum est. fortuna peracta iam sva id est dura, propria Troianorum, ut "hac Troiana tenus fuerit Fortuna secuta". Ad v. 495 Parta pro 'parata'. arandum findendum, ut "longa sulcant vada salsa carina"; sulcus enim proprie aratri est. Ad v. 496 Cedentia retro ut "iam tandem Italiae fugientis prendimus oras". Ad v. 498 Fecere manus quod est dulcius. Ad v. 499 Quae fuerit minus obvia grais id est quae nullum patiatur excidium. alii 'fuerint' legunt et volunt esse maledictum in Graecos, ut ad auspicia referas: quod non procedit; nec enim de hoc agebatur. obvia autem obnoxia, inimica, contraria. Ad v. 500 Siquando thybrim fluvium: pro quo regem ipsum posuit Thybrim, qui in hunc cecidit fluvium et ei nomen dedit; nam antea Albula dicebatur, ut ostendit in octavo Vergilius. alii volunt non Thybrim cecidisse, sed Tiberinum, regem Albanorum, a quo Tiberis dictus est. ut autem Thybris dicatur, haec ratio est: quodam tempore Syracusani, victores Atheniensium, ceperunt Syracusis ingentem hostium multitudinem et eam caesis montibus fecerunt addere munimenta civitati. tunc auctis muris etiam fossa intrinsecus facta est, quae flumine admisso repleta munitiorem redderet civitatem. hanc igitur fossam, per hostium poenam et iniuriam factam, Thybrin vocaverunt ἀπὸ τῆς ὕβρεως . postea profecti Siculi ad Italiam eam tenuerunt partem, ubi nunc Roma est, usque ad Rutulos et Ardeam: unde est "fines super usque Sicanos": et Albulam fluvium ad imaginem fossae Syracusanae Thybrin vocaverunt, quasi ὕβριν , ut "effigiem Xanthi Troiamque videtis". circa Syracusas autem esse fossam Thybrin nomine Theocritus meminit. Ad v. 501 Gentique meae bene genti suae dicit, non sibi. scit enim, Ascanio regna deberi †yicta fatisque incensa. data moenia cernam cognatasque urbes olim quandoque. et per omnia 'cernam' subaudis. sensus autem talis est: si potuero ad Italiam pervenire et regna constituere et videre urbes et populos tibi cognatos; nam et Aeneas et Helenus a Dardano originem ducunt. ergo hoc dicit: quoniam et ab uno originem ducimus et iisdem casibus subiacuimus, Troiam utramque, id est quam et tu fecisti et ego facturus sum, iungamus et faciamus unam, sed 'animis', hoc est foedere et adfectione, quoniam re vera eas natura non sinit iungi. quamvis quidam dubitant, utrum genere, an loci proximitate propinquos dixerit. sane quoniam occurrebat humanae brevitas vitae, bene subiunxit 'maneat nostros ea cura nepotes'. distinguendum autem 'populosque propinquos Epiro'. et sequentibus ostendit quomodo 'Hesperia', id est, quibus populis auctor est Dardanus. hesperia autem Ἑσπερόθεν , nam Graece dixit, et est de loco adverbium 'Dardanus Ἑσπερόθεν '. figura enim non numquam pulchra est si elocutio inperfecta sit, ut Cicero in Verrinis "Quintum Verrem Romulia" non addidit 'tribu'. cognatas vero urbes quidam in honorem Augusti dictum accipiunt. is enim cum in Epiro Nicopolim conderet, cavit in foedere civitatis ipsius, ut cognati observarentur a Romanis. Ad v. 506 Provehimur pelago id est Buthrotio derelicto. vicina ceravnia ivxta Ceraunia sunt montes Epiri, a crebris fulminibus propter altitudinem nominati: unde Horatius expressius dixit "Acroceraunia" propter altitudinem et fulminum iactus. Ad v. 507 Cursusque brevissimus adeo ut medio noctis spatio transfretaverit. Ad v. 509 Optatae telluris quae a navigantibus semper optatur. alii 'optatae' electae vel expetitae accipiunt, ut "pars optare locum tecto". Ad v. 510 Sortiti remos quia remigium suppletum erat. et 'sortiti' per sortem divisi ad officia remigandi, qui esset proreta, quis pedem teneret. passim prout quis voluit. litore sicco ad discretionem illius, quod aqua adluitur. Ad v. 511 curamus id est reficimus. Ad v. 512 Horis acta per horas decurrens. subibat bene 'subibat'; post sextam enim horam descendit. Ad v. 514 Avribus aera captat naturale enim est, ut a qua parte flaturus est ventus, ad eam auris admota frigidior fiat. Ad v. 515 Sidera cuncta notat ideo 'cuncta', quia in prognosticis legitur non sufficere unum signum ad explorandam futuram serenitatem. 'notat' autem, ut Tullius "notat et designat oculis", id est diligenter intuetur. tacito caelo aut sereno, aut nocturno, per quod tacetur; aut ipse tacitus; aut certe ad homines rettulit: nam licet aeternus sit axium sonus, tamen a nobis non auditur. ergo quantum ad nos, tacitum dixit. labentia cursu scilicet mundi; neque enim ventis feruntur, sicut de planetis dicitur: ergo 'labentia' tamquam labentia, numquam enim loco moventur. Ad v. 516 Arcturum stella est post ursam in boote signo. pluvias hyadas id est pluviosas. Sallustius "consedit in valle virgulta nemorosaque" 'virgulta' pro virgultosa. quidam autem 'arcturum vel pluvias hyadas' accipiunt, quia non utraque uno tempore oriuntur: quod si ita est, erit 'que' pro 've'. triones id est septentriones duos, Cynosuram et Helicen. Varro autem ait boves triones dici. et haec signa etiam plaustra dicuntur, quae a bobus necessario trahi solent, ut Graeci ἄρκτον ἅμαξαν . Ad v. 517 Armatumque auro circumspicit oriona bene 'armatum auro', quia et balteus eius et gladius clarissimis fingitur stellis. sic Lucanus "ensiferi nimium fulget latus Orionis" (1.665). et sciendum non hoc eum intueri, ut cernat signa, quae omnibus patent, sed explorare stellarum vigorem, quo futura indicatur serenitas, ut in georgicis "nam neque tunc stellis acies obtusa videtur". [ipsum autem Orionem etiam tempestates significare, si fuerit obscurus, alibi ostendit "cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion".] si autem quaerebat quasi non orta, nequaquam procedit, cum etiam septentriones dixerit, qui semper videntur. circumspicit oriona aut quaerit cernere, aut diu contemplatur. Ad v. 518 Caelo constare sereno id est omnia videt habere caelum quae significent serenitatem. 'constare' autem suppetere, ut Iuvenalis "quis ferat uxorem, cui constant omnia?" Ad v. 519 Clarum signum faculam elevavit, ut "flammas cum regia puppis extulerat". castra movemus castra sunt, ubi miles steterit. modo tamen classem significat, quia et castra nautica dicuntur. dicta autem 'castra' quasi casta, vel quod illic castraretur libido: nam numquam his intererat mulier. Ad v. 520 Temptamusque viam id est naves producimus. pandimus alas contos intendimus: unde "mare velivolum". Sallustius "et parvis modo velorum alis remissis". Ad v. 522 Hvmilemque videmus Italiam aut naturam provinciae ostendit: quod verum est in illo transitu: ut Sallustius "Italiae plana ac mollia": aut rem physicam exprimit, quia omne quod continetur altius est ab eo quod continet: aut quia procul visentibus terra humilis semper videtur, ut Lucanus "et dubios cernit vanescere montes" (3.7). Ad v. 524 Italiam tautologia usus est ad exprimendum adfectum navigantum. conclamat valde aut saepius clamat. salutant quidam pro 'adorant' tradunt, ut 'deos salutare'. Ad v. 525 Corona indvit aut usque ad summum implevit, aut re vera coronavit. mero hic vino; alias 'merum' quod nihil admixtum habet. Ad v. 528 Di maris per quod navigo, terrae ad quam iturus sum. tempestatum ventorum, aurarum, temporum, serenitatis, ut "unde haec tam clara repente tempestas?" nam multa significat. Ad v. 529 vento septimus casus. spirate et ad ventum pertinet, et ad favorem, ut "adspirat primo Fortuna labori". Ad v. 530 Crebrescunt optatae avrae magnum hic Anchisae ostenditur meritum. patescit propinquantibus, ut "et angusti rarescent claustra Pelori". Ad v. 531 apparet in arce minervae hic dubium est, utrum 'Minervae templum', an 'in arce Minervae' debeamus accipere. sane Calabria ante Messapia vocata est. hoc autem templum Idomeneus condidisse dicitur, quod etiam castrum vocatur. Ad v. 533 evroo ab eo quod est 'Eurous fluctus' ablativum 'Euroo' per derivationem debemus accipere. in arcum in arcus similitudidem, ut "excisum Euboi+cae latus ingens rupis in antrum", in antri scilicet similitudinem. sic de ponto Sallustius, unde hic tulit colorem, "nam speciem efficit Scythici arcus". Ad v. 535 Ipse latet re vera procul intuentibus: unde est 'portusque patescit'. nam secundum Donatum 'late patet' non stat versus. Ad v. 536 turriti scopuli in modum, in similitudinem turrium, ut "hinc atque hinc vastae rupes geminique" et reliqua. refugitque ab litore templum aedificia vicina litoribus longe intuenti videntur in mari, quae accedentibus quasi recedere et retro se agere putantur: vel quia situm est in colle, qui sensim crescit a litore. ideo dixit 'refugit'. tale est "terraeque urbesque recedunt". Ad v. 537 Primum aut quale numquam ante viderat: aut antequam aliud videret: aut certe quia sequitur porcae albae omen. alii vero 'tondentes primum campum' volunt, id est primam partem campi. sane figurate 'equos omen'; diversa enim significatione idem dixit. sed multi de libris augurum tractum tradunt: iugetis enim dicitur augurium quod ex iunctis iumentis fiat. observatur enim, ne prodituro magistratui disiunctis bobus plaustrum obviam veniat: quod Vergilius oblique ad equos transtulit, quos cum solutos vidisset Anchises, quem auguriorum peritum fuisse non dubium est, ait 'bellum o terra hospita portas, bello armantur'. dicendo 'armenta' oblique intellegit boves quos vitaverat dicere, et ne plaustrum nominaret, ait 'currus'; cum autem dicit 'iugo', veram significationem iugetis facit. sed quia in libris Etruscis invenitur etiam equos bona auspicia dare, subiunxit 'spes est pacis, ait'. Ad v. 538 Candore nivali pro 'candoris nivalis', ablativum pro genetivo: et hoc victoriae omen pertinet. simul notandum Anchisen omnem habere divinandi peritiam: hinc illud "divinique ossa parentis". Ad v. 539 Terra hospita usurpative 'hospita' dixit; quae enim in 'es' exeunt communia esse possunt; nam femininum in 'a' non mittunt. Lucanus "hospes in externis audivit curia tectis" (5.11). nec mirum abusum esse Vergilium, cum et Plautus "paupera" dixerit ab eo quod est hic et haec pauper, ut "pauperque senatus" item "pauperque domus, nec nota potentum munera". Ad v. 540 Bello armantur equi hic 'bello' dativus est, et ratiocinatio divinationis est. armenta armenta dicta sunt quasi apta armis: nam et equi intersunt proeliis, boves arma dant ex coriis. Ad v. 541 Sed tamen ἀνακόλουθον ; nam 'quamquam' non praemisit. olim infiniti temporis. currv pro 'currui': dativus vetus. Ad v. 543 Spes est pacis, ait ostendit latenter vincere posse Troianos, dicendo supra 'curru succedere sueti' et 'iugo'. et cum praemisisset de bello, post ait de pace, ut id magis remaneret in mentibus. Ad v. 544 Palladis armisonae bene post belli omen, armorum deam precatur, quamquam hoc quoque templum visum ad omen pertineat. Ad v. 545 phrygio velamur amictu sicut dictum est propter visum vel Diomeden vel Ulixen, quando ei Palladium redditum est. Ad v. 546 dederat quae maxima vel propter caput velandum, vel ad illud pertinet quod ait "proque omnibus unum praedico": hoc est ut supplicet Iunoni. dederat quae maxima ut "proque omnibus unum praedico". rite recte, secundum ritum: unde sequitur 'perfectis ordine votis'. Ad v. 547 Ivnoni argivae id est magnae, ut "Iunonis magnae": aut inimicae Troianis. Ad v. 548 Havd mora continvo unum de his [sermonibus] vacat. Ad v. 549 velatarum quia antemnae involutae sunt velo, id est velatae. et est versus spondiazon. Ad v. 550 Graivgenumque domos sic est dictum, quemadmodum "Troiugena". et sciendum sacrificii tantum causa eos tetigisse Calabriam, ubi dicuntur accepisse Palladium, sicut dictum est, a Diomede vel ab Ulixe: nec inmerito dubitatur; ut enim in secundo legimus, ambo rapuerunt. 'domos' autem ideo, quod Helenus "cuncta malis habitantur moenia Grais". Ad v. 551 Herculei si vera est fama tarenti fabula talis est: Lacones et Athenienses diu inter se bella tractarunt, et cum utraque pars adfligeretur, Lacones, quibus iuventus deerat, praeceperunt, ut virgines cum quibuscumque concumberent. factum est ita, et cum post sedata bella iuventus incertis parentibus nata, et patriae [erubesceret] et sibi esset obprobrio: nam partheniatae dicebantur: accepto duce Phalanto, octavo ab Hercule, profecti sunt, delatique ad breve oppidum Calabriae, quod Taras, Neptuni filius, fabricaverat, id auxerunt et prisco nomine appellaverunt Tarentum. bene ergo nunc 'Herculei Tarenti si vera est fama', quia Taras condiderat, auxerat Phalantus. est et alius fabulae ordo: Lacedaemonii cum adversum Messenios bellum haberent, solis senibus relictis omnem iuventutem eduxerunt iuraveruntque se non ante reversuros quam Messeniam expugnassent. sed cum victores reversi essent vidissentque multitudinem iuvenum, qui ex servorum et dominarum virginum concubitu, ut quidam volunt, sine ullo discrimine nuptiarum nati erant, servos patibulis suffixerunt, filios strangulavere, nepotes fugaverunt. ut alii dicunt, timentes ne qua ex illis discordia nasceretur, pueros qui ex virginibus nati erant partheniatas vocaverunt et Phalantum eis ducem constituerunt. sed hi cum venissent in Italiam, a quodam sepulchro, cui inscriptum erat Tarae nomen, urbem conditam Tarentum dixerunt. hoc autem oppidum post multos annos excidii Iliensis conditum quidam dicunt. alii dicunt, quod, sicut supra memoratum est, a nepotibus Lacedaemoniorum fugatis a nomine ducis Tarae, Herculis filii, Tarentum dictum. quidam Tarentum ante Saturium dictum tradunt et ab Herculis filio Tarento post Tarentum dictum. alii Herculeum appellatum volunt, quia Heraclidae Lacedaemoniorum reges, aut ab Herculis filio conditum sit Tarentum, in quo molles et luxuriosi nascuntur. et haec consuetudo poetae est, ut ubi de incertis dubitat, famam faciat auctorem. Ad v. 552 Attollit se quia adpropinquantibus aut recedere montes videntur, aut surgere. diva lacinia contra Iunonis Laciniae templum, secundum quosdam a rege conditore dictum, secundum alios a latrone Lacino, quem illic Hercules occidit, et loco expiato Iunoni templum constituit. alii a promontorio Lacinio, quod Iunoni Thetis dono dederat, †quod ante Troicum bellum conlaticia pecunia reges populique fecerunt. quidam dicunt templum hoc Iunonis a Lacinio rege appellatum, cui dabat superbiam mater Cyrene et Hercules fugatus; namque eum post Geryonem extinctum de Hispania revertentem hospitio dicitur recipere noluisse, et in titulum repulsionis eius templum Iunoni tamquam novercae, cuius odio Hercules laborabat, condidisse. in hoc templo illud miraculi fuisse dicitur, ut si quis ferro in tegula templi ipsius nomen incideret, tamdiu illa scriptura maneret, quamdiu is homo viveret, qui illud scripsisset. Ad v. 553 Cavlonisque arces Aulon mons est Calabriae, ut Horatius "et amicus Aulon fertilis Baccho": in quo oppidum fuit a Locris conditum, quod secundum Hyginum, qui scripsit de situ urbium Italicarum, †olim non est. alii a Caulo, Clitae Amazonis filio, conditum tradunt. navifragum scyllaceum periculosum navibus. dictum Scyllaceum aut a tractu, vel a periculi similitudine: nam inde Scylla longe est. alii dicunt Ulixen post naufragium in Italia de navium fragmentis civitatem sibi fecisse, quam 'navifragum Scyllaceum' nominavit. alii ab Atheniensibus, qui cum Mnestheo duce venerant et a Libya redierant, conditum tradunt. Ad v. 555 Et gemitum ingentem pelagi videtur delatus primo ad fretum, postea ad Aetnam reversus. Ad v. 556 Fractas nimias, ut "fractos sonitus imitata tubarum". vel 'fractas' cum fragore venientes. Ad v. 557 Aestu miscentur harenae describit loca Charybdi vicina: quam esse credidit ex periculi magnitudine. Ad v. 558 nimirum nisi fallor. illa hoc pronomine et in venerativa et in vituperativa significatione veteres utebantur, ut hic 'illa', id est periculosa, detestabilis: venerative autem, ut "sic pater ille deum faciat". Ad v. 559 Haec saxa horrenda canebat rettulit se ad historiam: nam pro Scylla 'saxa' dixit 'horrenda'. Ad v. 560 Eripite de periculis. et deest 'nos'. Ad v. 561 rudentem [si] 'rudentem proram' id est stridentem et sonantem, ut in tempestate, ut est "et sera sub nocte rudentum". Ad v. 562 Laevas ad undas de Ionio venientibus: aliter non procedit. Ad v. 563 Cohors quia superius dixit "nos castra movemus". Ad v. 564 gurgite pro fluctu. Ad v. 565 Ad manes imos poetica hyperbole. Ad v. 566 Scopuli clamorem de historia, ut supra diximus, hoc traxit: undae enim inlisae concavis saxis imitantur latratum. Ad v. 567 Elisam exclusam, expressam, ut "elisos oculos et siccum sanguine guttur". rorantia astra eum scilicet locum, in quo astra sunt, ‹quae› per diem non videbant. 'rorantia' autem pro 'inrorata', id est quae inrorabantur: e qua significatione non est apud Latinos participium. sane hyperbole est. Ad v. 568 Ventus cum sole ventorum enim mutationem necesse est fieri vel oriente die vel occidente. Ad v. 569 Ignarique viae cyclopum adlabimur oris ut "servatum ex undis strophadum me litora primum accipiunt"; similis enim est sensus. 'Cyclopum' 'clo' habet accentum, quia Latina declinatio est; in accusativo, quia Graece posuit 'Cyclopas' 'cy' habet accentum; si 'Cyclopes' 'clo' habebit accentum. Ad v. 570 ab accessu id est in accessu. Ad v. 571 Tonat aetna rvinis sensus est: portus quidem securos nos faciebat, deest enim 'quidem', sed Aetna terrebat. et causa huius incendii secundum Aetnam Vergilii haec est: sunt terrae desudantes sulpur, ut paene totus tractus Campaniae, ubi est Vesuvius et Gaurus montes, quod indicat aquarum odor calentium. item novimus ex aquae motu ventum creari, esse etiam concavas terras. Aetnam constat ab ea parte, qua Eurus vel Africus flant, habere speluncas et plenas sulpuris et usque ad mare deductas. hae speluncae, recipientes in se fluctus, ventum creant, qui agitatus ignem gignit ex sulpure: unde est quod videtur incendium. hoc autem verum esse illa conprobat ratio, quia et aliis flantibus ventis nihil ex se emittit et pro modo flantum Euri vel Africi interdum fumum, interdum favillas, nonnumquam vomit incendia: quod et hoc loco ostendit; nam effectum indicat, supprimit causas. Ad v. 572 Prorumpit ad aethera nubem id est evomit et fundit. et est poetica descriptio. prorumpit nubem] nova elocutio; nec enim possumus dicere 'prorumpo illam rem', potuit enim recte dici 'nubes prorumpit'. Ad v. 573 Candente favilla id est scintillis. et bona periphrasis; nam favilla est deserta igni scintilla. quamvis saepe viderimus de Aetna sicut nigrum fumum, ita et candidum et pinguem manare. Ad v. 575 Viscera montis id est partes. sic autem dixit 'viscera', quemadmodum 'terrae ossa' dicuntur. Ad v. 576 Eructans 'ructo ructas' tantum facit: sic etiam Cicero "eructant sermonibus suis caedem bonorum", Vergilius "atque omnem Cocyto eructat harenam". Horatius usurpavit "hic dum sublimes versus ructatur". liquefacta saxa putria, decocta in modum calcis. Ad v. 577 Fundo imo ab imo. et reddit causam latenter; inde enim ventus ex aqua natus erumpit. Ad v. 578 Fama est bene se fabulosam rem dicturus excusat: nam re vera nisi quae de gigantibus legimus, fabulosa acceperimus, ratio non procedit. nam cum in Phlegra, Thessaliae loco, pugnasse dicantur, quemadmodum est in Sicilia Enceladus? Otus in Creta secundum Sallustium, unde Otii campi? Typhoeus in Campania? ut "Inarime Iovis imperiis inposta Typhoeo". sed Varro dicit in diluvio aliquos ad montes confugisse cum utensilibus, qui lacessiti postea bello ab his, qui de aliis veniebant montibus, facile ex locis superioribus vicerunt: unde factum est ut dii superiores dicerentur, inferiores vero terrigenae. et quia de humillimis ad summa reptabant, dicti sunt pro pedibus habuisse serpentes. semustum pro 'semiustum'. et sciendum sic poni, quasi semianimis sit Enceladus: unde est 'motat latus'. simul ponitur secundum fabulam causa, quasi ex fulmine illic sit natum incendium. Ad v. 580 Caminis fornacibus. Graece dixit. Ad v. 581 Motat movet; nam si 'mutat' legeris, dat refectionem labori. 'motat' frequenter movet. quamvis alii 'mutat' pro 'mutare vult' accipiunt, ut est "et terruit auster euntes". Ad v. 583 Noctem illam melius per accusativum dixit. Ad v. 584 Videmus vel mente vel oculis. Ad v. 585 nam neque erant astrorum ignes bene 'ignes', quia de Aetna loquebatur, ut magis flammae eius manifestae fierent caelo lucente. aethra siderea polus per aethram sideream, hoc est per splendorem aetheris. sane aether est ipsum elementum, aethra vero splendor aetheris. sciendum est Homerum et aetherem et aerem communis generis dicere, quod de aere nos non possumus dicere. de aethere aethra factum est, et secundum rationem istam potest aether et aethra unum esse, ut nunc sit pro aethere sidereo. Ad v. 587 in nimbo proprie nimbus est qui deorum vel imperantium capita quasi clara nebula ambire fingitur. nox intempesta media, hoc est nimium obscura. 'intempesta' dicta est nox media, intempestiva, inactuosa, carens actibus, per quos tempora dinoscimus: ait enim Lucretius, quia per se tempus non intellegitur, nisi per actus humanos: medium autem noctis tempus actu caret. ergo 'intempesta' inactuosa, quasi sine tempore, hoc est sine actu, per quem dinoscitur tempus: unde est 'intempestive venisti', id est ἀκαίρως . ergo 'intempesta' dicitur, quia caret tempore. sane noctis septem tempora ponuntur: 'crepusculum', quod est 'vesper'; 'fax', quo lumina incenduntur; 'concubium', quo nos quieti damus; 'intempesta', id est media; 'gallicinium', quo galli cantant; 'conticinium' post cantum gallorum silentium; 'aurora' vel 'crepusculum matutinum' tempus quod ante solem est. tenebat quasi cursum eius densitate sui nimbus inhiberet. Ad v. 589 umentemque hic participium positum est verbo carens; ergo 'umentem' pro 'umidam', quoniam noctu ros cadit. aurora polo dimoverat umbram hysteroproteron in sensu: ante enim aurora est, sic dies. 'umbram' vero, quia nox umbra terrae dicitur. Ad v. 590 cum subito e silvis arguitur in hac Achaemenidis descriptione Vergilius neglegentiae Homericae narrationis; Ulixes enim inter initia erroris sui ad Cyclopas venit: quemadmodum ergo Aeneas post septimum annum, quam a Troia profectus est, socium Ulixis invenit? praesertim cum eum tribus mensibus in regione Cyclopum dicat moratum, et mox Aeneas de Sicilia ad Africam venisse dicatur. suprema pro 'plurima'. Ad v. 591 Nova forma viri bene formam viri dixit, non hominem. et est periphrasis pro 'ignotus vir'. 'nova' autem fugienda: aliter alibi "quis novus hic nostris", id est insperatus: item "subitoque novum consurgere bellum", id est detestandum: item "vere novo", id est incipiente: item "duo lacte novo", id est recenti: item "comitum adfluxisse novorum", hoc est ignotorum. cultu modo pro habitu. Ad v. 593 Inluvies dira sordes taetra. inmissaque barba quidam barbam maiorem luctus indicium a Vergilio positum reprehendunt, cum eroes non fuerint soliti tondere barbam. an 'inmissam' neglectam et inpexam accipimus? Ad v. 594 Consertum tegumen spinis inligatum spinis: hinc est in Terentio "video quendam sertum squalidum". cetera graius habet enim unaquaeque gens incessum et vocem propriam. sane 'cetera Graius' Graeca locutio est, ut Sallustius "sanctus alia". Ad v. 595 Ad Troiam missus aut ex sequenti eius confessione hoc didicit: aut Graecum esse colligit ex trepidatione, ut Terentius "nescio quid peccati portat haec purgatio". Ad v. 597 haesit dubitavit. sese pronomen conpositum; nam 'sese' duo pronomina sunt. Ad v. 598 Praeceps sine respectu salutis, scilicet postquam Cyclopum graviora cogitavit pericula. sane brevis ei quasi timenti prima datur oratio. Ad v. 599 Testor quaeso, obtestor. Ad v. 600 Spirabile vitale, quo spiramus: et est sermo Ciceronis, quamquam ille 'spiritale' dixerit in libris de deorum natura. Ad v. 601 Quascumque quo eat non cogitat, eorum comparatione quae fugit. hoc sat erit vitasse Cyclopas. Ad v. 602 scio modo confiteor. e classibus ex equitibus modo, ut est "et Ortinae classes", id est equites. Ad v. 603 Petiisse causa metri addidit syllabam, ut "nos abiisse rati et vento petiisse Mycenas". Ad v. 604 Tanta est ut non possit fortunae praesentis qualitate molliri. Ad v. 605 Spargite hoc est dilacerate. et quia nec saevius, nec celerius aliud fieri potest, nova brevitate usus est. Ad v. 606 Hominum manibus periisse ivvabit oblique loquitur: nam vult ostendere, hominum hanc non esse crudelitatem. Ad v. 607 Genva amplexus physici dicunt esse consecratas numinibus singulas corporis partes, ut aurem memoriae, hinc est "Cynthius aurem vellit et admonuit": frontem genio, unde venerantes deum tangimus frontem: dexteram fidei, unde paulo post "atque animum praesenti pignore firmat": genua misericordiae, unde haec tangunt rogantes. sane sicut frequenter dictum est, etiam hic ostenditur subtiliter, Anchisen et Aenean tam pontificatus quam flamonii iuris et peritos et praesules fuisse. iure autem pontificali, si quis flamini pedes vel genua fuisset amplexus, eum verberari non licebat. hoc eo praecipiebatur, ne esset ullum praepedimentum religionis, quominus secundis numinibus inserviretur, aut esset inportunitas in profanis locis aliquantisper morandi. quod hic diligenter exsequi videtur de Achaemenide, qui post preces habitas genua amplexus, genibus volutans haerebat: in quo 'haerebat' morae vel praepedimenti verbum procul dubio est. tum quod et ipse genibus volutabat, vel quod genua amplexus ‹erat›, etiam religioni habebatur: quo in loco satis non fuit nulla verbera adhiberi, nisi etiam fides data esset, qua securitas confirmaretur veniae concessae illis versibus 'ipse pater dextram Anchises haud multa moratus dat iuveni atque animum praesenti pignore firmat'. neque enim oportebat tardius inmorari profanis cognitionibus, cum precatio caelestium deorum interposita daret curam observandae religionis: dixerat enim 'per sidera testor, per superos atque hoc caeli spirabile lumen'; eaque propter addidit 'haud multa moratus', ut celeritas concessionis piaculum nullum posset admittere in ipsum Achaemeniden. hinc possumus aestimare magis eum verbera timuisse quam mortem, propter confessionem, ut diceret 'spargite me in fluctus vastoque inmergite ponto. si pereo manibus hominum periisse iuvabit'. denique post haec addidit 'ille haec deposita tandem formidine fatur'. Ad v. 608 Qui sit fari per omnia subaudis 'hortamur'. 'qui sit' autem, hoc est quis Graecorum sit, id est cuius filius sit, ut etiam respondet: nam iam se dixerat Graecum. Ad v. 609 Agitet fortuna fateri hortamur fateri, quae eum fortuna vexet, ut "agitataque numina Troiae". Ad v. 610 Havd multa moratus nimiae benignitatis est non exspectare plurimas preces. Ad v. 611 Praesenti pignore firmat quod ad hoc tempus poterat dari, id est dextrae manus coniunctione, qua firmantur amicitiae, ut "cur dextrae iungere dextram non datur?" et "iungimus hospitio dextras ac tecta subimus". Ad v. 613 Sum patria ex ithaca circumstantias omnes exsequitur: loci, personae, temporum. et licet rhetorice agat hic Achaemenides, quae dicit, ut tollatur, pauca sunt; neque enim quicquam illi nocet nisi quod Graecus. cetera quae dicit, ut fugiant, tantum narrationem rei gestae habent: plane cum auctu, ut sit maior causa misericordiae, nisi forte hoc etiam putamus ad recipiendum valere, quod aliquod beneficium praedicendo de Cyclope significat dari, nam infra ait 'recepto supplice sic merito'. infelicis vlixi quoniam apud hostes loquitur, quaerit favorem eius vituperatione, quem scit odio esse Troianis. Ad v. 615 Pavpere nam, ut etiam de Sinone diximus, apud maiores haec fuerat causa militiae. et bene utitur veniali statu per excusationem paupertatis, ut conciliet hostium animos, quasi necessitate adversus eos dimicaverit. fortuna pristina, paupertatis scilicet. et perseverat, ut invitus fecisse videatur. Ad v. 616 trepidi festini. Ad v. 617 Inmemores socii 'inmemores dum trepidi', festini, ut per timorem, non per odium relictus fuisse videatur: nam et causas subiungit timoris Cyclopum descriptione. ergo 'inmemores' timentes. Ad v. 618 domus sanie deest horrida. Ad v. 621 Nec visu facilis cuius posset etiam aspectus inferre formidinem. nec dictu effabilis sermone non explicabilis. et mire exaggeravit post descriptionem. Ad v. 622 Visceribus viscera proprie carnes sunt. sanguine atro hoc est sanie. Ad v. 623 Vidi egomet dvo Homerus quattuor dicit. ergo aut dissentit ab eo, ut etiam in temporibus: nam ante ad Siciliam Aeneas, quam Ulixes venisse dicitur: aut certe hoc dicit, duo vidisse se; quot autem occiderit, ignorare per timorem. alii 'duo' 'simul' dicunt, non enim duo sola adlisit. Ad v. 624 Resupinus magnitudo virtutis ostenditur: quod una manu, quod resupinus, quod frangeret, velut exprimeret elidentem non in terram, sed ad saxum sublimiter quatientem. exspersa haec fuit vera lectio, id est madefacta: nam si 'aspersa' dixeris, id est inrorata, tapinosis et hyperbole iunguntur. Ad v. 626 flventia tabo pro fluenti tabo. Ad v. 627 Tepidi melius 'tepidi', quasi adhuc vivi, quam 'trepidi', id est trementes, ne sit iteratio. Ad v. 628 Vlixes a solo nomine emphasin fecit: unde est quod sequitur "oblitusve sui est". aliquanti tamen iuxta veteres 'oblitus', id est neglegens dictum tradunt. et est laus quod et in adversis constans fuerit, vel quem nemo inpune laesisset, vel qui dolo etiam fortiores saepe vicisset. Ad v. 629 Ithacus Ithacensis. Ad v. 630 Sepultus stratus iacuit. Ad v. 631 iacvitque per antrum hoc verbum de Varrone mutuatus est, qui ait "in lectu temulentos iacere, sobrios cubare consuescere". Ad v. 632 Inmensum etiam 'inmensum' ad Polyphemi magnitudinem pertinet, quasi in toto antro iacuerit. eructans Cicero "eructant sermonibus suis caedem bonorum". frusta Cicero in Philippicis frustis esculentis vinum redolentibus. Ad v. 634 sortitique vices vel partes membrorum, vel qui quo loco staret. undique pro indiviso. Ad v. 635 Circum fundimur secundum Homerum, qui dicit alios eum tenuisse, alios caecasse oculum. acuto fuste obusto: nam secundum istum sensum multi 'tenebramus' legunt. alii 'terebramus' legunt. 'telo' autem 'acuto' potest et simpliciter accipi. Ad v. 636 Solum sub fronte latebat pro 'in fronte latebat'. multi Polyphemum dicunt unum habuisse oculum, alii duos, alii tres: sed totum fabulosum est. nam hic vir prudentissimus fuit, et ob hoc oculum in capite habuisse dicitur, id est iuxta cerebrum, quia prudentia plus videbat. verum Ulixes eum prudentia superavit, et ob hoc eum caecasse fingitur. latebat dormientis scilicet: nam male sentit Donatus dicens 'late patebat' contra metrum. item dicit 'capillis tegebatur', aut 'latebat corporis conparatione'. absolutus tamen est prior sensus. alii 'latebat' subiectum erat fronti et intra frontem recesserat tradunt. Ad v. 637 Argolici clipei aut phoebeae lampadis instar unum magnitudinis est, quia Graecorum clipei rotundi, ut Cato originum ait; aliud splendoris. 'Phoebeae' autem derivatio est vel a Luna, vel a Sole. Ad v. 639 Sed fugite occurrebat: si caecus est, cur timetur? subiungit, non unum esse, sed plures. et bene †suam ad monendum gratiam facit, quod illos ultro facere necesse erat. repetitio autem 'fugite' ‹ut in re› necessaria, ut alibi "heu fuge crudeles terras, fuge litus avarum". o miseri aut blandientis particula est, ut in Terentio miser: aut re vera 'miseri', qui sunt delati ad Cyclopas. Ad v. 640 rumpite ut festinantes, non solvite, sed rumpite, ut "festinare fugam tortosque incidere funes". Ad v. 641 Qualis quantusque unum morum est, aliud corporis. Ad v. 643 centum alii id est tales et tanti. curva haec habitant ad litora vvlgo ne tantum in montibus esse putarentur. vulgo passim. Ad v. 644 infandi cyclopes et supra "nec visu facilis, nec dictu effabilis ulli". Ad v. 645 Tertia iam lunae bene in desertis locis ex lunae ratione colligit tempora. se complent autem ideo, quia suum non habet lumen, sed accipit a sole. et bene auxit misericordiam a tempore. Ad v. 646 vitam in silvis misericordia captatur a loco. deserta ferarum propter feras deserta. Ad v. 647 Lustra cubilia: unde etiam lupanaria 'lustra' dicimus, ubi habitant lupae, id est meretrices, dictae ab obscenitatis et odoris similitudine. Cicero "vino lustrisque confectus". Ad v. 648 sonitumque pedum ordo figuratus, cum traho, cum prospicio. Ad v. 649 Bacas generale est, id est fructus arborum agrestium. lapidosa corna 'lapidosa' dura: an quod in saxis nascantur? ipsa arbor cornus dicitur, pomum vero cornum: inde corna, ut templum, templa. Ad v. 653 Addixi signato verbo exprimit desperationem. Ad v. 654 Vos animam hanc potius oblique loquitur, ut supra: reprehensio enim crudelitatis est: qui rogat salutem se ipse condemnat. Ad v. 655 vix ea fatus erat ad probationis gratiam pertinet quod ea quae Achaemenides adfirmaverat statim adprobavere Troiani. Ad v. 656 mole molitione, agitatione. Ad v. 657 Litora nota 'nota' ante oculorum amissionem potest accipi. sic Statius in nono "sequitur tamen inprobus hostem, qua meminit". Ad v. 658 informe ultra formam. ingens potest et superioribus et sequentibus iungi, ut sit 'ingens lumen'. Ad v. 659 trunca manu pinus regit cuius caecitatem manu pinus regit. Ad v. 661 Solamenque mali hinc Quintilianus dixit "magnum caecitatis solatium est habere rem videntis". Ad v. 662 Tetigit fluctus et ad aequora venit hyperbaton in sensu, ut "progressi subeunt luco fluviumque relinquunt". Ad v. 663 Fluvidum propter ὁμοιοτέλευτον 'fluentem' noluit dicere. quod autem dicunt physici de effosso oculo sanguinem numquam fluere, verum quidem est, sed supra non effossum huius oculum, sed terebratum legimus: unde eum constat necdum fuisse curatum. inde aut de fluctibus, aut de spatio oculi. Ad v. 664 Gemitu cum gemitu. Ad v. 665 Iam medium altius quam litus vel plus quam litus, id est unde altum incipit: vel sic altum, ut medium putares; nam et in quinto sic dixit "interea medium Aeneas iam classe tenebat, certus iter," cum adhuc moenia respiceret. fluctu legitur et 'fluctus'. Ad v. 666 Trepidi festini, ut "ne trepidate meas Teucri defendere naves" item "accepit trepidos ac Nisum dicere iussit". celerare infinitivum pro pronuntiativo. recepto aut in societatem accepto, aut de periculo liberato, ut "frugesque receptas" et "medioque ex hoste recepi". Ad v. 667 Sic merito quia omnia eius probaverant dicta, ac si diceret, non fallacem, ut Sinonem. sane quibusdam videtur incongruum Achaemenidis nusquam alibi factam mentionem, cum eum hic et salutem merito impetrasse et ut reciperetur a fugientibus dicat. Ad v. 669 Ad sonitum vocis remorum sonitum vocem dixit: vox enim est omne quod sonat, sic alibi "fractasque ad litora voces": nam de hominibus non dixit, quia supra est 'tacitique incidere funem'. vestigia torsit bene uno sermone ostendit, eum revertentem iam audisse sonum remigii. Ad v. 670 Dextram adfectare dextram intendere et inicere, scilicet sic, ut posset navem tenere. Terentius "ad dominam qui adfectant viam", id est intendunt: nam si 'dextra' legeris, ut sit 'dextra contingere', 'adfectare' 'contingere' caret exemplo. 'adfectare' autem quidam dicunt hoc esse: pronum animum habere ad faciendum quid occupandumque. alii 'adfectare', si 'dextra' legas, pro 'adfectandi' accipiunt, ut sit verbi infinitivus modus pro participio. Ad v. 671 Nec potis id est nec potis est. 'potis' autem nomen est et declinatur potis, potis, poti, potem, potis, a pote. et nomen esse docet ratio conparationis; nam in superlativo 'potissimus' facit; cui si detraxeris 'simus', invenies nominis positionem, ut 'acerrimus acer', 'fortissimus fortis'. sic autem ut diximus declinari conpositio ostendit; nam 'huius impotis compotis, impotem compotem' facit: quod in simplici difficile invenis, per conpositionem agnoscis facilius. Ad v. 672 inmensum magnum. et dictum quod mensura conprehendi non possit. Ad v. 673 Exterrita tellus poetica hyperbole. Ad v. 674 Curvis cavernis echo enim in concavis locis est. Ad v. 675 at genus figurate 'at genus complent', ut "hic manus ob patriam pugnando ‹vulnera passi›". Ad v. 676 excitum a verbo 'cio cis cit'. rvit festinanter venit, ut "ruuntque effusi carcere currus". Ad v. 677 Nequiquam lumine torvo quia nocere non poterant. Ad v. 678 Aetneos fratres aut similes, aut feritate germanos, aut eiusdem patriae vel terrae, tamquam matris: nam non sunt Polyphemi fratres, quem Neptuni filium Homerus dicit. unde eo occaecato Ulixes pertulit tempestatem, qui ad eum venit derelicta Calypso, cum qua decem annis fuerat: unde, ut supra diximus, Vergilii dictis dissentit temporum ratio. caelo pro in caelum. Ad v. 680 Coniferae conum sustinentes. et conus dicitur fructus cupressi, et ipsa κωνοειδὴς est: nam a rotunditate in acumen levatur. Cyparissus autem Telephi filius fuit, amatus ab Apolline, vel ut alii, a Silvano. qui cum lassatus aestu sub quadam arbore somnum caperet, subito strepitu excitatus cervum, quem in deliciis habebat, feram credens per ignorantiam misso telo occidisset, flendo nimium misericordiam meruit numinum, itaque in arborem cupressum conversus est, aptam et consecratam lacrimis et luctibus. ergo cupressi quasi infernae, vel quia succisae non renascuntur, vel quia apud Atticos funestae domus huius fronde velantur. alii hunc Cyparissum Cretensem puerum pulcherrimum et castissimum fuisse ‹tradunt›, quem quidam ab Apolline, non nulli a Zephyro amatum volunt. qui cum castitatem suam incorruptam tenere cuperet, relicta Creta ad Orontem fluvium et montem Casium dicitur pervenisse, atque ibi in cypressum arborem commutatus, quae arbor ideo mortuis consecratur, quod caesa semel nescit renasci. Ad v. 681 constiterunt metri causa 'constiterunt'. silva alta iovis lucvsve dianae 'Iovis' propter quercus, 'Dianae' propter cupressum: ipsa enim est etiam Proserpina. †inmane autem quod ait et[iam] 'celso vertice', et 'lucus', qui propter religionem intactis arboribus et magis crescit et diu permanet. Ad v. 683 excutere num expedire? Ad v. 686 Ni teneant cursus antiqui 'ni' pro 'ne' ponebant, qua particula plenus est Plautus "ni mala ni stulta sis" (Men. 110). sensus ergo talis est: timor cogebat, ut quocumque navigaremus et ventum sequeremur, non iudicium: sed occurrebat praeceptum Heleni, vitare Scyllam et Charybdin. quare placuit ne cursus teneant, hoc est agantur et inpellantur inter utramque viam modico mortis interstitio, id est Scyllae et Charybdis, retro dare lintea: quod dum cogitamus, prosperior nobis flare coepit Boreas. non nulli 'Scyllam atque Charybdim inter' distinguunt, ut sit ordo 'inter Scyllam et Charybdin utramque viam leti discrimine parvo ni teneant cursus, certum est dare lintea retro'. alius ordo est 'contra iussa monent Heleni, ne inter Scyllam et Charybdim cursum teneant'. Ad v. 687 pelori Sicilia Graece Trinacria ideo dicitur, quod tres extremitates, quas Graeci ἄκρας vocant, in mare videtur extendere, Pachynum quod in austrum vergit, Lilybaeum quod Africam spectat, Pelorum quod in Tyrrhenum mare procedit. sed 'angusta ab sede' ideo adicitur, quia eminus videntibus eum locum Italia et Sicilia terra continens putatur, nec nisi ad vicinum accedentibus videtur. Ad v. 688 Missus adest favore scilicet numinum: quae Anchises optaverat dicens "ferte viam vento facilem et spirate secundi". vel 'missus' iuxta qualitatem locorum; ita enim in illis angustiis et faucibus maris artari et conglobate spiritus fieri dicitur, ut ad illum locum tantummodo missus videatur. vivo praetervehor ostia saxo pro 'vivi saxi', ablativum pro genetivo, vel viva saxa habentia. 'ostia' vero aut litora sunt, aut exitus fluminis in mare, aut introitus portus. Ad v. 689 Pantagiae hic fluvius Siciliae cum plenus incederet, implebat sonitu paene totam Siciliam: unde et Pantagias quasi †pantacuos dictus est, quasi ubique sonans. hic postea cum Cereri quaerenti filiam obstreperet, tacere iussus est numinis voluntate. megarosque sinus Megara oppidum est iuxta Syracusas. thapsvmque iacentem Thapsus insula non longe a Syracusis, plana, paene fluctibus par. talia monstrabat quia occurrebat: unde haec loca nosti? Ad v. 690 Relegens renavigans, ut "et primi lege litoris oram". errata participium sine verbi origine: non enim facit 'error'. retrorsus quasi a fine ad caput retexens. Ad v. 691 Infelicis vlixi epitheton ad inplendum versum positum more Graeco, sine respectu negotii. nam Aeneas incongrue infelicem Ulixen dicit; nisi forte quasi pius etiam hostis miseretur, cum similes errores et ipse patiatur. et notandum conclusam de Achaemenide mentionem. Ad v. 692 praetenta anteposita. iacet sita est, ut "medio iacet insula ponto". plemyrium undosum quidam insulam, quidam fluvium putant dici. sane verbum de verbo expressit: hoc est enim 'undosum', quod 'Plemyrium'. sinus Syracusanus in quo Ortygia. cuius hic necessarie meminit; nondum enim erant conditae Syracusae. 'undosum' vero quod usque illuc †vestigio aestuantis Charybdis dicitur pervenire. Ad v. 694 Ortygiam haec tantum Ortygia dicitur, Apollinis vero etiam Delos. et bene addidit 'priores', ut haec quae nunc est semper appellata sit Ortygia, haec vero prioribus tantum. fama est huc elidis amnem Elis et Pisa civitates sunt Arcadiae, in qua est fons ingens, qui ex se duos alveos creat, Alpheum et Arethusam: unde fit, ut fingantur coniungi in exitu, quos origo coniunxit ita. Arethusam autem etiam in Elide esse testatur Vergilius dicens "sic tibi cum fluctus subterlabere Sicanos". haec secundum fabulas venatrix fuit: quae dum se in Alpheo post laborem ablueret, ab eo adamata est [in speciem avis Alpheos cognovisset latere, etiam sic eam mutatam persequi coepit, quae cum] et diu fugiens deorum miseratione in fontem sui nominis mutata ad Siciliam per secretos meatus venit: quod etiam Vergilius ostendit "et tandem positis velox Arethusa sagittis". quam Alpheos illuc usque persequutus fonti eius se miscet: quod tali argumento probatur; nam cum equi, diebus festis Olympici Iovis certantes, in eo amne deluuntur, stercus equorum ex eo amne etiam in Arethusa recognoscitur. patera etiam quam in Alpheum quidam Olympionices miserat, in Arethusa inventa dicitur. quidam autem Arethusam non de Elide ad Siciliam venire, sed in ipsa Sicilia nasci volunt et venienti fluvio occurrere. alpheum quia Graece Ἀλφεῖος facit, ut Αἰνείας Aeneas, Μήδεια Medea. ore fonte vivo: et bene de fluvio, ut "unde per ora novem". Ad v. 697 Ivssi numina magna loci veneramur vel ab Achaemenide admoniti, vel ab Heleno, vel ab Anchise, vel ab oraculis. et quaeritur, quae numina; vel quare non dixerit; et utrum Alpheum, an Arethusam intellegi voluerit. Ad v. 698 Stagnantis helori fluvii qui ad imitationem Nili superfunditur campis. et Graeci stagna ἕλη dicunt, unde ait 'stagnantis Helori'. Ad v. 699 proiecta porrecta, extenta, ut "proiecto dum pede laevo". pachyni promunctorium est austrum spectans: unde et Pachynum dictum ab aeris crassitudine; nam παχὺς est pinguis et crassus. Ad v. 700 radimus propter saxa latentia. 'radimus' autem nimium adiuncti praeterimus, ut "radit iter laevum interior". Ad v. 701 Camerina procul palus est iuxta eiusdem nominis oppidum: de qua quodam tempore, cum siccata pestilentiam creasset, consultus Apollo, an eam penitus exhaurire deberent, respondit μὴ κίνει Καμαρίναν· ἀκίνητος γὰρ ἀμείνων : quo contempto exsiccaverunt paludes, et carentes pestilentia per eam partem ingressis hostibus poenas dederunt. sed hoc responsum Aeneae temporibus ignotum fuit: ergo non observavit poeta, sed ad praesens tempus locutus est. Ad v. 702 Inmanisque gela civitas a fluvio nominata, sicut etiam 'campi Geloi'. Ad v. 703 Agragas mons est muro cinctus, in cuius summa parte oppidum est: unde et Cicero ait "ad mare intra moenia ante oppidum expectabat" de Verre. notandum sane Vergilium haec, quantum ad sua tempora spectat, dicere, non quantum ad operis; Aenea enim navigante nec fuerat Camerina siccata, nec Gela vel Agrigentum conditae: quod frequenter facit, sed nunc ideo vitiosum est, quia ex persona narrantur Aeneae. Ad v. 704 Magnanimum quondam generator equorum secundum Pindarum quondam Agrigentini equos ad agones Graeciae mittebant, qui inde victores revertebantur. legimus etiam aliud: cum in Cappadocia greges equorum perissent, Delphici Apollinis responso adduxerunt equos de Agrigento, et reparavere meliores. quidam autem dicunt Heronem Agrigentinum, vel ut alii ferunt Dionysium, tyrannum Siciliae, equos ad agonem Elidis Olympicum duxisse, et omnes vicisse. Ad v. 705 Palmosa selinus civitas est iuxta Lilybaeum, abundans palmis quibus vescuntur, et apio. an 'palmosa' ab equis nobilibus? Ad v. 706 saxis lilybeia caecis vere dixit, nam litus Lilybetanum naturaliter saxis, quasi de industria constrictum est. sane notandum omnium trium promontoriorum Siciliae factam mentionem, ut "ecce autem Boreas angusta ab sede Pelori" et "proiectaque saxa Pachyni" et hic modo "saxis Lilybeia caecis". Ad v. 707 Drepani portus Drepanum civitas est non longe a monte Eryce, trans Lilybaeum, dicta vel propter curvaturam litoris, in quo sita est, vel quod Saturnus post amputata virilia Caelo patri illuc falcem proiecit, quae Graece δρέπανος dicitur: quod verisimile putatur propter vicinitatem Erycis, consecrati Veneri, quae dicitur nata ex Caeli cruore et spuma maris. quidam 'Drepana' dictum voluit a falce Cereris, quam ibi, cum filiam suam Proserpinam quaereret, amisit. Cato pluraliter "haec Drepana" dicit. inlaetabilis propter patris amissionem. Ad v. 708 actis transactis, vel quomodo 'mensibus actis'. Ad v. 711 Fessum deseris ut supra diximus, secundum Vergilium: nam Cato eum in originibus ad Italiam venisse docet; unde etiam in sexto illud amphibolon est "quo magis Italia mecum laetere reperta". nam et post Latinum Turnumque et Amatam dicitur excessisse. sed bene hic subtrahitur, ne parum decoro amori intersit. quaeritur sane cur sine ulla descriptione funus patris praeterierit? aut quia in V. dicturus est, et bis eadem dicere vitaverit, aut quia, sicut dictum est, Anchises ad Italiam cum filio pervenit. Ad v. 712 Nec vates helenus quia dixerat "prohibent nam cetera parcae scire Helenum". Ad v. 713 Non dira celaeno quae vel irata debuit adversa praedicere. et bona pietate mortem patris graviorem dicit esse, quam famem. Ad v. 714 Hic labor extremus aut apud Drepanum: aut 'extremus' saevissimus, quia statim tempestate iactatus est. et bene de ipsa tempestate tacuit, quia Ilioneus supra dixerat "cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion in vada caeca tulit". Ad v. 715 Deus adpulit oris bene se commendat Didoni, dicens se ad eam deorum voluntate venisse. sane non dixit, quis deus, ut alibi "dabit deus his quoque finem". Ad v. 716 unus non [est] interpellante regina interrogationibus. Ad v. 717 Fata divum quae dii hominibus tribuunt. renarrabat aut 're' vacat, ut "confieri possit": aut apparet Aeneam ante de suis casibus cum Didone confuse locutum. et ideo hic addidit 'renarrabat', quasi quae dixerat antea, nunc ex ordine referebat, quod notat in primo "immo age et a prima dic hospes origine nobis". sane in secundi principio duo poetae sunt versus, sicut hic tres, et similis est finis initio: 'conticuit' et 'intentis'. Ad v. 718 conticvit tandem ut "conticuere omnes". tandem diuturnitatem narrantis expressit. notandum sane quia controversiarum more epilogos dedit sex istis prioribus libris, quos et esse bioticos voluit. nam singulis res singulas dedit, ut primo omina, secundo pathos, tertio errores, quarto ethos, quinto festivitatem, sexto scientiam. epilogos autem sic variavit, ut in primo miseratio esset Didonis, in secundo mors Creusae, in tertio Anchisae, in quarto Didonis, in quinto Palinuri: in sexto Marcelli citum deflet interitum. {{Liber |Ante = Commentarius II |AnteNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum secundum commentarius |Post = Commentarius IV |PostNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum quartum commentarius }} g54xuo1ap85se2jvn2ixbuycc76uvei 265091 265083 2026-05-09T13:08:46Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum tertium commentarius]] ad [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber III]] 265083 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos librum III commentarius }} {{Liber |Ante = Commentarius II |AnteNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum secundum commentarius |Post = Commentarius IV |PostNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum quartum commentarius }} ===PROLOGUS=== Secundum interrogationem Didonis post insidias Graecorum et casus suorum proprios errores exsequitur, quos pertulit antequam ad Africam perveniret, ordine ut supra diximus commutato: nam rectum operis initium est "fracti bello fatisque repulsi". fuga autem eius haec est. relinquens Ilium Idam tenuit, inde Antandrum civitatem, iuxta quam factis navigiis tenuit Thraciam, in qua Aenum constituit, ut multi putant. mox prodigiis territus Delum tenuit. illic accepto augurio, errore patris praetervectus Cycladas venit ad Cretam: ubi cum pestilentia laboraret, a diis penatibus monitus ad Strophadas delatus est insulas. inde praetervectus maritima Graeciae apud Epirum susceptus est Heleni hospitio. unde profectus Calabriam tenuit, et illinc statim territus adventu Diomedis abscessit, navigavitque usque ad Scyllam et Charybdin, quae sunt Aetnae vicinae. unde vento pulsus circumita maxima parte Siciliae Drepanum venit, ubi secundum Vergilium perdidit patrem. inde, ut est in primo, ad Didonis regna pervenit. Ad v. 1 Postquam haec particula conectendis adiungitur rebus, ut "postquam altos tetigit fluctus": sic enim dictis sequentia copulantur. res quamvis multa prout locus exigit significet, modo nomen vel imperium, ut "res Agamemnonias": aut 'res' hic pro universo statu Asiae. bene autem asiae, quasi tertiae orbis partis: nam Phrygia in Asia est, Ilium in Phrygia, sed minore. priamique evertere gentem non est iteratio; nam potuit aliud sine alio fieri, ut vel Phrygia tota everteretur, vel solum Ilium perisset. Ad v. 2 Gentem inmeritam bene 'gentem': nam Laomedontis et Paridis culpa universa gens perire non debuit. visum superis ut ipse ait, Neptunum Iunonem Minervam vidisse se eversores Troiae. laus Ilii est, quod non nisi dii potuere subvertere. quotienscumque autem ratio vel iudicium non apparet, 'sic visum' interponitur, ut Horatius "sic visum Veneri", cum amorem ostenderet non esse pulchritudinis. et bene accusatio in deos habet quandam venerationem; alioquin sacrilegium est. Ad v. 3 Superbum ilium nobile. 'Ilium' autem Vergilius neutro tantum genere declinat, Horatius etiam feminino, ut "non semel Ilios vexata". sane modo 'Ilium' proprie de civitate dixit, nam regio 'Troia' est: quamvis interdum pro civitate provinciam ponat, ut "et campos ubi Troia fuit". hvmo fumat neptvnia troia 'humo' ab humo, id est funditus, ut significet patriae suae solum quoque arsisse. sane quaeritur, quo modo dixerit 'cecidit' et 'fumat'. sed aut per licentiam poeticam tempus pro tempore posuit, ut "meminisse horret luctuque refugit": aut certe naturam rerum expressit; nam ruina in brevi fit, fumus vero longo permanet tempore. nam quod ait Probus, ad discernendum tempus circumflectendam ultimam syllabam, ut intellegamus 'fumavit', non procedit, quia 'pone' tantum [verbum] in ultima habet accentum, ut significet 'retro'. neptunia Troia bene et subtiliter etiam diis invidiam commovet, ut ea quoque cecidisse dicat quae putabantur deorum. sane fabula talis est. Laomedon, rex Troianorum, sollicitus pro opibus suis petit ab Apolline et Neptuno, ut Ilium cingerent muris mercede promissa. quo impetrato quae diis promiserat denegavit. sed Neptunus iratus cetos, id est beluam marinam inmisit: quod malum Troiani passi sunt nece filiarum, quas belua comedebat, donec apertiore responso Hesiona Laomedontis filia monstro exponeretur, quam Hercules Troia eversa liberavit et amico suo Telamoni dedit uxorem. sane Laomedonte occiso Priamo Phrygiae donavit imperium. Ad v. 4 Diversa exilia multi ad illud referunt "magnum quae sparsa per orbem". constat namque diversas partes orbis tenuisse Troianos, ut Helenus, ut Antenor: sed melius est specialiter hoc Aeneae dare, qui conpulsus auguriis est diversas terras, hoc est e regione positas, quaerere. ideo 'incerti quo fata ferant'. desertas autem a Dardano accipe; nam ubique uberes esse eas legimus, ut "atque ubere glaebae". aut 'desertas', ut quidam volunt, quas et tenuimus et deseruimus, ut Cretam et Thraciam. Ad v. 5 Avguriis agimur divum pro ostentis, id est ex flamma, quae tempora Ascanii pasta est, cursu stellae, Creusae admonitione, quae dixit "et terram Hesperiam venies". Ad v. 6 Sub ipsa antandro iuxta Antandrum. est autem civitas Phrygiae, dicta Antandros, vel quod de Andro insula eam condiderunt coloni, quasi ἀντὶἌνδρου , vel quia Graeci venientes per Thraciam cepere Polydorum, pro cuius pretio hanc accepere civitatem, quae ex facto nomen accepit, Antandros, id est propter virum data: quamvis huic opinioni Vergilius non consentiat. fertur tamen quod post acceptum pretium a Graecis occisus sit lapidibus. alii a Polymestore occisum dicunt post eversam Troiam et in maria praecipitatum. cuius cum mater Hecuba agnovisset cadaver, cum captiva duceretur, flendo in canem conversa est, cum se praecipitare vellet in maria: quod ideo fingitur, quia nimio dolore inaniter Graecis conviciabatur. non nulli adserunt, Antandron insulam esse vicinam Troianis regionibus. ab hac [populos] incolas coactos loci angustia ad vicina litora profectos civitatem Antandron ex nomine patriae condidisse. phrygiae idae ad discretionem Cretensis. molimur fabricamus, paramus. et bene petiit loca, in quibus et lateret et navigia praepararet. Ad v. 7 Incerti quo fata ferant quia quisquis navigat, licet mente destinet locum, quo tamen feratur incertus est. incerti] [ergo] non 'ignari', quibus dictum erat, ut Italiam peterent; sed 'incerti', ubinam esset Italia. ubi sistere detur a praeteritis tractum est, quia nec in Thracia permansit, nec in Creta. ubi sistere detur propter diuturnum errorem et quia, sicut dictum est, ad multa delatus loca est. aut propter dubietatem oraculorum: certum enim erat, nos a Troia debere proficisci, incertum tamen, ubi esset consistendum. Ad v. 8 Contrahimusque viros colligimus: unde est "unam quae Lycios", item "et fratres Lycia missos et Apollinis agris": eos scilicet qui ad auxilium venerant. vix mox, ut "vix e conspectu Siculae telluris". prima aestas aut vernum tempus dicit, aut prima ‹pars› aestatis, quia est et adulta et praeceps. quamvis Palaephatus tradat, capto Ilio Aeneam post triennium navigasse. Ad v. 9 et haec coniunctio velocitatem videtur ostendere. dare fatis excusat in relinquenda Troia fati necessitatem. pater Anchises ut agendarum rerum auctoritatem adsignet Anchisae. ut diximus servat τὸ πρέπον , ut pater iubeat. Ad v. 10 litora cum patriae lacrimans amat poeta quae legit inmutata aliqua parte vel personis ipsis verbis proferre. Naevius enim inducit uxores Aeneae et Anchisae cum lacrimis Ilium relinquentes his verbis "amborum uxores noctu Troiade exibant, capitibus opertis, flentes ambae, abeuntes lacrimis cum multis". hoc iste Aenean eodem in tempore eiusdem rei causa inducit fecisse, cum dicit 'litora cum patriae lacrimans portusque relinquo'. et multi tradunt hoc in primo dictum "Troiae ab oris". Ad v. 11 campos ubi Troia fuit hoc est quod ait "omnis humo fumat Neptunia Troia". exul quasi trans solum missus, aut extra solum vagus. Ad v. 12 Cum sociis natoque penatibus et magnis dis duo humana posuit et duo divina: patris non fit mentio, quia secundum Vergilium ad Italiam non venit. penatibus et magnis dis Varro quidem unum esse dicit penates et magnos deos; nam et in basi scribebatur magnis diis. potest tamen hoc pro honore dici; nam dii magni sunt Iuppiter Iuno Minerva Mercurius. qui Romae colebantur, penates vero apud Laurolavinium: unde apparet non esse unum. id est Varro et alii complures magnos deos adfirmant simulacra duo virilia, Castoris et Pollucis, in Samothracia ante portam sita, quibus naufragio liberati vota solvebant. alii deos magnos Caelum ac Terram putant ac per hoc Iovem et Iunonem. dii penates a Samothracia sublati ab Aenea in Italiam advecti sunt, unde Samothraces cognati Romanorum esse dicuntur. quos inter cetera ideo magnos appellant, quod de Lavinio translati Romam bis in locum suum redierint: quod imperatores in provincias ituri apud eos primum immolarint: quod eorum nomina nemo sciat: quod praesentissimi sentiantur; nam cum ambae virgines in templo deorum Lavini simul dormirent, ea quae minus casta erat fulmine exanimata alteram nihil sensisse. quos Romani penitus in cultu habent, quos nisi sacerdoti videre fas nulli sit, qui ideo penates appellantur, quod in penetralibus aedium coli soleant; nam et ipsum penetral penus dicitur, ut hodie quoque penus Vestae claudi vel aperiri dicitur. Ad v. 13 Terra procul 'procul' est quasi porro ab oculis: unde potest et 'satis longe' significare, et 'non valde', ut in V. "est procul in pelago saxum", quod satis longe fuisse intellegi non potest, ne voluptas pereat spectaculi. quamquam et hic similis possit esse significatio; brevis est enim Hellesponti transitus. vastis aut vastatis aut magnis. Ad v. 14 Thraces arant figurate; nam minus est 'quam'. acri quondam saevo et cruento. Lycurgus autem hic filius Dryantis, rex gentis Bistonum Thraciae fuit: qui ut habet fabula, dum contempnens Liberum eius amputat vites, crura sua incidit. re vera autem abstemius fuit: quos constat acrioris esse naturae, quod etiam de Demosthene dictum est. Lycurgus vero, ut alii dicunt, cum indignaretur Liberum ab omnibus gentibus coli, ut primum eum Thraciae fines cum suo comitatu introisse cognovit, comprehensas Bacchas eius flagellis verberavit, ipsum vero insequi, ut occideret, coepit. sed postquam se Liber fugiens ut evaderet praecipitavit in mare et a Thetide nympha exceptus liberatusque est, Lycurgus vites eius amputare coepit: quapropter per furorem a diis inmissum ipse sibi crura succidit. regnata participium est sine verbi origine. Ad v. 15 Hospitium antiquum aut carum, aut re vera antiquum. nam tanta inter ipsos familiaritas fuit, ut Ilione, filia Priami, Polymestori nuberet Thracum regi. sociique penates vel propter supra dictam coniunctionem Ilionae et Polymestoris, vel quia cum omni hereditate maiorum diviserant etiam deos penates Dardanus et Iasius fratres, quorum alter Thraciam, alter Phrygiam incoluit occupatam. Ad v. 16 Dum fortuna fuit scilicet bona. et simul ostendit fidem cum felicitate deficere. sane sciendum, quotienscumque fortunam solam dicimus, felicitatem intellegi: unde et fortunatos tantum felices, et infortunatos solos infelices vocamus. litore curvo perpetuum epitheton litorum est: nam quod in sexto ait "tunc se ad Caietae recto fert litore portum" significat eum ita navigasse, ut non relinqueret litus. prima loco quia apud Cretam alia fecit. modo autem Aenum significat, ut Sallustius "Aenum et Maroneam viamque militarem". quamquam Homerus dicat inde auxilia ad Troiam venisse: ergo iam fuerat. Euphorion et Callimachus hoc dicunt etiam, quod Aenum dicatur a socio Ulixis illic sepulto eo tempore, quo missus est ad frumenta portanda. fatis iniquis bene quid sit futurum praeoccupat. Ad v. 18 Aeneadas ecce nec Vergilius Aenum dicit. 'Aeneadas' autem hic secundum accusativum nomen formatum; aliter iuxta nominativum. Ad v. 19 Sacra dionaeae matri Veneri, a matre Diona secundum Homerum. et bene dispensat, ut cum adversam navigationem subiungit, Dionaeam Venerem dicat, ut hoc loco; si prosperam, de mari eam dicat esse procreatam, ut "unde genus ducis". haec autem in quantum potest, non semper, reservat. Ad v. 20 Avspicibus coeptorum operum Iovi, qui arcis deus est; Apollini propter auguria; Libero causa libertatis. nam dii alii si invocentur ad privatam pertinent causam: unde de Didone legimus "Iunoni ante omnes, cui vincla iugalia curae" propter nuptias: quamvis enim rei publicae utilitas simularetur, erat tamen etiam specialis causa Didonis. similiter et hic Aeneas sacrificat Veneri. quod autem de Libero diximus, haec causa est, ut signum sit liberae civitatis: nam apud maiores aut stipendiariae erant, aut foederatae, aut liberae. sed in liberis civitatibus simulacrum Marsyae erat, qui in tutela Liberi patris est. sed auspicia omnium rerum sunt, auguria certarum; auspicari enim cuivis etiam peregre licet, augurium agere nisi in patriis sedibus non licet. peritissime ergo Vergilius veteris consuetudinis meminit cum facit Aeneam, quia peregre, id est in Thracia agit, auspicantem, id est 'auspicibus coeptorum operum'. Ad v. 21 Mactabam in litore tavrum contra rationem Iovi taurum sacrificat, adeo ut hinc putetur subsecutum esse prodigium. ubique enim Iovi iuvencum legimus immolatum, ut "statuam ante aras aurata fronte iuvencum, iam cornu petat, et pedibus qui spargat harenam", item Iuvenalis "qui vexat nascenti robora cornu": nam in victimis etiam aetas est consideranda. Ad v. 22 forte fuit ivxta tumulus excusat dicendo 'forte fuit', quod iuxta eum locum sacrificaverit. tumulus autem dicendo, uno hoc sermone et collem et sepulcrum fuisse significat. potest enim tumulus et sine sepulcri interpretatione collis interdum accipi: nam et terrae congestio super ossa 'tumulus' dicitur. sane apparatus mortuorum 'funus' dici solet, exstructio lignorum 'rogus', subiectio ignis 'pyra', crematio cadaveris 'bustum', locus 'ustrina', operis exstructio 'sepulcrum', inscriptum nomen memoriaque 'monumentum'. quo summo in quo summo. cornea virgulta et myrtus bene legit hastis apta virgulta: nam legimus "et bona bello cornus" item "et pastoralem praefixa cuspide myrtum" et alibi "ac myrtus validis hastilibus". ergo si telis fuerat confixus, merito illic haec coaluere virgulta. 'cornus' autem declinatur ut ficus, si arbor sit: nam 'cornu' animalis indeclinabile est, licet genetivum usurparit Lucanus, ut "cornus tibi cura sinistri Lentule" (7.217). sic Cicero in Arato "huius genus" pro genu. Ad v. 23 virgulta copiose virgulta hastilia, silvam, ramos, arborem, vimen, corticem, stipitem, segetem, iacula. horrida myrtus 'horrida' ad loci faciem rettulit, non ad arboris naturam: vel certe umbrosa. myrtus sane de myrto fabula talis est. haec Myrtus ex fama de plebe antiquorum nata Graeco vocabulo Myrene vocitata est, forma pulcherrima. hanc cum quidam popularium dives et nobilis adamasset, a parentibus eius postulavit uxorem. interea latrones urbem occupaverunt: quam cum depopulantur, Myrenen, fratribus eius occisis, captivam duxerunt et in latebris condiderunt, donec alia loca vastarent. sed haec Myrene, inventa occasione, fugit et ad cives reversa est. gratulati cives eam sacerdotem Veneris esse iusserunt: quae cum sacra celebraret, unum de latronibus, per quos abrepta fuerat, in plebe cognovit, eumque conprehensum in medium vulgus extraxit. latro, poenis adactus, omnia quae intendebantur confessus est, socios quoque, ubinam essent, prodidit. sed iuvenis, qui eam ante amaverat et petierat sibi coniugem, ad investigandos latrones sibi negotium depoposcit: quos cum inventos cepisset et praemium posceret, data ei potestas est a populo, ut virginem quam amaverat in matrimonium duceret: ob quam rem irata Venus illum mori fecit, virginem autem in myrtum arborem vertit, eique quod sacerdos fuisset, praestitit, ut perpetuo et suavi odore gauderet. Ad v. 24 Accessi non ad cornum, sed ad myrtum, quae inter verbenas est. et bene matri sacrificaturus aras coronat ex myrto. silvam sicut dictum est, bene variat, ut nunc silvam, nunc vimina, nunc virgulta, nunc arborem dicat. Ad v. 25 ramis tegerem excusatio a voluntate. Ad v. 26 Monstrum bene monstrum; nam statim quid esset apparuit. et hoc proprietatis est; abusione tamen plerumque corrumpitur. Ad v. 28 Liquvntur 'li' in verbo producitur, ut hoc loco, item "canis cum montibus umor liquitur": in nomine vero brevis est, ut 'liquor'. Ad v. 29 Tabo corrupto sanguine. et est nomen casus septimi tantum, ut 'sponte' 'natu': quod si velis declinare, haec tabes, huius tabis dicis. Ad v. 30 Membra quatit causa pendet ex causa: nam timor sanguinem gelat, qui coactus gignit frigus. gelidusque coit physice loquitur et rationabiliter; nam hinc et pallor nascitur, cum se ad praecordia fugiens contrahit sanguis. Ad v. 31 rursus et alterius hoc ad id ait, non se formidolosum fuisse, ut alium ramum temptaverit. lentum vimen molle et flexuosum: unde et vietos dicimus curvos per senectutem. Ad v. 32 Temptare latentes miraculum est enim ex arbore sanguinem fluere. Ad v. 34 Multa movens animo non dicit quae, sed ex sequentibus intellegimus. cogitabam, inquit, ne forte bellum inmineret, quod sanguinem vidissem, ne lucum nympharum violassem, ne forte sanguis esset ex nymphis; amadryades namque cum arboribus et nascuntur et pereunt: unde plerumque caesa arbore sanguis emanat. nam ‹ut]2 Ovidius ait, cum Erysichthon arborem incideret, primo sanguis effluxit, post ululatus secutus est: inde Statius "nec amplexae dimittunt robora nymphae". item cogitabam, ne forte ex terra Martis iure sanguis efflueret: nam quod dicit haec se veneratum esse numina, illas constat praecessisse cogitationes. Ad v. 35 Gradivumque patrem gradivum θοῦρον Ἄρηα , id est exilientem in proelia, quod in bellantibus sit necesse est: aut gravem deum. patrem autem ideo, quia apud pontifices Mars pater dicitur. alii 'gradivum', quod gradum inferant qui pugnant; aut quod inpigre gradiantur. †alii a graditudine, quod huc et illuc gradiatur: unde Martem communem dici. non nulli eundem Solem et Vulcanum dicunt, sed Vulcanum generis esse omnis principem, Martem vero Romanae tantum stirpis auctorem. alii gradivum, quia numquam equester; aut a gradu dictum. geticis Thraciis. Getae autem populi sunt Mysiae, quae, quia lata est, multas continet gentes. Ad v. 36 Rite secundarent recte prosperos facerent. visus pro 'visa' posuit. tunc enim masculino utimur genere, cum de his loquimur, quibus videmus, ut si dicas 'nubecula obest visibus meis': si autem neutro utamur, ea quae videntur significamus, ut si hoc loco diceret 'rite secundarent visa': quod propter metrum nequaquam potuit. similia sunt nuntius et nuntium, auditus et auditum. levarent bonum ac leve facerent, id est in bonum converterent. Ad v. 38 Obluctor acrius nitentem ostendit. Ad v. 39 Eloquar an sileam parenthesis ad miraculum posita; qua magnitudinem monstri ostendit. et bene auditorem attentum vult facere. gemitus lacrimabilis potest enim esse etiam irascentis gemitus. et 'lacrimabilis' cum lacrimis, an dignus lacrimis? Ad v. 40 imo avditur tumulo ex imo tumulo, ut longe vox cum quodam defectu sonans auditu ipso miserabilior videretur. vox reddita pro 'data'. redditur enim quicquid ad nos per alterum transit: quamquam hic etiam hoc possit intellegi; nam ad eum vox missa per tumulum est. Ad v. 41 Laceras per membra dissicis; nam lacerare est saepius vulnerare, ut "lacerum crudeliter ora" de Deiphobo. parce id est parce mihi, parce tibi. vel 'sepulto parce', cui vivo nemo perpercit. sepulto modo mortuo vel iacenti significat, ut "somno vinoque sepulti" item "occupat Aeneas aditum custode sepulto"; nam sepultus est quasi sine pulsu. non enim hunc sepultum possumus dicere, cum sepultura non sit in hoc rite facta, sed fortuita sit obrutus terra. Ad v. 42 Pias bene etiam ille qui laeditur excusat Aeneam: quod pietatis grande testimonium est. 'pias' autem propter penates de excidio liberatos, aut quia sacrificabat. scelerare polluere, et est sermo Plautinus, quo hodie non utimur. nomen tamen fecit sine verbi origine, non enim dicitur 'scelero'. Ad v. 43 Externum tulit ordo est 'Troia me tibi tulit, hoc est educavit, non externum'; nam et civis Aeneae fuerat et cognatus. et cito se et Troianum esse et adfinem ostendit. aut crvor hic de stipite manat mire quasi ostendens cruorem suum. 'de stipite' de ligno ait; nam stipes vere est lignum sectum siccum. Ad v. 44 Crudeles terras id est crudelium et avarorum. ex moribus enim cultorum terrae laudantur vel vituperantur, ut "devenere locos laetos". Ad v. 45 Polydorus ego sive 'ego' distinguas, sive 'ego hic', subaudias 'sum' necesse est. et quasi δεικτικῶς , id est Polydorus sum, non stipes. Ad v. 46 telorum seges multitudo. Plautus Aulularia "stimulorum seges" (Aul. 45). sane putatur non verisimile iaculis coniectis puerum occisum, nam repugnat cum illo "Polydorum obtruncat": nam et misisse radices iacula mirum est, nisi monstruosum sit. increvit reviruit. traxit autem hoc de historia Romana. nam Romulus, captato augurio, hastam de Aventino monte in Palatinum iecit: quae fixa fronduit et arborem fecit. vituperabile enim est, poetam aliquid fingere, quod penitus a veritate discedat. denique obicitur Vergilio de mutatione navium in nymphas; et quod dicit per aureum ramum ad inferos esse descensum; tertium, cur Iris Didoni comam secuerit. sed hoc purgatur Euripidis exemplo, qui de Alcesti hoc dixit, cum subiret fatum mariti. Ad v. 47 vero adfirmative. ancipiti duplici quod et vocem audierat et sanguinem viderat. vel 'ancipiti formidine' una, quod sepulcrum laeserat, altera, quod metuere coeperat †litum ipsum. Ad v. 48 hunc polydorum licet de Polydoro superius sit relatum, tamen propter varietatem rei necesse ‹est› repeti. Priamus cum videret longa obsidione res suas in ultimo constitutas, filium parvulum Polydorum Polymestori, regi Thraciae, genero suo per Ilionam filiam, cum magno auri pondere nutriendum commendavit: qui victa Troia, auri cupiditate inpulsus, Polydorum obrutum telis occidit. Ad v. 50 Infelix aut qui iam infelix esse coeperat, aut cui etiam provisa nocuerunt. aut 'infelix', quia superstes liberis fuit, aut quia illi perfidia non ab hostibus tantum est. mandarat aphaeresis est, sive dixeris 'commendarat', sive 'amandarat'. et 'mandarat' est amoris, 'amandarat' vero odii est. et amandare est sub specie legationis aliquem relegare. furtim ne Graeci scirent. Ad v. 51 Threicio regi auxit ex provincia crudelitatem, ex qua fuerunt Diomedes, qui equos habebat, qui humanis carnibus vescebantur; Lycurgus ob iniuriam Liberi patris punitus; Tereus, qui Philomelae sorori uxoris post inlatum stuprum linguam abscidit. 'Threicio' autem pro Thracio, ut supra pro Thracia Threissa: nam solutio est Ionicae linguae. cum enim sit Θρᾷξ , Iones dicunt Θρήιξ , cuius solutio facit Threicius et Threissa. Ad v. 52 Cingique urbem obsidione videret inter ipsa principia obsidionis; nam postea iam minime poterat. Ad v. 53 ille ut opes fractae et fortuna recessit bene utrumque iunxit; saepe enim alterum sine altero valet: aut opes, aut fortuna. 'ille ut' vel 'postquam'; vel tantum quod deest 'statim', ut sit 'ille statim ut'. fortuna melior scilicet. Ad v. 54 Res agamemnonias id est imperium, vel partes Agamemnonis. victricia omnia nomina a verbo venientia cum in 'or' exeunt, masculina sunt, ut victor; cum in 'trix', feminina sunt, ut victrix; neutra vero non faciunt, nisi tantum ex numero plurali: unde est victricia. Ad v. 55 Fas omne et cognationis, et iuris hospitii. obtruncat occidit intellege: nam obtruncare proprie est capite caedere. Ad v. 56 vi violentia. vi potitur hoc autem verbum de his est quae permiscent coniugationes; cum enim sit tertiae coniugationis, infinitum modum a quarta facit, ut potiri: unde plerique decipiuntur, ut potiris dicant. Similiter fio pro 'fiere' 'fieri' facit, permixta coniugatione. quid non mortalia pectora cogis ad quod flagitium homines non conpellis, detestandi auri cupiditas. Ad v. 57 Avri sacra fames sacra execrabilis, ut "sacrae panduntur portae". alii 'sacra' devota accipiunt, unde et ver sacrum. alii sacrum pro scelestum, vel sacrilegum. tractus est autem sermo ex more Gallorum. nam Massilienses quotiens pestilentia laborabant, unus se ex pauperibus offerebat alendus anno integro publicis ‹sumptibus› et purioribus cibis. hic postea ornatus verbenis et vestibus sacris circumducebatur per totam civitatem cum execrationibus, ut in ipsum reciderent mala totius civitatis, et sic proiciebatur. hoc autem in Petronio lectum est. sane sciendum, latenter Aeneam hoc agere, ut Troianos Didoni ex infelicitatis similitudine commendet: nam et eius marito auri causa intulit necem. Ad v. 58 proceres qui processerunt ante alios. primumque parentem bene 'primum', id est ante proceres. Ad v. 59 monstra deum quae ostenderant. et modo mala; nam medium est, quia interdum dicuntur et bona. Ad v. 60 Omnibus idem animus 'idem' plus est, quam si diceret 'similis'. est unus animus aut idem consilium. et hoc iuxta disciplinam auguralem dixit, quae appellatur consensio, sicut in libro secundo dictum est. scelerata terra pro sceleratorum. Ad v. 61 Classibus avstros hypallage est; nam classes austris damus. Ad v. 62 Instavramus funus modo sepulcrum, quod virgulta avellendo diruerat: nam proprie funus est incensum cadaver. Ad v. 63 aggeritur tumulo tellus ut ostenderet verum tumulum, ne forte aliquis alius illud errore violaret. stant positae sunt. multa autem, ut supra diximus, hic sermo significat. manibus manes sunt animae illo tempore, quo de aliis recedentes corporibus necdum in alia transierunt. sunt autem noxiae, et dicuntur κατὰ ἀντίφρασιν : nam manum, ut supra diximus, bonum est; unde et mane dictum est. similiter etiam Eumenidas dicimus, Parcas, bellum, lucum. alii manes a manando dictos intellegunt: nam animabus plena sunt loca inter lunarem et terrenum circulum, unde et defluunt. Quidam manes deos infernos tradunt. quidam alios manes, alios deos infernos dicunt: plurimi ut deos caelestes vivorum, ita manes mortuorum tradiderunt. alii manes nocturnos esse eius spatii, quod inter caelum terramque est, et ideo umoris qui noctu cadit potestatem habere: unde mane quoque ab isdem manibus dictum. maestae arae Cicero pro Murena "imaginem lugentem". Ad v. 64 caeruleis vittis Cato ait, deposita veste purpurea feminas usas caerulea cum lugerent. veteres sane caeruleum nigrum accipiebant. 'vittae' autem 'caeruleae' in acerbo funere praecipue filiorum familias adhiberi solebant, sicut hic; nam Polydori funus, utpote adhuc pueri, acerbum est, et quia eius aetatis erat, ut filius familias adhuc esse potuisset. atraque cupresso nigra, funesta: nam inferis consecrata est, quia caesa numquam revirescit. moris autem Romani fuerat ramum cupressi ante domum funestam poni, ne quisquam pontifex per ignorantiam pollueretur ingressus. hinc Horatius "nec te praeter invisam cupressum ulla brevem dominum sequetur". 'atra' autem, quod atratos lares significet. atra cupresso fabula [autem] de cupresso talis est: cum haberet in deliciis Cyparissus puer cervum et ipse ab Apolline diligeretur, inprudens cervum suum iaculo occidit, eumque dum luget neglecta consolatione Apollinis, dolore consumptus est; cuius ut exstaret memoria, in luctuosam arborem, id est cupressum, mutatus est, quae defunctis adhibetur. Ad v. 65 Crinem de more aut de more gentis, ut etiam in Aegypto est: aut certe de more plangentium. Ad v. 66 inferimus inferias damus, proprie. tepido lacte statim mulcto. cymbia pocula in modum cymbae facta. Ad v. 67 Sanguinis sacri id est de victimis sumpti. ideo autem lactis et sanguinis mentio facta est, quia adfirmantur animae lacte et sanguine delectari. Varro quoque dicit mulieres in exsequiis et luctu ideo solitas ora lacerare, ut sanguine ostenso inferis satisfaciant, quare etiam institutum est, ut apud sepulcra et victimae caedantur. apud veteres etiam homines interficiebantur, sed mortuo Iunio Bruto cum multae gentes ad eius funus captivos misissent, nepos illius eos qui missi erant inter se conposuit, et sic pugnaverunt: et quod muneri missi erant, inde munus appellatum. sed quoniam sumptuosum erat et crudele victimas vel homines interficere, sanguinei coloris coepta est vestis mortuis inici, ut et ipse testatur "purpureasque super vestes velamina nota" et "purpureosque iacit flores". alii sanguinis inferendi ad adescandas defunctorum animas illa ratione consuetudinem tradunt, ut id quod amiserunt videantur accipere: sanguis enim velut animae possessio est, unde exsangues mortui dicuntur. nam et Homerus in necromantia non prius facit loqui animas, nisi sanguine gustato. alii lac et sanguinem ab hoc accipiunt, quod una res nutrit, alia nutriatur. Ad v. 68 Animamque sepulcro condimus ergo sicut dictum est bene animam lacte et sanguine ad tumulum dicit elicitam: lacte namque corpus nutritur post animae coniunctionem, et anima sine sanguine numquam est, quo effuso recedit. legimus praeterea in VI., insepultorum animas vagas esse: [ergo vagantem circum sepulcrum significat] et hunc constat non legitime sepultum fuisse. rite ergo reddita legitima sepultura, redit anima ad quietem sepulcri, quam Stoici herciscundi, id est medium secuti, tam diu durare dicunt, quam diu durat et corpus: unde Aegyptii, periti sapientia, condita diutius reservant cadavera, scilicet ut anima multo tempore perduret et corpori sit obnoxia, nec cito ad alios transeat. Romani contra faciebant, comburentes cadavera, ut statim anima in generalitatem, id est in suam naturam rediret. dicit ergo nunc sacrificiis quibusdam elicitam animam et sepulcro conditam obnoxiamque factam corpori, quod ante horrebat, quasi per vim extorta. ideo autem Stoicos medium sequi diximus, quia Plato perpetuam dicit animam et ad diversa corpora transitum facere statim pro meritis vitae prioris. Pythagoras vero non μετεμψύχωσιν , sed παλιγγενεσίαν esse dicit, hoc est redire, sed post tempus. supremum non est nomen, sed adverbium, ut "torvum clamat". ciemus autem est hoc loco: dicimus more sollemni, id est tertio 'vale, nos te ordine quo natura permiserit cuncti sequemur'. quidam dicunt eorum mortuorum nomina ter vocari, qui in aliena terra dimittuntur, ut in VI. "et magna manes ter voce vocavi". Ad v. 69 ‹ubi prima› fides pelago hoc est, ubi fidem pelago habere coepimus, nos tuto navigaturos. fides pelago quia alibi ait "totiens deceptus fraude sereni". Ad v. 70 Lenis crepitans avster duo epitheta posuit vitiose, ut diximus supra: fecit autem hoc prope in decem versibus. 'auster' autem quivis ventus: nam ad Thraciam aquilone navigatur. 'lenis' autem ideo quia superius ait "vix prima inceperat aestas", et lenes venti per aestatem sunt. Ad v. 71 deducunt proprie, ut e contrario 'subducunt'. Ad v. 72 Terraeque urbesque recedunt physicam rem dixit: ita enim navigantibus videtur, quasi ab his terra discedat. Ad v. 73 Sacra mari colitur medio ordo est: in mari medio Aegaeo colitur tellus sacra, Neptuno et Nereidum matri, id est Doridi, gratissima. fabula autem talis est: post vitiatam Latonam Iuppiter cum etiam eius sororem Asterien vitiare vellet, illa optavit a diis, ut in avem converteretur: versaque in coturnicem est. et cum vellet mare transfretare, quod est coturnicum, adflata a Iove et in lapidem conversa, diu sub fluctibus latuit. postea supplicante Iovi Latona, levata superferri aquis coepit. haec primo Neptuno et Doridi fuit consecrata. postea cum Iuno gravidam Pythone inmisso Latonam persequeretur, terris omnibus expulsa Latona, tandem aliquando adplicante se litoribus sorore suscepta est, et illic Dianam primo, post Apollinem peperit. qui statim occiso Pythone ultus est matris iniuriam. sane nata Diana parturienti Apollinem matri dicitur praebuisse obstetricis officium: unde cum Diana sit virgo, tamen a parturientibus invocatur. haec namque est Diana, Iuno, Proserpina. nata igitur duo numina terram sibi natalem errare non passa sunt, sed eam duabus insulis religaverunt. veritas vero longe alia est. nam haec insula cum terrae motu laboraret, qui fit sub terris latentibus ventis, sicut Lucanus "quaerentem erumpere ventum credidit" (3.460), oraculo Apollinis terrae motu caruit. nam praecepit, ne illic mortuus sepeliretur, ut in Vulcano, et iussit quaedam sacrificia fieri. postea e Mycono Gyaroque vicinis insulis populi venerunt, qui eam tenerent; quod etiam Vergilius latenter ostendit. quod autem diximus Dianam primo natam, rationis est: nam constat, primam noctem fuisse, cuius instrumentum est luna, id est Diana; post diem, quem sol efficit, qui est Apollo. ut autem Delos primo Ortygia diceretur, factum est a coturnice, quae Graece ὄρτυξ vocatur. Delos autem, quia diu latuit et post apparuit: nam δῆλον Graeci manifestum dicunt: vel quod verius est, quia cum ubique Apollinis responsa obscura sint, manifesta illic dantur oracula. Delos autem et civitas dicitur et insula: unde interdum recipit praepositionem. item aliter: Iuno cum vidisset Latonam a Iove adamatam, iuravit eam non parituram in terris. Iuppiter mutavit eam in coturnicem, quae Graece ὄρτυξ appellatur, et monstravit ut veniret Delon, quae illis temporibus circa omnia litora ferebatur ventis. post partum vero Latonae, quo Dianam et Apollinem peperit, Ortygia dicta est quae ante Delos nominabatur, et postea Delos, cum eam Apollo revinxisset Gyaro et Mycono, altissimis montibus. sacra mari et reliqua. sane sacrum dicitur quod rite sacratur deo, ut aedes, arae, simulacra, dona. hic igitur aedium sacrarum etsi non aperte, attamen eiusdem ritus meminit, cum de insula loqueretur, in qua praeterquam ut 'sacra' dixerat, id est sacrata, gratiam quoque posuit non solum Doridi matri Nereidum, quae traduntur deae maris, sed Neptuno etiam addidit, dominatori videlicet omnium in mari deorum. tellus maior dignitas est 'tellus', quam si dixisset insula. Ad v. 74 nereidum matri Doridi, quinquaginta nympharum matri, coniugi Nerei. neptuno aegeo quia in Aegeo mari haec insula posita est. sane inter Hellespontum et Adriaticum mare omne illud mare Aegeum appellatur, quod nomen a patre Thesei Aegeo traxit. cum enim in labyrintho Minotaurus esset inclusus et quotannis ex nobilitate Atheniensium septem pueri vel puellae ad vescendum Minotauro mitterentur, tandem dolor Theseum subiit. profectus itaque est ad Minotaurum perimendum placuitque cum patre, ut ‹si› illud monstrum vicisset, vela candida navibus daret, si forte a Minotauro fuisset oppressus, navigium cum atris velis rediret. sed cum extinxisset Minotaurum, oblitus non cum candidis, sed cum nigris velis reverti coepit, et patri in specula constituto triste sui interitus signum dedit; qui extinctum filium credens se praecipitavit in mare, unde Aegeum pelagus appellatum est. Ad v. 75 Pius arquitenens bene 'pius', aut qui ultus est matrem de Tityo, de Niobe, de Pythone: aut quia patriam stabilivit errantem. legitur et 'prius'. Ad v. 76 mycono gyaroque revinxit quidam per historiam dictum putant; nam inter Myconum et Gyarum Syrum, unam de cycladibus esse dicunt, unde fuit Pherecydes philosophus. alii nullum auctorem alium esse adserunt, qui Delon ab Apolline religatam dicat: constat enim eam ante evagatam propter Latonae partum restitisse. alii hanc insulam inter Myconum et Gyarum humilem esse dicunt, ut his quasi vinculis contineatur. 'revinxit' autem [putant] num retraxit? Ad v. 78 Coli dedit a vicinis scilicet populis. ventos contemnere propter terrae motum. Ad v. 79 Apollinis urbem Delon: et est definitio. Ad v. 80 rex anius Anius [autem], rex Deli, Apollinis sacerdos, cum trium filiarum esset parens, ne unius tantum dei esset tutus auxilio, filias numini Liberi patris devovit, qui parem ei gratiam reddens effecit, ut quidquid una attigisset verteretur in fruges, altera in vinum, tertia in oleum. id cum comperisset Agamemnon, dux Argivorum, cum mille navibus oppugnaturus iret Troiam, misit qui eas accersirent, ut posset alere Graeciae exercitum. quae cum vinctae tenerentur invocaverunt Liberum patrem, quas deus in columbas vertit et ita vincula fecit effugere: unde hodieque Deli columbas violare nefas est. hunc tamen Anium Palaefatus etiam propinquum tradit Anchisae. alii dicunt huius Anii filiam occulte ab Aenea stupratam edidisse filium nomine †an. rex et sacerdos hic Anius Apollinis filius et sacerdos fuit, qui habuit filium Andron nomine, unde Andros insula appellata est. ad quem Anchises ante Troicum bellum consultum venerat, an Salaminam peteret comes Priamo: unde et agnoscitur. rex et sacerdos maiorum enim haec erat consuetudo, ut rex esset etiam sacerdos, vel pontifex: unde hodieque imperatores pontifices dicimus. Ad v. 81 Vittis et lauro vittae sacerdotis sunt, laurus vero etiam imperatoris victoris. Ad v. 82 Anchisen amicum κατὰ τὸ σιωπώμενον intellegimus: nam quomodo fuerint amici, palam poeta non dicit. Ad v. 83 Hospitio licet Probus quaerat, quid sit 'iungimus hospitio dextras', tamen septimus casus est, id est iure hospitalitatis: nam 'ad hospitium' non potest intellegi, quia iam amicus fuit. aut sicut quidam tradunt 'iungimus dextras et hospitio tecta subimus'. Ad v. 84 templa dei et reliqua. hoc iuxta augurii genus quod stativum dicitur retulit, in quo consideratur, quo in loco auguria peragi debeant: nam ideo ait 'templa dei' et reliqua, et subiunxit 'quove ire iubes' et exinde 'da pater augurium'. sane quaeritur, cur saxum vetustum dixerit. sed traditur a plurimis, inter quos etiam Epaphus, vir peritissimus, refert, Delphis quodam tempore evenisse, ut templum religiosum ante et intactum spoliatum incensumque sit, ac post multas Corinthii urbes insulasque proximas terrae motu haustas, Delon neque antea, neque postea hoc incommodo vexatam, sicut Thucydides. quod etiam Cicero in praetura Verrinarum ita ait "tantaque vis huius religionis est et semper fuit, ut ne Persae quidem cum bellum toti Graeciae, diis hominibusque indixissent et mille navium classem Delum appulissent, quicquam conarentur aut violare aut attingere". non mirum ergo, si aut ad ‹sua› tempora poeta respondit, aut ad pristina, utpote quod religio numquam omnino vexata illo suo antiquo et vetusto saxo colebatur. vel 'vetusto' religioso. et quod 'venerabar' ait, ostendit se precatum. Ad v. 85 da propriam 'da' dic, indica; Apollo enim non dandi, sed dicendi habet potestatem. quaeritur etiam cur Aeneas cum Delum venisset, nullis prius hostiis caesis statim a precibus coeperit: quia tradunt multi, inter quos et Varro, esse aras tam Apollinis, quam filii eius non tantum Deli, sed in plurimis locis, apud quas hostiae non caedantur, sed consuetudo sit deum solemni tantum prece venerari. quod autem ait Neptuno et Apollini tauris postea sacrificatum, [et] apud alias aras hoc factum accipi oportet. propriam perpetuam, stabilem, firmam, ut "propriamque dicabo". et bene post experimentum male conditae civitatis perpetuas postulat sedes. thymbraee Thymbraeus Apollo dicitur a loco Troiae, id est agro vicino, pleno thymbra, quae satureia dicitur. et bene Deli positus Thymbraeum appellat quem in Troia adsueverat colere in agro, in quo eius et nemus est et templum, ubi a Paride Achilles occisus est: unde fingitur manu Apollinis vulneratus. ergo Thymbraeus, ut Delius; nam numina a locis frequenter nomen accipiunt: alii Thymbram locum in Delo consecratum Apollini tradunt. sane quia Graece θύμβρη facit, in derivatione η in diphthongon mutat, ut Αἴτνη Aetnaeus, Δίρκη Dircaeus. domum familiam, ut "domus tenet a quo Sergia nomen". Ad v. 86 Mansuram urbem duo petit, et urbem et perpetuitatem. 'mansuram' autem ideo: vel propter Troiam, vel propter eam, quam in Thracia condidit. serva altera non quia prima servavit, sed quia servare voluit, ut Homerus dicit. Ad v. 87 inmitis achilli veteres 'Achilli' declinabant. Ad v. 88 Quem sequimur?? quia Cadmus oraculo Apollinis bovem secutus, in Hyanteo Boeotiam condidit. veteres enim oraculis signa quibus civitatem conderent accipiebant. Ad v. 89 Da pater 'pater' religionis, ut supra diximus, nomen est. nam et hominibus datur, ut "inde toro pater Aeneas", et montibus, ut "pater Appenninus", et fluviis ut "Thybri pater" numinibus etiam, ut "quidve pater Neptune paras", item "ipse pater Danais animos viresque secundas sufficit", item "odit et ipse pater Pluton". avgurium modo oraculum, sed usurpative. augurium enim est exquisita deorum voluntas per consultationem avium aut signorum, quod tunc peti debet, cum id quod animo agitamus per augurium a diis volumus impetratum, ut in hoc loco Aeneas, postquam omnia quae volvebat animo petiit, ait 'da pater augurium'. et est species ista augurii quae legum dictio appellatur: legum dictio autem est, cum condicio ipsius augurii certa nuncupatione verborum dicitur, [quali condicione augurium peracturus sit:] quod hic facit exsequendo formas petitionis versibus supra dictis; tunc enim quasi legitimo iure legem adscribit 'da pater augurium' et reliqua. animis inlabere nostris quia Apollinis responsa semper obscura sunt, vera tamen: unde cum intellegentia oraculum postulat. Ad v. 90 tremere omnia in consequentibus quid sit 'omnia' docuit dicendo 'liminaque laurusque dei'. et hoc augurium iuxta auguralem disciplinam dictum est, quod appellatur tripudium sonivium, id est a sono, ad quod pertinet si arbor sponte radicitus cadat, si terra tremat: quod hic Aeneae factum ostendit, antequam voce divina responsa perciperet. visa repente Stoicos et Academicos secutus est, qui dicunt ea quae contra naturam sunt, non fieri, sed fieri videri: unde magica ars omnis exclusa est, sicut Plinius Secundus docet in naturali historia. Ad v. 91 Liminaque 'que' brevis est pro longa posita: quod hac ratione defenditur: aut quia omnia monosyllaba ad artem non pertinent et his licenter uti possumus, aut certe quia omne μόριον , id est particula, quae sui substantiam non habet, membrum putatur superioris orationis: quod si est, 'liminaque' quasi una pars orationis est, et potest 'que' finalitatis ratione vel produci vel corripi. lavrusque dei aut ideo singulariter, quia in Delo insula laurus Apollini consecrata est; aut lucum dicit; aut quia traditur, Latonam duas laurus amplexam Dianam et Apollinem enixam. fabula sane de lauro talis est: Daphne Penei, vel ut alii dicunt Ladonis filia, ab Apolline adamata est. a qua cum precibus et promissis non potuisset Apollo ut secum concumberet impetrare, vim ei adhibere conatus est, cumque eam insequeretur et illa fugiens defecisset lassata, terrae imploravit auxilium. quam terra hiatu facto recepit et pro ea arborem edidit, quae Graece nomen suum retinuit, Latine laurus dicitur. sed Apollo eam etiam mutatam ita dilexit, ut tutelae suae adscriberet efficeretque, ut propter virginitatem servatam semper vireret. moveri quia opinio est sub adventu deorum moveri templa. Ad v. 92 Moveri mons Cynthus: unde Cynthius Apollo. cortina locus unde oraculum datur. dicitur autem cortina, vel quod Apollinis tripos corio Pythonis tectus est, vel quod certa illinc responsa funduntur, quasi certina, vel, quod est verius, quia cor illic vatis tenetur: nam caverna quaedam in templo Apollinis fuit, ad quam Phoebas rapta vaticinabatur, ut Lucanus ostendit. alii cortinam quasi ortinam tradunt, quod inde vox oriatur. reclusis nunc apertis: alias denuo clusis. Ad v. 93 Summissi inclinati. utrum corpore an anima? an ‹quia› supplices rogamus? an, quod verum est, inclinati? et sciendum pro qualitate numinum orantes interdum ima, interdum summa respicere; nam potestates aliae caelestes sunt, aliae terrenae, aliae permixtae: unde nunc Apollinem deprecantes, terram petunt. ipse est enim et Sol et Liber pater, qui inferos petiit, ut Horatius "te vidit insons Cerberus". bene ergo terram petunt, unde ad eos responsa perveniunt, et quia Apollo etiam inferis notus est. Ad v. 94 Dardanidae ut diximus, obscura quidem, sed vera sunt omnia: nam dicendo 'Dardanidae' ostendit Italiam, unde Dardanus fuit. quod si Cretam significaret, Teucriadae diceret. duri vel futurum ostendit laborem: vel eorum arguit insipientiam, qui intellecturi non fuerant. stirpe hoc verbo Troianis factus est error. sane 'stirps' genere feminino originem significat, ut "heu stirpem invisam", masculino arborem, ut "sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum". sed Horatius contra regulam nititur, ut "stirpesque raptas et pecus et domos". Ad v. 95 Prima tellus Italia, unde Dardanus venit; Teucer enim de Creta post venit. ubere laeto quod est Italiae proprium, ut alibi "atque ubere glebae". Ad v. 96 Matrem id est terram. tractum autem est de historia: nam Brutus et filii Tarquinii cum oraculum Delphici Apollinis peterent, responsum est eius imperium fore, qui primus matrem reversus oscularetur; quod solus Brutus agnoscens, de navi egressus simulans casum osculatus est terram: unde et potitus imperio est. exquirite hoc dicendo ostendit difficultatem. Ad v. 97 hic pro illic. domus Aeneae ad illud respicit 'da propriam Thymbraee domum'. Ad v. 98 Nati natorum propter illud 'et mansuram urbem'. nam oraculum semper ad petita respondet. sane hic versus Homeri est, quem et ipse de Orpheo sustulit, item Orpheus de oraculo Apollinis Hyperborei. mire autem sequenti versu hoc ostendit dicendo 'haec Phoebus'. Ad v. 99 Tumultu quia dixit 'exquirite'. Ad v. 100 Laetitia propter promissam imperii aeternitatem. laetitia] finis enim auspicii in demonstratione conprehensus dedit petentibus laetitiae optandam gratulationem. Ad v. 101 vocet aut revocet, aut hortetur et moneat. Ad v. 102 Monumenta virorum historias. Ad v. 103 Spes discite vestras aut quasi senex loquitur: aut quia, ut supra diximus, scit se esse moriturum; ubique enim sciens futurorum inducitur. Ad v. 104 Creta Dardanus Iovis filius et Electrae, profectus de Corytho, civitate Tusciae, primus venit ad Troiam et illic parva aedificia collocavit. post cuius obitum Teucer venit ex Creta et invenit Dardani socios habitantes in vallibus. qui constituit arces et moenia. modo ergo errat Anchises, nec respiciens adventum Dardani oraculum Cretam significare argumentatur ex his quae solent ab advenis fieri. Ida, inquit, illic est, quae et in Troia ad similitudinem dicta, ut "effigiem Xanthi Troiamque videtis, quam vestrae fecere manus", item sacrorum similitudo, quae apud maiores nefas erat perire: unde Aeneas in XII. "sacra deosque dabo, socer arma Latinus habeto". iovis magni quia illic dicitur esse nutritus: quod, ut Sallustius dicit, ideo fingitur, quia primos Cretenses constat invenisse religionem. sane nati Iovis fabula haec est: Saturnus postquam a Themide oraculo comperit, a filio se posse regno depelli, natos ex Rhea uxore filios devorabat. quae natum Iovem, pulchritudine eius delectata, nymphis commendavit in monte Cretae Dictaeo, ubi eum aluerunt apes. pro quo involutum lapidem glutiendum Saturno dedit. quem cum Saturnus, fraude cognita, vehementius quaereret, et adhibiti sunt Curetes et Corybantes, qui tinnitu aeris, id est lusus excogitato genere, ut cum clipeis aereis inter se concurrerent et prohiberent audiri pueri vagitum: unde ipsi sunt matris deum ministri. sed non nulli eosdem Curetes et Corybantes dicunt. ut autem fingatur Saturnus filios suos comesse, ratio haec est, quia dicitur deus esse aeternitatis et saeculorum. saecula autem annos ex se natos in se revolvunt: unde Graece Κρόνος quasi χρόνος , id est tempus, dicitur. medio ponto potest quidem intellegi secundum Sallustium, longe a continenti. sed altior est hoc loco poetae intuitus: nam apud chorographos legimus, quae insula in quo sit mari, ut Sardinia in Africo, Delos in Aegeo, et de aliis omnibus. de Creta omnes dubitant in quo sit mari; nam parte Libycum, parte Aegyptium, parte Achaicum, parte Ionium respicit. ergo 'medio ponto', ac si dici possit 'medio pontorum', quod Latinitas non recipit. Ad v. 105 Mons idaeus ubi Idaeus derivativum est pro principali: et est Ἴδη Idaeus, ut Αἴτνη Aetnaeus. cunabula gentis nutrimenta; nam ubi iacent infantes cunae vocantur. et latenter dat gloriam Troianis dicens, eos a diis originem ducere: unde est "ab Iove principium generis": ibi enim et de Dardano et de Teucro intellegimus, quasi Iovis cive. Ad v. 106 Urbes habitant non dicit qui, sed intellegimus Cretenses. aut certe 'habitant' pro 'habitantur', ut "insinuat pavor". et primo quidem centum habuit civitates: unde hecatompolis dicta est: post viginti et quattuor, inde ut dicitur duas, Gnoson et Hierapydnam. quamvis Livius plures a Metello expugnatas dicat. uberrima regna hic decipitur, quia audiit 'ubere laeto'. Ad v. 107 Maximus unde pater fallitur; nam antiquior est Dardanus. alii 'maximus' antiquissimus tradunt; per patris autem appellationem maiorum cognationem ostendit. si rite avdita recordor bene dubitatione excusat errorem. Ad v. 108 teucrus de hoc fabula duplex est; nam et de parentibus eius dupliciter traditur. alii enim †cureas et Idae nymphae, alii, inter quos et Trogus, Scamandri filium tradunt. qui Scamander cum Creta frugum inopia laboraret, cum parte tertia populi ad exteras sedes quaerendas profectus est, ab Apolline monitus, ibi eum habiturum sedes, ubi noctu a terrigenis oppugnatus esset. cum ad Phrygiam venisset et castra posuisset, noctu mures arcuum nervos et loramenta armorum adroserunt. Scamander hos interpretatus hostes esse terrigenas, in Idae montis radicibus aedificia collocavit. qui cum adversus Bebrycas finitimos bellum gereret, victor in Xantho flumine lapsus non conparuit, qui post a Cretensibus in honorem regis sui Scamander appellatus est, filioque eius Teucro regnum traditum. qui cives e suo nomine Teucros appellavit, qui post a rege Troo Troiani dicti sunt, et templum Apollini constituit, quem Sminthium appellavit; Cretenses enim murem sminthicem dicunt. alii non Scamandrum, sed Teucrum ipsum sub condicione supradicti oraculi profectum de Creta dicunt, et civitatem et templum condidisse, et sminthos mures vocari a Phrygibus. tradunt praeterea non nulli Dardanum a Teucro in Phrygia inventum filiam suam ei sociasse, et Dardanum populares suos socero cognomines fecisse. quidam Teucrum Dardani filiam uxorem duxisse tradunt, et ideo Teucros appellatos. rhoeteas Rhoeteum promontorium Troados: licet alii 'Rhoetias' legant propter Rhoetiam Sithonis filiam. et amat Vergilius declinationes Graecas, salva regulae reverentia, in Latinas convertere ει Graecam diphthongon in 'e' longum mutans, ut Αἰνείας Aeneas, Μήδεια Medea, Ῥοίτειον Rhoeteum. Ad v. 109 Optavitque elegit, ut "pars optare locum". Ad v. 110 Habitabant vallibus imis hi sunt qui cum Dardano venerant. Ad v. 111 hinc id est de Creta, unde venerat Teucer. mater cultrix cybeli 'mater' proprie, 'cultrix' autem 'Cybeli', id est montis Phrygiae, in quo colitur, a quo et Cybele dicta est. alii dicunt Cybelum sacerdotem eius primum fuisse in Phrygia, et ab eo Cybelen dictam. non nulli 'cultrix Cybele' legunt, ut sit quasi Cybeleia. alii Cybele ἀπὸ τοῦ κυβιστᾷν τὴν κεφαλὴν , id est a capitis rotatione, quod proprium est eius sacerdotum. corybantiaque aera Corybantes δαίμονες sunt, ministri matris deum; [quos dicit Corybantes] quasi δαήμονες , qui totum sciunt. aerea autem cymbala Corybantibus, Iasionis filiis, quibus vagitum Iovis celaverunt: quos quidam Corybantes dictos ideo tradunt, ἀπὸ τῆς Κόρης ; Corybas enim Proserpina, quae Κόρη dicitur Graece, sine patre natus. alii Corybantes ab aere appellatos, quod apud Cyprum mons sit aeris ferax, quem †cypri coriam vocant. Ad v. 112 idaevmque nemus ut ostenderet Idaeum montem, qui sit in Troia, de Cretae Ida cognomen indeptum. fida silentia sacris hinc, inquit, inventum est servare sacris fidele silentium. Ad v. 113 Et ivncti currum dominae subiere leones dominas deas dicunt, ut alibi "hi dominam Ditis thalamo deducere adorti". sane dominam proprie matrem deum dici Varro et ceteri adfirmant: nam et ibi Proserpinam ideo a Vergilio dominam appellatam, quod ipsa terra esse dicatur, sicut et mater deum. sane fabula talis est. Schoenos civitas est. exinde fuit virgo Atalante, Schoenei filia, praepotens cursu, adeo ut, cum responsum accepisset, se post nuptias, ut quidam volunt, interituram, ut quidam vero, in naturam aliam commutandam, sponsos provocatos ac victos occideret. postea Hippomenes Venerem ut sibi in eo certamine adesset rogavit: a qua cum accepisset de horto Hesperidum tria mala aurea, provocavit puellam ad cursum et cum se videret posse superari, singula coepit iacere. tunc Atalante, cupiditate colligendorum malorum retenta, superata est. sed Hippomenes potitus victoria, cum gratiam Veneri vel oblitus esset, vel neglexisset referre, inpulsu eius in luco matris deum amoris inpatientia cum victa concubuit. unde irata dea in leones eos convertit et suo currui subiugavit et praecepit, ne secum umquam leones coirent. nam et Plinius in naturali historia dicit leonem cum pardalide libenter, et pardum cum leaena concumbere. ideo autem mater deum curru vehi dicitur, quia ipsa est terra, quae pendet in aere: ideo sustinetur rotis, quia mundus rotatur et volubilis est: ideo ei subiugantur leones, ut ostendatur maternam pietatem totum posse superare: ideo Corybantes eius ministri cum strictis gladiis esse finguntur, ut significetur omnes pro terra sua debere pugnare. quod autem turritam gestat coronam, ostendit superpositas terrae esse civitates, quas insignitas turribus constat. hanc eandem eram appellari, hoc est dominam tradunt. alii ipsorum leonum dominam a Vergilio dictam arbitrantur. Ad v. 114 divum ducunt qua ivssa et necessarium posuit et honestum. Ad v. 115 Gnosia regna Cretam, a Gnoso civitate eius. gnosia regna petamus [et] est argumentum a possibili. Ad v. 116 Nec longo distant cursu a Delo scilicet. et est argumentum a facili. modo ivppiter adsit aut aer, ac si diceret: tantummodo sit serenum, ut Horatius "manet sub Iove frigido venator tenerae coniugis inmemor": aut re vera Iuppiter, qui praeest insulae Cretae, quam petemus: aut quia ventos prosperos Iuppiter praestat. Ad v. 117 tertia lux hoc quidam iuxta speciem auguralem positum tradunt, quae appellatur condictio, id est denuntiatio, cum denuntiatur ut ante diem tertium quis ad inaugurandum adsit, quod Anchises, post impetrationem augurii et Apollinis responsum suadens in Cretam eundum, ostendit condictionem in tertium diem; addit enim 'modo Iuppiter adsit' et reliqua. haec et pro civitate dicitur. cretaeis quia Κρήτη , ideo Cretaeis, ut Aetnaeis. Ad v. 118 Meritos unicuique aptos; ratio enim victimarum fit pro qualitate numinum: nam aut haec immolantur quae obsunt eorum muneribus, ut porcus Cereri, quia obest frugibus, hircus Libero, quia vitibus nocet: aut certe ad similitudinem, ut inferis nigras pecudes, superis albas immolent, item tempestati atras, candidas serenitati. sane hic ostendit dicendo 'meritos' rite Neptuno et Apollini tauros immolari. 'honores' taurum figurate dixit; varietas enim ipsa idem significat. Ad v. 119 Tavrum neptuno propter futuram navigationem. tavrum tibi pulcher apollo propter oraculum datum. sane hoc loco Vergilius secutus veterum opinionem Neptunum tantum et Apollinem nominavit; dicuntur enim hi dii penates fuisse, quos secum advexit Aeneas: quamvis diversis locis alias opiniones aliorum secutus poeta de diis penatibus diversa dixerit. et quidam 'pulcher Apollo' epitheton datum Apollini reprehendunt; pulchros enim a veteribus exsoletos dictos; nam et apud Lucilium Apollo pulcher dici non vult. Ad v. 120 Nigram hiemi pecudem zephyris felicibus Albam bono usus est ordine, ut prius averteret mala, sic conciliaret optanda: frustra enim profutura poscuntur adversis sequentibus. nigram hiemi pecvdem] nam et Romani veteres diis asperioribus sacrificabant, ne nocerent. Ad v. 121 Pulsum regnis cessisse paternis non dicit quare. sed talis historia est: Idomeneus de semine Deucalionis natus, Cretensium rex, cum post eversam Troiam reverteretur, in tempestate devovit sacrificaturum se de re, quae ei primum occurrisset. contigit, ut filius eius primus occurreret: quem cum, ut alii dicunt, immolasset, ut alii vero, immolare voluisset et post orta esset pestilentia, a civibus pulsus regno Sallentinum Calabriae promunctorium tenuit, iuxta quod condidit civitatem, ut "et Sallentinos obsedit milite campos Lyctius Idomeneus". relatio ergo historiae ad iniciendum Troianis Cretam eundi desiderium pertinet: et re vera aliter ad hostis provinciam ire non poterant. Ad v. 122 Idomenea huius nominis paenultima syllaba, natura brevis, contra regulam producta est. sed quia quinque Graecae sunt linguae, Aeolica, Iaca, Dorica, Attica, communis; hinc fit ut in uno nomine varietas inveniatur, ut ecce in hoc 'Idomeneus'. communis lingua facit genetivum Ἰδομενέως , Dorica Ἰδομενεῦς , Attica Ἰδομένεως , Iaca Ἰδομενῆος . unde est hic in versu accusativus, sicut et Ilionea. Ad v. 123 Hoste hic multi distingunt. adstare esse †sub hoc: quod tunc significat, quando de his loquimur quae cadere non possunt; ut si dicas terras adstare. et ostendere vult se non temere credidisse. Ad v. 124 ortygiae de hac plenius supra dictum est. pelagoque volamus [quia] ut alibi "mare velivolum". Ad v. 125 Bacchatamque ivgis naxon aut vitibus consitam, aut celebratam Bacchis, aut ubi Bacchus ex Indis, vel ut quidam volunt post devictos gigantes egit triumphum; nam ut supra diximus, ipsi consecrata est: quae et Dia dicitur. bacchatam [ergo] in qua bacchatus sit Liber; aut ideo gratam Baccho, quod ibi cum relicta a Theseo Ariadne libentissime concubuerit, cui etiam coronam donavit, quae postea inter sidera collocata est. viridemque donusam vel a colore marmoris Lacedaemonii, vel silvestrem. Ad v. 126 Olearon non adiecit epitheton causa varietatis. niveamque paron unde candidum marmor, ut "Pariusve lapis circumdatur auro". sparsasque per aequor cycladas et hae quas dixit, cyclades sunt: unde minus est 'et alias'. 'sparsas' autem, quia nullo ordine continentur, ut stoechades, quae ἀπὸ τοῦ στοίχου dictae sunt; rectae enim sunt. cyclades vero non ideo dicuntur, quia in rotunditate sunt, sed quod longo ordine eas circumire necesse est. alii sporadas nomine cycladum dictas tradunt, quod sparsae sunt. Ad v. 127 Legimus praeterimus, ut "litoraque Epiri legimus". tractus autem sermo a nautis, quod funem legendo, id est colligendo, aspera loca praetereunt. freta concita terris vel propter promunctoria: vel quod naturale est, ut concitatiora sint maria vicinitate terrarum, quas constat anhelitum quendam ex se emittere: unde in quinto navigaturus Aeneas Eryci sacrificat. Ad v. 128 nauticus et reliqua. celeuma nauticum est hoc hemistichium. cretam proavosque petamus celeuma dicunt. et bene metro celeumatis usus est, id est anapaestico trimetro hypercatalecto. celeuma autem quasi praeceptum: unde Sallustius ait "inpediebant iussa nautarum". Ad v. 129 proavosque sane 'proavos' appellando cognationem declarat. Ad v. 130 Surgens flans, ut "et fando surgentes demoror austros": econtra non flans ponens et residens dicitur, ut "cum venti posuere omnisque repente resedit flatus". Ad v. 131 Et tandem ad desiderium pertinet navigantum; nam sequitur 'ergo avidus muros'. curetum hi Curetes sunt primi cultores Cretae. alii tradunt Curetes et Corybantes, matris deum ministros, custodes sicut dictum est pueri Iovis, ad plurimas res maximi usus hominibus extitisse. adlabimur ostendit prosperam navigationem fuisse. Ad v. 132 ergo avidus muros ordo est 'avidus urbis optatae muros molior', non 'avidus molior'. Ad v. 133 Pergameamque voco zeugma a superioribus, hoc est urbem. legitur sane in libris antiquioribus, Aeneam vere Cretam tempestate delatum locum Troiam nomine Pergamum appellavisse. alii dicunt, Pergamum in Creta conditam a Troianis captivis, qui ex classe Agamemnonis illo erant delati †ibique putant Aeneam quendam, generis auctorem, Ilio incolumi cum eo ad sacrum Apollinis venisset, gravidam hospitis filiam fecisse; ex qua ortus eodem nomine Aeneas classem Agamemnonis est adgressus hieme disiectam, cui se feruntur iunxisse hi, qui Cretam secesserant deserto Agamemnone: unde loco nomen Pergamum ab illo inditum, quod obtinuisse desertores feruntur iuxta Cydoniam. quod poetam latenter attigisse debemus accipere. gentem sociorum multitudinem, 'laetam' autem propter Pergama restituta. Ad v. 134 Amare focos sacrificia celebrare. quidam 'focos' lares et per hoc domicilia tradunt. ergo 'focos' pro 'penates' posuit. at e contrario penates pro focis, ut "flammis adolere penates". sane Varro rerum divinarum refert, inter sacratas aras focos quoque sacrari solere, ut in Capitolio Iovi, Iunoni, Minervae, nec minus in plurimis urbibus oppidisque, et id tam publice quam privatim solere fieri. focum autem dictum a fotu, ut colinam ab eo quod ibi ignis colatur; nec licere vel privata vel publica sacra sine foco fieri. quod hic ostendit poeta; focorum enim commemoratione instantium sacrificiorum mentio inducitur: quod ita esse multis locis docetur. quidam aras superorum deorum volunt esse, medioximorum, id est marinorum focos, inferorum vero mundos. arcemque attollere tectis poetica periphrasis, id est domos aedificare: nam arx est in civitate munitus locus. Ad v. 135 Fere 're' longa est. sicco subductae litore puppes in siccum subductae litus. Ad v. 136 Operata ivventus perfecit sacrificia propter conubia et novas sedes, quia apud veteres neque uxor duci neque ager arari sine sacrificiis peractis poterat, ut alibi "laetis operatus in herbis", item Iuvenalis "et matutinis operatur festa lucernis". Ad v. 137 subito cum id est cum subito. Ad v. 138 Corrupto caeli tractu hic est ordo pestilentiae, ut Lucretius docet: primo aeris corruptio, post aquarum et terrae, mox omnium animalium. notandum sane Apolline offenso pestilentiam semper creari: quod etiam Homerus ostendit, cum eum armatum inducit sagittis: unde et Apollo dicitur secundum aliquos ἀπὸ τοῦ ἀπολλύειν . contra si citharam teneat, mitis est: unde Horatius "condito mitis placidusque telo supplices audi pueros Apollo". miseranda metonymia 'quae miseranda facit'. Ad v. 139 arboribusque satisque lues quidam dicunt diversis numinibus vel bene vel male faciendi potestatem dicatam, ut Veneri coniugia, Cereri divortia, Iunoni procreationem liberorum, sterilitatem horum tam Saturno quam Lunae; hanc enim sicut Saturnum orbandi potestatem habere. Ad v. 140 Linquebant dulces animas item alibi "et cum frigida mors anima seduxerit artus". quare anima dicitur relinqui et non magis relinquere? secundum eos scilicet qui dicunt animam esse perpetuam et ad diversa corpora transitum facere: quod si est, bene dicimus, nos animas linquere, quorum nihil praeter corpus est: nam anima perpetuitatis est. unde Palinurus in sexto "nunc me fluctus habet", hoc est corpus, quod solum meum est. aut certe simpliciter 'animas dulces linquebant', quia morientibus maxime dulces videntur: Terentius "animam relinquam potius quam illum deseram". aut aegra trahebant duo mala significat, aut mortem aut aegritudinem prolixam. 'aegra' autem aegrota. et bene addidit 'corpora', quia et animus aeger potest esse. Ad v. 141 Exurere sirius agros Sirius stella est in ore canis posita, quae annis omnibus oritur circa VIII. K#1123. Iulias, quae orta plerumque pestilentiam toto anno facit, plerumque paucis diebus, interdum innoxia nascitur. hinc est "et in totum regnaret Sirius annum", item supra "et letifer annus". tunc autem pestilentiam creat, si in hanc rem etiam ceterorum consentiat cursus astrorum. sane canicula, in cuius ore est, tantum generis feminini est, cum sit canis communis generis, unde hoc nascitur: nam in diminutione mutavit genus. steriles exurere agros exurendo steriles reddere. Ad v. 142 Seges aegra 'seges' interdum terram significat, ut Horatius "haec seges ingratos tulit et feret omnibus annis", interdum frumentum, ut "quid faciat laetas segetes": hoc loco utrumque potest intellegi. Ad v. 144 hortatur pater ire mari bene filium mittit, quia erroris causa pater fuerat. veniamque precari et beneficium, ut "orantes veniam", et re vera veniam erroris Anchisae, qui oraculum male interpretatus est. Ad v. 145 Laborum temptare avxilium 'laborum' periculorum, ut "non tamen ulla magis praesens fortuna laborum est". 'temptari' autem 'laborum auxilium' propter pestilentiam dixit. et quidam 'auxilium' distingunt, ut sequatur 'iubeat quo vertere cursus'. Ad v. 146 Vertere cursus propter sedes ait. Ad v. 148 effigies sacrae et reliqua. ἓν διὰ δυοῖν . Varro sane rerum humanarum secundo ait, Aeneam deos penates in Italiam reduxisse, quaedam lignea vel lapidea sigilla, quod evidenter exprimit dicendo 'effigies sacrae divum' et reliqua: quamvis alio loco alias opiniones secutus diversa dixerit. sane hos deos Dardanum ex Samothracia in Phrygiam, Aeneam vero in Italiam ex Phrygia transtulisse, idem Varro testatur. quos quidam dicunt ideo inductos a poeta monere per somnum: monitu nam eorum per quietem iussum cum Latino foedus fecisse, eorum etiam monitu Latinum Aeneae se coniunxisse. eosdem tradit visos aliquotiens in somnis quid fieri vellent imperasse: eaque nostros publice curasse maiores. Ad v. 149 mediisque ex ignibus et reliqua. hoc quibusdam videtur ad maiestatem potius deorum referendum, quam ad iactantiam virtutis Aeneae. et significantius erit, si quae non legeris intellegas. Ad v. 150 Visi adstare non adstabant, sed videbantur: unde et visa dicuntur; non enim sunt, sed videntur. Ad v. 151 In somnis multi hic distingunt et volunt unam partem esse orationis, id est vigilantis: nam quemadmodum videbat lunam infusam fenestris? multi 'in somniis' dicunt, ut sit conlisio, quomodo 'peculi' pro 'peculii'. multi 'in somniis' legunt et posterioribus iungunt: unde et visi: et corpus somno vinci volunt, mentem vero vigilare et meminisse omnium. ideo etiam dormiens de luna scire potuit. multo lumine cum nimbo suo, qui circa deos solet videri. Ad v. 152 Insertas aut clatratas; aut non seratas, ut sit quasi 'inseratas', id est non clausas, et dictum, quomodo 'asprosque molares' pro 'asperos', 'conpostus' pro 'conpositus', 'vixet' pro 'vixisset'. vel 'insertas fenestras' quas lumine suo luna inseruerat, ab inserendo, quod se per rimas insereret. fundebat scilicet abundans lumen. Ad v. 153 tum sic adfari hic versus in multis non invenitur. Ad v. 154 Ortygiam 'ad Ortygiam': more suo detraxit praepositionem, ut paulo post 'Cretae' pro 'in Creta'. sane quibusdam visum est serum auxilium deorum penatium; cur enim ante pestilentiam non monuerunt mutandas sedes? ideo aliquibus videtur somnium fuisse appetitum. Ad v. 155 canit proprie, quia oraculum. en quasi demonstrantis est, ut fidem faciat, ne somnium putetur, ut paulo post "haud dubitanda refer". Ad v. 156 Dardania derivativum nomen a constitutore. et notandum, regionem pro civitate positam. tuaque arma secuti ac si diceret 'tuas partes', vel imperium, ut "socer arma Latinus habeto". Ad v. 157 Sub te id est te duce, sub tuo iure agentes. permensi evecti, ut est contra "pelagoque remenso inprovisi aderunt". multi autem 'permensi' sine 'n' legunt a verbo permetior. hic versus variasse dicitur. Ad v. 158 Idem nos scilicet qui te sumus secuti. venturos plus est quam si dixisset 'futuros'; nam quasi eos iam esse significat. in astra nepotes significat Gaium Iulium Caesarem, qui primus inter deos relatus est. et bene 'in astra', cuius sidus apparuit, ut "ecce Dionaei processit Caesaris astrum". Ad v. 159 Urbi Romae κατ' ἐξοχὴν , ut supra diximus. magnis id est nepotibus. et bonum ornatum a sermonis fecit similitudine 'magnis magna para' dicendo. 'magnis' vero dixit vel penatibus, ut 'magnis diis', vel nepotibus. et ad exhortationem Aeneae pertinet ‹'magna para'›. Ad v. 160 Fugae profectionis. dicens autem 'fugae' videtur crimen proditionis excusare. Ad v. 161 Mutandae sedes argumentum a necessitate. simul arguitur error Anchisae. ordo autem est 'Delius Apollo'. svasit deest 'capere'. Ad v. 162 cretae] non sic dicitur 'Cretae', quemadmodum 'Romae': neque enim bene, sicut dictum est, sine praepositione insulae ponuntur, nisi hae tantum quae eiusdem nominis civitates habent †et deli quasi labini. Ad v. 163 Est locus ut ante diximus, totius orbis conparatione. hesperiam deest 'quam', ut supra dictum est. cognomine ab Hespero, Hispaniae rege: vel stella quam intuentur petentes Italiam. Ad v. 164 antiqua nobilis, ut iam dictum est. Ad v. 165 Oenotri vel a rege, vel a vino. Italis enim primus vitem ostendit Saturnus, ut in septimo legimus "vitisator curvam servans sub imagine falcem Saturnusque senex". Ad v. 166 Italiam dixisse bene omnia Italiae nomina in unum contulit propter errorem Aeneae. Ad v. 167 Propriae sedes perpetuae, quia infirmas et in Creta et in Thracia condidit. hinc dardanus ortus iasivsque pater Dardanus et Iasius fratres fuerunt Iovis et Electrae filii: sed Dardanus de Iove, Iasius de Corytho procreatus est, a cuius nomine et mons et oppidum nomen accepit. postea Iasium dicitur Dardanus occidisse. hi tamen fratres cum ex Etruria proposuissent sedes exteras petere, profecti. et Dardanus quidem contracta in Troia iuventute Dardaniam urbem condidit, a qua Troianorum origo crevit. Iasius autem Samothraciam cepit et ibi liberum locum imperio tenuit. alii dicunt utrumque ex Corytho, Iovis filio, procreatos et sicut dictum est relicta Italia profectos. sed Iasium Samothraciam imperio tenuisse, Dardanum vero in Phrygiam pervenisse ibique auxilio fuisse Teucro, Scamandri filio, qui tum finitimas gentes bello subigebat, filiamque eius duxisse in matrimonium, et post mortem soceri regnum adeptum Dardaniam Troianam regionem ab suo nomine appellasse. Graeci et Varro humanarum rerum Dardanum non ex Italia, sed de Arcadia, urbe Pheneo, oriundum dicunt; alii Cretensem; alii circa Troiam et Idam natum. sane per patris appellationem cognationem ‹significat›. Ad v. 168 A quo principe nostrum a Dardano, non ab Iasio; nam anteriori respondit. quod autem dicit 'a quo principe genus nostrum est' potest et generaliter intellegi, id est unde originem ducimus, ut deos penates quasi Troianos intellegas, et ad ritum referri, de quo dicit Labeo in libris qui appellantur de diis animalibus: in quibus ait, esse quaedam sacra quibus animae humanae vertantur in deos, qui appellantur animales, quod de animis fiant. hi autem sunt dii penates et viales. Ad v. 169 laetus id est omissa tristitia quam de sociis habebat amissis, vel quia ei designatus evidenter fuerat locus, ad quem sine errore et pergere et pervenire deberet. Ad v. 170 Havd dubitanda refer aut quia dubitaverant ex consilio Anchisae, aut ne propter somnium non crederent. havd d. r.] ideo dicunt, si forte non crederet quod per somnium vidit, aut quia non dubie, ut Apollo, monuerunt. corythum designat partem provinciae, ne alter error ex magnitudine procreetur locorum. quidam autem de Corytho hanc fabulam tradunt. Dardanus cum equestri proelio ab Aboriginibus pulsus galeam perdidisset, propter quam resistens et in audaciam suos reducens victoriam adeptus est, tum ob rem feliciter gestam oppidum ubi galeam amiserat condidit, cui Corytho nomen indidit eo quod Graece κόρυς galea dicitur. vel Corythum montem, in quo Corythus sepultus est. alii Corythum a Corytho, Paridis et Oenones filio, conditam ferunt. Ad v. 171 avsonias appellata Ausonia ab Ausone, Ulixis et Calypsus filio: et primo pars, postea omnis Italia nominata. dictaea Dictaeus mons Cretae est, dictus a Dicte nympha, quae illic colitur: in quo dicitur altus Iuppiter, ut "Dictaeo caeli regem pavere sub antro". dictaea Dictaeus mons est in Creta, ubi herba dictamnos nascitur, quae admota vulneribus ferrum inhaerens solet expellere. qui mons dictus est a Dicte nympha, quae ibi colitur. quam cum Minos rex amaret et insequeretur per loca avia, illa se amore castitatis praecipitem dedit, et excepta piscatorum retibus invita reducta est. a qua rex abstinuit et nomine eius Dictaea loca appellari iussit. in hoc monte dicitur altus Iuppiter, ut "Dictaeo caeli regem pavere sub antro". negat tibi ivppiter arva ex definito. et bene Iuppiter, quasi ipse qui Cretensibus praeest. Ad v. 172 Talibus attonitus visis hoc est talibus deorum vultibus: propter 'visi ante oculos adstare': unde sequitur 'et voce deorum'; nam et voce se dicit attonitum et visis. 'attonitus' vero est stupefactus; nam proprie attonitus dicitur, cui casus vicini fulminis et sonitus tonitruum dant stuporem. Ad v. 173 Nec sopor illud erat soluta elocutio. Ad v. 174 Velatasque comas vittatas, ut "victori velatum auro vittisque iuvencum": aut coronatas, ut "velat materna tempora myrto". nam dii qui erant apud Laurolavinium non habebant velatum caput. Ad v. 175 manabat fluebat. hinc et lapis manalis quem trahebant pontifices, quotiens siccitas erat. Ad v. 176 Corripio e stratis corpus ne satietate videatur reliquisse somnum. et sciendum, quia quotiens ex abrupto somnus aufugerit significat omen infelix, ut ecce hoc loco tempestas sequitur. item in secundo "excutior somno", et statim sequitur civitatis excidium: nec sine ratione; nam si somnus munus deorum est, ut "et dono divum gratissima serpit", non sine infelicitate ex abrupto deorum munus abscedit. Ad v. 177 Tendoque supinas ad caelum cum voce manus honesta elocutio cum uno sermone respondemus duobus, ut "interea fessos ventus cum sole reliquit". 'ad caelum' autem ideo, quia dii penates et Iovis et Apollinis fecerunt mentionem. Ad v. 178 Intemerata rite perfecta, ut, si leniter vinum fundendum est aut mola inicienda, sic fiant ut ratio exigit sacrificii: aliter si fiant, temerata ac turbata sunt sacra: unde Helenus "nequa inter sanctos ignes in honore deorum hostilis facies occurrat et omina turbet", item in octavo "audax quos rumpere Pallas sacra vetat". focis et hic sicut superius dictum est, ostendit cum aris etiam focos solere numinibus consecrari: sed hic ideo 'focis', non aris, quia privatum sacrificium loquitur; nam penatibus sacrificat. perfecto honore peracto sacrificio, qui est honor deorum. et bene ordinem servat, ut ante sacrificet, quam somnium narraret. Ad v. 179 Anchisen facio certum bene 'certum', quia incertus erraverat. vel propter illud 'haec laetus longaevo dicta parenti'. Ad v. 180 Ambigvam non incertam, sed modo duplicem, ut in sequentibus probat dicens 'geminosque parentes'. ergo 'geminos' hic duos, ut "gemini Atridae". Ad v. 181 seque novo adventu scilicet Teucri. veterum locorum id est Italiae. deest sane 'esse', ut sit deceptum esse. sane novo errore veterum locorum aut per contrarietatem sermonum declamavit: aut 'novo' pro magno posuit. Ad v. 182 nate iliacis exercite fatigate; nam 'exercitatus' peritus significat: ut expertus et expers; nam expertum rerum si dixero, significo peritum; si expertem, ignarum. Ad v. 183 Casus cassandra canebat haec compositio iam vitiosa est: quae maioribus placuit, ut "Anchisen agnovit amicum" et "sale saxa sonabant". et bene Cassandrae inseruit testimonium, quae divinationem ab Apolline acceperat. Ad v. 184 portendere †significari debito. portendere minus est 'deberi', ut in septimo "portendi generos". Ad v. 185 Regna vocare satis proprie, unde in octavo "expectate solo Laurenti arvisque Latinis". Ad v. 186 Teucros crederet scilicet propter longitudinem spatii. Ad v. 187 Tum vates cassandra moveret bene 'tum', quia iam probavit. et duo argumenta posuit, quibus purgavit errorem. Ad v. 188 cedamus phoebo ‹et m. m. s.› a necessario et utili scilicet. cedamus phoebo cuius instinctu dii penates profutura dixerunt, ut "hic canit et tua nos en ultro ad limina mittit". meliora sequamvr potest bis subaudiri 'meliora', ut meliora moniti meliora sequamur. Ad v. 189 cuncti hoc est 'cuncti adsentimur'; nam 'cuncti profecti' pugnat cum 'paucisque relictis'. ovantes alacres, non utique gaudentes. Ad v. 190 Hanc quoque deserimus sedem quemadmodum Troiam et Thraciam. et cum dolore dictum accipe 'hanc quoque deserimus sedem'; expressit enim miseriam totius sedis relictae. Ad v. 191 Cava trabe navium periphrasis optima. currimus aequor sicut "Tyrrhenum navigat aequor". Ad v. 194 Supra caput capitalis, perniciosus. Ad v. 195 Noctem hiememque pluviam cum obscuritate. 'hiemem' autem Graece dixit, nam χειμὼν etiam tempestas dicitur a Graecis. ferens adferens. inhorrvit unda tenebris horridior est facta per tenebras. Ad v. 196 magna aequora aut epitheton est, ut surgant aequora quae magna sunt, aut 'magna aequora', magni fluctus. Ad v. 197 Gurgite vasto epitheto auxit tapinosin. Ad v. 198 involvere diem aspectum ademerunt. nimbi nubes. nox umida nubes caliginosae. Ad v. 200 Excutimur cursu a proposito itinere avertimur. caecis in undis incertis, quia sidera non apparebant. caecis undis] id est quae non viderentur. Ad v. 201 Ipse hoc est, navigandi peritus: hoc enim significat emphasis pronominis. negat discernere caelo figurate, ut "‹abnegat› excisa vitam producere Troia". Ad v. 202 viae mari dedit quod proprium terrae est, ut alibi 'sulcari' ait: unde et terra '"aequor"'. palinurus hic Iasii filius gubernator Aeneae fuit, qui Aenea de Sicilia ad Italiam veniente praecipitatus in mare nomen in Lucania monti celebri dedit. Ad v. 203 Incertos soles bene 'incertos', quia quantavis sit obscuritas, tamen noctis est manifesta discretio: unde superflua quaestio est eorum qui dicunt, tres dies quomodo transisse scierunt, si noctem a die discernere non poterant? ergo 'incertos' obscuros dixit, ut "quale per incertam lunam". caeca caligine cacenphaton in sermone. Ad v. 204 erramus pelago et reliqua. "hinc Pelopis gentes Maleaeque sonantia saxa circumstant pariterque undae terraeque minantur. pulsamur saevis et circumsistimur undis". hi versus circumducti inventi dicuntur et extra paginam in mundo. Ad v. 205 Attollere visa naturaliter dixit: quotiens enim propinquamus litoribus, et exsurgere terra videtur et fumum emittere. Ad v. 206 Aperire ostendere, ut Sallustius "caput aperire solitus". ‹aperire procul montes ac› volvere fumum pro aperiuntur montes ac fumus volvitur. Ad v. 207 remis insurgimus †cum remes, anaremos, id est exsurgentes fortius remigamus. Ad v. 209 Servatum ex undis ac si diceret, de periculis in graviora se pervenisse discrimina. strophadum me litora Phineus rex fuit Arcadiae. hic suis liberis superduxit novercam, cuius instinctu eos caecavit. ob quam rem irati dii ei oculos sustulerunt et adhibuerunt harpyias. Phineus, Agenoris filius, Thracum rex, vel ut quidam volunt Arcadiae, Cleopatram, Aquilonis et Orithyiae filiam, habuit uxorem et ex ea duos filios, quibus supraduxit novercam. quos noverca ad patrem tamquam stupri adfectatores detulit: ob quam rem eos Phineus caecavit. quare irati dii, vel ut quidam volunt, Aquilo veneno propter nepotum iniuriam eum caecavit et ad pelagias insulas detulit adposuitque harpyias. quae cum ei diu cibos abriperent somnosque inquietarent, hic Iasonem, cum Argonautis propter vellus aureum Colchos petentem, suscepit hospitio: cui etiam ductorem propter symplegadas petras dedit. hoc ergo beneficio inlecti Argonautae, cum ei gratiam vellent referre, Zethum et Calain, filios Boreae et Orithyiae, alatos iuvenes, ad pellendas harpyias miserunt: quas cum strictis gladiis persequerentur pulsas de Arcadia, pervenerunt ad insulas quae appellabantur plotae. et cum ulterius vellent tendere, ab Iride admoniti ut desisterent a Iovis canibus, suos converterunt volatus: quorum conversio, id est στροφὴ , nomen insulis dedit. quod Apollonius plenissime exequitur. ut autem canes Iovis dicerentur, haec ratio est, quia ipsae furiae esse dicuntur: unde etiam epulas perhibentur abripere, quod est furiarum, ut "et manibus prohibent contingere mensas". unde et avari finguntur furias pati, quia abstinent partis. item ipsas furias esse paulo post ipse testatur dicens "vobis furiarum ego maxima pando". furias autem canes dici et Lucanus testatur, ut "Stygiasque canes in luce superna destituam" (6.733) et in sexto Vergilius "visaeque canes ululare per umbram adventante dea". sane apud inferos furiae dicuntur et canes, apud superos dirae et aves, ut ipse in XII. ostendit, in medio vero harpyiae dicuntur: unde duplex in his effigies invenitur. et has Vergilius tres dicit, quarum nomina sunt Aello, Ocypete, Celaeno, Apollonius duas dixit, quem in XII. Vergilius sequitur, ut "sunt geminae pestes". quidam autem dicunt hunc Phineum, ob divinitatem a Thracibus regem cooptatum, consilia divina prodidisse et obcaecatum adpositis harpyiis. Ad v. 210 stant sunt. Ad v. 211 Ionio in magno in magno mari Ionio. et sciendum Ionium sinum esse inmensum ab Ionia usque ad Siciliam, et huius partes esse Adriaticum Achaicum Epiroticum; maria enim vel a provinciis vel ab insulis vel a civitatibus nomen accipiunt. bene ergo 'in magno', quasi in quo etiam alia maria sunt. quidam sane Ionium ab Io Inachi filia dictum volunt, quod amata hoc mare tranaverit, quod in VII., ubi de scuto Turni loquitur, plenius invenies. non nulli Ionium ab Ionio rege, qui in insula quae ante Illyricum iacet regnaverat, dictum tradunt. Ad v. 212 Harpyiaeque colunt aliae ergo et Celaeno harpyia. has Hesiodus dicit Thaumantis et Electrae filias. quas sicut dictum est quidam furias putant, cum furiarum mater secundum Hesiodum Terra, secundum Aeschylum Nox sit. Ad v. 213 mensasque metu hoc est sicut dictum est, pulsae a Zetho et Calai. Ad v. 214 Nec saevior vlla pestis et ira deum stygiis sese extvlit undis ut Poena in Statio. et non dicit has de inferis esse natas, sed peiores esse omnibus inde procreatis. Ad v. 216 virginei volucrum vultus si subdistinguas 'virginei', maior erit admiratio. foedissima hic turpis, ut Terentius in eunucho "nunc heu videtur foedus, quia illam non habet". alibi 'foedum' cruentum, ut "sanguine foedantem" et "foedatique ora Galaesi". Ad v. 217 Proluvies sordis effusio. et vitavit ne diceret 'stercus'. et per hoc nimiam edacitatem ostendit. et quidam volunt 'proluvies', cum stercus ventris significet, a Vergilio hoc loco figuram ventris significatam, ergo quasi sannosum et panticosum ventrem. aliquando 'proluvies' sola effusio. Terentius "quod proluvium, quae haec est subita largitas". aliquando pro aquis multis ponitur. uncaeque manus manus pro unguibus posuit, hoc est γαμψώνυχας . Ad v. 218 Fame veluti fame; nam abundare dicit armenta. aut re vera 'fame', quam eis inferebat non inopia, sed avaritia. has alii famis praesides esse tradunt, quia et Phineo propterea adpositae sunt, et Troianos ab epulis prohibent, et his tantum famem praenuntiant, et ipsae sunt fame pallidae. Ad v. 219 DeLati quod necessitatis est; nam voluntate aliquo non deferimur, sed venimus. Ad v. 220 Laeta pinguia: nam in animalibus, in quibus cognosci non potest sensus, laetitiam pingue corpus ostendit, non mens, ut in hominibus. passim campis Ulixis socii boves Solis occidisse inducuntur, Vergilius credibilius finxit. Ad v. 221 Caprigenumque pecus satis nove et adfectate. nullo custode deest 'cum'. per herbam ordo est, non 'per herbam', sed 'per campos in herbis videmus armenta'. Ad v. 222 Ipsumque vocamus 'ipsum', id est regem deorum, aut certe praedatorem, hoc est, cui de praeda debetur aliquid: nam Romani moris fuit ut bella gesturi de parte praedae aliquid numinibus pollicerentur: adeo ut Romae fuerit unum templum Iovis praedatoris: non quod praedae praeest, sed quod ei aliquid ex praeda debeatur. vel quod hic deus iustitiae praeest. ergo cum eum invocant, testantur se nihil mali facere cum sine custode interimunt armenta. Ad v. 223 In partem praedamque in partem scilicet praedae. Ad v. 224 Dapibusque epulamur dapes deorum sunt, epulae hominum: bene ergo utrumque posuit; nam et sacrificiis et conviviis operam tribuunt. opimis pinguibus. Ad v. 225 subitae pro subito. adverbium in nomen deflexum. lapsu celeritate, ut supra. adsunt velocitatem ostendit. Ad v. 226 Harpyiae υι Graeca diphthongos est: nam Latina esse non potest, quia ne υ quidem habemus. clangoribus alas deest 'cum', ut sit 'alas quatiebant cum clangoribus', ut "atque Ixionii vento rota constitit orbis", id est cum vento. aliter acyrologia est, si clangorem dixit alarum sonitum. sed sane hic versus qui circumductus est talis auditur 'resonant magnis stridoribus alae'. Ad v. 227 contactuque omnia foedant subaudiendum 'quae relinquebant'. Ad v. 228 Tum praeterea. et deest 'erat', vel 'audiebatur'. et tria mala ipsarum posuit, vocem tactum odorem. Ad v. 229 Rursum ad illud solum pertinet 'instruimus mensas'; nam ante in speluncis non fuerant. et sciendum hanc particulam interdum sic poni, ut iteratum aliquid significet, ut si dicas 'veni ad te mane, rursum veni'. interdum sine iteratione est, ut 'fui apud te, rursum veni etiam' non ideo dicis 'rursum', quia etiam primo venisti, sed quia illic fuisti. cavata pro 'cava'; nam cavatum proprie manu factum dicimus. Ad v. 231 Arisque reponimus ignem ecce quod dixit 'in partem praedamque Iovem'. sane sciendum iterationem hanc fieri secundum ritum sacrorum; nam displicuisse prima ex prodigiis indicatur. sunt autem hae animales hostiae, quae tantum immolantur, et caro sacerdotibus proficit. alibi tantum sanguinem in aras fundi significat, ut "sanguinis et sacri pateras", alibi partem corporis, ut "extaque salsos porriciam in fluctus", alibi integras victimas, ut "et solida inponit taurorum viscera flammis". Ad v. 232 Ex diverso caeli ut 'ex secreto montium': subaudis 'loco'. Ad v. 233 Turba sonans impetum ostendit; nam de tribus loquitur. et adludit ad furias, de quibus ait alibi "vocat agmina saeva sororum". ergo 'turba' tamquam turba. quare turba, cum tres dixerit? quia apud Graecos qui dualem numerum habent, pluralis numerus a tribus incipit: ergo bene 'turba', quasi plures. vel 'turba' propter tumultum et strepitum alarum. alii tradunt ideo turbam, quod plures, non tres tantum harpyiae sint: alii quod eis cum furiis consortium, unde 'vobis furiarum ego maxima': alii eas etiam parcas esse, unde et divinatio ei data est. praedam pedibus circumvolat uncis aut circum praedam [dixit] volat uncis pedibus: aut intra volam interiorem manus amplectitur praedam: unde et 'involare' dicimus intra volam tenere, unde et pyra quaedam volema dicuntur, eo quod volam impleant. Ad v. 234 pollvit contingit. et pollutum sacrificium contactum dicitur. et hoc est 'contactuque omnia foedant inmundo'. Ad v. 235 dira Sabini et Umbri quae nos mala, dira appellant. Ad v. 236 ac ivssi hic 'iussi' utrum verbum an participium sit, id est utrum illi iussi sint, an ego iussi? tectosque per herbam disponunt enses hoc est disponunt et tectos faciunt: sic et scuta condendo latere faciunt. Ad v. 239 signum utique militare. misenus bene Misenum dicit tubicinem: ipse est enim qui dicitur filius fuisse Aeoli, ut "Misenum Aeoliden": quia constat sonum omnem ex vento creari. Ad v. 240 Nova mira, ut "Pollio et ipse facit nova carmina": nam novum bellum non est cuius extat exemplum; Hercules enim in monte Arcadiae Stymphalo vicit Stymphalidas, ut Statius "et aerisonum Stymphalon". aut 'nova' ideo, quia vulnerari non poterant. Ad v. 241 Obscenas obscenae sunt aves, quae canendo adversa significant, ut paulo post 'infelix vates'. pelagi volucres quia dicuntur Ponti et Terrae filiae: unde in insulis habitant partem terrarum, partem maris tenentes. alii dicunt eas Neptuni filias, qui fere prodigiorum omnium pater est: nec inmerito; nam secundum Milesium Thaletem omnia ex umore procreantur: unde est "Oceanumque patrem rerum". hinc fit ut, quotienscumque desunt parentes, redeatur in generalitatem. sic et peregrinos Neptuni filios dicimus, quorum ignoramus parentes. alii vero dicunt harpyias filias esse Thaumantis et Electrae. quidam 'pelagi' adverbialiter accipiunt, ut 'belli', ut 'domi', propterea quod res in insula geritur. foedare cruentare. Ennius "ferro foedati iacent". Ad v. 242 Vim, plumis vllam naturale enim est ut eludat ictum plumarum levitas: unde et addidit 'plumis'. nam, quod Donatus dicit, ideo eas fuisse invulnerabiles, quia de Styge erant natae, non probatur. Ad v. 244 semesam semicomesam. vestigia vel pedum signa: vel indicium sordium, quibus epulas discedentes polluebant. Ad v. 246 Infelix vates nuntia infelicitatis, ut μάντι κακῶν . hoc est nobis infelix, ut "sis felix", id est nobis. et videtur hic auspicii genus inducere secundum augures, quod de diris colligitur, quorum unum genus est quod ex signis colligitur, quo nunc utimur. diram autem esse harpyiam duplici modo memorat, et oscinis et alitis: etenim cum eam facit loquentem oscinis auspicium expungitur, dirum tamen quod futuram famem denuntiat; nam ipse ait "sive deae, seu sint dirae obscenaeque volucres", et "quam vos dira fames". verum cum ait "pinnis ablata refugit", ab alite auspicium factum docuit; alites enim certa genera avium ab auguribus appellantur, quae pinnis vel volatu omina possunt facere: quae si fuerint prosperae, 'praepetes'; si adversae, inebrae vocantur: quod etiam in XII. signatius dicit "alitis in parvae subito collecta figuram", ubi vere diram vult videri. rumpit vocem cum indignatione loquitur, ut "quid me alta silentia cogis rumpere?" et notandum, ut supra diximus 'rumpit vocem', cum hoc de silentio melius dicatur fieri. an 'rumpit', quia tantum humanam habens faciem contra naturam sui corporis loquitur?. Ad v. 247 bellum etiam pro caede boum stratisque ivvencis iteratum est ad augendam invidiam, ut "stirpis Achilleae fastus, iuvenemque superbum". aut num aetates boum voluit conprehendere? Ad v. 248 Laomedontiadae perfidi: a rege natum obprobrium, qui deos fefellit. sane alibi indifferenter hoc nomen ex persona poetae ponitur, ut "Laomedontius heros", "Laomedontia pubes". bellumne necessario iteravit, ut verbum in quo culpa consistit. Ad v. 249 Patrio regno aut Neptunio, aut, sicut alii dicunt, quia Thaumas, pater earum ex Electra, Ponti et Terrae filius fuit. alii 'patrio' proprio accipiunt, ut "et patrios cultusque ‹habitusque]2 locorum", utique proprios; nam quam patriam agri habeant? Ad v. 250 Accipite ergo animis quia nos bellis appetitis: ac si diceret, ut futuram famem iam nunc possitis timere. Ad v. 251 Quae phoebo pater omnipotens tribuit auctoritatem, ne possint a se dicta quasi ab irata conficta contemni. simul notandum Apollinem quae dicit a Iove cognoscere. phoebus apollo purus, inpollutus: et est Apollinis fixum antonomasivum, quod alii dari non potest; nam sunt et alia communia, ut 'pater', 'omnipotens'. Ad v. 252 Furiarum maxima adeo ipsae sunt furiae, ut et unum epitheton habeant, et causis consentiant: nam ait de Tisiphone "furiarum maxima iuxta accubat et manibus prohibet contingere mensas"; quod etiam hae faciunt et inferentes Troianis famem et praenuntiantes. alii dicunt ideo adsumpsisse sibi furiae nomen harpyiam, ut terreat. Ad v. 253 Italiam cursu petitis ex his quae norunt fidem dicendis accommodant: id est ex hoc mihi fidem habebitis futurorum, si praecedentia vera sunt. Ad v. 255 datam fatis concessam. Ad v. 256 Quam vos dira fames ut Varro in secundo divinarum dicit, oraculum hoc a Dodonaeo Iove apud Epirum acceperunt: quod modo dixisse fingit harpyias. sed tamen colorate tangit historiam dicendo 'quae Phoebo pater omnipotens'. nostraeque inivria caedis quidam 'iniuriam' pro 'vindictam' accipiunt. et harpyia ista mentitur: nam inminens Troianis fatalis est fames. Ad v. 257 Ambesas undique esas, hoc est rotundas: maiores enim nostri has mensas habebant in honore deorum, panicias scilicet. Ad v. 258 Refugit non metu: nec enim minantibus convenit: sed ne posset rogatu placari. Ad v. 259 gelidus derigvit id est gelidus factus deriguit. Ad v. 260 Nec iam amplius armis subaudis 'usi sunt'; nec enim potest esse ab inferioribus zeugma, quod plerumque fit, ut ei per omnia unus sermo sufficiat, ut "Troiugena, interpres divum, qui numina Phoebi, qui tripodas, Clarii laurus, qui sidera sentis" pro omnia 'sentis' intellegis. plerumque aliud subauditur, ut hoc loco, item "disce, puer, virtutem ex me verumque laborem, fortunam ex aliis" subaudis 'opta'; nam fortuna ex aliis non discitur. Ad v. 261 Sed votis precibusque duplici ratione placantur numina, aut votis aut precibus: unde est "Iunonis magnae primum prece numen adora, Iunoni cane vota libens". ivbent volunt, ut "infandum regina iubes renovare dolorem". Terentius "iubeo Chremetem". Ad v. 262 Sive deae quia divinant. obscenaeque volucres quia in his ventris cernebant proluviem. bene autem, etiam si aves sunt, eas dicit placandas propter pessima omina. Ad v. 263 Passis apertis, solutis. Ad v. 264 Numina magna hoc est Iovem Minervam Mercurium secundum Samothracas, ut "penatibus et magnis diis". ita autem invocat, ut 'magna' dicat. meritos congruos, id est expiatorios: unde sequitur 'di prohibete minas'. indicit sacrorum verbo usus est; nam supplicationes et dies festi indici dicebantur. Ad v. 265 dii prohibete minas hoc per speciem auguralem quae invocatio appellatur non nulli dictum putant. invocatio autem est precatio, uti avertantur mala, cuius rei causa id sacrificium augurale peragitur, ut hic de auspicio harpyiarum invocatione suscepta 'dii prohibete minas' et cetera. avertite casum bene, etiam si contingat, casum credit esse, non ultionem. aut certe ideo 'casum', †ne si fatales averti non possit. 'casum' autem, id est periculum; nihil est enim fame gravius, quod ait postea "obscenamque famem, quae prima pericula vito". Sallustius "sin vis obsistat, ferro, quam fame aequius perituros". servate pios propter facta sacrificia. merito ergo servate ‹nos› qui pii sumus, ut "quae ne monstra pii paterentur talia Troes". Ad v. 269 Ventusque gubernatorque vocabat honestius hac elocutione per pluralem utimur numerum, licet possit et singularis esse. Ad v. 270 medio apparet fluctu iuxta morem cotidianum dixit 'medio', ut si dicamus 'in medio mari naufragium fecit', cum interdum non longe a litore contingit. nemorosa zacynthos insulas Graeciae commemorat. hae omnes insulae Graeciae sunt, quas Homerum secutus mutatis tantum coniunctionibus de Graeco in Latinum transtulit. 'nemorosa' autem ὑλήεσσα Ζάκυνθος commemorat. Ad v. 271 Sameque Cephalleniae civitas est ista: nam Samos in Asia est. neritos mons Ithacae. Ad v. 272 Effugimus transimus celeriter. laertia regna inrisorie, cum praemiserit scopulos, ut "inmania saxa, vestras, Eure, domos". Ad v. 274 Leucatae nimbosa cacumina montis Leucata mons est altissimus, prope paeninsula, in promunctorio Epiri iuxta Ambraciam et sinum et civitatem, quam Augustus Nicopolim appellavit victis illic Antonio et Cleopatra. ibi et templum Actiaco Apollini constituit et ludos Actiacos: unde nunc Vergilius in honorem Augusti quae ipse fecit dat eius origini; nam Aeneam illic dicit ludos celebrasse, ut alibi inducit Aeneam promittentem templum Apollini, quod fecisse constat Augustum, ut "tum Phoebo et Triviae solido de marmore templum constituam". sane de hoc Leucate amatores se in mare ad excludendum amorem praecipitare dicebantur: ut Sappho †quae his inde desiluit. hic locus vocatur †allo. hoc autem plenius ubi Damon in bucolicis loquitur invenies. nimbosa cacumina semper enim, quamvis aliis caeli partibus serenis, Leucatae montis cacumen nubibus tectum est. Ad v. 275 Et formidatus nautis aut quod locus hostilis; aut propter asperitatem locorum, quia saxosa sunt; aut, ut quidam volunt, quia moris erat aliquem ei de nautis immolari, ac per hoc qui formidaretur. aperitur apollo nauticum verbum, quotiens cedente eo quo inpeditur aspectus, aliquid patescit, ut "portusque patescit iam propior". Ad v. 276 Hunc petimus occurrebat: cur formidatum petitis? ideo intulit 'fessi'. vel quia hiemis inminebat adventus: nam ideo et parvae urbi successit, quia terra erat hostilis, aut ideo hostili terrae, quia erat parva. parvae urbi Ambraciae scilicet. 'parvae' autem in adulationem Augusti dictum; nam hanc Augustus diruit primo, quod ei bello Actiaco fuisset inimica: 'parva' ergo quam parvam fecerat Caesar. sed post eam instauravit et appellavit Nicopolim. Ad v. 278 insperata tellure an quia saxosa loca; an quia per medios hostes navigaverant; an quia tempestate; an quia [cum] Graeca? nam ideo et 'potiti' sequitur. tellure potiti 'potior' et 'illa re' dicimus et 'illius rei': sed per septimum casum in usu est, per genetivum figurate ponitur. Sallustius "ut prius quam legatos conveniret Adherbalis potiretur". legimus et per accusativum, sed uti non possumus: Terentius "patria potitur commoda". Ad v. 279 Lustramurque iovi aut 'lustramur', id est purgamur, ut Iovi sacra faciamus; aut certe 'lustramur Iovi', id est expiamur. piaculum enim commissum fuerat tauro in Thracia immolato, ut diximus supra, et licet multa fuissent secuta sacrificia, intellegebatur tamen adhuc numen iratum non desinentibus malis. sciendum sane moris fuisse, ut piaculo commisso ludi celebrarentur: nam cum Romani iracundia matris deum laborarent et eam nec sacrificiis nec ludis placare possent, quidam senex statutis ludis circensibus saltavit, quae sola fuit causa placationis: unde et natum proverbium est "omnia secunda, saltat senex". quamvis hoc et alio ordine et alia ex causa narratur †sttotian. aut 'lustramur Iovi', quia supra dixerat "ipsumque vocamus in partem praedamque Iovem" et postea poena harpyiarum secuta est: ergo quoniam non ad iustum sacrificium Iovem invocaverint, ideo illi piaculum solvunt; hoc est enim 'diis lustrari', offensa eorum liberari. sane 'lustramur' apto verbo usus est mentionem ludorum facturus; horum enim certaminum sacra celebratio lustrum vocatur: lustrato enim populo dii placantur. votisque] dubium est utrum faciendis an solvendis votis. votisque incendimus aras id est vota facientes. dubitatur vero utrum Iovis aras, an Veneris dixerit. Varro enim templum Veneri ab Aenea conditum, ubi nunc Leucas est, dicit: quamvis Menander et Turpilius comici a Phaone Lesbio id templum conditum dicunt. qui cum esset navicularius, solitus a Lesbo in continentem proximos quosque mercede transvehere, Venerem mutatam in anuis formam gratis transvexit: quapropter ab ea donatus unguenti alabastro cum se †in dies inditum ungueret, feminas in sui amorem trahebat, in quis fuit una, quae de monte Leucate cum potiri eius nequiret abiecisse se dicitur: unde nunc auctorare se quotannis solent qui de eo monte iaciantur in pelagus. quidam id fieri propter Leucaten puerum dicunt, quem cum Apollo vellet rapere, in mare se proiecit montemque cognominem sibi fecit. Ad v. 280 Actia litora ut supra diximus, propter Augustum hoc. dicit, qui illic ludos statuit agonales, devicto Antonio et Cleopatra. Ad v. 281 Patrias palaestras palaestrae usus primum apud Athenienses repertus est. Troiani autem praeter Dardanum et Teucrum etiam ab Atheniensibus originem ducunt: unde et Minervam colunt. hinc est in secundo "neu populum antiqua sub religione tueri" 'antiqua' scilicet ab Atheniensibus tradita. 'Iliacis' ergo Atheniensibus, unde Ilienses didicerunt. nam et Vestam ideo Troiani colunt, quia eadem terra est, terrigenas autem Athenienses nemo dubitat. Ad v. 283 Fugam tenvisse feliciter navigasse: nam 'tenere' est implere, ut "ni teneant cursus certum est dare lintea retro", id est impleant. et potest intellegi secundum communem sensum, ob hoc eos lustratos, id est expiatos, ob hoc sacrificasse et ludos celebrasse, quia hostiles terras prospera navigatione transierant. Ad v. 284 Magnum sol circumvolvitur annum antiqui tempora sideribus computabant et dixerunt primo lunarem annum XXX. dierum: unde invenitur in aliquibus DCCCC. annorum vita, scilicet lunarium. postea solstitialis annus repertus est, qui XII. continet menses. mox maiore cura annum esse magnum voluerunt omnibus planetis in eundem recurrentibus locum, et hic fit, ut supra diximus, secundum Ciceronis Hortensium post annos xii DCCCCLIIII solstitiales scilicet: bene ergo nunc 'magnum' addidit, ne lunarem intellegeres; bene solis nomen, ne, quia dixerat 'magnum', illum planetarum acciperes: de quo varia dicuntur et a Mentore et ab Eudoxo et a Ptolomaeo et ab ipso Tullio; nam in libris de deorum natura tria milia annorum dixit magnum annum tenere. possumus tamen accipere, Troianos ibi annum duodecim mensium fecisse. Ad v. 286 Aere cavo clipeum aeris cavi, ut "pulchra prole". 'clipeum' hic masculino, at neutro alibi "clipeum super intonat ingens". magni gestamen abantis paenultima habet accentum. et hunc Abantem intellegamus occisum cum Androgeo apud Troiam, ut "mutemus clipeos": sed Vergilius, amans inventa occasione recondita quaeque summatim et antiquam contingere fabulam, de Abante dixit. Abans namque, Lyncei et Hypermestrae filius, viribus praestans, cum vicinas civitates subvertisset magnusque terror universis esset, diem supremum obiit. populi autem quos ille devicerat, regno eius infesti, manu facta urbem diruituri muros subiere, cumque in eo essent ut iam civitatis potirentur, senex quidam iuvenem egregiae formae securum in publico excidio notavit in foro, cumque ex eo quaesisset, cur patriae non succurreret, respondit, quod arma non haberet. tunc senex ei Abantis arma consecrata demonstrat hortatusque est ut eis uteretur: quibus tunc sumptis iuvenis properat in aciem. hostes vero viso Abantis clipeo fugerunt. quidam sane Abantem inventorem clipei ferunt. Ad v. 287 postibus adversis figo proprie; figi enim dona dicuntur, ut "sacra ad fastigia fixi". et sciendum inter sacratas res etiam dona esse, sicut in libris sacrorum invenitur, quae tamdiu dona dici possunt, quamdiu non profanentur: rite ergo dicendo 'Aeneas haec de Danais victoribus arma' ostendit clipeum quem dono obtulerat consecratum. sciendum tamen hunc clipeum ab Aenea apud Samothraciam in templo consecratum, quod poeta per transitum tetigit. rem carmine signo 'rem' votum, id est voluntatem. 'carmine' autem epigrammate. et sciendum carmen dici quicquid pedibus continetur: nam et hic unum versum carmen dixit, et in bucolicis duo, ut "tumulo superaddite carmen, Daphnis ego in silvis hinc usque ad sidera notus, formosi pecoris custos formosior ipse". Ad v. 288 De danais victoribus inrisio est, ut "victoresque cadunt Danai". subaudis autem 'arma consecravit', vel posuit. sane hic 'arma' clipeum solum, ut "at Lausum socii exanimem super arma ferebant". Ad v. 289 linquere tum portus id est post insultationem carminis necessario statim fugit. Ad v. 291 Aerias arces id est altas. phaeacum Corcyram insulam dicit, sitam inter Epirum et Calabriam, ubi regnavit Alcinous, quam incoluerunt Phaeaces. abscondimus nauticus sermo est. sane mira usus est celeritate, ut ante absconditam quam visam insulam diceret. Ad v. 292 Portuque subimus chaonio ut "subeunt muro": nam si 'Chaonios' legeris, non 'Chaonio', difficilis est scansio, non excluso 's'. Ad v. 293 Buthroti urbem id est Buthrotium, ut "fontem Timavi". haec autem civitas est in Epiro, cuius pars est Chaonia, quae ante Molossia dicta est. buthroti urbem] Helenus, filius Priami, cum Epirum sacrificaturus applicasset, bos vulneratus manus ministrantis evasit. et in eo loco ubi bos cecidit urbem ex responso constituit, quam a vulnere bovis Buthrotum appellavit. posita est autem in saxo quod mari cingitur, in quo fons huius naturae esse perhibetur, ut, cum mare quietum fuerit, crescat, cum vero fluctibus attollitur, decrescat. Ad v. 294 Incredibilis rerum fama incredibilium rerum fama. et bene non credit: unde et postea interrogat "Pyrrhin conubia servas?" Ad v. 295 priamidem helenum hoc totum cum admiratione pronuntiandum est. Ad v. 297 Patrio marito atqui Thebana fuit de Thebis Phrygiis. sed aut provinciam pro patria posuit, ut "Italiam quaero patriam", item Sallustius "Hispaniam sibi patriam esse": aut certe secundum ius locutus est, quia uxor viri domicilium sequitur, iuncta ergo Hectori facta Troiana est; nam et 'cessisse' de iure est, cedi enim hereditas dicitur. ergo merito dicta est Heleno civi nupsisse. cessisse marito sic ait, ut dicimus: ex hereditate paterna illud mihi cessit. consuetudinis sane regiae fuit, ut legitimam uxorem non habentes, aliquam licet captivam, tamen pro legitima haberent, adeo ut liberi ex ipsa nati succederent. Pyrrhus hanc quasi legitimam habuit et ex ea filium Molossum suscepit. postea cum vellet Hermionen, Menelai et Helenae filiam, Oresti iam ante desponsatam, ducere uxorem, Orestis insidiis in templo Delphici Apollinis occisus est. verum moriens praecepit, ut Andromache, quae apud eum coniugis locum tenuerat, Heleno daretur propter supra dictum beneficium, quo eum a navigatione, ceteris Graecis navigantibus, quos tamquam vates sciebat tempestate perituros, prohibuerat. inde factum est, ut teneret regnum privigni, qui successerat patri: a quo Molossia dicta est pars Epiri, quam Helenus postea a fratre Chaone, quem in venatu per ignorantiam dicitur occidisse, Chaoniam nominavit, quasi ad solatium fratris extincti. quamvis de hoc nomine etiam aliae causae apud diversos alios inveniantur. Ad v. 300 Progredior portu classes et litora linquens hysteroproteron in sensu: ante enim linquitur litus et sic a portu proceditur. sane securitatem verbo ostendit, dicens 'classes et litora linquens', quippe cum regnum civium peteret. aliter in primo "exire locosque explorare novos". notandum sane finitum esse versum participio: quod rarum apud Latinos est, apud Graecos vitiosissimum. Ad v. 301 Sollemnes non festas, sed legitimas, anniversarias. tristia dona tale est illud "quem semper acerbum, semper honoratum, sic di voluistis, habebo". Ad v. 302 In luco lucum, ut supra diximus, numquam ponit sine religione; nam in ipsis habitant manes piorum, qui lares viales sunt: unde in sexto "nulli certa domus; lucis habitamus opacis". et in quinto "tumuloque sacerdos ac lucus late sacer additur Anchiseo". et hic lucus, qui ad reddenda sollemnia Hectori et Astyanacti fuerat dicatus. falsi simulati. Ad v. 303 libabat cineri non dixit cuius, sed exin †latinis intellegitur. sic et 'manes'. manesque vocabat sacrificiis inani sepulturae conciliabat manes Hectoreos. et bene in luco, ut diximus supra. Ad v. 304 Ad tumulum id est cenotaphion. viridi caespite herboso. Ad v. 305 Geminas unam marito, alteram filio: aut certe illud respicit, quia inferi pari gaudent numero, ut "ecce duas tibi Daphni", superi vero inpari, ut "numero deus inpare gaudet": vel 'geminas' Diti patri et Proserpinae; †aut quia datae. ‹sane› mortuorum arae, deorum altaria dicuntur, ut "en quattuor aras, ecce duas tibi Daphni, duoque altaria Phoebo": quamvis hoc frequenter poeta ipse confundat. lacrimis sacraverat hoc tantum, ut causam lacrimarum haberet. Ad v. 307 Monstris ut monstris: rebus scilicet insperatis. et hoc ad Andromachen refertur, quae putat monstrum: aut certe 'monstris', quod tunc advenerat Aeneas, cum illa manes invocaret et eum crederet esse defunctum. Ad v. 308 Derigvit visu in medio dum me cernit, obstipuit: aut antequam nos manifestius videret. calor ossa reliquit id est extimuit, ut "solvuntur frigore membra". Ad v. 310 Verane te facies ordo est, o nate dea, adfersne te mihi, vera facies, verus nuntius? et opportunum principium feminae, quam incertam timor fecerat. verus mihi nuntius adfers quidam sic exponunt: 'adfers' pro adfereris, id est vivus mihi nuntiaris. Ad v. 311 Vivisne et secundum muliebrem adfectum, sicut supra dictum est, interrogat, et bene suspicatur: nam et inferis sacrificat, et in luco, in quo habitant manes. Ad v. 312 Hector ubi est hoc ad Aeneae pertinet gloriam, ut ab Hectore numquam discessisse videatur. sentit autem hoc: si umbrae videntur in sacris, cur non eorum magis quibus sacrificatur? dixit lacrimasque effudit bene postquam ad mentionem Hectoris ventum est, tacuit et flevit. Ad v. 313 Furenti insolabiliter et inpatienter dolenti. Ad v. 314 turbatus lugente scilicet Andromache. Cato ait "verba tertiato et quartato quempiam dicere prae metu". hisco hiscere est hiare, nec loqui posse. vel 'hisco' hic loquor. Ad v. 315 vivo equidem hoc †enim et hos legendum est. vivo equidem ac si diceret: si tamen vita est infeliciter vivere. Ad v. 316 nam vera vides propter illud 'verane te facies'? Ad v. 317 hev disiungendum ab interrogatione, ut separatim luctuosa vox audiatur. casus hic 'eventus', ut "tot casibus actos": alibi 'periculum'. deiectam conivge tanto πάθος per conparationem virorum factum. excipit signate locutus est, quia 'deiectam' dixerat; excipiuntur enim quae cadunt. Ad v. 318 Digna congrua et priori conveniens. Ad v. 319 Hectoris andRomache si 'Andromache', sequentibus iunge: si 'Andromachen', superioribus. sed cum supra Heleno nuptam dixerit, cur hic Hectoris dixit? sed ipse quaestionem solvit dicendo 'incredibilis'. conubia servas tenes, ut "et nunc servat honos sedem tuus ossaque nomen": aut certe obtines, ut "servantem ripas". Aut quia audierat nuptam Heleno. servas pro servasti. Ad v. 320 deiecit vultum decenter, quia de concubitu admonita est. demissa humili, tenui. et verecunde, quia de Pyrrho dictura est. Ad v. 321 o felix] ‹bene› ad interrogata non respondet. o felix bene et virginitatem laudat et mortem, ut ostendat se invitam Pyrrhi pertulisse conubium et esse superstitem suis miseriis. priameia virgo] quia notum est nomen, omisit. priameia virgo Achilles dum circa muros Troiae bellum gereret, Polyxenam visam adamavit et conditione pacis in matrimonium postulavit. alii dicunt, quod, cum ad redimendum corpus Hectoris ab Achille etiam ipsa cum patre venisset, adamata est. quam cum Troiani fraude promisissent, Paris post Thymbraei Apollinis simulacrum latuit et venientem Achillem ad foedus missa vulneravit sagitta. tum Achilles moriens petiit, ut evicta Troia ad eius sepulcrum Polyxena immolaretur: quod Pyrrhus implevit. et alius ordo fabulae huius: cum Graeci victores in patriam vellent reverti, e tumulo Achillis vox dicitur audita querentis, quod sibi soli de praeda nihil inpertivissent. de qua re consultus Calchas cecinit, Polyxenam Priami filiam, quam vivus Achilles dilexerat, eius debere manibus immolari; quae cum admota tumulo Achillis occidenda esset, manu Pyrrhi aequanimiter mortem dicitur suscepisse. invenitur enim apud quosdam quod etiam ipsa Achillem amaverit, et ea nesciente Achilles fraude et insidiis sit peremptus. ante alias ideo felicior, quia virgo extincta est. una ante alias 'ante alias' hic absoluto iunxit, ut "fida ante alias". iungitur tamen et conparativo, ut "scelere ante alios inmanior", et superlativo, ut "ipse ante alios pulcherrimus omnes". Ad v. 322 Hostilem ad tumulum quia grande est mortis solatium praemissus hostis interitus. Troiae sub moenibus altis solatium dedit mortuae, quod licet ad hostilem tumulum, sed in ore patriae perierit; unde duplex felicitas, quod et virgo et in patria meruerit interire. Ad v. 323 ivssa mori hoc est ex praecepto Achillis, quam ad tumulum suum iussit occidi. sortitus quia captivi et praeda inter victores sorte dividebantur, ut est "et praedae dicere sortem". Ad v. 324 Nec victoris eri tetigit captiva cubile singula habent enfasin suam: nam parum erat dominum dicere, nisi et victoris adderet fastum; 'tetigit' non ascendit; nec genialem lectulum, sed 'cubile'. nec victoris eri et reliqua. merito ergo 'felix' quae sola morte tot poenas refugit. tetigit captiva cubile 'tetigit' non cum fiducia coniugali ascendit, sed ut solent captivae dominorum toros paventes leviter contingere. Ad v. 325 diversa per aequora vectae tamquam parum fuerat, patriam incensam. Ad v. 326 Stirpis achilleae cum magno dolore dictum 'Achilleae', quia ab eo Hector occisus est. et idem bis dixit. fastus superbiam. et est quartae declinationis; nam liber, qui dierum habet conputationem, secundae declinationis est: unde erravit Lucanus dicendo "nec meus Eudoxi vincetur fastibus annus" (10.187). Ad v. 327 Servitio enixae tulimus hoc est pertulimus, donec in servitio positae eniteremur. et bene plurali utitur numero ad excusandum pudorem. Ad v. 328 Ledaeam hermionen id est Ledae neptem, Tyndarei uxoris, quam Iuppiter in cygnum mutatus gravidam fecit, quae ovum peperisse dicitur, unde nati sunt Helena, Castor et Pollux. lacedaemoniosque hymenaeos cum ingenti felle, ac si diceret: infelices maritis semper, ut Paridi et Deiphobo. Ad v. 329 Transmisit habendam erili voluntate, non lege coniugii: vel quia inter captivos matrimonio fides non stabat: unde et 'habendam' dixit. et 'transmisit', quia alii tradidit, quidam 'permisit' accipiunt. Ad v. 330 ereptae conivgis hanc Hermionen quidam dicunt, cum Oresti esset desponsata, post a Menelao apud Troiam admirante virtutem Pyrrhi, esse illi promissam. alii dicunt a Menelao quidem apud Ilium Pyrrho desponsatam, sed a Tyndareo Oresti, morante apud Troiam Pyrrho, ut quidam promissam, ut quidam coniunctam tradunt: quam cum Pyrrhus, confisus voluntate Menelai, armatus multitudine rapuisset, ab Oreste insidiis interfectus est. si ergo Orestes eam uxorem non duxerat, cur 'coniugis' posuit? sic ergo intellegendum est, quam sperabat coniugem, ut in secundo "et gener auxilium", cum adhuc sponsus esset. Ad v. 331 Scelerum furiis matricidio scilicet. Orestes enim, Agamemnonis filius, cum interfecto patre a Clytemestra coniuge et adultero Aegistho ipse subtractus periculo esset, apud Strophium, patrem Pyladis, educatus est. qui cum adolevisset cum amico Pylade, tam Aegisthum quam matrem peremit: ob quam causam furiis agitatus est nec ante furore liberatus, quam pervenisset in Tauricam regionem, ubi soror eius Iphigenia, subducta a Diana apud Aulidem sacrificio, templo Dianae praeerat et more gentis deae hospites immolabat. ibi cum ad aras pertractus esset, ut tamquam hospes occideretur, agnitus a sorore subtractus est morti: post, accepto responso, sublato Dianae simulacro, sororem reduxit in Atticam, ubi in honorem conservati numinis Tauropolin appellavit. agitatus stimulatus. Cicero in Rosciana "agitari et perterreri furiarum taedis ardentibus". Ad v. 332 Excipit dolo interficit, ut "aemulus exceptum Triton". patrias aras alii Achilleas intellegunt; [aut quod ibi Achilles occisus sit] nam Pyrrhus, ut in historia legimus, occiso patre in templo Apollinis Thymbraei reversus ad patriam, in numinis insultationem in templo eius Delphico aras patri constituit et illic ei coepit sacrificare: [neque enim aut Pyrrhus, aut Apollo Delphis oriundi sunt]. alii 'patrias' Apollineas volunt a Patris, Achaiae civitate, in qua Patrius Apollo colitur. nec debemus quaerere, cur non Delphicas dixerit, quia epitheta in alieno negotio plerumque alia ponuntur, ut in quarto "Italiam magnam Gryneus Apollo, Italiam Lyciae iussere capessere sortes", cum a Delio tantum eum constet accepisse responsa. sunt qui dicunt ab Aesculapio aras Apollini statutas 'patrias' nominatas. alii in templo Apollinis dicunt aram fuisse inscriptam ΠΑΤΡΙΟΥ ΑΠΟΛΛΩΝΟΣ ab hoc, quod Icadius, Apollinis et Lyciae nymphae filius, cum in adultam aetatem venisset, primo regionem in qua natus erat a matre Lyciam nominavit, deinde in ea urbem Apollini condidit, sortes et cortinam consecravit, et, ut illum patrem esse testaretur, Patara cognominavit. inde cum Italiam peteret, naufragio vexatus delphini tergo exceptus dicitur ac prope Parnasum montem delatus patri Apollini templum constituisse et a delphino locum Delphos appellasse, aras deinde Apollini tamquam patri consecrasse, quas ferunt vulgo patrias dictas. hinc ergo et delphinum aiunt inter sacra Apollinis receptum; cuius rei vestigium est quod hodieque quindecimvirorum cortinis delphinus in summo ponitur et pridie quam sacrificium faciunt, velut symbolum delphinus circumfertur, ob hoc scilicet, quia quindecimviri librorum Sibyllinorum sunt antistites, Sibylla autem Apollinis vates et delphinus Apollini sacer est. invenitur tamen apud Cornificium Longum, Iapydem et Icadium profectos a Creta in diversas regiones venisse, Iapydem ad Italiam, Icadium vero duce delphino ad montem Parnasum, et a duce Delphos cognominasse, et in memoriam gentis, ex qua profectus erat, subiacentes campos Crisaeos vel Cretaeos appellasse, et aras constituisse. Ad v. 333 reddita more veteri pro 'data' accipiendum est: 're' ergo abundat. Ennius annalibus "ad illa reddita nuptam", et alibi "isque dies post aut Marcus quam regna recepit" pro accepit. aut 'reddita', quod Heleno debebatur imperium. cessit pars heleno per privignum, ut diximus. Ad v. 334 chaonios cognomine campos Epirum campos non habere omnibus notum est, sed constat ibi olim regem nomine Campum fuisse eiusque posteros Campylidas dictos et Epirum Campaniam vocatam, sicut Alexarchus, historicus Graecus, et Aristonicus referunt. Varro filiam Campi Campam dictam, unde provinciae nomen; post vero, sicut dictum est, Chaoniam ab Heleno appellatam, qui fratrem suum Chaonem, vel ut alii dicunt comitem, dum venaretur occiderat. alii filiam Campi Cestriam ab Heleno ductam uxorem, et ‹eum› de nomine soceri Campos, de nomine Chaone Chaonas dixisse. Ad v. 335 Troiano a chaone licet superius causa huius nominis dicta videatur, tamen quidam dicunt hunc Chaonem pro omnium incolumitate, cum pestilentia laborarent socii Heleni, ex responso immolandum se obtulisse, unde in honorem eius Epirum, quae Campania dicebatur, Chaoniam nominatam. alii dicunt, [quod] cum Helenus cum Pyrrho ab Ilio navigaret et tempestate iactarentur, Chaonem, unum e Troianis, amicum Heleni, vovisse, ut, si illi periculum evasissent, se pro eorum incolumitate interimeret: qui se, postquam illi evaserunt, sicut promisit, occidit: unde factum est, ut ex eius nomine Helenus, adeptus regnum, Epirum Chaoniam nominaret. dixit nominavit, ut "fluvium cognomine Thybrim diximus" et "Italiam dixisse ducis de nomine gentem". Ad v. 336 Pergamaque 'Pergama' legendum, non ut plerique 'Pergameam', qui per inperitiam contra metrum sentiunt. decipiuntur autem dum utrumque derivativum volunt, cum sit 'Pergama' principale. Ad v. 337 ‹sed tibi› qui cursum venti servat hunc ordinem, ut a sui persona incipiens mox quaerat alienam, ut "sed vos qui tandem, quibus aut venistis ab oris". et hoc totum cum admiratione dictum est. qui venti id est tam prosperi. quae fata tam nobis felicia. Ad v. 338 Quis deus?? qui praestitit, ut te videre possemus. tale est et illud Aeneae ad Didonem adulatorium "hinc me digressum vestris deus appulit oris". ignarum aliud disponentem. Ad v. 339 puer ascanius filius, quia Graeci παῖδας etiam filios dicunt. superatne vivit. sane nove dictum est et caret exemplo, ut pauca in Vergilio. alii dicunt 'superat' superstes est: sed 'superstes' praesentem significat, ut Cicero in Mureniana "suis utrisque superstitibus", id est praesentibus. Ad v. 340 Quem tibi iam Troia hemistichium nec in sensu plenum. sunt autem duo talia, hoc et "concessere deum": quem quidam ita conplevit "concessere deum profugis nova moenia Teucris". Ad v. 341 Amissae cura parentis si 'parentis' Creusae accipis, occurrit illud, unde sciebat eam perisse? et alii dicunt potuisse hoc vel Heleno divinante cognosci, vel Aenea requirente per Troiam, ut "implevi clamore vias": sed utrumque viribus caret. parentem ergo patriam accipiamus, ut Tullius "si tibi patria, quae communis omnium parens est", et est sensus 'doletne perditam patriam'? Ad v. 342 Animosque viriles atqui supra dixerat 'puer': sed 'animos viriles' ait parentum consideratione. inde et in nono de ipso "ante annos animumque gerens curamque virilem". Ad v. 343 avunculus quidam 'avunculus' humiliter in heroico carmine dictum accipiunt. Ad v. 345 incassum fletus et 'longos' et 'incassum' bene addidit, ut femineos monstraret adfectus. Ad v. 348 Et multum lacrimas ordo est 'lacrimas multum fudit inter verba singula': nam si 'lacrimans' dixeris, quid fudit? et bene verba Heleno post Andromacham non dedit, ne frigeret, sicut in libro quinto Acestae. Ad v. 349 parvam Troiam simulataque magnis et cetera. multi putant, Aeneam† de ea venisse ad Epirum et ibi haec loca per licentiam poeticam esse conficta. Varro Epiri se fuisse dicit et omnia loca isdem dici nominibus, quae poeta commemorat, se vidisse: unde apparet haec non esse fabulata. idem etiam Varro Troiam Epiri ab Aenea sive a comitibus eius [†byopator] nuncupatam docet, ubi Troiana classis Aeneam expectasse sociosque eius castra in tumulis habuisse memoratur, quae ex illo tempore Troiana appellantur: unde apparet divinum poetam aliud agentem verum semper attingere. Ad v. 350 arentem pro aridum: participium vice nominis. Ad v. 351 Agnosco aut cognomine agnosco; aut certe quia reparatam audierat Troiam, ut "hic incredibilis rerum fama occupat aures". agnosco] nam ea agnoscimus quae iam pridem vidimus. scaeaeque amplector limina portae Scaea porta dicta est non a pugnis ante se factis scaevis, id est malis; nam et ante sic dicta est; nec ab itinere ingressis scaevo, id est sinistro, quod ingressi non recto eunt itinere, sed sinistro: sed a cadavere Laomedontis, hoc est scenomate, quod in eius fuerat superliminio. tamen hanc portam ex nece Achillis scaeam appellatam volunt. amplector ut "amplexaeque tenent postes atque oscula figunt": quasi ad Troiam pervenisset. Ad v. 352 Teucri pro Teucriadae. Ad v. 353 Amplis quod est regiae magnitudinis. accipiebat pascebat, ut Terentius "accipit homo nemo melius neque prolixius". Ad v. 354 Avlai pro aulae; et est diaeresis de Graeca ratione veniens, quorum 'ae' diphthongos resoluta apud nos duas syllabas facit. aula autem proprie dicitur quae concluditur porticibus quattuor, unde superius 'porticibus' dixit. Ad v. 355 inpositis auro dapibus id est cum inpositas auro dapes haberet. Ad v. 356 processit exactus est. avrae vela vocant hypallage est pro 'auras vocant'. Ad v. 357 Carbasus utrum aliorum qui navigabant, an ipsorum: et utrum 'tumide', an 'tumidus auster', ut "pallidus Orcus"? carbasus autem genus lini est, quod abusive plerumque pro velo ponitur. sane in numero singulari 'haec carbasus' dicimus, in plurali 'haec carbasa'. Ad v. 359 Troivgena ac si diceret 'generose', ut alibi "Dardanidae magni genus alto a sanguine divum". Sciendum tamen, sicut veteres auctores adfirmant, peritissimos auguriorum et Aeneam et plurimos fuisse Troianos. non nulli autem dicunt a Marsya rege missos e Phrygia regnante Fauno, qui disciplinam auguriorum Italis ostenderunt. ergo 'Troiugena' sine dubio auguriorum et divinationis peritus est. interpres vaticinator, qui mentem deorum mortalibus publicas. sed quia 'interpres' generale nomen est, currit per species; nam, ut ait Cicero, omnis divinandi peritia in duas partes dividitur: nam aut furor est, ut in vaticinantibus: aut ars, ut in aruspicibus, [fulguritis sive] fulgoratoribus, auguribus. et omnia ista ex se pendent, licet propriis finibus contineantur. unde Vergilius omnia ei dat quem vult perfectum intellegi, ut hoc loco Heleno; item alibi Asilae in decimo "cui pecudum fibrae, caeli cui sidera parent et linguae volucrum et praesagi fulminis ignes". Varro autem quattuor genera divinationum dicit: terram, aerem, aquam, ignem: geomantis, aeromantis, pyromantis, hydromantis. Vergilius tria genera complexus est: per lauros geomantis, per sidera pyromantis, per praepetes aeromantis. divum qui numina potest et 'interpres divum' distingui. sane per omnia zeugma est ab inferioribus 'sentis'. qui numina sentis qui suscipis numen et futura praedicis. Ad v. 360 Qui tripodas sentis tripodes mensae fuerunt in templo Apollinis Delphici, quibus superinpositae Phoebades vaticinabantur. vel quod in eodem templo tripus est cum ossibus et dentibus Pythii serpentis. clarii lavrus et hic 'qui sentis' subaudis. et Clarium oppidum est in finibus Colophoniorum, ubi Apollo colitur: unde Apollo Clarius. sane quaeritur, utrum 'Clarii' geminandum sit 'i'. et sciendum aliter non procedere: nam 'cla' brevis invenitur, ut Statius "nec Clarias hac luce fores Didymaeaque quisquam". per laurus autem oraculum intellegimus. qui sidera sentis qui es peritus astrologiae. Ad v. 361 Et volucrum lingvas qui es augur oscinum. et praepetis omina pinnae praepetes sunt quae secundo auspicio ante eum volant qui auspicatur. aves autem aut oscines sunt, aut praepetes: oscines quae ore futura praedicunt, praepetes quae volatu augurium significant, cum sunt prospera. sed praepetes aut superiora tenent, et praepetes vocantur: aut inferiora, et dicuntur inferae; praepetes autem ideo, quia omnes aves priora petunt volantes. Ad v. 362 Fare age hortantis est 'age', id est dic celeriter. et est ordo 'Troiugena, fare age, quae prima pericula vito, quidve sequens tantos possim superare labores'. cetera per parenthesin dicta sunt. namque omnem cursum hypallage est: nam non omnem cursum prospera dixit religio, sed omnis religio dixit prosperum cursum. Ad v. 363 Cuncti divi quia quicquid audivit a diversis ad Iovem recurrit, ut diximus supra "quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo praedixit". numine autem oraculo significat. Ad v. 364 Repostas πάθος pro 'repositas', id est longe positas, remotas. Ad v. 365 Novum magnum, more suo. Ad v. 366 Prodigium canit prodigium, portentum et monstrum modico fine discernuntur, sed confuse pro se plerumque ponuntur. Varro sane haec ita definit: "ostentum, quod aliquid hominibus ostendit; portentum, quod aliquid futurum portendit; prodigium, quod porro dirigit; miraculum, quod mirum est; monstrum, quod monet". tristes iras deorum scilicet, propter iniurias suas. Ad v. 367 Obscenamque famem aut quae homines etiam ad obscena conpellit, ut "malesuada Fames": aut certe, quam obscena avis praedixerat. quae prima pericvla vito? quidve sequens tantos possim superare labores duo petit: quemadmodum aut periculis careat, aut quibus consiliis par esse et laboribus possit. et totum hoc per interrogationem legendum est. ‹quidve]2 sequens quid observans. Ad v. 368 Tantos quantos harpyia praedixerat. Ad v. 369 De more scilicet sacrificantum. Ad v. 370 Exorat pacem divum aut de sacrificantum more requirit, utrum tempus consulendi esset; nam et hoc vehementer quaeritur, ut in sexto "cum virgo poscere fata tempus ait"; aut certe, quod et melius est, de sacrificantum more ante nefas expiat ab harpyia praedictum, et sic venit ad vaticinationem. ut autem hic expiatam famem intellegamus sequens efficit locus, ut "aderitque vocatus Apollo", cum constet, nisi in hoc intellexeris loco, famis causa nusquam invocatum esse Apollinis numen. dubitationem autem in hoc loco 'exorat' facit; nam 'orare' est petere, 'exorare' impetrare: ergo impetrat pacem aut ad inquirendum tempus, aut ad mitigandum famis periculum. vittasque resolvit in ratione sacrorum par est et animae et corporis causa: nam plerumque quae non possunt circa animam fieri fiunt circa corpus, ut solvere vel ligare, quo possit anima, quod per se non potest, ex cognatione sentire. inde est "unum exuta pedem vinclis in veste recincta". bene ergo Helenus cuncta corporis solvit, ne qua parte animo religato ad numen accedat. Ad v. 371 sacrati capitis diis et vaticinationibus dicati. Ad v. 372 multo numine multa veneratione numinis. suspensum si 'suspensus', ipse numinis plenus; si 'suspensum', me sollicitum et attentum. Ad v. 373 Deinde canit post peracta sollemnia. Ad v. 374 Nate dea ordo est 'nate dea pauca tibi expediam dictis; prohibent nam cetera parcae scire Helenum, farique vetat Saturnia Iuno': omnia, inquit, vates novit, sed non omnia permittitur dicere, fatis prohibentibus; etiam ex his quae novi, multa me vetat dicere Iuno Saturnia. maioribus caelestibus, propter sideris cursum, cuius fuit explanatio per Creusam. maioribus avspiciis] [ergo] maiora sunt, quibus praeter tripudium auspicari ius est neque precatio adhibetur, sicut hoc loco nullum deum precatur Aeneas. aut in his versibus 'nam te maioribus ire per altum auspiciis' et reliqua 'auspiciis', quia auspicia maiora, aut maioribus dicuntur, quibus augurium avium aliarumque rerum eripitur, ut puta, si parra vel picus auspicium dederit, et deinde contrarium aquila dederit, auspicium aquilae praevalet. ergo quia notum est esse apud augures auspiciorum gradus plures, et augur loquitur auguriorum perito, ideo 'maioribus auspiciis' dixit. auspicium autem est volatus avium, qui indicat agendum vel omittendum esse quod quis coeperit; dictum ab ave inspicienda quasi avispicium. per altum per limitem fortunae superioris. Ad v. 376 sortitur] id est sorte decernit vel sortitione distribuit. sortitur disponit, ordinat. et bene adlusit quasi Apollinis sacerdos, cuius propriae sunt sortes. volvitque vices definitio fati secundum Tullium, qui ait "fatum est conexio rerum per aeternitatem se invicem tenens, quae suo ordine et lege variatur ita tamen, ut ipsa varietas habeat aeternitatem". et hic 'vices' vicissitudines, alibi pericula, ut "vitavisse vices Danaum". Ad v. 377 Pauca tibi e multis duo se dicit esse dicturum, quemadmodum possit tute navigare, et quibus signis Italiae regna cognoscat. hospita aequora vicina; nihil enim nobis hospitio esse vicinius constat. Ad v. 378 avsonio portu ut in Ausonia, quasi in portu et in litore, conquiescat. Ad v. 379 Prohibent nam cetera scire hic distinguendum; et est sensus 'cetera te scire non sinunt fata, Helenum vero Iuno prohibet dicere etiam ea quae audire poteras', et vacat 'que', ut solet frequenter. male autem sentiunt qui distingunt 'scire Helenum', cum legerimus in Lucano "venit aetas omnis in unam congeriem miserumque premunt tot saecula pectus" (5.177), item alibi "nec tantum prodere vati quantum scire licet" (5.176). et adeo repletus numine novit omnia sacerdos, ut refrenetur ad certa dicenda: nam dicendo 'Helenum farique vetat Saturnia Iuno' ostendit praemissum ad Aeneam pertinere; aliter suum non interponeret nomen. prohibet autem scire mortem patris ad augendum inopinatum dolorem; tempestatem ab Aeolo inmissam; amorem Didonis, in quo et gaudium quidem est, sed quod inprovisum vile creditur. et si sciret Aeneas, se de Africa exiturum, non facile Didonis consentiret amoribus. novimus autem hoc Iunonem agere, ut, si possit fieri, "regnum Italiae Libycas averteret oras". inopinatum vero dolorem etiam Aeneas conqueritur, ut "nec vates Helenus, cum multa horrenda moneret, hos mihi praedixit luctus". Ad v. 382 Ignare pro 'ignarus', casus pro casu: dicit autem ignarum fati. Persius "censoremve tuum, vel quod trabeate salutas". Ad v. 383 Longa procul non situ, quam paene videt: sed necessitate fatali. significat autem difficilem circuitum. via invia Aeneae scilicet. Ad v. 384 Trinacria quae Latine Triquetra dicitur, quam multi Trinacriam dicunt, sub hac differentia, ut quotienscumque Sicilia significatur, Trinacria totum per 'r' dicatur, quotiens Sicula, per unam 'r' ut "Trinacia cernitur Aetna". lentandus aut lente tibi navigandum est; nam totam Siciliam circumiit: aut 'lentandus tibi remus est', id est flectendus: unde 'lentum vimen' dicimus, id est flexile. et quidam 'lentandus' nove verbum fictum putant, sed in annalibus legitur "confricati oleo lentati, paratique ad arma", a verbo 'lentor'. Ad v. 386 Infernique lacus Lucrinum et Avernum dicit, inter quos est spelunca, per quam ad inferos descendebatur; unde eos dixit infernos. aeaeaeque insula circae qui nunc Circeius mons a Circe dicitur, aliquando, ut Varro dicit, insula fuit, nondum siccatis paludibus, quae eam dividebant a continenti. 'Aeaea' autem dicta ab aspernantium voce, propter celebratas illic corporum mutationes: unde est "inaccessos ubi Solis filia lucos". 'Aeaeae' autem tres sunt diphthongi: nam genetivus est ab Aeaea. quidam pro eoa, id est orientalis, quia Solis filia traditur, accipiunt. alii non Circe Aeaea, sed insula quae et Aeaea. Ad v. 387 Quam tuta possis urbem componere terra ante cuncta lustrabis, quam possis urbem tuta terra componere. 'tuta' autem propter Thraciae et Cretae discrimina. Ad v. 388 Signa tibi dicam deest 'ergo'. et notandum quia non eo ordine, quo promiserat, dicit; ante enim dicit de civitate condenda, sic de tuta navigatione. Ad v. 389 Secreti ad fluminis Tiberini. litoreis litus dicitur quicquid iuxta aquam est: unde nunc ripam fluminis litus vocavit. Ad v. 390 Sus naturaliter longa est, licet in genetivo corripiatur, ut 'bos' 'pes' 'res' 'spes'. de hac autem sue alii dicunt secundum Vergilium quod in Italia inventa sit, alii, quod secum eam more navigantum Troiani portaverint et oraculo cognoverint ibi esse condendam civitatem, ubi sus illa post fugam fuisset inventa. dicitur ergo in Campaniam fugisse et inventa in Laurolavinio: a qua Ascanius post Albae nomen inposuit. Ad v. 391 Triginta capitum fetus enixa prodigiale est hoc, quo significatur triginta annis regnaturus Ascanius. Ad v. 392 albi circum ubera nati Varro dicit etiam hoc signi fuisse, quod, cum etiam alterius coloris porci in fetu huius porcae fuerint, albi tantummodo circa ubera sint reperti. Ad v. 393 is locus urbis erit id est in ipsa regione: nam et Lavinium et Alba longe a litore sunt. requies errorum scilicet: alioquin bello conflictatus est. Ad v. 394 horresce pro 'horrueris', vel pro 'horrescas', id est timeas. Ad v. 395 Viam id est rationem: et non dicit, quia etiam profutura est fames, ut "haec erat illa fames: haec nos suprema manebat exitiis positura modum". aderitque vocatus apollo nunc 'vocatus', quia, ut supra diximus, expiatorium fecit sacrificium. Ad v. 396 Has autem terras quasi ostendentis est: nec enim Calabria ab Epiro longo distat spatio. Ad v. 397 Nostri aequoris Epirotici, quo Calabriae litus adluitur. Ad v. 398 malis grais aut a persona Aeneae epitheton est, aut ad discretionem malorum et bonorum. a multis sane amphibolia putatur; potest enim aut catholicon esse epitheton Grais, vel eis habitantibus Grais, qui mali sunt, ut est "illud saepe malae legere novercae". Ad v. 399 Hic et narycii posverunt moenia locri Locri socii Aiacis Oilei fuerunt, Epizephyrii et Ozolae. sed post tempestatem montis Capherei Epizephyrii tenuerunt Bruttios: et hos nunc dicit: Ozolae vero tenuerunt Pentapolim; inde est "Lybicone habitantes litore Locros". quin etiam de Ozolis legitur, quod delati Tinneiam ulterius accesserint et civitatem condiderint, quae nunc Vzalis dicitur. Narycii autem a loco dicti sunt provinciae suae, Ozolae a putore paludis vicinae. alii Narycios Opuntios, eosdem et Epicnemidios dicunt; namque prius Naryx, Opus postea dicta, eadem autem et Epicnemidia vocatur; est enim Cnemis promontorium, in quo Opuntii Locri positi sunt, a quibus originem trahunt qui in Italia sunt, et appellantur Epizephyrii, quod Zephyrium promontorium vocatur a Graecis, in quo sunt conditi Locri qui in Graecia sunt. hi vero qui iuxta Delphos colunt Ozolae nuncupantur, sive a foetore draconis, quem Apollo interemit, seu quod uxores eorum Veneris ira viris suis fuerint foeditate taetri odoris invisae; qui autem Libyam delati sunt Nasamones appellantur, ut Cornelius Tacitus refert, oriundi a Naryciis, quod ibi invenies ubi ait "Lybicone habitantes litore Locros". Ad v. 400 Sallentinos obsedit milite campos Sallentinum promunctorium Italiae est inter Calabriam et Bruttios: nam ut ait Sallustius "omnis Italia coacta in angustias finditur in duo promunctoria, Bruttium et Sallentinum". Ad v. 401 Lyctius idomeneus a Lycto, Cretae civitate, unde propter supra dictam pulsus est causam. ad Italiam venisse ac post dicitur in Asiam profectus decessisse. alii hunc regressum consedisse apud Apollinem Clarium tradunt. ducis meliboei philoctetae a Meliboea, civitate Thessaliae, de qua fuit. 'Meliboei' ergo dixit pro 'Meliboeensis'. Ad v. 402 Subnixa petilia muro civitas cincta muro modico, ut "crinemque madentem subnixus rapto potitur". 'Petilia' dicta vel ἀπὸ τοῦ πέτασθαι , id est volare, quod captato augurio est condita, vel quod post relictum Ilium, quo ducebatur a Graecis, eam petivit civitatem. 'Petilia' sane numeri est singularis. multi ita intellegunt, non 'Philoctetae Petilia', sed 'Philoctetae muro'; nam ait Cato, a Philocteta, condita iam pridem civitate, murum tantum factum. alii 'subnixam' ideo accipiunt, quia inposita est excelso muro, ut Coelius historicus ait. Philoctetes autem fuit Poeantis filius, Herculis comes, quem Hercules, cum hominem in Oeta monte deponeret, petiit, ne alicui sui corporis reliquias indicaret. de qua re eum iurare conpulit, et ei pro munere dedit sagittas hydrae felle tinctas. postea Troiano bello responsum est, sagittis Herculis opus esse ad Troiae expugnationem. inventus itaque Philoctetes cum negaret primo se scire ubi esset Hercules, tandem confessus est mortuum esse. inde cum acriter ad indicandum sepulcrum eius cogeretur, pede locum percussit, cum nollet dicere. postea pergens ad bellum cum exerceretur sagittis, unius casu vulneratus est pedem, quo percusserat tumulum. ergo cum putorem insanabilis vulneris Graeci ferre non possent, diu quidem eum pro oraculi necessitate ductum tandem apud Lemnum sublatis reliquerunt sagittis. hic postea horrore sui vulneris ad patriam redire neglexit, sed sibi parvam Petiliam in Calabriae partibus fecit. alii eum adductum a Graecis ad Troiam ad occidendum sagittis Paridem dicunt, quia etiam Paridis mors inter fatalia dicitur fuisse Troiana. Ad v. 403 transmissae quidam 'transmissae' legunt, ut sit praepositio; trans autem adverbium, †ut sit 'transtulit'. Ad v. 404 in litore in Italia scilicet. Ad v. 405 Purpureo velare comas subaudis 'cura' aut 'memento': aut certe, quod est melius, 'velare' imperativus sit, non infinitivus. Ad v. 406 honore sacrificio. hostilis facies occvrrat quidam Ulixen dicunt, alii Diomeden. Ad v. 407 Et omina turbet sacrificii ordinem rumpat, quod est piaculum. significat autem ut dictum est Diomeden, qui cum multis casibus adfligeretur, Palladium, quod apud ipsum erat, Troianis oraculo iussus est reddere. quod cum vellet implere, Aeneam invenit sacrificantem: qui, ut supra diximus, sacrificii ordinem non rupit, et Palladium Nautes accepit: unde Nautiorum familia Minervae sacra servabat. sane sciendum sacrificantes diis omnibus caput velare consuetos ob hoc, ne se inter religionem aliquid vagis offerret obtutibus, excepto tantum Saturno, ne numinis imitatio esse videretur. et Herculi in templo suo, quia et ipse capite operto est, vel quia haec arae ante adventum Aeneae a Iano vel Evandro consecratae sint. sane quidam dicunt absurde, ab Heleno Diomeden suppressum; sed intellegendum est de industria factum, ne terror iniceretur Aeneae. Ad v. 409 Hac casti pii, ut "nulli fas casto sceleratum insistere limen". in religione in observatione perpetua. nepotes appellando 'nepotes' gradus futurae cognationis ostendit. Ad v. 410 ast ubi pro postquam; et est temporis adverbium. digressum a litore Calabriae. Ad v. 411 Angusti rarescent clavstra pelori ideo quia a continenti, id est a columna usque ad Pharon tribus milibus distat. 'rarescent' autem ideo, quia venientibus de Ionio propter curvaturam litorum clausae videntur angustiae, quae paulatim propinquantibus aperiri videntur. pelori promunctorium Siciliae est secundum Sallustium, dictum a gubernatore Hannibalis illic sepulto, qui fuerat occisus per regis ignorantiam, cum se eius dolo propter angustias freti crederet esse deceptum, veniens de Petilia: quamquam legerimus, etiam ante Pelorum dictum. Ad v. 412 Laeva tibi tellus venientis personam respexit: nam de Ionio navigantes si fretum petant, dextrum teneant litus necesse est; sin alias, sinistrum. Ad v. 413 Aequora circvitu totam enim transiturus est Siciliam. Ad v. 414 Haec loca ut etiam Sallustius dicit "Italiae Siciliam coniunctam constat fuisse: sed medium spatium aut per humilitatem obrutum est, aut per angustiam scissum. ut autem curvum sit, facit natura mollioris Italiae, in quam asperitas et altitudo Siciliae aestum relidit". quondam tria tenet tempora, sicut 'olim': praesentis, ut "quondam etiam victis redit in praecordia virtus"; praeteritum, ut "quondam Cretae fertur labyrinthus in altae"; futurum "nec Romula quondam ullo se tantum tellus iactabit alumno". Ad v. 415 tantum aevi longinqua et reliqua. parenthesis: nam ordo est 'haec loca vi quondam dissiluisse ferunt'. aevi longinqua pro longi. 'aevum' pro tempore posuit, ut "aevoque sequenti". alibi pro annis, ut "vos o quibus integer aevi sanguis ait". Ad v. 416 Dissilvisse ferunt hinc apparet bene dictum "unctos saluere per utres". nam ut 'dissilui', sic 'salui' facit. Cicero "cum hic de raeda reiecta paenula desiluisset". est enim positio 'salio salis salui', item in conpositione 'dissilio dissilui'. cum protinus continuo: et modo adverbium loci est, alibi temporis est, ut "protinus aerias Phaeacum abscondimus arces". Ad v. 417 Foret ab infinito est: sed modo praeteritum significat tempus, quod rarum est; saepius enim futurum significat. venit medio in medium, ut "it clamor caelo". Ad v. 418 Hesperium siculo latus abscidit hypallage est: nam minora a maioribus segregantur, sed contra dixit. abscidit propter metrum 'ci' corripuit per poeticum morem. Ad v. 419 Interlvit interlabitur, pontus scilicet. aestu aestum poetae maris angustias artati ideo appellant, quod ibi commotione reciproci cursus mare videatur aestuare. Ad v. 420 Dextrum scylla latus laevum inplacata charybdis de Ionio venientibus. Scylla enim in Italia est, Charybdis in Sicilia. Scylla autem ipsa Phorci et Creteidos nymphae filia fuit. hanc amabat Glaucus, quem Circe diligebat; et quoniam pronior in Scyllam fuerat, irata Circe fontem, in quo illa consueverat corpus abluere, infecit venenis: in quem illa cum descendisset, pube tenus in varias mutata est formas. horrens itaque suam deformitatem se praecipitavit in maria. alii a Glauco, cum sperneretur a Scylla, rogatam Circen et iam ita, ut legatur, mutatam dicunt. alii a Neptuno amatam, cum illa Glaucum amaret, rivalitatis dolore in hoc monstrum mutatam. Homerus hanc dicit inmortale monstrum fuisse. Sallustius saxum esse dicit simile formae celebratae procul visentibus. canes vero et lupi ob hoc ex ea nati esse finguntur, quia ipsa loca plena sunt monstris marinis, et saxorum asperitas illic imitatur latratus canum. sane alia Scylla fuit, de qua in bucolicis plenius dictum est. [legimus etiam "nunc nemora ingenti vento, nunc litora plangunt". si ergo 'plangunt' dicimus, et 'latrant' non incongrue posuit.] Charybdis autem in Siciliae parte posita femina fuit voracissima, ex Neptuno et Terra genita, quae, quia boves Herculis rapuit, fulminata a Iove est et in maria praecipitata: unde naturam pristinam servat; nam sorbet universa quae prehendit et secundum Sallustium ea circa Tauromenitanum egerit litus. de hac Cicero in Philippicis ait "Charybdis: quae si fuit, animal fuit unum". Ad v. 421 Obsidet ad transeuntium insidias. barathri barathrum est inmensae altitudinis nomen: unde sequitur 'sorbet in abruptum': quod Graece βάραθρον dicitur. ter gurgite vasto aut 'ter' pro 'saepe' posuit, finitum pro infinito, aut ter uno die. Ad v. 423 alternos singulos, non omnes simul, ut "vix hostem alterni si congrediamur habemus"; aut 'alternos' vicissim, quia accipit, ut vomat, rursus vomit, ut accipiat. Ad v. 424 Cohibet spelunca hypallage est in sensu; nam ipsa se tenet intra speluncam secundum fabulam. Ad v. 425 trahentem Sallustius "quo forte inlata naufragia sorbens gurgitibus occultis milia sexaginta Tauromenitana ad litora trahit". ergo et 'sorbet' et 'trahit' de Sallustio. Ad v. 426 Prima nominativus est pluralis a neutro. et est Graeca figura, τὰ πρῶτα ἄνθρωπος . Ad v. 427 Pube tenus 'tenus' praepositio ablativa quidem est, sed figurate etiam genetivo cohaeret, ut "et crurum tenus a mento palearia pendent". sane gaudet postpositione. pistrix si navem intellegas, haec pistris huius pistris facit; si de belua, haec pistrix, huius pistricis facit. Ad v. 428 Commissa luporum coniuncta et coagmentata: ipsa scilicet, ut "portam quae ducis imperio commissa recludunt". et figurate locutus est, ut "oculos suffusa". est autem haec elocutio: postrema, id est τὰ ἔσχατα , commissa erat luporum utero caudas delphinum, id est commissas habebat. et quidam volunt 'commissa' dici quae diversa iunguntur. Ad v. 429 praestat melius est. Ad v. 430 Cessantem inmorantem, quod sequentia indicant 'longos et circumflectere cursus'. Terentius "si absis uspiam, aut ibi si cesses", sed alibi "quid illic natus cessat cum Syro". Ad v. 431 informem hic 'quae confusae sit formae', alibi deformem "nec sum adeo informis", alibi monstrum "informe ingens", quod humanam excedat formam. Ad v. 432 caeruleis canibus variavit nunc 'canes' dicendo, cum supra dixerit 'lupos'. Ad v. 433 Praeterea hinc ostenditur cuncta scire Helenum et iam infensam Iunonem, sed prohiberi dicere, ut diximus supra. heleno prudentia in homine enim prudentia est, in vatibus fides. Ad v. 434 Veris implet oraculis, ut Lucanus "atque hominem toto sibi cedere iussit pectore" (5.168). Ad v. 437 Ivnonis magnae id est supernae; nam legimus "Iunoni infernae dictus sacer". Ad v. 438 Prece numen adora ivnoni cane vota libens his enim Iuno praecipue delectatur, id est hymnis et prece. cane [autem] de historia est; nam et bello Punico matrimi et patrimi cantaverunt Iunoni. et bene tria posuit quae ad religionem pertinent: precare, vove, solve. dominam hic abusive dominam Iunonem appellavit, cum proprium hoc nomen matris deum sit. Ad v. 439 Victor propositi tui effector, "ut illi victor ego, et Tyrio" et reliqua. Ad v. 441 Cymaeam urbem sicut "Buthroti arcem", "fontem Timavi". Euboea insula est, de cuius civitate Chalcide profecti sunt ad novas sedes quaerendas, et haud longe a Bais, qui locus a socio Ulixis Baio illic sepulto nomen accepit, invenerunt vacuum litus, ubi visa muliere gravida civitatem condiderunt: quae res fecundam ostendebat fore rem publicam: et eam Cumas vocaverunt, sive ab ἐγκύῳ , id est praegnante, sive ἀπὸ τῶν κυμάτων , id est undis; nam κύματα dicuntur. ' υ ' autem Latini in 'u' vertunt, ut 'Byrria' 'Burria'. Ad v. 442 Divinosque lacus consecratos, Avernum et Lucrinum. 'Avernus' autem in plurali numero 'Averna' facit, ut 'tartarus' 'tartara': unde est 'Averna sonantia silvis'. sane hic lacus ante silvarum densitate sic ambiebatur, ut exhalans inde per angustias aquae sulpureae odor gravissimus supervolantes aves necaret: unde et Avernus dictus est, quasi ἄορνος . quam rem Augustus Caesar intellegens, deiectis silvis ex pestilentibus amoena reddidit loca. Ad v. 443 Insanam vatem alii magnam dicunt, sed melius deo plenam et vaticinatricem intellegimus. insanam vatem] quia duo genera vaticinandi sunt, aut simplex, ut Heleni, aut per furorem, ut Sibyllae. vatem] [quia] vates a vi mentis appellatos, Varro auctor est. sub ima in ima, ut "namque sub ingenti lustrat dum singula templo". Ad v. 444 Fata canit foliisque notas et nomina mandat tribus modis futura praedicit: aut voce, aut scripto, aut signis, id est quibusdam notis, ut in obelisco Romae videmus: vel, ut alii dicunt, notis litterarum, ut per unam litteram significet aliquid. in foliis autem palmarum sibyllam scribere solere testatur Varro. foliis palmae. notas litteras. nomina verba. Ad v. 445 Carmina virgo quia eius responsa versibus scribebantur. 'virgo' vero Phemonoe dicta est: nam sibylla appellativum est nomen, adeo ut Varro quot sibyllae fuerint scripserit. sibylla autem dicitur omnis puella, cuius pectus numen recipit: nam Aeolii σιοὺς dicunt deos, βουλὴ autem est sententia: ergo sibyllas quasi σιοῦ βουλὰς dixerunt. inde est "magnam cui mentem animumque Delius inspirat vates". sane sciendum omnia responsa sibyllae plus minusve centum contineri sermonibus: unde Vergilius ait "quo lati ducunt aditus centum, ostia centum, unde ruunt totidem voces, responsa sibyllae". Ad v. 446 Digerit ordinat, disponit. in numerum in ordinem, ut continuatio carminum fiat, unde est "numeros memini si verba tenerem". seclusa pro 'inclusa': praepositio pro praepositione. Ad v. 448 Verso cardine aperta ianua, per periphrasin. Ad v. 449 Turbavit ianva frondes non ianua, sed ventus, qui per ianuam ingreditur. Ad v. 450 numquam pro 'non'. Ad v. 451 situs positiones et ordines. alibi 'situ' vetustate, ut "en ego victa situ". alibi squalore "per loca senta situ". Ad v. 452 Inconsulti inscii rerum, ignari, sine consilio. et consultus est qui consulitur, inconsultus qui non accipit consilium. inconsulti] sine responso, quibus consultum non esset, ut inconsultos incautos dicimus, qui sine consilio aliquid adgrediuntur. Ad v. 453 nequa morae 'nequa' pro 'non' aut 'nulla', hoc est nullum damnum te ex mora fecisse credideris. Ad v. 455 ‹vi› vela vocet valde vocet. Ad v. 456 oracula fata, responsa. Ad v. 457 ipsa canat ne te mittat ad ea quae in foliis notat. volens quae velle habet: nam 'volitura', aut propter asperitatem sermonis noluit dicere: aut 'volens', quia cogi non potest si nolit: ‹aut]2 ut in sacrificiis 'uti volens propitiusque'. Ad v. 458 illa tibi Italiae populos et cetera. bene haec ad sibyllam distulit, quia ipse de cursu tantum interrogatus est. et quia 'bella' terribile nomen intulerat, statim evadendi spem adiecit 'et quo quemque modo fugiasque ferasque laborem'. Ad v. 460 venerata quam tu veneratus sis, vel venerata pro te deos, id est rogatis pro te diis. Ad v. 461 Haec sunt quae nostra liceat te voce moneri bene cum praescriptione, ne falsidicus vel minus peritus postea putaretur sacerdos. Ad v. 463 effatus amico est poeta divinus peritiam suam inventa occasione semper ostendit; 'effatus' ergo verbo augurali usus est, quia scit loca sacra, id est ab auguribus inaugurata 'effata' dici: ergo religioso verbo voluit uti, qui potuit dicere 'quae postquam vates sic ore est fatus amico'. 'effatio' dicta est pro locutione, quod ubi quid loquimur 'famur'. Ad v. 464 auro gravia utrum aurea, an quibus non totis aureis addito auro pondus accesserit? et gravia 'a' finalitatis ratione producitur, sed satis aspere: nam in nullam desinit consonantem, ut "omnia vincit Amor, et nos cedamus Amori", item "at tibi Thymbre caput Euandrius abstulit ensis". elephanto pro ebore posuit: Graece dixit. Ad v. 465 Stipat denset: unde stipatores dicuntur qui in navibus conponunt, a stipa. Ad v. 466 Dodonaeos id est Epiroticos, a civitate Epiri Dodona. laudavit a regione, ut vasa Corinthia. quidam dicunt ita: ubi aes optime fusum, sicut et apud Corinthum: vel 'Dodonaeos' quales sunt in templo Dodonaei Iovis. haec autem regio in finibus Aetolorum est, ubi Iovi et Veneri templum a veteribus fuerat consecratum. circa hoc templum quercus inmanis fuisse dicitur, ex cuius radicibus fons manabat, qui suo murmure instinctu deorum diversis oracula reddebat: quae murmura anus Pelias nomine interpretata hominibus disserebat. sed cum hic ordo oraculorum per multa tempora stetisset, ab Arce latrone Illyrio excidi quercus praecepta est; unde factum est, ut postea fatidica murmura cessarent. narratur et aliter fabula: Iuppiter quondam Hebae filiae tribuit duas columbas humanam vocem edentes, quarum altera provolavit in Dodonae glandiferam silvam Epiri ibique consedit in arbore altissima praecepitque ei qui tum eam succidebat, ut ab sacrata quercu ferrum sacrilegum submoveret. ibi oraculum Iovis constitutum est, in quo sunt vasa aenea, quae uno tactu universa solebant sonare. altera autem columba pervenit in Libyam et ibi consedit super caput arietis praecepitque ut Iovis Ammonis oraculum constitueretur. lebetas ollas aereas. Graece dixit; zemas enim vulgare est, non Latinum. Ad v. 467 Hamis auroque hamis aureis, ἓν διὰ δυοῖν . 'hamis' autem catenis vel circulis significat. trilicem trino nexu intextam. Ad v. 468 Conum insignis galeae a parte totum; nam conus est curvatura, quae in galea prominet, super quam cristae sunt. coni tamen appellationem sciendum a Graeco tractam. cristasque comantes proprie. sicut dictum est Graecorum sic erant, ut "deinde comantem Androgei galeam". et est participium 'comantes' nothum; non enim est verbum 'como'. Ad v. 469 Sva dona parenti id est Anchisae. 'sua' autem congrua meritis, apta aetati. Ad v. 470 duces equorum scilicet, quos vulgo agasones vocamus, ut "effunditque ducem". alii duces itinerum accipiunt. Ad v. 471 Remigium supplet bene verbo militiae usus est, ut supplementum diceret; nam multos in Creta perdiderat. Ad v. 472 Velis aptare ivbebat subaudis 'socios' a superioribus. et bene servat τὸ πρέπον , ut ubique Anchisen inducat iubentem navigationem, ut "et pater Anchises dare fatis vela iubebat". Ad v. 473 Ferenti pro secundo, [sed] vel flanti, vel cum flare coepisset. Ad v. 475 Anchisa bene, cum Veneri libidinem non obicit, dicendo coniugium maiorem honorem Anchisae tribuit. 'Anchisa' autem vocativus hic non est Latinus, nam brevis esset 'a', ut 'o Catilina': Graecus est ergo, de quo valde apud †eos quaeritur quemadmodum exeat ab his nominibus, quae in 'es' mittunt nominativum. nam 'Tydides' 'Tydide' facit, ut "Danaum fortissime gentis Tydide". 'Atrides', cum sit simile, 'Atrida' facit, ut Horatius "ne quis humasse velit Aiacem, Atrida, vetas cur?" tale est ergo et 'Anchisa'. sane apud Latinos horum nominum causa manifesta est: nam nominativum ipsum in 'a' mutant et recipiunt Latinam declinationem, ut 'Atrides' 'Atrida', 'Scythes' 'Scytha'. dignate digne habite, digne iudicate. nam modo non agentis habet, sed patientis imaginem; illud est in primo "haud equidem tali me dignor honore". Ad v. 476 Cura deum id est amor, ut alibi "Veneris iustissima cura". bis pergameis erepte rvinis probavit curam deorum. et sciendum, rhetorica esse argumenta, quae a contrariis laudant. quod enim supra Anchises infelicitatis putavit, ut "satis una superque vidimus excidia", hoc iste argumento convertit in laudem. 'bis' autem propter Herculem et Graecos, qui expugnavere Troianos. Ad v. 477 Ecce tibi aut vacat 'tibi', ut in Tullio "qui mihi accubantes in conviviis": aut certe altius dictum est 'tibi', ac si diceret: qui Italiae hanc tantum visurus es partem, non etiam eam quam Aeneae fata promittunt. aut certe 'tibi' id est quod ad te attinet; nam ita veteres ponebant, ut Terentius in adelphis "en tibi autem: quid est? lupus in fabula". et cur haec Aeneae non dicit? aut sufficere putat quae illi vaticinatus est, ut retineat illa, aut ambobus dicit ad unum loquendo. avsoniae Italiae, a rege Ausone. arripe invade: illic enim est sacrificaturus. Ad v. 478 Et tamen ἀνακόλουθον est; non enim praemisit 'quamquam vicina sit'. praeterlabare necesse est praeternaviges. et bene positum 'necesse est', ne fatigato longae navigationis denuntiatio dura videretur. Ad v. 479 Pandit apollo Laurolavinatem agrum significat, ad quem venturus est. Ad v. 480 Vade ait bis haec est in Vergilio iteratio, ut hoc loco: nam cum supra 'compellat' dixerit, intulit modo 'ait'. item in quinto cum praemiserit "fidam sic fatur ad aurem", subiecit rursus "et sese ostendat in armis, dic ait". o felix nati pietate latenter ostendit mortem futuram: non enim ait felicem vitae longinquitate vel adventu ad Italiam, sed tantum 'nati pietate', quasi qui poterit exsequiarum munus implere. Ad v. 481 Provehor sermone progredior, ut ostendunt sequentia. demoror avstros id est vos demoror quo minus ventis utamini. Ad v. 482 Supremo ultimo: postquam eorum desperabat aspectum. Ad v. 483 Picturatas participium sine verbi origine, vel a feminino genere derivatum, pro 'pictas', id est pictura decoratas. avri subtemine id est filo quod intra stamen currit, quod Persius tramam dixit "mihi trama figurae sit reliqua: ast illi tremat omento popa venter?" nam male quidam 'subtemen' stamen accipiunt, cum stamen de auro esse non possit. Ad v. 484 Phrygiam chlamydem aut acu pictam: huius enim artis peritos Phrygiones dicimus secundum Plautum; in Phrygia enim inventa est haec ars: aut ob hoc addidit 'Phrygiam', quasi per quam patriae memoria retineretur. nec cedit honori id est tanta dat munera, quanta merebatur Ascanius: hoc enim est 'honori non cedere', parem esse meritis accipientis. Scaurus vero 'honore' legit et intellegit: honore non cedit Heleno, qui patri eius vel avo donaverat multa. Ad v. 485 Textilibus sibi congruis: quid enim magis conveniebat donare mulierem? Ad v. 486 Accipe et haec aut intellegimus ante a se aliqua fuisse donata: aut certe secundum ius locutus est; omnia enim quae vel avus vel pater acceperat, ad Ascanium hereditatis iure deveniunt. an 'et haec' praeter illa quae Helenus tibi dedit? monumenta memoria. 'monumenta' autem a mentis admonitione sunt dicta. Ad v. 487 Longum amorem et de praeterito et de futuro, ut agnoscas, quantum te vel amaverim vel amatura sim. potest et pro 'diu' accipi. Ad v. 488 Conivgis hectoreae dictum est hoc habita ratione personae, cum qua loquebatur, ac si diceret 'uxoris avunculi tui'. extrema tuorum vel quae Ilio extulit: vel sicut supra "digressu maesta supremo". Ad v. 489 Mei super astyanactis imago 'super' id est valde, vehementer, expresse, hoc est valde mihi es imago Astyanactis: quo sermone etiam Homerus in simili utitur significatione. super] [et] deest 'est', ut sit quae superest, id est restat, ut in octavo "neque enim fuga iam super ulla pericli est". fabula autem de Astyanacte ista est: superato Ilio cum Graeci ad patriam redituri contrariis flatibus prohiberentur, Calchas cecinit deiciendum ex muris Astyanacta Hectoris et Andromachae filium, eo quod si adolevisset fortior patre futurus, vindicaturus esset eius interitum. hunc Ulixes occultatum a matre cum invenisset, praecipitavit e muro, et ita Graeci Troia profecti sunt. Ad v. 491 Pubesceret ut etiam in secundo diximus, prooeconomia est, ut verisimile sit Ascanium in nono potuisse iam bella tractare. Ad v. 492 digrediens pro 'cum digrederer', participium pro verbo modi coniunctivi. Ad v. 493 Vivite felices 'vivite' modo bene optantis est, non, ut in bucolicis, male dicentis, ut "vivite silvae", id est perite. simile est et 'valete', ut Terentius "valeant qui inter nos discidium volunt". sunt autem haec per contrarium inventa maledicta, ut sit quasi salva veneratio. illud quaeritur, utrum 'vive', an 'vivas', id est utrum per imperativum, an per optativum dicere debeamus? et constat dici melius per optativum: optari enim possunt, non imperari vel bona vel adversa. quod autem invenimus per imperativum, usurpatum est. fortuna peracta iam sva id est dura, propria Troianorum, ut "hac Troiana tenus fuerit Fortuna secuta". Ad v. 495 Parta pro 'parata'. arandum findendum, ut "longa sulcant vada salsa carina"; sulcus enim proprie aratri est. Ad v. 496 Cedentia retro ut "iam tandem Italiae fugientis prendimus oras". Ad v. 498 Fecere manus quod est dulcius. Ad v. 499 Quae fuerit minus obvia grais id est quae nullum patiatur excidium. alii 'fuerint' legunt et volunt esse maledictum in Graecos, ut ad auspicia referas: quod non procedit; nec enim de hoc agebatur. obvia autem obnoxia, inimica, contraria. Ad v. 500 Siquando thybrim fluvium: pro quo regem ipsum posuit Thybrim, qui in hunc cecidit fluvium et ei nomen dedit; nam antea Albula dicebatur, ut ostendit in octavo Vergilius. alii volunt non Thybrim cecidisse, sed Tiberinum, regem Albanorum, a quo Tiberis dictus est. ut autem Thybris dicatur, haec ratio est: quodam tempore Syracusani, victores Atheniensium, ceperunt Syracusis ingentem hostium multitudinem et eam caesis montibus fecerunt addere munimenta civitati. tunc auctis muris etiam fossa intrinsecus facta est, quae flumine admisso repleta munitiorem redderet civitatem. hanc igitur fossam, per hostium poenam et iniuriam factam, Thybrin vocaverunt ἀπὸ τῆς ὕβρεως . postea profecti Siculi ad Italiam eam tenuerunt partem, ubi nunc Roma est, usque ad Rutulos et Ardeam: unde est "fines super usque Sicanos": et Albulam fluvium ad imaginem fossae Syracusanae Thybrin vocaverunt, quasi ὕβριν , ut "effigiem Xanthi Troiamque videtis". circa Syracusas autem esse fossam Thybrin nomine Theocritus meminit. Ad v. 501 Gentique meae bene genti suae dicit, non sibi. scit enim, Ascanio regna deberi †yicta fatisque incensa. data moenia cernam cognatasque urbes olim quandoque. et per omnia 'cernam' subaudis. sensus autem talis est: si potuero ad Italiam pervenire et regna constituere et videre urbes et populos tibi cognatos; nam et Aeneas et Helenus a Dardano originem ducunt. ergo hoc dicit: quoniam et ab uno originem ducimus et iisdem casibus subiacuimus, Troiam utramque, id est quam et tu fecisti et ego facturus sum, iungamus et faciamus unam, sed 'animis', hoc est foedere et adfectione, quoniam re vera eas natura non sinit iungi. quamvis quidam dubitant, utrum genere, an loci proximitate propinquos dixerit. sane quoniam occurrebat humanae brevitas vitae, bene subiunxit 'maneat nostros ea cura nepotes'. distinguendum autem 'populosque propinquos Epiro'. et sequentibus ostendit quomodo 'Hesperia', id est, quibus populis auctor est Dardanus. hesperia autem Ἑσπερόθεν , nam Graece dixit, et est de loco adverbium 'Dardanus Ἑσπερόθεν '. figura enim non numquam pulchra est si elocutio inperfecta sit, ut Cicero in Verrinis "Quintum Verrem Romulia" non addidit 'tribu'. cognatas vero urbes quidam in honorem Augusti dictum accipiunt. is enim cum in Epiro Nicopolim conderet, cavit in foedere civitatis ipsius, ut cognati observarentur a Romanis. Ad v. 506 Provehimur pelago id est Buthrotio derelicto. vicina ceravnia ivxta Ceraunia sunt montes Epiri, a crebris fulminibus propter altitudinem nominati: unde Horatius expressius dixit "Acroceraunia" propter altitudinem et fulminum iactus. Ad v. 507 Cursusque brevissimus adeo ut medio noctis spatio transfretaverit. Ad v. 509 Optatae telluris quae a navigantibus semper optatur. alii 'optatae' electae vel expetitae accipiunt, ut "pars optare locum tecto". Ad v. 510 Sortiti remos quia remigium suppletum erat. et 'sortiti' per sortem divisi ad officia remigandi, qui esset proreta, quis pedem teneret. passim prout quis voluit. litore sicco ad discretionem illius, quod aqua adluitur. Ad v. 511 curamus id est reficimus. Ad v. 512 Horis acta per horas decurrens. subibat bene 'subibat'; post sextam enim horam descendit. Ad v. 514 Avribus aera captat naturale enim est, ut a qua parte flaturus est ventus, ad eam auris admota frigidior fiat. Ad v. 515 Sidera cuncta notat ideo 'cuncta', quia in prognosticis legitur non sufficere unum signum ad explorandam futuram serenitatem. 'notat' autem, ut Tullius "notat et designat oculis", id est diligenter intuetur. tacito caelo aut sereno, aut nocturno, per quod tacetur; aut ipse tacitus; aut certe ad homines rettulit: nam licet aeternus sit axium sonus, tamen a nobis non auditur. ergo quantum ad nos, tacitum dixit. labentia cursu scilicet mundi; neque enim ventis feruntur, sicut de planetis dicitur: ergo 'labentia' tamquam labentia, numquam enim loco moventur. Ad v. 516 Arcturum stella est post ursam in boote signo. pluvias hyadas id est pluviosas. Sallustius "consedit in valle virgulta nemorosaque" 'virgulta' pro virgultosa. quidam autem 'arcturum vel pluvias hyadas' accipiunt, quia non utraque uno tempore oriuntur: quod si ita est, erit 'que' pro 've'. triones id est septentriones duos, Cynosuram et Helicen. Varro autem ait boves triones dici. et haec signa etiam plaustra dicuntur, quae a bobus necessario trahi solent, ut Graeci ἄρκτον ἅμαξαν . Ad v. 517 Armatumque auro circumspicit oriona bene 'armatum auro', quia et balteus eius et gladius clarissimis fingitur stellis. sic Lucanus "ensiferi nimium fulget latus Orionis" (1.665). et sciendum non hoc eum intueri, ut cernat signa, quae omnibus patent, sed explorare stellarum vigorem, quo futura indicatur serenitas, ut in georgicis "nam neque tunc stellis acies obtusa videtur". [ipsum autem Orionem etiam tempestates significare, si fuerit obscurus, alibi ostendit "cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion".] si autem quaerebat quasi non orta, nequaquam procedit, cum etiam septentriones dixerit, qui semper videntur. circumspicit oriona aut quaerit cernere, aut diu contemplatur. Ad v. 518 Caelo constare sereno id est omnia videt habere caelum quae significent serenitatem. 'constare' autem suppetere, ut Iuvenalis "quis ferat uxorem, cui constant omnia?" Ad v. 519 Clarum signum faculam elevavit, ut "flammas cum regia puppis extulerat". castra movemus castra sunt, ubi miles steterit. modo tamen classem significat, quia et castra nautica dicuntur. dicta autem 'castra' quasi casta, vel quod illic castraretur libido: nam numquam his intererat mulier. Ad v. 520 Temptamusque viam id est naves producimus. pandimus alas contos intendimus: unde "mare velivolum". Sallustius "et parvis modo velorum alis remissis". Ad v. 522 Hvmilemque videmus Italiam aut naturam provinciae ostendit: quod verum est in illo transitu: ut Sallustius "Italiae plana ac mollia": aut rem physicam exprimit, quia omne quod continetur altius est ab eo quod continet: aut quia procul visentibus terra humilis semper videtur, ut Lucanus "et dubios cernit vanescere montes" (3.7). Ad v. 524 Italiam tautologia usus est ad exprimendum adfectum navigantum. conclamat valde aut saepius clamat. salutant quidam pro 'adorant' tradunt, ut 'deos salutare'. Ad v. 525 Corona indvit aut usque ad summum implevit, aut re vera coronavit. mero hic vino; alias 'merum' quod nihil admixtum habet. Ad v. 528 Di maris per quod navigo, terrae ad quam iturus sum. tempestatum ventorum, aurarum, temporum, serenitatis, ut "unde haec tam clara repente tempestas?" nam multa significat. Ad v. 529 vento septimus casus. spirate et ad ventum pertinet, et ad favorem, ut "adspirat primo Fortuna labori". Ad v. 530 Crebrescunt optatae avrae magnum hic Anchisae ostenditur meritum. patescit propinquantibus, ut "et angusti rarescent claustra Pelori". Ad v. 531 apparet in arce minervae hic dubium est, utrum 'Minervae templum', an 'in arce Minervae' debeamus accipere. sane Calabria ante Messapia vocata est. hoc autem templum Idomeneus condidisse dicitur, quod etiam castrum vocatur. Ad v. 533 evroo ab eo quod est 'Eurous fluctus' ablativum 'Euroo' per derivationem debemus accipere. in arcum in arcus similitudidem, ut "excisum Euboi+cae latus ingens rupis in antrum", in antri scilicet similitudinem. sic de ponto Sallustius, unde hic tulit colorem, "nam speciem efficit Scythici arcus". Ad v. 535 Ipse latet re vera procul intuentibus: unde est 'portusque patescit'. nam secundum Donatum 'late patet' non stat versus. Ad v. 536 turriti scopuli in modum, in similitudinem turrium, ut "hinc atque hinc vastae rupes geminique" et reliqua. refugitque ab litore templum aedificia vicina litoribus longe intuenti videntur in mari, quae accedentibus quasi recedere et retro se agere putantur: vel quia situm est in colle, qui sensim crescit a litore. ideo dixit 'refugit'. tale est "terraeque urbesque recedunt". Ad v. 537 Primum aut quale numquam ante viderat: aut antequam aliud videret: aut certe quia sequitur porcae albae omen. alii vero 'tondentes primum campum' volunt, id est primam partem campi. sane figurate 'equos omen'; diversa enim significatione idem dixit. sed multi de libris augurum tractum tradunt: iugetis enim dicitur augurium quod ex iunctis iumentis fiat. observatur enim, ne prodituro magistratui disiunctis bobus plaustrum obviam veniat: quod Vergilius oblique ad equos transtulit, quos cum solutos vidisset Anchises, quem auguriorum peritum fuisse non dubium est, ait 'bellum o terra hospita portas, bello armantur'. dicendo 'armenta' oblique intellegit boves quos vitaverat dicere, et ne plaustrum nominaret, ait 'currus'; cum autem dicit 'iugo', veram significationem iugetis facit. sed quia in libris Etruscis invenitur etiam equos bona auspicia dare, subiunxit 'spes est pacis, ait'. Ad v. 538 Candore nivali pro 'candoris nivalis', ablativum pro genetivo: et hoc victoriae omen pertinet. simul notandum Anchisen omnem habere divinandi peritiam: hinc illud "divinique ossa parentis". Ad v. 539 Terra hospita usurpative 'hospita' dixit; quae enim in 'es' exeunt communia esse possunt; nam femininum in 'a' non mittunt. Lucanus "hospes in externis audivit curia tectis" (5.11). nec mirum abusum esse Vergilium, cum et Plautus "paupera" dixerit ab eo quod est hic et haec pauper, ut "pauperque senatus" item "pauperque domus, nec nota potentum munera". Ad v. 540 Bello armantur equi hic 'bello' dativus est, et ratiocinatio divinationis est. armenta armenta dicta sunt quasi apta armis: nam et equi intersunt proeliis, boves arma dant ex coriis. Ad v. 541 Sed tamen ἀνακόλουθον ; nam 'quamquam' non praemisit. olim infiniti temporis. currv pro 'currui': dativus vetus. Ad v. 543 Spes est pacis, ait ostendit latenter vincere posse Troianos, dicendo supra 'curru succedere sueti' et 'iugo'. et cum praemisisset de bello, post ait de pace, ut id magis remaneret in mentibus. Ad v. 544 Palladis armisonae bene post belli omen, armorum deam precatur, quamquam hoc quoque templum visum ad omen pertineat. Ad v. 545 phrygio velamur amictu sicut dictum est propter visum vel Diomeden vel Ulixen, quando ei Palladium redditum est. Ad v. 546 dederat quae maxima vel propter caput velandum, vel ad illud pertinet quod ait "proque omnibus unum praedico": hoc est ut supplicet Iunoni. dederat quae maxima ut "proque omnibus unum praedico". rite recte, secundum ritum: unde sequitur 'perfectis ordine votis'. Ad v. 547 Ivnoni argivae id est magnae, ut "Iunonis magnae": aut inimicae Troianis. Ad v. 548 Havd mora continvo unum de his [sermonibus] vacat. Ad v. 549 velatarum quia antemnae involutae sunt velo, id est velatae. et est versus spondiazon. Ad v. 550 Graivgenumque domos sic est dictum, quemadmodum "Troiugena". et sciendum sacrificii tantum causa eos tetigisse Calabriam, ubi dicuntur accepisse Palladium, sicut dictum est, a Diomede vel ab Ulixe: nec inmerito dubitatur; ut enim in secundo legimus, ambo rapuerunt. 'domos' autem ideo, quod Helenus "cuncta malis habitantur moenia Grais". Ad v. 551 Herculei si vera est fama tarenti fabula talis est: Lacones et Athenienses diu inter se bella tractarunt, et cum utraque pars adfligeretur, Lacones, quibus iuventus deerat, praeceperunt, ut virgines cum quibuscumque concumberent. factum est ita, et cum post sedata bella iuventus incertis parentibus nata, et patriae [erubesceret] et sibi esset obprobrio: nam partheniatae dicebantur: accepto duce Phalanto, octavo ab Hercule, profecti sunt, delatique ad breve oppidum Calabriae, quod Taras, Neptuni filius, fabricaverat, id auxerunt et prisco nomine appellaverunt Tarentum. bene ergo nunc 'Herculei Tarenti si vera est fama', quia Taras condiderat, auxerat Phalantus. est et alius fabulae ordo: Lacedaemonii cum adversum Messenios bellum haberent, solis senibus relictis omnem iuventutem eduxerunt iuraveruntque se non ante reversuros quam Messeniam expugnassent. sed cum victores reversi essent vidissentque multitudinem iuvenum, qui ex servorum et dominarum virginum concubitu, ut quidam volunt, sine ullo discrimine nuptiarum nati erant, servos patibulis suffixerunt, filios strangulavere, nepotes fugaverunt. ut alii dicunt, timentes ne qua ex illis discordia nasceretur, pueros qui ex virginibus nati erant partheniatas vocaverunt et Phalantum eis ducem constituerunt. sed hi cum venissent in Italiam, a quodam sepulchro, cui inscriptum erat Tarae nomen, urbem conditam Tarentum dixerunt. hoc autem oppidum post multos annos excidii Iliensis conditum quidam dicunt. alii dicunt, quod, sicut supra memoratum est, a nepotibus Lacedaemoniorum fugatis a nomine ducis Tarae, Herculis filii, Tarentum dictum. quidam Tarentum ante Saturium dictum tradunt et ab Herculis filio Tarento post Tarentum dictum. alii Herculeum appellatum volunt, quia Heraclidae Lacedaemoniorum reges, aut ab Herculis filio conditum sit Tarentum, in quo molles et luxuriosi nascuntur. et haec consuetudo poetae est, ut ubi de incertis dubitat, famam faciat auctorem. Ad v. 552 Attollit se quia adpropinquantibus aut recedere montes videntur, aut surgere. diva lacinia contra Iunonis Laciniae templum, secundum quosdam a rege conditore dictum, secundum alios a latrone Lacino, quem illic Hercules occidit, et loco expiato Iunoni templum constituit. alii a promontorio Lacinio, quod Iunoni Thetis dono dederat, †quod ante Troicum bellum conlaticia pecunia reges populique fecerunt. quidam dicunt templum hoc Iunonis a Lacinio rege appellatum, cui dabat superbiam mater Cyrene et Hercules fugatus; namque eum post Geryonem extinctum de Hispania revertentem hospitio dicitur recipere noluisse, et in titulum repulsionis eius templum Iunoni tamquam novercae, cuius odio Hercules laborabat, condidisse. in hoc templo illud miraculi fuisse dicitur, ut si quis ferro in tegula templi ipsius nomen incideret, tamdiu illa scriptura maneret, quamdiu is homo viveret, qui illud scripsisset. Ad v. 553 Cavlonisque arces Aulon mons est Calabriae, ut Horatius "et amicus Aulon fertilis Baccho": in quo oppidum fuit a Locris conditum, quod secundum Hyginum, qui scripsit de situ urbium Italicarum, †olim non est. alii a Caulo, Clitae Amazonis filio, conditum tradunt. navifragum scyllaceum periculosum navibus. dictum Scyllaceum aut a tractu, vel a periculi similitudine: nam inde Scylla longe est. alii dicunt Ulixen post naufragium in Italia de navium fragmentis civitatem sibi fecisse, quam 'navifragum Scyllaceum' nominavit. alii ab Atheniensibus, qui cum Mnestheo duce venerant et a Libya redierant, conditum tradunt. Ad v. 555 Et gemitum ingentem pelagi videtur delatus primo ad fretum, postea ad Aetnam reversus. Ad v. 556 Fractas nimias, ut "fractos sonitus imitata tubarum". vel 'fractas' cum fragore venientes. Ad v. 557 Aestu miscentur harenae describit loca Charybdi vicina: quam esse credidit ex periculi magnitudine. Ad v. 558 nimirum nisi fallor. illa hoc pronomine et in venerativa et in vituperativa significatione veteres utebantur, ut hic 'illa', id est periculosa, detestabilis: venerative autem, ut "sic pater ille deum faciat". Ad v. 559 Haec saxa horrenda canebat rettulit se ad historiam: nam pro Scylla 'saxa' dixit 'horrenda'. Ad v. 560 Eripite de periculis. et deest 'nos'. Ad v. 561 rudentem [si] 'rudentem proram' id est stridentem et sonantem, ut in tempestate, ut est "et sera sub nocte rudentum". Ad v. 562 Laevas ad undas de Ionio venientibus: aliter non procedit. Ad v. 563 Cohors quia superius dixit "nos castra movemus". Ad v. 564 gurgite pro fluctu. Ad v. 565 Ad manes imos poetica hyperbole. Ad v. 566 Scopuli clamorem de historia, ut supra diximus, hoc traxit: undae enim inlisae concavis saxis imitantur latratum. Ad v. 567 Elisam exclusam, expressam, ut "elisos oculos et siccum sanguine guttur". rorantia astra eum scilicet locum, in quo astra sunt, ‹quae› per diem non videbant. 'rorantia' autem pro 'inrorata', id est quae inrorabantur: e qua significatione non est apud Latinos participium. sane hyperbole est. Ad v. 568 Ventus cum sole ventorum enim mutationem necesse est fieri vel oriente die vel occidente. Ad v. 569 Ignarique viae cyclopum adlabimur oris ut "servatum ex undis strophadum me litora primum accipiunt"; similis enim est sensus. 'Cyclopum' 'clo' habet accentum, quia Latina declinatio est; in accusativo, quia Graece posuit 'Cyclopas' 'cy' habet accentum; si 'Cyclopes' 'clo' habebit accentum. Ad v. 570 ab accessu id est in accessu. Ad v. 571 Tonat aetna rvinis sensus est: portus quidem securos nos faciebat, deest enim 'quidem', sed Aetna terrebat. et causa huius incendii secundum Aetnam Vergilii haec est: sunt terrae desudantes sulpur, ut paene totus tractus Campaniae, ubi est Vesuvius et Gaurus montes, quod indicat aquarum odor calentium. item novimus ex aquae motu ventum creari, esse etiam concavas terras. Aetnam constat ab ea parte, qua Eurus vel Africus flant, habere speluncas et plenas sulpuris et usque ad mare deductas. hae speluncae, recipientes in se fluctus, ventum creant, qui agitatus ignem gignit ex sulpure: unde est quod videtur incendium. hoc autem verum esse illa conprobat ratio, quia et aliis flantibus ventis nihil ex se emittit et pro modo flantum Euri vel Africi interdum fumum, interdum favillas, nonnumquam vomit incendia: quod et hoc loco ostendit; nam effectum indicat, supprimit causas. Ad v. 572 Prorumpit ad aethera nubem id est evomit et fundit. et est poetica descriptio. prorumpit nubem] nova elocutio; nec enim possumus dicere 'prorumpo illam rem', potuit enim recte dici 'nubes prorumpit'. Ad v. 573 Candente favilla id est scintillis. et bona periphrasis; nam favilla est deserta igni scintilla. quamvis saepe viderimus de Aetna sicut nigrum fumum, ita et candidum et pinguem manare. Ad v. 575 Viscera montis id est partes. sic autem dixit 'viscera', quemadmodum 'terrae ossa' dicuntur. Ad v. 576 Eructans 'ructo ructas' tantum facit: sic etiam Cicero "eructant sermonibus suis caedem bonorum", Vergilius "atque omnem Cocyto eructat harenam". Horatius usurpavit "hic dum sublimes versus ructatur". liquefacta saxa putria, decocta in modum calcis. Ad v. 577 Fundo imo ab imo. et reddit causam latenter; inde enim ventus ex aqua natus erumpit. Ad v. 578 Fama est bene se fabulosam rem dicturus excusat: nam re vera nisi quae de gigantibus legimus, fabulosa acceperimus, ratio non procedit. nam cum in Phlegra, Thessaliae loco, pugnasse dicantur, quemadmodum est in Sicilia Enceladus? Otus in Creta secundum Sallustium, unde Otii campi? Typhoeus in Campania? ut "Inarime Iovis imperiis inposta Typhoeo". sed Varro dicit in diluvio aliquos ad montes confugisse cum utensilibus, qui lacessiti postea bello ab his, qui de aliis veniebant montibus, facile ex locis superioribus vicerunt: unde factum est ut dii superiores dicerentur, inferiores vero terrigenae. et quia de humillimis ad summa reptabant, dicti sunt pro pedibus habuisse serpentes. semustum pro 'semiustum'. et sciendum sic poni, quasi semianimis sit Enceladus: unde est 'motat latus'. simul ponitur secundum fabulam causa, quasi ex fulmine illic sit natum incendium. Ad v. 580 Caminis fornacibus. Graece dixit. Ad v. 581 Motat movet; nam si 'mutat' legeris, dat refectionem labori. 'motat' frequenter movet. quamvis alii 'mutat' pro 'mutare vult' accipiunt, ut est "et terruit auster euntes". Ad v. 583 Noctem illam melius per accusativum dixit. Ad v. 584 Videmus vel mente vel oculis. Ad v. 585 nam neque erant astrorum ignes bene 'ignes', quia de Aetna loquebatur, ut magis flammae eius manifestae fierent caelo lucente. aethra siderea polus per aethram sideream, hoc est per splendorem aetheris. sane aether est ipsum elementum, aethra vero splendor aetheris. sciendum est Homerum et aetherem et aerem communis generis dicere, quod de aere nos non possumus dicere. de aethere aethra factum est, et secundum rationem istam potest aether et aethra unum esse, ut nunc sit pro aethere sidereo. Ad v. 587 in nimbo proprie nimbus est qui deorum vel imperantium capita quasi clara nebula ambire fingitur. nox intempesta media, hoc est nimium obscura. 'intempesta' dicta est nox media, intempestiva, inactuosa, carens actibus, per quos tempora dinoscimus: ait enim Lucretius, quia per se tempus non intellegitur, nisi per actus humanos: medium autem noctis tempus actu caret. ergo 'intempesta' inactuosa, quasi sine tempore, hoc est sine actu, per quem dinoscitur tempus: unde est 'intempestive venisti', id est ἀκαίρως . ergo 'intempesta' dicitur, quia caret tempore. sane noctis septem tempora ponuntur: 'crepusculum', quod est 'vesper'; 'fax', quo lumina incenduntur; 'concubium', quo nos quieti damus; 'intempesta', id est media; 'gallicinium', quo galli cantant; 'conticinium' post cantum gallorum silentium; 'aurora' vel 'crepusculum matutinum' tempus quod ante solem est. tenebat quasi cursum eius densitate sui nimbus inhiberet. Ad v. 589 umentemque hic participium positum est verbo carens; ergo 'umentem' pro 'umidam', quoniam noctu ros cadit. aurora polo dimoverat umbram hysteroproteron in sensu: ante enim aurora est, sic dies. 'umbram' vero, quia nox umbra terrae dicitur. Ad v. 590 cum subito e silvis arguitur in hac Achaemenidis descriptione Vergilius neglegentiae Homericae narrationis; Ulixes enim inter initia erroris sui ad Cyclopas venit: quemadmodum ergo Aeneas post septimum annum, quam a Troia profectus est, socium Ulixis invenit? praesertim cum eum tribus mensibus in regione Cyclopum dicat moratum, et mox Aeneas de Sicilia ad Africam venisse dicatur. suprema pro 'plurima'. Ad v. 591 Nova forma viri bene formam viri dixit, non hominem. et est periphrasis pro 'ignotus vir'. 'nova' autem fugienda: aliter alibi "quis novus hic nostris", id est insperatus: item "subitoque novum consurgere bellum", id est detestandum: item "vere novo", id est incipiente: item "duo lacte novo", id est recenti: item "comitum adfluxisse novorum", hoc est ignotorum. cultu modo pro habitu. Ad v. 593 Inluvies dira sordes taetra. inmissaque barba quidam barbam maiorem luctus indicium a Vergilio positum reprehendunt, cum eroes non fuerint soliti tondere barbam. an 'inmissam' neglectam et inpexam accipimus? Ad v. 594 Consertum tegumen spinis inligatum spinis: hinc est in Terentio "video quendam sertum squalidum". cetera graius habet enim unaquaeque gens incessum et vocem propriam. sane 'cetera Graius' Graeca locutio est, ut Sallustius "sanctus alia". Ad v. 595 Ad Troiam missus aut ex sequenti eius confessione hoc didicit: aut Graecum esse colligit ex trepidatione, ut Terentius "nescio quid peccati portat haec purgatio". Ad v. 597 haesit dubitavit. sese pronomen conpositum; nam 'sese' duo pronomina sunt. Ad v. 598 Praeceps sine respectu salutis, scilicet postquam Cyclopum graviora cogitavit pericula. sane brevis ei quasi timenti prima datur oratio. Ad v. 599 Testor quaeso, obtestor. Ad v. 600 Spirabile vitale, quo spiramus: et est sermo Ciceronis, quamquam ille 'spiritale' dixerit in libris de deorum natura. Ad v. 601 Quascumque quo eat non cogitat, eorum comparatione quae fugit. hoc sat erit vitasse Cyclopas. Ad v. 602 scio modo confiteor. e classibus ex equitibus modo, ut est "et Ortinae classes", id est equites. Ad v. 603 Petiisse causa metri addidit syllabam, ut "nos abiisse rati et vento petiisse Mycenas". Ad v. 604 Tanta est ut non possit fortunae praesentis qualitate molliri. Ad v. 605 Spargite hoc est dilacerate. et quia nec saevius, nec celerius aliud fieri potest, nova brevitate usus est. Ad v. 606 Hominum manibus periisse ivvabit oblique loquitur: nam vult ostendere, hominum hanc non esse crudelitatem. Ad v. 607 Genva amplexus physici dicunt esse consecratas numinibus singulas corporis partes, ut aurem memoriae, hinc est "Cynthius aurem vellit et admonuit": frontem genio, unde venerantes deum tangimus frontem: dexteram fidei, unde paulo post "atque animum praesenti pignore firmat": genua misericordiae, unde haec tangunt rogantes. sane sicut frequenter dictum est, etiam hic ostenditur subtiliter, Anchisen et Aenean tam pontificatus quam flamonii iuris et peritos et praesules fuisse. iure autem pontificali, si quis flamini pedes vel genua fuisset amplexus, eum verberari non licebat. hoc eo praecipiebatur, ne esset ullum praepedimentum religionis, quominus secundis numinibus inserviretur, aut esset inportunitas in profanis locis aliquantisper morandi. quod hic diligenter exsequi videtur de Achaemenide, qui post preces habitas genua amplexus, genibus volutans haerebat: in quo 'haerebat' morae vel praepedimenti verbum procul dubio est. tum quod et ipse genibus volutabat, vel quod genua amplexus ‹erat›, etiam religioni habebatur: quo in loco satis non fuit nulla verbera adhiberi, nisi etiam fides data esset, qua securitas confirmaretur veniae concessae illis versibus 'ipse pater dextram Anchises haud multa moratus dat iuveni atque animum praesenti pignore firmat'. neque enim oportebat tardius inmorari profanis cognitionibus, cum precatio caelestium deorum interposita daret curam observandae religionis: dixerat enim 'per sidera testor, per superos atque hoc caeli spirabile lumen'; eaque propter addidit 'haud multa moratus', ut celeritas concessionis piaculum nullum posset admittere in ipsum Achaemeniden. hinc possumus aestimare magis eum verbera timuisse quam mortem, propter confessionem, ut diceret 'spargite me in fluctus vastoque inmergite ponto. si pereo manibus hominum periisse iuvabit'. denique post haec addidit 'ille haec deposita tandem formidine fatur'. Ad v. 608 Qui sit fari per omnia subaudis 'hortamur'. 'qui sit' autem, hoc est quis Graecorum sit, id est cuius filius sit, ut etiam respondet: nam iam se dixerat Graecum. Ad v. 609 Agitet fortuna fateri hortamur fateri, quae eum fortuna vexet, ut "agitataque numina Troiae". Ad v. 610 Havd multa moratus nimiae benignitatis est non exspectare plurimas preces. Ad v. 611 Praesenti pignore firmat quod ad hoc tempus poterat dari, id est dextrae manus coniunctione, qua firmantur amicitiae, ut "cur dextrae iungere dextram non datur?" et "iungimus hospitio dextras ac tecta subimus". Ad v. 613 Sum patria ex ithaca circumstantias omnes exsequitur: loci, personae, temporum. et licet rhetorice agat hic Achaemenides, quae dicit, ut tollatur, pauca sunt; neque enim quicquam illi nocet nisi quod Graecus. cetera quae dicit, ut fugiant, tantum narrationem rei gestae habent: plane cum auctu, ut sit maior causa misericordiae, nisi forte hoc etiam putamus ad recipiendum valere, quod aliquod beneficium praedicendo de Cyclope significat dari, nam infra ait 'recepto supplice sic merito'. infelicis vlixi quoniam apud hostes loquitur, quaerit favorem eius vituperatione, quem scit odio esse Troianis. Ad v. 615 Pavpere nam, ut etiam de Sinone diximus, apud maiores haec fuerat causa militiae. et bene utitur veniali statu per excusationem paupertatis, ut conciliet hostium animos, quasi necessitate adversus eos dimicaverit. fortuna pristina, paupertatis scilicet. et perseverat, ut invitus fecisse videatur. Ad v. 616 trepidi festini. Ad v. 617 Inmemores socii 'inmemores dum trepidi', festini, ut per timorem, non per odium relictus fuisse videatur: nam et causas subiungit timoris Cyclopum descriptione. ergo 'inmemores' timentes. Ad v. 618 domus sanie deest horrida. Ad v. 621 Nec visu facilis cuius posset etiam aspectus inferre formidinem. nec dictu effabilis sermone non explicabilis. et mire exaggeravit post descriptionem. Ad v. 622 Visceribus viscera proprie carnes sunt. sanguine atro hoc est sanie. Ad v. 623 Vidi egomet dvo Homerus quattuor dicit. ergo aut dissentit ab eo, ut etiam in temporibus: nam ante ad Siciliam Aeneas, quam Ulixes venisse dicitur: aut certe hoc dicit, duo vidisse se; quot autem occiderit, ignorare per timorem. alii 'duo' 'simul' dicunt, non enim duo sola adlisit. Ad v. 624 Resupinus magnitudo virtutis ostenditur: quod una manu, quod resupinus, quod frangeret, velut exprimeret elidentem non in terram, sed ad saxum sublimiter quatientem. exspersa haec fuit vera lectio, id est madefacta: nam si 'aspersa' dixeris, id est inrorata, tapinosis et hyperbole iunguntur. Ad v. 626 flventia tabo pro fluenti tabo. Ad v. 627 Tepidi melius 'tepidi', quasi adhuc vivi, quam 'trepidi', id est trementes, ne sit iteratio. Ad v. 628 Vlixes a solo nomine emphasin fecit: unde est quod sequitur "oblitusve sui est". aliquanti tamen iuxta veteres 'oblitus', id est neglegens dictum tradunt. et est laus quod et in adversis constans fuerit, vel quem nemo inpune laesisset, vel qui dolo etiam fortiores saepe vicisset. Ad v. 629 Ithacus Ithacensis. Ad v. 630 Sepultus stratus iacuit. Ad v. 631 iacvitque per antrum hoc verbum de Varrone mutuatus est, qui ait "in lectu temulentos iacere, sobrios cubare consuescere". Ad v. 632 Inmensum etiam 'inmensum' ad Polyphemi magnitudinem pertinet, quasi in toto antro iacuerit. eructans Cicero "eructant sermonibus suis caedem bonorum". frusta Cicero in Philippicis frustis esculentis vinum redolentibus. Ad v. 634 sortitique vices vel partes membrorum, vel qui quo loco staret. undique pro indiviso. Ad v. 635 Circum fundimur secundum Homerum, qui dicit alios eum tenuisse, alios caecasse oculum. acuto fuste obusto: nam secundum istum sensum multi 'tenebramus' legunt. alii 'terebramus' legunt. 'telo' autem 'acuto' potest et simpliciter accipi. Ad v. 636 Solum sub fronte latebat pro 'in fronte latebat'. multi Polyphemum dicunt unum habuisse oculum, alii duos, alii tres: sed totum fabulosum est. nam hic vir prudentissimus fuit, et ob hoc oculum in capite habuisse dicitur, id est iuxta cerebrum, quia prudentia plus videbat. verum Ulixes eum prudentia superavit, et ob hoc eum caecasse fingitur. latebat dormientis scilicet: nam male sentit Donatus dicens 'late patebat' contra metrum. item dicit 'capillis tegebatur', aut 'latebat corporis conparatione'. absolutus tamen est prior sensus. alii 'latebat' subiectum erat fronti et intra frontem recesserat tradunt. Ad v. 637 Argolici clipei aut phoebeae lampadis instar unum magnitudinis est, quia Graecorum clipei rotundi, ut Cato originum ait; aliud splendoris. 'Phoebeae' autem derivatio est vel a Luna, vel a Sole. Ad v. 639 Sed fugite occurrebat: si caecus est, cur timetur? subiungit, non unum esse, sed plures. et bene †suam ad monendum gratiam facit, quod illos ultro facere necesse erat. repetitio autem 'fugite' ‹ut in re› necessaria, ut alibi "heu fuge crudeles terras, fuge litus avarum". o miseri aut blandientis particula est, ut in Terentio miser: aut re vera 'miseri', qui sunt delati ad Cyclopas. Ad v. 640 rumpite ut festinantes, non solvite, sed rumpite, ut "festinare fugam tortosque incidere funes". Ad v. 641 Qualis quantusque unum morum est, aliud corporis. Ad v. 643 centum alii id est tales et tanti. curva haec habitant ad litora vvlgo ne tantum in montibus esse putarentur. vulgo passim. Ad v. 644 infandi cyclopes et supra "nec visu facilis, nec dictu effabilis ulli". Ad v. 645 Tertia iam lunae bene in desertis locis ex lunae ratione colligit tempora. se complent autem ideo, quia suum non habet lumen, sed accipit a sole. et bene auxit misericordiam a tempore. Ad v. 646 vitam in silvis misericordia captatur a loco. deserta ferarum propter feras deserta. Ad v. 647 Lustra cubilia: unde etiam lupanaria 'lustra' dicimus, ubi habitant lupae, id est meretrices, dictae ab obscenitatis et odoris similitudine. Cicero "vino lustrisque confectus". Ad v. 648 sonitumque pedum ordo figuratus, cum traho, cum prospicio. Ad v. 649 Bacas generale est, id est fructus arborum agrestium. lapidosa corna 'lapidosa' dura: an quod in saxis nascantur? ipsa arbor cornus dicitur, pomum vero cornum: inde corna, ut templum, templa. Ad v. 653 Addixi signato verbo exprimit desperationem. Ad v. 654 Vos animam hanc potius oblique loquitur, ut supra: reprehensio enim crudelitatis est: qui rogat salutem se ipse condemnat. Ad v. 655 vix ea fatus erat ad probationis gratiam pertinet quod ea quae Achaemenides adfirmaverat statim adprobavere Troiani. Ad v. 656 mole molitione, agitatione. Ad v. 657 Litora nota 'nota' ante oculorum amissionem potest accipi. sic Statius in nono "sequitur tamen inprobus hostem, qua meminit". Ad v. 658 informe ultra formam. ingens potest et superioribus et sequentibus iungi, ut sit 'ingens lumen'. Ad v. 659 trunca manu pinus regit cuius caecitatem manu pinus regit. Ad v. 661 Solamenque mali hinc Quintilianus dixit "magnum caecitatis solatium est habere rem videntis". Ad v. 662 Tetigit fluctus et ad aequora venit hyperbaton in sensu, ut "progressi subeunt luco fluviumque relinquunt". Ad v. 663 Fluvidum propter ὁμοιοτέλευτον 'fluentem' noluit dicere. quod autem dicunt physici de effosso oculo sanguinem numquam fluere, verum quidem est, sed supra non effossum huius oculum, sed terebratum legimus: unde eum constat necdum fuisse curatum. inde aut de fluctibus, aut de spatio oculi. Ad v. 664 Gemitu cum gemitu. Ad v. 665 Iam medium altius quam litus vel plus quam litus, id est unde altum incipit: vel sic altum, ut medium putares; nam et in quinto sic dixit "interea medium Aeneas iam classe tenebat, certus iter," cum adhuc moenia respiceret. fluctu legitur et 'fluctus'. Ad v. 666 Trepidi festini, ut "ne trepidate meas Teucri defendere naves" item "accepit trepidos ac Nisum dicere iussit". celerare infinitivum pro pronuntiativo. recepto aut in societatem accepto, aut de periculo liberato, ut "frugesque receptas" et "medioque ex hoste recepi". Ad v. 667 Sic merito quia omnia eius probaverant dicta, ac si diceret, non fallacem, ut Sinonem. sane quibusdam videtur incongruum Achaemenidis nusquam alibi factam mentionem, cum eum hic et salutem merito impetrasse et ut reciperetur a fugientibus dicat. Ad v. 669 Ad sonitum vocis remorum sonitum vocem dixit: vox enim est omne quod sonat, sic alibi "fractasque ad litora voces": nam de hominibus non dixit, quia supra est 'tacitique incidere funem'. vestigia torsit bene uno sermone ostendit, eum revertentem iam audisse sonum remigii. Ad v. 670 Dextram adfectare dextram intendere et inicere, scilicet sic, ut posset navem tenere. Terentius "ad dominam qui adfectant viam", id est intendunt: nam si 'dextra' legeris, ut sit 'dextra contingere', 'adfectare' 'contingere' caret exemplo. 'adfectare' autem quidam dicunt hoc esse: pronum animum habere ad faciendum quid occupandumque. alii 'adfectare', si 'dextra' legas, pro 'adfectandi' accipiunt, ut sit verbi infinitivus modus pro participio. Ad v. 671 Nec potis id est nec potis est. 'potis' autem nomen est et declinatur potis, potis, poti, potem, potis, a pote. et nomen esse docet ratio conparationis; nam in superlativo 'potissimus' facit; cui si detraxeris 'simus', invenies nominis positionem, ut 'acerrimus acer', 'fortissimus fortis'. sic autem ut diximus declinari conpositio ostendit; nam 'huius impotis compotis, impotem compotem' facit: quod in simplici difficile invenis, per conpositionem agnoscis facilius. Ad v. 672 inmensum magnum. et dictum quod mensura conprehendi non possit. Ad v. 673 Exterrita tellus poetica hyperbole. Ad v. 674 Curvis cavernis echo enim in concavis locis est. Ad v. 675 at genus figurate 'at genus complent', ut "hic manus ob patriam pugnando ‹vulnera passi›". Ad v. 676 excitum a verbo 'cio cis cit'. rvit festinanter venit, ut "ruuntque effusi carcere currus". Ad v. 677 Nequiquam lumine torvo quia nocere non poterant. Ad v. 678 Aetneos fratres aut similes, aut feritate germanos, aut eiusdem patriae vel terrae, tamquam matris: nam non sunt Polyphemi fratres, quem Neptuni filium Homerus dicit. unde eo occaecato Ulixes pertulit tempestatem, qui ad eum venit derelicta Calypso, cum qua decem annis fuerat: unde, ut supra diximus, Vergilii dictis dissentit temporum ratio. caelo pro in caelum. Ad v. 680 Coniferae conum sustinentes. et conus dicitur fructus cupressi, et ipsa κωνοειδὴς est: nam a rotunditate in acumen levatur. Cyparissus autem Telephi filius fuit, amatus ab Apolline, vel ut alii, a Silvano. qui cum lassatus aestu sub quadam arbore somnum caperet, subito strepitu excitatus cervum, quem in deliciis habebat, feram credens per ignorantiam misso telo occidisset, flendo nimium misericordiam meruit numinum, itaque in arborem cupressum conversus est, aptam et consecratam lacrimis et luctibus. ergo cupressi quasi infernae, vel quia succisae non renascuntur, vel quia apud Atticos funestae domus huius fronde velantur. alii hunc Cyparissum Cretensem puerum pulcherrimum et castissimum fuisse ‹tradunt›, quem quidam ab Apolline, non nulli a Zephyro amatum volunt. qui cum castitatem suam incorruptam tenere cuperet, relicta Creta ad Orontem fluvium et montem Casium dicitur pervenisse, atque ibi in cypressum arborem commutatus, quae arbor ideo mortuis consecratur, quod caesa semel nescit renasci. Ad v. 681 constiterunt metri causa 'constiterunt'. silva alta iovis lucvsve dianae 'Iovis' propter quercus, 'Dianae' propter cupressum: ipsa enim est etiam Proserpina. †inmane autem quod ait et[iam] 'celso vertice', et 'lucus', qui propter religionem intactis arboribus et magis crescit et diu permanet. Ad v. 683 excutere num expedire? Ad v. 686 Ni teneant cursus antiqui 'ni' pro 'ne' ponebant, qua particula plenus est Plautus "ni mala ni stulta sis" (Men. 110). sensus ergo talis est: timor cogebat, ut quocumque navigaremus et ventum sequeremur, non iudicium: sed occurrebat praeceptum Heleni, vitare Scyllam et Charybdin. quare placuit ne cursus teneant, hoc est agantur et inpellantur inter utramque viam modico mortis interstitio, id est Scyllae et Charybdis, retro dare lintea: quod dum cogitamus, prosperior nobis flare coepit Boreas. non nulli 'Scyllam atque Charybdim inter' distinguunt, ut sit ordo 'inter Scyllam et Charybdin utramque viam leti discrimine parvo ni teneant cursus, certum est dare lintea retro'. alius ordo est 'contra iussa monent Heleni, ne inter Scyllam et Charybdim cursum teneant'. Ad v. 687 pelori Sicilia Graece Trinacria ideo dicitur, quod tres extremitates, quas Graeci ἄκρας vocant, in mare videtur extendere, Pachynum quod in austrum vergit, Lilybaeum quod Africam spectat, Pelorum quod in Tyrrhenum mare procedit. sed 'angusta ab sede' ideo adicitur, quia eminus videntibus eum locum Italia et Sicilia terra continens putatur, nec nisi ad vicinum accedentibus videtur. Ad v. 688 Missus adest favore scilicet numinum: quae Anchises optaverat dicens "ferte viam vento facilem et spirate secundi". vel 'missus' iuxta qualitatem locorum; ita enim in illis angustiis et faucibus maris artari et conglobate spiritus fieri dicitur, ut ad illum locum tantummodo missus videatur. vivo praetervehor ostia saxo pro 'vivi saxi', ablativum pro genetivo, vel viva saxa habentia. 'ostia' vero aut litora sunt, aut exitus fluminis in mare, aut introitus portus. Ad v. 689 Pantagiae hic fluvius Siciliae cum plenus incederet, implebat sonitu paene totam Siciliam: unde et Pantagias quasi †pantacuos dictus est, quasi ubique sonans. hic postea cum Cereri quaerenti filiam obstreperet, tacere iussus est numinis voluntate. megarosque sinus Megara oppidum est iuxta Syracusas. thapsvmque iacentem Thapsus insula non longe a Syracusis, plana, paene fluctibus par. talia monstrabat quia occurrebat: unde haec loca nosti? Ad v. 690 Relegens renavigans, ut "et primi lege litoris oram". errata participium sine verbi origine: non enim facit 'error'. retrorsus quasi a fine ad caput retexens. Ad v. 691 Infelicis vlixi epitheton ad inplendum versum positum more Graeco, sine respectu negotii. nam Aeneas incongrue infelicem Ulixen dicit; nisi forte quasi pius etiam hostis miseretur, cum similes errores et ipse patiatur. et notandum conclusam de Achaemenide mentionem. Ad v. 692 praetenta anteposita. iacet sita est, ut "medio iacet insula ponto". plemyrium undosum quidam insulam, quidam fluvium putant dici. sane verbum de verbo expressit: hoc est enim 'undosum', quod 'Plemyrium'. sinus Syracusanus in quo Ortygia. cuius hic necessarie meminit; nondum enim erant conditae Syracusae. 'undosum' vero quod usque illuc †vestigio aestuantis Charybdis dicitur pervenire. Ad v. 694 Ortygiam haec tantum Ortygia dicitur, Apollinis vero etiam Delos. et bene addidit 'priores', ut haec quae nunc est semper appellata sit Ortygia, haec vero prioribus tantum. fama est huc elidis amnem Elis et Pisa civitates sunt Arcadiae, in qua est fons ingens, qui ex se duos alveos creat, Alpheum et Arethusam: unde fit, ut fingantur coniungi in exitu, quos origo coniunxit ita. Arethusam autem etiam in Elide esse testatur Vergilius dicens "sic tibi cum fluctus subterlabere Sicanos". haec secundum fabulas venatrix fuit: quae dum se in Alpheo post laborem ablueret, ab eo adamata est [in speciem avis Alpheos cognovisset latere, etiam sic eam mutatam persequi coepit, quae cum] et diu fugiens deorum miseratione in fontem sui nominis mutata ad Siciliam per secretos meatus venit: quod etiam Vergilius ostendit "et tandem positis velox Arethusa sagittis". quam Alpheos illuc usque persequutus fonti eius se miscet: quod tali argumento probatur; nam cum equi, diebus festis Olympici Iovis certantes, in eo amne deluuntur, stercus equorum ex eo amne etiam in Arethusa recognoscitur. patera etiam quam in Alpheum quidam Olympionices miserat, in Arethusa inventa dicitur. quidam autem Arethusam non de Elide ad Siciliam venire, sed in ipsa Sicilia nasci volunt et venienti fluvio occurrere. alpheum quia Graece Ἀλφεῖος facit, ut Αἰνείας Aeneas, Μήδεια Medea. ore fonte vivo: et bene de fluvio, ut "unde per ora novem". Ad v. 697 Ivssi numina magna loci veneramur vel ab Achaemenide admoniti, vel ab Heleno, vel ab Anchise, vel ab oraculis. et quaeritur, quae numina; vel quare non dixerit; et utrum Alpheum, an Arethusam intellegi voluerit. Ad v. 698 Stagnantis helori fluvii qui ad imitationem Nili superfunditur campis. et Graeci stagna ἕλη dicunt, unde ait 'stagnantis Helori'. Ad v. 699 proiecta porrecta, extenta, ut "proiecto dum pede laevo". pachyni promunctorium est austrum spectans: unde et Pachynum dictum ab aeris crassitudine; nam παχὺς est pinguis et crassus. Ad v. 700 radimus propter saxa latentia. 'radimus' autem nimium adiuncti praeterimus, ut "radit iter laevum interior". Ad v. 701 Camerina procul palus est iuxta eiusdem nominis oppidum: de qua quodam tempore, cum siccata pestilentiam creasset, consultus Apollo, an eam penitus exhaurire deberent, respondit μὴ κίνει Καμαρίναν· ἀκίνητος γὰρ ἀμείνων : quo contempto exsiccaverunt paludes, et carentes pestilentia per eam partem ingressis hostibus poenas dederunt. sed hoc responsum Aeneae temporibus ignotum fuit: ergo non observavit poeta, sed ad praesens tempus locutus est. Ad v. 702 Inmanisque gela civitas a fluvio nominata, sicut etiam 'campi Geloi'. Ad v. 703 Agragas mons est muro cinctus, in cuius summa parte oppidum est: unde et Cicero ait "ad mare intra moenia ante oppidum expectabat" de Verre. notandum sane Vergilium haec, quantum ad sua tempora spectat, dicere, non quantum ad operis; Aenea enim navigante nec fuerat Camerina siccata, nec Gela vel Agrigentum conditae: quod frequenter facit, sed nunc ideo vitiosum est, quia ex persona narrantur Aeneae. Ad v. 704 Magnanimum quondam generator equorum secundum Pindarum quondam Agrigentini equos ad agones Graeciae mittebant, qui inde victores revertebantur. legimus etiam aliud: cum in Cappadocia greges equorum perissent, Delphici Apollinis responso adduxerunt equos de Agrigento, et reparavere meliores. quidam autem dicunt Heronem Agrigentinum, vel ut alii ferunt Dionysium, tyrannum Siciliae, equos ad agonem Elidis Olympicum duxisse, et omnes vicisse. Ad v. 705 Palmosa selinus civitas est iuxta Lilybaeum, abundans palmis quibus vescuntur, et apio. an 'palmosa' ab equis nobilibus? Ad v. 706 saxis lilybeia caecis vere dixit, nam litus Lilybetanum naturaliter saxis, quasi de industria constrictum est. sane notandum omnium trium promontoriorum Siciliae factam mentionem, ut "ecce autem Boreas angusta ab sede Pelori" et "proiectaque saxa Pachyni" et hic modo "saxis Lilybeia caecis". Ad v. 707 Drepani portus Drepanum civitas est non longe a monte Eryce, trans Lilybaeum, dicta vel propter curvaturam litoris, in quo sita est, vel quod Saturnus post amputata virilia Caelo patri illuc falcem proiecit, quae Graece δρέπανος dicitur: quod verisimile putatur propter vicinitatem Erycis, consecrati Veneri, quae dicitur nata ex Caeli cruore et spuma maris. quidam 'Drepana' dictum voluit a falce Cereris, quam ibi, cum filiam suam Proserpinam quaereret, amisit. Cato pluraliter "haec Drepana" dicit. inlaetabilis propter patris amissionem. Ad v. 708 actis transactis, vel quomodo 'mensibus actis'. Ad v. 711 Fessum deseris ut supra diximus, secundum Vergilium: nam Cato eum in originibus ad Italiam venisse docet; unde etiam in sexto illud amphibolon est "quo magis Italia mecum laetere reperta". nam et post Latinum Turnumque et Amatam dicitur excessisse. sed bene hic subtrahitur, ne parum decoro amori intersit. quaeritur sane cur sine ulla descriptione funus patris praeterierit? aut quia in V. dicturus est, et bis eadem dicere vitaverit, aut quia, sicut dictum est, Anchises ad Italiam cum filio pervenit. Ad v. 712 Nec vates helenus quia dixerat "prohibent nam cetera parcae scire Helenum". Ad v. 713 Non dira celaeno quae vel irata debuit adversa praedicere. et bona pietate mortem patris graviorem dicit esse, quam famem. Ad v. 714 Hic labor extremus aut apud Drepanum: aut 'extremus' saevissimus, quia statim tempestate iactatus est. et bene de ipsa tempestate tacuit, quia Ilioneus supra dixerat "cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion in vada caeca tulit". Ad v. 715 Deus adpulit oris bene se commendat Didoni, dicens se ad eam deorum voluntate venisse. sane non dixit, quis deus, ut alibi "dabit deus his quoque finem". Ad v. 716 unus non [est] interpellante regina interrogationibus. Ad v. 717 Fata divum quae dii hominibus tribuunt. renarrabat aut 're' vacat, ut "confieri possit": aut apparet Aeneam ante de suis casibus cum Didone confuse locutum. et ideo hic addidit 'renarrabat', quasi quae dixerat antea, nunc ex ordine referebat, quod notat in primo "immo age et a prima dic hospes origine nobis". sane in secundi principio duo poetae sunt versus, sicut hic tres, et similis est finis initio: 'conticuit' et 'intentis'. Ad v. 718 conticvit tandem ut "conticuere omnes". tandem diuturnitatem narrantis expressit. notandum sane quia controversiarum more epilogos dedit sex istis prioribus libris, quos et esse bioticos voluit. nam singulis res singulas dedit, ut primo omina, secundo pathos, tertio errores, quarto ethos, quinto festivitatem, sexto scientiam. epilogos autem sic variavit, ut in primo miseratio esset Didonis, in secundo mors Creusae, in tertio Anchisae, in quarto Didonis, in quinto Palinuri: in sexto Marcelli citum deflet interitum. {{Liber |Ante = Commentarius II |AnteNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum secundum commentarius |Post = Commentarius IV |PostNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum quartum commentarius }} g54xuo1ap85se2jvn2ixbuycc76uvei 265189 265091 2026-05-10T11:15:26Z Saumache 27923 265189 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos [[Aeneis/Liber III|librum III]] commentarius }} {{Liber |Ante = Commentarius II |AnteNomen = ../Liber II |Post = Commentarius IV |PostNomen = ../Liber IV }} *[''Inclinatis litteris scripta sunt scholia quae, sine certis dominis, {{wl|Q3384616|Petrus Daniel Aurelianensis}} 1600 anno primum eddidit.'' *''Rotundis uncis inclusa est scriptura scholiarum Daniele additarum ex codice Parisino (1750) quam integram editor istius editionis, cum plerumque ei videretur emendanda, addidit.'' *''Quadratis uncis inclusa sunt illa quae videbantur Danieli ex eodem abicienda.''] {{regula}} ===PROLOGUS=== Secundum interrogationem Didonis post insidias Graecorum et casus suorum proprios errores exsequitur, quos pertulit antequam ad Africam perveniret, ordine ut supra diximus commutato: nam rectum operis initium est “fracti bello fatisque repulsi”. fuga autem eius haec est. relinquens Ilium Idam tenuit, inde Antandrum civitatem, iuxta quam factis navigiis tenuit Thraciam, in qua Aenum constituit, ut multi putant. mox prodigiis territus Delum tenuit. illic accepto augurio, errore patris praetervectus Cycladas venit ad Cretam: ubi cum pestilentia laboraret, a diis penatibus monitus ad Strophadas delatus est insulas. inde praetervectus maritima Graeciae apud Epirum susceptus est Heleni hospitio. unde profectus Calabriam tenuit, et illinc statim territus adventu Diomedis abscessit, navigavitque usque ad Scyllam et Charybdin, quae sunt Aetnae vicinae. unde vento pulsus circumita maxima parte Siciliae Drepanum venit, ubi secundum Vergilium perdidit patrem. inde, ut est in primo, ad Didonis regna pervenit. {{ancora+|1|[[Aeneis/Liber III#1|1.]]}} {{sc|}}Postquam haec particula conectendis adiungitur rebus, ut “postquam altos tetigit fluctus”: sic enim dictis sequentia copulantur. res quamvis multa prout locus exigit significet, modo nomen vel imperium, ut “res Agamemnonias”: aut ‘res’ hic pro universo statu Asiae. bene autem asiae, quasi tertiae orbis partis: nam Phrygia in Asia est, Ilium in Phrygia, sed minore. priamique evertere gentem non est iteratio; nam potuit aliud sine alio fieri, ut vel Phrygia tota everteretur, vel solum Ilium perisset. {{ancora+|2|[[Aeneis/Liber III#1|2.]]}} {{sc|}}Gentem inmeritam bene ‘gentem’: nam Laomedontis et Paridis culpa universa gens perire non debuit. visum superis ut ipse ait, Neptunum Iunonem Minervam vidisse se eversores Troiae. laus Ilii est, quod non nisi dii potuere subvertere. quotienscumque autem ratio vel iudicium non apparet, ‘sic visum’ interponitur, ut Horatius “sic visum Veneri”, cum amorem ostenderet non esse pulchritudinis. et bene accusatio in deos habet quandam venerationem; alioquin sacrilegium est. {{ancora+|3|[[Aeneis/Liber III#1|3.]]}} {{sc|}}Superbum ilium nobile. ‘Ilium’ autem Vergilius neutro tantum genere declinat, Horatius etiam feminino, ut “non semel Ilios vexata”. sane modo ‘Ilium’ proprie de civitate dixit, nam regio ‘Troia’ est: quamvis interdum pro civitate provinciam ponat, ut “et campos ubi Troia fuit”. hvmo fumat neptvnia troia ‘humo’ ab humo, id est funditus, ut significet patriae suae solum quoque arsisse. sane quaeritur, quo modo dixerit ‘cecidit’ et ‘fumat’. sed aut per licentiam poeticam tempus pro tempore posuit, ut “meminisse horret luctuque refugit”: aut certe naturam rerum expressit; nam ruina in brevi fit, fumus vero longo permanet tempore. nam quod ait Probus, ad discernendum tempus circumflectendam ultimam syllabam, ut intellegamus ‘fumavit’, non procedit, quia ‘pone’ tantum [verbum] in ultima habet accentum, ut significet ‘retro’. neptunia Troia bene et subtiliter etiam diis invidiam commovet, ut ea quoque cecidisse dicat quae putabantur deorum. sane fabula talis est. Laomedon, rex Troianorum, sollicitus pro opibus suis petit ab Apolline et Neptuno, ut Ilium cingerent muris mercede promissa. quo impetrato quae diis promiserat denegavit. sed Neptunus iratus cetos, id est beluam marinam inmisit: quod malum Troiani passi sunt nece filiarum, quas belua comedebat, donec apertiore responso Hesiona Laomedontis filia monstro exponeretur, quam Hercules Troia eversa liberavit et amico suo Telamoni dedit uxorem. sane Laomedonte occiso Priamo Phrygiae donavit imperium. {{ancora+|4|[[Aeneis/Liber III#1|4.]]}} {{sc|}}Diversa exilia multi ad illud referunt “magnum quae sparsa per orbem”. constat namque diversas partes orbis tenuisse Troianos, ut Helenus, ut Antenor: sed melius est specialiter hoc Aeneae dare, qui conpulsus auguriis est diversas terras, hoc est e regione positas, quaerere. ideo ‘incerti quo fata ferant’. desertas autem a Dardano accipe; nam ubique uberes esse eas legimus, ut “atque ubere glaebae”. aut ‘desertas’, ut quidam volunt, quas et tenuimus et deseruimus, ut Cretam et Thraciam. {{ancora+|5|[[Aeneis/Liber III#5|5.]]}} {{sc|}}Avguriis agimur divum pro ostentis, id est ex flamma, quae tempora Ascanii pasta est, cursu stellae, Creusae admonitione, quae dixit “et terram Hesperiam venies”. {{ancora+|6|[[Aeneis/Liber III#5|6.]]}} {{sc|}}Sub ipsa antandro iuxta Antandrum. est autem civitas Phrygiae, dicta Antandros, vel quod de Andro insula eam condiderunt coloni, quasi ἀντὶἌνδρου , vel quia Graeci venientes per Thraciam cepere Polydorum, pro cuius pretio hanc accepere civitatem, quae ex facto nomen accepit, Antandros, id est propter virum data: quamvis huic opinioni Vergilius non consentiat. fertur tamen quod post acceptum pretium a Graecis occisus sit lapidibus. alii a Polymestore occisum dicunt post eversam Troiam et in maria praecipitatum. cuius cum mater Hecuba agnovisset cadaver, cum captiva duceretur, flendo in canem conversa est, cum se praecipitare vellet in maria: quod ideo fingitur, quia nimio dolore inaniter Graecis conviciabatur. non nulli adserunt, Antandron insulam esse vicinam Troianis regionibus. ab hac [populos] incolas coactos loci angustia ad vicina litora profectos civitatem Antandron ex nomine patriae condidisse. phrygiae idae ad discretionem Cretensis. molimur fabricamus, paramus. et bene petiit loca, in quibus et lateret et navigia praepararet. {{ancora+|7|[[Aeneis/Liber III#5|7.]]}} {{sc|}}Incerti quo fata ferant quia quisquis navigat, licet mente destinet locum, quo tamen feratur incertus est. incerti] [ergo] non ‘ignari’, quibus dictum erat, ut Italiam peterent; sed ‘incerti’, ubinam esset Italia. ubi sistere detur a praeteritis tractum est, quia nec in Thracia permansit, nec in Creta. ubi sistere detur propter diuturnum errorem et quia, sicut dictum est, ad multa delatus loca est. aut propter dubietatem oraculorum: certum enim erat, nos a Troia debere proficisci, incertum tamen, ubi esset consistendum. {{ancora+|8|[[Aeneis/Liber III#5|8.]]}} {{sc|}}Contrahimusque viros colligimus: unde est “unam quae Lycios”, item “et fratres Lycia missos et Apollinis agris”: eos scilicet qui ad auxilium venerant. vix mox, ut “vix e conspectu Siculae telluris”. prima aestas aut vernum tempus dicit, aut prima ‹pars› aestatis, quia est et adulta et praeceps. quamvis Palaephatus tradat, capto Ilio Aeneam post triennium navigasse. {{ancora+|9|[[Aeneis/Liber III#5|9.]]}} {{sc|}}et haec coniunctio velocitatem videtur ostendere. dare fatis excusat in relinquenda Troia fati necessitatem. pater Anchises ut agendarum rerum auctoritatem adsignet Anchisae. ut diximus servat τὸ πρέπον , ut pater iubeat. {{ancora+|10|[[Aeneis/Liber III#10|10.]]}} {{sc|}}litora cum patriae lacrimans amat poeta quae legit inmutata aliqua parte vel personis ipsis verbis proferre. Naevius enim inducit uxores Aeneae et Anchisae cum lacrimis Ilium relinquentes his verbis “amborum uxores noctu Troiade exibant, capitibus opertis, flentes ambae, abeuntes lacrimis cum multis”. hoc iste Aenean eodem in tempore eiusdem rei causa inducit fecisse, cum dicit ‘litora cum patriae lacrimans portusque relinquo’. et multi tradunt hoc in primo dictum “Troiae ab oris”. {{ancora+|11|[[Aeneis/Liber III#10|11.]]}} {{sc|}}campos ubi Troia fuit hoc est quod ait “omnis humo fumat Neptunia Troia”. exul quasi trans solum missus, aut extra solum vagus. {{ancora+|12|[[Aeneis/Liber III#10|12.]]}} {{sc|}}Cum sociis natoque penatibus et magnis dis duo humana posuit et duo divina: patris non fit mentio, quia secundum Vergilium ad Italiam non venit. penatibus et magnis dis Varro quidem unum esse dicit penates et magnos deos; nam et in basi scribebatur magnis diis. potest tamen hoc pro honore dici; nam dii magni sunt Iuppiter Iuno Minerva Mercurius. qui Romae colebantur, penates vero apud Laurolavinium: unde apparet non esse unum. id est Varro et alii complures magnos deos adfirmant simulacra duo virilia, Castoris et Pollucis, in Samothracia ante portam sita, quibus naufragio liberati vota solvebant. alii deos magnos Caelum ac Terram putant ac per hoc Iovem et Iunonem. dii penates a Samothracia sublati ab Aenea in Italiam advecti sunt, unde Samothraces cognati Romanorum esse dicuntur. quos inter cetera ideo magnos appellant, quod de Lavinio translati Romam bis in locum suum redierint: quod imperatores in provincias ituri apud eos primum immolarint: quod eorum nomina nemo sciat: quod praesentissimi sentiantur; nam cum ambae virgines in templo deorum Lavini simul dormirent, ea quae minus casta erat fulmine exanimata alteram nihil sensisse. quos Romani penitus in cultu habent, quos nisi sacerdoti videre fas nulli sit, qui ideo penates appellantur, quod in penetralibus aedium coli soleant; nam et ipsum penetral penus dicitur, ut hodie quoque penus Vestae claudi vel aperiri dicitur. {{ancora+|13|[[Aeneis/Liber III#10|13.]]}} {{sc|}}Terra procul ‘procul’ est quasi porro ab oculis: unde potest et ‘satis longe’ significare, et ‘non valde’, ut in V. “est procul in pelago saxum”, quod satis longe fuisse intellegi non potest, ne voluptas pereat spectaculi. quamquam et hic similis possit esse significatio; brevis est enim Hellesponti transitus. vastis aut vastatis aut magnis. {{ancora+|14|[[Aeneis/Liber III#10|14.]]}} {{sc|}}Thraces arant figurate; nam minus est ‘quam’. acri quondam saevo et cruento. Lycurgus autem hic filius Dryantis, rex gentis Bistonum Thraciae fuit: qui ut habet fabula, dum contempnens Liberum eius amputat vites, crura sua incidit. re vera autem abstemius fuit: quos constat acrioris esse naturae, quod etiam de Demosthene dictum est. Lycurgus vero, ut alii dicunt, cum indignaretur Liberum ab omnibus gentibus coli, ut primum eum Thraciae fines cum suo comitatu introisse cognovit, comprehensas Bacchas eius flagellis verberavit, ipsum vero insequi, ut occideret, coepit. sed postquam se Liber fugiens ut evaderet praecipitavit in mare et a Thetide nympha exceptus liberatusque est, Lycurgus vites eius amputare coepit: quapropter per furorem a diis inmissum ipse sibi crura succidit. regnata participium est sine verbi origine. {{ancora+|15|[[Aeneis/Liber III#15|15.]]}} {{sc|}}Hospitium antiquum aut carum, aut re vera antiquum. nam tanta inter ipsos familiaritas fuit, ut Ilione, filia Priami, Polymestori nuberet Thracum regi. sociique penates vel propter supra dictam coniunctionem Ilionae et Polymestoris, vel quia cum omni hereditate maiorum diviserant etiam deos penates Dardanus et Iasius fratres, quorum alter Thraciam, alter Phrygiam incoluit occupatam. {{ancora+|16|[[Aeneis/Liber III#15|16.]]}} {{sc|}}Dum fortuna fuit scilicet bona. et simul ostendit fidem cum felicitate deficere. sane sciendum, quotienscumque fortunam solam dicimus, felicitatem intellegi: unde et fortunatos tantum felices, et infortunatos solos infelices vocamus. litore curvo perpetuum epitheton litorum est: nam quod in sexto ait “tunc se ad Caietae recto fert litore portum” significat eum ita navigasse, ut non relinqueret litus. prima loco quia apud Cretam alia fecit. modo autem Aenum significat, ut Sallustius “Aenum et Maroneam viamque militarem”. quamquam Homerus dicat inde auxilia ad Troiam venisse: ergo iam fuerat. Euphorion et Callimachus hoc dicunt etiam, quod Aenum dicatur a socio Ulixis illic sepulto eo tempore, quo missus est ad frumenta portanda. fatis iniquis bene quid sit futurum praeoccupat. {{ancora+|18|[[Aeneis/Liber III#15|18.]]}} {{sc|}}Aeneadas ecce nec Vergilius Aenum dicit. ‘Aeneadas’ autem hic secundum accusativum nomen formatum; aliter iuxta nominativum. {{ancora+|19|[[Aeneis/Liber III#15|19.]]}} {{sc|}}Sacra dionaeae matri Veneri, a matre Diona secundum Homerum. et bene dispensat, ut cum adversam navigationem subiungit, Dionaeam Venerem dicat, ut hoc loco; si prosperam, de mari eam dicat esse procreatam, ut “unde genus ducis”. haec autem in quantum potest, non semper, reservat. {{ancora+|20|[[Aeneis/Liber III#20|20.]]}} {{sc|}}Avspicibus coeptorum operum Iovi, qui arcis deus est; Apollini propter auguria; Libero causa libertatis. nam dii alii si invocentur ad privatam pertinent causam: unde de Didone legimus “Iunoni ante omnes, cui vincla iugalia curae” propter nuptias: quamvis enim rei publicae utilitas simularetur, erat tamen etiam specialis causa Didonis. similiter et hic Aeneas sacrificat Veneri. quod autem de Libero diximus, haec causa est, ut signum sit liberae civitatis: nam apud maiores aut stipendiariae erant, aut foederatae, aut liberae. sed in liberis civitatibus simulacrum Marsyae erat, qui in tutela Liberi patris est. sed auspicia omnium rerum sunt, auguria certarum; auspicari enim cuivis etiam peregre licet, augurium agere nisi in patriis sedibus non licet. peritissime ergo Vergilius veteris consuetudinis meminit cum facit Aeneam, quia peregre, id est in Thracia agit, auspicantem, id est ‘auspicibus coeptorum operum’. {{ancora+|21|[[Aeneis/Liber III#20|21.]]}} {{sc|}}Mactabam in litore tavrum contra rationem Iovi taurum sacrificat, adeo ut hinc putetur subsecutum esse prodigium. ubique enim Iovi iuvencum legimus immolatum, ut “statuam ante aras aurata fronte iuvencum, iam cornu petat, et pedibus qui spargat harenam”, item Iuvenalis “qui vexat nascenti robora cornu”: nam in victimis etiam aetas est consideranda. {{ancora+|22|[[Aeneis/Liber III#20|22.]]}} {{sc|}}forte fuit ivxta tumulus excusat dicendo ‘forte fuit’, quod iuxta eum locum sacrificaverit. tumulus autem dicendo, uno hoc sermone et collem et sepulcrum fuisse significat. potest enim tumulus et sine sepulcri interpretatione collis interdum accipi: nam et terrae congestio super ossa ‘tumulus’ dicitur. sane apparatus mortuorum ‘funus’ dici solet, exstructio lignorum ‘rogus’, subiectio ignis ‘pyra’, crematio cadaveris ‘bustum’, locus ‘ustrina’, operis exstructio ‘sepulcrum’, inscriptum nomen memoriaque ‘monumentum’. quo summo in quo summo. cornea virgulta et myrtus bene legit hastis apta virgulta: nam legimus “et bona bello cornus” item “et pastoralem praefixa cuspide myrtum” et alibi “ac myrtus validis hastilibus”. ergo si telis fuerat confixus, merito illic haec coaluere virgulta. ‘cornus’ autem declinatur ut ficus, si arbor sit: nam ‘cornu’ animalis indeclinabile est, licet genetivum usurparit Lucanus, ut “cornus tibi cura sinistri Lentule” (7.217). sic Cicero in Arato “huius genus” pro genu. {{ancora+|23|[[Aeneis/Liber III#20|23.]]}} {{sc|}}virgulta copiose virgulta hastilia, silvam, ramos, arborem, vimen, corticem, stipitem, segetem, iacula. horrida myrtus ‘horrida’ ad loci faciem rettulit, non ad arboris naturam: vel certe umbrosa. myrtus sane de myrto fabula talis est. haec Myrtus ex fama de plebe antiquorum nata Graeco vocabulo Myrene vocitata est, forma pulcherrima. hanc cum quidam popularium dives et nobilis adamasset, a parentibus eius postulavit uxorem. interea latrones urbem occupaverunt: quam cum depopulantur, Myrenen, fratribus eius occisis, captivam duxerunt et in latebris condiderunt, donec alia loca vastarent. sed haec Myrene, inventa occasione, fugit et ad cives reversa est. gratulati cives eam sacerdotem Veneris esse iusserunt: quae cum sacra celebraret, unum de latronibus, per quos abrepta fuerat, in plebe cognovit, eumque conprehensum in medium vulgus extraxit. latro, poenis adactus, omnia quae intendebantur confessus est, socios quoque, ubinam essent, prodidit. sed iuvenis, qui eam ante amaverat et petierat sibi coniugem, ad investigandos latrones sibi negotium depoposcit: quos cum inventos cepisset et praemium posceret, data ei potestas est a populo, ut virginem quam amaverat in matrimonium duceret: ob quam rem irata Venus illum mori fecit, virginem autem in myrtum arborem vertit, eique quod sacerdos fuisset, praestitit, ut perpetuo et suavi odore gauderet. {{ancora+|24|[[Aeneis/Liber III#20|24.]]}} {{sc|}}Accessi non ad cornum, sed ad myrtum, quae inter verbenas est. et bene matri sacrificaturus aras coronat ex myrto. silvam sicut dictum est, bene variat, ut nunc silvam, nunc vimina, nunc virgulta, nunc arborem dicat. {{ancora+|25|[[Aeneis/Liber III#25|25.]]}} {{sc|}}ramis tegerem excusatio a voluntate. {{ancora+|26|[[Aeneis/Liber III#25|26.]]}} {{sc|}}Monstrum bene monstrum; nam statim quid esset apparuit. et hoc proprietatis est; abusione tamen plerumque corrumpitur. {{ancora+|28|[[Aeneis/Liber III#25|28.]]}} {{sc|}}Liquvntur ‘li’ in verbo producitur, ut hoc loco, item “canis cum montibus umor liquitur”: in nomine vero brevis est, ut ‘liquor’. {{ancora+|29|[[Aeneis/Liber III#25|29.]]}} {{sc|}}Tabo corrupto sanguine. et est nomen casus septimi tantum, ut ‘sponte’ ‘natu’: quod si velis declinare, haec tabes, huius tabis dicis. {{ancora+|30|[[Aeneis/Liber III#30|30.]]}} {{sc|}}Membra quatit causa pendet ex causa: nam timor sanguinem gelat, qui coactus gignit frigus. gelidusque coit physice loquitur et rationabiliter; nam hinc et pallor nascitur, cum se ad praecordia fugiens contrahit sanguis. {{ancora+|31|[[Aeneis/Liber III#30|31.]]}} {{sc|}}rursus et alterius hoc ad id ait, non se formidolosum fuisse, ut alium ramum temptaverit. lentum vimen molle et flexuosum: unde et vietos dicimus curvos per senectutem. {{ancora+|32|[[Aeneis/Liber III#30|32.]]}} {{sc|}}Temptare latentes miraculum est enim ex arbore sanguinem fluere. {{ancora+|34|[[Aeneis/Liber III#30|34.]]}} {{sc|}}Multa movens animo non dicit quae, sed ex sequentibus intellegimus. cogitabam, inquit, ne forte bellum inmineret, quod sanguinem vidissem, ne lucum nympharum violassem, ne forte sanguis esset ex nymphis; amadryades namque cum arboribus et nascuntur et pereunt: unde plerumque caesa arbore sanguis emanat. nam ‹ut]2 Ovidius ait, cum Erysichthon arborem incideret, primo sanguis effluxit, post ululatus secutus est: inde Statius “nec amplexae dimittunt robora nymphae”. item cogitabam, ne forte ex terra Martis iure sanguis efflueret: nam quod dicit haec se veneratum esse numina, illas constat praecessisse cogitationes. {{ancora+|35|[[Aeneis/Liber III#35|35.]]}} {{sc|}}Gradivumque patrem gradivum θοῦρον Ἄρηα , id est exilientem in proelia, quod in bellantibus sit necesse est: aut gravem deum. patrem autem ideo, quia apud pontifices Mars pater dicitur. alii ‘gradivum’, quod gradum inferant qui pugnant; aut quod inpigre gradiantur. †alii a graditudine, quod huc et illuc gradiatur: unde Martem communem dici. non nulli eundem Solem et Vulcanum dicunt, sed Vulcanum generis esse omnis principem, Martem vero Romanae tantum stirpis auctorem. alii gradivum, quia numquam equester; aut a gradu dictum. geticis Thraciis. Getae autem populi sunt Mysiae, quae, quia lata est, multas continet gentes. {{ancora+|36|[[Aeneis/Liber III#35|36.]]}} {{sc|}}Rite secundarent recte prosperos facerent. visus pro ‘visa’ posuit. tunc enim masculino utimur genere, cum de his loquimur, quibus videmus, ut si dicas ‘nubecula obest visibus meis’: si autem neutro utamur, ea quae videntur significamus, ut si hoc loco diceret ‘rite secundarent visa’: quod propter metrum nequaquam potuit. similia sunt nuntius et nuntium, auditus et auditum. levarent bonum ac leve facerent, id est in bonum converterent. {{ancora+|38|[[Aeneis/Liber III#35|38.]]}} {{sc|}}Obluctor acrius nitentem ostendit. {{ancora+|39|[[Aeneis/Liber III#35|39.]]}} {{sc|}}Eloquar an sileam parenthesis ad miraculum posita; qua magnitudinem monstri ostendit. et bene auditorem attentum vult facere. gemitus lacrimabilis potest enim esse etiam irascentis gemitus. et ‘lacrimabilis’ cum lacrimis, an dignus lacrimis? {{ancora+|40|[[Aeneis/Liber III#40|40.]]}} {{sc|}}imo avditur tumulo ex imo tumulo, ut longe vox cum quodam defectu sonans auditu ipso miserabilior videretur. vox reddita pro ‘data’. redditur enim quicquid ad nos per alterum transit: quamquam hic etiam hoc possit intellegi; nam ad eum vox missa per tumulum est. {{ancora+|41|[[Aeneis/Liber III#40|41.]]}} {{sc|}}Laceras per membra dissicis; nam lacerare est saepius vulnerare, ut “lacerum crudeliter ora” de Deiphobo. parce id est parce mihi, parce tibi. vel ‘sepulto parce’, cui vivo nemo perpercit. sepulto modo mortuo vel iacenti significat, ut “somno vinoque sepulti” item “occupat Aeneas aditum custode sepulto”; nam sepultus est quasi sine pulsu. non enim hunc sepultum possumus dicere, cum sepultura non sit in hoc rite facta, sed fortuita sit obrutus terra. {{ancora+|42|[[Aeneis/Liber III#40|42.]]}} {{sc|}}Pias bene etiam ille qui laeditur excusat Aeneam: quod pietatis grande testimonium est. ‘pias’ autem propter penates de excidio liberatos, aut quia sacrificabat. scelerare polluere, et est sermo Plautinus, quo hodie non utimur. nomen tamen fecit sine verbi origine, non enim dicitur ‘scelero’. {{ancora+|43|[[Aeneis/Liber III#40|43.]]}} {{sc|}}Externum tulit ordo est ‘Troia me tibi tulit, hoc est educavit, non externum’; nam et civis Aeneae fuerat et cognatus. et cito se et Troianum esse et adfinem ostendit. aut crvor hic de stipite manat mire quasi ostendens cruorem suum. ‘de stipite’ de ligno ait; nam stipes vere est lignum sectum siccum. {{ancora+|44|[[Aeneis/Liber III#40|44.]]}} {{sc|}}Crudeles terras id est crudelium et avarorum. ex moribus enim cultorum terrae laudantur vel vituperantur, ut “devenere locos laetos”. {{ancora+|45|[[Aeneis/Liber III#45|45.]]}} {{sc|}}Polydorus ego sive ‘ego’ distinguas, sive ‘ego hic’, subaudias ‘sum’ necesse est. et quasi δεικτικῶς , id est Polydorus sum, non stipes. {{ancora+|46|[[Aeneis/Liber III#45|46.]]}} {{sc|}}telorum seges multitudo. Plautus Aulularia “stimulorum seges” (Aul. 45). sane putatur non verisimile iaculis coniectis puerum occisum, nam repugnat cum illo “Polydorum obtruncat”: nam et misisse radices iacula mirum est, nisi monstruosum sit. increvit reviruit. traxit autem hoc de historia Romana. nam Romulus, captato augurio, hastam de Aventino monte in Palatinum iecit: quae fixa fronduit et arborem fecit. vituperabile enim est, poetam aliquid fingere, quod penitus a veritate discedat. denique obicitur Vergilio de mutatione navium in nymphas; et quod dicit per aureum ramum ad inferos esse descensum; tertium, cur Iris Didoni comam secuerit. sed hoc purgatur Euripidis exemplo, qui de Alcesti hoc dixit, cum subiret fatum mariti. {{ancora+|47|[[Aeneis/Liber III#45|47.]]}} {{sc|}}vero adfirmative. ancipiti duplici quod et vocem audierat et sanguinem viderat. vel ‘ancipiti formidine’ una, quod sepulcrum laeserat, altera, quod metuere coeperat †litum ipsum. {{ancora+|48|[[Aeneis/Liber III#45|48.]]}} {{sc|}}hunc polydorum licet de Polydoro superius sit relatum, tamen propter varietatem rei necesse ‹est› repeti. Priamus cum videret longa obsidione res suas in ultimo constitutas, filium parvulum Polydorum Polymestori, regi Thraciae, genero suo per Ilionam filiam, cum magno auri pondere nutriendum commendavit: qui victa Troia, auri cupiditate inpulsus, Polydorum obrutum telis occidit. {{ancora+|50|[[Aeneis/Liber III#50|50.]]}} {{sc|}}Infelix aut qui iam infelix esse coeperat, aut cui etiam provisa nocuerunt. aut ‘infelix’, quia superstes liberis fuit, aut quia illi perfidia non ab hostibus tantum est. mandarat aphaeresis est, sive dixeris ‘commendarat’, sive ‘amandarat’. et ‘mandarat’ est amoris, ‘amandarat’ vero odii est. et amandare est sub specie legationis aliquem relegare. furtim ne Graeci scirent. {{ancora+|51|[[Aeneis/Liber III#50|51.]]}} {{sc|}}Threicio regi auxit ex provincia crudelitatem, ex qua fuerunt Diomedes, qui equos habebat, qui humanis carnibus vescebantur; Lycurgus ob iniuriam Liberi patris punitus; Tereus, qui Philomelae sorori uxoris post inlatum stuprum linguam abscidit. ‘Threicio’ autem pro Thracio, ut supra pro Thracia Threissa: nam solutio est Ionicae linguae. cum enim sit Θρᾷξ , Iones dicunt Θρήιξ , cuius solutio facit Threicius et Threissa. {{ancora+|52|[[Aeneis/Liber III#50|52.]]}} {{sc|}}Cingique urbem obsidione videret inter ipsa principia obsidionis; nam postea iam minime poterat. {{ancora+|53|[[Aeneis/Liber III#50|53.]]}} {{sc|}}ille ut opes fractae et fortuna recessit bene utrumque iunxit; saepe enim alterum sine altero valet: aut opes, aut fortuna. ‘ille ut’ vel ‘postquam’; vel tantum quod deest ‘statim’, ut sit ‘ille statim ut’. fortuna melior scilicet. {{ancora+|54|[[Aeneis/Liber III#50|54.]]}} {{sc|}}Res agamemnonias id est imperium, vel partes Agamemnonis. victricia omnia nomina a verbo venientia cum in ‘or’ exeunt, masculina sunt, ut victor; cum in ‘trix’, feminina sunt, ut victrix; neutra vero non faciunt, nisi tantum ex numero plurali: unde est victricia. {{ancora+|55|[[Aeneis/Liber III#55|55.]]}} {{sc|}}Fas omne et cognationis, et iuris hospitii. obtruncat occidit intellege: nam obtruncare proprie est capite caedere. {{ancora+|56|[[Aeneis/Liber III#55|56.]]}} {{sc|}}vi violentia. vi potitur hoc autem verbum de his est quae permiscent coniugationes; cum enim sit tertiae coniugationis, infinitum modum a quarta facit, ut potiri: unde plerique decipiuntur, ut potiris dicant. Similiter fio pro ‘fiere’ ‘fieri’ facit, permixta coniugatione. quid non mortalia pectora cogis ad quod flagitium homines non conpellis, detestandi auri cupiditas. {{ancora+|57|[[Aeneis/Liber III#55|57.]]}} {{sc|}}Avri sacra fames sacra execrabilis, ut “sacrae panduntur portae”. alii ‘sacra’ devota accipiunt, unde et ver sacrum. alii sacrum pro scelestum, vel sacrilegum. tractus est autem sermo ex more Gallorum. nam Massilienses quotiens pestilentia laborabant, unus se ex pauperibus offerebat alendus anno integro publicis ‹sumptibus› et purioribus cibis. hic postea ornatus verbenis et vestibus sacris circumducebatur per totam civitatem cum execrationibus, ut in ipsum reciderent mala totius civitatis, et sic proiciebatur. hoc autem in Petronio lectum est. sane sciendum, latenter Aeneam hoc agere, ut Troianos Didoni ex infelicitatis similitudine commendet: nam et eius marito auri causa intulit necem. {{ancora+|58|[[Aeneis/Liber III#55|58.]]}} {{sc|}}proceres qui processerunt ante alios. primumque parentem bene ‘primum’, id est ante proceres. {{ancora+|59|[[Aeneis/Liber III#55|59.]]}} {{sc|}}monstra deum quae ostenderant. et modo mala; nam medium est, quia interdum dicuntur et bona. {{ancora+|60|[[Aeneis/Liber III#60|60.]]}} {{sc|}}Omnibus idem animus ‘idem’ plus est, quam si diceret ‘similis’. est unus animus aut idem consilium. et hoc iuxta disciplinam auguralem dixit, quae appellatur consensio, sicut in libro secundo dictum est. scelerata terra pro sceleratorum. {{ancora+|61|[[Aeneis/Liber III#60|61.]]}} {{sc|}}Classibus avstros hypallage est; nam classes austris damus. {{ancora+|62|[[Aeneis/Liber III#60|62.]]}} {{sc|}}Instavramus funus modo sepulcrum, quod virgulta avellendo diruerat: nam proprie funus est incensum cadaver. {{ancora+|63|[[Aeneis/Liber III#60|63.]]}} {{sc|}}aggeritur tumulo tellus ut ostenderet verum tumulum, ne forte aliquis alius illud errore violaret. stant positae sunt. multa autem, ut supra diximus, hic sermo significat. manibus manes sunt animae illo tempore, quo de aliis recedentes corporibus necdum in alia transierunt. sunt autem noxiae, et dicuntur κατὰ ἀντίφρασιν : nam manum, ut supra diximus, bonum est; unde et mane dictum est. similiter etiam Eumenidas dicimus, Parcas, bellum, lucum. alii manes a manando dictos intellegunt: nam animabus plena sunt loca inter lunarem et terrenum circulum, unde et defluunt. Quidam manes deos infernos tradunt. quidam alios manes, alios deos infernos dicunt: plurimi ut deos caelestes vivorum, ita manes mortuorum tradiderunt. alii manes nocturnos esse eius spatii, quod inter caelum terramque est, et ideo umoris qui noctu cadit potestatem habere: unde mane quoque ab isdem manibus dictum. maestae arae Cicero pro Murena “imaginem lugentem”. {{ancora+|64|[[Aeneis/Liber III#60|64.]]}} {{sc|}}caeruleis vittis Cato ait, deposita veste purpurea feminas usas caerulea cum lugerent. veteres sane caeruleum nigrum accipiebant. ‘vittae’ autem ‘caeruleae’ in acerbo funere praecipue filiorum familias adhiberi solebant, sicut hic; nam Polydori funus, utpote adhuc pueri, acerbum est, et quia eius aetatis erat, ut filius familias adhuc esse potuisset. atraque cupresso nigra, funesta: nam inferis consecrata est, quia caesa numquam revirescit. moris autem Romani fuerat ramum cupressi ante domum funestam poni, ne quisquam pontifex per ignorantiam pollueretur ingressus. hinc Horatius “nec te praeter invisam cupressum ulla brevem dominum sequetur”. ‘atra’ autem, quod atratos lares significet. atra cupresso fabula [autem] de cupresso talis est: cum haberet in deliciis Cyparissus puer cervum et ipse ab Apolline diligeretur, inprudens cervum suum iaculo occidit, eumque dum luget neglecta consolatione Apollinis, dolore consumptus est; cuius ut exstaret memoria, in luctuosam arborem, id est cupressum, mutatus est, quae defunctis adhibetur. {{ancora+|65|[[Aeneis/Liber III#65|65.]]}} {{sc|}}Crinem de more aut de more gentis, ut etiam in Aegypto est: aut certe de more plangentium. {{ancora+|66|[[Aeneis/Liber III#65|66.]]}} {{sc|}}inferimus inferias damus, proprie. tepido lacte statim mulcto. cymbia pocula in modum cymbae facta. {{ancora+|67|[[Aeneis/Liber III#65|67.]]}} {{sc|}}Sanguinis sacri id est de victimis sumpti. ideo autem lactis et sanguinis mentio facta est, quia adfirmantur animae lacte et sanguine delectari. Varro quoque dicit mulieres in exsequiis et luctu ideo solitas ora lacerare, ut sanguine ostenso inferis satisfaciant, quare etiam institutum est, ut apud sepulcra et victimae caedantur. apud veteres etiam homines interficiebantur, sed mortuo Iunio Bruto cum multae gentes ad eius funus captivos misissent, nepos illius eos qui missi erant inter se conposuit, et sic pugnaverunt: et quod muneri missi erant, inde munus appellatum. sed quoniam sumptuosum erat et crudele victimas vel homines interficere, sanguinei coloris coepta est vestis mortuis inici, ut et ipse testatur “purpureasque super vestes velamina nota” et “purpureosque iacit flores”. alii sanguinis inferendi ad adescandas defunctorum animas illa ratione consuetudinem tradunt, ut id quod amiserunt videantur accipere: sanguis enim velut animae possessio est, unde exsangues mortui dicuntur. nam et Homerus in necromantia non prius facit loqui animas, nisi sanguine gustato. alii lac et sanguinem ab hoc accipiunt, quod una res nutrit, alia nutriatur. {{ancora+|68|[[Aeneis/Liber III#65|68.]]}} {{sc|}}Animamque sepulcro condimus ergo sicut dictum est bene animam lacte et sanguine ad tumulum dicit elicitam: lacte namque corpus nutritur post animae coniunctionem, et anima sine sanguine numquam est, quo effuso recedit. legimus praeterea in VI., insepultorum animas vagas esse: [ergo vagantem circum sepulcrum significat] et hunc constat non legitime sepultum fuisse. rite ergo reddita legitima sepultura, redit anima ad quietem sepulcri, quam Stoici herciscundi, id est medium secuti, tam diu durare dicunt, quam diu durat et corpus: unde Aegyptii, periti sapientia, condita diutius reservant cadavera, scilicet ut anima multo tempore perduret et corpori sit obnoxia, nec cito ad alios transeat. Romani contra faciebant, comburentes cadavera, ut statim anima in generalitatem, id est in suam naturam rediret. dicit ergo nunc sacrificiis quibusdam elicitam animam et sepulcro conditam obnoxiamque factam corpori, quod ante horrebat, quasi per vim extorta. ideo autem Stoicos medium sequi diximus, quia Plato perpetuam dicit animam et ad diversa corpora transitum facere statim pro meritis vitae prioris. Pythagoras vero non μετεμψύχωσιν , sed παλιγγενεσίαν esse dicit, hoc est redire, sed post tempus. supremum non est nomen, sed adverbium, ut “torvum clamat”. ciemus autem est hoc loco: dicimus more sollemni, id est tertio ‘vale, nos te ordine quo natura permiserit cuncti sequemur’. quidam dicunt eorum mortuorum nomina ter vocari, qui in aliena terra dimittuntur, ut in VI. “et magna manes ter voce vocavi”. {{ancora+|69|[[Aeneis/Liber III#65|69.]]}} {{sc|}}‹ubi prima› fides pelago hoc est, ubi fidem pelago habere coepimus, nos tuto navigaturos. fides pelago quia alibi ait “totiens deceptus fraude sereni”. {{ancora+|70|[[Aeneis/Liber III#70|70.]]}} {{sc|}}Lenis crepitans avster duo epitheta posuit vitiose, ut diximus supra: fecit autem hoc prope in decem versibus. ‘auster’ autem quivis ventus: nam ad Thraciam aquilone navigatur. ‘lenis’ autem ideo quia superius ait “vix prima inceperat aestas”, et lenes venti per aestatem sunt. {{ancora+|71|[[Aeneis/Liber III#70|71.]]}} {{sc|}}deducunt proprie, ut e contrario ‘subducunt’. {{ancora+|72|[[Aeneis/Liber III#70|72.]]}} {{sc|}}Terraeque urbesque recedunt physicam rem dixit: ita enim navigantibus videtur, quasi ab his terra discedat. {{ancora+|73|[[Aeneis/Liber III#70|73.]]}} {{sc|}}Sacra mari colitur medio ordo est: in mari medio Aegaeo colitur tellus sacra, Neptuno et Nereidum matri, id est Doridi, gratissima. fabula autem talis est: post vitiatam Latonam Iuppiter cum etiam eius sororem Asterien vitiare vellet, illa optavit a diis, ut in avem converteretur: versaque in coturnicem est. et cum vellet mare transfretare, quod est coturnicum, adflata a Iove et in lapidem conversa, diu sub fluctibus latuit. postea supplicante Iovi Latona, levata superferri aquis coepit. haec primo Neptuno et Doridi fuit consecrata. postea cum Iuno gravidam Pythone inmisso Latonam persequeretur, terris omnibus expulsa Latona, tandem aliquando adplicante se litoribus sorore suscepta est, et illic Dianam primo, post Apollinem peperit. qui statim occiso Pythone ultus est matris iniuriam. sane nata Diana parturienti Apollinem matri dicitur praebuisse obstetricis officium: unde cum Diana sit virgo, tamen a parturientibus invocatur. haec namque est Diana, Iuno, Proserpina. nata igitur duo numina terram sibi natalem errare non passa sunt, sed eam duabus insulis religaverunt. veritas vero longe alia est. nam haec insula cum terrae motu laboraret, qui fit sub terris latentibus ventis, sicut Lucanus “quaerentem erumpere ventum credidit” (3.460), oraculo Apollinis terrae motu caruit. nam praecepit, ne illic mortuus sepeliretur, ut in Vulcano, et iussit quaedam sacrificia fieri. postea e Mycono Gyaroque vicinis insulis populi venerunt, qui eam tenerent; quod etiam Vergilius latenter ostendit. quod autem diximus Dianam primo natam, rationis est: nam constat, primam noctem fuisse, cuius instrumentum est luna, id est Diana; post diem, quem sol efficit, qui est Apollo. ut autem Delos primo Ortygia diceretur, factum est a coturnice, quae Graece ὄρτυξ vocatur. Delos autem, quia diu latuit et post apparuit: nam δῆλον Graeci manifestum dicunt: vel quod verius est, quia cum ubique Apollinis responsa obscura sint, manifesta illic dantur oracula. Delos autem et civitas dicitur et insula: unde interdum recipit praepositionem. item aliter: Iuno cum vidisset Latonam a Iove adamatam, iuravit eam non parituram in terris. Iuppiter mutavit eam in coturnicem, quae Graece ὄρτυξ appellatur, et monstravit ut veniret Delon, quae illis temporibus circa omnia litora ferebatur ventis. post partum vero Latonae, quo Dianam et Apollinem peperit, Ortygia dicta est quae ante Delos nominabatur, et postea Delos, cum eam Apollo revinxisset Gyaro et Mycono, altissimis montibus. sacra mari et reliqua. sane sacrum dicitur quod rite sacratur deo, ut aedes, arae, simulacra, dona. hic igitur aedium sacrarum etsi non aperte, attamen eiusdem ritus meminit, cum de insula loqueretur, in qua praeterquam ut ‘sacra’ dixerat, id est sacrata, gratiam quoque posuit non solum Doridi matri Nereidum, quae traduntur deae maris, sed Neptuno etiam addidit, dominatori videlicet omnium in mari deorum. tellus maior dignitas est ‘tellus’, quam si dixisset insula. {{ancora+|74|[[Aeneis/Liber III#70|74.]]}} {{sc|}}nereidum matri Doridi, quinquaginta nympharum matri, coniugi Nerei. neptuno aegeo quia in Aegeo mari haec insula posita est. sane inter Hellespontum et Adriaticum mare omne illud mare Aegeum appellatur, quod nomen a patre Thesei Aegeo traxit. cum enim in labyrintho Minotaurus esset inclusus et quotannis ex nobilitate Atheniensium septem pueri vel puellae ad vescendum Minotauro mitterentur, tandem dolor Theseum subiit. profectus itaque est ad Minotaurum perimendum placuitque cum patre, ut ‹si› illud monstrum vicisset, vela candida navibus daret, si forte a Minotauro fuisset oppressus, navigium cum atris velis rediret. sed cum extinxisset Minotaurum, oblitus non cum candidis, sed cum nigris velis reverti coepit, et patri in specula constituto triste sui interitus signum dedit; qui extinctum filium credens se praecipitavit in mare, unde Aegeum pelagus appellatum est. {{ancora+|75|[[Aeneis/Liber III#75|75.]]}} {{sc|}}Pius arquitenens bene ‘pius’, aut qui ultus est matrem de Tityo, de Niobe, de Pythone: aut quia patriam stabilivit errantem. legitur et ‘prius’. {{ancora+|76|[[Aeneis/Liber III#75|76.]]}} {{sc|}}mycono gyaroque revinxit quidam per historiam dictum putant; nam inter Myconum et Gyarum Syrum, unam de cycladibus esse dicunt, unde fuit Pherecydes philosophus. alii nullum auctorem alium esse adserunt, qui Delon ab Apolline religatam dicat: constat enim eam ante evagatam propter Latonae partum restitisse. alii hanc insulam inter Myconum et Gyarum humilem esse dicunt, ut his quasi vinculis contineatur. ‘revinxit’ autem [putant] num retraxit? {{ancora+|78|[[Aeneis/Liber III#75|78.]]}} {{sc|}}Coli dedit a vicinis scilicet populis. ventos contemnere propter terrae motum. {{ancora+|79|[[Aeneis/Liber III#75|79.]]}} {{sc|}}Apollinis urbem Delon: et est definitio. {{ancora+|80|[[Aeneis/Liber III#80|80.]]}} {{sc|}}rex anius Anius [autem], rex Deli, Apollinis sacerdos, cum trium filiarum esset parens, ne unius tantum dei esset tutus auxilio, filias numini Liberi patris devovit, qui parem ei gratiam reddens effecit, ut quidquid una attigisset verteretur in fruges, altera in vinum, tertia in oleum. id cum comperisset Agamemnon, dux Argivorum, cum mille navibus oppugnaturus iret Troiam, misit qui eas accersirent, ut posset alere Graeciae exercitum. quae cum vinctae tenerentur invocaverunt Liberum patrem, quas deus in columbas vertit et ita vincula fecit effugere: unde hodieque Deli columbas violare nefas est. hunc tamen Anium Palaefatus etiam propinquum tradit Anchisae. alii dicunt huius Anii filiam occulte ab Aenea stupratam edidisse filium nomine †an. rex et sacerdos hic Anius Apollinis filius et sacerdos fuit, qui habuit filium Andron nomine, unde Andros insula appellata est. ad quem Anchises ante Troicum bellum consultum venerat, an Salaminam peteret comes Priamo: unde et agnoscitur. rex et sacerdos maiorum enim haec erat consuetudo, ut rex esset etiam sacerdos, vel pontifex: unde hodieque imperatores pontifices dicimus. {{ancora+|81|[[Aeneis/Liber III#80|81.]]}} {{sc|}}Vittis et lauro vittae sacerdotis sunt, laurus vero etiam imperatoris victoris. {{ancora+|82|[[Aeneis/Liber III#80|82.]]}} {{sc|}}Anchisen amicum κατὰ τὸ σιωπώμενον intellegimus: nam quomodo fuerint amici, palam poeta non dicit. {{ancora+|83|[[Aeneis/Liber III#80|83.]]}} {{sc|}}Hospitio licet Probus quaerat, quid sit ‘iungimus hospitio dextras’, tamen septimus casus est, id est iure hospitalitatis: nam ‘ad hospitium’ non potest intellegi, quia iam amicus fuit. aut sicut quidam tradunt ‘iungimus dextras et hospitio tecta subimus’. {{ancora+|84|[[Aeneis/Liber III#80|84.]]}} {{sc|}}templa dei et reliqua. hoc iuxta augurii genus quod stativum dicitur retulit, in quo consideratur, quo in loco auguria peragi debeant: nam ideo ait ‘templa dei’ et reliqua, et subiunxit ‘quove ire iubes’ et exinde ‘da pater augurium’. sane quaeritur, cur saxum vetustum dixerit. sed traditur a plurimis, inter quos etiam Epaphus, vir peritissimus, refert, Delphis quodam tempore evenisse, ut templum religiosum ante et intactum spoliatum incensumque sit, ac post multas Corinthii urbes insulasque proximas terrae motu haustas, Delon neque antea, neque postea hoc incommodo vexatam, sicut Thucydides. quod etiam Cicero in praetura Verrinarum ita ait “tantaque vis huius religionis est et semper fuit, ut ne Persae quidem cum bellum toti Graeciae, diis hominibusque indixissent et mille navium classem Delum appulissent, quicquam conarentur aut violare aut attingere”. non mirum ergo, si aut ad ‹sua› tempora poeta respondit, aut ad pristina, utpote quod religio numquam omnino vexata illo suo antiquo et vetusto saxo colebatur. vel ‘vetusto’ religioso. et quod ‘venerabar’ ait, ostendit se precatum. {{ancora+|85|[[Aeneis/Liber III#85|85.]]}} {{sc|}}da propriam ‘da’ dic, indica; Apollo enim non dandi, sed dicendi habet potestatem. quaeritur etiam cur Aeneas cum Delum venisset, nullis prius hostiis caesis statim a precibus coeperit: quia tradunt multi, inter quos et Varro, esse aras tam Apollinis, quam filii eius non tantum Deli, sed in plurimis locis, apud quas hostiae non caedantur, sed consuetudo sit deum solemni tantum prece venerari. quod autem ait Neptuno et Apollini tauris postea sacrificatum, [et] apud alias aras hoc factum accipi oportet. propriam perpetuam, stabilem, firmam, ut “propriamque dicabo”. et bene post experimentum male conditae civitatis perpetuas postulat sedes. thymbraee Thymbraeus Apollo dicitur a loco Troiae, id est agro vicino, pleno thymbra, quae satureia dicitur. et bene Deli positus Thymbraeum appellat quem in Troia adsueverat colere in agro, in quo eius et nemus est et templum, ubi a Paride Achilles occisus est: unde fingitur manu Apollinis vulneratus. ergo Thymbraeus, ut Delius; nam numina a locis frequenter nomen accipiunt: alii Thymbram locum in Delo consecratum Apollini tradunt. sane quia Graece θύμβρη facit, in derivatione η in diphthongon mutat, ut Αἴτνη Aetnaeus, Δίρκη Dircaeus. domum familiam, ut “domus tenet a quo Sergia nomen”. {{ancora+|86|[[Aeneis/Liber III#85|86.]]}} {{sc|}}Mansuram urbem duo petit, et urbem et perpetuitatem. ‘mansuram’ autem ideo: vel propter Troiam, vel propter eam, quam in Thracia condidit. serva altera non quia prima servavit, sed quia servare voluit, ut Homerus dicit. {{ancora+|87|[[Aeneis/Liber III#85|87.]]}} {{sc|}}inmitis achilli veteres ‘Achilli’ declinabant. {{ancora+|88|[[Aeneis/Liber III#85|88.]]}} {{sc|}}Quem sequimur?? quia Cadmus oraculo Apollinis bovem secutus, in Hyanteo Boeotiam condidit. veteres enim oraculis signa quibus civitatem conderent accipiebant. {{ancora+|89|[[Aeneis/Liber III#85|89.]]}} {{sc|}}Da pater ‘pater’ religionis, ut supra diximus, nomen est. nam et hominibus datur, ut “inde toro pater Aeneas”, et montibus, ut “pater Appenninus”, et fluviis ut “Thybri pater” numinibus etiam, ut “quidve pater Neptune paras”, item “ipse pater Danais animos viresque secundas sufficit”, item “odit et ipse pater Pluton”. avgurium modo oraculum, sed usurpative. augurium enim est exquisita deorum voluntas per consultationem avium aut signorum, quod tunc peti debet, cum id quod animo agitamus per augurium a diis volumus impetratum, ut in hoc loco Aeneas, postquam omnia quae volvebat animo petiit, ait ‘da pater augurium’. et est species ista augurii quae legum dictio appellatur: legum dictio autem est, cum condicio ipsius augurii certa nuncupatione verborum dicitur, [quali condicione augurium peracturus sit:] quod hic facit exsequendo formas petitionis versibus supra dictis; tunc enim quasi legitimo iure legem adscribit ‘da pater augurium’ et reliqua. animis inlabere nostris quia Apollinis responsa semper obscura sunt, vera tamen: unde cum intellegentia oraculum postulat. {{ancora+|90|[[Aeneis/Liber III#90|90.]]}} {{sc|}}tremere omnia in consequentibus quid sit ‘omnia’ docuit dicendo ‘liminaque laurusque dei’. et hoc augurium iuxta auguralem disciplinam dictum est, quod appellatur tripudium sonivium, id est a sono, ad quod pertinet si arbor sponte radicitus cadat, si terra tremat: quod hic Aeneae factum ostendit, antequam voce divina responsa perciperet. visa repente Stoicos et Academicos secutus est, qui dicunt ea quae contra naturam sunt, non fieri, sed fieri videri: unde magica ars omnis exclusa est, sicut Plinius Secundus docet in naturali historia. {{ancora+|91|[[Aeneis/Liber III#90|91.]]}} {{sc|}}Liminaque ‘que’ brevis est pro longa posita: quod hac ratione defenditur: aut quia omnia monosyllaba ad artem non pertinent et his licenter uti possumus, aut certe quia omne μόριον , id est particula, quae sui substantiam non habet, membrum putatur superioris orationis: quod si est, ‘liminaque’ quasi una pars orationis est, et potest ‘que’ finalitatis ratione vel produci vel corripi. lavrusque dei aut ideo singulariter, quia in Delo insula laurus Apollini consecrata est; aut lucum dicit; aut quia traditur, Latonam duas laurus amplexam Dianam et Apollinem enixam. fabula sane de lauro talis est: Daphne Penei, vel ut alii dicunt Ladonis filia, ab Apolline adamata est. a qua cum precibus et promissis non potuisset Apollo ut secum concumberet impetrare, vim ei adhibere conatus est, cumque eam insequeretur et illa fugiens defecisset lassata, terrae imploravit auxilium. quam terra hiatu facto recepit et pro ea arborem edidit, quae Graece nomen suum retinuit, Latine laurus dicitur. sed Apollo eam etiam mutatam ita dilexit, ut tutelae suae adscriberet efficeretque, ut propter virginitatem servatam semper vireret. moveri quia opinio est sub adventu deorum moveri templa. {{ancora+|92|[[Aeneis/Liber III#90|92.]]}} {{sc|}}Moveri mons Cynthus: unde Cynthius Apollo. cortina locus unde oraculum datur. dicitur autem cortina, vel quod Apollinis tripos corio Pythonis tectus est, vel quod certa illinc responsa funduntur, quasi certina, vel, quod est verius, quia cor illic vatis tenetur: nam caverna quaedam in templo Apollinis fuit, ad quam Phoebas rapta vaticinabatur, ut Lucanus ostendit. alii cortinam quasi ortinam tradunt, quod inde vox oriatur. reclusis nunc apertis: alias denuo clusis. {{ancora+|93|[[Aeneis/Liber III#90|93.]]}} {{sc|}}Summissi inclinati. utrum corpore an anima? an ‹quia› supplices rogamus? an, quod verum est, inclinati? et sciendum pro qualitate numinum orantes interdum ima, interdum summa respicere; nam potestates aliae caelestes sunt, aliae terrenae, aliae permixtae: unde nunc Apollinem deprecantes, terram petunt. ipse est enim et Sol et Liber pater, qui inferos petiit, ut Horatius “te vidit insons Cerberus”. bene ergo terram petunt, unde ad eos responsa perveniunt, et quia Apollo etiam inferis notus est. {{ancora+|94|[[Aeneis/Liber III#90|94.]]}} {{sc|}}Dardanidae ut diximus, obscura quidem, sed vera sunt omnia: nam dicendo ‘Dardanidae’ ostendit Italiam, unde Dardanus fuit. quod si Cretam significaret, Teucriadae diceret. duri vel futurum ostendit laborem: vel eorum arguit insipientiam, qui intellecturi non fuerant. stirpe hoc verbo Troianis factus est error. sane ‘stirps’ genere feminino originem significat, ut “heu stirpem invisam”, masculino arborem, ut “sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum”. sed Horatius contra regulam nititur, ut “stirpesque raptas et pecus et domos”. {{ancora+|95|[[Aeneis/Liber III#95|95.]]}} {{sc|}}Prima tellus Italia, unde Dardanus venit; Teucer enim de Creta post venit. ubere laeto quod est Italiae proprium, ut alibi “atque ubere glebae”. {{ancora+|96|[[Aeneis/Liber III#95|96.]]}} {{sc|}}Matrem id est terram. tractum autem est de historia: nam Brutus et filii Tarquinii cum oraculum Delphici Apollinis peterent, responsum est eius imperium fore, qui primus matrem reversus oscularetur; quod solus Brutus agnoscens, de navi egressus simulans casum osculatus est terram: unde et potitus imperio est. exquirite hoc dicendo ostendit difficultatem. {{ancora+|97|[[Aeneis/Liber III#95|97.]]}} {{sc|}}hic pro illic. domus Aeneae ad illud respicit ‘da propriam Thymbraee domum’. {{ancora+|98|[[Aeneis/Liber III#95|98.]]}} {{sc|}}Nati natorum propter illud ‘et mansuram urbem’. nam oraculum semper ad petita respondet. sane hic versus Homeri est, quem et ipse de Orpheo sustulit, item Orpheus de oraculo Apollinis Hyperborei. mire autem sequenti versu hoc ostendit dicendo ‘haec Phoebus’. {{ancora+|99|[[Aeneis/Liber III#95|99.]]}} {{sc|}}Tumultu quia dixit ‘exquirite’. {{ancora+|100|[[Aeneis/Liber III#100|100.]]}} {{sc|}}Laetitia propter promissam imperii aeternitatem. laetitia] finis enim auspicii in demonstratione conprehensus dedit petentibus laetitiae optandam gratulationem. {{ancora+|101|[[Aeneis/Liber III#100|101.]]}} {{sc|}}vocet aut revocet, aut hortetur et moneat. {{ancora+|102|[[Aeneis/Liber III#100|102.]]}} {{sc|}}Monumenta virorum historias. {{ancora+|103|[[Aeneis/Liber III#100|103.]]}} {{sc|}}Spes discite vestras aut quasi senex loquitur: aut quia, ut supra diximus, scit se esse moriturum; ubique enim sciens futurorum inducitur. {{ancora+|104|[[Aeneis/Liber III#100|104.]]}} {{sc|}}Creta Dardanus Iovis filius et Electrae, profectus de Corytho, civitate Tusciae, primus venit ad Troiam et illic parva aedificia collocavit. post cuius obitum Teucer venit ex Creta et invenit Dardani socios habitantes in vallibus. qui constituit arces et moenia. modo ergo errat Anchises, nec respiciens adventum Dardani oraculum Cretam significare argumentatur ex his quae solent ab advenis fieri. Ida, inquit, illic est, quae et in Troia ad similitudinem dicta, ut “effigiem Xanthi Troiamque videtis, quam vestrae fecere manus”, item sacrorum similitudo, quae apud maiores nefas erat perire: unde Aeneas in XII. “sacra deosque dabo, socer arma Latinus habeto”. iovis magni quia illic dicitur esse nutritus: quod, ut Sallustius dicit, ideo fingitur, quia primos Cretenses constat invenisse religionem. sane nati Iovis fabula haec est: Saturnus postquam a Themide oraculo comperit, a filio se posse regno depelli, natos ex Rhea uxore filios devorabat. quae natum Iovem, pulchritudine eius delectata, nymphis commendavit in monte Cretae Dictaeo, ubi eum aluerunt apes. pro quo involutum lapidem glutiendum Saturno dedit. quem cum Saturnus, fraude cognita, vehementius quaereret, et adhibiti sunt Curetes et Corybantes, qui tinnitu aeris, id est lusus excogitato genere, ut cum clipeis aereis inter se concurrerent et prohiberent audiri pueri vagitum: unde ipsi sunt matris deum ministri. sed non nulli eosdem Curetes et Corybantes dicunt. ut autem fingatur Saturnus filios suos comesse, ratio haec est, quia dicitur deus esse aeternitatis et saeculorum. saecula autem annos ex se natos in se revolvunt: unde Graece Κρόνος quasi χρόνος , id est tempus, dicitur. medio ponto potest quidem intellegi secundum Sallustium, longe a continenti. sed altior est hoc loco poetae intuitus: nam apud chorographos legimus, quae insula in quo sit mari, ut Sardinia in Africo, Delos in Aegeo, et de aliis omnibus. de Creta omnes dubitant in quo sit mari; nam parte Libycum, parte Aegyptium, parte Achaicum, parte Ionium respicit. ergo ‘medio ponto’, ac si dici possit ‘medio pontorum’, quod Latinitas non recipit. {{ancora+|105|[[Aeneis/Liber III#105|105.]]}} {{sc|}}Mons idaeus ubi Idaeus derivativum est pro principali: et est Ἴδη Idaeus, ut Αἴτνη Aetnaeus. cunabula gentis nutrimenta; nam ubi iacent infantes cunae vocantur. et latenter dat gloriam Troianis dicens, eos a diis originem ducere: unde est “ab Iove principium generis”: ibi enim et de Dardano et de Teucro intellegimus, quasi Iovis cive. {{ancora+|106|[[Aeneis/Liber III#105|106.]]}} {{sc|}}Urbes habitant non dicit qui, sed intellegimus Cretenses. aut certe ‘habitant’ pro ‘habitantur’, ut “insinuat pavor”. et primo quidem centum habuit civitates: unde hecatompolis dicta est: post viginti et quattuor, inde ut dicitur duas, Gnoson et Hierapydnam. quamvis Livius plures a Metello expugnatas dicat. uberrima regna hic decipitur, quia audiit ‘ubere laeto’. {{ancora+|107|[[Aeneis/Liber III#105|107.]]}} {{sc|}}Maximus unde pater fallitur; nam antiquior est Dardanus. alii ‘maximus’ antiquissimus tradunt; per patris autem appellationem maiorum cognationem ostendit. si rite avdita recordor bene dubitatione excusat errorem. {{ancora+|108|[[Aeneis/Liber III#105|108.]]}} {{sc|}}teucrus de hoc fabula duplex est; nam et de parentibus eius dupliciter traditur. alii enim †cureas et Idae nymphae, alii, inter quos et Trogus, Scamandri filium tradunt. qui Scamander cum Creta frugum inopia laboraret, cum parte tertia populi ad exteras sedes quaerendas profectus est, ab Apolline monitus, ibi eum habiturum sedes, ubi noctu a terrigenis oppugnatus esset. cum ad Phrygiam venisset et castra posuisset, noctu mures arcuum nervos et loramenta armorum adroserunt. Scamander hos interpretatus hostes esse terrigenas, in Idae montis radicibus aedificia collocavit. qui cum adversus Bebrycas finitimos bellum gereret, victor in Xantho flumine lapsus non conparuit, qui post a Cretensibus in honorem regis sui Scamander appellatus est, filioque eius Teucro regnum traditum. qui cives e suo nomine Teucros appellavit, qui post a rege Troo Troiani dicti sunt, et templum Apollini constituit, quem Sminthium appellavit; Cretenses enim murem sminthicem dicunt. alii non Scamandrum, sed Teucrum ipsum sub condicione supradicti oraculi profectum de Creta dicunt, et civitatem et templum condidisse, et sminthos mures vocari a Phrygibus. tradunt praeterea non nulli Dardanum a Teucro in Phrygia inventum filiam suam ei sociasse, et Dardanum populares suos socero cognomines fecisse. quidam Teucrum Dardani filiam uxorem duxisse tradunt, et ideo Teucros appellatos. rhoeteas Rhoeteum promontorium Troados: licet alii ‘Rhoetias’ legant propter Rhoetiam Sithonis filiam. et amat Vergilius declinationes Graecas, salva regulae reverentia, in Latinas convertere ει Graecam diphthongon in ‘e’ longum mutans, ut Αἰνείας Aeneas, Μήδεια Medea, Ῥοίτειον Rhoeteum. {{ancora+|109|[[Aeneis/Liber III#105|109.]]}} {{sc|}}Optavitque elegit, ut “pars optare locum”. {{ancora+|110|[[Aeneis/Liber III#110|110.]]}} {{sc|}}Habitabant vallibus imis hi sunt qui cum Dardano venerant. {{ancora+|111|[[Aeneis/Liber III#110|111.]]}} {{sc|}}hinc id est de Creta, unde venerat Teucer. mater cultrix cybeli ‘mater’ proprie, ‘cultrix’ autem ‘Cybeli’, id est montis Phrygiae, in quo colitur, a quo et Cybele dicta est. alii dicunt Cybelum sacerdotem eius primum fuisse in Phrygia, et ab eo Cybelen dictam. non nulli ‘cultrix Cybele’ legunt, ut sit quasi Cybeleia. alii Cybele ἀπὸ τοῦ κυβιστᾷν τὴν κεφαλὴν , id est a capitis rotatione, quod proprium est eius sacerdotum. corybantiaque aera Corybantes δαίμονες sunt, ministri matris deum; [quos dicit Corybantes] quasi δαήμονες , qui totum sciunt. aerea autem cymbala Corybantibus, Iasionis filiis, quibus vagitum Iovis celaverunt: quos quidam Corybantes dictos ideo tradunt, ἀπὸ τῆς Κόρης ; Corybas enim Proserpina, quae Κόρη dicitur Graece, sine patre natus. alii Corybantes ab aere appellatos, quod apud Cyprum mons sit aeris ferax, quem †cypri coriam vocant. {{ancora+|112|[[Aeneis/Liber III#110|112.]]}} {{sc|}}idaevmque nemus ut ostenderet Idaeum montem, qui sit in Troia, de Cretae Ida cognomen indeptum. fida silentia sacris hinc, inquit, inventum est servare sacris fidele silentium. {{ancora+|113|[[Aeneis/Liber III#110|113.]]}} {{sc|}}Et ivncti currum dominae subiere leones dominas deas dicunt, ut alibi “hi dominam Ditis thalamo deducere adorti”. sane dominam proprie matrem deum dici Varro et ceteri adfirmant: nam et ibi Proserpinam ideo a Vergilio dominam appellatam, quod ipsa terra esse dicatur, sicut et mater deum. sane fabula talis est. Schoenos civitas est. exinde fuit virgo Atalante, Schoenei filia, praepotens cursu, adeo ut, cum responsum accepisset, se post nuptias, ut quidam volunt, interituram, ut quidam vero, in naturam aliam commutandam, sponsos provocatos ac victos occideret. postea Hippomenes Venerem ut sibi in eo certamine adesset rogavit: a qua cum accepisset de horto Hesperidum tria mala aurea, provocavit puellam ad cursum et cum se videret posse superari, singula coepit iacere. tunc Atalante, cupiditate colligendorum malorum retenta, superata est. sed Hippomenes potitus victoria, cum gratiam Veneri vel oblitus esset, vel neglexisset referre, inpulsu eius in luco matris deum amoris inpatientia cum victa concubuit. unde irata dea in leones eos convertit et suo currui subiugavit et praecepit, ne secum umquam leones coirent. nam et Plinius in naturali historia dicit leonem cum pardalide libenter, et pardum cum leaena concumbere. ideo autem mater deum curru vehi dicitur, quia ipsa est terra, quae pendet in aere: ideo sustinetur rotis, quia mundus rotatur et volubilis est: ideo ei subiugantur leones, ut ostendatur maternam pietatem totum posse superare: ideo Corybantes eius ministri cum strictis gladiis esse finguntur, ut significetur omnes pro terra sua debere pugnare. quod autem turritam gestat coronam, ostendit superpositas terrae esse civitates, quas insignitas turribus constat. hanc eandem eram appellari, hoc est dominam tradunt. alii ipsorum leonum dominam a Vergilio dictam arbitrantur. {{ancora+|114|[[Aeneis/Liber III#110|114.]]}} {{sc|}}divum ducunt qua ivssa et necessarium posuit et honestum. {{ancora+|115|[[Aeneis/Liber III#115|115.]]}} {{sc|}}Gnosia regna Cretam, a Gnoso civitate eius. gnosia regna petamus [et] est argumentum a possibili. {{ancora+|116|[[Aeneis/Liber III#115|116.]]}} {{sc|}}Nec longo distant cursu a Delo scilicet. et est argumentum a facili. modo ivppiter adsit aut aer, ac si diceret: tantummodo sit serenum, ut Horatius “manet sub Iove frigido venator tenerae coniugis inmemor”: aut re vera Iuppiter, qui praeest insulae Cretae, quam petemus: aut quia ventos prosperos Iuppiter praestat. {{ancora+|117|[[Aeneis/Liber III#115|117.]]}} {{sc|}}tertia lux hoc quidam iuxta speciem auguralem positum tradunt, quae appellatur condictio, id est denuntiatio, cum denuntiatur ut ante diem tertium quis ad inaugurandum adsit, quod Anchises, post impetrationem augurii et Apollinis responsum suadens in Cretam eundum, ostendit condictionem in tertium diem; addit enim ‘modo Iuppiter adsit’ et reliqua. haec et pro civitate dicitur. cretaeis quia Κρήτη , ideo Cretaeis, ut Aetnaeis. {{ancora+|118|[[Aeneis/Liber III#115|118.]]}} {{sc|}}Meritos unicuique aptos; ratio enim victimarum fit pro qualitate numinum: nam aut haec immolantur quae obsunt eorum muneribus, ut porcus Cereri, quia obest frugibus, hircus Libero, quia vitibus nocet: aut certe ad similitudinem, ut inferis nigras pecudes, superis albas immolent, item tempestati atras, candidas serenitati. sane hic ostendit dicendo ‘meritos’ rite Neptuno et Apollini tauros immolari. ‘honores’ taurum figurate dixit; varietas enim ipsa idem significat. {{ancora+|119|[[Aeneis/Liber III#115|119.]]}} {{sc|}}Tavrum neptuno propter futuram navigationem. tavrum tibi pulcher apollo propter oraculum datum. sane hoc loco Vergilius secutus veterum opinionem Neptunum tantum et Apollinem nominavit; dicuntur enim hi dii penates fuisse, quos secum advexit Aeneas: quamvis diversis locis alias opiniones aliorum secutus poeta de diis penatibus diversa dixerit. et quidam ‘pulcher Apollo’ epitheton datum Apollini reprehendunt; pulchros enim a veteribus exsoletos dictos; nam et apud Lucilium Apollo pulcher dici non vult. {{ancora+|120|[[Aeneis/Liber III#120|120.]]}} {{sc|}}Nigram hiemi pecudem zephyris felicibus Albam bono usus est ordine, ut prius averteret mala, sic conciliaret optanda: frustra enim profutura poscuntur adversis sequentibus. nigram hiemi pecvdem] nam et Romani veteres diis asperioribus sacrificabant, ne nocerent. {{ancora+|121|[[Aeneis/Liber III#120|121.]]}} {{sc|}}Pulsum regnis cessisse paternis non dicit quare. sed talis historia est: Idomeneus de semine Deucalionis natus, Cretensium rex, cum post eversam Troiam reverteretur, in tempestate devovit sacrificaturum se de re, quae ei primum occurrisset. contigit, ut filius eius primus occurreret: quem cum, ut alii dicunt, immolasset, ut alii vero, immolare voluisset et post orta esset pestilentia, a civibus pulsus regno Sallentinum Calabriae promunctorium tenuit, iuxta quod condidit civitatem, ut “et Sallentinos obsedit milite campos Lyctius Idomeneus”. relatio ergo historiae ad iniciendum Troianis Cretam eundi desiderium pertinet: et re vera aliter ad hostis provinciam ire non poterant. {{ancora+|122|[[Aeneis/Liber III#120|122.]]}} {{sc|}}Idomenea huius nominis paenultima syllaba, natura brevis, contra regulam producta est. sed quia quinque Graecae sunt linguae, Aeolica, Iaca, Dorica, Attica, communis; hinc fit ut in uno nomine varietas inveniatur, ut ecce in hoc ‘Idomeneus’. communis lingua facit genetivum Ἰδομενέως , Dorica Ἰδομενεῦς , Attica Ἰδομένεως , Iaca Ἰδομενῆος . unde est hic in versu accusativus, sicut et Ilionea. {{ancora+|123|[[Aeneis/Liber III#120|123.]]}} {{sc|}}Hoste hic multi distingunt. adstare esse †sub hoc: quod tunc significat, quando de his loquimur quae cadere non possunt; ut si dicas terras adstare. et ostendere vult se non temere credidisse. {{ancora+|124|[[Aeneis/Liber III#120|124.]]}} {{sc|}}ortygiae de hac plenius supra dictum est. pelagoque volamus [quia] ut alibi “mare velivolum”. {{ancora+|125|[[Aeneis/Liber III#125|125.]]}} {{sc|}}Bacchatamque ivgis naxon aut vitibus consitam, aut celebratam Bacchis, aut ubi Bacchus ex Indis, vel ut quidam volunt post devictos gigantes egit triumphum; nam ut supra diximus, ipsi consecrata est: quae et Dia dicitur. bacchatam [ergo] in qua bacchatus sit Liber; aut ideo gratam Baccho, quod ibi cum relicta a Theseo Ariadne libentissime concubuerit, cui etiam coronam donavit, quae postea inter sidera collocata est. viridemque donusam vel a colore marmoris Lacedaemonii, vel silvestrem. {{ancora+|126|[[Aeneis/Liber III#125|126.]]}} {{sc|}}Olearon non adiecit epitheton causa varietatis. niveamque paron unde candidum marmor, ut “Pariusve lapis circumdatur auro”. sparsasque per aequor cycladas et hae quas dixit, cyclades sunt: unde minus est ‘et alias’. ‘sparsas’ autem, quia nullo ordine continentur, ut stoechades, quae ἀπὸ τοῦ στοίχου dictae sunt; rectae enim sunt. cyclades vero non ideo dicuntur, quia in rotunditate sunt, sed quod longo ordine eas circumire necesse est. alii sporadas nomine cycladum dictas tradunt, quod sparsae sunt. {{ancora+|127|[[Aeneis/Liber III#125|127.]]}} {{sc|}}Legimus praeterimus, ut “litoraque Epiri legimus”. tractus autem sermo a nautis, quod funem legendo, id est colligendo, aspera loca praetereunt. freta concita terris vel propter promunctoria: vel quod naturale est, ut concitatiora sint maria vicinitate terrarum, quas constat anhelitum quendam ex se emittere: unde in quinto navigaturus Aeneas Eryci sacrificat. {{ancora+|128|[[Aeneis/Liber III#125|128.]]}} {{sc|}}nauticus et reliqua. celeuma nauticum est hoc hemistichium. cretam proavosque petamus celeuma dicunt. et bene metro celeumatis usus est, id est anapaestico trimetro hypercatalecto. celeuma autem quasi praeceptum: unde Sallustius ait “inpediebant iussa nautarum”. {{ancora+|129|[[Aeneis/Liber III#125|129.]]}} {{sc|}}proavosque sane ‘proavos’ appellando cognationem declarat. {{ancora+|130|[[Aeneis/Liber III#130|130.]]}} {{sc|}}Surgens flans, ut “et fando surgentes demoror austros”: econtra non flans ponens et residens dicitur, ut “cum venti posuere omnisque repente resedit flatus”. {{ancora+|131|[[Aeneis/Liber III#130|131.]]}} {{sc|}}Et tandem ad desiderium pertinet navigantum; nam sequitur ‘ergo avidus muros’. curetum hi Curetes sunt primi cultores Cretae. alii tradunt Curetes et Corybantes, matris deum ministros, custodes sicut dictum est pueri Iovis, ad plurimas res maximi usus hominibus extitisse. adlabimur ostendit prosperam navigationem fuisse. {{ancora+|132|[[Aeneis/Liber III#130|132.]]}} {{sc|}}ergo avidus muros ordo est ‘avidus urbis optatae muros molior’, non ‘avidus molior’. {{ancora+|133|[[Aeneis/Liber III#130|133.]]}} {{sc|}}Pergameamque voco zeugma a superioribus, hoc est urbem. legitur sane in libris antiquioribus, Aeneam vere Cretam tempestate delatum locum Troiam nomine Pergamum appellavisse. alii dicunt, Pergamum in Creta conditam a Troianis captivis, qui ex classe Agamemnonis illo erant delati †ibique putant Aeneam quendam, generis auctorem, Ilio incolumi cum eo ad sacrum Apollinis venisset, gravidam hospitis filiam fecisse; ex qua ortus eodem nomine Aeneas classem Agamemnonis est adgressus hieme disiectam, cui se feruntur iunxisse hi, qui Cretam secesserant deserto Agamemnone: unde loco nomen Pergamum ab illo inditum, quod obtinuisse desertores feruntur iuxta Cydoniam. quod poetam latenter attigisse debemus accipere. gentem sociorum multitudinem, ‘laetam’ autem propter Pergama restituta. {{ancora+|134|[[Aeneis/Liber III#130|134.]]}} {{sc|}}Amare focos sacrificia celebrare. quidam ‘focos’ lares et per hoc domicilia tradunt. ergo ‘focos’ pro ‘penates’ posuit. at e contrario penates pro focis, ut “flammis adolere penates”. sane Varro rerum divinarum refert, inter sacratas aras focos quoque sacrari solere, ut in Capitolio Iovi, Iunoni, Minervae, nec minus in plurimis urbibus oppidisque, et id tam publice quam privatim solere fieri. focum autem dictum a fotu, ut colinam ab eo quod ibi ignis colatur; nec licere vel privata vel publica sacra sine foco fieri. quod hic ostendit poeta; focorum enim commemoratione instantium sacrificiorum mentio inducitur: quod ita esse multis locis docetur. quidam aras superorum deorum volunt esse, medioximorum, id est marinorum focos, inferorum vero mundos. arcemque attollere tectis poetica periphrasis, id est domos aedificare: nam arx est in civitate munitus locus. {{ancora+|135|[[Aeneis/Liber III#135|135.]]}} {{sc|}}Fere ‘re’ longa est. sicco subductae litore puppes in siccum subductae litus. {{ancora+|136|[[Aeneis/Liber III#135|136.]]}} {{sc|}}Operata ivventus perfecit sacrificia propter conubia et novas sedes, quia apud veteres neque uxor duci neque ager arari sine sacrificiis peractis poterat, ut alibi “laetis operatus in herbis”, item Iuvenalis “et matutinis operatur festa lucernis”. {{ancora+|137|[[Aeneis/Liber III#135|137.]]}} {{sc|}}subito cum id est cum subito. {{ancora+|138|[[Aeneis/Liber III#135|138.]]}} {{sc|}}Corrupto caeli tractu hic est ordo pestilentiae, ut Lucretius docet: primo aeris corruptio, post aquarum et terrae, mox omnium animalium. notandum sane Apolline offenso pestilentiam semper creari: quod etiam Homerus ostendit, cum eum armatum inducit sagittis: unde et Apollo dicitur secundum aliquos ἀπὸ τοῦ ἀπολλύειν . contra si citharam teneat, mitis est: unde Horatius “condito mitis placidusque telo supplices audi pueros Apollo”. miseranda metonymia ‘quae miseranda facit’. {{ancora+|139|[[Aeneis/Liber III#135|139.]]}} {{sc|}}arboribusque satisque lues quidam dicunt diversis numinibus vel bene vel male faciendi potestatem dicatam, ut Veneri coniugia, Cereri divortia, Iunoni procreationem liberorum, sterilitatem horum tam Saturno quam Lunae; hanc enim sicut Saturnum orbandi potestatem habere. {{ancora+|140|[[Aeneis/Liber III#140|140.]]}} {{sc|}}Linquebant dulces animas item alibi “et cum frigida mors anima seduxerit artus”. quare anima dicitur relinqui et non magis relinquere? secundum eos scilicet qui dicunt animam esse perpetuam et ad diversa corpora transitum facere: quod si est, bene dicimus, nos animas linquere, quorum nihil praeter corpus est: nam anima perpetuitatis est. unde Palinurus in sexto “nunc me fluctus habet”, hoc est corpus, quod solum meum est. aut certe simpliciter ‘animas dulces linquebant’, quia morientibus maxime dulces videntur: Terentius “animam relinquam potius quam illum deseram”. aut aegra trahebant duo mala significat, aut mortem aut aegritudinem prolixam. ‘aegra’ autem aegrota. et bene addidit ‘corpora’, quia et animus aeger potest esse. {{ancora+|141|[[Aeneis/Liber III#140|141.]]}} {{sc|}}Exurere sirius agros Sirius stella est in ore canis posita, quae annis omnibus oritur circa VIII. K#1123. Iulias, quae orta plerumque pestilentiam toto anno facit, plerumque paucis diebus, interdum innoxia nascitur. hinc est “et in totum regnaret Sirius annum”, item supra “et letifer annus”. tunc autem pestilentiam creat, si in hanc rem etiam ceterorum consentiat cursus astrorum. sane canicula, in cuius ore est, tantum generis feminini est, cum sit canis communis generis, unde hoc nascitur: nam in diminutione mutavit genus. steriles exurere agros exurendo steriles reddere. {{ancora+|142|[[Aeneis/Liber III#140|142.]]}} {{sc|}}Seges aegra ‘seges’ interdum terram significat, ut Horatius “haec seges ingratos tulit et feret omnibus annis”, interdum frumentum, ut “quid faciat laetas segetes”: hoc loco utrumque potest intellegi. {{ancora+|144|[[Aeneis/Liber III#140|144.]]}} {{sc|}}hortatur pater ire mari bene filium mittit, quia erroris causa pater fuerat. veniamque precari et beneficium, ut “orantes veniam”, et re vera veniam erroris Anchisae, qui oraculum male interpretatus est. {{ancora+|145|[[Aeneis/Liber III#145|145.]]}} {{sc|}}Laborum temptare avxilium ‘laborum’ periculorum, ut “non tamen ulla magis praesens fortuna laborum est”. ‘temptari’ autem ‘laborum auxilium’ propter pestilentiam dixit. et quidam ‘auxilium’ distingunt, ut sequatur ‘iubeat quo vertere cursus’. {{ancora+|146|[[Aeneis/Liber III#145|146.]]}} {{sc|}}Vertere cursus propter sedes ait. {{ancora+|148|[[Aeneis/Liber III#145|148.]]}} {{sc|}}effigies sacrae et reliqua. ἓν διὰ δυοῖν . Varro sane rerum humanarum secundo ait, Aeneam deos penates in Italiam reduxisse, quaedam lignea vel lapidea sigilla, quod evidenter exprimit dicendo ‘effigies sacrae divum’ et reliqua: quamvis alio loco alias opiniones secutus diversa dixerit. sane hos deos Dardanum ex Samothracia in Phrygiam, Aeneam vero in Italiam ex Phrygia transtulisse, idem Varro testatur. quos quidam dicunt ideo inductos a poeta monere per somnum: monitu nam eorum per quietem iussum cum Latino foedus fecisse, eorum etiam monitu Latinum Aeneae se coniunxisse. eosdem tradit visos aliquotiens in somnis quid fieri vellent imperasse: eaque nostros publice curasse maiores. {{ancora+|149|[[Aeneis/Liber III#145|149.]]}} {{sc|}}mediisque ex ignibus et reliqua. hoc quibusdam videtur ad maiestatem potius deorum referendum, quam ad iactantiam virtutis Aeneae. et significantius erit, si quae non legeris intellegas. {{ancora+|150|[[Aeneis/Liber III#150|150.]]}} {{sc|}}Visi adstare non adstabant, sed videbantur: unde et visa dicuntur; non enim sunt, sed videntur. {{ancora+|151|[[Aeneis/Liber III#150|151.]]}} {{sc|}}In somnis multi hic distingunt et volunt unam partem esse orationis, id est vigilantis: nam quemadmodum videbat lunam infusam fenestris? multi ‘in somniis’ dicunt, ut sit conlisio, quomodo ‘peculi’ pro ‘peculii’. multi ‘in somniis’ legunt et posterioribus iungunt: unde et visi: et corpus somno vinci volunt, mentem vero vigilare et meminisse omnium. ideo etiam dormiens de luna scire potuit. multo lumine cum nimbo suo, qui circa deos solet videri. {{ancora+|152|[[Aeneis/Liber III#150|152.]]}} {{sc|}}Insertas aut clatratas; aut non seratas, ut sit quasi ‘inseratas’, id est non clausas, et dictum, quomodo ‘asprosque molares’ pro ‘asperos’, ‘conpostus’ pro ‘conpositus’, ‘vixet’ pro ‘vixisset’. vel ‘insertas fenestras’ quas lumine suo luna inseruerat, ab inserendo, quod se per rimas insereret. fundebat scilicet abundans lumen. {{ancora+|153|[[Aeneis/Liber III#150|153.]]}} {{sc|}}tum sic adfari hic versus in multis non invenitur. {{ancora+|154|[[Aeneis/Liber III#150|154.]]}} {{sc|}}Ortygiam ‘ad Ortygiam’: more suo detraxit praepositionem, ut paulo post ‘Cretae’ pro ‘in Creta’. sane quibusdam visum est serum auxilium deorum penatium; cur enim ante pestilentiam non monuerunt mutandas sedes? ideo aliquibus videtur somnium fuisse appetitum. {{ancora+|155|[[Aeneis/Liber III#155|155.]]}} {{sc|}}canit proprie, quia oraculum. en quasi demonstrantis est, ut fidem faciat, ne somnium putetur, ut paulo post “haud dubitanda refer”. {{ancora+|156|[[Aeneis/Liber III#155|156.]]}} {{sc|}}Dardania derivativum nomen a constitutore. et notandum, regionem pro civitate positam. tuaque arma secuti ac si diceret ‘tuas partes’, vel imperium, ut “socer arma Latinus habeto”. {{ancora+|157|[[Aeneis/Liber III#155|157.]]}} {{sc|}}Sub te id est te duce, sub tuo iure agentes. permensi evecti, ut est contra “pelagoque remenso inprovisi aderunt”. multi autem ‘permensi’ sine ‘n’ legunt a verbo permetior. hic versus variasse dicitur. {{ancora+|158|[[Aeneis/Liber III#155|158.]]}} {{sc|}}Idem nos scilicet qui te sumus secuti. venturos plus est quam si dixisset ‘futuros’; nam quasi eos iam esse significat. in astra nepotes significat Gaium Iulium Caesarem, qui primus inter deos relatus est. et bene ‘in astra’, cuius sidus apparuit, ut “ecce Dionaei processit Caesaris astrum”. {{ancora+|159|[[Aeneis/Liber III#155|159.]]}} {{sc|}}Urbi Romae κατ’ ἐξοχὴν , ut supra diximus. magnis id est nepotibus. et bonum ornatum a sermonis fecit similitudine ‘magnis magna para’ dicendo. ‘magnis’ vero dixit vel penatibus, ut ‘magnis diis’, vel nepotibus. et ad exhortationem Aeneae pertinet ‹’magna para’›. {{ancora+|160|[[Aeneis/Liber III#160|160.]]}} {{sc|}}Fugae profectionis. dicens autem ‘fugae’ videtur crimen proditionis excusare. {{ancora+|161|[[Aeneis/Liber III#160|161.]]}} {{sc|}}Mutandae sedes argumentum a necessitate. simul arguitur error Anchisae. ordo autem est ‘Delius Apollo’. svasit deest ‘capere’. {{ancora+|162|[[Aeneis/Liber III#160|162.]]}} {{sc|}}cretae] non sic dicitur ‘Cretae’, quemadmodum ‘Romae’: neque enim bene, sicut dictum est, sine praepositione insulae ponuntur, nisi hae tantum quae eiusdem nominis civitates habent †et deli quasi labini. {{ancora+|163|[[Aeneis/Liber III#160|163.]]}} {{sc|}}Est locus ut ante diximus, totius orbis conparatione. hesperiam deest ‘quam’, ut supra dictum est. cognomine ab Hespero, Hispaniae rege: vel stella quam intuentur petentes Italiam. {{ancora+|164|[[Aeneis/Liber III#160|164.]]}} {{sc|}}antiqua nobilis, ut iam dictum est. {{ancora+|165|[[Aeneis/Liber III#165|165.]]}} {{sc|}}Oenotri vel a rege, vel a vino. Italis enim primus vitem ostendit Saturnus, ut in septimo legimus “vitisator curvam servans sub imagine falcem Saturnusque senex”. {{ancora+|166|[[Aeneis/Liber III#165|166.]]}} {{sc|}}Italiam dixisse bene omnia Italiae nomina in unum contulit propter errorem Aeneae. {{ancora+|167|[[Aeneis/Liber III#165|167.]]}} {{sc|}}Propriae sedes perpetuae, quia infirmas et in Creta et in Thracia condidit. hinc dardanus ortus iasivsque pater Dardanus et Iasius fratres fuerunt Iovis et Electrae filii: sed Dardanus de Iove, Iasius de Corytho procreatus est, a cuius nomine et mons et oppidum nomen accepit. postea Iasium dicitur Dardanus occidisse. hi tamen fratres cum ex Etruria proposuissent sedes exteras petere, profecti. et Dardanus quidem contracta in Troia iuventute Dardaniam urbem condidit, a qua Troianorum origo crevit. Iasius autem Samothraciam cepit et ibi liberum locum imperio tenuit. alii dicunt utrumque ex Corytho, Iovis filio, procreatos et sicut dictum est relicta Italia profectos. sed Iasium Samothraciam imperio tenuisse, Dardanum vero in Phrygiam pervenisse ibique auxilio fuisse Teucro, Scamandri filio, qui tum finitimas gentes bello subigebat, filiamque eius duxisse in matrimonium, et post mortem soceri regnum adeptum Dardaniam Troianam regionem ab suo nomine appellasse. Graeci et Varro humanarum rerum Dardanum non ex Italia, sed de Arcadia, urbe Pheneo, oriundum dicunt; alii Cretensem; alii circa Troiam et Idam natum. sane per patris appellationem cognationem ‹significat›. {{ancora+|168|[[Aeneis/Liber III#165|168.]]}} {{sc|}}A quo principe nostrum a Dardano, non ab Iasio; nam anteriori respondit. quod autem dicit ‘a quo principe genus nostrum est’ potest et generaliter intellegi, id est unde originem ducimus, ut deos penates quasi Troianos intellegas, et ad ritum referri, de quo dicit Labeo in libris qui appellantur de diis animalibus: in quibus ait, esse quaedam sacra quibus animae humanae vertantur in deos, qui appellantur animales, quod de animis fiant. hi autem sunt dii penates et viales. {{ancora+|169|[[Aeneis/Liber III#165|169.]]}} {{sc|}}laetus id est omissa tristitia quam de sociis habebat amissis, vel quia ei designatus evidenter fuerat locus, ad quem sine errore et pergere et pervenire deberet. {{ancora+|170|[[Aeneis/Liber III#170|170.]]}} {{sc|}}Havd dubitanda refer aut quia dubitaverant ex consilio Anchisae, aut ne propter somnium non crederent. havd d. r.] ideo dicunt, si forte non crederet quod per somnium vidit, aut quia non dubie, ut Apollo, monuerunt. corythum designat partem provinciae, ne alter error ex magnitudine procreetur locorum. quidam autem de Corytho hanc fabulam tradunt. Dardanus cum equestri proelio ab Aboriginibus pulsus galeam perdidisset, propter quam resistens et in audaciam suos reducens victoriam adeptus est, tum ob rem feliciter gestam oppidum ubi galeam amiserat condidit, cui Corytho nomen indidit eo quod Graece κόρυς galea dicitur. vel Corythum montem, in quo Corythus sepultus est. alii Corythum a Corytho, Paridis et Oenones filio, conditam ferunt. {{ancora+|171|[[Aeneis/Liber III#170|171.]]}} {{sc|}}avsonias appellata Ausonia ab Ausone, Ulixis et Calypsus filio: et primo pars, postea omnis Italia nominata. dictaea Dictaeus mons Cretae est, dictus a Dicte nympha, quae illic colitur: in quo dicitur altus Iuppiter, ut “Dictaeo caeli regem pavere sub antro”. dictaea Dictaeus mons est in Creta, ubi herba dictamnos nascitur, quae admota vulneribus ferrum inhaerens solet expellere. qui mons dictus est a Dicte nympha, quae ibi colitur. quam cum Minos rex amaret et insequeretur per loca avia, illa se amore castitatis praecipitem dedit, et excepta piscatorum retibus invita reducta est. a qua rex abstinuit et nomine eius Dictaea loca appellari iussit. in hoc monte dicitur altus Iuppiter, ut “Dictaeo caeli regem pavere sub antro”. negat tibi ivppiter arva ex definito. et bene Iuppiter, quasi ipse qui Cretensibus praeest. {{ancora+|172|[[Aeneis/Liber III#170|172.]]}} {{sc|}}Talibus attonitus visis hoc est talibus deorum vultibus: propter ‘visi ante oculos adstare’: unde sequitur ‘et voce deorum’; nam et voce se dicit attonitum et visis. ‘attonitus’ vero est stupefactus; nam proprie attonitus dicitur, cui casus vicini fulminis et sonitus tonitruum dant stuporem. {{ancora+|173|[[Aeneis/Liber III#170|173.]]}} {{sc|}}Nec sopor illud erat soluta elocutio. {{ancora+|174|[[Aeneis/Liber III#170|174.]]}} {{sc|}}Velatasque comas vittatas, ut “victori velatum auro vittisque iuvencum”: aut coronatas, ut “velat materna tempora myrto”. nam dii qui erant apud Laurolavinium non habebant velatum caput. {{ancora+|175|[[Aeneis/Liber III#175|175.]]}} {{sc|}}manabat fluebat. hinc et lapis manalis quem trahebant pontifices, quotiens siccitas erat. {{ancora+|176|[[Aeneis/Liber III#175|176.]]}} {{sc|}}Corripio e stratis corpus ne satietate videatur reliquisse somnum. et sciendum, quia quotiens ex abrupto somnus aufugerit significat omen infelix, ut ecce hoc loco tempestas sequitur. item in secundo “excutior somno”, et statim sequitur civitatis excidium: nec sine ratione; nam si somnus munus deorum est, ut “et dono divum gratissima serpit”, non sine infelicitate ex abrupto deorum munus abscedit. {{ancora+|177|[[Aeneis/Liber III#175|177.]]}} {{sc|}}Tendoque supinas ad caelum cum voce manus honesta elocutio cum uno sermone respondemus duobus, ut “interea fessos ventus cum sole reliquit”. ‘ad caelum’ autem ideo, quia dii penates et Iovis et Apollinis fecerunt mentionem. {{ancora+|178|[[Aeneis/Liber III#175|178.]]}} {{sc|}}Intemerata rite perfecta, ut, si leniter vinum fundendum est aut mola inicienda, sic fiant ut ratio exigit sacrificii: aliter si fiant, temerata ac turbata sunt sacra: unde Helenus “nequa inter sanctos ignes in honore deorum hostilis facies occurrat et omina turbet”, item in octavo “audax quos rumpere Pallas sacra vetat”. focis et hic sicut superius dictum est, ostendit cum aris etiam focos solere numinibus consecrari: sed hic ideo ‘focis’, non aris, quia privatum sacrificium loquitur; nam penatibus sacrificat. perfecto honore peracto sacrificio, qui est honor deorum. et bene ordinem servat, ut ante sacrificet, quam somnium narraret. {{ancora+|179|[[Aeneis/Liber III#175|179.]]}} {{sc|}}Anchisen facio certum bene ‘certum’, quia incertus erraverat. vel propter illud ‘haec laetus longaevo dicta parenti’. {{ancora+|180|[[Aeneis/Liber III#180|180.]]}} {{sc|}}Ambigvam non incertam, sed modo duplicem, ut in sequentibus probat dicens ‘geminosque parentes’. ergo ‘geminos’ hic duos, ut “gemini Atridae”. {{ancora+|181|[[Aeneis/Liber III#180|181.]]}} {{sc|}}seque novo adventu scilicet Teucri. veterum locorum id est Italiae. deest sane ‘esse’, ut sit deceptum esse. sane novo errore veterum locorum aut per contrarietatem sermonum declamavit: aut ‘novo’ pro magno posuit. {{ancora+|182|[[Aeneis/Liber III#180|182.]]}} {{sc|}}nate iliacis exercite fatigate; nam ‘exercitatus’ peritus significat: ut expertus et expers; nam expertum rerum si dixero, significo peritum; si expertem, ignarum. {{ancora+|183|[[Aeneis/Liber III#180|183.]]}} {{sc|}}Casus cassandra canebat haec compositio iam vitiosa est: quae maioribus placuit, ut “Anchisen agnovit amicum” et “sale saxa sonabant”. et bene Cassandrae inseruit testimonium, quae divinationem ab Apolline acceperat. {{ancora+|184|[[Aeneis/Liber III#180|184.]]}} {{sc|}}portendere †significari debito. portendere minus est ‘deberi’, ut in septimo “portendi generos”. {{ancora+|185|[[Aeneis/Liber III#185|185.]]}} {{sc|}}Regna vocare satis proprie, unde in octavo “expectate solo Laurenti arvisque Latinis”. {{ancora+|186|[[Aeneis/Liber III#185|186.]]}} {{sc|}}Teucros crederet scilicet propter longitudinem spatii. {{ancora+|187|[[Aeneis/Liber III#185|187.]]}} {{sc|}}Tum vates cassandra moveret bene ‘tum’, quia iam probavit. et duo argumenta posuit, quibus purgavit errorem. {{ancora+|188|[[Aeneis/Liber III#185|188.]]}} {{sc|}}cedamus phoebo ‹et m. m. s.› a necessario et utili scilicet. cedamus phoebo cuius instinctu dii penates profutura dixerunt, ut “hic canit et tua nos en ultro ad limina mittit”. meliora sequamvr potest bis subaudiri ‘meliora’, ut meliora moniti meliora sequamur. {{ancora+|189|[[Aeneis/Liber III#185|189.]]}} {{sc|}}cuncti hoc est ‘cuncti adsentimur’; nam ‘cuncti profecti’ pugnat cum ‘paucisque relictis’. ovantes alacres, non utique gaudentes. {{ancora+|190|[[Aeneis/Liber III#190|190.]]}} {{sc|}}Hanc quoque deserimus sedem quemadmodum Troiam et Thraciam. et cum dolore dictum accipe ‘hanc quoque deserimus sedem’; expressit enim miseriam totius sedis relictae. {{ancora+|191|[[Aeneis/Liber III#190|191.]]}} {{sc|}}Cava trabe navium periphrasis optima. currimus aequor sicut “Tyrrhenum navigat aequor”. {{ancora+|194|[[Aeneis/Liber III#190|194.]]}} {{sc|}}Supra caput capitalis, perniciosus. {{ancora+|195|[[Aeneis/Liber III#195|195.]]}} {{sc|}}Noctem hiememque pluviam cum obscuritate. ‘hiemem’ autem Graece dixit, nam χειμὼν etiam tempestas dicitur a Graecis. ferens adferens. inhorrvit unda tenebris horridior est facta per tenebras. {{ancora+|196|[[Aeneis/Liber III#195|196.]]}} {{sc|}}magna aequora aut epitheton est, ut surgant aequora quae magna sunt, aut ‘magna aequora’, magni fluctus. {{ancora+|197|[[Aeneis/Liber III#195|197.]]}} {{sc|}}Gurgite vasto epitheto auxit tapinosin. {{ancora+|198|[[Aeneis/Liber III#195|198.]]}} {{sc|}}involvere diem aspectum ademerunt. nimbi nubes. nox umida nubes caliginosae. {{ancora+|200|[[Aeneis/Liber III#200|200.]]}} {{sc|}}Excutimur cursu a proposito itinere avertimur. caecis in undis incertis, quia sidera non apparebant. caecis undis] id est quae non viderentur. {{ancora+|201|[[Aeneis/Liber III#200|201.]]}} {{sc|}}Ipse hoc est, navigandi peritus: hoc enim significat emphasis pronominis. negat discernere caelo figurate, ut “‹abnegat› excisa vitam producere Troia”. {{ancora+|202|[[Aeneis/Liber III#200|202.]]}} {{sc|}}viae mari dedit quod proprium terrae est, ut alibi ‘sulcari’ ait: unde et terra ‘”aequor”’. palinurus hic Iasii filius gubernator Aeneae fuit, qui Aenea de Sicilia ad Italiam veniente praecipitatus in mare nomen in Lucania monti celebri dedit. {{ancora+|203|[[Aeneis/Liber III#200|203.]]}} {{sc|}}Incertos soles bene ‘incertos’, quia quantavis sit obscuritas, tamen noctis est manifesta discretio: unde superflua quaestio est eorum qui dicunt, tres dies quomodo transisse scierunt, si noctem a die discernere non poterant? ergo ‘incertos’ obscuros dixit, ut “quale per incertam lunam”. caeca caligine cacenphaton in sermone. {{ancora+|204|[[Aeneis/Liber III#200|204.]]}} {{sc|}}erramus pelago et reliqua. “hinc Pelopis gentes Maleaeque sonantia saxa circumstant pariterque undae terraeque minantur. pulsamur saevis et circumsistimur undis”. hi versus circumducti inventi dicuntur et extra paginam in mundo. {{ancora+|205|[[Aeneis/Liber III#205|205.]]}} {{sc|}}Attollere visa naturaliter dixit: quotiens enim propinquamus litoribus, et exsurgere terra videtur et fumum emittere. {{ancora+|206|[[Aeneis/Liber III#205|206.]]}} {{sc|}}Aperire ostendere, ut Sallustius “caput aperire solitus”. ‹aperire procul montes ac› volvere fumum pro aperiuntur montes ac fumus volvitur. {{ancora+|207|[[Aeneis/Liber III#205|207.]]}} {{sc|}}remis insurgimus †cum remes, anaremos, id est exsurgentes fortius remigamus. {{ancora+|209|[[Aeneis/Liber III#205|209.]]}} {{sc|}}Servatum ex undis ac si diceret, de periculis in graviora se pervenisse discrimina. strophadum me litora Phineus rex fuit Arcadiae. hic suis liberis superduxit novercam, cuius instinctu eos caecavit. ob quam rem irati dii ei oculos sustulerunt et adhibuerunt harpyias. Phineus, Agenoris filius, Thracum rex, vel ut quidam volunt Arcadiae, Cleopatram, Aquilonis et Orithyiae filiam, habuit uxorem et ex ea duos filios, quibus supraduxit novercam. quos noverca ad patrem tamquam stupri adfectatores detulit: ob quam rem eos Phineus caecavit. quare irati dii, vel ut quidam volunt, Aquilo veneno propter nepotum iniuriam eum caecavit et ad pelagias insulas detulit adposuitque harpyias. quae cum ei diu cibos abriperent somnosque inquietarent, hic Iasonem, cum Argonautis propter vellus aureum Colchos petentem, suscepit hospitio: cui etiam ductorem propter symplegadas petras dedit. hoc ergo beneficio inlecti Argonautae, cum ei gratiam vellent referre, Zethum et Calain, filios Boreae et Orithyiae, alatos iuvenes, ad pellendas harpyias miserunt: quas cum strictis gladiis persequerentur pulsas de Arcadia, pervenerunt ad insulas quae appellabantur plotae. et cum ulterius vellent tendere, ab Iride admoniti ut desisterent a Iovis canibus, suos converterunt volatus: quorum conversio, id est στροφὴ , nomen insulis dedit. quod Apollonius plenissime exequitur. ut autem canes Iovis dicerentur, haec ratio est, quia ipsae furiae esse dicuntur: unde etiam epulas perhibentur abripere, quod est furiarum, ut “et manibus prohibent contingere mensas”. unde et avari finguntur furias pati, quia abstinent partis. item ipsas furias esse paulo post ipse testatur dicens “vobis furiarum ego maxima pando”. furias autem canes dici et Lucanus testatur, ut “Stygiasque canes in luce superna destituam” (6.733) et in sexto Vergilius “visaeque canes ululare per umbram adventante dea”. sane apud inferos furiae dicuntur et canes, apud superos dirae et aves, ut ipse in XII. ostendit, in medio vero harpyiae dicuntur: unde duplex in his effigies invenitur. et has Vergilius tres dicit, quarum nomina sunt Aello, Ocypete, Celaeno, Apollonius duas dixit, quem in XII. Vergilius sequitur, ut “sunt geminae pestes”. quidam autem dicunt hunc Phineum, ob divinitatem a Thracibus regem cooptatum, consilia divina prodidisse et obcaecatum adpositis harpyiis. {{ancora+|210|[[Aeneis/Liber III#210|210.]]}} {{sc|}}stant sunt. {{ancora+|211|[[Aeneis/Liber III#210|211.]]}} {{sc|}}Ionio in magno in magno mari Ionio. et sciendum Ionium sinum esse inmensum ab Ionia usque ad Siciliam, et huius partes esse Adriaticum Achaicum Epiroticum; maria enim vel a provinciis vel ab insulis vel a civitatibus nomen accipiunt. bene ergo ‘in magno’, quasi in quo etiam alia maria sunt. quidam sane Ionium ab Io Inachi filia dictum volunt, quod amata hoc mare tranaverit, quod in VII., ubi de scuto Turni loquitur, plenius invenies. non nulli Ionium ab Ionio rege, qui in insula quae ante Illyricum iacet regnaverat, dictum tradunt. {{ancora+|212|[[Aeneis/Liber III#210|212.]]}} {{sc|}}Harpyiaeque colunt aliae ergo et Celaeno harpyia. has Hesiodus dicit Thaumantis et Electrae filias. quas sicut dictum est quidam furias putant, cum furiarum mater secundum Hesiodum Terra, secundum Aeschylum Nox sit. {{ancora+|213|[[Aeneis/Liber III#210|213.]]}} {{sc|}}mensasque metu hoc est sicut dictum est, pulsae a Zetho et Calai. {{ancora+|214|[[Aeneis/Liber III#210|214.]]}} {{sc|}}Nec saevior vlla pestis et ira deum stygiis sese extvlit undis ut Poena in Statio. et non dicit has de inferis esse natas, sed peiores esse omnibus inde procreatis. {{ancora+|216|[[Aeneis/Liber III#215|216.]]}} {{sc|}}virginei volucrum vultus si subdistinguas ‘virginei’, maior erit admiratio. foedissima hic turpis, ut Terentius in eunucho “nunc heu videtur foedus, quia illam non habet”. alibi ‘foedum’ cruentum, ut “sanguine foedantem” et “foedatique ora Galaesi”. {{ancora+|217|[[Aeneis/Liber III#215|217.]]}} {{sc|}}Proluvies sordis effusio. et vitavit ne diceret ‘stercus’. et per hoc nimiam edacitatem ostendit. et quidam volunt ‘proluvies’, cum stercus ventris significet, a Vergilio hoc loco figuram ventris significatam, ergo quasi sannosum et panticosum ventrem. aliquando ‘proluvies’ sola effusio. Terentius “quod proluvium, quae haec est subita largitas”. aliquando pro aquis multis ponitur. uncaeque manus manus pro unguibus posuit, hoc est γαμψώνυχας . {{ancora+|218|[[Aeneis/Liber III#215|218.]]}} {{sc|}}Fame veluti fame; nam abundare dicit armenta. aut re vera ‘fame’, quam eis inferebat non inopia, sed avaritia. has alii famis praesides esse tradunt, quia et Phineo propterea adpositae sunt, et Troianos ab epulis prohibent, et his tantum famem praenuntiant, et ipsae sunt fame pallidae. {{ancora+|219|[[Aeneis/Liber III#215|219.]]}} {{sc|}}DeLati quod necessitatis est; nam voluntate aliquo non deferimur, sed venimus. {{ancora+|220|[[Aeneis/Liber III#220|220.]]}} {{sc|}}Laeta pinguia: nam in animalibus, in quibus cognosci non potest sensus, laetitiam pingue corpus ostendit, non mens, ut in hominibus. passim campis Ulixis socii boves Solis occidisse inducuntur, Vergilius credibilius finxit. {{ancora+|221|[[Aeneis/Liber III#220|221.]]}} {{sc|}}Caprigenumque pecus satis nove et adfectate. nullo custode deest ‘cum’. per herbam ordo est, non ‘per herbam’, sed ‘per campos in herbis videmus armenta’. {{ancora+|222|[[Aeneis/Liber III#220|222.]]}} {{sc|}}Ipsumque vocamus ‘ipsum’, id est regem deorum, aut certe praedatorem, hoc est, cui de praeda debetur aliquid: nam Romani moris fuit ut bella gesturi de parte praedae aliquid numinibus pollicerentur: adeo ut Romae fuerit unum templum Iovis praedatoris: non quod praedae praeest, sed quod ei aliquid ex praeda debeatur. vel quod hic deus iustitiae praeest. ergo cum eum invocant, testantur se nihil mali facere cum sine custode interimunt armenta. {{ancora+|223|[[Aeneis/Liber III#220|223.]]}} {{sc|}}In partem praedamque in partem scilicet praedae. {{ancora+|224|[[Aeneis/Liber III#220|224.]]}} {{sc|}}Dapibusque epulamur dapes deorum sunt, epulae hominum: bene ergo utrumque posuit; nam et sacrificiis et conviviis operam tribuunt. opimis pinguibus. {{ancora+|225|[[Aeneis/Liber III#225|225.]]}} {{sc|}}subitae pro subito. adverbium in nomen deflexum. lapsu celeritate, ut supra. adsunt velocitatem ostendit. {{ancora+|226|[[Aeneis/Liber III#225|226.]]}} {{sc|}}Harpyiae υι Graeca diphthongos est: nam Latina esse non potest, quia ne υ quidem habemus. clangoribus alas deest ‘cum’, ut sit ‘alas quatiebant cum clangoribus’, ut “atque Ixionii vento rota constitit orbis”, id est cum vento. aliter acyrologia est, si clangorem dixit alarum sonitum. sed sane hic versus qui circumductus est talis auditur ‘resonant magnis stridoribus alae’. {{ancora+|227|[[Aeneis/Liber III#225|227.]]}} {{sc|}}contactuque omnia foedant subaudiendum ‘quae relinquebant’. {{ancora+|228|[[Aeneis/Liber III#225|228.]]}} {{sc|}}Tum praeterea. et deest ‘erat’, vel ‘audiebatur’. et tria mala ipsarum posuit, vocem tactum odorem. {{ancora+|229|[[Aeneis/Liber III#225|229.]]}} {{sc|}}Rursum ad illud solum pertinet ‘instruimus mensas’; nam ante in speluncis non fuerant. et sciendum hanc particulam interdum sic poni, ut iteratum aliquid significet, ut si dicas ‘veni ad te mane, rursum veni’. interdum sine iteratione est, ut ‘fui apud te, rursum veni etiam’ non ideo dicis ‘rursum’, quia etiam primo venisti, sed quia illic fuisti. cavata pro ‘cava’; nam cavatum proprie manu factum dicimus. {{ancora+|231|[[Aeneis/Liber III#230|231.]]}} {{sc|}}Arisque reponimus ignem ecce quod dixit ‘in partem praedamque Iovem’. sane sciendum iterationem hanc fieri secundum ritum sacrorum; nam displicuisse prima ex prodigiis indicatur. sunt autem hae animales hostiae, quae tantum immolantur, et caro sacerdotibus proficit. alibi tantum sanguinem in aras fundi significat, ut “sanguinis et sacri pateras”, alibi partem corporis, ut “extaque salsos porriciam in fluctus”, alibi integras victimas, ut “et solida inponit taurorum viscera flammis”. {{ancora+|232|[[Aeneis/Liber III#230|232.]]}} {{sc|}}Ex diverso caeli ut ‘ex secreto montium’: subaudis ‘loco’. {{ancora+|233|[[Aeneis/Liber III#230|233.]]}} {{sc|}}Turba sonans impetum ostendit; nam de tribus loquitur. et adludit ad furias, de quibus ait alibi “vocat agmina saeva sororum”. ergo ‘turba’ tamquam turba. quare turba, cum tres dixerit? quia apud Graecos qui dualem numerum habent, pluralis numerus a tribus incipit: ergo bene ‘turba’, quasi plures. vel ‘turba’ propter tumultum et strepitum alarum. alii tradunt ideo turbam, quod plures, non tres tantum harpyiae sint: alii quod eis cum furiis consortium, unde ‘vobis furiarum ego maxima’: alii eas etiam parcas esse, unde et divinatio ei data est. praedam pedibus circumvolat uncis aut circum praedam [dixit] volat uncis pedibus: aut intra volam interiorem manus amplectitur praedam: unde et ‘involare’ dicimus intra volam tenere, unde et pyra quaedam volema dicuntur, eo quod volam impleant. {{ancora+|234|[[Aeneis/Liber III#230|234.]]}} {{sc|}}pollvit contingit. et pollutum sacrificium contactum dicitur. et hoc est ‘contactuque omnia foedant inmundo’. {{ancora+|235|[[Aeneis/Liber III#235|235.]]}} {{sc|}}dira Sabini et Umbri quae nos mala, dira appellant. {{ancora+|236|[[Aeneis/Liber III#235|236.]]}} {{sc|}}ac ivssi hic ‘iussi’ utrum verbum an participium sit, id est utrum illi iussi sint, an ego iussi? tectosque per herbam disponunt enses hoc est disponunt et tectos faciunt: sic et scuta condendo latere faciunt. {{ancora+|239|[[Aeneis/Liber III#235|239.]]}} {{sc|}}signum utique militare. misenus bene Misenum dicit tubicinem: ipse est enim qui dicitur filius fuisse Aeoli, ut “Misenum Aeoliden”: quia constat sonum omnem ex vento creari. {{ancora+|240|[[Aeneis/Liber III#240|240.]]}} {{sc|}}Nova mira, ut “Pollio et ipse facit nova carmina”: nam novum bellum non est cuius extat exemplum; Hercules enim in monte Arcadiae Stymphalo vicit Stymphalidas, ut Statius “et aerisonum Stymphalon”. aut ‘nova’ ideo, quia vulnerari non poterant. {{ancora+|241|[[Aeneis/Liber III#240|241.]]}} {{sc|}}Obscenas obscenae sunt aves, quae canendo adversa significant, ut paulo post ‘infelix vates’. pelagi volucres quia dicuntur Ponti et Terrae filiae: unde in insulis habitant partem terrarum, partem maris tenentes. alii dicunt eas Neptuni filias, qui fere prodigiorum omnium pater est: nec inmerito; nam secundum Milesium Thaletem omnia ex umore procreantur: unde est “Oceanumque patrem rerum”. hinc fit ut, quotienscumque desunt parentes, redeatur in generalitatem. sic et peregrinos Neptuni filios dicimus, quorum ignoramus parentes. alii vero dicunt harpyias filias esse Thaumantis et Electrae. quidam ‘pelagi’ adverbialiter accipiunt, ut ‘belli’, ut ‘domi’, propterea quod res in insula geritur. foedare cruentare. Ennius “ferro foedati iacent”. {{ancora+|242|[[Aeneis/Liber III#240|242.]]}} {{sc|}}Vim, plumis vllam naturale enim est ut eludat ictum plumarum levitas: unde et addidit ‘plumis’. nam, quod Donatus dicit, ideo eas fuisse invulnerabiles, quia de Styge erant natae, non probatur. {{ancora+|244|[[Aeneis/Liber III#240|244.]]}} {{sc|}}semesam semicomesam. vestigia vel pedum signa: vel indicium sordium, quibus epulas discedentes polluebant. {{ancora+|246|[[Aeneis/Liber III#245|246.]]}} {{sc|}}Infelix vates nuntia infelicitatis, ut μάντι κακῶν . hoc est nobis infelix, ut “sis felix”, id est nobis. et videtur hic auspicii genus inducere secundum augures, quod de diris colligitur, quorum unum genus est quod ex signis colligitur, quo nunc utimur. diram autem esse harpyiam duplici modo memorat, et oscinis et alitis: etenim cum eam facit loquentem oscinis auspicium expungitur, dirum tamen quod futuram famem denuntiat; nam ipse ait “sive deae, seu sint dirae obscenaeque volucres”, et “quam vos dira fames”. verum cum ait “pinnis ablata refugit”, ab alite auspicium factum docuit; alites enim certa genera avium ab auguribus appellantur, quae pinnis vel volatu omina possunt facere: quae si fuerint prosperae, ‘praepetes’; si adversae, inebrae vocantur: quod etiam in XII. signatius dicit “alitis in parvae subito collecta figuram”, ubi vere diram vult videri. rumpit vocem cum indignatione loquitur, ut “quid me alta silentia cogis rumpere?” et notandum, ut supra diximus ‘rumpit vocem’, cum hoc de silentio melius dicatur fieri. an ‘rumpit’, quia tantum humanam habens faciem contra naturam sui corporis loquitur?. {{ancora+|247|[[Aeneis/Liber III#245|247.]]}} {{sc|}}bellum etiam pro caede boum stratisque ivvencis iteratum est ad augendam invidiam, ut “stirpis Achilleae fastus, iuvenemque superbum”. aut num aetates boum voluit conprehendere? {{ancora+|248|[[Aeneis/Liber III#245|248.]]}} {{sc|}}Laomedontiadae perfidi: a rege natum obprobrium, qui deos fefellit. sane alibi indifferenter hoc nomen ex persona poetae ponitur, ut “Laomedontius heros”, “Laomedontia pubes”. bellumne necessario iteravit, ut verbum in quo culpa consistit. {{ancora+|249|[[Aeneis/Liber III#245|249.]]}} {{sc|}}Patrio regno aut Neptunio, aut, sicut alii dicunt, quia Thaumas, pater earum ex Electra, Ponti et Terrae filius fuit. alii ‘patrio’ proprio accipiunt, ut “et patrios cultusque ‹habitusque]2 locorum”, utique proprios; nam quam patriam agri habeant? {{ancora+|250|[[Aeneis/Liber III#250|250.]]}} {{sc|}}Accipite ergo animis quia nos bellis appetitis: ac si diceret, ut futuram famem iam nunc possitis timere. {{ancora+|251|[[Aeneis/Liber III#250|251.]]}} {{sc|}}Quae phoebo pater omnipotens tribuit auctoritatem, ne possint a se dicta quasi ab irata conficta contemni. simul notandum Apollinem quae dicit a Iove cognoscere. phoebus apollo purus, inpollutus: et est Apollinis fixum antonomasivum, quod alii dari non potest; nam sunt et alia communia, ut ‘pater’, ‘omnipotens’. {{ancora+|252|[[Aeneis/Liber III#250|252.]]}} {{sc|}}Furiarum maxima adeo ipsae sunt furiae, ut et unum epitheton habeant, et causis consentiant: nam ait de Tisiphone “furiarum maxima iuxta accubat et manibus prohibet contingere mensas”; quod etiam hae faciunt et inferentes Troianis famem et praenuntiantes. alii dicunt ideo adsumpsisse sibi furiae nomen harpyiam, ut terreat. {{ancora+|253|[[Aeneis/Liber III#250|253.]]}} {{sc|}}Italiam cursu petitis ex his quae norunt fidem dicendis accommodant: id est ex hoc mihi fidem habebitis futurorum, si praecedentia vera sunt. {{ancora+|255|[[Aeneis/Liber III#255|255.]]}} {{sc|}}datam fatis concessam. {{ancora+|256|[[Aeneis/Liber III#255|256.]]}} {{sc|}}Quam vos dira fames ut Varro in secundo divinarum dicit, oraculum hoc a Dodonaeo Iove apud Epirum acceperunt: quod modo dixisse fingit harpyias. sed tamen colorate tangit historiam dicendo ‘quae Phoebo pater omnipotens’. nostraeque inivria caedis quidam ‘iniuriam’ pro ‘vindictam’ accipiunt. et harpyia ista mentitur: nam inminens Troianis fatalis est fames. {{ancora+|257|[[Aeneis/Liber III#255|257.]]}} {{sc|}}Ambesas undique esas, hoc est rotundas: maiores enim nostri has mensas habebant in honore deorum, panicias scilicet. {{ancora+|258|[[Aeneis/Liber III#255|258.]]}} {{sc|}}Refugit non metu: nec enim minantibus convenit: sed ne posset rogatu placari. {{ancora+|259|[[Aeneis/Liber III#255|259.]]}} {{sc|}}gelidus derigvit id est gelidus factus deriguit. {{ancora+|260|[[Aeneis/Liber III#260|260.]]}} {{sc|}}Nec iam amplius armis subaudis ‘usi sunt’; nec enim potest esse ab inferioribus zeugma, quod plerumque fit, ut ei per omnia unus sermo sufficiat, ut “Troiugena, interpres divum, qui numina Phoebi, qui tripodas, Clarii laurus, qui sidera sentis” pro omnia ‘sentis’ intellegis. plerumque aliud subauditur, ut hoc loco, item “disce, puer, virtutem ex me verumque laborem, fortunam ex aliis” subaudis ‘opta’; nam fortuna ex aliis non discitur. {{ancora+|261|[[Aeneis/Liber III#260|261.]]}} {{sc|}}Sed votis precibusque duplici ratione placantur numina, aut votis aut precibus: unde est “Iunonis magnae primum prece numen adora, Iunoni cane vota libens”. ivbent volunt, ut “infandum regina iubes renovare dolorem”. Terentius “iubeo Chremetem”. {{ancora+|262|[[Aeneis/Liber III#260|262.]]}} {{sc|}}Sive deae quia divinant. obscenaeque volucres quia in his ventris cernebant proluviem. bene autem, etiam si aves sunt, eas dicit placandas propter pessima omina. {{ancora+|263|[[Aeneis/Liber III#260|263.]]}} {{sc|}}Passis apertis, solutis. {{ancora+|264|[[Aeneis/Liber III#260|264.]]}} {{sc|}}Numina magna hoc est Iovem Minervam Mercurium secundum Samothracas, ut “penatibus et magnis diis”. ita autem invocat, ut ‘magna’ dicat. meritos congruos, id est expiatorios: unde sequitur ‘di prohibete minas’. indicit sacrorum verbo usus est; nam supplicationes et dies festi indici dicebantur. {{ancora+|265|[[Aeneis/Liber III#265|265.]]}} {{sc|}}dii prohibete minas hoc per speciem auguralem quae invocatio appellatur non nulli dictum putant. invocatio autem est precatio, uti avertantur mala, cuius rei causa id sacrificium augurale peragitur, ut hic de auspicio harpyiarum invocatione suscepta ‘dii prohibete minas’ et cetera. avertite casum bene, etiam si contingat, casum credit esse, non ultionem. aut certe ideo ‘casum’, †ne si fatales averti non possit. ‘casum’ autem, id est periculum; nihil est enim fame gravius, quod ait postea “obscenamque famem, quae prima pericula vito”. Sallustius “sin vis obsistat, ferro, quam fame aequius perituros”. servate pios propter facta sacrificia. merito ergo servate ‹nos› qui pii sumus, ut “quae ne monstra pii paterentur talia Troes”. {{ancora+|269|[[Aeneis/Liber III#265|269.]]}} {{sc|}}Ventusque gubernatorque vocabat honestius hac elocutione per pluralem utimur numerum, licet possit et singularis esse. {{ancora+|270|[[Aeneis/Liber III#270|270.]]}} {{sc|}}medio apparet fluctu iuxta morem cotidianum dixit ‘medio’, ut si dicamus ‘in medio mari naufragium fecit’, cum interdum non longe a litore contingit. nemorosa zacynthos insulas Graeciae commemorat. hae omnes insulae Graeciae sunt, quas Homerum secutus mutatis tantum coniunctionibus de Graeco in Latinum transtulit. ‘nemorosa’ autem ὑλήεσσα Ζάκυνθος commemorat. {{ancora+|271|[[Aeneis/Liber III#270|271.]]}} {{sc|}}Sameque Cephalleniae civitas est ista: nam Samos in Asia est. neritos mons Ithacae. {{ancora+|272|[[Aeneis/Liber III#270|272.]]}} {{sc|}}Effugimus transimus celeriter. laertia regna inrisorie, cum praemiserit scopulos, ut “inmania saxa, vestras, Eure, domos”. {{ancora+|274|[[Aeneis/Liber III#270|274.]]}} {{sc|}}Leucatae nimbosa cacumina montis Leucata mons est altissimus, prope paeninsula, in promunctorio Epiri iuxta Ambraciam et sinum et civitatem, quam Augustus Nicopolim appellavit victis illic Antonio et Cleopatra. ibi et templum Actiaco Apollini constituit et ludos Actiacos: unde nunc Vergilius in honorem Augusti quae ipse fecit dat eius origini; nam Aeneam illic dicit ludos celebrasse, ut alibi inducit Aeneam promittentem templum Apollini, quod fecisse constat Augustum, ut “tum Phoebo et Triviae solido de marmore templum constituam”. sane de hoc Leucate amatores se in mare ad excludendum amorem praecipitare dicebantur: ut Sappho †quae his inde desiluit. hic locus vocatur †allo. hoc autem plenius ubi Damon in bucolicis loquitur invenies. nimbosa cacumina semper enim, quamvis aliis caeli partibus serenis, Leucatae montis cacumen nubibus tectum est. {{ancora+|275|[[Aeneis/Liber III#275|275.]]}} {{sc|}}Et formidatus nautis aut quod locus hostilis; aut propter asperitatem locorum, quia saxosa sunt; aut, ut quidam volunt, quia moris erat aliquem ei de nautis immolari, ac per hoc qui formidaretur. aperitur apollo nauticum verbum, quotiens cedente eo quo inpeditur aspectus, aliquid patescit, ut “portusque patescit iam propior”. {{ancora+|276|[[Aeneis/Liber III#275|276.]]}} {{sc|}}Hunc petimus occurrebat: cur formidatum petitis? ideo intulit ‘fessi’. vel quia hiemis inminebat adventus: nam ideo et parvae urbi successit, quia terra erat hostilis, aut ideo hostili terrae, quia erat parva. parvae urbi Ambraciae scilicet. ‘parvae’ autem in adulationem Augusti dictum; nam hanc Augustus diruit primo, quod ei bello Actiaco fuisset inimica: ‘parva’ ergo quam parvam fecerat Caesar. sed post eam instauravit et appellavit Nicopolim. {{ancora+|278|[[Aeneis/Liber III#275|278.]]}} {{sc|}}insperata tellure an quia saxosa loca; an quia per medios hostes navigaverant; an quia tempestate; an quia [cum] Graeca? nam ideo et ‘potiti’ sequitur. tellure potiti ‘potior’ et ‘illa re’ dicimus et ‘illius rei’: sed per septimum casum in usu est, per genetivum figurate ponitur. Sallustius “ut prius quam legatos conveniret Adherbalis potiretur”. legimus et per accusativum, sed uti non possumus: Terentius “patria potitur commoda”. {{ancora+|279|[[Aeneis/Liber III#275|279.]]}} {{sc|}}Lustramurque iovi aut ‘lustramur’, id est purgamur, ut Iovi sacra faciamus; aut certe ‘lustramur Iovi’, id est expiamur. piaculum enim commissum fuerat tauro in Thracia immolato, ut diximus supra, et licet multa fuissent secuta sacrificia, intellegebatur tamen adhuc numen iratum non desinentibus malis. sciendum sane moris fuisse, ut piaculo commisso ludi celebrarentur: nam cum Romani iracundia matris deum laborarent et eam nec sacrificiis nec ludis placare possent, quidam senex statutis ludis circensibus saltavit, quae sola fuit causa placationis: unde et natum proverbium est “omnia secunda, saltat senex”. quamvis hoc et alio ordine et alia ex causa narratur †sttotian. aut ‘lustramur Iovi’, quia supra dixerat “ipsumque vocamus in partem praedamque Iovem” et postea poena harpyiarum secuta est: ergo quoniam non ad iustum sacrificium Iovem invocaverint, ideo illi piaculum solvunt; hoc est enim ‘diis lustrari’, offensa eorum liberari. sane ‘lustramur’ apto verbo usus est mentionem ludorum facturus; horum enim certaminum sacra celebratio lustrum vocatur: lustrato enim populo dii placantur. votisque] dubium est utrum faciendis an solvendis votis. votisque incendimus aras id est vota facientes. dubitatur vero utrum Iovis aras, an Veneris dixerit. Varro enim templum Veneri ab Aenea conditum, ubi nunc Leucas est, dicit: quamvis Menander et Turpilius comici a Phaone Lesbio id templum conditum dicunt. qui cum esset navicularius, solitus a Lesbo in continentem proximos quosque mercede transvehere, Venerem mutatam in anuis formam gratis transvexit: quapropter ab ea donatus unguenti alabastro cum se †in dies inditum ungueret, feminas in sui amorem trahebat, in quis fuit una, quae de monte Leucate cum potiri eius nequiret abiecisse se dicitur: unde nunc auctorare se quotannis solent qui de eo monte iaciantur in pelagus. quidam id fieri propter Leucaten puerum dicunt, quem cum Apollo vellet rapere, in mare se proiecit montemque cognominem sibi fecit. {{ancora+|280|[[Aeneis/Liber III#280|280.]]}} {{sc|}}Actia litora ut supra diximus, propter Augustum hoc. dicit, qui illic ludos statuit agonales, devicto Antonio et Cleopatra. {{ancora+|281|[[Aeneis/Liber III#280|281.]]}} {{sc|}}Patrias palaestras palaestrae usus primum apud Athenienses repertus est. Troiani autem praeter Dardanum et Teucrum etiam ab Atheniensibus originem ducunt: unde et Minervam colunt. hinc est in secundo “neu populum antiqua sub religione tueri” ‘antiqua’ scilicet ab Atheniensibus tradita. ‘Iliacis’ ergo Atheniensibus, unde Ilienses didicerunt. nam et Vestam ideo Troiani colunt, quia eadem terra est, terrigenas autem Athenienses nemo dubitat. {{ancora+|283|[[Aeneis/Liber III#280|283.]]}} {{sc|}}Fugam tenvisse feliciter navigasse: nam ‘tenere’ est implere, ut “ni teneant cursus certum est dare lintea retro”, id est impleant. et potest intellegi secundum communem sensum, ob hoc eos lustratos, id est expiatos, ob hoc sacrificasse et ludos celebrasse, quia hostiles terras prospera navigatione transierant. {{ancora+|284|[[Aeneis/Liber III#280|284.]]}} {{sc|}}Magnum sol circumvolvitur annum antiqui tempora sideribus computabant et dixerunt primo lunarem annum XXX. dierum: unde invenitur in aliquibus DCCCC. annorum vita, scilicet lunarium. postea solstitialis annus repertus est, qui XII. continet menses. mox maiore cura annum esse magnum voluerunt omnibus planetis in eundem recurrentibus locum, et hic fit, ut supra diximus, secundum Ciceronis Hortensium post annos xii DCCCCLIIII solstitiales scilicet: bene ergo nunc ‘magnum’ addidit, ne lunarem intellegeres; bene solis nomen, ne, quia dixerat ‘magnum’, illum planetarum acciperes: de quo varia dicuntur et a Mentore et ab Eudoxo et a Ptolomaeo et ab ipso Tullio; nam in libris de deorum natura tria milia annorum dixit magnum annum tenere. possumus tamen accipere, Troianos ibi annum duodecim mensium fecisse. {{ancora+|286|[[Aeneis/Liber III#285|286.]]}} {{sc|}}Aere cavo clipeum aeris cavi, ut “pulchra prole”. ‘clipeum’ hic masculino, at neutro alibi “clipeum super intonat ingens”. magni gestamen abantis paenultima habet accentum. et hunc Abantem intellegamus occisum cum Androgeo apud Troiam, ut “mutemus clipeos”: sed Vergilius, amans inventa occasione recondita quaeque summatim et antiquam contingere fabulam, de Abante dixit. Abans namque, Lyncei et Hypermestrae filius, viribus praestans, cum vicinas civitates subvertisset magnusque terror universis esset, diem supremum obiit. populi autem quos ille devicerat, regno eius infesti, manu facta urbem diruituri muros subiere, cumque in eo essent ut iam civitatis potirentur, senex quidam iuvenem egregiae formae securum in publico excidio notavit in foro, cumque ex eo quaesisset, cur patriae non succurreret, respondit, quod arma non haberet. tunc senex ei Abantis arma consecrata demonstrat hortatusque est ut eis uteretur: quibus tunc sumptis iuvenis properat in aciem. hostes vero viso Abantis clipeo fugerunt. quidam sane Abantem inventorem clipei ferunt. {{ancora+|287|[[Aeneis/Liber III#285|287.]]}} {{sc|}}postibus adversis figo proprie; figi enim dona dicuntur, ut “sacra ad fastigia fixi”. et sciendum inter sacratas res etiam dona esse, sicut in libris sacrorum invenitur, quae tamdiu dona dici possunt, quamdiu non profanentur: rite ergo dicendo ‘Aeneas haec de Danais victoribus arma’ ostendit clipeum quem dono obtulerat consecratum. sciendum tamen hunc clipeum ab Aenea apud Samothraciam in templo consecratum, quod poeta per transitum tetigit. rem carmine signo ‘rem’ votum, id est voluntatem. ‘carmine’ autem epigrammate. et sciendum carmen dici quicquid pedibus continetur: nam et hic unum versum carmen dixit, et in bucolicis duo, ut “tumulo superaddite carmen, Daphnis ego in silvis hinc usque ad sidera notus, formosi pecoris custos formosior ipse”. {{ancora+|288|[[Aeneis/Liber III#285|288.]]}} {{sc|}}De danais victoribus inrisio est, ut “victoresque cadunt Danai”. subaudis autem ‘arma consecravit’, vel posuit. sane hic ‘arma’ clipeum solum, ut “at Lausum socii exanimem super arma ferebant”. {{ancora+|289|[[Aeneis/Liber III#285|289.]]}} {{sc|}}linquere tum portus id est post insultationem carminis necessario statim fugit. {{ancora+|291|[[Aeneis/Liber III#290|291.]]}} {{sc|}}Aerias arces id est altas. phaeacum Corcyram insulam dicit, sitam inter Epirum et Calabriam, ubi regnavit Alcinous, quam incoluerunt Phaeaces. abscondimus nauticus sermo est. sane mira usus est celeritate, ut ante absconditam quam visam insulam diceret. {{ancora+|292|[[Aeneis/Liber III#290|292.]]}} {{sc|}}Portuque subimus chaonio ut “subeunt muro”: nam si ‘Chaonios’ legeris, non ‘Chaonio’, difficilis est scansio, non excluso ‘s’. {{ancora+|293|[[Aeneis/Liber III#290|293.]]}} {{sc|}}Buthroti urbem id est Buthrotium, ut “fontem Timavi”. haec autem civitas est in Epiro, cuius pars est Chaonia, quae ante Molossia dicta est. buthroti urbem] Helenus, filius Priami, cum Epirum sacrificaturus applicasset, bos vulneratus manus ministrantis evasit. et in eo loco ubi bos cecidit urbem ex responso constituit, quam a vulnere bovis Buthrotum appellavit. posita est autem in saxo quod mari cingitur, in quo fons huius naturae esse perhibetur, ut, cum mare quietum fuerit, crescat, cum vero fluctibus attollitur, decrescat. {{ancora+|294|[[Aeneis/Liber III#290|294.]]}} {{sc|}}Incredibilis rerum fama incredibilium rerum fama. et bene non credit: unde et postea interrogat “Pyrrhin conubia servas?” {{ancora+|295|[[Aeneis/Liber III#295|295.]]}} {{sc|}}priamidem helenum hoc totum cum admiratione pronuntiandum est. {{ancora+|297|[[Aeneis/Liber III#295|297.]]}} {{sc|}}Patrio marito atqui Thebana fuit de Thebis Phrygiis. sed aut provinciam pro patria posuit, ut “Italiam quaero patriam”, item Sallustius “Hispaniam sibi patriam esse”: aut certe secundum ius locutus est, quia uxor viri domicilium sequitur, iuncta ergo Hectori facta Troiana est; nam et ‘cessisse’ de iure est, cedi enim hereditas dicitur. ergo merito dicta est Heleno civi nupsisse. cessisse marito sic ait, ut dicimus: ex hereditate paterna illud mihi cessit. consuetudinis sane regiae fuit, ut legitimam uxorem non habentes, aliquam licet captivam, tamen pro legitima haberent, adeo ut liberi ex ipsa nati succederent. Pyrrhus hanc quasi legitimam habuit et ex ea filium Molossum suscepit. postea cum vellet Hermionen, Menelai et Helenae filiam, Oresti iam ante desponsatam, ducere uxorem, Orestis insidiis in templo Delphici Apollinis occisus est. verum moriens praecepit, ut Andromache, quae apud eum coniugis locum tenuerat, Heleno daretur propter supra dictum beneficium, quo eum a navigatione, ceteris Graecis navigantibus, quos tamquam vates sciebat tempestate perituros, prohibuerat. inde factum est, ut teneret regnum privigni, qui successerat patri: a quo Molossia dicta est pars Epiri, quam Helenus postea a fratre Chaone, quem in venatu per ignorantiam dicitur occidisse, Chaoniam nominavit, quasi ad solatium fratris extincti. quamvis de hoc nomine etiam aliae causae apud diversos alios inveniantur. {{ancora+|300|[[Aeneis/Liber III#300|300.]]}} {{sc|}}Progredior portu classes et litora linquens hysteroproteron in sensu: ante enim linquitur litus et sic a portu proceditur. sane securitatem verbo ostendit, dicens ‘classes et litora linquens’, quippe cum regnum civium peteret. aliter in primo “exire locosque explorare novos”. notandum sane finitum esse versum participio: quod rarum apud Latinos est, apud Graecos vitiosissimum. {{ancora+|301|[[Aeneis/Liber III#300|301.]]}} {{sc|}}Sollemnes non festas, sed legitimas, anniversarias. tristia dona tale est illud “quem semper acerbum, semper honoratum, sic di voluistis, habebo”. {{ancora+|302|[[Aeneis/Liber III#300|302.]]}} {{sc|}}In luco lucum, ut supra diximus, numquam ponit sine religione; nam in ipsis habitant manes piorum, qui lares viales sunt: unde in sexto “nulli certa domus; lucis habitamus opacis”. et in quinto “tumuloque sacerdos ac lucus late sacer additur Anchiseo”. et hic lucus, qui ad reddenda sollemnia Hectori et Astyanacti fuerat dicatus. falsi simulati. {{ancora+|303|[[Aeneis/Liber III#300|303.]]}} {{sc|}}libabat cineri non dixit cuius, sed exin †latinis intellegitur. sic et ‘manes’. manesque vocabat sacrificiis inani sepulturae conciliabat manes Hectoreos. et bene in luco, ut diximus supra. {{ancora+|304|[[Aeneis/Liber III#300|304.]]}} {{sc|}}Ad tumulum id est cenotaphion. viridi caespite herboso. {{ancora+|305|[[Aeneis/Liber III#305|305.]]}} {{sc|}}Geminas unam marito, alteram filio: aut certe illud respicit, quia inferi pari gaudent numero, ut “ecce duas tibi Daphni”, superi vero inpari, ut “numero deus inpare gaudet”: vel ‘geminas’ Diti patri et Proserpinae; †aut quia datae. ‹sane› mortuorum arae, deorum altaria dicuntur, ut “en quattuor aras, ecce duas tibi Daphni, duoque altaria Phoebo”: quamvis hoc frequenter poeta ipse confundat. lacrimis sacraverat hoc tantum, ut causam lacrimarum haberet. {{ancora+|307|[[Aeneis/Liber III#305|307.]]}} {{sc|}}Monstris ut monstris: rebus scilicet insperatis. et hoc ad Andromachen refertur, quae putat monstrum: aut certe ‘monstris’, quod tunc advenerat Aeneas, cum illa manes invocaret et eum crederet esse defunctum. {{ancora+|308|[[Aeneis/Liber III#305|308.]]}} {{sc|}}Derigvit visu in medio dum me cernit, obstipuit: aut antequam nos manifestius videret. calor ossa reliquit id est extimuit, ut “solvuntur frigore membra”. {{ancora+|310|[[Aeneis/Liber III#310|310.]]}} {{sc|}}Verane te facies ordo est, o nate dea, adfersne te mihi, vera facies, verus nuntius? et opportunum principium feminae, quam incertam timor fecerat. verus mihi nuntius adfers quidam sic exponunt: ‘adfers’ pro adfereris, id est vivus mihi nuntiaris. {{ancora+|311|[[Aeneis/Liber III#310|311.]]}} {{sc|}}Vivisne et secundum muliebrem adfectum, sicut supra dictum est, interrogat, et bene suspicatur: nam et inferis sacrificat, et in luco, in quo habitant manes. {{ancora+|312|[[Aeneis/Liber III#310|312.]]}} {{sc|}}Hector ubi est hoc ad Aeneae pertinet gloriam, ut ab Hectore numquam discessisse videatur. sentit autem hoc: si umbrae videntur in sacris, cur non eorum magis quibus sacrificatur? dixit lacrimasque effudit bene postquam ad mentionem Hectoris ventum est, tacuit et flevit. {{ancora+|313|[[Aeneis/Liber III#310|313.]]}} {{sc|}}Furenti insolabiliter et inpatienter dolenti. {{ancora+|314|[[Aeneis/Liber III#310|314.]]}} {{sc|}}turbatus lugente scilicet Andromache. Cato ait “verba tertiato et quartato quempiam dicere prae metu”. hisco hiscere est hiare, nec loqui posse. vel ‘hisco’ hic loquor. {{ancora+|315|[[Aeneis/Liber III#315|315.]]}} {{sc|}}vivo equidem hoc †enim et hos legendum est. vivo equidem ac si diceret: si tamen vita est infeliciter vivere. {{ancora+|316|[[Aeneis/Liber III#315|316.]]}} {{sc|}}nam vera vides propter illud ‘verane te facies’? {{ancora+|317|[[Aeneis/Liber III#315|317.]]}} {{sc|}}hev disiungendum ab interrogatione, ut separatim luctuosa vox audiatur. casus hic ‘eventus’, ut “tot casibus actos”: alibi ‘periculum’. deiectam conivge tanto πάθος per conparationem virorum factum. excipit signate locutus est, quia ‘deiectam’ dixerat; excipiuntur enim quae cadunt. {{ancora+|318|[[Aeneis/Liber III#315|318.]]}} {{sc|}}Digna congrua et priori conveniens. {{ancora+|319|[[Aeneis/Liber III#315|319.]]}} {{sc|}}Hectoris andRomache si ‘Andromache’, sequentibus iunge: si ‘Andromachen’, superioribus. sed cum supra Heleno nuptam dixerit, cur hic Hectoris dixit? sed ipse quaestionem solvit dicendo ‘incredibilis’. conubia servas tenes, ut “et nunc servat honos sedem tuus ossaque nomen”: aut certe obtines, ut “servantem ripas”. Aut quia audierat nuptam Heleno. servas pro servasti. {{ancora+|320|[[Aeneis/Liber III#320|320.]]}} {{sc|}}deiecit vultum decenter, quia de concubitu admonita est. demissa humili, tenui. et verecunde, quia de Pyrrho dictura est. {{ancora+|321|[[Aeneis/Liber III#320|321.]]}} {{sc|}}o felix] ‹bene› ad interrogata non respondet. o felix bene et virginitatem laudat et mortem, ut ostendat se invitam Pyrrhi pertulisse conubium et esse superstitem suis miseriis. priameia virgo] quia notum est nomen, omisit. priameia virgo Achilles dum circa muros Troiae bellum gereret, Polyxenam visam adamavit et conditione pacis in matrimonium postulavit. alii dicunt, quod, cum ad redimendum corpus Hectoris ab Achille etiam ipsa cum patre venisset, adamata est. quam cum Troiani fraude promisissent, Paris post Thymbraei Apollinis simulacrum latuit et venientem Achillem ad foedus missa vulneravit sagitta. tum Achilles moriens petiit, ut evicta Troia ad eius sepulcrum Polyxena immolaretur: quod Pyrrhus implevit. et alius ordo fabulae huius: cum Graeci victores in patriam vellent reverti, e tumulo Achillis vox dicitur audita querentis, quod sibi soli de praeda nihil inpertivissent. de qua re consultus Calchas cecinit, Polyxenam Priami filiam, quam vivus Achilles dilexerat, eius debere manibus immolari; quae cum admota tumulo Achillis occidenda esset, manu Pyrrhi aequanimiter mortem dicitur suscepisse. invenitur enim apud quosdam quod etiam ipsa Achillem amaverit, et ea nesciente Achilles fraude et insidiis sit peremptus. ante alias ideo felicior, quia virgo extincta est. una ante alias ‘ante alias’ hic absoluto iunxit, ut “fida ante alias”. iungitur tamen et conparativo, ut “scelere ante alios inmanior”, et superlativo, ut “ipse ante alios pulcherrimus omnes”. {{ancora+|322|[[Aeneis/Liber III#320|322.]]}} {{sc|}}Hostilem ad tumulum quia grande est mortis solatium praemissus hostis interitus. Troiae sub moenibus altis solatium dedit mortuae, quod licet ad hostilem tumulum, sed in ore patriae perierit; unde duplex felicitas, quod et virgo et in patria meruerit interire. {{ancora+|323|[[Aeneis/Liber III#320|323.]]}} {{sc|}}ivssa mori hoc est ex praecepto Achillis, quam ad tumulum suum iussit occidi. sortitus quia captivi et praeda inter victores sorte dividebantur, ut est “et praedae dicere sortem”. {{ancora+|324|[[Aeneis/Liber III#320|324.]]}} {{sc|}}Nec victoris eri tetigit captiva cubile singula habent enfasin suam: nam parum erat dominum dicere, nisi et victoris adderet fastum; ‘tetigit’ non ascendit; nec genialem lectulum, sed ‘cubile’. nec victoris eri et reliqua. merito ergo ‘felix’ quae sola morte tot poenas refugit. tetigit captiva cubile ‘tetigit’ non cum fiducia coniugali ascendit, sed ut solent captivae dominorum toros paventes leviter contingere. {{ancora+|325|[[Aeneis/Liber III#325|325.]]}} {{sc|}}diversa per aequora vectae tamquam parum fuerat, patriam incensam. {{ancora+|326|[[Aeneis/Liber III#325|326.]]}} {{sc|}}Stirpis achilleae cum magno dolore dictum ‘Achilleae’, quia ab eo Hector occisus est. et idem bis dixit. fastus superbiam. et est quartae declinationis; nam liber, qui dierum habet conputationem, secundae declinationis est: unde erravit Lucanus dicendo “nec meus Eudoxi vincetur fastibus annus” (10.187). {{ancora+|327|[[Aeneis/Liber III#325|327.]]}} {{sc|}}Servitio enixae tulimus hoc est pertulimus, donec in servitio positae eniteremur. et bene plurali utitur numero ad excusandum pudorem. {{ancora+|328|[[Aeneis/Liber III#325|328.]]}} {{sc|}}Ledaeam hermionen id est Ledae neptem, Tyndarei uxoris, quam Iuppiter in cygnum mutatus gravidam fecit, quae ovum peperisse dicitur, unde nati sunt Helena, Castor et Pollux. lacedaemoniosque hymenaeos cum ingenti felle, ac si diceret: infelices maritis semper, ut Paridi et Deiphobo. {{ancora+|329|[[Aeneis/Liber III#325|329.]]}} {{sc|}}Transmisit habendam erili voluntate, non lege coniugii: vel quia inter captivos matrimonio fides non stabat: unde et ‘habendam’ dixit. et ‘transmisit’, quia alii tradidit, quidam ‘permisit’ accipiunt. {{ancora+|330|[[Aeneis/Liber III#330|330.]]}} {{sc|}}ereptae conivgis hanc Hermionen quidam dicunt, cum Oresti esset desponsata, post a Menelao apud Troiam admirante virtutem Pyrrhi, esse illi promissam. alii dicunt a Menelao quidem apud Ilium Pyrrho desponsatam, sed a Tyndareo Oresti, morante apud Troiam Pyrrho, ut quidam promissam, ut quidam coniunctam tradunt: quam cum Pyrrhus, confisus voluntate Menelai, armatus multitudine rapuisset, ab Oreste insidiis interfectus est. si ergo Orestes eam uxorem non duxerat, cur ‘coniugis’ posuit? sic ergo intellegendum est, quam sperabat coniugem, ut in secundo “et gener auxilium”, cum adhuc sponsus esset. {{ancora+|331|[[Aeneis/Liber III#330|331.]]}} {{sc|}}Scelerum furiis matricidio scilicet. Orestes enim, Agamemnonis filius, cum interfecto patre a Clytemestra coniuge et adultero Aegistho ipse subtractus periculo esset, apud Strophium, patrem Pyladis, educatus est. qui cum adolevisset cum amico Pylade, tam Aegisthum quam matrem peremit: ob quam causam furiis agitatus est nec ante furore liberatus, quam pervenisset in Tauricam regionem, ubi soror eius Iphigenia, subducta a Diana apud Aulidem sacrificio, templo Dianae praeerat et more gentis deae hospites immolabat. ibi cum ad aras pertractus esset, ut tamquam hospes occideretur, agnitus a sorore subtractus est morti: post, accepto responso, sublato Dianae simulacro, sororem reduxit in Atticam, ubi in honorem conservati numinis Tauropolin appellavit. agitatus stimulatus. Cicero in Rosciana “agitari et perterreri furiarum taedis ardentibus”. {{ancora+|332|[[Aeneis/Liber III#330|332.]]}} {{sc|}}Excipit dolo interficit, ut “aemulus exceptum Triton”. patrias aras alii Achilleas intellegunt; [aut quod ibi Achilles occisus sit] nam Pyrrhus, ut in historia legimus, occiso patre in templo Apollinis Thymbraei reversus ad patriam, in numinis insultationem in templo eius Delphico aras patri constituit et illic ei coepit sacrificare: [neque enim aut Pyrrhus, aut Apollo Delphis oriundi sunt]. alii ‘patrias’ Apollineas volunt a Patris, Achaiae civitate, in qua Patrius Apollo colitur. nec debemus quaerere, cur non Delphicas dixerit, quia epitheta in alieno negotio plerumque alia ponuntur, ut in quarto “Italiam magnam Gryneus Apollo, Italiam Lyciae iussere capessere sortes”, cum a Delio tantum eum constet accepisse responsa. sunt qui dicunt ab Aesculapio aras Apollini statutas ‘patrias’ nominatas. alii in templo Apollinis dicunt aram fuisse inscriptam ΠΑΤΡΙΟΥ ΑΠΟΛΛΩΝΟΣ ab hoc, quod Icadius, Apollinis et Lyciae nymphae filius, cum in adultam aetatem venisset, primo regionem in qua natus erat a matre Lyciam nominavit, deinde in ea urbem Apollini condidit, sortes et cortinam consecravit, et, ut illum patrem esse testaretur, Patara cognominavit. inde cum Italiam peteret, naufragio vexatus delphini tergo exceptus dicitur ac prope Parnasum montem delatus patri Apollini templum constituisse et a delphino locum Delphos appellasse, aras deinde Apollini tamquam patri consecrasse, quas ferunt vulgo patrias dictas. hinc ergo et delphinum aiunt inter sacra Apollinis receptum; cuius rei vestigium est quod hodieque quindecimvirorum cortinis delphinus in summo ponitur et pridie quam sacrificium faciunt, velut symbolum delphinus circumfertur, ob hoc scilicet, quia quindecimviri librorum Sibyllinorum sunt antistites, Sibylla autem Apollinis vates et delphinus Apollini sacer est. invenitur tamen apud Cornificium Longum, Iapydem et Icadium profectos a Creta in diversas regiones venisse, Iapydem ad Italiam, Icadium vero duce delphino ad montem Parnasum, et a duce Delphos cognominasse, et in memoriam gentis, ex qua profectus erat, subiacentes campos Crisaeos vel Cretaeos appellasse, et aras constituisse. {{ancora+|333|[[Aeneis/Liber III#330|333.]]}} {{sc|}}reddita more veteri pro ‘data’ accipiendum est: ‘re’ ergo abundat. Ennius annalibus “ad illa reddita nuptam”, et alibi “isque dies post aut Marcus quam regna recepit” pro accepit. aut ‘reddita’, quod Heleno debebatur imperium. cessit pars heleno per privignum, ut diximus. {{ancora+|334|[[Aeneis/Liber III#330|334.]]}} {{sc|}}chaonios cognomine campos Epirum campos non habere omnibus notum est, sed constat ibi olim regem nomine Campum fuisse eiusque posteros Campylidas dictos et Epirum Campaniam vocatam, sicut Alexarchus, historicus Graecus, et Aristonicus referunt. Varro filiam Campi Campam dictam, unde provinciae nomen; post vero, sicut dictum est, Chaoniam ab Heleno appellatam, qui fratrem suum Chaonem, vel ut alii dicunt comitem, dum venaretur occiderat. alii filiam Campi Cestriam ab Heleno ductam uxorem, et ‹eum› de nomine soceri Campos, de nomine Chaone Chaonas dixisse. {{ancora+|335|[[Aeneis/Liber III#335|335.]]}} {{sc|}}Troiano a chaone licet superius causa huius nominis dicta videatur, tamen quidam dicunt hunc Chaonem pro omnium incolumitate, cum pestilentia laborarent socii Heleni, ex responso immolandum se obtulisse, unde in honorem eius Epirum, quae Campania dicebatur, Chaoniam nominatam. alii dicunt, [quod] cum Helenus cum Pyrrho ab Ilio navigaret et tempestate iactarentur, Chaonem, unum e Troianis, amicum Heleni, vovisse, ut, si illi periculum evasissent, se pro eorum incolumitate interimeret: qui se, postquam illi evaserunt, sicut promisit, occidit: unde factum est, ut ex eius nomine Helenus, adeptus regnum, Epirum Chaoniam nominaret. dixit nominavit, ut “fluvium cognomine Thybrim diximus” et “Italiam dixisse ducis de nomine gentem”. {{ancora+|336|[[Aeneis/Liber III#335|336.]]}} {{sc|}}Pergamaque ‘Pergama’ legendum, non ut plerique ‘Pergameam’, qui per inperitiam contra metrum sentiunt. decipiuntur autem dum utrumque derivativum volunt, cum sit ‘Pergama’ principale. {{ancora+|337|[[Aeneis/Liber III#335|337.]]}} {{sc|}}‹sed tibi› qui cursum venti servat hunc ordinem, ut a sui persona incipiens mox quaerat alienam, ut “sed vos qui tandem, quibus aut venistis ab oris”. et hoc totum cum admiratione dictum est. qui venti id est tam prosperi. quae fata tam nobis felicia. {{ancora+|338|[[Aeneis/Liber III#335|338.]]}} {{sc|}}Quis deus?? qui praestitit, ut te videre possemus. tale est et illud Aeneae ad Didonem adulatorium “hinc me digressum vestris deus appulit oris”. ignarum aliud disponentem. {{ancora+|339|[[Aeneis/Liber III#335|339.]]}} {{sc|}}puer ascanius filius, quia Graeci παῖδας etiam filios dicunt. superatne vivit. sane nove dictum est et caret exemplo, ut pauca in Vergilio. alii dicunt ‘superat’ superstes est: sed ‘superstes’ praesentem significat, ut Cicero in Mureniana “suis utrisque superstitibus”, id est praesentibus. {{ancora+|340|[[Aeneis/Liber III#340|340.]]}} {{sc|}}Quem tibi iam Troia hemistichium nec in sensu plenum. sunt autem duo talia, hoc et “concessere deum”: quem quidam ita conplevit “concessere deum profugis nova moenia Teucris”. {{ancora+|341|[[Aeneis/Liber III#340|341.]]}} {{sc|}}Amissae cura parentis si ‘parentis’ Creusae accipis, occurrit illud, unde sciebat eam perisse? et alii dicunt potuisse hoc vel Heleno divinante cognosci, vel Aenea requirente per Troiam, ut “implevi clamore vias”: sed utrumque viribus caret. parentem ergo patriam accipiamus, ut Tullius “si tibi patria, quae communis omnium parens est”, et est sensus ‘doletne perditam patriam’? {{ancora+|342|[[Aeneis/Liber III#340|342.]]}} {{sc|}}Animosque viriles atqui supra dixerat ‘puer’: sed ‘animos viriles’ ait parentum consideratione. inde et in nono de ipso “ante annos animumque gerens curamque virilem”. {{ancora+|343|[[Aeneis/Liber III#340|343.]]}} {{sc|}}avunculus quidam ‘avunculus’ humiliter in heroico carmine dictum accipiunt. {{ancora+|345|[[Aeneis/Liber III#345|345.]]}} {{sc|}}incassum fletus et ‘longos’ et ‘incassum’ bene addidit, ut femineos monstraret adfectus. {{ancora+|348|[[Aeneis/Liber III#345|348.]]}} {{sc|}}Et multum lacrimas ordo est ‘lacrimas multum fudit inter verba singula’: nam si ‘lacrimans’ dixeris, quid fudit? et bene verba Heleno post Andromacham non dedit, ne frigeret, sicut in libro quinto Acestae. {{ancora+|349|[[Aeneis/Liber III#345|349.]]}} {{sc|}}parvam Troiam simulataque magnis et cetera. multi putant, Aeneam† de ea venisse ad Epirum et ibi haec loca per licentiam poeticam esse conficta. Varro Epiri se fuisse dicit et omnia loca isdem dici nominibus, quae poeta commemorat, se vidisse: unde apparet haec non esse fabulata. idem etiam Varro Troiam Epiri ab Aenea sive a comitibus eius [†byopator] nuncupatam docet, ubi Troiana classis Aeneam expectasse sociosque eius castra in tumulis habuisse memoratur, quae ex illo tempore Troiana appellantur: unde apparet divinum poetam aliud agentem verum semper attingere. {{ancora+|350|[[Aeneis/Liber III#350|350.]]}} {{sc|}}arentem pro aridum: participium vice nominis. {{ancora+|351|[[Aeneis/Liber III#350|351.]]}} {{sc|}}Agnosco aut cognomine agnosco; aut certe quia reparatam audierat Troiam, ut “hic incredibilis rerum fama occupat aures”. agnosco] nam ea agnoscimus quae iam pridem vidimus. scaeaeque amplector limina portae Scaea porta dicta est non a pugnis ante se factis scaevis, id est malis; nam et ante sic dicta est; nec ab itinere ingressis scaevo, id est sinistro, quod ingressi non recto eunt itinere, sed sinistro: sed a cadavere Laomedontis, hoc est scenomate, quod in eius fuerat superliminio. tamen hanc portam ex nece Achillis scaeam appellatam volunt. amplector ut “amplexaeque tenent postes atque oscula figunt”: quasi ad Troiam pervenisset. {{ancora+|352|[[Aeneis/Liber III#350|352.]]}} {{sc|}}Teucri pro Teucriadae. {{ancora+|353|[[Aeneis/Liber III#350|353.]]}} {{sc|}}Amplis quod est regiae magnitudinis. accipiebat pascebat, ut Terentius “accipit homo nemo melius neque prolixius”. {{ancora+|354|[[Aeneis/Liber III#350|354.]]}} {{sc|}}Avlai pro aulae; et est diaeresis de Graeca ratione veniens, quorum ‘ae’ diphthongos resoluta apud nos duas syllabas facit. aula autem proprie dicitur quae concluditur porticibus quattuor, unde superius ‘porticibus’ dixit. {{ancora+|355|[[Aeneis/Liber III#355|355.]]}} {{sc|}}inpositis auro dapibus id est cum inpositas auro dapes haberet. {{ancora+|356|[[Aeneis/Liber III#355|356.]]}} {{sc|}}processit exactus est. avrae vela vocant hypallage est pro ‘auras vocant’. {{ancora+|357|[[Aeneis/Liber III#355|357.]]}} {{sc|}}Carbasus utrum aliorum qui navigabant, an ipsorum: et utrum ‘tumide’, an ‘tumidus auster’, ut “pallidus Orcus”? carbasus autem genus lini est, quod abusive plerumque pro velo ponitur. sane in numero singulari ‘haec carbasus’ dicimus, in plurali ‘haec carbasa’. {{ancora+|359|[[Aeneis/Liber III#355|359.]]}} {{sc|}}Troivgena ac si diceret ‘generose’, ut alibi “Dardanidae magni genus alto a sanguine divum”. Sciendum tamen, sicut veteres auctores adfirmant, peritissimos auguriorum et Aeneam et plurimos fuisse Troianos. non nulli autem dicunt a Marsya rege missos e Phrygia regnante Fauno, qui disciplinam auguriorum Italis ostenderunt. ergo ‘Troiugena’ sine dubio auguriorum et divinationis peritus est. interpres vaticinator, qui mentem deorum mortalibus publicas. sed quia ‘interpres’ generale nomen est, currit per species; nam, ut ait Cicero, omnis divinandi peritia in duas partes dividitur: nam aut furor est, ut in vaticinantibus: aut ars, ut in aruspicibus, [fulguritis sive] fulgoratoribus, auguribus. et omnia ista ex se pendent, licet propriis finibus contineantur. unde Vergilius omnia ei dat quem vult perfectum intellegi, ut hoc loco Heleno; item alibi Asilae in decimo “cui pecudum fibrae, caeli cui sidera parent et linguae volucrum et praesagi fulminis ignes”. Varro autem quattuor genera divinationum dicit: terram, aerem, aquam, ignem: geomantis, aeromantis, pyromantis, hydromantis. Vergilius tria genera complexus est: per lauros geomantis, per sidera pyromantis, per praepetes aeromantis. divum qui numina potest et ‘interpres divum’ distingui. sane per omnia zeugma est ab inferioribus ‘sentis’. qui numina sentis qui suscipis numen et futura praedicis. {{ancora+|360|[[Aeneis/Liber III#360|360.]]}} {{sc|}}Qui tripodas sentis tripodes mensae fuerunt in templo Apollinis Delphici, quibus superinpositae Phoebades vaticinabantur. vel quod in eodem templo tripus est cum ossibus et dentibus Pythii serpentis. clarii lavrus et hic ‘qui sentis’ subaudis. et Clarium oppidum est in finibus Colophoniorum, ubi Apollo colitur: unde Apollo Clarius. sane quaeritur, utrum ‘Clarii’ geminandum sit ‘i’. et sciendum aliter non procedere: nam ‘cla’ brevis invenitur, ut Statius “nec Clarias hac luce fores Didymaeaque quisquam”. per laurus autem oraculum intellegimus. qui sidera sentis qui es peritus astrologiae. {{ancora+|361|[[Aeneis/Liber III#360|361.]]}} {{sc|}}Et volucrum lingvas qui es augur oscinum. et praepetis omina pinnae praepetes sunt quae secundo auspicio ante eum volant qui auspicatur. aves autem aut oscines sunt, aut praepetes: oscines quae ore futura praedicunt, praepetes quae volatu augurium significant, cum sunt prospera. sed praepetes aut superiora tenent, et praepetes vocantur: aut inferiora, et dicuntur inferae; praepetes autem ideo, quia omnes aves priora petunt volantes. {{ancora+|362|[[Aeneis/Liber III#360|362.]]}} {{sc|}}Fare age hortantis est ‘age’, id est dic celeriter. et est ordo ‘Troiugena, fare age, quae prima pericula vito, quidve sequens tantos possim superare labores’. cetera per parenthesin dicta sunt. namque omnem cursum hypallage est: nam non omnem cursum prospera dixit religio, sed omnis religio dixit prosperum cursum. {{ancora+|363|[[Aeneis/Liber III#360|363.]]}} {{sc|}}Cuncti divi quia quicquid audivit a diversis ad Iovem recurrit, ut diximus supra “quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo praedixit”. numine autem oraculo significat. {{ancora+|364|[[Aeneis/Liber III#360|364.]]}} {{sc|}}Repostas πάθος pro ‘repositas’, id est longe positas, remotas. {{ancora+|365|[[Aeneis/Liber III#365|365.]]}} {{sc|}}Novum magnum, more suo. {{ancora+|366|[[Aeneis/Liber III#365|366.]]}} {{sc|}}Prodigium canit prodigium, portentum et monstrum modico fine discernuntur, sed confuse pro se plerumque ponuntur. Varro sane haec ita definit: “ostentum, quod aliquid hominibus ostendit; portentum, quod aliquid futurum portendit; prodigium, quod porro dirigit; miraculum, quod mirum est; monstrum, quod monet”. tristes iras deorum scilicet, propter iniurias suas. {{ancora+|367|[[Aeneis/Liber III#365|367.]]}} {{sc|}}Obscenamque famem aut quae homines etiam ad obscena conpellit, ut “malesuada Fames”: aut certe, quam obscena avis praedixerat. quae prima pericvla vito? quidve sequens tantos possim superare labores duo petit: quemadmodum aut periculis careat, aut quibus consiliis par esse et laboribus possit. et totum hoc per interrogationem legendum est. ‹quidve]2 sequens quid observans. {{ancora+|368|[[Aeneis/Liber III#365|368.]]}} {{sc|}}Tantos quantos harpyia praedixerat. {{ancora+|369|[[Aeneis/Liber III#365|369.]]}} {{sc|}}De more scilicet sacrificantum. {{ancora+|370|[[Aeneis/Liber III#370|370.]]}} {{sc|}}Exorat pacem divum aut de sacrificantum more requirit, utrum tempus consulendi esset; nam et hoc vehementer quaeritur, ut in sexto “cum virgo poscere fata tempus ait”; aut certe, quod et melius est, de sacrificantum more ante nefas expiat ab harpyia praedictum, et sic venit ad vaticinationem. ut autem hic expiatam famem intellegamus sequens efficit locus, ut “aderitque vocatus Apollo”, cum constet, nisi in hoc intellexeris loco, famis causa nusquam invocatum esse Apollinis numen. dubitationem autem in hoc loco ‘exorat’ facit; nam ‘orare’ est petere, ‘exorare’ impetrare: ergo impetrat pacem aut ad inquirendum tempus, aut ad mitigandum famis periculum. vittasque resolvit in ratione sacrorum par est et animae et corporis causa: nam plerumque quae non possunt circa animam fieri fiunt circa corpus, ut solvere vel ligare, quo possit anima, quod per se non potest, ex cognatione sentire. inde est “unum exuta pedem vinclis in veste recincta”. bene ergo Helenus cuncta corporis solvit, ne qua parte animo religato ad numen accedat. {{ancora+|371|[[Aeneis/Liber III#370|371.]]}} {{sc|}}sacrati capitis diis et vaticinationibus dicati. {{ancora+|372|[[Aeneis/Liber III#370|372.]]}} {{sc|}}multo numine multa veneratione numinis. suspensum si ‘suspensus’, ipse numinis plenus; si ‘suspensum’, me sollicitum et attentum. {{ancora+|373|[[Aeneis/Liber III#370|373.]]}} {{sc|}}Deinde canit post peracta sollemnia. {{ancora+|374|[[Aeneis/Liber III#370|374.]]}} {{sc|}}Nate dea ordo est ‘nate dea pauca tibi expediam dictis; prohibent nam cetera parcae scire Helenum, farique vetat Saturnia Iuno’: omnia, inquit, vates novit, sed non omnia permittitur dicere, fatis prohibentibus; etiam ex his quae novi, multa me vetat dicere Iuno Saturnia. maioribus caelestibus, propter sideris cursum, cuius fuit explanatio per Creusam. maioribus avspiciis] [ergo] maiora sunt, quibus praeter tripudium auspicari ius est neque precatio adhibetur, sicut hoc loco nullum deum precatur Aeneas. aut in his versibus ‘nam te maioribus ire per altum auspiciis’ et reliqua ‘auspiciis’, quia auspicia maiora, aut maioribus dicuntur, quibus augurium avium aliarumque rerum eripitur, ut puta, si parra vel picus auspicium dederit, et deinde contrarium aquila dederit, auspicium aquilae praevalet. ergo quia notum est esse apud augures auspiciorum gradus plures, et augur loquitur auguriorum perito, ideo ‘maioribus auspiciis’ dixit. auspicium autem est volatus avium, qui indicat agendum vel omittendum esse quod quis coeperit; dictum ab ave inspicienda quasi avispicium. per altum per limitem fortunae superioris. {{ancora+|376|[[Aeneis/Liber III#375|376.]]}} {{sc|}}sortitur] id est sorte decernit vel sortitione distribuit. sortitur disponit, ordinat. et bene adlusit quasi Apollinis sacerdos, cuius propriae sunt sortes. volvitque vices definitio fati secundum Tullium, qui ait “fatum est conexio rerum per aeternitatem se invicem tenens, quae suo ordine et lege variatur ita tamen, ut ipsa varietas habeat aeternitatem”. et hic ‘vices’ vicissitudines, alibi pericula, ut “vitavisse vices Danaum”. {{ancora+|377|[[Aeneis/Liber III#375|377.]]}} {{sc|}}Pauca tibi e multis duo se dicit esse dicturum, quemadmodum possit tute navigare, et quibus signis Italiae regna cognoscat. hospita aequora vicina; nihil enim nobis hospitio esse vicinius constat. {{ancora+|378|[[Aeneis/Liber III#375|378.]]}} {{sc|}}avsonio portu ut in Ausonia, quasi in portu et in litore, conquiescat. {{ancora+|379|[[Aeneis/Liber III#375|379.]]}} {{sc|}}Prohibent nam cetera scire hic distinguendum; et est sensus ‘cetera te scire non sinunt fata, Helenum vero Iuno prohibet dicere etiam ea quae audire poteras’, et vacat ‘que’, ut solet frequenter. male autem sentiunt qui distingunt ‘scire Helenum’, cum legerimus in Lucano “venit aetas omnis in unam congeriem miserumque premunt tot saecula pectus” (5.177), item alibi “nec tantum prodere vati quantum scire licet” (5.176). et adeo repletus numine novit omnia sacerdos, ut refrenetur ad certa dicenda: nam dicendo ‘Helenum farique vetat Saturnia Iuno’ ostendit praemissum ad Aeneam pertinere; aliter suum non interponeret nomen. prohibet autem scire mortem patris ad augendum inopinatum dolorem; tempestatem ab Aeolo inmissam; amorem Didonis, in quo et gaudium quidem est, sed quod inprovisum vile creditur. et si sciret Aeneas, se de Africa exiturum, non facile Didonis consentiret amoribus. novimus autem hoc Iunonem agere, ut, si possit fieri, “regnum Italiae Libycas averteret oras”. inopinatum vero dolorem etiam Aeneas conqueritur, ut “nec vates Helenus, cum multa horrenda moneret, hos mihi praedixit luctus”. {{ancora+|382|[[Aeneis/Liber III#380|382.]]}} {{sc|}}Ignare pro ‘ignarus’, casus pro casu: dicit autem ignarum fati. Persius “censoremve tuum, vel quod trabeate salutas”. {{ancora+|383|[[Aeneis/Liber III#380|383.]]}} {{sc|}}Longa procul non situ, quam paene videt: sed necessitate fatali. significat autem difficilem circuitum. via invia Aeneae scilicet. {{ancora+|384|[[Aeneis/Liber III#380|384.]]}} {{sc|}}Trinacria quae Latine Triquetra dicitur, quam multi Trinacriam dicunt, sub hac differentia, ut quotienscumque Sicilia significatur, Trinacria totum per ‘r’ dicatur, quotiens Sicula, per unam ‘r’ ut “Trinacia cernitur Aetna”. lentandus aut lente tibi navigandum est; nam totam Siciliam circumiit: aut ‘lentandus tibi remus est’, id est flectendus: unde ‘lentum vimen’ dicimus, id est flexile. et quidam ‘lentandus’ nove verbum fictum putant, sed in annalibus legitur “confricati oleo lentati, paratique ad arma”, a verbo ‘lentor’. {{ancora+|386|[[Aeneis/Liber III#385|386.]]}} {{sc|}}Infernique lacus Lucrinum et Avernum dicit, inter quos est spelunca, per quam ad inferos descendebatur; unde eos dixit infernos. aeaeaeque insula circae qui nunc Circeius mons a Circe dicitur, aliquando, ut Varro dicit, insula fuit, nondum siccatis paludibus, quae eam dividebant a continenti. ‘Aeaea’ autem dicta ab aspernantium voce, propter celebratas illic corporum mutationes: unde est “inaccessos ubi Solis filia lucos”. ‘Aeaeae’ autem tres sunt diphthongi: nam genetivus est ab Aeaea. quidam pro eoa, id est orientalis, quia Solis filia traditur, accipiunt. alii non Circe Aeaea, sed insula quae et Aeaea. {{ancora+|387|[[Aeneis/Liber III#385|387.]]}} {{sc|}}Quam tuta possis urbem componere terra ante cuncta lustrabis, quam possis urbem tuta terra componere. ‘tuta’ autem propter Thraciae et Cretae discrimina. {{ancora+|388|[[Aeneis/Liber III#385|388.]]}} {{sc|}}Signa tibi dicam deest ‘ergo’. et notandum quia non eo ordine, quo promiserat, dicit; ante enim dicit de civitate condenda, sic de tuta navigatione. {{ancora+|389|[[Aeneis/Liber III#385|389.]]}} {{sc|}}Secreti ad fluminis Tiberini. litoreis litus dicitur quicquid iuxta aquam est: unde nunc ripam fluminis litus vocavit. {{ancora+|390|[[Aeneis/Liber III#390|390.]]}} {{sc|}}Sus naturaliter longa est, licet in genetivo corripiatur, ut ‘bos’ ‘pes’ ‘res’ ‘spes’. de hac autem sue alii dicunt secundum Vergilium quod in Italia inventa sit, alii, quod secum eam more navigantum Troiani portaverint et oraculo cognoverint ibi esse condendam civitatem, ubi sus illa post fugam fuisset inventa. dicitur ergo in Campaniam fugisse et inventa in Laurolavinio: a qua Ascanius post Albae nomen inposuit. {{ancora+|391|[[Aeneis/Liber III#390|391.]]}} {{sc|}}Triginta capitum fetus enixa prodigiale est hoc, quo significatur triginta annis regnaturus Ascanius. {{ancora+|392|[[Aeneis/Liber III#390|392.]]}} {{sc|}}albi circum ubera nati Varro dicit etiam hoc signi fuisse, quod, cum etiam alterius coloris porci in fetu huius porcae fuerint, albi tantummodo circa ubera sint reperti. {{ancora+|393|[[Aeneis/Liber III#390|393.]]}} {{sc|}}is locus urbis erit id est in ipsa regione: nam et Lavinium et Alba longe a litore sunt. requies errorum scilicet: alioquin bello conflictatus est. {{ancora+|394|[[Aeneis/Liber III#390|394.]]}} {{sc|}}horresce pro ‘horrueris’, vel pro ‘horrescas’, id est timeas. {{ancora+|395|[[Aeneis/Liber III#395|395.]]}} {{sc|}}Viam id est rationem: et non dicit, quia etiam profutura est fames, ut “haec erat illa fames: haec nos suprema manebat exitiis positura modum”. aderitque vocatus apollo nunc ‘vocatus’, quia, ut supra diximus, expiatorium fecit sacrificium. {{ancora+|396|[[Aeneis/Liber III#395|396.]]}} {{sc|}}Has autem terras quasi ostendentis est: nec enim Calabria ab Epiro longo distat spatio. {{ancora+|397|[[Aeneis/Liber III#395|397.]]}} {{sc|}}Nostri aequoris Epirotici, quo Calabriae litus adluitur. {{ancora+|398|[[Aeneis/Liber III#395|398.]]}} {{sc|}}malis grais aut a persona Aeneae epitheton est, aut ad discretionem malorum et bonorum. a multis sane amphibolia putatur; potest enim aut catholicon esse epitheton Grais, vel eis habitantibus Grais, qui mali sunt, ut est “illud saepe malae legere novercae”. {{ancora+|399|[[Aeneis/Liber III#395|399.]]}} {{sc|}}Hic et narycii posverunt moenia locri Locri socii Aiacis Oilei fuerunt, Epizephyrii et Ozolae. sed post tempestatem montis Capherei Epizephyrii tenuerunt Bruttios: et hos nunc dicit: Ozolae vero tenuerunt Pentapolim; inde est “Lybicone habitantes litore Locros”. quin etiam de Ozolis legitur, quod delati Tinneiam ulterius accesserint et civitatem condiderint, quae nunc Vzalis dicitur. Narycii autem a loco dicti sunt provinciae suae, Ozolae a putore paludis vicinae. alii Narycios Opuntios, eosdem et Epicnemidios dicunt; namque prius Naryx, Opus postea dicta, eadem autem et Epicnemidia vocatur; est enim Cnemis promontorium, in quo Opuntii Locri positi sunt, a quibus originem trahunt qui in Italia sunt, et appellantur Epizephyrii, quod Zephyrium promontorium vocatur a Graecis, in quo sunt conditi Locri qui in Graecia sunt. hi vero qui iuxta Delphos colunt Ozolae nuncupantur, sive a foetore draconis, quem Apollo interemit, seu quod uxores eorum Veneris ira viris suis fuerint foeditate taetri odoris invisae; qui autem Libyam delati sunt Nasamones appellantur, ut Cornelius Tacitus refert, oriundi a Naryciis, quod ibi invenies ubi ait “Lybicone habitantes litore Locros”. {{ancora+|400|[[Aeneis/Liber III#400|400.]]}} {{sc|}}Sallentinos obsedit milite campos Sallentinum promunctorium Italiae est inter Calabriam et Bruttios: nam ut ait Sallustius “omnis Italia coacta in angustias finditur in duo promunctoria, Bruttium et Sallentinum”. {{ancora+|401|[[Aeneis/Liber III#400|401.]]}} {{sc|}}Lyctius idomeneus a Lycto, Cretae civitate, unde propter supra dictam pulsus est causam. ad Italiam venisse ac post dicitur in Asiam profectus decessisse. alii hunc regressum consedisse apud Apollinem Clarium tradunt. ducis meliboei philoctetae a Meliboea, civitate Thessaliae, de qua fuit. ‘Meliboei’ ergo dixit pro ‘Meliboeensis’. {{ancora+|402|[[Aeneis/Liber III#400|402.]]}} {{sc|}}Subnixa petilia muro civitas cincta muro modico, ut “crinemque madentem subnixus rapto potitur”. ‘Petilia’ dicta vel ἀπὸ τοῦ πέτασθαι , id est volare, quod captato augurio est condita, vel quod post relictum Ilium, quo ducebatur a Graecis, eam petivit civitatem. ‘Petilia’ sane numeri est singularis. multi ita intellegunt, non ‘Philoctetae Petilia’, sed ‘Philoctetae muro’; nam ait Cato, a Philocteta, condita iam pridem civitate, murum tantum factum. alii ‘subnixam’ ideo accipiunt, quia inposita est excelso muro, ut Coelius historicus ait. Philoctetes autem fuit Poeantis filius, Herculis comes, quem Hercules, cum hominem in Oeta monte deponeret, petiit, ne alicui sui corporis reliquias indicaret. de qua re eum iurare conpulit, et ei pro munere dedit sagittas hydrae felle tinctas. postea Troiano bello responsum est, sagittis Herculis opus esse ad Troiae expugnationem. inventus itaque Philoctetes cum negaret primo se scire ubi esset Hercules, tandem confessus est mortuum esse. inde cum acriter ad indicandum sepulcrum eius cogeretur, pede locum percussit, cum nollet dicere. postea pergens ad bellum cum exerceretur sagittis, unius casu vulneratus est pedem, quo percusserat tumulum. ergo cum putorem insanabilis vulneris Graeci ferre non possent, diu quidem eum pro oraculi necessitate ductum tandem apud Lemnum sublatis reliquerunt sagittis. hic postea horrore sui vulneris ad patriam redire neglexit, sed sibi parvam Petiliam in Calabriae partibus fecit. alii eum adductum a Graecis ad Troiam ad occidendum sagittis Paridem dicunt, quia etiam Paridis mors inter fatalia dicitur fuisse Troiana. {{ancora+|403|[[Aeneis/Liber III#400|403.]]}} {{sc|}}transmissae quidam ‘transmissae’ legunt, ut sit praepositio; trans autem adverbium, †ut sit ‘transtulit’. {{ancora+|404|[[Aeneis/Liber III#400|404.]]}} {{sc|}}in litore in Italia scilicet. {{ancora+|405|[[Aeneis/Liber III#405|405.]]}} {{sc|}}Purpureo velare comas subaudis ‘cura’ aut ‘memento’: aut certe, quod est melius, ‘velare’ imperativus sit, non infinitivus. {{ancora+|406|[[Aeneis/Liber III#405|406.]]}} {{sc|}}honore sacrificio. hostilis facies occvrrat quidam Ulixen dicunt, alii Diomeden. {{ancora+|407|[[Aeneis/Liber III#405|407.]]}} {{sc|}}Et omina turbet sacrificii ordinem rumpat, quod est piaculum. significat autem ut dictum est Diomeden, qui cum multis casibus adfligeretur, Palladium, quod apud ipsum erat, Troianis oraculo iussus est reddere. quod cum vellet implere, Aeneam invenit sacrificantem: qui, ut supra diximus, sacrificii ordinem non rupit, et Palladium Nautes accepit: unde Nautiorum familia Minervae sacra servabat. sane sciendum sacrificantes diis omnibus caput velare consuetos ob hoc, ne se inter religionem aliquid vagis offerret obtutibus, excepto tantum Saturno, ne numinis imitatio esse videretur. et Herculi in templo suo, quia et ipse capite operto est, vel quia haec arae ante adventum Aeneae a Iano vel Evandro consecratae sint. sane quidam dicunt absurde, ab Heleno Diomeden suppressum; sed intellegendum est de industria factum, ne terror iniceretur Aeneae. {{ancora+|409|[[Aeneis/Liber III#405|409.]]}} {{sc|}}Hac casti pii, ut “nulli fas casto sceleratum insistere limen”. in religione in observatione perpetua. nepotes appellando ‘nepotes’ gradus futurae cognationis ostendit. {{ancora+|410|[[Aeneis/Liber III#410|410.]]}} {{sc|}}ast ubi pro postquam; et est temporis adverbium. digressum a litore Calabriae. {{ancora+|411|[[Aeneis/Liber III#410|411.]]}} {{sc|}}Angusti rarescent clavstra pelori ideo quia a continenti, id est a columna usque ad Pharon tribus milibus distat. ‘rarescent’ autem ideo, quia venientibus de Ionio propter curvaturam litorum clausae videntur angustiae, quae paulatim propinquantibus aperiri videntur. pelori promunctorium Siciliae est secundum Sallustium, dictum a gubernatore Hannibalis illic sepulto, qui fuerat occisus per regis ignorantiam, cum se eius dolo propter angustias freti crederet esse deceptum, veniens de Petilia: quamquam legerimus, etiam ante Pelorum dictum. {{ancora+|412|[[Aeneis/Liber III#410|412.]]}} {{sc|}}Laeva tibi tellus venientis personam respexit: nam de Ionio navigantes si fretum petant, dextrum teneant litus necesse est; sin alias, sinistrum. {{ancora+|413|[[Aeneis/Liber III#410|413.]]}} {{sc|}}Aequora circvitu totam enim transiturus est Siciliam. {{ancora+|414|[[Aeneis/Liber III#410|414.]]}} {{sc|}}Haec loca ut etiam Sallustius dicit “Italiae Siciliam coniunctam constat fuisse: sed medium spatium aut per humilitatem obrutum est, aut per angustiam scissum. ut autem curvum sit, facit natura mollioris Italiae, in quam asperitas et altitudo Siciliae aestum relidit”. quondam tria tenet tempora, sicut ‘olim’: praesentis, ut “quondam etiam victis redit in praecordia virtus”; praeteritum, ut “quondam Cretae fertur labyrinthus in altae”; futurum “nec Romula quondam ullo se tantum tellus iactabit alumno”. {{ancora+|415|[[Aeneis/Liber III#415|415.]]}} {{sc|}}tantum aevi longinqua et reliqua. parenthesis: nam ordo est ‘haec loca vi quondam dissiluisse ferunt’. aevi longinqua pro longi. ‘aevum’ pro tempore posuit, ut “aevoque sequenti”. alibi pro annis, ut “vos o quibus integer aevi sanguis ait”. {{ancora+|416|[[Aeneis/Liber III#415|416.]]}} {{sc|}}Dissilvisse ferunt hinc apparet bene dictum “unctos saluere per utres”. nam ut ‘dissilui’, sic ‘salui’ facit. Cicero “cum hic de raeda reiecta paenula desiluisset”. est enim positio ‘salio salis salui’, item in conpositione ‘dissilio dissilui’. cum protinus continuo: et modo adverbium loci est, alibi temporis est, ut “protinus aerias Phaeacum abscondimus arces”. {{ancora+|417|[[Aeneis/Liber III#415|417.]]}} {{sc|}}Foret ab infinito est: sed modo praeteritum significat tempus, quod rarum est; saepius enim futurum significat. venit medio in medium, ut “it clamor caelo”. {{ancora+|418|[[Aeneis/Liber III#415|418.]]}} {{sc|}}Hesperium siculo latus abscidit hypallage est: nam minora a maioribus segregantur, sed contra dixit. abscidit propter metrum ‘ci’ corripuit per poeticum morem. {{ancora+|419|[[Aeneis/Liber III#415|419.]]}} {{sc|}}Interlvit interlabitur, pontus scilicet. aestu aestum poetae maris angustias artati ideo appellant, quod ibi commotione reciproci cursus mare videatur aestuare. {{ancora+|420|[[Aeneis/Liber III#420|420.]]}} {{sc|}}Dextrum scylla latus laevum inplacata charybdis de Ionio venientibus. Scylla enim in Italia est, Charybdis in Sicilia. Scylla autem ipsa Phorci et Creteidos nymphae filia fuit. hanc amabat Glaucus, quem Circe diligebat; et quoniam pronior in Scyllam fuerat, irata Circe fontem, in quo illa consueverat corpus abluere, infecit venenis: in quem illa cum descendisset, pube tenus in varias mutata est formas. horrens itaque suam deformitatem se praecipitavit in maria. alii a Glauco, cum sperneretur a Scylla, rogatam Circen et iam ita, ut legatur, mutatam dicunt. alii a Neptuno amatam, cum illa Glaucum amaret, rivalitatis dolore in hoc monstrum mutatam. Homerus hanc dicit inmortale monstrum fuisse. Sallustius saxum esse dicit simile formae celebratae procul visentibus. canes vero et lupi ob hoc ex ea nati esse finguntur, quia ipsa loca plena sunt monstris marinis, et saxorum asperitas illic imitatur latratus canum. sane alia Scylla fuit, de qua in bucolicis plenius dictum est. [legimus etiam “nunc nemora ingenti vento, nunc litora plangunt”. si ergo ‘plangunt’ dicimus, et ‘latrant’ non incongrue posuit.] Charybdis autem in Siciliae parte posita femina fuit voracissima, ex Neptuno et Terra genita, quae, quia boves Herculis rapuit, fulminata a Iove est et in maria praecipitata: unde naturam pristinam servat; nam sorbet universa quae prehendit et secundum Sallustium ea circa Tauromenitanum egerit litus. de hac Cicero in Philippicis ait “Charybdis: quae si fuit, animal fuit unum”. {{ancora+|421|[[Aeneis/Liber III#420|421.]]}} {{sc|}}Obsidet ad transeuntium insidias. barathri barathrum est inmensae altitudinis nomen: unde sequitur ‘sorbet in abruptum’: quod Graece βάραθρον dicitur. ter gurgite vasto aut ‘ter’ pro ‘saepe’ posuit, finitum pro infinito, aut ter uno die. {{ancora+|423|[[Aeneis/Liber III#420|423.]]}} {{sc|}}alternos singulos, non omnes simul, ut “vix hostem alterni si congrediamur habemus”; aut ‘alternos’ vicissim, quia accipit, ut vomat, rursus vomit, ut accipiat. {{ancora+|424|[[Aeneis/Liber III#420|424.]]}} {{sc|}}Cohibet spelunca hypallage est in sensu; nam ipsa se tenet intra speluncam secundum fabulam. {{ancora+|425|[[Aeneis/Liber III#425|425.]]}} {{sc|}}trahentem Sallustius “quo forte inlata naufragia sorbens gurgitibus occultis milia sexaginta Tauromenitana ad litora trahit”. ergo et ‘sorbet’ et ‘trahit’ de Sallustio. {{ancora+|426|[[Aeneis/Liber III#425|426.]]}} {{sc|}}Prima nominativus est pluralis a neutro. et est Graeca figura, τὰ πρῶτα ἄνθρωπος . {{ancora+|427|[[Aeneis/Liber III#425|427.]]}} {{sc|}}Pube tenus ‘tenus’ praepositio ablativa quidem est, sed figurate etiam genetivo cohaeret, ut “et crurum tenus a mento palearia pendent”. sane gaudet postpositione. pistrix si navem intellegas, haec pistris huius pistris facit; si de belua, haec pistrix, huius pistricis facit. {{ancora+|428|[[Aeneis/Liber III#425|428.]]}} {{sc|}}Commissa luporum coniuncta et coagmentata: ipsa scilicet, ut “portam quae ducis imperio commissa recludunt”. et figurate locutus est, ut “oculos suffusa”. est autem haec elocutio: postrema, id est τὰ ἔσχατα , commissa erat luporum utero caudas delphinum, id est commissas habebat. et quidam volunt ‘commissa’ dici quae diversa iunguntur. {{ancora+|429|[[Aeneis/Liber III#425|429.]]}} {{sc|}}praestat melius est. {{ancora+|430|[[Aeneis/Liber III#430|430.]]}} {{sc|}}Cessantem inmorantem, quod sequentia indicant ‘longos et circumflectere cursus’. Terentius “si absis uspiam, aut ibi si cesses”, sed alibi “quid illic natus cessat cum Syro”. {{ancora+|431|[[Aeneis/Liber III#430|431.]]}} {{sc|}}informem hic ‘quae confusae sit formae’, alibi deformem “nec sum adeo informis”, alibi monstrum “informe ingens”, quod humanam excedat formam. {{ancora+|432|[[Aeneis/Liber III#430|432.]]}} {{sc|}}caeruleis canibus variavit nunc ‘canes’ dicendo, cum supra dixerit ‘lupos’. {{ancora+|433|[[Aeneis/Liber III#430|433.]]}} {{sc|}}Praeterea hinc ostenditur cuncta scire Helenum et iam infensam Iunonem, sed prohiberi dicere, ut diximus supra. heleno prudentia in homine enim prudentia est, in vatibus fides. {{ancora+|434|[[Aeneis/Liber III#430|434.]]}} {{sc|}}Veris implet oraculis, ut Lucanus “atque hominem toto sibi cedere iussit pectore” (5.168). {{ancora+|437|[[Aeneis/Liber III#435|437.]]}} {{sc|}}Ivnonis magnae id est supernae; nam legimus “Iunoni infernae dictus sacer”. {{ancora+|438|[[Aeneis/Liber III#435|438.]]}} {{sc|}}Prece numen adora ivnoni cane vota libens his enim Iuno praecipue delectatur, id est hymnis et prece. cane [autem] de historia est; nam et bello Punico matrimi et patrimi cantaverunt Iunoni. et bene tria posuit quae ad religionem pertinent: precare, vove, solve. dominam hic abusive dominam Iunonem appellavit, cum proprium hoc nomen matris deum sit. {{ancora+|439|[[Aeneis/Liber III#435|439.]]}} {{sc|}}Victor propositi tui effector, “ut illi victor ego, et Tyrio” et reliqua. {{ancora+|441|[[Aeneis/Liber III#440|441.]]}} {{sc|}}Cymaeam urbem sicut “Buthroti arcem”, “fontem Timavi”. Euboea insula est, de cuius civitate Chalcide profecti sunt ad novas sedes quaerendas, et haud longe a Bais, qui locus a socio Ulixis Baio illic sepulto nomen accepit, invenerunt vacuum litus, ubi visa muliere gravida civitatem condiderunt: quae res fecundam ostendebat fore rem publicam: et eam Cumas vocaverunt, sive ab ἐγκύῳ , id est praegnante, sive ἀπὸ τῶν κυμάτων , id est undis; nam κύματα dicuntur. ‘ υ ‘ autem Latini in ‘u’ vertunt, ut ‘Byrria’ ‘Burria’. {{ancora+|442|[[Aeneis/Liber III#440|442.]]}} {{sc|}}Divinosque lacus consecratos, Avernum et Lucrinum. ‘Avernus’ autem in plurali numero ‘Averna’ facit, ut ‘tartarus’ ‘tartara’: unde est ‘Averna sonantia silvis’. sane hic lacus ante silvarum densitate sic ambiebatur, ut exhalans inde per angustias aquae sulpureae odor gravissimus supervolantes aves necaret: unde et Avernus dictus est, quasi ἄορνος . quam rem Augustus Caesar intellegens, deiectis silvis ex pestilentibus amoena reddidit loca. {{ancora+|443|[[Aeneis/Liber III#440|443.]]}} {{sc|}}Insanam vatem alii magnam dicunt, sed melius deo plenam et vaticinatricem intellegimus. insanam vatem] quia duo genera vaticinandi sunt, aut simplex, ut Heleni, aut per furorem, ut Sibyllae. vatem] [quia] vates a vi mentis appellatos, Varro auctor est. sub ima in ima, ut “namque sub ingenti lustrat dum singula templo”. {{ancora+|444|[[Aeneis/Liber III#440|444.]]}} {{sc|}}Fata canit foliisque notas et nomina mandat tribus modis futura praedicit: aut voce, aut scripto, aut signis, id est quibusdam notis, ut in obelisco Romae videmus: vel, ut alii dicunt, notis litterarum, ut per unam litteram significet aliquid. in foliis autem palmarum sibyllam scribere solere testatur Varro. foliis palmae. notas litteras. nomina verba. {{ancora+|445|[[Aeneis/Liber III#445|445.]]}} {{sc|}}Carmina virgo quia eius responsa versibus scribebantur. ‘virgo’ vero Phemonoe dicta est: nam sibylla appellativum est nomen, adeo ut Varro quot sibyllae fuerint scripserit. sibylla autem dicitur omnis puella, cuius pectus numen recipit: nam Aeolii σιοὺς dicunt deos, βουλὴ autem est sententia: ergo sibyllas quasi σιοῦ βουλὰς dixerunt. inde est “magnam cui mentem animumque Delius inspirat vates”. sane sciendum omnia responsa sibyllae plus minusve centum contineri sermonibus: unde Vergilius ait “quo lati ducunt aditus centum, ostia centum, unde ruunt totidem voces, responsa sibyllae”. {{ancora+|446|[[Aeneis/Liber III#445|446.]]}} {{sc|}}Digerit ordinat, disponit. in numerum in ordinem, ut continuatio carminum fiat, unde est “numeros memini si verba tenerem”. seclusa pro ‘inclusa’: praepositio pro praepositione. {{ancora+|448|[[Aeneis/Liber III#445|448.]]}} {{sc|}}Verso cardine aperta ianua, per periphrasin. {{ancora+|449|[[Aeneis/Liber III#445|449.]]}} {{sc|}}Turbavit ianva frondes non ianua, sed ventus, qui per ianuam ingreditur. {{ancora+|450|[[Aeneis/Liber III#450|450.]]}} {{sc|}}numquam pro ‘non’. {{ancora+|451|[[Aeneis/Liber III#450|451.]]}} {{sc|}}situs positiones et ordines. alibi ‘situ’ vetustate, ut “en ego victa situ”. alibi squalore “per loca senta situ”. {{ancora+|452|[[Aeneis/Liber III#450|452.]]}} {{sc|}}Inconsulti inscii rerum, ignari, sine consilio. et consultus est qui consulitur, inconsultus qui non accipit consilium. inconsulti] sine responso, quibus consultum non esset, ut inconsultos incautos dicimus, qui sine consilio aliquid adgrediuntur. {{ancora+|453|[[Aeneis/Liber III#450|453.]]}} {{sc|}}nequa morae ‘nequa’ pro ‘non’ aut ‘nulla’, hoc est nullum damnum te ex mora fecisse credideris. {{ancora+|455|[[Aeneis/Liber III#455|455.]]}} {{sc|}}‹vi› vela vocet valde vocet. {{ancora+|456|[[Aeneis/Liber III#455|456.]]}} {{sc|}}oracula fata, responsa. {{ancora+|457|[[Aeneis/Liber III#455|457.]]}} {{sc|}}ipsa canat ne te mittat ad ea quae in foliis notat. volens quae velle habet: nam ‘volitura’, aut propter asperitatem sermonis noluit dicere: aut ‘volens’, quia cogi non potest si nolit: ‹aut]2 ut in sacrificiis ‘uti volens propitiusque’. {{ancora+|458|[[Aeneis/Liber III#455|458.]]}} {{sc|}}illa tibi Italiae populos et cetera. bene haec ad sibyllam distulit, quia ipse de cursu tantum interrogatus est. et quia ‘bella’ terribile nomen intulerat, statim evadendi spem adiecit ‘et quo quemque modo fugiasque ferasque laborem’. {{ancora+|460|[[Aeneis/Liber III#460|460.]]}} {{sc|}}venerata quam tu veneratus sis, vel venerata pro te deos, id est rogatis pro te diis. {{ancora+|461|[[Aeneis/Liber III#460|461.]]}} {{sc|}}Haec sunt quae nostra liceat te voce moneri bene cum praescriptione, ne falsidicus vel minus peritus postea putaretur sacerdos. {{ancora+|463|[[Aeneis/Liber III#460|463.]]}} {{sc|}}effatus amico est poeta divinus peritiam suam inventa occasione semper ostendit; ‘effatus’ ergo verbo augurali usus est, quia scit loca sacra, id est ab auguribus inaugurata ‘effata’ dici: ergo religioso verbo voluit uti, qui potuit dicere ‘quae postquam vates sic ore est fatus amico’. ‘effatio’ dicta est pro locutione, quod ubi quid loquimur ‘famur’. {{ancora+|464|[[Aeneis/Liber III#460|464.]]}} {{sc|}}auro gravia utrum aurea, an quibus non totis aureis addito auro pondus accesserit? et gravia ‘a’ finalitatis ratione producitur, sed satis aspere: nam in nullam desinit consonantem, ut “omnia vincit Amor, et nos cedamus Amori”, item “at tibi Thymbre caput Euandrius abstulit ensis”. elephanto pro ebore posuit: Graece dixit. {{ancora+|465|[[Aeneis/Liber III#465|465.]]}} {{sc|}}Stipat denset: unde stipatores dicuntur qui in navibus conponunt, a stipa. {{ancora+|466|[[Aeneis/Liber III#465|466.]]}} {{sc|}}Dodonaeos id est Epiroticos, a civitate Epiri Dodona. laudavit a regione, ut vasa Corinthia. quidam dicunt ita: ubi aes optime fusum, sicut et apud Corinthum: vel ‘Dodonaeos’ quales sunt in templo Dodonaei Iovis. haec autem regio in finibus Aetolorum est, ubi Iovi et Veneri templum a veteribus fuerat consecratum. circa hoc templum quercus inmanis fuisse dicitur, ex cuius radicibus fons manabat, qui suo murmure instinctu deorum diversis oracula reddebat: quae murmura anus Pelias nomine interpretata hominibus disserebat. sed cum hic ordo oraculorum per multa tempora stetisset, ab Arce latrone Illyrio excidi quercus praecepta est; unde factum est, ut postea fatidica murmura cessarent. narratur et aliter fabula: Iuppiter quondam Hebae filiae tribuit duas columbas humanam vocem edentes, quarum altera provolavit in Dodonae glandiferam silvam Epiri ibique consedit in arbore altissima praecepitque ei qui tum eam succidebat, ut ab sacrata quercu ferrum sacrilegum submoveret. ibi oraculum Iovis constitutum est, in quo sunt vasa aenea, quae uno tactu universa solebant sonare. altera autem columba pervenit in Libyam et ibi consedit super caput arietis praecepitque ut Iovis Ammonis oraculum constitueretur. lebetas ollas aereas. Graece dixit; zemas enim vulgare est, non Latinum. {{ancora+|467|[[Aeneis/Liber III#465|467.]]}} {{sc|}}Hamis auroque hamis aureis, ἓν διὰ δυοῖν . ‘hamis’ autem catenis vel circulis significat. trilicem trino nexu intextam. {{ancora+|468|[[Aeneis/Liber III#465|468.]]}} {{sc|}}Conum insignis galeae a parte totum; nam conus est curvatura, quae in galea prominet, super quam cristae sunt. coni tamen appellationem sciendum a Graeco tractam. cristasque comantes proprie. sicut dictum est Graecorum sic erant, ut “deinde comantem Androgei galeam”. et est participium ‘comantes’ nothum; non enim est verbum ‘como’. {{ancora+|469|[[Aeneis/Liber III#465|469.]]}} {{sc|}}Sva dona parenti id est Anchisae. ‘sua’ autem congrua meritis, apta aetati. {{ancora+|470|[[Aeneis/Liber III#470|470.]]}} {{sc|}}duces equorum scilicet, quos vulgo agasones vocamus, ut “effunditque ducem”. alii duces itinerum accipiunt. {{ancora+|471|[[Aeneis/Liber III#470|471.]]}} {{sc|}}Remigium supplet bene verbo militiae usus est, ut supplementum diceret; nam multos in Creta perdiderat. {{ancora+|472|[[Aeneis/Liber III#470|472.]]}} {{sc|}}Velis aptare ivbebat subaudis ‘socios’ a superioribus. et bene servat τὸ πρέπον , ut ubique Anchisen inducat iubentem navigationem, ut “et pater Anchises dare fatis vela iubebat”. {{ancora+|473|[[Aeneis/Liber III#470|473.]]}} {{sc|}}Ferenti pro secundo, [sed] vel flanti, vel cum flare coepisset. {{ancora+|475|[[Aeneis/Liber III#475|475.]]}} {{sc|}}Anchisa bene, cum Veneri libidinem non obicit, dicendo coniugium maiorem honorem Anchisae tribuit. ‘Anchisa’ autem vocativus hic non est Latinus, nam brevis esset ‘a’, ut ‘o Catilina’: Graecus est ergo, de quo valde apud †eos quaeritur quemadmodum exeat ab his nominibus, quae in ‘es’ mittunt nominativum. nam ‘Tydides’ ‘Tydide’ facit, ut “Danaum fortissime gentis Tydide”. ‘Atrides’, cum sit simile, ‘Atrida’ facit, ut Horatius “ne quis humasse velit Aiacem, Atrida, vetas cur?” tale est ergo et ‘Anchisa’. sane apud Latinos horum nominum causa manifesta est: nam nominativum ipsum in ‘a’ mutant et recipiunt Latinam declinationem, ut ‘Atrides’ ‘Atrida’, ‘Scythes’ ‘Scytha’. dignate digne habite, digne iudicate. nam modo non agentis habet, sed patientis imaginem; illud est in primo “haud equidem tali me dignor honore”. {{ancora+|476|[[Aeneis/Liber III#475|476.]]}} {{sc|}}Cura deum id est amor, ut alibi “Veneris iustissima cura”. bis pergameis erepte rvinis probavit curam deorum. et sciendum, rhetorica esse argumenta, quae a contrariis laudant. quod enim supra Anchises infelicitatis putavit, ut “satis una superque vidimus excidia”, hoc iste argumento convertit in laudem. ‘bis’ autem propter Herculem et Graecos, qui expugnavere Troianos. {{ancora+|477|[[Aeneis/Liber III#475|477.]]}} {{sc|}}Ecce tibi aut vacat ‘tibi’, ut in Tullio “qui mihi accubantes in conviviis”: aut certe altius dictum est ‘tibi’, ac si diceret: qui Italiae hanc tantum visurus es partem, non etiam eam quam Aeneae fata promittunt. aut certe ‘tibi’ id est quod ad te attinet; nam ita veteres ponebant, ut Terentius in adelphis “en tibi autem: quid est? lupus in fabula”. et cur haec Aeneae non dicit? aut sufficere putat quae illi vaticinatus est, ut retineat illa, aut ambobus dicit ad unum loquendo. avsoniae Italiae, a rege Ausone. arripe invade: illic enim est sacrificaturus. {{ancora+|478|[[Aeneis/Liber III#475|478.]]}} {{sc|}}Et tamen ἀνακόλουθον est; non enim praemisit ‘quamquam vicina sit’. praeterlabare necesse est praeternaviges. et bene positum ‘necesse est’, ne fatigato longae navigationis denuntiatio dura videretur. {{ancora+|479|[[Aeneis/Liber III#475|479.]]}} {{sc|}}Pandit apollo Laurolavinatem agrum significat, ad quem venturus est. {{ancora+|480|[[Aeneis/Liber III#480|480.]]}} {{sc|}}Vade ait bis haec est in Vergilio iteratio, ut hoc loco: nam cum supra ‘compellat’ dixerit, intulit modo ‘ait’. item in quinto cum praemiserit “fidam sic fatur ad aurem”, subiecit rursus “et sese ostendat in armis, dic ait”. o felix nati pietate latenter ostendit mortem futuram: non enim ait felicem vitae longinquitate vel adventu ad Italiam, sed tantum ‘nati pietate’, quasi qui poterit exsequiarum munus implere. {{ancora+|481|[[Aeneis/Liber III#480|481.]]}} {{sc|}}Provehor sermone progredior, ut ostendunt sequentia. demoror avstros id est vos demoror quo minus ventis utamini. {{ancora+|482|[[Aeneis/Liber III#480|482.]]}} {{sc|}}Supremo ultimo: postquam eorum desperabat aspectum. {{ancora+|483|[[Aeneis/Liber III#480|483.]]}} {{sc|}}Picturatas participium sine verbi origine, vel a feminino genere derivatum, pro ‘pictas’, id est pictura decoratas. avri subtemine id est filo quod intra stamen currit, quod Persius tramam dixit “mihi trama figurae sit reliqua: ast illi tremat omento popa venter?” nam male quidam ‘subtemen’ stamen accipiunt, cum stamen de auro esse non possit. {{ancora+|484|[[Aeneis/Liber III#480|484.]]}} {{sc|}}Phrygiam chlamydem aut acu pictam: huius enim artis peritos Phrygiones dicimus secundum Plautum; in Phrygia enim inventa est haec ars: aut ob hoc addidit ‘Phrygiam’, quasi per quam patriae memoria retineretur. nec cedit honori id est tanta dat munera, quanta merebatur Ascanius: hoc enim est ‘honori non cedere’, parem esse meritis accipientis. Scaurus vero ‘honore’ legit et intellegit: honore non cedit Heleno, qui patri eius vel avo donaverat multa. {{ancora+|485|[[Aeneis/Liber III#485|485.]]}} {{sc|}}Textilibus sibi congruis: quid enim magis conveniebat donare mulierem? {{ancora+|486|[[Aeneis/Liber III#485|486.]]}} {{sc|}}Accipe et haec aut intellegimus ante a se aliqua fuisse donata: aut certe secundum ius locutus est; omnia enim quae vel avus vel pater acceperat, ad Ascanium hereditatis iure deveniunt. an ‘et haec’ praeter illa quae Helenus tibi dedit? monumenta memoria. ‘monumenta’ autem a mentis admonitione sunt dicta. {{ancora+|487|[[Aeneis/Liber III#485|487.]]}} {{sc|}}Longum amorem et de praeterito et de futuro, ut agnoscas, quantum te vel amaverim vel amatura sim. potest et pro ‘diu’ accipi. {{ancora+|488|[[Aeneis/Liber III#485|488.]]}} {{sc|}}Conivgis hectoreae dictum est hoc habita ratione personae, cum qua loquebatur, ac si diceret ‘uxoris avunculi tui’. extrema tuorum vel quae Ilio extulit: vel sicut supra “digressu maesta supremo”. {{ancora+|489|[[Aeneis/Liber III#485|489.]]}} {{sc|}}Mei super astyanactis imago ‘super’ id est valde, vehementer, expresse, hoc est valde mihi es imago Astyanactis: quo sermone etiam Homerus in simili utitur significatione. super] [et] deest ‘est’, ut sit quae superest, id est restat, ut in octavo “neque enim fuga iam super ulla pericli est”. fabula autem de Astyanacte ista est: superato Ilio cum Graeci ad patriam redituri contrariis flatibus prohiberentur, Calchas cecinit deiciendum ex muris Astyanacta Hectoris et Andromachae filium, eo quod si adolevisset fortior patre futurus, vindicaturus esset eius interitum. hunc Ulixes occultatum a matre cum invenisset, praecipitavit e muro, et ita Graeci Troia profecti sunt. {{ancora+|491|[[Aeneis/Liber III#490|491.]]}} {{sc|}}Pubesceret ut etiam in secundo diximus, prooeconomia est, ut verisimile sit Ascanium in nono potuisse iam bella tractare. {{ancora+|492|[[Aeneis/Liber III#490|492.]]}} {{sc|}}digrediens pro ‘cum digrederer’, participium pro verbo modi coniunctivi. {{ancora+|493|[[Aeneis/Liber III#490|493.]]}} {{sc|}}Vivite felices ‘vivite’ modo bene optantis est, non, ut in bucolicis, male dicentis, ut “vivite silvae”, id est perite. simile est et ‘valete’, ut Terentius “valeant qui inter nos discidium volunt”. sunt autem haec per contrarium inventa maledicta, ut sit quasi salva veneratio. illud quaeritur, utrum ‘vive’, an ‘vivas’, id est utrum per imperativum, an per optativum dicere debeamus? et constat dici melius per optativum: optari enim possunt, non imperari vel bona vel adversa. quod autem invenimus per imperativum, usurpatum est. fortuna peracta iam sva id est dura, propria Troianorum, ut “hac Troiana tenus fuerit Fortuna secuta”. {{ancora+|495|[[Aeneis/Liber III#495|495.]]}} {{sc|}}Parta pro ‘parata’. arandum findendum, ut “longa sulcant vada salsa carina”; sulcus enim proprie aratri est. {{ancora+|496|[[Aeneis/Liber III#495|496.]]}} {{sc|}}Cedentia retro ut “iam tandem Italiae fugientis prendimus oras”. {{ancora+|498|[[Aeneis/Liber III#495|498.]]}} {{sc|}}Fecere manus quod est dulcius. {{ancora+|499|[[Aeneis/Liber III#495|499.]]}} {{sc|}}Quae fuerit minus obvia grais id est quae nullum patiatur excidium. alii ‘fuerint’ legunt et volunt esse maledictum in Graecos, ut ad auspicia referas: quod non procedit; nec enim de hoc agebatur. obvia autem obnoxia, inimica, contraria. {{ancora+|500|[[Aeneis/Liber III#500|500.]]}} {{sc|}}Siquando thybrim fluvium: pro quo regem ipsum posuit Thybrim, qui in hunc cecidit fluvium et ei nomen dedit; nam antea Albula dicebatur, ut ostendit in octavo Vergilius. alii volunt non Thybrim cecidisse, sed Tiberinum, regem Albanorum, a quo Tiberis dictus est. ut autem Thybris dicatur, haec ratio est: quodam tempore Syracusani, victores Atheniensium, ceperunt Syracusis ingentem hostium multitudinem et eam caesis montibus fecerunt addere munimenta civitati. tunc auctis muris etiam fossa intrinsecus facta est, quae flumine admisso repleta munitiorem redderet civitatem. hanc igitur fossam, per hostium poenam et iniuriam factam, Thybrin vocaverunt ἀπὸ τῆς ὕβρεως . postea profecti Siculi ad Italiam eam tenuerunt partem, ubi nunc Roma est, usque ad Rutulos et Ardeam: unde est “fines super usque Sicanos”: et Albulam fluvium ad imaginem fossae Syracusanae Thybrin vocaverunt, quasi ὕβριν , ut “effigiem Xanthi Troiamque videtis”. circa Syracusas autem esse fossam Thybrin nomine Theocritus meminit. {{ancora+|501|[[Aeneis/Liber III#500|501.]]}} {{sc|}}Gentique meae bene genti suae dicit, non sibi. scit enim, Ascanio regna deberi †yicta fatisque incensa. data moenia cernam cognatasque urbes olim quandoque. et per omnia ‘cernam’ subaudis. sensus autem talis est: si potuero ad Italiam pervenire et regna constituere et videre urbes et populos tibi cognatos; nam et Aeneas et Helenus a Dardano originem ducunt. ergo hoc dicit: quoniam et ab uno originem ducimus et iisdem casibus subiacuimus, Troiam utramque, id est quam et tu fecisti et ego facturus sum, iungamus et faciamus unam, sed ‘animis’, hoc est foedere et adfectione, quoniam re vera eas natura non sinit iungi. quamvis quidam dubitant, utrum genere, an loci proximitate propinquos dixerit. sane quoniam occurrebat humanae brevitas vitae, bene subiunxit ‘maneat nostros ea cura nepotes’. distinguendum autem ‘populosque propinquos Epiro’. et sequentibus ostendit quomodo ‘Hesperia’, id est, quibus populis auctor est Dardanus. hesperia autem Ἑσπερόθεν , nam Graece dixit, et est de loco adverbium ‘Dardanus Ἑσπερόθεν ‘. figura enim non numquam pulchra est si elocutio inperfecta sit, ut Cicero in Verrinis “Quintum Verrem Romulia” non addidit ‘tribu’. cognatas vero urbes quidam in honorem Augusti dictum accipiunt. is enim cum in Epiro Nicopolim conderet, cavit in foedere civitatis ipsius, ut cognati observarentur a Romanis. {{ancora+|506|[[Aeneis/Liber III#505|506.]]}} {{sc|}}Provehimur pelago id est Buthrotio derelicto. vicina ceravnia ivxta Ceraunia sunt montes Epiri, a crebris fulminibus propter altitudinem nominati: unde Horatius expressius dixit “Acroceraunia” propter altitudinem et fulminum iactus. {{ancora+|507|[[Aeneis/Liber III#505|507.]]}} {{sc|}}Cursusque brevissimus adeo ut medio noctis spatio transfretaverit. {{ancora+|509|[[Aeneis/Liber III#505|509.]]}} {{sc|}}Optatae telluris quae a navigantibus semper optatur. alii ‘optatae’ electae vel expetitae accipiunt, ut “pars optare locum tecto”. {{ancora+|510|[[Aeneis/Liber III#510|510.]]}} {{sc|}}Sortiti remos quia remigium suppletum erat. et ‘sortiti’ per sortem divisi ad officia remigandi, qui esset proreta, quis pedem teneret. passim prout quis voluit. litore sicco ad discretionem illius, quod aqua adluitur. {{ancora+|511|[[Aeneis/Liber III#510|511.]]}} {{sc|}}curamus id est reficimus. {{ancora+|512|[[Aeneis/Liber III#510|512.]]}} {{sc|}}Horis acta per horas decurrens. subibat bene ‘subibat’; post sextam enim horam descendit. {{ancora+|514|[[Aeneis/Liber III#510|514.]]}} {{sc|}}Avribus aera captat naturale enim est, ut a qua parte flaturus est ventus, ad eam auris admota frigidior fiat. {{ancora+|515|[[Aeneis/Liber III#515|515.]]}} {{sc|}}Sidera cuncta notat ideo ‘cuncta’, quia in prognosticis legitur non sufficere unum signum ad explorandam futuram serenitatem. ‘notat’ autem, ut Tullius “notat et designat oculis”, id est diligenter intuetur. tacito caelo aut sereno, aut nocturno, per quod tacetur; aut ipse tacitus; aut certe ad homines rettulit: nam licet aeternus sit axium sonus, tamen a nobis non auditur. ergo quantum ad nos, tacitum dixit. labentia cursu scilicet mundi; neque enim ventis feruntur, sicut de planetis dicitur: ergo ‘labentia’ tamquam labentia, numquam enim loco moventur. {{ancora+|516|[[Aeneis/Liber III#515|516.]]}} {{sc|}}Arcturum stella est post ursam in boote signo. pluvias hyadas id est pluviosas. Sallustius “consedit in valle virgulta nemorosaque” ‘virgulta’ pro virgultosa. quidam autem ‘arcturum vel pluvias hyadas’ accipiunt, quia non utraque uno tempore oriuntur: quod si ita est, erit ‘que’ pro ‘ve’. triones id est septentriones duos, Cynosuram et Helicen. Varro autem ait boves triones dici. et haec signa etiam plaustra dicuntur, quae a bobus necessario trahi solent, ut Graeci ἄρκτον ἅμαξαν . {{ancora+|517|[[Aeneis/Liber III#515|517.]]}} {{sc|}}Armatumque auro circumspicit oriona bene ‘armatum auro’, quia et balteus eius et gladius clarissimis fingitur stellis. sic Lucanus “ensiferi nimium fulget latus Orionis” (1.665). et sciendum non hoc eum intueri, ut cernat signa, quae omnibus patent, sed explorare stellarum vigorem, quo futura indicatur serenitas, ut in georgicis “nam neque tunc stellis acies obtusa videtur”. [ipsum autem Orionem etiam tempestates significare, si fuerit obscurus, alibi ostendit “cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion”.] si autem quaerebat quasi non orta, nequaquam procedit, cum etiam septentriones dixerit, qui semper videntur. circumspicit oriona aut quaerit cernere, aut diu contemplatur. {{ancora+|518|[[Aeneis/Liber III#515|518.]]}} {{sc|}}Caelo constare sereno id est omnia videt habere caelum quae significent serenitatem. ‘constare’ autem suppetere, ut Iuvenalis “quis ferat uxorem, cui constant omnia?” {{ancora+|519|[[Aeneis/Liber III#515|519.]]}} {{sc|}}Clarum signum faculam elevavit, ut “flammas cum regia puppis extulerat”. castra movemus castra sunt, ubi miles steterit. modo tamen classem significat, quia et castra nautica dicuntur. dicta autem ‘castra’ quasi casta, vel quod illic castraretur libido: nam numquam his intererat mulier. {{ancora+|520|[[Aeneis/Liber III#520|520.]]}} {{sc|}}Temptamusque viam id est naves producimus. pandimus alas contos intendimus: unde “mare velivolum”. Sallustius “et parvis modo velorum alis remissis”. {{ancora+|522|[[Aeneis/Liber III#520|522.]]}} {{sc|}}Hvmilemque videmus Italiam aut naturam provinciae ostendit: quod verum est in illo transitu: ut Sallustius “Italiae plana ac mollia”: aut rem physicam exprimit, quia omne quod continetur altius est ab eo quod continet: aut quia procul visentibus terra humilis semper videtur, ut Lucanus “et dubios cernit vanescere montes” (3.7). {{ancora+|524|[[Aeneis/Liber III#520|524.]]}} {{sc|}}Italiam tautologia usus est ad exprimendum adfectum navigantum. conclamat valde aut saepius clamat. salutant quidam pro ‘adorant’ tradunt, ut ‘deos salutare’. {{ancora+|525|[[Aeneis/Liber III#525|525.]]}} {{sc|}}Corona indvit aut usque ad summum implevit, aut re vera coronavit. mero hic vino; alias ‘merum’ quod nihil admixtum habet. {{ancora+|528|[[Aeneis/Liber III#525|528.]]}} {{sc|}}Di maris per quod navigo, terrae ad quam iturus sum. tempestatum ventorum, aurarum, temporum, serenitatis, ut “unde haec tam clara repente tempestas?” nam multa significat. {{ancora+|529|[[Aeneis/Liber III#525|529.]]}} {{sc|}}vento septimus casus. spirate et ad ventum pertinet, et ad favorem, ut “adspirat primo Fortuna labori”. {{ancora+|530|[[Aeneis/Liber III#530|530.]]}} {{sc|}}Crebrescunt optatae avrae magnum hic Anchisae ostenditur meritum. patescit propinquantibus, ut “et angusti rarescent claustra Pelori”. {{ancora+|531|[[Aeneis/Liber III#530|531.]]}} {{sc|}}apparet in arce minervae hic dubium est, utrum ‘Minervae templum’, an ‘in arce Minervae’ debeamus accipere. sane Calabria ante Messapia vocata est. hoc autem templum Idomeneus condidisse dicitur, quod etiam castrum vocatur. {{ancora+|533|[[Aeneis/Liber III#530|533.]]}} {{sc|}}evroo ab eo quod est ‘Eurous fluctus’ ablativum ‘Euroo’ per derivationem debemus accipere. in arcum in arcus similitudidem, ut “excisum Euboi+cae latus ingens rupis in antrum”, in antri scilicet similitudinem. sic de ponto Sallustius, unde hic tulit colorem, “nam speciem efficit Scythici arcus”. {{ancora+|535|[[Aeneis/Liber III#535|535.]]}} {{sc|}}Ipse latet re vera procul intuentibus: unde est ‘portusque patescit’. nam secundum Donatum ‘late patet’ non stat versus. {{ancora+|536|[[Aeneis/Liber III#535|536.]]}} {{sc|}}turriti scopuli in modum, in similitudinem turrium, ut “hinc atque hinc vastae rupes geminique” et reliqua. refugitque ab litore templum aedificia vicina litoribus longe intuenti videntur in mari, quae accedentibus quasi recedere et retro se agere putantur: vel quia situm est in colle, qui sensim crescit a litore. ideo dixit ‘refugit’. tale est “terraeque urbesque recedunt”. {{ancora+|537|[[Aeneis/Liber III#535|537.]]}} {{sc|}}Primum aut quale numquam ante viderat: aut antequam aliud videret: aut certe quia sequitur porcae albae omen. alii vero ‘tondentes primum campum’ volunt, id est primam partem campi. sane figurate ‘equos omen’; diversa enim significatione idem dixit. sed multi de libris augurum tractum tradunt: iugetis enim dicitur augurium quod ex iunctis iumentis fiat. observatur enim, ne prodituro magistratui disiunctis bobus plaustrum obviam veniat: quod Vergilius oblique ad equos transtulit, quos cum solutos vidisset Anchises, quem auguriorum peritum fuisse non dubium est, ait ‘bellum o terra hospita portas, bello armantur’. dicendo ‘armenta’ oblique intellegit boves quos vitaverat dicere, et ne plaustrum nominaret, ait ‘currus’; cum autem dicit ‘iugo’, veram significationem iugetis facit. sed quia in libris Etruscis invenitur etiam equos bona auspicia dare, subiunxit ‘spes est pacis, ait’. {{ancora+|538|[[Aeneis/Liber III#535|538.]]}} {{sc|}}Candore nivali pro ‘candoris nivalis’, ablativum pro genetivo: et hoc victoriae omen pertinet. simul notandum Anchisen omnem habere divinandi peritiam: hinc illud “divinique ossa parentis”. {{ancora+|539|[[Aeneis/Liber III#535|539.]]}} {{sc|}}Terra hospita usurpative ‘hospita’ dixit; quae enim in ‘es’ exeunt communia esse possunt; nam femininum in ‘a’ non mittunt. Lucanus “hospes in externis audivit curia tectis” (5.11). nec mirum abusum esse Vergilium, cum et Plautus “paupera” dixerit ab eo quod est hic et haec pauper, ut “pauperque senatus” item “pauperque domus, nec nota potentum munera”. {{ancora+|540|[[Aeneis/Liber III#540|540.]]}} {{sc|}}Bello armantur equi hic ‘bello’ dativus est, et ratiocinatio divinationis est. armenta armenta dicta sunt quasi apta armis: nam et equi intersunt proeliis, boves arma dant ex coriis. {{ancora+|541|[[Aeneis/Liber III#540|541.]]}} {{sc|}}Sed tamen ἀνακόλουθον ; nam ‘quamquam’ non praemisit. olim infiniti temporis. currv pro ‘currui’: dativus vetus. {{ancora+|543|[[Aeneis/Liber III#540|543.]]}} {{sc|}}Spes est pacis, ait ostendit latenter vincere posse Troianos, dicendo supra ‘curru succedere sueti’ et ‘iugo’. et cum praemisisset de bello, post ait de pace, ut id magis remaneret in mentibus. {{ancora+|544|[[Aeneis/Liber III#540|544.]]}} {{sc|}}Palladis armisonae bene post belli omen, armorum deam precatur, quamquam hoc quoque templum visum ad omen pertineat. {{ancora+|545|[[Aeneis/Liber III#545|545.]]}} {{sc|}}phrygio velamur amictu sicut dictum est propter visum vel Diomeden vel Ulixen, quando ei Palladium redditum est. {{ancora+|546|[[Aeneis/Liber III#545|546.]]}} {{sc|}}dederat quae maxima vel propter caput velandum, vel ad illud pertinet quod ait “proque omnibus unum praedico”: hoc est ut supplicet Iunoni. dederat quae maxima ut “proque omnibus unum praedico”. rite recte, secundum ritum: unde sequitur ‘perfectis ordine votis’. {{ancora+|547|[[Aeneis/Liber III#545|547.]]}} {{sc|}}Ivnoni argivae id est magnae, ut “Iunonis magnae”: aut inimicae Troianis. {{ancora+|548|[[Aeneis/Liber III#545|548.]]}} {{sc|}}Havd mora continvo unum de his [sermonibus] vacat. {{ancora+|549|[[Aeneis/Liber III#545|549.]]}} {{sc|}}velatarum quia antemnae involutae sunt velo, id est velatae. et est versus spondiazon. {{ancora+|550|[[Aeneis/Liber III#550|550.]]}} {{sc|}}Graivgenumque domos sic est dictum, quemadmodum “Troiugena”. et sciendum sacrificii tantum causa eos tetigisse Calabriam, ubi dicuntur accepisse Palladium, sicut dictum est, a Diomede vel ab Ulixe: nec inmerito dubitatur; ut enim in secundo legimus, ambo rapuerunt. ‘domos’ autem ideo, quod Helenus “cuncta malis habitantur moenia Grais”. {{ancora+|551|[[Aeneis/Liber III#550|551.]]}} {{sc|}}Herculei si vera est fama tarenti fabula talis est: Lacones et Athenienses diu inter se bella tractarunt, et cum utraque pars adfligeretur, Lacones, quibus iuventus deerat, praeceperunt, ut virgines cum quibuscumque concumberent. factum est ita, et cum post sedata bella iuventus incertis parentibus nata, et patriae [erubesceret] et sibi esset obprobrio: nam partheniatae dicebantur: accepto duce Phalanto, octavo ab Hercule, profecti sunt, delatique ad breve oppidum Calabriae, quod Taras, Neptuni filius, fabricaverat, id auxerunt et prisco nomine appellaverunt Tarentum. bene ergo nunc ‘Herculei Tarenti si vera est fama’, quia Taras condiderat, auxerat Phalantus. est et alius fabulae ordo: Lacedaemonii cum adversum Messenios bellum haberent, solis senibus relictis omnem iuventutem eduxerunt iuraveruntque se non ante reversuros quam Messeniam expugnassent. sed cum victores reversi essent vidissentque multitudinem iuvenum, qui ex servorum et dominarum virginum concubitu, ut quidam volunt, sine ullo discrimine nuptiarum nati erant, servos patibulis suffixerunt, filios strangulavere, nepotes fugaverunt. ut alii dicunt, timentes ne qua ex illis discordia nasceretur, pueros qui ex virginibus nati erant partheniatas vocaverunt et Phalantum eis ducem constituerunt. sed hi cum venissent in Italiam, a quodam sepulchro, cui inscriptum erat Tarae nomen, urbem conditam Tarentum dixerunt. hoc autem oppidum post multos annos excidii Iliensis conditum quidam dicunt. alii dicunt, quod, sicut supra memoratum est, a nepotibus Lacedaemoniorum fugatis a nomine ducis Tarae, Herculis filii, Tarentum dictum. quidam Tarentum ante Saturium dictum tradunt et ab Herculis filio Tarento post Tarentum dictum. alii Herculeum appellatum volunt, quia Heraclidae Lacedaemoniorum reges, aut ab Herculis filio conditum sit Tarentum, in quo molles et luxuriosi nascuntur. et haec consuetudo poetae est, ut ubi de incertis dubitat, famam faciat auctorem. {{ancora+|552|[[Aeneis/Liber III#550|552.]]}} {{sc|}}Attollit se quia adpropinquantibus aut recedere montes videntur, aut surgere. diva lacinia contra Iunonis Laciniae templum, secundum quosdam a rege conditore dictum, secundum alios a latrone Lacino, quem illic Hercules occidit, et loco expiato Iunoni templum constituit. alii a promontorio Lacinio, quod Iunoni Thetis dono dederat, †quod ante Troicum bellum conlaticia pecunia reges populique fecerunt. quidam dicunt templum hoc Iunonis a Lacinio rege appellatum, cui dabat superbiam mater Cyrene et Hercules fugatus; namque eum post Geryonem extinctum de Hispania revertentem hospitio dicitur recipere noluisse, et in titulum repulsionis eius templum Iunoni tamquam novercae, cuius odio Hercules laborabat, condidisse. in hoc templo illud miraculi fuisse dicitur, ut si quis ferro in tegula templi ipsius nomen incideret, tamdiu illa scriptura maneret, quamdiu is homo viveret, qui illud scripsisset. {{ancora+|553|[[Aeneis/Liber III#550|553.]]}} {{sc|}}Cavlonisque arces Aulon mons est Calabriae, ut Horatius “et amicus Aulon fertilis Baccho”: in quo oppidum fuit a Locris conditum, quod secundum Hyginum, qui scripsit de situ urbium Italicarum, †olim non est. alii a Caulo, Clitae Amazonis filio, conditum tradunt. navifragum scyllaceum periculosum navibus. dictum Scyllaceum aut a tractu, vel a periculi similitudine: nam inde Scylla longe est. alii dicunt Ulixen post naufragium in Italia de navium fragmentis civitatem sibi fecisse, quam ‘navifragum Scyllaceum’ nominavit. alii ab Atheniensibus, qui cum Mnestheo duce venerant et a Libya redierant, conditum tradunt. {{ancora+|555|[[Aeneis/Liber III#555|555.]]}} {{sc|}}Et gemitum ingentem pelagi videtur delatus primo ad fretum, postea ad Aetnam reversus. {{ancora+|556|[[Aeneis/Liber III#555|556.]]}} {{sc|}}Fractas nimias, ut “fractos sonitus imitata tubarum”. vel ‘fractas’ cum fragore venientes. {{ancora+|557|[[Aeneis/Liber III#555|557.]]}} {{sc|}}Aestu miscentur harenae describit loca Charybdi vicina: quam esse credidit ex periculi magnitudine. {{ancora+|558|[[Aeneis/Liber III#555|558.]]}} {{sc|}}nimirum nisi fallor. illa hoc pronomine et in venerativa et in vituperativa significatione veteres utebantur, ut hic ‘illa’, id est periculosa, detestabilis: venerative autem, ut “sic pater ille deum faciat”. {{ancora+|559|[[Aeneis/Liber III#555|559.]]}} {{sc|}}Haec saxa horrenda canebat rettulit se ad historiam: nam pro Scylla ‘saxa’ dixit ‘horrenda’. {{ancora+|560|[[Aeneis/Liber III#560|560.]]}} {{sc|}}Eripite de periculis. et deest ‘nos’. {{ancora+|561|[[Aeneis/Liber III#560|561.]]}} {{sc|}}rudentem [si] ‘rudentem proram’ id est stridentem et sonantem, ut in tempestate, ut est “et sera sub nocte rudentum”. {{ancora+|562|[[Aeneis/Liber III#560|562.]]}} {{sc|}}Laevas ad undas de Ionio venientibus: aliter non procedit. {{ancora+|563|[[Aeneis/Liber III#560|563.]]}} {{sc|}}Cohors quia superius dixit “nos castra movemus”. {{ancora+|564|[[Aeneis/Liber III#560|564.]]}} {{sc|}}gurgite pro fluctu. {{ancora+|565|[[Aeneis/Liber III#565|565.]]}} {{sc|}}Ad manes imos poetica hyperbole. {{ancora+|566|[[Aeneis/Liber III#565|566.]]}} {{sc|}}Scopuli clamorem de historia, ut supra diximus, hoc traxit: undae enim inlisae concavis saxis imitantur latratum. {{ancora+|567|[[Aeneis/Liber III#565|567.]]}} {{sc|}}Elisam exclusam, expressam, ut “elisos oculos et siccum sanguine guttur”. rorantia astra eum scilicet locum, in quo astra sunt, ‹quae› per diem non videbant. ‘rorantia’ autem pro ‘inrorata’, id est quae inrorabantur: e qua significatione non est apud Latinos participium. sane hyperbole est. {{ancora+|568|[[Aeneis/Liber III#565|568.]]}} {{sc|}}Ventus cum sole ventorum enim mutationem necesse est fieri vel oriente die vel occidente. {{ancora+|569|[[Aeneis/Liber III#565|569.]]}} {{sc|}}Ignarique viae cyclopum adlabimur oris ut “servatum ex undis strophadum me litora primum accipiunt”; similis enim est sensus. ‘Cyclopum’ ‘clo’ habet accentum, quia Latina declinatio est; in accusativo, quia Graece posuit ‘Cyclopas’ ‘cy’ habet accentum; si ‘Cyclopes’ ‘clo’ habebit accentum. {{ancora+|570|[[Aeneis/Liber III#570|570.]]}} {{sc|}}ab accessu id est in accessu. {{ancora+|571|[[Aeneis/Liber III#570|571.]]}} {{sc|}}Tonat aetna rvinis sensus est: portus quidem securos nos faciebat, deest enim ‘quidem’, sed Aetna terrebat. et causa huius incendii secundum Aetnam Vergilii haec est: sunt terrae desudantes sulpur, ut paene totus tractus Campaniae, ubi est Vesuvius et Gaurus montes, quod indicat aquarum odor calentium. item novimus ex aquae motu ventum creari, esse etiam concavas terras. Aetnam constat ab ea parte, qua Eurus vel Africus flant, habere speluncas et plenas sulpuris et usque ad mare deductas. hae speluncae, recipientes in se fluctus, ventum creant, qui agitatus ignem gignit ex sulpure: unde est quod videtur incendium. hoc autem verum esse illa conprobat ratio, quia et aliis flantibus ventis nihil ex se emittit et pro modo flantum Euri vel Africi interdum fumum, interdum favillas, nonnumquam vomit incendia: quod et hoc loco ostendit; nam effectum indicat, supprimit causas. {{ancora+|572|[[Aeneis/Liber III#570|572.]]}} {{sc|}}Prorumpit ad aethera nubem id est evomit et fundit. et est poetica descriptio. prorumpit nubem] nova elocutio; nec enim possumus dicere ‘prorumpo illam rem’, potuit enim recte dici ‘nubes prorumpit’. {{ancora+|573|[[Aeneis/Liber III#570|573.]]}} {{sc|}}Candente favilla id est scintillis. et bona periphrasis; nam favilla est deserta igni scintilla. quamvis saepe viderimus de Aetna sicut nigrum fumum, ita et candidum et pinguem manare. {{ancora+|575|[[Aeneis/Liber III#575|575.]]}} {{sc|}}Viscera montis id est partes. sic autem dixit ‘viscera’, quemadmodum ‘terrae ossa’ dicuntur. {{ancora+|576|[[Aeneis/Liber III#575|576.]]}} {{sc|}}Eructans ‘ructo ructas’ tantum facit: sic etiam Cicero “eructant sermonibus suis caedem bonorum”, Vergilius “atque omnem Cocyto eructat harenam”. Horatius usurpavit “hic dum sublimes versus ructatur”. liquefacta saxa putria, decocta in modum calcis. {{ancora+|577|[[Aeneis/Liber III#575|577.]]}} {{sc|}}Fundo imo ab imo. et reddit causam latenter; inde enim ventus ex aqua natus erumpit. {{ancora+|578|[[Aeneis/Liber III#575|578.]]}} {{sc|}}Fama est bene se fabulosam rem dicturus excusat: nam re vera nisi quae de gigantibus legimus, fabulosa acceperimus, ratio non procedit. nam cum in Phlegra, Thessaliae loco, pugnasse dicantur, quemadmodum est in Sicilia Enceladus? Otus in Creta secundum Sallustium, unde Otii campi? Typhoeus in Campania? ut “Inarime Iovis imperiis inposta Typhoeo”. sed Varro dicit in diluvio aliquos ad montes confugisse cum utensilibus, qui lacessiti postea bello ab his, qui de aliis veniebant montibus, facile ex locis superioribus vicerunt: unde factum est ut dii superiores dicerentur, inferiores vero terrigenae. et quia de humillimis ad summa reptabant, dicti sunt pro pedibus habuisse serpentes. semustum pro ‘semiustum’. et sciendum sic poni, quasi semianimis sit Enceladus: unde est ‘motat latus’. simul ponitur secundum fabulam causa, quasi ex fulmine illic sit natum incendium. {{ancora+|580|[[Aeneis/Liber III#580|580.]]}} {{sc|}}Caminis fornacibus. Graece dixit. {{ancora+|581|[[Aeneis/Liber III#580|581.]]}} {{sc|}}Motat movet; nam si ‘mutat’ legeris, dat refectionem labori. ‘motat’ frequenter movet. quamvis alii ‘mutat’ pro ‘mutare vult’ accipiunt, ut est “et terruit auster euntes”. {{ancora+|583|[[Aeneis/Liber III#580|583.]]}} {{sc|}}Noctem illam melius per accusativum dixit. {{ancora+|584|[[Aeneis/Liber III#580|584.]]}} {{sc|}}Videmus vel mente vel oculis. {{ancora+|585|[[Aeneis/Liber III#585|585.]]}} {{sc|}}nam neque erant astrorum ignes bene ‘ignes’, quia de Aetna loquebatur, ut magis flammae eius manifestae fierent caelo lucente. aethra siderea polus per aethram sideream, hoc est per splendorem aetheris. sane aether est ipsum elementum, aethra vero splendor aetheris. sciendum est Homerum et aetherem et aerem communis generis dicere, quod de aere nos non possumus dicere. de aethere aethra factum est, et secundum rationem istam potest aether et aethra unum esse, ut nunc sit pro aethere sidereo. {{ancora+|587|[[Aeneis/Liber III#585|587.]]}} {{sc|}}in nimbo proprie nimbus est qui deorum vel imperantium capita quasi clara nebula ambire fingitur. nox intempesta media, hoc est nimium obscura. ‘intempesta’ dicta est nox media, intempestiva, inactuosa, carens actibus, per quos tempora dinoscimus: ait enim Lucretius, quia per se tempus non intellegitur, nisi per actus humanos: medium autem noctis tempus actu caret. ergo ‘intempesta’ inactuosa, quasi sine tempore, hoc est sine actu, per quem dinoscitur tempus: unde est ‘intempestive venisti’, id est ἀκαίρως . ergo ‘intempesta’ dicitur, quia caret tempore. sane noctis septem tempora ponuntur: ‘crepusculum’, quod est ‘vesper’; ‘fax’, quo lumina incenduntur; ‘concubium’, quo nos quieti damus; ‘intempesta’, id est media; ‘gallicinium’, quo galli cantant; ‘conticinium’ post cantum gallorum silentium; ‘aurora’ vel ‘crepusculum matutinum’ tempus quod ante solem est. tenebat quasi cursum eius densitate sui nimbus inhiberet. {{ancora+|589|[[Aeneis/Liber III#585|589.]]}} {{sc|}}umentemque hic participium positum est verbo carens; ergo ‘umentem’ pro ‘umidam’, quoniam noctu ros cadit. aurora polo dimoverat umbram hysteroproteron in sensu: ante enim aurora est, sic dies. ‘umbram’ vero, quia nox umbra terrae dicitur. {{ancora+|590|[[Aeneis/Liber III#590|590.]]}} {{sc|}}cum subito e silvis arguitur in hac Achaemenidis descriptione Vergilius neglegentiae Homericae narrationis; Ulixes enim inter initia erroris sui ad Cyclopas venit: quemadmodum ergo Aeneas post septimum annum, quam a Troia profectus est, socium Ulixis invenit? praesertim cum eum tribus mensibus in regione Cyclopum dicat moratum, et mox Aeneas de Sicilia ad Africam venisse dicatur. suprema pro ‘plurima’. {{ancora+|591|[[Aeneis/Liber III#590|591.]]}} {{sc|}}Nova forma viri bene formam viri dixit, non hominem. et est periphrasis pro ‘ignotus vir’. ‘nova’ autem fugienda: aliter alibi “quis novus hic nostris”, id est insperatus: item “subitoque novum consurgere bellum”, id est detestandum: item “vere novo”, id est incipiente: item “duo lacte novo”, id est recenti: item “comitum adfluxisse novorum”, hoc est ignotorum. cultu modo pro habitu. {{ancora+|593|[[Aeneis/Liber III#590|593.]]}} {{sc|}}Inluvies dira sordes taetra. inmissaque barba quidam barbam maiorem luctus indicium a Vergilio positum reprehendunt, cum eroes non fuerint soliti tondere barbam. an ‘inmissam’ neglectam et inpexam accipimus? {{ancora+|594|[[Aeneis/Liber III#590|594.]]}} {{sc|}}Consertum tegumen spinis inligatum spinis: hinc est in Terentio “video quendam sertum squalidum”. cetera graius habet enim unaquaeque gens incessum et vocem propriam. sane ‘cetera Graius’ Graeca locutio est, ut Sallustius “sanctus alia”. {{ancora+|595|[[Aeneis/Liber III#595|595.]]}} {{sc|}}Ad Troiam missus aut ex sequenti eius confessione hoc didicit: aut Graecum esse colligit ex trepidatione, ut Terentius “nescio quid peccati portat haec purgatio”. {{ancora+|597|[[Aeneis/Liber III#595|597.]]}} {{sc|}}haesit dubitavit. sese pronomen conpositum; nam ‘sese’ duo pronomina sunt. {{ancora+|598|[[Aeneis/Liber III#595|598.]]}} {{sc|}}Praeceps sine respectu salutis, scilicet postquam Cyclopum graviora cogitavit pericula. sane brevis ei quasi timenti prima datur oratio. {{ancora+|599|[[Aeneis/Liber III#595|599.]]}} {{sc|}}Testor quaeso, obtestor. {{ancora+|600|[[Aeneis/Liber III#600|600.]]}} {{sc|}}Spirabile vitale, quo spiramus: et est sermo Ciceronis, quamquam ille ‘spiritale’ dixerit in libris de deorum natura. {{ancora+|601|[[Aeneis/Liber III#600|601.]]}} {{sc|}}Quascumque quo eat non cogitat, eorum comparatione quae fugit. hoc sat erit vitasse Cyclopas. {{ancora+|602|[[Aeneis/Liber III#600|602.]]}} {{sc|}}scio modo confiteor. e classibus ex equitibus modo, ut est “et Ortinae classes”, id est equites. {{ancora+|603|[[Aeneis/Liber III#600|603.]]}} {{sc|}}Petiisse causa metri addidit syllabam, ut “nos abiisse rati et vento petiisse Mycenas”. {{ancora+|604|[[Aeneis/Liber III#600|604.]]}} {{sc|}}Tanta est ut non possit fortunae praesentis qualitate molliri. {{ancora+|605|[[Aeneis/Liber III#605|605.]]}} {{sc|}}Spargite hoc est dilacerate. et quia nec saevius, nec celerius aliud fieri potest, nova brevitate usus est. {{ancora+|606|[[Aeneis/Liber III#605|606.]]}} {{sc|}}Hominum manibus periisse ivvabit oblique loquitur: nam vult ostendere, hominum hanc non esse crudelitatem. {{ancora+|607|[[Aeneis/Liber III#605|607.]]}} {{sc|}}Genva amplexus physici dicunt esse consecratas numinibus singulas corporis partes, ut aurem memoriae, hinc est “Cynthius aurem vellit et admonuit”: frontem genio, unde venerantes deum tangimus frontem: dexteram fidei, unde paulo post “atque animum praesenti pignore firmat”: genua misericordiae, unde haec tangunt rogantes. sane sicut frequenter dictum est, etiam hic ostenditur subtiliter, Anchisen et Aenean tam pontificatus quam flamonii iuris et peritos et praesules fuisse. iure autem pontificali, si quis flamini pedes vel genua fuisset amplexus, eum verberari non licebat. hoc eo praecipiebatur, ne esset ullum praepedimentum religionis, quominus secundis numinibus inserviretur, aut esset inportunitas in profanis locis aliquantisper morandi. quod hic diligenter exsequi videtur de Achaemenide, qui post preces habitas genua amplexus, genibus volutans haerebat: in quo ‘haerebat’ morae vel praepedimenti verbum procul dubio est. tum quod et ipse genibus volutabat, vel quod genua amplexus ‹erat›, etiam religioni habebatur: quo in loco satis non fuit nulla verbera adhiberi, nisi etiam fides data esset, qua securitas confirmaretur veniae concessae illis versibus ‘ipse pater dextram Anchises haud multa moratus dat iuveni atque animum praesenti pignore firmat’. neque enim oportebat tardius inmorari profanis cognitionibus, cum precatio caelestium deorum interposita daret curam observandae religionis: dixerat enim ‘per sidera testor, per superos atque hoc caeli spirabile lumen’; eaque propter addidit ‘haud multa moratus’, ut celeritas concessionis piaculum nullum posset admittere in ipsum Achaemeniden. hinc possumus aestimare magis eum verbera timuisse quam mortem, propter confessionem, ut diceret ‘spargite me in fluctus vastoque inmergite ponto. si pereo manibus hominum periisse iuvabit’. denique post haec addidit ‘ille haec deposita tandem formidine fatur’. {{ancora+|608|[[Aeneis/Liber III#605|608.]]}} {{sc|}}Qui sit fari per omnia subaudis ‘hortamur’. ‘qui sit’ autem, hoc est quis Graecorum sit, id est cuius filius sit, ut etiam respondet: nam iam se dixerat Graecum. {{ancora+|609|[[Aeneis/Liber III#605|609.]]}} {{sc|}}Agitet fortuna fateri hortamur fateri, quae eum fortuna vexet, ut “agitataque numina Troiae”. {{ancora+|610|[[Aeneis/Liber III#610|610.]]}} {{sc|}}Havd multa moratus nimiae benignitatis est non exspectare plurimas preces. {{ancora+|611|[[Aeneis/Liber III#610|611.]]}} {{sc|}}Praesenti pignore firmat quod ad hoc tempus poterat dari, id est dextrae manus coniunctione, qua firmantur amicitiae, ut “cur dextrae iungere dextram non datur?” et “iungimus hospitio dextras ac tecta subimus”. {{ancora+|613|[[Aeneis/Liber III#610|613.]]}} {{sc|}}Sum patria ex ithaca circumstantias omnes exsequitur: loci, personae, temporum. et licet rhetorice agat hic Achaemenides, quae dicit, ut tollatur, pauca sunt; neque enim quicquam illi nocet nisi quod Graecus. cetera quae dicit, ut fugiant, tantum narrationem rei gestae habent: plane cum auctu, ut sit maior causa misericordiae, nisi forte hoc etiam putamus ad recipiendum valere, quod aliquod beneficium praedicendo de Cyclope significat dari, nam infra ait ‘recepto supplice sic merito’. infelicis vlixi quoniam apud hostes loquitur, quaerit favorem eius vituperatione, quem scit odio esse Troianis. {{ancora+|615|[[Aeneis/Liber III#615|615.]]}} {{sc|}}Pavpere nam, ut etiam de Sinone diximus, apud maiores haec fuerat causa militiae. et bene utitur veniali statu per excusationem paupertatis, ut conciliet hostium animos, quasi necessitate adversus eos dimicaverit. fortuna pristina, paupertatis scilicet. et perseverat, ut invitus fecisse videatur. {{ancora+|616|[[Aeneis/Liber III#615|616.]]}} {{sc|}}trepidi festini. {{ancora+|617|[[Aeneis/Liber III#615|617.]]}} {{sc|}}Inmemores socii ‘inmemores dum trepidi’, festini, ut per timorem, non per odium relictus fuisse videatur: nam et causas subiungit timoris Cyclopum descriptione. ergo ‘inmemores’ timentes. {{ancora+|618|[[Aeneis/Liber III#615|618.]]}} {{sc|}}domus sanie deest horrida. {{ancora+|621|[[Aeneis/Liber III#620|621.]]}} {{sc|}}Nec visu facilis cuius posset etiam aspectus inferre formidinem. nec dictu effabilis sermone non explicabilis. et mire exaggeravit post descriptionem. {{ancora+|622|[[Aeneis/Liber III#620|622.]]}} {{sc|}}Visceribus viscera proprie carnes sunt. sanguine atro hoc est sanie. {{ancora+|623|[[Aeneis/Liber III#620|623.]]}} {{sc|}}Vidi egomet dvo Homerus quattuor dicit. ergo aut dissentit ab eo, ut etiam in temporibus: nam ante ad Siciliam Aeneas, quam Ulixes venisse dicitur: aut certe hoc dicit, duo vidisse se; quot autem occiderit, ignorare per timorem. alii ‘duo’ ‘simul’ dicunt, non enim duo sola adlisit. {{ancora+|624|[[Aeneis/Liber III#620|624.]]}} {{sc|}}Resupinus magnitudo virtutis ostenditur: quod una manu, quod resupinus, quod frangeret, velut exprimeret elidentem non in terram, sed ad saxum sublimiter quatientem. exspersa haec fuit vera lectio, id est madefacta: nam si ‘aspersa’ dixeris, id est inrorata, tapinosis et hyperbole iunguntur. {{ancora+|626|[[Aeneis/Liber III#625|626.]]}} {{sc|}}flventia tabo pro fluenti tabo. {{ancora+|627|[[Aeneis/Liber III#625|627.]]}} {{sc|}}Tepidi melius ‘tepidi’, quasi adhuc vivi, quam ‘trepidi’, id est trementes, ne sit iteratio. {{ancora+|628|[[Aeneis/Liber III#625|628.]]}} {{sc|}}Vlixes a solo nomine emphasin fecit: unde est quod sequitur “oblitusve sui est”. aliquanti tamen iuxta veteres ‘oblitus’, id est neglegens dictum tradunt. et est laus quod et in adversis constans fuerit, vel quem nemo inpune laesisset, vel qui dolo etiam fortiores saepe vicisset. {{ancora+|629|[[Aeneis/Liber III#625|629.]]}} {{sc|}}Ithacus Ithacensis. {{ancora+|630|[[Aeneis/Liber III#630|630.]]}} {{sc|}}Sepultus stratus iacuit. {{ancora+|631|[[Aeneis/Liber III#630|631.]]}} {{sc|}}iacvitque per antrum hoc verbum de Varrone mutuatus est, qui ait “in lectu temulentos iacere, sobrios cubare consuescere”. {{ancora+|632|[[Aeneis/Liber III#630|632.]]}} {{sc|}}Inmensum etiam ‘inmensum’ ad Polyphemi magnitudinem pertinet, quasi in toto antro iacuerit. eructans Cicero “eructant sermonibus suis caedem bonorum”. frusta Cicero in Philippicis frustis esculentis vinum redolentibus. {{ancora+|634|[[Aeneis/Liber III#630|634.]]}} {{sc|}}sortitique vices vel partes membrorum, vel qui quo loco staret. undique pro indiviso. {{ancora+|635|[[Aeneis/Liber III#635|635.]]}} {{sc|}}Circum fundimur secundum Homerum, qui dicit alios eum tenuisse, alios caecasse oculum. acuto fuste obusto: nam secundum istum sensum multi ‘tenebramus’ legunt. alii ‘terebramus’ legunt. ‘telo’ autem ‘acuto’ potest et simpliciter accipi. {{ancora+|636|[[Aeneis/Liber III#635|636.]]}} {{sc|}}Solum sub fronte latebat pro ‘in fronte latebat’. multi Polyphemum dicunt unum habuisse oculum, alii duos, alii tres: sed totum fabulosum est. nam hic vir prudentissimus fuit, et ob hoc oculum in capite habuisse dicitur, id est iuxta cerebrum, quia prudentia plus videbat. verum Ulixes eum prudentia superavit, et ob hoc eum caecasse fingitur. latebat dormientis scilicet: nam male sentit Donatus dicens ‘late patebat’ contra metrum. item dicit ‘capillis tegebatur’, aut ‘latebat corporis conparatione’. absolutus tamen est prior sensus. alii ‘latebat’ subiectum erat fronti et intra frontem recesserat tradunt. {{ancora+|637|[[Aeneis/Liber III#635|637.]]}} {{sc|}}Argolici clipei aut phoebeae lampadis instar unum magnitudinis est, quia Graecorum clipei rotundi, ut Cato originum ait; aliud splendoris. ‘Phoebeae’ autem derivatio est vel a Luna, vel a Sole. {{ancora+|639|[[Aeneis/Liber III#635|639.]]}} {{sc|}}Sed fugite occurrebat: si caecus est, cur timetur? subiungit, non unum esse, sed plures. et bene †suam ad monendum gratiam facit, quod illos ultro facere necesse erat. repetitio autem ‘fugite’ ‹ut in re› necessaria, ut alibi “heu fuge crudeles terras, fuge litus avarum”. o miseri aut blandientis particula est, ut in Terentio miser: aut re vera ‘miseri’, qui sunt delati ad Cyclopas. {{ancora+|640|[[Aeneis/Liber III#640|640.]]}} {{sc|}}rumpite ut festinantes, non solvite, sed rumpite, ut “festinare fugam tortosque incidere funes”. {{ancora+|641|[[Aeneis/Liber III#640|641.]]}} {{sc|}}Qualis quantusque unum morum est, aliud corporis. {{ancora+|643|[[Aeneis/Liber III#640|643.]]}} {{sc|}}centum alii id est tales et tanti. curva haec habitant ad litora vvlgo ne tantum in montibus esse putarentur. vulgo passim. {{ancora+|644|[[Aeneis/Liber III#640|644.]]}} {{sc|}}infandi cyclopes et supra “nec visu facilis, nec dictu effabilis ulli”. {{ancora+|645|[[Aeneis/Liber III#645|645.]]}} {{sc|}}Tertia iam lunae bene in desertis locis ex lunae ratione colligit tempora. se complent autem ideo, quia suum non habet lumen, sed accipit a sole. et bene auxit misericordiam a tempore. {{ancora+|646|[[Aeneis/Liber III#645|646.]]}} {{sc|}}vitam in silvis misericordia captatur a loco. deserta ferarum propter feras deserta. {{ancora+|647|[[Aeneis/Liber III#645|647.]]}} {{sc|}}Lustra cubilia: unde etiam lupanaria ‘lustra’ dicimus, ubi habitant lupae, id est meretrices, dictae ab obscenitatis et odoris similitudine. Cicero “vino lustrisque confectus”. {{ancora+|648|[[Aeneis/Liber III#645|648.]]}} {{sc|}}sonitumque pedum ordo figuratus, cum traho, cum prospicio. {{ancora+|649|[[Aeneis/Liber III#645|649.]]}} {{sc|}}Bacas generale est, id est fructus arborum agrestium. lapidosa corna ‘lapidosa’ dura: an quod in saxis nascantur? ipsa arbor cornus dicitur, pomum vero cornum: inde corna, ut templum, templa. {{ancora+|653|[[Aeneis/Liber III#650|653.]]}} {{sc|}}Addixi signato verbo exprimit desperationem. {{ancora+|654|[[Aeneis/Liber III#650|654.]]}} {{sc|}}Vos animam hanc potius oblique loquitur, ut supra: reprehensio enim crudelitatis est: qui rogat salutem se ipse condemnat. {{ancora+|655|[[Aeneis/Liber III#655|655.]]}} {{sc|}}vix ea fatus erat ad probationis gratiam pertinet quod ea quae Achaemenides adfirmaverat statim adprobavere Troiani. {{ancora+|656|[[Aeneis/Liber III#655|656.]]}} {{sc|}}mole molitione, agitatione. {{ancora+|657|[[Aeneis/Liber III#655|657.]]}} {{sc|}}Litora nota ‘nota’ ante oculorum amissionem potest accipi. sic Statius in nono “sequitur tamen inprobus hostem, qua meminit”. {{ancora+|658|[[Aeneis/Liber III#655|658.]]}} {{sc|}}informe ultra formam. ingens potest et superioribus et sequentibus iungi, ut sit ‘ingens lumen’. {{ancora+|659|[[Aeneis/Liber III#655|659.]]}} {{sc|}}trunca manu pinus regit cuius caecitatem manu pinus regit. {{ancora+|661|[[Aeneis/Liber III#660|661.]]}} {{sc|}}Solamenque mali hinc Quintilianus dixit “magnum caecitatis solatium est habere rem videntis”. {{ancora+|662|[[Aeneis/Liber III#660|662.]]}} {{sc|}}Tetigit fluctus et ad aequora venit hyperbaton in sensu, ut “progressi subeunt luco fluviumque relinquunt”. {{ancora+|663|[[Aeneis/Liber III#660|663.]]}} {{sc|}}Fluvidum propter ὁμοιοτέλευτον ‘fluentem’ noluit dicere. quod autem dicunt physici de effosso oculo sanguinem numquam fluere, verum quidem est, sed supra non effossum huius oculum, sed terebratum legimus: unde eum constat necdum fuisse curatum. inde aut de fluctibus, aut de spatio oculi. {{ancora+|664|[[Aeneis/Liber III#660|664.]]}} {{sc|}}Gemitu cum gemitu. {{ancora+|665|[[Aeneis/Liber III#665|665.]]}} {{sc|}}Iam medium altius quam litus vel plus quam litus, id est unde altum incipit: vel sic altum, ut medium putares; nam et in quinto sic dixit “interea medium Aeneas iam classe tenebat, certus iter,” cum adhuc moenia respiceret. fluctu legitur et ‘fluctus’. {{ancora+|666|[[Aeneis/Liber III#665|666.]]}} {{sc|}}Trepidi festini, ut “ne trepidate meas Teucri defendere naves” item “accepit trepidos ac Nisum dicere iussit”. celerare infinitivum pro pronuntiativo. recepto aut in societatem accepto, aut de periculo liberato, ut “frugesque receptas” et “medioque ex hoste recepi”. {{ancora+|667|[[Aeneis/Liber III#665|667.]]}} {{sc|}}Sic merito quia omnia eius probaverant dicta, ac si diceret, non fallacem, ut Sinonem. sane quibusdam videtur incongruum Achaemenidis nusquam alibi factam mentionem, cum eum hic et salutem merito impetrasse et ut reciperetur a fugientibus dicat. {{ancora+|669|[[Aeneis/Liber III#665|669.]]}} {{sc|}}Ad sonitum vocis remorum sonitum vocem dixit: vox enim est omne quod sonat, sic alibi “fractasque ad litora voces”: nam de hominibus non dixit, quia supra est ‘tacitique incidere funem’. vestigia torsit bene uno sermone ostendit, eum revertentem iam audisse sonum remigii. {{ancora+|670|[[Aeneis/Liber III#670|670.]]}} {{sc|}}Dextram adfectare dextram intendere et inicere, scilicet sic, ut posset navem tenere. Terentius “ad dominam qui adfectant viam”, id est intendunt: nam si ‘dextra’ legeris, ut sit ‘dextra contingere’, ‘adfectare’ ‘contingere’ caret exemplo. ‘adfectare’ autem quidam dicunt hoc esse: pronum animum habere ad faciendum quid occupandumque. alii ‘adfectare’, si ‘dextra’ legas, pro ‘adfectandi’ accipiunt, ut sit verbi infinitivus modus pro participio. {{ancora+|671|[[Aeneis/Liber III#670|671.]]}} {{sc|}}Nec potis id est nec potis est. ‘potis’ autem nomen est et declinatur potis, potis, poti, potem, potis, a pote. et nomen esse docet ratio conparationis; nam in superlativo ‘potissimus’ facit; cui si detraxeris ‘simus’, invenies nominis positionem, ut ‘acerrimus acer’, ‘fortissimus fortis’. sic autem ut diximus declinari conpositio ostendit; nam ‘huius impotis compotis, impotem compotem’ facit: quod in simplici difficile invenis, per conpositionem agnoscis facilius. {{ancora+|672|[[Aeneis/Liber III#670|672.]]}} {{sc|}}inmensum magnum. et dictum quod mensura conprehendi non possit. {{ancora+|673|[[Aeneis/Liber III#670|673.]]}} {{sc|}}Exterrita tellus poetica hyperbole. {{ancora+|674|[[Aeneis/Liber III#670|674.]]}} {{sc|}}Curvis cavernis echo enim in concavis locis est. {{ancora+|675|[[Aeneis/Liber III#675|675.]]}} {{sc|}}at genus figurate ‘at genus complent’, ut “hic manus ob patriam pugnando ‹vulnera passi›”. {{ancora+|676|[[Aeneis/Liber III#675|676.]]}} {{sc|}}excitum a verbo ‘cio cis cit’. rvit festinanter venit, ut “ruuntque effusi carcere currus”. {{ancora+|677|[[Aeneis/Liber III#675|677.]]}} {{sc|}}Nequiquam lumine torvo quia nocere non poterant. {{ancora+|678|[[Aeneis/Liber III#675|678.]]}} {{sc|}}Aetneos fratres aut similes, aut feritate germanos, aut eiusdem patriae vel terrae, tamquam matris: nam non sunt Polyphemi fratres, quem Neptuni filium Homerus dicit. unde eo occaecato Ulixes pertulit tempestatem, qui ad eum venit derelicta Calypso, cum qua decem annis fuerat: unde, ut supra diximus, Vergilii dictis dissentit temporum ratio. caelo pro in caelum. {{ancora+|680|[[Aeneis/Liber III#680|680.]]}} {{sc|}}Coniferae conum sustinentes. et conus dicitur fructus cupressi, et ipsa κωνοειδὴς est: nam a rotunditate in acumen levatur. Cyparissus autem Telephi filius fuit, amatus ab Apolline, vel ut alii, a Silvano. qui cum lassatus aestu sub quadam arbore somnum caperet, subito strepitu excitatus cervum, quem in deliciis habebat, feram credens per ignorantiam misso telo occidisset, flendo nimium misericordiam meruit numinum, itaque in arborem cupressum conversus est, aptam et consecratam lacrimis et luctibus. ergo cupressi quasi infernae, vel quia succisae non renascuntur, vel quia apud Atticos funestae domus huius fronde velantur. alii hunc Cyparissum Cretensem puerum pulcherrimum et castissimum fuisse ‹tradunt›, quem quidam ab Apolline, non nulli a Zephyro amatum volunt. qui cum castitatem suam incorruptam tenere cuperet, relicta Creta ad Orontem fluvium et montem Casium dicitur pervenisse, atque ibi in cypressum arborem commutatus, quae arbor ideo mortuis consecratur, quod caesa semel nescit renasci. {{ancora+|681|[[Aeneis/Liber III#680|681.]]}} {{sc|}}constiterunt metri causa ‘constiterunt’. silva alta iovis lucvsve dianae ‘Iovis’ propter quercus, ‘Dianae’ propter cupressum: ipsa enim est etiam Proserpina. †inmane autem quod ait et[iam] ‘celso vertice’, et ‘lucus’, qui propter religionem intactis arboribus et magis crescit et diu permanet. {{ancora+|683|[[Aeneis/Liber III#680|683.]]}} {{sc|}}excutere num expedire? {{ancora+|686|[[Aeneis/Liber III#685|686.]]}} {{sc|}}Ni teneant cursus antiqui ‘ni’ pro ‘ne’ ponebant, qua particula plenus est Plautus “ni mala ni stulta sis” (Men. 110). sensus ergo talis est: timor cogebat, ut quocumque navigaremus et ventum sequeremur, non iudicium: sed occurrebat praeceptum Heleni, vitare Scyllam et Charybdin. quare placuit ne cursus teneant, hoc est agantur et inpellantur inter utramque viam modico mortis interstitio, id est Scyllae et Charybdis, retro dare lintea: quod dum cogitamus, prosperior nobis flare coepit Boreas. non nulli ‘Scyllam atque Charybdim inter’ distinguunt, ut sit ordo ‘inter Scyllam et Charybdin utramque viam leti discrimine parvo ni teneant cursus, certum est dare lintea retro’. alius ordo est ‘contra iussa monent Heleni, ne inter Scyllam et Charybdim cursum teneant’. {{ancora+|687|[[Aeneis/Liber III#685|687.]]}} {{sc|}}pelori Sicilia Graece Trinacria ideo dicitur, quod tres extremitates, quas Graeci ἄκρας vocant, in mare videtur extendere, Pachynum quod in austrum vergit, Lilybaeum quod Africam spectat, Pelorum quod in Tyrrhenum mare procedit. sed ‘angusta ab sede’ ideo adicitur, quia eminus videntibus eum locum Italia et Sicilia terra continens putatur, nec nisi ad vicinum accedentibus videtur. {{ancora+|688|[[Aeneis/Liber III#685|688.]]}} {{sc|}}Missus adest favore scilicet numinum: quae Anchises optaverat dicens “ferte viam vento facilem et spirate secundi”. vel ‘missus’ iuxta qualitatem locorum; ita enim in illis angustiis et faucibus maris artari et conglobate spiritus fieri dicitur, ut ad illum locum tantummodo missus videatur. vivo praetervehor ostia saxo pro ‘vivi saxi’, ablativum pro genetivo, vel viva saxa habentia. ‘ostia’ vero aut litora sunt, aut exitus fluminis in mare, aut introitus portus. {{ancora+|689|[[Aeneis/Liber III#685|689.]]}} {{sc|}}Pantagiae hic fluvius Siciliae cum plenus incederet, implebat sonitu paene totam Siciliam: unde et Pantagias quasi †pantacuos dictus est, quasi ubique sonans. hic postea cum Cereri quaerenti filiam obstreperet, tacere iussus est numinis voluntate. megarosque sinus Megara oppidum est iuxta Syracusas. thapsvmque iacentem Thapsus insula non longe a Syracusis, plana, paene fluctibus par. talia monstrabat quia occurrebat: unde haec loca nosti? {{ancora+|690|[[Aeneis/Liber III#690|690.]]}} {{sc|}}Relegens renavigans, ut “et primi lege litoris oram”. errata participium sine verbi origine: non enim facit ‘error’. retrorsus quasi a fine ad caput retexens. {{ancora+|691|[[Aeneis/Liber III#690|691.]]}} {{sc|}}Infelicis vlixi epitheton ad inplendum versum positum more Graeco, sine respectu negotii. nam Aeneas incongrue infelicem Ulixen dicit; nisi forte quasi pius etiam hostis miseretur, cum similes errores et ipse patiatur. et notandum conclusam de Achaemenide mentionem. {{ancora+|692|[[Aeneis/Liber III#690|692.]]}} {{sc|}}praetenta anteposita. iacet sita est, ut “medio iacet insula ponto”. plemyrium undosum quidam insulam, quidam fluvium putant dici. sane verbum de verbo expressit: hoc est enim ‘undosum’, quod ‘Plemyrium’. sinus Syracusanus in quo Ortygia. cuius hic necessarie meminit; nondum enim erant conditae Syracusae. ‘undosum’ vero quod usque illuc †vestigio aestuantis Charybdis dicitur pervenire. {{ancora+|694|[[Aeneis/Liber III#690|694.]]}} {{sc|}}Ortygiam haec tantum Ortygia dicitur, Apollinis vero etiam Delos. et bene addidit ‘priores’, ut haec quae nunc est semper appellata sit Ortygia, haec vero prioribus tantum. fama est huc elidis amnem Elis et Pisa civitates sunt Arcadiae, in qua est fons ingens, qui ex se duos alveos creat, Alpheum et Arethusam: unde fit, ut fingantur coniungi in exitu, quos origo coniunxit ita. Arethusam autem etiam in Elide esse testatur Vergilius dicens “sic tibi cum fluctus subterlabere Sicanos”. haec secundum fabulas venatrix fuit: quae dum se in Alpheo post laborem ablueret, ab eo adamata est [in speciem avis Alpheos cognovisset latere, etiam sic eam mutatam persequi coepit, quae cum] et diu fugiens deorum miseratione in fontem sui nominis mutata ad Siciliam per secretos meatus venit: quod etiam Vergilius ostendit “et tandem positis velox Arethusa sagittis”. quam Alpheos illuc usque persequutus fonti eius se miscet: quod tali argumento probatur; nam cum equi, diebus festis Olympici Iovis certantes, in eo amne deluuntur, stercus equorum ex eo amne etiam in Arethusa recognoscitur. patera etiam quam in Alpheum quidam Olympionices miserat, in Arethusa inventa dicitur. quidam autem Arethusam non de Elide ad Siciliam venire, sed in ipsa Sicilia nasci volunt et venienti fluvio occurrere. alpheum quia Graece Ἀλφεῖος facit, ut Αἰνείας Aeneas, Μήδεια Medea. ore fonte vivo: et bene de fluvio, ut “unde per ora novem”. {{ancora+|697|[[Aeneis/Liber III#695|697.]]}} {{sc|}}Ivssi numina magna loci veneramur vel ab Achaemenide admoniti, vel ab Heleno, vel ab Anchise, vel ab oraculis. et quaeritur, quae numina; vel quare non dixerit; et utrum Alpheum, an Arethusam intellegi voluerit. {{ancora+|698|[[Aeneis/Liber III#695|698.]]}} {{sc|}}Stagnantis helori fluvii qui ad imitationem Nili superfunditur campis. et Graeci stagna ἕλη dicunt, unde ait ‘stagnantis Helori’. {{ancora+|699|[[Aeneis/Liber III#695|699.]]}} {{sc|}}proiecta porrecta, extenta, ut “proiecto dum pede laevo”. pachyni promunctorium est austrum spectans: unde et Pachynum dictum ab aeris crassitudine; nam παχὺς est pinguis et crassus. {{ancora+|700|[[Aeneis/Liber III#700|700.]]}} {{sc|}}radimus propter saxa latentia. ‘radimus’ autem nimium adiuncti praeterimus, ut “radit iter laevum interior”. {{ancora+|701|[[Aeneis/Liber III#700|701.]]}} {{sc|}}Camerina procul palus est iuxta eiusdem nominis oppidum: de qua quodam tempore, cum siccata pestilentiam creasset, consultus Apollo, an eam penitus exhaurire deberent, respondit μὴ κίνει Καμαρίναν· ἀκίνητος γὰρ ἀμείνων : quo contempto exsiccaverunt paludes, et carentes pestilentia per eam partem ingressis hostibus poenas dederunt. sed hoc responsum Aeneae temporibus ignotum fuit: ergo non observavit poeta, sed ad praesens tempus locutus est. {{ancora+|702|[[Aeneis/Liber III#700|702.]]}} {{sc|}}Inmanisque gela civitas a fluvio nominata, sicut etiam ‘campi Geloi’. {{ancora+|703|[[Aeneis/Liber III#700|703.]]}} {{sc|}}Agragas mons est muro cinctus, in cuius summa parte oppidum est: unde et Cicero ait “ad mare intra moenia ante oppidum expectabat” de Verre. notandum sane Vergilium haec, quantum ad sua tempora spectat, dicere, non quantum ad operis; Aenea enim navigante nec fuerat Camerina siccata, nec Gela vel Agrigentum conditae: quod frequenter facit, sed nunc ideo vitiosum est, quia ex persona narrantur Aeneae. {{ancora+|704|[[Aeneis/Liber III#700|704.]]}} {{sc|}}Magnanimum quondam generator equorum secundum Pindarum quondam Agrigentini equos ad agones Graeciae mittebant, qui inde victores revertebantur. legimus etiam aliud: cum in Cappadocia greges equorum perissent, Delphici Apollinis responso adduxerunt equos de Agrigento, et reparavere meliores. quidam autem dicunt Heronem Agrigentinum, vel ut alii ferunt Dionysium, tyrannum Siciliae, equos ad agonem Elidis Olympicum duxisse, et omnes vicisse. {{ancora+|705|[[Aeneis/Liber III#705|705.]]}} {{sc|}}Palmosa selinus civitas est iuxta Lilybaeum, abundans palmis quibus vescuntur, et apio. an ‘palmosa’ ab equis nobilibus? {{ancora+|706|[[Aeneis/Liber III#705|706.]]}} {{sc|}}saxis lilybeia caecis vere dixit, nam litus Lilybetanum naturaliter saxis, quasi de industria constrictum est. sane notandum omnium trium promontoriorum Siciliae factam mentionem, ut “ecce autem Boreas angusta ab sede Pelori” et “proiectaque saxa Pachyni” et hic modo “saxis Lilybeia caecis”. {{ancora+|707|[[Aeneis/Liber III#705|707.]]}} {{sc|}}Drepani portus Drepanum civitas est non longe a monte Eryce, trans Lilybaeum, dicta vel propter curvaturam litoris, in quo sita est, vel quod Saturnus post amputata virilia Caelo patri illuc falcem proiecit, quae Graece δρέπανος dicitur: quod verisimile putatur propter vicinitatem Erycis, consecrati Veneri, quae dicitur nata ex Caeli cruore et spuma maris. quidam ‘Drepana’ dictum voluit a falce Cereris, quam ibi, cum filiam suam Proserpinam quaereret, amisit. Cato pluraliter “haec Drepana” dicit. inlaetabilis propter patris amissionem. {{ancora+|708|[[Aeneis/Liber III#705|708.]]}} {{sc|}}actis transactis, vel quomodo ‘mensibus actis’. {{ancora+|711|[[Aeneis/Liber III#710|711.]]}} {{sc|}}Fessum deseris ut supra diximus, secundum Vergilium: nam Cato eum in originibus ad Italiam venisse docet; unde etiam in sexto illud amphibolon est “quo magis Italia mecum laetere reperta”. nam et post Latinum Turnumque et Amatam dicitur excessisse. sed bene hic subtrahitur, ne parum decoro amori intersit. quaeritur sane cur sine ulla descriptione funus patris praeterierit? aut quia in V. dicturus est, et bis eadem dicere vitaverit, aut quia, sicut dictum est, Anchises ad Italiam cum filio pervenit. {{ancora+|712|[[Aeneis/Liber III#710|712.]]}} {{sc|}}Nec vates helenus quia dixerat “prohibent nam cetera parcae scire Helenum”. {{ancora+|713|[[Aeneis/Liber III#710|713.]]}} {{sc|}}Non dira celaeno quae vel irata debuit adversa praedicere. et bona pietate mortem patris graviorem dicit esse, quam famem. {{ancora+|714|[[Aeneis/Liber III#710|714.]]}} {{sc|}}Hic labor extremus aut apud Drepanum: aut ‘extremus’ saevissimus, quia statim tempestate iactatus est. et bene de ipsa tempestate tacuit, quia Ilioneus supra dixerat “cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion in vada caeca tulit”. {{ancora+|715|[[Aeneis/Liber III#715|715.]]}} {{sc|}}Deus adpulit oris bene se commendat Didoni, dicens se ad eam deorum voluntate venisse. sane non dixit, quis deus, ut alibi “dabit deus his quoque finem”. {{ancora+|716|[[Aeneis/Liber III#715|716.]]}} {{sc|}}unus non [est] interpellante regina interrogationibus. {{ancora+|717|[[Aeneis/Liber III#715|717.]]}} {{sc|}}Fata divum quae dii hominibus tribuunt. renarrabat aut ‘re’ vacat, ut “confieri possit”: aut apparet Aeneam ante de suis casibus cum Didone confuse locutum. et ideo hic addidit ‘renarrabat’, quasi quae dixerat antea, nunc ex ordine referebat, quod notat in primo “immo age et a prima dic hospes origine nobis”. sane in secundi principio duo poetae sunt versus, sicut hic tres, et similis est finis initio: ‘conticuit’ et ‘intentis’. {{ancora+|718|[[Aeneis/Liber III#715|718.]]}} {{sc|}}conticvit tandem ut “conticuere omnes”. tandem diuturnitatem narrantis expressit. notandum sane quia controversiarum more epilogos dedit sex istis prioribus libris, quos et esse bioticos voluit. nam singulis res singulas dedit, ut primo omina, secundo pathos, tertio errores, quarto ethos, quinto festivitatem, sexto scientiam. epilogos autem sic variavit, ut in primo miseratio esset Didonis, in secundo mors Creusae, in tertio Anchisae, in quarto Didonis, in quinto Palinuri: in sexto Marcelli citum deflet interitum. {{Liber |Ante = Commentarius II |AnteNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum secundum commentarius |Post = Commentarius IV |PostNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum quartum commentarius }} hyemsxkhvykf9lmbbyj6hne8nrig3eu 265193 265189 2026-05-10T11:23:35Z Saumache 27923 265193 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos [[Aeneis/Liber III|librum III]] commentarius |Editio=1884, Lipsiae; [[w:de:Georg Thilo|Georg Thilo]] |Fons=[https://archive.org/details/invergiliicarmin01servuoft/page/332/mode/1up?view=theater archive.org] (partim) }} {{Liber |Ante = Commentarius II |AnteNomen = ../Liber II |Post = Commentarius IV |PostNomen = ../Liber IV }} *[''Inclinatis litteris scripta sunt scholia quae, sine certis dominis, {{wl|Q3384616|Petrus Daniel Aurelianensis}} 1600 anno primum eddidit.'' *''Rotundis uncis inclusa est scriptura scholiarum Daniele additarum ex codice Parisino (1750) quam integram editor istius editionis, cum plerumque ei videretur emendanda, addidit.'' *''Quadratis uncis inclusa sunt illa quae videbantur Danieli ex eodem abicienda.''] {{regula}} ===PROLOGUS=== Secundum interrogationem Didonis post insidias Graecorum et casus suorum proprios errores exsequitur, quos pertulit antequam ad Africam perveniret, ordine ut supra diximus commutato: nam rectum operis initium est “fracti bello fatisque repulsi”. fuga autem eius haec est. relinquens Ilium Idam tenuit, inde Antandrum civitatem, iuxta quam factis navigiis tenuit Thraciam, in qua Aenum constituit, ut multi putant. mox prodigiis territus Delum tenuit. illic accepto augurio, errore patris praetervectus Cycladas venit ad Cretam: ubi cum pestilentia laboraret, a diis penatibus monitus ad Strophadas delatus est insulas. inde praetervectus maritima Graeciae apud Epirum susceptus est Heleni hospitio. unde profectus Calabriam tenuit, et illinc statim territus adventu Diomedis abscessit, navigavitque usque ad Scyllam et Charybdin, quae sunt Aetnae vicinae. unde vento pulsus circumita maxima parte Siciliae Drepanum venit, ubi secundum Vergilium perdidit patrem. inde, ut est in primo, ad Didonis regna pervenit. {{ancora+|1|[[Aeneis/Liber III#1|1.]]}} {{sc|}}Postquam haec particula conectendis adiungitur rebus, ut “postquam altos tetigit fluctus”: sic enim dictis sequentia copulantur. res quamvis multa prout locus exigit significet, modo nomen vel imperium, ut “res Agamemnonias”: aut ‘res’ hic pro universo statu Asiae. bene autem asiae, quasi tertiae orbis partis: nam Phrygia in Asia est, Ilium in Phrygia, sed minore. priamique evertere gentem non est iteratio; nam potuit aliud sine alio fieri, ut vel Phrygia tota everteretur, vel solum Ilium perisset. {{ancora+|2|[[Aeneis/Liber III#1|2.]]}} {{sc|}}Gentem inmeritam bene ‘gentem’: nam Laomedontis et Paridis culpa universa gens perire non debuit. visum superis ut ipse ait, Neptunum Iunonem Minervam vidisse se eversores Troiae. laus Ilii est, quod non nisi dii potuere subvertere. quotienscumque autem ratio vel iudicium non apparet, ‘sic visum’ interponitur, ut Horatius “sic visum Veneri”, cum amorem ostenderet non esse pulchritudinis. et bene accusatio in deos habet quandam venerationem; alioquin sacrilegium est. {{ancora+|3|[[Aeneis/Liber III#1|3.]]}} {{sc|}}Superbum ilium nobile. ‘Ilium’ autem Vergilius neutro tantum genere declinat, Horatius etiam feminino, ut “non semel Ilios vexata”. sane modo ‘Ilium’ proprie de civitate dixit, nam regio ‘Troia’ est: quamvis interdum pro civitate provinciam ponat, ut “et campos ubi Troia fuit”. hvmo fumat neptvnia troia ‘humo’ ab humo, id est funditus, ut significet patriae suae solum quoque arsisse. sane quaeritur, quo modo dixerit ‘cecidit’ et ‘fumat’. sed aut per licentiam poeticam tempus pro tempore posuit, ut “meminisse horret luctuque refugit”: aut certe naturam rerum expressit; nam ruina in brevi fit, fumus vero longo permanet tempore. nam quod ait Probus, ad discernendum tempus circumflectendam ultimam syllabam, ut intellegamus ‘fumavit’, non procedit, quia ‘pone’ tantum [verbum] in ultima habet accentum, ut significet ‘retro’. neptunia Troia bene et subtiliter etiam diis invidiam commovet, ut ea quoque cecidisse dicat quae putabantur deorum. sane fabula talis est. Laomedon, rex Troianorum, sollicitus pro opibus suis petit ab Apolline et Neptuno, ut Ilium cingerent muris mercede promissa. quo impetrato quae diis promiserat denegavit. sed Neptunus iratus cetos, id est beluam marinam inmisit: quod malum Troiani passi sunt nece filiarum, quas belua comedebat, donec apertiore responso Hesiona Laomedontis filia monstro exponeretur, quam Hercules Troia eversa liberavit et amico suo Telamoni dedit uxorem. sane Laomedonte occiso Priamo Phrygiae donavit imperium. {{ancora+|4|[[Aeneis/Liber III#1|4.]]}} {{sc|}}Diversa exilia multi ad illud referunt “magnum quae sparsa per orbem”. constat namque diversas partes orbis tenuisse Troianos, ut Helenus, ut Antenor: sed melius est specialiter hoc Aeneae dare, qui conpulsus auguriis est diversas terras, hoc est e regione positas, quaerere. ideo ‘incerti quo fata ferant’. desertas autem a Dardano accipe; nam ubique uberes esse eas legimus, ut “atque ubere glaebae”. aut ‘desertas’, ut quidam volunt, quas et tenuimus et deseruimus, ut Cretam et Thraciam. {{ancora+|5|[[Aeneis/Liber III#5|5.]]}} {{sc|}}Avguriis agimur divum pro ostentis, id est ex flamma, quae tempora Ascanii pasta est, cursu stellae, Creusae admonitione, quae dixit “et terram Hesperiam venies”. {{ancora+|6|[[Aeneis/Liber III#5|6.]]}} {{sc|}}Sub ipsa antandro iuxta Antandrum. est autem civitas Phrygiae, dicta Antandros, vel quod de Andro insula eam condiderunt coloni, quasi ἀντὶἌνδρου , vel quia Graeci venientes per Thraciam cepere Polydorum, pro cuius pretio hanc accepere civitatem, quae ex facto nomen accepit, Antandros, id est propter virum data: quamvis huic opinioni Vergilius non consentiat. fertur tamen quod post acceptum pretium a Graecis occisus sit lapidibus. alii a Polymestore occisum dicunt post eversam Troiam et in maria praecipitatum. cuius cum mater Hecuba agnovisset cadaver, cum captiva duceretur, flendo in canem conversa est, cum se praecipitare vellet in maria: quod ideo fingitur, quia nimio dolore inaniter Graecis conviciabatur. non nulli adserunt, Antandron insulam esse vicinam Troianis regionibus. ab hac [populos] incolas coactos loci angustia ad vicina litora profectos civitatem Antandron ex nomine patriae condidisse. phrygiae idae ad discretionem Cretensis. molimur fabricamus, paramus. et bene petiit loca, in quibus et lateret et navigia praepararet. {{ancora+|7|[[Aeneis/Liber III#5|7.]]}} {{sc|}}Incerti quo fata ferant quia quisquis navigat, licet mente destinet locum, quo tamen feratur incertus est. incerti] [ergo] non ‘ignari’, quibus dictum erat, ut Italiam peterent; sed ‘incerti’, ubinam esset Italia. ubi sistere detur a praeteritis tractum est, quia nec in Thracia permansit, nec in Creta. ubi sistere detur propter diuturnum errorem et quia, sicut dictum est, ad multa delatus loca est. aut propter dubietatem oraculorum: certum enim erat, nos a Troia debere proficisci, incertum tamen, ubi esset consistendum. {{ancora+|8|[[Aeneis/Liber III#5|8.]]}} {{sc|}}Contrahimusque viros colligimus: unde est “unam quae Lycios”, item “et fratres Lycia missos et Apollinis agris”: eos scilicet qui ad auxilium venerant. vix mox, ut “vix e conspectu Siculae telluris”. prima aestas aut vernum tempus dicit, aut prima ‹pars› aestatis, quia est et adulta et praeceps. quamvis Palaephatus tradat, capto Ilio Aeneam post triennium navigasse. {{ancora+|9|[[Aeneis/Liber III#5|9.]]}} {{sc|}}et haec coniunctio velocitatem videtur ostendere. dare fatis excusat in relinquenda Troia fati necessitatem. pater Anchises ut agendarum rerum auctoritatem adsignet Anchisae. ut diximus servat τὸ πρέπον , ut pater iubeat. {{ancora+|10|[[Aeneis/Liber III#10|10.]]}} {{sc|}}litora cum patriae lacrimans amat poeta quae legit inmutata aliqua parte vel personis ipsis verbis proferre. Naevius enim inducit uxores Aeneae et Anchisae cum lacrimis Ilium relinquentes his verbis “amborum uxores noctu Troiade exibant, capitibus opertis, flentes ambae, abeuntes lacrimis cum multis”. hoc iste Aenean eodem in tempore eiusdem rei causa inducit fecisse, cum dicit ‘litora cum patriae lacrimans portusque relinquo’. et multi tradunt hoc in primo dictum “Troiae ab oris”. {{ancora+|11|[[Aeneis/Liber III#10|11.]]}} {{sc|}}campos ubi Troia fuit hoc est quod ait “omnis humo fumat Neptunia Troia”. exul quasi trans solum missus, aut extra solum vagus. {{ancora+|12|[[Aeneis/Liber III#10|12.]]}} {{sc|}}Cum sociis natoque penatibus et magnis dis duo humana posuit et duo divina: patris non fit mentio, quia secundum Vergilium ad Italiam non venit. penatibus et magnis dis Varro quidem unum esse dicit penates et magnos deos; nam et in basi scribebatur magnis diis. potest tamen hoc pro honore dici; nam dii magni sunt Iuppiter Iuno Minerva Mercurius. qui Romae colebantur, penates vero apud Laurolavinium: unde apparet non esse unum. id est Varro et alii complures magnos deos adfirmant simulacra duo virilia, Castoris et Pollucis, in Samothracia ante portam sita, quibus naufragio liberati vota solvebant. alii deos magnos Caelum ac Terram putant ac per hoc Iovem et Iunonem. dii penates a Samothracia sublati ab Aenea in Italiam advecti sunt, unde Samothraces cognati Romanorum esse dicuntur. quos inter cetera ideo magnos appellant, quod de Lavinio translati Romam bis in locum suum redierint: quod imperatores in provincias ituri apud eos primum immolarint: quod eorum nomina nemo sciat: quod praesentissimi sentiantur; nam cum ambae virgines in templo deorum Lavini simul dormirent, ea quae minus casta erat fulmine exanimata alteram nihil sensisse. quos Romani penitus in cultu habent, quos nisi sacerdoti videre fas nulli sit, qui ideo penates appellantur, quod in penetralibus aedium coli soleant; nam et ipsum penetral penus dicitur, ut hodie quoque penus Vestae claudi vel aperiri dicitur. {{ancora+|13|[[Aeneis/Liber III#10|13.]]}} {{sc|}}Terra procul ‘procul’ est quasi porro ab oculis: unde potest et ‘satis longe’ significare, et ‘non valde’, ut in V. “est procul in pelago saxum”, quod satis longe fuisse intellegi non potest, ne voluptas pereat spectaculi. quamquam et hic similis possit esse significatio; brevis est enim Hellesponti transitus. vastis aut vastatis aut magnis. {{ancora+|14|[[Aeneis/Liber III#10|14.]]}} {{sc|}}Thraces arant figurate; nam minus est ‘quam’. acri quondam saevo et cruento. Lycurgus autem hic filius Dryantis, rex gentis Bistonum Thraciae fuit: qui ut habet fabula, dum contempnens Liberum eius amputat vites, crura sua incidit. re vera autem abstemius fuit: quos constat acrioris esse naturae, quod etiam de Demosthene dictum est. Lycurgus vero, ut alii dicunt, cum indignaretur Liberum ab omnibus gentibus coli, ut primum eum Thraciae fines cum suo comitatu introisse cognovit, comprehensas Bacchas eius flagellis verberavit, ipsum vero insequi, ut occideret, coepit. sed postquam se Liber fugiens ut evaderet praecipitavit in mare et a Thetide nympha exceptus liberatusque est, Lycurgus vites eius amputare coepit: quapropter per furorem a diis inmissum ipse sibi crura succidit. regnata participium est sine verbi origine. {{ancora+|15|[[Aeneis/Liber III#15|15.]]}} {{sc|}}Hospitium antiquum aut carum, aut re vera antiquum. nam tanta inter ipsos familiaritas fuit, ut Ilione, filia Priami, Polymestori nuberet Thracum regi. sociique penates vel propter supra dictam coniunctionem Ilionae et Polymestoris, vel quia cum omni hereditate maiorum diviserant etiam deos penates Dardanus et Iasius fratres, quorum alter Thraciam, alter Phrygiam incoluit occupatam. {{ancora+|16|[[Aeneis/Liber III#15|16.]]}} {{sc|}}Dum fortuna fuit scilicet bona. et simul ostendit fidem cum felicitate deficere. sane sciendum, quotienscumque fortunam solam dicimus, felicitatem intellegi: unde et fortunatos tantum felices, et infortunatos solos infelices vocamus. litore curvo perpetuum epitheton litorum est: nam quod in sexto ait “tunc se ad Caietae recto fert litore portum” significat eum ita navigasse, ut non relinqueret litus. prima loco quia apud Cretam alia fecit. modo autem Aenum significat, ut Sallustius “Aenum et Maroneam viamque militarem”. quamquam Homerus dicat inde auxilia ad Troiam venisse: ergo iam fuerat. Euphorion et Callimachus hoc dicunt etiam, quod Aenum dicatur a socio Ulixis illic sepulto eo tempore, quo missus est ad frumenta portanda. fatis iniquis bene quid sit futurum praeoccupat. {{ancora+|18|[[Aeneis/Liber III#15|18.]]}} {{sc|}}Aeneadas ecce nec Vergilius Aenum dicit. ‘Aeneadas’ autem hic secundum accusativum nomen formatum; aliter iuxta nominativum. {{ancora+|19|[[Aeneis/Liber III#15|19.]]}} {{sc|}}Sacra dionaeae matri Veneri, a matre Diona secundum Homerum. et bene dispensat, ut cum adversam navigationem subiungit, Dionaeam Venerem dicat, ut hoc loco; si prosperam, de mari eam dicat esse procreatam, ut “unde genus ducis”. haec autem in quantum potest, non semper, reservat. {{ancora+|20|[[Aeneis/Liber III#20|20.]]}} {{sc|}}Avspicibus coeptorum operum Iovi, qui arcis deus est; Apollini propter auguria; Libero causa libertatis. nam dii alii si invocentur ad privatam pertinent causam: unde de Didone legimus “Iunoni ante omnes, cui vincla iugalia curae” propter nuptias: quamvis enim rei publicae utilitas simularetur, erat tamen etiam specialis causa Didonis. similiter et hic Aeneas sacrificat Veneri. quod autem de Libero diximus, haec causa est, ut signum sit liberae civitatis: nam apud maiores aut stipendiariae erant, aut foederatae, aut liberae. sed in liberis civitatibus simulacrum Marsyae erat, qui in tutela Liberi patris est. sed auspicia omnium rerum sunt, auguria certarum; auspicari enim cuivis etiam peregre licet, augurium agere nisi in patriis sedibus non licet. peritissime ergo Vergilius veteris consuetudinis meminit cum facit Aeneam, quia peregre, id est in Thracia agit, auspicantem, id est ‘auspicibus coeptorum operum’. {{ancora+|21|[[Aeneis/Liber III#20|21.]]}} {{sc|}}Mactabam in litore tavrum contra rationem Iovi taurum sacrificat, adeo ut hinc putetur subsecutum esse prodigium. ubique enim Iovi iuvencum legimus immolatum, ut “statuam ante aras aurata fronte iuvencum, iam cornu petat, et pedibus qui spargat harenam”, item Iuvenalis “qui vexat nascenti robora cornu”: nam in victimis etiam aetas est consideranda. {{ancora+|22|[[Aeneis/Liber III#20|22.]]}} {{sc|}}forte fuit ivxta tumulus excusat dicendo ‘forte fuit’, quod iuxta eum locum sacrificaverit. tumulus autem dicendo, uno hoc sermone et collem et sepulcrum fuisse significat. potest enim tumulus et sine sepulcri interpretatione collis interdum accipi: nam et terrae congestio super ossa ‘tumulus’ dicitur. sane apparatus mortuorum ‘funus’ dici solet, exstructio lignorum ‘rogus’, subiectio ignis ‘pyra’, crematio cadaveris ‘bustum’, locus ‘ustrina’, operis exstructio ‘sepulcrum’, inscriptum nomen memoriaque ‘monumentum’. quo summo in quo summo. cornea virgulta et myrtus bene legit hastis apta virgulta: nam legimus “et bona bello cornus” item “et pastoralem praefixa cuspide myrtum” et alibi “ac myrtus validis hastilibus”. ergo si telis fuerat confixus, merito illic haec coaluere virgulta. ‘cornus’ autem declinatur ut ficus, si arbor sit: nam ‘cornu’ animalis indeclinabile est, licet genetivum usurparit Lucanus, ut “cornus tibi cura sinistri Lentule” (7.217). sic Cicero in Arato “huius genus” pro genu. {{ancora+|23|[[Aeneis/Liber III#20|23.]]}} {{sc|}}virgulta copiose virgulta hastilia, silvam, ramos, arborem, vimen, corticem, stipitem, segetem, iacula. horrida myrtus ‘horrida’ ad loci faciem rettulit, non ad arboris naturam: vel certe umbrosa. myrtus sane de myrto fabula talis est. haec Myrtus ex fama de plebe antiquorum nata Graeco vocabulo Myrene vocitata est, forma pulcherrima. hanc cum quidam popularium dives et nobilis adamasset, a parentibus eius postulavit uxorem. interea latrones urbem occupaverunt: quam cum depopulantur, Myrenen, fratribus eius occisis, captivam duxerunt et in latebris condiderunt, donec alia loca vastarent. sed haec Myrene, inventa occasione, fugit et ad cives reversa est. gratulati cives eam sacerdotem Veneris esse iusserunt: quae cum sacra celebraret, unum de latronibus, per quos abrepta fuerat, in plebe cognovit, eumque conprehensum in medium vulgus extraxit. latro, poenis adactus, omnia quae intendebantur confessus est, socios quoque, ubinam essent, prodidit. sed iuvenis, qui eam ante amaverat et petierat sibi coniugem, ad investigandos latrones sibi negotium depoposcit: quos cum inventos cepisset et praemium posceret, data ei potestas est a populo, ut virginem quam amaverat in matrimonium duceret: ob quam rem irata Venus illum mori fecit, virginem autem in myrtum arborem vertit, eique quod sacerdos fuisset, praestitit, ut perpetuo et suavi odore gauderet. {{ancora+|24|[[Aeneis/Liber III#20|24.]]}} {{sc|}}Accessi non ad cornum, sed ad myrtum, quae inter verbenas est. et bene matri sacrificaturus aras coronat ex myrto. silvam sicut dictum est, bene variat, ut nunc silvam, nunc vimina, nunc virgulta, nunc arborem dicat. {{ancora+|25|[[Aeneis/Liber III#25|25.]]}} {{sc|}}ramis tegerem excusatio a voluntate. {{ancora+|26|[[Aeneis/Liber III#25|26.]]}} {{sc|}}Monstrum bene monstrum; nam statim quid esset apparuit. et hoc proprietatis est; abusione tamen plerumque corrumpitur. {{ancora+|28|[[Aeneis/Liber III#25|28.]]}} {{sc|}}Liquvntur ‘li’ in verbo producitur, ut hoc loco, item “canis cum montibus umor liquitur”: in nomine vero brevis est, ut ‘liquor’. {{ancora+|29|[[Aeneis/Liber III#25|29.]]}} {{sc|}}Tabo corrupto sanguine. et est nomen casus septimi tantum, ut ‘sponte’ ‘natu’: quod si velis declinare, haec tabes, huius tabis dicis. {{ancora+|30|[[Aeneis/Liber III#30|30.]]}} {{sc|}}Membra quatit causa pendet ex causa: nam timor sanguinem gelat, qui coactus gignit frigus. gelidusque coit physice loquitur et rationabiliter; nam hinc et pallor nascitur, cum se ad praecordia fugiens contrahit sanguis. {{ancora+|31|[[Aeneis/Liber III#30|31.]]}} {{sc|}}rursus et alterius hoc ad id ait, non se formidolosum fuisse, ut alium ramum temptaverit. lentum vimen molle et flexuosum: unde et vietos dicimus curvos per senectutem. {{ancora+|32|[[Aeneis/Liber III#30|32.]]}} {{sc|}}Temptare latentes miraculum est enim ex arbore sanguinem fluere. {{ancora+|34|[[Aeneis/Liber III#30|34.]]}} {{sc|}}Multa movens animo non dicit quae, sed ex sequentibus intellegimus. cogitabam, inquit, ne forte bellum inmineret, quod sanguinem vidissem, ne lucum nympharum violassem, ne forte sanguis esset ex nymphis; amadryades namque cum arboribus et nascuntur et pereunt: unde plerumque caesa arbore sanguis emanat. nam ‹ut]2 Ovidius ait, cum Erysichthon arborem incideret, primo sanguis effluxit, post ululatus secutus est: inde Statius “nec amplexae dimittunt robora nymphae”. item cogitabam, ne forte ex terra Martis iure sanguis efflueret: nam quod dicit haec se veneratum esse numina, illas constat praecessisse cogitationes. {{ancora+|35|[[Aeneis/Liber III#35|35.]]}} {{sc|}}Gradivumque patrem gradivum θοῦρον Ἄρηα , id est exilientem in proelia, quod in bellantibus sit necesse est: aut gravem deum. patrem autem ideo, quia apud pontifices Mars pater dicitur. alii ‘gradivum’, quod gradum inferant qui pugnant; aut quod inpigre gradiantur. †alii a graditudine, quod huc et illuc gradiatur: unde Martem communem dici. non nulli eundem Solem et Vulcanum dicunt, sed Vulcanum generis esse omnis principem, Martem vero Romanae tantum stirpis auctorem. alii gradivum, quia numquam equester; aut a gradu dictum. geticis Thraciis. Getae autem populi sunt Mysiae, quae, quia lata est, multas continet gentes. {{ancora+|36|[[Aeneis/Liber III#35|36.]]}} {{sc|}}Rite secundarent recte prosperos facerent. visus pro ‘visa’ posuit. tunc enim masculino utimur genere, cum de his loquimur, quibus videmus, ut si dicas ‘nubecula obest visibus meis’: si autem neutro utamur, ea quae videntur significamus, ut si hoc loco diceret ‘rite secundarent visa’: quod propter metrum nequaquam potuit. similia sunt nuntius et nuntium, auditus et auditum. levarent bonum ac leve facerent, id est in bonum converterent. {{ancora+|38|[[Aeneis/Liber III#35|38.]]}} {{sc|}}Obluctor acrius nitentem ostendit. {{ancora+|39|[[Aeneis/Liber III#35|39.]]}} {{sc|}}Eloquar an sileam parenthesis ad miraculum posita; qua magnitudinem monstri ostendit. et bene auditorem attentum vult facere. gemitus lacrimabilis potest enim esse etiam irascentis gemitus. et ‘lacrimabilis’ cum lacrimis, an dignus lacrimis? {{ancora+|40|[[Aeneis/Liber III#40|40.]]}} {{sc|}}imo avditur tumulo ex imo tumulo, ut longe vox cum quodam defectu sonans auditu ipso miserabilior videretur. vox reddita pro ‘data’. redditur enim quicquid ad nos per alterum transit: quamquam hic etiam hoc possit intellegi; nam ad eum vox missa per tumulum est. {{ancora+|41|[[Aeneis/Liber III#40|41.]]}} {{sc|}}Laceras per membra dissicis; nam lacerare est saepius vulnerare, ut “lacerum crudeliter ora” de Deiphobo. parce id est parce mihi, parce tibi. vel ‘sepulto parce’, cui vivo nemo perpercit. sepulto modo mortuo vel iacenti significat, ut “somno vinoque sepulti” item “occupat Aeneas aditum custode sepulto”; nam sepultus est quasi sine pulsu. non enim hunc sepultum possumus dicere, cum sepultura non sit in hoc rite facta, sed fortuita sit obrutus terra. {{ancora+|42|[[Aeneis/Liber III#40|42.]]}} {{sc|}}Pias bene etiam ille qui laeditur excusat Aeneam: quod pietatis grande testimonium est. ‘pias’ autem propter penates de excidio liberatos, aut quia sacrificabat. scelerare polluere, et est sermo Plautinus, quo hodie non utimur. nomen tamen fecit sine verbi origine, non enim dicitur ‘scelero’. {{ancora+|43|[[Aeneis/Liber III#40|43.]]}} {{sc|}}Externum tulit ordo est ‘Troia me tibi tulit, hoc est educavit, non externum’; nam et civis Aeneae fuerat et cognatus. et cito se et Troianum esse et adfinem ostendit. aut crvor hic de stipite manat mire quasi ostendens cruorem suum. ‘de stipite’ de ligno ait; nam stipes vere est lignum sectum siccum. {{ancora+|44|[[Aeneis/Liber III#40|44.]]}} {{sc|}}Crudeles terras id est crudelium et avarorum. ex moribus enim cultorum terrae laudantur vel vituperantur, ut “devenere locos laetos”. {{ancora+|45|[[Aeneis/Liber III#45|45.]]}} {{sc|}}Polydorus ego sive ‘ego’ distinguas, sive ‘ego hic’, subaudias ‘sum’ necesse est. et quasi δεικτικῶς , id est Polydorus sum, non stipes. {{ancora+|46|[[Aeneis/Liber III#45|46.]]}} {{sc|}}telorum seges multitudo. Plautus Aulularia “stimulorum seges” (Aul. 45). sane putatur non verisimile iaculis coniectis puerum occisum, nam repugnat cum illo “Polydorum obtruncat”: nam et misisse radices iacula mirum est, nisi monstruosum sit. increvit reviruit. traxit autem hoc de historia Romana. nam Romulus, captato augurio, hastam de Aventino monte in Palatinum iecit: quae fixa fronduit et arborem fecit. vituperabile enim est, poetam aliquid fingere, quod penitus a veritate discedat. denique obicitur Vergilio de mutatione navium in nymphas; et quod dicit per aureum ramum ad inferos esse descensum; tertium, cur Iris Didoni comam secuerit. sed hoc purgatur Euripidis exemplo, qui de Alcesti hoc dixit, cum subiret fatum mariti. {{ancora+|47|[[Aeneis/Liber III#45|47.]]}} {{sc|}}vero adfirmative. ancipiti duplici quod et vocem audierat et sanguinem viderat. vel ‘ancipiti formidine’ una, quod sepulcrum laeserat, altera, quod metuere coeperat †litum ipsum. {{ancora+|48|[[Aeneis/Liber III#45|48.]]}} {{sc|}}hunc polydorum licet de Polydoro superius sit relatum, tamen propter varietatem rei necesse ‹est› repeti. Priamus cum videret longa obsidione res suas in ultimo constitutas, filium parvulum Polydorum Polymestori, regi Thraciae, genero suo per Ilionam filiam, cum magno auri pondere nutriendum commendavit: qui victa Troia, auri cupiditate inpulsus, Polydorum obrutum telis occidit. {{ancora+|50|[[Aeneis/Liber III#50|50.]]}} {{sc|}}Infelix aut qui iam infelix esse coeperat, aut cui etiam provisa nocuerunt. aut ‘infelix’, quia superstes liberis fuit, aut quia illi perfidia non ab hostibus tantum est. mandarat aphaeresis est, sive dixeris ‘commendarat’, sive ‘amandarat’. et ‘mandarat’ est amoris, ‘amandarat’ vero odii est. et amandare est sub specie legationis aliquem relegare. furtim ne Graeci scirent. {{ancora+|51|[[Aeneis/Liber III#50|51.]]}} {{sc|}}Threicio regi auxit ex provincia crudelitatem, ex qua fuerunt Diomedes, qui equos habebat, qui humanis carnibus vescebantur; Lycurgus ob iniuriam Liberi patris punitus; Tereus, qui Philomelae sorori uxoris post inlatum stuprum linguam abscidit. ‘Threicio’ autem pro Thracio, ut supra pro Thracia Threissa: nam solutio est Ionicae linguae. cum enim sit Θρᾷξ , Iones dicunt Θρήιξ , cuius solutio facit Threicius et Threissa. {{ancora+|52|[[Aeneis/Liber III#50|52.]]}} {{sc|}}Cingique urbem obsidione videret inter ipsa principia obsidionis; nam postea iam minime poterat. {{ancora+|53|[[Aeneis/Liber III#50|53.]]}} {{sc|}}ille ut opes fractae et fortuna recessit bene utrumque iunxit; saepe enim alterum sine altero valet: aut opes, aut fortuna. ‘ille ut’ vel ‘postquam’; vel tantum quod deest ‘statim’, ut sit ‘ille statim ut’. fortuna melior scilicet. {{ancora+|54|[[Aeneis/Liber III#50|54.]]}} {{sc|}}Res agamemnonias id est imperium, vel partes Agamemnonis. victricia omnia nomina a verbo venientia cum in ‘or’ exeunt, masculina sunt, ut victor; cum in ‘trix’, feminina sunt, ut victrix; neutra vero non faciunt, nisi tantum ex numero plurali: unde est victricia. {{ancora+|55|[[Aeneis/Liber III#55|55.]]}} {{sc|}}Fas omne et cognationis, et iuris hospitii. obtruncat occidit intellege: nam obtruncare proprie est capite caedere. {{ancora+|56|[[Aeneis/Liber III#55|56.]]}} {{sc|}}vi violentia. vi potitur hoc autem verbum de his est quae permiscent coniugationes; cum enim sit tertiae coniugationis, infinitum modum a quarta facit, ut potiri: unde plerique decipiuntur, ut potiris dicant. Similiter fio pro ‘fiere’ ‘fieri’ facit, permixta coniugatione. quid non mortalia pectora cogis ad quod flagitium homines non conpellis, detestandi auri cupiditas. {{ancora+|57|[[Aeneis/Liber III#55|57.]]}} {{sc|}}Avri sacra fames sacra execrabilis, ut “sacrae panduntur portae”. alii ‘sacra’ devota accipiunt, unde et ver sacrum. alii sacrum pro scelestum, vel sacrilegum. tractus est autem sermo ex more Gallorum. nam Massilienses quotiens pestilentia laborabant, unus se ex pauperibus offerebat alendus anno integro publicis ‹sumptibus› et purioribus cibis. hic postea ornatus verbenis et vestibus sacris circumducebatur per totam civitatem cum execrationibus, ut in ipsum reciderent mala totius civitatis, et sic proiciebatur. hoc autem in Petronio lectum est. sane sciendum, latenter Aeneam hoc agere, ut Troianos Didoni ex infelicitatis similitudine commendet: nam et eius marito auri causa intulit necem. {{ancora+|58|[[Aeneis/Liber III#55|58.]]}} {{sc|}}proceres qui processerunt ante alios. primumque parentem bene ‘primum’, id est ante proceres. {{ancora+|59|[[Aeneis/Liber III#55|59.]]}} {{sc|}}monstra deum quae ostenderant. et modo mala; nam medium est, quia interdum dicuntur et bona. {{ancora+|60|[[Aeneis/Liber III#60|60.]]}} {{sc|}}Omnibus idem animus ‘idem’ plus est, quam si diceret ‘similis’. est unus animus aut idem consilium. et hoc iuxta disciplinam auguralem dixit, quae appellatur consensio, sicut in libro secundo dictum est. scelerata terra pro sceleratorum. {{ancora+|61|[[Aeneis/Liber III#60|61.]]}} {{sc|}}Classibus avstros hypallage est; nam classes austris damus. {{ancora+|62|[[Aeneis/Liber III#60|62.]]}} {{sc|}}Instavramus funus modo sepulcrum, quod virgulta avellendo diruerat: nam proprie funus est incensum cadaver. {{ancora+|63|[[Aeneis/Liber III#60|63.]]}} {{sc|}}aggeritur tumulo tellus ut ostenderet verum tumulum, ne forte aliquis alius illud errore violaret. stant positae sunt. multa autem, ut supra diximus, hic sermo significat. manibus manes sunt animae illo tempore, quo de aliis recedentes corporibus necdum in alia transierunt. sunt autem noxiae, et dicuntur κατὰ ἀντίφρασιν : nam manum, ut supra diximus, bonum est; unde et mane dictum est. similiter etiam Eumenidas dicimus, Parcas, bellum, lucum. alii manes a manando dictos intellegunt: nam animabus plena sunt loca inter lunarem et terrenum circulum, unde et defluunt. Quidam manes deos infernos tradunt. quidam alios manes, alios deos infernos dicunt: plurimi ut deos caelestes vivorum, ita manes mortuorum tradiderunt. alii manes nocturnos esse eius spatii, quod inter caelum terramque est, et ideo umoris qui noctu cadit potestatem habere: unde mane quoque ab isdem manibus dictum. maestae arae Cicero pro Murena “imaginem lugentem”. {{ancora+|64|[[Aeneis/Liber III#60|64.]]}} {{sc|}}caeruleis vittis Cato ait, deposita veste purpurea feminas usas caerulea cum lugerent. veteres sane caeruleum nigrum accipiebant. ‘vittae’ autem ‘caeruleae’ in acerbo funere praecipue filiorum familias adhiberi solebant, sicut hic; nam Polydori funus, utpote adhuc pueri, acerbum est, et quia eius aetatis erat, ut filius familias adhuc esse potuisset. atraque cupresso nigra, funesta: nam inferis consecrata est, quia caesa numquam revirescit. moris autem Romani fuerat ramum cupressi ante domum funestam poni, ne quisquam pontifex per ignorantiam pollueretur ingressus. hinc Horatius “nec te praeter invisam cupressum ulla brevem dominum sequetur”. ‘atra’ autem, quod atratos lares significet. atra cupresso fabula [autem] de cupresso talis est: cum haberet in deliciis Cyparissus puer cervum et ipse ab Apolline diligeretur, inprudens cervum suum iaculo occidit, eumque dum luget neglecta consolatione Apollinis, dolore consumptus est; cuius ut exstaret memoria, in luctuosam arborem, id est cupressum, mutatus est, quae defunctis adhibetur. {{ancora+|65|[[Aeneis/Liber III#65|65.]]}} {{sc|}}Crinem de more aut de more gentis, ut etiam in Aegypto est: aut certe de more plangentium. {{ancora+|66|[[Aeneis/Liber III#65|66.]]}} {{sc|}}inferimus inferias damus, proprie. tepido lacte statim mulcto. cymbia pocula in modum cymbae facta. {{ancora+|67|[[Aeneis/Liber III#65|67.]]}} {{sc|}}Sanguinis sacri id est de victimis sumpti. ideo autem lactis et sanguinis mentio facta est, quia adfirmantur animae lacte et sanguine delectari. Varro quoque dicit mulieres in exsequiis et luctu ideo solitas ora lacerare, ut sanguine ostenso inferis satisfaciant, quare etiam institutum est, ut apud sepulcra et victimae caedantur. apud veteres etiam homines interficiebantur, sed mortuo Iunio Bruto cum multae gentes ad eius funus captivos misissent, nepos illius eos qui missi erant inter se conposuit, et sic pugnaverunt: et quod muneri missi erant, inde munus appellatum. sed quoniam sumptuosum erat et crudele victimas vel homines interficere, sanguinei coloris coepta est vestis mortuis inici, ut et ipse testatur “purpureasque super vestes velamina nota” et “purpureosque iacit flores”. alii sanguinis inferendi ad adescandas defunctorum animas illa ratione consuetudinem tradunt, ut id quod amiserunt videantur accipere: sanguis enim velut animae possessio est, unde exsangues mortui dicuntur. nam et Homerus in necromantia non prius facit loqui animas, nisi sanguine gustato. alii lac et sanguinem ab hoc accipiunt, quod una res nutrit, alia nutriatur. {{ancora+|68|[[Aeneis/Liber III#65|68.]]}} {{sc|}}Animamque sepulcro condimus ergo sicut dictum est bene animam lacte et sanguine ad tumulum dicit elicitam: lacte namque corpus nutritur post animae coniunctionem, et anima sine sanguine numquam est, quo effuso recedit. legimus praeterea in VI., insepultorum animas vagas esse: [ergo vagantem circum sepulcrum significat] et hunc constat non legitime sepultum fuisse. rite ergo reddita legitima sepultura, redit anima ad quietem sepulcri, quam Stoici herciscundi, id est medium secuti, tam diu durare dicunt, quam diu durat et corpus: unde Aegyptii, periti sapientia, condita diutius reservant cadavera, scilicet ut anima multo tempore perduret et corpori sit obnoxia, nec cito ad alios transeat. Romani contra faciebant, comburentes cadavera, ut statim anima in generalitatem, id est in suam naturam rediret. dicit ergo nunc sacrificiis quibusdam elicitam animam et sepulcro conditam obnoxiamque factam corpori, quod ante horrebat, quasi per vim extorta. ideo autem Stoicos medium sequi diximus, quia Plato perpetuam dicit animam et ad diversa corpora transitum facere statim pro meritis vitae prioris. Pythagoras vero non μετεμψύχωσιν , sed παλιγγενεσίαν esse dicit, hoc est redire, sed post tempus. supremum non est nomen, sed adverbium, ut “torvum clamat”. ciemus autem est hoc loco: dicimus more sollemni, id est tertio ‘vale, nos te ordine quo natura permiserit cuncti sequemur’. quidam dicunt eorum mortuorum nomina ter vocari, qui in aliena terra dimittuntur, ut in VI. “et magna manes ter voce vocavi”. {{ancora+|69|[[Aeneis/Liber III#65|69.]]}} {{sc|}}‹ubi prima› fides pelago hoc est, ubi fidem pelago habere coepimus, nos tuto navigaturos. fides pelago quia alibi ait “totiens deceptus fraude sereni”. {{ancora+|70|[[Aeneis/Liber III#70|70.]]}} {{sc|}}Lenis crepitans avster duo epitheta posuit vitiose, ut diximus supra: fecit autem hoc prope in decem versibus. ‘auster’ autem quivis ventus: nam ad Thraciam aquilone navigatur. ‘lenis’ autem ideo quia superius ait “vix prima inceperat aestas”, et lenes venti per aestatem sunt. {{ancora+|71|[[Aeneis/Liber III#70|71.]]}} {{sc|}}deducunt proprie, ut e contrario ‘subducunt’. {{ancora+|72|[[Aeneis/Liber III#70|72.]]}} {{sc|}}Terraeque urbesque recedunt physicam rem dixit: ita enim navigantibus videtur, quasi ab his terra discedat. {{ancora+|73|[[Aeneis/Liber III#70|73.]]}} {{sc|}}Sacra mari colitur medio ordo est: in mari medio Aegaeo colitur tellus sacra, Neptuno et Nereidum matri, id est Doridi, gratissima. fabula autem talis est: post vitiatam Latonam Iuppiter cum etiam eius sororem Asterien vitiare vellet, illa optavit a diis, ut in avem converteretur: versaque in coturnicem est. et cum vellet mare transfretare, quod est coturnicum, adflata a Iove et in lapidem conversa, diu sub fluctibus latuit. postea supplicante Iovi Latona, levata superferri aquis coepit. haec primo Neptuno et Doridi fuit consecrata. postea cum Iuno gravidam Pythone inmisso Latonam persequeretur, terris omnibus expulsa Latona, tandem aliquando adplicante se litoribus sorore suscepta est, et illic Dianam primo, post Apollinem peperit. qui statim occiso Pythone ultus est matris iniuriam. sane nata Diana parturienti Apollinem matri dicitur praebuisse obstetricis officium: unde cum Diana sit virgo, tamen a parturientibus invocatur. haec namque est Diana, Iuno, Proserpina. nata igitur duo numina terram sibi natalem errare non passa sunt, sed eam duabus insulis religaverunt. veritas vero longe alia est. nam haec insula cum terrae motu laboraret, qui fit sub terris latentibus ventis, sicut Lucanus “quaerentem erumpere ventum credidit” (3.460), oraculo Apollinis terrae motu caruit. nam praecepit, ne illic mortuus sepeliretur, ut in Vulcano, et iussit quaedam sacrificia fieri. postea e Mycono Gyaroque vicinis insulis populi venerunt, qui eam tenerent; quod etiam Vergilius latenter ostendit. quod autem diximus Dianam primo natam, rationis est: nam constat, primam noctem fuisse, cuius instrumentum est luna, id est Diana; post diem, quem sol efficit, qui est Apollo. ut autem Delos primo Ortygia diceretur, factum est a coturnice, quae Graece ὄρτυξ vocatur. Delos autem, quia diu latuit et post apparuit: nam δῆλον Graeci manifestum dicunt: vel quod verius est, quia cum ubique Apollinis responsa obscura sint, manifesta illic dantur oracula. Delos autem et civitas dicitur et insula: unde interdum recipit praepositionem. item aliter: Iuno cum vidisset Latonam a Iove adamatam, iuravit eam non parituram in terris. Iuppiter mutavit eam in coturnicem, quae Graece ὄρτυξ appellatur, et monstravit ut veniret Delon, quae illis temporibus circa omnia litora ferebatur ventis. post partum vero Latonae, quo Dianam et Apollinem peperit, Ortygia dicta est quae ante Delos nominabatur, et postea Delos, cum eam Apollo revinxisset Gyaro et Mycono, altissimis montibus. sacra mari et reliqua. sane sacrum dicitur quod rite sacratur deo, ut aedes, arae, simulacra, dona. hic igitur aedium sacrarum etsi non aperte, attamen eiusdem ritus meminit, cum de insula loqueretur, in qua praeterquam ut ‘sacra’ dixerat, id est sacrata, gratiam quoque posuit non solum Doridi matri Nereidum, quae traduntur deae maris, sed Neptuno etiam addidit, dominatori videlicet omnium in mari deorum. tellus maior dignitas est ‘tellus’, quam si dixisset insula. {{ancora+|74|[[Aeneis/Liber III#70|74.]]}} {{sc|}}nereidum matri Doridi, quinquaginta nympharum matri, coniugi Nerei. neptuno aegeo quia in Aegeo mari haec insula posita est. sane inter Hellespontum et Adriaticum mare omne illud mare Aegeum appellatur, quod nomen a patre Thesei Aegeo traxit. cum enim in labyrintho Minotaurus esset inclusus et quotannis ex nobilitate Atheniensium septem pueri vel puellae ad vescendum Minotauro mitterentur, tandem dolor Theseum subiit. profectus itaque est ad Minotaurum perimendum placuitque cum patre, ut ‹si› illud monstrum vicisset, vela candida navibus daret, si forte a Minotauro fuisset oppressus, navigium cum atris velis rediret. sed cum extinxisset Minotaurum, oblitus non cum candidis, sed cum nigris velis reverti coepit, et patri in specula constituto triste sui interitus signum dedit; qui extinctum filium credens se praecipitavit in mare, unde Aegeum pelagus appellatum est. {{ancora+|75|[[Aeneis/Liber III#75|75.]]}} {{sc|}}Pius arquitenens bene ‘pius’, aut qui ultus est matrem de Tityo, de Niobe, de Pythone: aut quia patriam stabilivit errantem. legitur et ‘prius’. {{ancora+|76|[[Aeneis/Liber III#75|76.]]}} {{sc|}}mycono gyaroque revinxit quidam per historiam dictum putant; nam inter Myconum et Gyarum Syrum, unam de cycladibus esse dicunt, unde fuit Pherecydes philosophus. alii nullum auctorem alium esse adserunt, qui Delon ab Apolline religatam dicat: constat enim eam ante evagatam propter Latonae partum restitisse. alii hanc insulam inter Myconum et Gyarum humilem esse dicunt, ut his quasi vinculis contineatur. ‘revinxit’ autem [putant] num retraxit? {{ancora+|78|[[Aeneis/Liber III#75|78.]]}} {{sc|}}Coli dedit a vicinis scilicet populis. ventos contemnere propter terrae motum. {{ancora+|79|[[Aeneis/Liber III#75|79.]]}} {{sc|}}Apollinis urbem Delon: et est definitio. {{ancora+|80|[[Aeneis/Liber III#80|80.]]}} {{sc|}}rex anius Anius [autem], rex Deli, Apollinis sacerdos, cum trium filiarum esset parens, ne unius tantum dei esset tutus auxilio, filias numini Liberi patris devovit, qui parem ei gratiam reddens effecit, ut quidquid una attigisset verteretur in fruges, altera in vinum, tertia in oleum. id cum comperisset Agamemnon, dux Argivorum, cum mille navibus oppugnaturus iret Troiam, misit qui eas accersirent, ut posset alere Graeciae exercitum. quae cum vinctae tenerentur invocaverunt Liberum patrem, quas deus in columbas vertit et ita vincula fecit effugere: unde hodieque Deli columbas violare nefas est. hunc tamen Anium Palaefatus etiam propinquum tradit Anchisae. alii dicunt huius Anii filiam occulte ab Aenea stupratam edidisse filium nomine †an. rex et sacerdos hic Anius Apollinis filius et sacerdos fuit, qui habuit filium Andron nomine, unde Andros insula appellata est. ad quem Anchises ante Troicum bellum consultum venerat, an Salaminam peteret comes Priamo: unde et agnoscitur. rex et sacerdos maiorum enim haec erat consuetudo, ut rex esset etiam sacerdos, vel pontifex: unde hodieque imperatores pontifices dicimus. {{ancora+|81|[[Aeneis/Liber III#80|81.]]}} {{sc|}}Vittis et lauro vittae sacerdotis sunt, laurus vero etiam imperatoris victoris. {{ancora+|82|[[Aeneis/Liber III#80|82.]]}} {{sc|}}Anchisen amicum κατὰ τὸ σιωπώμενον intellegimus: nam quomodo fuerint amici, palam poeta non dicit. {{ancora+|83|[[Aeneis/Liber III#80|83.]]}} {{sc|}}Hospitio licet Probus quaerat, quid sit ‘iungimus hospitio dextras’, tamen septimus casus est, id est iure hospitalitatis: nam ‘ad hospitium’ non potest intellegi, quia iam amicus fuit. aut sicut quidam tradunt ‘iungimus dextras et hospitio tecta subimus’. {{ancora+|84|[[Aeneis/Liber III#80|84.]]}} {{sc|}}templa dei et reliqua. hoc iuxta augurii genus quod stativum dicitur retulit, in quo consideratur, quo in loco auguria peragi debeant: nam ideo ait ‘templa dei’ et reliqua, et subiunxit ‘quove ire iubes’ et exinde ‘da pater augurium’. sane quaeritur, cur saxum vetustum dixerit. sed traditur a plurimis, inter quos etiam Epaphus, vir peritissimus, refert, Delphis quodam tempore evenisse, ut templum religiosum ante et intactum spoliatum incensumque sit, ac post multas Corinthii urbes insulasque proximas terrae motu haustas, Delon neque antea, neque postea hoc incommodo vexatam, sicut Thucydides. quod etiam Cicero in praetura Verrinarum ita ait “tantaque vis huius religionis est et semper fuit, ut ne Persae quidem cum bellum toti Graeciae, diis hominibusque indixissent et mille navium classem Delum appulissent, quicquam conarentur aut violare aut attingere”. non mirum ergo, si aut ad ‹sua› tempora poeta respondit, aut ad pristina, utpote quod religio numquam omnino vexata illo suo antiquo et vetusto saxo colebatur. vel ‘vetusto’ religioso. et quod ‘venerabar’ ait, ostendit se precatum. {{ancora+|85|[[Aeneis/Liber III#85|85.]]}} {{sc|}}da propriam ‘da’ dic, indica; Apollo enim non dandi, sed dicendi habet potestatem. quaeritur etiam cur Aeneas cum Delum venisset, nullis prius hostiis caesis statim a precibus coeperit: quia tradunt multi, inter quos et Varro, esse aras tam Apollinis, quam filii eius non tantum Deli, sed in plurimis locis, apud quas hostiae non caedantur, sed consuetudo sit deum solemni tantum prece venerari. quod autem ait Neptuno et Apollini tauris postea sacrificatum, [et] apud alias aras hoc factum accipi oportet. propriam perpetuam, stabilem, firmam, ut “propriamque dicabo”. et bene post experimentum male conditae civitatis perpetuas postulat sedes. thymbraee Thymbraeus Apollo dicitur a loco Troiae, id est agro vicino, pleno thymbra, quae satureia dicitur. et bene Deli positus Thymbraeum appellat quem in Troia adsueverat colere in agro, in quo eius et nemus est et templum, ubi a Paride Achilles occisus est: unde fingitur manu Apollinis vulneratus. ergo Thymbraeus, ut Delius; nam numina a locis frequenter nomen accipiunt: alii Thymbram locum in Delo consecratum Apollini tradunt. sane quia Graece θύμβρη facit, in derivatione η in diphthongon mutat, ut Αἴτνη Aetnaeus, Δίρκη Dircaeus. domum familiam, ut “domus tenet a quo Sergia nomen”. {{ancora+|86|[[Aeneis/Liber III#85|86.]]}} {{sc|}}Mansuram urbem duo petit, et urbem et perpetuitatem. ‘mansuram’ autem ideo: vel propter Troiam, vel propter eam, quam in Thracia condidit. serva altera non quia prima servavit, sed quia servare voluit, ut Homerus dicit. {{ancora+|87|[[Aeneis/Liber III#85|87.]]}} {{sc|}}inmitis achilli veteres ‘Achilli’ declinabant. {{ancora+|88|[[Aeneis/Liber III#85|88.]]}} {{sc|}}Quem sequimur?? quia Cadmus oraculo Apollinis bovem secutus, in Hyanteo Boeotiam condidit. veteres enim oraculis signa quibus civitatem conderent accipiebant. {{ancora+|89|[[Aeneis/Liber III#85|89.]]}} {{sc|}}Da pater ‘pater’ religionis, ut supra diximus, nomen est. nam et hominibus datur, ut “inde toro pater Aeneas”, et montibus, ut “pater Appenninus”, et fluviis ut “Thybri pater” numinibus etiam, ut “quidve pater Neptune paras”, item “ipse pater Danais animos viresque secundas sufficit”, item “odit et ipse pater Pluton”. avgurium modo oraculum, sed usurpative. augurium enim est exquisita deorum voluntas per consultationem avium aut signorum, quod tunc peti debet, cum id quod animo agitamus per augurium a diis volumus impetratum, ut in hoc loco Aeneas, postquam omnia quae volvebat animo petiit, ait ‘da pater augurium’. et est species ista augurii quae legum dictio appellatur: legum dictio autem est, cum condicio ipsius augurii certa nuncupatione verborum dicitur, [quali condicione augurium peracturus sit:] quod hic facit exsequendo formas petitionis versibus supra dictis; tunc enim quasi legitimo iure legem adscribit ‘da pater augurium’ et reliqua. animis inlabere nostris quia Apollinis responsa semper obscura sunt, vera tamen: unde cum intellegentia oraculum postulat. {{ancora+|90|[[Aeneis/Liber III#90|90.]]}} {{sc|}}tremere omnia in consequentibus quid sit ‘omnia’ docuit dicendo ‘liminaque laurusque dei’. et hoc augurium iuxta auguralem disciplinam dictum est, quod appellatur tripudium sonivium, id est a sono, ad quod pertinet si arbor sponte radicitus cadat, si terra tremat: quod hic Aeneae factum ostendit, antequam voce divina responsa perciperet. visa repente Stoicos et Academicos secutus est, qui dicunt ea quae contra naturam sunt, non fieri, sed fieri videri: unde magica ars omnis exclusa est, sicut Plinius Secundus docet in naturali historia. {{ancora+|91|[[Aeneis/Liber III#90|91.]]}} {{sc|}}Liminaque ‘que’ brevis est pro longa posita: quod hac ratione defenditur: aut quia omnia monosyllaba ad artem non pertinent et his licenter uti possumus, aut certe quia omne μόριον , id est particula, quae sui substantiam non habet, membrum putatur superioris orationis: quod si est, ‘liminaque’ quasi una pars orationis est, et potest ‘que’ finalitatis ratione vel produci vel corripi. lavrusque dei aut ideo singulariter, quia in Delo insula laurus Apollini consecrata est; aut lucum dicit; aut quia traditur, Latonam duas laurus amplexam Dianam et Apollinem enixam. fabula sane de lauro talis est: Daphne Penei, vel ut alii dicunt Ladonis filia, ab Apolline adamata est. a qua cum precibus et promissis non potuisset Apollo ut secum concumberet impetrare, vim ei adhibere conatus est, cumque eam insequeretur et illa fugiens defecisset lassata, terrae imploravit auxilium. quam terra hiatu facto recepit et pro ea arborem edidit, quae Graece nomen suum retinuit, Latine laurus dicitur. sed Apollo eam etiam mutatam ita dilexit, ut tutelae suae adscriberet efficeretque, ut propter virginitatem servatam semper vireret. moveri quia opinio est sub adventu deorum moveri templa. {{ancora+|92|[[Aeneis/Liber III#90|92.]]}} {{sc|}}Moveri mons Cynthus: unde Cynthius Apollo. cortina locus unde oraculum datur. dicitur autem cortina, vel quod Apollinis tripos corio Pythonis tectus est, vel quod certa illinc responsa funduntur, quasi certina, vel, quod est verius, quia cor illic vatis tenetur: nam caverna quaedam in templo Apollinis fuit, ad quam Phoebas rapta vaticinabatur, ut Lucanus ostendit. alii cortinam quasi ortinam tradunt, quod inde vox oriatur. reclusis nunc apertis: alias denuo clusis. {{ancora+|93|[[Aeneis/Liber III#90|93.]]}} {{sc|}}Summissi inclinati. utrum corpore an anima? an ‹quia› supplices rogamus? an, quod verum est, inclinati? et sciendum pro qualitate numinum orantes interdum ima, interdum summa respicere; nam potestates aliae caelestes sunt, aliae terrenae, aliae permixtae: unde nunc Apollinem deprecantes, terram petunt. ipse est enim et Sol et Liber pater, qui inferos petiit, ut Horatius “te vidit insons Cerberus”. bene ergo terram petunt, unde ad eos responsa perveniunt, et quia Apollo etiam inferis notus est. {{ancora+|94|[[Aeneis/Liber III#90|94.]]}} {{sc|}}Dardanidae ut diximus, obscura quidem, sed vera sunt omnia: nam dicendo ‘Dardanidae’ ostendit Italiam, unde Dardanus fuit. quod si Cretam significaret, Teucriadae diceret. duri vel futurum ostendit laborem: vel eorum arguit insipientiam, qui intellecturi non fuerant. stirpe hoc verbo Troianis factus est error. sane ‘stirps’ genere feminino originem significat, ut “heu stirpem invisam”, masculino arborem, ut “sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum”. sed Horatius contra regulam nititur, ut “stirpesque raptas et pecus et domos”. {{ancora+|95|[[Aeneis/Liber III#95|95.]]}} {{sc|}}Prima tellus Italia, unde Dardanus venit; Teucer enim de Creta post venit. ubere laeto quod est Italiae proprium, ut alibi “atque ubere glebae”. {{ancora+|96|[[Aeneis/Liber III#95|96.]]}} {{sc|}}Matrem id est terram. tractum autem est de historia: nam Brutus et filii Tarquinii cum oraculum Delphici Apollinis peterent, responsum est eius imperium fore, qui primus matrem reversus oscularetur; quod solus Brutus agnoscens, de navi egressus simulans casum osculatus est terram: unde et potitus imperio est. exquirite hoc dicendo ostendit difficultatem. {{ancora+|97|[[Aeneis/Liber III#95|97.]]}} {{sc|}}hic pro illic. domus Aeneae ad illud respicit ‘da propriam Thymbraee domum’. {{ancora+|98|[[Aeneis/Liber III#95|98.]]}} {{sc|}}Nati natorum propter illud ‘et mansuram urbem’. nam oraculum semper ad petita respondet. sane hic versus Homeri est, quem et ipse de Orpheo sustulit, item Orpheus de oraculo Apollinis Hyperborei. mire autem sequenti versu hoc ostendit dicendo ‘haec Phoebus’. {{ancora+|99|[[Aeneis/Liber III#95|99.]]}} {{sc|}}Tumultu quia dixit ‘exquirite’. {{ancora+|100|[[Aeneis/Liber III#100|100.]]}} {{sc|}}Laetitia propter promissam imperii aeternitatem. laetitia] finis enim auspicii in demonstratione conprehensus dedit petentibus laetitiae optandam gratulationem. {{ancora+|101|[[Aeneis/Liber III#100|101.]]}} {{sc|}}vocet aut revocet, aut hortetur et moneat. {{ancora+|102|[[Aeneis/Liber III#100|102.]]}} {{sc|}}Monumenta virorum historias. {{ancora+|103|[[Aeneis/Liber III#100|103.]]}} {{sc|}}Spes discite vestras aut quasi senex loquitur: aut quia, ut supra diximus, scit se esse moriturum; ubique enim sciens futurorum inducitur. {{ancora+|104|[[Aeneis/Liber III#100|104.]]}} {{sc|}}Creta Dardanus Iovis filius et Electrae, profectus de Corytho, civitate Tusciae, primus venit ad Troiam et illic parva aedificia collocavit. post cuius obitum Teucer venit ex Creta et invenit Dardani socios habitantes in vallibus. qui constituit arces et moenia. modo ergo errat Anchises, nec respiciens adventum Dardani oraculum Cretam significare argumentatur ex his quae solent ab advenis fieri. Ida, inquit, illic est, quae et in Troia ad similitudinem dicta, ut “effigiem Xanthi Troiamque videtis, quam vestrae fecere manus”, item sacrorum similitudo, quae apud maiores nefas erat perire: unde Aeneas in XII. “sacra deosque dabo, socer arma Latinus habeto”. iovis magni quia illic dicitur esse nutritus: quod, ut Sallustius dicit, ideo fingitur, quia primos Cretenses constat invenisse religionem. sane nati Iovis fabula haec est: Saturnus postquam a Themide oraculo comperit, a filio se posse regno depelli, natos ex Rhea uxore filios devorabat. quae natum Iovem, pulchritudine eius delectata, nymphis commendavit in monte Cretae Dictaeo, ubi eum aluerunt apes. pro quo involutum lapidem glutiendum Saturno dedit. quem cum Saturnus, fraude cognita, vehementius quaereret, et adhibiti sunt Curetes et Corybantes, qui tinnitu aeris, id est lusus excogitato genere, ut cum clipeis aereis inter se concurrerent et prohiberent audiri pueri vagitum: unde ipsi sunt matris deum ministri. sed non nulli eosdem Curetes et Corybantes dicunt. ut autem fingatur Saturnus filios suos comesse, ratio haec est, quia dicitur deus esse aeternitatis et saeculorum. saecula autem annos ex se natos in se revolvunt: unde Graece Κρόνος quasi χρόνος , id est tempus, dicitur. medio ponto potest quidem intellegi secundum Sallustium, longe a continenti. sed altior est hoc loco poetae intuitus: nam apud chorographos legimus, quae insula in quo sit mari, ut Sardinia in Africo, Delos in Aegeo, et de aliis omnibus. de Creta omnes dubitant in quo sit mari; nam parte Libycum, parte Aegyptium, parte Achaicum, parte Ionium respicit. ergo ‘medio ponto’, ac si dici possit ‘medio pontorum’, quod Latinitas non recipit. {{ancora+|105|[[Aeneis/Liber III#105|105.]]}} {{sc|}}Mons idaeus ubi Idaeus derivativum est pro principali: et est Ἴδη Idaeus, ut Αἴτνη Aetnaeus. cunabula gentis nutrimenta; nam ubi iacent infantes cunae vocantur. et latenter dat gloriam Troianis dicens, eos a diis originem ducere: unde est “ab Iove principium generis”: ibi enim et de Dardano et de Teucro intellegimus, quasi Iovis cive. {{ancora+|106|[[Aeneis/Liber III#105|106.]]}} {{sc|}}Urbes habitant non dicit qui, sed intellegimus Cretenses. aut certe ‘habitant’ pro ‘habitantur’, ut “insinuat pavor”. et primo quidem centum habuit civitates: unde hecatompolis dicta est: post viginti et quattuor, inde ut dicitur duas, Gnoson et Hierapydnam. quamvis Livius plures a Metello expugnatas dicat. uberrima regna hic decipitur, quia audiit ‘ubere laeto’. {{ancora+|107|[[Aeneis/Liber III#105|107.]]}} {{sc|}}Maximus unde pater fallitur; nam antiquior est Dardanus. alii ‘maximus’ antiquissimus tradunt; per patris autem appellationem maiorum cognationem ostendit. si rite avdita recordor bene dubitatione excusat errorem. {{ancora+|108|[[Aeneis/Liber III#105|108.]]}} {{sc|}}teucrus de hoc fabula duplex est; nam et de parentibus eius dupliciter traditur. alii enim †cureas et Idae nymphae, alii, inter quos et Trogus, Scamandri filium tradunt. qui Scamander cum Creta frugum inopia laboraret, cum parte tertia populi ad exteras sedes quaerendas profectus est, ab Apolline monitus, ibi eum habiturum sedes, ubi noctu a terrigenis oppugnatus esset. cum ad Phrygiam venisset et castra posuisset, noctu mures arcuum nervos et loramenta armorum adroserunt. Scamander hos interpretatus hostes esse terrigenas, in Idae montis radicibus aedificia collocavit. qui cum adversus Bebrycas finitimos bellum gereret, victor in Xantho flumine lapsus non conparuit, qui post a Cretensibus in honorem regis sui Scamander appellatus est, filioque eius Teucro regnum traditum. qui cives e suo nomine Teucros appellavit, qui post a rege Troo Troiani dicti sunt, et templum Apollini constituit, quem Sminthium appellavit; Cretenses enim murem sminthicem dicunt. alii non Scamandrum, sed Teucrum ipsum sub condicione supradicti oraculi profectum de Creta dicunt, et civitatem et templum condidisse, et sminthos mures vocari a Phrygibus. tradunt praeterea non nulli Dardanum a Teucro in Phrygia inventum filiam suam ei sociasse, et Dardanum populares suos socero cognomines fecisse. quidam Teucrum Dardani filiam uxorem duxisse tradunt, et ideo Teucros appellatos. rhoeteas Rhoeteum promontorium Troados: licet alii ‘Rhoetias’ legant propter Rhoetiam Sithonis filiam. et amat Vergilius declinationes Graecas, salva regulae reverentia, in Latinas convertere ει Graecam diphthongon in ‘e’ longum mutans, ut Αἰνείας Aeneas, Μήδεια Medea, Ῥοίτειον Rhoeteum. {{ancora+|109|[[Aeneis/Liber III#105|109.]]}} {{sc|}}Optavitque elegit, ut “pars optare locum”. {{ancora+|110|[[Aeneis/Liber III#110|110.]]}} {{sc|}}Habitabant vallibus imis hi sunt qui cum Dardano venerant. {{ancora+|111|[[Aeneis/Liber III#110|111.]]}} {{sc|}}hinc id est de Creta, unde venerat Teucer. mater cultrix cybeli ‘mater’ proprie, ‘cultrix’ autem ‘Cybeli’, id est montis Phrygiae, in quo colitur, a quo et Cybele dicta est. alii dicunt Cybelum sacerdotem eius primum fuisse in Phrygia, et ab eo Cybelen dictam. non nulli ‘cultrix Cybele’ legunt, ut sit quasi Cybeleia. alii Cybele ἀπὸ τοῦ κυβιστᾷν τὴν κεφαλὴν , id est a capitis rotatione, quod proprium est eius sacerdotum. corybantiaque aera Corybantes δαίμονες sunt, ministri matris deum; [quos dicit Corybantes] quasi δαήμονες , qui totum sciunt. aerea autem cymbala Corybantibus, Iasionis filiis, quibus vagitum Iovis celaverunt: quos quidam Corybantes dictos ideo tradunt, ἀπὸ τῆς Κόρης ; Corybas enim Proserpina, quae Κόρη dicitur Graece, sine patre natus. alii Corybantes ab aere appellatos, quod apud Cyprum mons sit aeris ferax, quem †cypri coriam vocant. {{ancora+|112|[[Aeneis/Liber III#110|112.]]}} {{sc|}}idaevmque nemus ut ostenderet Idaeum montem, qui sit in Troia, de Cretae Ida cognomen indeptum. fida silentia sacris hinc, inquit, inventum est servare sacris fidele silentium. {{ancora+|113|[[Aeneis/Liber III#110|113.]]}} {{sc|}}Et ivncti currum dominae subiere leones dominas deas dicunt, ut alibi “hi dominam Ditis thalamo deducere adorti”. sane dominam proprie matrem deum dici Varro et ceteri adfirmant: nam et ibi Proserpinam ideo a Vergilio dominam appellatam, quod ipsa terra esse dicatur, sicut et mater deum. sane fabula talis est. Schoenos civitas est. exinde fuit virgo Atalante, Schoenei filia, praepotens cursu, adeo ut, cum responsum accepisset, se post nuptias, ut quidam volunt, interituram, ut quidam vero, in naturam aliam commutandam, sponsos provocatos ac victos occideret. postea Hippomenes Venerem ut sibi in eo certamine adesset rogavit: a qua cum accepisset de horto Hesperidum tria mala aurea, provocavit puellam ad cursum et cum se videret posse superari, singula coepit iacere. tunc Atalante, cupiditate colligendorum malorum retenta, superata est. sed Hippomenes potitus victoria, cum gratiam Veneri vel oblitus esset, vel neglexisset referre, inpulsu eius in luco matris deum amoris inpatientia cum victa concubuit. unde irata dea in leones eos convertit et suo currui subiugavit et praecepit, ne secum umquam leones coirent. nam et Plinius in naturali historia dicit leonem cum pardalide libenter, et pardum cum leaena concumbere. ideo autem mater deum curru vehi dicitur, quia ipsa est terra, quae pendet in aere: ideo sustinetur rotis, quia mundus rotatur et volubilis est: ideo ei subiugantur leones, ut ostendatur maternam pietatem totum posse superare: ideo Corybantes eius ministri cum strictis gladiis esse finguntur, ut significetur omnes pro terra sua debere pugnare. quod autem turritam gestat coronam, ostendit superpositas terrae esse civitates, quas insignitas turribus constat. hanc eandem eram appellari, hoc est dominam tradunt. alii ipsorum leonum dominam a Vergilio dictam arbitrantur. {{ancora+|114|[[Aeneis/Liber III#110|114.]]}} {{sc|}}divum ducunt qua ivssa et necessarium posuit et honestum. {{ancora+|115|[[Aeneis/Liber III#115|115.]]}} {{sc|}}Gnosia regna Cretam, a Gnoso civitate eius. gnosia regna petamus [et] est argumentum a possibili. {{ancora+|116|[[Aeneis/Liber III#115|116.]]}} {{sc|}}Nec longo distant cursu a Delo scilicet. et est argumentum a facili. modo ivppiter adsit aut aer, ac si diceret: tantummodo sit serenum, ut Horatius “manet sub Iove frigido venator tenerae coniugis inmemor”: aut re vera Iuppiter, qui praeest insulae Cretae, quam petemus: aut quia ventos prosperos Iuppiter praestat. {{ancora+|117|[[Aeneis/Liber III#115|117.]]}} {{sc|}}tertia lux hoc quidam iuxta speciem auguralem positum tradunt, quae appellatur condictio, id est denuntiatio, cum denuntiatur ut ante diem tertium quis ad inaugurandum adsit, quod Anchises, post impetrationem augurii et Apollinis responsum suadens in Cretam eundum, ostendit condictionem in tertium diem; addit enim ‘modo Iuppiter adsit’ et reliqua. haec et pro civitate dicitur. cretaeis quia Κρήτη , ideo Cretaeis, ut Aetnaeis. {{ancora+|118|[[Aeneis/Liber III#115|118.]]}} {{sc|}}Meritos unicuique aptos; ratio enim victimarum fit pro qualitate numinum: nam aut haec immolantur quae obsunt eorum muneribus, ut porcus Cereri, quia obest frugibus, hircus Libero, quia vitibus nocet: aut certe ad similitudinem, ut inferis nigras pecudes, superis albas immolent, item tempestati atras, candidas serenitati. sane hic ostendit dicendo ‘meritos’ rite Neptuno et Apollini tauros immolari. ‘honores’ taurum figurate dixit; varietas enim ipsa idem significat. {{ancora+|119|[[Aeneis/Liber III#115|119.]]}} {{sc|}}Tavrum neptuno propter futuram navigationem. tavrum tibi pulcher apollo propter oraculum datum. sane hoc loco Vergilius secutus veterum opinionem Neptunum tantum et Apollinem nominavit; dicuntur enim hi dii penates fuisse, quos secum advexit Aeneas: quamvis diversis locis alias opiniones aliorum secutus poeta de diis penatibus diversa dixerit. et quidam ‘pulcher Apollo’ epitheton datum Apollini reprehendunt; pulchros enim a veteribus exsoletos dictos; nam et apud Lucilium Apollo pulcher dici non vult. {{ancora+|120|[[Aeneis/Liber III#120|120.]]}} {{sc|}}Nigram hiemi pecudem zephyris felicibus Albam bono usus est ordine, ut prius averteret mala, sic conciliaret optanda: frustra enim profutura poscuntur adversis sequentibus. nigram hiemi pecvdem] nam et Romani veteres diis asperioribus sacrificabant, ne nocerent. {{ancora+|121|[[Aeneis/Liber III#120|121.]]}} {{sc|}}Pulsum regnis cessisse paternis non dicit quare. sed talis historia est: Idomeneus de semine Deucalionis natus, Cretensium rex, cum post eversam Troiam reverteretur, in tempestate devovit sacrificaturum se de re, quae ei primum occurrisset. contigit, ut filius eius primus occurreret: quem cum, ut alii dicunt, immolasset, ut alii vero, immolare voluisset et post orta esset pestilentia, a civibus pulsus regno Sallentinum Calabriae promunctorium tenuit, iuxta quod condidit civitatem, ut “et Sallentinos obsedit milite campos Lyctius Idomeneus”. relatio ergo historiae ad iniciendum Troianis Cretam eundi desiderium pertinet: et re vera aliter ad hostis provinciam ire non poterant. {{ancora+|122|[[Aeneis/Liber III#120|122.]]}} {{sc|}}Idomenea huius nominis paenultima syllaba, natura brevis, contra regulam producta est. sed quia quinque Graecae sunt linguae, Aeolica, Iaca, Dorica, Attica, communis; hinc fit ut in uno nomine varietas inveniatur, ut ecce in hoc ‘Idomeneus’. communis lingua facit genetivum Ἰδομενέως , Dorica Ἰδομενεῦς , Attica Ἰδομένεως , Iaca Ἰδομενῆος . unde est hic in versu accusativus, sicut et Ilionea. {{ancora+|123|[[Aeneis/Liber III#120|123.]]}} {{sc|}}Hoste hic multi distingunt. adstare esse †sub hoc: quod tunc significat, quando de his loquimur quae cadere non possunt; ut si dicas terras adstare. et ostendere vult se non temere credidisse. {{ancora+|124|[[Aeneis/Liber III#120|124.]]}} {{sc|}}ortygiae de hac plenius supra dictum est. pelagoque volamus [quia] ut alibi “mare velivolum”. {{ancora+|125|[[Aeneis/Liber III#125|125.]]}} {{sc|}}Bacchatamque ivgis naxon aut vitibus consitam, aut celebratam Bacchis, aut ubi Bacchus ex Indis, vel ut quidam volunt post devictos gigantes egit triumphum; nam ut supra diximus, ipsi consecrata est: quae et Dia dicitur. bacchatam [ergo] in qua bacchatus sit Liber; aut ideo gratam Baccho, quod ibi cum relicta a Theseo Ariadne libentissime concubuerit, cui etiam coronam donavit, quae postea inter sidera collocata est. viridemque donusam vel a colore marmoris Lacedaemonii, vel silvestrem. {{ancora+|126|[[Aeneis/Liber III#125|126.]]}} {{sc|}}Olearon non adiecit epitheton causa varietatis. niveamque paron unde candidum marmor, ut “Pariusve lapis circumdatur auro”. sparsasque per aequor cycladas et hae quas dixit, cyclades sunt: unde minus est ‘et alias’. ‘sparsas’ autem, quia nullo ordine continentur, ut stoechades, quae ἀπὸ τοῦ στοίχου dictae sunt; rectae enim sunt. cyclades vero non ideo dicuntur, quia in rotunditate sunt, sed quod longo ordine eas circumire necesse est. alii sporadas nomine cycladum dictas tradunt, quod sparsae sunt. {{ancora+|127|[[Aeneis/Liber III#125|127.]]}} {{sc|}}Legimus praeterimus, ut “litoraque Epiri legimus”. tractus autem sermo a nautis, quod funem legendo, id est colligendo, aspera loca praetereunt. freta concita terris vel propter promunctoria: vel quod naturale est, ut concitatiora sint maria vicinitate terrarum, quas constat anhelitum quendam ex se emittere: unde in quinto navigaturus Aeneas Eryci sacrificat. {{ancora+|128|[[Aeneis/Liber III#125|128.]]}} {{sc|}}nauticus et reliqua. celeuma nauticum est hoc hemistichium. cretam proavosque petamus celeuma dicunt. et bene metro celeumatis usus est, id est anapaestico trimetro hypercatalecto. celeuma autem quasi praeceptum: unde Sallustius ait “inpediebant iussa nautarum”. {{ancora+|129|[[Aeneis/Liber III#125|129.]]}} {{sc|}}proavosque sane ‘proavos’ appellando cognationem declarat. {{ancora+|130|[[Aeneis/Liber III#130|130.]]}} {{sc|}}Surgens flans, ut “et fando surgentes demoror austros”: econtra non flans ponens et residens dicitur, ut “cum venti posuere omnisque repente resedit flatus”. {{ancora+|131|[[Aeneis/Liber III#130|131.]]}} {{sc|}}Et tandem ad desiderium pertinet navigantum; nam sequitur ‘ergo avidus muros’. curetum hi Curetes sunt primi cultores Cretae. alii tradunt Curetes et Corybantes, matris deum ministros, custodes sicut dictum est pueri Iovis, ad plurimas res maximi usus hominibus extitisse. adlabimur ostendit prosperam navigationem fuisse. {{ancora+|132|[[Aeneis/Liber III#130|132.]]}} {{sc|}}ergo avidus muros ordo est ‘avidus urbis optatae muros molior’, non ‘avidus molior’. {{ancora+|133|[[Aeneis/Liber III#130|133.]]}} {{sc|}}Pergameamque voco zeugma a superioribus, hoc est urbem. legitur sane in libris antiquioribus, Aeneam vere Cretam tempestate delatum locum Troiam nomine Pergamum appellavisse. alii dicunt, Pergamum in Creta conditam a Troianis captivis, qui ex classe Agamemnonis illo erant delati †ibique putant Aeneam quendam, generis auctorem, Ilio incolumi cum eo ad sacrum Apollinis venisset, gravidam hospitis filiam fecisse; ex qua ortus eodem nomine Aeneas classem Agamemnonis est adgressus hieme disiectam, cui se feruntur iunxisse hi, qui Cretam secesserant deserto Agamemnone: unde loco nomen Pergamum ab illo inditum, quod obtinuisse desertores feruntur iuxta Cydoniam. quod poetam latenter attigisse debemus accipere. gentem sociorum multitudinem, ‘laetam’ autem propter Pergama restituta. {{ancora+|134|[[Aeneis/Liber III#130|134.]]}} {{sc|}}Amare focos sacrificia celebrare. quidam ‘focos’ lares et per hoc domicilia tradunt. ergo ‘focos’ pro ‘penates’ posuit. at e contrario penates pro focis, ut “flammis adolere penates”. sane Varro rerum divinarum refert, inter sacratas aras focos quoque sacrari solere, ut in Capitolio Iovi, Iunoni, Minervae, nec minus in plurimis urbibus oppidisque, et id tam publice quam privatim solere fieri. focum autem dictum a fotu, ut colinam ab eo quod ibi ignis colatur; nec licere vel privata vel publica sacra sine foco fieri. quod hic ostendit poeta; focorum enim commemoratione instantium sacrificiorum mentio inducitur: quod ita esse multis locis docetur. quidam aras superorum deorum volunt esse, medioximorum, id est marinorum focos, inferorum vero mundos. arcemque attollere tectis poetica periphrasis, id est domos aedificare: nam arx est in civitate munitus locus. {{ancora+|135|[[Aeneis/Liber III#135|135.]]}} {{sc|}}Fere ‘re’ longa est. sicco subductae litore puppes in siccum subductae litus. {{ancora+|136|[[Aeneis/Liber III#135|136.]]}} {{sc|}}Operata ivventus perfecit sacrificia propter conubia et novas sedes, quia apud veteres neque uxor duci neque ager arari sine sacrificiis peractis poterat, ut alibi “laetis operatus in herbis”, item Iuvenalis “et matutinis operatur festa lucernis”. {{ancora+|137|[[Aeneis/Liber III#135|137.]]}} {{sc|}}subito cum id est cum subito. {{ancora+|138|[[Aeneis/Liber III#135|138.]]}} {{sc|}}Corrupto caeli tractu hic est ordo pestilentiae, ut Lucretius docet: primo aeris corruptio, post aquarum et terrae, mox omnium animalium. notandum sane Apolline offenso pestilentiam semper creari: quod etiam Homerus ostendit, cum eum armatum inducit sagittis: unde et Apollo dicitur secundum aliquos ἀπὸ τοῦ ἀπολλύειν . contra si citharam teneat, mitis est: unde Horatius “condito mitis placidusque telo supplices audi pueros Apollo”. miseranda metonymia ‘quae miseranda facit’. {{ancora+|139|[[Aeneis/Liber III#135|139.]]}} {{sc|}}arboribusque satisque lues quidam dicunt diversis numinibus vel bene vel male faciendi potestatem dicatam, ut Veneri coniugia, Cereri divortia, Iunoni procreationem liberorum, sterilitatem horum tam Saturno quam Lunae; hanc enim sicut Saturnum orbandi potestatem habere. {{ancora+|140|[[Aeneis/Liber III#140|140.]]}} {{sc|}}Linquebant dulces animas item alibi “et cum frigida mors anima seduxerit artus”. quare anima dicitur relinqui et non magis relinquere? secundum eos scilicet qui dicunt animam esse perpetuam et ad diversa corpora transitum facere: quod si est, bene dicimus, nos animas linquere, quorum nihil praeter corpus est: nam anima perpetuitatis est. unde Palinurus in sexto “nunc me fluctus habet”, hoc est corpus, quod solum meum est. aut certe simpliciter ‘animas dulces linquebant’, quia morientibus maxime dulces videntur: Terentius “animam relinquam potius quam illum deseram”. aut aegra trahebant duo mala significat, aut mortem aut aegritudinem prolixam. ‘aegra’ autem aegrota. et bene addidit ‘corpora’, quia et animus aeger potest esse. {{ancora+|141|[[Aeneis/Liber III#140|141.]]}} {{sc|}}Exurere sirius agros Sirius stella est in ore canis posita, quae annis omnibus oritur circa VIII. K#1123. Iulias, quae orta plerumque pestilentiam toto anno facit, plerumque paucis diebus, interdum innoxia nascitur. hinc est “et in totum regnaret Sirius annum”, item supra “et letifer annus”. tunc autem pestilentiam creat, si in hanc rem etiam ceterorum consentiat cursus astrorum. sane canicula, in cuius ore est, tantum generis feminini est, cum sit canis communis generis, unde hoc nascitur: nam in diminutione mutavit genus. steriles exurere agros exurendo steriles reddere. {{ancora+|142|[[Aeneis/Liber III#140|142.]]}} {{sc|}}Seges aegra ‘seges’ interdum terram significat, ut Horatius “haec seges ingratos tulit et feret omnibus annis”, interdum frumentum, ut “quid faciat laetas segetes”: hoc loco utrumque potest intellegi. {{ancora+|144|[[Aeneis/Liber III#140|144.]]}} {{sc|}}hortatur pater ire mari bene filium mittit, quia erroris causa pater fuerat. veniamque precari et beneficium, ut “orantes veniam”, et re vera veniam erroris Anchisae, qui oraculum male interpretatus est. {{ancora+|145|[[Aeneis/Liber III#145|145.]]}} {{sc|}}Laborum temptare avxilium ‘laborum’ periculorum, ut “non tamen ulla magis praesens fortuna laborum est”. ‘temptari’ autem ‘laborum auxilium’ propter pestilentiam dixit. et quidam ‘auxilium’ distingunt, ut sequatur ‘iubeat quo vertere cursus’. {{ancora+|146|[[Aeneis/Liber III#145|146.]]}} {{sc|}}Vertere cursus propter sedes ait. {{ancora+|148|[[Aeneis/Liber III#145|148.]]}} {{sc|}}effigies sacrae et reliqua. ἓν διὰ δυοῖν . Varro sane rerum humanarum secundo ait, Aeneam deos penates in Italiam reduxisse, quaedam lignea vel lapidea sigilla, quod evidenter exprimit dicendo ‘effigies sacrae divum’ et reliqua: quamvis alio loco alias opiniones secutus diversa dixerit. sane hos deos Dardanum ex Samothracia in Phrygiam, Aeneam vero in Italiam ex Phrygia transtulisse, idem Varro testatur. quos quidam dicunt ideo inductos a poeta monere per somnum: monitu nam eorum per quietem iussum cum Latino foedus fecisse, eorum etiam monitu Latinum Aeneae se coniunxisse. eosdem tradit visos aliquotiens in somnis quid fieri vellent imperasse: eaque nostros publice curasse maiores. {{ancora+|149|[[Aeneis/Liber III#145|149.]]}} {{sc|}}mediisque ex ignibus et reliqua. hoc quibusdam videtur ad maiestatem potius deorum referendum, quam ad iactantiam virtutis Aeneae. et significantius erit, si quae non legeris intellegas. {{ancora+|150|[[Aeneis/Liber III#150|150.]]}} {{sc|}}Visi adstare non adstabant, sed videbantur: unde et visa dicuntur; non enim sunt, sed videntur. {{ancora+|151|[[Aeneis/Liber III#150|151.]]}} {{sc|}}In somnis multi hic distingunt et volunt unam partem esse orationis, id est vigilantis: nam quemadmodum videbat lunam infusam fenestris? multi ‘in somniis’ dicunt, ut sit conlisio, quomodo ‘peculi’ pro ‘peculii’. multi ‘in somniis’ legunt et posterioribus iungunt: unde et visi: et corpus somno vinci volunt, mentem vero vigilare et meminisse omnium. ideo etiam dormiens de luna scire potuit. multo lumine cum nimbo suo, qui circa deos solet videri. {{ancora+|152|[[Aeneis/Liber III#150|152.]]}} {{sc|}}Insertas aut clatratas; aut non seratas, ut sit quasi ‘inseratas’, id est non clausas, et dictum, quomodo ‘asprosque molares’ pro ‘asperos’, ‘conpostus’ pro ‘conpositus’, ‘vixet’ pro ‘vixisset’. vel ‘insertas fenestras’ quas lumine suo luna inseruerat, ab inserendo, quod se per rimas insereret. fundebat scilicet abundans lumen. {{ancora+|153|[[Aeneis/Liber III#150|153.]]}} {{sc|}}tum sic adfari hic versus in multis non invenitur. {{ancora+|154|[[Aeneis/Liber III#150|154.]]}} {{sc|}}Ortygiam ‘ad Ortygiam’: more suo detraxit praepositionem, ut paulo post ‘Cretae’ pro ‘in Creta’. sane quibusdam visum est serum auxilium deorum penatium; cur enim ante pestilentiam non monuerunt mutandas sedes? ideo aliquibus videtur somnium fuisse appetitum. {{ancora+|155|[[Aeneis/Liber III#155|155.]]}} {{sc|}}canit proprie, quia oraculum. en quasi demonstrantis est, ut fidem faciat, ne somnium putetur, ut paulo post “haud dubitanda refer”. {{ancora+|156|[[Aeneis/Liber III#155|156.]]}} {{sc|}}Dardania derivativum nomen a constitutore. et notandum, regionem pro civitate positam. tuaque arma secuti ac si diceret ‘tuas partes’, vel imperium, ut “socer arma Latinus habeto”. {{ancora+|157|[[Aeneis/Liber III#155|157.]]}} {{sc|}}Sub te id est te duce, sub tuo iure agentes. permensi evecti, ut est contra “pelagoque remenso inprovisi aderunt”. multi autem ‘permensi’ sine ‘n’ legunt a verbo permetior. hic versus variasse dicitur. {{ancora+|158|[[Aeneis/Liber III#155|158.]]}} {{sc|}}Idem nos scilicet qui te sumus secuti. venturos plus est quam si dixisset ‘futuros’; nam quasi eos iam esse significat. in astra nepotes significat Gaium Iulium Caesarem, qui primus inter deos relatus est. et bene ‘in astra’, cuius sidus apparuit, ut “ecce Dionaei processit Caesaris astrum”. {{ancora+|159|[[Aeneis/Liber III#155|159.]]}} {{sc|}}Urbi Romae κατ’ ἐξοχὴν , ut supra diximus. magnis id est nepotibus. et bonum ornatum a sermonis fecit similitudine ‘magnis magna para’ dicendo. ‘magnis’ vero dixit vel penatibus, ut ‘magnis diis’, vel nepotibus. et ad exhortationem Aeneae pertinet ‹’magna para’›. {{ancora+|160|[[Aeneis/Liber III#160|160.]]}} {{sc|}}Fugae profectionis. dicens autem ‘fugae’ videtur crimen proditionis excusare. {{ancora+|161|[[Aeneis/Liber III#160|161.]]}} {{sc|}}Mutandae sedes argumentum a necessitate. simul arguitur error Anchisae. ordo autem est ‘Delius Apollo’. svasit deest ‘capere’. {{ancora+|162|[[Aeneis/Liber III#160|162.]]}} {{sc|}}cretae] non sic dicitur ‘Cretae’, quemadmodum ‘Romae’: neque enim bene, sicut dictum est, sine praepositione insulae ponuntur, nisi hae tantum quae eiusdem nominis civitates habent †et deli quasi labini. {{ancora+|163|[[Aeneis/Liber III#160|163.]]}} {{sc|}}Est locus ut ante diximus, totius orbis conparatione. hesperiam deest ‘quam’, ut supra dictum est. cognomine ab Hespero, Hispaniae rege: vel stella quam intuentur petentes Italiam. {{ancora+|164|[[Aeneis/Liber III#160|164.]]}} {{sc|}}antiqua nobilis, ut iam dictum est. {{ancora+|165|[[Aeneis/Liber III#165|165.]]}} {{sc|}}Oenotri vel a rege, vel a vino. Italis enim primus vitem ostendit Saturnus, ut in septimo legimus “vitisator curvam servans sub imagine falcem Saturnusque senex”. {{ancora+|166|[[Aeneis/Liber III#165|166.]]}} {{sc|}}Italiam dixisse bene omnia Italiae nomina in unum contulit propter errorem Aeneae. {{ancora+|167|[[Aeneis/Liber III#165|167.]]}} {{sc|}}Propriae sedes perpetuae, quia infirmas et in Creta et in Thracia condidit. hinc dardanus ortus iasivsque pater Dardanus et Iasius fratres fuerunt Iovis et Electrae filii: sed Dardanus de Iove, Iasius de Corytho procreatus est, a cuius nomine et mons et oppidum nomen accepit. postea Iasium dicitur Dardanus occidisse. hi tamen fratres cum ex Etruria proposuissent sedes exteras petere, profecti. et Dardanus quidem contracta in Troia iuventute Dardaniam urbem condidit, a qua Troianorum origo crevit. Iasius autem Samothraciam cepit et ibi liberum locum imperio tenuit. alii dicunt utrumque ex Corytho, Iovis filio, procreatos et sicut dictum est relicta Italia profectos. sed Iasium Samothraciam imperio tenuisse, Dardanum vero in Phrygiam pervenisse ibique auxilio fuisse Teucro, Scamandri filio, qui tum finitimas gentes bello subigebat, filiamque eius duxisse in matrimonium, et post mortem soceri regnum adeptum Dardaniam Troianam regionem ab suo nomine appellasse. Graeci et Varro humanarum rerum Dardanum non ex Italia, sed de Arcadia, urbe Pheneo, oriundum dicunt; alii Cretensem; alii circa Troiam et Idam natum. sane per patris appellationem cognationem ‹significat›. {{ancora+|168|[[Aeneis/Liber III#165|168.]]}} {{sc|}}A quo principe nostrum a Dardano, non ab Iasio; nam anteriori respondit. quod autem dicit ‘a quo principe genus nostrum est’ potest et generaliter intellegi, id est unde originem ducimus, ut deos penates quasi Troianos intellegas, et ad ritum referri, de quo dicit Labeo in libris qui appellantur de diis animalibus: in quibus ait, esse quaedam sacra quibus animae humanae vertantur in deos, qui appellantur animales, quod de animis fiant. hi autem sunt dii penates et viales. {{ancora+|169|[[Aeneis/Liber III#165|169.]]}} {{sc|}}laetus id est omissa tristitia quam de sociis habebat amissis, vel quia ei designatus evidenter fuerat locus, ad quem sine errore et pergere et pervenire deberet. {{ancora+|170|[[Aeneis/Liber III#170|170.]]}} {{sc|}}Havd dubitanda refer aut quia dubitaverant ex consilio Anchisae, aut ne propter somnium non crederent. havd d. r.] ideo dicunt, si forte non crederet quod per somnium vidit, aut quia non dubie, ut Apollo, monuerunt. corythum designat partem provinciae, ne alter error ex magnitudine procreetur locorum. quidam autem de Corytho hanc fabulam tradunt. Dardanus cum equestri proelio ab Aboriginibus pulsus galeam perdidisset, propter quam resistens et in audaciam suos reducens victoriam adeptus est, tum ob rem feliciter gestam oppidum ubi galeam amiserat condidit, cui Corytho nomen indidit eo quod Graece κόρυς galea dicitur. vel Corythum montem, in quo Corythus sepultus est. alii Corythum a Corytho, Paridis et Oenones filio, conditam ferunt. {{ancora+|171|[[Aeneis/Liber III#170|171.]]}} {{sc|}}avsonias appellata Ausonia ab Ausone, Ulixis et Calypsus filio: et primo pars, postea omnis Italia nominata. dictaea Dictaeus mons Cretae est, dictus a Dicte nympha, quae illic colitur: in quo dicitur altus Iuppiter, ut “Dictaeo caeli regem pavere sub antro”. dictaea Dictaeus mons est in Creta, ubi herba dictamnos nascitur, quae admota vulneribus ferrum inhaerens solet expellere. qui mons dictus est a Dicte nympha, quae ibi colitur. quam cum Minos rex amaret et insequeretur per loca avia, illa se amore castitatis praecipitem dedit, et excepta piscatorum retibus invita reducta est. a qua rex abstinuit et nomine eius Dictaea loca appellari iussit. in hoc monte dicitur altus Iuppiter, ut “Dictaeo caeli regem pavere sub antro”. negat tibi ivppiter arva ex definito. et bene Iuppiter, quasi ipse qui Cretensibus praeest. {{ancora+|172|[[Aeneis/Liber III#170|172.]]}} {{sc|}}Talibus attonitus visis hoc est talibus deorum vultibus: propter ‘visi ante oculos adstare’: unde sequitur ‘et voce deorum’; nam et voce se dicit attonitum et visis. ‘attonitus’ vero est stupefactus; nam proprie attonitus dicitur, cui casus vicini fulminis et sonitus tonitruum dant stuporem. {{ancora+|173|[[Aeneis/Liber III#170|173.]]}} {{sc|}}Nec sopor illud erat soluta elocutio. {{ancora+|174|[[Aeneis/Liber III#170|174.]]}} {{sc|}}Velatasque comas vittatas, ut “victori velatum auro vittisque iuvencum”: aut coronatas, ut “velat materna tempora myrto”. nam dii qui erant apud Laurolavinium non habebant velatum caput. {{ancora+|175|[[Aeneis/Liber III#175|175.]]}} {{sc|}}manabat fluebat. hinc et lapis manalis quem trahebant pontifices, quotiens siccitas erat. {{ancora+|176|[[Aeneis/Liber III#175|176.]]}} {{sc|}}Corripio e stratis corpus ne satietate videatur reliquisse somnum. et sciendum, quia quotiens ex abrupto somnus aufugerit significat omen infelix, ut ecce hoc loco tempestas sequitur. item in secundo “excutior somno”, et statim sequitur civitatis excidium: nec sine ratione; nam si somnus munus deorum est, ut “et dono divum gratissima serpit”, non sine infelicitate ex abrupto deorum munus abscedit. {{ancora+|177|[[Aeneis/Liber III#175|177.]]}} {{sc|}}Tendoque supinas ad caelum cum voce manus honesta elocutio cum uno sermone respondemus duobus, ut “interea fessos ventus cum sole reliquit”. ‘ad caelum’ autem ideo, quia dii penates et Iovis et Apollinis fecerunt mentionem. {{ancora+|178|[[Aeneis/Liber III#175|178.]]}} {{sc|}}Intemerata rite perfecta, ut, si leniter vinum fundendum est aut mola inicienda, sic fiant ut ratio exigit sacrificii: aliter si fiant, temerata ac turbata sunt sacra: unde Helenus “nequa inter sanctos ignes in honore deorum hostilis facies occurrat et omina turbet”, item in octavo “audax quos rumpere Pallas sacra vetat”. focis et hic sicut superius dictum est, ostendit cum aris etiam focos solere numinibus consecrari: sed hic ideo ‘focis’, non aris, quia privatum sacrificium loquitur; nam penatibus sacrificat. perfecto honore peracto sacrificio, qui est honor deorum. et bene ordinem servat, ut ante sacrificet, quam somnium narraret. {{ancora+|179|[[Aeneis/Liber III#175|179.]]}} {{sc|}}Anchisen facio certum bene ‘certum’, quia incertus erraverat. vel propter illud ‘haec laetus longaevo dicta parenti’. {{ancora+|180|[[Aeneis/Liber III#180|180.]]}} {{sc|}}Ambigvam non incertam, sed modo duplicem, ut in sequentibus probat dicens ‘geminosque parentes’. ergo ‘geminos’ hic duos, ut “gemini Atridae”. {{ancora+|181|[[Aeneis/Liber III#180|181.]]}} {{sc|}}seque novo adventu scilicet Teucri. veterum locorum id est Italiae. deest sane ‘esse’, ut sit deceptum esse. sane novo errore veterum locorum aut per contrarietatem sermonum declamavit: aut ‘novo’ pro magno posuit. {{ancora+|182|[[Aeneis/Liber III#180|182.]]}} {{sc|}}nate iliacis exercite fatigate; nam ‘exercitatus’ peritus significat: ut expertus et expers; nam expertum rerum si dixero, significo peritum; si expertem, ignarum. {{ancora+|183|[[Aeneis/Liber III#180|183.]]}} {{sc|}}Casus cassandra canebat haec compositio iam vitiosa est: quae maioribus placuit, ut “Anchisen agnovit amicum” et “sale saxa sonabant”. et bene Cassandrae inseruit testimonium, quae divinationem ab Apolline acceperat. {{ancora+|184|[[Aeneis/Liber III#180|184.]]}} {{sc|}}portendere †significari debito. portendere minus est ‘deberi’, ut in septimo “portendi generos”. {{ancora+|185|[[Aeneis/Liber III#185|185.]]}} {{sc|}}Regna vocare satis proprie, unde in octavo “expectate solo Laurenti arvisque Latinis”. {{ancora+|186|[[Aeneis/Liber III#185|186.]]}} {{sc|}}Teucros crederet scilicet propter longitudinem spatii. {{ancora+|187|[[Aeneis/Liber III#185|187.]]}} {{sc|}}Tum vates cassandra moveret bene ‘tum’, quia iam probavit. et duo argumenta posuit, quibus purgavit errorem. {{ancora+|188|[[Aeneis/Liber III#185|188.]]}} {{sc|}}cedamus phoebo ‹et m. m. s.› a necessario et utili scilicet. cedamus phoebo cuius instinctu dii penates profutura dixerunt, ut “hic canit et tua nos en ultro ad limina mittit”. meliora sequamvr potest bis subaudiri ‘meliora’, ut meliora moniti meliora sequamur. {{ancora+|189|[[Aeneis/Liber III#185|189.]]}} {{sc|}}cuncti hoc est ‘cuncti adsentimur’; nam ‘cuncti profecti’ pugnat cum ‘paucisque relictis’. ovantes alacres, non utique gaudentes. {{ancora+|190|[[Aeneis/Liber III#190|190.]]}} {{sc|}}Hanc quoque deserimus sedem quemadmodum Troiam et Thraciam. et cum dolore dictum accipe ‘hanc quoque deserimus sedem’; expressit enim miseriam totius sedis relictae. {{ancora+|191|[[Aeneis/Liber III#190|191.]]}} {{sc|}}Cava trabe navium periphrasis optima. currimus aequor sicut “Tyrrhenum navigat aequor”. {{ancora+|194|[[Aeneis/Liber III#190|194.]]}} {{sc|}}Supra caput capitalis, perniciosus. {{ancora+|195|[[Aeneis/Liber III#195|195.]]}} {{sc|}}Noctem hiememque pluviam cum obscuritate. ‘hiemem’ autem Graece dixit, nam χειμὼν etiam tempestas dicitur a Graecis. ferens adferens. inhorrvit unda tenebris horridior est facta per tenebras. {{ancora+|196|[[Aeneis/Liber III#195|196.]]}} {{sc|}}magna aequora aut epitheton est, ut surgant aequora quae magna sunt, aut ‘magna aequora’, magni fluctus. {{ancora+|197|[[Aeneis/Liber III#195|197.]]}} {{sc|}}Gurgite vasto epitheto auxit tapinosin. {{ancora+|198|[[Aeneis/Liber III#195|198.]]}} {{sc|}}involvere diem aspectum ademerunt. nimbi nubes. nox umida nubes caliginosae. {{ancora+|200|[[Aeneis/Liber III#200|200.]]}} {{sc|}}Excutimur cursu a proposito itinere avertimur. caecis in undis incertis, quia sidera non apparebant. caecis undis] id est quae non viderentur. {{ancora+|201|[[Aeneis/Liber III#200|201.]]}} {{sc|}}Ipse hoc est, navigandi peritus: hoc enim significat emphasis pronominis. negat discernere caelo figurate, ut “‹abnegat› excisa vitam producere Troia”. {{ancora+|202|[[Aeneis/Liber III#200|202.]]}} {{sc|}}viae mari dedit quod proprium terrae est, ut alibi ‘sulcari’ ait: unde et terra ‘”aequor”’. palinurus hic Iasii filius gubernator Aeneae fuit, qui Aenea de Sicilia ad Italiam veniente praecipitatus in mare nomen in Lucania monti celebri dedit. {{ancora+|203|[[Aeneis/Liber III#200|203.]]}} {{sc|}}Incertos soles bene ‘incertos’, quia quantavis sit obscuritas, tamen noctis est manifesta discretio: unde superflua quaestio est eorum qui dicunt, tres dies quomodo transisse scierunt, si noctem a die discernere non poterant? ergo ‘incertos’ obscuros dixit, ut “quale per incertam lunam”. caeca caligine cacenphaton in sermone. {{ancora+|204|[[Aeneis/Liber III#200|204.]]}} {{sc|}}erramus pelago et reliqua. “hinc Pelopis gentes Maleaeque sonantia saxa circumstant pariterque undae terraeque minantur. pulsamur saevis et circumsistimur undis”. hi versus circumducti inventi dicuntur et extra paginam in mundo. {{ancora+|205|[[Aeneis/Liber III#205|205.]]}} {{sc|}}Attollere visa naturaliter dixit: quotiens enim propinquamus litoribus, et exsurgere terra videtur et fumum emittere. {{ancora+|206|[[Aeneis/Liber III#205|206.]]}} {{sc|}}Aperire ostendere, ut Sallustius “caput aperire solitus”. ‹aperire procul montes ac› volvere fumum pro aperiuntur montes ac fumus volvitur. {{ancora+|207|[[Aeneis/Liber III#205|207.]]}} {{sc|}}remis insurgimus †cum remes, anaremos, id est exsurgentes fortius remigamus. {{ancora+|209|[[Aeneis/Liber III#205|209.]]}} {{sc|}}Servatum ex undis ac si diceret, de periculis in graviora se pervenisse discrimina. strophadum me litora Phineus rex fuit Arcadiae. hic suis liberis superduxit novercam, cuius instinctu eos caecavit. ob quam rem irati dii ei oculos sustulerunt et adhibuerunt harpyias. Phineus, Agenoris filius, Thracum rex, vel ut quidam volunt Arcadiae, Cleopatram, Aquilonis et Orithyiae filiam, habuit uxorem et ex ea duos filios, quibus supraduxit novercam. quos noverca ad patrem tamquam stupri adfectatores detulit: ob quam rem eos Phineus caecavit. quare irati dii, vel ut quidam volunt, Aquilo veneno propter nepotum iniuriam eum caecavit et ad pelagias insulas detulit adposuitque harpyias. quae cum ei diu cibos abriperent somnosque inquietarent, hic Iasonem, cum Argonautis propter vellus aureum Colchos petentem, suscepit hospitio: cui etiam ductorem propter symplegadas petras dedit. hoc ergo beneficio inlecti Argonautae, cum ei gratiam vellent referre, Zethum et Calain, filios Boreae et Orithyiae, alatos iuvenes, ad pellendas harpyias miserunt: quas cum strictis gladiis persequerentur pulsas de Arcadia, pervenerunt ad insulas quae appellabantur plotae. et cum ulterius vellent tendere, ab Iride admoniti ut desisterent a Iovis canibus, suos converterunt volatus: quorum conversio, id est στροφὴ , nomen insulis dedit. quod Apollonius plenissime exequitur. ut autem canes Iovis dicerentur, haec ratio est, quia ipsae furiae esse dicuntur: unde etiam epulas perhibentur abripere, quod est furiarum, ut “et manibus prohibent contingere mensas”. unde et avari finguntur furias pati, quia abstinent partis. item ipsas furias esse paulo post ipse testatur dicens “vobis furiarum ego maxima pando”. furias autem canes dici et Lucanus testatur, ut “Stygiasque canes in luce superna destituam” (6.733) et in sexto Vergilius “visaeque canes ululare per umbram adventante dea”. sane apud inferos furiae dicuntur et canes, apud superos dirae et aves, ut ipse in XII. ostendit, in medio vero harpyiae dicuntur: unde duplex in his effigies invenitur. et has Vergilius tres dicit, quarum nomina sunt Aello, Ocypete, Celaeno, Apollonius duas dixit, quem in XII. Vergilius sequitur, ut “sunt geminae pestes”. quidam autem dicunt hunc Phineum, ob divinitatem a Thracibus regem cooptatum, consilia divina prodidisse et obcaecatum adpositis harpyiis. {{ancora+|210|[[Aeneis/Liber III#210|210.]]}} {{sc|}}stant sunt. {{ancora+|211|[[Aeneis/Liber III#210|211.]]}} {{sc|}}Ionio in magno in magno mari Ionio. et sciendum Ionium sinum esse inmensum ab Ionia usque ad Siciliam, et huius partes esse Adriaticum Achaicum Epiroticum; maria enim vel a provinciis vel ab insulis vel a civitatibus nomen accipiunt. bene ergo ‘in magno’, quasi in quo etiam alia maria sunt. quidam sane Ionium ab Io Inachi filia dictum volunt, quod amata hoc mare tranaverit, quod in VII., ubi de scuto Turni loquitur, plenius invenies. non nulli Ionium ab Ionio rege, qui in insula quae ante Illyricum iacet regnaverat, dictum tradunt. {{ancora+|212|[[Aeneis/Liber III#210|212.]]}} {{sc|}}Harpyiaeque colunt aliae ergo et Celaeno harpyia. has Hesiodus dicit Thaumantis et Electrae filias. quas sicut dictum est quidam furias putant, cum furiarum mater secundum Hesiodum Terra, secundum Aeschylum Nox sit. {{ancora+|213|[[Aeneis/Liber III#210|213.]]}} {{sc|}}mensasque metu hoc est sicut dictum est, pulsae a Zetho et Calai. {{ancora+|214|[[Aeneis/Liber III#210|214.]]}} {{sc|}}Nec saevior vlla pestis et ira deum stygiis sese extvlit undis ut Poena in Statio. et non dicit has de inferis esse natas, sed peiores esse omnibus inde procreatis. {{ancora+|216|[[Aeneis/Liber III#215|216.]]}} {{sc|}}virginei volucrum vultus si subdistinguas ‘virginei’, maior erit admiratio. foedissima hic turpis, ut Terentius in eunucho “nunc heu videtur foedus, quia illam non habet”. alibi ‘foedum’ cruentum, ut “sanguine foedantem” et “foedatique ora Galaesi”. {{ancora+|217|[[Aeneis/Liber III#215|217.]]}} {{sc|}}Proluvies sordis effusio. et vitavit ne diceret ‘stercus’. et per hoc nimiam edacitatem ostendit. et quidam volunt ‘proluvies’, cum stercus ventris significet, a Vergilio hoc loco figuram ventris significatam, ergo quasi sannosum et panticosum ventrem. aliquando ‘proluvies’ sola effusio. Terentius “quod proluvium, quae haec est subita largitas”. aliquando pro aquis multis ponitur. uncaeque manus manus pro unguibus posuit, hoc est γαμψώνυχας . {{ancora+|218|[[Aeneis/Liber III#215|218.]]}} {{sc|}}Fame veluti fame; nam abundare dicit armenta. aut re vera ‘fame’, quam eis inferebat non inopia, sed avaritia. has alii famis praesides esse tradunt, quia et Phineo propterea adpositae sunt, et Troianos ab epulis prohibent, et his tantum famem praenuntiant, et ipsae sunt fame pallidae. {{ancora+|219|[[Aeneis/Liber III#215|219.]]}} {{sc|}}DeLati quod necessitatis est; nam voluntate aliquo non deferimur, sed venimus. {{ancora+|220|[[Aeneis/Liber III#220|220.]]}} {{sc|}}Laeta pinguia: nam in animalibus, in quibus cognosci non potest sensus, laetitiam pingue corpus ostendit, non mens, ut in hominibus. passim campis Ulixis socii boves Solis occidisse inducuntur, Vergilius credibilius finxit. {{ancora+|221|[[Aeneis/Liber III#220|221.]]}} {{sc|}}Caprigenumque pecus satis nove et adfectate. nullo custode deest ‘cum’. per herbam ordo est, non ‘per herbam’, sed ‘per campos in herbis videmus armenta’. {{ancora+|222|[[Aeneis/Liber III#220|222.]]}} {{sc|}}Ipsumque vocamus ‘ipsum’, id est regem deorum, aut certe praedatorem, hoc est, cui de praeda debetur aliquid: nam Romani moris fuit ut bella gesturi de parte praedae aliquid numinibus pollicerentur: adeo ut Romae fuerit unum templum Iovis praedatoris: non quod praedae praeest, sed quod ei aliquid ex praeda debeatur. vel quod hic deus iustitiae praeest. ergo cum eum invocant, testantur se nihil mali facere cum sine custode interimunt armenta. {{ancora+|223|[[Aeneis/Liber III#220|223.]]}} {{sc|}}In partem praedamque in partem scilicet praedae. {{ancora+|224|[[Aeneis/Liber III#220|224.]]}} {{sc|}}Dapibusque epulamur dapes deorum sunt, epulae hominum: bene ergo utrumque posuit; nam et sacrificiis et conviviis operam tribuunt. opimis pinguibus. {{ancora+|225|[[Aeneis/Liber III#225|225.]]}} {{sc|}}subitae pro subito. adverbium in nomen deflexum. lapsu celeritate, ut supra. adsunt velocitatem ostendit. {{ancora+|226|[[Aeneis/Liber III#225|226.]]}} {{sc|}}Harpyiae υι Graeca diphthongos est: nam Latina esse non potest, quia ne υ quidem habemus. clangoribus alas deest ‘cum’, ut sit ‘alas quatiebant cum clangoribus’, ut “atque Ixionii vento rota constitit orbis”, id est cum vento. aliter acyrologia est, si clangorem dixit alarum sonitum. sed sane hic versus qui circumductus est talis auditur ‘resonant magnis stridoribus alae’. {{ancora+|227|[[Aeneis/Liber III#225|227.]]}} {{sc|}}contactuque omnia foedant subaudiendum ‘quae relinquebant’. {{ancora+|228|[[Aeneis/Liber III#225|228.]]}} {{sc|}}Tum praeterea. et deest ‘erat’, vel ‘audiebatur’. et tria mala ipsarum posuit, vocem tactum odorem. {{ancora+|229|[[Aeneis/Liber III#225|229.]]}} {{sc|}}Rursum ad illud solum pertinet ‘instruimus mensas’; nam ante in speluncis non fuerant. et sciendum hanc particulam interdum sic poni, ut iteratum aliquid significet, ut si dicas ‘veni ad te mane, rursum veni’. interdum sine iteratione est, ut ‘fui apud te, rursum veni etiam’ non ideo dicis ‘rursum’, quia etiam primo venisti, sed quia illic fuisti. cavata pro ‘cava’; nam cavatum proprie manu factum dicimus. {{ancora+|231|[[Aeneis/Liber III#230|231.]]}} {{sc|}}Arisque reponimus ignem ecce quod dixit ‘in partem praedamque Iovem’. sane sciendum iterationem hanc fieri secundum ritum sacrorum; nam displicuisse prima ex prodigiis indicatur. sunt autem hae animales hostiae, quae tantum immolantur, et caro sacerdotibus proficit. alibi tantum sanguinem in aras fundi significat, ut “sanguinis et sacri pateras”, alibi partem corporis, ut “extaque salsos porriciam in fluctus”, alibi integras victimas, ut “et solida inponit taurorum viscera flammis”. {{ancora+|232|[[Aeneis/Liber III#230|232.]]}} {{sc|}}Ex diverso caeli ut ‘ex secreto montium’: subaudis ‘loco’. {{ancora+|233|[[Aeneis/Liber III#230|233.]]}} {{sc|}}Turba sonans impetum ostendit; nam de tribus loquitur. et adludit ad furias, de quibus ait alibi “vocat agmina saeva sororum”. ergo ‘turba’ tamquam turba. quare turba, cum tres dixerit? quia apud Graecos qui dualem numerum habent, pluralis numerus a tribus incipit: ergo bene ‘turba’, quasi plures. vel ‘turba’ propter tumultum et strepitum alarum. alii tradunt ideo turbam, quod plures, non tres tantum harpyiae sint: alii quod eis cum furiis consortium, unde ‘vobis furiarum ego maxima’: alii eas etiam parcas esse, unde et divinatio ei data est. praedam pedibus circumvolat uncis aut circum praedam [dixit] volat uncis pedibus: aut intra volam interiorem manus amplectitur praedam: unde et ‘involare’ dicimus intra volam tenere, unde et pyra quaedam volema dicuntur, eo quod volam impleant. {{ancora+|234|[[Aeneis/Liber III#230|234.]]}} {{sc|}}pollvit contingit. et pollutum sacrificium contactum dicitur. et hoc est ‘contactuque omnia foedant inmundo’. {{ancora+|235|[[Aeneis/Liber III#235|235.]]}} {{sc|}}dira Sabini et Umbri quae nos mala, dira appellant. {{ancora+|236|[[Aeneis/Liber III#235|236.]]}} {{sc|}}ac ivssi hic ‘iussi’ utrum verbum an participium sit, id est utrum illi iussi sint, an ego iussi? tectosque per herbam disponunt enses hoc est disponunt et tectos faciunt: sic et scuta condendo latere faciunt. {{ancora+|239|[[Aeneis/Liber III#235|239.]]}} {{sc|}}signum utique militare. misenus bene Misenum dicit tubicinem: ipse est enim qui dicitur filius fuisse Aeoli, ut “Misenum Aeoliden”: quia constat sonum omnem ex vento creari. {{ancora+|240|[[Aeneis/Liber III#240|240.]]}} {{sc|}}Nova mira, ut “Pollio et ipse facit nova carmina”: nam novum bellum non est cuius extat exemplum; Hercules enim in monte Arcadiae Stymphalo vicit Stymphalidas, ut Statius “et aerisonum Stymphalon”. aut ‘nova’ ideo, quia vulnerari non poterant. {{ancora+|241|[[Aeneis/Liber III#240|241.]]}} {{sc|}}Obscenas obscenae sunt aves, quae canendo adversa significant, ut paulo post ‘infelix vates’. pelagi volucres quia dicuntur Ponti et Terrae filiae: unde in insulis habitant partem terrarum, partem maris tenentes. alii dicunt eas Neptuni filias, qui fere prodigiorum omnium pater est: nec inmerito; nam secundum Milesium Thaletem omnia ex umore procreantur: unde est “Oceanumque patrem rerum”. hinc fit ut, quotienscumque desunt parentes, redeatur in generalitatem. sic et peregrinos Neptuni filios dicimus, quorum ignoramus parentes. alii vero dicunt harpyias filias esse Thaumantis et Electrae. quidam ‘pelagi’ adverbialiter accipiunt, ut ‘belli’, ut ‘domi’, propterea quod res in insula geritur. foedare cruentare. Ennius “ferro foedati iacent”. {{ancora+|242|[[Aeneis/Liber III#240|242.]]}} {{sc|}}Vim, plumis vllam naturale enim est ut eludat ictum plumarum levitas: unde et addidit ‘plumis’. nam, quod Donatus dicit, ideo eas fuisse invulnerabiles, quia de Styge erant natae, non probatur. {{ancora+|244|[[Aeneis/Liber III#240|244.]]}} {{sc|}}semesam semicomesam. vestigia vel pedum signa: vel indicium sordium, quibus epulas discedentes polluebant. {{ancora+|246|[[Aeneis/Liber III#245|246.]]}} {{sc|}}Infelix vates nuntia infelicitatis, ut μάντι κακῶν . hoc est nobis infelix, ut “sis felix”, id est nobis. et videtur hic auspicii genus inducere secundum augures, quod de diris colligitur, quorum unum genus est quod ex signis colligitur, quo nunc utimur. diram autem esse harpyiam duplici modo memorat, et oscinis et alitis: etenim cum eam facit loquentem oscinis auspicium expungitur, dirum tamen quod futuram famem denuntiat; nam ipse ait “sive deae, seu sint dirae obscenaeque volucres”, et “quam vos dira fames”. verum cum ait “pinnis ablata refugit”, ab alite auspicium factum docuit; alites enim certa genera avium ab auguribus appellantur, quae pinnis vel volatu omina possunt facere: quae si fuerint prosperae, ‘praepetes’; si adversae, inebrae vocantur: quod etiam in XII. signatius dicit “alitis in parvae subito collecta figuram”, ubi vere diram vult videri. rumpit vocem cum indignatione loquitur, ut “quid me alta silentia cogis rumpere?” et notandum, ut supra diximus ‘rumpit vocem’, cum hoc de silentio melius dicatur fieri. an ‘rumpit’, quia tantum humanam habens faciem contra naturam sui corporis loquitur?. {{ancora+|247|[[Aeneis/Liber III#245|247.]]}} {{sc|}}bellum etiam pro caede boum stratisque ivvencis iteratum est ad augendam invidiam, ut “stirpis Achilleae fastus, iuvenemque superbum”. aut num aetates boum voluit conprehendere? {{ancora+|248|[[Aeneis/Liber III#245|248.]]}} {{sc|}}Laomedontiadae perfidi: a rege natum obprobrium, qui deos fefellit. sane alibi indifferenter hoc nomen ex persona poetae ponitur, ut “Laomedontius heros”, “Laomedontia pubes”. bellumne necessario iteravit, ut verbum in quo culpa consistit. {{ancora+|249|[[Aeneis/Liber III#245|249.]]}} {{sc|}}Patrio regno aut Neptunio, aut, sicut alii dicunt, quia Thaumas, pater earum ex Electra, Ponti et Terrae filius fuit. alii ‘patrio’ proprio accipiunt, ut “et patrios cultusque ‹habitusque]2 locorum”, utique proprios; nam quam patriam agri habeant? {{ancora+|250|[[Aeneis/Liber III#250|250.]]}} {{sc|}}Accipite ergo animis quia nos bellis appetitis: ac si diceret, ut futuram famem iam nunc possitis timere. {{ancora+|251|[[Aeneis/Liber III#250|251.]]}} {{sc|}}Quae phoebo pater omnipotens tribuit auctoritatem, ne possint a se dicta quasi ab irata conficta contemni. simul notandum Apollinem quae dicit a Iove cognoscere. phoebus apollo purus, inpollutus: et est Apollinis fixum antonomasivum, quod alii dari non potest; nam sunt et alia communia, ut ‘pater’, ‘omnipotens’. {{ancora+|252|[[Aeneis/Liber III#250|252.]]}} {{sc|}}Furiarum maxima adeo ipsae sunt furiae, ut et unum epitheton habeant, et causis consentiant: nam ait de Tisiphone “furiarum maxima iuxta accubat et manibus prohibet contingere mensas”; quod etiam hae faciunt et inferentes Troianis famem et praenuntiantes. alii dicunt ideo adsumpsisse sibi furiae nomen harpyiam, ut terreat. {{ancora+|253|[[Aeneis/Liber III#250|253.]]}} {{sc|}}Italiam cursu petitis ex his quae norunt fidem dicendis accommodant: id est ex hoc mihi fidem habebitis futurorum, si praecedentia vera sunt. {{ancora+|255|[[Aeneis/Liber III#255|255.]]}} {{sc|}}datam fatis concessam. {{ancora+|256|[[Aeneis/Liber III#255|256.]]}} {{sc|}}Quam vos dira fames ut Varro in secundo divinarum dicit, oraculum hoc a Dodonaeo Iove apud Epirum acceperunt: quod modo dixisse fingit harpyias. sed tamen colorate tangit historiam dicendo ‘quae Phoebo pater omnipotens’. nostraeque inivria caedis quidam ‘iniuriam’ pro ‘vindictam’ accipiunt. et harpyia ista mentitur: nam inminens Troianis fatalis est fames. {{ancora+|257|[[Aeneis/Liber III#255|257.]]}} {{sc|}}Ambesas undique esas, hoc est rotundas: maiores enim nostri has mensas habebant in honore deorum, panicias scilicet. {{ancora+|258|[[Aeneis/Liber III#255|258.]]}} {{sc|}}Refugit non metu: nec enim minantibus convenit: sed ne posset rogatu placari. {{ancora+|259|[[Aeneis/Liber III#255|259.]]}} {{sc|}}gelidus derigvit id est gelidus factus deriguit. {{ancora+|260|[[Aeneis/Liber III#260|260.]]}} {{sc|}}Nec iam amplius armis subaudis ‘usi sunt’; nec enim potest esse ab inferioribus zeugma, quod plerumque fit, ut ei per omnia unus sermo sufficiat, ut “Troiugena, interpres divum, qui numina Phoebi, qui tripodas, Clarii laurus, qui sidera sentis” pro omnia ‘sentis’ intellegis. plerumque aliud subauditur, ut hoc loco, item “disce, puer, virtutem ex me verumque laborem, fortunam ex aliis” subaudis ‘opta’; nam fortuna ex aliis non discitur. {{ancora+|261|[[Aeneis/Liber III#260|261.]]}} {{sc|}}Sed votis precibusque duplici ratione placantur numina, aut votis aut precibus: unde est “Iunonis magnae primum prece numen adora, Iunoni cane vota libens”. ivbent volunt, ut “infandum regina iubes renovare dolorem”. Terentius “iubeo Chremetem”. {{ancora+|262|[[Aeneis/Liber III#260|262.]]}} {{sc|}}Sive deae quia divinant. obscenaeque volucres quia in his ventris cernebant proluviem. bene autem, etiam si aves sunt, eas dicit placandas propter pessima omina. {{ancora+|263|[[Aeneis/Liber III#260|263.]]}} {{sc|}}Passis apertis, solutis. {{ancora+|264|[[Aeneis/Liber III#260|264.]]}} {{sc|}}Numina magna hoc est Iovem Minervam Mercurium secundum Samothracas, ut “penatibus et magnis diis”. ita autem invocat, ut ‘magna’ dicat. meritos congruos, id est expiatorios: unde sequitur ‘di prohibete minas’. indicit sacrorum verbo usus est; nam supplicationes et dies festi indici dicebantur. {{ancora+|265|[[Aeneis/Liber III#265|265.]]}} {{sc|}}dii prohibete minas hoc per speciem auguralem quae invocatio appellatur non nulli dictum putant. invocatio autem est precatio, uti avertantur mala, cuius rei causa id sacrificium augurale peragitur, ut hic de auspicio harpyiarum invocatione suscepta ‘dii prohibete minas’ et cetera. avertite casum bene, etiam si contingat, casum credit esse, non ultionem. aut certe ideo ‘casum’, †ne si fatales averti non possit. ‘casum’ autem, id est periculum; nihil est enim fame gravius, quod ait postea “obscenamque famem, quae prima pericula vito”. Sallustius “sin vis obsistat, ferro, quam fame aequius perituros”. servate pios propter facta sacrificia. merito ergo servate ‹nos› qui pii sumus, ut “quae ne monstra pii paterentur talia Troes”. {{ancora+|269|[[Aeneis/Liber III#265|269.]]}} {{sc|}}Ventusque gubernatorque vocabat honestius hac elocutione per pluralem utimur numerum, licet possit et singularis esse. {{ancora+|270|[[Aeneis/Liber III#270|270.]]}} {{sc|}}medio apparet fluctu iuxta morem cotidianum dixit ‘medio’, ut si dicamus ‘in medio mari naufragium fecit’, cum interdum non longe a litore contingit. nemorosa zacynthos insulas Graeciae commemorat. hae omnes insulae Graeciae sunt, quas Homerum secutus mutatis tantum coniunctionibus de Graeco in Latinum transtulit. ‘nemorosa’ autem ὑλήεσσα Ζάκυνθος commemorat. {{ancora+|271|[[Aeneis/Liber III#270|271.]]}} {{sc|}}Sameque Cephalleniae civitas est ista: nam Samos in Asia est. neritos mons Ithacae. {{ancora+|272|[[Aeneis/Liber III#270|272.]]}} {{sc|}}Effugimus transimus celeriter. laertia regna inrisorie, cum praemiserit scopulos, ut “inmania saxa, vestras, Eure, domos”. {{ancora+|274|[[Aeneis/Liber III#270|274.]]}} {{sc|}}Leucatae nimbosa cacumina montis Leucata mons est altissimus, prope paeninsula, in promunctorio Epiri iuxta Ambraciam et sinum et civitatem, quam Augustus Nicopolim appellavit victis illic Antonio et Cleopatra. ibi et templum Actiaco Apollini constituit et ludos Actiacos: unde nunc Vergilius in honorem Augusti quae ipse fecit dat eius origini; nam Aeneam illic dicit ludos celebrasse, ut alibi inducit Aeneam promittentem templum Apollini, quod fecisse constat Augustum, ut “tum Phoebo et Triviae solido de marmore templum constituam”. sane de hoc Leucate amatores se in mare ad excludendum amorem praecipitare dicebantur: ut Sappho †quae his inde desiluit. hic locus vocatur †allo. hoc autem plenius ubi Damon in bucolicis loquitur invenies. nimbosa cacumina semper enim, quamvis aliis caeli partibus serenis, Leucatae montis cacumen nubibus tectum est. {{ancora+|275|[[Aeneis/Liber III#275|275.]]}} {{sc|}}Et formidatus nautis aut quod locus hostilis; aut propter asperitatem locorum, quia saxosa sunt; aut, ut quidam volunt, quia moris erat aliquem ei de nautis immolari, ac per hoc qui formidaretur. aperitur apollo nauticum verbum, quotiens cedente eo quo inpeditur aspectus, aliquid patescit, ut “portusque patescit iam propior”. {{ancora+|276|[[Aeneis/Liber III#275|276.]]}} {{sc|}}Hunc petimus occurrebat: cur formidatum petitis? ideo intulit ‘fessi’. vel quia hiemis inminebat adventus: nam ideo et parvae urbi successit, quia terra erat hostilis, aut ideo hostili terrae, quia erat parva. parvae urbi Ambraciae scilicet. ‘parvae’ autem in adulationem Augusti dictum; nam hanc Augustus diruit primo, quod ei bello Actiaco fuisset inimica: ‘parva’ ergo quam parvam fecerat Caesar. sed post eam instauravit et appellavit Nicopolim. {{ancora+|278|[[Aeneis/Liber III#275|278.]]}} {{sc|}}insperata tellure an quia saxosa loca; an quia per medios hostes navigaverant; an quia tempestate; an quia [cum] Graeca? nam ideo et ‘potiti’ sequitur. tellure potiti ‘potior’ et ‘illa re’ dicimus et ‘illius rei’: sed per septimum casum in usu est, per genetivum figurate ponitur. Sallustius “ut prius quam legatos conveniret Adherbalis potiretur”. legimus et per accusativum, sed uti non possumus: Terentius “patria potitur commoda”. {{ancora+|279|[[Aeneis/Liber III#275|279.]]}} {{sc|}}Lustramurque iovi aut ‘lustramur’, id est purgamur, ut Iovi sacra faciamus; aut certe ‘lustramur Iovi’, id est expiamur. piaculum enim commissum fuerat tauro in Thracia immolato, ut diximus supra, et licet multa fuissent secuta sacrificia, intellegebatur tamen adhuc numen iratum non desinentibus malis. sciendum sane moris fuisse, ut piaculo commisso ludi celebrarentur: nam cum Romani iracundia matris deum laborarent et eam nec sacrificiis nec ludis placare possent, quidam senex statutis ludis circensibus saltavit, quae sola fuit causa placationis: unde et natum proverbium est “omnia secunda, saltat senex”. quamvis hoc et alio ordine et alia ex causa narratur †sttotian. aut ‘lustramur Iovi’, quia supra dixerat “ipsumque vocamus in partem praedamque Iovem” et postea poena harpyiarum secuta est: ergo quoniam non ad iustum sacrificium Iovem invocaverint, ideo illi piaculum solvunt; hoc est enim ‘diis lustrari’, offensa eorum liberari. sane ‘lustramur’ apto verbo usus est mentionem ludorum facturus; horum enim certaminum sacra celebratio lustrum vocatur: lustrato enim populo dii placantur. votisque] dubium est utrum faciendis an solvendis votis. votisque incendimus aras id est vota facientes. dubitatur vero utrum Iovis aras, an Veneris dixerit. Varro enim templum Veneri ab Aenea conditum, ubi nunc Leucas est, dicit: quamvis Menander et Turpilius comici a Phaone Lesbio id templum conditum dicunt. qui cum esset navicularius, solitus a Lesbo in continentem proximos quosque mercede transvehere, Venerem mutatam in anuis formam gratis transvexit: quapropter ab ea donatus unguenti alabastro cum se †in dies inditum ungueret, feminas in sui amorem trahebat, in quis fuit una, quae de monte Leucate cum potiri eius nequiret abiecisse se dicitur: unde nunc auctorare se quotannis solent qui de eo monte iaciantur in pelagus. quidam id fieri propter Leucaten puerum dicunt, quem cum Apollo vellet rapere, in mare se proiecit montemque cognominem sibi fecit. {{ancora+|280|[[Aeneis/Liber III#280|280.]]}} {{sc|}}Actia litora ut supra diximus, propter Augustum hoc. dicit, qui illic ludos statuit agonales, devicto Antonio et Cleopatra. {{ancora+|281|[[Aeneis/Liber III#280|281.]]}} {{sc|}}Patrias palaestras palaestrae usus primum apud Athenienses repertus est. Troiani autem praeter Dardanum et Teucrum etiam ab Atheniensibus originem ducunt: unde et Minervam colunt. hinc est in secundo “neu populum antiqua sub religione tueri” ‘antiqua’ scilicet ab Atheniensibus tradita. ‘Iliacis’ ergo Atheniensibus, unde Ilienses didicerunt. nam et Vestam ideo Troiani colunt, quia eadem terra est, terrigenas autem Athenienses nemo dubitat. {{ancora+|283|[[Aeneis/Liber III#280|283.]]}} {{sc|}}Fugam tenvisse feliciter navigasse: nam ‘tenere’ est implere, ut “ni teneant cursus certum est dare lintea retro”, id est impleant. et potest intellegi secundum communem sensum, ob hoc eos lustratos, id est expiatos, ob hoc sacrificasse et ludos celebrasse, quia hostiles terras prospera navigatione transierant. {{ancora+|284|[[Aeneis/Liber III#280|284.]]}} {{sc|}}Magnum sol circumvolvitur annum antiqui tempora sideribus computabant et dixerunt primo lunarem annum XXX. dierum: unde invenitur in aliquibus DCCCC. annorum vita, scilicet lunarium. postea solstitialis annus repertus est, qui XII. continet menses. mox maiore cura annum esse magnum voluerunt omnibus planetis in eundem recurrentibus locum, et hic fit, ut supra diximus, secundum Ciceronis Hortensium post annos xii DCCCCLIIII solstitiales scilicet: bene ergo nunc ‘magnum’ addidit, ne lunarem intellegeres; bene solis nomen, ne, quia dixerat ‘magnum’, illum planetarum acciperes: de quo varia dicuntur et a Mentore et ab Eudoxo et a Ptolomaeo et ab ipso Tullio; nam in libris de deorum natura tria milia annorum dixit magnum annum tenere. possumus tamen accipere, Troianos ibi annum duodecim mensium fecisse. {{ancora+|286|[[Aeneis/Liber III#285|286.]]}} {{sc|}}Aere cavo clipeum aeris cavi, ut “pulchra prole”. ‘clipeum’ hic masculino, at neutro alibi “clipeum super intonat ingens”. magni gestamen abantis paenultima habet accentum. et hunc Abantem intellegamus occisum cum Androgeo apud Troiam, ut “mutemus clipeos”: sed Vergilius, amans inventa occasione recondita quaeque summatim et antiquam contingere fabulam, de Abante dixit. Abans namque, Lyncei et Hypermestrae filius, viribus praestans, cum vicinas civitates subvertisset magnusque terror universis esset, diem supremum obiit. populi autem quos ille devicerat, regno eius infesti, manu facta urbem diruituri muros subiere, cumque in eo essent ut iam civitatis potirentur, senex quidam iuvenem egregiae formae securum in publico excidio notavit in foro, cumque ex eo quaesisset, cur patriae non succurreret, respondit, quod arma non haberet. tunc senex ei Abantis arma consecrata demonstrat hortatusque est ut eis uteretur: quibus tunc sumptis iuvenis properat in aciem. hostes vero viso Abantis clipeo fugerunt. quidam sane Abantem inventorem clipei ferunt. {{ancora+|287|[[Aeneis/Liber III#285|287.]]}} {{sc|}}postibus adversis figo proprie; figi enim dona dicuntur, ut “sacra ad fastigia fixi”. et sciendum inter sacratas res etiam dona esse, sicut in libris sacrorum invenitur, quae tamdiu dona dici possunt, quamdiu non profanentur: rite ergo dicendo ‘Aeneas haec de Danais victoribus arma’ ostendit clipeum quem dono obtulerat consecratum. sciendum tamen hunc clipeum ab Aenea apud Samothraciam in templo consecratum, quod poeta per transitum tetigit. rem carmine signo ‘rem’ votum, id est voluntatem. ‘carmine’ autem epigrammate. et sciendum carmen dici quicquid pedibus continetur: nam et hic unum versum carmen dixit, et in bucolicis duo, ut “tumulo superaddite carmen, Daphnis ego in silvis hinc usque ad sidera notus, formosi pecoris custos formosior ipse”. {{ancora+|288|[[Aeneis/Liber III#285|288.]]}} {{sc|}}De danais victoribus inrisio est, ut “victoresque cadunt Danai”. subaudis autem ‘arma consecravit’, vel posuit. sane hic ‘arma’ clipeum solum, ut “at Lausum socii exanimem super arma ferebant”. {{ancora+|289|[[Aeneis/Liber III#285|289.]]}} {{sc|}}linquere tum portus id est post insultationem carminis necessario statim fugit. {{ancora+|291|[[Aeneis/Liber III#290|291.]]}} {{sc|}}Aerias arces id est altas. phaeacum Corcyram insulam dicit, sitam inter Epirum et Calabriam, ubi regnavit Alcinous, quam incoluerunt Phaeaces. abscondimus nauticus sermo est. sane mira usus est celeritate, ut ante absconditam quam visam insulam diceret. {{ancora+|292|[[Aeneis/Liber III#290|292.]]}} {{sc|}}Portuque subimus chaonio ut “subeunt muro”: nam si ‘Chaonios’ legeris, non ‘Chaonio’, difficilis est scansio, non excluso ‘s’. {{ancora+|293|[[Aeneis/Liber III#290|293.]]}} {{sc|}}Buthroti urbem id est Buthrotium, ut “fontem Timavi”. haec autem civitas est in Epiro, cuius pars est Chaonia, quae ante Molossia dicta est. buthroti urbem] Helenus, filius Priami, cum Epirum sacrificaturus applicasset, bos vulneratus manus ministrantis evasit. et in eo loco ubi bos cecidit urbem ex responso constituit, quam a vulnere bovis Buthrotum appellavit. posita est autem in saxo quod mari cingitur, in quo fons huius naturae esse perhibetur, ut, cum mare quietum fuerit, crescat, cum vero fluctibus attollitur, decrescat. {{ancora+|294|[[Aeneis/Liber III#290|294.]]}} {{sc|}}Incredibilis rerum fama incredibilium rerum fama. et bene non credit: unde et postea interrogat “Pyrrhin conubia servas?” {{ancora+|295|[[Aeneis/Liber III#295|295.]]}} {{sc|}}priamidem helenum hoc totum cum admiratione pronuntiandum est. {{ancora+|297|[[Aeneis/Liber III#295|297.]]}} {{sc|}}Patrio marito atqui Thebana fuit de Thebis Phrygiis. sed aut provinciam pro patria posuit, ut “Italiam quaero patriam”, item Sallustius “Hispaniam sibi patriam esse”: aut certe secundum ius locutus est, quia uxor viri domicilium sequitur, iuncta ergo Hectori facta Troiana est; nam et ‘cessisse’ de iure est, cedi enim hereditas dicitur. ergo merito dicta est Heleno civi nupsisse. cessisse marito sic ait, ut dicimus: ex hereditate paterna illud mihi cessit. consuetudinis sane regiae fuit, ut legitimam uxorem non habentes, aliquam licet captivam, tamen pro legitima haberent, adeo ut liberi ex ipsa nati succederent. Pyrrhus hanc quasi legitimam habuit et ex ea filium Molossum suscepit. postea cum vellet Hermionen, Menelai et Helenae filiam, Oresti iam ante desponsatam, ducere uxorem, Orestis insidiis in templo Delphici Apollinis occisus est. verum moriens praecepit, ut Andromache, quae apud eum coniugis locum tenuerat, Heleno daretur propter supra dictum beneficium, quo eum a navigatione, ceteris Graecis navigantibus, quos tamquam vates sciebat tempestate perituros, prohibuerat. inde factum est, ut teneret regnum privigni, qui successerat patri: a quo Molossia dicta est pars Epiri, quam Helenus postea a fratre Chaone, quem in venatu per ignorantiam dicitur occidisse, Chaoniam nominavit, quasi ad solatium fratris extincti. quamvis de hoc nomine etiam aliae causae apud diversos alios inveniantur. {{ancora+|300|[[Aeneis/Liber III#300|300.]]}} {{sc|}}Progredior portu classes et litora linquens hysteroproteron in sensu: ante enim linquitur litus et sic a portu proceditur. sane securitatem verbo ostendit, dicens ‘classes et litora linquens’, quippe cum regnum civium peteret. aliter in primo “exire locosque explorare novos”. notandum sane finitum esse versum participio: quod rarum apud Latinos est, apud Graecos vitiosissimum. {{ancora+|301|[[Aeneis/Liber III#300|301.]]}} {{sc|}}Sollemnes non festas, sed legitimas, anniversarias. tristia dona tale est illud “quem semper acerbum, semper honoratum, sic di voluistis, habebo”. {{ancora+|302|[[Aeneis/Liber III#300|302.]]}} {{sc|}}In luco lucum, ut supra diximus, numquam ponit sine religione; nam in ipsis habitant manes piorum, qui lares viales sunt: unde in sexto “nulli certa domus; lucis habitamus opacis”. et in quinto “tumuloque sacerdos ac lucus late sacer additur Anchiseo”. et hic lucus, qui ad reddenda sollemnia Hectori et Astyanacti fuerat dicatus. falsi simulati. {{ancora+|303|[[Aeneis/Liber III#300|303.]]}} {{sc|}}libabat cineri non dixit cuius, sed exin †latinis intellegitur. sic et ‘manes’. manesque vocabat sacrificiis inani sepulturae conciliabat manes Hectoreos. et bene in luco, ut diximus supra. {{ancora+|304|[[Aeneis/Liber III#300|304.]]}} {{sc|}}Ad tumulum id est cenotaphion. viridi caespite herboso. {{ancora+|305|[[Aeneis/Liber III#305|305.]]}} {{sc|}}Geminas unam marito, alteram filio: aut certe illud respicit, quia inferi pari gaudent numero, ut “ecce duas tibi Daphni”, superi vero inpari, ut “numero deus inpare gaudet”: vel ‘geminas’ Diti patri et Proserpinae; †aut quia datae. ‹sane› mortuorum arae, deorum altaria dicuntur, ut “en quattuor aras, ecce duas tibi Daphni, duoque altaria Phoebo”: quamvis hoc frequenter poeta ipse confundat. lacrimis sacraverat hoc tantum, ut causam lacrimarum haberet. {{ancora+|307|[[Aeneis/Liber III#305|307.]]}} {{sc|}}Monstris ut monstris: rebus scilicet insperatis. et hoc ad Andromachen refertur, quae putat monstrum: aut certe ‘monstris’, quod tunc advenerat Aeneas, cum illa manes invocaret et eum crederet esse defunctum. {{ancora+|308|[[Aeneis/Liber III#305|308.]]}} {{sc|}}Derigvit visu in medio dum me cernit, obstipuit: aut antequam nos manifestius videret. calor ossa reliquit id est extimuit, ut “solvuntur frigore membra”. {{ancora+|310|[[Aeneis/Liber III#310|310.]]}} {{sc|}}Verane te facies ordo est, o nate dea, adfersne te mihi, vera facies, verus nuntius? et opportunum principium feminae, quam incertam timor fecerat. verus mihi nuntius adfers quidam sic exponunt: ‘adfers’ pro adfereris, id est vivus mihi nuntiaris. {{ancora+|311|[[Aeneis/Liber III#310|311.]]}} {{sc|}}Vivisne et secundum muliebrem adfectum, sicut supra dictum est, interrogat, et bene suspicatur: nam et inferis sacrificat, et in luco, in quo habitant manes. {{ancora+|312|[[Aeneis/Liber III#310|312.]]}} {{sc|}}Hector ubi est hoc ad Aeneae pertinet gloriam, ut ab Hectore numquam discessisse videatur. sentit autem hoc: si umbrae videntur in sacris, cur non eorum magis quibus sacrificatur? dixit lacrimasque effudit bene postquam ad mentionem Hectoris ventum est, tacuit et flevit. {{ancora+|313|[[Aeneis/Liber III#310|313.]]}} {{sc|}}Furenti insolabiliter et inpatienter dolenti. {{ancora+|314|[[Aeneis/Liber III#310|314.]]}} {{sc|}}turbatus lugente scilicet Andromache. Cato ait “verba tertiato et quartato quempiam dicere prae metu”. hisco hiscere est hiare, nec loqui posse. vel ‘hisco’ hic loquor. {{ancora+|315|[[Aeneis/Liber III#315|315.]]}} {{sc|}}vivo equidem hoc †enim et hos legendum est. vivo equidem ac si diceret: si tamen vita est infeliciter vivere. {{ancora+|316|[[Aeneis/Liber III#315|316.]]}} {{sc|}}nam vera vides propter illud ‘verane te facies’? {{ancora+|317|[[Aeneis/Liber III#315|317.]]}} {{sc|}}hev disiungendum ab interrogatione, ut separatim luctuosa vox audiatur. casus hic ‘eventus’, ut “tot casibus actos”: alibi ‘periculum’. deiectam conivge tanto πάθος per conparationem virorum factum. excipit signate locutus est, quia ‘deiectam’ dixerat; excipiuntur enim quae cadunt. {{ancora+|318|[[Aeneis/Liber III#315|318.]]}} {{sc|}}Digna congrua et priori conveniens. {{ancora+|319|[[Aeneis/Liber III#315|319.]]}} {{sc|}}Hectoris andRomache si ‘Andromache’, sequentibus iunge: si ‘Andromachen’, superioribus. sed cum supra Heleno nuptam dixerit, cur hic Hectoris dixit? sed ipse quaestionem solvit dicendo ‘incredibilis’. conubia servas tenes, ut “et nunc servat honos sedem tuus ossaque nomen”: aut certe obtines, ut “servantem ripas”. Aut quia audierat nuptam Heleno. servas pro servasti. {{ancora+|320|[[Aeneis/Liber III#320|320.]]}} {{sc|}}deiecit vultum decenter, quia de concubitu admonita est. demissa humili, tenui. et verecunde, quia de Pyrrho dictura est. {{ancora+|321|[[Aeneis/Liber III#320|321.]]}} {{sc|}}o felix] ‹bene› ad interrogata non respondet. o felix bene et virginitatem laudat et mortem, ut ostendat se invitam Pyrrhi pertulisse conubium et esse superstitem suis miseriis. priameia virgo] quia notum est nomen, omisit. priameia virgo Achilles dum circa muros Troiae bellum gereret, Polyxenam visam adamavit et conditione pacis in matrimonium postulavit. alii dicunt, quod, cum ad redimendum corpus Hectoris ab Achille etiam ipsa cum patre venisset, adamata est. quam cum Troiani fraude promisissent, Paris post Thymbraei Apollinis simulacrum latuit et venientem Achillem ad foedus missa vulneravit sagitta. tum Achilles moriens petiit, ut evicta Troia ad eius sepulcrum Polyxena immolaretur: quod Pyrrhus implevit. et alius ordo fabulae huius: cum Graeci victores in patriam vellent reverti, e tumulo Achillis vox dicitur audita querentis, quod sibi soli de praeda nihil inpertivissent. de qua re consultus Calchas cecinit, Polyxenam Priami filiam, quam vivus Achilles dilexerat, eius debere manibus immolari; quae cum admota tumulo Achillis occidenda esset, manu Pyrrhi aequanimiter mortem dicitur suscepisse. invenitur enim apud quosdam quod etiam ipsa Achillem amaverit, et ea nesciente Achilles fraude et insidiis sit peremptus. ante alias ideo felicior, quia virgo extincta est. una ante alias ‘ante alias’ hic absoluto iunxit, ut “fida ante alias”. iungitur tamen et conparativo, ut “scelere ante alios inmanior”, et superlativo, ut “ipse ante alios pulcherrimus omnes”. {{ancora+|322|[[Aeneis/Liber III#320|322.]]}} {{sc|}}Hostilem ad tumulum quia grande est mortis solatium praemissus hostis interitus. Troiae sub moenibus altis solatium dedit mortuae, quod licet ad hostilem tumulum, sed in ore patriae perierit; unde duplex felicitas, quod et virgo et in patria meruerit interire. {{ancora+|323|[[Aeneis/Liber III#320|323.]]}} {{sc|}}ivssa mori hoc est ex praecepto Achillis, quam ad tumulum suum iussit occidi. sortitus quia captivi et praeda inter victores sorte dividebantur, ut est “et praedae dicere sortem”. {{ancora+|324|[[Aeneis/Liber III#320|324.]]}} {{sc|}}Nec victoris eri tetigit captiva cubile singula habent enfasin suam: nam parum erat dominum dicere, nisi et victoris adderet fastum; ‘tetigit’ non ascendit; nec genialem lectulum, sed ‘cubile’. nec victoris eri et reliqua. merito ergo ‘felix’ quae sola morte tot poenas refugit. tetigit captiva cubile ‘tetigit’ non cum fiducia coniugali ascendit, sed ut solent captivae dominorum toros paventes leviter contingere. {{ancora+|325|[[Aeneis/Liber III#325|325.]]}} {{sc|}}diversa per aequora vectae tamquam parum fuerat, patriam incensam. {{ancora+|326|[[Aeneis/Liber III#325|326.]]}} {{sc|}}Stirpis achilleae cum magno dolore dictum ‘Achilleae’, quia ab eo Hector occisus est. et idem bis dixit. fastus superbiam. et est quartae declinationis; nam liber, qui dierum habet conputationem, secundae declinationis est: unde erravit Lucanus dicendo “nec meus Eudoxi vincetur fastibus annus” (10.187). {{ancora+|327|[[Aeneis/Liber III#325|327.]]}} {{sc|}}Servitio enixae tulimus hoc est pertulimus, donec in servitio positae eniteremur. et bene plurali utitur numero ad excusandum pudorem. {{ancora+|328|[[Aeneis/Liber III#325|328.]]}} {{sc|}}Ledaeam hermionen id est Ledae neptem, Tyndarei uxoris, quam Iuppiter in cygnum mutatus gravidam fecit, quae ovum peperisse dicitur, unde nati sunt Helena, Castor et Pollux. lacedaemoniosque hymenaeos cum ingenti felle, ac si diceret: infelices maritis semper, ut Paridi et Deiphobo. {{ancora+|329|[[Aeneis/Liber III#325|329.]]}} {{sc|}}Transmisit habendam erili voluntate, non lege coniugii: vel quia inter captivos matrimonio fides non stabat: unde et ‘habendam’ dixit. et ‘transmisit’, quia alii tradidit, quidam ‘permisit’ accipiunt. {{ancora+|330|[[Aeneis/Liber III#330|330.]]}} {{sc|}}ereptae conivgis hanc Hermionen quidam dicunt, cum Oresti esset desponsata, post a Menelao apud Troiam admirante virtutem Pyrrhi, esse illi promissam. alii dicunt a Menelao quidem apud Ilium Pyrrho desponsatam, sed a Tyndareo Oresti, morante apud Troiam Pyrrho, ut quidam promissam, ut quidam coniunctam tradunt: quam cum Pyrrhus, confisus voluntate Menelai, armatus multitudine rapuisset, ab Oreste insidiis interfectus est. si ergo Orestes eam uxorem non duxerat, cur ‘coniugis’ posuit? sic ergo intellegendum est, quam sperabat coniugem, ut in secundo “et gener auxilium”, cum adhuc sponsus esset. {{ancora+|331|[[Aeneis/Liber III#330|331.]]}} {{sc|}}Scelerum furiis matricidio scilicet. Orestes enim, Agamemnonis filius, cum interfecto patre a Clytemestra coniuge et adultero Aegistho ipse subtractus periculo esset, apud Strophium, patrem Pyladis, educatus est. qui cum adolevisset cum amico Pylade, tam Aegisthum quam matrem peremit: ob quam causam furiis agitatus est nec ante furore liberatus, quam pervenisset in Tauricam regionem, ubi soror eius Iphigenia, subducta a Diana apud Aulidem sacrificio, templo Dianae praeerat et more gentis deae hospites immolabat. ibi cum ad aras pertractus esset, ut tamquam hospes occideretur, agnitus a sorore subtractus est morti: post, accepto responso, sublato Dianae simulacro, sororem reduxit in Atticam, ubi in honorem conservati numinis Tauropolin appellavit. agitatus stimulatus. Cicero in Rosciana “agitari et perterreri furiarum taedis ardentibus”. {{ancora+|332|[[Aeneis/Liber III#330|332.]]}} {{sc|}}Excipit dolo interficit, ut “aemulus exceptum Triton”. patrias aras alii Achilleas intellegunt; [aut quod ibi Achilles occisus sit] nam Pyrrhus, ut in historia legimus, occiso patre in templo Apollinis Thymbraei reversus ad patriam, in numinis insultationem in templo eius Delphico aras patri constituit et illic ei coepit sacrificare: [neque enim aut Pyrrhus, aut Apollo Delphis oriundi sunt]. alii ‘patrias’ Apollineas volunt a Patris, Achaiae civitate, in qua Patrius Apollo colitur. nec debemus quaerere, cur non Delphicas dixerit, quia epitheta in alieno negotio plerumque alia ponuntur, ut in quarto “Italiam magnam Gryneus Apollo, Italiam Lyciae iussere capessere sortes”, cum a Delio tantum eum constet accepisse responsa. sunt qui dicunt ab Aesculapio aras Apollini statutas ‘patrias’ nominatas. alii in templo Apollinis dicunt aram fuisse inscriptam ΠΑΤΡΙΟΥ ΑΠΟΛΛΩΝΟΣ ab hoc, quod Icadius, Apollinis et Lyciae nymphae filius, cum in adultam aetatem venisset, primo regionem in qua natus erat a matre Lyciam nominavit, deinde in ea urbem Apollini condidit, sortes et cortinam consecravit, et, ut illum patrem esse testaretur, Patara cognominavit. inde cum Italiam peteret, naufragio vexatus delphini tergo exceptus dicitur ac prope Parnasum montem delatus patri Apollini templum constituisse et a delphino locum Delphos appellasse, aras deinde Apollini tamquam patri consecrasse, quas ferunt vulgo patrias dictas. hinc ergo et delphinum aiunt inter sacra Apollinis receptum; cuius rei vestigium est quod hodieque quindecimvirorum cortinis delphinus in summo ponitur et pridie quam sacrificium faciunt, velut symbolum delphinus circumfertur, ob hoc scilicet, quia quindecimviri librorum Sibyllinorum sunt antistites, Sibylla autem Apollinis vates et delphinus Apollini sacer est. invenitur tamen apud Cornificium Longum, Iapydem et Icadium profectos a Creta in diversas regiones venisse, Iapydem ad Italiam, Icadium vero duce delphino ad montem Parnasum, et a duce Delphos cognominasse, et in memoriam gentis, ex qua profectus erat, subiacentes campos Crisaeos vel Cretaeos appellasse, et aras constituisse. {{ancora+|333|[[Aeneis/Liber III#330|333.]]}} {{sc|}}reddita more veteri pro ‘data’ accipiendum est: ‘re’ ergo abundat. Ennius annalibus “ad illa reddita nuptam”, et alibi “isque dies post aut Marcus quam regna recepit” pro accepit. aut ‘reddita’, quod Heleno debebatur imperium. cessit pars heleno per privignum, ut diximus. {{ancora+|334|[[Aeneis/Liber III#330|334.]]}} {{sc|}}chaonios cognomine campos Epirum campos non habere omnibus notum est, sed constat ibi olim regem nomine Campum fuisse eiusque posteros Campylidas dictos et Epirum Campaniam vocatam, sicut Alexarchus, historicus Graecus, et Aristonicus referunt. Varro filiam Campi Campam dictam, unde provinciae nomen; post vero, sicut dictum est, Chaoniam ab Heleno appellatam, qui fratrem suum Chaonem, vel ut alii dicunt comitem, dum venaretur occiderat. alii filiam Campi Cestriam ab Heleno ductam uxorem, et ‹eum› de nomine soceri Campos, de nomine Chaone Chaonas dixisse. {{ancora+|335|[[Aeneis/Liber III#335|335.]]}} {{sc|}}Troiano a chaone licet superius causa huius nominis dicta videatur, tamen quidam dicunt hunc Chaonem pro omnium incolumitate, cum pestilentia laborarent socii Heleni, ex responso immolandum se obtulisse, unde in honorem eius Epirum, quae Campania dicebatur, Chaoniam nominatam. alii dicunt, [quod] cum Helenus cum Pyrrho ab Ilio navigaret et tempestate iactarentur, Chaonem, unum e Troianis, amicum Heleni, vovisse, ut, si illi periculum evasissent, se pro eorum incolumitate interimeret: qui se, postquam illi evaserunt, sicut promisit, occidit: unde factum est, ut ex eius nomine Helenus, adeptus regnum, Epirum Chaoniam nominaret. dixit nominavit, ut “fluvium cognomine Thybrim diximus” et “Italiam dixisse ducis de nomine gentem”. {{ancora+|336|[[Aeneis/Liber III#335|336.]]}} {{sc|}}Pergamaque ‘Pergama’ legendum, non ut plerique ‘Pergameam’, qui per inperitiam contra metrum sentiunt. decipiuntur autem dum utrumque derivativum volunt, cum sit ‘Pergama’ principale. {{ancora+|337|[[Aeneis/Liber III#335|337.]]}} {{sc|}}‹sed tibi› qui cursum venti servat hunc ordinem, ut a sui persona incipiens mox quaerat alienam, ut “sed vos qui tandem, quibus aut venistis ab oris”. et hoc totum cum admiratione dictum est. qui venti id est tam prosperi. quae fata tam nobis felicia. {{ancora+|338|[[Aeneis/Liber III#335|338.]]}} {{sc|}}Quis deus?? qui praestitit, ut te videre possemus. tale est et illud Aeneae ad Didonem adulatorium “hinc me digressum vestris deus appulit oris”. ignarum aliud disponentem. {{ancora+|339|[[Aeneis/Liber III#335|339.]]}} {{sc|}}puer ascanius filius, quia Graeci παῖδας etiam filios dicunt. superatne vivit. sane nove dictum est et caret exemplo, ut pauca in Vergilio. alii dicunt ‘superat’ superstes est: sed ‘superstes’ praesentem significat, ut Cicero in Mureniana “suis utrisque superstitibus”, id est praesentibus. {{ancora+|340|[[Aeneis/Liber III#340|340.]]}} {{sc|}}Quem tibi iam Troia hemistichium nec in sensu plenum. sunt autem duo talia, hoc et “concessere deum”: quem quidam ita conplevit “concessere deum profugis nova moenia Teucris”. {{ancora+|341|[[Aeneis/Liber III#340|341.]]}} {{sc|}}Amissae cura parentis si ‘parentis’ Creusae accipis, occurrit illud, unde sciebat eam perisse? et alii dicunt potuisse hoc vel Heleno divinante cognosci, vel Aenea requirente per Troiam, ut “implevi clamore vias”: sed utrumque viribus caret. parentem ergo patriam accipiamus, ut Tullius “si tibi patria, quae communis omnium parens est”, et est sensus ‘doletne perditam patriam’? {{ancora+|342|[[Aeneis/Liber III#340|342.]]}} {{sc|}}Animosque viriles atqui supra dixerat ‘puer’: sed ‘animos viriles’ ait parentum consideratione. inde et in nono de ipso “ante annos animumque gerens curamque virilem”. {{ancora+|343|[[Aeneis/Liber III#340|343.]]}} {{sc|}}avunculus quidam ‘avunculus’ humiliter in heroico carmine dictum accipiunt. {{ancora+|345|[[Aeneis/Liber III#345|345.]]}} {{sc|}}incassum fletus et ‘longos’ et ‘incassum’ bene addidit, ut femineos monstraret adfectus. {{ancora+|348|[[Aeneis/Liber III#345|348.]]}} {{sc|}}Et multum lacrimas ordo est ‘lacrimas multum fudit inter verba singula’: nam si ‘lacrimans’ dixeris, quid fudit? et bene verba Heleno post Andromacham non dedit, ne frigeret, sicut in libro quinto Acestae. {{ancora+|349|[[Aeneis/Liber III#345|349.]]}} {{sc|}}parvam Troiam simulataque magnis et cetera. multi putant, Aeneam† de ea venisse ad Epirum et ibi haec loca per licentiam poeticam esse conficta. Varro Epiri se fuisse dicit et omnia loca isdem dici nominibus, quae poeta commemorat, se vidisse: unde apparet haec non esse fabulata. idem etiam Varro Troiam Epiri ab Aenea sive a comitibus eius [†byopator] nuncupatam docet, ubi Troiana classis Aeneam expectasse sociosque eius castra in tumulis habuisse memoratur, quae ex illo tempore Troiana appellantur: unde apparet divinum poetam aliud agentem verum semper attingere. {{ancora+|350|[[Aeneis/Liber III#350|350.]]}} {{sc|}}arentem pro aridum: participium vice nominis. {{ancora+|351|[[Aeneis/Liber III#350|351.]]}} {{sc|}}Agnosco aut cognomine agnosco; aut certe quia reparatam audierat Troiam, ut “hic incredibilis rerum fama occupat aures”. agnosco] nam ea agnoscimus quae iam pridem vidimus. scaeaeque amplector limina portae Scaea porta dicta est non a pugnis ante se factis scaevis, id est malis; nam et ante sic dicta est; nec ab itinere ingressis scaevo, id est sinistro, quod ingressi non recto eunt itinere, sed sinistro: sed a cadavere Laomedontis, hoc est scenomate, quod in eius fuerat superliminio. tamen hanc portam ex nece Achillis scaeam appellatam volunt. amplector ut “amplexaeque tenent postes atque oscula figunt”: quasi ad Troiam pervenisset. {{ancora+|352|[[Aeneis/Liber III#350|352.]]}} {{sc|}}Teucri pro Teucriadae. {{ancora+|353|[[Aeneis/Liber III#350|353.]]}} {{sc|}}Amplis quod est regiae magnitudinis. accipiebat pascebat, ut Terentius “accipit homo nemo melius neque prolixius”. {{ancora+|354|[[Aeneis/Liber III#350|354.]]}} {{sc|}}Avlai pro aulae; et est diaeresis de Graeca ratione veniens, quorum ‘ae’ diphthongos resoluta apud nos duas syllabas facit. aula autem proprie dicitur quae concluditur porticibus quattuor, unde superius ‘porticibus’ dixit. {{ancora+|355|[[Aeneis/Liber III#355|355.]]}} {{sc|}}inpositis auro dapibus id est cum inpositas auro dapes haberet. {{ancora+|356|[[Aeneis/Liber III#355|356.]]}} {{sc|}}processit exactus est. avrae vela vocant hypallage est pro ‘auras vocant’. {{ancora+|357|[[Aeneis/Liber III#355|357.]]}} {{sc|}}Carbasus utrum aliorum qui navigabant, an ipsorum: et utrum ‘tumide’, an ‘tumidus auster’, ut “pallidus Orcus”? carbasus autem genus lini est, quod abusive plerumque pro velo ponitur. sane in numero singulari ‘haec carbasus’ dicimus, in plurali ‘haec carbasa’. {{ancora+|359|[[Aeneis/Liber III#355|359.]]}} {{sc|}}Troivgena ac si diceret ‘generose’, ut alibi “Dardanidae magni genus alto a sanguine divum”. Sciendum tamen, sicut veteres auctores adfirmant, peritissimos auguriorum et Aeneam et plurimos fuisse Troianos. non nulli autem dicunt a Marsya rege missos e Phrygia regnante Fauno, qui disciplinam auguriorum Italis ostenderunt. ergo ‘Troiugena’ sine dubio auguriorum et divinationis peritus est. interpres vaticinator, qui mentem deorum mortalibus publicas. sed quia ‘interpres’ generale nomen est, currit per species; nam, ut ait Cicero, omnis divinandi peritia in duas partes dividitur: nam aut furor est, ut in vaticinantibus: aut ars, ut in aruspicibus, [fulguritis sive] fulgoratoribus, auguribus. et omnia ista ex se pendent, licet propriis finibus contineantur. unde Vergilius omnia ei dat quem vult perfectum intellegi, ut hoc loco Heleno; item alibi Asilae in decimo “cui pecudum fibrae, caeli cui sidera parent et linguae volucrum et praesagi fulminis ignes”. Varro autem quattuor genera divinationum dicit: terram, aerem, aquam, ignem: geomantis, aeromantis, pyromantis, hydromantis. Vergilius tria genera complexus est: per lauros geomantis, per sidera pyromantis, per praepetes aeromantis. divum qui numina potest et ‘interpres divum’ distingui. sane per omnia zeugma est ab inferioribus ‘sentis’. qui numina sentis qui suscipis numen et futura praedicis. {{ancora+|360|[[Aeneis/Liber III#360|360.]]}} {{sc|}}Qui tripodas sentis tripodes mensae fuerunt in templo Apollinis Delphici, quibus superinpositae Phoebades vaticinabantur. vel quod in eodem templo tripus est cum ossibus et dentibus Pythii serpentis. clarii lavrus et hic ‘qui sentis’ subaudis. et Clarium oppidum est in finibus Colophoniorum, ubi Apollo colitur: unde Apollo Clarius. sane quaeritur, utrum ‘Clarii’ geminandum sit ‘i’. et sciendum aliter non procedere: nam ‘cla’ brevis invenitur, ut Statius “nec Clarias hac luce fores Didymaeaque quisquam”. per laurus autem oraculum intellegimus. qui sidera sentis qui es peritus astrologiae. {{ancora+|361|[[Aeneis/Liber III#360|361.]]}} {{sc|}}Et volucrum lingvas qui es augur oscinum. et praepetis omina pinnae praepetes sunt quae secundo auspicio ante eum volant qui auspicatur. aves autem aut oscines sunt, aut praepetes: oscines quae ore futura praedicunt, praepetes quae volatu augurium significant, cum sunt prospera. sed praepetes aut superiora tenent, et praepetes vocantur: aut inferiora, et dicuntur inferae; praepetes autem ideo, quia omnes aves priora petunt volantes. {{ancora+|362|[[Aeneis/Liber III#360|362.]]}} {{sc|}}Fare age hortantis est ‘age’, id est dic celeriter. et est ordo ‘Troiugena, fare age, quae prima pericula vito, quidve sequens tantos possim superare labores’. cetera per parenthesin dicta sunt. namque omnem cursum hypallage est: nam non omnem cursum prospera dixit religio, sed omnis religio dixit prosperum cursum. {{ancora+|363|[[Aeneis/Liber III#360|363.]]}} {{sc|}}Cuncti divi quia quicquid audivit a diversis ad Iovem recurrit, ut diximus supra “quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo praedixit”. numine autem oraculo significat. {{ancora+|364|[[Aeneis/Liber III#360|364.]]}} {{sc|}}Repostas πάθος pro ‘repositas’, id est longe positas, remotas. {{ancora+|365|[[Aeneis/Liber III#365|365.]]}} {{sc|}}Novum magnum, more suo. {{ancora+|366|[[Aeneis/Liber III#365|366.]]}} {{sc|}}Prodigium canit prodigium, portentum et monstrum modico fine discernuntur, sed confuse pro se plerumque ponuntur. Varro sane haec ita definit: “ostentum, quod aliquid hominibus ostendit; portentum, quod aliquid futurum portendit; prodigium, quod porro dirigit; miraculum, quod mirum est; monstrum, quod monet”. tristes iras deorum scilicet, propter iniurias suas. {{ancora+|367|[[Aeneis/Liber III#365|367.]]}} {{sc|}}Obscenamque famem aut quae homines etiam ad obscena conpellit, ut “malesuada Fames”: aut certe, quam obscena avis praedixerat. quae prima pericvla vito? quidve sequens tantos possim superare labores duo petit: quemadmodum aut periculis careat, aut quibus consiliis par esse et laboribus possit. et totum hoc per interrogationem legendum est. ‹quidve]2 sequens quid observans. {{ancora+|368|[[Aeneis/Liber III#365|368.]]}} {{sc|}}Tantos quantos harpyia praedixerat. {{ancora+|369|[[Aeneis/Liber III#365|369.]]}} {{sc|}}De more scilicet sacrificantum. {{ancora+|370|[[Aeneis/Liber III#370|370.]]}} {{sc|}}Exorat pacem divum aut de sacrificantum more requirit, utrum tempus consulendi esset; nam et hoc vehementer quaeritur, ut in sexto “cum virgo poscere fata tempus ait”; aut certe, quod et melius est, de sacrificantum more ante nefas expiat ab harpyia praedictum, et sic venit ad vaticinationem. ut autem hic expiatam famem intellegamus sequens efficit locus, ut “aderitque vocatus Apollo”, cum constet, nisi in hoc intellexeris loco, famis causa nusquam invocatum esse Apollinis numen. dubitationem autem in hoc loco ‘exorat’ facit; nam ‘orare’ est petere, ‘exorare’ impetrare: ergo impetrat pacem aut ad inquirendum tempus, aut ad mitigandum famis periculum. vittasque resolvit in ratione sacrorum par est et animae et corporis causa: nam plerumque quae non possunt circa animam fieri fiunt circa corpus, ut solvere vel ligare, quo possit anima, quod per se non potest, ex cognatione sentire. inde est “unum exuta pedem vinclis in veste recincta”. bene ergo Helenus cuncta corporis solvit, ne qua parte animo religato ad numen accedat. {{ancora+|371|[[Aeneis/Liber III#370|371.]]}} {{sc|}}sacrati capitis diis et vaticinationibus dicati. {{ancora+|372|[[Aeneis/Liber III#370|372.]]}} {{sc|}}multo numine multa veneratione numinis. suspensum si ‘suspensus’, ipse numinis plenus; si ‘suspensum’, me sollicitum et attentum. {{ancora+|373|[[Aeneis/Liber III#370|373.]]}} {{sc|}}Deinde canit post peracta sollemnia. {{ancora+|374|[[Aeneis/Liber III#370|374.]]}} {{sc|}}Nate dea ordo est ‘nate dea pauca tibi expediam dictis; prohibent nam cetera parcae scire Helenum, farique vetat Saturnia Iuno’: omnia, inquit, vates novit, sed non omnia permittitur dicere, fatis prohibentibus; etiam ex his quae novi, multa me vetat dicere Iuno Saturnia. maioribus caelestibus, propter sideris cursum, cuius fuit explanatio per Creusam. maioribus avspiciis] [ergo] maiora sunt, quibus praeter tripudium auspicari ius est neque precatio adhibetur, sicut hoc loco nullum deum precatur Aeneas. aut in his versibus ‘nam te maioribus ire per altum auspiciis’ et reliqua ‘auspiciis’, quia auspicia maiora, aut maioribus dicuntur, quibus augurium avium aliarumque rerum eripitur, ut puta, si parra vel picus auspicium dederit, et deinde contrarium aquila dederit, auspicium aquilae praevalet. ergo quia notum est esse apud augures auspiciorum gradus plures, et augur loquitur auguriorum perito, ideo ‘maioribus auspiciis’ dixit. auspicium autem est volatus avium, qui indicat agendum vel omittendum esse quod quis coeperit; dictum ab ave inspicienda quasi avispicium. per altum per limitem fortunae superioris. {{ancora+|376|[[Aeneis/Liber III#375|376.]]}} {{sc|}}sortitur] id est sorte decernit vel sortitione distribuit. sortitur disponit, ordinat. et bene adlusit quasi Apollinis sacerdos, cuius propriae sunt sortes. volvitque vices definitio fati secundum Tullium, qui ait “fatum est conexio rerum per aeternitatem se invicem tenens, quae suo ordine et lege variatur ita tamen, ut ipsa varietas habeat aeternitatem”. et hic ‘vices’ vicissitudines, alibi pericula, ut “vitavisse vices Danaum”. {{ancora+|377|[[Aeneis/Liber III#375|377.]]}} {{sc|}}Pauca tibi e multis duo se dicit esse dicturum, quemadmodum possit tute navigare, et quibus signis Italiae regna cognoscat. hospita aequora vicina; nihil enim nobis hospitio esse vicinius constat. {{ancora+|378|[[Aeneis/Liber III#375|378.]]}} {{sc|}}avsonio portu ut in Ausonia, quasi in portu et in litore, conquiescat. {{ancora+|379|[[Aeneis/Liber III#375|379.]]}} {{sc|}}Prohibent nam cetera scire hic distinguendum; et est sensus ‘cetera te scire non sinunt fata, Helenum vero Iuno prohibet dicere etiam ea quae audire poteras’, et vacat ‘que’, ut solet frequenter. male autem sentiunt qui distingunt ‘scire Helenum’, cum legerimus in Lucano “venit aetas omnis in unam congeriem miserumque premunt tot saecula pectus” (5.177), item alibi “nec tantum prodere vati quantum scire licet” (5.176). et adeo repletus numine novit omnia sacerdos, ut refrenetur ad certa dicenda: nam dicendo ‘Helenum farique vetat Saturnia Iuno’ ostendit praemissum ad Aeneam pertinere; aliter suum non interponeret nomen. prohibet autem scire mortem patris ad augendum inopinatum dolorem; tempestatem ab Aeolo inmissam; amorem Didonis, in quo et gaudium quidem est, sed quod inprovisum vile creditur. et si sciret Aeneas, se de Africa exiturum, non facile Didonis consentiret amoribus. novimus autem hoc Iunonem agere, ut, si possit fieri, “regnum Italiae Libycas averteret oras”. inopinatum vero dolorem etiam Aeneas conqueritur, ut “nec vates Helenus, cum multa horrenda moneret, hos mihi praedixit luctus”. {{ancora+|382|[[Aeneis/Liber III#380|382.]]}} {{sc|}}Ignare pro ‘ignarus’, casus pro casu: dicit autem ignarum fati. Persius “censoremve tuum, vel quod trabeate salutas”. {{ancora+|383|[[Aeneis/Liber III#380|383.]]}} {{sc|}}Longa procul non situ, quam paene videt: sed necessitate fatali. significat autem difficilem circuitum. via invia Aeneae scilicet. {{ancora+|384|[[Aeneis/Liber III#380|384.]]}} {{sc|}}Trinacria quae Latine Triquetra dicitur, quam multi Trinacriam dicunt, sub hac differentia, ut quotienscumque Sicilia significatur, Trinacria totum per ‘r’ dicatur, quotiens Sicula, per unam ‘r’ ut “Trinacia cernitur Aetna”. lentandus aut lente tibi navigandum est; nam totam Siciliam circumiit: aut ‘lentandus tibi remus est’, id est flectendus: unde ‘lentum vimen’ dicimus, id est flexile. et quidam ‘lentandus’ nove verbum fictum putant, sed in annalibus legitur “confricati oleo lentati, paratique ad arma”, a verbo ‘lentor’. {{ancora+|386|[[Aeneis/Liber III#385|386.]]}} {{sc|}}Infernique lacus Lucrinum et Avernum dicit, inter quos est spelunca, per quam ad inferos descendebatur; unde eos dixit infernos. aeaeaeque insula circae qui nunc Circeius mons a Circe dicitur, aliquando, ut Varro dicit, insula fuit, nondum siccatis paludibus, quae eam dividebant a continenti. ‘Aeaea’ autem dicta ab aspernantium voce, propter celebratas illic corporum mutationes: unde est “inaccessos ubi Solis filia lucos”. ‘Aeaeae’ autem tres sunt diphthongi: nam genetivus est ab Aeaea. quidam pro eoa, id est orientalis, quia Solis filia traditur, accipiunt. alii non Circe Aeaea, sed insula quae et Aeaea. {{ancora+|387|[[Aeneis/Liber III#385|387.]]}} {{sc|}}Quam tuta possis urbem componere terra ante cuncta lustrabis, quam possis urbem tuta terra componere. ‘tuta’ autem propter Thraciae et Cretae discrimina. {{ancora+|388|[[Aeneis/Liber III#385|388.]]}} {{sc|}}Signa tibi dicam deest ‘ergo’. et notandum quia non eo ordine, quo promiserat, dicit; ante enim dicit de civitate condenda, sic de tuta navigatione. {{ancora+|389|[[Aeneis/Liber III#385|389.]]}} {{sc|}}Secreti ad fluminis Tiberini. litoreis litus dicitur quicquid iuxta aquam est: unde nunc ripam fluminis litus vocavit. {{ancora+|390|[[Aeneis/Liber III#390|390.]]}} {{sc|}}Sus naturaliter longa est, licet in genetivo corripiatur, ut ‘bos’ ‘pes’ ‘res’ ‘spes’. de hac autem sue alii dicunt secundum Vergilium quod in Italia inventa sit, alii, quod secum eam more navigantum Troiani portaverint et oraculo cognoverint ibi esse condendam civitatem, ubi sus illa post fugam fuisset inventa. dicitur ergo in Campaniam fugisse et inventa in Laurolavinio: a qua Ascanius post Albae nomen inposuit. {{ancora+|391|[[Aeneis/Liber III#390|391.]]}} {{sc|}}Triginta capitum fetus enixa prodigiale est hoc, quo significatur triginta annis regnaturus Ascanius. {{ancora+|392|[[Aeneis/Liber III#390|392.]]}} {{sc|}}albi circum ubera nati Varro dicit etiam hoc signi fuisse, quod, cum etiam alterius coloris porci in fetu huius porcae fuerint, albi tantummodo circa ubera sint reperti. {{ancora+|393|[[Aeneis/Liber III#390|393.]]}} {{sc|}}is locus urbis erit id est in ipsa regione: nam et Lavinium et Alba longe a litore sunt. requies errorum scilicet: alioquin bello conflictatus est. {{ancora+|394|[[Aeneis/Liber III#390|394.]]}} {{sc|}}horresce pro ‘horrueris’, vel pro ‘horrescas’, id est timeas. {{ancora+|395|[[Aeneis/Liber III#395|395.]]}} {{sc|}}Viam id est rationem: et non dicit, quia etiam profutura est fames, ut “haec erat illa fames: haec nos suprema manebat exitiis positura modum”. aderitque vocatus apollo nunc ‘vocatus’, quia, ut supra diximus, expiatorium fecit sacrificium. {{ancora+|396|[[Aeneis/Liber III#395|396.]]}} {{sc|}}Has autem terras quasi ostendentis est: nec enim Calabria ab Epiro longo distat spatio. {{ancora+|397|[[Aeneis/Liber III#395|397.]]}} {{sc|}}Nostri aequoris Epirotici, quo Calabriae litus adluitur. {{ancora+|398|[[Aeneis/Liber III#395|398.]]}} {{sc|}}malis grais aut a persona Aeneae epitheton est, aut ad discretionem malorum et bonorum. a multis sane amphibolia putatur; potest enim aut catholicon esse epitheton Grais, vel eis habitantibus Grais, qui mali sunt, ut est “illud saepe malae legere novercae”. {{ancora+|399|[[Aeneis/Liber III#395|399.]]}} {{sc|}}Hic et narycii posverunt moenia locri Locri socii Aiacis Oilei fuerunt, Epizephyrii et Ozolae. sed post tempestatem montis Capherei Epizephyrii tenuerunt Bruttios: et hos nunc dicit: Ozolae vero tenuerunt Pentapolim; inde est “Lybicone habitantes litore Locros”. quin etiam de Ozolis legitur, quod delati Tinneiam ulterius accesserint et civitatem condiderint, quae nunc Vzalis dicitur. Narycii autem a loco dicti sunt provinciae suae, Ozolae a putore paludis vicinae. alii Narycios Opuntios, eosdem et Epicnemidios dicunt; namque prius Naryx, Opus postea dicta, eadem autem et Epicnemidia vocatur; est enim Cnemis promontorium, in quo Opuntii Locri positi sunt, a quibus originem trahunt qui in Italia sunt, et appellantur Epizephyrii, quod Zephyrium promontorium vocatur a Graecis, in quo sunt conditi Locri qui in Graecia sunt. hi vero qui iuxta Delphos colunt Ozolae nuncupantur, sive a foetore draconis, quem Apollo interemit, seu quod uxores eorum Veneris ira viris suis fuerint foeditate taetri odoris invisae; qui autem Libyam delati sunt Nasamones appellantur, ut Cornelius Tacitus refert, oriundi a Naryciis, quod ibi invenies ubi ait “Lybicone habitantes litore Locros”. {{ancora+|400|[[Aeneis/Liber III#400|400.]]}} {{sc|}}Sallentinos obsedit milite campos Sallentinum promunctorium Italiae est inter Calabriam et Bruttios: nam ut ait Sallustius “omnis Italia coacta in angustias finditur in duo promunctoria, Bruttium et Sallentinum”. {{ancora+|401|[[Aeneis/Liber III#400|401.]]}} {{sc|}}Lyctius idomeneus a Lycto, Cretae civitate, unde propter supra dictam pulsus est causam. ad Italiam venisse ac post dicitur in Asiam profectus decessisse. alii hunc regressum consedisse apud Apollinem Clarium tradunt. ducis meliboei philoctetae a Meliboea, civitate Thessaliae, de qua fuit. ‘Meliboei’ ergo dixit pro ‘Meliboeensis’. {{ancora+|402|[[Aeneis/Liber III#400|402.]]}} {{sc|}}Subnixa petilia muro civitas cincta muro modico, ut “crinemque madentem subnixus rapto potitur”. ‘Petilia’ dicta vel ἀπὸ τοῦ πέτασθαι , id est volare, quod captato augurio est condita, vel quod post relictum Ilium, quo ducebatur a Graecis, eam petivit civitatem. ‘Petilia’ sane numeri est singularis. multi ita intellegunt, non ‘Philoctetae Petilia’, sed ‘Philoctetae muro’; nam ait Cato, a Philocteta, condita iam pridem civitate, murum tantum factum. alii ‘subnixam’ ideo accipiunt, quia inposita est excelso muro, ut Coelius historicus ait. Philoctetes autem fuit Poeantis filius, Herculis comes, quem Hercules, cum hominem in Oeta monte deponeret, petiit, ne alicui sui corporis reliquias indicaret. de qua re eum iurare conpulit, et ei pro munere dedit sagittas hydrae felle tinctas. postea Troiano bello responsum est, sagittis Herculis opus esse ad Troiae expugnationem. inventus itaque Philoctetes cum negaret primo se scire ubi esset Hercules, tandem confessus est mortuum esse. inde cum acriter ad indicandum sepulcrum eius cogeretur, pede locum percussit, cum nollet dicere. postea pergens ad bellum cum exerceretur sagittis, unius casu vulneratus est pedem, quo percusserat tumulum. ergo cum putorem insanabilis vulneris Graeci ferre non possent, diu quidem eum pro oraculi necessitate ductum tandem apud Lemnum sublatis reliquerunt sagittis. hic postea horrore sui vulneris ad patriam redire neglexit, sed sibi parvam Petiliam in Calabriae partibus fecit. alii eum adductum a Graecis ad Troiam ad occidendum sagittis Paridem dicunt, quia etiam Paridis mors inter fatalia dicitur fuisse Troiana. {{ancora+|403|[[Aeneis/Liber III#400|403.]]}} {{sc|}}transmissae quidam ‘transmissae’ legunt, ut sit praepositio; trans autem adverbium, †ut sit ‘transtulit’. {{ancora+|404|[[Aeneis/Liber III#400|404.]]}} {{sc|}}in litore in Italia scilicet. {{ancora+|405|[[Aeneis/Liber III#405|405.]]}} {{sc|}}Purpureo velare comas subaudis ‘cura’ aut ‘memento’: aut certe, quod est melius, ‘velare’ imperativus sit, non infinitivus. {{ancora+|406|[[Aeneis/Liber III#405|406.]]}} {{sc|}}honore sacrificio. hostilis facies occvrrat quidam Ulixen dicunt, alii Diomeden. {{ancora+|407|[[Aeneis/Liber III#405|407.]]}} {{sc|}}Et omina turbet sacrificii ordinem rumpat, quod est piaculum. significat autem ut dictum est Diomeden, qui cum multis casibus adfligeretur, Palladium, quod apud ipsum erat, Troianis oraculo iussus est reddere. quod cum vellet implere, Aeneam invenit sacrificantem: qui, ut supra diximus, sacrificii ordinem non rupit, et Palladium Nautes accepit: unde Nautiorum familia Minervae sacra servabat. sane sciendum sacrificantes diis omnibus caput velare consuetos ob hoc, ne se inter religionem aliquid vagis offerret obtutibus, excepto tantum Saturno, ne numinis imitatio esse videretur. et Herculi in templo suo, quia et ipse capite operto est, vel quia haec arae ante adventum Aeneae a Iano vel Evandro consecratae sint. sane quidam dicunt absurde, ab Heleno Diomeden suppressum; sed intellegendum est de industria factum, ne terror iniceretur Aeneae. {{ancora+|409|[[Aeneis/Liber III#405|409.]]}} {{sc|}}Hac casti pii, ut “nulli fas casto sceleratum insistere limen”. in religione in observatione perpetua. nepotes appellando ‘nepotes’ gradus futurae cognationis ostendit. {{ancora+|410|[[Aeneis/Liber III#410|410.]]}} {{sc|}}ast ubi pro postquam; et est temporis adverbium. digressum a litore Calabriae. {{ancora+|411|[[Aeneis/Liber III#410|411.]]}} {{sc|}}Angusti rarescent clavstra pelori ideo quia a continenti, id est a columna usque ad Pharon tribus milibus distat. ‘rarescent’ autem ideo, quia venientibus de Ionio propter curvaturam litorum clausae videntur angustiae, quae paulatim propinquantibus aperiri videntur. pelori promunctorium Siciliae est secundum Sallustium, dictum a gubernatore Hannibalis illic sepulto, qui fuerat occisus per regis ignorantiam, cum se eius dolo propter angustias freti crederet esse deceptum, veniens de Petilia: quamquam legerimus, etiam ante Pelorum dictum. {{ancora+|412|[[Aeneis/Liber III#410|412.]]}} {{sc|}}Laeva tibi tellus venientis personam respexit: nam de Ionio navigantes si fretum petant, dextrum teneant litus necesse est; sin alias, sinistrum. {{ancora+|413|[[Aeneis/Liber III#410|413.]]}} {{sc|}}Aequora circvitu totam enim transiturus est Siciliam. {{ancora+|414|[[Aeneis/Liber III#410|414.]]}} {{sc|}}Haec loca ut etiam Sallustius dicit “Italiae Siciliam coniunctam constat fuisse: sed medium spatium aut per humilitatem obrutum est, aut per angustiam scissum. ut autem curvum sit, facit natura mollioris Italiae, in quam asperitas et altitudo Siciliae aestum relidit”. quondam tria tenet tempora, sicut ‘olim’: praesentis, ut “quondam etiam victis redit in praecordia virtus”; praeteritum, ut “quondam Cretae fertur labyrinthus in altae”; futurum “nec Romula quondam ullo se tantum tellus iactabit alumno”. {{ancora+|415|[[Aeneis/Liber III#415|415.]]}} {{sc|}}tantum aevi longinqua et reliqua. parenthesis: nam ordo est ‘haec loca vi quondam dissiluisse ferunt’. aevi longinqua pro longi. ‘aevum’ pro tempore posuit, ut “aevoque sequenti”. alibi pro annis, ut “vos o quibus integer aevi sanguis ait”. {{ancora+|416|[[Aeneis/Liber III#415|416.]]}} {{sc|}}Dissilvisse ferunt hinc apparet bene dictum “unctos saluere per utres”. nam ut ‘dissilui’, sic ‘salui’ facit. Cicero “cum hic de raeda reiecta paenula desiluisset”. est enim positio ‘salio salis salui’, item in conpositione ‘dissilio dissilui’. cum protinus continuo: et modo adverbium loci est, alibi temporis est, ut “protinus aerias Phaeacum abscondimus arces”. {{ancora+|417|[[Aeneis/Liber III#415|417.]]}} {{sc|}}Foret ab infinito est: sed modo praeteritum significat tempus, quod rarum est; saepius enim futurum significat. venit medio in medium, ut “it clamor caelo”. {{ancora+|418|[[Aeneis/Liber III#415|418.]]}} {{sc|}}Hesperium siculo latus abscidit hypallage est: nam minora a maioribus segregantur, sed contra dixit. abscidit propter metrum ‘ci’ corripuit per poeticum morem. {{ancora+|419|[[Aeneis/Liber III#415|419.]]}} {{sc|}}Interlvit interlabitur, pontus scilicet. aestu aestum poetae maris angustias artati ideo appellant, quod ibi commotione reciproci cursus mare videatur aestuare. {{ancora+|420|[[Aeneis/Liber III#420|420.]]}} {{sc|}}Dextrum scylla latus laevum inplacata charybdis de Ionio venientibus. Scylla enim in Italia est, Charybdis in Sicilia. Scylla autem ipsa Phorci et Creteidos nymphae filia fuit. hanc amabat Glaucus, quem Circe diligebat; et quoniam pronior in Scyllam fuerat, irata Circe fontem, in quo illa consueverat corpus abluere, infecit venenis: in quem illa cum descendisset, pube tenus in varias mutata est formas. horrens itaque suam deformitatem se praecipitavit in maria. alii a Glauco, cum sperneretur a Scylla, rogatam Circen et iam ita, ut legatur, mutatam dicunt. alii a Neptuno amatam, cum illa Glaucum amaret, rivalitatis dolore in hoc monstrum mutatam. Homerus hanc dicit inmortale monstrum fuisse. Sallustius saxum esse dicit simile formae celebratae procul visentibus. canes vero et lupi ob hoc ex ea nati esse finguntur, quia ipsa loca plena sunt monstris marinis, et saxorum asperitas illic imitatur latratus canum. sane alia Scylla fuit, de qua in bucolicis plenius dictum est. [legimus etiam “nunc nemora ingenti vento, nunc litora plangunt”. si ergo ‘plangunt’ dicimus, et ‘latrant’ non incongrue posuit.] Charybdis autem in Siciliae parte posita femina fuit voracissima, ex Neptuno et Terra genita, quae, quia boves Herculis rapuit, fulminata a Iove est et in maria praecipitata: unde naturam pristinam servat; nam sorbet universa quae prehendit et secundum Sallustium ea circa Tauromenitanum egerit litus. de hac Cicero in Philippicis ait “Charybdis: quae si fuit, animal fuit unum”. {{ancora+|421|[[Aeneis/Liber III#420|421.]]}} {{sc|}}Obsidet ad transeuntium insidias. barathri barathrum est inmensae altitudinis nomen: unde sequitur ‘sorbet in abruptum’: quod Graece βάραθρον dicitur. ter gurgite vasto aut ‘ter’ pro ‘saepe’ posuit, finitum pro infinito, aut ter uno die. {{ancora+|423|[[Aeneis/Liber III#420|423.]]}} {{sc|}}alternos singulos, non omnes simul, ut “vix hostem alterni si congrediamur habemus”; aut ‘alternos’ vicissim, quia accipit, ut vomat, rursus vomit, ut accipiat. {{ancora+|424|[[Aeneis/Liber III#420|424.]]}} {{sc|}}Cohibet spelunca hypallage est in sensu; nam ipsa se tenet intra speluncam secundum fabulam. {{ancora+|425|[[Aeneis/Liber III#425|425.]]}} {{sc|}}trahentem Sallustius “quo forte inlata naufragia sorbens gurgitibus occultis milia sexaginta Tauromenitana ad litora trahit”. ergo et ‘sorbet’ et ‘trahit’ de Sallustio. {{ancora+|426|[[Aeneis/Liber III#425|426.]]}} {{sc|}}Prima nominativus est pluralis a neutro. et est Graeca figura, τὰ πρῶτα ἄνθρωπος . {{ancora+|427|[[Aeneis/Liber III#425|427.]]}} {{sc|}}Pube tenus ‘tenus’ praepositio ablativa quidem est, sed figurate etiam genetivo cohaeret, ut “et crurum tenus a mento palearia pendent”. sane gaudet postpositione. pistrix si navem intellegas, haec pistris huius pistris facit; si de belua, haec pistrix, huius pistricis facit. {{ancora+|428|[[Aeneis/Liber III#425|428.]]}} {{sc|}}Commissa luporum coniuncta et coagmentata: ipsa scilicet, ut “portam quae ducis imperio commissa recludunt”. et figurate locutus est, ut “oculos suffusa”. est autem haec elocutio: postrema, id est τὰ ἔσχατα , commissa erat luporum utero caudas delphinum, id est commissas habebat. et quidam volunt ‘commissa’ dici quae diversa iunguntur. {{ancora+|429|[[Aeneis/Liber III#425|429.]]}} {{sc|}}praestat melius est. {{ancora+|430|[[Aeneis/Liber III#430|430.]]}} {{sc|}}Cessantem inmorantem, quod sequentia indicant ‘longos et circumflectere cursus’. Terentius “si absis uspiam, aut ibi si cesses”, sed alibi “quid illic natus cessat cum Syro”. {{ancora+|431|[[Aeneis/Liber III#430|431.]]}} {{sc|}}informem hic ‘quae confusae sit formae’, alibi deformem “nec sum adeo informis”, alibi monstrum “informe ingens”, quod humanam excedat formam. {{ancora+|432|[[Aeneis/Liber III#430|432.]]}} {{sc|}}caeruleis canibus variavit nunc ‘canes’ dicendo, cum supra dixerit ‘lupos’. {{ancora+|433|[[Aeneis/Liber III#430|433.]]}} {{sc|}}Praeterea hinc ostenditur cuncta scire Helenum et iam infensam Iunonem, sed prohiberi dicere, ut diximus supra. heleno prudentia in homine enim prudentia est, in vatibus fides. {{ancora+|434|[[Aeneis/Liber III#430|434.]]}} {{sc|}}Veris implet oraculis, ut Lucanus “atque hominem toto sibi cedere iussit pectore” (5.168). {{ancora+|437|[[Aeneis/Liber III#435|437.]]}} {{sc|}}Ivnonis magnae id est supernae; nam legimus “Iunoni infernae dictus sacer”. {{ancora+|438|[[Aeneis/Liber III#435|438.]]}} {{sc|}}Prece numen adora ivnoni cane vota libens his enim Iuno praecipue delectatur, id est hymnis et prece. cane [autem] de historia est; nam et bello Punico matrimi et patrimi cantaverunt Iunoni. et bene tria posuit quae ad religionem pertinent: precare, vove, solve. dominam hic abusive dominam Iunonem appellavit, cum proprium hoc nomen matris deum sit. {{ancora+|439|[[Aeneis/Liber III#435|439.]]}} {{sc|}}Victor propositi tui effector, “ut illi victor ego, et Tyrio” et reliqua. {{ancora+|441|[[Aeneis/Liber III#440|441.]]}} {{sc|}}Cymaeam urbem sicut “Buthroti arcem”, “fontem Timavi”. Euboea insula est, de cuius civitate Chalcide profecti sunt ad novas sedes quaerendas, et haud longe a Bais, qui locus a socio Ulixis Baio illic sepulto nomen accepit, invenerunt vacuum litus, ubi visa muliere gravida civitatem condiderunt: quae res fecundam ostendebat fore rem publicam: et eam Cumas vocaverunt, sive ab ἐγκύῳ , id est praegnante, sive ἀπὸ τῶν κυμάτων , id est undis; nam κύματα dicuntur. ‘ υ ‘ autem Latini in ‘u’ vertunt, ut ‘Byrria’ ‘Burria’. {{ancora+|442|[[Aeneis/Liber III#440|442.]]}} {{sc|}}Divinosque lacus consecratos, Avernum et Lucrinum. ‘Avernus’ autem in plurali numero ‘Averna’ facit, ut ‘tartarus’ ‘tartara’: unde est ‘Averna sonantia silvis’. sane hic lacus ante silvarum densitate sic ambiebatur, ut exhalans inde per angustias aquae sulpureae odor gravissimus supervolantes aves necaret: unde et Avernus dictus est, quasi ἄορνος . quam rem Augustus Caesar intellegens, deiectis silvis ex pestilentibus amoena reddidit loca. {{ancora+|443|[[Aeneis/Liber III#440|443.]]}} {{sc|}}Insanam vatem alii magnam dicunt, sed melius deo plenam et vaticinatricem intellegimus. insanam vatem] quia duo genera vaticinandi sunt, aut simplex, ut Heleni, aut per furorem, ut Sibyllae. vatem] [quia] vates a vi mentis appellatos, Varro auctor est. sub ima in ima, ut “namque sub ingenti lustrat dum singula templo”. {{ancora+|444|[[Aeneis/Liber III#440|444.]]}} {{sc|}}Fata canit foliisque notas et nomina mandat tribus modis futura praedicit: aut voce, aut scripto, aut signis, id est quibusdam notis, ut in obelisco Romae videmus: vel, ut alii dicunt, notis litterarum, ut per unam litteram significet aliquid. in foliis autem palmarum sibyllam scribere solere testatur Varro. foliis palmae. notas litteras. nomina verba. {{ancora+|445|[[Aeneis/Liber III#445|445.]]}} {{sc|}}Carmina virgo quia eius responsa versibus scribebantur. ‘virgo’ vero Phemonoe dicta est: nam sibylla appellativum est nomen, adeo ut Varro quot sibyllae fuerint scripserit. sibylla autem dicitur omnis puella, cuius pectus numen recipit: nam Aeolii σιοὺς dicunt deos, βουλὴ autem est sententia: ergo sibyllas quasi σιοῦ βουλὰς dixerunt. inde est “magnam cui mentem animumque Delius inspirat vates”. sane sciendum omnia responsa sibyllae plus minusve centum contineri sermonibus: unde Vergilius ait “quo lati ducunt aditus centum, ostia centum, unde ruunt totidem voces, responsa sibyllae”. {{ancora+|446|[[Aeneis/Liber III#445|446.]]}} {{sc|}}Digerit ordinat, disponit. in numerum in ordinem, ut continuatio carminum fiat, unde est “numeros memini si verba tenerem”. seclusa pro ‘inclusa’: praepositio pro praepositione. {{ancora+|448|[[Aeneis/Liber III#445|448.]]}} {{sc|}}Verso cardine aperta ianua, per periphrasin. {{ancora+|449|[[Aeneis/Liber III#445|449.]]}} {{sc|}}Turbavit ianva frondes non ianua, sed ventus, qui per ianuam ingreditur. {{ancora+|450|[[Aeneis/Liber III#450|450.]]}} {{sc|}}numquam pro ‘non’. {{ancora+|451|[[Aeneis/Liber III#450|451.]]}} {{sc|}}situs positiones et ordines. alibi ‘situ’ vetustate, ut “en ego victa situ”. alibi squalore “per loca senta situ”. {{ancora+|452|[[Aeneis/Liber III#450|452.]]}} {{sc|}}Inconsulti inscii rerum, ignari, sine consilio. et consultus est qui consulitur, inconsultus qui non accipit consilium. inconsulti] sine responso, quibus consultum non esset, ut inconsultos incautos dicimus, qui sine consilio aliquid adgrediuntur. {{ancora+|453|[[Aeneis/Liber III#450|453.]]}} {{sc|}}nequa morae ‘nequa’ pro ‘non’ aut ‘nulla’, hoc est nullum damnum te ex mora fecisse credideris. {{ancora+|455|[[Aeneis/Liber III#455|455.]]}} {{sc|}}‹vi› vela vocet valde vocet. {{ancora+|456|[[Aeneis/Liber III#455|456.]]}} {{sc|}}oracula fata, responsa. {{ancora+|457|[[Aeneis/Liber III#455|457.]]}} {{sc|}}ipsa canat ne te mittat ad ea quae in foliis notat. volens quae velle habet: nam ‘volitura’, aut propter asperitatem sermonis noluit dicere: aut ‘volens’, quia cogi non potest si nolit: ‹aut]2 ut in sacrificiis ‘uti volens propitiusque’. {{ancora+|458|[[Aeneis/Liber III#455|458.]]}} {{sc|}}illa tibi Italiae populos et cetera. bene haec ad sibyllam distulit, quia ipse de cursu tantum interrogatus est. et quia ‘bella’ terribile nomen intulerat, statim evadendi spem adiecit ‘et quo quemque modo fugiasque ferasque laborem’. {{ancora+|460|[[Aeneis/Liber III#460|460.]]}} {{sc|}}venerata quam tu veneratus sis, vel venerata pro te deos, id est rogatis pro te diis. {{ancora+|461|[[Aeneis/Liber III#460|461.]]}} {{sc|}}Haec sunt quae nostra liceat te voce moneri bene cum praescriptione, ne falsidicus vel minus peritus postea putaretur sacerdos. {{ancora+|463|[[Aeneis/Liber III#460|463.]]}} {{sc|}}effatus amico est poeta divinus peritiam suam inventa occasione semper ostendit; ‘effatus’ ergo verbo augurali usus est, quia scit loca sacra, id est ab auguribus inaugurata ‘effata’ dici: ergo religioso verbo voluit uti, qui potuit dicere ‘quae postquam vates sic ore est fatus amico’. ‘effatio’ dicta est pro locutione, quod ubi quid loquimur ‘famur’. {{ancora+|464|[[Aeneis/Liber III#460|464.]]}} {{sc|}}auro gravia utrum aurea, an quibus non totis aureis addito auro pondus accesserit? et gravia ‘a’ finalitatis ratione producitur, sed satis aspere: nam in nullam desinit consonantem, ut “omnia vincit Amor, et nos cedamus Amori”, item “at tibi Thymbre caput Euandrius abstulit ensis”. elephanto pro ebore posuit: Graece dixit. {{ancora+|465|[[Aeneis/Liber III#465|465.]]}} {{sc|}}Stipat denset: unde stipatores dicuntur qui in navibus conponunt, a stipa. {{ancora+|466|[[Aeneis/Liber III#465|466.]]}} {{sc|}}Dodonaeos id est Epiroticos, a civitate Epiri Dodona. laudavit a regione, ut vasa Corinthia. quidam dicunt ita: ubi aes optime fusum, sicut et apud Corinthum: vel ‘Dodonaeos’ quales sunt in templo Dodonaei Iovis. haec autem regio in finibus Aetolorum est, ubi Iovi et Veneri templum a veteribus fuerat consecratum. circa hoc templum quercus inmanis fuisse dicitur, ex cuius radicibus fons manabat, qui suo murmure instinctu deorum diversis oracula reddebat: quae murmura anus Pelias nomine interpretata hominibus disserebat. sed cum hic ordo oraculorum per multa tempora stetisset, ab Arce latrone Illyrio excidi quercus praecepta est; unde factum est, ut postea fatidica murmura cessarent. narratur et aliter fabula: Iuppiter quondam Hebae filiae tribuit duas columbas humanam vocem edentes, quarum altera provolavit in Dodonae glandiferam silvam Epiri ibique consedit in arbore altissima praecepitque ei qui tum eam succidebat, ut ab sacrata quercu ferrum sacrilegum submoveret. ibi oraculum Iovis constitutum est, in quo sunt vasa aenea, quae uno tactu universa solebant sonare. altera autem columba pervenit in Libyam et ibi consedit super caput arietis praecepitque ut Iovis Ammonis oraculum constitueretur. lebetas ollas aereas. Graece dixit; zemas enim vulgare est, non Latinum. {{ancora+|467|[[Aeneis/Liber III#465|467.]]}} {{sc|}}Hamis auroque hamis aureis, ἓν διὰ δυοῖν . ‘hamis’ autem catenis vel circulis significat. trilicem trino nexu intextam. {{ancora+|468|[[Aeneis/Liber III#465|468.]]}} {{sc|}}Conum insignis galeae a parte totum; nam conus est curvatura, quae in galea prominet, super quam cristae sunt. coni tamen appellationem sciendum a Graeco tractam. cristasque comantes proprie. sicut dictum est Graecorum sic erant, ut “deinde comantem Androgei galeam”. et est participium ‘comantes’ nothum; non enim est verbum ‘como’. {{ancora+|469|[[Aeneis/Liber III#465|469.]]}} {{sc|}}Sva dona parenti id est Anchisae. ‘sua’ autem congrua meritis, apta aetati. {{ancora+|470|[[Aeneis/Liber III#470|470.]]}} {{sc|}}duces equorum scilicet, quos vulgo agasones vocamus, ut “effunditque ducem”. alii duces itinerum accipiunt. {{ancora+|471|[[Aeneis/Liber III#470|471.]]}} {{sc|}}Remigium supplet bene verbo militiae usus est, ut supplementum diceret; nam multos in Creta perdiderat. {{ancora+|472|[[Aeneis/Liber III#470|472.]]}} {{sc|}}Velis aptare ivbebat subaudis ‘socios’ a superioribus. et bene servat τὸ πρέπον , ut ubique Anchisen inducat iubentem navigationem, ut “et pater Anchises dare fatis vela iubebat”. {{ancora+|473|[[Aeneis/Liber III#470|473.]]}} {{sc|}}Ferenti pro secundo, [sed] vel flanti, vel cum flare coepisset. {{ancora+|475|[[Aeneis/Liber III#475|475.]]}} {{sc|}}Anchisa bene, cum Veneri libidinem non obicit, dicendo coniugium maiorem honorem Anchisae tribuit. ‘Anchisa’ autem vocativus hic non est Latinus, nam brevis esset ‘a’, ut ‘o Catilina’: Graecus est ergo, de quo valde apud †eos quaeritur quemadmodum exeat ab his nominibus, quae in ‘es’ mittunt nominativum. nam ‘Tydides’ ‘Tydide’ facit, ut “Danaum fortissime gentis Tydide”. ‘Atrides’, cum sit simile, ‘Atrida’ facit, ut Horatius “ne quis humasse velit Aiacem, Atrida, vetas cur?” tale est ergo et ‘Anchisa’. sane apud Latinos horum nominum causa manifesta est: nam nominativum ipsum in ‘a’ mutant et recipiunt Latinam declinationem, ut ‘Atrides’ ‘Atrida’, ‘Scythes’ ‘Scytha’. dignate digne habite, digne iudicate. nam modo non agentis habet, sed patientis imaginem; illud est in primo “haud equidem tali me dignor honore”. {{ancora+|476|[[Aeneis/Liber III#475|476.]]}} {{sc|}}Cura deum id est amor, ut alibi “Veneris iustissima cura”. bis pergameis erepte rvinis probavit curam deorum. et sciendum, rhetorica esse argumenta, quae a contrariis laudant. quod enim supra Anchises infelicitatis putavit, ut “satis una superque vidimus excidia”, hoc iste argumento convertit in laudem. ‘bis’ autem propter Herculem et Graecos, qui expugnavere Troianos. {{ancora+|477|[[Aeneis/Liber III#475|477.]]}} {{sc|}}Ecce tibi aut vacat ‘tibi’, ut in Tullio “qui mihi accubantes in conviviis”: aut certe altius dictum est ‘tibi’, ac si diceret: qui Italiae hanc tantum visurus es partem, non etiam eam quam Aeneae fata promittunt. aut certe ‘tibi’ id est quod ad te attinet; nam ita veteres ponebant, ut Terentius in adelphis “en tibi autem: quid est? lupus in fabula”. et cur haec Aeneae non dicit? aut sufficere putat quae illi vaticinatus est, ut retineat illa, aut ambobus dicit ad unum loquendo. avsoniae Italiae, a rege Ausone. arripe invade: illic enim est sacrificaturus. {{ancora+|478|[[Aeneis/Liber III#475|478.]]}} {{sc|}}Et tamen ἀνακόλουθον est; non enim praemisit ‘quamquam vicina sit’. praeterlabare necesse est praeternaviges. et bene positum ‘necesse est’, ne fatigato longae navigationis denuntiatio dura videretur. {{ancora+|479|[[Aeneis/Liber III#475|479.]]}} {{sc|}}Pandit apollo Laurolavinatem agrum significat, ad quem venturus est. {{ancora+|480|[[Aeneis/Liber III#480|480.]]}} {{sc|}}Vade ait bis haec est in Vergilio iteratio, ut hoc loco: nam cum supra ‘compellat’ dixerit, intulit modo ‘ait’. item in quinto cum praemiserit “fidam sic fatur ad aurem”, subiecit rursus “et sese ostendat in armis, dic ait”. o felix nati pietate latenter ostendit mortem futuram: non enim ait felicem vitae longinquitate vel adventu ad Italiam, sed tantum ‘nati pietate’, quasi qui poterit exsequiarum munus implere. {{ancora+|481|[[Aeneis/Liber III#480|481.]]}} {{sc|}}Provehor sermone progredior, ut ostendunt sequentia. demoror avstros id est vos demoror quo minus ventis utamini. {{ancora+|482|[[Aeneis/Liber III#480|482.]]}} {{sc|}}Supremo ultimo: postquam eorum desperabat aspectum. {{ancora+|483|[[Aeneis/Liber III#480|483.]]}} {{sc|}}Picturatas participium sine verbi origine, vel a feminino genere derivatum, pro ‘pictas’, id est pictura decoratas. avri subtemine id est filo quod intra stamen currit, quod Persius tramam dixit “mihi trama figurae sit reliqua: ast illi tremat omento popa venter?” nam male quidam ‘subtemen’ stamen accipiunt, cum stamen de auro esse non possit. {{ancora+|484|[[Aeneis/Liber III#480|484.]]}} {{sc|}}Phrygiam chlamydem aut acu pictam: huius enim artis peritos Phrygiones dicimus secundum Plautum; in Phrygia enim inventa est haec ars: aut ob hoc addidit ‘Phrygiam’, quasi per quam patriae memoria retineretur. nec cedit honori id est tanta dat munera, quanta merebatur Ascanius: hoc enim est ‘honori non cedere’, parem esse meritis accipientis. Scaurus vero ‘honore’ legit et intellegit: honore non cedit Heleno, qui patri eius vel avo donaverat multa. {{ancora+|485|[[Aeneis/Liber III#485|485.]]}} {{sc|}}Textilibus sibi congruis: quid enim magis conveniebat donare mulierem? {{ancora+|486|[[Aeneis/Liber III#485|486.]]}} {{sc|}}Accipe et haec aut intellegimus ante a se aliqua fuisse donata: aut certe secundum ius locutus est; omnia enim quae vel avus vel pater acceperat, ad Ascanium hereditatis iure deveniunt. an ‘et haec’ praeter illa quae Helenus tibi dedit? monumenta memoria. ‘monumenta’ autem a mentis admonitione sunt dicta. {{ancora+|487|[[Aeneis/Liber III#485|487.]]}} {{sc|}}Longum amorem et de praeterito et de futuro, ut agnoscas, quantum te vel amaverim vel amatura sim. potest et pro ‘diu’ accipi. {{ancora+|488|[[Aeneis/Liber III#485|488.]]}} {{sc|}}Conivgis hectoreae dictum est hoc habita ratione personae, cum qua loquebatur, ac si diceret ‘uxoris avunculi tui’. extrema tuorum vel quae Ilio extulit: vel sicut supra “digressu maesta supremo”. {{ancora+|489|[[Aeneis/Liber III#485|489.]]}} {{sc|}}Mei super astyanactis imago ‘super’ id est valde, vehementer, expresse, hoc est valde mihi es imago Astyanactis: quo sermone etiam Homerus in simili utitur significatione. super] [et] deest ‘est’, ut sit quae superest, id est restat, ut in octavo “neque enim fuga iam super ulla pericli est”. fabula autem de Astyanacte ista est: superato Ilio cum Graeci ad patriam redituri contrariis flatibus prohiberentur, Calchas cecinit deiciendum ex muris Astyanacta Hectoris et Andromachae filium, eo quod si adolevisset fortior patre futurus, vindicaturus esset eius interitum. hunc Ulixes occultatum a matre cum invenisset, praecipitavit e muro, et ita Graeci Troia profecti sunt. {{ancora+|491|[[Aeneis/Liber III#490|491.]]}} {{sc|}}Pubesceret ut etiam in secundo diximus, prooeconomia est, ut verisimile sit Ascanium in nono potuisse iam bella tractare. {{ancora+|492|[[Aeneis/Liber III#490|492.]]}} {{sc|}}digrediens pro ‘cum digrederer’, participium pro verbo modi coniunctivi. {{ancora+|493|[[Aeneis/Liber III#490|493.]]}} {{sc|}}Vivite felices ‘vivite’ modo bene optantis est, non, ut in bucolicis, male dicentis, ut “vivite silvae”, id est perite. simile est et ‘valete’, ut Terentius “valeant qui inter nos discidium volunt”. sunt autem haec per contrarium inventa maledicta, ut sit quasi salva veneratio. illud quaeritur, utrum ‘vive’, an ‘vivas’, id est utrum per imperativum, an per optativum dicere debeamus? et constat dici melius per optativum: optari enim possunt, non imperari vel bona vel adversa. quod autem invenimus per imperativum, usurpatum est. fortuna peracta iam sva id est dura, propria Troianorum, ut “hac Troiana tenus fuerit Fortuna secuta”. {{ancora+|495|[[Aeneis/Liber III#495|495.]]}} {{sc|}}Parta pro ‘parata’. arandum findendum, ut “longa sulcant vada salsa carina”; sulcus enim proprie aratri est. {{ancora+|496|[[Aeneis/Liber III#495|496.]]}} {{sc|}}Cedentia retro ut “iam tandem Italiae fugientis prendimus oras”. {{ancora+|498|[[Aeneis/Liber III#495|498.]]}} {{sc|}}Fecere manus quod est dulcius. {{ancora+|499|[[Aeneis/Liber III#495|499.]]}} {{sc|}}Quae fuerit minus obvia grais id est quae nullum patiatur excidium. alii ‘fuerint’ legunt et volunt esse maledictum in Graecos, ut ad auspicia referas: quod non procedit; nec enim de hoc agebatur. obvia autem obnoxia, inimica, contraria. {{ancora+|500|[[Aeneis/Liber III#500|500.]]}} {{sc|}}Siquando thybrim fluvium: pro quo regem ipsum posuit Thybrim, qui in hunc cecidit fluvium et ei nomen dedit; nam antea Albula dicebatur, ut ostendit in octavo Vergilius. alii volunt non Thybrim cecidisse, sed Tiberinum, regem Albanorum, a quo Tiberis dictus est. ut autem Thybris dicatur, haec ratio est: quodam tempore Syracusani, victores Atheniensium, ceperunt Syracusis ingentem hostium multitudinem et eam caesis montibus fecerunt addere munimenta civitati. tunc auctis muris etiam fossa intrinsecus facta est, quae flumine admisso repleta munitiorem redderet civitatem. hanc igitur fossam, per hostium poenam et iniuriam factam, Thybrin vocaverunt ἀπὸ τῆς ὕβρεως . postea profecti Siculi ad Italiam eam tenuerunt partem, ubi nunc Roma est, usque ad Rutulos et Ardeam: unde est “fines super usque Sicanos”: et Albulam fluvium ad imaginem fossae Syracusanae Thybrin vocaverunt, quasi ὕβριν , ut “effigiem Xanthi Troiamque videtis”. circa Syracusas autem esse fossam Thybrin nomine Theocritus meminit. {{ancora+|501|[[Aeneis/Liber III#500|501.]]}} {{sc|}}Gentique meae bene genti suae dicit, non sibi. scit enim, Ascanio regna deberi †yicta fatisque incensa. data moenia cernam cognatasque urbes olim quandoque. et per omnia ‘cernam’ subaudis. sensus autem talis est: si potuero ad Italiam pervenire et regna constituere et videre urbes et populos tibi cognatos; nam et Aeneas et Helenus a Dardano originem ducunt. ergo hoc dicit: quoniam et ab uno originem ducimus et iisdem casibus subiacuimus, Troiam utramque, id est quam et tu fecisti et ego facturus sum, iungamus et faciamus unam, sed ‘animis’, hoc est foedere et adfectione, quoniam re vera eas natura non sinit iungi. quamvis quidam dubitant, utrum genere, an loci proximitate propinquos dixerit. sane quoniam occurrebat humanae brevitas vitae, bene subiunxit ‘maneat nostros ea cura nepotes’. distinguendum autem ‘populosque propinquos Epiro’. et sequentibus ostendit quomodo ‘Hesperia’, id est, quibus populis auctor est Dardanus. hesperia autem Ἑσπερόθεν , nam Graece dixit, et est de loco adverbium ‘Dardanus Ἑσπερόθεν ‘. figura enim non numquam pulchra est si elocutio inperfecta sit, ut Cicero in Verrinis “Quintum Verrem Romulia” non addidit ‘tribu’. cognatas vero urbes quidam in honorem Augusti dictum accipiunt. is enim cum in Epiro Nicopolim conderet, cavit in foedere civitatis ipsius, ut cognati observarentur a Romanis. {{ancora+|506|[[Aeneis/Liber III#505|506.]]}} {{sc|}}Provehimur pelago id est Buthrotio derelicto. vicina ceravnia ivxta Ceraunia sunt montes Epiri, a crebris fulminibus propter altitudinem nominati: unde Horatius expressius dixit “Acroceraunia” propter altitudinem et fulminum iactus. {{ancora+|507|[[Aeneis/Liber III#505|507.]]}} {{sc|}}Cursusque brevissimus adeo ut medio noctis spatio transfretaverit. {{ancora+|509|[[Aeneis/Liber III#505|509.]]}} {{sc|}}Optatae telluris quae a navigantibus semper optatur. alii ‘optatae’ electae vel expetitae accipiunt, ut “pars optare locum tecto”. {{ancora+|510|[[Aeneis/Liber III#510|510.]]}} {{sc|}}Sortiti remos quia remigium suppletum erat. et ‘sortiti’ per sortem divisi ad officia remigandi, qui esset proreta, quis pedem teneret. passim prout quis voluit. litore sicco ad discretionem illius, quod aqua adluitur. {{ancora+|511|[[Aeneis/Liber III#510|511.]]}} {{sc|}}curamus id est reficimus. {{ancora+|512|[[Aeneis/Liber III#510|512.]]}} {{sc|}}Horis acta per horas decurrens. subibat bene ‘subibat’; post sextam enim horam descendit. {{ancora+|514|[[Aeneis/Liber III#510|514.]]}} {{sc|}}Avribus aera captat naturale enim est, ut a qua parte flaturus est ventus, ad eam auris admota frigidior fiat. {{ancora+|515|[[Aeneis/Liber III#515|515.]]}} {{sc|}}Sidera cuncta notat ideo ‘cuncta’, quia in prognosticis legitur non sufficere unum signum ad explorandam futuram serenitatem. ‘notat’ autem, ut Tullius “notat et designat oculis”, id est diligenter intuetur. tacito caelo aut sereno, aut nocturno, per quod tacetur; aut ipse tacitus; aut certe ad homines rettulit: nam licet aeternus sit axium sonus, tamen a nobis non auditur. ergo quantum ad nos, tacitum dixit. labentia cursu scilicet mundi; neque enim ventis feruntur, sicut de planetis dicitur: ergo ‘labentia’ tamquam labentia, numquam enim loco moventur. {{ancora+|516|[[Aeneis/Liber III#515|516.]]}} {{sc|}}Arcturum stella est post ursam in boote signo. pluvias hyadas id est pluviosas. Sallustius “consedit in valle virgulta nemorosaque” ‘virgulta’ pro virgultosa. quidam autem ‘arcturum vel pluvias hyadas’ accipiunt, quia non utraque uno tempore oriuntur: quod si ita est, erit ‘que’ pro ‘ve’. triones id est septentriones duos, Cynosuram et Helicen. Varro autem ait boves triones dici. et haec signa etiam plaustra dicuntur, quae a bobus necessario trahi solent, ut Graeci ἄρκτον ἅμαξαν . {{ancora+|517|[[Aeneis/Liber III#515|517.]]}} {{sc|}}Armatumque auro circumspicit oriona bene ‘armatum auro’, quia et balteus eius et gladius clarissimis fingitur stellis. sic Lucanus “ensiferi nimium fulget latus Orionis” (1.665). et sciendum non hoc eum intueri, ut cernat signa, quae omnibus patent, sed explorare stellarum vigorem, quo futura indicatur serenitas, ut in georgicis “nam neque tunc stellis acies obtusa videtur”. [ipsum autem Orionem etiam tempestates significare, si fuerit obscurus, alibi ostendit “cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion”.] si autem quaerebat quasi non orta, nequaquam procedit, cum etiam septentriones dixerit, qui semper videntur. circumspicit oriona aut quaerit cernere, aut diu contemplatur. {{ancora+|518|[[Aeneis/Liber III#515|518.]]}} {{sc|}}Caelo constare sereno id est omnia videt habere caelum quae significent serenitatem. ‘constare’ autem suppetere, ut Iuvenalis “quis ferat uxorem, cui constant omnia?” {{ancora+|519|[[Aeneis/Liber III#515|519.]]}} {{sc|}}Clarum signum faculam elevavit, ut “flammas cum regia puppis extulerat”. castra movemus castra sunt, ubi miles steterit. modo tamen classem significat, quia et castra nautica dicuntur. dicta autem ‘castra’ quasi casta, vel quod illic castraretur libido: nam numquam his intererat mulier. {{ancora+|520|[[Aeneis/Liber III#520|520.]]}} {{sc|}}Temptamusque viam id est naves producimus. pandimus alas contos intendimus: unde “mare velivolum”. Sallustius “et parvis modo velorum alis remissis”. {{ancora+|522|[[Aeneis/Liber III#520|522.]]}} {{sc|}}Hvmilemque videmus Italiam aut naturam provinciae ostendit: quod verum est in illo transitu: ut Sallustius “Italiae plana ac mollia”: aut rem physicam exprimit, quia omne quod continetur altius est ab eo quod continet: aut quia procul visentibus terra humilis semper videtur, ut Lucanus “et dubios cernit vanescere montes” (3.7). {{ancora+|524|[[Aeneis/Liber III#520|524.]]}} {{sc|}}Italiam tautologia usus est ad exprimendum adfectum navigantum. conclamat valde aut saepius clamat. salutant quidam pro ‘adorant’ tradunt, ut ‘deos salutare’. {{ancora+|525|[[Aeneis/Liber III#525|525.]]}} {{sc|}}Corona indvit aut usque ad summum implevit, aut re vera coronavit. mero hic vino; alias ‘merum’ quod nihil admixtum habet. {{ancora+|528|[[Aeneis/Liber III#525|528.]]}} {{sc|}}Di maris per quod navigo, terrae ad quam iturus sum. tempestatum ventorum, aurarum, temporum, serenitatis, ut “unde haec tam clara repente tempestas?” nam multa significat. {{ancora+|529|[[Aeneis/Liber III#525|529.]]}} {{sc|}}vento septimus casus. spirate et ad ventum pertinet, et ad favorem, ut “adspirat primo Fortuna labori”. {{ancora+|530|[[Aeneis/Liber III#530|530.]]}} {{sc|}}Crebrescunt optatae avrae magnum hic Anchisae ostenditur meritum. patescit propinquantibus, ut “et angusti rarescent claustra Pelori”. {{ancora+|531|[[Aeneis/Liber III#530|531.]]}} {{sc|}}apparet in arce minervae hic dubium est, utrum ‘Minervae templum’, an ‘in arce Minervae’ debeamus accipere. sane Calabria ante Messapia vocata est. hoc autem templum Idomeneus condidisse dicitur, quod etiam castrum vocatur. {{ancora+|533|[[Aeneis/Liber III#530|533.]]}} {{sc|}}evroo ab eo quod est ‘Eurous fluctus’ ablativum ‘Euroo’ per derivationem debemus accipere. in arcum in arcus similitudidem, ut “excisum Euboi+cae latus ingens rupis in antrum”, in antri scilicet similitudinem. sic de ponto Sallustius, unde hic tulit colorem, “nam speciem efficit Scythici arcus”. {{ancora+|535|[[Aeneis/Liber III#535|535.]]}} {{sc|}}Ipse latet re vera procul intuentibus: unde est ‘portusque patescit’. nam secundum Donatum ‘late patet’ non stat versus. {{ancora+|536|[[Aeneis/Liber III#535|536.]]}} {{sc|}}turriti scopuli in modum, in similitudinem turrium, ut “hinc atque hinc vastae rupes geminique” et reliqua. refugitque ab litore templum aedificia vicina litoribus longe intuenti videntur in mari, quae accedentibus quasi recedere et retro se agere putantur: vel quia situm est in colle, qui sensim crescit a litore. ideo dixit ‘refugit’. tale est “terraeque urbesque recedunt”. {{ancora+|537|[[Aeneis/Liber III#535|537.]]}} {{sc|}}Primum aut quale numquam ante viderat: aut antequam aliud videret: aut certe quia sequitur porcae albae omen. alii vero ‘tondentes primum campum’ volunt, id est primam partem campi. sane figurate ‘equos omen’; diversa enim significatione idem dixit. sed multi de libris augurum tractum tradunt: iugetis enim dicitur augurium quod ex iunctis iumentis fiat. observatur enim, ne prodituro magistratui disiunctis bobus plaustrum obviam veniat: quod Vergilius oblique ad equos transtulit, quos cum solutos vidisset Anchises, quem auguriorum peritum fuisse non dubium est, ait ‘bellum o terra hospita portas, bello armantur’. dicendo ‘armenta’ oblique intellegit boves quos vitaverat dicere, et ne plaustrum nominaret, ait ‘currus’; cum autem dicit ‘iugo’, veram significationem iugetis facit. sed quia in libris Etruscis invenitur etiam equos bona auspicia dare, subiunxit ‘spes est pacis, ait’. {{ancora+|538|[[Aeneis/Liber III#535|538.]]}} {{sc|}}Candore nivali pro ‘candoris nivalis’, ablativum pro genetivo: et hoc victoriae omen pertinet. simul notandum Anchisen omnem habere divinandi peritiam: hinc illud “divinique ossa parentis”. {{ancora+|539|[[Aeneis/Liber III#535|539.]]}} {{sc|}}Terra hospita usurpative ‘hospita’ dixit; quae enim in ‘es’ exeunt communia esse possunt; nam femininum in ‘a’ non mittunt. Lucanus “hospes in externis audivit curia tectis” (5.11). nec mirum abusum esse Vergilium, cum et Plautus “paupera” dixerit ab eo quod est hic et haec pauper, ut “pauperque senatus” item “pauperque domus, nec nota potentum munera”. {{ancora+|540|[[Aeneis/Liber III#540|540.]]}} {{sc|}}Bello armantur equi hic ‘bello’ dativus est, et ratiocinatio divinationis est. armenta armenta dicta sunt quasi apta armis: nam et equi intersunt proeliis, boves arma dant ex coriis. {{ancora+|541|[[Aeneis/Liber III#540|541.]]}} {{sc|}}Sed tamen ἀνακόλουθον ; nam ‘quamquam’ non praemisit. olim infiniti temporis. currv pro ‘currui’: dativus vetus. {{ancora+|543|[[Aeneis/Liber III#540|543.]]}} {{sc|}}Spes est pacis, ait ostendit latenter vincere posse Troianos, dicendo supra ‘curru succedere sueti’ et ‘iugo’. et cum praemisisset de bello, post ait de pace, ut id magis remaneret in mentibus. {{ancora+|544|[[Aeneis/Liber III#540|544.]]}} {{sc|}}Palladis armisonae bene post belli omen, armorum deam precatur, quamquam hoc quoque templum visum ad omen pertineat. {{ancora+|545|[[Aeneis/Liber III#545|545.]]}} {{sc|}}phrygio velamur amictu sicut dictum est propter visum vel Diomeden vel Ulixen, quando ei Palladium redditum est. {{ancora+|546|[[Aeneis/Liber III#545|546.]]}} {{sc|}}dederat quae maxima vel propter caput velandum, vel ad illud pertinet quod ait “proque omnibus unum praedico”: hoc est ut supplicet Iunoni. dederat quae maxima ut “proque omnibus unum praedico”. rite recte, secundum ritum: unde sequitur ‘perfectis ordine votis’. {{ancora+|547|[[Aeneis/Liber III#545|547.]]}} {{sc|}}Ivnoni argivae id est magnae, ut “Iunonis magnae”: aut inimicae Troianis. {{ancora+|548|[[Aeneis/Liber III#545|548.]]}} {{sc|}}Havd mora continvo unum de his [sermonibus] vacat. {{ancora+|549|[[Aeneis/Liber III#545|549.]]}} {{sc|}}velatarum quia antemnae involutae sunt velo, id est velatae. et est versus spondiazon. {{ancora+|550|[[Aeneis/Liber III#550|550.]]}} {{sc|}}Graivgenumque domos sic est dictum, quemadmodum “Troiugena”. et sciendum sacrificii tantum causa eos tetigisse Calabriam, ubi dicuntur accepisse Palladium, sicut dictum est, a Diomede vel ab Ulixe: nec inmerito dubitatur; ut enim in secundo legimus, ambo rapuerunt. ‘domos’ autem ideo, quod Helenus “cuncta malis habitantur moenia Grais”. {{ancora+|551|[[Aeneis/Liber III#550|551.]]}} {{sc|}}Herculei si vera est fama tarenti fabula talis est: Lacones et Athenienses diu inter se bella tractarunt, et cum utraque pars adfligeretur, Lacones, quibus iuventus deerat, praeceperunt, ut virgines cum quibuscumque concumberent. factum est ita, et cum post sedata bella iuventus incertis parentibus nata, et patriae [erubesceret] et sibi esset obprobrio: nam partheniatae dicebantur: accepto duce Phalanto, octavo ab Hercule, profecti sunt, delatique ad breve oppidum Calabriae, quod Taras, Neptuni filius, fabricaverat, id auxerunt et prisco nomine appellaverunt Tarentum. bene ergo nunc ‘Herculei Tarenti si vera est fama’, quia Taras condiderat, auxerat Phalantus. est et alius fabulae ordo: Lacedaemonii cum adversum Messenios bellum haberent, solis senibus relictis omnem iuventutem eduxerunt iuraveruntque se non ante reversuros quam Messeniam expugnassent. sed cum victores reversi essent vidissentque multitudinem iuvenum, qui ex servorum et dominarum virginum concubitu, ut quidam volunt, sine ullo discrimine nuptiarum nati erant, servos patibulis suffixerunt, filios strangulavere, nepotes fugaverunt. ut alii dicunt, timentes ne qua ex illis discordia nasceretur, pueros qui ex virginibus nati erant partheniatas vocaverunt et Phalantum eis ducem constituerunt. sed hi cum venissent in Italiam, a quodam sepulchro, cui inscriptum erat Tarae nomen, urbem conditam Tarentum dixerunt. hoc autem oppidum post multos annos excidii Iliensis conditum quidam dicunt. alii dicunt, quod, sicut supra memoratum est, a nepotibus Lacedaemoniorum fugatis a nomine ducis Tarae, Herculis filii, Tarentum dictum. quidam Tarentum ante Saturium dictum tradunt et ab Herculis filio Tarento post Tarentum dictum. alii Herculeum appellatum volunt, quia Heraclidae Lacedaemoniorum reges, aut ab Herculis filio conditum sit Tarentum, in quo molles et luxuriosi nascuntur. et haec consuetudo poetae est, ut ubi de incertis dubitat, famam faciat auctorem. {{ancora+|552|[[Aeneis/Liber III#550|552.]]}} {{sc|}}Attollit se quia adpropinquantibus aut recedere montes videntur, aut surgere. diva lacinia contra Iunonis Laciniae templum, secundum quosdam a rege conditore dictum, secundum alios a latrone Lacino, quem illic Hercules occidit, et loco expiato Iunoni templum constituit. alii a promontorio Lacinio, quod Iunoni Thetis dono dederat, †quod ante Troicum bellum conlaticia pecunia reges populique fecerunt. quidam dicunt templum hoc Iunonis a Lacinio rege appellatum, cui dabat superbiam mater Cyrene et Hercules fugatus; namque eum post Geryonem extinctum de Hispania revertentem hospitio dicitur recipere noluisse, et in titulum repulsionis eius templum Iunoni tamquam novercae, cuius odio Hercules laborabat, condidisse. in hoc templo illud miraculi fuisse dicitur, ut si quis ferro in tegula templi ipsius nomen incideret, tamdiu illa scriptura maneret, quamdiu is homo viveret, qui illud scripsisset. {{ancora+|553|[[Aeneis/Liber III#550|553.]]}} {{sc|}}Cavlonisque arces Aulon mons est Calabriae, ut Horatius “et amicus Aulon fertilis Baccho”: in quo oppidum fuit a Locris conditum, quod secundum Hyginum, qui scripsit de situ urbium Italicarum, †olim non est. alii a Caulo, Clitae Amazonis filio, conditum tradunt. navifragum scyllaceum periculosum navibus. dictum Scyllaceum aut a tractu, vel a periculi similitudine: nam inde Scylla longe est. alii dicunt Ulixen post naufragium in Italia de navium fragmentis civitatem sibi fecisse, quam ‘navifragum Scyllaceum’ nominavit. alii ab Atheniensibus, qui cum Mnestheo duce venerant et a Libya redierant, conditum tradunt. {{ancora+|555|[[Aeneis/Liber III#555|555.]]}} {{sc|}}Et gemitum ingentem pelagi videtur delatus primo ad fretum, postea ad Aetnam reversus. {{ancora+|556|[[Aeneis/Liber III#555|556.]]}} {{sc|}}Fractas nimias, ut “fractos sonitus imitata tubarum”. vel ‘fractas’ cum fragore venientes. {{ancora+|557|[[Aeneis/Liber III#555|557.]]}} {{sc|}}Aestu miscentur harenae describit loca Charybdi vicina: quam esse credidit ex periculi magnitudine. {{ancora+|558|[[Aeneis/Liber III#555|558.]]}} {{sc|}}nimirum nisi fallor. illa hoc pronomine et in venerativa et in vituperativa significatione veteres utebantur, ut hic ‘illa’, id est periculosa, detestabilis: venerative autem, ut “sic pater ille deum faciat”. {{ancora+|559|[[Aeneis/Liber III#555|559.]]}} {{sc|}}Haec saxa horrenda canebat rettulit se ad historiam: nam pro Scylla ‘saxa’ dixit ‘horrenda’. {{ancora+|560|[[Aeneis/Liber III#560|560.]]}} {{sc|}}Eripite de periculis. et deest ‘nos’. {{ancora+|561|[[Aeneis/Liber III#560|561.]]}} {{sc|}}rudentem [si] ‘rudentem proram’ id est stridentem et sonantem, ut in tempestate, ut est “et sera sub nocte rudentum”. {{ancora+|562|[[Aeneis/Liber III#560|562.]]}} {{sc|}}Laevas ad undas de Ionio venientibus: aliter non procedit. {{ancora+|563|[[Aeneis/Liber III#560|563.]]}} {{sc|}}Cohors quia superius dixit “nos castra movemus”. {{ancora+|564|[[Aeneis/Liber III#560|564.]]}} {{sc|}}gurgite pro fluctu. {{ancora+|565|[[Aeneis/Liber III#565|565.]]}} {{sc|}}Ad manes imos poetica hyperbole. {{ancora+|566|[[Aeneis/Liber III#565|566.]]}} {{sc|}}Scopuli clamorem de historia, ut supra diximus, hoc traxit: undae enim inlisae concavis saxis imitantur latratum. {{ancora+|567|[[Aeneis/Liber III#565|567.]]}} {{sc|}}Elisam exclusam, expressam, ut “elisos oculos et siccum sanguine guttur”. rorantia astra eum scilicet locum, in quo astra sunt, ‹quae› per diem non videbant. ‘rorantia’ autem pro ‘inrorata’, id est quae inrorabantur: e qua significatione non est apud Latinos participium. sane hyperbole est. {{ancora+|568|[[Aeneis/Liber III#565|568.]]}} {{sc|}}Ventus cum sole ventorum enim mutationem necesse est fieri vel oriente die vel occidente. {{ancora+|569|[[Aeneis/Liber III#565|569.]]}} {{sc|}}Ignarique viae cyclopum adlabimur oris ut “servatum ex undis strophadum me litora primum accipiunt”; similis enim est sensus. ‘Cyclopum’ ‘clo’ habet accentum, quia Latina declinatio est; in accusativo, quia Graece posuit ‘Cyclopas’ ‘cy’ habet accentum; si ‘Cyclopes’ ‘clo’ habebit accentum. {{ancora+|570|[[Aeneis/Liber III#570|570.]]}} {{sc|}}ab accessu id est in accessu. {{ancora+|571|[[Aeneis/Liber III#570|571.]]}} {{sc|}}Tonat aetna rvinis sensus est: portus quidem securos nos faciebat, deest enim ‘quidem’, sed Aetna terrebat. et causa huius incendii secundum Aetnam Vergilii haec est: sunt terrae desudantes sulpur, ut paene totus tractus Campaniae, ubi est Vesuvius et Gaurus montes, quod indicat aquarum odor calentium. item novimus ex aquae motu ventum creari, esse etiam concavas terras. Aetnam constat ab ea parte, qua Eurus vel Africus flant, habere speluncas et plenas sulpuris et usque ad mare deductas. hae speluncae, recipientes in se fluctus, ventum creant, qui agitatus ignem gignit ex sulpure: unde est quod videtur incendium. hoc autem verum esse illa conprobat ratio, quia et aliis flantibus ventis nihil ex se emittit et pro modo flantum Euri vel Africi interdum fumum, interdum favillas, nonnumquam vomit incendia: quod et hoc loco ostendit; nam effectum indicat, supprimit causas. {{ancora+|572|[[Aeneis/Liber III#570|572.]]}} {{sc|}}Prorumpit ad aethera nubem id est evomit et fundit. et est poetica descriptio. prorumpit nubem] nova elocutio; nec enim possumus dicere ‘prorumpo illam rem’, potuit enim recte dici ‘nubes prorumpit’. {{ancora+|573|[[Aeneis/Liber III#570|573.]]}} {{sc|}}Candente favilla id est scintillis. et bona periphrasis; nam favilla est deserta igni scintilla. quamvis saepe viderimus de Aetna sicut nigrum fumum, ita et candidum et pinguem manare. {{ancora+|575|[[Aeneis/Liber III#575|575.]]}} {{sc|}}Viscera montis id est partes. sic autem dixit ‘viscera’, quemadmodum ‘terrae ossa’ dicuntur. {{ancora+|576|[[Aeneis/Liber III#575|576.]]}} {{sc|}}Eructans ‘ructo ructas’ tantum facit: sic etiam Cicero “eructant sermonibus suis caedem bonorum”, Vergilius “atque omnem Cocyto eructat harenam”. Horatius usurpavit “hic dum sublimes versus ructatur”. liquefacta saxa putria, decocta in modum calcis. {{ancora+|577|[[Aeneis/Liber III#575|577.]]}} {{sc|}}Fundo imo ab imo. et reddit causam latenter; inde enim ventus ex aqua natus erumpit. {{ancora+|578|[[Aeneis/Liber III#575|578.]]}} {{sc|}}Fama est bene se fabulosam rem dicturus excusat: nam re vera nisi quae de gigantibus legimus, fabulosa acceperimus, ratio non procedit. nam cum in Phlegra, Thessaliae loco, pugnasse dicantur, quemadmodum est in Sicilia Enceladus? Otus in Creta secundum Sallustium, unde Otii campi? Typhoeus in Campania? ut “Inarime Iovis imperiis inposta Typhoeo”. sed Varro dicit in diluvio aliquos ad montes confugisse cum utensilibus, qui lacessiti postea bello ab his, qui de aliis veniebant montibus, facile ex locis superioribus vicerunt: unde factum est ut dii superiores dicerentur, inferiores vero terrigenae. et quia de humillimis ad summa reptabant, dicti sunt pro pedibus habuisse serpentes. semustum pro ‘semiustum’. et sciendum sic poni, quasi semianimis sit Enceladus: unde est ‘motat latus’. simul ponitur secundum fabulam causa, quasi ex fulmine illic sit natum incendium. {{ancora+|580|[[Aeneis/Liber III#580|580.]]}} {{sc|}}Caminis fornacibus. Graece dixit. {{ancora+|581|[[Aeneis/Liber III#580|581.]]}} {{sc|}}Motat movet; nam si ‘mutat’ legeris, dat refectionem labori. ‘motat’ frequenter movet. quamvis alii ‘mutat’ pro ‘mutare vult’ accipiunt, ut est “et terruit auster euntes”. {{ancora+|583|[[Aeneis/Liber III#580|583.]]}} {{sc|}}Noctem illam melius per accusativum dixit. {{ancora+|584|[[Aeneis/Liber III#580|584.]]}} {{sc|}}Videmus vel mente vel oculis. {{ancora+|585|[[Aeneis/Liber III#585|585.]]}} {{sc|}}nam neque erant astrorum ignes bene ‘ignes’, quia de Aetna loquebatur, ut magis flammae eius manifestae fierent caelo lucente. aethra siderea polus per aethram sideream, hoc est per splendorem aetheris. sane aether est ipsum elementum, aethra vero splendor aetheris. sciendum est Homerum et aetherem et aerem communis generis dicere, quod de aere nos non possumus dicere. de aethere aethra factum est, et secundum rationem istam potest aether et aethra unum esse, ut nunc sit pro aethere sidereo. {{ancora+|587|[[Aeneis/Liber III#585|587.]]}} {{sc|}}in nimbo proprie nimbus est qui deorum vel imperantium capita quasi clara nebula ambire fingitur. nox intempesta media, hoc est nimium obscura. ‘intempesta’ dicta est nox media, intempestiva, inactuosa, carens actibus, per quos tempora dinoscimus: ait enim Lucretius, quia per se tempus non intellegitur, nisi per actus humanos: medium autem noctis tempus actu caret. ergo ‘intempesta’ inactuosa, quasi sine tempore, hoc est sine actu, per quem dinoscitur tempus: unde est ‘intempestive venisti’, id est ἀκαίρως . ergo ‘intempesta’ dicitur, quia caret tempore. sane noctis septem tempora ponuntur: ‘crepusculum’, quod est ‘vesper’; ‘fax’, quo lumina incenduntur; ‘concubium’, quo nos quieti damus; ‘intempesta’, id est media; ‘gallicinium’, quo galli cantant; ‘conticinium’ post cantum gallorum silentium; ‘aurora’ vel ‘crepusculum matutinum’ tempus quod ante solem est. tenebat quasi cursum eius densitate sui nimbus inhiberet. {{ancora+|589|[[Aeneis/Liber III#585|589.]]}} {{sc|}}umentemque hic participium positum est verbo carens; ergo ‘umentem’ pro ‘umidam’, quoniam noctu ros cadit. aurora polo dimoverat umbram hysteroproteron in sensu: ante enim aurora est, sic dies. ‘umbram’ vero, quia nox umbra terrae dicitur. {{ancora+|590|[[Aeneis/Liber III#590|590.]]}} {{sc|}}cum subito e silvis arguitur in hac Achaemenidis descriptione Vergilius neglegentiae Homericae narrationis; Ulixes enim inter initia erroris sui ad Cyclopas venit: quemadmodum ergo Aeneas post septimum annum, quam a Troia profectus est, socium Ulixis invenit? praesertim cum eum tribus mensibus in regione Cyclopum dicat moratum, et mox Aeneas de Sicilia ad Africam venisse dicatur. suprema pro ‘plurima’. {{ancora+|591|[[Aeneis/Liber III#590|591.]]}} {{sc|}}Nova forma viri bene formam viri dixit, non hominem. et est periphrasis pro ‘ignotus vir’. ‘nova’ autem fugienda: aliter alibi “quis novus hic nostris”, id est insperatus: item “subitoque novum consurgere bellum”, id est detestandum: item “vere novo”, id est incipiente: item “duo lacte novo”, id est recenti: item “comitum adfluxisse novorum”, hoc est ignotorum. cultu modo pro habitu. {{ancora+|593|[[Aeneis/Liber III#590|593.]]}} {{sc|}}Inluvies dira sordes taetra. inmissaque barba quidam barbam maiorem luctus indicium a Vergilio positum reprehendunt, cum eroes non fuerint soliti tondere barbam. an ‘inmissam’ neglectam et inpexam accipimus? {{ancora+|594|[[Aeneis/Liber III#590|594.]]}} {{sc|}}Consertum tegumen spinis inligatum spinis: hinc est in Terentio “video quendam sertum squalidum”. cetera graius habet enim unaquaeque gens incessum et vocem propriam. sane ‘cetera Graius’ Graeca locutio est, ut Sallustius “sanctus alia”. {{ancora+|595|[[Aeneis/Liber III#595|595.]]}} {{sc|}}Ad Troiam missus aut ex sequenti eius confessione hoc didicit: aut Graecum esse colligit ex trepidatione, ut Terentius “nescio quid peccati portat haec purgatio”. {{ancora+|597|[[Aeneis/Liber III#595|597.]]}} {{sc|}}haesit dubitavit. sese pronomen conpositum; nam ‘sese’ duo pronomina sunt. {{ancora+|598|[[Aeneis/Liber III#595|598.]]}} {{sc|}}Praeceps sine respectu salutis, scilicet postquam Cyclopum graviora cogitavit pericula. sane brevis ei quasi timenti prima datur oratio. {{ancora+|599|[[Aeneis/Liber III#595|599.]]}} {{sc|}}Testor quaeso, obtestor. {{ancora+|600|[[Aeneis/Liber III#600|600.]]}} {{sc|}}Spirabile vitale, quo spiramus: et est sermo Ciceronis, quamquam ille ‘spiritale’ dixerit in libris de deorum natura. {{ancora+|601|[[Aeneis/Liber III#600|601.]]}} {{sc|}}Quascumque quo eat non cogitat, eorum comparatione quae fugit. hoc sat erit vitasse Cyclopas. {{ancora+|602|[[Aeneis/Liber III#600|602.]]}} {{sc|}}scio modo confiteor. e classibus ex equitibus modo, ut est “et Ortinae classes”, id est equites. {{ancora+|603|[[Aeneis/Liber III#600|603.]]}} {{sc|}}Petiisse causa metri addidit syllabam, ut “nos abiisse rati et vento petiisse Mycenas”. {{ancora+|604|[[Aeneis/Liber III#600|604.]]}} {{sc|}}Tanta est ut non possit fortunae praesentis qualitate molliri. {{ancora+|605|[[Aeneis/Liber III#605|605.]]}} {{sc|}}Spargite hoc est dilacerate. et quia nec saevius, nec celerius aliud fieri potest, nova brevitate usus est. {{ancora+|606|[[Aeneis/Liber III#605|606.]]}} {{sc|}}Hominum manibus periisse ivvabit oblique loquitur: nam vult ostendere, hominum hanc non esse crudelitatem. {{ancora+|607|[[Aeneis/Liber III#605|607.]]}} {{sc|}}Genva amplexus physici dicunt esse consecratas numinibus singulas corporis partes, ut aurem memoriae, hinc est “Cynthius aurem vellit et admonuit”: frontem genio, unde venerantes deum tangimus frontem: dexteram fidei, unde paulo post “atque animum praesenti pignore firmat”: genua misericordiae, unde haec tangunt rogantes. sane sicut frequenter dictum est, etiam hic ostenditur subtiliter, Anchisen et Aenean tam pontificatus quam flamonii iuris et peritos et praesules fuisse. iure autem pontificali, si quis flamini pedes vel genua fuisset amplexus, eum verberari non licebat. hoc eo praecipiebatur, ne esset ullum praepedimentum religionis, quominus secundis numinibus inserviretur, aut esset inportunitas in profanis locis aliquantisper morandi. quod hic diligenter exsequi videtur de Achaemenide, qui post preces habitas genua amplexus, genibus volutans haerebat: in quo ‘haerebat’ morae vel praepedimenti verbum procul dubio est. tum quod et ipse genibus volutabat, vel quod genua amplexus ‹erat›, etiam religioni habebatur: quo in loco satis non fuit nulla verbera adhiberi, nisi etiam fides data esset, qua securitas confirmaretur veniae concessae illis versibus ‘ipse pater dextram Anchises haud multa moratus dat iuveni atque animum praesenti pignore firmat’. neque enim oportebat tardius inmorari profanis cognitionibus, cum precatio caelestium deorum interposita daret curam observandae religionis: dixerat enim ‘per sidera testor, per superos atque hoc caeli spirabile lumen’; eaque propter addidit ‘haud multa moratus’, ut celeritas concessionis piaculum nullum posset admittere in ipsum Achaemeniden. hinc possumus aestimare magis eum verbera timuisse quam mortem, propter confessionem, ut diceret ‘spargite me in fluctus vastoque inmergite ponto. si pereo manibus hominum periisse iuvabit’. denique post haec addidit ‘ille haec deposita tandem formidine fatur’. {{ancora+|608|[[Aeneis/Liber III#605|608.]]}} {{sc|}}Qui sit fari per omnia subaudis ‘hortamur’. ‘qui sit’ autem, hoc est quis Graecorum sit, id est cuius filius sit, ut etiam respondet: nam iam se dixerat Graecum. {{ancora+|609|[[Aeneis/Liber III#605|609.]]}} {{sc|}}Agitet fortuna fateri hortamur fateri, quae eum fortuna vexet, ut “agitataque numina Troiae”. {{ancora+|610|[[Aeneis/Liber III#610|610.]]}} {{sc|}}Havd multa moratus nimiae benignitatis est non exspectare plurimas preces. {{ancora+|611|[[Aeneis/Liber III#610|611.]]}} {{sc|}}Praesenti pignore firmat quod ad hoc tempus poterat dari, id est dextrae manus coniunctione, qua firmantur amicitiae, ut “cur dextrae iungere dextram non datur?” et “iungimus hospitio dextras ac tecta subimus”. {{ancora+|613|[[Aeneis/Liber III#610|613.]]}} {{sc|}}Sum patria ex ithaca circumstantias omnes exsequitur: loci, personae, temporum. et licet rhetorice agat hic Achaemenides, quae dicit, ut tollatur, pauca sunt; neque enim quicquam illi nocet nisi quod Graecus. cetera quae dicit, ut fugiant, tantum narrationem rei gestae habent: plane cum auctu, ut sit maior causa misericordiae, nisi forte hoc etiam putamus ad recipiendum valere, quod aliquod beneficium praedicendo de Cyclope significat dari, nam infra ait ‘recepto supplice sic merito’. infelicis vlixi quoniam apud hostes loquitur, quaerit favorem eius vituperatione, quem scit odio esse Troianis. {{ancora+|615|[[Aeneis/Liber III#615|615.]]}} {{sc|}}Pavpere nam, ut etiam de Sinone diximus, apud maiores haec fuerat causa militiae. et bene utitur veniali statu per excusationem paupertatis, ut conciliet hostium animos, quasi necessitate adversus eos dimicaverit. fortuna pristina, paupertatis scilicet. et perseverat, ut invitus fecisse videatur. {{ancora+|616|[[Aeneis/Liber III#615|616.]]}} {{sc|}}trepidi festini. {{ancora+|617|[[Aeneis/Liber III#615|617.]]}} {{sc|}}Inmemores socii ‘inmemores dum trepidi’, festini, ut per timorem, non per odium relictus fuisse videatur: nam et causas subiungit timoris Cyclopum descriptione. ergo ‘inmemores’ timentes. {{ancora+|618|[[Aeneis/Liber III#615|618.]]}} {{sc|}}domus sanie deest horrida. {{ancora+|621|[[Aeneis/Liber III#620|621.]]}} {{sc|}}Nec visu facilis cuius posset etiam aspectus inferre formidinem. nec dictu effabilis sermone non explicabilis. et mire exaggeravit post descriptionem. {{ancora+|622|[[Aeneis/Liber III#620|622.]]}} {{sc|}}Visceribus viscera proprie carnes sunt. sanguine atro hoc est sanie. {{ancora+|623|[[Aeneis/Liber III#620|623.]]}} {{sc|}}Vidi egomet dvo Homerus quattuor dicit. ergo aut dissentit ab eo, ut etiam in temporibus: nam ante ad Siciliam Aeneas, quam Ulixes venisse dicitur: aut certe hoc dicit, duo vidisse se; quot autem occiderit, ignorare per timorem. alii ‘duo’ ‘simul’ dicunt, non enim duo sola adlisit. {{ancora+|624|[[Aeneis/Liber III#620|624.]]}} {{sc|}}Resupinus magnitudo virtutis ostenditur: quod una manu, quod resupinus, quod frangeret, velut exprimeret elidentem non in terram, sed ad saxum sublimiter quatientem. exspersa haec fuit vera lectio, id est madefacta: nam si ‘aspersa’ dixeris, id est inrorata, tapinosis et hyperbole iunguntur. {{ancora+|626|[[Aeneis/Liber III#625|626.]]}} {{sc|}}flventia tabo pro fluenti tabo. {{ancora+|627|[[Aeneis/Liber III#625|627.]]}} {{sc|}}Tepidi melius ‘tepidi’, quasi adhuc vivi, quam ‘trepidi’, id est trementes, ne sit iteratio. {{ancora+|628|[[Aeneis/Liber III#625|628.]]}} {{sc|}}Vlixes a solo nomine emphasin fecit: unde est quod sequitur “oblitusve sui est”. aliquanti tamen iuxta veteres ‘oblitus’, id est neglegens dictum tradunt. et est laus quod et in adversis constans fuerit, vel quem nemo inpune laesisset, vel qui dolo etiam fortiores saepe vicisset. {{ancora+|629|[[Aeneis/Liber III#625|629.]]}} {{sc|}}Ithacus Ithacensis. {{ancora+|630|[[Aeneis/Liber III#630|630.]]}} {{sc|}}Sepultus stratus iacuit. {{ancora+|631|[[Aeneis/Liber III#630|631.]]}} {{sc|}}iacvitque per antrum hoc verbum de Varrone mutuatus est, qui ait “in lectu temulentos iacere, sobrios cubare consuescere”. {{ancora+|632|[[Aeneis/Liber III#630|632.]]}} {{sc|}}Inmensum etiam ‘inmensum’ ad Polyphemi magnitudinem pertinet, quasi in toto antro iacuerit. eructans Cicero “eructant sermonibus suis caedem bonorum”. frusta Cicero in Philippicis frustis esculentis vinum redolentibus. {{ancora+|634|[[Aeneis/Liber III#630|634.]]}} {{sc|}}sortitique vices vel partes membrorum, vel qui quo loco staret. undique pro indiviso. {{ancora+|635|[[Aeneis/Liber III#635|635.]]}} {{sc|}}Circum fundimur secundum Homerum, qui dicit alios eum tenuisse, alios caecasse oculum. acuto fuste obusto: nam secundum istum sensum multi ‘tenebramus’ legunt. alii ‘terebramus’ legunt. ‘telo’ autem ‘acuto’ potest et simpliciter accipi. {{ancora+|636|[[Aeneis/Liber III#635|636.]]}} {{sc|}}Solum sub fronte latebat pro ‘in fronte latebat’. multi Polyphemum dicunt unum habuisse oculum, alii duos, alii tres: sed totum fabulosum est. nam hic vir prudentissimus fuit, et ob hoc oculum in capite habuisse dicitur, id est iuxta cerebrum, quia prudentia plus videbat. verum Ulixes eum prudentia superavit, et ob hoc eum caecasse fingitur. latebat dormientis scilicet: nam male sentit Donatus dicens ‘late patebat’ contra metrum. item dicit ‘capillis tegebatur’, aut ‘latebat corporis conparatione’. absolutus tamen est prior sensus. alii ‘latebat’ subiectum erat fronti et intra frontem recesserat tradunt. {{ancora+|637|[[Aeneis/Liber III#635|637.]]}} {{sc|}}Argolici clipei aut phoebeae lampadis instar unum magnitudinis est, quia Graecorum clipei rotundi, ut Cato originum ait; aliud splendoris. ‘Phoebeae’ autem derivatio est vel a Luna, vel a Sole. {{ancora+|639|[[Aeneis/Liber III#635|639.]]}} {{sc|}}Sed fugite occurrebat: si caecus est, cur timetur? subiungit, non unum esse, sed plures. et bene †suam ad monendum gratiam facit, quod illos ultro facere necesse erat. repetitio autem ‘fugite’ ‹ut in re› necessaria, ut alibi “heu fuge crudeles terras, fuge litus avarum”. o miseri aut blandientis particula est, ut in Terentio miser: aut re vera ‘miseri’, qui sunt delati ad Cyclopas. {{ancora+|640|[[Aeneis/Liber III#640|640.]]}} {{sc|}}rumpite ut festinantes, non solvite, sed rumpite, ut “festinare fugam tortosque incidere funes”. {{ancora+|641|[[Aeneis/Liber III#640|641.]]}} {{sc|}}Qualis quantusque unum morum est, aliud corporis. {{ancora+|643|[[Aeneis/Liber III#640|643.]]}} {{sc|}}centum alii id est tales et tanti. curva haec habitant ad litora vvlgo ne tantum in montibus esse putarentur. vulgo passim. {{ancora+|644|[[Aeneis/Liber III#640|644.]]}} {{sc|}}infandi cyclopes et supra “nec visu facilis, nec dictu effabilis ulli”. {{ancora+|645|[[Aeneis/Liber III#645|645.]]}} {{sc|}}Tertia iam lunae bene in desertis locis ex lunae ratione colligit tempora. se complent autem ideo, quia suum non habet lumen, sed accipit a sole. et bene auxit misericordiam a tempore. {{ancora+|646|[[Aeneis/Liber III#645|646.]]}} {{sc|}}vitam in silvis misericordia captatur a loco. deserta ferarum propter feras deserta. {{ancora+|647|[[Aeneis/Liber III#645|647.]]}} {{sc|}}Lustra cubilia: unde etiam lupanaria ‘lustra’ dicimus, ubi habitant lupae, id est meretrices, dictae ab obscenitatis et odoris similitudine. Cicero “vino lustrisque confectus”. {{ancora+|648|[[Aeneis/Liber III#645|648.]]}} {{sc|}}sonitumque pedum ordo figuratus, cum traho, cum prospicio. {{ancora+|649|[[Aeneis/Liber III#645|649.]]}} {{sc|}}Bacas generale est, id est fructus arborum agrestium. lapidosa corna ‘lapidosa’ dura: an quod in saxis nascantur? ipsa arbor cornus dicitur, pomum vero cornum: inde corna, ut templum, templa. {{ancora+|653|[[Aeneis/Liber III#650|653.]]}} {{sc|}}Addixi signato verbo exprimit desperationem. {{ancora+|654|[[Aeneis/Liber III#650|654.]]}} {{sc|}}Vos animam hanc potius oblique loquitur, ut supra: reprehensio enim crudelitatis est: qui rogat salutem se ipse condemnat. {{ancora+|655|[[Aeneis/Liber III#655|655.]]}} {{sc|}}vix ea fatus erat ad probationis gratiam pertinet quod ea quae Achaemenides adfirmaverat statim adprobavere Troiani. {{ancora+|656|[[Aeneis/Liber III#655|656.]]}} {{sc|}}mole molitione, agitatione. {{ancora+|657|[[Aeneis/Liber III#655|657.]]}} {{sc|}}Litora nota ‘nota’ ante oculorum amissionem potest accipi. sic Statius in nono “sequitur tamen inprobus hostem, qua meminit”. {{ancora+|658|[[Aeneis/Liber III#655|658.]]}} {{sc|}}informe ultra formam. ingens potest et superioribus et sequentibus iungi, ut sit ‘ingens lumen’. {{ancora+|659|[[Aeneis/Liber III#655|659.]]}} {{sc|}}trunca manu pinus regit cuius caecitatem manu pinus regit. {{ancora+|661|[[Aeneis/Liber III#660|661.]]}} {{sc|}}Solamenque mali hinc Quintilianus dixit “magnum caecitatis solatium est habere rem videntis”. {{ancora+|662|[[Aeneis/Liber III#660|662.]]}} {{sc|}}Tetigit fluctus et ad aequora venit hyperbaton in sensu, ut “progressi subeunt luco fluviumque relinquunt”. {{ancora+|663|[[Aeneis/Liber III#660|663.]]}} {{sc|}}Fluvidum propter ὁμοιοτέλευτον ‘fluentem’ noluit dicere. quod autem dicunt physici de effosso oculo sanguinem numquam fluere, verum quidem est, sed supra non effossum huius oculum, sed terebratum legimus: unde eum constat necdum fuisse curatum. inde aut de fluctibus, aut de spatio oculi. {{ancora+|664|[[Aeneis/Liber III#660|664.]]}} {{sc|}}Gemitu cum gemitu. {{ancora+|665|[[Aeneis/Liber III#665|665.]]}} {{sc|}}Iam medium altius quam litus vel plus quam litus, id est unde altum incipit: vel sic altum, ut medium putares; nam et in quinto sic dixit “interea medium Aeneas iam classe tenebat, certus iter,” cum adhuc moenia respiceret. fluctu legitur et ‘fluctus’. {{ancora+|666|[[Aeneis/Liber III#665|666.]]}} {{sc|}}Trepidi festini, ut “ne trepidate meas Teucri defendere naves” item “accepit trepidos ac Nisum dicere iussit”. celerare infinitivum pro pronuntiativo. recepto aut in societatem accepto, aut de periculo liberato, ut “frugesque receptas” et “medioque ex hoste recepi”. {{ancora+|667|[[Aeneis/Liber III#665|667.]]}} {{sc|}}Sic merito quia omnia eius probaverant dicta, ac si diceret, non fallacem, ut Sinonem. sane quibusdam videtur incongruum Achaemenidis nusquam alibi factam mentionem, cum eum hic et salutem merito impetrasse et ut reciperetur a fugientibus dicat. {{ancora+|669|[[Aeneis/Liber III#665|669.]]}} {{sc|}}Ad sonitum vocis remorum sonitum vocem dixit: vox enim est omne quod sonat, sic alibi “fractasque ad litora voces”: nam de hominibus non dixit, quia supra est ‘tacitique incidere funem’. vestigia torsit bene uno sermone ostendit, eum revertentem iam audisse sonum remigii. {{ancora+|670|[[Aeneis/Liber III#670|670.]]}} {{sc|}}Dextram adfectare dextram intendere et inicere, scilicet sic, ut posset navem tenere. Terentius “ad dominam qui adfectant viam”, id est intendunt: nam si ‘dextra’ legeris, ut sit ‘dextra contingere’, ‘adfectare’ ‘contingere’ caret exemplo. ‘adfectare’ autem quidam dicunt hoc esse: pronum animum habere ad faciendum quid occupandumque. alii ‘adfectare’, si ‘dextra’ legas, pro ‘adfectandi’ accipiunt, ut sit verbi infinitivus modus pro participio. {{ancora+|671|[[Aeneis/Liber III#670|671.]]}} {{sc|}}Nec potis id est nec potis est. ‘potis’ autem nomen est et declinatur potis, potis, poti, potem, potis, a pote. et nomen esse docet ratio conparationis; nam in superlativo ‘potissimus’ facit; cui si detraxeris ‘simus’, invenies nominis positionem, ut ‘acerrimus acer’, ‘fortissimus fortis’. sic autem ut diximus declinari conpositio ostendit; nam ‘huius impotis compotis, impotem compotem’ facit: quod in simplici difficile invenis, per conpositionem agnoscis facilius. {{ancora+|672|[[Aeneis/Liber III#670|672.]]}} {{sc|}}inmensum magnum. et dictum quod mensura conprehendi non possit. {{ancora+|673|[[Aeneis/Liber III#670|673.]]}} {{sc|}}Exterrita tellus poetica hyperbole. {{ancora+|674|[[Aeneis/Liber III#670|674.]]}} {{sc|}}Curvis cavernis echo enim in concavis locis est. {{ancora+|675|[[Aeneis/Liber III#675|675.]]}} {{sc|}}at genus figurate ‘at genus complent’, ut “hic manus ob patriam pugnando ‹vulnera passi›”. {{ancora+|676|[[Aeneis/Liber III#675|676.]]}} {{sc|}}excitum a verbo ‘cio cis cit’. rvit festinanter venit, ut “ruuntque effusi carcere currus”. {{ancora+|677|[[Aeneis/Liber III#675|677.]]}} {{sc|}}Nequiquam lumine torvo quia nocere non poterant. {{ancora+|678|[[Aeneis/Liber III#675|678.]]}} {{sc|}}Aetneos fratres aut similes, aut feritate germanos, aut eiusdem patriae vel terrae, tamquam matris: nam non sunt Polyphemi fratres, quem Neptuni filium Homerus dicit. unde eo occaecato Ulixes pertulit tempestatem, qui ad eum venit derelicta Calypso, cum qua decem annis fuerat: unde, ut supra diximus, Vergilii dictis dissentit temporum ratio. caelo pro in caelum. {{ancora+|680|[[Aeneis/Liber III#680|680.]]}} {{sc|}}Coniferae conum sustinentes. et conus dicitur fructus cupressi, et ipsa κωνοειδὴς est: nam a rotunditate in acumen levatur. Cyparissus autem Telephi filius fuit, amatus ab Apolline, vel ut alii, a Silvano. qui cum lassatus aestu sub quadam arbore somnum caperet, subito strepitu excitatus cervum, quem in deliciis habebat, feram credens per ignorantiam misso telo occidisset, flendo nimium misericordiam meruit numinum, itaque in arborem cupressum conversus est, aptam et consecratam lacrimis et luctibus. ergo cupressi quasi infernae, vel quia succisae non renascuntur, vel quia apud Atticos funestae domus huius fronde velantur. alii hunc Cyparissum Cretensem puerum pulcherrimum et castissimum fuisse ‹tradunt›, quem quidam ab Apolline, non nulli a Zephyro amatum volunt. qui cum castitatem suam incorruptam tenere cuperet, relicta Creta ad Orontem fluvium et montem Casium dicitur pervenisse, atque ibi in cypressum arborem commutatus, quae arbor ideo mortuis consecratur, quod caesa semel nescit renasci. {{ancora+|681|[[Aeneis/Liber III#680|681.]]}} {{sc|}}constiterunt metri causa ‘constiterunt’. silva alta iovis lucvsve dianae ‘Iovis’ propter quercus, ‘Dianae’ propter cupressum: ipsa enim est etiam Proserpina. †inmane autem quod ait et[iam] ‘celso vertice’, et ‘lucus’, qui propter religionem intactis arboribus et magis crescit et diu permanet. {{ancora+|683|[[Aeneis/Liber III#680|683.]]}} {{sc|}}excutere num expedire? {{ancora+|686|[[Aeneis/Liber III#685|686.]]}} {{sc|}}Ni teneant cursus antiqui ‘ni’ pro ‘ne’ ponebant, qua particula plenus est Plautus “ni mala ni stulta sis” (Men. 110). sensus ergo talis est: timor cogebat, ut quocumque navigaremus et ventum sequeremur, non iudicium: sed occurrebat praeceptum Heleni, vitare Scyllam et Charybdin. quare placuit ne cursus teneant, hoc est agantur et inpellantur inter utramque viam modico mortis interstitio, id est Scyllae et Charybdis, retro dare lintea: quod dum cogitamus, prosperior nobis flare coepit Boreas. non nulli ‘Scyllam atque Charybdim inter’ distinguunt, ut sit ordo ‘inter Scyllam et Charybdin utramque viam leti discrimine parvo ni teneant cursus, certum est dare lintea retro’. alius ordo est ‘contra iussa monent Heleni, ne inter Scyllam et Charybdim cursum teneant’. {{ancora+|687|[[Aeneis/Liber III#685|687.]]}} {{sc|}}pelori Sicilia Graece Trinacria ideo dicitur, quod tres extremitates, quas Graeci ἄκρας vocant, in mare videtur extendere, Pachynum quod in austrum vergit, Lilybaeum quod Africam spectat, Pelorum quod in Tyrrhenum mare procedit. sed ‘angusta ab sede’ ideo adicitur, quia eminus videntibus eum locum Italia et Sicilia terra continens putatur, nec nisi ad vicinum accedentibus videtur. {{ancora+|688|[[Aeneis/Liber III#685|688.]]}} {{sc|}}Missus adest favore scilicet numinum: quae Anchises optaverat dicens “ferte viam vento facilem et spirate secundi”. vel ‘missus’ iuxta qualitatem locorum; ita enim in illis angustiis et faucibus maris artari et conglobate spiritus fieri dicitur, ut ad illum locum tantummodo missus videatur. vivo praetervehor ostia saxo pro ‘vivi saxi’, ablativum pro genetivo, vel viva saxa habentia. ‘ostia’ vero aut litora sunt, aut exitus fluminis in mare, aut introitus portus. {{ancora+|689|[[Aeneis/Liber III#685|689.]]}} {{sc|}}Pantagiae hic fluvius Siciliae cum plenus incederet, implebat sonitu paene totam Siciliam: unde et Pantagias quasi †pantacuos dictus est, quasi ubique sonans. hic postea cum Cereri quaerenti filiam obstreperet, tacere iussus est numinis voluntate. megarosque sinus Megara oppidum est iuxta Syracusas. thapsvmque iacentem Thapsus insula non longe a Syracusis, plana, paene fluctibus par. talia monstrabat quia occurrebat: unde haec loca nosti? {{ancora+|690|[[Aeneis/Liber III#690|690.]]}} {{sc|}}Relegens renavigans, ut “et primi lege litoris oram”. errata participium sine verbi origine: non enim facit ‘error’. retrorsus quasi a fine ad caput retexens. {{ancora+|691|[[Aeneis/Liber III#690|691.]]}} {{sc|}}Infelicis vlixi epitheton ad inplendum versum positum more Graeco, sine respectu negotii. nam Aeneas incongrue infelicem Ulixen dicit; nisi forte quasi pius etiam hostis miseretur, cum similes errores et ipse patiatur. et notandum conclusam de Achaemenide mentionem. {{ancora+|692|[[Aeneis/Liber III#690|692.]]}} {{sc|}}praetenta anteposita. iacet sita est, ut “medio iacet insula ponto”. plemyrium undosum quidam insulam, quidam fluvium putant dici. sane verbum de verbo expressit: hoc est enim ‘undosum’, quod ‘Plemyrium’. sinus Syracusanus in quo Ortygia. cuius hic necessarie meminit; nondum enim erant conditae Syracusae. ‘undosum’ vero quod usque illuc †vestigio aestuantis Charybdis dicitur pervenire. {{ancora+|694|[[Aeneis/Liber III#690|694.]]}} {{sc|}}Ortygiam haec tantum Ortygia dicitur, Apollinis vero etiam Delos. et bene addidit ‘priores’, ut haec quae nunc est semper appellata sit Ortygia, haec vero prioribus tantum. fama est huc elidis amnem Elis et Pisa civitates sunt Arcadiae, in qua est fons ingens, qui ex se duos alveos creat, Alpheum et Arethusam: unde fit, ut fingantur coniungi in exitu, quos origo coniunxit ita. Arethusam autem etiam in Elide esse testatur Vergilius dicens “sic tibi cum fluctus subterlabere Sicanos”. haec secundum fabulas venatrix fuit: quae dum se in Alpheo post laborem ablueret, ab eo adamata est [in speciem avis Alpheos cognovisset latere, etiam sic eam mutatam persequi coepit, quae cum] et diu fugiens deorum miseratione in fontem sui nominis mutata ad Siciliam per secretos meatus venit: quod etiam Vergilius ostendit “et tandem positis velox Arethusa sagittis”. quam Alpheos illuc usque persequutus fonti eius se miscet: quod tali argumento probatur; nam cum equi, diebus festis Olympici Iovis certantes, in eo amne deluuntur, stercus equorum ex eo amne etiam in Arethusa recognoscitur. patera etiam quam in Alpheum quidam Olympionices miserat, in Arethusa inventa dicitur. quidam autem Arethusam non de Elide ad Siciliam venire, sed in ipsa Sicilia nasci volunt et venienti fluvio occurrere. alpheum quia Graece Ἀλφεῖος facit, ut Αἰνείας Aeneas, Μήδεια Medea. ore fonte vivo: et bene de fluvio, ut “unde per ora novem”. {{ancora+|697|[[Aeneis/Liber III#695|697.]]}} {{sc|}}Ivssi numina magna loci veneramur vel ab Achaemenide admoniti, vel ab Heleno, vel ab Anchise, vel ab oraculis. et quaeritur, quae numina; vel quare non dixerit; et utrum Alpheum, an Arethusam intellegi voluerit. {{ancora+|698|[[Aeneis/Liber III#695|698.]]}} {{sc|}}Stagnantis helori fluvii qui ad imitationem Nili superfunditur campis. et Graeci stagna ἕλη dicunt, unde ait ‘stagnantis Helori’. {{ancora+|699|[[Aeneis/Liber III#695|699.]]}} {{sc|}}proiecta porrecta, extenta, ut “proiecto dum pede laevo”. pachyni promunctorium est austrum spectans: unde et Pachynum dictum ab aeris crassitudine; nam παχὺς est pinguis et crassus. {{ancora+|700|[[Aeneis/Liber III#700|700.]]}} {{sc|}}radimus propter saxa latentia. ‘radimus’ autem nimium adiuncti praeterimus, ut “radit iter laevum interior”. {{ancora+|701|[[Aeneis/Liber III#700|701.]]}} {{sc|}}Camerina procul palus est iuxta eiusdem nominis oppidum: de qua quodam tempore, cum siccata pestilentiam creasset, consultus Apollo, an eam penitus exhaurire deberent, respondit μὴ κίνει Καμαρίναν· ἀκίνητος γὰρ ἀμείνων : quo contempto exsiccaverunt paludes, et carentes pestilentia per eam partem ingressis hostibus poenas dederunt. sed hoc responsum Aeneae temporibus ignotum fuit: ergo non observavit poeta, sed ad praesens tempus locutus est. {{ancora+|702|[[Aeneis/Liber III#700|702.]]}} {{sc|}}Inmanisque gela civitas a fluvio nominata, sicut etiam ‘campi Geloi’. {{ancora+|703|[[Aeneis/Liber III#700|703.]]}} {{sc|}}Agragas mons est muro cinctus, in cuius summa parte oppidum est: unde et Cicero ait “ad mare intra moenia ante oppidum expectabat” de Verre. notandum sane Vergilium haec, quantum ad sua tempora spectat, dicere, non quantum ad operis; Aenea enim navigante nec fuerat Camerina siccata, nec Gela vel Agrigentum conditae: quod frequenter facit, sed nunc ideo vitiosum est, quia ex persona narrantur Aeneae. {{ancora+|704|[[Aeneis/Liber III#700|704.]]}} {{sc|}}Magnanimum quondam generator equorum secundum Pindarum quondam Agrigentini equos ad agones Graeciae mittebant, qui inde victores revertebantur. legimus etiam aliud: cum in Cappadocia greges equorum perissent, Delphici Apollinis responso adduxerunt equos de Agrigento, et reparavere meliores. quidam autem dicunt Heronem Agrigentinum, vel ut alii ferunt Dionysium, tyrannum Siciliae, equos ad agonem Elidis Olympicum duxisse, et omnes vicisse. {{ancora+|705|[[Aeneis/Liber III#705|705.]]}} {{sc|}}Palmosa selinus civitas est iuxta Lilybaeum, abundans palmis quibus vescuntur, et apio. an ‘palmosa’ ab equis nobilibus? {{ancora+|706|[[Aeneis/Liber III#705|706.]]}} {{sc|}}saxis lilybeia caecis vere dixit, nam litus Lilybetanum naturaliter saxis, quasi de industria constrictum est. sane notandum omnium trium promontoriorum Siciliae factam mentionem, ut “ecce autem Boreas angusta ab sede Pelori” et “proiectaque saxa Pachyni” et hic modo “saxis Lilybeia caecis”. {{ancora+|707|[[Aeneis/Liber III#705|707.]]}} {{sc|}}Drepani portus Drepanum civitas est non longe a monte Eryce, trans Lilybaeum, dicta vel propter curvaturam litoris, in quo sita est, vel quod Saturnus post amputata virilia Caelo patri illuc falcem proiecit, quae Graece δρέπανος dicitur: quod verisimile putatur propter vicinitatem Erycis, consecrati Veneri, quae dicitur nata ex Caeli cruore et spuma maris. quidam ‘Drepana’ dictum voluit a falce Cereris, quam ibi, cum filiam suam Proserpinam quaereret, amisit. Cato pluraliter “haec Drepana” dicit. inlaetabilis propter patris amissionem. {{ancora+|708|[[Aeneis/Liber III#705|708.]]}} {{sc|}}actis transactis, vel quomodo ‘mensibus actis’. {{ancora+|711|[[Aeneis/Liber III#710|711.]]}} {{sc|}}Fessum deseris ut supra diximus, secundum Vergilium: nam Cato eum in originibus ad Italiam venisse docet; unde etiam in sexto illud amphibolon est “quo magis Italia mecum laetere reperta”. nam et post Latinum Turnumque et Amatam dicitur excessisse. sed bene hic subtrahitur, ne parum decoro amori intersit. quaeritur sane cur sine ulla descriptione funus patris praeterierit? aut quia in V. dicturus est, et bis eadem dicere vitaverit, aut quia, sicut dictum est, Anchises ad Italiam cum filio pervenit. {{ancora+|712|[[Aeneis/Liber III#710|712.]]}} {{sc|}}Nec vates helenus quia dixerat “prohibent nam cetera parcae scire Helenum”. {{ancora+|713|[[Aeneis/Liber III#710|713.]]}} {{sc|}}Non dira celaeno quae vel irata debuit adversa praedicere. et bona pietate mortem patris graviorem dicit esse, quam famem. {{ancora+|714|[[Aeneis/Liber III#710|714.]]}} {{sc|}}Hic labor extremus aut apud Drepanum: aut ‘extremus’ saevissimus, quia statim tempestate iactatus est. et bene de ipsa tempestate tacuit, quia Ilioneus supra dixerat “cum subito adsurgens fluctu nimbosus Orion in vada caeca tulit”. {{ancora+|715|[[Aeneis/Liber III#715|715.]]}} {{sc|}}Deus adpulit oris bene se commendat Didoni, dicens se ad eam deorum voluntate venisse. sane non dixit, quis deus, ut alibi “dabit deus his quoque finem”. {{ancora+|716|[[Aeneis/Liber III#715|716.]]}} {{sc|}}unus non [est] interpellante regina interrogationibus. {{ancora+|717|[[Aeneis/Liber III#715|717.]]}} {{sc|}}Fata divum quae dii hominibus tribuunt. renarrabat aut ‘re’ vacat, ut “confieri possit”: aut apparet Aeneam ante de suis casibus cum Didone confuse locutum. et ideo hic addidit ‘renarrabat’, quasi quae dixerat antea, nunc ex ordine referebat, quod notat in primo “immo age et a prima dic hospes origine nobis”. sane in secundi principio duo poetae sunt versus, sicut hic tres, et similis est finis initio: ‘conticuit’ et ‘intentis’. {{ancora+|718|[[Aeneis/Liber III#715|718.]]}} {{sc|}}conticvit tandem ut “conticuere omnes”. tandem diuturnitatem narrantis expressit. notandum sane quia controversiarum more epilogos dedit sex istis prioribus libris, quos et esse bioticos voluit. nam singulis res singulas dedit, ut primo omina, secundo pathos, tertio errores, quarto ethos, quinto festivitatem, sexto scientiam. epilogos autem sic variavit, ut in primo miseratio esset Didonis, in secundo mors Creusae, in tertio Anchisae, in quarto Didonis, in quinto Palinuri: in sexto Marcelli citum deflet interitum. {{Liber |Ante = Commentarius II |AnteNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum secundum commentarius |Post = Commentarius IV |PostNomen = ../In Vergilii Aeneidos librum quartum commentarius }} sa7zu532y8xwduwrzii9sx00v302nca 0 39675 265118 134176 2026-05-09T13:21:46Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum duodecimum commentarius]] ad [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber XII]] 134176 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos librum XII commentarius }} IN VERGILII AENEIDOS LIBRVM DVODECIMVM COMMENTARIVS. Ad v. 1 Turnus ut infractos postquam Turnus bello defecisse videt Latinos, antea semper infractos: namque ita maior est sensus, quam si 'infractos' valde fractos acceperis. Ad v. 2 Sva nunc promissa reposci quia dixerat "ibo animis contra, vel magnum praestet Achillem". 'nunc' autem pro 'tunc'. Ad v. 3 Se signari oculis propter illud quod post dicturus est "in te ora Latini, in te oculos referunt". modo autem ‹'signari']2 significari est, ut quod esset silentio ambiguum oculis confirmaretur, sine dubio eorum a quibus coactus promiserat. vltro aut 'insuper', aut 'antequam aliquis exposcat'. et bene ducis dignitatem servavit, ut non ideo faceret, quia quidam reposcebant, sed sua sponte accenderetur in proelium. Ad v. 5 Saucius ille κατ' ἐξοχήν 'ille leo', id est princeps ferarum: vel certe veteri more ad magnitudinem pertinet, ut "ac velut ille canum morsu"; interdum nobilitatem significat, ut "multum ille et terris iactatus"; aut similem designat: Lucilius "velut ollim auceps ille facit cum inproviso insidiisque": quamvis quidam 'ille' pro se superfluum hoc loco pronomen tradunt. 'saucius' autem 'pectus' saucium pectus habens, ut "nudatosque umeros oleo perfusa nitescit". et bene alia verba interposuit, quia 'saucius pectus' et sonabat asperrime, et inperitis poterat soloecismus videri. et 'saucius pectus' congrue, in quo Turni dolor est. gravi vulnere 'gravi' id est forti, ut "ferit ense gravem Thymbraeus Osirim". 'venantum' autem 'vulnere' quod venantes fecerunt. Ad v. 6 Tum demum novissime, id est postquam fuerit vulnere lacessitus: haec enim leonum natura est, ut nisi lacessiti irasci nequeant. movet autem arma vires suas experitur: nam arma sunt uniuscuiusque rei possibilitas, unde est "et quaerere conscius arma", id est dolos. est autem 'movet arma' etiam translatio ab hominibus, qui cum hostem petunt, arma movere dicuntur: sic alibi de tauro "signa movet praecepsque oblitum fertur in hostem". gavdetque spe ultionis. et dicendo 'gaudet' alacritatem voluit leonis exprimere gaudii verbo. ceterum nulli ferarum vel pecudum iste sensus adponitur. Ad v. 7 excutiens cervice toros cervice excutiens: an quos in cervice habet? latronis insidiatoris, a latendo; sed modo venatoris. et est Graecum: nam λατρεύειν dicunt obsequi et servire mercede, unde latrones vocantur conducti milites. moris autem erat ut hos imperator et circa se haberet et eos primos mitteret ad omne discrimen: unde nunc dicit latronis telo fixum leonem, quia etiam venatores operas suas locare consuerunt. sic etiam dicti qui circa vias sunt, quod ut milites sunt cum ferro, aut quod latent ad insidias faciendas. ergo ex eadem similitudine 'latronem' hic venatorem accipiendum, quia et obsidet saltus, et cum ferro est. sane 'latronem' venatorem quis ante hunc? Varro tamen dicit, hoc nomen posse habere etiam Latinam etymologiam, ut latrones dicti sint quasi laterones, quod circa latera regum sunt, quos nunc satellites vocant: una tamen est significatio, licet in diversa etymologia. Plautus in Pyrgopolinice aperte ostendit quid sint latrones, dicens "rex me Seleucus misit ad conducendos latrones" (Mil. 75). idem in Bacchidibus exsecutus est, militem "latronem" dicens, "suam qui auro vitam venditat" (Bac. 8). Ad v. 8 Inpavidus frangit telum Lucanus "per ferrum tanti securus vulneris exit". fremit ore crvento fremit, licet os habeat suo cruore perfusum. sane ipsa comparatio exitum ostendit futurum: nam etiam Turnus ruet in mortem, ferocitate conpulsus: sic in quarto indicat futurum reginae exitum, dicens "qualis coniecta cerva sagitta". Ad v. 9 Gliscit crescit, et latenter: unde et glires dicti sunt, quos pingues efficit somnus. veteres 'gliscit' incremento ignis ponebant: bene ergo hoc verbo utitur, de quo ait "ultro inplacabilis ardet". Ad v. 10 Turbidus plenus terroris et perturbationis. sane notandum 'adfatur' atque 'infit': nam iteratio est, qua frequenter est usus: licet non nulli dicant, temperare hoc interpositam coniunctionem. et hic habitum futurae orationis ostendit. Ad v. 11 nulla mora in turno plus est 'in Turno', quam si 'in me' dixisset, ut "et quisquam numen Iunonis adoret praeterea". et bonum principium eius, qui ‹in› suspicionem timiditatis inciderat. retractent repetant et revolvant. Ad v. 12 ignavi Aeneadae aut 'Aeneadae' pro 'Aeneas', aliud per aliud significavit: aut 'Aeneadae' non Aeneas; quasi contra omnes pugnaturus. Ad v. 13 Congredior hypocrisis est, ‹ut› exprimatur: id est quod flagitatis. sic Statius, ubi Polynicen oblique inducit loquentem "non me ullius domus anxia culpet expectentve truces obliquo lumine nati": unde etiam supra ait poeta "se signari oculis". quidam sane a 'nulla mora in Turno' usque ad 'pepigere recusent' iungunt, ne, si distinctio intercesserit, languescat sententiae color. concipe foedus id est conceptis exple verbis. concepta autem verba dicuntur iurandi formula, quam nobis transgredi non licet: nam et sarcinatores concipere dicuntur vestimenta, cum e diverso coniungunt et adsuunt. Ad v. 15 Desertorem asiae ut "exulibusne datur ducenda Lavinia Teucris?" unde est praemissa illa excusatio et in tota secundi oeconomia, et in quarto, ubi dicit "me si fata meis paterentur ducere vitam auspiciis et sponte mea componere curas, urbem Troianam primum dulcesque meorum reliquias colerem". sane 'aut hac Dardanium dextra sub Tartara mittam' ponenda est mora, ut postea inferatur 'desertorem Asiae'; potest enim videri non ita instituisse Turnus orationem praedicto 'Dardanium', ut inferret 'desertorem', sed 'regem'; verum ubi propius accessit, intellexisse hunc honorem nomini eius non dandum, itaque commutasse et contumeliose 'desertorem' dixisse. sedeant spectentque latini ductus est, ut diximus supra: pollicetur enim se singulari certamine dimicare velle, cum nolit: nam dicens 'sedeant spectentque' latenter eos ignaviae arguit, quod solus, omnibus quiescentibus, dimicet: quam rem plenius sequens indicat versus 'et solus ferro crimen commune refellam', id est commune fugae ac timoris dedecus solus meis virtutibus conprimam. alii 'crimen commune', id est omnium Latinorum. et 'crimen' ait quod Troiani in Italia consederunt. Ad v. 17 aut habeat victos vitavit propter omen pessimum verbum de se, quod de Aenea dixerat 'ille me in Tartara mittat'; sed ait 'victos'. cedat lavinia conivnx ut "cedat amicitiae Teucrorum", id est in praemium victoriae concedat. Ad v. 18 Sedato corde quia de Turno ait "atque ita turbidus infit". et qualitatem orationis praedixit. Ad v. 19 O praestans animi et 'praestans virium', et 'praestans viribus' dicimus. sane magnae moderationis est haec oratio: nam et laudat Turnum quasi virum fortem, et tamen eum a singulari certamine dehortatur: dicens enim 'praestans animi' latenter ostendit, eum inferiorem esse virtute. Ad v. 21 Expendere casus ne ex abrupto de eius virtute desperare videatur, casuum varietatem se timere commemorat. Ad v. 22 Sunt tibi regna patris davni sunt oppida argute negat illi sua regna, dicens ei esse alia, ut haec malit Turnus quae sua virtute quaesivit. sensus ergo est: si propter regnum dimicare disponis, habes paternum; si propter gloriam, multos virtute superasti. quod autem dicit 'nec non aurumque animusque Latino est' varie exponitur. namque alii dicunt: habes regnum paternum, habes oppida; etiam a me habes aurum et promptum animum ad danda omnia praeter filiam: ut de se Latinus dixisse videatur de auro, propter illud "praedivitis urbe Latini". alii vero sic intellegunt: si propter opes et uxorem dimicaturus es, haec non solus habeo; cuicumque enim Latino est et aurum et animus promptus in generum; ut 'Latino' non de se dicat, sed 'cuicumque de Latio'. Ad v. 24 Latio et lavrentibus arvis et in civitate, et in omni regno Latinorum. Ad v. 25 Nec genus indecores quia iste regis filiam petebat. est autem elocutio figurata de Graeco, εὐσχήμονες τὸ γένος . sine me haec hoc loco intellegimus, Turnum dolore voluisse in aliqua verba prorumpere. havd mollia fatu id est vera: nam aspera sunt quae cum veritate dicuntur; falsa enim plena solent esse blanditiis. Ad v. 26 Animo havri omni intentione percipe. Ad v. 27 Nulli veterum sociare procorum generaliter dicit prohibitum esse dari Laviniam cuilibet Latino, ut Turnus solacium aliquod habere possit doloris. Ad v. 28 Divique hominesque propter Faunum et vates. Ad v. 29 Victus amore tui hoc est propter te, propter tuum amorem. sane inter 'tui causa feci' et 'tua causa feci' haec discretio est, ut 'tui causa' tunc dicamus, si aliquid ipsi ad quem loquimur, praestiterimus, ut puta 'tui causa te defendi'; 'tua' vero 'causa' tunc, cum alteri aliquid alterius contemplatione praestamus, ut puta 'tua causa hominem tuum defendi'. cognato sanguine quia Venilia, mater Turni, soror est Amatae. Ad v. 30 Vincla omnia rupi et religionis et foederis. Ad v. 31 Promissam eripvi genero verum est: nam Aeneae per legatos promiserat filiam, cui postea intulit bellum. licet multi dicant, ante eam Turno fuisse promissam: quod falsum est. nam Latinus numquam eam est Turno pollicitus: nam nec Faunum consuleret, si eam Turno ante promisisset: sed tantum eum esse generum Amata cupiebat, quod etiam legimus "quem regia coniunx adiungi generum miro properabat amore". Ad v. 32 Qui me casus excusat Turnum, ut non ipsius esse videatur quod victus est, sed suum, qui ausus fuerat contra generum bella suscipere. Ad v. 33 Primus praecipuus, ante omnes. Ad v. 34 Bis magna victi pugna semel, cum est occisus Mezentius; iterum, cum interiit Camilla. Ad v. 35 recalent pro 'calent': 're' enim superflua conpositio est verbi. aut 'recalent' iterum calent, quia dixerat 'bis magna victi pugna': 're' enim iterationis obtinet vicem. et bene necessarium cum actu refert. Ad v. 36 Albent usurpavit verbum 'albeo albes'. Ad v. 37 Insania mutat insania enim est illuc reverti, unde vix evaseris. Ad v. 38 socios sum adscire paratus bene non adiecit quos, ut levaret invidiam. Ad v. 39 Tollo finio, removeo, ut "tollite cuncta, inquit". Ad v. 41 Fors dicta refutet parenthesis, quasi dissimulatio vel remotio, plena abominationis. Ad v. 42 Natam et conubia nostra petentem iniquissimum enim est eum morti opponere, qui tuam adfinitatem exoptat. Ad v. 43 Respice res bello varias ne eum ignaviae videatur arguere, admonet eum casuum, ut supra "atque omnes metuentem expendere casus". Ad v. 44 Maestum patria ardea longe dividit 'longe maestum', id est valde maestum: nam 'longe dividit' non procedit; non enim Ardea a Laurento longo valde dissidet spatio. Ad v. 45 havdquaquam nequaquam, quia supra dixerat "ultro inplacabilis". Ad v. 46 Aegrescitque medendo inde magis eius aegritudo crescebat, unde se ei Latinus remedium sperabat adferre. 'medendo' autem dum ei medetur: nam gerundi modus est a passiva significatione. Ad v. 47 Ut primum fari potvit nimius enim dolor et iracundia ei intercluserant vocem: sic de Euandro "et via vix tandem laxata dolori est". Ad v. 48 Quam pro me curam geris hanc precor optime pro me deponas bis quidem ait 'pro me', sed diversa adfectione: namque hoc dicit: quam pro salute mea sollicitudinem geris, hanc pro mea fama et gloria quaeso derelinquas; vir fortis enim gloriosam mortem praeponit saluti. Ad v. 50 Debile ferrum sic in secundo "telumque inbelle sine ictu coniecit". Ad v. 51 Nostro de vulnere quod nos inferimus: et dubie est locutus. Ad v. 52 Longe illi dea mater erit contra illud 'sed matris auxilio utitur'. Ad v. 54 Nova sorte id est magna: nam novum non est quod fuerat ante promissum. magnam autem sortem vocavit singulare certamen. Ad v. 57 Per si quis amatae tangit honos animum si, quia te regina rogat, tuam commovet mentem: sic in septimo "siqua piis animis manet infelicis Amatae gratia". Ad v. 59 In te omnis domus inclinata recumbit totum digessit ante per species, et sic se contulit ad generalitatem. et est a ruina translatio. Ad v. 60 Manum committere teucris ab omni eum bello, non tantum a singulari certamine dehortatur. Ad v. 62 Et me turne manent mire agit: nam quia scit virum fortem suam mortem facile posse contemnere, deterret eum, dicens se simul esse morituram: ut qui periculum non timet, formidet invidiam. Ad v. 63 nec generum Aenean captiva videbo mire et fidem suam et studium circa Turnum expressit. Ad v. 64 Accepit vocem ordo est: accepit vocem matris Lavinia, flagrantes genas lacrimis perfusa, id est lacrimis genas perfusas habens: Statius "et gemitu maestos imitata parentes". Ad v. 66 Ignem subiecit rubor hypallage est pro 'cui ignis animi subiecit ruborem'. movebatur autem, intellegens se esse tantorum causam malorum, sicut supra ipse "causa mali tanti, oculos deiecta decoros". Ad v. 67 Violaverit ostro si quis ebur Homeri comparatio, unde et 'violaverit' transtulit: ille enim ait μιήνῃ . Ad v. 68 Mixta rubent ubi lilia multa Alba rosa aut ubi multa alba lilia permixta rubent rosa, id est rosae coniunctione: naturaliter enim omnis candor vicinum in se trahit ruborem. Ad v. 70 Illum turbat amor invenit occasionem, qua Turnus magis moveretur in bellum. Ad v. 74 Neque enim turno mora libera mortis duplex hoc loco est expositio. aut enim ordo est: ne, quaeso, mater, ne me lacrimis, id est tanto mortis omine, prosequaris, ad duri Martis certamina proficiscentem: neque enim Turno mora libera est non eundi post iam promissum singulare certamen. aut certe hoc dicit: noli me, mater, ad bellum euntem ominosis lacrimis prosequi: 'neque enim Turno mora libera mortis', id est neque enim in potestate mea est moram inferre venientibus fatis, ac si diceret: si inminet, periturus sum, etiam si minime ad bella proficiscar. sciendum tamen est, locum hunc unum esse de insolubilibus XIII. quae habent obscuritatem, licet a multis pro captu resolvantur ingenii. Ad v. 76 Cum primum crastina caelo puniceis invecta rotis hoc loco aviditas pugnaturi exprimitur. sane nunc non dicit oriri diem, sed designat tempus, quo vult ut uterque ad certamen singulare procedat. Ad v. 79 Nostro dirimamus sanguine bellum bene se omnibus commendat hoc dicto, siquidem suum sanguinem pro omni bello dicit posse sufficere. Ad v. 82 Poscit equos gavdetque tuens ante ora frementes solent enim ex equorum vel maestitia, vel alacritate eventum futurum dimicaturi colligere. Ad v. 83 Pilumno quos ipsa decus dedit orithyia ait Horatius in arte poetica "nec quodcumque velit poscat sibi fabula credi". unde critici culpant hoc loco Vergilium, dicentes incongruum esse figmentum. namque Orithyia cum Atheniensis fuerit, filia terrigenae, et a Borea in Thraciam rapta sit, quemadmodum potuit Pilumno, qui erat in Italia, equos dare? decus dedit ad ornamentum, ut "quas ipsa decus sibi dia Camilla delegit". sane hic versus spondiazon est: nam 'thyi' diphthongus est Graeca. Ad v. 84 Qui candore nives anteirent cursibus avras Homeri versus, verbum ad verbum. Ad v. 85 Properi avrigae festini, veloces: et erit nominativus 'hic properus'. aurigas autem pro agasonibus posuit: nam aurigae proprie sunt currus regentes. Ad v. 87 Alboque orichalco apud maiores orichalcum pretiosius metallis omnibus fuit: namque sicut Lucretius dicit, cum primum homines silvas incendissent, nullarum adhuc rerum periti, terra casu fertilis omnium, ex incendii calore desudavit metalla, inter quae orichalcum pretiosius visum est, quod et splendorem auri et aeris duritiam possideret. namque primum de auro securis facta displicuit causa mollitiae; simili ratione et argenti contemptus est usus, mox aeris; orichalcum placuit, donec veniretur ad ferrum: unde etiam saecula ita dicuntur fuisse divisa. orichalcum autem fuisse pretiosum etiam Plautus docet, qui ait in Milite Glorioso "ego istos mores orichalco contra conparem". alboque orichalco auri scilicet comparatione: nam album non est. Ad v. 88 Circumdat loricam umeris non armatur hoc loco Turnus, sed explorat utrum arma apte et congrue eius membris inhaereant. aptat habendo ad habendum, ut congrue possit inhaerere. Ad v. 89 Cornva cristae id est comas, quas Graeci κέρατα nominabant: unde et κείρειν dicunt tonderi. cornua autem sunt proprie cincinni. Ad v. 90 Deus ipse parenti fecerat ac si diceret, non per ministros: Statius "sed plurimus ipsi sudor ibi". et notandum quod adfectate variaverit, ut Aeneae uno loco arma describeret, Turni vero hic hastam, gladium et loricam, in septimo autem scutum et galeam. Ad v. 91 Stygia unda quasi inmortalem fecerat. Ad v. 92 Exim deinde: nam ordinis est adverbium. ingenti adnixa colvmnae hastae per columnam exprimitur magnitudo, sicut in septimo equorum, ut "stabant ter centum nitidi in praesepibus altis". Ad v. 93 Vi virtute. Ad v. 94 Actoris avrunci spolium vel quod Actori detraxerat Turnus, vel quod Actor cuidam alteri: nam ambigue posuit. quassatque trementem quassat et tremere facit. Ad v. 95 Vociferans haec scilicet quae dicturus est: plerumque enim ita clamor ostenditur, ut statim ipsius clamoris verba subdantur: sic supra "torvumque repente clamat 'io matres'". sane nunc ita ad hastam, quasi ad aliquam personam, loquitur et ei intellectum et auditum dat, sicut Cicero verba reipublicae. sed ille ait 'si patriam loqui posset fieri', Turnus vero quasi ad vere sentientem loquitur: nec inmerito; nam eum inducit furentem, ut "his agitur furiis, totoque ardentis ab ore scintillae absistunt, oculis micat acribus ignis". vocatus hasta meos invocationes et preces: nam appellatio est a verbo, quae semper aut in 'io' exit, aut in 'us'; si in 'io' exeant, tertiae sunt formae; si in 'us', quartae, ut ab eo quod est 'lego' aut 'lectio' aut 'lectus' facit. sed hoc nos dicimus, quod εὐφωνότερον fuerit: sicut nunc ab eo quod est 'voco' 'vocatus' fecit, non 'vocationes'. te maximus actor subaudimus antea gerere consueverat. Ad v. 97 Turni nunc dextra gerit eius scilicet, qui est supra maximum quasi Actorem. da sternere figura Graeca, ut "donat habere viro" item "dat ferre talentum". Ad v. 98 Lacerare revulsam ut laceratam revellam. laceratam autem propter illud "et bis sex thoraca petitum perfossumque locis". Ad v. 100 Vibratos calido ferro crispatos calamistro: nam calamistrum est acus maior, quae calefacta et adhibita intorquet capillos. unde etiam Cicero "calamistratam comam" appellat frequenter, quae etiam vituperationi est: unde e contra ad laudem est positum ab Horatio "hunc et incomptis Curium capillis". murra autem madentes unguentatos. Ad v. 102 Oculis micat acribus ignis ut supra dictum est, furoris inmanitate. Homeri est. Ad v. 104 Terrificos ciet hinc apparet, mugitus non tantum dolentum esse, sed etiam irascentum. 'ciet' autem modo dat, sicut in tertio legimus "lacrimasque ciebant": nam proprie 'ciere' est alteri aut dolorem aut lacrimas commovere. Ad v. 106 Ad pugnam proludit praemeditatur. Cicero si "mecum in hac prolusione nihil fueris", id est praemeditatione certaminis, "quem te in ipsa pugna cum acerrimo adversario fore putemus?". Ad v. 107 Saevus fortis: more suo; vel magnus. et ingentem moderationem dat Aeneae, quippe quem inducit laborantem, ut possit in iram moveri, cum Turnum ita dicat furere, ut nec Latini consiliis, nec Amatae precibus possit oboedire. Ad v. 108 Acvit martem inritat se ad futura certamina. Ad v. 109 Componi foedere bellum finiri, ut "ante diem clauso componet vesper Olympo": aut 'componi bellum' ad pactionem singularis certaminis bellum deduci. 'foedus' autem, sicut supra dictum est, ab hostia, quae foede interimi solet, appellatum est. 'oblato' autem 'gaudens' intellegendum nuntium Aeneae venisse de bello. Ad v. 110 Tum socios maestique metum solatur ivli intellegimus hos spe singularis certaminis pro ducis salute esse turbatos. bene autem separavit Ascanium a sociis: de illis enim 'socios' dixit, non addidit 'metum', quia proprium erat et filii et pueri timere pro patre. Ad v. 111 fata docens monens quibus condenda urbs sit, propter quod futurum, ut vincat. Latino certa referre viros κατὰ τὸ σιωπώμενον etiam Latinum ad Aenean legatos misisse intellegimus: nam supra Turnus tantum dixerat "nuntius haec Idmon Phrygio mea dicta tyranno". 'certa' autem pro 'firma et vera'. aut certe hos legatos Idmoni adiunctos potest intellegi. Ad v. 112 Pacis dicere leges id est quas paulo post in ipso foedere est dicturus Aeneas. Ad v. 113 postera vix summo descriptio temporis, quod Turnus praefinierat. Ad v. 114 cum primum alto quia res perturbatae secuturae sunt, diem quoque cum fervore oriri fecit. Ad v. 115 Lucemque eLatis naribus efflant Ennianus versus est ordine commutato: ille enim ait "funduntque elatis naribus lucem". et sciendum, nusquam diem sic potenter descripsisse Vergilium: sicut in quarto noctem, ubi Dido pervigilans deliberat. Ad v. 116 Campum ad certamen totus hic de foederibus locus de Homero translatus est, ubi Alexander Paris cum Menelao singulari est certamine dimicaturus. Ad v. 117 Dimensi rutvlique viri inter se per certa spatia dividentes, quae quisque loca purgaret. et hoc loco Fauni lucum evertere Troiani: unde est paulo post "sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum sustulerant, puro ut possent concurrere campo". Ad v. 118 Focos quidquid ignem fovet 'focus' vocatur, sive ara sit, sive quid aliud in quo ignis fovetur, sicut in tertio dictum est. tamen et hic in publico sacrificio ostendit cum aris etiam focos sacratos; nam ait 'in medioque focos et dis communibus aras' et post subtexuit "craterasque focosque ferunt": 'crateras' scilicet quibus libaverant, 'focos' vero ad quos legitimum sacrificium perfecerant. et dis communibus aras di communes sunt, ut alii dicunt, Mars Bellona Victoria, quod hi in bello utrique parti possunt favere. ut autem altioris scientiae hominibus placet, di communes sunt qui ἄζωνοι dicuntur, id est qui caeli certas non habent partes, sed generaliter a cunctis coluntur: ubique enim eos esse manifestum est: ut mater deum, cuius potestas in omnibus zonis est; nam ideo et mater deum dicitur, quod cum omnibus eius est communis potestas. alii communes deos volunt Solem, Lunam, Plutonem, Martem: hi enim apud omnes homines inveniuntur et sunt in omnibus terris. prior tamen sensus et simplex est et magis aptus negotio. Ad v. 119 Aras gramineas Romani enim moris fuerat caespitem arae superimponere et ita sacrificare. 'gramineas' autem ideo, quia et de bello res agitur et Marti sacrificatur, cui gramen est consecratum, quod secundum Plinium in naturali historia ex humano cruore procreatur. gramen autem herbae species est, licet omnis herba gramen vocetur, sicut robur omne lignum, cum sit et species. fontemque ignemque ferebant 'fontem' pro aqua posuit, a toto partem. sane ad facienda foedera semper aqua et ignis adhibentur; unde econtra quos arcere volumus a nostro consortio, eis aqua et igni interdicimus, id est rebus, quibus consortia copulantur. ad haec autem foedera aqua de certis fontibus peti solet. Ad v. 120 VeLati lino atqui fetiales et pater patratus, per quos bella vel foedera confirmabantur, numquam utebantur vestibus lineis. adeo autem a Romano ritu alienum est, ut, cum flaminica esset inventa tunicam laneam lino habuisse consutam, constitisset ob eam causam piaculum esse commissum. unde dicemus errore factum, ut linea vestis contra morem adhiberetur ad foedera, quae firma futura non erant. scimus enim hoc ubique servare Vergilium, ut rebus, quibus denegaturus est exitum, det etiam infirma principia. sic in Thracia civitatem condens Aeneas, quam mox fuerat relicturus, contra morem Iovi de tauro sacrificavit. sic senatum ad privata Latinus convocat tecta, quando eius non erunt firma consilia. sic paulo post in augurio liberatus cycnus in fluvium concidit, quia Turnum Rutuli, licet rupto foedere, liberare non poterunt. Caper tamen et Hyginus hoc loco dicunt lectionem esse corruptam: nam Vergilium ita reliquisse confirmant 'velati limo'. limus autem est vestis, qua ab umbilico usque ad pedes prope teguntur pudenda poparum. haec autem vestis habet in extremo sui purpuram limam, id est flexuosam, unde et nomen accepit: nam 'limum' obliquum dicimus, unde et Terentius "limis oculis" dicit, id est obliquis. verbena tempora vincti verbena proprie est herba sacra, ros marinus, ut multi volunt, id est λιβανωτίς †sicutagonis, sumpta de loco sacro Capitolii, qua coronabantur fetiales et pater patratus, foedera facturi vel bella indicturi. abusive tamen iam verbenas vocamus omnes frondes sacratas, ut est laurus, oliva vel myrtus: Terentius "ex ara hinc verbenas sume": nam myrtum fuisse Menander testatur, de quo Terentius transtulit. quidam sane veris proximi herbas verbenas dicunt. alii certa ligamenta verbenas volunt vocari. Ad v. 121 Legio avsonidum pro 'Ausonidarum', quod venit ab eo quod est 'hic Ausonida', sicut 'hic auriga'; nam 'Ausonis' generis feminini est, unde 'Ausonidum' facit: quod ut diceret, metri est necessitate conpulsus. pilataque plenis hoc est pilis armata. quidam hoc loco 'pilata agmina' non a genere hastarum positum adserunt: nam paulo post dictum inferunt "defigunt tellure hastas": sed 'pilata' densa, spissa, ut implere portas potuerint et postea se in loca apertiora diffundere. alii 'pilatum agmen' dicunt quod in longitudine directum est, quale solet esse cum portis procedit. vel certe 'pilata' fixa et stabilia, vel a pilo, quod figit, vel a pila structili, quae fixa est et manet: nam et Graeci res densas et artas πιλωτά dicunt. Ennius saturarum II. "contemplor inde loci liquidas pilatasque aetheris oras", cum firmas et stabiles significaret et quasi pilis fultas. Hostius belli Histrici primo "percutit atque hastam pilans prae pondere frangit" 'pilans' id est figens, idem "sententia praesto pectore pilata", id est fixa, stabilis. Asellio historiarum "triarium quartum signum accedebat, sive pilatim, sive passim iter facere volebat". Scaurus de vita sua "in agrum hostium veni, pilatim exercitum duxi", id est strictim et dense. nam ubi proprie de genere hastae loquitur, ait "pila manu saevosque gerunt in bella dolones". Varro rerum humanarum duo genera agminum dicit, "quadratum, quod inmixtis etiam iumentis incedit, ut ubivis possit considere; pilatum alterum, quod sine iumentis incedit, sed inter se densum est, quo facilius per iniquiora loca transmittatur". Ad v. 123 Rvit cum impetu venit: quod apud Graecos est ὥρμησεν . variis quia alius Troicus, alius Tyrrhenus: aut ipse Tyrrhenus varius, quia de variis gentibus Tuscorum. Ad v. 124 Instructi ferro bona prooeconomia et rei futurae praeparatio: ruptis enim foederibus in bella descendent: quia necesse non erat armari omnes, solis ducibus pugnantibus. Ad v. 127 asilas Etruscum nomen. Ad v. 131 Vulgus inermum senum scilicet ac matrum, sicut ipse memoravit: et quidam volunt ideo hic matrum factam mentionem, ut etiam Amata inter ceteras ad spectandum venisse videatur, quo possit, ducta errore, se perimere. Ad v. 134 nunc Albanus habetur Catonem sequitur, qui Albanum montem ab Alba longa putat dictum. Ad v. 135 tunc neque nomen erat hoc ideo ait, quia in Albano res divina a iure triumphantibus fieri solebat, scilicet quod Alba patria populi Romani habetur, unde omnis origo Romana: propter quod "Albanique patres": et Iuppiter Latiaris antiquissimus est. ergo montis huiusce 'gloria', quod patria populi Romani esse dicatur; 'honos' vero res divina, quae ibi a Romanis fieri consueverat; 'nomen' quis ignorat a longa Alba δαγγερ· ;tractaturi? Ad v. 136 aspectabat amat usurpare antiquitatem: nam potuit 'spectabat' dicere. Ad v. 139 Diva deam aut hypallage est pro 'dea divam': nam deos aeternos dicimus, divos vero qui ex hominibus fiunt. aut bene dixit de Iunone divam, respiciens etymologiam: nam in Horatio legimus "sub divo moreris victima nil miserantis Orci", id est sub aere, quem constat esse Iunonem. deus autem vel dea generale nomen est omnibus: nam quod Graece δέος , latine timor vocatur, inde deus dictus est, quod omnis religio sit timoris. Varro ad Ciceronem tertio "ita respondeant cur dicant deos, cum ‹de› omnibus antiqui dixerint divos". stagnis quae fluminibusque sonoris praesidet Iuturna fons est in Italia saluberrimus iuxta Numicum fluvium, cui nomen a iuvando est inditum. cum enim naturaliter omnis aqua noxia sit extraneorum corporibus, hic omnibus saluberrimus fons est. de hoc autem fonte Romam ad omnia sacrificia aqua adferri consueverat. bene ergo Vergilius Turno fingit sororem, quae laborantes iuvare consuevit. huic fonti propter aquarum inopiam sacrificari solet: cui Lutatius Catulus primus templum in campo Martis fecit; nam et Iuturnas ferias celebrant qui artificium aqua exercent, quem diem festum Iuturnalia dicunt. Varro rerum divinarum quarto decimo ait "Iuturna inter proprios deos nymphasque ponitur". et quia 'stagna' dixerat, ideo 'sonora flumina' addidit: est enim stagnorum ἀντίθετον . Ad v. 142 Nympha decus fluviorum sic supra "nymphae, Laurentes nymphae, genus amnibus unde est". animo gratissima nostro Homerus ἐμῷ κεχαρισμένε θυμῷ . Ad v. 143 Cunctis praetulerim litotes figura per contrarium; plus enim dicit et minus significat. namque alias omnes est persecuta, huic vero libenter indulsit: et dicit se hanc omnibus praetulisse, quasi etiam alias in honore habuerit. ergo ideo hoc dicit, ut tollat causam, quam potuit Iuturna habere suspectam. sane tale est et illud Sallustianum "mare Ponticum dulcius quam cetera", cum nullum dulce sit. sane sciendum non inmerito finxisse Vergilium, nymphae, id est parti suae, indulsisse Iunonem. quaecumque Latinae quae sint Latinae, cum quibus Iuppiter concubuerit, incertum est. Ad v. 144 Ingratum cubile aut 'ingratum', de quo paelici nulla gratia; hoc enim convenit personae dicentis: aut quod gratiam eam castae non praesentat uxori Iuppiter. ergo sibi dicit 'ingratum', non illis quae ascenderunt; nam Iuturna dea facta est, neque propter Iovem dictum est, qui inmortalitatis praemium persolvit. ergo bene sibi 'ingratum': Iuppiter enim multas vitiasse narratur, cum nihil umquam tale de Iunone legerimus. animadvertendum autem versum hunc sine caesura esse: nam hephthemimeres quam habere creditur, in synalipham cadit, ut 'magnanimi Iovis ingratum ascendere cubile'. Terentianus "de hoc rarum concedam, fieri non posse negabo". Ad v. 145 Caeli in parte in parte divinitatis: nam locum numinum pro honore posuit. Ad v. 147 Qua visa est fortuna pati quatenus, in quantum permisit: et sic ait 'qua visa est', ut supra "coeant in foedera dextrae, qua datur". sane latenter ostendit, favorem numinum sine concessione fatorum non posse procedere. et quidam putant Vergilium 'quoad visa est Fortuna' reliquisse, ut sit 'quoad visa est' usque quo. Ad v. 148 Cedere res Latio feliciter cuncta procedere. Ad v. 149 Video concurrere pro 'concursurum esse': licet, quasi dea, bene praesenti usa sit tempore, quae etiam futura cernebat. Ad v. 151 Non pugnam aspicere hanc oculis quoniam numina, quotiens morituros viderint eos quibus favent, ab his secedunt: sic Statius Apollinem inducit Amphiaraum deserentem, ubi eum vicinum morti esse cognovit. Ad v. 152 Praesentius efficacius, vehementius: nam decet germanam inlicita etiam pro fratris salute temptare. Ad v. 153 Forsan miseros meliora sequentur ne forte possit fatorum ordo mutari. Ad v. 154 cum lacrimas oculis ivturna profudit totum iungendum 'cum lacrimas oculis Iuturna profudit terque quaterque manu pectus percussit', ne videatur diverso tempore et lacrimare et pectus percutere, cum utrumque simul fiat. terque quaterque m. p. p. h. quia solam doloris audiverat causam, nihil, quemadmodum fratri posset mederi: nam paulo post audiet 'aut tu bella cie conceptumque excute foedus'. honestum aut divinum, aut quod Iovi placere potuerit. Ad v. 156 Non lacrimis hoc tempus ait non flendi, sed subveniendi tempus est: Statius in matrum consolatione "accenso flebitis igne". 'non lacrimis' autem aut deest 'agendum', vel quid tale. figuratum est pro 'lacrimarum'. Ad v. 157 et fratrem si quis modus non dicit: aut eripe, aut bella cie; sed eripe fratrem, aut bello concitato, aut rupto foedere. Ad v. 158 Conceptumque excute foedus placitum, animo praedestinatum, ut fiat. Ad v. 159 Auctor ego avdendi nomina in 'tor' exeuntia feminina ex se faciunt, quae 'trix' terminantur, si tamen a verbo veniant, ut ab eo quod est 'lego' et 'lector' et 'lectrix' facit, 'doceo' 'doctor' et 'doctrix'. si autem a verbo non venerint, communia sunt: nam similiter et masculina et feminina in 'tor' exeunt, ut 'hic' et 'haec senator', 'hic' et 'haec balneator': licet Petronius usurpaverit "balneatricem" dicens. tale est et 'hic' et 'haec auctor', sed tunc cum ab auctoritate descendit, ut hoc loco: cum autem venit ab eo quod est 'augeo', et 'auctor' et 'auctrix' facit, ut si dicas 'auctor divitiarum' vel 'auctrix patrimonii'. Ad v. 160 Reliquit incertam quia, licet dederit ei consilium, dicendo 'forsan' eam reliquit incertam. Ad v. 161 Interea reges longum hyperbaton, id est pendens sensus qui postea redditur: nam ordo est 'interea reges procedunt castris', cetera enim per parenthesin dicta sunt: nec est eclipsis, [id est conceptio], cum sermo in omnibus congruat. ingenti mole pompa, ambitu: nam modo hoc significat. Ad v. 162 circum absolute 'ex omni parte', ut si dicas 'tempora radiis cingitur'. Ad v. 164 Solis avi specimen ut etiam in septimo diximus, Latinus secundum Hesiodum in ἀσπιδοποιίᾳ Ulixis et Circae filius fuit, quam multi etiam Maricam dicunt: secundum quem nunc dicit 'Solis avi specimen', nam Circe Solis est filia. sane sciendum Vergilium in varietate historiae sua etiam dicta variare. sed de Ulixe, ut etiam supra diximus, temporum nos ratio credere non sinit. bigis it turnus quotiens utimur nominibus tantum pluralis numeri et unum volumus significare, ita dicimus 'unas bigas, unas quadrigas, unas scalas': Sallustius "hi postquam in una moenia convenere". Ad v. 165 bina pro duobus. Ad v. 166 Romanae stirpis origo hoc ad laudem Augusti respicit. Ad v. 167 sidereo flagrans clipeo Latino tantum imaginem Solis dedit, Aenean autem cum sidereo clipeo ipsi quodammodo conparat Soli. Ad v. 168 Magnae spes altera Romae ideo, quia Aeneas una. male autem quidam 'magna' legunt. sane Ascanii habitum omisit, quia puer est. Ad v. 169 Puraque in veste sacerdos inpolluta et pura dicitur vestis, qua festis diebus uti consueverant sacra celebraturi: ut neque funesta sit, neque fulgurata, neque maculam habeat ex homine mortuo. est autem linea et purpurea. purpura maris vicem ad piandum praebet, linum vero fluminis, quia, cum vere primo in oriente flumen inundasset, sponte sua linum natum Plinius Secundus dicit. ideo magistratus et sacrificaturi togam praetextam habent et manus ablutas detergere lineis mantelibus curant. quod ipse de Aristaeo ait "Oceano libemus" et "manibus liquidos dant ordine fontes germanae tonsisque ferunt mantelia villis", ecce mentionem de lino: rursum de purpura "purpureo velare comas adopertus amictu", item "velati lino". ergo 'pura' lintea vel purpurea bene potest intellegi. Ad v. 170 Saetigeri fetum svis more Romano, ut "et caesa iungebant foedera porca": nam Homerus aliud genus sacrificii commemoravit. non nulli autem porcum, non porcam in foederibus adserunt solere mactari, sed poetam periphrasi usum propter nominis humilitatem; 'intonsam' vero 'bidentem' dixisse, quam pontifices altilaneam vocant. sane non praeter rationem est quod ait 'fetum suis', item 'intonsamque bidentem', id est brevem adhuc: nam in rebus, quas volebant finiri celerius, senilibus et iam decrescentibus animalibus sacrificabant, in rebus vero, quas augeri et confirmari volebant, de minoribus et adhuc crescentibus inmolabant. sane ovem Graeco more foederi adhibuit. Ad v. 171 adtulit admovitque pecus primo adtulit, inde admovit pecus, id est hostias. Ad v. 172 illi ad surgentem non utique nunc solem surgentem dixit: iamdudum enim dies erat: sed disciplinam caerimoniarum secutus est, ut orientem spectare diceret eum qui esset precaturus. Ad v. 173 Dant fruges manibus salsas far et sal: quibus rebus et cultri aspergebantur et victimae. erant autem istae probationes, utrum aptum esset animal sacrificio. obliquum etiam cultrum a fronte usque ad caudam ante inmolationem ducere consueverant: nam hoc est quod dicit 'et tempora ferro summa notant pecudum'. Ad v. 174 paterisque altaria libant Probus 'altaria' id est 'in altaria' dicit, et 'pateris' pro 'ex pateris'. aut vinum 'altaria' intellegamus: ea enim quae in altaria funduntur 'altaria' dici voluit. alii 'altaria' species ararum tradunt. Ad v. 175 tum pius Aeneas stricto sic ense precatur hic prior precatur, quia hic mavult fieri foedus. 'stricto' autem 'ense' iuxta quendam iuris iurandi morem ait. Ad v. 176 Esto nunc sol testis bene eum primum invocat deum, quem orientem intuens vidit: nam ait "illi ad surgentem conversi lumina solem". 'esto' autem multi volunt tertiam esse personam, id est 'sit mihi Sol testis', quia sequitur 'et haec Terra', ut elocutionem per nominativum factam intellegamus. sed hoc non procedit, quia sequentia vocativum habent, ut 'et tu Saturnia Iuno' item 'tuque inclite Mavors': unde per vocativum eum omnia dixisse accipiamus, in hoc vero tantum ad nominativum fecisse transitum 'et haec mihi Terra precanti': licet etiam hic possit esse vocativus; nam δεικτικῶς est dictum 'haec Terra esto mihi testis', ac si diceret 'o Italica terra, testis mihi esto'. sane iuxta Homericum foedus hic inducit fieri: nam ut ibi Priamus, ita hic Latinus; ut hic Aeneas, ita ibi Agamemnon. et priores precantur qui servaturi sunt foedus, quod ruperunt qui posteriores iuraturi erant, ibi per Pandarum Troiani, hic per Tolumnium Latini. et hoc per speciem augurii, quae precatio maxima appellatur, dicit. precatio autem maxima est, cum plures deos, quam in ceteris partibus auguriorum, precantur, eventusque rei bonae poscitur, ut in melius iuvent, quod his versibus ostenditur 'esto nunc Sol testis et haec mihi Terra precanti'. ceterum, quod in precatione dici solet, ut melius iuvent, melius fortunent, subiecit his versibus "si nostrum adnuerit nobis victoria Martem". Ad v. 177 Quam propter 'ter' habet accentum, quia est postposita praepositio: id est propter quam tantos. Ad v. 179 Iam melior iam diva precor ac si diceret, non Saturnia, id est iam minime nocens, sed Troianis propitia: aut 'melior' non optantis, sed adfirmantis accipiamus: potuit enim intellegere minus se inpugnari a Iunone qui vicerat bis. Ad v. 180 Torques sustines, regis. torques hoc loco 'regis, frenas'; alibi †protenus ut "tegimen torquens inmani leonis"; alibi sustines, ut "axem umero torquet". inclyte mavors bene induxit Martem poeta, quem scit Romanae stirpis auctorem. Ad v. 181 fontesque fluviosque voco congruenter, cum a Tiberino flumine sit admonitus, quae agere deberet. quaeque aetheris alti religio post specialia intulit generalitatem. sane religio dicta, quod ea homines religantur ad cultum divinum. Ad v. 182 ponto id est in ponto. et quidam hoc loco a filio Veneris iure iurando velut matris volunt inditam mentionem. Ad v. 183 Cesserit avsonio si fors victoria turno si forte: et bene dubitat de hoc. contra cum ad suum venerit nomen, dicet "ut potius reor et potius di numine firment". sane ratione non caret quod primo de victoria Turni loquitur, post descendit ad suam: scit enim in auguriis prima posterioribus cedere. Ad v. 185 Rebelles homo 'rebellis' dicitur, res ipsa 'rebellio', non 'rebellatio': sic Suetonius. Ad v. 187 Adnverit nobis victoria martem hypallage pro 'sin noster Mars adnuerit nobis victoriam': nam Martem Victoria comitatur. Ad v. 191 Invictae quasi invictae. et bene sibi conciliat populum: nam sine dubio una cum rege vincetur. Ad v. 192 Sacra deosque dabo captat gratiam populi. magna enim fuit apud maiores sacrorum cura, sicut diximus supra: unde nunc Aeneas id agit ne pereant. et re vera constat, sacra Phrygia, nunc Latinis tradita, coluisse Romanos. Latinus habeto aut antiquus vocativus est: aut 'habeto' tertia persona sit. sane sciendum quia crebra soceri commemoratione sibi favorem Latini conciliat; item dicendo 'mihi moenia Teucri constituent' popularem gratiam captat, quia supra dixerat Drances "saxaque subvectare umeris Troiana iuvabit". Ad v. 197 Terram mare sidera ivro et ornatior elocutio et crebra apud maiores, quam si velis addere praepositionem, ut dicas 'iuro per maria, per terras'. 'eadem' autem bene dixit: nam pro mari ille fontes et fluvios posuit, pro sideribus solem. Ad v. 198 Latonaeque genus duplex ac si diceret, utrumque sexum prolis Latonae vel subolis. et bene in foederibus duplicia invocat numina, quia in unum duo coituri sunt populi. ianum quoque rite invocat, quia ipse faciendis foederibus praeest: namque postquam Romulus et Titus Tatius in foedera convenerunt, Iano simulacrum duplicis frontis effectum est, quasi ad imaginem duorum populorum. legimus tamen Ianum etiam quadrifrontem fuisse: unde Martialis ait "et lingua pariter locutus omni": nam 'omnis' de duobus non dicimus. Ad v. 199 Vim duritiem, inexorabilitatem. sacraria ditis sacrarium proprie est locus in templo, in quo sacra reponuntur, sicut donarium est, ubi ponuntur oblata, sicut lectisternia dicuntur, ubi homines in templo sedere consueverunt. Ad v. 200 Qui foedera fulmine sancit confirmat, sancta esse facit, quia cum fiunt foedera, si coruscatio fuerit, confirmantur: vel certe, quia apud maiores arae non incendebantur, sed ignem divinum precibus eliciebant, qui incendebat altaria. 'sancire' autem proprie est sanctum aliquid, id est consecratum, facere fuso sanguine hostiae: et dictum 'sanctum', quasi sanguine consecratum. Ad v. 204 Si tellurem effundat in undas hypallage pro 'si undas effundat in terras'. Ad v. 205 Diluvio miscens id est aquae superfusione universa perturbans. Ad v. 206 Ut sceptrum hoc Homeri locus, verbum ad verbum. dextra sceptrum nam forte gerebat per parenthesin dictum est. ut autem sceptrum adhibeatur ad foedera, haec ratio est, quia maiores semper simulacrum Iovis adhibebant: quod cum taediosum esset, praecipue quando fiebant foedera cum longe positis gentibus, inventum est, ut sceptrum tenentes quasi imaginem simulacri redderent Iovis; sceptrum enim ipsius est proprium. unde nunc tenet sceptrum Latinus, non quasi rex, sed quasi pater patratus. Ad v. 208 Imo de stirpe ideo genere masculino usus est, quia de arboribus loquitur: nam de hominibus genere feminino dicimus, ut "heu stirpem invisam"; dixit tamen, sed usurpative, Horatius etiam de arboribus, ut "stirpesque raptas et pecus et domos". Ad v. 209 Matre caret vel terra, ut "antiquam exquirite matrem": vel arbore, ut "parva sub ingenti matris se subicit umbra". Ad v. 210 Aere decoro id est orichalco. Ad v. 211 Dedit gestare ut "dat ferre". Ad v. 212 Talibus inter se firmabant foedera dictis Latinus et Aeneas. Turnum autem non inducit iurantem, quia dux est, qui praesente rege non habet potestatem. et imitatus est Homerum, qui post ius iurandum Menelai Alexandrum quasi fervidum et adulescentem inducit exclusum et Priamum adhibitum ad foederis confirmationem. Ad v. 213 Rite sacratas rite exploratas sollemnitate, quam diximus supra. Ad v. 216 Videri et misceri infiniti sunt pro indicativis. Ad v. 218 Propius diligentius, ut "et propius res aspice nostras". non viribus aequis eos congressuros subaudis. Ad v. 219 Incessu tacito pro 'ipse tacitus': hypallage est. Ad v. 225 Cui genus a proavis ingens cuius auctoritatem commendabat et origo maiorum et paterna virtus et propria fortitudo. Ad v. 229 Pro cunctis talibus qualis etiam Turnus est: et adtendit sensum superiorem, ubi ait Turnus oblique "et solus ferro crimen commune refellam". Ad v. 230 An viribus aequi non sumus bene addidit 'viribus': nam legimus in Sallustio "memorare possum, quibus in locis populus Romanus ingentes hostium copias parva manu fuderit", Vergilius "exigui numero, sed bello vivida virtus". Ad v. 231 En omnes ne occurreret: sed est in castris alter exercitus. Ad v. 232 Fatalisque manus Troianorum, qui fataliter ad Italiam venerant, ut sit iteratio. 'Etruria' autem 'infensa' pro 'Etrusci', qui etiam Turno inimici sunt causa Mezentii. Ad v. 234 Devovet aris quia ait supra "et aram suppliciter venerans", item supra "vobis animam hanc soceroque Latino devovi": nam ipsa iterat verba. Ad v. 235 Vivusque per ora feretur tamquam de vivo omnes loquentur. Ad v. 237 Lenti otiosi, ut "nos patriam fugimus, tu, Tityre, lentus in umbra". Ad v. 242 Foedusque precantur infectum rogant, ut pro non facto sit, ne piaculum videantur admittere. Ad v. 245 Et alto dat signum caelo ut religio alia religione solvatur. praesentius efficacius. Ad v. 246 Monstroque fefellit bene 'fefellit': namque hoc augurium nec oblativum est nec inpetrativum, sed inmissum factione Iuturnae, quod carere fide indicat sedes negata: nam ubicumque firmum introducit augurium, dat ei firmissimam sedem, ut "ipsa sub ora viri caelo venere volantes et viridi sedere solo", item "ante sinistra cava monuisset ab ilice cornix". in hoc autem augurio liberatum cycnum cecidisse in aquam dicit, quam instabilem esse et infirmam manifestum est. Ad v. 248 Litoreas agitabat aves palustres: nam litus dicitur omnis terra aquis vicina, ut "viridique in litore conspicitur sus". Ad v. 250 Excellentem magnum, sicut in exercitu magnus est Turnus. Ad v. 252 Convertunt clamore fugam redeunt cum clamore, sicut exercitus solet. Ad v. 257 Avgurium salutant venerantur. et proprie: nam salutari dicimus deos: Terentius "at ego hinc deos domum salutatum pergam". Ad v. 258 Expediuntque manus dimicare se velle significant: haec enim est consensio militaris: Lucanus "elatasque alte, quaecumque ad bella vocaret, promisere manus". Ad v. 259 Quod saepe petivi quasi inpetrativum hoc augurium vult videri. accipio agnoscoque deos modo quasi de oblativo loquitur: nam in oblativis auguriis in potestate videntis est, utrum id ad se pertinere velit, an refutet et abominetur. ergo nunc dicit se augurium libenter amplecti et agnoscere circa se favorem deorum. Ad v. 261 Quos inprobus advena interpretatur augurium: et confirmat id ad praesens negotium pertinere. Ad v. 262 Litora vestra bona iteratio: nam supra ait "litoreas agitabat aves". Ad v. 263 Vi populat antique: nam veteres et 'populo' et 'populor' dicebant, nunc tantum 'populor' dicimus; illud penitus de usu recessit. penitusque profundo vela dabit ut supra de aquila "penitusque in nubila fugit". Ad v. 264 Densete catervas sicuti cycni "hostemque per auras facta nube premunt". Ad v. 266 Et adversos telum contorsit in hostes hoc loco ab Homeri oeconomia recessit: ille enim inducit Minervam persuadentem Pandaro, ut iacto in Menelaum telo dissipet foedera; hic vero dicit ipsum augurem telum sponte torsisse et occidisse unum de novem fratribus. quod pertinet ad oeconomiam: necesse enim erat, ut fratres, dolore ex unius morte commoti, bellum moverent. si enim vilis aliquis interiret, poterat eius mors ob foederis religionem forte contemni. Ad v. 267 Sonitum dat id est facit. certa inevitabilis: unde 'incerta' est infirma et vitabilis. Ad v. 268 simul hoc simul antique, ut "ille simul fugiens Rutulos simul increpat omnes" et "simul Aenean in regia ducit tecta, simul divum templis indicit honorem". Ad v. 270 Hasta volans minus est 'namque'. sane reliquit hastam poeta, dum vult simul multa describere, et rem inperfectam omisit; deinde rediit ad descriptionem, ut supra in augurii narratione. Ad v. 273 Horum unum ordo est: transadigit costas. et figurate dixit pro 'unius'. teritur qua sutilis alvo balteus rem physicam dixit: omnia enim quibus utimur, non nos terunt, sed ea nos terimus, ut anulum, vestem, balteum. 'ad medium' autem absolute, id est ubi alvo teritur balteus. Ad v. 275 egregium forma ivvenem bene hic 'egregium', quippe qui esset de fratrum grege. Ad v. 277 at fratres pro 'at fratrum pars'. animosa phalanx quasi phalanx, id est legio. et bene a numero, a germanitate, a nobilitate, a forma, ab aetate, ab vulneris genere, ab ipsius laude, a genere mortis incitatio nata. Ad v. 279 Caeci salutis inprovidi. et bene iam non pars, sed universi. Ad v. 280 Inundant more undae fluunt. Ad v. 281 agyllinique pro Etruscis: hi enim contra Mezentium auctores coniurationis fuerunt. pictis arcades armis bene 'pictis', ut in undecimo "et versis Arcades armis", ut ornatus picturae lateret in luctu. Ad v. 282 Sic omnes amor unus habet 'sic' id est dum paulatim suis invicem subveniunt, omnes in bellum coacti sunt. sic Sallustius. Ad v. 283 Diripvere aras deiecerunt, dissipaverunt. sane cum praesens tempus belli loquitur, bene praeteritum intulit 'diripuere'. et more suo interiecit aliud: nam ordo erat 'diripuere aras craterasque focosque ferunt'. Ad v. 284 Ferreus imber permansit in translatione, quia dixerat 'tempestas telorum'. Ad v. 285 Ferunt auferunt: nam aphaeresis est, ut 'temnere' pro 'contemnere': alibi "omnia fert aetas". Ad v. 286 Pulsatos divos id est violatos, laesos fractis foederibus. Ad v. 287 Infrenant alii currus id est equos, qui sub curribus sunt: sic alibi "fertur equis auriga neque audit currus habenas". Ad v. 288 Subiciunt in equos super equos iaciunt; sed proprie non est locutus, magisque contrarie: nam 'subicere' est subter aliquid iacere. Ad v. 289 Regisque insigne gerentem id est diadema habentem. et decenter regem cum insignibus suis dixit. Ad v. 290 Avidus confundere foedus legitur et 'avidum'; sed melius 'avidus', quia Messapus Turno favebat, qui erat inpar ad singulare certamen: nam et postea ait "et miser oppositis a tergo involvitur aris". sic enim facilius foedus dissiparet, si arae humano cruore polluerentur: nam et Messapi voluntas ita expressa est, qui ait "haec melior magnis data victima divis". 'confundere foedus' autem pro ut confunderet. Ad v. 291 proterret mire dictum. Ad v. 293 hasta cum hasta. Ad v. 294 teloque orantem multa trabali Ennius "teloque trabali". Ad v. 295 Altus equo equi magnitudinem latenter ostendit. Ad v. 296 Hoc habet id est letali percussus est vulnere. apud antiquos enim id erat 'hoc habet', quod nunc 'peractum est': sic Terentius "certe captus est, habet". sane sarcasmos est, carnificina quasi, de loci qualitate inventus: nam quia super aras cecidit, ait 'haec melior magnis data victima divis'. Ad v. 298 obvius bene obvius corripuit. ambustum torrem quidam 'ambustum' proprie circumustum accipiunt; sed poetae indifferenter pro conbusto utuntur. torrem autem erit nominativus 'hic torris', et ita nunc dicimus: nam illud Ennii et Pacuvii penitus de usu recessit, ut 'hic torrus, huius torri' dicamus. Ad v. 299 ferenti pro 'inferenti'. Ad v. 300 reluxit bene ad brevitatem ignis retulit, qui tantum fulgorem brevi ediderat. Ad v. 301 Nidorem modo putorem. super quidam pro 'praeterea', alii pro 'supra', ut "ense sequens nudo super inminet". Ad v. 302 turbati hostis quia plus trepidationis in illa flamma fuit, quam periculi. Ad v. 304 sic rigido quidam 'sic' pro 'aeque' accipiunt, alii simpliciter, ut eum inpresso genu terrae adplicuerat, ut est illud "despiciens mare velivolum terrasque iacentes sic vertice caeli". 'rigido' autem quidam 'duro et acuto' volunt, non 'recto', ut "et curvae rigidum falces formantur in ensem". Ad v. 305 primaque acie hic 'que' coniunctio abundat. rventem non cadentem, sed magno impetu se inferentem. Ad v. 309 Ferreus somnus Homerus χάλκεος ὕπνος . Ad v. 312 Nudato capite scilicet deposita galea, ut possit agnosci. sane quaeritur, quemadmodum 'nudato' dixerit, cum supra eum nusquam tecto induxerit capite: nam 'nudatum' est quicquid fuit ante coopertum, 'nudum' vero dicitur quod tectum ante non fuerat. ergo aut 'nudato' pro 'nudo' accipiamus, ut sit pro nomine participium: aut dicamus tectum eum habuisse caput, cum descendit ad campum: nam legimus "sidereo flagrans clipeo et caelestibus armis". svos clamore vocabat utrumque exercitum iam suum vocabat, ut talis fuerit eius clamor 'cur in vos invicem ruitis mei'? autem et adverbium potest esse et nomen. Ad v. 313 Repens aut subito, ut sit adverbium, id est repente, ut "sole recens orto": aut 'repens discordia' pro repentina. Ad v. 316 me sinite subaudiendum 'concurrere': et est zeugma. faxo id est faciam, confirmabo: et est archaismos. Ad v. 319 alis adlapsa sagitta est utrum 'alis stridens', an 'alis adlapsa'? Ad v. 320 Incertum qua pulsa manu hoc loco adhuc quidem quasi dubitat; tamen intellegimus a Iuturna inmissum quendam, qui vulneraret Aenean: quod autem paulo post Iuno dictura est de Iuturna quod movit, "non ut tela tamen, non ut contenderet arcum", minime est mirandum: nam scimus unicuique inputari quod alter in eius fecerit gratiam, sicut est "et potes in totidem classes convertere nymphas". Aenean autem ab homine vulneratum indicat Iuppiter, paulo post dicens "mortalin decuit violari vulnere divum". turbine quod inprovisa, alii quod vehementer venerit, accipiunt. Ad v. 322 pressa est insignis 'pressa' pro 'suppressa'. et non 'insignis gloria', sed 'insignis facti', ut genetivus casus magis sit. Ad v. 323 Aeneae vulnere hic proprie: est enim huic contrarium "et nostro sequitur de vulnere sanguis". iactavit autem aut adeo fortis Aeneas et metuendus; aut adeo impium nefas visum est. Ad v. 327 Molitur regit. et est acyrologia: nam proprie 'molitur' est parat. alii 'molitur' movet intellegunt, vel arripit, vel aptat. Ad v. 331 Hebri fluvii Thraciae, iuxta Cypsela oppidum. Ad v. 332 Sanguineus mavors gaudens sanguine, αἱμοχαρής . increpat sonat, alibi arguit, ut "increpat ultro cunctantes socios". Ad v. 334 ante notos zephyrumque volant id est ventos praevertuntur. vltima hoc est tota: si enim gemit ultima, omnis sine dubio. Ad v. 335 thraca autem id est Thracia: Cicero in de republica "coloniarum vero quae est deducta a Graecis in Asiam, Thracam, Italiam", et non dixit 'Thraciam'. Ad v. 336 iraeque insidiaeque dei ‹comitatus› figurata elocutio, vario significatu idem ostendens. et non tam virtute, sed insidiis †comitatus. Ad v. 337 alacer quidam 'alacer' gestiens et rei novitate turbatus volunt, 'alacris' vero laetus. Ad v. 338 quatit exagitat. miserabile caesis h. i. miserabiliter: nomen pro adverbio, ut "sanguinei lugubre rubent". Ad v. 340 mixtaque crvor hypallage est pro 'mixto cruore'. Ad v. 341 sthenelumque dedit thamyrumque plura ὁμοιοτέλευτα . Ad v. 342 ambo antiquo more 'ambo': Terentius "ambo oportune vos volo", sicut superius dictum est, cum hodie 'ambos' dicamus. Ad v. 343 Ipse nutrierat solent enim plerumque filios suos aliis dare nutriendos parentes. dicendo autem 'ipse' ignotae personae hoc pronomine addit dignitatem. Ad v. 344 lycia autem pro 'in Lycia', ut "non Lybiae, non ante Tyro despectus Iarbas". paribusque ornaverat armis scilicet ut aequaliter dimicarent, aequaliter currerent. Ad v. 347 antiqui pro 'nobilis et magni', ut "urbs antiqua fuit": aut proprie 'antiqui', si referamus ad tempora scribentis. dolonis cum Troiani exploratorem, quem ad castra Graecorum mitterent, quaererent, hic Dolon exploratum se ire obtulit, si sibi equi Achillis pro praemio darentur. qui cum isset, obvios habuit Diomeden et Vlixen, similiter exploratores missos ad castra Troiana, captusque ab eis tormentis coactus est confiteri consilia Troianorum, Rhesi etiam adventum, qui in auxilium Troianorum equos fatales adduxerat. quem Diomedes et Vlixes vinctum ad arborem relinquentes profecti ad castra Troiana, occiso Rheso abductisque equis, redeuntes occiderunt. huius filium nunc inter Troianos a Turno dicit occisum. Ad v. 350 Avsus pelidae pretium sibi poscere currus difficilis hypallage: nam hoc vult dicere: qui ut Achillis equos posset accipere, ire ausus est ad castra Graecorum. ordo enim non procedit: qui ut iret, ausus est petere. 'currus' vero pro 'curruum' ac per hoc 'equorum' dixit. Ad v. 351 pro talibus avsis quaeritur, quis ante hunc 'ausis' dixerit. Ad v. 352 Adfecit pretio modo poenam significat: nam pretium τῶν μέσων est: Terentius "ergo pretium ob stultitiam fero". nec equis adspirat achillis 'adspirat' apud maiores accedit significat: Cicero "numquam adspiravit ad curiam". sed hic figurate dixit 'adspirat equis' pro 'ad equos', id est occisus est nec ad equos Achillis accessit. melius tamen est ut de Diomede intellegamus, ut sit sensus: Diomedes occidit Dolonem, qui equos Achillis ausus est petere, quos nec ille qui eum vicit, poposcit. sane 'adspirat' est tractum ab his, qui insequentes spiritu suo proximos adflant. Ad v. 354 longum per inane hoc est per longum spatium. secvtus iacvlo pro 'insecutus': vel certe, e longinquo eum ante iaculo vulneravit. Ad v. 356 elapsoque pro 'lapso'. Ad v. 357 Dextrae mucronem extorquet quasi prooeconomia est ut non eum suo interimat gladio, ne agnoscat quod Metisci est, et iam nunc suum requirat: quo facto perire poterat sequens fracti gladii oeconomia. Ad v. 358 tingvit ivgulo hic non significat 'inficit', ut "tingue novo mecum direptis crura cothurnis", sed 'demersit in iugulum', ut ibi "et Stygia candentem tinxerat unda" 'inbuerat, durarat' significat. Ad v. 359 En agros subauditur, quos victore Aenea te accipere posse credebas, corpore tuo 'metire'; metiuntur autem agros qui colonis adsignant: inde enim sarcasmos factus est. nam consuetudo erat ut victores imperatores agros militibus suis darent, ut in historiis legimus, item in Lucano "an melius fient piratae, magne, coloni". et hoc est, quod supra ait "hostibus insultans". Ad v. 364 Sternacis equi ferocis, qui facile sternit sedentem. quidam pro 'pavidi' accipiunt: 'consternati' enim 'equi' dicuntur. Ad v. 365 Edoni boreae 'Edoni' Thracii. nam Edon mons est Thraciae. sane sciendum hoc loco errasse Donatum, qui dicit 'Edonii' legendum, ut 'do' brevis sit, secundum Lucanum, qui dicit "Edonis Ogygio decurrit plena Lyaeo": namque certum est systolen fecisse Lucanum: unde 'Edoni' legendum est, ut sit 'hic Edonus, huius Edoni'. Statius et Vergilium et artem secutus ait "tristius Edonas hiemes Hebrumque nivalem", non 'Edonias'. Ad v. 366 Aegaeo mari scilicet, sicut sequentia indicant 'sequiturque ad litora fluctus': nam male ait Donatus montem esse, unde flat Boreas, cum certum sit eum de Hyperboreis montibus flare. quidam 'fluctus' melius numero singulari accipiendum putant. Ad v. 367 qua venti incubvere pro 'qua ventus': Boream enim solum dixit. fugam dant pro 'fugiunt', ut alibi "defensum dabit". Ad v. 370 quatit volantem ut "oblimat inermes". Ad v. 371 Instantem phegeus aut sibi, aut omnibus. Ad v. 372 Ad currum pro 'currui se obiecit'. citatorum aphaeresis pro 'concitatorum'. Ad v. 374 pendetque ivgis pro 'iugo', ut "ausus Pelidae pretium sibi poscere currus". Ad v. 375 lancea raro lectum: et est telum missile. bilicem loricam 'li' longa est et accentum habet, sicut 'bifilum' 'fi' producitur, quia et 'fila' et 'licia' dicimus. Ad v. 376 Degustat vulnere corpus id est leviter tangit, id est stringit, propter exiguitatem sanguinis: unde econtra de alto vulnere ait "virgineumque alte bibit acta cruorem". Ad v. 378 ducto mucrone id est educto. Ad v. 379 Procursu impetu. et est una pars orationis 'procursus'. Ad v. 387 Saevit scilicet, quia non potest in bella procedere: vel quod abstractus a bellis sit. et bene viro forti servat dignitatem, qui nihil molliter facit in tam aspero vulnere: nam ideo ait 'infracta luctatur harundine'. Ad v. 389 Ense secent lato vulnus quidam 'lato' ita dictum accipiunt, ut, quasi ipso iubente, ne scalpello aut aliquo ferramento minore, sed ense, et hoc lato, aperiretur, quamquam cum maiore dolore, dummodo extracta sagitta remittant eum quamprimum ad pugnam. alii 'lato' pro 'late' tradunt: ubique tamen animum viri fortis expressit. Ad v. 391 Iapix aptum nomen medico: nam ἰᾶσθαι Graeci dicunt 'curare'. Ad v. 394 Avgurium citharamque dabat vera lectio est 'dabat': nam non dedit. sane per citharam scientiam indicat harmoniae, id est musicae. sed et cithara et sagittae artes sunt, augurium vero munus: non enim sola arte, verum etiam indulta divinitate colligitur. Ad v. 395 Ut depositi id est desperati: nam apud veteres consuetudo erat ut desperati ante ianuas suas collocarentur, vel ut extremum spiritum redderent terrae, vel ut possent a transeuntibus forte curari, qui aliquando simili laboraverant morbo: Cicero "aegram et prope depositam reipublicae partem suscepisse". Ad v. 396 Potestates herbarum vim, possibilitatem, quae δύναμις dicitur. nam in herbarum cura nulla ratio est: unde etiam ait 'mutas artes': licet alii mutam artem tactum venae velint, alii 'mutas artes' musicae comparatione. alii 'mutas', quia apud veteres manibus magis medicina tractata est: unde et chirurgia dicta; nam ipse ait "multa manu medica Phoebique potentibus herbis". ergo 'mutas', quia, ubi manu res agebatur, cessabat oratio. usvmque medendi ἐμπειρικήν scientiam, hoc est medicinam, in usu, non in ratione constantem: nam quaedam artes usu discuntur, sicut ipsa maxima parte medicina, quae ante Hippocratem fuit. Ad v. 397 Inglorius comparatione sagittarum, harmoniae, id est musicae, divinitatis. malvit quoniam heroicis temporibus etiam medicina valde fuerat in honore. Ad v. 398 acerba fremens pro 'acerbe': adverbium qualitatis in nomen derivatum. Ad v. 400 lacrimisque inmobilis non suis, sed illorum. Ad v. 401 Paeonium in morem medicinalem, a Paeone: nam Doricae linguae est 'Paean', naturale enim est 'Paeon'. Ad v. 402 multa pro 'multum'. trepidat pro 'trepidanter facit'. Ad v. 404 forcipe ferrum hic forcipem dixit quod Graeci ardiotheran dicunt, qua solent spicula vulneribus evelli: ardia enim spicula sagittarum appellantur. alibi forcipes, quod formum, id est calidum, capiant. Ad v. 405 Nulla viam fortuna regit nullus eventus rationem praestat. nihil auctor apollo medicinae inventor: nam Aesculapius praeest medicinae, quam Apollo invenit, qui in Ovidio de se ait "inventum medicina meum est". Ad v. 407 Propivsque malum ex fuga scilicet Troianorum. Ad v. 408 Stare v. plenum esse. alii 'stare' constare intellegunt, ut significet 'pulvere caelum constat', id est in pulverem versum est et quasi totum ex pulvere est. alii diutinum pulverem et continuum [et] significatum volunt inumbrationemque ex eo solis et caeli factam, id est non moveri caelum, sed consistere, eundemque manere habitum aeris ex continua caligine pulveris, obducto semel caelo et quasi ab oculis intercluso. Ad v. 411 hic venus genetrix. indigno dolore qui fuerat natus ex vulnere indigne inlato, scilicet per insidias. Ad v. 412 Dictamnum haec herba licet ubique nascatur, melior in Creta est, quae Dicta dicitur, unde proprium herbae nomen. haec admota vulneri, in quo ferrum est, extrahit ferrum in tantum, ut animalia apud Cretam, cum fuerint vulnerata, ad hanc herbam currant eaque depasta tela corpore dicantur excutere. haec herba hausta etiam venena corpore exigere dicitur. Ad v. 413 Puberibus cavlem foliis hoc est adultis: sic in quarto "pubentes herbae". et est reciproca inter herbas et homines translatio: nam et pubertatem herbarum et florem iuventutis vocamus. 'caulem' autem medium fruticem, qui vulgo thyrsus dicitur. de hac herba in IV. ait de vulnerata cerva "illa fuga silvas saltusque peragrat Dictaeos". Ad v. 415 gramina hic pro herba: nam est hoc nomine alia herba, quae in inmensum excrescit. Ad v. 416 Faciem circumdata a parte totum corpus accipimus. et putatur sic dictum, ut "faciem mutatus et ora Cupido". Ad v. 417 Fusum amnem pro 'aquam', a toto partem: sic supra "fontemque ignemque ferebant". Ad v. 419 Ambrosiae sucos ambrosia est cibus deorum: nam nectar potant. alibi ambrosia unguentum deorum legitur "ambrosiaeque comae divinum vertice odorem". panaceam genus herbae est. sciendum tamen Lucretium panaceam ubique salem dicere. unde possumus et hoc loco salem intellegere; nam omnem pellit dolorem. sed melius herbam, quia ait 'odoriferam'. alii panaceam medicamentum dicunt ex conpluribus herbis conpositum, quod ad omne vulnus facit. hanc herbam Hercules contra vim venenorum Thessalis dicitur praestitisse. sane nomen mire conpositum. Ad v. 422 Quippe dolor quasi dolor, cuius natura haec est, ut adhibito remedio statim recedat. nam dolor consequens res est, non principalis: unde sublata causa etiam ipse statim recedit. hinc ait 'quippe', nam infusa aqua inhaerens laxare coeperat telum, quod antea inferebat dolorem. Ad v. 423 iamque secuta manum leniter temptantis secuta est. Ad v. 424 In pristina in usum priorem, hoc est quales fuerunt pristinae. vel 'novae' magnae aut mirae. Ad v. 425 arma citi properate viro suo more ostendit festinationem: ante induxit loquentem, quam significaret qui loqueretur. †qui sicut nos 'properare, festinare' dicimus, ita antiqui pro 'dare' dicebant: Sallustius "soleas festinate". Ad v. 427 non haec hvmanis opibus potest subaudiri et 'arte humana'. Ad v. 429 Maior agit deus Apollo scilicet, inventor medicinae: hoc est haec agit maior. Ad v. 432 habilis lateri clipeus et hic expressa festinatio est. loricaque tergo est quare tergo tantum, cum totum ambiat corpus? at quia latus clipeo dixerat tectum, supererat ut tergum lorica muniret. Ad v. 434 summaque per galeam decenter galeam quoque eum induisse significat. Ad v. 435 Verumque laborem quem per me ipse suscipio, non qui ex aliorum virtute imperatoribus adscribi consuevit. Ad v. 436 Fortunam ex aliis subaudimus 'opta': nec enim fortuna discitur. et est zeugma non integrum. quidam autem defectionem putant et deesse volunt 'pete' aut 'accipe'. alii figuram volunt pro 'quid fortuna sit ex aliis disce': cum et bona et mala sit fortuna, quid valeat dea haec, ex aliis disce: vult enim intellegi, se adversa usum. Ad v. 437 defensum dabit pro 'defendet'. inter praemia 'inter' veteres pro 'ad' ponebant: id est ad praemia: Cicero "dico te priore nocte venisse inter falcarios", id est ad falcarios. Ad v. 438 Matura adoleverit aetas adulescendo matura esse coeperit. Ad v. 439 sis memor subaudiendum 'meorum factorum'. Ad v. 443 Anthevsque mnesthevsque servavit τὸ πρέπον ; necesse enim erat ut, vulnerato duce, multi cum eo in castra remearent. Ad v. 445 Miscetur modo 'confunditur': alibi 'perturbatur', ut "miscet agens telis nemora inter frondea turbam". Ad v. 446 Aggere turnus hic 'aggere' pro eminentia posuit; de via autem aggerem non possumus dicere, nisi si viae aggerem dicere voluerimus, id est viae coacervationem, quam historici viam militarem dicunt, ut "qualis saepe viae deprensus in aggere serpens". quidam ambiguitatem volunt, utrum ipse Turnus in aggere, an venientes ex aggere? Ad v. 448 prima ante omnes ut "primus ibi ante omnes". et ante omnes Latinos sonum audit. Ad v. 449 tremefacta refugit quaeritur, cur Iuturna, cum hic acie excedat tremefacta, mox tamen inducitur revertens. Ad v. 450 Atrum rapit agmen pulveris nube coopertum. quidam autem 'agmen' iter accipiunt, 'rapit' autem festinat, ut sit: ille campo aperto iter festinat pulveris plenum et ipsa festinatione excitat. et ita dicunt, quoniam, si 'agmen' exercitum dicit, apertus campus esse non potuit bellatorum densitate conpletus. Ad v. 451 Abrupto sidere vel inmensa, vel magna tempestate: per sidus enim tempestas significatur: ut "sorbet in abruptum fluctus", item "scit triste Minervae sidus". interdum ipsum sidus, hoc est astrum. 'abruptum' vero ad hominum opinionem retulit; videtur enim praecipitari. Ad v. 452 It mare per medium miseris h. p. l. h. c. a. Statius planius de hoc sensu "deflent sua damna coloni et tamen oppressos miserantur in aequore nautas". sane * * * aut 'longe horrescunt'. 'heu' autem, ut solet, interiectionem ex sua persona interposuit. Ad v. 453 dabit ille rvinas 'dabit' pro faciet: Terentius "quas turbas dedit" et ipse "et ingentem lato dedit ore fenestram". rvet eruet, evertet: Terentius "ceteros agerem ruerem": nam aliter dictum est "ruit alto a culmine Troia". Ad v. 456 Talis taliter, simili modo: sic paulo post "similis medios Iuturna per hostes". rhoeteius Troianus, a promunturio Troiae. Ad v. 457 Cuneis se quisque coactis adglomerant densentur, ut cuneatim dimicent, scilicet in cuneorum modum compositi, ut hostem facilius invaderent. Ad v. 458 gravem fortem: Sallustius "Lusitaniae gravem civitatem". Ad v. 460 cadit ipse tolumnius avgur Homerice: ut primus violator foederis poenas luat. Ad v. 462 Tollitur in caelum clamor occiso eo, qui auctor disrumpendi foederis fuerat, exortus est clamor, et statim secuta fuga Rutulorum, ut 'versique vicissim pulverulenta fuga Rutuli dant terga per agros'. et bene vicissim, quia Troianos in fugam versos fuisse, exinde apparet, quod supra dixit "subeunt equites et spicula castris densa cadunt mediis". Ad v. 463 pulverulenta plena pulveris: nam apud veteres 'pulverulenta' dicebantur, sicut vinolentum dicimus qui vino plenus est, et temulentum qui temeto plenus est. Ad v. 465 nec pede congressos aequo pedestres: quae est pugna aequa. at ubi inter equitem et peditem pugna est, ‹ait› "et urguetur pugna congressus iniqua". nec tela ferentes insequitur id est nec fugientes, nec contra stantes dignatur occidere. et magna Aeneae ostenditur pietas, qui nec vulneratus irascitur, ut velit contra legem foederis in bellum moveri. Ad v. 468 Virago virago dicitur mulier, quae virile implet officium, id est mulier, quae viri animum habet: has antiqui viras dicebant. Ad v. 471 undantes quia in motu undarum modo flectuntur. Ad v. 474 Pervolat per magnas aedes volat: nam more suo verbo dedit detractam nomini praepositionem. Ad v. 475 nidisque loquacibus escas ordo est 'escasque ‹nidis loquacibus legens›'. Ad v. 476 Vacvis magnis, ut "vacua atria lustrat saucius". Ad v. 477 similis pro 'similiter'. Ad v. 480 Nec conferre manum cum Aenea: nam alios persequitur. avia ab ea scilicet parte, qua veniebat Aeneas. Ad v. 481 Tortos orbes obliquas et inplicitas vias. Ad v. 482 Vestigatque virum inquirit: translatio a canibus. disiecta per agmina dissipata adventu Aeneae. Ad v. 485 aversos retorsit pro 'retorsit et avertit'. Ad v. 486 Hev quid agat omne adverbium verbo cohaeret: unde 'heu' 'en' et 'attat' et similia, quia verbo cohaerere non possunt, separata fecerunt aliam partem orationis, scilicet interiectionem, quam sola Latinitas possidet. sane hoc poeta dedit rerum miserationem movens. alii ab Aeneae persona dictum accipiunt, ut diceret 'heu quid agam?' Ad v. 488 Hvic pro 'in hunc'. et est ordo 'huic dirigit'. Ad v. 491 Collegit in arma ita se texit, ut nulla parte posset feriri. Ad v. 492 Apicem tamen incita summum galeae eminentiam, quam Graeci conum vocant, in qua eminent cristae. potest hoc tamen nomen et de sacerdote flamine accipi, qui apice utuntur: quod in quarto plenius dictum est: nam subiunxit 'vertice cristae'. incita id est cum impetu veniens. Ad v. 495 referri id est retro ferri. Ad v. 496 Multa iovem et laesi testatus foederis aras 'multa' pro 'multum'. licet haberet iustam causam iracundiae, quod et fugiebat Turnus, et ipse adpetebatur insidiis, non tamen ante prorupit in bellum, quam Iovis fidem et laesa foedera testaretur. Ad v. 497 medios qui inter ipsum sequentem et fugientem Turnum medii de hostibus erant. marte secundo terribilis potest et 'Marte secundo' distingui, ut sequatur 'terribilis saevam' et cetera; potest et iungi, ut sit 'Marte secundo terribilis'. Ad v. 498 Nullo discrimine caedem suscitat indiscrete obtruncat universos, quibus ante pari pepercerat modo. Ad v. 499 Irarum habenas potestatem, facultatem, id est irae permittit saeviendi liberam potestatem, ut "et premere et laxas sciret dare iussus habenas". et hic moderate locutus est: nam Ennius "effundit irarum quadrigas" dixit. Ad v. 500 Quis mihi nunc tot acerba deus ac si diceret: nec musa nec Apollo sufficiunt. Statius "maior ab Aoniis sumenda dementia lucis: mecum omnes audete deae". Ad v. 502 Inque vicem in vicem: nam 'que' vacat. alii 'que' expletivam coniunctionem accipiunt. Ad v. 503 Tanton' placvit concurrere m. i. apostropha cum exclamatione ad Iovem. sane 'tanton' 'ton' circumflectitur: nam cum per apostrophum apocopen verba patiuntur, is qui in integra parte fuerat, perseverat accentus. Ad v. 505 Aeneas rutvlum sucronem descriptio per alterna divisa, ut solent historici. rventes teucros modo fugientes, quos insequebatur Sucro. Ad v. 506 havd multa moratum id est non diu moratum: vim Aeneae diutius sustinere non potuit. Ad v. 507 excipit in latus figurata elocutio. crudum ensem modo 'durum', alias 'crudelem'. et crates pectoris Donatus superfluam vult esse coniunctionem, ut 'et' sit epexegesis: adigit ensem per costas, id est pectoris crates, ubi celerius fata complentur. et hoc est, quod ait supra 'haud multa moratus'. Ad v. 509 Amycum fratremque diorem hi duo duces sunt etiam supra memorati, ut "nunc Amyci casum gemit", item "et nunc tertia palma Diores": unde ad terrorem populi eorum capita religantur in curru. Ad v. 511 Currv autem aut septimus est, aut dativus casus antiquus, secundum regulam, ne sit maior a nominativo plurali. dvorum pro 'amborum'. Ad v. 514 Maestum oniten naturaliter tristem, severum, ἀγέλαστον : aut imaginatus est exspirantem. mittit autem socium supra memoratis. sane 'Oniten' Donatus dicit aut gentile esse, aut patronymicon, ut nomen eius proprium sit 'Echionius'. sed hoc non procedit, quia neque patronymicon in 'tes' exit, neque 'Onytes' a qua gente veniat, usquam lectum est. proprium ergo est, et sequens versus erit 'nomen Echionium', id est Thebana gloria, per periphrasin: nam Echionii sunt Thebani a rege Echione: unde male quidam legunt 'nomine Chionium'. alii 'nomen Echionium', hoc est genus, quemadmodum de matre 'genus' dixit, accipiunt, ut ostendatur eum Echionis esse et Peridiae filium, vel ab Echione genus ducentem. Ad v. 515 Matrisque genus peridiae periphrasis est, hoc est filium Peridiae. Ad v. 516 Lycia missos et apollinis agris vacat 'et': nam per epexegesin Lyciam arva Apollinis dixit, ut "nunc Lyciae sortes". appellata autem Lycia est a Lyce nympha, ex qua habuit Apollo filium nomine Lycadium. 'missos' autem profectos, ut "missus in imperium magnum". Ad v. 517 Exosum nequiquam bella sic supra "iniecere manum parcae": nam per transitum ostendit, urguentibus fatis eum ad bella deductum, quae nequiquam semper vitare cupiebat. hunc autem Menoeten oriundo Arcada fuisse intellegimus, sed habitasse circa Argos: nam Lerna palus est Argivorum, in qua eum dicit solitum fuisse piscari: nam hoc significat 'piscosae cui circum flumina Lernae ars fuerat'. et vetuste 'flumina' pro fluore dixit: neque enim Lerna fluvius est. et sic 'flumina Lernae', quomodo "Aventini montem". quaeritur sane quis primus 'exosum' pro peroso dixerit. Ad v. 519 Pavperque domus 'hic' et 'haec pauper' dicimus: nam 'paupera' usurpatum est. sic Plautus "paupera est haec mulier". sed hoc hodie non utimur. ea enim nomina, quae ablativo singulari in 'e' exeunt, si feminina ex se faciunt, similia faciunt; neque enim heteroclita, alterius declinationis esse possunt: ut puta, quia 'ab hoc hospite' facit, 'hic' et 'haec hospes' dicamus necesse est: Lucanus "hospes in externis audivit curia tectis" (5.11): 'ab hoc leone' 'hic' et 'haec leo'; 'ab hoc latrone' 'hic' et 'haec latro'; 'ab hoc fullone' 'hic' et 'haec fullo'; 'ab hoc nepote' 'hic' et 'haec nepos': nam ut 'neptis' dicamus in iure propter successionis discretionem admissum est. sciendum tamen 'hospita' 'paupera' 'leaena' 'lea' usurpata a poetis esse. Ad v. 520 Potentum munera 'munera' dicit obsequia, id est officia, quae pauperes divitibus loco munerum solvunt. sane 'munera' et quae 'munia' dicimus. pater ipse pater, an pater eius? Ad v. 522 Arentem in silvam pro 'aridam'. virgvlta sonantia lauro quaeritur quid sit 'virgulta sonantia lauro'? scilicet ipsa virgulta lauri. 'sonantia' autem cum crepitu ardentia. Ad v. 524 Dant sonitum spumosi amnes bellum semper incendio et fluminibus comparat: sic in secundo "in segetem veluti cum flamma furentibus austris incidit aut rapidus montano flumine torrens". Ad v. 525 non segnius ambo Aeneas turnusque rvunt bene comparationibus diversis singula reddidit ad similitudinem veram, quia ambos ignibus aut fluminibus comparaverat. ergo 'non segnius' ad ignem retulit, quia segnis quasi sine igne sit. 'fluctuat' autem ad amnes eum retulisse nulla dubitatio est. Ad v. 527 rumpuntur pro 'fatigantur'. et 'fluctuat' et 'rumpuntur', quia 'nescia vinci pectora'. nescia vinci pectora Horatius "Pelidae stomachum cedere nescii". Ad v. 529 Murranum hic atavos et avorum antiqua sonantem nomina hoc est cuius maiores omnes Murrani sunt dicti et reges fuerunt, ut 'per regesque actum genus omne Latinos'. scimus enim solere plerumque fieri ut primi regis reliqui nomen etiam possideant, ut apud Romanos Augusti vocantur, apud Albanos Silvii, apud Persas Arsacidae, apud Aegyptios Ptolomaei, apud Athenienses Cecropidae. unde superfluum est quod ait Donatus, debere nos accipere interemptum esse Murranum, dum avos et atavos Turni commemorat et effert laudibus maximis, propter illud "vidi oculos ante ipse meos me voce vocantem Murranum". Ad v. 530 Per regesque actum genus omne Latinos Horatius "et nepotum per memores genus omne fastos" de Lamo. Ad v. 534 Nec domini memorum proculcat equorum id est equorum domini inmemorum. Ad v. 538 Dextera nec tua te graium fortissime crethev eripvit turno nec di texere cupencum ita Aenean comparat Turno, ut eum superiorem esse significet: nam quem Turnus interimit, fortitudo sua liberare non potuit; ei vero quem occidit Aeneas, ne sua quidem numina prodesse potuerunt. Terentius "memini relinqui me deo irato meo". sic alibi "nec di morientis Elissae". singuli enim deos proprios habemus genios. sane sciendum cupencum Sabinorum lingua sacerdotem vocari, ut apud Romanos flaminem et pontificem, sacerdotem. sunt autem cupenci Herculis sacerdotes. ergo quia huic proprium nomen de sacerdote finxit, bene dixit 'nec dii texere sui'. et quidam reprehendunt poetam hoc loco, quod in nominum inventione deficitur: iam enim in IX. Crethea a Turno occisum induxit, ut "Crethea, musarum comitem"; sed et Homerus et Pylaemenem et Adrastum bis ponit et alios conplures. Ad v. 543 Late terram consternere aliud ex alio ostenditur: nam per hoc corporis exprimitur magnitudo, ut "stabant ter centum nitidi in praesepibus altis". Ad v. 545 Eversor achilles bene separat Achillem a Graecis, ut "reliquias Danaum atque inmitis Achilli". Ad v. 546 Mortis metae id est mors, quae meta est et finis: nam metam et fines vitae dicimus, non mortis: mors enim infinita est. sciendum tamen, ita hoc de Homero esse translatum, qui ait τέλος θανάτοιο , hoc est finis mortis: nam in ipsa morte finis est. Ad v. 547 Lyrnesi domus alta Lyrnesos civitas est Phrygiae, unde fuit Briseis. et per transitum docet, neminem posse statuta vitare: quando enim hic crederet, ibi se natum tam longe esse periturum?. Ad v. 548 Conversae acies in bellum coactae, vel inter se conversae. Ad v. 552 Pro se quisque viri pro qualitate virium suarum: sic in quinto "pro se quisque viri et depromunt tela pharetris". summa nituntur opum vi hemistichium est Ennianum. Ad v. 553 tendunt pro 'contendunt'. Ad v. 554 Mentem Aeneae genetrix pulcherrima misit 'mentem' consilium, ut "qua facere id possis nostram nunc accipe mentem". misit autem pro 'inmisit'. et pulcherrima perpetuum est epitheton, nec ad negotium pertinens. sane bona usus est oeconomia, ut diceret instinctu numinis profectum esse Aenean ad civitatis excidium: nam incongruum fuerat, occupatum bello per se tale cepisse consilium. Ad v. 555 Urbique adverteret agmen id est contra urbem. Ad v. 558 Acies circumtulit vel exercitum suum huc atque illuc circumduxit, vel acies oculorum scilicet. et bona occasione pervenit ad id, ut Aeneas civitatem posset aspicere. Ad v. 559 Inmunem tanti belli sine officio dimicandi. et vult inobsessam intellegi, quae sine periculo sit oppugnationis: nam inmunis est qui nihil praestat, quasi sine muniis, hoc est qui non facit munia. inpune quietam quae specialiter debuit poenas luere propter foedus abruptum. Ad v. 560 Pugnae accendit maioris imago subaudis 'eum'. Ad v. 563 Nec scuta aut spicula densi deponunt ex eo quod non est factum, quid fieri soleat indicavit, ut supra "defigunt telluri hastas et scuta reclinant". Ad v. 565 nequa pro 'nulla'. esto sit. ivppiter hac stat pro nobis religio est, quam laeserunt Rutuli ruptis foederibus. novimus autem interfuisse foederi et deos alios, et Iovis imaginem sceptri praesentia redditam. Ad v. 566 Nev quis ob inceptum subitum mihi segnior ito tertia persona est ‹'ito', id est› eat. et hortatur eos, ut ita in bellum eant, quasi res fuerit ante disposita. nam hoc dicit: repentinum imperium nullam vobis adferat moram: unde est illud paulo post "scalae inproviso subitusque apparuit ignis". Ad v. 567 Cavsam belli quia illic erat Lavinia. Ad v. 568 frenum singulari numero raro lectum est. et quidam hunc versum per figuram Graecam dictum tradunt, ὁμολογοῦσιν μέλλειν λαβεῖν . Ad v. 569 ervam confidenter, quasi iam non bellum sit, sed expugnatio. Ad v. 572 Hoc caput o cives sic superius Drances de Turno, ut "o Latio caput horum et causa malorum", id est principium. ‹hoc caput o. c. h. b. s. n.› potuistis enim quieti esse, si Latini foedus servassent. et ad Latinos transfert crimen Turni. Ad v. 573 Foedusque reposcite flammis gravitate sermonum declamationi pondus inposuit. nam hoc dicit: flammas foederis urbis innovemus incendio: nam 'reposcite' est revocate, innovate. Ad v. 575 dant cuneum quotiens in similitudinem cunei milites disponuntur. densa mole densi cum impetu. Ad v. 576 inproviso deest 'ex', ut sit 'ex inproviso'. apparvit ignis pro 'apparuerunt': et est zeugma, ut in primo "Cymothoe simul et Triton adnixus" pro 'adnixi': non enim solus Triton adnitebatur. Ad v. 577 Discurrunt alii ad portas primosque trucidant subaudis 'inproviso': et haec simul pronuntianda sunt, ut simul facta videantur, quo vehementer vis bellica possit agnosci. 'primosque trucidant' autem, id est qui primi ad portas erant obvii, scilicet stationem agentes. Ad v. 579 Inter primos inter duces, inter principes. Ad v. 581 testaturque deos id est foederis. haec altera foedera rvmpi bis rumpi foedera, bis hostes Italos fieri, bis se in proelia saeva conpelli: nam varie eandem rem iterat. bis autem foedera facta sunt, semel per Ilioneum, quando Latinus ait "ipse modo Aeneas, nostri si tanta cupido est, si iungi hospitio properat sociusque vocari, adveniat", et "sublimes in equis redeunt pacemque reportant", et iterum paulo ante propter singulare certamen. Ad v. 583 trepidos inter hoc est inter trepidos. Ad v. 584 Reserare ivbent id est volunt, ut Terentius "iubeo Chremetem". Ad v. 585 Trahunt ad moenia regem trahere volunt: nam animi est, non facti. 'trahunt' autem scilicet ut possit inminens videre discrimen. Donatus dicit 'trahunt in moenia' pro 'dilacerant in moenibus rumoribus suis'. ergo 'regem' de Latino dixit, 'moenia' autem hic muros dixit. Ad v. 587 Inclusas ut cum latebroso in pumice pastor paene omnia comparationis istius verba ad supra dictum pertinent bellum: nam ita apes inclusae sunt, ut homines qui obsidentur: ita civitatem timentium latebras dicimus, sicut apum sunt alvearia: item pastor est et re vera pastor et ductor exercitus, ut Homerus ποιμένα λαοῦ . 'in pumice' autem iste masculino genere posuit, et hunc sequimur: nam et Plautus ita dixit: licet Catullus dixerit feminino. Ad v. 588 Fumo amaro quod elicit lacrimas. Ad v. 589 Trepidae rerum nescientes quid agant, ignarae auxilii, hoc est trepidae de suis rebus: Terentius "sat agit rerum suarum". cerea castra oportune hic 'castra' de his rebus quae nunc aguntur: in georgicis "aulasque et cerea regna". Ad v. 591 Ater odor nove: nam in odore quis color est? sed hoc dicit: odor atrae rei, fumi scilicet 'ater odor', id est pessimus, ut 'fumoque implevit amaro'. Ad v. 593 fessis pro 'adflictis'. etiam fortuna casus: nam omnis casus in potestate Fortunae est. Ad v. 595 Tectis venientem prospicit hostem aut e tectis prospicit: aut contra tecta venientem. Ad v. 596 Incessi muros invadi. Ad v. 598 infelix pugnae ivvenem quia non putabat, Turnum civitatem oppugnari passurum fuisse, si viveret. Ad v. 599 Mentem turbata figurate, ut "oculos suffusa". Ad v. 600 caputque sicut supra dictum est, 'caput' dicebatur qui auctor et princeps alicuius rei gestae fuisset, ut "o Latio caput horum". Ad v. 601 demens effata furorem verba noluit ponere, unde videtur diras significare. Ad v. 602 purpureos moritura manu rem quae flaminicae conpetit, transtulit ad reginam. flaminica enim venenato operiri debet: nam cum 'amictus' dicit, opertam dicit, quae res ad pallium refertur. Ad v. 603 Et nodum informis leti alii dicunt, quod Amata inedia se interemerit. sane sciendum quia cautum fuerat in pontificalibus libris, ut qui laqueo vitam finisset, insepultus abiceretur: unde bene ait 'informis leti', quasi mortis infamissimae. ergo cum nihil sit hac morte deformius, poetam etiam pro reginae dignitate dixisse accipiamus. Cassius autem Hemina ait, "Tarquinium Superbum, cum cloacas populum facere coegisset, et ob hanc iniuriam multi se suspendio necarent, iussisse corpora eorum cruci affigi. tunc primum turpe habitum est mortem sibi consciscere". et Varro ait, "suspendiosis, quibus iusta fieri ius non sit, suspensis oscillis, veluti per imitationem mortis parentari". docet ergo Vergilius secundum Varronem et Cassium, quia se laqueo induerat, leto perisse informi. Ad v. 605 Flavos lavinia crines antiqua lectio 'floros' habuit, id est florulentos, pulchros: et est sermo Ennianus. Probus sic adnotavit: "neotericum erat 'flavos', ergo bene 'floros': nam sequitur 'et roseas laniata genas': Accius in Bacchis 'nam flori crines, video, ei propessi iacent', in iisdem 'et lanugo flora nunc demum inrigat', Pacuvius Antiopa 'cervicum floros dispergite crines'". Ad v. 606 Et roseas laniata genas moris fuit apud veteres ut ante rogos regum humanus sanguis effunderetur, vel captivorum vel gladiatorum: quorum si forte copia non fuisset, laniantes genas suum effundebant cruorem, ut rogis illa imago restitueretur. tamen sciendum, cautum lege duodecim tabularum, ne mulieres carperent faciem, his verbis "mulier faciem ne carpito". Ad v. 608 Hinc totam id est de domo regia. infelix fama rerum infelicium nuntia, ut "infelix vates". Ad v. 609 Demittunt mentes desperant, sicut e contra sperantes aliquid 'erigunt mentes'. Ad v. 610 Coniugis attonitus fatis urbisque ruina et privatis et publicis luctibus. Ad v. 611 canitiem ex aetate pathos movit: non enim tam miserum est, regem in miseriis esse, quam senem. inmundo pulvere bene 'inmundo' addidit: sic in georgicis monitionibus "et cinerem inmundum iactare per agros", quia etiam pulvis ille quo utuntur puellae, cinis vocatur, unde etiam ciniflones dicti sunt: Horatius "custodes, lectica, ciniflones, parasitae". Ad v. 614 Bellator epitheton peracti temporis. Ad v. 616 Minus successu laetus equorum infirmitas animi ex equorum etiam tarditate veniebat, quia minus successus habebant equi iam fatigati. Ad v. 617 Attulit hunc illi caecis terroribus avra naturale enim est, ut a qua parte ventus flat, inde maximus audiatur clamor. et mire 'caecis terroribus', quos nemo videret. Ad v. 618 Commixtum clamorem ex inpugnatione, et morte reginae. arrectas avres ad audiendum sollicitas: Terentius "arrige aures Pamphile". Ad v. 619 inlaetabile murmur quaeritur quis 'inlaetabile' dixerit? ideo autem 'murmur', quia ferre solent quasi praesagium murmura, sive bona sint, sive mala intellegenda. Ad v. 621 diversa clamor hypallage ‹pro› 'diversus clamor': aut ex variis partibus civitatis. Ad v. 622 Amens consilii egens, nescius rei gerendae. Ad v. 625 Occurrit dictis orationi eius verbis obviam venit. Ad v. 626 Prima victoria id est primum. Ad v. 627 sunt alii qui tecta manu ideo quia scit Turnum pro urbe maxime esse sollicitum. Ad v. 630 Nec numero inferior pugnae nec honore r. id est nec pauciores interimis, nec minor te, quam Aenean, comitabitur gloria: nam occisorum multitudo conpensat hoc, quod tu fugientes interimis. sane sciendum, in hac omni oratione Iuturnam occurrere quaestionibus tacitis Ad v. 632 Prima per artem foedera turbasti 'prima' aut inchoantia: aut 'tu prima': nam post datum augurium quo animi omnium perturbati sunt, et post eius orationem Tolumnius tela contorsit. 'per artem' autem per fraudem, ut "artificis scelus". Ad v. 634 nequiquam fallis pro 'non fallis'. Ad v. 636 an fratris miseri letum humile est si ex persona Turni accipias: ergo 'miseri' ad animum sororis referendum est. et quod ait 'sed quis Olympo', intulit 'an ut videres', subaudiendum 'ergo tua sponte'. Ad v. 637 Nam quid ago argumentum a necessario. iam non est temporis, aut erit absurdum. Ad v. 638 Me voce vocantem atqui hoc nusquam legimus; sed aut κατὰ τὸ σιωπώμενον intellegimus, aut mortis est omen audire quod non dicitur, videre quod minime occurrit: sic in quarto "hinc exaudiri gemitus et verba vocantis visa viri". Ad v. 639 Superat vivit, ut "superatne et vescitur aura?" Ad v. 641 Ne nostrum dedecus vfens aspiceret sic est hoc, ac si diceret, fortasse viveret, nisi ideo voluisset occumbere, ne nos victos videret. et est quale in XI. "ille mihi ante alios fortunatusque laborum egregiusque animi, qui, ne quid tale videret, procubuit moriens". 'infelix' autem in hoc bello, contra illud "insignem fama et felicibus armis" et est argumentum ab honesto. Ad v. 642 Teucri potivntur corpore et armis id est etiam sepultura caret: nam ut in Homero legimus, de virorum fortium cadaveribus erat inter hostes grande certamen. Ad v. 644 Dextra nec drancis dicta refellam id est virtute: nam pro rei officio ipsam rem posuit, dexteram pro virtute, hoc est fortiter faciendo. Ad v. 645 turnum fugientem ἐμφατικῶς Turnum. Ad v. 646 Usque adeone mori miserum est tacitae quaestioni occurrit. et quidam hoc verbum reprehendunt 'usque adeone'; melius dici 'usque eo': Lucilius septimo "usque adeo studio atque odio illius efferor ira". quidam sic accipiunt 'usque adeone mori miserum est', ut non quasi confirmet, sed quasi interroget, quare dea sic de illo laboret ut vivat, cum satius sit honeste mori, quam turpiter vivere. ergo 'usque adeone', ut tamen tanta turpitudo ferenda sit. vos o mihi manes quasi per fantasiam relinquens superos, ad manes convertit orationem. Ad v. 647 Superis aversa voluntas quia, ut supra diximus, donec vivimus, curae sumus dis superis, post mortem ad inferos pertinemus, quibus se modo commendat. Ad v. 648 sancta ad vos anima quae differentia sancti sit, superius dictum est: hic 'sancta' incorrupta accipiendum est: neque enim sacro aut religioso eius anima tenebatur. istius inscia culpae vel fugae, quia fuga grande crimen est apud virum fortem: vel rupti foederis et laesae religionis, a qua re se esse dicit alienum propter futura supplicia. Ad v. 649 Indignus avorum Graeca figura: nam nos 'indignus illa re' dicimus, contra Graeci ἀνάξιος στεφάνου , id est indignus coronae. Ad v. 651 vectus equo spumante saces pro 'cum veheretur', ut "et qua vectus Abas". Ad v. 652 Inplorans nomine turnum ex multis rebus indicat perturbationem: quod festinans venit, quod per hostes, quod vulneratus, quod Turnum nomine appellat; nam contumelia est nomine suo superiorem vocare: sic in georgicis "mater, Cyrene mater", cum praemisisset "et te crudelem nomine dicit". Ad v. 653 Turne in te suprema salus omnia quae supra Iuturna dixerat, oratio ista dissolvit. Ad v. 654 Fulminat Aeneas a. exaggeratio est: sic paulo post "horrendumque intonat armis". minatur deiecturum arces quia dixerat "et aequa solo fumantia culmina ponam". Ad v. 656 iamque faces ut sit quare Turnus subvenire festinet. Ad v. 657 Mussat modo dubitat. et cunctatur rex ipse, in quo summa rerum est. veteres 'mussat' pro timet, Ennius 'mussare' pro 'tacere' posuit. Clodius Tuscus "mussare est ex Graeco, conprimere oculos: Graeci μῦσαι dicunt". Ad v. 658 quos generos vocet pro 'utros'; pluraliter autem 'generos' de exercitibus, quorum duces sunt Aeneas et Turnus. aut quae sese ad foedera flectat aut nuptiarum foedera, ut "nec coniugis umquam praetendi taedas, aut haec in foedera veni": aut propter violatum foedus, ut ideo dixerit 'quae sese flectat ad foedera', quasi nec hoc remedium supersit, cum illa iam bello corrupta sint. Ad v. 659 Praeterea regina tui quia occurrebat, Amatam, si "La-" tinus dubitat, reginam pro eius partibus niti. tui fidissima tui amantissima. dextra occidit ipsa sva ut laquei absconderet dedecus. Ad v. 660 lucemque exterrita fugit augmentum mali. Ad v. 661 Soli pro portis contra illud "sunt alii qui tecta manu defendere possint". 'pro portis' autem 'ante portas': Sallustius "et parte cohortium †praecipere instructa et stationes locatae pro castris". bene autem cum dicit 'pro portis sustentant acies' spem adhuc subveniendi dedit. et dicendo 'soli' addidit etiam necessitatem. Ad v. 664 deserto in gramine versas huc atque illuc agis, ut "Aethiopum versemus oves". Homerus στρωφᾶν . et bene 'deserto in gramine' contra illud "et nos saeva mittamus funera Teucris". Ad v. 665 Varia confusus imagine rerum multiplici nuntio: quod regina periit, quod urbs oppugnatur, quod omnes Latini in illum oculos referunt, quod dubitat Latinus quos generos vocet. Ad v. 666 Et obtutu tacito stetit vultu: et obtutus est proprie πρόσωπον , id est †vultum dicunt. Ad v. 667 Pudor propter illud "tu currum deserto in gramine versas": vel 'pudor', quia in illum oculi referuntur. insania qua in hostes ferebatur: vel quia urbs oppugnabatur. mixto luctu propter Amatae cognitam mortem. Ad v. 668 amor quia mussat Latinus. conscia virtus quia fugere putatur qui 'currum deserto in gramine versat'. Ad v. 669 Discussae umbrae postquam mentis caligo discessit: quod sequentia indicant 'et lux reddita menti est'. Ad v. 671 Turbidus plenus perturbationis. Ad v. 672 ecce autem flammis alia persuasio ex aspectu. Ad v. 673 undabat vertex abundabat. et bene in translatione permansit, ut verticem undare diceret: vertex enim undarum dicitur, ut "verticibus rapidis" et "vorat aequore vertex". Ad v. 674 Quam eduxerat ipse scilicet quod ei maiorem creabat dolorem. graviter enim dolemus si perire videamus illa quae fecimus. 'eduxerat' autem in altum fabricando sustulerat, ut alibi "Cyclopum educta caminis". Ad v. 675 Subdideratque rotas quo posset trahi ad ea loca, quibus hostis instabat. Ad v. 676 iam iam fata Sallustianum "iam iam frater animo meo carissime". Ad v. 678 stat conferre manum Aeneae placet, ut "stat casus renovare omnis": vel 'stat' certum est. quicquid acerbum est morte pati aut quicquid morte acerbum est placet pati, hoc est inferna supplicia: vel quae potest superbus hostis inferre, sicut de Hectore legimus: aut certe positivus sit pro comparativo: placet pati si quid etiam morte acerbius invenitur. Ad v. 680 Furere ante furorem figura antiqua, ut 'servitutem servit', 'dolet dolorem'. et est sensus: sine me furorem bellicum ante furere, scilicet quam ad eum veniam, ut pugnam mente concipiam et instructus furore in bella prorumpam. Ad v. 684 Saxum de vertice praeceps cum rvit comparatio ipsa futurum ostendit eventum. simul notandum quod, sicut supra in proelio, ita nunc etiam in comparatione praefertur Aeneas: nam Turnum parti comparat montis, montibus exaequat Aenean. Ad v. 685 Avulsum vento proprie: nam et Turnus ad bellum invitus adtrahitur. Ad v. 686 annis solvit sublapsa pro 'multorum annorum sublapsum saxum'. et quidam 'lapsa' quasi non passiva specie, sed activa dictum volunt. Ad v. 687 Mons inprobus pars montis: et ἐμφατικῶς dictum est, sicut supra "haud partem exiguam montis". magno actu magno inpulsu, magno impetu. Ad v. 688 exultatque solo mire: saepe exilit, dum volvitur. Ad v. 690 Ubi plurima fuso sanguine terra madet hypallage: ubi plurimo sanguine terra maduerat: sic supra "sanguine in alto": vel certe, ubi plurimum fuso sanguine. Ad v. 691 Striduntque hastilibus aurae Homerus συρίζουσα† μακεαον ισιτιτατε λόγχη . Ad v. 692 magno ore pro 'voce magna'. Ad v. 693 Tela inhibete cohibete, suspendite: et est translatio a nautis. Ad v. 694 Me verius unum pro vobis f. l. 'verius' iustius. et sensus hic est: iustius est, me unum pro omnibus rupti foederis poenas exsolvere. alii veteri more dictum accipiunt: 'verum' enim quod rectum et bonum esset, appellabant: Terentius "idne est verum modo? id est pessimum genus", et item "quod si astu rem tractavit, di vestram fidem! quantam et quam veram laudem capit Parmeno!" Sallustius in primo "ea paucis, quibus peritia et verum ingenium est, abnuentibus", idem "†per pennatam paucis pro pectus vera est aestimanda". Ad v. 695 decernere ferro decertare, dimicare: aliter 'decernere' statuere, ut decernere senatum dicimus. Ad v. 701 Quantus athon haec est vera lectio: nam si 'Athos' legeris, 'os' brevis est et versus non stat. 'Athon' autem dici accusativus indicat: nam 'hunc Athona' facit, sicut 'Apollon' 'Apollona'. quod autem Herodotus 'hunc Athon' et 'hunc Apollo' dicit, Atticae declinationis est. Athon autem mons est adiacens Thraciae, circa Lemnum insulam, in promunturio Macedoniae. aut quantus eryx Siciliae mons supra Drepanum oppidum. Ad v. 702 Nivali vertice se attollens pater appenninus Appenninus mons Italiae: de hoc Lucanus "nulloque a vertice tellus altius intumuit propiorque accessit Olympo" (2.397). Ad v. 704 Troes et omnes Graece declinavit, unde brevis est 'es', sic supra "Troes agunt". Ad v. 707 Armaque deposvere vel spectaturi, vel fessi, vel iussi, ne quis possit iterum foedus turbare. Ad v. 709 Inter se coisse viros et cernere ferro vera et antiqua haec est lectio: nam Ennium secutus est qui ait "olli cernebant magnis de rebus agentes". posteritas coepit legere 'et decernere ferro': secundum quam lectionem synalipha opus est, sed excluso 's', ut sit 'viro et decernere ferro'. Ad v. 710 vacuo patuerunt potest intellegi, ut patuerunt corporis magnitudine. Ad v. 711 procursu una pars orationis est. Ad v. 713 dat gemitum tellus pulsu pedum. Ad v. 714 Fors et virtus miscentur in unum 'fors', id est casus in Turno, virtus in Aenea; nam in bello etiam casus plurimum valet: Cicero in Miloniana "adde casus, adde incertos exitus Martemque communem". Ad v. 715 Ac velut ingenti sila summove taburno Sila mons silva est Lucaniae, Taburnus mons Campaniae: Sallustius de fugitivis "in silva Sila fuerunt": unde pessime quidam 'silva' legunt, quia proprium appellativo non potest exaequari. unde bene proprium proprio iunxit. Ad v. 717 Pavidi cessere magistri proprie magistri sunt militum, pastores pecorum; sed reciprocae sunt inter se istae translationes: nam et ductor militum pastor vocatur, ut diximus supra, et magistros pecorum dicimus: Cicero "quem magistrum pecoris esse dicebat". Ad v. 718 Mussantque ivvencae dubitant, sicut "mussat rex ipse Latinus". Ad v. 719 nemori imperitet hoc est qui sunt in nemore, ut est "sed tota aestiva repente". Ad v. 725 Ivppiter ipse dvas aequato examine lances aut poetice dictum est et ratione caret: nam Iuppiter ignorare nihil poterat: aut certe illud quaerit, quis ibi de Turno et Aenea mortis adferat causam. nam dicunt philosophi, mortem ad eum minime pertinere: nam bona tantum praestat, nec ad eum quae mala sunt, pertinent: nam ideo et aequas lances sustinet. vel ideo a Iove hoc fit, ut Iunoni aliisque deis necessitatis violentiam probet. an inquirit, utrum tempus sit? tamen sciendum, locum hunc a Vergilio ita esse translatum, ut in Homero lectus est. examine examen proprie est filum, quo trutina regitur. Ad v. 727 Damnet labor liberet, id est quem voto liberet labor proeliandi, parta scilicet victoria, quoniam unusquisque ob incolumitatem recuperatam votis exsolvitur, id est liberatur explicitis sacrificiis, ut est "damnabis tu quoque votis". non nulli sic tradunt: quem labor suus liberet, quem mors urgeat: nam in iure cum dicitur 'damnas esto', hoc est 'damnatus esto ut des', hoc est damno te ut des, neque alias liber eris. quidam 'labor' pro militia intellegunt. vergat pondere letum bene 'vergat': nam morientes inferos petunt. Ad v. 730 Trepidi Latini atqui laeti esse debuerunt. sed nimia Aeneae ostenditur virtus: namque naturale est, ut sociis timori sit inferioris audacia: unde nunc Latini sunt territi ex eo quod superiorem ferire ausus est Turnus. Ad v. 731 acies aut exercitus, aut oculi. Ad v. 734 Ut capulum ignotum dextramque aspexit inermem locus hic totus ad gloriam Aeneae pertinet: namque id agit, ne videatur Turnus armorum vilitate superatus. unde ei redditur gladius, quo etiam cum divinis armis ab Aenea possit extingui. 'aspexit' autem quasi mirabundus, quod fractus esset, cum putaret se gladium ferre Vulcanium. Ad v. 736 Patrio mucrone relicto quo tempore vulneratum vidit Aenean. sed supra de Turno "simul aptat habendo ensemque clipeumque, ensem quem Dauno ignipotens deus ipse parenti fecerat". modo ergo Metisci usus est ferro: et haec ratio est, quod, quamvis armatus suo gladio descendisset ad campum, tamen causa foederis deposuisset arma. nam et de Aenea hoc dixit "dextram tendebat inermem", qui utique ad foedus non inermis advenerat: nam dictum est "hinc pater Aeneas, sidereo flagrans clipeo et caelestibus armis". sane 'patrio' modo 'paterno' significat: nam Dauni fuerat gladius, ut "ensem quem Dauno ignipotens deus ipse parenti fecerat". alias 'patrium' a patria est derivativum. 'mucrone' autem pro 'gladio', a parte totum. Ad v. 737 dum trepidat dum turbatur, festinat, quod Graeci E)N A)GWNI/A| E)STI/ ‹dicunt›, scilicet, quando rupto foedere, subita spe furibundus ardet. ferrum materiam pro opere ‹posuit, ut› solet, ut "iungit equos auro genitor". Ad v. 739 arma dei ad vulcania hypallage pro 'dei Vulcani arma'. Ad v. 740 Mortalis mucro mortali manu factus. glacies cev futtilis hoc loco fragilis. Ad v. 744 Undique enim densa teucri inclusere corona strategema est: nam postquam Turnum fugere videre Troiani, clausere loca, per quae evadere poterat: aut non dedita opera inclusere Troiani, sed quod ita consederant. Ad v. 745 atque hinc vasta palus quae nunc non apparet. Ad v. 747 Cursumque recusant scilicet genua, quae inpediebat vulnus inlatum sagitta. sane perite facit, ut gladio non utatur Aeneas, sed hasta eminus dimicare contendat, quia inpediente vulnere nec sequi poterat nec in ictum consurgere: unde est "hic gladio fidens, hic acer et arduus hasta". Ad v. 749 Inclusum flumine comparatio Apollonii. alterutro 'inclusum', aut flumine aut formidine: aut duobus inclusum; infra enim ait 'insidiis et ripa territus alta', ut insidias pro formidine, ripam pro flumine posuerit. Ad v. 750 cervum aut puniceae utrum figurate 'cervum instat': an potius cervum nanctus alioquin instat? puniceae saeptum formidine pennae Lucanus "claudit odoratae metuentis aera pennae" (4.438). Ad v. 751 Venator canis pro 'venaticus'. Ad v. 752 Insidiis pennarum scilicet. Ad v. 753 Vividus umber acerrimus Tuscus: nam Umbria pars Tusciae est. sane Umbros Gallorum veterum propaginem esse Marcus Antonius refert: hos eosdem, quod tempore aquosae cladis imbribus superfuerunt, Ὀμβρίους cognominatos. fugitque vias figura, ut 'campum currit, mare navigat'. Ad v. 754 Iam iamque tenet ita ut videtur intuentibus: et hi duo versus verbum ad verbum sunt translati de Apollonio. sane summa brevitate rem elocutus est. Ad v. 755 tum vero exoritur clamor quidam quaerunt, an iam recessum sit his versibus a comparatione. sed non dubie videtur. Ad v. 758 Increpat obiurgat, incusat, ut "aestatem increpitans seram". Ad v. 759 Efflagitat ensem cum clamore deposcit. Ad v. 761 Terretque trementes quis enim saucium non timeret instantem, cum eum integer fugeret? et bene terret eos, apud quos terror eius habetur: et alibi "ne me terrete timentem". Ad v. 764 Ludicra praemia vilia, digna ludo. haec apud antiquos ludibria dicebantur, non, ut nunc, in mala significatione. dabatur autem victori pro praemio aut pellis, aut vinum, esca, hordeum; unde hordeariae quadrigae dicuntur. Ad v. 766 Sacer oleaster fere omnia Latina arborum nomina generis feminini sunt, exceptis paucis, ut 'hic oleaster' et 'hoc siler': Vergilius "ut molle siler lentaeque genistae". item 'hoc buxum', licet et 'haec buxus' dicatur: nam superfluam quidam volunt facere discretionem, ut 'haec buxus' de arbore dicamus, 'buxum' vero de ligno conposito: legimus enim in Vergilio de tibiis "buxusque vocat Berecyntia matris Idaeae". item cum de arboribus loqueretur, ait "et torno rasile buxum". Ad v. 767 Venerabile lignum antiquam arborem voluit exprimere: seu truncus fuerit iam et aridus ob vetustatem. et ideo 'lignum' humiliter dictum accipiunt, ornavit tamen 'venerabile' dicendo. Ad v. 768 Ubi figere dona solebant proprie, ut ait "sacra ad fastigia fixi". et quaeritur, cur terreno deo nautae dona suspenderent? quia constat omnes in periculis suis deos patrios invocare et ideo illis vota solvere, quorum familiarius numen opitulari sibi credant. Ad v. 770 Nullo discrimine sine aliquo intuitu religionis. et deest 'habito', ut sit 'nullo discrimine habito'. intellegendum autem, eatenus stirpem excisum, quatenus supra terram fuit; ergo 'stirpem' pro 'arborem' accipiendum, quia et subolem 'stirpem' appellant. Ad v. 772 Fixam et lenta radice tenebat plenum est: quam radix fixam tenebat. et bene 'tenebat': quasi propter piaculum remotae arboris hoc videtur passus Aeneas. et ideo dixit 'tenebat', quod adeo veri simile est, ut Faunus Turnum audiat et hastam moretur. Ad v. 775 prendere cursu quidam humiliter 'prendere' dictum accipiunt. Ad v. 778 Ferrum terra tene 'ferrum' pro telo; 'terra' autem pro 'Tellus', elementum pro dea posuit. Ad v. 779 bello fecere profanos 'profanum' proprie dicitur quod ex religiosa re in hominum usum convertitur, ut hic plenissime ostenditur: dicens enim Turnus 'colui vestros si semper honores, quos contra Aeneadae bello fecere profanos' ‹ostendit› et sibi religiosam fuisse arborem, et a Troianis in usum communem fuisse praesumptam: nam ex sua persona poeta ait 'forte sacer Fauno foliis oleaster amaris hic steterat nautis olim' et subiunxit 'sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum s.' at postea dicendo 'bello fecere profanos' docuit 'profanum' esse quod a religione in usum hominum transiit. sacro profanum contrarium, ut festo profestum, fasto nefastum. ergo non omne quod sacrum non sit, profanum, sed quod sacrum fuerit et esse desierit. Ad v. 780 Non cassa in vota non ad inania vota poposcit auxilium. Ad v. 781 Luctans moratus 'luctatus' et 'moratus' erat integrum, quod vitavit propter ὁμοιοτέλευτον . 'in stirpe' autem hic radicem dixit. Ad v. 784 Rursus in avrigae faciem mutata metisci κατὰ τὸ σιωπώμενον intellegimus Iuturnam in numen reversam, postquam Turnus currus reliquit. Ad v. 786 Avdaci nymphae ut supra diximus, ubicumque inducit nitentem aliquem sine effectu, audacem dicit. praecipue autem hoc de Rutulis servavit dicens. licere pro 'quod liceret'. Ad v. 788 Armis animisque refecti sicut armis, ita et animis: nam armorum inopia animi ante utriusque torpebant. Ad v. 789 hic acer et ardvus hasta potest et 'hic hasta fidens' subaudiri. Ad v. 790 Certamina martis anheli alii 'certamine' legunt, ut sit sensus: adsistunt contra se in Martis anheli certamine. Ad v. 792 Fulva de nube de aere, de elemento suo. Ad v. 793 Quae iam finis erit conivnx 'iam' denique. verba ista quasi iam taediantis sunt ad longam Iunonis iracundiam, unde et paulo post "desine iam tandem precibusque inflectere nostris". Ad v. 794 Indigetem Aenean scis ipsa et scire fateris subaudis 'fore'. et indigetes dii duplici ratione dicuntur: vel secundum Lucretium, quod nullius rei egeant, qui ait "ipse suis pollens opibus nihil indiga curae": vel quod nos deorum indigeamus, unde quidam omnes deos indigetes appellari volunt. alii patrios deos indigetes dici debere tradunt, alii ab invocatione indigetes dictos volunt, quod 'indigeto' est precor et invoco: vel certe indigetes sunt dii ex hominibus facti, et dicti indigetes quasi in diis agentes. sane de Aenea fabula talis est: cum Turno occiso et accepta Lavinia, condita civitate in Numicum fluvium, ut alii volunt, sacrificans, ut alii, Mezentium, ut alii, Messapum fugiens, cecidisset, nec eius esset cadaver inventum, Ascanius, filius eius, victo Mezentio cum ceteris Troianis credens et iactitans inter numina receptum, sive patrem volens consecrare, templum ei constituit, quod indigetis appellari iussit. Ad v. 797 Mortalin decvit violari vulnere divum 'mortali vulnere' dixit, non 'letali', sed, aut quo mortales laborant, aut a mortali inlato. aut 'mortali vulnere', id est mortem facienti: ergo non quasi Iuturna mortalis sit. 'divum' autem subaudis 'futurum'. Ad v. 798 Quid enim sine te ivturna valeret parenthesis: poterat enim excusare se Iuno, nihil fecisse commemorans, unde eam auctorem fuisse Iuppiter dicit propter illud "auctor ego audendi". Ad v. 800 Desine iam tandem singula pronuntianda sunt. dicendo autem 'tandem' odium perseverantis ostendit. Ad v. 801 Nec te tantus edat tacitam dolor †scilicet sidereis odiis urgere Troianos. sane 'edo edis edit' integrum verbum est, ut lego, legis, legit: nam 'edo es est' esse anomalum constat. Ad v. 803 ventum ad supremum est per infinitum modum verbi dictum. Ad v. 804 Troianos potvisti id est iam non potes: ideo enim praeterito usus est tempore. et bene 'potuisti', quia ipsa dixerat "atque ipsos potuit submergere ponto" et iterum "Mars perdere gentem inmanem Lapithum valuit". Ad v. 805 deformare domum deformem reddere per luctum. Ad v. 807 Submisso vultu habitum futurae orationis ostendit. Ad v. 808 Quia nota mihi tua magne voluntas ivppiter hoc ideo Iuno, quia Iuppiter necessitatem obiecerat fati, dicens 'ventum ad supremum est'. sed Iuno, sciens fatum esse quicquid Iuppiter dixerit, dicit se cedere eius voluntati: nam id agit, ut conciliet sibi eius favorem ad petitionem futuram. Ad v. 810 aeria sede nubem dixit, quia supra dixerat "fulva pugnas de nube tuentem": nam et hoc accusaverat Iuppiter. ergo argumento verisimili utitur, quasi dicat, non facerem solum ut spectatrix essem, sed ipsam rem gererem. Ad v. 811 Digna indigna pati id est omnia. et proverbialiter dictum est. Ad v. 813 succurrere fratri bene 'fratri', ne, si diceret 'Turno', careret adfectu. Ad v. 814 Pro vita ac si diceret: pro re nobis data, id est superis. et bene figuravit 'audere probavi'. Ad v. 815 Non ut tela tamen non ut contenderet arcum hoc loco quasi Iuturnam sagittam iecisse significat; sed, ut supra diximus, possumus accipere, quod alter in eius gratiam in Aenean tela contorsit. ipsi adscribendum ergo 'contenderet arcum'. alii 'ostenderet', id est adiuvaret tendentem in Aenean telum: non enim certus auctor vulneris fuerat. Ad v. 816 Adivro stygii caput inplacabile fontis pro 'iuro', nam prothesis est. quidam tamen volunt 'iuro' tunc dici debere, cum confirmamus aliquid aut promittimus, ut 'iuro me facturum', 'adiuro' vero, cum negamus, ut 'adiuro me non posse', 'adiuro me non fecisse': Terentius "adiurat, se non posse apud vos, Pamphilo absente, perdurare". potest tamen et 'ad' valde significare, ut sit 'adiuro' valde iuro. 'inplacabile' autem periurantibus inplacabile. et bene respondit ad illud quod Iuppiter iuraverat in decimo , ne quis deorum Troianis vel Rutulis ferret auxilium. Ad v. 817 Una superstitio id est 'sola' vel 'summa', ut "unam posthabita coluisse". 'superstitio' autem religio, metus, eo quod superstet capiti omnis religio. reddita hoc est data: nam prothesis est. Ad v. 818 exosa relinquo 'exosus' et 'perosus' de eo tantum qui odit, dicitur. Ad v. 819 Nulla fati quod lege tenetur bene 'fati': nam victoriae lex est, ut victi cedant in habitum nomenque victorum. Ad v. 820 Pro maiestate tuorum respexit ad Saturnum, qui in Italia aliquando regnaverat: inde ait 'tuorum'. nam et Latinus inde originem ducit, ut "Fauno Picus pater, isque parentem te, Saturne, refert, tu sanguinis ultimus auctor". Ad v. 821 Esto component consentit, sed invita. Ad v. 827 Sit Romana potens itala virtute propago hoc videtur dicere: si fataliter inminet ut a Troianis origo Romana descendat, Troiani Italorum nomen accipiant, ut Romani de Italis, non de Troianis videantur esse progeniti. Ad v. 830 Es germana iovis saturnique altera proles locus de obscuris, de quo quidam hoc sentiunt: petis paene inlicita, sed concedenda sunt, quoniam soror Iovis es, id est Saturni filia. quod si voluerimus admittere, erit sequens versus incongruus, ut 'irarum tantos volvis sub pectore fluctus'. unde melius est ut ita intellegamus: soror Iovis es, id est Saturni filia: unde non mirum est tantam te iracundiam retinere sub pectore. nam scimus unumquemque pro generis qualitate in iram moveri: nobiles enim etsi ad praesens videntur ignoscere, tamen in posterum iram reservant. quod nunc Iunoni videtur obicere: nam cum se concedere diceret, petiit tamen quod graviter posset obesse Troianis. sic Homerus inducit Calchantem dicentem de Agamemnone: regum irae ita se habent, ut, etiam si ad praesens indulgere videantur, stimulos iracundiae ad futurum reservent. Ad v. 833 Do quod vis bene praesenti usus est tempore: nam promissio numinis pro facto est. Ad v. 836 Subsident remanebunt, latebunt, in Latinorum scilicet multitudine, ut "galeaque ima subsedit Acestes". ritusque sacrorum adiciam verum est: nam sacra matris deum Romani Phrygio more coluerunt. * * * q et patritae leges appellatum est dixit q morem sacrorum ritusque continebant quod licet in VII. dixerit plenius tamen declarat * * * ri. q. t. nihil est enim sermo patrius Ausoniusque nisi avitus, quippe cum Ausonii antiqui Italiae populi fuisse referantur: nam patri * * * quod ait 'morem ritusque. s. adiciam' ipso titulo legis Papiriae usus est, quam sciebat de ritu sacrorum publicatam. et quod iunxit 'faciamque omnis' * * * sic enim dictae sunt leges avitae et patritae et utramque legem sacrorum complexus est. nam ritus est comprobata in administrandis sacri * * * q. civitas ex alieno ascivit sibi; cum receptum est, mos appellatur. alii ita definiunt, ritum esse, quo sacrificium uti fiat * * * tis aut institutus religiosus aut cerimoniis consecratus, isque privatus aut publicus est, publicus ut curiarum, compitorum * * * Ad v. 841 Mentem laetata retorsit iste quidem hoc dicit; sed constat bello Punico secundo exoratam Iunonem, tertio vero bello a Scipione sacris quibusdam etiam Romam esse translatam. Ad v. 843 His actis remoto a Turno auxilio. Ad v. 844 Dimittere ab armis per transitum historiae usus est verbis; nam qui ab exercitu relaxantur, ab armis dicuntur dimitti: Sallustius de Oppio, ubi eum Cotta in contione ab exercitu cogit abscedere, dicit, "se eius opera non usurum, eumque ab armis dimittit". Ad v. 845 Pestes cognomine dirae proprie 'pestes' vocantur, 'dirae' vero cognomine. et dictae 'dirae', quod non nisi ante iratum Iovem videntur, ut "saevique in limine regis apparent". Ad v. 846 Tartaream megaeram bene 'Tartaream' addidit, ut ostendat esse et terrenam et aeriam Megaeram: nam, ut etiam in tertio diximus, volunt periti quandam triplicem potestatem esse et in terris et apud superos, sicut est furiarum apud inferos. ideo autem dicit has ex Nocte progenitas, ut ostendat et latenter oriri et intolerabilem esse iram deorum. nox intempesta perpetuum est noctis epitheton. alio modo dicimus intempestam, partem noctis significantes. Ad v. 847 Uno eodemque tulit partu dispositio haec poetae, quae dicit has et similes esse furiis, et cum his esse procreatas, hoc agit, ut ostendat illam prudentium opinionem, esse tam apud superos quam in terris, sicut apud inferos furias. Ad v. 849 saevi regis epitheton est accommodatum, id est cum saevit; neque enim est Iuppiter semper saevus. Ad v. 850 Apparent videntur, praesto sunt ad obsequium: unde etiam apparitores constat esse nominatos. Ad v. 851 Letum horrificum volunt Iovem non esse mortis auctorem, sed posse mortis genere vel prodesse vel obesse mortalibus. Ad v. 854 Inque omen ivturnae occurrere ivssit ut Iuturnae omen fraternae mortis efficeret. Ad v. 856 Non secus ac nervo per nubem inpulsa sagitta sic illa descendit, ut solet sagitta conscendere. hinc Statius traxit ut diceret de disco iacto "similisque cadenti crescit in adversos". 'inpulsa' autem proprie, sicut supra "incertum qua pulsa manu". Ad v. 857 Felle veneni amaritudine veneni, suco noxio: aut certe periphrasticos dixit venenum, ut βίη Ἡρακληείη . Ad v. 858 telum inmedicabile 'inmedicabile' est, cuius vulneri mederi non possit. Ad v. 859 celeres hypallage est pro 'celeriter': et ita celeriter, ut transiliat priusquam exeat. transilit umbras hyperbole est; namque umbra semper tela comitatur, hic ait, transit umbras sagitta: male enim quidem 'auras' legunt. Ad v. 860 Talis se taliter. Ad v. 862 Collecta ex nimia scilicet furiae magnitudine. Ad v. 863 Culminibus desertis noctuam dicit, non bubonem; nam ait 'alitis in parvae': bubo autem maior est. Ad v. 864 Serum canit triste, diuturnum, ut "seraque terrifici cecinerunt omina vates": Sallustius "serum bellum in angustiis futurum". Ad v. 866 Clipevmque everberat alis signa sunt ista plangentium. Ad v. 869 Stridorem vocis scilicet sonum: nam utrumque tangit augurium, et oscinum et praepetum, quod graviter posset obesse Troianis: sic Homerus inducit Calchanta. Ad v. 870 crines scindit solutos aut solvit et scindit: aut 'solutos' non propter fratris exitium sed * * * Ad v. 872 quid nunc decenter inducit loqui coepisse. Ad v. 873 Durae inmiti, quae possum fratrem cernere tot laboribus subditum. Ad v. 874 Monstro augurio ex Iovis voluntate venienti. Ad v. 876 Obscenae volucres invidiose dixit; nam una est. Ad v. 879 Quo vitam dedit aeternam quia occurrebat, sed praestitit inmortalitatem, dicit hanc aeternam esse causam doloris. Ad v. 882 inmortalis per indignationem dictum est 'inmortalis ego', quam maxime scilicet con * * * Ad v. 885 Glauco amictu quasi nympha, propter undarum similitudinem. Ad v. 888 ingens arboreum quidam pro ligneo accipiunt, ut hoc * * * ingens arboreum non sunt duo epitheta; sed Aeneas ingens telum coruscat arboreum. Ad v. 890 saevis certandum comminus armis hoc ideo dicit, quia vulnere tardus magis comminus pugnare desiderat. Ad v. 891 tete in facies te ipsum. et est proverbialiter dictum. contrahe collige; est autem hostilis iracundia. Ad v. 892 animis id est viribus: aut enim animo, aut corpore, aut precibus et voce possumus quidquid possumus: et hoc ideo, quia saeptus erat undique et non habebat effugium. Ad v. 894 Caput quassans concutiens, ut "tunc quassans caput". Ad v. 895 Et ivppiter hostis ordo est 'ferox hostis'. Ad v. 896 Saxum circumspicit Homeri totus hic locus est. Ad v. 897 Campo quod forte iacebat limes agro positus secundum artem propiori respondit, sicut "est in carcere locus, quod Tullianum appellatur". Ad v. 901 Manu raptum trepida aut festina: aut re vera 'trepida', quia sequitur 'sed neque currentem se nec cognoscit euntem'. torquebat bene inperfecto usus est tempore, quia non est perfectum quod voluit, ut "nec spatium evasit totum neque pertulit ictum". Ad v. 906 viri mire 'viri' addidit, quasi propter rationem eius, qui languide iecerat, ut ipse lapis sine effectu fuerit: ut si dixisset, talis est vir qualem descripsi. Ad v. 907 Nec spatium evasit hic distinguendum est, ut sit 'totum neque pertulit ictum', id est evacuatus est impetus ipsius spatio longiore. Ad v. 908 Ac velut in somnis Homeri comparatio. Ad v. 917 Nec quo se eripiat totum enim Troiani clauserant. Ad v. 920 Sortitus fortunam oculis hunc locum oculis ad feriendum elegit Aeneas, quem fortuna destinaverat vulneri. Ad v. 922 Nec fulmine pro 'tonitru', sine quo numquam fulmen emittitur. Ad v. 923 Atri turbinis instar multis utitur comparationibus ad exprimendum nimium impetum. et 'instar', ut supra diximus, per se plenum est nec recipit praepositionem, licet Serenus "ad instar" dixerit, quod in idoneis non invenitur auctoribus. Ad v. 926 Ictus percussus: nam participium est, ac si diceret 'cecidit elisus'. Ad v. 931 Equidem mervi secundum artem agit rhetoricam: nam quotiens personae in invidia sunt, aliae pro his opponuntur. unde ita agit: ego quidem occidi mereor, sed tu debes ignoscere parentis intuitu. nec deprecor non refuto, non recuso. Ad v. 932 Utere sorte tua interfice hostem tuum. Ad v. 933 Fuit et tibi talis Anchises hic distinguendum, ut duo dicat: et habuisti patrem, et pater es. Ad v. 935 Et me ordo est 'redde meis'; sed ne ex aperto rem viro forti pudendam peteret, interpositione usus est, dicens 'seu corpus spoliatum lumine mavis'. Ad v. 936 Tendere palmas ausonii videre ad gloriam Aeneae pertinet, quod se Turnus cunctis praesentibus victum fatetur. Ad v. 937 Tua est lavinia coniunx quae fuerat causa certaminis. Ad v. 938 Ulterius ne tende odiis noli velle crudelitatem tuam ultra fata protendere, sed redde corpus sepulchro. acer in armis non tantum ad praesens refertur, sed quia semper in armis acer esse consuevit. Ad v. 940 Cunctantem flectere sermo coeperat omnis intentio ad Aeneae pertinet gloriam: nam et ex eo quod hosti cogitat parcere, pius ostenditur, et ex eo quod eum interimit, pietatis gestat insigne: nam Euandri intuitu Pallantis ulciscitur mortem. Ad v. 941 Infelix balteus nulli domino felix. et sic est dictum 'infelix balteus', sicut "Lacedaemoniosque hymenaeos". et sciendum, balteum habuisse Turnum ad insultationem et iactantiam, non ad utilitatem, unde est "atque umeris inimicum insigne gerebat". Ad v. 945 Monumenta doloris proprie; nam et monumentum ab eo quod mentem moneat, dictum est. Ad v. 946 Hausit vidit, ut "hauriat hunc oculis ignem crudelis ab alto Dardanus". Ad v. 949 Pallas inmolat et ad suae mortis et ad rupti foederis ultionem, te tamquam hostiam inmolat Pallas. Ad v. 951 Frigore morte, ut "corpusque lavant frigentis et ungunt". Ad v. 952 Vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras 'indignata', vel quia post preces veniam non meruerat; vel quia Laviniam fore sciebat Aeneae; vel quia, ut supra de Camilla diximus, discedebat a iuvene. nam volunt philosophi invitam animam discedere a corpore cum quo adhuc habitare naturae legibus poterat: sic Homerus ψυχὴ δ' ἐκ ῥεθέων πταμένη Ἄϊδόσδε βεβήκει ὃν πότμον γοόωσα, λιποῦσ' ἀνδροτῆτα καὶ ἥβην." tkghqyikyd1gyello1xndnnn38afadl 265120 265118 2026-05-09T13:22:56Z Saumache 27923 265120 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos [[Aeneis/Liber XII|librum XII]] commentarius }} {{Liber |Ante = Commentarius XI |AnteNomen = ../Liber XI |Post = |PostNomen = }} {{ancora+|1|Ad v. 1}} Turnus ut infractos postquam Turnus bello defecisse videt Latinos, antea semper infractos: namque ita maior est sensus, quam si 'infractos' valde fractos acceperis. {{ancora+|2|Ad v. 2}} Sva nunc promissa reposci quia dixerat "ibo animis contra, vel magnum praestet Achillem". 'nunc' autem pro 'tunc'. {{ancora+|3|Ad v. 3}} Se signari oculis propter illud quod post dicturus est "in te ora Latini, in te oculos referunt". modo autem ‹'signari']2 significari est, ut quod esset silentio ambiguum oculis confirmaretur, sine dubio eorum a quibus coactus promiserat. vltro aut 'insuper', aut 'antequam aliquis exposcat'. et bene ducis dignitatem servavit, ut non ideo faceret, quia quidam reposcebant, sed sua sponte accenderetur in proelium. {{ancora+|5|Ad v. 5}} Saucius ille κατ' ἐξοχήν 'ille leo', id est princeps ferarum: vel certe veteri more ad magnitudinem pertinet, ut "ac velut ille canum morsu"; interdum nobilitatem significat, ut "multum ille et terris iactatus"; aut similem designat: Lucilius "velut ollim auceps ille facit cum inproviso insidiisque": quamvis quidam 'ille' pro se superfluum hoc loco pronomen tradunt. 'saucius' autem 'pectus' saucium pectus habens, ut "nudatosque umeros oleo perfusa nitescit". et bene alia verba interposuit, quia 'saucius pectus' et sonabat asperrime, et inperitis poterat soloecismus videri. et 'saucius pectus' congrue, in quo Turni dolor est. gravi vulnere 'gravi' id est forti, ut "ferit ense gravem Thymbraeus Osirim". 'venantum' autem 'vulnere' quod venantes fecerunt. {{ancora+|6|Ad v. 6}} Tum demum novissime, id est postquam fuerit vulnere lacessitus: haec enim leonum natura est, ut nisi lacessiti irasci nequeant. movet autem arma vires suas experitur: nam arma sunt uniuscuiusque rei possibilitas, unde est "et quaerere conscius arma", id est dolos. est autem 'movet arma' etiam translatio ab hominibus, qui cum hostem petunt, arma movere dicuntur: sic alibi de tauro "signa movet praecepsque oblitum fertur in hostem". gavdetque spe ultionis. et dicendo 'gaudet' alacritatem voluit leonis exprimere gaudii verbo. ceterum nulli ferarum vel pecudum iste sensus adponitur. {{ancora+|7|Ad v. 7}} excutiens cervice toros cervice excutiens: an quos in cervice habet? latronis insidiatoris, a latendo; sed modo venatoris. et est Graecum: nam λατρεύειν dicunt obsequi et servire mercede, unde latrones vocantur conducti milites. moris autem erat ut hos imperator et circa se haberet et eos primos mitteret ad omne discrimen: unde nunc dicit latronis telo fixum leonem, quia etiam venatores operas suas locare consuerunt. sic etiam dicti qui circa vias sunt, quod ut milites sunt cum ferro, aut quod latent ad insidias faciendas. ergo ex eadem similitudine 'latronem' hic venatorem accipiendum, quia et obsidet saltus, et cum ferro est. sane 'latronem' venatorem quis ante hunc? Varro tamen dicit, hoc nomen posse habere etiam Latinam etymologiam, ut latrones dicti sint quasi laterones, quod circa latera regum sunt, quos nunc satellites vocant: una tamen est significatio, licet in diversa etymologia. Plautus in Pyrgopolinice aperte ostendit quid sint latrones, dicens "rex me Seleucus misit ad conducendos latrones" (Mil. 75). idem in Bacchidibus exsecutus est, militem "latronem" dicens, "suam qui auro vitam venditat" (Bac. 8). {{ancora+|8|Ad v. 8}} Inpavidus frangit telum Lucanus "per ferrum tanti securus vulneris exit". fremit ore crvento fremit, licet os habeat suo cruore perfusum. sane ipsa comparatio exitum ostendit futurum: nam etiam Turnus ruet in mortem, ferocitate conpulsus: sic in quarto indicat futurum reginae exitum, dicens "qualis coniecta cerva sagitta". {{ancora+|9|Ad v. 9}} Gliscit crescit, et latenter: unde et glires dicti sunt, quos pingues efficit somnus. veteres 'gliscit' incremento ignis ponebant: bene ergo hoc verbo utitur, de quo ait "ultro inplacabilis ardet". {{ancora+|10|Ad v. 10}} Turbidus plenus terroris et perturbationis. sane notandum 'adfatur' atque 'infit': nam iteratio est, qua frequenter est usus: licet non nulli dicant, temperare hoc interpositam coniunctionem. et hic habitum futurae orationis ostendit. {{ancora+|11|Ad v. 11}} nulla mora in turno plus est 'in Turno', quam si 'in me' dixisset, ut "et quisquam numen Iunonis adoret praeterea". et bonum principium eius, qui ‹in› suspicionem timiditatis inciderat. retractent repetant et revolvant. {{ancora+|12|Ad v. 12}} ignavi Aeneadae aut 'Aeneadae' pro 'Aeneas', aliud per aliud significavit: aut 'Aeneadae' non Aeneas; quasi contra omnes pugnaturus. {{ancora+|13|Ad v. 13}} Congredior hypocrisis est, ‹ut› exprimatur: id est quod flagitatis. sic Statius, ubi Polynicen oblique inducit loquentem "non me ullius domus anxia culpet expectentve truces obliquo lumine nati": unde etiam supra ait poeta "se signari oculis". quidam sane a 'nulla mora in Turno' usque ad 'pepigere recusent' iungunt, ne, si distinctio intercesserit, languescat sententiae color. concipe foedus id est conceptis exple verbis. concepta autem verba dicuntur iurandi formula, quam nobis transgredi non licet: nam et sarcinatores concipere dicuntur vestimenta, cum e diverso coniungunt et adsuunt. {{ancora+|15|Ad v. 15}} Desertorem asiae ut "exulibusne datur ducenda Lavinia Teucris?" unde est praemissa illa excusatio et in tota secundi oeconomia, et in quarto, ubi dicit "me si fata meis paterentur ducere vitam auspiciis et sponte mea componere curas, urbem Troianam primum dulcesque meorum reliquias colerem". sane 'aut hac Dardanium dextra sub Tartara mittam' ponenda est mora, ut postea inferatur 'desertorem Asiae'; potest enim videri non ita instituisse Turnus orationem praedicto 'Dardanium', ut inferret 'desertorem', sed 'regem'; verum ubi propius accessit, intellexisse hunc honorem nomini eius non dandum, itaque commutasse et contumeliose 'desertorem' dixisse. sedeant spectentque latini ductus est, ut diximus supra: pollicetur enim se singulari certamine dimicare velle, cum nolit: nam dicens 'sedeant spectentque' latenter eos ignaviae arguit, quod solus, omnibus quiescentibus, dimicet: quam rem plenius sequens indicat versus 'et solus ferro crimen commune refellam', id est commune fugae ac timoris dedecus solus meis virtutibus conprimam. alii 'crimen commune', id est omnium Latinorum. et 'crimen' ait quod Troiani in Italia consederunt. {{ancora+|17|Ad v. 17}} aut habeat victos vitavit propter omen pessimum verbum de se, quod de Aenea dixerat 'ille me in Tartara mittat'; sed ait 'victos'. cedat lavinia conivnx ut "cedat amicitiae Teucrorum", id est in praemium victoriae concedat. {{ancora+|18|Ad v. 18}} Sedato corde quia de Turno ait "atque ita turbidus infit". et qualitatem orationis praedixit. {{ancora+|19|Ad v. 19}} O praestans animi et 'praestans virium', et 'praestans viribus' dicimus. sane magnae moderationis est haec oratio: nam et laudat Turnum quasi virum fortem, et tamen eum a singulari certamine dehortatur: dicens enim 'praestans animi' latenter ostendit, eum inferiorem esse virtute. {{ancora+|21|Ad v. 21}} Expendere casus ne ex abrupto de eius virtute desperare videatur, casuum varietatem se timere commemorat. {{ancora+|22|Ad v. 22}} Sunt tibi regna patris davni sunt oppida argute negat illi sua regna, dicens ei esse alia, ut haec malit Turnus quae sua virtute quaesivit. sensus ergo est: si propter regnum dimicare disponis, habes paternum; si propter gloriam, multos virtute superasti. quod autem dicit 'nec non aurumque animusque Latino est' varie exponitur. namque alii dicunt: habes regnum paternum, habes oppida; etiam a me habes aurum et promptum animum ad danda omnia praeter filiam: ut de se Latinus dixisse videatur de auro, propter illud "praedivitis urbe Latini". alii vero sic intellegunt: si propter opes et uxorem dimicaturus es, haec non solus habeo; cuicumque enim Latino est et aurum et animus promptus in generum; ut 'Latino' non de se dicat, sed 'cuicumque de Latio'. {{ancora+|24|Ad v. 24}} Latio et lavrentibus arvis et in civitate, et in omni regno Latinorum. {{ancora+|25|Ad v. 25}} Nec genus indecores quia iste regis filiam petebat. est autem elocutio figurata de Graeco, εὐσχήμονες τὸ γένος . sine me haec hoc loco intellegimus, Turnum dolore voluisse in aliqua verba prorumpere. havd mollia fatu id est vera: nam aspera sunt quae cum veritate dicuntur; falsa enim plena solent esse blanditiis. {{ancora+|26|Ad v. 26}} Animo havri omni intentione percipe. {{ancora+|27|Ad v. 27}} Nulli veterum sociare procorum generaliter dicit prohibitum esse dari Laviniam cuilibet Latino, ut Turnus solacium aliquod habere possit doloris. {{ancora+|28|Ad v. 28}} Divique hominesque propter Faunum et vates. {{ancora+|29|Ad v. 29}} Victus amore tui hoc est propter te, propter tuum amorem. sane inter 'tui causa feci' et 'tua causa feci' haec discretio est, ut 'tui causa' tunc dicamus, si aliquid ipsi ad quem loquimur, praestiterimus, ut puta 'tui causa te defendi'; 'tua' vero 'causa' tunc, cum alteri aliquid alterius contemplatione praestamus, ut puta 'tua causa hominem tuum defendi'. cognato sanguine quia Venilia, mater Turni, soror est Amatae. {{ancora+|30|Ad v. 30}} Vincla omnia rupi et religionis et foederis. {{ancora+|31|Ad v. 31}} Promissam eripvi genero verum est: nam Aeneae per legatos promiserat filiam, cui postea intulit bellum. licet multi dicant, ante eam Turno fuisse promissam: quod falsum est. nam Latinus numquam eam est Turno pollicitus: nam nec Faunum consuleret, si eam Turno ante promisisset: sed tantum eum esse generum Amata cupiebat, quod etiam legimus "quem regia coniunx adiungi generum miro properabat amore". {{ancora+|32|Ad v. 32}} Qui me casus excusat Turnum, ut non ipsius esse videatur quod victus est, sed suum, qui ausus fuerat contra generum bella suscipere. {{ancora+|33|Ad v. 33}} Primus praecipuus, ante omnes. {{ancora+|34|Ad v. 34}} Bis magna victi pugna semel, cum est occisus Mezentius; iterum, cum interiit Camilla. {{ancora+|35|Ad v. 35}} recalent pro 'calent': 're' enim superflua conpositio est verbi. aut 'recalent' iterum calent, quia dixerat 'bis magna victi pugna': 're' enim iterationis obtinet vicem. et bene necessarium cum actu refert. {{ancora+|36|Ad v. 36}} Albent usurpavit verbum 'albeo albes'. {{ancora+|37|Ad v. 37}} Insania mutat insania enim est illuc reverti, unde vix evaseris. {{ancora+|38|Ad v. 38}} socios sum adscire paratus bene non adiecit quos, ut levaret invidiam. {{ancora+|39|Ad v. 39}} Tollo finio, removeo, ut "tollite cuncta, inquit". {{ancora+|41|Ad v. 41}} Fors dicta refutet parenthesis, quasi dissimulatio vel remotio, plena abominationis. {{ancora+|42|Ad v. 42}} Natam et conubia nostra petentem iniquissimum enim est eum morti opponere, qui tuam adfinitatem exoptat. {{ancora+|43|Ad v. 43}} Respice res bello varias ne eum ignaviae videatur arguere, admonet eum casuum, ut supra "atque omnes metuentem expendere casus". {{ancora+|44|Ad v. 44}} Maestum patria ardea longe dividit 'longe maestum', id est valde maestum: nam 'longe dividit' non procedit; non enim Ardea a Laurento longo valde dissidet spatio. {{ancora+|45|Ad v. 45}} havdquaquam nequaquam, quia supra dixerat "ultro inplacabilis". {{ancora+|46|Ad v. 46}} Aegrescitque medendo inde magis eius aegritudo crescebat, unde se ei Latinus remedium sperabat adferre. 'medendo' autem dum ei medetur: nam gerundi modus est a passiva significatione. {{ancora+|47|Ad v. 47}} Ut primum fari potvit nimius enim dolor et iracundia ei intercluserant vocem: sic de Euandro "et via vix tandem laxata dolori est". {{ancora+|48|Ad v. 48}} Quam pro me curam geris hanc precor optime pro me deponas bis quidem ait 'pro me', sed diversa adfectione: namque hoc dicit: quam pro salute mea sollicitudinem geris, hanc pro mea fama et gloria quaeso derelinquas; vir fortis enim gloriosam mortem praeponit saluti. {{ancora+|50|Ad v. 50}} Debile ferrum sic in secundo "telumque inbelle sine ictu coniecit". {{ancora+|51|Ad v. 51}} Nostro de vulnere quod nos inferimus: et dubie est locutus. {{ancora+|52|Ad v. 52}} Longe illi dea mater erit contra illud 'sed matris auxilio utitur'. {{ancora+|54|Ad v. 54}} Nova sorte id est magna: nam novum non est quod fuerat ante promissum. magnam autem sortem vocavit singulare certamen. {{ancora+|57|Ad v. 57}} Per si quis amatae tangit honos animum si, quia te regina rogat, tuam commovet mentem: sic in septimo "siqua piis animis manet infelicis Amatae gratia". {{ancora+|59|Ad v. 59}} In te omnis domus inclinata recumbit totum digessit ante per species, et sic se contulit ad generalitatem. et est a ruina translatio. {{ancora+|60|Ad v. 60}} Manum committere teucris ab omni eum bello, non tantum a singulari certamine dehortatur. {{ancora+|62|Ad v. 62}} Et me turne manent mire agit: nam quia scit virum fortem suam mortem facile posse contemnere, deterret eum, dicens se simul esse morituram: ut qui periculum non timet, formidet invidiam. {{ancora+|63|Ad v. 63}} nec generum Aenean captiva videbo mire et fidem suam et studium circa Turnum expressit. {{ancora+|64|Ad v. 64}} Accepit vocem ordo est: accepit vocem matris Lavinia, flagrantes genas lacrimis perfusa, id est lacrimis genas perfusas habens: Statius "et gemitu maestos imitata parentes". {{ancora+|66|Ad v. 66}} Ignem subiecit rubor hypallage est pro 'cui ignis animi subiecit ruborem'. movebatur autem, intellegens se esse tantorum causam malorum, sicut supra ipse "causa mali tanti, oculos deiecta decoros". {{ancora+|67|Ad v. 67}} Violaverit ostro si quis ebur Homeri comparatio, unde et 'violaverit' transtulit: ille enim ait μιήνῃ . {{ancora+|68|Ad v. 68}} Mixta rubent ubi lilia multa Alba rosa aut ubi multa alba lilia permixta rubent rosa, id est rosae coniunctione: naturaliter enim omnis candor vicinum in se trahit ruborem. {{ancora+|70|Ad v. 70}} Illum turbat amor invenit occasionem, qua Turnus magis moveretur in bellum. {{ancora+|74|Ad v. 74}} Neque enim turno mora libera mortis duplex hoc loco est expositio. aut enim ordo est: ne, quaeso, mater, ne me lacrimis, id est tanto mortis omine, prosequaris, ad duri Martis certamina proficiscentem: neque enim Turno mora libera est non eundi post iam promissum singulare certamen. aut certe hoc dicit: noli me, mater, ad bellum euntem ominosis lacrimis prosequi: 'neque enim Turno mora libera mortis', id est neque enim in potestate mea est moram inferre venientibus fatis, ac si diceret: si inminet, periturus sum, etiam si minime ad bella proficiscar. sciendum tamen est, locum hunc unum esse de insolubilibus XIII. quae habent obscuritatem, licet a multis pro captu resolvantur ingenii. {{ancora+|76|Ad v. 76}} Cum primum crastina caelo puniceis invecta rotis hoc loco aviditas pugnaturi exprimitur. sane nunc non dicit oriri diem, sed designat tempus, quo vult ut uterque ad certamen singulare procedat. {{ancora+|79|Ad v. 79}} Nostro dirimamus sanguine bellum bene se omnibus commendat hoc dicto, siquidem suum sanguinem pro omni bello dicit posse sufficere. {{ancora+|82|Ad v. 82}} Poscit equos gavdetque tuens ante ora frementes solent enim ex equorum vel maestitia, vel alacritate eventum futurum dimicaturi colligere. {{ancora+|83|Ad v. 83}} Pilumno quos ipsa decus dedit orithyia ait Horatius in arte poetica "nec quodcumque velit poscat sibi fabula credi". unde critici culpant hoc loco Vergilium, dicentes incongruum esse figmentum. namque Orithyia cum Atheniensis fuerit, filia terrigenae, et a Borea in Thraciam rapta sit, quemadmodum potuit Pilumno, qui erat in Italia, equos dare? decus dedit ad ornamentum, ut "quas ipsa decus sibi dia Camilla delegit". sane hic versus spondiazon est: nam 'thyi' diphthongus est Graeca. {{ancora+|84|Ad v. 84}} Qui candore nives anteirent cursibus avras Homeri versus, verbum ad verbum. {{ancora+|85|Ad v. 85}} Properi avrigae festini, veloces: et erit nominativus 'hic properus'. aurigas autem pro agasonibus posuit: nam aurigae proprie sunt currus regentes. {{ancora+|87|Ad v. 87}} Alboque orichalco apud maiores orichalcum pretiosius metallis omnibus fuit: namque sicut Lucretius dicit, cum primum homines silvas incendissent, nullarum adhuc rerum periti, terra casu fertilis omnium, ex incendii calore desudavit metalla, inter quae orichalcum pretiosius visum est, quod et splendorem auri et aeris duritiam possideret. namque primum de auro securis facta displicuit causa mollitiae; simili ratione et argenti contemptus est usus, mox aeris; orichalcum placuit, donec veniretur ad ferrum: unde etiam saecula ita dicuntur fuisse divisa. orichalcum autem fuisse pretiosum etiam Plautus docet, qui ait in Milite Glorioso "ego istos mores orichalco contra conparem". alboque orichalco auri scilicet comparatione: nam album non est. {{ancora+|88|Ad v. 88}} Circumdat loricam umeris non armatur hoc loco Turnus, sed explorat utrum arma apte et congrue eius membris inhaereant. aptat habendo ad habendum, ut congrue possit inhaerere. {{ancora+|89|Ad v. 89}} Cornva cristae id est comas, quas Graeci κέρατα nominabant: unde et κείρειν dicunt tonderi. cornua autem sunt proprie cincinni. {{ancora+|90|Ad v. 90}} Deus ipse parenti fecerat ac si diceret, non per ministros: Statius "sed plurimus ipsi sudor ibi". et notandum quod adfectate variaverit, ut Aeneae uno loco arma describeret, Turni vero hic hastam, gladium et loricam, in septimo autem scutum et galeam. {{ancora+|91|Ad v. 91}} Stygia unda quasi inmortalem fecerat. {{ancora+|92|Ad v. 92}} Exim deinde: nam ordinis est adverbium. ingenti adnixa colvmnae hastae per columnam exprimitur magnitudo, sicut in septimo equorum, ut "stabant ter centum nitidi in praesepibus altis". {{ancora+|93|Ad v. 93}} Vi virtute. {{ancora+|94|Ad v. 94}} Actoris avrunci spolium vel quod Actori detraxerat Turnus, vel quod Actor cuidam alteri: nam ambigue posuit. quassatque trementem quassat et tremere facit. {{ancora+|95|Ad v. 95}} Vociferans haec scilicet quae dicturus est: plerumque enim ita clamor ostenditur, ut statim ipsius clamoris verba subdantur: sic supra "torvumque repente clamat 'io matres'". sane nunc ita ad hastam, quasi ad aliquam personam, loquitur et ei intellectum et auditum dat, sicut Cicero verba reipublicae. sed ille ait 'si patriam loqui posset fieri', Turnus vero quasi ad vere sentientem loquitur: nec inmerito; nam eum inducit furentem, ut "his agitur furiis, totoque ardentis ab ore scintillae absistunt, oculis micat acribus ignis". vocatus hasta meos invocationes et preces: nam appellatio est a verbo, quae semper aut in 'io' exit, aut in 'us'; si in 'io' exeant, tertiae sunt formae; si in 'us', quartae, ut ab eo quod est 'lego' aut 'lectio' aut 'lectus' facit. sed hoc nos dicimus, quod εὐφωνότερον fuerit: sicut nunc ab eo quod est 'voco' 'vocatus' fecit, non 'vocationes'. te maximus actor subaudimus antea gerere consueverat. {{ancora+|97|Ad v. 97}} Turni nunc dextra gerit eius scilicet, qui est supra maximum quasi Actorem. da sternere figura Graeca, ut "donat habere viro" item "dat ferre talentum". {{ancora+|98|Ad v. 98}} Lacerare revulsam ut laceratam revellam. laceratam autem propter illud "et bis sex thoraca petitum perfossumque locis". {{ancora+|100|Ad v. 100}} Vibratos calido ferro crispatos calamistro: nam calamistrum est acus maior, quae calefacta et adhibita intorquet capillos. unde etiam Cicero "calamistratam comam" appellat frequenter, quae etiam vituperationi est: unde e contra ad laudem est positum ab Horatio "hunc et incomptis Curium capillis". murra autem madentes unguentatos. {{ancora+|102|Ad v. 102}} Oculis micat acribus ignis ut supra dictum est, furoris inmanitate. Homeri est. {{ancora+|104|Ad v. 104}} Terrificos ciet hinc apparet, mugitus non tantum dolentum esse, sed etiam irascentum. 'ciet' autem modo dat, sicut in tertio legimus "lacrimasque ciebant": nam proprie 'ciere' est alteri aut dolorem aut lacrimas commovere. {{ancora+|106|Ad v. 106}} Ad pugnam proludit praemeditatur. Cicero si "mecum in hac prolusione nihil fueris", id est praemeditatione certaminis, "quem te in ipsa pugna cum acerrimo adversario fore putemus?". {{ancora+|107|Ad v. 107}} Saevus fortis: more suo; vel magnus. et ingentem moderationem dat Aeneae, quippe quem inducit laborantem, ut possit in iram moveri, cum Turnum ita dicat furere, ut nec Latini consiliis, nec Amatae precibus possit oboedire. {{ancora+|108|Ad v. 108}} Acvit martem inritat se ad futura certamina. {{ancora+|109|Ad v. 109}} Componi foedere bellum finiri, ut "ante diem clauso componet vesper Olympo": aut 'componi bellum' ad pactionem singularis certaminis bellum deduci. 'foedus' autem, sicut supra dictum est, ab hostia, quae foede interimi solet, appellatum est. 'oblato' autem 'gaudens' intellegendum nuntium Aeneae venisse de bello. {{ancora+|110|Ad v. 110}} Tum socios maestique metum solatur ivli intellegimus hos spe singularis certaminis pro ducis salute esse turbatos. bene autem separavit Ascanium a sociis: de illis enim 'socios' dixit, non addidit 'metum', quia proprium erat et filii et pueri timere pro patre. {{ancora+|111|Ad v. 111}} fata docens monens quibus condenda urbs sit, propter quod futurum, ut vincat. Latino certa referre viros κατὰ τὸ σιωπώμενον etiam Latinum ad Aenean legatos misisse intellegimus: nam supra Turnus tantum dixerat "nuntius haec Idmon Phrygio mea dicta tyranno". 'certa' autem pro 'firma et vera'. aut certe hos legatos Idmoni adiunctos potest intellegi. {{ancora+|112|Ad v. 112}} Pacis dicere leges id est quas paulo post in ipso foedere est dicturus Aeneas. {{ancora+|113|Ad v. 113}} postera vix summo descriptio temporis, quod Turnus praefinierat. {{ancora+|114|Ad v. 114}} cum primum alto quia res perturbatae secuturae sunt, diem quoque cum fervore oriri fecit. {{ancora+|115|Ad v. 115}} Lucemque eLatis naribus efflant Ennianus versus est ordine commutato: ille enim ait "funduntque elatis naribus lucem". et sciendum, nusquam diem sic potenter descripsisse Vergilium: sicut in quarto noctem, ubi Dido pervigilans deliberat. {{ancora+|116|Ad v. 116}} Campum ad certamen totus hic de foederibus locus de Homero translatus est, ubi Alexander Paris cum Menelao singulari est certamine dimicaturus. {{ancora+|117|Ad v. 117}} Dimensi rutvlique viri inter se per certa spatia dividentes, quae quisque loca purgaret. et hoc loco Fauni lucum evertere Troiani: unde est paulo post "sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum sustulerant, puro ut possent concurrere campo". {{ancora+|118|Ad v. 118}} Focos quidquid ignem fovet 'focus' vocatur, sive ara sit, sive quid aliud in quo ignis fovetur, sicut in tertio dictum est. tamen et hic in publico sacrificio ostendit cum aris etiam focos sacratos; nam ait 'in medioque focos et dis communibus aras' et post subtexuit "craterasque focosque ferunt": 'crateras' scilicet quibus libaverant, 'focos' vero ad quos legitimum sacrificium perfecerant. et dis communibus aras di communes sunt, ut alii dicunt, Mars Bellona Victoria, quod hi in bello utrique parti possunt favere. ut autem altioris scientiae hominibus placet, di communes sunt qui ἄζωνοι dicuntur, id est qui caeli certas non habent partes, sed generaliter a cunctis coluntur: ubique enim eos esse manifestum est: ut mater deum, cuius potestas in omnibus zonis est; nam ideo et mater deum dicitur, quod cum omnibus eius est communis potestas. alii communes deos volunt Solem, Lunam, Plutonem, Martem: hi enim apud omnes homines inveniuntur et sunt in omnibus terris. prior tamen sensus et simplex est et magis aptus negotio. {{ancora+|119|Ad v. 119}} Aras gramineas Romani enim moris fuerat caespitem arae superimponere et ita sacrificare. 'gramineas' autem ideo, quia et de bello res agitur et Marti sacrificatur, cui gramen est consecratum, quod secundum Plinium in naturali historia ex humano cruore procreatur. gramen autem herbae species est, licet omnis herba gramen vocetur, sicut robur omne lignum, cum sit et species. fontemque ignemque ferebant 'fontem' pro aqua posuit, a toto partem. sane ad facienda foedera semper aqua et ignis adhibentur; unde econtra quos arcere volumus a nostro consortio, eis aqua et igni interdicimus, id est rebus, quibus consortia copulantur. ad haec autem foedera aqua de certis fontibus peti solet. {{ancora+|120|Ad v. 120}} VeLati lino atqui fetiales et pater patratus, per quos bella vel foedera confirmabantur, numquam utebantur vestibus lineis. adeo autem a Romano ritu alienum est, ut, cum flaminica esset inventa tunicam laneam lino habuisse consutam, constitisset ob eam causam piaculum esse commissum. unde dicemus errore factum, ut linea vestis contra morem adhiberetur ad foedera, quae firma futura non erant. scimus enim hoc ubique servare Vergilium, ut rebus, quibus denegaturus est exitum, det etiam infirma principia. sic in Thracia civitatem condens Aeneas, quam mox fuerat relicturus, contra morem Iovi de tauro sacrificavit. sic senatum ad privata Latinus convocat tecta, quando eius non erunt firma consilia. sic paulo post in augurio liberatus cycnus in fluvium concidit, quia Turnum Rutuli, licet rupto foedere, liberare non poterunt. Caper tamen et Hyginus hoc loco dicunt lectionem esse corruptam: nam Vergilium ita reliquisse confirmant 'velati limo'. limus autem est vestis, qua ab umbilico usque ad pedes prope teguntur pudenda poparum. haec autem vestis habet in extremo sui purpuram limam, id est flexuosam, unde et nomen accepit: nam 'limum' obliquum dicimus, unde et Terentius "limis oculis" dicit, id est obliquis. verbena tempora vincti verbena proprie est herba sacra, ros marinus, ut multi volunt, id est λιβανωτίς †sicutagonis, sumpta de loco sacro Capitolii, qua coronabantur fetiales et pater patratus, foedera facturi vel bella indicturi. abusive tamen iam verbenas vocamus omnes frondes sacratas, ut est laurus, oliva vel myrtus: Terentius "ex ara hinc verbenas sume": nam myrtum fuisse Menander testatur, de quo Terentius transtulit. quidam sane veris proximi herbas verbenas dicunt. alii certa ligamenta verbenas volunt vocari. {{ancora+|121|Ad v. 121}} Legio avsonidum pro 'Ausonidarum', quod venit ab eo quod est 'hic Ausonida', sicut 'hic auriga'; nam 'Ausonis' generis feminini est, unde 'Ausonidum' facit: quod ut diceret, metri est necessitate conpulsus. pilataque plenis hoc est pilis armata. quidam hoc loco 'pilata agmina' non a genere hastarum positum adserunt: nam paulo post dictum inferunt "defigunt tellure hastas": sed 'pilata' densa, spissa, ut implere portas potuerint et postea se in loca apertiora diffundere. alii 'pilatum agmen' dicunt quod in longitudine directum est, quale solet esse cum portis procedit. vel certe 'pilata' fixa et stabilia, vel a pilo, quod figit, vel a pila structili, quae fixa est et manet: nam et Graeci res densas et artas πιλωτά dicunt. Ennius saturarum II. "contemplor inde loci liquidas pilatasque aetheris oras", cum firmas et stabiles significaret et quasi pilis fultas. Hostius belli Histrici primo "percutit atque hastam pilans prae pondere frangit" 'pilans' id est figens, idem "sententia praesto pectore pilata", id est fixa, stabilis. Asellio historiarum "triarium quartum signum accedebat, sive pilatim, sive passim iter facere volebat". Scaurus de vita sua "in agrum hostium veni, pilatim exercitum duxi", id est strictim et dense. nam ubi proprie de genere hastae loquitur, ait "pila manu saevosque gerunt in bella dolones". Varro rerum humanarum duo genera agminum dicit, "quadratum, quod inmixtis etiam iumentis incedit, ut ubivis possit considere; pilatum alterum, quod sine iumentis incedit, sed inter se densum est, quo facilius per iniquiora loca transmittatur". {{ancora+|123|Ad v. 123}} Rvit cum impetu venit: quod apud Graecos est ὥρμησεν . variis quia alius Troicus, alius Tyrrhenus: aut ipse Tyrrhenus varius, quia de variis gentibus Tuscorum. {{ancora+|124|Ad v. 124}} Instructi ferro bona prooeconomia et rei futurae praeparatio: ruptis enim foederibus in bella descendent: quia necesse non erat armari omnes, solis ducibus pugnantibus. {{ancora+|127|Ad v. 127}} asilas Etruscum nomen. {{ancora+|131|Ad v. 131}} Vulgus inermum senum scilicet ac matrum, sicut ipse memoravit: et quidam volunt ideo hic matrum factam mentionem, ut etiam Amata inter ceteras ad spectandum venisse videatur, quo possit, ducta errore, se perimere. {{ancora+|134|Ad v. 134}} nunc Albanus habetur Catonem sequitur, qui Albanum montem ab Alba longa putat dictum. {{ancora+|135|Ad v. 135}} tunc neque nomen erat hoc ideo ait, quia in Albano res divina a iure triumphantibus fieri solebat, scilicet quod Alba patria populi Romani habetur, unde omnis origo Romana: propter quod "Albanique patres": et Iuppiter Latiaris antiquissimus est. ergo montis huiusce 'gloria', quod patria populi Romani esse dicatur; 'honos' vero res divina, quae ibi a Romanis fieri consueverat; 'nomen' quis ignorat a longa Alba δαγγερ· ;tractaturi? {{ancora+|136|Ad v. 136}} aspectabat amat usurpare antiquitatem: nam potuit 'spectabat' dicere. {{ancora+|139|Ad v. 139}} Diva deam aut hypallage est pro 'dea divam': nam deos aeternos dicimus, divos vero qui ex hominibus fiunt. aut bene dixit de Iunone divam, respiciens etymologiam: nam in Horatio legimus "sub divo moreris victima nil miserantis Orci", id est sub aere, quem constat esse Iunonem. deus autem vel dea generale nomen est omnibus: nam quod Graece δέος , latine timor vocatur, inde deus dictus est, quod omnis religio sit timoris. Varro ad Ciceronem tertio "ita respondeant cur dicant deos, cum ‹de› omnibus antiqui dixerint divos". stagnis quae fluminibusque sonoris praesidet Iuturna fons est in Italia saluberrimus iuxta Numicum fluvium, cui nomen a iuvando est inditum. cum enim naturaliter omnis aqua noxia sit extraneorum corporibus, hic omnibus saluberrimus fons est. de hoc autem fonte Romam ad omnia sacrificia aqua adferri consueverat. bene ergo Vergilius Turno fingit sororem, quae laborantes iuvare consuevit. huic fonti propter aquarum inopiam sacrificari solet: cui Lutatius Catulus primus templum in campo Martis fecit; nam et Iuturnas ferias celebrant qui artificium aqua exercent, quem diem festum Iuturnalia dicunt. Varro rerum divinarum quarto decimo ait "Iuturna inter proprios deos nymphasque ponitur". et quia 'stagna' dixerat, ideo 'sonora flumina' addidit: est enim stagnorum ἀντίθετον . {{ancora+|142|Ad v. 142}} Nympha decus fluviorum sic supra "nymphae, Laurentes nymphae, genus amnibus unde est". animo gratissima nostro Homerus ἐμῷ κεχαρισμένε θυμῷ . {{ancora+|143|Ad v. 143}} Cunctis praetulerim litotes figura per contrarium; plus enim dicit et minus significat. namque alias omnes est persecuta, huic vero libenter indulsit: et dicit se hanc omnibus praetulisse, quasi etiam alias in honore habuerit. ergo ideo hoc dicit, ut tollat causam, quam potuit Iuturna habere suspectam. sane tale est et illud Sallustianum "mare Ponticum dulcius quam cetera", cum nullum dulce sit. sane sciendum non inmerito finxisse Vergilium, nymphae, id est parti suae, indulsisse Iunonem. quaecumque Latinae quae sint Latinae, cum quibus Iuppiter concubuerit, incertum est. {{ancora+|144|Ad v. 144}} Ingratum cubile aut 'ingratum', de quo paelici nulla gratia; hoc enim convenit personae dicentis: aut quod gratiam eam castae non praesentat uxori Iuppiter. ergo sibi dicit 'ingratum', non illis quae ascenderunt; nam Iuturna dea facta est, neque propter Iovem dictum est, qui inmortalitatis praemium persolvit. ergo bene sibi 'ingratum': Iuppiter enim multas vitiasse narratur, cum nihil umquam tale de Iunone legerimus. animadvertendum autem versum hunc sine caesura esse: nam hephthemimeres quam habere creditur, in synalipham cadit, ut 'magnanimi Iovis ingratum ascendere cubile'. Terentianus "de hoc rarum concedam, fieri non posse negabo". {{ancora+|145|Ad v. 145}} Caeli in parte in parte divinitatis: nam locum numinum pro honore posuit. {{ancora+|147|Ad v. 147}} Qua visa est fortuna pati quatenus, in quantum permisit: et sic ait 'qua visa est', ut supra "coeant in foedera dextrae, qua datur". sane latenter ostendit, favorem numinum sine concessione fatorum non posse procedere. et quidam putant Vergilium 'quoad visa est Fortuna' reliquisse, ut sit 'quoad visa est' usque quo. {{ancora+|148|Ad v. 148}} Cedere res Latio feliciter cuncta procedere. {{ancora+|149|Ad v. 149}} Video concurrere pro 'concursurum esse': licet, quasi dea, bene praesenti usa sit tempore, quae etiam futura cernebat. {{ancora+|151|Ad v. 151}} Non pugnam aspicere hanc oculis quoniam numina, quotiens morituros viderint eos quibus favent, ab his secedunt: sic Statius Apollinem inducit Amphiaraum deserentem, ubi eum vicinum morti esse cognovit. {{ancora+|152|Ad v. 152}} Praesentius efficacius, vehementius: nam decet germanam inlicita etiam pro fratris salute temptare. {{ancora+|153|Ad v. 153}} Forsan miseros meliora sequentur ne forte possit fatorum ordo mutari. {{ancora+|154|Ad v. 154}} cum lacrimas oculis ivturna profudit totum iungendum 'cum lacrimas oculis Iuturna profudit terque quaterque manu pectus percussit', ne videatur diverso tempore et lacrimare et pectus percutere, cum utrumque simul fiat. terque quaterque m. p. p. h. quia solam doloris audiverat causam, nihil, quemadmodum fratri posset mederi: nam paulo post audiet 'aut tu bella cie conceptumque excute foedus'. honestum aut divinum, aut quod Iovi placere potuerit. {{ancora+|156|Ad v. 156}} Non lacrimis hoc tempus ait non flendi, sed subveniendi tempus est: Statius in matrum consolatione "accenso flebitis igne". 'non lacrimis' autem aut deest 'agendum', vel quid tale. figuratum est pro 'lacrimarum'. {{ancora+|157|Ad v. 157}} et fratrem si quis modus non dicit: aut eripe, aut bella cie; sed eripe fratrem, aut bello concitato, aut rupto foedere. {{ancora+|158|Ad v. 158}} Conceptumque excute foedus placitum, animo praedestinatum, ut fiat. {{ancora+|159|Ad v. 159}} Auctor ego avdendi nomina in 'tor' exeuntia feminina ex se faciunt, quae 'trix' terminantur, si tamen a verbo veniant, ut ab eo quod est 'lego' et 'lector' et 'lectrix' facit, 'doceo' 'doctor' et 'doctrix'. si autem a verbo non venerint, communia sunt: nam similiter et masculina et feminina in 'tor' exeunt, ut 'hic' et 'haec senator', 'hic' et 'haec balneator': licet Petronius usurpaverit "balneatricem" dicens. tale est et 'hic' et 'haec auctor', sed tunc cum ab auctoritate descendit, ut hoc loco: cum autem venit ab eo quod est 'augeo', et 'auctor' et 'auctrix' facit, ut si dicas 'auctor divitiarum' vel 'auctrix patrimonii'. {{ancora+|160|Ad v. 160}} Reliquit incertam quia, licet dederit ei consilium, dicendo 'forsan' eam reliquit incertam. {{ancora+|161|Ad v. 161}} Interea reges longum hyperbaton, id est pendens sensus qui postea redditur: nam ordo est 'interea reges procedunt castris', cetera enim per parenthesin dicta sunt: nec est eclipsis, [id est conceptio], cum sermo in omnibus congruat. ingenti mole pompa, ambitu: nam modo hoc significat. {{ancora+|162|Ad v. 162}} circum absolute 'ex omni parte', ut si dicas 'tempora radiis cingitur'. {{ancora+|164|Ad v. 164}} Solis avi specimen ut etiam in septimo diximus, Latinus secundum Hesiodum in ἀσπιδοποιίᾳ Ulixis et Circae filius fuit, quam multi etiam Maricam dicunt: secundum quem nunc dicit 'Solis avi specimen', nam Circe Solis est filia. sane sciendum Vergilium in varietate historiae sua etiam dicta variare. sed de Ulixe, ut etiam supra diximus, temporum nos ratio credere non sinit. bigis it turnus quotiens utimur nominibus tantum pluralis numeri et unum volumus significare, ita dicimus 'unas bigas, unas quadrigas, unas scalas': Sallustius "hi postquam in una moenia convenere". {{ancora+|165|Ad v. 165}} bina pro duobus. {{ancora+|166|Ad v. 166}} Romanae stirpis origo hoc ad laudem Augusti respicit. {{ancora+|167|Ad v. 167}} sidereo flagrans clipeo Latino tantum imaginem Solis dedit, Aenean autem cum sidereo clipeo ipsi quodammodo conparat Soli. {{ancora+|168|Ad v. 168}} Magnae spes altera Romae ideo, quia Aeneas una. male autem quidam 'magna' legunt. sane Ascanii habitum omisit, quia puer est. {{ancora+|169|Ad v. 169}} Puraque in veste sacerdos inpolluta et pura dicitur vestis, qua festis diebus uti consueverant sacra celebraturi: ut neque funesta sit, neque fulgurata, neque maculam habeat ex homine mortuo. est autem linea et purpurea. purpura maris vicem ad piandum praebet, linum vero fluminis, quia, cum vere primo in oriente flumen inundasset, sponte sua linum natum Plinius Secundus dicit. ideo magistratus et sacrificaturi togam praetextam habent et manus ablutas detergere lineis mantelibus curant. quod ipse de Aristaeo ait "Oceano libemus" et "manibus liquidos dant ordine fontes germanae tonsisque ferunt mantelia villis", ecce mentionem de lino: rursum de purpura "purpureo velare comas adopertus amictu", item "velati lino". ergo 'pura' lintea vel purpurea bene potest intellegi. {{ancora+|170|Ad v. 170}} Saetigeri fetum svis more Romano, ut "et caesa iungebant foedera porca": nam Homerus aliud genus sacrificii commemoravit. non nulli autem porcum, non porcam in foederibus adserunt solere mactari, sed poetam periphrasi usum propter nominis humilitatem; 'intonsam' vero 'bidentem' dixisse, quam pontifices altilaneam vocant. sane non praeter rationem est quod ait 'fetum suis', item 'intonsamque bidentem', id est brevem adhuc: nam in rebus, quas volebant finiri celerius, senilibus et iam decrescentibus animalibus sacrificabant, in rebus vero, quas augeri et confirmari volebant, de minoribus et adhuc crescentibus inmolabant. sane ovem Graeco more foederi adhibuit. {{ancora+|171|Ad v. 171}} adtulit admovitque pecus primo adtulit, inde admovit pecus, id est hostias. {{ancora+|172|Ad v. 172}} illi ad surgentem non utique nunc solem surgentem dixit: iamdudum enim dies erat: sed disciplinam caerimoniarum secutus est, ut orientem spectare diceret eum qui esset precaturus. {{ancora+|173|Ad v. 173}} Dant fruges manibus salsas far et sal: quibus rebus et cultri aspergebantur et victimae. erant autem istae probationes, utrum aptum esset animal sacrificio. obliquum etiam cultrum a fronte usque ad caudam ante inmolationem ducere consueverant: nam hoc est quod dicit 'et tempora ferro summa notant pecudum'. {{ancora+|174|Ad v. 174}} paterisque altaria libant Probus 'altaria' id est 'in altaria' dicit, et 'pateris' pro 'ex pateris'. aut vinum 'altaria' intellegamus: ea enim quae in altaria funduntur 'altaria' dici voluit. alii 'altaria' species ararum tradunt. {{ancora+|175|Ad v. 175}} tum pius Aeneas stricto sic ense precatur hic prior precatur, quia hic mavult fieri foedus. 'stricto' autem 'ense' iuxta quendam iuris iurandi morem ait. {{ancora+|176|Ad v. 176}} Esto nunc sol testis bene eum primum invocat deum, quem orientem intuens vidit: nam ait "illi ad surgentem conversi lumina solem". 'esto' autem multi volunt tertiam esse personam, id est 'sit mihi Sol testis', quia sequitur 'et haec Terra', ut elocutionem per nominativum factam intellegamus. sed hoc non procedit, quia sequentia vocativum habent, ut 'et tu Saturnia Iuno' item 'tuque inclite Mavors': unde per vocativum eum omnia dixisse accipiamus, in hoc vero tantum ad nominativum fecisse transitum 'et haec mihi Terra precanti': licet etiam hic possit esse vocativus; nam δεικτικῶς est dictum 'haec Terra esto mihi testis', ac si diceret 'o Italica terra, testis mihi esto'. sane iuxta Homericum foedus hic inducit fieri: nam ut ibi Priamus, ita hic Latinus; ut hic Aeneas, ita ibi Agamemnon. et priores precantur qui servaturi sunt foedus, quod ruperunt qui posteriores iuraturi erant, ibi per Pandarum Troiani, hic per Tolumnium Latini. et hoc per speciem augurii, quae precatio maxima appellatur, dicit. precatio autem maxima est, cum plures deos, quam in ceteris partibus auguriorum, precantur, eventusque rei bonae poscitur, ut in melius iuvent, quod his versibus ostenditur 'esto nunc Sol testis et haec mihi Terra precanti'. ceterum, quod in precatione dici solet, ut melius iuvent, melius fortunent, subiecit his versibus "si nostrum adnuerit nobis victoria Martem". {{ancora+|177|Ad v. 177}} Quam propter 'ter' habet accentum, quia est postposita praepositio: id est propter quam tantos. {{ancora+|179|Ad v. 179}} Iam melior iam diva precor ac si diceret, non Saturnia, id est iam minime nocens, sed Troianis propitia: aut 'melior' non optantis, sed adfirmantis accipiamus: potuit enim intellegere minus se inpugnari a Iunone qui vicerat bis. {{ancora+|180|Ad v. 180}} Torques sustines, regis. torques hoc loco 'regis, frenas'; alibi †protenus ut "tegimen torquens inmani leonis"; alibi sustines, ut "axem umero torquet". inclyte mavors bene induxit Martem poeta, quem scit Romanae stirpis auctorem. {{ancora+|181|Ad v. 181}} fontesque fluviosque voco congruenter, cum a Tiberino flumine sit admonitus, quae agere deberet. quaeque aetheris alti religio post specialia intulit generalitatem. sane religio dicta, quod ea homines religantur ad cultum divinum. {{ancora+|182|Ad v. 182}} ponto id est in ponto. et quidam hoc loco a filio Veneris iure iurando velut matris volunt inditam mentionem. {{ancora+|183|Ad v. 183}} Cesserit avsonio si fors victoria turno si forte: et bene dubitat de hoc. contra cum ad suum venerit nomen, dicet "ut potius reor et potius di numine firment". sane ratione non caret quod primo de victoria Turni loquitur, post descendit ad suam: scit enim in auguriis prima posterioribus cedere. {{ancora+|185|Ad v. 185}} Rebelles homo 'rebellis' dicitur, res ipsa 'rebellio', non 'rebellatio': sic Suetonius. {{ancora+|187|Ad v. 187}} Adnverit nobis victoria martem hypallage pro 'sin noster Mars adnuerit nobis victoriam': nam Martem Victoria comitatur. {{ancora+|191|Ad v. 191}} Invictae quasi invictae. et bene sibi conciliat populum: nam sine dubio una cum rege vincetur. {{ancora+|192|Ad v. 192}} Sacra deosque dabo captat gratiam populi. magna enim fuit apud maiores sacrorum cura, sicut diximus supra: unde nunc Aeneas id agit ne pereant. et re vera constat, sacra Phrygia, nunc Latinis tradita, coluisse Romanos. Latinus habeto aut antiquus vocativus est: aut 'habeto' tertia persona sit. sane sciendum quia crebra soceri commemoratione sibi favorem Latini conciliat; item dicendo 'mihi moenia Teucri constituent' popularem gratiam captat, quia supra dixerat Drances "saxaque subvectare umeris Troiana iuvabit". {{ancora+|197|Ad v. 197}} Terram mare sidera ivro et ornatior elocutio et crebra apud maiores, quam si velis addere praepositionem, ut dicas 'iuro per maria, per terras'. 'eadem' autem bene dixit: nam pro mari ille fontes et fluvios posuit, pro sideribus solem. {{ancora+|198|Ad v. 198}} Latonaeque genus duplex ac si diceret, utrumque sexum prolis Latonae vel subolis. et bene in foederibus duplicia invocat numina, quia in unum duo coituri sunt populi. ianum quoque rite invocat, quia ipse faciendis foederibus praeest: namque postquam Romulus et Titus Tatius in foedera convenerunt, Iano simulacrum duplicis frontis effectum est, quasi ad imaginem duorum populorum. legimus tamen Ianum etiam quadrifrontem fuisse: unde Martialis ait "et lingua pariter locutus omni": nam 'omnis' de duobus non dicimus. {{ancora+|199|Ad v. 199}} Vim duritiem, inexorabilitatem. sacraria ditis sacrarium proprie est locus in templo, in quo sacra reponuntur, sicut donarium est, ubi ponuntur oblata, sicut lectisternia dicuntur, ubi homines in templo sedere consueverunt. {{ancora+|200|Ad v. 200}} Qui foedera fulmine sancit confirmat, sancta esse facit, quia cum fiunt foedera, si coruscatio fuerit, confirmantur: vel certe, quia apud maiores arae non incendebantur, sed ignem divinum precibus eliciebant, qui incendebat altaria. 'sancire' autem proprie est sanctum aliquid, id est consecratum, facere fuso sanguine hostiae: et dictum 'sanctum', quasi sanguine consecratum. {{ancora+|204|Ad v. 204}} Si tellurem effundat in undas hypallage pro 'si undas effundat in terras'. {{ancora+|205|Ad v. 205}} Diluvio miscens id est aquae superfusione universa perturbans. {{ancora+|206|Ad v. 206}} Ut sceptrum hoc Homeri locus, verbum ad verbum. dextra sceptrum nam forte gerebat per parenthesin dictum est. ut autem sceptrum adhibeatur ad foedera, haec ratio est, quia maiores semper simulacrum Iovis adhibebant: quod cum taediosum esset, praecipue quando fiebant foedera cum longe positis gentibus, inventum est, ut sceptrum tenentes quasi imaginem simulacri redderent Iovis; sceptrum enim ipsius est proprium. unde nunc tenet sceptrum Latinus, non quasi rex, sed quasi pater patratus. {{ancora+|208|Ad v. 208}} Imo de stirpe ideo genere masculino usus est, quia de arboribus loquitur: nam de hominibus genere feminino dicimus, ut "heu stirpem invisam"; dixit tamen, sed usurpative, Horatius etiam de arboribus, ut "stirpesque raptas et pecus et domos". {{ancora+|209|Ad v. 209}} Matre caret vel terra, ut "antiquam exquirite matrem": vel arbore, ut "parva sub ingenti matris se subicit umbra". {{ancora+|210|Ad v. 210}} Aere decoro id est orichalco. {{ancora+|211|Ad v. 211}} Dedit gestare ut "dat ferre". {{ancora+|212|Ad v. 212}} Talibus inter se firmabant foedera dictis Latinus et Aeneas. Turnum autem non inducit iurantem, quia dux est, qui praesente rege non habet potestatem. et imitatus est Homerum, qui post ius iurandum Menelai Alexandrum quasi fervidum et adulescentem inducit exclusum et Priamum adhibitum ad foederis confirmationem. {{ancora+|213|Ad v. 213}} Rite sacratas rite exploratas sollemnitate, quam diximus supra. {{ancora+|216|Ad v. 216}} Videri et misceri infiniti sunt pro indicativis. {{ancora+|218|Ad v. 218}} Propius diligentius, ut "et propius res aspice nostras". non viribus aequis eos congressuros subaudis. {{ancora+|219|Ad v. 219}} Incessu tacito pro 'ipse tacitus': hypallage est. {{ancora+|225|Ad v. 225}} Cui genus a proavis ingens cuius auctoritatem commendabat et origo maiorum et paterna virtus et propria fortitudo. {{ancora+|229|Ad v. 229}} Pro cunctis talibus qualis etiam Turnus est: et adtendit sensum superiorem, ubi ait Turnus oblique "et solus ferro crimen commune refellam". {{ancora+|230|Ad v. 230}} An viribus aequi non sumus bene addidit 'viribus': nam legimus in Sallustio "memorare possum, quibus in locis populus Romanus ingentes hostium copias parva manu fuderit", Vergilius "exigui numero, sed bello vivida virtus". {{ancora+|231|Ad v. 231}} En omnes ne occurreret: sed est in castris alter exercitus. {{ancora+|232|Ad v. 232}} Fatalisque manus Troianorum, qui fataliter ad Italiam venerant, ut sit iteratio. 'Etruria' autem 'infensa' pro 'Etrusci', qui etiam Turno inimici sunt causa Mezentii. {{ancora+|234|Ad v. 234}} Devovet aris quia ait supra "et aram suppliciter venerans", item supra "vobis animam hanc soceroque Latino devovi": nam ipsa iterat verba. {{ancora+|235|Ad v. 235}} Vivusque per ora feretur tamquam de vivo omnes loquentur. {{ancora+|237|Ad v. 237}} Lenti otiosi, ut "nos patriam fugimus, tu, Tityre, lentus in umbra". {{ancora+|242|Ad v. 242}} Foedusque precantur infectum rogant, ut pro non facto sit, ne piaculum videantur admittere. {{ancora+|245|Ad v. 245}} Et alto dat signum caelo ut religio alia religione solvatur. praesentius efficacius. {{ancora+|246|Ad v. 246}} Monstroque fefellit bene 'fefellit': namque hoc augurium nec oblativum est nec inpetrativum, sed inmissum factione Iuturnae, quod carere fide indicat sedes negata: nam ubicumque firmum introducit augurium, dat ei firmissimam sedem, ut "ipsa sub ora viri caelo venere volantes et viridi sedere solo", item "ante sinistra cava monuisset ab ilice cornix". in hoc autem augurio liberatum cycnum cecidisse in aquam dicit, quam instabilem esse et infirmam manifestum est. {{ancora+|248|Ad v. 248}} Litoreas agitabat aves palustres: nam litus dicitur omnis terra aquis vicina, ut "viridique in litore conspicitur sus". {{ancora+|250|Ad v. 250}} Excellentem magnum, sicut in exercitu magnus est Turnus. {{ancora+|252|Ad v. 252}} Convertunt clamore fugam redeunt cum clamore, sicut exercitus solet. {{ancora+|257|Ad v. 257}} Avgurium salutant venerantur. et proprie: nam salutari dicimus deos: Terentius "at ego hinc deos domum salutatum pergam". {{ancora+|258|Ad v. 258}} Expediuntque manus dimicare se velle significant: haec enim est consensio militaris: Lucanus "elatasque alte, quaecumque ad bella vocaret, promisere manus". {{ancora+|259|Ad v. 259}} Quod saepe petivi quasi inpetrativum hoc augurium vult videri. accipio agnoscoque deos modo quasi de oblativo loquitur: nam in oblativis auguriis in potestate videntis est, utrum id ad se pertinere velit, an refutet et abominetur. ergo nunc dicit se augurium libenter amplecti et agnoscere circa se favorem deorum. {{ancora+|261|Ad v. 261}} Quos inprobus advena interpretatur augurium: et confirmat id ad praesens negotium pertinere. {{ancora+|262|Ad v. 262}} Litora vestra bona iteratio: nam supra ait "litoreas agitabat aves". {{ancora+|263|Ad v. 263}} Vi populat antique: nam veteres et 'populo' et 'populor' dicebant, nunc tantum 'populor' dicimus; illud penitus de usu recessit. penitusque profundo vela dabit ut supra de aquila "penitusque in nubila fugit". {{ancora+|264|Ad v. 264}} Densete catervas sicuti cycni "hostemque per auras facta nube premunt". {{ancora+|266|Ad v. 266}} Et adversos telum contorsit in hostes hoc loco ab Homeri oeconomia recessit: ille enim inducit Minervam persuadentem Pandaro, ut iacto in Menelaum telo dissipet foedera; hic vero dicit ipsum augurem telum sponte torsisse et occidisse unum de novem fratribus. quod pertinet ad oeconomiam: necesse enim erat, ut fratres, dolore ex unius morte commoti, bellum moverent. si enim vilis aliquis interiret, poterat eius mors ob foederis religionem forte contemni. {{ancora+|267|Ad v. 267}} Sonitum dat id est facit. certa inevitabilis: unde 'incerta' est infirma et vitabilis. {{ancora+|268|Ad v. 268}} simul hoc simul antique, ut "ille simul fugiens Rutulos simul increpat omnes" et "simul Aenean in regia ducit tecta, simul divum templis indicit honorem". {{ancora+|270|Ad v. 270}} Hasta volans minus est 'namque'. sane reliquit hastam poeta, dum vult simul multa describere, et rem inperfectam omisit; deinde rediit ad descriptionem, ut supra in augurii narratione. {{ancora+|273|Ad v. 273}} Horum unum ordo est: transadigit costas. et figurate dixit pro 'unius'. teritur qua sutilis alvo balteus rem physicam dixit: omnia enim quibus utimur, non nos terunt, sed ea nos terimus, ut anulum, vestem, balteum. 'ad medium' autem absolute, id est ubi alvo teritur balteus. {{ancora+|275|Ad v. 275}} egregium forma ivvenem bene hic 'egregium', quippe qui esset de fratrum grege. {{ancora+|277|Ad v. 277}} at fratres pro 'at fratrum pars'. animosa phalanx quasi phalanx, id est legio. et bene a numero, a germanitate, a nobilitate, a forma, ab aetate, ab vulneris genere, ab ipsius laude, a genere mortis incitatio nata. {{ancora+|279|Ad v. 279}} Caeci salutis inprovidi. et bene iam non pars, sed universi. {{ancora+|280|Ad v. 280}} Inundant more undae fluunt. {{ancora+|281|Ad v. 281}} agyllinique pro Etruscis: hi enim contra Mezentium auctores coniurationis fuerunt. pictis arcades armis bene 'pictis', ut in undecimo "et versis Arcades armis", ut ornatus picturae lateret in luctu. {{ancora+|282|Ad v. 282}} Sic omnes amor unus habet 'sic' id est dum paulatim suis invicem subveniunt, omnes in bellum coacti sunt. sic Sallustius. {{ancora+|283|Ad v. 283}} Diripvere aras deiecerunt, dissipaverunt. sane cum praesens tempus belli loquitur, bene praeteritum intulit 'diripuere'. et more suo interiecit aliud: nam ordo erat 'diripuere aras craterasque focosque ferunt'. {{ancora+|284|Ad v. 284}} Ferreus imber permansit in translatione, quia dixerat 'tempestas telorum'. {{ancora+|285|Ad v. 285}} Ferunt auferunt: nam aphaeresis est, ut 'temnere' pro 'contemnere': alibi "omnia fert aetas". {{ancora+|286|Ad v. 286}} Pulsatos divos id est violatos, laesos fractis foederibus. {{ancora+|287|Ad v. 287}} Infrenant alii currus id est equos, qui sub curribus sunt: sic alibi "fertur equis auriga neque audit currus habenas". {{ancora+|288|Ad v. 288}} Subiciunt in equos super equos iaciunt; sed proprie non est locutus, magisque contrarie: nam 'subicere' est subter aliquid iacere. {{ancora+|289|Ad v. 289}} Regisque insigne gerentem id est diadema habentem. et decenter regem cum insignibus suis dixit. {{ancora+|290|Ad v. 290}} Avidus confundere foedus legitur et 'avidum'; sed melius 'avidus', quia Messapus Turno favebat, qui erat inpar ad singulare certamen: nam et postea ait "et miser oppositis a tergo involvitur aris". sic enim facilius foedus dissiparet, si arae humano cruore polluerentur: nam et Messapi voluntas ita expressa est, qui ait "haec melior magnis data victima divis". 'confundere foedus' autem pro ut confunderet. {{ancora+|291|Ad v. 291}} proterret mire dictum. {{ancora+|293|Ad v. 293}} hasta cum hasta. {{ancora+|294|Ad v. 294}} teloque orantem multa trabali Ennius "teloque trabali". {{ancora+|295|Ad v. 295}} Altus equo equi magnitudinem latenter ostendit. {{ancora+|296|Ad v. 296}} Hoc habet id est letali percussus est vulnere. apud antiquos enim id erat 'hoc habet', quod nunc 'peractum est': sic Terentius "certe captus est, habet". sane sarcasmos est, carnificina quasi, de loci qualitate inventus: nam quia super aras cecidit, ait 'haec melior magnis data victima divis'. {{ancora+|298|Ad v. 298}} obvius bene obvius corripuit. ambustum torrem quidam 'ambustum' proprie circumustum accipiunt; sed poetae indifferenter pro conbusto utuntur. torrem autem erit nominativus 'hic torris', et ita nunc dicimus: nam illud Ennii et Pacuvii penitus de usu recessit, ut 'hic torrus, huius torri' dicamus. {{ancora+|299|Ad v. 299}} ferenti pro 'inferenti'. {{ancora+|300|Ad v. 300}} reluxit bene ad brevitatem ignis retulit, qui tantum fulgorem brevi ediderat. {{ancora+|301|Ad v. 301}} Nidorem modo putorem. super quidam pro 'praeterea', alii pro 'supra', ut "ense sequens nudo super inminet". {{ancora+|302|Ad v. 302}} turbati hostis quia plus trepidationis in illa flamma fuit, quam periculi. {{ancora+|304|Ad v. 304}} sic rigido quidam 'sic' pro 'aeque' accipiunt, alii simpliciter, ut eum inpresso genu terrae adplicuerat, ut est illud "despiciens mare velivolum terrasque iacentes sic vertice caeli". 'rigido' autem quidam 'duro et acuto' volunt, non 'recto', ut "et curvae rigidum falces formantur in ensem". {{ancora+|305|Ad v. 305}} primaque acie hic 'que' coniunctio abundat. rventem non cadentem, sed magno impetu se inferentem. {{ancora+|309|Ad v. 309}} Ferreus somnus Homerus χάλκεος ὕπνος . {{ancora+|312|Ad v. 312}} Nudato capite scilicet deposita galea, ut possit agnosci. sane quaeritur, quemadmodum 'nudato' dixerit, cum supra eum nusquam tecto induxerit capite: nam 'nudatum' est quicquid fuit ante coopertum, 'nudum' vero dicitur quod tectum ante non fuerat. ergo aut 'nudato' pro 'nudo' accipiamus, ut sit pro nomine participium: aut dicamus tectum eum habuisse caput, cum descendit ad campum: nam legimus "sidereo flagrans clipeo et caelestibus armis". svos clamore vocabat utrumque exercitum iam suum vocabat, ut talis fuerit eius clamor 'cur in vos invicem ruitis mei'? autem et adverbium potest esse et nomen. {{ancora+|313|Ad v. 313}} Repens aut subito, ut sit adverbium, id est repente, ut "sole recens orto": aut 'repens discordia' pro repentina. {{ancora+|316|Ad v. 316}} me sinite subaudiendum 'concurrere': et est zeugma. faxo id est faciam, confirmabo: et est archaismos. {{ancora+|319|Ad v. 319}} alis adlapsa sagitta est utrum 'alis stridens', an 'alis adlapsa'? {{ancora+|320|Ad v. 320}} Incertum qua pulsa manu hoc loco adhuc quidem quasi dubitat; tamen intellegimus a Iuturna inmissum quendam, qui vulneraret Aenean: quod autem paulo post Iuno dictura est de Iuturna quod movit, "non ut tela tamen, non ut contenderet arcum", minime est mirandum: nam scimus unicuique inputari quod alter in eius fecerit gratiam, sicut est "et potes in totidem classes convertere nymphas". Aenean autem ab homine vulneratum indicat Iuppiter, paulo post dicens "mortalin decuit violari vulnere divum". turbine quod inprovisa, alii quod vehementer venerit, accipiunt. {{ancora+|322|Ad v. 322}} pressa est insignis 'pressa' pro 'suppressa'. et non 'insignis gloria', sed 'insignis facti', ut genetivus casus magis sit. {{ancora+|323|Ad v. 323}} Aeneae vulnere hic proprie: est enim huic contrarium "et nostro sequitur de vulnere sanguis". iactavit autem aut adeo fortis Aeneas et metuendus; aut adeo impium nefas visum est. {{ancora+|327|Ad v. 327}} Molitur regit. et est acyrologia: nam proprie 'molitur' est parat. alii 'molitur' movet intellegunt, vel arripit, vel aptat. {{ancora+|331|Ad v. 331}} Hebri fluvii Thraciae, iuxta Cypsela oppidum. {{ancora+|332|Ad v. 332}} Sanguineus mavors gaudens sanguine, αἱμοχαρής . increpat sonat, alibi arguit, ut "increpat ultro cunctantes socios". {{ancora+|334|Ad v. 334}} ante notos zephyrumque volant id est ventos praevertuntur. vltima hoc est tota: si enim gemit ultima, omnis sine dubio. {{ancora+|335|Ad v. 335}} thraca autem id est Thracia: Cicero in de republica "coloniarum vero quae est deducta a Graecis in Asiam, Thracam, Italiam", et non dixit 'Thraciam'. {{ancora+|336|Ad v. 336}} iraeque insidiaeque dei ‹comitatus› figurata elocutio, vario significatu idem ostendens. et non tam virtute, sed insidiis †comitatus. {{ancora+|337|Ad v. 337}} alacer quidam 'alacer' gestiens et rei novitate turbatus volunt, 'alacris' vero laetus. {{ancora+|338|Ad v. 338}} quatit exagitat. miserabile caesis h. i. miserabiliter: nomen pro adverbio, ut "sanguinei lugubre rubent". {{ancora+|340|Ad v. 340}} mixtaque crvor hypallage est pro 'mixto cruore'. {{ancora+|341|Ad v. 341}} sthenelumque dedit thamyrumque plura ὁμοιοτέλευτα . {{ancora+|342|Ad v. 342}} ambo antiquo more 'ambo': Terentius "ambo oportune vos volo", sicut superius dictum est, cum hodie 'ambos' dicamus. {{ancora+|343|Ad v. 343}} Ipse nutrierat solent enim plerumque filios suos aliis dare nutriendos parentes. dicendo autem 'ipse' ignotae personae hoc pronomine addit dignitatem. {{ancora+|344|Ad v. 344}} lycia autem pro 'in Lycia', ut "non Lybiae, non ante Tyro despectus Iarbas". paribusque ornaverat armis scilicet ut aequaliter dimicarent, aequaliter currerent. {{ancora+|347|Ad v. 347}} antiqui pro 'nobilis et magni', ut "urbs antiqua fuit": aut proprie 'antiqui', si referamus ad tempora scribentis. dolonis cum Troiani exploratorem, quem ad castra Graecorum mitterent, quaererent, hic Dolon exploratum se ire obtulit, si sibi equi Achillis pro praemio darentur. qui cum isset, obvios habuit Diomeden et Vlixen, similiter exploratores missos ad castra Troiana, captusque ab eis tormentis coactus est confiteri consilia Troianorum, Rhesi etiam adventum, qui in auxilium Troianorum equos fatales adduxerat. quem Diomedes et Vlixes vinctum ad arborem relinquentes profecti ad castra Troiana, occiso Rheso abductisque equis, redeuntes occiderunt. huius filium nunc inter Troianos a Turno dicit occisum. {{ancora+|350|Ad v. 350}} Avsus pelidae pretium sibi poscere currus difficilis hypallage: nam hoc vult dicere: qui ut Achillis equos posset accipere, ire ausus est ad castra Graecorum. ordo enim non procedit: qui ut iret, ausus est petere. 'currus' vero pro 'curruum' ac per hoc 'equorum' dixit. {{ancora+|351|Ad v. 351}} pro talibus avsis quaeritur, quis ante hunc 'ausis' dixerit. {{ancora+|352|Ad v. 352}} Adfecit pretio modo poenam significat: nam pretium τῶν μέσων est: Terentius "ergo pretium ob stultitiam fero". nec equis adspirat achillis 'adspirat' apud maiores accedit significat: Cicero "numquam adspiravit ad curiam". sed hic figurate dixit 'adspirat equis' pro 'ad equos', id est occisus est nec ad equos Achillis accessit. melius tamen est ut de Diomede intellegamus, ut sit sensus: Diomedes occidit Dolonem, qui equos Achillis ausus est petere, quos nec ille qui eum vicit, poposcit. sane 'adspirat' est tractum ab his, qui insequentes spiritu suo proximos adflant. {{ancora+|354|Ad v. 354}} longum per inane hoc est per longum spatium. secvtus iacvlo pro 'insecutus': vel certe, e longinquo eum ante iaculo vulneravit. {{ancora+|356|Ad v. 356}} elapsoque pro 'lapso'. {{ancora+|357|Ad v. 357}} Dextrae mucronem extorquet quasi prooeconomia est ut non eum suo interimat gladio, ne agnoscat quod Metisci est, et iam nunc suum requirat: quo facto perire poterat sequens fracti gladii oeconomia. {{ancora+|358|Ad v. 358}} tingvit ivgulo hic non significat 'inficit', ut "tingue novo mecum direptis crura cothurnis", sed 'demersit in iugulum', ut ibi "et Stygia candentem tinxerat unda" 'inbuerat, durarat' significat. {{ancora+|359|Ad v. 359}} En agros subauditur, quos victore Aenea te accipere posse credebas, corpore tuo 'metire'; metiuntur autem agros qui colonis adsignant: inde enim sarcasmos factus est. nam consuetudo erat ut victores imperatores agros militibus suis darent, ut in historiis legimus, item in Lucano "an melius fient piratae, magne, coloni". et hoc est, quod supra ait "hostibus insultans". {{ancora+|364|Ad v. 364}} Sternacis equi ferocis, qui facile sternit sedentem. quidam pro 'pavidi' accipiunt: 'consternati' enim 'equi' dicuntur. {{ancora+|365|Ad v. 365}} Edoni boreae 'Edoni' Thracii. nam Edon mons est Thraciae. sane sciendum hoc loco errasse Donatum, qui dicit 'Edonii' legendum, ut 'do' brevis sit, secundum Lucanum, qui dicit "Edonis Ogygio decurrit plena Lyaeo": namque certum est systolen fecisse Lucanum: unde 'Edoni' legendum est, ut sit 'hic Edonus, huius Edoni'. Statius et Vergilium et artem secutus ait "tristius Edonas hiemes Hebrumque nivalem", non 'Edonias'. {{ancora+|366|Ad v. 366}} Aegaeo mari scilicet, sicut sequentia indicant 'sequiturque ad litora fluctus': nam male ait Donatus montem esse, unde flat Boreas, cum certum sit eum de Hyperboreis montibus flare. quidam 'fluctus' melius numero singulari accipiendum putant. {{ancora+|367|Ad v. 367}} qua venti incubvere pro 'qua ventus': Boream enim solum dixit. fugam dant pro 'fugiunt', ut alibi "defensum dabit". {{ancora+|370|Ad v. 370}} quatit volantem ut "oblimat inermes". {{ancora+|371|Ad v. 371}} Instantem phegeus aut sibi, aut omnibus. {{ancora+|372|Ad v. 372}} Ad currum pro 'currui se obiecit'. citatorum aphaeresis pro 'concitatorum'. {{ancora+|374|Ad v. 374}} pendetque ivgis pro 'iugo', ut "ausus Pelidae pretium sibi poscere currus". {{ancora+|375|Ad v. 375}} lancea raro lectum: et est telum missile. bilicem loricam 'li' longa est et accentum habet, sicut 'bifilum' 'fi' producitur, quia et 'fila' et 'licia' dicimus. {{ancora+|376|Ad v. 376}} Degustat vulnere corpus id est leviter tangit, id est stringit, propter exiguitatem sanguinis: unde econtra de alto vulnere ait "virgineumque alte bibit acta cruorem". {{ancora+|378|Ad v. 378}} ducto mucrone id est educto. {{ancora+|379|Ad v. 379}} Procursu impetu. et est una pars orationis 'procursus'. {{ancora+|387|Ad v. 387}} Saevit scilicet, quia non potest in bella procedere: vel quod abstractus a bellis sit. et bene viro forti servat dignitatem, qui nihil molliter facit in tam aspero vulnere: nam ideo ait 'infracta luctatur harundine'. {{ancora+|389|Ad v. 389}} Ense secent lato vulnus quidam 'lato' ita dictum accipiunt, ut, quasi ipso iubente, ne scalpello aut aliquo ferramento minore, sed ense, et hoc lato, aperiretur, quamquam cum maiore dolore, dummodo extracta sagitta remittant eum quamprimum ad pugnam. alii 'lato' pro 'late' tradunt: ubique tamen animum viri fortis expressit. {{ancora+|391|Ad v. 391}} Iapix aptum nomen medico: nam ἰᾶσθαι Graeci dicunt 'curare'. {{ancora+|394|Ad v. 394}} Avgurium citharamque dabat vera lectio est 'dabat': nam non dedit. sane per citharam scientiam indicat harmoniae, id est musicae. sed et cithara et sagittae artes sunt, augurium vero munus: non enim sola arte, verum etiam indulta divinitate colligitur. {{ancora+|395|Ad v. 395}} Ut depositi id est desperati: nam apud veteres consuetudo erat ut desperati ante ianuas suas collocarentur, vel ut extremum spiritum redderent terrae, vel ut possent a transeuntibus forte curari, qui aliquando simili laboraverant morbo: Cicero "aegram et prope depositam reipublicae partem suscepisse". {{ancora+|396|Ad v. 396}} Potestates herbarum vim, possibilitatem, quae δύναμις dicitur. nam in herbarum cura nulla ratio est: unde etiam ait 'mutas artes': licet alii mutam artem tactum venae velint, alii 'mutas artes' musicae comparatione. alii 'mutas', quia apud veteres manibus magis medicina tractata est: unde et chirurgia dicta; nam ipse ait "multa manu medica Phoebique potentibus herbis". ergo 'mutas', quia, ubi manu res agebatur, cessabat oratio. usvmque medendi ἐμπειρικήν scientiam, hoc est medicinam, in usu, non in ratione constantem: nam quaedam artes usu discuntur, sicut ipsa maxima parte medicina, quae ante Hippocratem fuit. {{ancora+|397|Ad v. 397}} Inglorius comparatione sagittarum, harmoniae, id est musicae, divinitatis. malvit quoniam heroicis temporibus etiam medicina valde fuerat in honore. {{ancora+|398|Ad v. 398}} acerba fremens pro 'acerbe': adverbium qualitatis in nomen derivatum. {{ancora+|400|Ad v. 400}} lacrimisque inmobilis non suis, sed illorum. {{ancora+|401|Ad v. 401}} Paeonium in morem medicinalem, a Paeone: nam Doricae linguae est 'Paean', naturale enim est 'Paeon'. {{ancora+|402|Ad v. 402}} multa pro 'multum'. trepidat pro 'trepidanter facit'. {{ancora+|404|Ad v. 404}} forcipe ferrum hic forcipem dixit quod Graeci ardiotheran dicunt, qua solent spicula vulneribus evelli: ardia enim spicula sagittarum appellantur. alibi forcipes, quod formum, id est calidum, capiant. {{ancora+|405|Ad v. 405}} Nulla viam fortuna regit nullus eventus rationem praestat. nihil auctor apollo medicinae inventor: nam Aesculapius praeest medicinae, quam Apollo invenit, qui in Ovidio de se ait "inventum medicina meum est". {{ancora+|407|Ad v. 407}} Propivsque malum ex fuga scilicet Troianorum. {{ancora+|408|Ad v. 408}} Stare v. plenum esse. alii 'stare' constare intellegunt, ut significet 'pulvere caelum constat', id est in pulverem versum est et quasi totum ex pulvere est. alii diutinum pulverem et continuum [et] significatum volunt inumbrationemque ex eo solis et caeli factam, id est non moveri caelum, sed consistere, eundemque manere habitum aeris ex continua caligine pulveris, obducto semel caelo et quasi ab oculis intercluso. {{ancora+|411|Ad v. 411}} hic venus genetrix. indigno dolore qui fuerat natus ex vulnere indigne inlato, scilicet per insidias. {{ancora+|412|Ad v. 412}} Dictamnum haec herba licet ubique nascatur, melior in Creta est, quae Dicta dicitur, unde proprium herbae nomen. haec admota vulneri, in quo ferrum est, extrahit ferrum in tantum, ut animalia apud Cretam, cum fuerint vulnerata, ad hanc herbam currant eaque depasta tela corpore dicantur excutere. haec herba hausta etiam venena corpore exigere dicitur. {{ancora+|413|Ad v. 413}} Puberibus cavlem foliis hoc est adultis: sic in quarto "pubentes herbae". et est reciproca inter herbas et homines translatio: nam et pubertatem herbarum et florem iuventutis vocamus. 'caulem' autem medium fruticem, qui vulgo thyrsus dicitur. de hac herba in IV. ait de vulnerata cerva "illa fuga silvas saltusque peragrat Dictaeos". {{ancora+|415|Ad v. 415}} gramina hic pro herba: nam est hoc nomine alia herba, quae in inmensum excrescit. {{ancora+|416|Ad v. 416}} Faciem circumdata a parte totum corpus accipimus. et putatur sic dictum, ut "faciem mutatus et ora Cupido". {{ancora+|417|Ad v. 417}} Fusum amnem pro 'aquam', a toto partem: sic supra "fontemque ignemque ferebant". {{ancora+|419|Ad v. 419}} Ambrosiae sucos ambrosia est cibus deorum: nam nectar potant. alibi ambrosia unguentum deorum legitur "ambrosiaeque comae divinum vertice odorem". panaceam genus herbae est. sciendum tamen Lucretium panaceam ubique salem dicere. unde possumus et hoc loco salem intellegere; nam omnem pellit dolorem. sed melius herbam, quia ait 'odoriferam'. alii panaceam medicamentum dicunt ex conpluribus herbis conpositum, quod ad omne vulnus facit. hanc herbam Hercules contra vim venenorum Thessalis dicitur praestitisse. sane nomen mire conpositum. {{ancora+|422|Ad v. 422}} Quippe dolor quasi dolor, cuius natura haec est, ut adhibito remedio statim recedat. nam dolor consequens res est, non principalis: unde sublata causa etiam ipse statim recedit. hinc ait 'quippe', nam infusa aqua inhaerens laxare coeperat telum, quod antea inferebat dolorem. {{ancora+|423|Ad v. 423}} iamque secuta manum leniter temptantis secuta est. {{ancora+|424|Ad v. 424}} In pristina in usum priorem, hoc est quales fuerunt pristinae. vel 'novae' magnae aut mirae. {{ancora+|425|Ad v. 425}} arma citi properate viro suo more ostendit festinationem: ante induxit loquentem, quam significaret qui loqueretur. †qui sicut nos 'properare, festinare' dicimus, ita antiqui pro 'dare' dicebant: Sallustius "soleas festinate". {{ancora+|427|Ad v. 427}} non haec hvmanis opibus potest subaudiri et 'arte humana'. {{ancora+|429|Ad v. 429}} Maior agit deus Apollo scilicet, inventor medicinae: hoc est haec agit maior. {{ancora+|432|Ad v. 432}} habilis lateri clipeus et hic expressa festinatio est. loricaque tergo est quare tergo tantum, cum totum ambiat corpus? at quia latus clipeo dixerat tectum, supererat ut tergum lorica muniret. {{ancora+|434|Ad v. 434}} summaque per galeam decenter galeam quoque eum induisse significat. {{ancora+|435|Ad v. 435}} Verumque laborem quem per me ipse suscipio, non qui ex aliorum virtute imperatoribus adscribi consuevit. {{ancora+|436|Ad v. 436}} Fortunam ex aliis subaudimus 'opta': nec enim fortuna discitur. et est zeugma non integrum. quidam autem defectionem putant et deesse volunt 'pete' aut 'accipe'. alii figuram volunt pro 'quid fortuna sit ex aliis disce': cum et bona et mala sit fortuna, quid valeat dea haec, ex aliis disce: vult enim intellegi, se adversa usum. {{ancora+|437|Ad v. 437}} defensum dabit pro 'defendet'. inter praemia 'inter' veteres pro 'ad' ponebant: id est ad praemia: Cicero "dico te priore nocte venisse inter falcarios", id est ad falcarios. {{ancora+|438|Ad v. 438}} Matura adoleverit aetas adulescendo matura esse coeperit. {{ancora+|439|Ad v. 439}} sis memor subaudiendum 'meorum factorum'. {{ancora+|443|Ad v. 443}} Anthevsque mnesthevsque servavit τὸ πρέπον ; necesse enim erat ut, vulnerato duce, multi cum eo in castra remearent. {{ancora+|445|Ad v. 445}} Miscetur modo 'confunditur': alibi 'perturbatur', ut "miscet agens telis nemora inter frondea turbam". {{ancora+|446|Ad v. 446}} Aggere turnus hic 'aggere' pro eminentia posuit; de via autem aggerem non possumus dicere, nisi si viae aggerem dicere voluerimus, id est viae coacervationem, quam historici viam militarem dicunt, ut "qualis saepe viae deprensus in aggere serpens". quidam ambiguitatem volunt, utrum ipse Turnus in aggere, an venientes ex aggere? {{ancora+|448|Ad v. 448}} prima ante omnes ut "primus ibi ante omnes". et ante omnes Latinos sonum audit. {{ancora+|449|Ad v. 449}} tremefacta refugit quaeritur, cur Iuturna, cum hic acie excedat tremefacta, mox tamen inducitur revertens. {{ancora+|450|Ad v. 450}} Atrum rapit agmen pulveris nube coopertum. quidam autem 'agmen' iter accipiunt, 'rapit' autem festinat, ut sit: ille campo aperto iter festinat pulveris plenum et ipsa festinatione excitat. et ita dicunt, quoniam, si 'agmen' exercitum dicit, apertus campus esse non potuit bellatorum densitate conpletus. {{ancora+|451|Ad v. 451}} Abrupto sidere vel inmensa, vel magna tempestate: per sidus enim tempestas significatur: ut "sorbet in abruptum fluctus", item "scit triste Minervae sidus". interdum ipsum sidus, hoc est astrum. 'abruptum' vero ad hominum opinionem retulit; videtur enim praecipitari. {{ancora+|452|Ad v. 452}} It mare per medium miseris h. p. l. h. c. a. Statius planius de hoc sensu "deflent sua damna coloni et tamen oppressos miserantur in aequore nautas". sane * * * aut 'longe horrescunt'. 'heu' autem, ut solet, interiectionem ex sua persona interposuit. {{ancora+|453|Ad v. 453}} dabit ille rvinas 'dabit' pro faciet: Terentius "quas turbas dedit" et ipse "et ingentem lato dedit ore fenestram". rvet eruet, evertet: Terentius "ceteros agerem ruerem": nam aliter dictum est "ruit alto a culmine Troia". {{ancora+|456|Ad v. 456}} Talis taliter, simili modo: sic paulo post "similis medios Iuturna per hostes". rhoeteius Troianus, a promunturio Troiae. {{ancora+|457|Ad v. 457}} Cuneis se quisque coactis adglomerant densentur, ut cuneatim dimicent, scilicet in cuneorum modum compositi, ut hostem facilius invaderent. {{ancora+|458|Ad v. 458}} gravem fortem: Sallustius "Lusitaniae gravem civitatem". {{ancora+|460|Ad v. 460}} cadit ipse tolumnius avgur Homerice: ut primus violator foederis poenas luat. {{ancora+|462|Ad v. 462}} Tollitur in caelum clamor occiso eo, qui auctor disrumpendi foederis fuerat, exortus est clamor, et statim secuta fuga Rutulorum, ut 'versique vicissim pulverulenta fuga Rutuli dant terga per agros'. et bene vicissim, quia Troianos in fugam versos fuisse, exinde apparet, quod supra dixit "subeunt equites et spicula castris densa cadunt mediis". {{ancora+|463|Ad v. 463}} pulverulenta plena pulveris: nam apud veteres 'pulverulenta' dicebantur, sicut vinolentum dicimus qui vino plenus est, et temulentum qui temeto plenus est. {{ancora+|465|Ad v. 465}} nec pede congressos aequo pedestres: quae est pugna aequa. at ubi inter equitem et peditem pugna est, ‹ait› "et urguetur pugna congressus iniqua". nec tela ferentes insequitur id est nec fugientes, nec contra stantes dignatur occidere. et magna Aeneae ostenditur pietas, qui nec vulneratus irascitur, ut velit contra legem foederis in bellum moveri. {{ancora+|468|Ad v. 468}} Virago virago dicitur mulier, quae virile implet officium, id est mulier, quae viri animum habet: has antiqui viras dicebant. {{ancora+|471|Ad v. 471}} undantes quia in motu undarum modo flectuntur. {{ancora+|474|Ad v. 474}} Pervolat per magnas aedes volat: nam more suo verbo dedit detractam nomini praepositionem. {{ancora+|475|Ad v. 475}} nidisque loquacibus escas ordo est 'escasque ‹nidis loquacibus legens›'. {{ancora+|476|Ad v. 476}} Vacvis magnis, ut "vacua atria lustrat saucius". {{ancora+|477|Ad v. 477}} similis pro 'similiter'. {{ancora+|480|Ad v. 480}} Nec conferre manum cum Aenea: nam alios persequitur. avia ab ea scilicet parte, qua veniebat Aeneas. {{ancora+|481|Ad v. 481}} Tortos orbes obliquas et inplicitas vias. {{ancora+|482|Ad v. 482}} Vestigatque virum inquirit: translatio a canibus. disiecta per agmina dissipata adventu Aeneae. {{ancora+|485|Ad v. 485}} aversos retorsit pro 'retorsit et avertit'. {{ancora+|486|Ad v. 486}} Hev quid agat omne adverbium verbo cohaeret: unde 'heu' 'en' et 'attat' et similia, quia verbo cohaerere non possunt, separata fecerunt aliam partem orationis, scilicet interiectionem, quam sola Latinitas possidet. sane hoc poeta dedit rerum miserationem movens. alii ab Aeneae persona dictum accipiunt, ut diceret 'heu quid agam?' {{ancora+|488|Ad v. 488}} Hvic pro 'in hunc'. et est ordo 'huic dirigit'. {{ancora+|491|Ad v. 491}} Collegit in arma ita se texit, ut nulla parte posset feriri. {{ancora+|492|Ad v. 492}} Apicem tamen incita summum galeae eminentiam, quam Graeci conum vocant, in qua eminent cristae. potest hoc tamen nomen et de sacerdote flamine accipi, qui apice utuntur: quod in quarto plenius dictum est: nam subiunxit 'vertice cristae'. incita id est cum impetu veniens. {{ancora+|495|Ad v. 495}} referri id est retro ferri. {{ancora+|496|Ad v. 496}} Multa iovem et laesi testatus foederis aras 'multa' pro 'multum'. licet haberet iustam causam iracundiae, quod et fugiebat Turnus, et ipse adpetebatur insidiis, non tamen ante prorupit in bellum, quam Iovis fidem et laesa foedera testaretur. {{ancora+|497|Ad v. 497}} medios qui inter ipsum sequentem et fugientem Turnum medii de hostibus erant. marte secundo terribilis potest et 'Marte secundo' distingui, ut sequatur 'terribilis saevam' et cetera; potest et iungi, ut sit 'Marte secundo terribilis'. {{ancora+|498|Ad v. 498}} Nullo discrimine caedem suscitat indiscrete obtruncat universos, quibus ante pari pepercerat modo. {{ancora+|499|Ad v. 499}} Irarum habenas potestatem, facultatem, id est irae permittit saeviendi liberam potestatem, ut "et premere et laxas sciret dare iussus habenas". et hic moderate locutus est: nam Ennius "effundit irarum quadrigas" dixit. {{ancora+|500|Ad v. 500}} Quis mihi nunc tot acerba deus ac si diceret: nec musa nec Apollo sufficiunt. Statius "maior ab Aoniis sumenda dementia lucis: mecum omnes audete deae". {{ancora+|502|Ad v. 502}} Inque vicem in vicem: nam 'que' vacat. alii 'que' expletivam coniunctionem accipiunt. {{ancora+|503|Ad v. 503}} Tanton' placvit concurrere m. i. apostropha cum exclamatione ad Iovem. sane 'tanton' 'ton' circumflectitur: nam cum per apostrophum apocopen verba patiuntur, is qui in integra parte fuerat, perseverat accentus. {{ancora+|505|Ad v. 505}} Aeneas rutvlum sucronem descriptio per alterna divisa, ut solent historici. rventes teucros modo fugientes, quos insequebatur Sucro. {{ancora+|506|Ad v. 506}} havd multa moratum id est non diu moratum: vim Aeneae diutius sustinere non potuit. {{ancora+|507|Ad v. 507}} excipit in latus figurata elocutio. crudum ensem modo 'durum', alias 'crudelem'. et crates pectoris Donatus superfluam vult esse coniunctionem, ut 'et' sit epexegesis: adigit ensem per costas, id est pectoris crates, ubi celerius fata complentur. et hoc est, quod ait supra 'haud multa moratus'. {{ancora+|509|Ad v. 509}} Amycum fratremque diorem hi duo duces sunt etiam supra memorati, ut "nunc Amyci casum gemit", item "et nunc tertia palma Diores": unde ad terrorem populi eorum capita religantur in curru. {{ancora+|511|Ad v. 511}} Currv autem aut septimus est, aut dativus casus antiquus, secundum regulam, ne sit maior a nominativo plurali. dvorum pro 'amborum'. {{ancora+|514|Ad v. 514}} Maestum oniten naturaliter tristem, severum, ἀγέλαστον : aut imaginatus est exspirantem. mittit autem socium supra memoratis. sane 'Oniten' Donatus dicit aut gentile esse, aut patronymicon, ut nomen eius proprium sit 'Echionius'. sed hoc non procedit, quia neque patronymicon in 'tes' exit, neque 'Onytes' a qua gente veniat, usquam lectum est. proprium ergo est, et sequens versus erit 'nomen Echionium', id est Thebana gloria, per periphrasin: nam Echionii sunt Thebani a rege Echione: unde male quidam legunt 'nomine Chionium'. alii 'nomen Echionium', hoc est genus, quemadmodum de matre 'genus' dixit, accipiunt, ut ostendatur eum Echionis esse et Peridiae filium, vel ab Echione genus ducentem. {{ancora+|515|Ad v. 515}} Matrisque genus peridiae periphrasis est, hoc est filium Peridiae. {{ancora+|516|Ad v. 516}} Lycia missos et apollinis agris vacat 'et': nam per epexegesin Lyciam arva Apollinis dixit, ut "nunc Lyciae sortes". appellata autem Lycia est a Lyce nympha, ex qua habuit Apollo filium nomine Lycadium. 'missos' autem profectos, ut "missus in imperium magnum". {{ancora+|517|Ad v. 517}} Exosum nequiquam bella sic supra "iniecere manum parcae": nam per transitum ostendit, urguentibus fatis eum ad bella deductum, quae nequiquam semper vitare cupiebat. hunc autem Menoeten oriundo Arcada fuisse intellegimus, sed habitasse circa Argos: nam Lerna palus est Argivorum, in qua eum dicit solitum fuisse piscari: nam hoc significat 'piscosae cui circum flumina Lernae ars fuerat'. et vetuste 'flumina' pro fluore dixit: neque enim Lerna fluvius est. et sic 'flumina Lernae', quomodo "Aventini montem". quaeritur sane quis primus 'exosum' pro peroso dixerit. {{ancora+|519|Ad v. 519}} Pavperque domus 'hic' et 'haec pauper' dicimus: nam 'paupera' usurpatum est. sic Plautus "paupera est haec mulier". sed hoc hodie non utimur. ea enim nomina, quae ablativo singulari in 'e' exeunt, si feminina ex se faciunt, similia faciunt; neque enim heteroclita, alterius declinationis esse possunt: ut puta, quia 'ab hoc hospite' facit, 'hic' et 'haec hospes' dicamus necesse est: Lucanus "hospes in externis audivit curia tectis" (5.11): 'ab hoc leone' 'hic' et 'haec leo'; 'ab hoc latrone' 'hic' et 'haec latro'; 'ab hoc fullone' 'hic' et 'haec fullo'; 'ab hoc nepote' 'hic' et 'haec nepos': nam ut 'neptis' dicamus in iure propter successionis discretionem admissum est. sciendum tamen 'hospita' 'paupera' 'leaena' 'lea' usurpata a poetis esse. {{ancora+|520|Ad v. 520}} Potentum munera 'munera' dicit obsequia, id est officia, quae pauperes divitibus loco munerum solvunt. sane 'munera' et quae 'munia' dicimus. pater ipse pater, an pater eius? {{ancora+|522|Ad v. 522}} Arentem in silvam pro 'aridam'. virgvlta sonantia lauro quaeritur quid sit 'virgulta sonantia lauro'? scilicet ipsa virgulta lauri. 'sonantia' autem cum crepitu ardentia. {{ancora+|524|Ad v. 524}} Dant sonitum spumosi amnes bellum semper incendio et fluminibus comparat: sic in secundo "in segetem veluti cum flamma furentibus austris incidit aut rapidus montano flumine torrens". {{ancora+|525|Ad v. 525}} non segnius ambo Aeneas turnusque rvunt bene comparationibus diversis singula reddidit ad similitudinem veram, quia ambos ignibus aut fluminibus comparaverat. ergo 'non segnius' ad ignem retulit, quia segnis quasi sine igne sit. 'fluctuat' autem ad amnes eum retulisse nulla dubitatio est. {{ancora+|527|Ad v. 527}} rumpuntur pro 'fatigantur'. et 'fluctuat' et 'rumpuntur', quia 'nescia vinci pectora'. nescia vinci pectora Horatius "Pelidae stomachum cedere nescii". {{ancora+|529|Ad v. 529}} Murranum hic atavos et avorum antiqua sonantem nomina hoc est cuius maiores omnes Murrani sunt dicti et reges fuerunt, ut 'per regesque actum genus omne Latinos'. scimus enim solere plerumque fieri ut primi regis reliqui nomen etiam possideant, ut apud Romanos Augusti vocantur, apud Albanos Silvii, apud Persas Arsacidae, apud Aegyptios Ptolomaei, apud Athenienses Cecropidae. unde superfluum est quod ait Donatus, debere nos accipere interemptum esse Murranum, dum avos et atavos Turni commemorat et effert laudibus maximis, propter illud "vidi oculos ante ipse meos me voce vocantem Murranum". {{ancora+|530|Ad v. 530}} Per regesque actum genus omne Latinos Horatius "et nepotum per memores genus omne fastos" de Lamo. {{ancora+|534|Ad v. 534}} Nec domini memorum proculcat equorum id est equorum domini inmemorum. {{ancora+|538|Ad v. 538}} Dextera nec tua te graium fortissime crethev eripvit turno nec di texere cupencum ita Aenean comparat Turno, ut eum superiorem esse significet: nam quem Turnus interimit, fortitudo sua liberare non potuit; ei vero quem occidit Aeneas, ne sua quidem numina prodesse potuerunt. Terentius "memini relinqui me deo irato meo". sic alibi "nec di morientis Elissae". singuli enim deos proprios habemus genios. sane sciendum cupencum Sabinorum lingua sacerdotem vocari, ut apud Romanos flaminem et pontificem, sacerdotem. sunt autem cupenci Herculis sacerdotes. ergo quia huic proprium nomen de sacerdote finxit, bene dixit 'nec dii texere sui'. et quidam reprehendunt poetam hoc loco, quod in nominum inventione deficitur: iam enim in IX. Crethea a Turno occisum induxit, ut "Crethea, musarum comitem"; sed et Homerus et Pylaemenem et Adrastum bis ponit et alios conplures. {{ancora+|543|Ad v. 543}} Late terram consternere aliud ex alio ostenditur: nam per hoc corporis exprimitur magnitudo, ut "stabant ter centum nitidi in praesepibus altis". {{ancora+|545|Ad v. 545}} Eversor achilles bene separat Achillem a Graecis, ut "reliquias Danaum atque inmitis Achilli". {{ancora+|546|Ad v. 546}} Mortis metae id est mors, quae meta est et finis: nam metam et fines vitae dicimus, non mortis: mors enim infinita est. sciendum tamen, ita hoc de Homero esse translatum, qui ait τέλος θανάτοιο , hoc est finis mortis: nam in ipsa morte finis est. {{ancora+|547|Ad v. 547}} Lyrnesi domus alta Lyrnesos civitas est Phrygiae, unde fuit Briseis. et per transitum docet, neminem posse statuta vitare: quando enim hic crederet, ibi se natum tam longe esse periturum?. {{ancora+|548|Ad v. 548}} Conversae acies in bellum coactae, vel inter se conversae. {{ancora+|552|Ad v. 552}} Pro se quisque viri pro qualitate virium suarum: sic in quinto "pro se quisque viri et depromunt tela pharetris". summa nituntur opum vi hemistichium est Ennianum. {{ancora+|553|Ad v. 553}} tendunt pro 'contendunt'. {{ancora+|554|Ad v. 554}} Mentem Aeneae genetrix pulcherrima misit 'mentem' consilium, ut "qua facere id possis nostram nunc accipe mentem". misit autem pro 'inmisit'. et pulcherrima perpetuum est epitheton, nec ad negotium pertinens. sane bona usus est oeconomia, ut diceret instinctu numinis profectum esse Aenean ad civitatis excidium: nam incongruum fuerat, occupatum bello per se tale cepisse consilium. {{ancora+|555|Ad v. 555}} Urbique adverteret agmen id est contra urbem. {{ancora+|558|Ad v. 558}} Acies circumtulit vel exercitum suum huc atque illuc circumduxit, vel acies oculorum scilicet. et bona occasione pervenit ad id, ut Aeneas civitatem posset aspicere. {{ancora+|559|Ad v. 559}} Inmunem tanti belli sine officio dimicandi. et vult inobsessam intellegi, quae sine periculo sit oppugnationis: nam inmunis est qui nihil praestat, quasi sine muniis, hoc est qui non facit munia. inpune quietam quae specialiter debuit poenas luere propter foedus abruptum. {{ancora+|560|Ad v. 560}} Pugnae accendit maioris imago subaudis 'eum'. {{ancora+|563|Ad v. 563}} Nec scuta aut spicula densi deponunt ex eo quod non est factum, quid fieri soleat indicavit, ut supra "defigunt telluri hastas et scuta reclinant". {{ancora+|565|Ad v. 565}} nequa pro 'nulla'. esto sit. ivppiter hac stat pro nobis religio est, quam laeserunt Rutuli ruptis foederibus. novimus autem interfuisse foederi et deos alios, et Iovis imaginem sceptri praesentia redditam. {{ancora+|566|Ad v. 566}} Nev quis ob inceptum subitum mihi segnior ito tertia persona est ‹'ito', id est› eat. et hortatur eos, ut ita in bellum eant, quasi res fuerit ante disposita. nam hoc dicit: repentinum imperium nullam vobis adferat moram: unde est illud paulo post "scalae inproviso subitusque apparuit ignis". {{ancora+|567|Ad v. 567}} Cavsam belli quia illic erat Lavinia. {{ancora+|568|Ad v. 568}} frenum singulari numero raro lectum est. et quidam hunc versum per figuram Graecam dictum tradunt, ὁμολογοῦσιν μέλλειν λαβεῖν . {{ancora+|569|Ad v. 569}} ervam confidenter, quasi iam non bellum sit, sed expugnatio. {{ancora+|572|Ad v. 572}} Hoc caput o cives sic superius Drances de Turno, ut "o Latio caput horum et causa malorum", id est principium. ‹hoc caput o. c. h. b. s. n.› potuistis enim quieti esse, si Latini foedus servassent. et ad Latinos transfert crimen Turni. {{ancora+|573|Ad v. 573}} Foedusque reposcite flammis gravitate sermonum declamationi pondus inposuit. nam hoc dicit: flammas foederis urbis innovemus incendio: nam 'reposcite' est revocate, innovate. {{ancora+|575|Ad v. 575}} dant cuneum quotiens in similitudinem cunei milites disponuntur. densa mole densi cum impetu. {{ancora+|576|Ad v. 576}} inproviso deest 'ex', ut sit 'ex inproviso'. apparvit ignis pro 'apparuerunt': et est zeugma, ut in primo "Cymothoe simul et Triton adnixus" pro 'adnixi': non enim solus Triton adnitebatur. {{ancora+|577|Ad v. 577}} Discurrunt alii ad portas primosque trucidant subaudis 'inproviso': et haec simul pronuntianda sunt, ut simul facta videantur, quo vehementer vis bellica possit agnosci. 'primosque trucidant' autem, id est qui primi ad portas erant obvii, scilicet stationem agentes. {{ancora+|579|Ad v. 579}} Inter primos inter duces, inter principes. {{ancora+|581|Ad v. 581}} testaturque deos id est foederis. haec altera foedera rvmpi bis rumpi foedera, bis hostes Italos fieri, bis se in proelia saeva conpelli: nam varie eandem rem iterat. bis autem foedera facta sunt, semel per Ilioneum, quando Latinus ait "ipse modo Aeneas, nostri si tanta cupido est, si iungi hospitio properat sociusque vocari, adveniat", et "sublimes in equis redeunt pacemque reportant", et iterum paulo ante propter singulare certamen. {{ancora+|583|Ad v. 583}} trepidos inter hoc est inter trepidos. {{ancora+|584|Ad v. 584}} Reserare ivbent id est volunt, ut Terentius "iubeo Chremetem". {{ancora+|585|Ad v. 585}} Trahunt ad moenia regem trahere volunt: nam animi est, non facti. 'trahunt' autem scilicet ut possit inminens videre discrimen. Donatus dicit 'trahunt in moenia' pro 'dilacerant in moenibus rumoribus suis'. ergo 'regem' de Latino dixit, 'moenia' autem hic muros dixit. {{ancora+|587|Ad v. 587}} Inclusas ut cum latebroso in pumice pastor paene omnia comparationis istius verba ad supra dictum pertinent bellum: nam ita apes inclusae sunt, ut homines qui obsidentur: ita civitatem timentium latebras dicimus, sicut apum sunt alvearia: item pastor est et re vera pastor et ductor exercitus, ut Homerus ποιμένα λαοῦ . 'in pumice' autem iste masculino genere posuit, et hunc sequimur: nam et Plautus ita dixit: licet Catullus dixerit feminino. {{ancora+|588|Ad v. 588}} Fumo amaro quod elicit lacrimas. {{ancora+|589|Ad v. 589}} Trepidae rerum nescientes quid agant, ignarae auxilii, hoc est trepidae de suis rebus: Terentius "sat agit rerum suarum". cerea castra oportune hic 'castra' de his rebus quae nunc aguntur: in georgicis "aulasque et cerea regna". {{ancora+|591|Ad v. 591}} Ater odor nove: nam in odore quis color est? sed hoc dicit: odor atrae rei, fumi scilicet 'ater odor', id est pessimus, ut 'fumoque implevit amaro'. {{ancora+|593|Ad v. 593}} fessis pro 'adflictis'. etiam fortuna casus: nam omnis casus in potestate Fortunae est. {{ancora+|595|Ad v. 595}} Tectis venientem prospicit hostem aut e tectis prospicit: aut contra tecta venientem. {{ancora+|596|Ad v. 596}} Incessi muros invadi. {{ancora+|598|Ad v. 598}} infelix pugnae ivvenem quia non putabat, Turnum civitatem oppugnari passurum fuisse, si viveret. {{ancora+|599|Ad v. 599}} Mentem turbata figurate, ut "oculos suffusa". {{ancora+|600|Ad v. 600}} caputque sicut supra dictum est, 'caput' dicebatur qui auctor et princeps alicuius rei gestae fuisset, ut "o Latio caput horum". {{ancora+|601|Ad v. 601}} demens effata furorem verba noluit ponere, unde videtur diras significare. {{ancora+|602|Ad v. 602}} purpureos moritura manu rem quae flaminicae conpetit, transtulit ad reginam. flaminica enim venenato operiri debet: nam cum 'amictus' dicit, opertam dicit, quae res ad pallium refertur. {{ancora+|603|Ad v. 603}} Et nodum informis leti alii dicunt, quod Amata inedia se interemerit. sane sciendum quia cautum fuerat in pontificalibus libris, ut qui laqueo vitam finisset, insepultus abiceretur: unde bene ait 'informis leti', quasi mortis infamissimae. ergo cum nihil sit hac morte deformius, poetam etiam pro reginae dignitate dixisse accipiamus. Cassius autem Hemina ait, "Tarquinium Superbum, cum cloacas populum facere coegisset, et ob hanc iniuriam multi se suspendio necarent, iussisse corpora eorum cruci affigi. tunc primum turpe habitum est mortem sibi consciscere". et Varro ait, "suspendiosis, quibus iusta fieri ius non sit, suspensis oscillis, veluti per imitationem mortis parentari". docet ergo Vergilius secundum Varronem et Cassium, quia se laqueo induerat, leto perisse informi. {{ancora+|605|Ad v. 605}} Flavos lavinia crines antiqua lectio 'floros' habuit, id est florulentos, pulchros: et est sermo Ennianus. Probus sic adnotavit: "neotericum erat 'flavos', ergo bene 'floros': nam sequitur 'et roseas laniata genas': Accius in Bacchis 'nam flori crines, video, ei propessi iacent', in iisdem 'et lanugo flora nunc demum inrigat', Pacuvius Antiopa 'cervicum floros dispergite crines'". {{ancora+|606|Ad v. 606}} Et roseas laniata genas moris fuit apud veteres ut ante rogos regum humanus sanguis effunderetur, vel captivorum vel gladiatorum: quorum si forte copia non fuisset, laniantes genas suum effundebant cruorem, ut rogis illa imago restitueretur. tamen sciendum, cautum lege duodecim tabularum, ne mulieres carperent faciem, his verbis "mulier faciem ne carpito". {{ancora+|608|Ad v. 608}} Hinc totam id est de domo regia. infelix fama rerum infelicium nuntia, ut "infelix vates". {{ancora+|609|Ad v. 609}} Demittunt mentes desperant, sicut e contra sperantes aliquid 'erigunt mentes'. {{ancora+|610|Ad v. 610}} Coniugis attonitus fatis urbisque ruina et privatis et publicis luctibus. {{ancora+|611|Ad v. 611}} canitiem ex aetate pathos movit: non enim tam miserum est, regem in miseriis esse, quam senem. inmundo pulvere bene 'inmundo' addidit: sic in georgicis monitionibus "et cinerem inmundum iactare per agros", quia etiam pulvis ille quo utuntur puellae, cinis vocatur, unde etiam ciniflones dicti sunt: Horatius "custodes, lectica, ciniflones, parasitae". {{ancora+|614|Ad v. 614}} Bellator epitheton peracti temporis. {{ancora+|616|Ad v. 616}} Minus successu laetus equorum infirmitas animi ex equorum etiam tarditate veniebat, quia minus successus habebant equi iam fatigati. {{ancora+|617|Ad v. 617}} Attulit hunc illi caecis terroribus avra naturale enim est, ut a qua parte ventus flat, inde maximus audiatur clamor. et mire 'caecis terroribus', quos nemo videret. {{ancora+|618|Ad v. 618}} Commixtum clamorem ex inpugnatione, et morte reginae. arrectas avres ad audiendum sollicitas: Terentius "arrige aures Pamphile". {{ancora+|619|Ad v. 619}} inlaetabile murmur quaeritur quis 'inlaetabile' dixerit? ideo autem 'murmur', quia ferre solent quasi praesagium murmura, sive bona sint, sive mala intellegenda. {{ancora+|621|Ad v. 621}} diversa clamor hypallage ‹pro› 'diversus clamor': aut ex variis partibus civitatis. {{ancora+|622|Ad v. 622}} Amens consilii egens, nescius rei gerendae. {{ancora+|625|Ad v. 625}} Occurrit dictis orationi eius verbis obviam venit. {{ancora+|626|Ad v. 626}} Prima victoria id est primum. {{ancora+|627|Ad v. 627}} sunt alii qui tecta manu ideo quia scit Turnum pro urbe maxime esse sollicitum. {{ancora+|630|Ad v. 630}} Nec numero inferior pugnae nec honore r. id est nec pauciores interimis, nec minor te, quam Aenean, comitabitur gloria: nam occisorum multitudo conpensat hoc, quod tu fugientes interimis. sane sciendum, in hac omni oratione Iuturnam occurrere quaestionibus tacitis {{ancora+|632|Ad v. 632}} Prima per artem foedera turbasti 'prima' aut inchoantia: aut 'tu prima': nam post datum augurium quo animi omnium perturbati sunt, et post eius orationem Tolumnius tela contorsit. 'per artem' autem per fraudem, ut "artificis scelus". {{ancora+|634|Ad v. 634}} nequiquam fallis pro 'non fallis'. {{ancora+|636|Ad v. 636}} an fratris miseri letum humile est si ex persona Turni accipias: ergo 'miseri' ad animum sororis referendum est. et quod ait 'sed quis Olympo', intulit 'an ut videres', subaudiendum 'ergo tua sponte'. {{ancora+|637|Ad v. 637}} Nam quid ago argumentum a necessario. iam non est temporis, aut erit absurdum. {{ancora+|638|Ad v. 638}} Me voce vocantem atqui hoc nusquam legimus; sed aut κατὰ τὸ σιωπώμενον intellegimus, aut mortis est omen audire quod non dicitur, videre quod minime occurrit: sic in quarto "hinc exaudiri gemitus et verba vocantis visa viri". {{ancora+|639|Ad v. 639}} Superat vivit, ut "superatne et vescitur aura?" {{ancora+|641|Ad v. 641}} Ne nostrum dedecus vfens aspiceret sic est hoc, ac si diceret, fortasse viveret, nisi ideo voluisset occumbere, ne nos victos videret. et est quale in XI. "ille mihi ante alios fortunatusque laborum egregiusque animi, qui, ne quid tale videret, procubuit moriens". 'infelix' autem in hoc bello, contra illud "insignem fama et felicibus armis" et est argumentum ab honesto. {{ancora+|642|Ad v. 642}} Teucri potivntur corpore et armis id est etiam sepultura caret: nam ut in Homero legimus, de virorum fortium cadaveribus erat inter hostes grande certamen. {{ancora+|644|Ad v. 644}} Dextra nec drancis dicta refellam id est virtute: nam pro rei officio ipsam rem posuit, dexteram pro virtute, hoc est fortiter faciendo. {{ancora+|645|Ad v. 645}} turnum fugientem ἐμφατικῶς Turnum. {{ancora+|646|Ad v. 646}} Usque adeone mori miserum est tacitae quaestioni occurrit. et quidam hoc verbum reprehendunt 'usque adeone'; melius dici 'usque eo': Lucilius septimo "usque adeo studio atque odio illius efferor ira". quidam sic accipiunt 'usque adeone mori miserum est', ut non quasi confirmet, sed quasi interroget, quare dea sic de illo laboret ut vivat, cum satius sit honeste mori, quam turpiter vivere. ergo 'usque adeone', ut tamen tanta turpitudo ferenda sit. vos o mihi manes quasi per fantasiam relinquens superos, ad manes convertit orationem. {{ancora+|647|Ad v. 647}} Superis aversa voluntas quia, ut supra diximus, donec vivimus, curae sumus dis superis, post mortem ad inferos pertinemus, quibus se modo commendat. {{ancora+|648|Ad v. 648}} sancta ad vos anima quae differentia sancti sit, superius dictum est: hic 'sancta' incorrupta accipiendum est: neque enim sacro aut religioso eius anima tenebatur. istius inscia culpae vel fugae, quia fuga grande crimen est apud virum fortem: vel rupti foederis et laesae religionis, a qua re se esse dicit alienum propter futura supplicia. {{ancora+|649|Ad v. 649}} Indignus avorum Graeca figura: nam nos 'indignus illa re' dicimus, contra Graeci ἀνάξιος στεφάνου , id est indignus coronae. {{ancora+|651|Ad v. 651}} vectus equo spumante saces pro 'cum veheretur', ut "et qua vectus Abas". {{ancora+|652|Ad v. 652}} Inplorans nomine turnum ex multis rebus indicat perturbationem: quod festinans venit, quod per hostes, quod vulneratus, quod Turnum nomine appellat; nam contumelia est nomine suo superiorem vocare: sic in georgicis "mater, Cyrene mater", cum praemisisset "et te crudelem nomine dicit". {{ancora+|653|Ad v. 653}} Turne in te suprema salus omnia quae supra Iuturna dixerat, oratio ista dissolvit. {{ancora+|654|Ad v. 654}} Fulminat Aeneas a. exaggeratio est: sic paulo post "horrendumque intonat armis". minatur deiecturum arces quia dixerat "et aequa solo fumantia culmina ponam". {{ancora+|656|Ad v. 656}} iamque faces ut sit quare Turnus subvenire festinet. {{ancora+|657|Ad v. 657}} Mussat modo dubitat. et cunctatur rex ipse, in quo summa rerum est. veteres 'mussat' pro timet, Ennius 'mussare' pro 'tacere' posuit. Clodius Tuscus "mussare est ex Graeco, conprimere oculos: Graeci μῦσαι dicunt". {{ancora+|658|Ad v. 658}} quos generos vocet pro 'utros'; pluraliter autem 'generos' de exercitibus, quorum duces sunt Aeneas et Turnus. aut quae sese ad foedera flectat aut nuptiarum foedera, ut "nec coniugis umquam praetendi taedas, aut haec in foedera veni": aut propter violatum foedus, ut ideo dixerit 'quae sese flectat ad foedera', quasi nec hoc remedium supersit, cum illa iam bello corrupta sint. {{ancora+|659|Ad v. 659}} Praeterea regina tui quia occurrebat, Amatam, si "La-" tinus dubitat, reginam pro eius partibus niti. tui fidissima tui amantissima. dextra occidit ipsa sva ut laquei absconderet dedecus. {{ancora+|660|Ad v. 660}} lucemque exterrita fugit augmentum mali. {{ancora+|661|Ad v. 661}} Soli pro portis contra illud "sunt alii qui tecta manu defendere possint". 'pro portis' autem 'ante portas': Sallustius "et parte cohortium †praecipere instructa et stationes locatae pro castris". bene autem cum dicit 'pro portis sustentant acies' spem adhuc subveniendi dedit. et dicendo 'soli' addidit etiam necessitatem. {{ancora+|664|Ad v. 664}} deserto in gramine versas huc atque illuc agis, ut "Aethiopum versemus oves". Homerus στρωφᾶν . et bene 'deserto in gramine' contra illud "et nos saeva mittamus funera Teucris". {{ancora+|665|Ad v. 665}} Varia confusus imagine rerum multiplici nuntio: quod regina periit, quod urbs oppugnatur, quod omnes Latini in illum oculos referunt, quod dubitat Latinus quos generos vocet. {{ancora+|666|Ad v. 666}} Et obtutu tacito stetit vultu: et obtutus est proprie πρόσωπον , id est †vultum dicunt. {{ancora+|667|Ad v. 667}} Pudor propter illud "tu currum deserto in gramine versas": vel 'pudor', quia in illum oculi referuntur. insania qua in hostes ferebatur: vel quia urbs oppugnabatur. mixto luctu propter Amatae cognitam mortem. {{ancora+|668|Ad v. 668}} amor quia mussat Latinus. conscia virtus quia fugere putatur qui 'currum deserto in gramine versat'. {{ancora+|669|Ad v. 669}} Discussae umbrae postquam mentis caligo discessit: quod sequentia indicant 'et lux reddita menti est'. {{ancora+|671|Ad v. 671}} Turbidus plenus perturbationis. {{ancora+|672|Ad v. 672}} ecce autem flammis alia persuasio ex aspectu. {{ancora+|673|Ad v. 673}} undabat vertex abundabat. et bene in translatione permansit, ut verticem undare diceret: vertex enim undarum dicitur, ut "verticibus rapidis" et "vorat aequore vertex". {{ancora+|674|Ad v. 674}} Quam eduxerat ipse scilicet quod ei maiorem creabat dolorem. graviter enim dolemus si perire videamus illa quae fecimus. 'eduxerat' autem in altum fabricando sustulerat, ut alibi "Cyclopum educta caminis". {{ancora+|675|Ad v. 675}} Subdideratque rotas quo posset trahi ad ea loca, quibus hostis instabat. {{ancora+|676|Ad v. 676}} iam iam fata Sallustianum "iam iam frater animo meo carissime". {{ancora+|678|Ad v. 678}} stat conferre manum Aeneae placet, ut "stat casus renovare omnis": vel 'stat' certum est. quicquid acerbum est morte pati aut quicquid morte acerbum est placet pati, hoc est inferna supplicia: vel quae potest superbus hostis inferre, sicut de Hectore legimus: aut certe positivus sit pro comparativo: placet pati si quid etiam morte acerbius invenitur. {{ancora+|680|Ad v. 680}} Furere ante furorem figura antiqua, ut 'servitutem servit', 'dolet dolorem'. et est sensus: sine me furorem bellicum ante furere, scilicet quam ad eum veniam, ut pugnam mente concipiam et instructus furore in bella prorumpam. {{ancora+|684|Ad v. 684}} Saxum de vertice praeceps cum rvit comparatio ipsa futurum ostendit eventum. simul notandum quod, sicut supra in proelio, ita nunc etiam in comparatione praefertur Aeneas: nam Turnum parti comparat montis, montibus exaequat Aenean. {{ancora+|685|Ad v. 685}} Avulsum vento proprie: nam et Turnus ad bellum invitus adtrahitur. {{ancora+|686|Ad v. 686}} annis solvit sublapsa pro 'multorum annorum sublapsum saxum'. et quidam 'lapsa' quasi non passiva specie, sed activa dictum volunt. {{ancora+|687|Ad v. 687}} Mons inprobus pars montis: et ἐμφατικῶς dictum est, sicut supra "haud partem exiguam montis". magno actu magno inpulsu, magno impetu. {{ancora+|688|Ad v. 688}} exultatque solo mire: saepe exilit, dum volvitur. {{ancora+|690|Ad v. 690}} Ubi plurima fuso sanguine terra madet hypallage: ubi plurimo sanguine terra maduerat: sic supra "sanguine in alto": vel certe, ubi plurimum fuso sanguine. {{ancora+|691|Ad v. 691}} Striduntque hastilibus aurae Homerus συρίζουσα† μακεαον ισιτιτατε λόγχη . {{ancora+|692|Ad v. 692}} magno ore pro 'voce magna'. {{ancora+|693|Ad v. 693}} Tela inhibete cohibete, suspendite: et est translatio a nautis. {{ancora+|694|Ad v. 694}} Me verius unum pro vobis f. l. 'verius' iustius. et sensus hic est: iustius est, me unum pro omnibus rupti foederis poenas exsolvere. alii veteri more dictum accipiunt: 'verum' enim quod rectum et bonum esset, appellabant: Terentius "idne est verum modo? id est pessimum genus", et item "quod si astu rem tractavit, di vestram fidem! quantam et quam veram laudem capit Parmeno!" Sallustius in primo "ea paucis, quibus peritia et verum ingenium est, abnuentibus", idem "†per pennatam paucis pro pectus vera est aestimanda". {{ancora+|695|Ad v. 695}} decernere ferro decertare, dimicare: aliter 'decernere' statuere, ut decernere senatum dicimus. {{ancora+|701|Ad v. 701}} Quantus athon haec est vera lectio: nam si 'Athos' legeris, 'os' brevis est et versus non stat. 'Athon' autem dici accusativus indicat: nam 'hunc Athona' facit, sicut 'Apollon' 'Apollona'. quod autem Herodotus 'hunc Athon' et 'hunc Apollo' dicit, Atticae declinationis est. Athon autem mons est adiacens Thraciae, circa Lemnum insulam, in promunturio Macedoniae. aut quantus eryx Siciliae mons supra Drepanum oppidum. {{ancora+|702|Ad v. 702}} Nivali vertice se attollens pater appenninus Appenninus mons Italiae: de hoc Lucanus "nulloque a vertice tellus altius intumuit propiorque accessit Olympo" (2.397). {{ancora+|704|Ad v. 704}} Troes et omnes Graece declinavit, unde brevis est 'es', sic supra "Troes agunt". {{ancora+|707|Ad v. 707}} Armaque deposvere vel spectaturi, vel fessi, vel iussi, ne quis possit iterum foedus turbare. {{ancora+|709|Ad v. 709}} Inter se coisse viros et cernere ferro vera et antiqua haec est lectio: nam Ennium secutus est qui ait "olli cernebant magnis de rebus agentes". posteritas coepit legere 'et decernere ferro': secundum quam lectionem synalipha opus est, sed excluso 's', ut sit 'viro et decernere ferro'. {{ancora+|710|Ad v. 710}} vacuo patuerunt potest intellegi, ut patuerunt corporis magnitudine. {{ancora+|711|Ad v. 711}} procursu una pars orationis est. {{ancora+|713|Ad v. 713}} dat gemitum tellus pulsu pedum. {{ancora+|714|Ad v. 714}} Fors et virtus miscentur in unum 'fors', id est casus in Turno, virtus in Aenea; nam in bello etiam casus plurimum valet: Cicero in Miloniana "adde casus, adde incertos exitus Martemque communem". {{ancora+|715|Ad v. 715}} Ac velut ingenti sila summove taburno Sila mons silva est Lucaniae, Taburnus mons Campaniae: Sallustius de fugitivis "in silva Sila fuerunt": unde pessime quidam 'silva' legunt, quia proprium appellativo non potest exaequari. unde bene proprium proprio iunxit. {{ancora+|717|Ad v. 717}} Pavidi cessere magistri proprie magistri sunt militum, pastores pecorum; sed reciprocae sunt inter se istae translationes: nam et ductor militum pastor vocatur, ut diximus supra, et magistros pecorum dicimus: Cicero "quem magistrum pecoris esse dicebat". {{ancora+|718|Ad v. 718}} Mussantque ivvencae dubitant, sicut "mussat rex ipse Latinus". {{ancora+|719|Ad v. 719}} nemori imperitet hoc est qui sunt in nemore, ut est "sed tota aestiva repente". {{ancora+|725|Ad v. 725}} Ivppiter ipse dvas aequato examine lances aut poetice dictum est et ratione caret: nam Iuppiter ignorare nihil poterat: aut certe illud quaerit, quis ibi de Turno et Aenea mortis adferat causam. nam dicunt philosophi, mortem ad eum minime pertinere: nam bona tantum praestat, nec ad eum quae mala sunt, pertinent: nam ideo et aequas lances sustinet. vel ideo a Iove hoc fit, ut Iunoni aliisque deis necessitatis violentiam probet. an inquirit, utrum tempus sit? tamen sciendum, locum hunc a Vergilio ita esse translatum, ut in Homero lectus est. examine examen proprie est filum, quo trutina regitur. {{ancora+|727|Ad v. 727}} Damnet labor liberet, id est quem voto liberet labor proeliandi, parta scilicet victoria, quoniam unusquisque ob incolumitatem recuperatam votis exsolvitur, id est liberatur explicitis sacrificiis, ut est "damnabis tu quoque votis". non nulli sic tradunt: quem labor suus liberet, quem mors urgeat: nam in iure cum dicitur 'damnas esto', hoc est 'damnatus esto ut des', hoc est damno te ut des, neque alias liber eris. quidam 'labor' pro militia intellegunt. vergat pondere letum bene 'vergat': nam morientes inferos petunt. {{ancora+|730|Ad v. 730}} Trepidi Latini atqui laeti esse debuerunt. sed nimia Aeneae ostenditur virtus: namque naturale est, ut sociis timori sit inferioris audacia: unde nunc Latini sunt territi ex eo quod superiorem ferire ausus est Turnus. {{ancora+|731|Ad v. 731}} acies aut exercitus, aut oculi. {{ancora+|734|Ad v. 734}} Ut capulum ignotum dextramque aspexit inermem locus hic totus ad gloriam Aeneae pertinet: namque id agit, ne videatur Turnus armorum vilitate superatus. unde ei redditur gladius, quo etiam cum divinis armis ab Aenea possit extingui. 'aspexit' autem quasi mirabundus, quod fractus esset, cum putaret se gladium ferre Vulcanium. {{ancora+|736|Ad v. 736}} Patrio mucrone relicto quo tempore vulneratum vidit Aenean. sed supra de Turno "simul aptat habendo ensemque clipeumque, ensem quem Dauno ignipotens deus ipse parenti fecerat". modo ergo Metisci usus est ferro: et haec ratio est, quod, quamvis armatus suo gladio descendisset ad campum, tamen causa foederis deposuisset arma. nam et de Aenea hoc dixit "dextram tendebat inermem", qui utique ad foedus non inermis advenerat: nam dictum est "hinc pater Aeneas, sidereo flagrans clipeo et caelestibus armis". sane 'patrio' modo 'paterno' significat: nam Dauni fuerat gladius, ut "ensem quem Dauno ignipotens deus ipse parenti fecerat". alias 'patrium' a patria est derivativum. 'mucrone' autem pro 'gladio', a parte totum. {{ancora+|737|Ad v. 737}} dum trepidat dum turbatur, festinat, quod Graeci E)N A)GWNI/A| E)STI/ ‹dicunt›, scilicet, quando rupto foedere, subita spe furibundus ardet. ferrum materiam pro opere ‹posuit, ut› solet, ut "iungit equos auro genitor". {{ancora+|739|Ad v. 739}} arma dei ad vulcania hypallage pro 'dei Vulcani arma'. {{ancora+|740|Ad v. 740}} Mortalis mucro mortali manu factus. glacies cev futtilis hoc loco fragilis. {{ancora+|744|Ad v. 744}} Undique enim densa teucri inclusere corona strategema est: nam postquam Turnum fugere videre Troiani, clausere loca, per quae evadere poterat: aut non dedita opera inclusere Troiani, sed quod ita consederant. {{ancora+|745|Ad v. 745}} atque hinc vasta palus quae nunc non apparet. {{ancora+|747|Ad v. 747}} Cursumque recusant scilicet genua, quae inpediebat vulnus inlatum sagitta. sane perite facit, ut gladio non utatur Aeneas, sed hasta eminus dimicare contendat, quia inpediente vulnere nec sequi poterat nec in ictum consurgere: unde est "hic gladio fidens, hic acer et arduus hasta". {{ancora+|749|Ad v. 749}} Inclusum flumine comparatio Apollonii. alterutro 'inclusum', aut flumine aut formidine: aut duobus inclusum; infra enim ait 'insidiis et ripa territus alta', ut insidias pro formidine, ripam pro flumine posuerit. {{ancora+|750|Ad v. 750}} cervum aut puniceae utrum figurate 'cervum instat': an potius cervum nanctus alioquin instat? puniceae saeptum formidine pennae Lucanus "claudit odoratae metuentis aera pennae" (4.438). {{ancora+|751|Ad v. 751}} Venator canis pro 'venaticus'. {{ancora+|752|Ad v. 752}} Insidiis pennarum scilicet. {{ancora+|753|Ad v. 753}} Vividus umber acerrimus Tuscus: nam Umbria pars Tusciae est. sane Umbros Gallorum veterum propaginem esse Marcus Antonius refert: hos eosdem, quod tempore aquosae cladis imbribus superfuerunt, Ὀμβρίους cognominatos. fugitque vias figura, ut 'campum currit, mare navigat'. {{ancora+|754|Ad v. 754}} Iam iamque tenet ita ut videtur intuentibus: et hi duo versus verbum ad verbum sunt translati de Apollonio. sane summa brevitate rem elocutus est. {{ancora+|755|Ad v. 755}} tum vero exoritur clamor quidam quaerunt, an iam recessum sit his versibus a comparatione. sed non dubie videtur. {{ancora+|758|Ad v. 758}} Increpat obiurgat, incusat, ut "aestatem increpitans seram". {{ancora+|759|Ad v. 759}} Efflagitat ensem cum clamore deposcit. {{ancora+|761|Ad v. 761}} Terretque trementes quis enim saucium non timeret instantem, cum eum integer fugeret? et bene terret eos, apud quos terror eius habetur: et alibi "ne me terrete timentem". {{ancora+|764|Ad v. 764}} Ludicra praemia vilia, digna ludo. haec apud antiquos ludibria dicebantur, non, ut nunc, in mala significatione. dabatur autem victori pro praemio aut pellis, aut vinum, esca, hordeum; unde hordeariae quadrigae dicuntur. {{ancora+|766|Ad v. 766}} Sacer oleaster fere omnia Latina arborum nomina generis feminini sunt, exceptis paucis, ut 'hic oleaster' et 'hoc siler': Vergilius "ut molle siler lentaeque genistae". item 'hoc buxum', licet et 'haec buxus' dicatur: nam superfluam quidam volunt facere discretionem, ut 'haec buxus' de arbore dicamus, 'buxum' vero de ligno conposito: legimus enim in Vergilio de tibiis "buxusque vocat Berecyntia matris Idaeae". item cum de arboribus loqueretur, ait "et torno rasile buxum". {{ancora+|767|Ad v. 767}} Venerabile lignum antiquam arborem voluit exprimere: seu truncus fuerit iam et aridus ob vetustatem. et ideo 'lignum' humiliter dictum accipiunt, ornavit tamen 'venerabile' dicendo. {{ancora+|768|Ad v. 768}} Ubi figere dona solebant proprie, ut ait "sacra ad fastigia fixi". et quaeritur, cur terreno deo nautae dona suspenderent? quia constat omnes in periculis suis deos patrios invocare et ideo illis vota solvere, quorum familiarius numen opitulari sibi credant. {{ancora+|770|Ad v. 770}} Nullo discrimine sine aliquo intuitu religionis. et deest 'habito', ut sit 'nullo discrimine habito'. intellegendum autem, eatenus stirpem excisum, quatenus supra terram fuit; ergo 'stirpem' pro 'arborem' accipiendum, quia et subolem 'stirpem' appellant. {{ancora+|772|Ad v. 772}} Fixam et lenta radice tenebat plenum est: quam radix fixam tenebat. et bene 'tenebat': quasi propter piaculum remotae arboris hoc videtur passus Aeneas. et ideo dixit 'tenebat', quod adeo veri simile est, ut Faunus Turnum audiat et hastam moretur. {{ancora+|775|Ad v. 775}} prendere cursu quidam humiliter 'prendere' dictum accipiunt. {{ancora+|778|Ad v. 778}} Ferrum terra tene 'ferrum' pro telo; 'terra' autem pro 'Tellus', elementum pro dea posuit. {{ancora+|779|Ad v. 779}} bello fecere profanos 'profanum' proprie dicitur quod ex religiosa re in hominum usum convertitur, ut hic plenissime ostenditur: dicens enim Turnus 'colui vestros si semper honores, quos contra Aeneadae bello fecere profanos' ‹ostendit› et sibi religiosam fuisse arborem, et a Troianis in usum communem fuisse praesumptam: nam ex sua persona poeta ait 'forte sacer Fauno foliis oleaster amaris hic steterat nautis olim' et subiunxit 'sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum s.' at postea dicendo 'bello fecere profanos' docuit 'profanum' esse quod a religione in usum hominum transiit. sacro profanum contrarium, ut festo profestum, fasto nefastum. ergo non omne quod sacrum non sit, profanum, sed quod sacrum fuerit et esse desierit. {{ancora+|780|Ad v. 780}} Non cassa in vota non ad inania vota poposcit auxilium. {{ancora+|781|Ad v. 781}} Luctans moratus 'luctatus' et 'moratus' erat integrum, quod vitavit propter ὁμοιοτέλευτον . 'in stirpe' autem hic radicem dixit. {{ancora+|784|Ad v. 784}} Rursus in avrigae faciem mutata metisci κατὰ τὸ σιωπώμενον intellegimus Iuturnam in numen reversam, postquam Turnus currus reliquit. {{ancora+|786|Ad v. 786}} Avdaci nymphae ut supra diximus, ubicumque inducit nitentem aliquem sine effectu, audacem dicit. praecipue autem hoc de Rutulis servavit dicens. licere pro 'quod liceret'. {{ancora+|788|Ad v. 788}} Armis animisque refecti sicut armis, ita et animis: nam armorum inopia animi ante utriusque torpebant. {{ancora+|789|Ad v. 789}} hic acer et ardvus hasta potest et 'hic hasta fidens' subaudiri. {{ancora+|790|Ad v. 790}} Certamina martis anheli alii 'certamine' legunt, ut sit sensus: adsistunt contra se in Martis anheli certamine. {{ancora+|792|Ad v. 792}} Fulva de nube de aere, de elemento suo. {{ancora+|793|Ad v. 793}} Quae iam finis erit conivnx 'iam' denique. verba ista quasi iam taediantis sunt ad longam Iunonis iracundiam, unde et paulo post "desine iam tandem precibusque inflectere nostris". {{ancora+|794|Ad v. 794}} Indigetem Aenean scis ipsa et scire fateris subaudis 'fore'. et indigetes dii duplici ratione dicuntur: vel secundum Lucretium, quod nullius rei egeant, qui ait "ipse suis pollens opibus nihil indiga curae": vel quod nos deorum indigeamus, unde quidam omnes deos indigetes appellari volunt. alii patrios deos indigetes dici debere tradunt, alii ab invocatione indigetes dictos volunt, quod 'indigeto' est precor et invoco: vel certe indigetes sunt dii ex hominibus facti, et dicti indigetes quasi in diis agentes. sane de Aenea fabula talis est: cum Turno occiso et accepta Lavinia, condita civitate in Numicum fluvium, ut alii volunt, sacrificans, ut alii, Mezentium, ut alii, Messapum fugiens, cecidisset, nec eius esset cadaver inventum, Ascanius, filius eius, victo Mezentio cum ceteris Troianis credens et iactitans inter numina receptum, sive patrem volens consecrare, templum ei constituit, quod indigetis appellari iussit. {{ancora+|797|Ad v. 797}} Mortalin decvit violari vulnere divum 'mortali vulnere' dixit, non 'letali', sed, aut quo mortales laborant, aut a mortali inlato. aut 'mortali vulnere', id est mortem facienti: ergo non quasi Iuturna mortalis sit. 'divum' autem subaudis 'futurum'. {{ancora+|798|Ad v. 798}} Quid enim sine te ivturna valeret parenthesis: poterat enim excusare se Iuno, nihil fecisse commemorans, unde eam auctorem fuisse Iuppiter dicit propter illud "auctor ego audendi". {{ancora+|800|Ad v. 800}} Desine iam tandem singula pronuntianda sunt. dicendo autem 'tandem' odium perseverantis ostendit. {{ancora+|801|Ad v. 801}} Nec te tantus edat tacitam dolor †scilicet sidereis odiis urgere Troianos. sane 'edo edis edit' integrum verbum est, ut lego, legis, legit: nam 'edo es est' esse anomalum constat. {{ancora+|803|Ad v. 803}} ventum ad supremum est per infinitum modum verbi dictum. {{ancora+|804|Ad v. 804}} Troianos potvisti id est iam non potes: ideo enim praeterito usus est tempore. et bene 'potuisti', quia ipsa dixerat "atque ipsos potuit submergere ponto" et iterum "Mars perdere gentem inmanem Lapithum valuit". {{ancora+|805|Ad v. 805}} deformare domum deformem reddere per luctum. {{ancora+|807|Ad v. 807}} Submisso vultu habitum futurae orationis ostendit. {{ancora+|808|Ad v. 808}} Quia nota mihi tua magne voluntas ivppiter hoc ideo Iuno, quia Iuppiter necessitatem obiecerat fati, dicens 'ventum ad supremum est'. sed Iuno, sciens fatum esse quicquid Iuppiter dixerit, dicit se cedere eius voluntati: nam id agit, ut conciliet sibi eius favorem ad petitionem futuram. {{ancora+|810|Ad v. 810}} aeria sede nubem dixit, quia supra dixerat "fulva pugnas de nube tuentem": nam et hoc accusaverat Iuppiter. ergo argumento verisimili utitur, quasi dicat, non facerem solum ut spectatrix essem, sed ipsam rem gererem. {{ancora+|811|Ad v. 811}} Digna indigna pati id est omnia. et proverbialiter dictum est. {{ancora+|813|Ad v. 813}} succurrere fratri bene 'fratri', ne, si diceret 'Turno', careret adfectu. {{ancora+|814|Ad v. 814}} Pro vita ac si diceret: pro re nobis data, id est superis. et bene figuravit 'audere probavi'. {{ancora+|815|Ad v. 815}} Non ut tela tamen non ut contenderet arcum hoc loco quasi Iuturnam sagittam iecisse significat; sed, ut supra diximus, possumus accipere, quod alter in eius gratiam in Aenean tela contorsit. ipsi adscribendum ergo 'contenderet arcum'. alii 'ostenderet', id est adiuvaret tendentem in Aenean telum: non enim certus auctor vulneris fuerat. {{ancora+|816|Ad v. 816}} Adivro stygii caput inplacabile fontis pro 'iuro', nam prothesis est. quidam tamen volunt 'iuro' tunc dici debere, cum confirmamus aliquid aut promittimus, ut 'iuro me facturum', 'adiuro' vero, cum negamus, ut 'adiuro me non posse', 'adiuro me non fecisse': Terentius "adiurat, se non posse apud vos, Pamphilo absente, perdurare". potest tamen et 'ad' valde significare, ut sit 'adiuro' valde iuro. 'inplacabile' autem periurantibus inplacabile. et bene respondit ad illud quod Iuppiter iuraverat in decimo , ne quis deorum Troianis vel Rutulis ferret auxilium. {{ancora+|817|Ad v. 817}} Una superstitio id est 'sola' vel 'summa', ut "unam posthabita coluisse". 'superstitio' autem religio, metus, eo quod superstet capiti omnis religio. reddita hoc est data: nam prothesis est. {{ancora+|818|Ad v. 818}} exosa relinquo 'exosus' et 'perosus' de eo tantum qui odit, dicitur. {{ancora+|819|Ad v. 819}} Nulla fati quod lege tenetur bene 'fati': nam victoriae lex est, ut victi cedant in habitum nomenque victorum. {{ancora+|820|Ad v. 820}} Pro maiestate tuorum respexit ad Saturnum, qui in Italia aliquando regnaverat: inde ait 'tuorum'. nam et Latinus inde originem ducit, ut "Fauno Picus pater, isque parentem te, Saturne, refert, tu sanguinis ultimus auctor". {{ancora+|821|Ad v. 821}} Esto component consentit, sed invita. {{ancora+|827|Ad v. 827}} Sit Romana potens itala virtute propago hoc videtur dicere: si fataliter inminet ut a Troianis origo Romana descendat, Troiani Italorum nomen accipiant, ut Romani de Italis, non de Troianis videantur esse progeniti. {{ancora+|830|Ad v. 830}} Es germana iovis saturnique altera proles locus de obscuris, de quo quidam hoc sentiunt: petis paene inlicita, sed concedenda sunt, quoniam soror Iovis es, id est Saturni filia. quod si voluerimus admittere, erit sequens versus incongruus, ut 'irarum tantos volvis sub pectore fluctus'. unde melius est ut ita intellegamus: soror Iovis es, id est Saturni filia: unde non mirum est tantam te iracundiam retinere sub pectore. nam scimus unumquemque pro generis qualitate in iram moveri: nobiles enim etsi ad praesens videntur ignoscere, tamen in posterum iram reservant. quod nunc Iunoni videtur obicere: nam cum se concedere diceret, petiit tamen quod graviter posset obesse Troianis. sic Homerus inducit Calchantem dicentem de Agamemnone: regum irae ita se habent, ut, etiam si ad praesens indulgere videantur, stimulos iracundiae ad futurum reservent. {{ancora+|833|Ad v. 833}} Do quod vis bene praesenti usus est tempore: nam promissio numinis pro facto est. {{ancora+|836|Ad v. 836}} Subsident remanebunt, latebunt, in Latinorum scilicet multitudine, ut "galeaque ima subsedit Acestes". ritusque sacrorum adiciam verum est: nam sacra matris deum Romani Phrygio more coluerunt. * * * q et patritae leges appellatum est dixit q morem sacrorum ritusque continebant quod licet in VII. dixerit plenius tamen declarat * * * ri. q. t. nihil est enim sermo patrius Ausoniusque nisi avitus, quippe cum Ausonii antiqui Italiae populi fuisse referantur: nam patri * * * quod ait 'morem ritusque. s. adiciam' ipso titulo legis Papiriae usus est, quam sciebat de ritu sacrorum publicatam. et quod iunxit 'faciamque omnis' * * * sic enim dictae sunt leges avitae et patritae et utramque legem sacrorum complexus est. nam ritus est comprobata in administrandis sacri * * * q. civitas ex alieno ascivit sibi; cum receptum est, mos appellatur. alii ita definiunt, ritum esse, quo sacrificium uti fiat * * * tis aut institutus religiosus aut cerimoniis consecratus, isque privatus aut publicus est, publicus ut curiarum, compitorum * * * {{ancora+|841|Ad v. 841}} Mentem laetata retorsit iste quidem hoc dicit; sed constat bello Punico secundo exoratam Iunonem, tertio vero bello a Scipione sacris quibusdam etiam Romam esse translatam. {{ancora+|843|Ad v. 843}} His actis remoto a Turno auxilio. {{ancora+|844|Ad v. 844}} Dimittere ab armis per transitum historiae usus est verbis; nam qui ab exercitu relaxantur, ab armis dicuntur dimitti: Sallustius de Oppio, ubi eum Cotta in contione ab exercitu cogit abscedere, dicit, "se eius opera non usurum, eumque ab armis dimittit". {{ancora+|845|Ad v. 845}} Pestes cognomine dirae proprie 'pestes' vocantur, 'dirae' vero cognomine. et dictae 'dirae', quod non nisi ante iratum Iovem videntur, ut "saevique in limine regis apparent". {{ancora+|846|Ad v. 846}} Tartaream megaeram bene 'Tartaream' addidit, ut ostendat esse et terrenam et aeriam Megaeram: nam, ut etiam in tertio diximus, volunt periti quandam triplicem potestatem esse et in terris et apud superos, sicut est furiarum apud inferos. ideo autem dicit has ex Nocte progenitas, ut ostendat et latenter oriri et intolerabilem esse iram deorum. nox intempesta perpetuum est noctis epitheton. alio modo dicimus intempestam, partem noctis significantes. {{ancora+|847|Ad v. 847}} Uno eodemque tulit partu dispositio haec poetae, quae dicit has et similes esse furiis, et cum his esse procreatas, hoc agit, ut ostendat illam prudentium opinionem, esse tam apud superos quam in terris, sicut apud inferos furias. {{ancora+|849|Ad v. 849}} saevi regis epitheton est accommodatum, id est cum saevit; neque enim est Iuppiter semper saevus. {{ancora+|850|Ad v. 850}} Apparent videntur, praesto sunt ad obsequium: unde etiam apparitores constat esse nominatos. {{ancora+|851|Ad v. 851}} Letum horrificum volunt Iovem non esse mortis auctorem, sed posse mortis genere vel prodesse vel obesse mortalibus. {{ancora+|854|Ad v. 854}} Inque omen ivturnae occurrere ivssit ut Iuturnae omen fraternae mortis efficeret. {{ancora+|856|Ad v. 856}} Non secus ac nervo per nubem inpulsa sagitta sic illa descendit, ut solet sagitta conscendere. hinc Statius traxit ut diceret de disco iacto "similisque cadenti crescit in adversos". 'inpulsa' autem proprie, sicut supra "incertum qua pulsa manu". {{ancora+|857|Ad v. 857}} Felle veneni amaritudine veneni, suco noxio: aut certe periphrasticos dixit venenum, ut βίη Ἡρακληείη . {{ancora+|858|Ad v. 858}} telum inmedicabile 'inmedicabile' est, cuius vulneri mederi non possit. {{ancora+|859|Ad v. 859}} celeres hypallage est pro 'celeriter': et ita celeriter, ut transiliat priusquam exeat. transilit umbras hyperbole est; namque umbra semper tela comitatur, hic ait, transit umbras sagitta: male enim quidem 'auras' legunt. {{ancora+|860|Ad v. 860}} Talis se taliter. {{ancora+|862|Ad v. 862}} Collecta ex nimia scilicet furiae magnitudine. {{ancora+|863|Ad v. 863}} Culminibus desertis noctuam dicit, non bubonem; nam ait 'alitis in parvae': bubo autem maior est. {{ancora+|864|Ad v. 864}} Serum canit triste, diuturnum, ut "seraque terrifici cecinerunt omina vates": Sallustius "serum bellum in angustiis futurum". {{ancora+|866|Ad v. 866}} Clipevmque everberat alis signa sunt ista plangentium. {{ancora+|869|Ad v. 869}} Stridorem vocis scilicet sonum: nam utrumque tangit augurium, et oscinum et praepetum, quod graviter posset obesse Troianis: sic Homerus inducit Calchanta. {{ancora+|870|Ad v. 870}} crines scindit solutos aut solvit et scindit: aut 'solutos' non propter fratris exitium sed * * * {{ancora+|872|Ad v. 872}} quid nunc decenter inducit loqui coepisse. {{ancora+|873|Ad v. 873}} Durae inmiti, quae possum fratrem cernere tot laboribus subditum. {{ancora+|874|Ad v. 874}} Monstro augurio ex Iovis voluntate venienti. {{ancora+|876|Ad v. 876}} Obscenae volucres invidiose dixit; nam una est. {{ancora+|879|Ad v. 879}} Quo vitam dedit aeternam quia occurrebat, sed praestitit inmortalitatem, dicit hanc aeternam esse causam doloris. {{ancora+|882|Ad v. 882}} inmortalis per indignationem dictum est 'inmortalis ego', quam maxime scilicet con * * * {{ancora+|885|Ad v. 885}} Glauco amictu quasi nympha, propter undarum similitudinem. {{ancora+|888|Ad v. 888}} ingens arboreum quidam pro ligneo accipiunt, ut hoc * * * ingens arboreum non sunt duo epitheta; sed Aeneas ingens telum coruscat arboreum. {{ancora+|890|Ad v. 890}} saevis certandum comminus armis hoc ideo dicit, quia vulnere tardus magis comminus pugnare desiderat. {{ancora+|891|Ad v. 891}} tete in facies te ipsum. et est proverbialiter dictum. contrahe collige; est autem hostilis iracundia. {{ancora+|892|Ad v. 892}} animis id est viribus: aut enim animo, aut corpore, aut precibus et voce possumus quidquid possumus: et hoc ideo, quia saeptus erat undique et non habebat effugium. {{ancora+|894|Ad v. 894}} Caput quassans concutiens, ut "tunc quassans caput". {{ancora+|895|Ad v. 895}} Et ivppiter hostis ordo est 'ferox hostis'. {{ancora+|896|Ad v. 896}} Saxum circumspicit Homeri totus hic locus est. {{ancora+|897|Ad v. 897}} Campo quod forte iacebat limes agro positus secundum artem propiori respondit, sicut "est in carcere locus, quod Tullianum appellatur". {{ancora+|901|Ad v. 901}} Manu raptum trepida aut festina: aut re vera 'trepida', quia sequitur 'sed neque currentem se nec cognoscit euntem'. torquebat bene inperfecto usus est tempore, quia non est perfectum quod voluit, ut "nec spatium evasit totum neque pertulit ictum". {{ancora+|906|Ad v. 906}} viri mire 'viri' addidit, quasi propter rationem eius, qui languide iecerat, ut ipse lapis sine effectu fuerit: ut si dixisset, talis est vir qualem descripsi. {{ancora+|907|Ad v. 907}} Nec spatium evasit hic distinguendum est, ut sit 'totum neque pertulit ictum', id est evacuatus est impetus ipsius spatio longiore. {{ancora+|908|Ad v. 908}} Ac velut in somnis Homeri comparatio. {{ancora+|917|Ad v. 917}} Nec quo se eripiat totum enim Troiani clauserant. {{ancora+|920|Ad v. 920}} Sortitus fortunam oculis hunc locum oculis ad feriendum elegit Aeneas, quem fortuna destinaverat vulneri. {{ancora+|922|Ad v. 922}} Nec fulmine pro 'tonitru', sine quo numquam fulmen emittitur. {{ancora+|923|Ad v. 923}} Atri turbinis instar multis utitur comparationibus ad exprimendum nimium impetum. et 'instar', ut supra diximus, per se plenum est nec recipit praepositionem, licet Serenus "ad instar" dixerit, quod in idoneis non invenitur auctoribus. {{ancora+|926|Ad v. 926}} Ictus percussus: nam participium est, ac si diceret 'cecidit elisus'. {{ancora+|931|Ad v. 931}} Equidem mervi secundum artem agit rhetoricam: nam quotiens personae in invidia sunt, aliae pro his opponuntur. unde ita agit: ego quidem occidi mereor, sed tu debes ignoscere parentis intuitu. nec deprecor non refuto, non recuso. {{ancora+|932|Ad v. 932}} Utere sorte tua interfice hostem tuum. {{ancora+|933|Ad v. 933}} Fuit et tibi talis Anchises hic distinguendum, ut duo dicat: et habuisti patrem, et pater es. {{ancora+|935|Ad v. 935}} Et me ordo est 'redde meis'; sed ne ex aperto rem viro forti pudendam peteret, interpositione usus est, dicens 'seu corpus spoliatum lumine mavis'. {{ancora+|936|Ad v. 936}} Tendere palmas ausonii videre ad gloriam Aeneae pertinet, quod se Turnus cunctis praesentibus victum fatetur. {{ancora+|937|Ad v. 937}} Tua est lavinia coniunx quae fuerat causa certaminis. {{ancora+|938|Ad v. 938}} Ulterius ne tende odiis noli velle crudelitatem tuam ultra fata protendere, sed redde corpus sepulchro. acer in armis non tantum ad praesens refertur, sed quia semper in armis acer esse consuevit. {{ancora+|940|Ad v. 940}} Cunctantem flectere sermo coeperat omnis intentio ad Aeneae pertinet gloriam: nam et ex eo quod hosti cogitat parcere, pius ostenditur, et ex eo quod eum interimit, pietatis gestat insigne: nam Euandri intuitu Pallantis ulciscitur mortem. {{ancora+|941|Ad v. 941}} Infelix balteus nulli domino felix. et sic est dictum 'infelix balteus', sicut "Lacedaemoniosque hymenaeos". et sciendum, balteum habuisse Turnum ad insultationem et iactantiam, non ad utilitatem, unde est "atque umeris inimicum insigne gerebat". {{ancora+|945|Ad v. 945}} Monumenta doloris proprie; nam et monumentum ab eo quod mentem moneat, dictum est. {{ancora+|946|Ad v. 946}} Hausit vidit, ut "hauriat hunc oculis ignem crudelis ab alto Dardanus". {{ancora+|949|Ad v. 949}} Pallas inmolat et ad suae mortis et ad rupti foederis ultionem, te tamquam hostiam inmolat Pallas. {{ancora+|951|Ad v. 951}} Frigore morte, ut "corpusque lavant frigentis et ungunt". {{ancora+|952|Ad v. 952}} Vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras 'indignata', vel quia post preces veniam non meruerat; vel quia Laviniam fore sciebat Aeneae; vel quia, ut supra de Camilla diximus, discedebat a iuvene. nam volunt philosophi invitam animam discedere a corpore cum quo adhuc habitare naturae legibus poterat: sic Homerus ψυχὴ δ' ἐκ ῥεθέων πταμένη Ἄϊδόσδε βεβήκει ὃν πότμον γοόωσα, λιποῦσ' ἀνδροτῆτα καὶ ἥβην." {{Liber |Ante = Commentarius XI |AnteNomen = ../Liber XI |Post = |PostNomen = }} ozqjfn9hx4qm0sckgji57oupiplclht 265184 265120 2026-05-10T10:58:48Z Saumache 27923 265184 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos [[Aeneis/Liber XII|librum XII]] commentarius |Editio=1884, Lipsiae; [[w:de:Georg Thilo|Georg Thilo]] |Fons=[https://archive.org/details/invergiliicarmin02servuoft/page/574/mode/1up?view=theater archive.org] (partim) }} {{Liber |Ante = Commentarius XI |AnteNomen = ../Liber XI |Post = |PostNomen = }} *[''Inclinatis litteris scripta sunt scholia quae, sine certis dominis, {{wl|Q3384616|Petrus Daniel Aurelianensis}} 1600 anno primum eddidit.'' *''Rotundis uncis inclusa est scriptura scholiarum Daniele additarum ex codice Parisino (1750) quam integram editor istius editionis, cum plerumque ei videretur emendanda, addidit.'' *''Quadratis uncis inclusa sunt illa quae videbantur Danieli ex eodem abicienda.''] {{regula}} {{ancora+|1|[[Aeneis/Liber XII#1|1.]]}} {{sc|}}Turnus ut infractos postquam Turnus bello defecisse videt Latinos, antea semper infractos: namque ita maior est sensus, quam si ‘infractos’ valde fractos acceperis. {{ancora+|2|[[Aeneis/Liber XII#2|2.]]}} {{sc|}}Sva nunc promissa reposci quia dixerat “ibo animis contra, vel magnum praestet Achillem”. ‘nunc’ autem pro ‘tunc’. {{ancora+|3|[[Aeneis/Liber XII#3|3.]]}} {{sc|}}Se signari oculis propter illud quod post dicturus est “in te ora Latini, in te oculos referunt”. modo autem ‹'signari’]2 significari est, ut quod esset silentio ambiguum oculis confirmaretur, sine dubio eorum a quibus coactus promiserat. vltro aut ‘insuper’, aut ‘antequam aliquis exposcat’. et bene ducis dignitatem servavit, ut non ideo faceret, quia quidam reposcebant, sed sua sponte accenderetur in proelium. {{ancora+|5|[[Aeneis/Liber XII#5|5.]]}} {{sc|}}Saucius ille κατ' ἐξοχήν ‘ille leo’, id est princeps ferarum: vel certe veteri more ad magnitudinem pertinet, ut “ac velut ille canum morsu”; interdum nobilitatem significat, ut “multum ille et terris iactatus”; aut similem designat: Lucilius “velut ollim auceps ille facit cum inproviso insidiisque”: quamvis quidam ‘ille’ pro se superfluum hoc loco pronomen tradunt. ‘saucius’ autem ‘pectus’ saucium pectus habens, ut “nudatosque umeros oleo perfusa nitescit”. et bene alia verba interposuit, quia ‘saucius pectus’ et sonabat asperrime, et inperitis poterat soloecismus videri. et ‘saucius pectus’ congrue, in quo Turni dolor est. gravi vulnere ‘gravi’ id est forti, ut “ferit ense gravem Thymbraeus Osirim”. ‘venantum’ autem ‘vulnere’ quod venantes fecerunt. {{ancora+|6|[[Aeneis/Liber XII#5|6.]]}} {{sc|}}Tum demum novissime, id est postquam fuerit vulnere lacessitus: haec enim leonum natura est, ut nisi lacessiti irasci nequeant. movet autem arma vires suas experitur: nam arma sunt uniuscuiusque rei possibilitas, unde est “et quaerere conscius arma”, id est dolos. est autem ‘movet arma’ etiam translatio ab hominibus, qui cum hostem petunt, arma movere dicuntur: sic alibi de tauro “signa movet praecepsque oblitum fertur in hostem”. gavdetque spe ultionis. et dicendo ‘gaudet’ alacritatem voluit leonis exprimere gaudii verbo. ceterum nulli ferarum vel pecudum iste sensus adponitur. {{ancora+|7|[[Aeneis/Liber XII#5|7.]]}} {{sc|}}excutiens cervice toros cervice excutiens: an quos in cervice habet? latronis insidiatoris, a latendo; sed modo venatoris. et est Graecum: nam λατρεύειν dicunt obsequi et servire mercede, unde latrones vocantur conducti milites. moris autem erat ut hos imperator et circa se haberet et eos primos mitteret ad omne discrimen: unde nunc dicit latronis telo fixum leonem, quia etiam venatores operas suas locare consuerunt. sic etiam dicti qui circa vias sunt, quod ut milites sunt cum ferro, aut quod latent ad insidias faciendas. ergo ex eadem similitudine ‘latronem’ hic venatorem accipiendum, quia et obsidet saltus, et cum ferro est. sane ‘latronem’ venatorem quis ante hunc? Varro tamen dicit, hoc nomen posse habere etiam Latinam etymologiam, ut latrones dicti sint quasi laterones, quod circa latera regum sunt, quos nunc satellites vocant: una tamen est significatio, licet in diversa etymologia. Plautus in Pyrgopolinice aperte ostendit quid sint latrones, dicens “rex me Seleucus misit ad conducendos latrones” (Mil. 75). idem in Bacchidibus exsecutus est, militem “latronem” dicens, “suam qui auro vitam venditat” (Bac. 8). {{ancora+|8|[[Aeneis/Liber XII#5|8.]]}} {{sc|}}Inpavidus frangit telum Lucanus “per ferrum tanti securus vulneris exit”. fremit ore crvento fremit, licet os habeat suo cruore perfusum. sane ipsa comparatio exitum ostendit futurum: nam etiam Turnus ruet in mortem, ferocitate conpulsus: sic in quarto indicat futurum reginae exitum, dicens “qualis coniecta cerva sagitta”. {{ancora+|9|[[Aeneis/Liber XII#5|9.]]}} {{sc|}}Gliscit crescit, et latenter: unde et glires dicti sunt, quos pingues efficit somnus. veteres ‘gliscit’ incremento ignis ponebant: bene ergo hoc verbo utitur, de quo ait “ultro inplacabilis ardet”. {{ancora+|10|[[Aeneis/Liber XII#10|10.]]}} {{sc|}}Turbidus plenus terroris et perturbationis. sane notandum ‘adfatur’ atque ‘infit’: nam iteratio est, qua frequenter est usus: licet non nulli dicant, temperare hoc interpositam coniunctionem. et hic habitum futurae orationis ostendit. {{ancora+|11|[[Aeneis/Liber XII#10|11.]]}} {{sc|}}nulla mora in turno plus est ‘in Turno’, quam si ‘in me’ dixisset, ut “et quisquam numen Iunonis adoret praeterea”. et bonum principium eius, qui ‹in› suspicionem timiditatis inciderat. retractent repetant et revolvant. {{ancora+|12|[[Aeneis/Liber XII#10|12.]]}} {{sc|}}ignavi Aeneadae aut ‘Aeneadae’ pro ‘Aeneas’, aliud per aliud significavit: aut ‘Aeneadae’ non Aeneas; quasi contra omnes pugnaturus. {{ancora+|13|[[Aeneis/Liber XII#10|13.]]}} {{sc|}}Congredior hypocrisis est, ‹ut› exprimatur: id est quod flagitatis. sic Statius, ubi Polynicen oblique inducit loquentem “non me ullius domus anxia culpet expectentve truces obliquo lumine nati”: unde etiam supra ait poeta “se signari oculis”. quidam sane a ‘nulla mora in Turno’ usque ad ‘pepigere recusent’ iungunt, ne, si distinctio intercesserit, languescat sententiae color. concipe foedus id est conceptis exple verbis. concepta autem verba dicuntur iurandi formula, quam nobis transgredi non licet: nam et sarcinatores concipere dicuntur vestimenta, cum e diverso coniungunt et adsuunt. {{ancora+|15|[[Aeneis/Liber XII#15|15.]]}} {{sc|}}Desertorem asiae ut “exulibusne datur ducenda Lavinia Teucris?” unde est praemissa illa excusatio et in tota secundi oeconomia, et in quarto, ubi dicit “me si fata meis paterentur ducere vitam auspiciis et sponte mea componere curas, urbem Troianam primum dulcesque meorum reliquias colerem”. sane ‘aut hac Dardanium dextra sub Tartara mittam’ ponenda est mora, ut postea inferatur ‘desertorem Asiae’; potest enim videri non ita instituisse Turnus orationem praedicto ‘Dardanium’, ut inferret ‘desertorem’, sed ‘regem’; verum ubi propius accessit, intellexisse hunc honorem nomini eius non dandum, itaque commutasse et contumeliose ‘desertorem’ dixisse. sedeant spectentque latini ductus est, ut diximus supra: pollicetur enim se singulari certamine dimicare velle, cum nolit: nam dicens ‘sedeant spectentque’ latenter eos ignaviae arguit, quod solus, omnibus quiescentibus, dimicet: quam rem plenius sequens indicat versus ‘et solus ferro crimen commune refellam’, id est commune fugae ac timoris dedecus solus meis virtutibus conprimam. alii ‘crimen commune’, id est omnium Latinorum. et ‘crimen’ ait quod Troiani in Italia consederunt. {{ancora+|17|[[Aeneis/Liber XII#15|17.]]}} {{sc|}}aut habeat victos vitavit propter omen pessimum verbum de se, quod de Aenea dixerat ‘ille me in Tartara mittat’; sed ait ‘victos’. cedat lavinia conivnx ut “cedat amicitiae Teucrorum”, id est in praemium victoriae concedat. {{ancora+|18|[[Aeneis/Liber XII#15|18.]]}} {{sc|}}Sedato corde quia de Turno ait “atque ita turbidus infit”. et qualitatem orationis praedixit. {{ancora+|19|[[Aeneis/Liber XII#15|19.]]}} {{sc|}}O praestans animi et ‘praestans virium’, et ‘praestans viribus’ dicimus. sane magnae moderationis est haec oratio: nam et laudat Turnum quasi virum fortem, et tamen eum a singulari certamine dehortatur: dicens enim ‘praestans animi’ latenter ostendit, eum inferiorem esse virtute. {{ancora+|21|[[Aeneis/Liber XII#20|21.]]}} {{sc|}}Expendere casus ne ex abrupto de eius virtute desperare videatur, casuum varietatem se timere commemorat. {{ancora+|22|[[Aeneis/Liber XII#20|22.]]}} {{sc|}}Sunt tibi regna patris davni sunt oppida argute negat illi sua regna, dicens ei esse alia, ut haec malit Turnus quae sua virtute quaesivit. sensus ergo est: si propter regnum dimicare disponis, habes paternum; si propter gloriam, multos virtute superasti. quod autem dicit ‘nec non aurumque animusque Latino est’ varie exponitur. namque alii dicunt: habes regnum paternum, habes oppida; etiam a me habes aurum et promptum animum ad danda omnia praeter filiam: ut de se Latinus dixisse videatur de auro, propter illud “praedivitis urbe Latini”. alii vero sic intellegunt: si propter opes et uxorem dimicaturus es, haec non solus habeo; cuicumque enim Latino est et aurum et animus promptus in generum; ut ‘Latino’ non de se dicat, sed ‘cuicumque de Latio’. {{ancora+|24|[[Aeneis/Liber XII#20|24.]]}} {{sc|}}Latio et lavrentibus arvis et in civitate, et in omni regno Latinorum. {{ancora+|25|[[Aeneis/Liber XII#25|25.]]}} {{sc|}}Nec genus indecores quia iste regis filiam petebat. est autem elocutio figurata de Graeco, εὐσχήμονες τὸ γένος . sine me haec hoc loco intellegimus, Turnum dolore voluisse in aliqua verba prorumpere. havd mollia fatu id est vera: nam aspera sunt quae cum veritate dicuntur; falsa enim plena solent esse blanditiis. {{ancora+|26|[[Aeneis/Liber XII#25|26.]]}} {{sc|}}Animo havri omni intentione percipe. {{ancora+|27|[[Aeneis/Liber XII#25|27.]]}} {{sc|}}Nulli veterum sociare procorum generaliter dicit prohibitum esse dari Laviniam cuilibet Latino, ut Turnus solacium aliquod habere possit doloris. {{ancora+|28|[[Aeneis/Liber XII#25|28.]]}} {{sc|}}Divique hominesque propter Faunum et vates. {{ancora+|29|[[Aeneis/Liber XII#25|29.]]}} {{sc|}}Victus amore tui hoc est propter te, propter tuum amorem. sane inter ‘tui causa feci’ et ‘tua causa feci’ haec discretio est, ut ‘tui causa’ tunc dicamus, si aliquid ipsi ad quem loquimur, praestiterimus, ut puta ‘tui causa te defendi’; ‘tua’ vero ‘causa’ tunc, cum alteri aliquid alterius contemplatione praestamus, ut puta ‘tua causa hominem tuum defendi’. cognato sanguine quia Venilia, mater Turni, soror est Amatae. {{ancora+|30|[[Aeneis/Liber XII#30|30.]]}} {{sc|}}Vincla omnia rupi et religionis et foederis. {{ancora+|31|[[Aeneis/Liber XII#30|31.]]}} {{sc|}}Promissam eripvi genero verum est: nam Aeneae per legatos promiserat filiam, cui postea intulit bellum. licet multi dicant, ante eam Turno fuisse promissam: quod falsum est. nam Latinus numquam eam est Turno pollicitus: nam nec Faunum consuleret, si eam Turno ante promisisset: sed tantum eum esse generum Amata cupiebat, quod etiam legimus “quem regia coniunx adiungi generum miro properabat amore”. {{ancora+|32|[[Aeneis/Liber XII#30|32.]]}} {{sc|}}Qui me casus excusat Turnum, ut non ipsius esse videatur quod victus est, sed suum, qui ausus fuerat contra generum bella suscipere. {{ancora+|33|[[Aeneis/Liber XII#30|33.]]}} {{sc|}}Primus praecipuus, ante omnes. {{ancora+|34|[[Aeneis/Liber XII#30|34.]]}} {{sc|}}Bis magna victi pugna semel, cum est occisus Mezentius; iterum, cum interiit Camilla. {{ancora+|35|[[Aeneis/Liber XII#35|35.]]}} {{sc|}}recalent pro ‘calent’: ‘re’ enim superflua conpositio est verbi. aut ‘recalent’ iterum calent, quia dixerat ‘bis magna victi pugna’: ‘re’ enim iterationis obtinet vicem. et bene necessarium cum actu refert. {{ancora+|36|[[Aeneis/Liber XII#35|36.]]}} {{sc|}}Albent usurpavit verbum ‘albeo albes’. {{ancora+|37|[[Aeneis/Liber XII#35|37.]]}} {{sc|}}Insania mutat insania enim est illuc reverti, unde vix evaseris. {{ancora+|38|[[Aeneis/Liber XII#35|38.]]}} {{sc|}}socios sum adscire paratus bene non adiecit quos, ut levaret invidiam. {{ancora+|39|[[Aeneis/Liber XII#35|39.]]}} {{sc|}}Tollo finio, removeo, ut “tollite cuncta, inquit”. {{ancora+|41|[[Aeneis/Liber XII#40|41.]]}} {{sc|}}Fors dicta refutet parenthesis, quasi dissimulatio vel remotio, plena abominationis. {{ancora+|42|[[Aeneis/Liber XII#40|42.]]}} {{sc|}}Natam et conubia nostra petentem iniquissimum enim est eum morti opponere, qui tuam adfinitatem exoptat. {{ancora+|43|[[Aeneis/Liber XII#40|43.]]}} {{sc|}}Respice res bello varias ne eum ignaviae videatur arguere, admonet eum casuum, ut supra “atque omnes metuentem expendere casus”. {{ancora+|44|[[Aeneis/Liber XII#40|44.]]}} {{sc|}}Maestum patria ardea longe dividit ‘longe maestum’, id est valde maestum: nam ‘longe dividit’ non procedit; non enim Ardea a Laurento longo valde dissidet spatio. {{ancora+|45|[[Aeneis/Liber XII#45|45.]]}} {{sc|}}havdquaquam nequaquam, quia supra dixerat “ultro inplacabilis”. {{ancora+|46|[[Aeneis/Liber XII#45|46.]]}} {{sc|}}Aegrescitque medendo inde magis eius aegritudo crescebat, unde se ei Latinus remedium sperabat adferre. ‘medendo’ autem dum ei medetur: nam gerundi modus est a passiva significatione. {{ancora+|47|[[Aeneis/Liber XII#45|47.]]}} {{sc|}}Ut primum fari potvit nimius enim dolor et iracundia ei intercluserant vocem: sic de Euandro “et via vix tandem laxata dolori est”. {{ancora+|48|[[Aeneis/Liber XII#45|48.]]}} {{sc|}}Quam pro me curam geris hanc precor optime pro me deponas bis quidem ait ‘pro me’, sed diversa adfectione: namque hoc dicit: quam pro salute mea sollicitudinem geris, hanc pro mea fama et gloria quaeso derelinquas; vir fortis enim gloriosam mortem praeponit saluti. {{ancora+|50|[[Aeneis/Liber XII#50|50.]]}} {{sc|}}Debile ferrum sic in secundo “telumque inbelle sine ictu coniecit”. {{ancora+|51|[[Aeneis/Liber XII#50|51.]]}} {{sc|}}Nostro de vulnere quod nos inferimus: et dubie est locutus. {{ancora+|52|[[Aeneis/Liber XII#50|52.]]}} {{sc|}}Longe illi dea mater erit contra illud ‘sed matris auxilio utitur’. {{ancora+|54|[[Aeneis/Liber XII#50|54.]]}} {{sc|}}Nova sorte id est magna: nam novum non est quod fuerat ante promissum. magnam autem sortem vocavit singulare certamen. {{ancora+|57|[[Aeneis/Liber XII#55|57.]]}} {{sc|}}Per si quis amatae tangit honos animum si, quia te regina rogat, tuam commovet mentem: sic in septimo “siqua piis animis manet infelicis Amatae gratia”. {{ancora+|59|[[Aeneis/Liber XII#55|59.]]}} {{sc|}}In te omnis domus inclinata recumbit totum digessit ante per species, et sic se contulit ad generalitatem. et est a ruina translatio. {{ancora+|60|[[Aeneis/Liber XII#60|60.]]}} {{sc|}}Manum committere teucris ab omni eum bello, non tantum a singulari certamine dehortatur. {{ancora+|62|[[Aeneis/Liber XII#60|62.]]}} {{sc|}}Et me turne manent mire agit: nam quia scit virum fortem suam mortem facile posse contemnere, deterret eum, dicens se simul esse morituram: ut qui periculum non timet, formidet invidiam. {{ancora+|63|[[Aeneis/Liber XII#60|63.]]}} {{sc|}}nec generum Aenean captiva videbo mire et fidem suam et studium circa Turnum expressit. {{ancora+|64|[[Aeneis/Liber XII#60|64.]]}} {{sc|}}Accepit vocem ordo est: accepit vocem matris Lavinia, flagrantes genas lacrimis perfusa, id est lacrimis genas perfusas habens: Statius “et gemitu maestos imitata parentes”. {{ancora+|66|[[Aeneis/Liber XII#65|66.]]}} {{sc|}}Ignem subiecit rubor hypallage est pro ‘cui ignis animi subiecit ruborem’. movebatur autem, intellegens se esse tantorum causam malorum, sicut supra ipse “causa mali tanti, oculos deiecta decoros”. {{ancora+|67|[[Aeneis/Liber XII#65|67.]]}} {{sc|}}Violaverit ostro si quis ebur Homeri comparatio, unde et ‘violaverit’ transtulit: ille enim ait μιήνῃ . {{ancora+|68|[[Aeneis/Liber XII#65|68.]]}} {{sc|}}Mixta rubent ubi lilia multa Alba rosa aut ubi multa alba lilia permixta rubent rosa, id est rosae coniunctione: naturaliter enim omnis candor vicinum in se trahit ruborem. {{ancora+|70|[[Aeneis/Liber XII#70|70.]]}} {{sc|}}Illum turbat amor invenit occasionem, qua Turnus magis moveretur in bellum. {{ancora+|74|[[Aeneis/Liber XII#70|74.]]}} {{sc|}}Neque enim turno mora libera mortis duplex hoc loco est expositio. aut enim ordo est: ne, quaeso, mater, ne me lacrimis, id est tanto mortis omine, prosequaris, ad duri Martis certamina proficiscentem: neque enim Turno mora libera est non eundi post iam promissum singulare certamen. aut certe hoc dicit: noli me, mater, ad bellum euntem ominosis lacrimis prosequi: ‘neque enim Turno mora libera mortis’, id est neque enim in potestate mea est moram inferre venientibus fatis, ac si diceret: si inminet, periturus sum, etiam si minime ad bella proficiscar. sciendum tamen est, locum hunc unum esse de insolubilibus XIII. quae habent obscuritatem, licet a multis pro captu resolvantur ingenii. {{ancora+|76|[[Aeneis/Liber XII#75|76.]]}} {{sc|}}Cum primum crastina caelo puniceis invecta rotis hoc loco aviditas pugnaturi exprimitur. sane nunc non dicit oriri diem, sed designat tempus, quo vult ut uterque ad certamen singulare procedat. {{ancora+|79|[[Aeneis/Liber XII#75|79.]]}} {{sc|}}Nostro dirimamus sanguine bellum bene se omnibus commendat hoc dicto, siquidem suum sanguinem pro omni bello dicit posse sufficere. {{ancora+|82|[[Aeneis/Liber XII#80|82.]]}} {{sc|}}Poscit equos gavdetque tuens ante ora frementes solent enim ex equorum vel maestitia, vel alacritate eventum futurum dimicaturi colligere. {{ancora+|83|[[Aeneis/Liber XII#80|83.]]}} {{sc|}}Pilumno quos ipsa decus dedit orithyia ait Horatius in arte poetica “nec quodcumque velit poscat sibi fabula credi”. unde critici culpant hoc loco Vergilium, dicentes incongruum esse figmentum. namque Orithyia cum Atheniensis fuerit, filia terrigenae, et a Borea in Thraciam rapta sit, quemadmodum potuit Pilumno, qui erat in Italia, equos dare? decus dedit ad ornamentum, ut “quas ipsa decus sibi dia Camilla delegit”. sane hic versus spondiazon est: nam ‘thyi’ diphthongus est Graeca. {{ancora+|84|[[Aeneis/Liber XII#80|84.]]}} {{sc|}}Qui candore nives anteirent cursibus avras Homeri versus, verbum ad verbum. {{ancora+|85|[[Aeneis/Liber XII#85|85.]]}} {{sc|}}Properi avrigae festini, veloces: et erit nominativus ‘hic properus’. aurigas autem pro agasonibus posuit: nam aurigae proprie sunt currus regentes. {{ancora+|87|[[Aeneis/Liber XII#85|87.]]}} {{sc|}}Alboque orichalco apud maiores orichalcum pretiosius metallis omnibus fuit: namque sicut Lucretius dicit, cum primum homines silvas incendissent, nullarum adhuc rerum periti, terra casu fertilis omnium, ex incendii calore desudavit metalla, inter quae orichalcum pretiosius visum est, quod et splendorem auri et aeris duritiam possideret. namque primum de auro securis facta displicuit causa mollitiae; simili ratione et argenti contemptus est usus, mox aeris; orichalcum placuit, donec veniretur ad ferrum: unde etiam saecula ita dicuntur fuisse divisa. orichalcum autem fuisse pretiosum etiam Plautus docet, qui ait in Milite Glorioso “ego istos mores orichalco contra conparem”. alboque orichalco auri scilicet comparatione: nam album non est. {{ancora+|88|[[Aeneis/Liber XII#85|88.]]}} {{sc|}}Circumdat loricam umeris non armatur hoc loco Turnus, sed explorat utrum arma apte et congrue eius membris inhaereant. aptat habendo ad habendum, ut congrue possit inhaerere. {{ancora+|89|[[Aeneis/Liber XII#85|89.]]}} {{sc|}}Cornva cristae id est comas, quas Graeci κέρατα nominabant: unde et κείρειν dicunt tonderi. cornua autem sunt proprie cincinni. {{ancora+|90|[[Aeneis/Liber XII#90|90.]]}} {{sc|}}Deus ipse parenti fecerat ac si diceret, non per ministros: Statius “sed plurimus ipsi sudor ibi”. et notandum quod adfectate variaverit, ut Aeneae uno loco arma describeret, Turni vero hic hastam, gladium et loricam, in septimo autem scutum et galeam. {{ancora+|91|[[Aeneis/Liber XII#90|91.]]}} {{sc|}}Stygia unda quasi inmortalem fecerat. {{ancora+|92|[[Aeneis/Liber XII#90|92.]]}} {{sc|}}Exim deinde: nam ordinis est adverbium. ingenti adnixa colvmnae hastae per columnam exprimitur magnitudo, sicut in septimo equorum, ut “stabant ter centum nitidi in praesepibus altis”. {{ancora+|93|[[Aeneis/Liber XII#90|93.]]}} {{sc|}}Vi virtute. {{ancora+|94|[[Aeneis/Liber XII#90|94.]]}} {{sc|}}Actoris avrunci spolium vel quod Actori detraxerat Turnus, vel quod Actor cuidam alteri: nam ambigue posuit. quassatque trementem quassat et tremere facit. {{ancora+|95|[[Aeneis/Liber XII#95|95.]]}} {{sc|}}Vociferans haec scilicet quae dicturus est: plerumque enim ita clamor ostenditur, ut statim ipsius clamoris verba subdantur: sic supra “torvumque repente clamat ‘io matres’”. sane nunc ita ad hastam, quasi ad aliquam personam, loquitur et ei intellectum et auditum dat, sicut Cicero verba reipublicae. sed ille ait ‘si patriam loqui posset fieri’, Turnus vero quasi ad vere sentientem loquitur: nec inmerito; nam eum inducit furentem, ut “his agitur furiis, totoque ardentis ab ore scintillae absistunt, oculis micat acribus ignis”. vocatus hasta meos invocationes et preces: nam appellatio est a verbo, quae semper aut in ‘io’ exit, aut in ‘us’; si in ‘io’ exeant, tertiae sunt formae; si in ‘us’, quartae, ut ab eo quod est ‘lego’ aut ‘lectio’ aut ‘lectus’ facit. sed hoc nos dicimus, quod εὐφωνότερον fuerit: sicut nunc ab eo quod est ‘voco’ ‘vocatus’ fecit, non ‘vocationes’. te maximus actor subaudimus antea gerere consueverat. {{ancora+|97|[[Aeneis/Liber XII#95|97.]]}} {{sc|}}Turni nunc dextra gerit eius scilicet, qui est supra maximum quasi Actorem. da sternere figura Graeca, ut “donat habere viro” item “dat ferre talentum”. {{ancora+|98|[[Aeneis/Liber XII#95|98.]]}} {{sc|}}Lacerare revulsam ut laceratam revellam. laceratam autem propter illud “et bis sex thoraca petitum perfossumque locis”. {{ancora+|100|[[Aeneis/Liber XII#100|100.]]}} {{sc|}}Vibratos calido ferro crispatos calamistro: nam calamistrum est acus maior, quae calefacta et adhibita intorquet capillos. unde etiam Cicero “calamistratam comam” appellat frequenter, quae etiam vituperationi est: unde e contra ad laudem est positum ab Horatio “hunc et incomptis Curium capillis”. murra autem madentes unguentatos. {{ancora+|102|[[Aeneis/Liber XII#100|102.]]}} {{sc|}}Oculis micat acribus ignis ut supra dictum est, furoris inmanitate. Homeri est. {{ancora+|104|[[Aeneis/Liber XII#100|104.]]}} {{sc|}}Terrificos ciet hinc apparet, mugitus non tantum dolentum esse, sed etiam irascentum. ‘ciet’ autem modo dat, sicut in tertio legimus “lacrimasque ciebant”: nam proprie ‘ciere’ est alteri aut dolorem aut lacrimas commovere. {{ancora+|106|[[Aeneis/Liber XII#105|106.]]}} {{sc|}}Ad pugnam proludit praemeditatur. Cicero si “mecum in hac prolusione nihil fueris”, id est praemeditatione certaminis, “quem te in ipsa pugna cum acerrimo adversario fore putemus?”. {{ancora+|107|[[Aeneis/Liber XII#105|107.]]}} {{sc|}}Saevus fortis: more suo; vel magnus. et ingentem moderationem dat Aeneae, quippe quem inducit laborantem, ut possit in iram moveri, cum Turnum ita dicat furere, ut nec Latini consiliis, nec Amatae precibus possit oboedire. {{ancora+|108|[[Aeneis/Liber XII#105|108.]]}} {{sc|}}Acvit martem inritat se ad futura certamina. {{ancora+|109|[[Aeneis/Liber XII#105|109.]]}} {{sc|}}Componi foedere bellum finiri, ut “ante diem clauso componet vesper Olympo”: aut ‘componi bellum’ ad pactionem singularis certaminis bellum deduci. ‘foedus’ autem, sicut supra dictum est, ab hostia, quae foede interimi solet, appellatum est. ‘oblato’ autem ‘gaudens’ intellegendum nuntium Aeneae venisse de bello. {{ancora+|110|[[Aeneis/Liber XII#110|110.]]}} {{sc|}}Tum socios maestique metum solatur ivli intellegimus hos spe singularis certaminis pro ducis salute esse turbatos. bene autem separavit Ascanium a sociis: de illis enim ‘socios’ dixit, non addidit ‘metum’, quia proprium erat et filii et pueri timere pro patre. {{ancora+|111|[[Aeneis/Liber XII#110|111.]]}} {{sc|}}fata docens monens quibus condenda urbs sit, propter quod futurum, ut vincat. Latino certa referre viros κατὰ τὸ σιωπώμενον etiam Latinum ad Aenean legatos misisse intellegimus: nam supra Turnus tantum dixerat “nuntius haec Idmon Phrygio mea dicta tyranno”. ‘certa’ autem pro ‘firma et vera’. aut certe hos legatos Idmoni adiunctos potest intellegi. {{ancora+|112|[[Aeneis/Liber XII#110|112.]]}} {{sc|}}Pacis dicere leges id est quas paulo post in ipso foedere est dicturus Aeneas. {{ancora+|113|[[Aeneis/Liber XII#110|113.]]}} {{sc|}}postera vix summo descriptio temporis, quod Turnus praefinierat. {{ancora+|114|[[Aeneis/Liber XII#110|114.]]}} {{sc|}}cum primum alto quia res perturbatae secuturae sunt, diem quoque cum fervore oriri fecit. {{ancora+|115|[[Aeneis/Liber XII#115|115.]]}} {{sc|}}Lucemque eLatis naribus efflant Ennianus versus est ordine commutato: ille enim ait “funduntque elatis naribus lucem”. et sciendum, nusquam diem sic potenter descripsisse Vergilium: sicut in quarto noctem, ubi Dido pervigilans deliberat. {{ancora+|116|[[Aeneis/Liber XII#115|116.]]}} {{sc|}}Campum ad certamen totus hic de foederibus locus de Homero translatus est, ubi Alexander Paris cum Menelao singulari est certamine dimicaturus. {{ancora+|117|[[Aeneis/Liber XII#115|117.]]}} {{sc|}}Dimensi rutvlique viri inter se per certa spatia dividentes, quae quisque loca purgaret. et hoc loco Fauni lucum evertere Troiani: unde est paulo post “sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum sustulerant, puro ut possent concurrere campo”. {{ancora+|118|[[Aeneis/Liber XII#115|118.]]}} {{sc|}}Focos quidquid ignem fovet ‘focus’ vocatur, sive ara sit, sive quid aliud in quo ignis fovetur, sicut in tertio dictum est. tamen et hic in publico sacrificio ostendit cum aris etiam focos sacratos; nam ait ‘in medioque focos et dis communibus aras’ et post subtexuit “craterasque focosque ferunt”: ‘crateras’ scilicet quibus libaverant, ‘focos’ vero ad quos legitimum sacrificium perfecerant. et dis communibus aras di communes sunt, ut alii dicunt, Mars Bellona Victoria, quod hi in bello utrique parti possunt favere. ut autem altioris scientiae hominibus placet, di communes sunt qui ἄζωνοι dicuntur, id est qui caeli certas non habent partes, sed generaliter a cunctis coluntur: ubique enim eos esse manifestum est: ut mater deum, cuius potestas in omnibus zonis est; nam ideo et mater deum dicitur, quod cum omnibus eius est communis potestas. alii communes deos volunt Solem, Lunam, Plutonem, Martem: hi enim apud omnes homines inveniuntur et sunt in omnibus terris. prior tamen sensus et simplex est et magis aptus negotio. {{ancora+|119|[[Aeneis/Liber XII#115|119.]]}} {{sc|}}Aras gramineas Romani enim moris fuerat caespitem arae superimponere et ita sacrificare. ‘gramineas’ autem ideo, quia et de bello res agitur et Marti sacrificatur, cui gramen est consecratum, quod secundum Plinium in naturali historia ex humano cruore procreatur. gramen autem herbae species est, licet omnis herba gramen vocetur, sicut robur omne lignum, cum sit et species. fontemque ignemque ferebant ‘fontem’ pro aqua posuit, a toto partem. sane ad facienda foedera semper aqua et ignis adhibentur; unde econtra quos arcere volumus a nostro consortio, eis aqua et igni interdicimus, id est rebus, quibus consortia copulantur. ad haec autem foedera aqua de certis fontibus peti solet. {{ancora+|120|[[Aeneis/Liber XII#120|120.]]}} {{sc|}}VeLati lino atqui fetiales et pater patratus, per quos bella vel foedera confirmabantur, numquam utebantur vestibus lineis. adeo autem a Romano ritu alienum est, ut, cum flaminica esset inventa tunicam laneam lino habuisse consutam, constitisset ob eam causam piaculum esse commissum. unde dicemus errore factum, ut linea vestis contra morem adhiberetur ad foedera, quae firma futura non erant. scimus enim hoc ubique servare Vergilium, ut rebus, quibus denegaturus est exitum, det etiam infirma principia. sic in Thracia civitatem condens Aeneas, quam mox fuerat relicturus, contra morem Iovi de tauro sacrificavit. sic senatum ad privata Latinus convocat tecta, quando eius non erunt firma consilia. sic paulo post in augurio liberatus cycnus in fluvium concidit, quia Turnum Rutuli, licet rupto foedere, liberare non poterunt. Caper tamen et Hyginus hoc loco dicunt lectionem esse corruptam: nam Vergilium ita reliquisse confirmant ‘velati limo’. limus autem est vestis, qua ab umbilico usque ad pedes prope teguntur pudenda poparum. haec autem vestis habet in extremo sui purpuram limam, id est flexuosam, unde et nomen accepit: nam ‘limum’ obliquum dicimus, unde et Terentius “limis oculis” dicit, id est obliquis. verbena tempora vincti verbena proprie est herba sacra, ros marinus, ut multi volunt, id est λιβανωτίς †sicutagonis, sumpta de loco sacro Capitolii, qua coronabantur fetiales et pater patratus, foedera facturi vel bella indicturi. abusive tamen iam verbenas vocamus omnes frondes sacratas, ut est laurus, oliva vel myrtus: Terentius “ex ara hinc verbenas sume”: nam myrtum fuisse Menander testatur, de quo Terentius transtulit. quidam sane veris proximi herbas verbenas dicunt. alii certa ligamenta verbenas volunt vocari. {{ancora+|121|[[Aeneis/Liber XII#120|121.]]}} {{sc|}}Legio avsonidum pro ‘Ausonidarum’, quod venit ab eo quod est ‘hic Ausonida’, sicut ‘hic auriga’; nam ‘Ausonis’ generis feminini est, unde ‘Ausonidum’ facit: quod ut diceret, metri est necessitate conpulsus. pilataque plenis hoc est pilis armata. quidam hoc loco ‘pilata agmina’ non a genere hastarum positum adserunt: nam paulo post dictum inferunt “defigunt tellure hastas”: sed ‘pilata’ densa, spissa, ut implere portas potuerint et postea se in loca apertiora diffundere. alii ‘pilatum agmen’ dicunt quod in longitudine directum est, quale solet esse cum portis procedit. vel certe ‘pilata’ fixa et stabilia, vel a pilo, quod figit, vel a pila structili, quae fixa est et manet: nam et Graeci res densas et artas πιλωτά dicunt. Ennius saturarum II. “contemplor inde loci liquidas pilatasque aetheris oras”, cum firmas et stabiles significaret et quasi pilis fultas. Hostius belli Histrici primo “percutit atque hastam pilans prae pondere frangit” ‘pilans’ id est figens, idem “sententia praesto pectore pilata”, id est fixa, stabilis. Asellio historiarum “triarium quartum signum accedebat, sive pilatim, sive passim iter facere volebat”. Scaurus de vita sua “in agrum hostium veni, pilatim exercitum duxi”, id est strictim et dense. nam ubi proprie de genere hastae loquitur, ait “pila manu saevosque gerunt in bella dolones”. Varro rerum humanarum duo genera agminum dicit, “quadratum, quod inmixtis etiam iumentis incedit, ut ubivis possit considere; pilatum alterum, quod sine iumentis incedit, sed inter se densum est, quo facilius per iniquiora loca transmittatur”. {{ancora+|123|[[Aeneis/Liber XII#120|123.]]}} {{sc|}}Rvit cum impetu venit: quod apud Graecos est ὥρμησεν . variis quia alius Troicus, alius Tyrrhenus: aut ipse Tyrrhenus varius, quia de variis gentibus Tuscorum. {{ancora+|124|[[Aeneis/Liber XII#120|124.]]}} {{sc|}}Instructi ferro bona prooeconomia et rei futurae praeparatio: ruptis enim foederibus in bella descendent: quia necesse non erat armari omnes, solis ducibus pugnantibus. {{ancora+|127|[[Aeneis/Liber XII#125|127.]]}} {{sc|}}asilas Etruscum nomen. {{ancora+|131|[[Aeneis/Liber XII#130|131.]]}} {{sc|}}Vulgus inermum senum scilicet ac matrum, sicut ipse memoravit: et quidam volunt ideo hic matrum factam mentionem, ut etiam Amata inter ceteras ad spectandum venisse videatur, quo possit, ducta errore, se perimere. {{ancora+|134|[[Aeneis/Liber XII#130|134.]]}} {{sc|}}nunc Albanus habetur Catonem sequitur, qui Albanum montem ab Alba longa putat dictum. {{ancora+|135|[[Aeneis/Liber XII#135|135.]]}} {{sc|}}tunc neque nomen erat hoc ideo ait, quia in Albano res divina a iure triumphantibus fieri solebat, scilicet quod Alba patria populi Romani habetur, unde omnis origo Romana: propter quod “Albanique patres”: et Iuppiter Latiaris antiquissimus est. ergo montis huiusce ‘gloria’, quod patria populi Romani esse dicatur; ‘honos’ vero res divina, quae ibi a Romanis fieri consueverat; ‘nomen’ quis ignorat a longa Alba δαγγερ· ;tractaturi? {{ancora+|136|[[Aeneis/Liber XII#135|136.]]}} {{sc|}}aspectabat amat usurpare antiquitatem: nam potuit ‘spectabat’ dicere. {{ancora+|139|[[Aeneis/Liber XII#135|139.]]}} {{sc|}}Diva deam aut hypallage est pro ‘dea divam’: nam deos aeternos dicimus, divos vero qui ex hominibus fiunt. aut bene dixit de Iunone divam, respiciens etymologiam: nam in Horatio legimus “sub divo moreris victima nil miserantis Orci”, id est sub aere, quem constat esse Iunonem. deus autem vel dea generale nomen est omnibus: nam quod Graece δέος , latine timor vocatur, inde deus dictus est, quod omnis religio sit timoris. Varro ad Ciceronem tertio “ita respondeant cur dicant deos, cum ‹de› omnibus antiqui dixerint divos”. stagnis quae fluminibusque sonoris praesidet Iuturna fons est in Italia saluberrimus iuxta Numicum fluvium, cui nomen a iuvando est inditum. cum enim naturaliter omnis aqua noxia sit extraneorum corporibus, hic omnibus saluberrimus fons est. de hoc autem fonte Romam ad omnia sacrificia aqua adferri consueverat. bene ergo Vergilius Turno fingit sororem, quae laborantes iuvare consuevit. huic fonti propter aquarum inopiam sacrificari solet: cui Lutatius Catulus primus templum in campo Martis fecit; nam et Iuturnas ferias celebrant qui artificium aqua exercent, quem diem festum Iuturnalia dicunt. Varro rerum divinarum quarto decimo ait “Iuturna inter proprios deos nymphasque ponitur”. et quia ‘stagna’ dixerat, ideo ‘sonora flumina’ addidit: est enim stagnorum ἀντίθετον . {{ancora+|142|[[Aeneis/Liber XII#140|142.]]}} {{sc|}}Nympha decus fluviorum sic supra “nymphae, Laurentes nymphae, genus amnibus unde est”. animo gratissima nostro Homerus ἐμῷ κεχαρισμένε θυμῷ . {{ancora+|143|[[Aeneis/Liber XII#140|143.]]}} {{sc|}}Cunctis praetulerim litotes figura per contrarium; plus enim dicit et minus significat. namque alias omnes est persecuta, huic vero libenter indulsit: et dicit se hanc omnibus praetulisse, quasi etiam alias in honore habuerit. ergo ideo hoc dicit, ut tollat causam, quam potuit Iuturna habere suspectam. sane tale est et illud Sallustianum “mare Ponticum dulcius quam cetera”, cum nullum dulce sit. sane sciendum non inmerito finxisse Vergilium, nymphae, id est parti suae, indulsisse Iunonem. quaecumque Latinae quae sint Latinae, cum quibus Iuppiter concubuerit, incertum est. {{ancora+|144|[[Aeneis/Liber XII#140|144.]]}} {{sc|}}Ingratum cubile aut ‘ingratum’, de quo paelici nulla gratia; hoc enim convenit personae dicentis: aut quod gratiam eam castae non praesentat uxori Iuppiter. ergo sibi dicit ‘ingratum’, non illis quae ascenderunt; nam Iuturna dea facta est, neque propter Iovem dictum est, qui inmortalitatis praemium persolvit. ergo bene sibi ‘ingratum’: Iuppiter enim multas vitiasse narratur, cum nihil umquam tale de Iunone legerimus. animadvertendum autem versum hunc sine caesura esse: nam hephthemimeres quam habere creditur, in synalipham cadit, ut ‘magnanimi Iovis ingratum ascendere cubile’. Terentianus “de hoc rarum concedam, fieri non posse negabo”. {{ancora+|145|[[Aeneis/Liber XII#145|145.]]}} {{sc|}}Caeli in parte in parte divinitatis: nam locum numinum pro honore posuit. {{ancora+|147|[[Aeneis/Liber XII#145|147.]]}} {{sc|}}Qua visa est fortuna pati quatenus, in quantum permisit: et sic ait ‘qua visa est’, ut supra “coeant in foedera dextrae, qua datur”. sane latenter ostendit, favorem numinum sine concessione fatorum non posse procedere. et quidam putant Vergilium ‘quoad visa est Fortuna’ reliquisse, ut sit ‘quoad visa est’ usque quo. {{ancora+|148|[[Aeneis/Liber XII#145|148.]]}} {{sc|}}Cedere res Latio feliciter cuncta procedere. {{ancora+|149|[[Aeneis/Liber XII#145|149.]]}} {{sc|}}Video concurrere pro ‘concursurum esse’: licet, quasi dea, bene praesenti usa sit tempore, quae etiam futura cernebat. {{ancora+|151|[[Aeneis/Liber XII#150|151.]]}} {{sc|}}Non pugnam aspicere hanc oculis quoniam numina, quotiens morituros viderint eos quibus favent, ab his secedunt: sic Statius Apollinem inducit Amphiaraum deserentem, ubi eum vicinum morti esse cognovit. {{ancora+|152|[[Aeneis/Liber XII#150|152.]]}} {{sc|}}Praesentius efficacius, vehementius: nam decet germanam inlicita etiam pro fratris salute temptare. {{ancora+|153|[[Aeneis/Liber XII#150|153.]]}} {{sc|}}Forsan miseros meliora sequentur ne forte possit fatorum ordo mutari. {{ancora+|154|[[Aeneis/Liber XII#150|154.]]}} {{sc|}}cum lacrimas oculis ivturna profudit totum iungendum ‘cum lacrimas oculis Iuturna profudit terque quaterque manu pectus percussit’, ne videatur diverso tempore et lacrimare et pectus percutere, cum utrumque simul fiat. terque quaterque m. p. p. h. quia solam doloris audiverat causam, nihil, quemadmodum fratri posset mederi: nam paulo post audiet ‘aut tu bella cie conceptumque excute foedus’. honestum aut divinum, aut quod Iovi placere potuerit. {{ancora+|156|[[Aeneis/Liber XII#155|156.]]}} {{sc|}}Non lacrimis hoc tempus ait non flendi, sed subveniendi tempus est: Statius in matrum consolatione “accenso flebitis igne”. ‘non lacrimis’ autem aut deest ‘agendum’, vel quid tale. figuratum est pro ‘lacrimarum’. {{ancora+|157|[[Aeneis/Liber XII#155|157.]]}} {{sc|}}et fratrem si quis modus non dicit: aut eripe, aut bella cie; sed eripe fratrem, aut bello concitato, aut rupto foedere. {{ancora+|158|[[Aeneis/Liber XII#155|158.]]}} {{sc|}}Conceptumque excute foedus placitum, animo praedestinatum, ut fiat. {{ancora+|159|[[Aeneis/Liber XII#155|159.]]}} {{sc|}}Auctor ego avdendi nomina in ‘tor’ exeuntia feminina ex se faciunt, quae ‘trix’ terminantur, si tamen a verbo veniant, ut ab eo quod est ‘lego’ et ‘lector’ et ‘lectrix’ facit, ‘doceo’ ‘doctor’ et ‘doctrix’. si autem a verbo non venerint, communia sunt: nam similiter et masculina et feminina in ‘tor’ exeunt, ut ‘hic’ et ‘haec senator’, ‘hic’ et ‘haec balneator’: licet Petronius usurpaverit “balneatricem” dicens. tale est et ‘hic’ et ‘haec auctor’, sed tunc cum ab auctoritate descendit, ut hoc loco: cum autem venit ab eo quod est ‘augeo’, et ‘auctor’ et ‘auctrix’ facit, ut si dicas ‘auctor divitiarum’ vel ‘auctrix patrimonii’. {{ancora+|160|[[Aeneis/Liber XII#160|160.]]}} {{sc|}}Reliquit incertam quia, licet dederit ei consilium, dicendo ‘forsan’ eam reliquit incertam. {{ancora+|161|[[Aeneis/Liber XII#160|161.]]}} {{sc|}}Interea reges longum hyperbaton, id est pendens sensus qui postea redditur: nam ordo est ‘interea reges procedunt castris’, cetera enim per parenthesin dicta sunt: nec est eclipsis, [id est conceptio], cum sermo in omnibus congruat. ingenti mole pompa, ambitu: nam modo hoc significat. {{ancora+|162|[[Aeneis/Liber XII#160|162.]]}} {{sc|}}circum absolute ‘ex omni parte’, ut si dicas ‘tempora radiis cingitur’. {{ancora+|164|[[Aeneis/Liber XII#160|164.]]}} {{sc|}}Solis avi specimen ut etiam in septimo diximus, Latinus secundum Hesiodum in ἀσπιδοποιίᾳ Ulixis et Circae filius fuit, quam multi etiam Maricam dicunt: secundum quem nunc dicit ‘Solis avi specimen’, nam Circe Solis est filia. sane sciendum Vergilium in varietate historiae sua etiam dicta variare. sed de Ulixe, ut etiam supra diximus, temporum nos ratio credere non sinit. bigis it turnus quotiens utimur nominibus tantum pluralis numeri et unum volumus significare, ita dicimus ‘unas bigas, unas quadrigas, unas scalas’: Sallustius “hi postquam in una moenia convenere”. {{ancora+|165|[[Aeneis/Liber XII#165|165.]]}} {{sc|}}bina pro duobus. {{ancora+|166|[[Aeneis/Liber XII#165|166.]]}} {{sc|}}Romanae stirpis origo hoc ad laudem Augusti respicit. {{ancora+|167|[[Aeneis/Liber XII#165|167.]]}} {{sc|}}sidereo flagrans clipeo Latino tantum imaginem Solis dedit, Aenean autem cum sidereo clipeo ipsi quodammodo conparat Soli. {{ancora+|168|[[Aeneis/Liber XII#165|168.]]}} {{sc|}}Magnae spes altera Romae ideo, quia Aeneas una. male autem quidam ‘magna’ legunt. sane Ascanii habitum omisit, quia puer est. {{ancora+|169|[[Aeneis/Liber XII#165|169.]]}} {{sc|}}Puraque in veste sacerdos inpolluta et pura dicitur vestis, qua festis diebus uti consueverant sacra celebraturi: ut neque funesta sit, neque fulgurata, neque maculam habeat ex homine mortuo. est autem linea et purpurea. purpura maris vicem ad piandum praebet, linum vero fluminis, quia, cum vere primo in oriente flumen inundasset, sponte sua linum natum Plinius Secundus dicit. ideo magistratus et sacrificaturi togam praetextam habent et manus ablutas detergere lineis mantelibus curant. quod ipse de Aristaeo ait “Oceano libemus” et “manibus liquidos dant ordine fontes germanae tonsisque ferunt mantelia villis”, ecce mentionem de lino: rursum de purpura “purpureo velare comas adopertus amictu”, item “velati lino”. ergo ‘pura’ lintea vel purpurea bene potest intellegi. {{ancora+|170|[[Aeneis/Liber XII#170|170.]]}} {{sc|}}Saetigeri fetum svis more Romano, ut “et caesa iungebant foedera porca”: nam Homerus aliud genus sacrificii commemoravit. non nulli autem porcum, non porcam in foederibus adserunt solere mactari, sed poetam periphrasi usum propter nominis humilitatem; ‘intonsam’ vero ‘bidentem’ dixisse, quam pontifices altilaneam vocant. sane non praeter rationem est quod ait ‘fetum suis’, item ‘intonsamque bidentem’, id est brevem adhuc: nam in rebus, quas volebant finiri celerius, senilibus et iam decrescentibus animalibus sacrificabant, in rebus vero, quas augeri et confirmari volebant, de minoribus et adhuc crescentibus inmolabant. sane ovem Graeco more foederi adhibuit. {{ancora+|171|[[Aeneis/Liber XII#170|171.]]}} {{sc|}}adtulit admovitque pecus primo adtulit, inde admovit pecus, id est hostias. {{ancora+|172|[[Aeneis/Liber XII#170|172.]]}} {{sc|}}illi ad surgentem non utique nunc solem surgentem dixit: iamdudum enim dies erat: sed disciplinam caerimoniarum secutus est, ut orientem spectare diceret eum qui esset precaturus. {{ancora+|173|[[Aeneis/Liber XII#170|173.]]}} {{sc|}}Dant fruges manibus salsas far et sal: quibus rebus et cultri aspergebantur et victimae. erant autem istae probationes, utrum aptum esset animal sacrificio. obliquum etiam cultrum a fronte usque ad caudam ante inmolationem ducere consueverant: nam hoc est quod dicit ‘et tempora ferro summa notant pecudum’. {{ancora+|174|[[Aeneis/Liber XII#170|174.]]}} {{sc|}}paterisque altaria libant Probus ‘altaria’ id est ‘in altaria’ dicit, et ‘pateris’ pro ‘ex pateris’. aut vinum ‘altaria’ intellegamus: ea enim quae in altaria funduntur ‘altaria’ dici voluit. alii ‘altaria’ species ararum tradunt. {{ancora+|175|[[Aeneis/Liber XII#175|175.]]}} {{sc|}}tum pius Aeneas stricto sic ense precatur hic prior precatur, quia hic mavult fieri foedus. ‘stricto’ autem ‘ense’ iuxta quendam iuris iurandi morem ait. {{ancora+|176|[[Aeneis/Liber XII#175|176.]]}} {{sc|}}Esto nunc sol testis bene eum primum invocat deum, quem orientem intuens vidit: nam ait “illi ad surgentem conversi lumina solem”. ‘esto’ autem multi volunt tertiam esse personam, id est ‘sit mihi Sol testis’, quia sequitur ‘et haec Terra’, ut elocutionem per nominativum factam intellegamus. sed hoc non procedit, quia sequentia vocativum habent, ut ‘et tu Saturnia Iuno’ item ‘tuque inclite Mavors’: unde per vocativum eum omnia dixisse accipiamus, in hoc vero tantum ad nominativum fecisse transitum ‘et haec mihi Terra precanti’: licet etiam hic possit esse vocativus; nam δεικτικῶς est dictum ‘haec Terra esto mihi testis’, ac si diceret ‘o Italica terra, testis mihi esto’. sane iuxta Homericum foedus hic inducit fieri: nam ut ibi Priamus, ita hic Latinus; ut hic Aeneas, ita ibi Agamemnon. et priores precantur qui servaturi sunt foedus, quod ruperunt qui posteriores iuraturi erant, ibi per Pandarum Troiani, hic per Tolumnium Latini. et hoc per speciem augurii, quae precatio maxima appellatur, dicit. precatio autem maxima est, cum plures deos, quam in ceteris partibus auguriorum, precantur, eventusque rei bonae poscitur, ut in melius iuvent, quod his versibus ostenditur ‘esto nunc Sol testis et haec mihi Terra precanti’. ceterum, quod in precatione dici solet, ut melius iuvent, melius fortunent, subiecit his versibus “si nostrum adnuerit nobis victoria Martem”. {{ancora+|177|[[Aeneis/Liber XII#175|177.]]}} {{sc|}}Quam propter ‘ter’ habet accentum, quia est postposita praepositio: id est propter quam tantos. {{ancora+|179|[[Aeneis/Liber XII#175|179.]]}} {{sc|}}Iam melior iam diva precor ac si diceret, non Saturnia, id est iam minime nocens, sed Troianis propitia: aut ‘melior’ non optantis, sed adfirmantis accipiamus: potuit enim intellegere minus se inpugnari a Iunone qui vicerat bis. {{ancora+|180|[[Aeneis/Liber XII#180|180.]]}} {{sc|}}Torques sustines, regis. torques hoc loco ‘regis, frenas’; alibi †protenus ut “tegimen torquens inmani leonis”; alibi sustines, ut “axem umero torquet”. inclyte mavors bene induxit Martem poeta, quem scit Romanae stirpis auctorem. {{ancora+|181|[[Aeneis/Liber XII#180|181.]]}} {{sc|}}fontesque fluviosque voco congruenter, cum a Tiberino flumine sit admonitus, quae agere deberet. quaeque aetheris alti religio post specialia intulit generalitatem. sane religio dicta, quod ea homines religantur ad cultum divinum. {{ancora+|182|[[Aeneis/Liber XII#180|182.]]}} {{sc|}}ponto id est in ponto. et quidam hoc loco a filio Veneris iure iurando velut matris volunt inditam mentionem. {{ancora+|183|[[Aeneis/Liber XII#180|183.]]}} {{sc|}}Cesserit avsonio si fors victoria turno si forte: et bene dubitat de hoc. contra cum ad suum venerit nomen, dicet “ut potius reor et potius di numine firment”. sane ratione non caret quod primo de victoria Turni loquitur, post descendit ad suam: scit enim in auguriis prima posterioribus cedere. {{ancora+|185|[[Aeneis/Liber XII#185|185.]]}} {{sc|}}Rebelles homo ‘rebellis’ dicitur, res ipsa ‘rebellio’, non ‘rebellatio’: sic Suetonius. {{ancora+|187|[[Aeneis/Liber XII#185|187.]]}} {{sc|}}Adnverit nobis victoria martem hypallage pro ‘sin noster Mars adnuerit nobis victoriam’: nam Martem Victoria comitatur. {{ancora+|191|[[Aeneis/Liber XII#190|191.]]}} {{sc|}}Invictae quasi invictae. et bene sibi conciliat populum: nam sine dubio una cum rege vincetur. {{ancora+|192|[[Aeneis/Liber XII#190|192.]]}} {{sc|}}Sacra deosque dabo captat gratiam populi. magna enim fuit apud maiores sacrorum cura, sicut diximus supra: unde nunc Aeneas id agit ne pereant. et re vera constat, sacra Phrygia, nunc Latinis tradita, coluisse Romanos. Latinus habeto aut antiquus vocativus est: aut ‘habeto’ tertia persona sit. sane sciendum quia crebra soceri commemoratione sibi favorem Latini conciliat; item dicendo ‘mihi moenia Teucri constituent’ popularem gratiam captat, quia supra dixerat Drances “saxaque subvectare umeris Troiana iuvabit”. {{ancora+|197|[[Aeneis/Liber XII#195|197.]]}} {{sc|}}Terram mare sidera ivro et ornatior elocutio et crebra apud maiores, quam si velis addere praepositionem, ut dicas ‘iuro per maria, per terras’. ‘eadem’ autem bene dixit: nam pro mari ille fontes et fluvios posuit, pro sideribus solem. {{ancora+|198|[[Aeneis/Liber XII#195|198.]]}} {{sc|}}Latonaeque genus duplex ac si diceret, utrumque sexum prolis Latonae vel subolis. et bene in foederibus duplicia invocat numina, quia in unum duo coituri sunt populi. ianum quoque rite invocat, quia ipse faciendis foederibus praeest: namque postquam Romulus et Titus Tatius in foedera convenerunt, Iano simulacrum duplicis frontis effectum est, quasi ad imaginem duorum populorum. legimus tamen Ianum etiam quadrifrontem fuisse: unde Martialis ait “et lingua pariter locutus omni”: nam ‘omnis’ de duobus non dicimus. {{ancora+|199|[[Aeneis/Liber XII#195|199.]]}} {{sc|}}Vim duritiem, inexorabilitatem. sacraria ditis sacrarium proprie est locus in templo, in quo sacra reponuntur, sicut donarium est, ubi ponuntur oblata, sicut lectisternia dicuntur, ubi homines in templo sedere consueverunt. {{ancora+|200|[[Aeneis/Liber XII#200|200.]]}} {{sc|}}Qui foedera fulmine sancit confirmat, sancta esse facit, quia cum fiunt foedera, si coruscatio fuerit, confirmantur: vel certe, quia apud maiores arae non incendebantur, sed ignem divinum precibus eliciebant, qui incendebat altaria. ‘sancire’ autem proprie est sanctum aliquid, id est consecratum, facere fuso sanguine hostiae: et dictum ‘sanctum’, quasi sanguine consecratum. {{ancora+|204|[[Aeneis/Liber XII#200|204.]]}} {{sc|}}Si tellurem effundat in undas hypallage pro ‘si undas effundat in terras’. {{ancora+|205|[[Aeneis/Liber XII#205|205.]]}} {{sc|}}Diluvio miscens id est aquae superfusione universa perturbans. {{ancora+|206|[[Aeneis/Liber XII#205|206.]]}} {{sc|}}Ut sceptrum hoc Homeri locus, verbum ad verbum. dextra sceptrum nam forte gerebat per parenthesin dictum est. ut autem sceptrum adhibeatur ad foedera, haec ratio est, quia maiores semper simulacrum Iovis adhibebant: quod cum taediosum esset, praecipue quando fiebant foedera cum longe positis gentibus, inventum est, ut sceptrum tenentes quasi imaginem simulacri redderent Iovis; sceptrum enim ipsius est proprium. unde nunc tenet sceptrum Latinus, non quasi rex, sed quasi pater patratus. {{ancora+|208|[[Aeneis/Liber XII#205|208.]]}} {{sc|}}Imo de stirpe ideo genere masculino usus est, quia de arboribus loquitur: nam de hominibus genere feminino dicimus, ut “heu stirpem invisam”; dixit tamen, sed usurpative, Horatius etiam de arboribus, ut “stirpesque raptas et pecus et domos”. {{ancora+|209|[[Aeneis/Liber XII#205|209.]]}} {{sc|}}Matre caret vel terra, ut “antiquam exquirite matrem”: vel arbore, ut “parva sub ingenti matris se subicit umbra”. {{ancora+|210|[[Aeneis/Liber XII#210|210.]]}} {{sc|}}Aere decoro id est orichalco. {{ancora+|211|[[Aeneis/Liber XII#210|211.]]}} {{sc|}}Dedit gestare ut “dat ferre”. {{ancora+|212|[[Aeneis/Liber XII#210|212.]]}} {{sc|}}Talibus inter se firmabant foedera dictis Latinus et Aeneas. Turnum autem non inducit iurantem, quia dux est, qui praesente rege non habet potestatem. et imitatus est Homerum, qui post ius iurandum Menelai Alexandrum quasi fervidum et adulescentem inducit exclusum et Priamum adhibitum ad foederis confirmationem. {{ancora+|213|[[Aeneis/Liber XII#210|213.]]}} {{sc|}}Rite sacratas rite exploratas sollemnitate, quam diximus supra. {{ancora+|216|[[Aeneis/Liber XII#215|216.]]}} {{sc|}}Videri et misceri infiniti sunt pro indicativis. {{ancora+|218|[[Aeneis/Liber XII#215|218.]]}} {{sc|}}Propius diligentius, ut “et propius res aspice nostras”. non viribus aequis eos congressuros subaudis. {{ancora+|219|[[Aeneis/Liber XII#215|219.]]}} {{sc|}}Incessu tacito pro ‘ipse tacitus’: hypallage est. {{ancora+|225|[[Aeneis/Liber XII#225|225.]]}} {{sc|}}Cui genus a proavis ingens cuius auctoritatem commendabat et origo maiorum et paterna virtus et propria fortitudo. {{ancora+|229|[[Aeneis/Liber XII#225|229.]]}} {{sc|}}Pro cunctis talibus qualis etiam Turnus est: et adtendit sensum superiorem, ubi ait Turnus oblique “et solus ferro crimen commune refellam”. {{ancora+|230|[[Aeneis/Liber XII#230|230.]]}} {{sc|}}An viribus aequi non sumus bene addidit ‘viribus’: nam legimus in Sallustio “memorare possum, quibus in locis populus Romanus ingentes hostium copias parva manu fuderit”, Vergilius “exigui numero, sed bello vivida virtus”. {{ancora+|231|[[Aeneis/Liber XII#230|231.]]}} {{sc|}}En omnes ne occurreret: sed est in castris alter exercitus. {{ancora+|232|[[Aeneis/Liber XII#230|232.]]}} {{sc|}}Fatalisque manus Troianorum, qui fataliter ad Italiam venerant, ut sit iteratio. ‘Etruria’ autem ‘infensa’ pro ‘Etrusci’, qui etiam Turno inimici sunt causa Mezentii. {{ancora+|234|[[Aeneis/Liber XII#230|234.]]}} {{sc|}}Devovet aris quia ait supra “et aram suppliciter venerans”, item supra “vobis animam hanc soceroque Latino devovi”: nam ipsa iterat verba. {{ancora+|235|[[Aeneis/Liber XII#235|235.]]}} {{sc|}}Vivusque per ora feretur tamquam de vivo omnes loquentur. {{ancora+|237|[[Aeneis/Liber XII#235|237.]]}} {{sc|}}Lenti otiosi, ut “nos patriam fugimus, tu, Tityre, lentus in umbra”. {{ancora+|242|[[Aeneis/Liber XII#240|242.]]}} {{sc|}}Foedusque precantur infectum rogant, ut pro non facto sit, ne piaculum videantur admittere. {{ancora+|245|[[Aeneis/Liber XII#245|245.]]}} {{sc|}}Et alto dat signum caelo ut religio alia religione solvatur. praesentius efficacius. {{ancora+|246|[[Aeneis/Liber XII#245|246.]]}} {{sc|}}Monstroque fefellit bene ‘fefellit’: namque hoc augurium nec oblativum est nec inpetrativum, sed inmissum factione Iuturnae, quod carere fide indicat sedes negata: nam ubicumque firmum introducit augurium, dat ei firmissimam sedem, ut “ipsa sub ora viri caelo venere volantes et viridi sedere solo”, item “ante sinistra cava monuisset ab ilice cornix”. in hoc autem augurio liberatum cycnum cecidisse in aquam dicit, quam instabilem esse et infirmam manifestum est. {{ancora+|248|[[Aeneis/Liber XII#245|248.]]}} {{sc|}}Litoreas agitabat aves palustres: nam litus dicitur omnis terra aquis vicina, ut “viridique in litore conspicitur sus”. {{ancora+|250|[[Aeneis/Liber XII#250|250.]]}} {{sc|}}Excellentem magnum, sicut in exercitu magnus est Turnus. {{ancora+|252|[[Aeneis/Liber XII#250|252.]]}} {{sc|}}Convertunt clamore fugam redeunt cum clamore, sicut exercitus solet. {{ancora+|257|[[Aeneis/Liber XII#255|257.]]}} {{sc|}}Avgurium salutant venerantur. et proprie: nam salutari dicimus deos: Terentius “at ego hinc deos domum salutatum pergam”. {{ancora+|258|[[Aeneis/Liber XII#255|258.]]}} {{sc|}}Expediuntque manus dimicare se velle significant: haec enim est consensio militaris: Lucanus “elatasque alte, quaecumque ad bella vocaret, promisere manus”. {{ancora+|259|[[Aeneis/Liber XII#255|259.]]}} {{sc|}}Quod saepe petivi quasi inpetrativum hoc augurium vult videri. accipio agnoscoque deos modo quasi de oblativo loquitur: nam in oblativis auguriis in potestate videntis est, utrum id ad se pertinere velit, an refutet et abominetur. ergo nunc dicit se augurium libenter amplecti et agnoscere circa se favorem deorum. {{ancora+|261|[[Aeneis/Liber XII#260|261.]]}} {{sc|}}Quos inprobus advena interpretatur augurium: et confirmat id ad praesens negotium pertinere. {{ancora+|262|[[Aeneis/Liber XII#260|262.]]}} {{sc|}}Litora vestra bona iteratio: nam supra ait “litoreas agitabat aves”. {{ancora+|263|[[Aeneis/Liber XII#260|263.]]}} {{sc|}}Vi populat antique: nam veteres et ‘populo’ et ‘populor’ dicebant, nunc tantum ‘populor’ dicimus; illud penitus de usu recessit. penitusque profundo vela dabit ut supra de aquila “penitusque in nubila fugit”. {{ancora+|264|[[Aeneis/Liber XII#260|264.]]}} {{sc|}}Densete catervas sicuti cycni “hostemque per auras facta nube premunt”. {{ancora+|266|[[Aeneis/Liber XII#265|266.]]}} {{sc|}}Et adversos telum contorsit in hostes hoc loco ab Homeri oeconomia recessit: ille enim inducit Minervam persuadentem Pandaro, ut iacto in Menelaum telo dissipet foedera; hic vero dicit ipsum augurem telum sponte torsisse et occidisse unum de novem fratribus. quod pertinet ad oeconomiam: necesse enim erat, ut fratres, dolore ex unius morte commoti, bellum moverent. si enim vilis aliquis interiret, poterat eius mors ob foederis religionem forte contemni. {{ancora+|267|[[Aeneis/Liber XII#265|267.]]}} {{sc|}}Sonitum dat id est facit. certa inevitabilis: unde ‘incerta’ est infirma et vitabilis. {{ancora+|268|[[Aeneis/Liber XII#265|268.]]}} {{sc|}}simul hoc simul antique, ut “ille simul fugiens Rutulos simul increpat omnes” et “simul Aenean in regia ducit tecta, simul divum templis indicit honorem”. {{ancora+|270|[[Aeneis/Liber XII#270|270.]]}} {{sc|}}Hasta volans minus est ‘namque’. sane reliquit hastam poeta, dum vult simul multa describere, et rem inperfectam omisit; deinde rediit ad descriptionem, ut supra in augurii narratione. {{ancora+|273|[[Aeneis/Liber XII#270|273.]]}} {{sc|}}Horum unum ordo est: transadigit costas. et figurate dixit pro ‘unius’. teritur qua sutilis alvo balteus rem physicam dixit: omnia enim quibus utimur, non nos terunt, sed ea nos terimus, ut anulum, vestem, balteum. ‘ad medium’ autem absolute, id est ubi alvo teritur balteus. {{ancora+|275|[[Aeneis/Liber XII#275|275.]]}} {{sc|}}egregium forma ivvenem bene hic ‘egregium’, quippe qui esset de fratrum grege. {{ancora+|277|[[Aeneis/Liber XII#275|277.]]}} {{sc|}}at fratres pro ‘at fratrum pars’. animosa phalanx quasi phalanx, id est legio. et bene a numero, a germanitate, a nobilitate, a forma, ab aetate, ab vulneris genere, ab ipsius laude, a genere mortis incitatio nata. {{ancora+|279|[[Aeneis/Liber XII#275|279.]]}} {{sc|}}Caeci salutis inprovidi. et bene iam non pars, sed universi. {{ancora+|280|[[Aeneis/Liber XII#280|280.]]}} {{sc|}}Inundant more undae fluunt. {{ancora+|281|[[Aeneis/Liber XII#280|281.]]}} {{sc|}}agyllinique pro Etruscis: hi enim contra Mezentium auctores coniurationis fuerunt. pictis arcades armis bene ‘pictis’, ut in undecimo “et versis Arcades armis”, ut ornatus picturae lateret in luctu. {{ancora+|282|[[Aeneis/Liber XII#280|282.]]}} {{sc|}}Sic omnes amor unus habet ‘sic’ id est dum paulatim suis invicem subveniunt, omnes in bellum coacti sunt. sic Sallustius. {{ancora+|283|[[Aeneis/Liber XII#280|283.]]}} {{sc|}}Diripvere aras deiecerunt, dissipaverunt. sane cum praesens tempus belli loquitur, bene praeteritum intulit ‘diripuere’. et more suo interiecit aliud: nam ordo erat ‘diripuere aras craterasque focosque ferunt’. {{ancora+|284|[[Aeneis/Liber XII#280|284.]]}} {{sc|}}Ferreus imber permansit in translatione, quia dixerat ‘tempestas telorum’. {{ancora+|285|[[Aeneis/Liber XII#285|285.]]}} {{sc|}}Ferunt auferunt: nam aphaeresis est, ut ‘temnere’ pro ‘contemnere’: alibi “omnia fert aetas”. {{ancora+|286|[[Aeneis/Liber XII#285|286.]]}} {{sc|}}Pulsatos divos id est violatos, laesos fractis foederibus. {{ancora+|287|[[Aeneis/Liber XII#285|287.]]}} {{sc|}}Infrenant alii currus id est equos, qui sub curribus sunt: sic alibi “fertur equis auriga neque audit currus habenas”. {{ancora+|288|[[Aeneis/Liber XII#285|288.]]}} {{sc|}}Subiciunt in equos super equos iaciunt; sed proprie non est locutus, magisque contrarie: nam ‘subicere’ est subter aliquid iacere. {{ancora+|289|[[Aeneis/Liber XII#285|289.]]}} {{sc|}}Regisque insigne gerentem id est diadema habentem. et decenter regem cum insignibus suis dixit. {{ancora+|290|[[Aeneis/Liber XII#290|290.]]}} {{sc|}}Avidus confundere foedus legitur et ‘avidum’; sed melius ‘avidus’, quia Messapus Turno favebat, qui erat inpar ad singulare certamen: nam et postea ait “et miser oppositis a tergo involvitur aris”. sic enim facilius foedus dissiparet, si arae humano cruore polluerentur: nam et Messapi voluntas ita expressa est, qui ait “haec melior magnis data victima divis”. ‘confundere foedus’ autem pro ut confunderet. {{ancora+|291|[[Aeneis/Liber XII#290|291.]]}} {{sc|}}proterret mire dictum. {{ancora+|293|[[Aeneis/Liber XII#290|293.]]}} {{sc|}}hasta cum hasta. {{ancora+|294|[[Aeneis/Liber XII#290|294.]]}} {{sc|}}teloque orantem multa trabali Ennius “teloque trabali”. {{ancora+|295|[[Aeneis/Liber XII#295|295.]]}} {{sc|}}Altus equo equi magnitudinem latenter ostendit. {{ancora+|296|[[Aeneis/Liber XII#295|296.]]}} {{sc|}}Hoc habet id est letali percussus est vulnere. apud antiquos enim id erat ‘hoc habet’, quod nunc ‘peractum est’: sic Terentius “certe captus est, habet”. sane sarcasmos est, carnificina quasi, de loci qualitate inventus: nam quia super aras cecidit, ait ‘haec melior magnis data victima divis’. {{ancora+|298|[[Aeneis/Liber XII#295|298.]]}} {{sc|}}obvius bene obvius corripuit. ambustum torrem quidam ‘ambustum’ proprie circumustum accipiunt; sed poetae indifferenter pro conbusto utuntur. torrem autem erit nominativus ‘hic torris’, et ita nunc dicimus: nam illud Ennii et Pacuvii penitus de usu recessit, ut ‘hic torrus, huius torri’ dicamus. {{ancora+|299|[[Aeneis/Liber XII#295|299.]]}} {{sc|}}ferenti pro ‘inferenti’. {{ancora+|300|[[Aeneis/Liber XII#300|300.]]}} {{sc|}}reluxit bene ad brevitatem ignis retulit, qui tantum fulgorem brevi ediderat. {{ancora+|301|[[Aeneis/Liber XII#300|301.]]}} {{sc|}}Nidorem modo putorem. super quidam pro ‘praeterea’, alii pro ‘supra’, ut “ense sequens nudo super inminet”. {{ancora+|302|[[Aeneis/Liber XII#300|302.]]}} {{sc|}}turbati hostis quia plus trepidationis in illa flamma fuit, quam periculi. {{ancora+|304|[[Aeneis/Liber XII#300|304.]]}} {{sc|}}sic rigido quidam ‘sic’ pro ‘aeque’ accipiunt, alii simpliciter, ut eum inpresso genu terrae adplicuerat, ut est illud “despiciens mare velivolum terrasque iacentes sic vertice caeli”. ‘rigido’ autem quidam ‘duro et acuto’ volunt, non ‘recto’, ut “et curvae rigidum falces formantur in ensem”. {{ancora+|305|[[Aeneis/Liber XII#305|305.]]}} {{sc|}}primaque acie hic ‘que’ coniunctio abundat. rventem non cadentem, sed magno impetu se inferentem. {{ancora+|309|[[Aeneis/Liber XII#305|309.]]}} {{sc|}}Ferreus somnus Homerus χάλκεος ὕπνος . {{ancora+|312|[[Aeneis/Liber XII#310|312.]]}} {{sc|}}Nudato capite scilicet deposita galea, ut possit agnosci. sane quaeritur, quemadmodum ‘nudato’ dixerit, cum supra eum nusquam tecto induxerit capite: nam ‘nudatum’ est quicquid fuit ante coopertum, ‘nudum’ vero dicitur quod tectum ante non fuerat. ergo aut ‘nudato’ pro ‘nudo’ accipiamus, ut sit pro nomine participium: aut dicamus tectum eum habuisse caput, cum descendit ad campum: nam legimus “sidereo flagrans clipeo et caelestibus armis”. svos clamore vocabat utrumque exercitum iam suum vocabat, ut talis fuerit eius clamor ‘cur in vos invicem ruitis mei’? autem et adverbium potest esse et nomen. {{ancora+|313|[[Aeneis/Liber XII#310|313.]]}} {{sc|}}Repens aut subito, ut sit adverbium, id est repente, ut “sole recens orto”: aut ‘repens discordia’ pro repentina. {{ancora+|316|[[Aeneis/Liber XII#315|316.]]}} {{sc|}}me sinite subaudiendum ‘concurrere’: et est zeugma. faxo id est faciam, confirmabo: et est archaismos. {{ancora+|319|[[Aeneis/Liber XII#315|319.]]}} {{sc|}}alis adlapsa sagitta est utrum ‘alis stridens’, an ‘alis adlapsa’? {{ancora+|320|[[Aeneis/Liber XII#320|320.]]}} {{sc|}}Incertum qua pulsa manu hoc loco adhuc quidem quasi dubitat; tamen intellegimus a Iuturna inmissum quendam, qui vulneraret Aenean: quod autem paulo post Iuno dictura est de Iuturna quod movit, “non ut tela tamen, non ut contenderet arcum”, minime est mirandum: nam scimus unicuique inputari quod alter in eius fecerit gratiam, sicut est “et potes in totidem classes convertere nymphas”. Aenean autem ab homine vulneratum indicat Iuppiter, paulo post dicens “mortalin decuit violari vulnere divum”. turbine quod inprovisa, alii quod vehementer venerit, accipiunt. {{ancora+|322|[[Aeneis/Liber XII#320|322.]]}} {{sc|}}pressa est insignis ‘pressa’ pro ‘suppressa’. et non ‘insignis gloria’, sed ‘insignis facti’, ut genetivus casus magis sit. {{ancora+|323|[[Aeneis/Liber XII#320|323.]]}} {{sc|}}Aeneae vulnere hic proprie: est enim huic contrarium “et nostro sequitur de vulnere sanguis”. iactavit autem aut adeo fortis Aeneas et metuendus; aut adeo impium nefas visum est. {{ancora+|327|[[Aeneis/Liber XII#325|327.]]}} {{sc|}}Molitur regit. et est acyrologia: nam proprie ‘molitur’ est parat. alii ‘molitur’ movet intellegunt, vel arripit, vel aptat. {{ancora+|331|[[Aeneis/Liber XII#330|331.]]}} {{sc|}}Hebri fluvii Thraciae, iuxta Cypsela oppidum. {{ancora+|332|[[Aeneis/Liber XII#330|332.]]}} {{sc|}}Sanguineus mavors gaudens sanguine, αἱμοχαρής . increpat sonat, alibi arguit, ut “increpat ultro cunctantes socios”. {{ancora+|334|[[Aeneis/Liber XII#330|334.]]}} {{sc|}}ante notos zephyrumque volant id est ventos praevertuntur. vltima hoc est tota: si enim gemit ultima, omnis sine dubio. {{ancora+|335|[[Aeneis/Liber XII#335|335.]]}} {{sc|}}thraca autem id est Thracia: Cicero in de republica “coloniarum vero quae est deducta a Graecis in Asiam, Thracam, Italiam”, et non dixit ‘Thraciam’. {{ancora+|336|[[Aeneis/Liber XII#335|336.]]}} {{sc|}}iraeque insidiaeque dei ‹comitatus› figurata elocutio, vario significatu idem ostendens. et non tam virtute, sed insidiis †comitatus. {{ancora+|337|[[Aeneis/Liber XII#335|337.]]}} {{sc|}}alacer quidam ‘alacer’ gestiens et rei novitate turbatus volunt, ‘alacris’ vero laetus. {{ancora+|338|[[Aeneis/Liber XII#335|338.]]}} {{sc|}}quatit exagitat. miserabile caesis h. i. miserabiliter: nomen pro adverbio, ut “sanguinei lugubre rubent”. {{ancora+|340|[[Aeneis/Liber XII#340|340.]]}} {{sc|}}mixtaque crvor hypallage est pro ‘mixto cruore’. {{ancora+|341|[[Aeneis/Liber XII#340|341.]]}} {{sc|}}sthenelumque dedit thamyrumque plura ὁμοιοτέλευτα . {{ancora+|342|[[Aeneis/Liber XII#340|342.]]}} {{sc|}}ambo antiquo more ‘ambo’: Terentius “ambo oportune vos volo”, sicut superius dictum est, cum hodie ‘ambos’ dicamus. {{ancora+|343|[[Aeneis/Liber XII#340|343.]]}} {{sc|}}Ipse nutrierat solent enim plerumque filios suos aliis dare nutriendos parentes. dicendo autem ‘ipse’ ignotae personae hoc pronomine addit dignitatem. {{ancora+|344|[[Aeneis/Liber XII#340|344.]]}} {{sc|}}lycia autem pro ‘in Lycia’, ut “non Lybiae, non ante Tyro despectus Iarbas”. paribusque ornaverat armis scilicet ut aequaliter dimicarent, aequaliter currerent. {{ancora+|347|[[Aeneis/Liber XII#345|347.]]}} {{sc|}}antiqui pro ‘nobilis et magni’, ut “urbs antiqua fuit”: aut proprie ‘antiqui’, si referamus ad tempora scribentis. dolonis cum Troiani exploratorem, quem ad castra Graecorum mitterent, quaererent, hic Dolon exploratum se ire obtulit, si sibi equi Achillis pro praemio darentur. qui cum isset, obvios habuit Diomeden et Vlixen, similiter exploratores missos ad castra Troiana, captusque ab eis tormentis coactus est confiteri consilia Troianorum, Rhesi etiam adventum, qui in auxilium Troianorum equos fatales adduxerat. quem Diomedes et Vlixes vinctum ad arborem relinquentes profecti ad castra Troiana, occiso Rheso abductisque equis, redeuntes occiderunt. huius filium nunc inter Troianos a Turno dicit occisum. {{ancora+|350|[[Aeneis/Liber XII#350|350.]]}} {{sc|}}Avsus pelidae pretium sibi poscere currus difficilis hypallage: nam hoc vult dicere: qui ut Achillis equos posset accipere, ire ausus est ad castra Graecorum. ordo enim non procedit: qui ut iret, ausus est petere. ‘currus’ vero pro ‘curruum’ ac per hoc ‘equorum’ dixit. {{ancora+|351|[[Aeneis/Liber XII#350|351.]]}} {{sc|}}pro talibus avsis quaeritur, quis ante hunc ‘ausis’ dixerit. {{ancora+|352|[[Aeneis/Liber XII#350|352.]]}} {{sc|}}Adfecit pretio modo poenam significat: nam pretium τῶν μέσων est: Terentius “ergo pretium ob stultitiam fero”. nec equis adspirat achillis ‘adspirat’ apud maiores accedit significat: Cicero “numquam adspiravit ad curiam”. sed hic figurate dixit ‘adspirat equis’ pro ‘ad equos’, id est occisus est nec ad equos Achillis accessit. melius tamen est ut de Diomede intellegamus, ut sit sensus: Diomedes occidit Dolonem, qui equos Achillis ausus est petere, quos nec ille qui eum vicit, poposcit. sane ‘adspirat’ est tractum ab his, qui insequentes spiritu suo proximos adflant. {{ancora+|354|[[Aeneis/Liber XII#350|354.]]}} {{sc|}}longum per inane hoc est per longum spatium. secvtus iacvlo pro ‘insecutus’: vel certe, e longinquo eum ante iaculo vulneravit. {{ancora+|356|[[Aeneis/Liber XII#355|356.]]}} {{sc|}}elapsoque pro ‘lapso’. {{ancora+|357|[[Aeneis/Liber XII#355|357.]]}} {{sc|}}Dextrae mucronem extorquet quasi prooeconomia est ut non eum suo interimat gladio, ne agnoscat quod Metisci est, et iam nunc suum requirat: quo facto perire poterat sequens fracti gladii oeconomia. {{ancora+|358|[[Aeneis/Liber XII#355|358.]]}} {{sc|}}tingvit ivgulo hic non significat ‘inficit’, ut “tingue novo mecum direptis crura cothurnis”, sed ‘demersit in iugulum’, ut ibi “et Stygia candentem tinxerat unda” ‘inbuerat, durarat’ significat. {{ancora+|359|[[Aeneis/Liber XII#355|359.]]}} {{sc|}}En agros subauditur, quos victore Aenea te accipere posse credebas, corpore tuo ‘metire’; metiuntur autem agros qui colonis adsignant: inde enim sarcasmos factus est. nam consuetudo erat ut victores imperatores agros militibus suis darent, ut in historiis legimus, item in Lucano “an melius fient piratae, magne, coloni”. et hoc est, quod supra ait “hostibus insultans”. {{ancora+|364|[[Aeneis/Liber XII#360|364.]]}} {{sc|}}Sternacis equi ferocis, qui facile sternit sedentem. quidam pro ‘pavidi’ accipiunt: ‘consternati’ enim ‘equi’ dicuntur. {{ancora+|365|[[Aeneis/Liber XII#365|365.]]}} {{sc|}}Edoni boreae ‘Edoni’ Thracii. nam Edon mons est Thraciae. sane sciendum hoc loco errasse Donatum, qui dicit ‘Edonii’ legendum, ut ‘do’ brevis sit, secundum Lucanum, qui dicit “Edonis Ogygio decurrit plena Lyaeo”: namque certum est systolen fecisse Lucanum: unde ‘Edoni’ legendum est, ut sit ‘hic Edonus, huius Edoni’. Statius et Vergilium et artem secutus ait “tristius Edonas hiemes Hebrumque nivalem”, non ‘Edonias’. {{ancora+|366|[[Aeneis/Liber XII#365|366.]]}} {{sc|}}Aegaeo mari scilicet, sicut sequentia indicant ‘sequiturque ad litora fluctus’: nam male ait Donatus montem esse, unde flat Boreas, cum certum sit eum de Hyperboreis montibus flare. quidam ‘fluctus’ melius numero singulari accipiendum putant. {{ancora+|367|[[Aeneis/Liber XII#365|367.]]}} {{sc|}}qua venti incubvere pro ‘qua ventus’: Boream enim solum dixit. fugam dant pro ‘fugiunt’, ut alibi “defensum dabit”. {{ancora+|370|[[Aeneis/Liber XII#370|370.]]}} {{sc|}}quatit volantem ut “oblimat inermes”. {{ancora+|371|[[Aeneis/Liber XII#370|371.]]}} {{sc|}}Instantem phegeus aut sibi, aut omnibus. {{ancora+|372|[[Aeneis/Liber XII#370|372.]]}} {{sc|}}Ad currum pro ‘currui se obiecit’. citatorum aphaeresis pro ‘concitatorum’. {{ancora+|374|[[Aeneis/Liber XII#370|374.]]}} {{sc|}}pendetque ivgis pro ‘iugo’, ut “ausus Pelidae pretium sibi poscere currus”. {{ancora+|375|[[Aeneis/Liber XII#375|375.]]}} {{sc|}}lancea raro lectum: et est telum missile. bilicem loricam ‘li’ longa est et accentum habet, sicut ‘bifilum’ ‘fi’ producitur, quia et ‘fila’ et ‘licia’ dicimus. {{ancora+|376|[[Aeneis/Liber XII#375|376.]]}} {{sc|}}Degustat vulnere corpus id est leviter tangit, id est stringit, propter exiguitatem sanguinis: unde econtra de alto vulnere ait “virgineumque alte bibit acta cruorem”. {{ancora+|378|[[Aeneis/Liber XII#375|378.]]}} {{sc|}}ducto mucrone id est educto. {{ancora+|379|[[Aeneis/Liber XII#375|379.]]}} {{sc|}}Procursu impetu. et est una pars orationis ‘procursus’. {{ancora+|387|[[Aeneis/Liber XII#385|387.]]}} {{sc|}}Saevit scilicet, quia non potest in bella procedere: vel quod abstractus a bellis sit. et bene viro forti servat dignitatem, qui nihil molliter facit in tam aspero vulnere: nam ideo ait ‘infracta luctatur harundine’. {{ancora+|389|[[Aeneis/Liber XII#385|389.]]}} {{sc|}}Ense secent lato vulnus quidam ‘lato’ ita dictum accipiunt, ut, quasi ipso iubente, ne scalpello aut aliquo ferramento minore, sed ense, et hoc lato, aperiretur, quamquam cum maiore dolore, dummodo extracta sagitta remittant eum quamprimum ad pugnam. alii ‘lato’ pro ‘late’ tradunt: ubique tamen animum viri fortis expressit. {{ancora+|391|[[Aeneis/Liber XII#390|391.]]}} {{sc|}}Iapix aptum nomen medico: nam ἰᾶσθαι Graeci dicunt ‘curare’. {{ancora+|394|[[Aeneis/Liber XII#390|394.]]}} {{sc|}}Avgurium citharamque dabat vera lectio est ‘dabat’: nam non dedit. sane per citharam scientiam indicat harmoniae, id est musicae. sed et cithara et sagittae artes sunt, augurium vero munus: non enim sola arte, verum etiam indulta divinitate colligitur. {{ancora+|395|[[Aeneis/Liber XII#395|395.]]}} {{sc|}}Ut depositi id est desperati: nam apud veteres consuetudo erat ut desperati ante ianuas suas collocarentur, vel ut extremum spiritum redderent terrae, vel ut possent a transeuntibus forte curari, qui aliquando simili laboraverant morbo: Cicero “aegram et prope depositam reipublicae partem suscepisse”. {{ancora+|396|[[Aeneis/Liber XII#395|396.]]}} {{sc|}}Potestates herbarum vim, possibilitatem, quae δύναμις dicitur. nam in herbarum cura nulla ratio est: unde etiam ait ‘mutas artes’: licet alii mutam artem tactum venae velint, alii ‘mutas artes’ musicae comparatione. alii ‘mutas’, quia apud veteres manibus magis medicina tractata est: unde et chirurgia dicta; nam ipse ait “multa manu medica Phoebique potentibus herbis”. ergo ‘mutas’, quia, ubi manu res agebatur, cessabat oratio. usvmque medendi ἐμπειρικήν scientiam, hoc est medicinam, in usu, non in ratione constantem: nam quaedam artes usu discuntur, sicut ipsa maxima parte medicina, quae ante Hippocratem fuit. {{ancora+|397|[[Aeneis/Liber XII#395|397.]]}} {{sc|}}Inglorius comparatione sagittarum, harmoniae, id est musicae, divinitatis. malvit quoniam heroicis temporibus etiam medicina valde fuerat in honore. {{ancora+|398|[[Aeneis/Liber XII#395|398.]]}} {{sc|}}acerba fremens pro ‘acerbe’: adverbium qualitatis in nomen derivatum. {{ancora+|400|[[Aeneis/Liber XII#400|400.]]}} {{sc|}}lacrimisque inmobilis non suis, sed illorum. {{ancora+|401|[[Aeneis/Liber XII#400|401.]]}} {{sc|}}Paeonium in morem medicinalem, a Paeone: nam Doricae linguae est ‘Paean’, naturale enim est ‘Paeon’. {{ancora+|402|[[Aeneis/Liber XII#400|402.]]}} {{sc|}}multa pro ‘multum’. trepidat pro ‘trepidanter facit’. {{ancora+|404|[[Aeneis/Liber XII#400|404.]]}} {{sc|}}forcipe ferrum hic forcipem dixit quod Graeci ardiotheran dicunt, qua solent spicula vulneribus evelli: ardia enim spicula sagittarum appellantur. alibi forcipes, quod formum, id est calidum, capiant. {{ancora+|405|[[Aeneis/Liber XII#405|405.]]}} {{sc|}}Nulla viam fortuna regit nullus eventus rationem praestat. nihil auctor apollo medicinae inventor: nam Aesculapius praeest medicinae, quam Apollo invenit, qui in Ovidio de se ait “inventum medicina meum est”. {{ancora+|407|[[Aeneis/Liber XII#405|407.]]}} {{sc|}}Propivsque malum ex fuga scilicet Troianorum. {{ancora+|408|[[Aeneis/Liber XII#405|408.]]}} {{sc|}}Stare v. plenum esse. alii ‘stare’ constare intellegunt, ut significet ‘pulvere caelum constat’, id est in pulverem versum est et quasi totum ex pulvere est. alii diutinum pulverem et continuum [et] significatum volunt inumbrationemque ex eo solis et caeli factam, id est non moveri caelum, sed consistere, eundemque manere habitum aeris ex continua caligine pulveris, obducto semel caelo et quasi ab oculis intercluso. {{ancora+|411|[[Aeneis/Liber XII#410|411.]]}} {{sc|}}hic venus genetrix. indigno dolore qui fuerat natus ex vulnere indigne inlato, scilicet per insidias. {{ancora+|412|[[Aeneis/Liber XII#410|412.]]}} {{sc|}}Dictamnum haec herba licet ubique nascatur, melior in Creta est, quae Dicta dicitur, unde proprium herbae nomen. haec admota vulneri, in quo ferrum est, extrahit ferrum in tantum, ut animalia apud Cretam, cum fuerint vulnerata, ad hanc herbam currant eaque depasta tela corpore dicantur excutere. haec herba hausta etiam venena corpore exigere dicitur. {{ancora+|413|[[Aeneis/Liber XII#410|413.]]}} {{sc|}}Puberibus cavlem foliis hoc est adultis: sic in quarto “pubentes herbae”. et est reciproca inter herbas et homines translatio: nam et pubertatem herbarum et florem iuventutis vocamus. ‘caulem’ autem medium fruticem, qui vulgo thyrsus dicitur. de hac herba in IV. ait de vulnerata cerva “illa fuga silvas saltusque peragrat Dictaeos”. {{ancora+|415|[[Aeneis/Liber XII#415|415.]]}} {{sc|}}gramina hic pro herba: nam est hoc nomine alia herba, quae in inmensum excrescit. {{ancora+|416|[[Aeneis/Liber XII#415|416.]]}} {{sc|}}Faciem circumdata a parte totum corpus accipimus. et putatur sic dictum, ut “faciem mutatus et ora Cupido”. {{ancora+|417|[[Aeneis/Liber XII#415|417.]]}} {{sc|}}Fusum amnem pro ‘aquam’, a toto partem: sic supra “fontemque ignemque ferebant”. {{ancora+|419|[[Aeneis/Liber XII#415|419.]]}} {{sc|}}Ambrosiae sucos ambrosia est cibus deorum: nam nectar potant. alibi ambrosia unguentum deorum legitur “ambrosiaeque comae divinum vertice odorem”. panaceam genus herbae est. sciendum tamen Lucretium panaceam ubique salem dicere. unde possumus et hoc loco salem intellegere; nam omnem pellit dolorem. sed melius herbam, quia ait ‘odoriferam’. alii panaceam medicamentum dicunt ex conpluribus herbis conpositum, quod ad omne vulnus facit. hanc herbam Hercules contra vim venenorum Thessalis dicitur praestitisse. sane nomen mire conpositum. {{ancora+|422|[[Aeneis/Liber XII#420|422.]]}} {{sc|}}Quippe dolor quasi dolor, cuius natura haec est, ut adhibito remedio statim recedat. nam dolor consequens res est, non principalis: unde sublata causa etiam ipse statim recedit. hinc ait ‘quippe’, nam infusa aqua inhaerens laxare coeperat telum, quod antea inferebat dolorem. {{ancora+|423|[[Aeneis/Liber XII#420|423.]]}} {{sc|}}iamque secuta manum leniter temptantis secuta est. {{ancora+|424|[[Aeneis/Liber XII#420|424.]]}} {{sc|}}In pristina in usum priorem, hoc est quales fuerunt pristinae. vel ‘novae’ magnae aut mirae. {{ancora+|425|[[Aeneis/Liber XII#425|425.]]}} {{sc|}}arma citi properate viro suo more ostendit festinationem: ante induxit loquentem, quam significaret qui loqueretur. †qui sicut nos ‘properare, festinare’ dicimus, ita antiqui pro ‘dare’ dicebant: Sallustius “soleas festinate”. {{ancora+|427|[[Aeneis/Liber XII#425|427.]]}} {{sc|}}non haec hvmanis opibus potest subaudiri et ‘arte humana’. {{ancora+|429|[[Aeneis/Liber XII#425|429.]]}} {{sc|}}Maior agit deus Apollo scilicet, inventor medicinae: hoc est haec agit maior. {{ancora+|432|[[Aeneis/Liber XII#430|432.]]}} {{sc|}}habilis lateri clipeus et hic expressa festinatio est. loricaque tergo est quare tergo tantum, cum totum ambiat corpus? at quia latus clipeo dixerat tectum, supererat ut tergum lorica muniret. {{ancora+|434|[[Aeneis/Liber XII#430|434.]]}} {{sc|}}summaque per galeam decenter galeam quoque eum induisse significat. {{ancora+|435|[[Aeneis/Liber XII#435|435.]]}} {{sc|}}Verumque laborem quem per me ipse suscipio, non qui ex aliorum virtute imperatoribus adscribi consuevit. {{ancora+|436|[[Aeneis/Liber XII#435|436.]]}} {{sc|}}Fortunam ex aliis subaudimus ‘opta’: nec enim fortuna discitur. et est zeugma non integrum. quidam autem defectionem putant et deesse volunt ‘pete’ aut ‘accipe’. alii figuram volunt pro ‘quid fortuna sit ex aliis disce’: cum et bona et mala sit fortuna, quid valeat dea haec, ex aliis disce: vult enim intellegi, se adversa usum. {{ancora+|437|[[Aeneis/Liber XII#435|437.]]}} {{sc|}}defensum dabit pro ‘defendet’. inter praemia ‘inter’ veteres pro ‘ad’ ponebant: id est ad praemia: Cicero “dico te priore nocte venisse inter falcarios”, id est ad falcarios. {{ancora+|438|[[Aeneis/Liber XII#435|438.]]}} {{sc|}}Matura adoleverit aetas adulescendo matura esse coeperit. {{ancora+|439|[[Aeneis/Liber XII#435|439.]]}} {{sc|}}sis memor subaudiendum ‘meorum factorum’. {{ancora+|443|[[Aeneis/Liber XII#440|443.]]}} {{sc|}}Anthevsque mnesthevsque servavit τὸ πρέπον ; necesse enim erat ut, vulnerato duce, multi cum eo in castra remearent. {{ancora+|445|[[Aeneis/Liber XII#445|445.]]}} {{sc|}}Miscetur modo ‘confunditur’: alibi ‘perturbatur’, ut “miscet agens telis nemora inter frondea turbam”. {{ancora+|446|[[Aeneis/Liber XII#445|446.]]}} {{sc|}}Aggere turnus hic ‘aggere’ pro eminentia posuit; de via autem aggerem non possumus dicere, nisi si viae aggerem dicere voluerimus, id est viae coacervationem, quam historici viam militarem dicunt, ut “qualis saepe viae deprensus in aggere serpens”. quidam ambiguitatem volunt, utrum ipse Turnus in aggere, an venientes ex aggere? {{ancora+|448|[[Aeneis/Liber XII#445|448.]]}} {{sc|}}prima ante omnes ut “primus ibi ante omnes”. et ante omnes Latinos sonum audit. {{ancora+|449|[[Aeneis/Liber XII#445|449.]]}} {{sc|}}tremefacta refugit quaeritur, cur Iuturna, cum hic acie excedat tremefacta, mox tamen inducitur revertens. {{ancora+|450|[[Aeneis/Liber XII#450|450.]]}} {{sc|}}Atrum rapit agmen pulveris nube coopertum. quidam autem ‘agmen’ iter accipiunt, ‘rapit’ autem festinat, ut sit: ille campo aperto iter festinat pulveris plenum et ipsa festinatione excitat. et ita dicunt, quoniam, si ‘agmen’ exercitum dicit, apertus campus esse non potuit bellatorum densitate conpletus. {{ancora+|451|[[Aeneis/Liber XII#450|451.]]}} {{sc|}}Abrupto sidere vel inmensa, vel magna tempestate: per sidus enim tempestas significatur: ut “sorbet in abruptum fluctus”, item “scit triste Minervae sidus”. interdum ipsum sidus, hoc est astrum. ‘abruptum’ vero ad hominum opinionem retulit; videtur enim praecipitari. {{ancora+|452|[[Aeneis/Liber XII#450|452.]]}} {{sc|}}It mare per medium miseris h. p. l. h. c. a. Statius planius de hoc sensu “deflent sua damna coloni et tamen oppressos miserantur in aequore nautas”. sane * * * aut ‘longe horrescunt’. ‘heu’ autem, ut solet, interiectionem ex sua persona interposuit. {{ancora+|453|[[Aeneis/Liber XII#450|453.]]}} {{sc|}}dabit ille rvinas ‘dabit’ pro faciet: Terentius “quas turbas dedit” et ipse “et ingentem lato dedit ore fenestram”. rvet eruet, evertet: Terentius “ceteros agerem ruerem”: nam aliter dictum est “ruit alto a culmine Troia”. {{ancora+|456|[[Aeneis/Liber XII#455|456.]]}} {{sc|}}Talis taliter, simili modo: sic paulo post “similis medios Iuturna per hostes”. rhoeteius Troianus, a promunturio Troiae. {{ancora+|457|[[Aeneis/Liber XII#455|457.]]}} {{sc|}}Cuneis se quisque coactis adglomerant densentur, ut cuneatim dimicent, scilicet in cuneorum modum compositi, ut hostem facilius invaderent. {{ancora+|458|[[Aeneis/Liber XII#455|458.]]}} {{sc|}}gravem fortem: Sallustius “Lusitaniae gravem civitatem”. {{ancora+|460|[[Aeneis/Liber XII#460|460.]]}} {{sc|}}cadit ipse tolumnius avgur Homerice: ut primus violator foederis poenas luat. {{ancora+|462|[[Aeneis/Liber XII#460|462.]]}} {{sc|}}Tollitur in caelum clamor occiso eo, qui auctor disrumpendi foederis fuerat, exortus est clamor, et statim secuta fuga Rutulorum, ut ‘versique vicissim pulverulenta fuga Rutuli dant terga per agros’. et bene vicissim, quia Troianos in fugam versos fuisse, exinde apparet, quod supra dixit “subeunt equites et spicula castris densa cadunt mediis”. {{ancora+|463|[[Aeneis/Liber XII#460|463.]]}} {{sc|}}pulverulenta plena pulveris: nam apud veteres ‘pulverulenta’ dicebantur, sicut vinolentum dicimus qui vino plenus est, et temulentum qui temeto plenus est. {{ancora+|465|[[Aeneis/Liber XII#465|465.]]}} {{sc|}}nec pede congressos aequo pedestres: quae est pugna aequa. at ubi inter equitem et peditem pugna est, ‹ait› “et urguetur pugna congressus iniqua”. nec tela ferentes insequitur id est nec fugientes, nec contra stantes dignatur occidere. et magna Aeneae ostenditur pietas, qui nec vulneratus irascitur, ut velit contra legem foederis in bellum moveri. {{ancora+|468|[[Aeneis/Liber XII#465|468.]]}} {{sc|}}Virago virago dicitur mulier, quae virile implet officium, id est mulier, quae viri animum habet: has antiqui viras dicebant. {{ancora+|471|[[Aeneis/Liber XII#470|471.]]}} {{sc|}}undantes quia in motu undarum modo flectuntur. {{ancora+|474|[[Aeneis/Liber XII#470|474.]]}} {{sc|}}Pervolat per magnas aedes volat: nam more suo verbo dedit detractam nomini praepositionem. {{ancora+|475|[[Aeneis/Liber XII#475|475.]]}} {{sc|}}nidisque loquacibus escas ordo est ‘escasque ‹nidis loquacibus legens›’. {{ancora+|476|[[Aeneis/Liber XII#475|476.]]}} {{sc|}}Vacvis magnis, ut “vacua atria lustrat saucius”. {{ancora+|477|[[Aeneis/Liber XII#475|477.]]}} {{sc|}}similis pro ‘similiter’. {{ancora+|480|[[Aeneis/Liber XII#480|480.]]}} {{sc|}}Nec conferre manum cum Aenea: nam alios persequitur. avia ab ea scilicet parte, qua veniebat Aeneas. {{ancora+|481|[[Aeneis/Liber XII#480|481.]]}} {{sc|}}Tortos orbes obliquas et inplicitas vias. {{ancora+|482|[[Aeneis/Liber XII#480|482.]]}} {{sc|}}Vestigatque virum inquirit: translatio a canibus. disiecta per agmina dissipata adventu Aeneae. {{ancora+|485|[[Aeneis/Liber XII#485|485.]]}} {{sc|}}aversos retorsit pro ‘retorsit et avertit’. {{ancora+|486|[[Aeneis/Liber XII#485|486.]]}} {{sc|}}Hev quid agat omne adverbium verbo cohaeret: unde ‘heu’ ‘en’ et ‘attat’ et similia, quia verbo cohaerere non possunt, separata fecerunt aliam partem orationis, scilicet interiectionem, quam sola Latinitas possidet. sane hoc poeta dedit rerum miserationem movens. alii ab Aeneae persona dictum accipiunt, ut diceret ‘heu quid agam?’ {{ancora+|488|[[Aeneis/Liber XII#485|488.]]}} {{sc|}}Hvic pro ‘in hunc’. et est ordo ‘huic dirigit’. {{ancora+|491|[[Aeneis/Liber XII#490|491.]]}} {{sc|}}Collegit in arma ita se texit, ut nulla parte posset feriri. {{ancora+|492|[[Aeneis/Liber XII#490|492.]]}} {{sc|}}Apicem tamen incita summum galeae eminentiam, quam Graeci conum vocant, in qua eminent cristae. potest hoc tamen nomen et de sacerdote flamine accipi, qui apice utuntur: quod in quarto plenius dictum est: nam subiunxit ‘vertice cristae’. incita id est cum impetu veniens. {{ancora+|495|[[Aeneis/Liber XII#495|495.]]}} {{sc|}}referri id est retro ferri. {{ancora+|496|[[Aeneis/Liber XII#495|496.]]}} {{sc|}}Multa iovem et laesi testatus foederis aras ‘multa’ pro ‘multum’. licet haberet iustam causam iracundiae, quod et fugiebat Turnus, et ipse adpetebatur insidiis, non tamen ante prorupit in bellum, quam Iovis fidem et laesa foedera testaretur. {{ancora+|497|[[Aeneis/Liber XII#495|497.]]}} {{sc|}}medios qui inter ipsum sequentem et fugientem Turnum medii de hostibus erant. marte secundo terribilis potest et ‘Marte secundo’ distingui, ut sequatur ‘terribilis saevam’ et cetera; potest et iungi, ut sit ‘Marte secundo terribilis’. {{ancora+|498|[[Aeneis/Liber XII#495|498.]]}} {{sc|}}Nullo discrimine caedem suscitat indiscrete obtruncat universos, quibus ante pari pepercerat modo. {{ancora+|499|[[Aeneis/Liber XII#495|499.]]}} {{sc|}}Irarum habenas potestatem, facultatem, id est irae permittit saeviendi liberam potestatem, ut “et premere et laxas sciret dare iussus habenas”. et hic moderate locutus est: nam Ennius “effundit irarum quadrigas” dixit. {{ancora+|500|[[Aeneis/Liber XII#500|500.]]}} {{sc|}}Quis mihi nunc tot acerba deus ac si diceret: nec musa nec Apollo sufficiunt. Statius “maior ab Aoniis sumenda dementia lucis: mecum omnes audete deae”. {{ancora+|502|[[Aeneis/Liber XII#500|502.]]}} {{sc|}}Inque vicem in vicem: nam ‘que’ vacat. alii ‘que’ expletivam coniunctionem accipiunt. {{ancora+|503|[[Aeneis/Liber XII#500|503.]]}} {{sc|}}Tanton’ placvit concurrere m. i. apostropha cum exclamatione ad Iovem. sane ‘tanton’ ‘ton’ circumflectitur: nam cum per apostrophum apocopen verba patiuntur, is qui in integra parte fuerat, perseverat accentus. {{ancora+|505|[[Aeneis/Liber XII#505|505.]]}} {{sc|}}Aeneas rutvlum sucronem descriptio per alterna divisa, ut solent historici. rventes teucros modo fugientes, quos insequebatur Sucro. {{ancora+|506|[[Aeneis/Liber XII#505|506.]]}} {{sc|}}havd multa moratum id est non diu moratum: vim Aeneae diutius sustinere non potuit. {{ancora+|507|[[Aeneis/Liber XII#505|507.]]}} {{sc|}}excipit in latus figurata elocutio. crudum ensem modo ‘durum’, alias ‘crudelem’. et crates pectoris Donatus superfluam vult esse coniunctionem, ut ‘et’ sit epexegesis: adigit ensem per costas, id est pectoris crates, ubi celerius fata complentur. et hoc est, quod ait supra ‘haud multa moratus’. {{ancora+|509|[[Aeneis/Liber XII#505|509.]]}} {{sc|}}Amycum fratremque diorem hi duo duces sunt etiam supra memorati, ut “nunc Amyci casum gemit”, item “et nunc tertia palma Diores”: unde ad terrorem populi eorum capita religantur in curru. {{ancora+|511|[[Aeneis/Liber XII#510|511.]]}} {{sc|}}Currv autem aut septimus est, aut dativus casus antiquus, secundum regulam, ne sit maior a nominativo plurali. dvorum pro ‘amborum’. {{ancora+|514|[[Aeneis/Liber XII#510|514.]]}} {{sc|}}Maestum oniten naturaliter tristem, severum, ἀγέλαστον : aut imaginatus est exspirantem. mittit autem socium supra memoratis. sane ‘Oniten’ Donatus dicit aut gentile esse, aut patronymicon, ut nomen eius proprium sit ‘Echionius’. sed hoc non procedit, quia neque patronymicon in ‘tes’ exit, neque ‘Onytes’ a qua gente veniat, usquam lectum est. proprium ergo est, et sequens versus erit ‘nomen Echionium’, id est Thebana gloria, per periphrasin: nam Echionii sunt Thebani a rege Echione: unde male quidam legunt ‘nomine Chionium’. alii ‘nomen Echionium’, hoc est genus, quemadmodum de matre ‘genus’ dixit, accipiunt, ut ostendatur eum Echionis esse et Peridiae filium, vel ab Echione genus ducentem. {{ancora+|515|[[Aeneis/Liber XII#515|515.]]}} {{sc|}}Matrisque genus peridiae periphrasis est, hoc est filium Peridiae. {{ancora+|516|[[Aeneis/Liber XII#515|516.]]}} {{sc|}}Lycia missos et apollinis agris vacat ‘et’: nam per epexegesin Lyciam arva Apollinis dixit, ut “nunc Lyciae sortes”. appellata autem Lycia est a Lyce nympha, ex qua habuit Apollo filium nomine Lycadium. ‘missos’ autem profectos, ut “missus in imperium magnum”. {{ancora+|517|[[Aeneis/Liber XII#515|517.]]}} {{sc|}}Exosum nequiquam bella sic supra “iniecere manum parcae”: nam per transitum ostendit, urguentibus fatis eum ad bella deductum, quae nequiquam semper vitare cupiebat. hunc autem Menoeten oriundo Arcada fuisse intellegimus, sed habitasse circa Argos: nam Lerna palus est Argivorum, in qua eum dicit solitum fuisse piscari: nam hoc significat ‘piscosae cui circum flumina Lernae ars fuerat’. et vetuste ‘flumina’ pro fluore dixit: neque enim Lerna fluvius est. et sic ‘flumina Lernae’, quomodo “Aventini montem”. quaeritur sane quis primus ‘exosum’ pro peroso dixerit. {{ancora+|519|[[Aeneis/Liber XII#515|519.]]}} {{sc|}}Pavperque domus ‘hic’ et ‘haec pauper’ dicimus: nam ‘paupera’ usurpatum est. sic Plautus “paupera est haec mulier”. sed hoc hodie non utimur. ea enim nomina, quae ablativo singulari in ‘e’ exeunt, si feminina ex se faciunt, similia faciunt; neque enim heteroclita, alterius declinationis esse possunt: ut puta, quia ‘ab hoc hospite’ facit, ‘hic’ et ‘haec hospes’ dicamus necesse est: Lucanus “hospes in externis audivit curia tectis” (5.11): ‘ab hoc leone’ ‘hic’ et ‘haec leo’; ‘ab hoc latrone’ ‘hic’ et ‘haec latro’; ‘ab hoc fullone’ ‘hic’ et ‘haec fullo’; ‘ab hoc nepote’ ‘hic’ et ‘haec nepos’: nam ut ‘neptis’ dicamus in iure propter successionis discretionem admissum est. sciendum tamen ‘hospita’ ‘paupera’ ‘leaena’ ‘lea’ usurpata a poetis esse. {{ancora+|520|[[Aeneis/Liber XII#520|520.]]}} {{sc|}}Potentum munera ‘munera’ dicit obsequia, id est officia, quae pauperes divitibus loco munerum solvunt. sane ‘munera’ et quae ‘munia’ dicimus. pater ipse pater, an pater eius? {{ancora+|522|[[Aeneis/Liber XII#520|522.]]}} {{sc|}}Arentem in silvam pro ‘aridam’. virgvlta sonantia lauro quaeritur quid sit ‘virgulta sonantia lauro’? scilicet ipsa virgulta lauri. ‘sonantia’ autem cum crepitu ardentia. {{ancora+|524|[[Aeneis/Liber XII#520|524.]]}} {{sc|}}Dant sonitum spumosi amnes bellum semper incendio et fluminibus comparat: sic in secundo “in segetem veluti cum flamma furentibus austris incidit aut rapidus montano flumine torrens”. {{ancora+|525|[[Aeneis/Liber XII#525|525.]]}} {{sc|}}non segnius ambo Aeneas turnusque rvunt bene comparationibus diversis singula reddidit ad similitudinem veram, quia ambos ignibus aut fluminibus comparaverat. ergo ‘non segnius’ ad ignem retulit, quia segnis quasi sine igne sit. ‘fluctuat’ autem ad amnes eum retulisse nulla dubitatio est. {{ancora+|527|[[Aeneis/Liber XII#525|527.]]}} {{sc|}}rumpuntur pro ‘fatigantur’. et ‘fluctuat’ et ‘rumpuntur’, quia ‘nescia vinci pectora’. nescia vinci pectora Horatius “Pelidae stomachum cedere nescii”. {{ancora+|529|[[Aeneis/Liber XII#525|529.]]}} {{sc|}}Murranum hic atavos et avorum antiqua sonantem nomina hoc est cuius maiores omnes Murrani sunt dicti et reges fuerunt, ut ‘per regesque actum genus omne Latinos’. scimus enim solere plerumque fieri ut primi regis reliqui nomen etiam possideant, ut apud Romanos Augusti vocantur, apud Albanos Silvii, apud Persas Arsacidae, apud Aegyptios Ptolomaei, apud Athenienses Cecropidae. unde superfluum est quod ait Donatus, debere nos accipere interemptum esse Murranum, dum avos et atavos Turni commemorat et effert laudibus maximis, propter illud “vidi oculos ante ipse meos me voce vocantem Murranum”. {{ancora+|530|[[Aeneis/Liber XII#530|530.]]}} {{sc|}}Per regesque actum genus omne Latinos Horatius “et nepotum per memores genus omne fastos” de Lamo. {{ancora+|534|[[Aeneis/Liber XII#530|534.]]}} {{sc|}}Nec domini memorum proculcat equorum id est equorum domini inmemorum. {{ancora+|538|[[Aeneis/Liber XII#535|538.]]}} {{sc|}}Dextera nec tua te graium fortissime crethev eripvit turno nec di texere cupencum ita Aenean comparat Turno, ut eum superiorem esse significet: nam quem Turnus interimit, fortitudo sua liberare non potuit; ei vero quem occidit Aeneas, ne sua quidem numina prodesse potuerunt. Terentius “memini relinqui me deo irato meo”. sic alibi “nec di morientis Elissae”. singuli enim deos proprios habemus genios. sane sciendum cupencum Sabinorum lingua sacerdotem vocari, ut apud Romanos flaminem et pontificem, sacerdotem. sunt autem cupenci Herculis sacerdotes. ergo quia huic proprium nomen de sacerdote finxit, bene dixit ‘nec dii texere sui’. et quidam reprehendunt poetam hoc loco, quod in nominum inventione deficitur: iam enim in IX. Crethea a Turno occisum induxit, ut “Crethea, musarum comitem”; sed et Homerus et Pylaemenem et Adrastum bis ponit et alios conplures. {{ancora+|543|[[Aeneis/Liber XII#540|543.]]}} {{sc|}}Late terram consternere aliud ex alio ostenditur: nam per hoc corporis exprimitur magnitudo, ut “stabant ter centum nitidi in praesepibus altis”. {{ancora+|545|[[Aeneis/Liber XII#545|545.]]}} {{sc|}}Eversor achilles bene separat Achillem a Graecis, ut “reliquias Danaum atque inmitis Achilli”. {{ancora+|546|[[Aeneis/Liber XII#545|546.]]}} {{sc|}}Mortis metae id est mors, quae meta est et finis: nam metam et fines vitae dicimus, non mortis: mors enim infinita est. sciendum tamen, ita hoc de Homero esse translatum, qui ait τέλος θανάτοιο , hoc est finis mortis: nam in ipsa morte finis est. {{ancora+|547|[[Aeneis/Liber XII#545|547.]]}} {{sc|}}Lyrnesi domus alta Lyrnesos civitas est Phrygiae, unde fuit Briseis. et per transitum docet, neminem posse statuta vitare: quando enim hic crederet, ibi se natum tam longe esse periturum?. {{ancora+|548|[[Aeneis/Liber XII#545|548.]]}} {{sc|}}Conversae acies in bellum coactae, vel inter se conversae. {{ancora+|552|[[Aeneis/Liber XII#550|552.]]}} {{sc|}}Pro se quisque viri pro qualitate virium suarum: sic in quinto “pro se quisque viri et depromunt tela pharetris”. summa nituntur opum vi hemistichium est Ennianum. {{ancora+|553|[[Aeneis/Liber XII#550|553.]]}} {{sc|}}tendunt pro ‘contendunt’. {{ancora+|554|[[Aeneis/Liber XII#550|554.]]}} {{sc|}}Mentem Aeneae genetrix pulcherrima misit ‘mentem’ consilium, ut “qua facere id possis nostram nunc accipe mentem”. misit autem pro ‘inmisit’. et pulcherrima perpetuum est epitheton, nec ad negotium pertinens. sane bona usus est oeconomia, ut diceret instinctu numinis profectum esse Aenean ad civitatis excidium: nam incongruum fuerat, occupatum bello per se tale cepisse consilium. {{ancora+|555|[[Aeneis/Liber XII#555|555.]]}} {{sc|}}Urbique adverteret agmen id est contra urbem. {{ancora+|558|[[Aeneis/Liber XII#555|558.]]}} {{sc|}}Acies circumtulit vel exercitum suum huc atque illuc circumduxit, vel acies oculorum scilicet. et bona occasione pervenit ad id, ut Aeneas civitatem posset aspicere. {{ancora+|559|[[Aeneis/Liber XII#555|559.]]}} {{sc|}}Inmunem tanti belli sine officio dimicandi. et vult inobsessam intellegi, quae sine periculo sit oppugnationis: nam inmunis est qui nihil praestat, quasi sine muniis, hoc est qui non facit munia. inpune quietam quae specialiter debuit poenas luere propter foedus abruptum. {{ancora+|560|[[Aeneis/Liber XII#560|560.]]}} {{sc|}}Pugnae accendit maioris imago subaudis ‘eum’. {{ancora+|563|[[Aeneis/Liber XII#560|563.]]}} {{sc|}}Nec scuta aut spicula densi deponunt ex eo quod non est factum, quid fieri soleat indicavit, ut supra “defigunt telluri hastas et scuta reclinant”. {{ancora+|565|[[Aeneis/Liber XII#565|565.]]}} {{sc|}}nequa pro ‘nulla’. esto sit. ivppiter hac stat pro nobis religio est, quam laeserunt Rutuli ruptis foederibus. novimus autem interfuisse foederi et deos alios, et Iovis imaginem sceptri praesentia redditam. {{ancora+|566|[[Aeneis/Liber XII#565|566.]]}} {{sc|}}Nev quis ob inceptum subitum mihi segnior ito tertia persona est ‹’ito’, id est› eat. et hortatur eos, ut ita in bellum eant, quasi res fuerit ante disposita. nam hoc dicit: repentinum imperium nullam vobis adferat moram: unde est illud paulo post “scalae inproviso subitusque apparuit ignis”. {{ancora+|567|[[Aeneis/Liber XII#565|567.]]}} {{sc|}}Cavsam belli quia illic erat Lavinia. {{ancora+|568|[[Aeneis/Liber XII#565|568.]]}} {{sc|}}frenum singulari numero raro lectum est. et quidam hunc versum per figuram Graecam dictum tradunt, ὁμολογοῦσιν μέλλειν λαβεῖν . {{ancora+|569|[[Aeneis/Liber XII#565|569.]]}} {{sc|}}ervam confidenter, quasi iam non bellum sit, sed expugnatio. {{ancora+|572|[[Aeneis/Liber XII#570|572.]]}} {{sc|}}Hoc caput o cives sic superius Drances de Turno, ut “o Latio caput horum et causa malorum”, id est principium. ‹hoc caput o. c. h. b. s. n.› potuistis enim quieti esse, si Latini foedus servassent. et ad Latinos transfert crimen Turni. {{ancora+|573|[[Aeneis/Liber XII#570|573.]]}} {{sc|}}Foedusque reposcite flammis gravitate sermonum declamationi pondus inposuit. nam hoc dicit: flammas foederis urbis innovemus incendio: nam ‘reposcite’ est revocate, innovate. {{ancora+|575|[[Aeneis/Liber XII#575|575.]]}} {{sc|}}dant cuneum quotiens in similitudinem cunei milites disponuntur. densa mole densi cum impetu. {{ancora+|576|[[Aeneis/Liber XII#575|576.]]}} {{sc|}}inproviso deest ‘ex’, ut sit ‘ex inproviso’. apparvit ignis pro ‘apparuerunt’: et est zeugma, ut in primo “Cymothoe simul et Triton adnixus” pro ‘adnixi’: non enim solus Triton adnitebatur. {{ancora+|577|[[Aeneis/Liber XII#575|577.]]}} {{sc|}}Discurrunt alii ad portas primosque trucidant subaudis ‘inproviso’: et haec simul pronuntianda sunt, ut simul facta videantur, quo vehementer vis bellica possit agnosci. ‘primosque trucidant’ autem, id est qui primi ad portas erant obvii, scilicet stationem agentes. {{ancora+|579|[[Aeneis/Liber XII#575|579.]]}} {{sc|}}Inter primos inter duces, inter principes. {{ancora+|581|[[Aeneis/Liber XII#580|581.]]}} {{sc|}}testaturque deos id est foederis. haec altera foedera rvmpi bis rumpi foedera, bis hostes Italos fieri, bis se in proelia saeva conpelli: nam varie eandem rem iterat. bis autem foedera facta sunt, semel per Ilioneum, quando Latinus ait “ipse modo Aeneas, nostri si tanta cupido est, si iungi hospitio properat sociusque vocari, adveniat”, et “sublimes in equis redeunt pacemque reportant”, et iterum paulo ante propter singulare certamen. {{ancora+|583|[[Aeneis/Liber XII#580|583.]]}} {{sc|}}trepidos inter hoc est inter trepidos. {{ancora+|584|[[Aeneis/Liber XII#580|584.]]}} {{sc|}}Reserare ivbent id est volunt, ut Terentius “iubeo Chremetem”. {{ancora+|585|[[Aeneis/Liber XII#585|585.]]}} {{sc|}}Trahunt ad moenia regem trahere volunt: nam animi est, non facti. ‘trahunt’ autem scilicet ut possit inminens videre discrimen. Donatus dicit ‘trahunt in moenia’ pro ‘dilacerant in moenibus rumoribus suis’. ergo ‘regem’ de Latino dixit, ‘moenia’ autem hic muros dixit. {{ancora+|587|[[Aeneis/Liber XII#585|587.]]}} {{sc|}}Inclusas ut cum latebroso in pumice pastor paene omnia comparationis istius verba ad supra dictum pertinent bellum: nam ita apes inclusae sunt, ut homines qui obsidentur: ita civitatem timentium latebras dicimus, sicut apum sunt alvearia: item pastor est et re vera pastor et ductor exercitus, ut Homerus ποιμένα λαοῦ . ‘in pumice’ autem iste masculino genere posuit, et hunc sequimur: nam et Plautus ita dixit: licet Catullus dixerit feminino. {{ancora+|588|[[Aeneis/Liber XII#585|588.]]}} {{sc|}}Fumo amaro quod elicit lacrimas. {{ancora+|589|[[Aeneis/Liber XII#585|589.]]}} {{sc|}}Trepidae rerum nescientes quid agant, ignarae auxilii, hoc est trepidae de suis rebus: Terentius “sat agit rerum suarum”. cerea castra oportune hic ‘castra’ de his rebus quae nunc aguntur: in georgicis “aulasque et cerea regna”. {{ancora+|591|[[Aeneis/Liber XII#590|591.]]}} {{sc|}}Ater odor nove: nam in odore quis color est? sed hoc dicit: odor atrae rei, fumi scilicet ‘ater odor’, id est pessimus, ut ‘fumoque implevit amaro’. {{ancora+|593|[[Aeneis/Liber XII#590|593.]]}} {{sc|}}fessis pro ‘adflictis’. etiam fortuna casus: nam omnis casus in potestate Fortunae est. {{ancora+|595|[[Aeneis/Liber XII#595|595.]]}} {{sc|}}Tectis venientem prospicit hostem aut e tectis prospicit: aut contra tecta venientem. {{ancora+|596|[[Aeneis/Liber XII#595|596.]]}} {{sc|}}Incessi muros invadi. {{ancora+|598|[[Aeneis/Liber XII#595|598.]]}} {{sc|}}infelix pugnae ivvenem quia non putabat, Turnum civitatem oppugnari passurum fuisse, si viveret. {{ancora+|599|[[Aeneis/Liber XII#595|599.]]}} {{sc|}}Mentem turbata figurate, ut “oculos suffusa”. {{ancora+|600|[[Aeneis/Liber XII#600|600.]]}} {{sc|}}caputque sicut supra dictum est, ‘caput’ dicebatur qui auctor et princeps alicuius rei gestae fuisset, ut “o Latio caput horum”. {{ancora+|601|[[Aeneis/Liber XII#600|601.]]}} {{sc|}}demens effata furorem verba noluit ponere, unde videtur diras significare. {{ancora+|602|[[Aeneis/Liber XII#600|602.]]}} {{sc|}}purpureos moritura manu rem quae flaminicae conpetit, transtulit ad reginam. flaminica enim venenato operiri debet: nam cum ‘amictus’ dicit, opertam dicit, quae res ad pallium refertur. {{ancora+|603|[[Aeneis/Liber XII#600|603.]]}} {{sc|}}Et nodum informis leti alii dicunt, quod Amata inedia se interemerit. sane sciendum quia cautum fuerat in pontificalibus libris, ut qui laqueo vitam finisset, insepultus abiceretur: unde bene ait ‘informis leti’, quasi mortis infamissimae. ergo cum nihil sit hac morte deformius, poetam etiam pro reginae dignitate dixisse accipiamus. Cassius autem Hemina ait, “Tarquinium Superbum, cum cloacas populum facere coegisset, et ob hanc iniuriam multi se suspendio necarent, iussisse corpora eorum cruci affigi. tunc primum turpe habitum est mortem sibi consciscere”. et Varro ait, “suspendiosis, quibus iusta fieri ius non sit, suspensis oscillis, veluti per imitationem mortis parentari”. docet ergo Vergilius secundum Varronem et Cassium, quia se laqueo induerat, leto perisse informi. {{ancora+|605|[[Aeneis/Liber XII#605|605.]]}} {{sc|}}Flavos lavinia crines antiqua lectio ‘floros’ habuit, id est florulentos, pulchros: et est sermo Ennianus. Probus sic adnotavit: “neotericum erat ‘flavos’, ergo bene ‘floros’: nam sequitur ‘et roseas laniata genas’: Accius in Bacchis ‘nam flori crines, video, ei propessi iacent’, in iisdem ‘et lanugo flora nunc demum inrigat’, Pacuvius Antiopa ‘cervicum floros dispergite crines’”. {{ancora+|606|[[Aeneis/Liber XII#605|606.]]}} {{sc|}}Et roseas laniata genas moris fuit apud veteres ut ante rogos regum humanus sanguis effunderetur, vel captivorum vel gladiatorum: quorum si forte copia non fuisset, laniantes genas suum effundebant cruorem, ut rogis illa imago restitueretur. tamen sciendum, cautum lege duodecim tabularum, ne mulieres carperent faciem, his verbis “mulier faciem ne carpito”. {{ancora+|608|[[Aeneis/Liber XII#605|608.]]}} {{sc|}}Hinc totam id est de domo regia. infelix fama rerum infelicium nuntia, ut “infelix vates”. {{ancora+|609|[[Aeneis/Liber XII#605|609.]]}} {{sc|}}Demittunt mentes desperant, sicut e contra sperantes aliquid ‘erigunt mentes’. {{ancora+|610|[[Aeneis/Liber XII#610|610.]]}} {{sc|}}Coniugis attonitus fatis urbisque ruina et privatis et publicis luctibus. {{ancora+|611|[[Aeneis/Liber XII#610|611.]]}} {{sc|}}canitiem ex aetate pathos movit: non enim tam miserum est, regem in miseriis esse, quam senem. inmundo pulvere bene ‘inmundo’ addidit: sic in georgicis monitionibus “et cinerem inmundum iactare per agros”, quia etiam pulvis ille quo utuntur puellae, cinis vocatur, unde etiam ciniflones dicti sunt: Horatius “custodes, lectica, ciniflones, parasitae”. {{ancora+|614|[[Aeneis/Liber XII#610|614.]]}} {{sc|}}Bellator epitheton peracti temporis. {{ancora+|616|[[Aeneis/Liber XII#615|616.]]}} {{sc|}}Minus successu laetus equorum infirmitas animi ex equorum etiam tarditate veniebat, quia minus successus habebant equi iam fatigati. {{ancora+|617|[[Aeneis/Liber XII#615|617.]]}} {{sc|}}Attulit hunc illi caecis terroribus avra naturale enim est, ut a qua parte ventus flat, inde maximus audiatur clamor. et mire ‘caecis terroribus’, quos nemo videret. {{ancora+|618|[[Aeneis/Liber XII#615|618.]]}} {{sc|}}Commixtum clamorem ex inpugnatione, et morte reginae. arrectas avres ad audiendum sollicitas: Terentius “arrige aures Pamphile”. {{ancora+|619|[[Aeneis/Liber XII#615|619.]]}} {{sc|}}inlaetabile murmur quaeritur quis ‘inlaetabile’ dixerit? ideo autem ‘murmur’, quia ferre solent quasi praesagium murmura, sive bona sint, sive mala intellegenda. {{ancora+|621|[[Aeneis/Liber XII#620|621.]]}} {{sc|}}diversa clamor hypallage ‹pro› ‘diversus clamor’: aut ex variis partibus civitatis. {{ancora+|622|[[Aeneis/Liber XII#620|622.]]}} {{sc|}}Amens consilii egens, nescius rei gerendae. {{ancora+|625|[[Aeneis/Liber XII#625|625.]]}} {{sc|}}Occurrit dictis orationi eius verbis obviam venit. {{ancora+|626|[[Aeneis/Liber XII#625|626.]]}} {{sc|}}Prima victoria id est primum. {{ancora+|627|[[Aeneis/Liber XII#625|627.]]}} {{sc|}}sunt alii qui tecta manu ideo quia scit Turnum pro urbe maxime esse sollicitum. {{ancora+|630|[[Aeneis/Liber XII#630|630.]]}} {{sc|}}Nec numero inferior pugnae nec honore r. id est nec pauciores interimis, nec minor te, quam Aenean, comitabitur gloria: nam occisorum multitudo conpensat hoc, quod tu fugientes interimis. sane sciendum, in hac omni oratione Iuturnam occurrere quaestionibus tacitis {{ancora+|632|[[Aeneis/Liber XII#630|632.]]}} {{sc|}}Prima per artem foedera turbasti ‘prima’ aut inchoantia: aut ‘tu prima’: nam post datum augurium quo animi omnium perturbati sunt, et post eius orationem Tolumnius tela contorsit. ‘per artem’ autem per fraudem, ut “artificis scelus”. {{ancora+|634|[[Aeneis/Liber XII#630|634.]]}} {{sc|}}nequiquam fallis pro ‘non fallis’. {{ancora+|636|[[Aeneis/Liber XII#635|636.]]}} {{sc|}}an fratris miseri letum humile est si ex persona Turni accipias: ergo ‘miseri’ ad animum sororis referendum est. et quod ait ‘sed quis Olympo’, intulit ‘an ut videres’, subaudiendum ‘ergo tua sponte’. {{ancora+|637|[[Aeneis/Liber XII#635|637.]]}} {{sc|}}Nam quid ago argumentum a necessario. iam non est temporis, aut erit absurdum. {{ancora+|638|[[Aeneis/Liber XII#635|638.]]}} {{sc|}}Me voce vocantem atqui hoc nusquam legimus; sed aut κατὰ τὸ σιωπώμενον intellegimus, aut mortis est omen audire quod non dicitur, videre quod minime occurrit: sic in quarto “hinc exaudiri gemitus et verba vocantis visa viri”. {{ancora+|639|[[Aeneis/Liber XII#635|639.]]}} {{sc|}}Superat vivit, ut “superatne et vescitur aura?” {{ancora+|641|[[Aeneis/Liber XII#640|641.]]}} {{sc|}}Ne nostrum dedecus vfens aspiceret sic est hoc, ac si diceret, fortasse viveret, nisi ideo voluisset occumbere, ne nos victos videret. et est quale in XI. “ille mihi ante alios fortunatusque laborum egregiusque animi, qui, ne quid tale videret, procubuit moriens”. ‘infelix’ autem in hoc bello, contra illud “insignem fama et felicibus armis” et est argumentum ab honesto. {{ancora+|642|[[Aeneis/Liber XII#640|642.]]}} {{sc|}}Teucri potivntur corpore et armis id est etiam sepultura caret: nam ut in Homero legimus, de virorum fortium cadaveribus erat inter hostes grande certamen. {{ancora+|644|[[Aeneis/Liber XII#640|644.]]}} {{sc|}}Dextra nec drancis dicta refellam id est virtute: nam pro rei officio ipsam rem posuit, dexteram pro virtute, hoc est fortiter faciendo. {{ancora+|645|[[Aeneis/Liber XII#645|645.]]}} {{sc|}}turnum fugientem ἐμφατικῶς Turnum. {{ancora+|646|[[Aeneis/Liber XII#645|646.]]}} {{sc|}}Usque adeone mori miserum est tacitae quaestioni occurrit. et quidam hoc verbum reprehendunt ‘usque adeone’; melius dici ‘usque eo’: Lucilius septimo “usque adeo studio atque odio illius efferor ira”. quidam sic accipiunt ‘usque adeone mori miserum est’, ut non quasi confirmet, sed quasi interroget, quare dea sic de illo laboret ut vivat, cum satius sit honeste mori, quam turpiter vivere. ergo ‘usque adeone’, ut tamen tanta turpitudo ferenda sit. vos o mihi manes quasi per fantasiam relinquens superos, ad manes convertit orationem. {{ancora+|647|[[Aeneis/Liber XII#645|647.]]}} {{sc|}}Superis aversa voluntas quia, ut supra diximus, donec vivimus, curae sumus dis superis, post mortem ad inferos pertinemus, quibus se modo commendat. {{ancora+|648|[[Aeneis/Liber XII#645|648.]]}} {{sc|}}sancta ad vos anima quae differentia sancti sit, superius dictum est: hic ‘sancta’ incorrupta accipiendum est: neque enim sacro aut religioso eius anima tenebatur. istius inscia culpae vel fugae, quia fuga grande crimen est apud virum fortem: vel rupti foederis et laesae religionis, a qua re se esse dicit alienum propter futura supplicia. {{ancora+|649|[[Aeneis/Liber XII#645|649.]]}} {{sc|}}Indignus avorum Graeca figura: nam nos ‘indignus illa re’ dicimus, contra Graeci ἀνάξιος στεφάνου , id est indignus coronae. {{ancora+|651|[[Aeneis/Liber XII#650|651.]]}} {{sc|}}vectus equo spumante saces pro ‘cum veheretur’, ut “et qua vectus Abas”. {{ancora+|652|[[Aeneis/Liber XII#650|652.]]}} {{sc|}}Inplorans nomine turnum ex multis rebus indicat perturbationem: quod festinans venit, quod per hostes, quod vulneratus, quod Turnum nomine appellat; nam contumelia est nomine suo superiorem vocare: sic in georgicis “mater, Cyrene mater”, cum praemisisset “et te crudelem nomine dicit”. {{ancora+|653|[[Aeneis/Liber XII#650|653.]]}} {{sc|}}Turne in te suprema salus omnia quae supra Iuturna dixerat, oratio ista dissolvit. {{ancora+|654|[[Aeneis/Liber XII#650|654.]]}} {{sc|}}Fulminat Aeneas a. exaggeratio est: sic paulo post “horrendumque intonat armis”. minatur deiecturum arces quia dixerat “et aequa solo fumantia culmina ponam”. {{ancora+|656|[[Aeneis/Liber XII#655|656.]]}} {{sc|}}iamque faces ut sit quare Turnus subvenire festinet. {{ancora+|657|[[Aeneis/Liber XII#655|657.]]}} {{sc|}}Mussat modo dubitat. et cunctatur rex ipse, in quo summa rerum est. veteres ‘mussat’ pro timet, Ennius ‘mussare’ pro ‘tacere’ posuit. Clodius Tuscus “mussare est ex Graeco, conprimere oculos: Graeci μῦσαι dicunt”. {{ancora+|658|[[Aeneis/Liber XII#655|658.]]}} {{sc|}}quos generos vocet pro ‘utros’; pluraliter autem ‘generos’ de exercitibus, quorum duces sunt Aeneas et Turnus. aut quae sese ad foedera flectat aut nuptiarum foedera, ut “nec coniugis umquam praetendi taedas, aut haec in foedera veni”: aut propter violatum foedus, ut ideo dixerit ‘quae sese flectat ad foedera’, quasi nec hoc remedium supersit, cum illa iam bello corrupta sint. {{ancora+|659|[[Aeneis/Liber XII#655|659.]]}} {{sc|}}Praeterea regina tui quia occurrebat, Amatam, si “La-” tinus dubitat, reginam pro eius partibus niti. tui fidissima tui amantissima. dextra occidit ipsa sva ut laquei absconderet dedecus. {{ancora+|660|[[Aeneis/Liber XII#660|660.]]}} {{sc|}}lucemque exterrita fugit augmentum mali. {{ancora+|661|[[Aeneis/Liber XII#660|661.]]}} {{sc|}}Soli pro portis contra illud “sunt alii qui tecta manu defendere possint”. ‘pro portis’ autem ‘ante portas’: Sallustius “et parte cohortium †praecipere instructa et stationes locatae pro castris”. bene autem cum dicit ‘pro portis sustentant acies’ spem adhuc subveniendi dedit. et dicendo ‘soli’ addidit etiam necessitatem. {{ancora+|664|[[Aeneis/Liber XII#660|664.]]}} {{sc|}}deserto in gramine versas huc atque illuc agis, ut “Aethiopum versemus oves”. Homerus στρωφᾶν . et bene ‘deserto in gramine’ contra illud “et nos saeva mittamus funera Teucris”. {{ancora+|665|[[Aeneis/Liber XII#665|665.]]}} {{sc|}}Varia confusus imagine rerum multiplici nuntio: quod regina periit, quod urbs oppugnatur, quod omnes Latini in illum oculos referunt, quod dubitat Latinus quos generos vocet. {{ancora+|666|[[Aeneis/Liber XII#665|666.]]}} {{sc|}}Et obtutu tacito stetit vultu: et obtutus est proprie πρόσωπον , id est †vultum dicunt. {{ancora+|667|[[Aeneis/Liber XII#665|667.]]}} {{sc|}}Pudor propter illud “tu currum deserto in gramine versas”: vel ‘pudor’, quia in illum oculi referuntur. insania qua in hostes ferebatur: vel quia urbs oppugnabatur. mixto luctu propter Amatae cognitam mortem. {{ancora+|668|[[Aeneis/Liber XII#665|668.]]}} {{sc|}}amor quia mussat Latinus. conscia virtus quia fugere putatur qui ‘currum deserto in gramine versat’. {{ancora+|669|[[Aeneis/Liber XII#665|669.]]}} {{sc|}}Discussae umbrae postquam mentis caligo discessit: quod sequentia indicant ‘et lux reddita menti est’. {{ancora+|671|[[Aeneis/Liber XII#670|671.]]}} {{sc|}}Turbidus plenus perturbationis. {{ancora+|672|[[Aeneis/Liber XII#670|672.]]}} {{sc|}}ecce autem flammis alia persuasio ex aspectu. {{ancora+|673|[[Aeneis/Liber XII#670|673.]]}} {{sc|}}undabat vertex abundabat. et bene in translatione permansit, ut verticem undare diceret: vertex enim undarum dicitur, ut “verticibus rapidis” et “vorat aequore vertex”. {{ancora+|674|[[Aeneis/Liber XII#670|674.]]}} {{sc|}}Quam eduxerat ipse scilicet quod ei maiorem creabat dolorem. graviter enim dolemus si perire videamus illa quae fecimus. ‘eduxerat’ autem in altum fabricando sustulerat, ut alibi “Cyclopum educta caminis”. {{ancora+|675|[[Aeneis/Liber XII#675|675.]]}} {{sc|}}Subdideratque rotas quo posset trahi ad ea loca, quibus hostis instabat. {{ancora+|676|[[Aeneis/Liber XII#675|676.]]}} {{sc|}}iam iam fata Sallustianum “iam iam frater animo meo carissime”. {{ancora+|678|[[Aeneis/Liber XII#675|678.]]}} {{sc|}}stat conferre manum Aeneae placet, ut “stat casus renovare omnis”: vel ‘stat’ certum est. quicquid acerbum est morte pati aut quicquid morte acerbum est placet pati, hoc est inferna supplicia: vel quae potest superbus hostis inferre, sicut de Hectore legimus: aut certe positivus sit pro comparativo: placet pati si quid etiam morte acerbius invenitur. {{ancora+|680|[[Aeneis/Liber XII#680|680.]]}} {{sc|}}Furere ante furorem figura antiqua, ut ‘servitutem servit’, ‘dolet dolorem’. et est sensus: sine me furorem bellicum ante furere, scilicet quam ad eum veniam, ut pugnam mente concipiam et instructus furore in bella prorumpam. {{ancora+|684|[[Aeneis/Liber XII#680|684.]]}} {{sc|}}Saxum de vertice praeceps cum rvit comparatio ipsa futurum ostendit eventum. simul notandum quod, sicut supra in proelio, ita nunc etiam in comparatione praefertur Aeneas: nam Turnum parti comparat montis, montibus exaequat Aenean. {{ancora+|685|[[Aeneis/Liber XII#685|685.]]}} {{sc|}}Avulsum vento proprie: nam et Turnus ad bellum invitus adtrahitur. {{ancora+|686|[[Aeneis/Liber XII#685|686.]]}} {{sc|}}annis solvit sublapsa pro ‘multorum annorum sublapsum saxum’. et quidam ‘lapsa’ quasi non passiva specie, sed activa dictum volunt. {{ancora+|687|[[Aeneis/Liber XII#685|687.]]}} {{sc|}}Mons inprobus pars montis: et ἐμφατικῶς dictum est, sicut supra “haud partem exiguam montis”. magno actu magno inpulsu, magno impetu. {{ancora+|688|[[Aeneis/Liber XII#685|688.]]}} {{sc|}}exultatque solo mire: saepe exilit, dum volvitur. {{ancora+|690|[[Aeneis/Liber XII#690|690.]]}} {{sc|}}Ubi plurima fuso sanguine terra madet hypallage: ubi plurimo sanguine terra maduerat: sic supra “sanguine in alto”: vel certe, ubi plurimum fuso sanguine. {{ancora+|691|[[Aeneis/Liber XII#690|691.]]}} {{sc|}}Striduntque hastilibus aurae Homerus συρίζουσα† μακεαον ισιτιτατε λόγχη . {{ancora+|692|[[Aeneis/Liber XII#690|692.]]}} {{sc|}}magno ore pro ‘voce magna’. {{ancora+|693|[[Aeneis/Liber XII#690|693.]]}} {{sc|}}Tela inhibete cohibete, suspendite: et est translatio a nautis. {{ancora+|694|[[Aeneis/Liber XII#690|694.]]}} {{sc|}}Me verius unum pro vobis f. l. ‘verius’ iustius. et sensus hic est: iustius est, me unum pro omnibus rupti foederis poenas exsolvere. alii veteri more dictum accipiunt: ‘verum’ enim quod rectum et bonum esset, appellabant: Terentius “idne est verum modo? id est pessimum genus”, et item “quod si astu rem tractavit, di vestram fidem! quantam et quam veram laudem capit Parmeno!” Sallustius in primo “ea paucis, quibus peritia et verum ingenium est, abnuentibus”, idem “†per pennatam paucis pro pectus vera est aestimanda”. {{ancora+|695|[[Aeneis/Liber XII#695|695.]]}} {{sc|}}decernere ferro decertare, dimicare: aliter ‘decernere’ statuere, ut decernere senatum dicimus. {{ancora+|701|[[Aeneis/Liber XII#700|701.]]}} {{sc|}}Quantus athon haec est vera lectio: nam si ‘Athos’ legeris, ‘os’ brevis est et versus non stat. ‘Athon’ autem dici accusativus indicat: nam ‘hunc Athona’ facit, sicut ‘Apollon’ ‘Apollona’. quod autem Herodotus ‘hunc Athon’ et ‘hunc Apollo’ dicit, Atticae declinationis est. Athon autem mons est adiacens Thraciae, circa Lemnum insulam, in promunturio Macedoniae. aut quantus eryx Siciliae mons supra Drepanum oppidum. {{ancora+|702|[[Aeneis/Liber XII#700|702.]]}} {{sc|}}Nivali vertice se attollens pater appenninus Appenninus mons Italiae: de hoc Lucanus “nulloque a vertice tellus altius intumuit propiorque accessit Olympo” (2.397). {{ancora+|704|[[Aeneis/Liber XII#700|704.]]}} {{sc|}}Troes et omnes Graece declinavit, unde brevis est ‘es’, sic supra “Troes agunt”. {{ancora+|707|[[Aeneis/Liber XII#705|707.]]}} {{sc|}}Armaque deposvere vel spectaturi, vel fessi, vel iussi, ne quis possit iterum foedus turbare. {{ancora+|709|[[Aeneis/Liber XII#705|709.]]}} {{sc|}}Inter se coisse viros et cernere ferro vera et antiqua haec est lectio: nam Ennium secutus est qui ait “olli cernebant magnis de rebus agentes”. posteritas coepit legere ‘et decernere ferro’: secundum quam lectionem synalipha opus est, sed excluso ‘s’, ut sit ‘viro et decernere ferro’. {{ancora+|710|[[Aeneis/Liber XII#710|710.]]}} {{sc|}}vacuo patuerunt potest intellegi, ut patuerunt corporis magnitudine. {{ancora+|711|[[Aeneis/Liber XII#710|711.]]}} {{sc|}}procursu una pars orationis est. {{ancora+|713|[[Aeneis/Liber XII#710|713.]]}} {{sc|}}dat gemitum tellus pulsu pedum. {{ancora+|714|[[Aeneis/Liber XII#710|714.]]}} {{sc|}}Fors et virtus miscentur in unum ‘fors’, id est casus in Turno, virtus in Aenea; nam in bello etiam casus plurimum valet: Cicero in Miloniana “adde casus, adde incertos exitus Martemque communem”. {{ancora+|715|[[Aeneis/Liber XII#715|715.]]}} {{sc|}}Ac velut ingenti sila summove taburno Sila mons silva est Lucaniae, Taburnus mons Campaniae: Sallustius de fugitivis “in silva Sila fuerunt”: unde pessime quidam ‘silva’ legunt, quia proprium appellativo non potest exaequari. unde bene proprium proprio iunxit. {{ancora+|717|[[Aeneis/Liber XII#715|717.]]}} {{sc|}}Pavidi cessere magistri proprie magistri sunt militum, pastores pecorum; sed reciprocae sunt inter se istae translationes: nam et ductor militum pastor vocatur, ut diximus supra, et magistros pecorum dicimus: Cicero “quem magistrum pecoris esse dicebat”. {{ancora+|718|[[Aeneis/Liber XII#715|718.]]}} {{sc|}}Mussantque ivvencae dubitant, sicut “mussat rex ipse Latinus”. {{ancora+|719|[[Aeneis/Liber XII#715|719.]]}} {{sc|}}nemori imperitet hoc est qui sunt in nemore, ut est “sed tota aestiva repente”. {{ancora+|725|[[Aeneis/Liber XII#725|725.]]}} {{sc|}}Ivppiter ipse dvas aequato examine lances aut poetice dictum est et ratione caret: nam Iuppiter ignorare nihil poterat: aut certe illud quaerit, quis ibi de Turno et Aenea mortis adferat causam. nam dicunt philosophi, mortem ad eum minime pertinere: nam bona tantum praestat, nec ad eum quae mala sunt, pertinent: nam ideo et aequas lances sustinet. vel ideo a Iove hoc fit, ut Iunoni aliisque deis necessitatis violentiam probet. an inquirit, utrum tempus sit? tamen sciendum, locum hunc a Vergilio ita esse translatum, ut in Homero lectus est. examine examen proprie est filum, quo trutina regitur. {{ancora+|727|[[Aeneis/Liber XII#725|727.]]}} {{sc|}}Damnet labor liberet, id est quem voto liberet labor proeliandi, parta scilicet victoria, quoniam unusquisque ob incolumitatem recuperatam votis exsolvitur, id est liberatur explicitis sacrificiis, ut est “damnabis tu quoque votis”. non nulli sic tradunt: quem labor suus liberet, quem mors urgeat: nam in iure cum dicitur ‘damnas esto’, hoc est ‘damnatus esto ut des’, hoc est damno te ut des, neque alias liber eris. quidam ‘labor’ pro militia intellegunt. vergat pondere letum bene ‘vergat’: nam morientes inferos petunt. {{ancora+|730|[[Aeneis/Liber XII#730|730.]]}} {{sc|}}Trepidi Latini atqui laeti esse debuerunt. sed nimia Aeneae ostenditur virtus: namque naturale est, ut sociis timori sit inferioris audacia: unde nunc Latini sunt territi ex eo quod superiorem ferire ausus est Turnus. {{ancora+|731|[[Aeneis/Liber XII#730|731.]]}} {{sc|}}acies aut exercitus, aut oculi. {{ancora+|734|[[Aeneis/Liber XII#730|734.]]}} {{sc|}}Ut capulum ignotum dextramque aspexit inermem locus hic totus ad gloriam Aeneae pertinet: namque id agit, ne videatur Turnus armorum vilitate superatus. unde ei redditur gladius, quo etiam cum divinis armis ab Aenea possit extingui. ‘aspexit’ autem quasi mirabundus, quod fractus esset, cum putaret se gladium ferre Vulcanium. {{ancora+|736|[[Aeneis/Liber XII#735|736.]]}} {{sc|}}Patrio mucrone relicto quo tempore vulneratum vidit Aenean. sed supra de Turno “simul aptat habendo ensemque clipeumque, ensem quem Dauno ignipotens deus ipse parenti fecerat”. modo ergo Metisci usus est ferro: et haec ratio est, quod, quamvis armatus suo gladio descendisset ad campum, tamen causa foederis deposuisset arma. nam et de Aenea hoc dixit “dextram tendebat inermem”, qui utique ad foedus non inermis advenerat: nam dictum est “hinc pater Aeneas, sidereo flagrans clipeo et caelestibus armis”. sane ‘patrio’ modo ‘paterno’ significat: nam Dauni fuerat gladius, ut “ensem quem Dauno ignipotens deus ipse parenti fecerat”. alias ‘patrium’ a patria est derivativum. ‘mucrone’ autem pro ‘gladio’, a parte totum. {{ancora+|737|[[Aeneis/Liber XII#735|737.]]}} {{sc|}}dum trepidat dum turbatur, festinat, quod Graeci E)N A)GWNI/A| E)STI/ ‹dicunt›, scilicet, quando rupto foedere, subita spe furibundus ardet. ferrum materiam pro opere ‹posuit, ut› solet, ut “iungit equos auro genitor”. {{ancora+|739|[[Aeneis/Liber XII#735|739.]]}} {{sc|}}arma dei ad vulcania hypallage pro ‘dei Vulcani arma’. {{ancora+|740|[[Aeneis/Liber XII#740|740.]]}} {{sc|}}Mortalis mucro mortali manu factus. glacies cev futtilis hoc loco fragilis. {{ancora+|744|[[Aeneis/Liber XII#740|744.]]}} {{sc|}}Undique enim densa teucri inclusere corona strategema est: nam postquam Turnum fugere videre Troiani, clausere loca, per quae evadere poterat: aut non dedita opera inclusere Troiani, sed quod ita consederant. {{ancora+|745|[[Aeneis/Liber XII#745|745.]]}} {{sc|}}atque hinc vasta palus quae nunc non apparet. {{ancora+|747|[[Aeneis/Liber XII#745|747.]]}} {{sc|}}Cursumque recusant scilicet genua, quae inpediebat vulnus inlatum sagitta. sane perite facit, ut gladio non utatur Aeneas, sed hasta eminus dimicare contendat, quia inpediente vulnere nec sequi poterat nec in ictum consurgere: unde est “hic gladio fidens, hic acer et arduus hasta”. {{ancora+|749|[[Aeneis/Liber XII#745|749.]]}} {{sc|}}Inclusum flumine comparatio Apollonii. alterutro ‘inclusum’, aut flumine aut formidine: aut duobus inclusum; infra enim ait ‘insidiis et ripa territus alta’, ut insidias pro formidine, ripam pro flumine posuerit. {{ancora+|750|[[Aeneis/Liber XII#750|750.]]}} {{sc|}}cervum aut puniceae utrum figurate ‘cervum instat’: an potius cervum nanctus alioquin instat? puniceae saeptum formidine pennae Lucanus “claudit odoratae metuentis aera pennae” (4.438). {{ancora+|751|[[Aeneis/Liber XII#750|751.]]}} {{sc|}}Venator canis pro ‘venaticus’. {{ancora+|752|[[Aeneis/Liber XII#750|752.]]}} {{sc|}}Insidiis pennarum scilicet. {{ancora+|753|[[Aeneis/Liber XII#750|753.]]}} {{sc|}}Vividus umber acerrimus Tuscus: nam Umbria pars Tusciae est. sane Umbros Gallorum veterum propaginem esse Marcus Antonius refert: hos eosdem, quod tempore aquosae cladis imbribus superfuerunt, Ὀμβρίους cognominatos. fugitque vias figura, ut ‘campum currit, mare navigat’. {{ancora+|754|[[Aeneis/Liber XII#750|754.]]}} {{sc|}}Iam iamque tenet ita ut videtur intuentibus: et hi duo versus verbum ad verbum sunt translati de Apollonio. sane summa brevitate rem elocutus est. {{ancora+|755|[[Aeneis/Liber XII#755|755.]]}} {{sc|}}tum vero exoritur clamor quidam quaerunt, an iam recessum sit his versibus a comparatione. sed non dubie videtur. {{ancora+|758|[[Aeneis/Liber XII#755|758.]]}} {{sc|}}Increpat obiurgat, incusat, ut “aestatem increpitans seram”. {{ancora+|759|[[Aeneis/Liber XII#755|759.]]}} {{sc|}}Efflagitat ensem cum clamore deposcit. {{ancora+|761|[[Aeneis/Liber XII#760|761.]]}} {{sc|}}Terretque trementes quis enim saucium non timeret instantem, cum eum integer fugeret? et bene terret eos, apud quos terror eius habetur: et alibi “ne me terrete timentem”. {{ancora+|764|[[Aeneis/Liber XII#760|764.]]}} {{sc|}}Ludicra praemia vilia, digna ludo. haec apud antiquos ludibria dicebantur, non, ut nunc, in mala significatione. dabatur autem victori pro praemio aut pellis, aut vinum, esca, hordeum; unde hordeariae quadrigae dicuntur. {{ancora+|766|[[Aeneis/Liber XII#765|766.]]}} {{sc|}}Sacer oleaster fere omnia Latina arborum nomina generis feminini sunt, exceptis paucis, ut ‘hic oleaster’ et ‘hoc siler’: Vergilius “ut molle siler lentaeque genistae”. item ‘hoc buxum’, licet et ‘haec buxus’ dicatur: nam superfluam quidam volunt facere discretionem, ut ‘haec buxus’ de arbore dicamus, ‘buxum’ vero de ligno conposito: legimus enim in Vergilio de tibiis “buxusque vocat Berecyntia matris Idaeae”. item cum de arboribus loqueretur, ait “et torno rasile buxum”. {{ancora+|767|[[Aeneis/Liber XII#765|767.]]}} {{sc|}}Venerabile lignum antiquam arborem voluit exprimere: seu truncus fuerit iam et aridus ob vetustatem. et ideo ‘lignum’ humiliter dictum accipiunt, ornavit tamen ‘venerabile’ dicendo. {{ancora+|768|[[Aeneis/Liber XII#765|768.]]}} {{sc|}}Ubi figere dona solebant proprie, ut ait “sacra ad fastigia fixi”. et quaeritur, cur terreno deo nautae dona suspenderent? quia constat omnes in periculis suis deos patrios invocare et ideo illis vota solvere, quorum familiarius numen opitulari sibi credant. {{ancora+|770|[[Aeneis/Liber XII#770|770.]]}} {{sc|}}Nullo discrimine sine aliquo intuitu religionis. et deest ‘habito’, ut sit ‘nullo discrimine habito’. intellegendum autem, eatenus stirpem excisum, quatenus supra terram fuit; ergo ‘stirpem’ pro ‘arborem’ accipiendum, quia et subolem ‘stirpem’ appellant. {{ancora+|772|[[Aeneis/Liber XII#770|772.]]}} {{sc|}}Fixam et lenta radice tenebat plenum est: quam radix fixam tenebat. et bene ‘tenebat’: quasi propter piaculum remotae arboris hoc videtur passus Aeneas. et ideo dixit ‘tenebat’, quod adeo veri simile est, ut Faunus Turnum audiat et hastam moretur. {{ancora+|775|[[Aeneis/Liber XII#775|775.]]}} {{sc|}}prendere cursu quidam humiliter ‘prendere’ dictum accipiunt. {{ancora+|778|[[Aeneis/Liber XII#775|778.]]}} {{sc|}}Ferrum terra tene ‘ferrum’ pro telo; ‘terra’ autem pro ‘Tellus’, elementum pro dea posuit. {{ancora+|779|[[Aeneis/Liber XII#775|779.]]}} {{sc|}}bello fecere profanos ‘profanum’ proprie dicitur quod ex religiosa re in hominum usum convertitur, ut hic plenissime ostenditur: dicens enim Turnus ‘colui vestros si semper honores, quos contra Aeneadae bello fecere profanos’ ‹ostendit› et sibi religiosam fuisse arborem, et a Troianis in usum communem fuisse praesumptam: nam ex sua persona poeta ait ‘forte sacer Fauno foliis oleaster amaris hic steterat nautis olim’ et subiunxit ‘sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum s.’ at postea dicendo ‘bello fecere profanos’ docuit ‘profanum’ esse quod a religione in usum hominum transiit. sacro profanum contrarium, ut festo profestum, fasto nefastum. ergo non omne quod sacrum non sit, profanum, sed quod sacrum fuerit et esse desierit. {{ancora+|780|[[Aeneis/Liber XII#780|780.]]}} {{sc|}}Non cassa in vota non ad inania vota poposcit auxilium. {{ancora+|781|[[Aeneis/Liber XII#780|781.]]}} {{sc|}}Luctans moratus ‘luctatus’ et ‘moratus’ erat integrum, quod vitavit propter ὁμοιοτέλευτον . ‘in stirpe’ autem hic radicem dixit. {{ancora+|784|[[Aeneis/Liber XII#780|784.]]}} {{sc|}}Rursus in avrigae faciem mutata metisci κατὰ τὸ σιωπώμενον intellegimus Iuturnam in numen reversam, postquam Turnus currus reliquit. {{ancora+|786|[[Aeneis/Liber XII#785|786.]]}} {{sc|}}Avdaci nymphae ut supra diximus, ubicumque inducit nitentem aliquem sine effectu, audacem dicit. praecipue autem hoc de Rutulis servavit dicens. licere pro ‘quod liceret’. {{ancora+|788|[[Aeneis/Liber XII#785|788.]]}} {{sc|}}Armis animisque refecti sicut armis, ita et animis: nam armorum inopia animi ante utriusque torpebant. {{ancora+|789|[[Aeneis/Liber XII#785|789.]]}} {{sc|}}hic acer et ardvus hasta potest et ‘hic hasta fidens’ subaudiri. {{ancora+|790|[[Aeneis/Liber XII#790|790.]]}} {{sc|}}Certamina martis anheli alii ‘certamine’ legunt, ut sit sensus: adsistunt contra se in Martis anheli certamine. {{ancora+|792|[[Aeneis/Liber XII#790|792.]]}} {{sc|}}Fulva de nube de aere, de elemento suo. {{ancora+|793|[[Aeneis/Liber XII#790|793.]]}} {{sc|}}Quae iam finis erit conivnx ‘iam’ denique. verba ista quasi iam taediantis sunt ad longam Iunonis iracundiam, unde et paulo post “desine iam tandem precibusque inflectere nostris”. {{ancora+|794|[[Aeneis/Liber XII#790|794.]]}} {{sc|}}Indigetem Aenean scis ipsa et scire fateris subaudis ‘fore’. et indigetes dii duplici ratione dicuntur: vel secundum Lucretium, quod nullius rei egeant, qui ait “ipse suis pollens opibus nihil indiga curae”: vel quod nos deorum indigeamus, unde quidam omnes deos indigetes appellari volunt. alii patrios deos indigetes dici debere tradunt, alii ab invocatione indigetes dictos volunt, quod ‘indigeto’ est precor et invoco: vel certe indigetes sunt dii ex hominibus facti, et dicti indigetes quasi in diis agentes. sane de Aenea fabula talis est: cum Turno occiso et accepta Lavinia, condita civitate in Numicum fluvium, ut alii volunt, sacrificans, ut alii, Mezentium, ut alii, Messapum fugiens, cecidisset, nec eius esset cadaver inventum, Ascanius, filius eius, victo Mezentio cum ceteris Troianis credens et iactitans inter numina receptum, sive patrem volens consecrare, templum ei constituit, quod indigetis appellari iussit. {{ancora+|797|[[Aeneis/Liber XII#795|797.]]}} {{sc|}}Mortalin decvit violari vulnere divum ‘mortali vulnere’ dixit, non ‘letali’, sed, aut quo mortales laborant, aut a mortali inlato. aut ‘mortali vulnere’, id est mortem facienti: ergo non quasi Iuturna mortalis sit. ‘divum’ autem subaudis ‘futurum’. {{ancora+|798|[[Aeneis/Liber XII#795|798.]]}} {{sc|}}Quid enim sine te ivturna valeret parenthesis: poterat enim excusare se Iuno, nihil fecisse commemorans, unde eam auctorem fuisse Iuppiter dicit propter illud “auctor ego audendi”. {{ancora+|800|[[Aeneis/Liber XII#800|800.]]}} {{sc|}}Desine iam tandem singula pronuntianda sunt. dicendo autem ‘tandem’ odium perseverantis ostendit. {{ancora+|801|[[Aeneis/Liber XII#800|801.]]}} {{sc|}}Nec te tantus edat tacitam dolor †scilicet sidereis odiis urgere Troianos. sane ‘edo edis edit’ integrum verbum est, ut lego, legis, legit: nam ‘edo es est’ esse anomalum constat. {{ancora+|803|[[Aeneis/Liber XII#800|803.]]}} {{sc|}}ventum ad supremum est per infinitum modum verbi dictum. {{ancora+|804|[[Aeneis/Liber XII#800|804.]]}} {{sc|}}Troianos potvisti id est iam non potes: ideo enim praeterito usus est tempore. et bene ‘potuisti’, quia ipsa dixerat “atque ipsos potuit submergere ponto” et iterum “Mars perdere gentem inmanem Lapithum valuit”. {{ancora+|805|[[Aeneis/Liber XII#805|805.]]}} {{sc|}}deformare domum deformem reddere per luctum. {{ancora+|807|[[Aeneis/Liber XII#805|807.]]}} {{sc|}}Submisso vultu habitum futurae orationis ostendit. {{ancora+|808|[[Aeneis/Liber XII#805|808.]]}} {{sc|}}Quia nota mihi tua magne voluntas ivppiter hoc ideo Iuno, quia Iuppiter necessitatem obiecerat fati, dicens ‘ventum ad supremum est’. sed Iuno, sciens fatum esse quicquid Iuppiter dixerit, dicit se cedere eius voluntati: nam id agit, ut conciliet sibi eius favorem ad petitionem futuram. {{ancora+|810|[[Aeneis/Liber XII#810|810.]]}} {{sc|}}aeria sede nubem dixit, quia supra dixerat “fulva pugnas de nube tuentem”: nam et hoc accusaverat Iuppiter. ergo argumento verisimili utitur, quasi dicat, non facerem solum ut spectatrix essem, sed ipsam rem gererem. {{ancora+|811|[[Aeneis/Liber XII#810|811.]]}} {{sc|}}Digna indigna pati id est omnia. et proverbialiter dictum est. {{ancora+|813|[[Aeneis/Liber XII#810|813.]]}} {{sc|}}succurrere fratri bene ‘fratri’, ne, si diceret ‘Turno’, careret adfectu. {{ancora+|814|[[Aeneis/Liber XII#810|814.]]}} {{sc|}}Pro vita ac si diceret: pro re nobis data, id est superis. et bene figuravit ‘audere probavi’. {{ancora+|815|[[Aeneis/Liber XII#815|815.]]}} {{sc|}}Non ut tela tamen non ut contenderet arcum hoc loco quasi Iuturnam sagittam iecisse significat; sed, ut supra diximus, possumus accipere, quod alter in eius gratiam in Aenean tela contorsit. ipsi adscribendum ergo ‘contenderet arcum’. alii ‘ostenderet’, id est adiuvaret tendentem in Aenean telum: non enim certus auctor vulneris fuerat. {{ancora+|816|[[Aeneis/Liber XII#815|816.]]}} {{sc|}}Adivro stygii caput inplacabile fontis pro ‘iuro’, nam prothesis est. quidam tamen volunt ‘iuro’ tunc dici debere, cum confirmamus aliquid aut promittimus, ut ‘iuro me facturum’, ‘adiuro’ vero, cum negamus, ut ‘adiuro me non posse’, ‘adiuro me non fecisse’: Terentius “adiurat, se non posse apud vos, Pamphilo absente, perdurare”. potest tamen et ‘ad’ valde significare, ut sit ‘adiuro’ valde iuro. ‘inplacabile’ autem periurantibus inplacabile. et bene respondit ad illud quod Iuppiter iuraverat in decimo , ne quis deorum Troianis vel Rutulis ferret auxilium. {{ancora+|817|[[Aeneis/Liber XII#815|817.]]}} {{sc|}}Una superstitio id est ‘sola’ vel ‘summa’, ut “unam posthabita coluisse”. ‘superstitio’ autem religio, metus, eo quod superstet capiti omnis religio. reddita hoc est data: nam prothesis est. {{ancora+|818|[[Aeneis/Liber XII#815|818.]]}} {{sc|}}exosa relinquo ‘exosus’ et ‘perosus’ de eo tantum qui odit, dicitur. {{ancora+|819|[[Aeneis/Liber XII#815|819.]]}} {{sc|}}Nulla fati quod lege tenetur bene ‘fati’: nam victoriae lex est, ut victi cedant in habitum nomenque victorum. {{ancora+|820|[[Aeneis/Liber XII#820|820.]]}} {{sc|}}Pro maiestate tuorum respexit ad Saturnum, qui in Italia aliquando regnaverat: inde ait ‘tuorum’. nam et Latinus inde originem ducit, ut “Fauno Picus pater, isque parentem te, Saturne, refert, tu sanguinis ultimus auctor”. {{ancora+|821|[[Aeneis/Liber XII#820|821.]]}} {{sc|}}Esto component consentit, sed invita. {{ancora+|827|[[Aeneis/Liber XII#825|827.]]}} {{sc|}}Sit Romana potens itala virtute propago hoc videtur dicere: si fataliter inminet ut a Troianis origo Romana descendat, Troiani Italorum nomen accipiant, ut Romani de Italis, non de Troianis videantur esse progeniti. {{ancora+|830|[[Aeneis/Liber XII#830|830.]]}} {{sc|}}Es germana iovis saturnique altera proles locus de obscuris, de quo quidam hoc sentiunt: petis paene inlicita, sed concedenda sunt, quoniam soror Iovis es, id est Saturni filia. quod si voluerimus admittere, erit sequens versus incongruus, ut ‘irarum tantos volvis sub pectore fluctus’. unde melius est ut ita intellegamus: soror Iovis es, id est Saturni filia: unde non mirum est tantam te iracundiam retinere sub pectore. nam scimus unumquemque pro generis qualitate in iram moveri: nobiles enim etsi ad praesens videntur ignoscere, tamen in posterum iram reservant. quod nunc Iunoni videtur obicere: nam cum se concedere diceret, petiit tamen quod graviter posset obesse Troianis. sic Homerus inducit Calchantem dicentem de Agamemnone: regum irae ita se habent, ut, etiam si ad praesens indulgere videantur, stimulos iracundiae ad futurum reservent. {{ancora+|833|[[Aeneis/Liber XII#830|833.]]}} {{sc|}}Do quod vis bene praesenti usus est tempore: nam promissio numinis pro facto est. {{ancora+|836|[[Aeneis/Liber XII#835|836.]]}} {{sc|}}Subsident remanebunt, latebunt, in Latinorum scilicet multitudine, ut “galeaque ima subsedit Acestes”. ritusque sacrorum adiciam verum est: nam sacra matris deum Romani Phrygio more coluerunt. * * * q et patritae leges appellatum est dixit q morem sacrorum ritusque continebant quod licet in VII. dixerit plenius tamen declarat * * * ri. q. t. nihil est enim sermo patrius Ausoniusque nisi avitus, quippe cum Ausonii antiqui Italiae populi fuisse referantur: nam patri * * * quod ait ‘morem ritusque. s. adiciam’ ipso titulo legis Papiriae usus est, quam sciebat de ritu sacrorum publicatam. et quod iunxit ‘faciamque omnis’ * * * sic enim dictae sunt leges avitae et patritae et utramque legem sacrorum complexus est. nam ritus est comprobata in administrandis sacri * * * q. civitas ex alieno ascivit sibi; cum receptum est, mos appellatur. alii ita definiunt, ritum esse, quo sacrificium uti fiat * * * tis aut institutus religiosus aut cerimoniis consecratus, isque privatus aut publicus est, publicus ut curiarum, compitorum * * * {{ancora+|841|[[Aeneis/Liber XII#840|841.]]}} {{sc|}}Mentem laetata retorsit iste quidem hoc dicit; sed constat bello Punico secundo exoratam Iunonem, tertio vero bello a Scipione sacris quibusdam etiam Romam esse translatam. {{ancora+|843|[[Aeneis/Liber XII#840|843.]]}} {{sc|}}His actis remoto a Turno auxilio. {{ancora+|844|[[Aeneis/Liber XII#840|844.]]}} {{sc|}}Dimittere ab armis per transitum historiae usus est verbis; nam qui ab exercitu relaxantur, ab armis dicuntur dimitti: Sallustius de Oppio, ubi eum Cotta in contione ab exercitu cogit abscedere, dicit, “se eius opera non usurum, eumque ab armis dimittit”. {{ancora+|845|[[Aeneis/Liber XII#845|845.]]}} {{sc|}}Pestes cognomine dirae proprie ‘pestes’ vocantur, ‘dirae’ vero cognomine. et dictae ‘dirae’, quod non nisi ante iratum Iovem videntur, ut “saevique in limine regis apparent”. {{ancora+|846|[[Aeneis/Liber XII#845|846.]]}} {{sc|}}Tartaream megaeram bene ‘Tartaream’ addidit, ut ostendat esse et terrenam et aeriam Megaeram: nam, ut etiam in tertio diximus, volunt periti quandam triplicem potestatem esse et in terris et apud superos, sicut est furiarum apud inferos. ideo autem dicit has ex Nocte progenitas, ut ostendat et latenter oriri et intolerabilem esse iram deorum. nox intempesta perpetuum est noctis epitheton. alio modo dicimus intempestam, partem noctis significantes. {{ancora+|847|[[Aeneis/Liber XII#845|847.]]}} {{sc|}}Uno eodemque tulit partu dispositio haec poetae, quae dicit has et similes esse furiis, et cum his esse procreatas, hoc agit, ut ostendat illam prudentium opinionem, esse tam apud superos quam in terris, sicut apud inferos furias. {{ancora+|849|[[Aeneis/Liber XII#845|849.]]}} {{sc|}}saevi regis epitheton est accommodatum, id est cum saevit; neque enim est Iuppiter semper saevus. {{ancora+|850|[[Aeneis/Liber XII#850|850.]]}} {{sc|}}Apparent videntur, praesto sunt ad obsequium: unde etiam apparitores constat esse nominatos. {{ancora+|851|[[Aeneis/Liber XII#850|851.]]}} {{sc|}}Letum horrificum volunt Iovem non esse mortis auctorem, sed posse mortis genere vel prodesse vel obesse mortalibus. {{ancora+|854|[[Aeneis/Liber XII#850|854.]]}} {{sc|}}Inque omen ivturnae occurrere ivssit ut Iuturnae omen fraternae mortis efficeret. {{ancora+|856|[[Aeneis/Liber XII#855|856.]]}} {{sc|}}Non secus ac nervo per nubem inpulsa sagitta sic illa descendit, ut solet sagitta conscendere. hinc Statius traxit ut diceret de disco iacto “similisque cadenti crescit in adversos”. ‘inpulsa’ autem proprie, sicut supra “incertum qua pulsa manu”. {{ancora+|857|[[Aeneis/Liber XII#855|857.]]}} {{sc|}}Felle veneni amaritudine veneni, suco noxio: aut certe periphrasticos dixit venenum, ut βίη Ἡρακληείη . {{ancora+|858|[[Aeneis/Liber XII#855|858.]]}} {{sc|}}telum inmedicabile ‘inmedicabile’ est, cuius vulneri mederi non possit. {{ancora+|859|[[Aeneis/Liber XII#855|859.]]}} {{sc|}}celeres hypallage est pro ‘celeriter’: et ita celeriter, ut transiliat priusquam exeat. transilit umbras hyperbole est; namque umbra semper tela comitatur, hic ait, transit umbras sagitta: male enim quidem ‘auras’ legunt. {{ancora+|860|[[Aeneis/Liber XII#860|860.]]}} {{sc|}}Talis se taliter. {{ancora+|862|[[Aeneis/Liber XII#860|862.]]}} {{sc|}}Collecta ex nimia scilicet furiae magnitudine. {{ancora+|863|[[Aeneis/Liber XII#860|863.]]}} {{sc|}}Culminibus desertis noctuam dicit, non bubonem; nam ait ‘alitis in parvae’: bubo autem maior est. {{ancora+|864|[[Aeneis/Liber XII#860|864.]]}} {{sc|}}Serum canit triste, diuturnum, ut “seraque terrifici cecinerunt omina vates”: Sallustius “serum bellum in angustiis futurum”. {{ancora+|866|[[Aeneis/Liber XII#865|866.]]}} {{sc|}}Clipevmque everberat alis signa sunt ista plangentium. {{ancora+|869|[[Aeneis/Liber XII#865|869.]]}} {{sc|}}Stridorem vocis scilicet sonum: nam utrumque tangit augurium, et oscinum et praepetum, quod graviter posset obesse Troianis: sic Homerus inducit Calchanta. {{ancora+|870|[[Aeneis/Liber XII#870|870.]]}} {{sc|}}crines scindit solutos aut solvit et scindit: aut ‘solutos’ non propter fratris exitium sed * * * {{ancora+|872|[[Aeneis/Liber XII#870|872.]]}} {{sc|}}quid nunc decenter inducit loqui coepisse. {{ancora+|873|[[Aeneis/Liber XII#870|873.]]}} {{sc|}}Durae inmiti, quae possum fratrem cernere tot laboribus subditum. {{ancora+|874|[[Aeneis/Liber XII#870|874.]]}} {{sc|}}Monstro augurio ex Iovis voluntate venienti. {{ancora+|876|[[Aeneis/Liber XII#875|876.]]}} {{sc|}}Obscenae volucres invidiose dixit; nam una est. {{ancora+|879|[[Aeneis/Liber XII#875|879.]]}} {{sc|}}Quo vitam dedit aeternam quia occurrebat, sed praestitit inmortalitatem, dicit hanc aeternam esse causam doloris. {{ancora+|882|[[Aeneis/Liber XII#880|882.]]}} {{sc|}}inmortalis per indignationem dictum est ‘inmortalis ego’, quam maxime scilicet con * * * {{ancora+|885|[[Aeneis/Liber XII#885|885.]]}} {{sc|}}Glauco amictu quasi nympha, propter undarum similitudinem. {{ancora+|888|[[Aeneis/Liber XII#885|888.]]}} {{sc|}}ingens arboreum quidam pro ligneo accipiunt, ut hoc * * * ingens arboreum non sunt duo epitheta; sed Aeneas ingens telum coruscat arboreum. {{ancora+|890|[[Aeneis/Liber XII#890|890.]]}} {{sc|}}saevis certandum comminus armis hoc ideo dicit, quia vulnere tardus magis comminus pugnare desiderat. {{ancora+|891|[[Aeneis/Liber XII#890|891.]]}} {{sc|}}tete in facies te ipsum. et est proverbialiter dictum. contrahe collige; est autem hostilis iracundia. {{ancora+|892|[[Aeneis/Liber XII#890|892.]]}} {{sc|}}animis id est viribus: aut enim animo, aut corpore, aut precibus et voce possumus quidquid possumus: et hoc ideo, quia saeptus erat undique et non habebat effugium. {{ancora+|894|[[Aeneis/Liber XII#890|894.]]}} {{sc|}}Caput quassans concutiens, ut “tunc quassans caput”. {{ancora+|895|[[Aeneis/Liber XII#895|895.]]}} {{sc|}}Et ivppiter hostis ordo est ‘ferox hostis’. {{ancora+|896|[[Aeneis/Liber XII#895|896.]]}} {{sc|}}Saxum circumspicit Homeri totus hic locus est. {{ancora+|897|[[Aeneis/Liber XII#895|897.]]}} {{sc|}}Campo quod forte iacebat limes agro positus secundum artem propiori respondit, sicut “est in carcere locus, quod Tullianum appellatur”. {{ancora+|901|[[Aeneis/Liber XII#900|901.]]}} {{sc|}}Manu raptum trepida aut festina: aut re vera ‘trepida’, quia sequitur ‘sed neque currentem se nec cognoscit euntem’. torquebat bene inperfecto usus est tempore, quia non est perfectum quod voluit, ut “nec spatium evasit totum neque pertulit ictum”. {{ancora+|906|[[Aeneis/Liber XII#905|906.]]}} {{sc|}}viri mire ‘viri’ addidit, quasi propter rationem eius, qui languide iecerat, ut ipse lapis sine effectu fuerit: ut si dixisset, talis est vir qualem descripsi. {{ancora+|907|[[Aeneis/Liber XII#905|907.]]}} {{sc|}}Nec spatium evasit hic distinguendum est, ut sit ‘totum neque pertulit ictum’, id est evacuatus est impetus ipsius spatio longiore. {{ancora+|908|[[Aeneis/Liber XII#905|908.]]}} {{sc|}}Ac velut in somnis Homeri comparatio. {{ancora+|917|[[Aeneis/Liber XII#915|917.]]}} {{sc|}}Nec quo se eripiat totum enim Troiani clauserant. {{ancora+|920|[[Aeneis/Liber XII#920|920.]]}} {{sc|}}Sortitus fortunam oculis hunc locum oculis ad feriendum elegit Aeneas, quem fortuna destinaverat vulneri. {{ancora+|922|[[Aeneis/Liber XII#920|922.]]}} {{sc|}}Nec fulmine pro ‘tonitru’, sine quo numquam fulmen emittitur. {{ancora+|923|[[Aeneis/Liber XII#920|923.]]}} {{sc|}}Atri turbinis instar multis utitur comparationibus ad exprimendum nimium impetum. et ‘instar’, ut supra diximus, per se plenum est nec recipit praepositionem, licet Serenus “ad instar” dixerit, quod in idoneis non invenitur auctoribus. {{ancora+|926|[[Aeneis/Liber XII#925|926.]]}} {{sc|}}Ictus percussus: nam participium est, ac si diceret ‘cecidit elisus’. {{ancora+|931|[[Aeneis/Liber XII#930|931.]]}} {{sc|}}Equidem mervi secundum artem agit rhetoricam: nam quotiens personae in invidia sunt, aliae pro his opponuntur. unde ita agit: ego quidem occidi mereor, sed tu debes ignoscere parentis intuitu. nec deprecor non refuto, non recuso. {{ancora+|932|[[Aeneis/Liber XII#930|932.]]}} {{sc|}}Utere sorte tua interfice hostem tuum. {{ancora+|933|[[Aeneis/Liber XII#930|933.]]}} {{sc|}}Fuit et tibi talis Anchises hic distinguendum, ut duo dicat: et habuisti patrem, et pater es. {{ancora+|935|[[Aeneis/Liber XII#935|935.]]}} {{sc|}}Et me ordo est ‘redde meis’; sed ne ex aperto rem viro forti pudendam peteret, interpositione usus est, dicens ‘seu corpus spoliatum lumine mavis’. {{ancora+|936|[[Aeneis/Liber XII#935|936.]]}} {{sc|}}Tendere palmas ausonii videre ad gloriam Aeneae pertinet, quod se Turnus cunctis praesentibus victum fatetur. {{ancora+|937|[[Aeneis/Liber XII#935|937.]]}} {{sc|}}Tua est lavinia coniunx quae fuerat causa certaminis. {{ancora+|938|[[Aeneis/Liber XII#935|938.]]}} {{sc|}}Ulterius ne tende odiis noli velle crudelitatem tuam ultra fata protendere, sed redde corpus sepulchro. acer in armis non tantum ad praesens refertur, sed quia semper in armis acer esse consuevit. {{ancora+|940|[[Aeneis/Liber XII#940|940.]]}} {{sc|}}Cunctantem flectere sermo coeperat omnis intentio ad Aeneae pertinet gloriam: nam et ex eo quod hosti cogitat parcere, pius ostenditur, et ex eo quod eum interimit, pietatis gestat insigne: nam Euandri intuitu Pallantis ulciscitur mortem. {{ancora+|941|[[Aeneis/Liber XII#940|941.]]}} {{sc|}}Infelix balteus nulli domino felix. et sic est dictum ‘infelix balteus’, sicut “Lacedaemoniosque hymenaeos”. et sciendum, balteum habuisse Turnum ad insultationem et iactantiam, non ad utilitatem, unde est “atque umeris inimicum insigne gerebat”. {{ancora+|945|[[Aeneis/Liber XII#945|945.]]}} {{sc|}}Monumenta doloris proprie; nam et monumentum ab eo quod mentem moneat, dictum est. {{ancora+|946|[[Aeneis/Liber XII#945|946.]]}} {{sc|}}Hausit vidit, ut “hauriat hunc oculis ignem crudelis ab alto Dardanus”. {{ancora+|949|[[Aeneis/Liber XII#945|949.]]}} {{sc|}}Pallas inmolat et ad suae mortis et ad rupti foederis ultionem, te tamquam hostiam inmolat Pallas. {{ancora+|951|[[Aeneis/Liber XII#950|951.]]}} {{sc|}}Frigore morte, ut “corpusque lavant frigentis et ungunt”. {{ancora+|952|[[Aeneis/Liber XII#950|952.]]}} {{sc|}}Vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras ‘indignata’, vel quia post preces veniam non meruerat; vel quia Laviniam fore sciebat Aeneae; vel quia, ut supra de Camilla diximus, discedebat a iuvene. nam volunt philosophi invitam animam discedere a corpore cum quo adhuc habitare naturae legibus poterat: sic Homerus ψυχὴ δ’ ἐκ ῥεθέων πταμένη Ἄϊδόσδε βεβήκει ὃν πότμον γοόωσα, λιποῦσ’ ἀνδροτῆτα καὶ ἥβην.” {{Liber |Ante = Commentarius XI |AnteNomen = ../Liber XI |Post = |PostNomen = }} pz5ij7qp19crh1t0dqm8ypch1jr1z0s 265212 265184 2026-05-10T11:55:54Z Saumache 27923 265212 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos [[Aeneis/Liber XII|librum XII]] commentarius |Editio=1884, Lipsiae; [[w:de:Georg Thilo|Georg Thilo]] |Fons=[https://archive.org/details/invergiliicarmin02servuoft/page/574/mode/1up?view=theater archive.org] (partim) }} {{Liber |Ante = Commentarius XI |AnteNomen = ../Liber XI |Post = |PostNomen = }} *[''Inclinatis litteris scripta sunt scholia quae, sine certis dominis, {{wl|Q3384616|Petrus Daniel Aurelianensis}} 1600 anno primum eddidit.'' *''Rotundis uncis inclusa est scriptura scholiarum Daniele additarum ex codice Parisino (1750) quam integram editor istius editionis, cum plerumque ei videretur emendanda, addidit.'' *''Quadratis uncis inclusa sunt illa quae videbantur Danieli ex eodem abicienda.''] {{regula}} {{ancora+|1|[[Aeneis/Liber XII#1|1.]]}} {{sc|}}Turnus ut infractos postquam Turnus bello defecisse videt Latinos, antea semper infractos: namque ita maior est sensus, quam si ‘infractos’ valde fractos acceperis. {{ancora+|2|[[Aeneis/Liber XII#1|2.]]}} {{sc|}}Sva nunc promissa reposci quia dixerat “ibo animis contra, vel magnum praestet Achillem”. ‘nunc’ autem pro ‘tunc’. {{ancora+|3|[[Aeneis/Liber XII#1|3.]]}} {{sc|}}Se signari oculis propter illud quod post dicturus est “in te ora Latini, in te oculos referunt”. modo autem ‹'signari’]2 significari est, ut quod esset silentio ambiguum oculis confirmaretur, sine dubio eorum a quibus coactus promiserat. vltro aut ‘insuper’, aut ‘antequam aliquis exposcat’. et bene ducis dignitatem servavit, ut non ideo faceret, quia quidam reposcebant, sed sua sponte accenderetur in proelium. {{ancora+|5|[[Aeneis/Liber XII#5|5.]]}} {{sc|}}Saucius ille κατ' ἐξοχήν ‘ille leo’, id est princeps ferarum: vel certe veteri more ad magnitudinem pertinet, ut “ac velut ille canum morsu”; interdum nobilitatem significat, ut “multum ille et terris iactatus”; aut similem designat: Lucilius “velut ollim auceps ille facit cum inproviso insidiisque”: quamvis quidam ‘ille’ pro se superfluum hoc loco pronomen tradunt. ‘saucius’ autem ‘pectus’ saucium pectus habens, ut “nudatosque umeros oleo perfusa nitescit”. et bene alia verba interposuit, quia ‘saucius pectus’ et sonabat asperrime, et inperitis poterat soloecismus videri. et ‘saucius pectus’ congrue, in quo Turni dolor est. gravi vulnere ‘gravi’ id est forti, ut “ferit ense gravem Thymbraeus Osirim”. ‘venantum’ autem ‘vulnere’ quod venantes fecerunt. {{ancora+|6|[[Aeneis/Liber XII#5|6.]]}} {{sc|}}Tum demum novissime, id est postquam fuerit vulnere lacessitus: haec enim leonum natura est, ut nisi lacessiti irasci nequeant. movet autem arma vires suas experitur: nam arma sunt uniuscuiusque rei possibilitas, unde est “et quaerere conscius arma”, id est dolos. est autem ‘movet arma’ etiam translatio ab hominibus, qui cum hostem petunt, arma movere dicuntur: sic alibi de tauro “signa movet praecepsque oblitum fertur in hostem”. gavdetque spe ultionis. et dicendo ‘gaudet’ alacritatem voluit leonis exprimere gaudii verbo. ceterum nulli ferarum vel pecudum iste sensus adponitur. {{ancora+|7|[[Aeneis/Liber XII#5|7.]]}} {{sc|}}excutiens cervice toros cervice excutiens: an quos in cervice habet? latronis insidiatoris, a latendo; sed modo venatoris. et est Graecum: nam λατρεύειν dicunt obsequi et servire mercede, unde latrones vocantur conducti milites. moris autem erat ut hos imperator et circa se haberet et eos primos mitteret ad omne discrimen: unde nunc dicit latronis telo fixum leonem, quia etiam venatores operas suas locare consuerunt. sic etiam dicti qui circa vias sunt, quod ut milites sunt cum ferro, aut quod latent ad insidias faciendas. ergo ex eadem similitudine ‘latronem’ hic venatorem accipiendum, quia et obsidet saltus, et cum ferro est. sane ‘latronem’ venatorem quis ante hunc? Varro tamen dicit, hoc nomen posse habere etiam Latinam etymologiam, ut latrones dicti sint quasi laterones, quod circa latera regum sunt, quos nunc satellites vocant: una tamen est significatio, licet in diversa etymologia. Plautus in Pyrgopolinice aperte ostendit quid sint latrones, dicens “rex me Seleucus misit ad conducendos latrones” (Mil. 75). idem in Bacchidibus exsecutus est, militem “latronem” dicens, “suam qui auro vitam venditat” (Bac. 8). {{ancora+|8|[[Aeneis/Liber XII#5|8.]]}} {{sc|}}Inpavidus frangit telum Lucanus “per ferrum tanti securus vulneris exit”. fremit ore crvento fremit, licet os habeat suo cruore perfusum. sane ipsa comparatio exitum ostendit futurum: nam etiam Turnus ruet in mortem, ferocitate conpulsus: sic in quarto indicat futurum reginae exitum, dicens “qualis coniecta cerva sagitta”. {{ancora+|9|[[Aeneis/Liber XII#5|9.]]}} {{sc|}}Gliscit crescit, et latenter: unde et glires dicti sunt, quos pingues efficit somnus. veteres ‘gliscit’ incremento ignis ponebant: bene ergo hoc verbo utitur, de quo ait “ultro inplacabilis ardet”. {{ancora+|10|[[Aeneis/Liber XII#10|10.]]}} {{sc|}}Turbidus plenus terroris et perturbationis. sane notandum ‘adfatur’ atque ‘infit’: nam iteratio est, qua frequenter est usus: licet non nulli dicant, temperare hoc interpositam coniunctionem. et hic habitum futurae orationis ostendit. {{ancora+|11|[[Aeneis/Liber XII#10|11.]]}} {{sc|}}nulla mora in turno plus est ‘in Turno’, quam si ‘in me’ dixisset, ut “et quisquam numen Iunonis adoret praeterea”. et bonum principium eius, qui ‹in› suspicionem timiditatis inciderat. retractent repetant et revolvant. {{ancora+|12|[[Aeneis/Liber XII#10|12.]]}} {{sc|}}ignavi Aeneadae aut ‘Aeneadae’ pro ‘Aeneas’, aliud per aliud significavit: aut ‘Aeneadae’ non Aeneas; quasi contra omnes pugnaturus. {{ancora+|13|[[Aeneis/Liber XII#10|13.]]}} {{sc|}}Congredior hypocrisis est, ‹ut› exprimatur: id est quod flagitatis. sic Statius, ubi Polynicen oblique inducit loquentem “non me ullius domus anxia culpet expectentve truces obliquo lumine nati”: unde etiam supra ait poeta “se signari oculis”. quidam sane a ‘nulla mora in Turno’ usque ad ‘pepigere recusent’ iungunt, ne, si distinctio intercesserit, languescat sententiae color. concipe foedus id est conceptis exple verbis. concepta autem verba dicuntur iurandi formula, quam nobis transgredi non licet: nam et sarcinatores concipere dicuntur vestimenta, cum e diverso coniungunt et adsuunt. {{ancora+|15|[[Aeneis/Liber XII#15|15.]]}} {{sc|}}Desertorem asiae ut “exulibusne datur ducenda Lavinia Teucris?” unde est praemissa illa excusatio et in tota secundi oeconomia, et in quarto, ubi dicit “me si fata meis paterentur ducere vitam auspiciis et sponte mea componere curas, urbem Troianam primum dulcesque meorum reliquias colerem”. sane ‘aut hac Dardanium dextra sub Tartara mittam’ ponenda est mora, ut postea inferatur ‘desertorem Asiae’; potest enim videri non ita instituisse Turnus orationem praedicto ‘Dardanium’, ut inferret ‘desertorem’, sed ‘regem’; verum ubi propius accessit, intellexisse hunc honorem nomini eius non dandum, itaque commutasse et contumeliose ‘desertorem’ dixisse. sedeant spectentque latini ductus est, ut diximus supra: pollicetur enim se singulari certamine dimicare velle, cum nolit: nam dicens ‘sedeant spectentque’ latenter eos ignaviae arguit, quod solus, omnibus quiescentibus, dimicet: quam rem plenius sequens indicat versus ‘et solus ferro crimen commune refellam’, id est commune fugae ac timoris dedecus solus meis virtutibus conprimam. alii ‘crimen commune’, id est omnium Latinorum. et ‘crimen’ ait quod Troiani in Italia consederunt. {{ancora+|17|[[Aeneis/Liber XII#15|17.]]}} {{sc|}}aut habeat victos vitavit propter omen pessimum verbum de se, quod de Aenea dixerat ‘ille me in Tartara mittat’; sed ait ‘victos’. cedat lavinia conivnx ut “cedat amicitiae Teucrorum”, id est in praemium victoriae concedat. {{ancora+|18|[[Aeneis/Liber XII#15|18.]]}} {{sc|}}Sedato corde quia de Turno ait “atque ita turbidus infit”. et qualitatem orationis praedixit. {{ancora+|19|[[Aeneis/Liber XII#15|19.]]}} {{sc|}}O praestans animi et ‘praestans virium’, et ‘praestans viribus’ dicimus. sane magnae moderationis est haec oratio: nam et laudat Turnum quasi virum fortem, et tamen eum a singulari certamine dehortatur: dicens enim ‘praestans animi’ latenter ostendit, eum inferiorem esse virtute. {{ancora+|21|[[Aeneis/Liber XII#20|21.]]}} {{sc|}}Expendere casus ne ex abrupto de eius virtute desperare videatur, casuum varietatem se timere commemorat. {{ancora+|22|[[Aeneis/Liber XII#20|22.]]}} {{sc|}}Sunt tibi regna patris davni sunt oppida argute negat illi sua regna, dicens ei esse alia, ut haec malit Turnus quae sua virtute quaesivit. sensus ergo est: si propter regnum dimicare disponis, habes paternum; si propter gloriam, multos virtute superasti. quod autem dicit ‘nec non aurumque animusque Latino est’ varie exponitur. namque alii dicunt: habes regnum paternum, habes oppida; etiam a me habes aurum et promptum animum ad danda omnia praeter filiam: ut de se Latinus dixisse videatur de auro, propter illud “praedivitis urbe Latini”. alii vero sic intellegunt: si propter opes et uxorem dimicaturus es, haec non solus habeo; cuicumque enim Latino est et aurum et animus promptus in generum; ut ‘Latino’ non de se dicat, sed ‘cuicumque de Latio’. {{ancora+|24|[[Aeneis/Liber XII#20|24.]]}} {{sc|}}Latio et lavrentibus arvis et in civitate, et in omni regno Latinorum. {{ancora+|25|[[Aeneis/Liber XII#25|25.]]}} {{sc|}}Nec genus indecores quia iste regis filiam petebat. est autem elocutio figurata de Graeco, εὐσχήμονες τὸ γένος . sine me haec hoc loco intellegimus, Turnum dolore voluisse in aliqua verba prorumpere. havd mollia fatu id est vera: nam aspera sunt quae cum veritate dicuntur; falsa enim plena solent esse blanditiis. {{ancora+|26|[[Aeneis/Liber XII#25|26.]]}} {{sc|}}Animo havri omni intentione percipe. {{ancora+|27|[[Aeneis/Liber XII#25|27.]]}} {{sc|}}Nulli veterum sociare procorum generaliter dicit prohibitum esse dari Laviniam cuilibet Latino, ut Turnus solacium aliquod habere possit doloris. {{ancora+|28|[[Aeneis/Liber XII#25|28.]]}} {{sc|}}Divique hominesque propter Faunum et vates. {{ancora+|29|[[Aeneis/Liber XII#25|29.]]}} {{sc|}}Victus amore tui hoc est propter te, propter tuum amorem. sane inter ‘tui causa feci’ et ‘tua causa feci’ haec discretio est, ut ‘tui causa’ tunc dicamus, si aliquid ipsi ad quem loquimur, praestiterimus, ut puta ‘tui causa te defendi’; ‘tua’ vero ‘causa’ tunc, cum alteri aliquid alterius contemplatione praestamus, ut puta ‘tua causa hominem tuum defendi’. cognato sanguine quia Venilia, mater Turni, soror est Amatae. {{ancora+|30|[[Aeneis/Liber XII#30|30.]]}} {{sc|}}Vincla omnia rupi et religionis et foederis. {{ancora+|31|[[Aeneis/Liber XII#30|31.]]}} {{sc|}}Promissam eripvi genero verum est: nam Aeneae per legatos promiserat filiam, cui postea intulit bellum. licet multi dicant, ante eam Turno fuisse promissam: quod falsum est. nam Latinus numquam eam est Turno pollicitus: nam nec Faunum consuleret, si eam Turno ante promisisset: sed tantum eum esse generum Amata cupiebat, quod etiam legimus “quem regia coniunx adiungi generum miro properabat amore”. {{ancora+|32|[[Aeneis/Liber XII#30|32.]]}} {{sc|}}Qui me casus excusat Turnum, ut non ipsius esse videatur quod victus est, sed suum, qui ausus fuerat contra generum bella suscipere. {{ancora+|33|[[Aeneis/Liber XII#30|33.]]}} {{sc|}}Primus praecipuus, ante omnes. {{ancora+|34|[[Aeneis/Liber XII#30|34.]]}} {{sc|}}Bis magna victi pugna semel, cum est occisus Mezentius; iterum, cum interiit Camilla. {{ancora+|35|[[Aeneis/Liber XII#35|35.]]}} {{sc|}}recalent pro ‘calent’: ‘re’ enim superflua conpositio est verbi. aut ‘recalent’ iterum calent, quia dixerat ‘bis magna victi pugna’: ‘re’ enim iterationis obtinet vicem. et bene necessarium cum actu refert. {{ancora+|36|[[Aeneis/Liber XII#35|36.]]}} {{sc|}}Albent usurpavit verbum ‘albeo albes’. {{ancora+|37|[[Aeneis/Liber XII#35|37.]]}} {{sc|}}Insania mutat insania enim est illuc reverti, unde vix evaseris. {{ancora+|38|[[Aeneis/Liber XII#35|38.]]}} {{sc|}}socios sum adscire paratus bene non adiecit quos, ut levaret invidiam. {{ancora+|39|[[Aeneis/Liber XII#35|39.]]}} {{sc|}}Tollo finio, removeo, ut “tollite cuncta, inquit”. {{ancora+|41|[[Aeneis/Liber XII#40|41.]]}} {{sc|}}Fors dicta refutet parenthesis, quasi dissimulatio vel remotio, plena abominationis. {{ancora+|42|[[Aeneis/Liber XII#40|42.]]}} {{sc|}}Natam et conubia nostra petentem iniquissimum enim est eum morti opponere, qui tuam adfinitatem exoptat. {{ancora+|43|[[Aeneis/Liber XII#40|43.]]}} {{sc|}}Respice res bello varias ne eum ignaviae videatur arguere, admonet eum casuum, ut supra “atque omnes metuentem expendere casus”. {{ancora+|44|[[Aeneis/Liber XII#40|44.]]}} {{sc|}}Maestum patria ardea longe dividit ‘longe maestum’, id est valde maestum: nam ‘longe dividit’ non procedit; non enim Ardea a Laurento longo valde dissidet spatio. {{ancora+|45|[[Aeneis/Liber XII#45|45.]]}} {{sc|}}havdquaquam nequaquam, quia supra dixerat “ultro inplacabilis”. {{ancora+|46|[[Aeneis/Liber XII#45|46.]]}} {{sc|}}Aegrescitque medendo inde magis eius aegritudo crescebat, unde se ei Latinus remedium sperabat adferre. ‘medendo’ autem dum ei medetur: nam gerundi modus est a passiva significatione. {{ancora+|47|[[Aeneis/Liber XII#45|47.]]}} {{sc|}}Ut primum fari potvit nimius enim dolor et iracundia ei intercluserant vocem: sic de Euandro “et via vix tandem laxata dolori est”. {{ancora+|48|[[Aeneis/Liber XII#45|48.]]}} {{sc|}}Quam pro me curam geris hanc precor optime pro me deponas bis quidem ait ‘pro me’, sed diversa adfectione: namque hoc dicit: quam pro salute mea sollicitudinem geris, hanc pro mea fama et gloria quaeso derelinquas; vir fortis enim gloriosam mortem praeponit saluti. {{ancora+|50|[[Aeneis/Liber XII#50|50.]]}} {{sc|}}Debile ferrum sic in secundo “telumque inbelle sine ictu coniecit”. {{ancora+|51|[[Aeneis/Liber XII#50|51.]]}} {{sc|}}Nostro de vulnere quod nos inferimus: et dubie est locutus. {{ancora+|52|[[Aeneis/Liber XII#50|52.]]}} {{sc|}}Longe illi dea mater erit contra illud ‘sed matris auxilio utitur’. {{ancora+|54|[[Aeneis/Liber XII#50|54.]]}} {{sc|}}Nova sorte id est magna: nam novum non est quod fuerat ante promissum. magnam autem sortem vocavit singulare certamen. {{ancora+|57|[[Aeneis/Liber XII#55|57.]]}} {{sc|}}Per si quis amatae tangit honos animum si, quia te regina rogat, tuam commovet mentem: sic in septimo “siqua piis animis manet infelicis Amatae gratia”. {{ancora+|59|[[Aeneis/Liber XII#55|59.]]}} {{sc|}}In te omnis domus inclinata recumbit totum digessit ante per species, et sic se contulit ad generalitatem. et est a ruina translatio. {{ancora+|60|[[Aeneis/Liber XII#60|60.]]}} {{sc|}}Manum committere teucris ab omni eum bello, non tantum a singulari certamine dehortatur. {{ancora+|62|[[Aeneis/Liber XII#60|62.]]}} {{sc|}}Et me turne manent mire agit: nam quia scit virum fortem suam mortem facile posse contemnere, deterret eum, dicens se simul esse morituram: ut qui periculum non timet, formidet invidiam. {{ancora+|63|[[Aeneis/Liber XII#60|63.]]}} {{sc|}}nec generum Aenean captiva videbo mire et fidem suam et studium circa Turnum expressit. {{ancora+|64|[[Aeneis/Liber XII#60|64.]]}} {{sc|}}Accepit vocem ordo est: accepit vocem matris Lavinia, flagrantes genas lacrimis perfusa, id est lacrimis genas perfusas habens: Statius “et gemitu maestos imitata parentes”. {{ancora+|66|[[Aeneis/Liber XII#65|66.]]}} {{sc|}}Ignem subiecit rubor hypallage est pro ‘cui ignis animi subiecit ruborem’. movebatur autem, intellegens se esse tantorum causam malorum, sicut supra ipse “causa mali tanti, oculos deiecta decoros”. {{ancora+|67|[[Aeneis/Liber XII#65|67.]]}} {{sc|}}Violaverit ostro si quis ebur Homeri comparatio, unde et ‘violaverit’ transtulit: ille enim ait μιήνῃ . {{ancora+|68|[[Aeneis/Liber XII#65|68.]]}} {{sc|}}Mixta rubent ubi lilia multa Alba rosa aut ubi multa alba lilia permixta rubent rosa, id est rosae coniunctione: naturaliter enim omnis candor vicinum in se trahit ruborem. {{ancora+|70|[[Aeneis/Liber XII#70|70.]]}} {{sc|}}Illum turbat amor invenit occasionem, qua Turnus magis moveretur in bellum. {{ancora+|74|[[Aeneis/Liber XII#70|74.]]}} {{sc|}}Neque enim turno mora libera mortis duplex hoc loco est expositio. aut enim ordo est: ne, quaeso, mater, ne me lacrimis, id est tanto mortis omine, prosequaris, ad duri Martis certamina proficiscentem: neque enim Turno mora libera est non eundi post iam promissum singulare certamen. aut certe hoc dicit: noli me, mater, ad bellum euntem ominosis lacrimis prosequi: ‘neque enim Turno mora libera mortis’, id est neque enim in potestate mea est moram inferre venientibus fatis, ac si diceret: si inminet, periturus sum, etiam si minime ad bella proficiscar. sciendum tamen est, locum hunc unum esse de insolubilibus XIII. quae habent obscuritatem, licet a multis pro captu resolvantur ingenii. {{ancora+|76|[[Aeneis/Liber XII#75|76.]]}} {{sc|}}Cum primum crastina caelo puniceis invecta rotis hoc loco aviditas pugnaturi exprimitur. sane nunc non dicit oriri diem, sed designat tempus, quo vult ut uterque ad certamen singulare procedat. {{ancora+|79|[[Aeneis/Liber XII#75|79.]]}} {{sc|}}Nostro dirimamus sanguine bellum bene se omnibus commendat hoc dicto, siquidem suum sanguinem pro omni bello dicit posse sufficere. {{ancora+|82|[[Aeneis/Liber XII#80|82.]]}} {{sc|}}Poscit equos gavdetque tuens ante ora frementes solent enim ex equorum vel maestitia, vel alacritate eventum futurum dimicaturi colligere. {{ancora+|83|[[Aeneis/Liber XII#80|83.]]}} {{sc|}}Pilumno quos ipsa decus dedit orithyia ait Horatius in arte poetica “nec quodcumque velit poscat sibi fabula credi”. unde critici culpant hoc loco Vergilium, dicentes incongruum esse figmentum. namque Orithyia cum Atheniensis fuerit, filia terrigenae, et a Borea in Thraciam rapta sit, quemadmodum potuit Pilumno, qui erat in Italia, equos dare? decus dedit ad ornamentum, ut “quas ipsa decus sibi dia Camilla delegit”. sane hic versus spondiazon est: nam ‘thyi’ diphthongus est Graeca. {{ancora+|84|[[Aeneis/Liber XII#80|84.]]}} {{sc|}}Qui candore nives anteirent cursibus avras Homeri versus, verbum ad verbum. {{ancora+|85|[[Aeneis/Liber XII#85|85.]]}} {{sc|}}Properi avrigae festini, veloces: et erit nominativus ‘hic properus’. aurigas autem pro agasonibus posuit: nam aurigae proprie sunt currus regentes. {{ancora+|87|[[Aeneis/Liber XII#85|87.]]}} {{sc|}}Alboque orichalco apud maiores orichalcum pretiosius metallis omnibus fuit: namque sicut Lucretius dicit, cum primum homines silvas incendissent, nullarum adhuc rerum periti, terra casu fertilis omnium, ex incendii calore desudavit metalla, inter quae orichalcum pretiosius visum est, quod et splendorem auri et aeris duritiam possideret. namque primum de auro securis facta displicuit causa mollitiae; simili ratione et argenti contemptus est usus, mox aeris; orichalcum placuit, donec veniretur ad ferrum: unde etiam saecula ita dicuntur fuisse divisa. orichalcum autem fuisse pretiosum etiam Plautus docet, qui ait in Milite Glorioso “ego istos mores orichalco contra conparem”. alboque orichalco auri scilicet comparatione: nam album non est. {{ancora+|88|[[Aeneis/Liber XII#85|88.]]}} {{sc|}}Circumdat loricam umeris non armatur hoc loco Turnus, sed explorat utrum arma apte et congrue eius membris inhaereant. aptat habendo ad habendum, ut congrue possit inhaerere. {{ancora+|89|[[Aeneis/Liber XII#85|89.]]}} {{sc|}}Cornva cristae id est comas, quas Graeci κέρατα nominabant: unde et κείρειν dicunt tonderi. cornua autem sunt proprie cincinni. {{ancora+|90|[[Aeneis/Liber XII#90|90.]]}} {{sc|}}Deus ipse parenti fecerat ac si diceret, non per ministros: Statius “sed plurimus ipsi sudor ibi”. et notandum quod adfectate variaverit, ut Aeneae uno loco arma describeret, Turni vero hic hastam, gladium et loricam, in septimo autem scutum et galeam. {{ancora+|91|[[Aeneis/Liber XII#90|91.]]}} {{sc|}}Stygia unda quasi inmortalem fecerat. {{ancora+|92|[[Aeneis/Liber XII#90|92.]]}} {{sc|}}Exim deinde: nam ordinis est adverbium. ingenti adnixa colvmnae hastae per columnam exprimitur magnitudo, sicut in septimo equorum, ut “stabant ter centum nitidi in praesepibus altis”. {{ancora+|93|[[Aeneis/Liber XII#90|93.]]}} {{sc|}}Vi virtute. {{ancora+|94|[[Aeneis/Liber XII#90|94.]]}} {{sc|}}Actoris avrunci spolium vel quod Actori detraxerat Turnus, vel quod Actor cuidam alteri: nam ambigue posuit. quassatque trementem quassat et tremere facit. {{ancora+|95|[[Aeneis/Liber XII#95|95.]]}} {{sc|}}Vociferans haec scilicet quae dicturus est: plerumque enim ita clamor ostenditur, ut statim ipsius clamoris verba subdantur: sic supra “torvumque repente clamat ‘io matres’”. sane nunc ita ad hastam, quasi ad aliquam personam, loquitur et ei intellectum et auditum dat, sicut Cicero verba reipublicae. sed ille ait ‘si patriam loqui posset fieri’, Turnus vero quasi ad vere sentientem loquitur: nec inmerito; nam eum inducit furentem, ut “his agitur furiis, totoque ardentis ab ore scintillae absistunt, oculis micat acribus ignis”. vocatus hasta meos invocationes et preces: nam appellatio est a verbo, quae semper aut in ‘io’ exit, aut in ‘us’; si in ‘io’ exeant, tertiae sunt formae; si in ‘us’, quartae, ut ab eo quod est ‘lego’ aut ‘lectio’ aut ‘lectus’ facit. sed hoc nos dicimus, quod εὐφωνότερον fuerit: sicut nunc ab eo quod est ‘voco’ ‘vocatus’ fecit, non ‘vocationes’. te maximus actor subaudimus antea gerere consueverat. {{ancora+|97|[[Aeneis/Liber XII#95|97.]]}} {{sc|}}Turni nunc dextra gerit eius scilicet, qui est supra maximum quasi Actorem. da sternere figura Graeca, ut “donat habere viro” item “dat ferre talentum”. {{ancora+|98|[[Aeneis/Liber XII#95|98.]]}} {{sc|}}Lacerare revulsam ut laceratam revellam. laceratam autem propter illud “et bis sex thoraca petitum perfossumque locis”. {{ancora+|100|[[Aeneis/Liber XII#100|100.]]}} {{sc|}}Vibratos calido ferro crispatos calamistro: nam calamistrum est acus maior, quae calefacta et adhibita intorquet capillos. unde etiam Cicero “calamistratam comam” appellat frequenter, quae etiam vituperationi est: unde e contra ad laudem est positum ab Horatio “hunc et incomptis Curium capillis”. murra autem madentes unguentatos. {{ancora+|102|[[Aeneis/Liber XII#100|102.]]}} {{sc|}}Oculis micat acribus ignis ut supra dictum est, furoris inmanitate. Homeri est. {{ancora+|104|[[Aeneis/Liber XII#100|104.]]}} {{sc|}}Terrificos ciet hinc apparet, mugitus non tantum dolentum esse, sed etiam irascentum. ‘ciet’ autem modo dat, sicut in tertio legimus “lacrimasque ciebant”: nam proprie ‘ciere’ est alteri aut dolorem aut lacrimas commovere. {{ancora+|106|[[Aeneis/Liber XII#105|106.]]}} {{sc|}}Ad pugnam proludit praemeditatur. Cicero si “mecum in hac prolusione nihil fueris”, id est praemeditatione certaminis, “quem te in ipsa pugna cum acerrimo adversario fore putemus?”. {{ancora+|107|[[Aeneis/Liber XII#105|107.]]}} {{sc|}}Saevus fortis: more suo; vel magnus. et ingentem moderationem dat Aeneae, quippe quem inducit laborantem, ut possit in iram moveri, cum Turnum ita dicat furere, ut nec Latini consiliis, nec Amatae precibus possit oboedire. {{ancora+|108|[[Aeneis/Liber XII#105|108.]]}} {{sc|}}Acvit martem inritat se ad futura certamina. {{ancora+|109|[[Aeneis/Liber XII#105|109.]]}} {{sc|}}Componi foedere bellum finiri, ut “ante diem clauso componet vesper Olympo”: aut ‘componi bellum’ ad pactionem singularis certaminis bellum deduci. ‘foedus’ autem, sicut supra dictum est, ab hostia, quae foede interimi solet, appellatum est. ‘oblato’ autem ‘gaudens’ intellegendum nuntium Aeneae venisse de bello. {{ancora+|110|[[Aeneis/Liber XII#110|110.]]}} {{sc|}}Tum socios maestique metum solatur ivli intellegimus hos spe singularis certaminis pro ducis salute esse turbatos. bene autem separavit Ascanium a sociis: de illis enim ‘socios’ dixit, non addidit ‘metum’, quia proprium erat et filii et pueri timere pro patre. {{ancora+|111|[[Aeneis/Liber XII#110|111.]]}} {{sc|}}fata docens monens quibus condenda urbs sit, propter quod futurum, ut vincat. Latino certa referre viros κατὰ τὸ σιωπώμενον etiam Latinum ad Aenean legatos misisse intellegimus: nam supra Turnus tantum dixerat “nuntius haec Idmon Phrygio mea dicta tyranno”. ‘certa’ autem pro ‘firma et vera’. aut certe hos legatos Idmoni adiunctos potest intellegi. {{ancora+|112|[[Aeneis/Liber XII#110|112.]]}} {{sc|}}Pacis dicere leges id est quas paulo post in ipso foedere est dicturus Aeneas. {{ancora+|113|[[Aeneis/Liber XII#110|113.]]}} {{sc|}}postera vix summo descriptio temporis, quod Turnus praefinierat. {{ancora+|114|[[Aeneis/Liber XII#110|114.]]}} {{sc|}}cum primum alto quia res perturbatae secuturae sunt, diem quoque cum fervore oriri fecit. {{ancora+|115|[[Aeneis/Liber XII#115|115.]]}} {{sc|}}Lucemque eLatis naribus efflant Ennianus versus est ordine commutato: ille enim ait “funduntque elatis naribus lucem”. et sciendum, nusquam diem sic potenter descripsisse Vergilium: sicut in quarto noctem, ubi Dido pervigilans deliberat. {{ancora+|116|[[Aeneis/Liber XII#115|116.]]}} {{sc|}}Campum ad certamen totus hic de foederibus locus de Homero translatus est, ubi Alexander Paris cum Menelao singulari est certamine dimicaturus. {{ancora+|117|[[Aeneis/Liber XII#115|117.]]}} {{sc|}}Dimensi rutvlique viri inter se per certa spatia dividentes, quae quisque loca purgaret. et hoc loco Fauni lucum evertere Troiani: unde est paulo post “sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum sustulerant, puro ut possent concurrere campo”. {{ancora+|118|[[Aeneis/Liber XII#115|118.]]}} {{sc|}}Focos quidquid ignem fovet ‘focus’ vocatur, sive ara sit, sive quid aliud in quo ignis fovetur, sicut in tertio dictum est. tamen et hic in publico sacrificio ostendit cum aris etiam focos sacratos; nam ait ‘in medioque focos et dis communibus aras’ et post subtexuit “craterasque focosque ferunt”: ‘crateras’ scilicet quibus libaverant, ‘focos’ vero ad quos legitimum sacrificium perfecerant. et dis communibus aras di communes sunt, ut alii dicunt, Mars Bellona Victoria, quod hi in bello utrique parti possunt favere. ut autem altioris scientiae hominibus placet, di communes sunt qui ἄζωνοι dicuntur, id est qui caeli certas non habent partes, sed generaliter a cunctis coluntur: ubique enim eos esse manifestum est: ut mater deum, cuius potestas in omnibus zonis est; nam ideo et mater deum dicitur, quod cum omnibus eius est communis potestas. alii communes deos volunt Solem, Lunam, Plutonem, Martem: hi enim apud omnes homines inveniuntur et sunt in omnibus terris. prior tamen sensus et simplex est et magis aptus negotio. {{ancora+|119|[[Aeneis/Liber XII#115|119.]]}} {{sc|}}Aras gramineas Romani enim moris fuerat caespitem arae superimponere et ita sacrificare. ‘gramineas’ autem ideo, quia et de bello res agitur et Marti sacrificatur, cui gramen est consecratum, quod secundum Plinium in naturali historia ex humano cruore procreatur. gramen autem herbae species est, licet omnis herba gramen vocetur, sicut robur omne lignum, cum sit et species. fontemque ignemque ferebant ‘fontem’ pro aqua posuit, a toto partem. sane ad facienda foedera semper aqua et ignis adhibentur; unde econtra quos arcere volumus a nostro consortio, eis aqua et igni interdicimus, id est rebus, quibus consortia copulantur. ad haec autem foedera aqua de certis fontibus peti solet. {{ancora+|120|[[Aeneis/Liber XII#120|120.]]}} {{sc|}}VeLati lino atqui fetiales et pater patratus, per quos bella vel foedera confirmabantur, numquam utebantur vestibus lineis. adeo autem a Romano ritu alienum est, ut, cum flaminica esset inventa tunicam laneam lino habuisse consutam, constitisset ob eam causam piaculum esse commissum. unde dicemus errore factum, ut linea vestis contra morem adhiberetur ad foedera, quae firma futura non erant. scimus enim hoc ubique servare Vergilium, ut rebus, quibus denegaturus est exitum, det etiam infirma principia. sic in Thracia civitatem condens Aeneas, quam mox fuerat relicturus, contra morem Iovi de tauro sacrificavit. sic senatum ad privata Latinus convocat tecta, quando eius non erunt firma consilia. sic paulo post in augurio liberatus cycnus in fluvium concidit, quia Turnum Rutuli, licet rupto foedere, liberare non poterunt. Caper tamen et Hyginus hoc loco dicunt lectionem esse corruptam: nam Vergilium ita reliquisse confirmant ‘velati limo’. limus autem est vestis, qua ab umbilico usque ad pedes prope teguntur pudenda poparum. haec autem vestis habet in extremo sui purpuram limam, id est flexuosam, unde et nomen accepit: nam ‘limum’ obliquum dicimus, unde et Terentius “limis oculis” dicit, id est obliquis. verbena tempora vincti verbena proprie est herba sacra, ros marinus, ut multi volunt, id est λιβανωτίς †sicutagonis, sumpta de loco sacro Capitolii, qua coronabantur fetiales et pater patratus, foedera facturi vel bella indicturi. abusive tamen iam verbenas vocamus omnes frondes sacratas, ut est laurus, oliva vel myrtus: Terentius “ex ara hinc verbenas sume”: nam myrtum fuisse Menander testatur, de quo Terentius transtulit. quidam sane veris proximi herbas verbenas dicunt. alii certa ligamenta verbenas volunt vocari. {{ancora+|121|[[Aeneis/Liber XII#120|121.]]}} {{sc|}}Legio avsonidum pro ‘Ausonidarum’, quod venit ab eo quod est ‘hic Ausonida’, sicut ‘hic auriga’; nam ‘Ausonis’ generis feminini est, unde ‘Ausonidum’ facit: quod ut diceret, metri est necessitate conpulsus. pilataque plenis hoc est pilis armata. quidam hoc loco ‘pilata agmina’ non a genere hastarum positum adserunt: nam paulo post dictum inferunt “defigunt tellure hastas”: sed ‘pilata’ densa, spissa, ut implere portas potuerint et postea se in loca apertiora diffundere. alii ‘pilatum agmen’ dicunt quod in longitudine directum est, quale solet esse cum portis procedit. vel certe ‘pilata’ fixa et stabilia, vel a pilo, quod figit, vel a pila structili, quae fixa est et manet: nam et Graeci res densas et artas πιλωτά dicunt. Ennius saturarum II. “contemplor inde loci liquidas pilatasque aetheris oras”, cum firmas et stabiles significaret et quasi pilis fultas. Hostius belli Histrici primo “percutit atque hastam pilans prae pondere frangit” ‘pilans’ id est figens, idem “sententia praesto pectore pilata”, id est fixa, stabilis. Asellio historiarum “triarium quartum signum accedebat, sive pilatim, sive passim iter facere volebat”. Scaurus de vita sua “in agrum hostium veni, pilatim exercitum duxi”, id est strictim et dense. nam ubi proprie de genere hastae loquitur, ait “pila manu saevosque gerunt in bella dolones”. Varro rerum humanarum duo genera agminum dicit, “quadratum, quod inmixtis etiam iumentis incedit, ut ubivis possit considere; pilatum alterum, quod sine iumentis incedit, sed inter se densum est, quo facilius per iniquiora loca transmittatur”. {{ancora+|123|[[Aeneis/Liber XII#120|123.]]}} {{sc|}}Rvit cum impetu venit: quod apud Graecos est ὥρμησεν . variis quia alius Troicus, alius Tyrrhenus: aut ipse Tyrrhenus varius, quia de variis gentibus Tuscorum. {{ancora+|124|[[Aeneis/Liber XII#120|124.]]}} {{sc|}}Instructi ferro bona prooeconomia et rei futurae praeparatio: ruptis enim foederibus in bella descendent: quia necesse non erat armari omnes, solis ducibus pugnantibus. {{ancora+|127|[[Aeneis/Liber XII#125|127.]]}} {{sc|}}asilas Etruscum nomen. {{ancora+|131|[[Aeneis/Liber XII#130|131.]]}} {{sc|}}Vulgus inermum senum scilicet ac matrum, sicut ipse memoravit: et quidam volunt ideo hic matrum factam mentionem, ut etiam Amata inter ceteras ad spectandum venisse videatur, quo possit, ducta errore, se perimere. {{ancora+|134|[[Aeneis/Liber XII#130|134.]]}} {{sc|}}nunc Albanus habetur Catonem sequitur, qui Albanum montem ab Alba longa putat dictum. {{ancora+|135|[[Aeneis/Liber XII#135|135.]]}} {{sc|}}tunc neque nomen erat hoc ideo ait, quia in Albano res divina a iure triumphantibus fieri solebat, scilicet quod Alba patria populi Romani habetur, unde omnis origo Romana: propter quod “Albanique patres”: et Iuppiter Latiaris antiquissimus est. ergo montis huiusce ‘gloria’, quod patria populi Romani esse dicatur; ‘honos’ vero res divina, quae ibi a Romanis fieri consueverat; ‘nomen’ quis ignorat a longa Alba δαγγερ· ;tractaturi? {{ancora+|136|[[Aeneis/Liber XII#135|136.]]}} {{sc|}}aspectabat amat usurpare antiquitatem: nam potuit ‘spectabat’ dicere. {{ancora+|139|[[Aeneis/Liber XII#135|139.]]}} {{sc|}}Diva deam aut hypallage est pro ‘dea divam’: nam deos aeternos dicimus, divos vero qui ex hominibus fiunt. aut bene dixit de Iunone divam, respiciens etymologiam: nam in Horatio legimus “sub divo moreris victima nil miserantis Orci”, id est sub aere, quem constat esse Iunonem. deus autem vel dea generale nomen est omnibus: nam quod Graece δέος , latine timor vocatur, inde deus dictus est, quod omnis religio sit timoris. Varro ad Ciceronem tertio “ita respondeant cur dicant deos, cum ‹de› omnibus antiqui dixerint divos”. stagnis quae fluminibusque sonoris praesidet Iuturna fons est in Italia saluberrimus iuxta Numicum fluvium, cui nomen a iuvando est inditum. cum enim naturaliter omnis aqua noxia sit extraneorum corporibus, hic omnibus saluberrimus fons est. de hoc autem fonte Romam ad omnia sacrificia aqua adferri consueverat. bene ergo Vergilius Turno fingit sororem, quae laborantes iuvare consuevit. huic fonti propter aquarum inopiam sacrificari solet: cui Lutatius Catulus primus templum in campo Martis fecit; nam et Iuturnas ferias celebrant qui artificium aqua exercent, quem diem festum Iuturnalia dicunt. Varro rerum divinarum quarto decimo ait “Iuturna inter proprios deos nymphasque ponitur”. et quia ‘stagna’ dixerat, ideo ‘sonora flumina’ addidit: est enim stagnorum ἀντίθετον . {{ancora+|142|[[Aeneis/Liber XII#140|142.]]}} {{sc|}}Nympha decus fluviorum sic supra “nymphae, Laurentes nymphae, genus amnibus unde est”. animo gratissima nostro Homerus ἐμῷ κεχαρισμένε θυμῷ . {{ancora+|143|[[Aeneis/Liber XII#140|143.]]}} {{sc|}}Cunctis praetulerim litotes figura per contrarium; plus enim dicit et minus significat. namque alias omnes est persecuta, huic vero libenter indulsit: et dicit se hanc omnibus praetulisse, quasi etiam alias in honore habuerit. ergo ideo hoc dicit, ut tollat causam, quam potuit Iuturna habere suspectam. sane tale est et illud Sallustianum “mare Ponticum dulcius quam cetera”, cum nullum dulce sit. sane sciendum non inmerito finxisse Vergilium, nymphae, id est parti suae, indulsisse Iunonem. quaecumque Latinae quae sint Latinae, cum quibus Iuppiter concubuerit, incertum est. {{ancora+|144|[[Aeneis/Liber XII#140|144.]]}} {{sc|}}Ingratum cubile aut ‘ingratum’, de quo paelici nulla gratia; hoc enim convenit personae dicentis: aut quod gratiam eam castae non praesentat uxori Iuppiter. ergo sibi dicit ‘ingratum’, non illis quae ascenderunt; nam Iuturna dea facta est, neque propter Iovem dictum est, qui inmortalitatis praemium persolvit. ergo bene sibi ‘ingratum’: Iuppiter enim multas vitiasse narratur, cum nihil umquam tale de Iunone legerimus. animadvertendum autem versum hunc sine caesura esse: nam hephthemimeres quam habere creditur, in synalipham cadit, ut ‘magnanimi Iovis ingratum ascendere cubile’. Terentianus “de hoc rarum concedam, fieri non posse negabo”. {{ancora+|145|[[Aeneis/Liber XII#145|145.]]}} {{sc|}}Caeli in parte in parte divinitatis: nam locum numinum pro honore posuit. {{ancora+|147|[[Aeneis/Liber XII#145|147.]]}} {{sc|}}Qua visa est fortuna pati quatenus, in quantum permisit: et sic ait ‘qua visa est’, ut supra “coeant in foedera dextrae, qua datur”. sane latenter ostendit, favorem numinum sine concessione fatorum non posse procedere. et quidam putant Vergilium ‘quoad visa est Fortuna’ reliquisse, ut sit ‘quoad visa est’ usque quo. {{ancora+|148|[[Aeneis/Liber XII#145|148.]]}} {{sc|}}Cedere res Latio feliciter cuncta procedere. {{ancora+|149|[[Aeneis/Liber XII#145|149.]]}} {{sc|}}Video concurrere pro ‘concursurum esse’: licet, quasi dea, bene praesenti usa sit tempore, quae etiam futura cernebat. {{ancora+|151|[[Aeneis/Liber XII#150|151.]]}} {{sc|}}Non pugnam aspicere hanc oculis quoniam numina, quotiens morituros viderint eos quibus favent, ab his secedunt: sic Statius Apollinem inducit Amphiaraum deserentem, ubi eum vicinum morti esse cognovit. {{ancora+|152|[[Aeneis/Liber XII#150|152.]]}} {{sc|}}Praesentius efficacius, vehementius: nam decet germanam inlicita etiam pro fratris salute temptare. {{ancora+|153|[[Aeneis/Liber XII#150|153.]]}} {{sc|}}Forsan miseros meliora sequentur ne forte possit fatorum ordo mutari. {{ancora+|154|[[Aeneis/Liber XII#150|154.]]}} {{sc|}}cum lacrimas oculis ivturna profudit totum iungendum ‘cum lacrimas oculis Iuturna profudit terque quaterque manu pectus percussit’, ne videatur diverso tempore et lacrimare et pectus percutere, cum utrumque simul fiat. terque quaterque m. p. p. h. quia solam doloris audiverat causam, nihil, quemadmodum fratri posset mederi: nam paulo post audiet ‘aut tu bella cie conceptumque excute foedus’. honestum aut divinum, aut quod Iovi placere potuerit. {{ancora+|156|[[Aeneis/Liber XII#155|156.]]}} {{sc|}}Non lacrimis hoc tempus ait non flendi, sed subveniendi tempus est: Statius in matrum consolatione “accenso flebitis igne”. ‘non lacrimis’ autem aut deest ‘agendum’, vel quid tale. figuratum est pro ‘lacrimarum’. {{ancora+|157|[[Aeneis/Liber XII#155|157.]]}} {{sc|}}et fratrem si quis modus non dicit: aut eripe, aut bella cie; sed eripe fratrem, aut bello concitato, aut rupto foedere. {{ancora+|158|[[Aeneis/Liber XII#155|158.]]}} {{sc|}}Conceptumque excute foedus placitum, animo praedestinatum, ut fiat. {{ancora+|159|[[Aeneis/Liber XII#155|159.]]}} {{sc|}}Auctor ego avdendi nomina in ‘tor’ exeuntia feminina ex se faciunt, quae ‘trix’ terminantur, si tamen a verbo veniant, ut ab eo quod est ‘lego’ et ‘lector’ et ‘lectrix’ facit, ‘doceo’ ‘doctor’ et ‘doctrix’. si autem a verbo non venerint, communia sunt: nam similiter et masculina et feminina in ‘tor’ exeunt, ut ‘hic’ et ‘haec senator’, ‘hic’ et ‘haec balneator’: licet Petronius usurpaverit “balneatricem” dicens. tale est et ‘hic’ et ‘haec auctor’, sed tunc cum ab auctoritate descendit, ut hoc loco: cum autem venit ab eo quod est ‘augeo’, et ‘auctor’ et ‘auctrix’ facit, ut si dicas ‘auctor divitiarum’ vel ‘auctrix patrimonii’. {{ancora+|160|[[Aeneis/Liber XII#160|160.]]}} {{sc|}}Reliquit incertam quia, licet dederit ei consilium, dicendo ‘forsan’ eam reliquit incertam. {{ancora+|161|[[Aeneis/Liber XII#160|161.]]}} {{sc|}}Interea reges longum hyperbaton, id est pendens sensus qui postea redditur: nam ordo est ‘interea reges procedunt castris’, cetera enim per parenthesin dicta sunt: nec est eclipsis, [id est conceptio], cum sermo in omnibus congruat. ingenti mole pompa, ambitu: nam modo hoc significat. {{ancora+|162|[[Aeneis/Liber XII#160|162.]]}} {{sc|}}circum absolute ‘ex omni parte’, ut si dicas ‘tempora radiis cingitur’. {{ancora+|164|[[Aeneis/Liber XII#160|164.]]}} {{sc|}}Solis avi specimen ut etiam in septimo diximus, Latinus secundum Hesiodum in ἀσπιδοποιίᾳ Ulixis et Circae filius fuit, quam multi etiam Maricam dicunt: secundum quem nunc dicit ‘Solis avi specimen’, nam Circe Solis est filia. sane sciendum Vergilium in varietate historiae sua etiam dicta variare. sed de Ulixe, ut etiam supra diximus, temporum nos ratio credere non sinit. bigis it turnus quotiens utimur nominibus tantum pluralis numeri et unum volumus significare, ita dicimus ‘unas bigas, unas quadrigas, unas scalas’: Sallustius “hi postquam in una moenia convenere”. {{ancora+|165|[[Aeneis/Liber XII#165|165.]]}} {{sc|}}bina pro duobus. {{ancora+|166|[[Aeneis/Liber XII#165|166.]]}} {{sc|}}Romanae stirpis origo hoc ad laudem Augusti respicit. {{ancora+|167|[[Aeneis/Liber XII#165|167.]]}} {{sc|}}sidereo flagrans clipeo Latino tantum imaginem Solis dedit, Aenean autem cum sidereo clipeo ipsi quodammodo conparat Soli. {{ancora+|168|[[Aeneis/Liber XII#165|168.]]}} {{sc|}}Magnae spes altera Romae ideo, quia Aeneas una. male autem quidam ‘magna’ legunt. sane Ascanii habitum omisit, quia puer est. {{ancora+|169|[[Aeneis/Liber XII#165|169.]]}} {{sc|}}Puraque in veste sacerdos inpolluta et pura dicitur vestis, qua festis diebus uti consueverant sacra celebraturi: ut neque funesta sit, neque fulgurata, neque maculam habeat ex homine mortuo. est autem linea et purpurea. purpura maris vicem ad piandum praebet, linum vero fluminis, quia, cum vere primo in oriente flumen inundasset, sponte sua linum natum Plinius Secundus dicit. ideo magistratus et sacrificaturi togam praetextam habent et manus ablutas detergere lineis mantelibus curant. quod ipse de Aristaeo ait “Oceano libemus” et “manibus liquidos dant ordine fontes germanae tonsisque ferunt mantelia villis”, ecce mentionem de lino: rursum de purpura “purpureo velare comas adopertus amictu”, item “velati lino”. ergo ‘pura’ lintea vel purpurea bene potest intellegi. {{ancora+|170|[[Aeneis/Liber XII#170|170.]]}} {{sc|}}Saetigeri fetum svis more Romano, ut “et caesa iungebant foedera porca”: nam Homerus aliud genus sacrificii commemoravit. non nulli autem porcum, non porcam in foederibus adserunt solere mactari, sed poetam periphrasi usum propter nominis humilitatem; ‘intonsam’ vero ‘bidentem’ dixisse, quam pontifices altilaneam vocant. sane non praeter rationem est quod ait ‘fetum suis’, item ‘intonsamque bidentem’, id est brevem adhuc: nam in rebus, quas volebant finiri celerius, senilibus et iam decrescentibus animalibus sacrificabant, in rebus vero, quas augeri et confirmari volebant, de minoribus et adhuc crescentibus inmolabant. sane ovem Graeco more foederi adhibuit. {{ancora+|171|[[Aeneis/Liber XII#170|171.]]}} {{sc|}}adtulit admovitque pecus primo adtulit, inde admovit pecus, id est hostias. {{ancora+|172|[[Aeneis/Liber XII#170|172.]]}} {{sc|}}illi ad surgentem non utique nunc solem surgentem dixit: iamdudum enim dies erat: sed disciplinam caerimoniarum secutus est, ut orientem spectare diceret eum qui esset precaturus. {{ancora+|173|[[Aeneis/Liber XII#170|173.]]}} {{sc|}}Dant fruges manibus salsas far et sal: quibus rebus et cultri aspergebantur et victimae. erant autem istae probationes, utrum aptum esset animal sacrificio. obliquum etiam cultrum a fronte usque ad caudam ante inmolationem ducere consueverant: nam hoc est quod dicit ‘et tempora ferro summa notant pecudum’. {{ancora+|174|[[Aeneis/Liber XII#170|174.]]}} {{sc|}}paterisque altaria libant Probus ‘altaria’ id est ‘in altaria’ dicit, et ‘pateris’ pro ‘ex pateris’. aut vinum ‘altaria’ intellegamus: ea enim quae in altaria funduntur ‘altaria’ dici voluit. alii ‘altaria’ species ararum tradunt. {{ancora+|175|[[Aeneis/Liber XII#175|175.]]}} {{sc|}}tum pius Aeneas stricto sic ense precatur hic prior precatur, quia hic mavult fieri foedus. ‘stricto’ autem ‘ense’ iuxta quendam iuris iurandi morem ait. {{ancora+|176|[[Aeneis/Liber XII#175|176.]]}} {{sc|}}Esto nunc sol testis bene eum primum invocat deum, quem orientem intuens vidit: nam ait “illi ad surgentem conversi lumina solem”. ‘esto’ autem multi volunt tertiam esse personam, id est ‘sit mihi Sol testis’, quia sequitur ‘et haec Terra’, ut elocutionem per nominativum factam intellegamus. sed hoc non procedit, quia sequentia vocativum habent, ut ‘et tu Saturnia Iuno’ item ‘tuque inclite Mavors’: unde per vocativum eum omnia dixisse accipiamus, in hoc vero tantum ad nominativum fecisse transitum ‘et haec mihi Terra precanti’: licet etiam hic possit esse vocativus; nam δεικτικῶς est dictum ‘haec Terra esto mihi testis’, ac si diceret ‘o Italica terra, testis mihi esto’. sane iuxta Homericum foedus hic inducit fieri: nam ut ibi Priamus, ita hic Latinus; ut hic Aeneas, ita ibi Agamemnon. et priores precantur qui servaturi sunt foedus, quod ruperunt qui posteriores iuraturi erant, ibi per Pandarum Troiani, hic per Tolumnium Latini. et hoc per speciem augurii, quae precatio maxima appellatur, dicit. precatio autem maxima est, cum plures deos, quam in ceteris partibus auguriorum, precantur, eventusque rei bonae poscitur, ut in melius iuvent, quod his versibus ostenditur ‘esto nunc Sol testis et haec mihi Terra precanti’. ceterum, quod in precatione dici solet, ut melius iuvent, melius fortunent, subiecit his versibus “si nostrum adnuerit nobis victoria Martem”. {{ancora+|177|[[Aeneis/Liber XII#175|177.]]}} {{sc|}}Quam propter ‘ter’ habet accentum, quia est postposita praepositio: id est propter quam tantos. {{ancora+|179|[[Aeneis/Liber XII#175|179.]]}} {{sc|}}Iam melior iam diva precor ac si diceret, non Saturnia, id est iam minime nocens, sed Troianis propitia: aut ‘melior’ non optantis, sed adfirmantis accipiamus: potuit enim intellegere minus se inpugnari a Iunone qui vicerat bis. {{ancora+|180|[[Aeneis/Liber XII#180|180.]]}} {{sc|}}Torques sustines, regis. torques hoc loco ‘regis, frenas’; alibi †protenus ut “tegimen torquens inmani leonis”; alibi sustines, ut “axem umero torquet”. inclyte mavors bene induxit Martem poeta, quem scit Romanae stirpis auctorem. {{ancora+|181|[[Aeneis/Liber XII#180|181.]]}} {{sc|}}fontesque fluviosque voco congruenter, cum a Tiberino flumine sit admonitus, quae agere deberet. quaeque aetheris alti religio post specialia intulit generalitatem. sane religio dicta, quod ea homines religantur ad cultum divinum. {{ancora+|182|[[Aeneis/Liber XII#180|182.]]}} {{sc|}}ponto id est in ponto. et quidam hoc loco a filio Veneris iure iurando velut matris volunt inditam mentionem. {{ancora+|183|[[Aeneis/Liber XII#180|183.]]}} {{sc|}}Cesserit avsonio si fors victoria turno si forte: et bene dubitat de hoc. contra cum ad suum venerit nomen, dicet “ut potius reor et potius di numine firment”. sane ratione non caret quod primo de victoria Turni loquitur, post descendit ad suam: scit enim in auguriis prima posterioribus cedere. {{ancora+|185|[[Aeneis/Liber XII#185|185.]]}} {{sc|}}Rebelles homo ‘rebellis’ dicitur, res ipsa ‘rebellio’, non ‘rebellatio’: sic Suetonius. {{ancora+|187|[[Aeneis/Liber XII#185|187.]]}} {{sc|}}Adnverit nobis victoria martem hypallage pro ‘sin noster Mars adnuerit nobis victoriam’: nam Martem Victoria comitatur. {{ancora+|191|[[Aeneis/Liber XII#190|191.]]}} {{sc|}}Invictae quasi invictae. et bene sibi conciliat populum: nam sine dubio una cum rege vincetur. {{ancora+|192|[[Aeneis/Liber XII#190|192.]]}} {{sc|}}Sacra deosque dabo captat gratiam populi. magna enim fuit apud maiores sacrorum cura, sicut diximus supra: unde nunc Aeneas id agit ne pereant. et re vera constat, sacra Phrygia, nunc Latinis tradita, coluisse Romanos. Latinus habeto aut antiquus vocativus est: aut ‘habeto’ tertia persona sit. sane sciendum quia crebra soceri commemoratione sibi favorem Latini conciliat; item dicendo ‘mihi moenia Teucri constituent’ popularem gratiam captat, quia supra dixerat Drances “saxaque subvectare umeris Troiana iuvabit”. {{ancora+|197|[[Aeneis/Liber XII#195|197.]]}} {{sc|}}Terram mare sidera ivro et ornatior elocutio et crebra apud maiores, quam si velis addere praepositionem, ut dicas ‘iuro per maria, per terras’. ‘eadem’ autem bene dixit: nam pro mari ille fontes et fluvios posuit, pro sideribus solem. {{ancora+|198|[[Aeneis/Liber XII#195|198.]]}} {{sc|}}Latonaeque genus duplex ac si diceret, utrumque sexum prolis Latonae vel subolis. et bene in foederibus duplicia invocat numina, quia in unum duo coituri sunt populi. ianum quoque rite invocat, quia ipse faciendis foederibus praeest: namque postquam Romulus et Titus Tatius in foedera convenerunt, Iano simulacrum duplicis frontis effectum est, quasi ad imaginem duorum populorum. legimus tamen Ianum etiam quadrifrontem fuisse: unde Martialis ait “et lingua pariter locutus omni”: nam ‘omnis’ de duobus non dicimus. {{ancora+|199|[[Aeneis/Liber XII#195|199.]]}} {{sc|}}Vim duritiem, inexorabilitatem. sacraria ditis sacrarium proprie est locus in templo, in quo sacra reponuntur, sicut donarium est, ubi ponuntur oblata, sicut lectisternia dicuntur, ubi homines in templo sedere consueverunt. {{ancora+|200|[[Aeneis/Liber XII#200|200.]]}} {{sc|}}Qui foedera fulmine sancit confirmat, sancta esse facit, quia cum fiunt foedera, si coruscatio fuerit, confirmantur: vel certe, quia apud maiores arae non incendebantur, sed ignem divinum precibus eliciebant, qui incendebat altaria. ‘sancire’ autem proprie est sanctum aliquid, id est consecratum, facere fuso sanguine hostiae: et dictum ‘sanctum’, quasi sanguine consecratum. {{ancora+|204|[[Aeneis/Liber XII#200|204.]]}} {{sc|}}Si tellurem effundat in undas hypallage pro ‘si undas effundat in terras’. {{ancora+|205|[[Aeneis/Liber XII#205|205.]]}} {{sc|}}Diluvio miscens id est aquae superfusione universa perturbans. {{ancora+|206|[[Aeneis/Liber XII#205|206.]]}} {{sc|}}Ut sceptrum hoc Homeri locus, verbum ad verbum. dextra sceptrum nam forte gerebat per parenthesin dictum est. ut autem sceptrum adhibeatur ad foedera, haec ratio est, quia maiores semper simulacrum Iovis adhibebant: quod cum taediosum esset, praecipue quando fiebant foedera cum longe positis gentibus, inventum est, ut sceptrum tenentes quasi imaginem simulacri redderent Iovis; sceptrum enim ipsius est proprium. unde nunc tenet sceptrum Latinus, non quasi rex, sed quasi pater patratus. {{ancora+|208|[[Aeneis/Liber XII#205|208.]]}} {{sc|}}Imo de stirpe ideo genere masculino usus est, quia de arboribus loquitur: nam de hominibus genere feminino dicimus, ut “heu stirpem invisam”; dixit tamen, sed usurpative, Horatius etiam de arboribus, ut “stirpesque raptas et pecus et domos”. {{ancora+|209|[[Aeneis/Liber XII#205|209.]]}} {{sc|}}Matre caret vel terra, ut “antiquam exquirite matrem”: vel arbore, ut “parva sub ingenti matris se subicit umbra”. {{ancora+|210|[[Aeneis/Liber XII#210|210.]]}} {{sc|}}Aere decoro id est orichalco. {{ancora+|211|[[Aeneis/Liber XII#210|211.]]}} {{sc|}}Dedit gestare ut “dat ferre”. {{ancora+|212|[[Aeneis/Liber XII#210|212.]]}} {{sc|}}Talibus inter se firmabant foedera dictis Latinus et Aeneas. Turnum autem non inducit iurantem, quia dux est, qui praesente rege non habet potestatem. et imitatus est Homerum, qui post ius iurandum Menelai Alexandrum quasi fervidum et adulescentem inducit exclusum et Priamum adhibitum ad foederis confirmationem. {{ancora+|213|[[Aeneis/Liber XII#210|213.]]}} {{sc|}}Rite sacratas rite exploratas sollemnitate, quam diximus supra. {{ancora+|216|[[Aeneis/Liber XII#215|216.]]}} {{sc|}}Videri et misceri infiniti sunt pro indicativis. {{ancora+|218|[[Aeneis/Liber XII#215|218.]]}} {{sc|}}Propius diligentius, ut “et propius res aspice nostras”. non viribus aequis eos congressuros subaudis. {{ancora+|219|[[Aeneis/Liber XII#215|219.]]}} {{sc|}}Incessu tacito pro ‘ipse tacitus’: hypallage est. {{ancora+|225|[[Aeneis/Liber XII#225|225.]]}} {{sc|}}Cui genus a proavis ingens cuius auctoritatem commendabat et origo maiorum et paterna virtus et propria fortitudo. {{ancora+|229|[[Aeneis/Liber XII#225|229.]]}} {{sc|}}Pro cunctis talibus qualis etiam Turnus est: et adtendit sensum superiorem, ubi ait Turnus oblique “et solus ferro crimen commune refellam”. {{ancora+|230|[[Aeneis/Liber XII#230|230.]]}} {{sc|}}An viribus aequi non sumus bene addidit ‘viribus’: nam legimus in Sallustio “memorare possum, quibus in locis populus Romanus ingentes hostium copias parva manu fuderit”, Vergilius “exigui numero, sed bello vivida virtus”. {{ancora+|231|[[Aeneis/Liber XII#230|231.]]}} {{sc|}}En omnes ne occurreret: sed est in castris alter exercitus. {{ancora+|232|[[Aeneis/Liber XII#230|232.]]}} {{sc|}}Fatalisque manus Troianorum, qui fataliter ad Italiam venerant, ut sit iteratio. ‘Etruria’ autem ‘infensa’ pro ‘Etrusci’, qui etiam Turno inimici sunt causa Mezentii. {{ancora+|234|[[Aeneis/Liber XII#230|234.]]}} {{sc|}}Devovet aris quia ait supra “et aram suppliciter venerans”, item supra “vobis animam hanc soceroque Latino devovi”: nam ipsa iterat verba. {{ancora+|235|[[Aeneis/Liber XII#235|235.]]}} {{sc|}}Vivusque per ora feretur tamquam de vivo omnes loquentur. {{ancora+|237|[[Aeneis/Liber XII#235|237.]]}} {{sc|}}Lenti otiosi, ut “nos patriam fugimus, tu, Tityre, lentus in umbra”. {{ancora+|242|[[Aeneis/Liber XII#240|242.]]}} {{sc|}}Foedusque precantur infectum rogant, ut pro non facto sit, ne piaculum videantur admittere. {{ancora+|245|[[Aeneis/Liber XII#245|245.]]}} {{sc|}}Et alto dat signum caelo ut religio alia religione solvatur. praesentius efficacius. {{ancora+|246|[[Aeneis/Liber XII#245|246.]]}} {{sc|}}Monstroque fefellit bene ‘fefellit’: namque hoc augurium nec oblativum est nec inpetrativum, sed inmissum factione Iuturnae, quod carere fide indicat sedes negata: nam ubicumque firmum introducit augurium, dat ei firmissimam sedem, ut “ipsa sub ora viri caelo venere volantes et viridi sedere solo”, item “ante sinistra cava monuisset ab ilice cornix”. in hoc autem augurio liberatum cycnum cecidisse in aquam dicit, quam instabilem esse et infirmam manifestum est. {{ancora+|248|[[Aeneis/Liber XII#245|248.]]}} {{sc|}}Litoreas agitabat aves palustres: nam litus dicitur omnis terra aquis vicina, ut “viridique in litore conspicitur sus”. {{ancora+|250|[[Aeneis/Liber XII#250|250.]]}} {{sc|}}Excellentem magnum, sicut in exercitu magnus est Turnus. {{ancora+|252|[[Aeneis/Liber XII#250|252.]]}} {{sc|}}Convertunt clamore fugam redeunt cum clamore, sicut exercitus solet. {{ancora+|257|[[Aeneis/Liber XII#255|257.]]}} {{sc|}}Avgurium salutant venerantur. et proprie: nam salutari dicimus deos: Terentius “at ego hinc deos domum salutatum pergam”. {{ancora+|258|[[Aeneis/Liber XII#255|258.]]}} {{sc|}}Expediuntque manus dimicare se velle significant: haec enim est consensio militaris: Lucanus “elatasque alte, quaecumque ad bella vocaret, promisere manus”. {{ancora+|259|[[Aeneis/Liber XII#255|259.]]}} {{sc|}}Quod saepe petivi quasi inpetrativum hoc augurium vult videri. accipio agnoscoque deos modo quasi de oblativo loquitur: nam in oblativis auguriis in potestate videntis est, utrum id ad se pertinere velit, an refutet et abominetur. ergo nunc dicit se augurium libenter amplecti et agnoscere circa se favorem deorum. {{ancora+|261|[[Aeneis/Liber XII#260|261.]]}} {{sc|}}Quos inprobus advena interpretatur augurium: et confirmat id ad praesens negotium pertinere. {{ancora+|262|[[Aeneis/Liber XII#260|262.]]}} {{sc|}}Litora vestra bona iteratio: nam supra ait “litoreas agitabat aves”. {{ancora+|263|[[Aeneis/Liber XII#260|263.]]}} {{sc|}}Vi populat antique: nam veteres et ‘populo’ et ‘populor’ dicebant, nunc tantum ‘populor’ dicimus; illud penitus de usu recessit. penitusque profundo vela dabit ut supra de aquila “penitusque in nubila fugit”. {{ancora+|264|[[Aeneis/Liber XII#260|264.]]}} {{sc|}}Densete catervas sicuti cycni “hostemque per auras facta nube premunt”. {{ancora+|266|[[Aeneis/Liber XII#265|266.]]}} {{sc|}}Et adversos telum contorsit in hostes hoc loco ab Homeri oeconomia recessit: ille enim inducit Minervam persuadentem Pandaro, ut iacto in Menelaum telo dissipet foedera; hic vero dicit ipsum augurem telum sponte torsisse et occidisse unum de novem fratribus. quod pertinet ad oeconomiam: necesse enim erat, ut fratres, dolore ex unius morte commoti, bellum moverent. si enim vilis aliquis interiret, poterat eius mors ob foederis religionem forte contemni. {{ancora+|267|[[Aeneis/Liber XII#265|267.]]}} {{sc|}}Sonitum dat id est facit. certa inevitabilis: unde ‘incerta’ est infirma et vitabilis. {{ancora+|268|[[Aeneis/Liber XII#265|268.]]}} {{sc|}}simul hoc simul antique, ut “ille simul fugiens Rutulos simul increpat omnes” et “simul Aenean in regia ducit tecta, simul divum templis indicit honorem”. {{ancora+|270|[[Aeneis/Liber XII#270|270.]]}} {{sc|}}Hasta volans minus est ‘namque’. sane reliquit hastam poeta, dum vult simul multa describere, et rem inperfectam omisit; deinde rediit ad descriptionem, ut supra in augurii narratione. {{ancora+|273|[[Aeneis/Liber XII#270|273.]]}} {{sc|}}Horum unum ordo est: transadigit costas. et figurate dixit pro ‘unius’. teritur qua sutilis alvo balteus rem physicam dixit: omnia enim quibus utimur, non nos terunt, sed ea nos terimus, ut anulum, vestem, balteum. ‘ad medium’ autem absolute, id est ubi alvo teritur balteus. {{ancora+|275|[[Aeneis/Liber XII#275|275.]]}} {{sc|}}egregium forma ivvenem bene hic ‘egregium’, quippe qui esset de fratrum grege. {{ancora+|277|[[Aeneis/Liber XII#275|277.]]}} {{sc|}}at fratres pro ‘at fratrum pars’. animosa phalanx quasi phalanx, id est legio. et bene a numero, a germanitate, a nobilitate, a forma, ab aetate, ab vulneris genere, ab ipsius laude, a genere mortis incitatio nata. {{ancora+|279|[[Aeneis/Liber XII#275|279.]]}} {{sc|}}Caeci salutis inprovidi. et bene iam non pars, sed universi. {{ancora+|280|[[Aeneis/Liber XII#280|280.]]}} {{sc|}}Inundant more undae fluunt. {{ancora+|281|[[Aeneis/Liber XII#280|281.]]}} {{sc|}}agyllinique pro Etruscis: hi enim contra Mezentium auctores coniurationis fuerunt. pictis arcades armis bene ‘pictis’, ut in undecimo “et versis Arcades armis”, ut ornatus picturae lateret in luctu. {{ancora+|282|[[Aeneis/Liber XII#280|282.]]}} {{sc|}}Sic omnes amor unus habet ‘sic’ id est dum paulatim suis invicem subveniunt, omnes in bellum coacti sunt. sic Sallustius. {{ancora+|283|[[Aeneis/Liber XII#280|283.]]}} {{sc|}}Diripvere aras deiecerunt, dissipaverunt. sane cum praesens tempus belli loquitur, bene praeteritum intulit ‘diripuere’. et more suo interiecit aliud: nam ordo erat ‘diripuere aras craterasque focosque ferunt’. {{ancora+|284|[[Aeneis/Liber XII#280|284.]]}} {{sc|}}Ferreus imber permansit in translatione, quia dixerat ‘tempestas telorum’. {{ancora+|285|[[Aeneis/Liber XII#285|285.]]}} {{sc|}}Ferunt auferunt: nam aphaeresis est, ut ‘temnere’ pro ‘contemnere’: alibi “omnia fert aetas”. {{ancora+|286|[[Aeneis/Liber XII#285|286.]]}} {{sc|}}Pulsatos divos id est violatos, laesos fractis foederibus. {{ancora+|287|[[Aeneis/Liber XII#285|287.]]}} {{sc|}}Infrenant alii currus id est equos, qui sub curribus sunt: sic alibi “fertur equis auriga neque audit currus habenas”. {{ancora+|288|[[Aeneis/Liber XII#285|288.]]}} {{sc|}}Subiciunt in equos super equos iaciunt; sed proprie non est locutus, magisque contrarie: nam ‘subicere’ est subter aliquid iacere. {{ancora+|289|[[Aeneis/Liber XII#285|289.]]}} {{sc|}}Regisque insigne gerentem id est diadema habentem. et decenter regem cum insignibus suis dixit. {{ancora+|290|[[Aeneis/Liber XII#290|290.]]}} {{sc|}}Avidus confundere foedus legitur et ‘avidum’; sed melius ‘avidus’, quia Messapus Turno favebat, qui erat inpar ad singulare certamen: nam et postea ait “et miser oppositis a tergo involvitur aris”. sic enim facilius foedus dissiparet, si arae humano cruore polluerentur: nam et Messapi voluntas ita expressa est, qui ait “haec melior magnis data victima divis”. ‘confundere foedus’ autem pro ut confunderet. {{ancora+|291|[[Aeneis/Liber XII#290|291.]]}} {{sc|}}proterret mire dictum. {{ancora+|293|[[Aeneis/Liber XII#290|293.]]}} {{sc|}}hasta cum hasta. {{ancora+|294|[[Aeneis/Liber XII#290|294.]]}} {{sc|}}teloque orantem multa trabali Ennius “teloque trabali”. {{ancora+|295|[[Aeneis/Liber XII#295|295.]]}} {{sc|}}Altus equo equi magnitudinem latenter ostendit. {{ancora+|296|[[Aeneis/Liber XII#295|296.]]}} {{sc|}}Hoc habet id est letali percussus est vulnere. apud antiquos enim id erat ‘hoc habet’, quod nunc ‘peractum est’: sic Terentius “certe captus est, habet”. sane sarcasmos est, carnificina quasi, de loci qualitate inventus: nam quia super aras cecidit, ait ‘haec melior magnis data victima divis’. {{ancora+|298|[[Aeneis/Liber XII#295|298.]]}} {{sc|}}obvius bene obvius corripuit. ambustum torrem quidam ‘ambustum’ proprie circumustum accipiunt; sed poetae indifferenter pro conbusto utuntur. torrem autem erit nominativus ‘hic torris’, et ita nunc dicimus: nam illud Ennii et Pacuvii penitus de usu recessit, ut ‘hic torrus, huius torri’ dicamus. {{ancora+|299|[[Aeneis/Liber XII#295|299.]]}} {{sc|}}ferenti pro ‘inferenti’. {{ancora+|300|[[Aeneis/Liber XII#300|300.]]}} {{sc|}}reluxit bene ad brevitatem ignis retulit, qui tantum fulgorem brevi ediderat. {{ancora+|301|[[Aeneis/Liber XII#300|301.]]}} {{sc|}}Nidorem modo putorem. super quidam pro ‘praeterea’, alii pro ‘supra’, ut “ense sequens nudo super inminet”. {{ancora+|302|[[Aeneis/Liber XII#300|302.]]}} {{sc|}}turbati hostis quia plus trepidationis in illa flamma fuit, quam periculi. {{ancora+|304|[[Aeneis/Liber XII#300|304.]]}} {{sc|}}sic rigido quidam ‘sic’ pro ‘aeque’ accipiunt, alii simpliciter, ut eum inpresso genu terrae adplicuerat, ut est illud “despiciens mare velivolum terrasque iacentes sic vertice caeli”. ‘rigido’ autem quidam ‘duro et acuto’ volunt, non ‘recto’, ut “et curvae rigidum falces formantur in ensem”. {{ancora+|305|[[Aeneis/Liber XII#305|305.]]}} {{sc|}}primaque acie hic ‘que’ coniunctio abundat. rventem non cadentem, sed magno impetu se inferentem. {{ancora+|309|[[Aeneis/Liber XII#305|309.]]}} {{sc|}}Ferreus somnus Homerus χάλκεος ὕπνος . {{ancora+|312|[[Aeneis/Liber XII#310|312.]]}} {{sc|}}Nudato capite scilicet deposita galea, ut possit agnosci. sane quaeritur, quemadmodum ‘nudato’ dixerit, cum supra eum nusquam tecto induxerit capite: nam ‘nudatum’ est quicquid fuit ante coopertum, ‘nudum’ vero dicitur quod tectum ante non fuerat. ergo aut ‘nudato’ pro ‘nudo’ accipiamus, ut sit pro nomine participium: aut dicamus tectum eum habuisse caput, cum descendit ad campum: nam legimus “sidereo flagrans clipeo et caelestibus armis”. svos clamore vocabat utrumque exercitum iam suum vocabat, ut talis fuerit eius clamor ‘cur in vos invicem ruitis mei’? autem et adverbium potest esse et nomen. {{ancora+|313|[[Aeneis/Liber XII#310|313.]]}} {{sc|}}Repens aut subito, ut sit adverbium, id est repente, ut “sole recens orto”: aut ‘repens discordia’ pro repentina. {{ancora+|316|[[Aeneis/Liber XII#315|316.]]}} {{sc|}}me sinite subaudiendum ‘concurrere’: et est zeugma. faxo id est faciam, confirmabo: et est archaismos. {{ancora+|319|[[Aeneis/Liber XII#315|319.]]}} {{sc|}}alis adlapsa sagitta est utrum ‘alis stridens’, an ‘alis adlapsa’? {{ancora+|320|[[Aeneis/Liber XII#320|320.]]}} {{sc|}}Incertum qua pulsa manu hoc loco adhuc quidem quasi dubitat; tamen intellegimus a Iuturna inmissum quendam, qui vulneraret Aenean: quod autem paulo post Iuno dictura est de Iuturna quod movit, “non ut tela tamen, non ut contenderet arcum”, minime est mirandum: nam scimus unicuique inputari quod alter in eius fecerit gratiam, sicut est “et potes in totidem classes convertere nymphas”. Aenean autem ab homine vulneratum indicat Iuppiter, paulo post dicens “mortalin decuit violari vulnere divum”. turbine quod inprovisa, alii quod vehementer venerit, accipiunt. {{ancora+|322|[[Aeneis/Liber XII#320|322.]]}} {{sc|}}pressa est insignis ‘pressa’ pro ‘suppressa’. et non ‘insignis gloria’, sed ‘insignis facti’, ut genetivus casus magis sit. {{ancora+|323|[[Aeneis/Liber XII#320|323.]]}} {{sc|}}Aeneae vulnere hic proprie: est enim huic contrarium “et nostro sequitur de vulnere sanguis”. iactavit autem aut adeo fortis Aeneas et metuendus; aut adeo impium nefas visum est. {{ancora+|327|[[Aeneis/Liber XII#325|327.]]}} {{sc|}}Molitur regit. et est acyrologia: nam proprie ‘molitur’ est parat. alii ‘molitur’ movet intellegunt, vel arripit, vel aptat. {{ancora+|331|[[Aeneis/Liber XII#330|331.]]}} {{sc|}}Hebri fluvii Thraciae, iuxta Cypsela oppidum. {{ancora+|332|[[Aeneis/Liber XII#330|332.]]}} {{sc|}}Sanguineus mavors gaudens sanguine, αἱμοχαρής . increpat sonat, alibi arguit, ut “increpat ultro cunctantes socios”. {{ancora+|334|[[Aeneis/Liber XII#330|334.]]}} {{sc|}}ante notos zephyrumque volant id est ventos praevertuntur. vltima hoc est tota: si enim gemit ultima, omnis sine dubio. {{ancora+|335|[[Aeneis/Liber XII#335|335.]]}} {{sc|}}thraca autem id est Thracia: Cicero in de republica “coloniarum vero quae est deducta a Graecis in Asiam, Thracam, Italiam”, et non dixit ‘Thraciam’. {{ancora+|336|[[Aeneis/Liber XII#335|336.]]}} {{sc|}}iraeque insidiaeque dei ‹comitatus› figurata elocutio, vario significatu idem ostendens. et non tam virtute, sed insidiis †comitatus. {{ancora+|337|[[Aeneis/Liber XII#335|337.]]}} {{sc|}}alacer quidam ‘alacer’ gestiens et rei novitate turbatus volunt, ‘alacris’ vero laetus. {{ancora+|338|[[Aeneis/Liber XII#335|338.]]}} {{sc|}}quatit exagitat. miserabile caesis h. i. miserabiliter: nomen pro adverbio, ut “sanguinei lugubre rubent”. {{ancora+|340|[[Aeneis/Liber XII#340|340.]]}} {{sc|}}mixtaque crvor hypallage est pro ‘mixto cruore’. {{ancora+|341|[[Aeneis/Liber XII#340|341.]]}} {{sc|}}sthenelumque dedit thamyrumque plura ὁμοιοτέλευτα . {{ancora+|342|[[Aeneis/Liber XII#340|342.]]}} {{sc|}}ambo antiquo more ‘ambo’: Terentius “ambo oportune vos volo”, sicut superius dictum est, cum hodie ‘ambos’ dicamus. {{ancora+|343|[[Aeneis/Liber XII#340|343.]]}} {{sc|}}Ipse nutrierat solent enim plerumque filios suos aliis dare nutriendos parentes. dicendo autem ‘ipse’ ignotae personae hoc pronomine addit dignitatem. {{ancora+|344|[[Aeneis/Liber XII#340|344.]]}} {{sc|}}lycia autem pro ‘in Lycia’, ut “non Lybiae, non ante Tyro despectus Iarbas”. paribusque ornaverat armis scilicet ut aequaliter dimicarent, aequaliter currerent. {{ancora+|347|[[Aeneis/Liber XII#345|347.]]}} {{sc|}}antiqui pro ‘nobilis et magni’, ut “urbs antiqua fuit”: aut proprie ‘antiqui’, si referamus ad tempora scribentis. dolonis cum Troiani exploratorem, quem ad castra Graecorum mitterent, quaererent, hic Dolon exploratum se ire obtulit, si sibi equi Achillis pro praemio darentur. qui cum isset, obvios habuit Diomeden et Vlixen, similiter exploratores missos ad castra Troiana, captusque ab eis tormentis coactus est confiteri consilia Troianorum, Rhesi etiam adventum, qui in auxilium Troianorum equos fatales adduxerat. quem Diomedes et Vlixes vinctum ad arborem relinquentes profecti ad castra Troiana, occiso Rheso abductisque equis, redeuntes occiderunt. huius filium nunc inter Troianos a Turno dicit occisum. {{ancora+|350|[[Aeneis/Liber XII#350|350.]]}} {{sc|}}Avsus pelidae pretium sibi poscere currus difficilis hypallage: nam hoc vult dicere: qui ut Achillis equos posset accipere, ire ausus est ad castra Graecorum. ordo enim non procedit: qui ut iret, ausus est petere. ‘currus’ vero pro ‘curruum’ ac per hoc ‘equorum’ dixit. {{ancora+|351|[[Aeneis/Liber XII#350|351.]]}} {{sc|}}pro talibus avsis quaeritur, quis ante hunc ‘ausis’ dixerit. {{ancora+|352|[[Aeneis/Liber XII#350|352.]]}} {{sc|}}Adfecit pretio modo poenam significat: nam pretium τῶν μέσων est: Terentius “ergo pretium ob stultitiam fero”. nec equis adspirat achillis ‘adspirat’ apud maiores accedit significat: Cicero “numquam adspiravit ad curiam”. sed hic figurate dixit ‘adspirat equis’ pro ‘ad equos’, id est occisus est nec ad equos Achillis accessit. melius tamen est ut de Diomede intellegamus, ut sit sensus: Diomedes occidit Dolonem, qui equos Achillis ausus est petere, quos nec ille qui eum vicit, poposcit. sane ‘adspirat’ est tractum ab his, qui insequentes spiritu suo proximos adflant. {{ancora+|354|[[Aeneis/Liber XII#350|354.]]}} {{sc|}}longum per inane hoc est per longum spatium. secvtus iacvlo pro ‘insecutus’: vel certe, e longinquo eum ante iaculo vulneravit. {{ancora+|356|[[Aeneis/Liber XII#355|356.]]}} {{sc|}}elapsoque pro ‘lapso’. {{ancora+|357|[[Aeneis/Liber XII#355|357.]]}} {{sc|}}Dextrae mucronem extorquet quasi prooeconomia est ut non eum suo interimat gladio, ne agnoscat quod Metisci est, et iam nunc suum requirat: quo facto perire poterat sequens fracti gladii oeconomia. {{ancora+|358|[[Aeneis/Liber XII#355|358.]]}} {{sc|}}tingvit ivgulo hic non significat ‘inficit’, ut “tingue novo mecum direptis crura cothurnis”, sed ‘demersit in iugulum’, ut ibi “et Stygia candentem tinxerat unda” ‘inbuerat, durarat’ significat. {{ancora+|359|[[Aeneis/Liber XII#355|359.]]}} {{sc|}}En agros subauditur, quos victore Aenea te accipere posse credebas, corpore tuo ‘metire’; metiuntur autem agros qui colonis adsignant: inde enim sarcasmos factus est. nam consuetudo erat ut victores imperatores agros militibus suis darent, ut in historiis legimus, item in Lucano “an melius fient piratae, magne, coloni”. et hoc est, quod supra ait “hostibus insultans”. {{ancora+|364|[[Aeneis/Liber XII#360|364.]]}} {{sc|}}Sternacis equi ferocis, qui facile sternit sedentem. quidam pro ‘pavidi’ accipiunt: ‘consternati’ enim ‘equi’ dicuntur. {{ancora+|365|[[Aeneis/Liber XII#365|365.]]}} {{sc|}}Edoni boreae ‘Edoni’ Thracii. nam Edon mons est Thraciae. sane sciendum hoc loco errasse Donatum, qui dicit ‘Edonii’ legendum, ut ‘do’ brevis sit, secundum Lucanum, qui dicit “Edonis Ogygio decurrit plena Lyaeo”: namque certum est systolen fecisse Lucanum: unde ‘Edoni’ legendum est, ut sit ‘hic Edonus, huius Edoni’. Statius et Vergilium et artem secutus ait “tristius Edonas hiemes Hebrumque nivalem”, non ‘Edonias’. {{ancora+|366|[[Aeneis/Liber XII#365|366.]]}} {{sc|}}Aegaeo mari scilicet, sicut sequentia indicant ‘sequiturque ad litora fluctus’: nam male ait Donatus montem esse, unde flat Boreas, cum certum sit eum de Hyperboreis montibus flare. quidam ‘fluctus’ melius numero singulari accipiendum putant. {{ancora+|367|[[Aeneis/Liber XII#365|367.]]}} {{sc|}}qua venti incubvere pro ‘qua ventus’: Boream enim solum dixit. fugam dant pro ‘fugiunt’, ut alibi “defensum dabit”. {{ancora+|370|[[Aeneis/Liber XII#370|370.]]}} {{sc|}}quatit volantem ut “oblimat inermes”. {{ancora+|371|[[Aeneis/Liber XII#370|371.]]}} {{sc|}}Instantem phegeus aut sibi, aut omnibus. {{ancora+|372|[[Aeneis/Liber XII#370|372.]]}} {{sc|}}Ad currum pro ‘currui se obiecit’. citatorum aphaeresis pro ‘concitatorum’. {{ancora+|374|[[Aeneis/Liber XII#370|374.]]}} {{sc|}}pendetque ivgis pro ‘iugo’, ut “ausus Pelidae pretium sibi poscere currus”. {{ancora+|375|[[Aeneis/Liber XII#375|375.]]}} {{sc|}}lancea raro lectum: et est telum missile. bilicem loricam ‘li’ longa est et accentum habet, sicut ‘bifilum’ ‘fi’ producitur, quia et ‘fila’ et ‘licia’ dicimus. {{ancora+|376|[[Aeneis/Liber XII#375|376.]]}} {{sc|}}Degustat vulnere corpus id est leviter tangit, id est stringit, propter exiguitatem sanguinis: unde econtra de alto vulnere ait “virgineumque alte bibit acta cruorem”. {{ancora+|378|[[Aeneis/Liber XII#375|378.]]}} {{sc|}}ducto mucrone id est educto. {{ancora+|379|[[Aeneis/Liber XII#375|379.]]}} {{sc|}}Procursu impetu. et est una pars orationis ‘procursus’. {{ancora+|387|[[Aeneis/Liber XII#385|387.]]}} {{sc|}}Saevit scilicet, quia non potest in bella procedere: vel quod abstractus a bellis sit. et bene viro forti servat dignitatem, qui nihil molliter facit in tam aspero vulnere: nam ideo ait ‘infracta luctatur harundine’. {{ancora+|389|[[Aeneis/Liber XII#385|389.]]}} {{sc|}}Ense secent lato vulnus quidam ‘lato’ ita dictum accipiunt, ut, quasi ipso iubente, ne scalpello aut aliquo ferramento minore, sed ense, et hoc lato, aperiretur, quamquam cum maiore dolore, dummodo extracta sagitta remittant eum quamprimum ad pugnam. alii ‘lato’ pro ‘late’ tradunt: ubique tamen animum viri fortis expressit. {{ancora+|391|[[Aeneis/Liber XII#390|391.]]}} {{sc|}}Iapix aptum nomen medico: nam ἰᾶσθαι Graeci dicunt ‘curare’. {{ancora+|394|[[Aeneis/Liber XII#390|394.]]}} {{sc|}}Avgurium citharamque dabat vera lectio est ‘dabat’: nam non dedit. sane per citharam scientiam indicat harmoniae, id est musicae. sed et cithara et sagittae artes sunt, augurium vero munus: non enim sola arte, verum etiam indulta divinitate colligitur. {{ancora+|395|[[Aeneis/Liber XII#395|395.]]}} {{sc|}}Ut depositi id est desperati: nam apud veteres consuetudo erat ut desperati ante ianuas suas collocarentur, vel ut extremum spiritum redderent terrae, vel ut possent a transeuntibus forte curari, qui aliquando simili laboraverant morbo: Cicero “aegram et prope depositam reipublicae partem suscepisse”. {{ancora+|396|[[Aeneis/Liber XII#395|396.]]}} {{sc|}}Potestates herbarum vim, possibilitatem, quae δύναμις dicitur. nam in herbarum cura nulla ratio est: unde etiam ait ‘mutas artes’: licet alii mutam artem tactum venae velint, alii ‘mutas artes’ musicae comparatione. alii ‘mutas’, quia apud veteres manibus magis medicina tractata est: unde et chirurgia dicta; nam ipse ait “multa manu medica Phoebique potentibus herbis”. ergo ‘mutas’, quia, ubi manu res agebatur, cessabat oratio. usvmque medendi ἐμπειρικήν scientiam, hoc est medicinam, in usu, non in ratione constantem: nam quaedam artes usu discuntur, sicut ipsa maxima parte medicina, quae ante Hippocratem fuit. {{ancora+|397|[[Aeneis/Liber XII#395|397.]]}} {{sc|}}Inglorius comparatione sagittarum, harmoniae, id est musicae, divinitatis. malvit quoniam heroicis temporibus etiam medicina valde fuerat in honore. {{ancora+|398|[[Aeneis/Liber XII#395|398.]]}} {{sc|}}acerba fremens pro ‘acerbe’: adverbium qualitatis in nomen derivatum. {{ancora+|400|[[Aeneis/Liber XII#400|400.]]}} {{sc|}}lacrimisque inmobilis non suis, sed illorum. {{ancora+|401|[[Aeneis/Liber XII#400|401.]]}} {{sc|}}Paeonium in morem medicinalem, a Paeone: nam Doricae linguae est ‘Paean’, naturale enim est ‘Paeon’. {{ancora+|402|[[Aeneis/Liber XII#400|402.]]}} {{sc|}}multa pro ‘multum’. trepidat pro ‘trepidanter facit’. {{ancora+|404|[[Aeneis/Liber XII#400|404.]]}} {{sc|}}forcipe ferrum hic forcipem dixit quod Graeci ardiotheran dicunt, qua solent spicula vulneribus evelli: ardia enim spicula sagittarum appellantur. alibi forcipes, quod formum, id est calidum, capiant. {{ancora+|405|[[Aeneis/Liber XII#405|405.]]}} {{sc|}}Nulla viam fortuna regit nullus eventus rationem praestat. nihil auctor apollo medicinae inventor: nam Aesculapius praeest medicinae, quam Apollo invenit, qui in Ovidio de se ait “inventum medicina meum est”. {{ancora+|407|[[Aeneis/Liber XII#405|407.]]}} {{sc|}}Propivsque malum ex fuga scilicet Troianorum. {{ancora+|408|[[Aeneis/Liber XII#405|408.]]}} {{sc|}}Stare v. plenum esse. alii ‘stare’ constare intellegunt, ut significet ‘pulvere caelum constat’, id est in pulverem versum est et quasi totum ex pulvere est. alii diutinum pulverem et continuum [et] significatum volunt inumbrationemque ex eo solis et caeli factam, id est non moveri caelum, sed consistere, eundemque manere habitum aeris ex continua caligine pulveris, obducto semel caelo et quasi ab oculis intercluso. {{ancora+|411|[[Aeneis/Liber XII#410|411.]]}} {{sc|}}hic venus genetrix. indigno dolore qui fuerat natus ex vulnere indigne inlato, scilicet per insidias. {{ancora+|412|[[Aeneis/Liber XII#410|412.]]}} {{sc|}}Dictamnum haec herba licet ubique nascatur, melior in Creta est, quae Dicta dicitur, unde proprium herbae nomen. haec admota vulneri, in quo ferrum est, extrahit ferrum in tantum, ut animalia apud Cretam, cum fuerint vulnerata, ad hanc herbam currant eaque depasta tela corpore dicantur excutere. haec herba hausta etiam venena corpore exigere dicitur. {{ancora+|413|[[Aeneis/Liber XII#410|413.]]}} {{sc|}}Puberibus cavlem foliis hoc est adultis: sic in quarto “pubentes herbae”. et est reciproca inter herbas et homines translatio: nam et pubertatem herbarum et florem iuventutis vocamus. ‘caulem’ autem medium fruticem, qui vulgo thyrsus dicitur. de hac herba in IV. ait de vulnerata cerva “illa fuga silvas saltusque peragrat Dictaeos”. {{ancora+|415|[[Aeneis/Liber XII#415|415.]]}} {{sc|}}gramina hic pro herba: nam est hoc nomine alia herba, quae in inmensum excrescit. {{ancora+|416|[[Aeneis/Liber XII#415|416.]]}} {{sc|}}Faciem circumdata a parte totum corpus accipimus. et putatur sic dictum, ut “faciem mutatus et ora Cupido”. {{ancora+|417|[[Aeneis/Liber XII#415|417.]]}} {{sc|}}Fusum amnem pro ‘aquam’, a toto partem: sic supra “fontemque ignemque ferebant”. {{ancora+|419|[[Aeneis/Liber XII#415|419.]]}} {{sc|}}Ambrosiae sucos ambrosia est cibus deorum: nam nectar potant. alibi ambrosia unguentum deorum legitur “ambrosiaeque comae divinum vertice odorem”. panaceam genus herbae est. sciendum tamen Lucretium panaceam ubique salem dicere. unde possumus et hoc loco salem intellegere; nam omnem pellit dolorem. sed melius herbam, quia ait ‘odoriferam’. alii panaceam medicamentum dicunt ex conpluribus herbis conpositum, quod ad omne vulnus facit. hanc herbam Hercules contra vim venenorum Thessalis dicitur praestitisse. sane nomen mire conpositum. {{ancora+|422|[[Aeneis/Liber XII#420|422.]]}} {{sc|}}Quippe dolor quasi dolor, cuius natura haec est, ut adhibito remedio statim recedat. nam dolor consequens res est, non principalis: unde sublata causa etiam ipse statim recedit. hinc ait ‘quippe’, nam infusa aqua inhaerens laxare coeperat telum, quod antea inferebat dolorem. {{ancora+|423|[[Aeneis/Liber XII#420|423.]]}} {{sc|}}iamque secuta manum leniter temptantis secuta est. {{ancora+|424|[[Aeneis/Liber XII#420|424.]]}} {{sc|}}In pristina in usum priorem, hoc est quales fuerunt pristinae. vel ‘novae’ magnae aut mirae. {{ancora+|425|[[Aeneis/Liber XII#425|425.]]}} {{sc|}}arma citi properate viro suo more ostendit festinationem: ante induxit loquentem, quam significaret qui loqueretur. †qui sicut nos ‘properare, festinare’ dicimus, ita antiqui pro ‘dare’ dicebant: Sallustius “soleas festinate”. {{ancora+|427|[[Aeneis/Liber XII#425|427.]]}} {{sc|}}non haec hvmanis opibus potest subaudiri et ‘arte humana’. {{ancora+|429|[[Aeneis/Liber XII#425|429.]]}} {{sc|}}Maior agit deus Apollo scilicet, inventor medicinae: hoc est haec agit maior. {{ancora+|432|[[Aeneis/Liber XII#430|432.]]}} {{sc|}}habilis lateri clipeus et hic expressa festinatio est. loricaque tergo est quare tergo tantum, cum totum ambiat corpus? at quia latus clipeo dixerat tectum, supererat ut tergum lorica muniret. {{ancora+|434|[[Aeneis/Liber XII#430|434.]]}} {{sc|}}summaque per galeam decenter galeam quoque eum induisse significat. {{ancora+|435|[[Aeneis/Liber XII#435|435.]]}} {{sc|}}Verumque laborem quem per me ipse suscipio, non qui ex aliorum virtute imperatoribus adscribi consuevit. {{ancora+|436|[[Aeneis/Liber XII#435|436.]]}} {{sc|}}Fortunam ex aliis subaudimus ‘opta’: nec enim fortuna discitur. et est zeugma non integrum. quidam autem defectionem putant et deesse volunt ‘pete’ aut ‘accipe’. alii figuram volunt pro ‘quid fortuna sit ex aliis disce’: cum et bona et mala sit fortuna, quid valeat dea haec, ex aliis disce: vult enim intellegi, se adversa usum. {{ancora+|437|[[Aeneis/Liber XII#435|437.]]}} {{sc|}}defensum dabit pro ‘defendet’. inter praemia ‘inter’ veteres pro ‘ad’ ponebant: id est ad praemia: Cicero “dico te priore nocte venisse inter falcarios”, id est ad falcarios. {{ancora+|438|[[Aeneis/Liber XII#435|438.]]}} {{sc|}}Matura adoleverit aetas adulescendo matura esse coeperit. {{ancora+|439|[[Aeneis/Liber XII#435|439.]]}} {{sc|}}sis memor subaudiendum ‘meorum factorum’. {{ancora+|443|[[Aeneis/Liber XII#440|443.]]}} {{sc|}}Anthevsque mnesthevsque servavit τὸ πρέπον ; necesse enim erat ut, vulnerato duce, multi cum eo in castra remearent. {{ancora+|445|[[Aeneis/Liber XII#445|445.]]}} {{sc|}}Miscetur modo ‘confunditur’: alibi ‘perturbatur’, ut “miscet agens telis nemora inter frondea turbam”. {{ancora+|446|[[Aeneis/Liber XII#445|446.]]}} {{sc|}}Aggere turnus hic ‘aggere’ pro eminentia posuit; de via autem aggerem non possumus dicere, nisi si viae aggerem dicere voluerimus, id est viae coacervationem, quam historici viam militarem dicunt, ut “qualis saepe viae deprensus in aggere serpens”. quidam ambiguitatem volunt, utrum ipse Turnus in aggere, an venientes ex aggere? {{ancora+|448|[[Aeneis/Liber XII#445|448.]]}} {{sc|}}prima ante omnes ut “primus ibi ante omnes”. et ante omnes Latinos sonum audit. {{ancora+|449|[[Aeneis/Liber XII#445|449.]]}} {{sc|}}tremefacta refugit quaeritur, cur Iuturna, cum hic acie excedat tremefacta, mox tamen inducitur revertens. {{ancora+|450|[[Aeneis/Liber XII#450|450.]]}} {{sc|}}Atrum rapit agmen pulveris nube coopertum. quidam autem ‘agmen’ iter accipiunt, ‘rapit’ autem festinat, ut sit: ille campo aperto iter festinat pulveris plenum et ipsa festinatione excitat. et ita dicunt, quoniam, si ‘agmen’ exercitum dicit, apertus campus esse non potuit bellatorum densitate conpletus. {{ancora+|451|[[Aeneis/Liber XII#450|451.]]}} {{sc|}}Abrupto sidere vel inmensa, vel magna tempestate: per sidus enim tempestas significatur: ut “sorbet in abruptum fluctus”, item “scit triste Minervae sidus”. interdum ipsum sidus, hoc est astrum. ‘abruptum’ vero ad hominum opinionem retulit; videtur enim praecipitari. {{ancora+|452|[[Aeneis/Liber XII#450|452.]]}} {{sc|}}It mare per medium miseris h. p. l. h. c. a. Statius planius de hoc sensu “deflent sua damna coloni et tamen oppressos miserantur in aequore nautas”. sane * * * aut ‘longe horrescunt’. ‘heu’ autem, ut solet, interiectionem ex sua persona interposuit. {{ancora+|453|[[Aeneis/Liber XII#450|453.]]}} {{sc|}}dabit ille rvinas ‘dabit’ pro faciet: Terentius “quas turbas dedit” et ipse “et ingentem lato dedit ore fenestram”. rvet eruet, evertet: Terentius “ceteros agerem ruerem”: nam aliter dictum est “ruit alto a culmine Troia”. {{ancora+|456|[[Aeneis/Liber XII#455|456.]]}} {{sc|}}Talis taliter, simili modo: sic paulo post “similis medios Iuturna per hostes”. rhoeteius Troianus, a promunturio Troiae. {{ancora+|457|[[Aeneis/Liber XII#455|457.]]}} {{sc|}}Cuneis se quisque coactis adglomerant densentur, ut cuneatim dimicent, scilicet in cuneorum modum compositi, ut hostem facilius invaderent. {{ancora+|458|[[Aeneis/Liber XII#455|458.]]}} {{sc|}}gravem fortem: Sallustius “Lusitaniae gravem civitatem”. {{ancora+|460|[[Aeneis/Liber XII#460|460.]]}} {{sc|}}cadit ipse tolumnius avgur Homerice: ut primus violator foederis poenas luat. {{ancora+|462|[[Aeneis/Liber XII#460|462.]]}} {{sc|}}Tollitur in caelum clamor occiso eo, qui auctor disrumpendi foederis fuerat, exortus est clamor, et statim secuta fuga Rutulorum, ut ‘versique vicissim pulverulenta fuga Rutuli dant terga per agros’. et bene vicissim, quia Troianos in fugam versos fuisse, exinde apparet, quod supra dixit “subeunt equites et spicula castris densa cadunt mediis”. {{ancora+|463|[[Aeneis/Liber XII#460|463.]]}} {{sc|}}pulverulenta plena pulveris: nam apud veteres ‘pulverulenta’ dicebantur, sicut vinolentum dicimus qui vino plenus est, et temulentum qui temeto plenus est. {{ancora+|465|[[Aeneis/Liber XII#465|465.]]}} {{sc|}}nec pede congressos aequo pedestres: quae est pugna aequa. at ubi inter equitem et peditem pugna est, ‹ait› “et urguetur pugna congressus iniqua”. nec tela ferentes insequitur id est nec fugientes, nec contra stantes dignatur occidere. et magna Aeneae ostenditur pietas, qui nec vulneratus irascitur, ut velit contra legem foederis in bellum moveri. {{ancora+|468|[[Aeneis/Liber XII#465|468.]]}} {{sc|}}Virago virago dicitur mulier, quae virile implet officium, id est mulier, quae viri animum habet: has antiqui viras dicebant. {{ancora+|471|[[Aeneis/Liber XII#470|471.]]}} {{sc|}}undantes quia in motu undarum modo flectuntur. {{ancora+|474|[[Aeneis/Liber XII#470|474.]]}} {{sc|}}Pervolat per magnas aedes volat: nam more suo verbo dedit detractam nomini praepositionem. {{ancora+|475|[[Aeneis/Liber XII#475|475.]]}} {{sc|}}nidisque loquacibus escas ordo est ‘escasque ‹nidis loquacibus legens›’. {{ancora+|476|[[Aeneis/Liber XII#475|476.]]}} {{sc|}}Vacvis magnis, ut “vacua atria lustrat saucius”. {{ancora+|477|[[Aeneis/Liber XII#475|477.]]}} {{sc|}}similis pro ‘similiter’. {{ancora+|480|[[Aeneis/Liber XII#480|480.]]}} {{sc|}}Nec conferre manum cum Aenea: nam alios persequitur. avia ab ea scilicet parte, qua veniebat Aeneas. {{ancora+|481|[[Aeneis/Liber XII#480|481.]]}} {{sc|}}Tortos orbes obliquas et inplicitas vias. {{ancora+|482|[[Aeneis/Liber XII#480|482.]]}} {{sc|}}Vestigatque virum inquirit: translatio a canibus. disiecta per agmina dissipata adventu Aeneae. {{ancora+|485|[[Aeneis/Liber XII#485|485.]]}} {{sc|}}aversos retorsit pro ‘retorsit et avertit’. {{ancora+|486|[[Aeneis/Liber XII#485|486.]]}} {{sc|}}Hev quid agat omne adverbium verbo cohaeret: unde ‘heu’ ‘en’ et ‘attat’ et similia, quia verbo cohaerere non possunt, separata fecerunt aliam partem orationis, scilicet interiectionem, quam sola Latinitas possidet. sane hoc poeta dedit rerum miserationem movens. alii ab Aeneae persona dictum accipiunt, ut diceret ‘heu quid agam?’ {{ancora+|488|[[Aeneis/Liber XII#485|488.]]}} {{sc|}}Hvic pro ‘in hunc’. et est ordo ‘huic dirigit’. {{ancora+|491|[[Aeneis/Liber XII#490|491.]]}} {{sc|}}Collegit in arma ita se texit, ut nulla parte posset feriri. {{ancora+|492|[[Aeneis/Liber XII#490|492.]]}} {{sc|}}Apicem tamen incita summum galeae eminentiam, quam Graeci conum vocant, in qua eminent cristae. potest hoc tamen nomen et de sacerdote flamine accipi, qui apice utuntur: quod in quarto plenius dictum est: nam subiunxit ‘vertice cristae’. incita id est cum impetu veniens. {{ancora+|495|[[Aeneis/Liber XII#495|495.]]}} {{sc|}}referri id est retro ferri. {{ancora+|496|[[Aeneis/Liber XII#495|496.]]}} {{sc|}}Multa iovem et laesi testatus foederis aras ‘multa’ pro ‘multum’. licet haberet iustam causam iracundiae, quod et fugiebat Turnus, et ipse adpetebatur insidiis, non tamen ante prorupit in bellum, quam Iovis fidem et laesa foedera testaretur. {{ancora+|497|[[Aeneis/Liber XII#495|497.]]}} {{sc|}}medios qui inter ipsum sequentem et fugientem Turnum medii de hostibus erant. marte secundo terribilis potest et ‘Marte secundo’ distingui, ut sequatur ‘terribilis saevam’ et cetera; potest et iungi, ut sit ‘Marte secundo terribilis’. {{ancora+|498|[[Aeneis/Liber XII#495|498.]]}} {{sc|}}Nullo discrimine caedem suscitat indiscrete obtruncat universos, quibus ante pari pepercerat modo. {{ancora+|499|[[Aeneis/Liber XII#495|499.]]}} {{sc|}}Irarum habenas potestatem, facultatem, id est irae permittit saeviendi liberam potestatem, ut “et premere et laxas sciret dare iussus habenas”. et hic moderate locutus est: nam Ennius “effundit irarum quadrigas” dixit. {{ancora+|500|[[Aeneis/Liber XII#500|500.]]}} {{sc|}}Quis mihi nunc tot acerba deus ac si diceret: nec musa nec Apollo sufficiunt. Statius “maior ab Aoniis sumenda dementia lucis: mecum omnes audete deae”. {{ancora+|502|[[Aeneis/Liber XII#500|502.]]}} {{sc|}}Inque vicem in vicem: nam ‘que’ vacat. alii ‘que’ expletivam coniunctionem accipiunt. {{ancora+|503|[[Aeneis/Liber XII#500|503.]]}} {{sc|}}Tanton’ placvit concurrere m. i. apostropha cum exclamatione ad Iovem. sane ‘tanton’ ‘ton’ circumflectitur: nam cum per apostrophum apocopen verba patiuntur, is qui in integra parte fuerat, perseverat accentus. {{ancora+|505|[[Aeneis/Liber XII#505|505.]]}} {{sc|}}Aeneas rutvlum sucronem descriptio per alterna divisa, ut solent historici. rventes teucros modo fugientes, quos insequebatur Sucro. {{ancora+|506|[[Aeneis/Liber XII#505|506.]]}} {{sc|}}havd multa moratum id est non diu moratum: vim Aeneae diutius sustinere non potuit. {{ancora+|507|[[Aeneis/Liber XII#505|507.]]}} {{sc|}}excipit in latus figurata elocutio. crudum ensem modo ‘durum’, alias ‘crudelem’. et crates pectoris Donatus superfluam vult esse coniunctionem, ut ‘et’ sit epexegesis: adigit ensem per costas, id est pectoris crates, ubi celerius fata complentur. et hoc est, quod ait supra ‘haud multa moratus’. {{ancora+|509|[[Aeneis/Liber XII#505|509.]]}} {{sc|}}Amycum fratremque diorem hi duo duces sunt etiam supra memorati, ut “nunc Amyci casum gemit”, item “et nunc tertia palma Diores”: unde ad terrorem populi eorum capita religantur in curru. {{ancora+|511|[[Aeneis/Liber XII#510|511.]]}} {{sc|}}Currv autem aut septimus est, aut dativus casus antiquus, secundum regulam, ne sit maior a nominativo plurali. dvorum pro ‘amborum’. {{ancora+|514|[[Aeneis/Liber XII#510|514.]]}} {{sc|}}Maestum oniten naturaliter tristem, severum, ἀγέλαστον : aut imaginatus est exspirantem. mittit autem socium supra memoratis. sane ‘Oniten’ Donatus dicit aut gentile esse, aut patronymicon, ut nomen eius proprium sit ‘Echionius’. sed hoc non procedit, quia neque patronymicon in ‘tes’ exit, neque ‘Onytes’ a qua gente veniat, usquam lectum est. proprium ergo est, et sequens versus erit ‘nomen Echionium’, id est Thebana gloria, per periphrasin: nam Echionii sunt Thebani a rege Echione: unde male quidam legunt ‘nomine Chionium’. alii ‘nomen Echionium’, hoc est genus, quemadmodum de matre ‘genus’ dixit, accipiunt, ut ostendatur eum Echionis esse et Peridiae filium, vel ab Echione genus ducentem. {{ancora+|515|[[Aeneis/Liber XII#515|515.]]}} {{sc|}}Matrisque genus peridiae periphrasis est, hoc est filium Peridiae. {{ancora+|516|[[Aeneis/Liber XII#515|516.]]}} {{sc|}}Lycia missos et apollinis agris vacat ‘et’: nam per epexegesin Lyciam arva Apollinis dixit, ut “nunc Lyciae sortes”. appellata autem Lycia est a Lyce nympha, ex qua habuit Apollo filium nomine Lycadium. ‘missos’ autem profectos, ut “missus in imperium magnum”. {{ancora+|517|[[Aeneis/Liber XII#515|517.]]}} {{sc|}}Exosum nequiquam bella sic supra “iniecere manum parcae”: nam per transitum ostendit, urguentibus fatis eum ad bella deductum, quae nequiquam semper vitare cupiebat. hunc autem Menoeten oriundo Arcada fuisse intellegimus, sed habitasse circa Argos: nam Lerna palus est Argivorum, in qua eum dicit solitum fuisse piscari: nam hoc significat ‘piscosae cui circum flumina Lernae ars fuerat’. et vetuste ‘flumina’ pro fluore dixit: neque enim Lerna fluvius est. et sic ‘flumina Lernae’, quomodo “Aventini montem”. quaeritur sane quis primus ‘exosum’ pro peroso dixerit. {{ancora+|519|[[Aeneis/Liber XII#515|519.]]}} {{sc|}}Pavperque domus ‘hic’ et ‘haec pauper’ dicimus: nam ‘paupera’ usurpatum est. sic Plautus “paupera est haec mulier”. sed hoc hodie non utimur. ea enim nomina, quae ablativo singulari in ‘e’ exeunt, si feminina ex se faciunt, similia faciunt; neque enim heteroclita, alterius declinationis esse possunt: ut puta, quia ‘ab hoc hospite’ facit, ‘hic’ et ‘haec hospes’ dicamus necesse est: Lucanus “hospes in externis audivit curia tectis” (5.11): ‘ab hoc leone’ ‘hic’ et ‘haec leo’; ‘ab hoc latrone’ ‘hic’ et ‘haec latro’; ‘ab hoc fullone’ ‘hic’ et ‘haec fullo’; ‘ab hoc nepote’ ‘hic’ et ‘haec nepos’: nam ut ‘neptis’ dicamus in iure propter successionis discretionem admissum est. sciendum tamen ‘hospita’ ‘paupera’ ‘leaena’ ‘lea’ usurpata a poetis esse. {{ancora+|520|[[Aeneis/Liber XII#520|520.]]}} {{sc|}}Potentum munera ‘munera’ dicit obsequia, id est officia, quae pauperes divitibus loco munerum solvunt. sane ‘munera’ et quae ‘munia’ dicimus. pater ipse pater, an pater eius? {{ancora+|522|[[Aeneis/Liber XII#520|522.]]}} {{sc|}}Arentem in silvam pro ‘aridam’. virgvlta sonantia lauro quaeritur quid sit ‘virgulta sonantia lauro’? scilicet ipsa virgulta lauri. ‘sonantia’ autem cum crepitu ardentia. {{ancora+|524|[[Aeneis/Liber XII#520|524.]]}} {{sc|}}Dant sonitum spumosi amnes bellum semper incendio et fluminibus comparat: sic in secundo “in segetem veluti cum flamma furentibus austris incidit aut rapidus montano flumine torrens”. {{ancora+|525|[[Aeneis/Liber XII#525|525.]]}} {{sc|}}non segnius ambo Aeneas turnusque rvunt bene comparationibus diversis singula reddidit ad similitudinem veram, quia ambos ignibus aut fluminibus comparaverat. ergo ‘non segnius’ ad ignem retulit, quia segnis quasi sine igne sit. ‘fluctuat’ autem ad amnes eum retulisse nulla dubitatio est. {{ancora+|527|[[Aeneis/Liber XII#525|527.]]}} {{sc|}}rumpuntur pro ‘fatigantur’. et ‘fluctuat’ et ‘rumpuntur’, quia ‘nescia vinci pectora’. nescia vinci pectora Horatius “Pelidae stomachum cedere nescii”. {{ancora+|529|[[Aeneis/Liber XII#525|529.]]}} {{sc|}}Murranum hic atavos et avorum antiqua sonantem nomina hoc est cuius maiores omnes Murrani sunt dicti et reges fuerunt, ut ‘per regesque actum genus omne Latinos’. scimus enim solere plerumque fieri ut primi regis reliqui nomen etiam possideant, ut apud Romanos Augusti vocantur, apud Albanos Silvii, apud Persas Arsacidae, apud Aegyptios Ptolomaei, apud Athenienses Cecropidae. unde superfluum est quod ait Donatus, debere nos accipere interemptum esse Murranum, dum avos et atavos Turni commemorat et effert laudibus maximis, propter illud “vidi oculos ante ipse meos me voce vocantem Murranum”. {{ancora+|530|[[Aeneis/Liber XII#530|530.]]}} {{sc|}}Per regesque actum genus omne Latinos Horatius “et nepotum per memores genus omne fastos” de Lamo. {{ancora+|534|[[Aeneis/Liber XII#530|534.]]}} {{sc|}}Nec domini memorum proculcat equorum id est equorum domini inmemorum. {{ancora+|538|[[Aeneis/Liber XII#535|538.]]}} {{sc|}}Dextera nec tua te graium fortissime crethev eripvit turno nec di texere cupencum ita Aenean comparat Turno, ut eum superiorem esse significet: nam quem Turnus interimit, fortitudo sua liberare non potuit; ei vero quem occidit Aeneas, ne sua quidem numina prodesse potuerunt. Terentius “memini relinqui me deo irato meo”. sic alibi “nec di morientis Elissae”. singuli enim deos proprios habemus genios. sane sciendum cupencum Sabinorum lingua sacerdotem vocari, ut apud Romanos flaminem et pontificem, sacerdotem. sunt autem cupenci Herculis sacerdotes. ergo quia huic proprium nomen de sacerdote finxit, bene dixit ‘nec dii texere sui’. et quidam reprehendunt poetam hoc loco, quod in nominum inventione deficitur: iam enim in IX. Crethea a Turno occisum induxit, ut “Crethea, musarum comitem”; sed et Homerus et Pylaemenem et Adrastum bis ponit et alios conplures. {{ancora+|543|[[Aeneis/Liber XII#540|543.]]}} {{sc|}}Late terram consternere aliud ex alio ostenditur: nam per hoc corporis exprimitur magnitudo, ut “stabant ter centum nitidi in praesepibus altis”. {{ancora+|545|[[Aeneis/Liber XII#545|545.]]}} {{sc|}}Eversor achilles bene separat Achillem a Graecis, ut “reliquias Danaum atque inmitis Achilli”. {{ancora+|546|[[Aeneis/Liber XII#545|546.]]}} {{sc|}}Mortis metae id est mors, quae meta est et finis: nam metam et fines vitae dicimus, non mortis: mors enim infinita est. sciendum tamen, ita hoc de Homero esse translatum, qui ait τέλος θανάτοιο , hoc est finis mortis: nam in ipsa morte finis est. {{ancora+|547|[[Aeneis/Liber XII#545|547.]]}} {{sc|}}Lyrnesi domus alta Lyrnesos civitas est Phrygiae, unde fuit Briseis. et per transitum docet, neminem posse statuta vitare: quando enim hic crederet, ibi se natum tam longe esse periturum?. {{ancora+|548|[[Aeneis/Liber XII#545|548.]]}} {{sc|}}Conversae acies in bellum coactae, vel inter se conversae. {{ancora+|552|[[Aeneis/Liber XII#550|552.]]}} {{sc|}}Pro se quisque viri pro qualitate virium suarum: sic in quinto “pro se quisque viri et depromunt tela pharetris”. summa nituntur opum vi hemistichium est Ennianum. {{ancora+|553|[[Aeneis/Liber XII#550|553.]]}} {{sc|}}tendunt pro ‘contendunt’. {{ancora+|554|[[Aeneis/Liber XII#550|554.]]}} {{sc|}}Mentem Aeneae genetrix pulcherrima misit ‘mentem’ consilium, ut “qua facere id possis nostram nunc accipe mentem”. misit autem pro ‘inmisit’. et pulcherrima perpetuum est epitheton, nec ad negotium pertinens. sane bona usus est oeconomia, ut diceret instinctu numinis profectum esse Aenean ad civitatis excidium: nam incongruum fuerat, occupatum bello per se tale cepisse consilium. {{ancora+|555|[[Aeneis/Liber XII#555|555.]]}} {{sc|}}Urbique adverteret agmen id est contra urbem. {{ancora+|558|[[Aeneis/Liber XII#555|558.]]}} {{sc|}}Acies circumtulit vel exercitum suum huc atque illuc circumduxit, vel acies oculorum scilicet. et bona occasione pervenit ad id, ut Aeneas civitatem posset aspicere. {{ancora+|559|[[Aeneis/Liber XII#555|559.]]}} {{sc|}}Inmunem tanti belli sine officio dimicandi. et vult inobsessam intellegi, quae sine periculo sit oppugnationis: nam inmunis est qui nihil praestat, quasi sine muniis, hoc est qui non facit munia. inpune quietam quae specialiter debuit poenas luere propter foedus abruptum. {{ancora+|560|[[Aeneis/Liber XII#560|560.]]}} {{sc|}}Pugnae accendit maioris imago subaudis ‘eum’. {{ancora+|563|[[Aeneis/Liber XII#560|563.]]}} {{sc|}}Nec scuta aut spicula densi deponunt ex eo quod non est factum, quid fieri soleat indicavit, ut supra “defigunt telluri hastas et scuta reclinant”. {{ancora+|565|[[Aeneis/Liber XII#565|565.]]}} {{sc|}}nequa pro ‘nulla’. esto sit. ivppiter hac stat pro nobis religio est, quam laeserunt Rutuli ruptis foederibus. novimus autem interfuisse foederi et deos alios, et Iovis imaginem sceptri praesentia redditam. {{ancora+|566|[[Aeneis/Liber XII#565|566.]]}} {{sc|}}Nev quis ob inceptum subitum mihi segnior ito tertia persona est ‹’ito’, id est› eat. et hortatur eos, ut ita in bellum eant, quasi res fuerit ante disposita. nam hoc dicit: repentinum imperium nullam vobis adferat moram: unde est illud paulo post “scalae inproviso subitusque apparuit ignis”. {{ancora+|567|[[Aeneis/Liber XII#565|567.]]}} {{sc|}}Cavsam belli quia illic erat Lavinia. {{ancora+|568|[[Aeneis/Liber XII#565|568.]]}} {{sc|}}frenum singulari numero raro lectum est. et quidam hunc versum per figuram Graecam dictum tradunt, ὁμολογοῦσιν μέλλειν λαβεῖν . {{ancora+|569|[[Aeneis/Liber XII#565|569.]]}} {{sc|}}ervam confidenter, quasi iam non bellum sit, sed expugnatio. {{ancora+|572|[[Aeneis/Liber XII#570|572.]]}} {{sc|}}Hoc caput o cives sic superius Drances de Turno, ut “o Latio caput horum et causa malorum”, id est principium. ‹hoc caput o. c. h. b. s. n.› potuistis enim quieti esse, si Latini foedus servassent. et ad Latinos transfert crimen Turni. {{ancora+|573|[[Aeneis/Liber XII#570|573.]]}} {{sc|}}Foedusque reposcite flammis gravitate sermonum declamationi pondus inposuit. nam hoc dicit: flammas foederis urbis innovemus incendio: nam ‘reposcite’ est revocate, innovate. {{ancora+|575|[[Aeneis/Liber XII#575|575.]]}} {{sc|}}dant cuneum quotiens in similitudinem cunei milites disponuntur. densa mole densi cum impetu. {{ancora+|576|[[Aeneis/Liber XII#575|576.]]}} {{sc|}}inproviso deest ‘ex’, ut sit ‘ex inproviso’. apparvit ignis pro ‘apparuerunt’: et est zeugma, ut in primo “Cymothoe simul et Triton adnixus” pro ‘adnixi’: non enim solus Triton adnitebatur. {{ancora+|577|[[Aeneis/Liber XII#575|577.]]}} {{sc|}}Discurrunt alii ad portas primosque trucidant subaudis ‘inproviso’: et haec simul pronuntianda sunt, ut simul facta videantur, quo vehementer vis bellica possit agnosci. ‘primosque trucidant’ autem, id est qui primi ad portas erant obvii, scilicet stationem agentes. {{ancora+|579|[[Aeneis/Liber XII#575|579.]]}} {{sc|}}Inter primos inter duces, inter principes. {{ancora+|581|[[Aeneis/Liber XII#580|581.]]}} {{sc|}}testaturque deos id est foederis. haec altera foedera rvmpi bis rumpi foedera, bis hostes Italos fieri, bis se in proelia saeva conpelli: nam varie eandem rem iterat. bis autem foedera facta sunt, semel per Ilioneum, quando Latinus ait “ipse modo Aeneas, nostri si tanta cupido est, si iungi hospitio properat sociusque vocari, adveniat”, et “sublimes in equis redeunt pacemque reportant”, et iterum paulo ante propter singulare certamen. {{ancora+|583|[[Aeneis/Liber XII#580|583.]]}} {{sc|}}trepidos inter hoc est inter trepidos. {{ancora+|584|[[Aeneis/Liber XII#580|584.]]}} {{sc|}}Reserare ivbent id est volunt, ut Terentius “iubeo Chremetem”. {{ancora+|585|[[Aeneis/Liber XII#585|585.]]}} {{sc|}}Trahunt ad moenia regem trahere volunt: nam animi est, non facti. ‘trahunt’ autem scilicet ut possit inminens videre discrimen. Donatus dicit ‘trahunt in moenia’ pro ‘dilacerant in moenibus rumoribus suis’. ergo ‘regem’ de Latino dixit, ‘moenia’ autem hic muros dixit. {{ancora+|587|[[Aeneis/Liber XII#585|587.]]}} {{sc|}}Inclusas ut cum latebroso in pumice pastor paene omnia comparationis istius verba ad supra dictum pertinent bellum: nam ita apes inclusae sunt, ut homines qui obsidentur: ita civitatem timentium latebras dicimus, sicut apum sunt alvearia: item pastor est et re vera pastor et ductor exercitus, ut Homerus ποιμένα λαοῦ . ‘in pumice’ autem iste masculino genere posuit, et hunc sequimur: nam et Plautus ita dixit: licet Catullus dixerit feminino. {{ancora+|588|[[Aeneis/Liber XII#585|588.]]}} {{sc|}}Fumo amaro quod elicit lacrimas. {{ancora+|589|[[Aeneis/Liber XII#585|589.]]}} {{sc|}}Trepidae rerum nescientes quid agant, ignarae auxilii, hoc est trepidae de suis rebus: Terentius “sat agit rerum suarum”. cerea castra oportune hic ‘castra’ de his rebus quae nunc aguntur: in georgicis “aulasque et cerea regna”. {{ancora+|591|[[Aeneis/Liber XII#590|591.]]}} {{sc|}}Ater odor nove: nam in odore quis color est? sed hoc dicit: odor atrae rei, fumi scilicet ‘ater odor’, id est pessimus, ut ‘fumoque implevit amaro’. {{ancora+|593|[[Aeneis/Liber XII#590|593.]]}} {{sc|}}fessis pro ‘adflictis’. etiam fortuna casus: nam omnis casus in potestate Fortunae est. {{ancora+|595|[[Aeneis/Liber XII#595|595.]]}} {{sc|}}Tectis venientem prospicit hostem aut e tectis prospicit: aut contra tecta venientem. {{ancora+|596|[[Aeneis/Liber XII#595|596.]]}} {{sc|}}Incessi muros invadi. {{ancora+|598|[[Aeneis/Liber XII#595|598.]]}} {{sc|}}infelix pugnae ivvenem quia non putabat, Turnum civitatem oppugnari passurum fuisse, si viveret. {{ancora+|599|[[Aeneis/Liber XII#595|599.]]}} {{sc|}}Mentem turbata figurate, ut “oculos suffusa”. {{ancora+|600|[[Aeneis/Liber XII#600|600.]]}} {{sc|}}caputque sicut supra dictum est, ‘caput’ dicebatur qui auctor et princeps alicuius rei gestae fuisset, ut “o Latio caput horum”. {{ancora+|601|[[Aeneis/Liber XII#600|601.]]}} {{sc|}}demens effata furorem verba noluit ponere, unde videtur diras significare. {{ancora+|602|[[Aeneis/Liber XII#600|602.]]}} {{sc|}}purpureos moritura manu rem quae flaminicae conpetit, transtulit ad reginam. flaminica enim venenato operiri debet: nam cum ‘amictus’ dicit, opertam dicit, quae res ad pallium refertur. {{ancora+|603|[[Aeneis/Liber XII#600|603.]]}} {{sc|}}Et nodum informis leti alii dicunt, quod Amata inedia se interemerit. sane sciendum quia cautum fuerat in pontificalibus libris, ut qui laqueo vitam finisset, insepultus abiceretur: unde bene ait ‘informis leti’, quasi mortis infamissimae. ergo cum nihil sit hac morte deformius, poetam etiam pro reginae dignitate dixisse accipiamus. Cassius autem Hemina ait, “Tarquinium Superbum, cum cloacas populum facere coegisset, et ob hanc iniuriam multi se suspendio necarent, iussisse corpora eorum cruci affigi. tunc primum turpe habitum est mortem sibi consciscere”. et Varro ait, “suspendiosis, quibus iusta fieri ius non sit, suspensis oscillis, veluti per imitationem mortis parentari”. docet ergo Vergilius secundum Varronem et Cassium, quia se laqueo induerat, leto perisse informi. {{ancora+|605|[[Aeneis/Liber XII#605|605.]]}} {{sc|}}Flavos lavinia crines antiqua lectio ‘floros’ habuit, id est florulentos, pulchros: et est sermo Ennianus. Probus sic adnotavit: “neotericum erat ‘flavos’, ergo bene ‘floros’: nam sequitur ‘et roseas laniata genas’: Accius in Bacchis ‘nam flori crines, video, ei propessi iacent’, in iisdem ‘et lanugo flora nunc demum inrigat’, Pacuvius Antiopa ‘cervicum floros dispergite crines’”. {{ancora+|606|[[Aeneis/Liber XII#605|606.]]}} {{sc|}}Et roseas laniata genas moris fuit apud veteres ut ante rogos regum humanus sanguis effunderetur, vel captivorum vel gladiatorum: quorum si forte copia non fuisset, laniantes genas suum effundebant cruorem, ut rogis illa imago restitueretur. tamen sciendum, cautum lege duodecim tabularum, ne mulieres carperent faciem, his verbis “mulier faciem ne carpito”. {{ancora+|608|[[Aeneis/Liber XII#605|608.]]}} {{sc|}}Hinc totam id est de domo regia. infelix fama rerum infelicium nuntia, ut “infelix vates”. {{ancora+|609|[[Aeneis/Liber XII#605|609.]]}} {{sc|}}Demittunt mentes desperant, sicut e contra sperantes aliquid ‘erigunt mentes’. {{ancora+|610|[[Aeneis/Liber XII#610|610.]]}} {{sc|}}Coniugis attonitus fatis urbisque ruina et privatis et publicis luctibus. {{ancora+|611|[[Aeneis/Liber XII#610|611.]]}} {{sc|}}canitiem ex aetate pathos movit: non enim tam miserum est, regem in miseriis esse, quam senem. inmundo pulvere bene ‘inmundo’ addidit: sic in georgicis monitionibus “et cinerem inmundum iactare per agros”, quia etiam pulvis ille quo utuntur puellae, cinis vocatur, unde etiam ciniflones dicti sunt: Horatius “custodes, lectica, ciniflones, parasitae”. {{ancora+|614|[[Aeneis/Liber XII#610|614.]]}} {{sc|}}Bellator epitheton peracti temporis. {{ancora+|616|[[Aeneis/Liber XII#615|616.]]}} {{sc|}}Minus successu laetus equorum infirmitas animi ex equorum etiam tarditate veniebat, quia minus successus habebant equi iam fatigati. {{ancora+|617|[[Aeneis/Liber XII#615|617.]]}} {{sc|}}Attulit hunc illi caecis terroribus avra naturale enim est, ut a qua parte ventus flat, inde maximus audiatur clamor. et mire ‘caecis terroribus’, quos nemo videret. {{ancora+|618|[[Aeneis/Liber XII#615|618.]]}} {{sc|}}Commixtum clamorem ex inpugnatione, et morte reginae. arrectas avres ad audiendum sollicitas: Terentius “arrige aures Pamphile”. {{ancora+|619|[[Aeneis/Liber XII#615|619.]]}} {{sc|}}inlaetabile murmur quaeritur quis ‘inlaetabile’ dixerit? ideo autem ‘murmur’, quia ferre solent quasi praesagium murmura, sive bona sint, sive mala intellegenda. {{ancora+|621|[[Aeneis/Liber XII#620|621.]]}} {{sc|}}diversa clamor hypallage ‹pro› ‘diversus clamor’: aut ex variis partibus civitatis. {{ancora+|622|[[Aeneis/Liber XII#620|622.]]}} {{sc|}}Amens consilii egens, nescius rei gerendae. {{ancora+|625|[[Aeneis/Liber XII#625|625.]]}} {{sc|}}Occurrit dictis orationi eius verbis obviam venit. {{ancora+|626|[[Aeneis/Liber XII#625|626.]]}} {{sc|}}Prima victoria id est primum. {{ancora+|627|[[Aeneis/Liber XII#625|627.]]}} {{sc|}}sunt alii qui tecta manu ideo quia scit Turnum pro urbe maxime esse sollicitum. {{ancora+|630|[[Aeneis/Liber XII#630|630.]]}} {{sc|}}Nec numero inferior pugnae nec honore r. id est nec pauciores interimis, nec minor te, quam Aenean, comitabitur gloria: nam occisorum multitudo conpensat hoc, quod tu fugientes interimis. sane sciendum, in hac omni oratione Iuturnam occurrere quaestionibus tacitis {{ancora+|632|[[Aeneis/Liber XII#630|632.]]}} {{sc|}}Prima per artem foedera turbasti ‘prima’ aut inchoantia: aut ‘tu prima’: nam post datum augurium quo animi omnium perturbati sunt, et post eius orationem Tolumnius tela contorsit. ‘per artem’ autem per fraudem, ut “artificis scelus”. {{ancora+|634|[[Aeneis/Liber XII#630|634.]]}} {{sc|}}nequiquam fallis pro ‘non fallis’. {{ancora+|636|[[Aeneis/Liber XII#635|636.]]}} {{sc|}}an fratris miseri letum humile est si ex persona Turni accipias: ergo ‘miseri’ ad animum sororis referendum est. et quod ait ‘sed quis Olympo’, intulit ‘an ut videres’, subaudiendum ‘ergo tua sponte’. {{ancora+|637|[[Aeneis/Liber XII#635|637.]]}} {{sc|}}Nam quid ago argumentum a necessario. iam non est temporis, aut erit absurdum. {{ancora+|638|[[Aeneis/Liber XII#635|638.]]}} {{sc|}}Me voce vocantem atqui hoc nusquam legimus; sed aut κατὰ τὸ σιωπώμενον intellegimus, aut mortis est omen audire quod non dicitur, videre quod minime occurrit: sic in quarto “hinc exaudiri gemitus et verba vocantis visa viri”. {{ancora+|639|[[Aeneis/Liber XII#635|639.]]}} {{sc|}}Superat vivit, ut “superatne et vescitur aura?” {{ancora+|641|[[Aeneis/Liber XII#640|641.]]}} {{sc|}}Ne nostrum dedecus vfens aspiceret sic est hoc, ac si diceret, fortasse viveret, nisi ideo voluisset occumbere, ne nos victos videret. et est quale in XI. “ille mihi ante alios fortunatusque laborum egregiusque animi, qui, ne quid tale videret, procubuit moriens”. ‘infelix’ autem in hoc bello, contra illud “insignem fama et felicibus armis” et est argumentum ab honesto. {{ancora+|642|[[Aeneis/Liber XII#640|642.]]}} {{sc|}}Teucri potivntur corpore et armis id est etiam sepultura caret: nam ut in Homero legimus, de virorum fortium cadaveribus erat inter hostes grande certamen. {{ancora+|644|[[Aeneis/Liber XII#640|644.]]}} {{sc|}}Dextra nec drancis dicta refellam id est virtute: nam pro rei officio ipsam rem posuit, dexteram pro virtute, hoc est fortiter faciendo. {{ancora+|645|[[Aeneis/Liber XII#645|645.]]}} {{sc|}}turnum fugientem ἐμφατικῶς Turnum. {{ancora+|646|[[Aeneis/Liber XII#645|646.]]}} {{sc|}}Usque adeone mori miserum est tacitae quaestioni occurrit. et quidam hoc verbum reprehendunt ‘usque adeone’; melius dici ‘usque eo’: Lucilius septimo “usque adeo studio atque odio illius efferor ira”. quidam sic accipiunt ‘usque adeone mori miserum est’, ut non quasi confirmet, sed quasi interroget, quare dea sic de illo laboret ut vivat, cum satius sit honeste mori, quam turpiter vivere. ergo ‘usque adeone’, ut tamen tanta turpitudo ferenda sit. vos o mihi manes quasi per fantasiam relinquens superos, ad manes convertit orationem. {{ancora+|647|[[Aeneis/Liber XII#645|647.]]}} {{sc|}}Superis aversa voluntas quia, ut supra diximus, donec vivimus, curae sumus dis superis, post mortem ad inferos pertinemus, quibus se modo commendat. {{ancora+|648|[[Aeneis/Liber XII#645|648.]]}} {{sc|}}sancta ad vos anima quae differentia sancti sit, superius dictum est: hic ‘sancta’ incorrupta accipiendum est: neque enim sacro aut religioso eius anima tenebatur. istius inscia culpae vel fugae, quia fuga grande crimen est apud virum fortem: vel rupti foederis et laesae religionis, a qua re se esse dicit alienum propter futura supplicia. {{ancora+|649|[[Aeneis/Liber XII#645|649.]]}} {{sc|}}Indignus avorum Graeca figura: nam nos ‘indignus illa re’ dicimus, contra Graeci ἀνάξιος στεφάνου , id est indignus coronae. {{ancora+|651|[[Aeneis/Liber XII#650|651.]]}} {{sc|}}vectus equo spumante saces pro ‘cum veheretur’, ut “et qua vectus Abas”. {{ancora+|652|[[Aeneis/Liber XII#650|652.]]}} {{sc|}}Inplorans nomine turnum ex multis rebus indicat perturbationem: quod festinans venit, quod per hostes, quod vulneratus, quod Turnum nomine appellat; nam contumelia est nomine suo superiorem vocare: sic in georgicis “mater, Cyrene mater”, cum praemisisset “et te crudelem nomine dicit”. {{ancora+|653|[[Aeneis/Liber XII#650|653.]]}} {{sc|}}Turne in te suprema salus omnia quae supra Iuturna dixerat, oratio ista dissolvit. {{ancora+|654|[[Aeneis/Liber XII#650|654.]]}} {{sc|}}Fulminat Aeneas a. exaggeratio est: sic paulo post “horrendumque intonat armis”. minatur deiecturum arces quia dixerat “et aequa solo fumantia culmina ponam”. {{ancora+|656|[[Aeneis/Liber XII#655|656.]]}} {{sc|}}iamque faces ut sit quare Turnus subvenire festinet. {{ancora+|657|[[Aeneis/Liber XII#655|657.]]}} {{sc|}}Mussat modo dubitat. et cunctatur rex ipse, in quo summa rerum est. veteres ‘mussat’ pro timet, Ennius ‘mussare’ pro ‘tacere’ posuit. Clodius Tuscus “mussare est ex Graeco, conprimere oculos: Graeci μῦσαι dicunt”. {{ancora+|658|[[Aeneis/Liber XII#655|658.]]}} {{sc|}}quos generos vocet pro ‘utros’; pluraliter autem ‘generos’ de exercitibus, quorum duces sunt Aeneas et Turnus. aut quae sese ad foedera flectat aut nuptiarum foedera, ut “nec coniugis umquam praetendi taedas, aut haec in foedera veni”: aut propter violatum foedus, ut ideo dixerit ‘quae sese flectat ad foedera’, quasi nec hoc remedium supersit, cum illa iam bello corrupta sint. {{ancora+|659|[[Aeneis/Liber XII#655|659.]]}} {{sc|}}Praeterea regina tui quia occurrebat, Amatam, si “La-” tinus dubitat, reginam pro eius partibus niti. tui fidissima tui amantissima. dextra occidit ipsa sva ut laquei absconderet dedecus. {{ancora+|660|[[Aeneis/Liber XII#660|660.]]}} {{sc|}}lucemque exterrita fugit augmentum mali. {{ancora+|661|[[Aeneis/Liber XII#660|661.]]}} {{sc|}}Soli pro portis contra illud “sunt alii qui tecta manu defendere possint”. ‘pro portis’ autem ‘ante portas’: Sallustius “et parte cohortium †praecipere instructa et stationes locatae pro castris”. bene autem cum dicit ‘pro portis sustentant acies’ spem adhuc subveniendi dedit. et dicendo ‘soli’ addidit etiam necessitatem. {{ancora+|664|[[Aeneis/Liber XII#660|664.]]}} {{sc|}}deserto in gramine versas huc atque illuc agis, ut “Aethiopum versemus oves”. Homerus στρωφᾶν . et bene ‘deserto in gramine’ contra illud “et nos saeva mittamus funera Teucris”. {{ancora+|665|[[Aeneis/Liber XII#665|665.]]}} {{sc|}}Varia confusus imagine rerum multiplici nuntio: quod regina periit, quod urbs oppugnatur, quod omnes Latini in illum oculos referunt, quod dubitat Latinus quos generos vocet. {{ancora+|666|[[Aeneis/Liber XII#665|666.]]}} {{sc|}}Et obtutu tacito stetit vultu: et obtutus est proprie πρόσωπον , id est †vultum dicunt. {{ancora+|667|[[Aeneis/Liber XII#665|667.]]}} {{sc|}}Pudor propter illud “tu currum deserto in gramine versas”: vel ‘pudor’, quia in illum oculi referuntur. insania qua in hostes ferebatur: vel quia urbs oppugnabatur. mixto luctu propter Amatae cognitam mortem. {{ancora+|668|[[Aeneis/Liber XII#665|668.]]}} {{sc|}}amor quia mussat Latinus. conscia virtus quia fugere putatur qui ‘currum deserto in gramine versat’. {{ancora+|669|[[Aeneis/Liber XII#665|669.]]}} {{sc|}}Discussae umbrae postquam mentis caligo discessit: quod sequentia indicant ‘et lux reddita menti est’. {{ancora+|671|[[Aeneis/Liber XII#670|671.]]}} {{sc|}}Turbidus plenus perturbationis. {{ancora+|672|[[Aeneis/Liber XII#670|672.]]}} {{sc|}}ecce autem flammis alia persuasio ex aspectu. {{ancora+|673|[[Aeneis/Liber XII#670|673.]]}} {{sc|}}undabat vertex abundabat. et bene in translatione permansit, ut verticem undare diceret: vertex enim undarum dicitur, ut “verticibus rapidis” et “vorat aequore vertex”. {{ancora+|674|[[Aeneis/Liber XII#670|674.]]}} {{sc|}}Quam eduxerat ipse scilicet quod ei maiorem creabat dolorem. graviter enim dolemus si perire videamus illa quae fecimus. ‘eduxerat’ autem in altum fabricando sustulerat, ut alibi “Cyclopum educta caminis”. {{ancora+|675|[[Aeneis/Liber XII#675|675.]]}} {{sc|}}Subdideratque rotas quo posset trahi ad ea loca, quibus hostis instabat. {{ancora+|676|[[Aeneis/Liber XII#675|676.]]}} {{sc|}}iam iam fata Sallustianum “iam iam frater animo meo carissime”. {{ancora+|678|[[Aeneis/Liber XII#675|678.]]}} {{sc|}}stat conferre manum Aeneae placet, ut “stat casus renovare omnis”: vel ‘stat’ certum est. quicquid acerbum est morte pati aut quicquid morte acerbum est placet pati, hoc est inferna supplicia: vel quae potest superbus hostis inferre, sicut de Hectore legimus: aut certe positivus sit pro comparativo: placet pati si quid etiam morte acerbius invenitur. {{ancora+|680|[[Aeneis/Liber XII#680|680.]]}} {{sc|}}Furere ante furorem figura antiqua, ut ‘servitutem servit’, ‘dolet dolorem’. et est sensus: sine me furorem bellicum ante furere, scilicet quam ad eum veniam, ut pugnam mente concipiam et instructus furore in bella prorumpam. {{ancora+|684|[[Aeneis/Liber XII#680|684.]]}} {{sc|}}Saxum de vertice praeceps cum rvit comparatio ipsa futurum ostendit eventum. simul notandum quod, sicut supra in proelio, ita nunc etiam in comparatione praefertur Aeneas: nam Turnum parti comparat montis, montibus exaequat Aenean. {{ancora+|685|[[Aeneis/Liber XII#685|685.]]}} {{sc|}}Avulsum vento proprie: nam et Turnus ad bellum invitus adtrahitur. {{ancora+|686|[[Aeneis/Liber XII#685|686.]]}} {{sc|}}annis solvit sublapsa pro ‘multorum annorum sublapsum saxum’. et quidam ‘lapsa’ quasi non passiva specie, sed activa dictum volunt. {{ancora+|687|[[Aeneis/Liber XII#685|687.]]}} {{sc|}}Mons inprobus pars montis: et ἐμφατικῶς dictum est, sicut supra “haud partem exiguam montis”. magno actu magno inpulsu, magno impetu. {{ancora+|688|[[Aeneis/Liber XII#685|688.]]}} {{sc|}}exultatque solo mire: saepe exilit, dum volvitur. {{ancora+|690|[[Aeneis/Liber XII#690|690.]]}} {{sc|}}Ubi plurima fuso sanguine terra madet hypallage: ubi plurimo sanguine terra maduerat: sic supra “sanguine in alto”: vel certe, ubi plurimum fuso sanguine. {{ancora+|691|[[Aeneis/Liber XII#690|691.]]}} {{sc|}}Striduntque hastilibus aurae Homerus συρίζουσα† μακεαον ισιτιτατε λόγχη . {{ancora+|692|[[Aeneis/Liber XII#690|692.]]}} {{sc|}}magno ore pro ‘voce magna’. {{ancora+|693|[[Aeneis/Liber XII#690|693.]]}} {{sc|}}Tela inhibete cohibete, suspendite: et est translatio a nautis. {{ancora+|694|[[Aeneis/Liber XII#690|694.]]}} {{sc|}}Me verius unum pro vobis f. l. ‘verius’ iustius. et sensus hic est: iustius est, me unum pro omnibus rupti foederis poenas exsolvere. alii veteri more dictum accipiunt: ‘verum’ enim quod rectum et bonum esset, appellabant: Terentius “idne est verum modo? id est pessimum genus”, et item “quod si astu rem tractavit, di vestram fidem! quantam et quam veram laudem capit Parmeno!” Sallustius in primo “ea paucis, quibus peritia et verum ingenium est, abnuentibus”, idem “†per pennatam paucis pro pectus vera est aestimanda”. {{ancora+|695|[[Aeneis/Liber XII#695|695.]]}} {{sc|}}decernere ferro decertare, dimicare: aliter ‘decernere’ statuere, ut decernere senatum dicimus. {{ancora+|701|[[Aeneis/Liber XII#700|701.]]}} {{sc|}}Quantus athon haec est vera lectio: nam si ‘Athos’ legeris, ‘os’ brevis est et versus non stat. ‘Athon’ autem dici accusativus indicat: nam ‘hunc Athona’ facit, sicut ‘Apollon’ ‘Apollona’. quod autem Herodotus ‘hunc Athon’ et ‘hunc Apollo’ dicit, Atticae declinationis est. Athon autem mons est adiacens Thraciae, circa Lemnum insulam, in promunturio Macedoniae. aut quantus eryx Siciliae mons supra Drepanum oppidum. {{ancora+|702|[[Aeneis/Liber XII#700|702.]]}} {{sc|}}Nivali vertice se attollens pater appenninus Appenninus mons Italiae: de hoc Lucanus “nulloque a vertice tellus altius intumuit propiorque accessit Olympo” (2.397). {{ancora+|704|[[Aeneis/Liber XII#700|704.]]}} {{sc|}}Troes et omnes Graece declinavit, unde brevis est ‘es’, sic supra “Troes agunt”. {{ancora+|707|[[Aeneis/Liber XII#705|707.]]}} {{sc|}}Armaque deposvere vel spectaturi, vel fessi, vel iussi, ne quis possit iterum foedus turbare. {{ancora+|709|[[Aeneis/Liber XII#705|709.]]}} {{sc|}}Inter se coisse viros et cernere ferro vera et antiqua haec est lectio: nam Ennium secutus est qui ait “olli cernebant magnis de rebus agentes”. posteritas coepit legere ‘et decernere ferro’: secundum quam lectionem synalipha opus est, sed excluso ‘s’, ut sit ‘viro et decernere ferro’. {{ancora+|710|[[Aeneis/Liber XII#710|710.]]}} {{sc|}}vacuo patuerunt potest intellegi, ut patuerunt corporis magnitudine. {{ancora+|711|[[Aeneis/Liber XII#710|711.]]}} {{sc|}}procursu una pars orationis est. {{ancora+|713|[[Aeneis/Liber XII#710|713.]]}} {{sc|}}dat gemitum tellus pulsu pedum. {{ancora+|714|[[Aeneis/Liber XII#710|714.]]}} {{sc|}}Fors et virtus miscentur in unum ‘fors’, id est casus in Turno, virtus in Aenea; nam in bello etiam casus plurimum valet: Cicero in Miloniana “adde casus, adde incertos exitus Martemque communem”. {{ancora+|715|[[Aeneis/Liber XII#715|715.]]}} {{sc|}}Ac velut ingenti sila summove taburno Sila mons silva est Lucaniae, Taburnus mons Campaniae: Sallustius de fugitivis “in silva Sila fuerunt”: unde pessime quidam ‘silva’ legunt, quia proprium appellativo non potest exaequari. unde bene proprium proprio iunxit. {{ancora+|717|[[Aeneis/Liber XII#715|717.]]}} {{sc|}}Pavidi cessere magistri proprie magistri sunt militum, pastores pecorum; sed reciprocae sunt inter se istae translationes: nam et ductor militum pastor vocatur, ut diximus supra, et magistros pecorum dicimus: Cicero “quem magistrum pecoris esse dicebat”. {{ancora+|718|[[Aeneis/Liber XII#715|718.]]}} {{sc|}}Mussantque ivvencae dubitant, sicut “mussat rex ipse Latinus”. {{ancora+|719|[[Aeneis/Liber XII#715|719.]]}} {{sc|}}nemori imperitet hoc est qui sunt in nemore, ut est “sed tota aestiva repente”. {{ancora+|725|[[Aeneis/Liber XII#725|725.]]}} {{sc|}}Ivppiter ipse dvas aequato examine lances aut poetice dictum est et ratione caret: nam Iuppiter ignorare nihil poterat: aut certe illud quaerit, quis ibi de Turno et Aenea mortis adferat causam. nam dicunt philosophi, mortem ad eum minime pertinere: nam bona tantum praestat, nec ad eum quae mala sunt, pertinent: nam ideo et aequas lances sustinet. vel ideo a Iove hoc fit, ut Iunoni aliisque deis necessitatis violentiam probet. an inquirit, utrum tempus sit? tamen sciendum, locum hunc a Vergilio ita esse translatum, ut in Homero lectus est. examine examen proprie est filum, quo trutina regitur. {{ancora+|727|[[Aeneis/Liber XII#725|727.]]}} {{sc|}}Damnet labor liberet, id est quem voto liberet labor proeliandi, parta scilicet victoria, quoniam unusquisque ob incolumitatem recuperatam votis exsolvitur, id est liberatur explicitis sacrificiis, ut est “damnabis tu quoque votis”. non nulli sic tradunt: quem labor suus liberet, quem mors urgeat: nam in iure cum dicitur ‘damnas esto’, hoc est ‘damnatus esto ut des’, hoc est damno te ut des, neque alias liber eris. quidam ‘labor’ pro militia intellegunt. vergat pondere letum bene ‘vergat’: nam morientes inferos petunt. {{ancora+|730|[[Aeneis/Liber XII#730|730.]]}} {{sc|}}Trepidi Latini atqui laeti esse debuerunt. sed nimia Aeneae ostenditur virtus: namque naturale est, ut sociis timori sit inferioris audacia: unde nunc Latini sunt territi ex eo quod superiorem ferire ausus est Turnus. {{ancora+|731|[[Aeneis/Liber XII#730|731.]]}} {{sc|}}acies aut exercitus, aut oculi. {{ancora+|734|[[Aeneis/Liber XII#730|734.]]}} {{sc|}}Ut capulum ignotum dextramque aspexit inermem locus hic totus ad gloriam Aeneae pertinet: namque id agit, ne videatur Turnus armorum vilitate superatus. unde ei redditur gladius, quo etiam cum divinis armis ab Aenea possit extingui. ‘aspexit’ autem quasi mirabundus, quod fractus esset, cum putaret se gladium ferre Vulcanium. {{ancora+|736|[[Aeneis/Liber XII#735|736.]]}} {{sc|}}Patrio mucrone relicto quo tempore vulneratum vidit Aenean. sed supra de Turno “simul aptat habendo ensemque clipeumque, ensem quem Dauno ignipotens deus ipse parenti fecerat”. modo ergo Metisci usus est ferro: et haec ratio est, quod, quamvis armatus suo gladio descendisset ad campum, tamen causa foederis deposuisset arma. nam et de Aenea hoc dixit “dextram tendebat inermem”, qui utique ad foedus non inermis advenerat: nam dictum est “hinc pater Aeneas, sidereo flagrans clipeo et caelestibus armis”. sane ‘patrio’ modo ‘paterno’ significat: nam Dauni fuerat gladius, ut “ensem quem Dauno ignipotens deus ipse parenti fecerat”. alias ‘patrium’ a patria est derivativum. ‘mucrone’ autem pro ‘gladio’, a parte totum. {{ancora+|737|[[Aeneis/Liber XII#735|737.]]}} {{sc|}}dum trepidat dum turbatur, festinat, quod Graeci E)N A)GWNI/A| E)STI/ ‹dicunt›, scilicet, quando rupto foedere, subita spe furibundus ardet. ferrum materiam pro opere ‹posuit, ut› solet, ut “iungit equos auro genitor”. {{ancora+|739|[[Aeneis/Liber XII#735|739.]]}} {{sc|}}arma dei ad vulcania hypallage pro ‘dei Vulcani arma’. {{ancora+|740|[[Aeneis/Liber XII#740|740.]]}} {{sc|}}Mortalis mucro mortali manu factus. glacies cev futtilis hoc loco fragilis. {{ancora+|744|[[Aeneis/Liber XII#740|744.]]}} {{sc|}}Undique enim densa teucri inclusere corona strategema est: nam postquam Turnum fugere videre Troiani, clausere loca, per quae evadere poterat: aut non dedita opera inclusere Troiani, sed quod ita consederant. {{ancora+|745|[[Aeneis/Liber XII#745|745.]]}} {{sc|}}atque hinc vasta palus quae nunc non apparet. {{ancora+|747|[[Aeneis/Liber XII#745|747.]]}} {{sc|}}Cursumque recusant scilicet genua, quae inpediebat vulnus inlatum sagitta. sane perite facit, ut gladio non utatur Aeneas, sed hasta eminus dimicare contendat, quia inpediente vulnere nec sequi poterat nec in ictum consurgere: unde est “hic gladio fidens, hic acer et arduus hasta”. {{ancora+|749|[[Aeneis/Liber XII#745|749.]]}} {{sc|}}Inclusum flumine comparatio Apollonii. alterutro ‘inclusum’, aut flumine aut formidine: aut duobus inclusum; infra enim ait ‘insidiis et ripa territus alta’, ut insidias pro formidine, ripam pro flumine posuerit. {{ancora+|750|[[Aeneis/Liber XII#750|750.]]}} {{sc|}}cervum aut puniceae utrum figurate ‘cervum instat’: an potius cervum nanctus alioquin instat? puniceae saeptum formidine pennae Lucanus “claudit odoratae metuentis aera pennae” (4.438). {{ancora+|751|[[Aeneis/Liber XII#750|751.]]}} {{sc|}}Venator canis pro ‘venaticus’. {{ancora+|752|[[Aeneis/Liber XII#750|752.]]}} {{sc|}}Insidiis pennarum scilicet. {{ancora+|753|[[Aeneis/Liber XII#750|753.]]}} {{sc|}}Vividus umber acerrimus Tuscus: nam Umbria pars Tusciae est. sane Umbros Gallorum veterum propaginem esse Marcus Antonius refert: hos eosdem, quod tempore aquosae cladis imbribus superfuerunt, Ὀμβρίους cognominatos. fugitque vias figura, ut ‘campum currit, mare navigat’. {{ancora+|754|[[Aeneis/Liber XII#750|754.]]}} {{sc|}}Iam iamque tenet ita ut videtur intuentibus: et hi duo versus verbum ad verbum sunt translati de Apollonio. sane summa brevitate rem elocutus est. {{ancora+|755|[[Aeneis/Liber XII#755|755.]]}} {{sc|}}tum vero exoritur clamor quidam quaerunt, an iam recessum sit his versibus a comparatione. sed non dubie videtur. {{ancora+|758|[[Aeneis/Liber XII#755|758.]]}} {{sc|}}Increpat obiurgat, incusat, ut “aestatem increpitans seram”. {{ancora+|759|[[Aeneis/Liber XII#755|759.]]}} {{sc|}}Efflagitat ensem cum clamore deposcit. {{ancora+|761|[[Aeneis/Liber XII#760|761.]]}} {{sc|}}Terretque trementes quis enim saucium non timeret instantem, cum eum integer fugeret? et bene terret eos, apud quos terror eius habetur: et alibi “ne me terrete timentem”. {{ancora+|764|[[Aeneis/Liber XII#760|764.]]}} {{sc|}}Ludicra praemia vilia, digna ludo. haec apud antiquos ludibria dicebantur, non, ut nunc, in mala significatione. dabatur autem victori pro praemio aut pellis, aut vinum, esca, hordeum; unde hordeariae quadrigae dicuntur. {{ancora+|766|[[Aeneis/Liber XII#765|766.]]}} {{sc|}}Sacer oleaster fere omnia Latina arborum nomina generis feminini sunt, exceptis paucis, ut ‘hic oleaster’ et ‘hoc siler’: Vergilius “ut molle siler lentaeque genistae”. item ‘hoc buxum’, licet et ‘haec buxus’ dicatur: nam superfluam quidam volunt facere discretionem, ut ‘haec buxus’ de arbore dicamus, ‘buxum’ vero de ligno conposito: legimus enim in Vergilio de tibiis “buxusque vocat Berecyntia matris Idaeae”. item cum de arboribus loqueretur, ait “et torno rasile buxum”. {{ancora+|767|[[Aeneis/Liber XII#765|767.]]}} {{sc|}}Venerabile lignum antiquam arborem voluit exprimere: seu truncus fuerit iam et aridus ob vetustatem. et ideo ‘lignum’ humiliter dictum accipiunt, ornavit tamen ‘venerabile’ dicendo. {{ancora+|768|[[Aeneis/Liber XII#765|768.]]}} {{sc|}}Ubi figere dona solebant proprie, ut ait “sacra ad fastigia fixi”. et quaeritur, cur terreno deo nautae dona suspenderent? quia constat omnes in periculis suis deos patrios invocare et ideo illis vota solvere, quorum familiarius numen opitulari sibi credant. {{ancora+|770|[[Aeneis/Liber XII#770|770.]]}} {{sc|}}Nullo discrimine sine aliquo intuitu religionis. et deest ‘habito’, ut sit ‘nullo discrimine habito’. intellegendum autem, eatenus stirpem excisum, quatenus supra terram fuit; ergo ‘stirpem’ pro ‘arborem’ accipiendum, quia et subolem ‘stirpem’ appellant. {{ancora+|772|[[Aeneis/Liber XII#770|772.]]}} {{sc|}}Fixam et lenta radice tenebat plenum est: quam radix fixam tenebat. et bene ‘tenebat’: quasi propter piaculum remotae arboris hoc videtur passus Aeneas. et ideo dixit ‘tenebat’, quod adeo veri simile est, ut Faunus Turnum audiat et hastam moretur. {{ancora+|775|[[Aeneis/Liber XII#775|775.]]}} {{sc|}}prendere cursu quidam humiliter ‘prendere’ dictum accipiunt. {{ancora+|778|[[Aeneis/Liber XII#775|778.]]}} {{sc|}}Ferrum terra tene ‘ferrum’ pro telo; ‘terra’ autem pro ‘Tellus’, elementum pro dea posuit. {{ancora+|779|[[Aeneis/Liber XII#775|779.]]}} {{sc|}}bello fecere profanos ‘profanum’ proprie dicitur quod ex religiosa re in hominum usum convertitur, ut hic plenissime ostenditur: dicens enim Turnus ‘colui vestros si semper honores, quos contra Aeneadae bello fecere profanos’ ‹ostendit› et sibi religiosam fuisse arborem, et a Troianis in usum communem fuisse praesumptam: nam ex sua persona poeta ait ‘forte sacer Fauno foliis oleaster amaris hic steterat nautis olim’ et subiunxit ‘sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum s.’ at postea dicendo ‘bello fecere profanos’ docuit ‘profanum’ esse quod a religione in usum hominum transiit. sacro profanum contrarium, ut festo profestum, fasto nefastum. ergo non omne quod sacrum non sit, profanum, sed quod sacrum fuerit et esse desierit. {{ancora+|780|[[Aeneis/Liber XII#780|780.]]}} {{sc|}}Non cassa in vota non ad inania vota poposcit auxilium. {{ancora+|781|[[Aeneis/Liber XII#780|781.]]}} {{sc|}}Luctans moratus ‘luctatus’ et ‘moratus’ erat integrum, quod vitavit propter ὁμοιοτέλευτον . ‘in stirpe’ autem hic radicem dixit. {{ancora+|784|[[Aeneis/Liber XII#780|784.]]}} {{sc|}}Rursus in avrigae faciem mutata metisci κατὰ τὸ σιωπώμενον intellegimus Iuturnam in numen reversam, postquam Turnus currus reliquit. {{ancora+|786|[[Aeneis/Liber XII#785|786.]]}} {{sc|}}Avdaci nymphae ut supra diximus, ubicumque inducit nitentem aliquem sine effectu, audacem dicit. praecipue autem hoc de Rutulis servavit dicens. licere pro ‘quod liceret’. {{ancora+|788|[[Aeneis/Liber XII#785|788.]]}} {{sc|}}Armis animisque refecti sicut armis, ita et animis: nam armorum inopia animi ante utriusque torpebant. {{ancora+|789|[[Aeneis/Liber XII#785|789.]]}} {{sc|}}hic acer et ardvus hasta potest et ‘hic hasta fidens’ subaudiri. {{ancora+|790|[[Aeneis/Liber XII#790|790.]]}} {{sc|}}Certamina martis anheli alii ‘certamine’ legunt, ut sit sensus: adsistunt contra se in Martis anheli certamine. {{ancora+|792|[[Aeneis/Liber XII#790|792.]]}} {{sc|}}Fulva de nube de aere, de elemento suo. {{ancora+|793|[[Aeneis/Liber XII#790|793.]]}} {{sc|}}Quae iam finis erit conivnx ‘iam’ denique. verba ista quasi iam taediantis sunt ad longam Iunonis iracundiam, unde et paulo post “desine iam tandem precibusque inflectere nostris”. {{ancora+|794|[[Aeneis/Liber XII#790|794.]]}} {{sc|}}Indigetem Aenean scis ipsa et scire fateris subaudis ‘fore’. et indigetes dii duplici ratione dicuntur: vel secundum Lucretium, quod nullius rei egeant, qui ait “ipse suis pollens opibus nihil indiga curae”: vel quod nos deorum indigeamus, unde quidam omnes deos indigetes appellari volunt. alii patrios deos indigetes dici debere tradunt, alii ab invocatione indigetes dictos volunt, quod ‘indigeto’ est precor et invoco: vel certe indigetes sunt dii ex hominibus facti, et dicti indigetes quasi in diis agentes. sane de Aenea fabula talis est: cum Turno occiso et accepta Lavinia, condita civitate in Numicum fluvium, ut alii volunt, sacrificans, ut alii, Mezentium, ut alii, Messapum fugiens, cecidisset, nec eius esset cadaver inventum, Ascanius, filius eius, victo Mezentio cum ceteris Troianis credens et iactitans inter numina receptum, sive patrem volens consecrare, templum ei constituit, quod indigetis appellari iussit. {{ancora+|797|[[Aeneis/Liber XII#795|797.]]}} {{sc|}}Mortalin decvit violari vulnere divum ‘mortali vulnere’ dixit, non ‘letali’, sed, aut quo mortales laborant, aut a mortali inlato. aut ‘mortali vulnere’, id est mortem facienti: ergo non quasi Iuturna mortalis sit. ‘divum’ autem subaudis ‘futurum’. {{ancora+|798|[[Aeneis/Liber XII#795|798.]]}} {{sc|}}Quid enim sine te ivturna valeret parenthesis: poterat enim excusare se Iuno, nihil fecisse commemorans, unde eam auctorem fuisse Iuppiter dicit propter illud “auctor ego audendi”. {{ancora+|800|[[Aeneis/Liber XII#800|800.]]}} {{sc|}}Desine iam tandem singula pronuntianda sunt. dicendo autem ‘tandem’ odium perseverantis ostendit. {{ancora+|801|[[Aeneis/Liber XII#800|801.]]}} {{sc|}}Nec te tantus edat tacitam dolor †scilicet sidereis odiis urgere Troianos. sane ‘edo edis edit’ integrum verbum est, ut lego, legis, legit: nam ‘edo es est’ esse anomalum constat. {{ancora+|803|[[Aeneis/Liber XII#800|803.]]}} {{sc|}}ventum ad supremum est per infinitum modum verbi dictum. {{ancora+|804|[[Aeneis/Liber XII#800|804.]]}} {{sc|}}Troianos potvisti id est iam non potes: ideo enim praeterito usus est tempore. et bene ‘potuisti’, quia ipsa dixerat “atque ipsos potuit submergere ponto” et iterum “Mars perdere gentem inmanem Lapithum valuit”. {{ancora+|805|[[Aeneis/Liber XII#805|805.]]}} {{sc|}}deformare domum deformem reddere per luctum. {{ancora+|807|[[Aeneis/Liber XII#805|807.]]}} {{sc|}}Submisso vultu habitum futurae orationis ostendit. {{ancora+|808|[[Aeneis/Liber XII#805|808.]]}} {{sc|}}Quia nota mihi tua magne voluntas ivppiter hoc ideo Iuno, quia Iuppiter necessitatem obiecerat fati, dicens ‘ventum ad supremum est’. sed Iuno, sciens fatum esse quicquid Iuppiter dixerit, dicit se cedere eius voluntati: nam id agit, ut conciliet sibi eius favorem ad petitionem futuram. {{ancora+|810|[[Aeneis/Liber XII#810|810.]]}} {{sc|}}aeria sede nubem dixit, quia supra dixerat “fulva pugnas de nube tuentem”: nam et hoc accusaverat Iuppiter. ergo argumento verisimili utitur, quasi dicat, non facerem solum ut spectatrix essem, sed ipsam rem gererem. {{ancora+|811|[[Aeneis/Liber XII#810|811.]]}} {{sc|}}Digna indigna pati id est omnia. et proverbialiter dictum est. {{ancora+|813|[[Aeneis/Liber XII#810|813.]]}} {{sc|}}succurrere fratri bene ‘fratri’, ne, si diceret ‘Turno’, careret adfectu. {{ancora+|814|[[Aeneis/Liber XII#810|814.]]}} {{sc|}}Pro vita ac si diceret: pro re nobis data, id est superis. et bene figuravit ‘audere probavi’. {{ancora+|815|[[Aeneis/Liber XII#815|815.]]}} {{sc|}}Non ut tela tamen non ut contenderet arcum hoc loco quasi Iuturnam sagittam iecisse significat; sed, ut supra diximus, possumus accipere, quod alter in eius gratiam in Aenean tela contorsit. ipsi adscribendum ergo ‘contenderet arcum’. alii ‘ostenderet’, id est adiuvaret tendentem in Aenean telum: non enim certus auctor vulneris fuerat. {{ancora+|816|[[Aeneis/Liber XII#815|816.]]}} {{sc|}}Adivro stygii caput inplacabile fontis pro ‘iuro’, nam prothesis est. quidam tamen volunt ‘iuro’ tunc dici debere, cum confirmamus aliquid aut promittimus, ut ‘iuro me facturum’, ‘adiuro’ vero, cum negamus, ut ‘adiuro me non posse’, ‘adiuro me non fecisse’: Terentius “adiurat, se non posse apud vos, Pamphilo absente, perdurare”. potest tamen et ‘ad’ valde significare, ut sit ‘adiuro’ valde iuro. ‘inplacabile’ autem periurantibus inplacabile. et bene respondit ad illud quod Iuppiter iuraverat in decimo , ne quis deorum Troianis vel Rutulis ferret auxilium. {{ancora+|817|[[Aeneis/Liber XII#815|817.]]}} {{sc|}}Una superstitio id est ‘sola’ vel ‘summa’, ut “unam posthabita coluisse”. ‘superstitio’ autem religio, metus, eo quod superstet capiti omnis religio. reddita hoc est data: nam prothesis est. {{ancora+|818|[[Aeneis/Liber XII#815|818.]]}} {{sc|}}exosa relinquo ‘exosus’ et ‘perosus’ de eo tantum qui odit, dicitur. {{ancora+|819|[[Aeneis/Liber XII#815|819.]]}} {{sc|}}Nulla fati quod lege tenetur bene ‘fati’: nam victoriae lex est, ut victi cedant in habitum nomenque victorum. {{ancora+|820|[[Aeneis/Liber XII#820|820.]]}} {{sc|}}Pro maiestate tuorum respexit ad Saturnum, qui in Italia aliquando regnaverat: inde ait ‘tuorum’. nam et Latinus inde originem ducit, ut “Fauno Picus pater, isque parentem te, Saturne, refert, tu sanguinis ultimus auctor”. {{ancora+|821|[[Aeneis/Liber XII#820|821.]]}} {{sc|}}Esto component consentit, sed invita. {{ancora+|827|[[Aeneis/Liber XII#825|827.]]}} {{sc|}}Sit Romana potens itala virtute propago hoc videtur dicere: si fataliter inminet ut a Troianis origo Romana descendat, Troiani Italorum nomen accipiant, ut Romani de Italis, non de Troianis videantur esse progeniti. {{ancora+|830|[[Aeneis/Liber XII#830|830.]]}} {{sc|}}Es germana iovis saturnique altera proles locus de obscuris, de quo quidam hoc sentiunt: petis paene inlicita, sed concedenda sunt, quoniam soror Iovis es, id est Saturni filia. quod si voluerimus admittere, erit sequens versus incongruus, ut ‘irarum tantos volvis sub pectore fluctus’. unde melius est ut ita intellegamus: soror Iovis es, id est Saturni filia: unde non mirum est tantam te iracundiam retinere sub pectore. nam scimus unumquemque pro generis qualitate in iram moveri: nobiles enim etsi ad praesens videntur ignoscere, tamen in posterum iram reservant. quod nunc Iunoni videtur obicere: nam cum se concedere diceret, petiit tamen quod graviter posset obesse Troianis. sic Homerus inducit Calchantem dicentem de Agamemnone: regum irae ita se habent, ut, etiam si ad praesens indulgere videantur, stimulos iracundiae ad futurum reservent. {{ancora+|833|[[Aeneis/Liber XII#830|833.]]}} {{sc|}}Do quod vis bene praesenti usus est tempore: nam promissio numinis pro facto est. {{ancora+|836|[[Aeneis/Liber XII#835|836.]]}} {{sc|}}Subsident remanebunt, latebunt, in Latinorum scilicet multitudine, ut “galeaque ima subsedit Acestes”. ritusque sacrorum adiciam verum est: nam sacra matris deum Romani Phrygio more coluerunt. * * * q et patritae leges appellatum est dixit q morem sacrorum ritusque continebant quod licet in VII. dixerit plenius tamen declarat * * * ri. q. t. nihil est enim sermo patrius Ausoniusque nisi avitus, quippe cum Ausonii antiqui Italiae populi fuisse referantur: nam patri * * * quod ait ‘morem ritusque. s. adiciam’ ipso titulo legis Papiriae usus est, quam sciebat de ritu sacrorum publicatam. et quod iunxit ‘faciamque omnis’ * * * sic enim dictae sunt leges avitae et patritae et utramque legem sacrorum complexus est. nam ritus est comprobata in administrandis sacri * * * q. civitas ex alieno ascivit sibi; cum receptum est, mos appellatur. alii ita definiunt, ritum esse, quo sacrificium uti fiat * * * tis aut institutus religiosus aut cerimoniis consecratus, isque privatus aut publicus est, publicus ut curiarum, compitorum * * * {{ancora+|841|[[Aeneis/Liber XII#840|841.]]}} {{sc|}}Mentem laetata retorsit iste quidem hoc dicit; sed constat bello Punico secundo exoratam Iunonem, tertio vero bello a Scipione sacris quibusdam etiam Romam esse translatam. {{ancora+|843|[[Aeneis/Liber XII#840|843.]]}} {{sc|}}His actis remoto a Turno auxilio. {{ancora+|844|[[Aeneis/Liber XII#840|844.]]}} {{sc|}}Dimittere ab armis per transitum historiae usus est verbis; nam qui ab exercitu relaxantur, ab armis dicuntur dimitti: Sallustius de Oppio, ubi eum Cotta in contione ab exercitu cogit abscedere, dicit, “se eius opera non usurum, eumque ab armis dimittit”. {{ancora+|845|[[Aeneis/Liber XII#845|845.]]}} {{sc|}}Pestes cognomine dirae proprie ‘pestes’ vocantur, ‘dirae’ vero cognomine. et dictae ‘dirae’, quod non nisi ante iratum Iovem videntur, ut “saevique in limine regis apparent”. {{ancora+|846|[[Aeneis/Liber XII#845|846.]]}} {{sc|}}Tartaream megaeram bene ‘Tartaream’ addidit, ut ostendat esse et terrenam et aeriam Megaeram: nam, ut etiam in tertio diximus, volunt periti quandam triplicem potestatem esse et in terris et apud superos, sicut est furiarum apud inferos. ideo autem dicit has ex Nocte progenitas, ut ostendat et latenter oriri et intolerabilem esse iram deorum. nox intempesta perpetuum est noctis epitheton. alio modo dicimus intempestam, partem noctis significantes. {{ancora+|847|[[Aeneis/Liber XII#845|847.]]}} {{sc|}}Uno eodemque tulit partu dispositio haec poetae, quae dicit has et similes esse furiis, et cum his esse procreatas, hoc agit, ut ostendat illam prudentium opinionem, esse tam apud superos quam in terris, sicut apud inferos furias. {{ancora+|849|[[Aeneis/Liber XII#845|849.]]}} {{sc|}}saevi regis epitheton est accommodatum, id est cum saevit; neque enim est Iuppiter semper saevus. {{ancora+|850|[[Aeneis/Liber XII#850|850.]]}} {{sc|}}Apparent videntur, praesto sunt ad obsequium: unde etiam apparitores constat esse nominatos. {{ancora+|851|[[Aeneis/Liber XII#850|851.]]}} {{sc|}}Letum horrificum volunt Iovem non esse mortis auctorem, sed posse mortis genere vel prodesse vel obesse mortalibus. {{ancora+|854|[[Aeneis/Liber XII#850|854.]]}} {{sc|}}Inque omen ivturnae occurrere ivssit ut Iuturnae omen fraternae mortis efficeret. {{ancora+|856|[[Aeneis/Liber XII#855|856.]]}} {{sc|}}Non secus ac nervo per nubem inpulsa sagitta sic illa descendit, ut solet sagitta conscendere. hinc Statius traxit ut diceret de disco iacto “similisque cadenti crescit in adversos”. ‘inpulsa’ autem proprie, sicut supra “incertum qua pulsa manu”. {{ancora+|857|[[Aeneis/Liber XII#855|857.]]}} {{sc|}}Felle veneni amaritudine veneni, suco noxio: aut certe periphrasticos dixit venenum, ut βίη Ἡρακληείη . {{ancora+|858|[[Aeneis/Liber XII#855|858.]]}} {{sc|}}telum inmedicabile ‘inmedicabile’ est, cuius vulneri mederi non possit. {{ancora+|859|[[Aeneis/Liber XII#855|859.]]}} {{sc|}}celeres hypallage est pro ‘celeriter’: et ita celeriter, ut transiliat priusquam exeat. transilit umbras hyperbole est; namque umbra semper tela comitatur, hic ait, transit umbras sagitta: male enim quidem ‘auras’ legunt. {{ancora+|860|[[Aeneis/Liber XII#860|860.]]}} {{sc|}}Talis se taliter. {{ancora+|862|[[Aeneis/Liber XII#860|862.]]}} {{sc|}}Collecta ex nimia scilicet furiae magnitudine. {{ancora+|863|[[Aeneis/Liber XII#860|863.]]}} {{sc|}}Culminibus desertis noctuam dicit, non bubonem; nam ait ‘alitis in parvae’: bubo autem maior est. {{ancora+|864|[[Aeneis/Liber XII#860|864.]]}} {{sc|}}Serum canit triste, diuturnum, ut “seraque terrifici cecinerunt omina vates”: Sallustius “serum bellum in angustiis futurum”. {{ancora+|866|[[Aeneis/Liber XII#865|866.]]}} {{sc|}}Clipevmque everberat alis signa sunt ista plangentium. {{ancora+|869|[[Aeneis/Liber XII#865|869.]]}} {{sc|}}Stridorem vocis scilicet sonum: nam utrumque tangit augurium, et oscinum et praepetum, quod graviter posset obesse Troianis: sic Homerus inducit Calchanta. {{ancora+|870|[[Aeneis/Liber XII#870|870.]]}} {{sc|}}crines scindit solutos aut solvit et scindit: aut ‘solutos’ non propter fratris exitium sed * * * {{ancora+|872|[[Aeneis/Liber XII#870|872.]]}} {{sc|}}quid nunc decenter inducit loqui coepisse. {{ancora+|873|[[Aeneis/Liber XII#870|873.]]}} {{sc|}}Durae inmiti, quae possum fratrem cernere tot laboribus subditum. {{ancora+|874|[[Aeneis/Liber XII#870|874.]]}} {{sc|}}Monstro augurio ex Iovis voluntate venienti. {{ancora+|876|[[Aeneis/Liber XII#875|876.]]}} {{sc|}}Obscenae volucres invidiose dixit; nam una est. {{ancora+|879|[[Aeneis/Liber XII#875|879.]]}} {{sc|}}Quo vitam dedit aeternam quia occurrebat, sed praestitit inmortalitatem, dicit hanc aeternam esse causam doloris. {{ancora+|882|[[Aeneis/Liber XII#880|882.]]}} {{sc|}}inmortalis per indignationem dictum est ‘inmortalis ego’, quam maxime scilicet con * * * {{ancora+|885|[[Aeneis/Liber XII#885|885.]]}} {{sc|}}Glauco amictu quasi nympha, propter undarum similitudinem. {{ancora+|888|[[Aeneis/Liber XII#885|888.]]}} {{sc|}}ingens arboreum quidam pro ligneo accipiunt, ut hoc * * * ingens arboreum non sunt duo epitheta; sed Aeneas ingens telum coruscat arboreum. {{ancora+|890|[[Aeneis/Liber XII#890|890.]]}} {{sc|}}saevis certandum comminus armis hoc ideo dicit, quia vulnere tardus magis comminus pugnare desiderat. {{ancora+|891|[[Aeneis/Liber XII#890|891.]]}} {{sc|}}tete in facies te ipsum. et est proverbialiter dictum. contrahe collige; est autem hostilis iracundia. {{ancora+|892|[[Aeneis/Liber XII#890|892.]]}} {{sc|}}animis id est viribus: aut enim animo, aut corpore, aut precibus et voce possumus quidquid possumus: et hoc ideo, quia saeptus erat undique et non habebat effugium. {{ancora+|894|[[Aeneis/Liber XII#890|894.]]}} {{sc|}}Caput quassans concutiens, ut “tunc quassans caput”. {{ancora+|895|[[Aeneis/Liber XII#895|895.]]}} {{sc|}}Et ivppiter hostis ordo est ‘ferox hostis’. {{ancora+|896|[[Aeneis/Liber XII#895|896.]]}} {{sc|}}Saxum circumspicit Homeri totus hic locus est. {{ancora+|897|[[Aeneis/Liber XII#895|897.]]}} {{sc|}}Campo quod forte iacebat limes agro positus secundum artem propiori respondit, sicut “est in carcere locus, quod Tullianum appellatur”. {{ancora+|901|[[Aeneis/Liber XII#900|901.]]}} {{sc|}}Manu raptum trepida aut festina: aut re vera ‘trepida’, quia sequitur ‘sed neque currentem se nec cognoscit euntem’. torquebat bene inperfecto usus est tempore, quia non est perfectum quod voluit, ut “nec spatium evasit totum neque pertulit ictum”. {{ancora+|906|[[Aeneis/Liber XII#905|906.]]}} {{sc|}}viri mire ‘viri’ addidit, quasi propter rationem eius, qui languide iecerat, ut ipse lapis sine effectu fuerit: ut si dixisset, talis est vir qualem descripsi. {{ancora+|907|[[Aeneis/Liber XII#905|907.]]}} {{sc|}}Nec spatium evasit hic distinguendum est, ut sit ‘totum neque pertulit ictum’, id est evacuatus est impetus ipsius spatio longiore. {{ancora+|908|[[Aeneis/Liber XII#905|908.]]}} {{sc|}}Ac velut in somnis Homeri comparatio. {{ancora+|917|[[Aeneis/Liber XII#915|917.]]}} {{sc|}}Nec quo se eripiat totum enim Troiani clauserant. {{ancora+|920|[[Aeneis/Liber XII#920|920.]]}} {{sc|}}Sortitus fortunam oculis hunc locum oculis ad feriendum elegit Aeneas, quem fortuna destinaverat vulneri. {{ancora+|922|[[Aeneis/Liber XII#920|922.]]}} {{sc|}}Nec fulmine pro ‘tonitru’, sine quo numquam fulmen emittitur. {{ancora+|923|[[Aeneis/Liber XII#920|923.]]}} {{sc|}}Atri turbinis instar multis utitur comparationibus ad exprimendum nimium impetum. et ‘instar’, ut supra diximus, per se plenum est nec recipit praepositionem, licet Serenus “ad instar” dixerit, quod in idoneis non invenitur auctoribus. {{ancora+|926|[[Aeneis/Liber XII#925|926.]]}} {{sc|}}Ictus percussus: nam participium est, ac si diceret ‘cecidit elisus’. {{ancora+|931|[[Aeneis/Liber XII#930|931.]]}} {{sc|}}Equidem mervi secundum artem agit rhetoricam: nam quotiens personae in invidia sunt, aliae pro his opponuntur. unde ita agit: ego quidem occidi mereor, sed tu debes ignoscere parentis intuitu. nec deprecor non refuto, non recuso. {{ancora+|932|[[Aeneis/Liber XII#930|932.]]}} {{sc|}}Utere sorte tua interfice hostem tuum. {{ancora+|933|[[Aeneis/Liber XII#930|933.]]}} {{sc|}}Fuit et tibi talis Anchises hic distinguendum, ut duo dicat: et habuisti patrem, et pater es. {{ancora+|935|[[Aeneis/Liber XII#935|935.]]}} {{sc|}}Et me ordo est ‘redde meis’; sed ne ex aperto rem viro forti pudendam peteret, interpositione usus est, dicens ‘seu corpus spoliatum lumine mavis’. {{ancora+|936|[[Aeneis/Liber XII#935|936.]]}} {{sc|}}Tendere palmas ausonii videre ad gloriam Aeneae pertinet, quod se Turnus cunctis praesentibus victum fatetur. {{ancora+|937|[[Aeneis/Liber XII#935|937.]]}} {{sc|}}Tua est lavinia coniunx quae fuerat causa certaminis. {{ancora+|938|[[Aeneis/Liber XII#935|938.]]}} {{sc|}}Ulterius ne tende odiis noli velle crudelitatem tuam ultra fata protendere, sed redde corpus sepulchro. acer in armis non tantum ad praesens refertur, sed quia semper in armis acer esse consuevit. {{ancora+|940|[[Aeneis/Liber XII#940|940.]]}} {{sc|}}Cunctantem flectere sermo coeperat omnis intentio ad Aeneae pertinet gloriam: nam et ex eo quod hosti cogitat parcere, pius ostenditur, et ex eo quod eum interimit, pietatis gestat insigne: nam Euandri intuitu Pallantis ulciscitur mortem. {{ancora+|941|[[Aeneis/Liber XII#940|941.]]}} {{sc|}}Infelix balteus nulli domino felix. et sic est dictum ‘infelix balteus’, sicut “Lacedaemoniosque hymenaeos”. et sciendum, balteum habuisse Turnum ad insultationem et iactantiam, non ad utilitatem, unde est “atque umeris inimicum insigne gerebat”. {{ancora+|945|[[Aeneis/Liber XII#945|945.]]}} {{sc|}}Monumenta doloris proprie; nam et monumentum ab eo quod mentem moneat, dictum est. {{ancora+|946|[[Aeneis/Liber XII#945|946.]]}} {{sc|}}Hausit vidit, ut “hauriat hunc oculis ignem crudelis ab alto Dardanus”. {{ancora+|949|[[Aeneis/Liber XII#945|949.]]}} {{sc|}}Pallas inmolat et ad suae mortis et ad rupti foederis ultionem, te tamquam hostiam inmolat Pallas. {{ancora+|951|[[Aeneis/Liber XII#950|951.]]}} {{sc|}}Frigore morte, ut “corpusque lavant frigentis et ungunt”. {{ancora+|952|[[Aeneis/Liber XII#950|952.]]}} {{sc|}}Vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras ‘indignata’, vel quia post preces veniam non meruerat; vel quia Laviniam fore sciebat Aeneae; vel quia, ut supra de Camilla diximus, discedebat a iuvene. nam volunt philosophi invitam animam discedere a corpore cum quo adhuc habitare naturae legibus poterat: sic Homerus ψυχὴ δ’ ἐκ ῥεθέων πταμένη Ἄϊδόσδε βεβήκει ὃν πότμον γοόωσα, λιποῦσ’ ἀνδροτῆτα καὶ ἥβην.” {{Liber |Ante = Commentarius XI |AnteNomen = ../Liber XI |Post = |PostNomen = }} iczq3j6mezikuna2mtemgj58pdqj3du 0 39679 265069 136686 2026-05-09T12:23:36Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De Beneficiis/Liber VII]] ad [[De beneficiis/Liber VII]] 136686 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De Beneficiis |OperaeWikiPagina= De Beneficiis |Annus= Saeculo I |Genera=philosophia |SubTitulus= Liber VII }} 1 Bonum, mi Liberalis, habeas animum volo: In manibus terrae; non hic te carmine longo atque per ambages et longa exorsa tenebo. Reliqua hic liber cogit, et exhausta materia circumspicio, non quid dicam, sed quid non dixerim; boni tamen consules, quidquid ibi superest, cum tibi superfuerit. Si voluissem lenocinari mihi, debuit paulatim opus crescere et ea pars in finem reservari, quam quilibet etiam satiatus appeteret. Sed quidquid maxime necessarium erat, in primum congessi; nunc, si quid effugit, recolligo. Nec mehercules, si me interroges, nimis ad rem existimo pertinere, ubi dicta sunt, quae Tegunt mores, prosequi cetera non in remedium animi, sed in exercitationem ingenii inventa. Egregie enim hoc dicere Demetrius Cynicus, vir meo iudicio magnus, etiam si maximis comparetur, solet plus prodesse, si pauca praecepta sapientiae teneas, sed illa in promptu tibi et in usu sint, quam si multa quidem didiceris, sed illa non habeas ad manum. " Quemadmodum," inquit, " magnus luctator est, non qui omnes numeros nexusque perdidicit, quorum usus sub adversario rarus est, sed qui in uno se aut altero bene ac diligenter exercuit et eorum occasiones intentus expectat (neque enim refert, quam multa sciat, si scit, quantum victoriae satis est), sic in hoc studio multa delectant, pauca vincunt. Licet nescias, quae ratio oceanum effundat ac revocet, quare septimus quisque annus aetati signum imprimat, quare latitudo porticus ex remoto sperantibus non servet portionem suam, sed ultima in angustiis coeant et columnarum novissime intervalla iungantur, quid sit, quod geminorum conceptum separet, partum iungat, utrum unus concubitus spargatur in duos an totiens concepti sint, cur pariter natis fata diversa sint maximisque rerum spatiis distent, quorum inter ortus minimum interest: non multum tibi nocebit transisse, quae nec licet scire nec prodest. Involuta veritas in alto latet. Nec de malignitate naturae queri possumus, quia nullius rei difficilis inventio est, nisi cuius hic unus inventae fructus est invenisse; quidquid nos meliores beatosque facturum est, aut in aperto aut in proximo posuit. Si animus fortuita contempsit, si se supra metus sustulit nec avida spe infinita complectitur, sed didicit a se petere divitias; si deorum hominumque formidinem eiecit et scit non multum esse ab homine timendum, a deo nihil; si contemptor omnium, quibus torquetur vita, dum ornatur, eo perductus est, ut illi liqueat mortem nullius mali materiam esse, multorum finem; si animum virtuti consecravit et, quacumque vocat illa, planum putat; si sociale animal et in commune genitus mundum ut unam omnium domum spectat et conscientiam suam dis aperuit semperque tamquam in publico vivit se magis veritus quam alios: subductus ille tempestatibus in solido ac sereno stetit consummavitque scientiam utilem ac necessariam. Reliqua oblectamenta otii sunt; licet enim iam in tutum retracto animo ad haec quoque excurrere cultum, non robur, ingeniis adferentia." 2 Haec Demetrius noster utraque manu tenere pro fidentem iubet, haec nusquam dimittere, immo adfigere et partem sui facere eoque cotidiana meditatione perduci, ut sua sponte occurrant salutaria et ubique ac statim desiderata praesto sint et sine ulla mora veniat illa turpis honestique distinctio. Sciat nec malum esse ullum nisi turpe nec bonum nisi honestum. Hac regula vitae opera distribuat; ad hanc legem et agat cuncta et exigat miserrimosque mortalium iudicet, in quantiscumque opibus refulgebunt, ventri ac libidini deditos quorumque animus inerti otio torpet. Dicat sibi ipse: " Voluptas fragilis est, brevis, fastidio obiecta, quo avidius hausta est citius in contrarium recidens, cuius subinde necesse est aut paeniteat aut pudeat, in qua nihil est magnificum aut quod naturam hominis dis proximi deceat, res humilis, membrorum turpium aut vilium mini- sterio veniens, exitu foeda. Illa est voluptas et homine et viro digna non implere corpus nec saginare nec cupiditates irritare, quarum tutissima est quies, sed perturbatione carere et ea, quam hominum inter se rixantium ambitus concutit, et ea, quae intolerabilis ex alto venit, ubi de dis famae creditum est vitiisque illos nostris aestimavimus." Hanc voluptatem aequalem, intrepidam, numquam sensuram sui taedium percipit hic, quem deformamus cum maxime, ut ita dicam, divini iuris atque humani peritus. Hic praesentibus gaudet, ex futuro non pendet; nihil enim firmi habet, qui in incerta propensus est. Magnis itaque curis exemptus et distorquentibus mentem nihil sperat aut cupit nec se mittit in dubium suo contentus. Et ne illum existimes parvo esse contentum, omnia illius sunt, non sic, quemadmodum Alexandri fuerunt, cui, quamquam in litore rubri maris steterat, plus de- erat, quam qua venerat. Illius ne ea quidem erant, quae tenebat aut vicerat, cum in oceano Onesicritus praemissus explorator erraret et bella in ignoto mari quaereret. Non satis apparebat inopem esse, qui extra naturae terminos arma proferret, qui se in profundum inexploratum et immensum aviditate caeca prosus immitteret? Quid interest, quot eripuerit regna, quot dederit, quantum terrarum tributo premat? Tantum illi deest, quantum cupit. 3 Nec hoc Alexandri tantum vitium fuit, quem per Liberi Herculisque vestigia felix temeritas egit, sed omnium, quos fortuna irritavit implendo. Cyrum et Cambysen et totum regni Persici stemma percense. Quem invenies, cui modum imperii satietas fecerit, qui non vitam in aliqua ulterius procedendi cogitatione finierit? Nec id mirum est; quidquid cupiditati contingit, penitus hauritur et conditur, nec interest, quantum eo, quod inexplebile est, congeras. Unus est sapiens, cuius omnia sunt nec ex difficili tuenda. Non habet mittendos trans maria legatos nec metanda in ripis hostilibus castra, non opportunis castellis disponenda praesidia; non opus est legione nec equestribus turmis. Quemadmodum di immortales regnum inermes regunt et illis rerum suarum ex edito tranquilloque tutela est, ita hic officia sua, quamvis latissime pateant, sine tumultu obit et omne humanum genus potentissimus eius optimusque infra se videt. Derideas licet: ingentis spiritus res est, cum Orientem Occidentemque lustraveris animo, quo etiam remota et solitudinibus interclusa penetrantur, cum tot animalia, tantam copiam rerum, quas natura beatissime fundit, adspexeris, emittere hanc dei vocem: " Haec omnia mea sunt! " Sic fit, ut nihil cupiat, quia nihil est extra omnia. 4 " Hoc ipsum," inquis, " volui! teneo te! Volo videre, quomodo ex his laqueis, in quos tua sponte decidisti, expliceris. Dic mihi. Quemadmodum potest aliquis donare sapienti, si omnia sapientis sunt? Nam id quoque, quod illi donat, ipsius est. Itaque non potest beneficium dari sapienti, cui, quidquid datur, de suo datur; atqui dicitis sapienti posse donari. Idem autem me scito et de amicis interrogare. Omnia dicitis illis esse communia; ergo nemo quicquam donare amico potest; donat enim illi communia." Nihil prohibet aliquid et sapientis esse et etiam eius, qui possidet, cui datum et adsignatum est. Iure civili omnia regis sunt, et tamen illa, quorum ad regem pertinet universa possessio, in singulos dominos discripta sunt, et unaquaeque res habet possessorem suum. Itaque dare regi et domum et mancipium et pecuniam possumus nec donare illi de suo dicimur; ad regem enim potestas omnium pertinet, ad singulos proprietates. Fines Atheniensium aut Campanorum vocamus, quos deinde inter se vicini privata terminatione distinguunt; et totus ager utique ullius rei publicae est, pars deinde suo domino quaeque censetur; ideoque donare agros nostros rei publicae possumus, quamvis illius esse dicantur, quia aliter illius sunt, aliter mei. Numquid dubium est, quin servus cum peculio domini sit? Dat tamen domino suo munus. Non enim ideo nihil habet servus, quia non est habiturus, si dominus illum habere noluerit; nec ideo non est munus, cum volens dedit, quia potuit eripi, etiam si noluisset. Quemadmodum probemus omnia? Nunc enim omnia sapientis esse inter duos convenit; illud, quod quaeritur, colligendum est, quomodo liberalitatis materia adversus eum supersit, cuius universa esse concessimus. Omnia patris sunt, quae in liberorum manu sunt; quis tamen nescit donare aliquid et filium patri? Omnia deorum sunt; tamen et dis donum posuimus et stipem iecimus. Non ideo, quod habeo, meum non est, si meum tuum est; potest enim idem meum esse et tuum. "Is," inquit, " cuius prostitutae sunt, leno est; omnia autem sapientis sunt; inter omnia et prostitutae sunt; ergo prostitutae sapientis sunt. Leno autem est, cuius prostitutae sunt; ergo sapiens leno est," Sic illum vetant emere, dicunt enim: " Nemo rem suam emit; omnia autem sapientis sunt; ergo sapiens nihil emit." Sic vetant mutuum sumere, quia nemo usuram pro pecunia sua pendat. Innumerabilia sunt, per quae cavillantur, cum pulcherrime, quid a nobis dicatur, intellegant. 5 Etenim sic omnia sapientis esse dico, ut nihilo minus proprium quisque in rebus suis dominium habeat, quemadmodum sub optimo rege omnia rex imperio possidet, singuli dominio. Tempus istius probandae rei veniet; interim hoc huic quaestioni sat est me id, quod aliter sapientis est, aliter meum est, posse donare sapienti. Nec mirum est aliquid ei, cuius est totum, posse donari. Conduxi domum a te; in hac aliquid tuum est, aliquid meum: res tua est, usus rei tuae meus est. Itaque nec fructus tanges colono tuo prohibente, quamvis in tua pos- sessione nascantur, et, si annona carior fuerit aut fames. Heu! frustra magnum alterius spectabis acervum in tuo natum, in tuo positum, in horrea iturum tua. Nec conductum meum, quamquam sis dominus, intrabis nec servum tuum, mercennarium meum, abduces et, cum a te raedam conduxero, beneficium accipies, si tibi in vehiculo tuo sedere permisero. Vides ergo posse fieri, ut aliquis accipiendo, quod suum est, munus accipiat. 6 In omnibus istis, quae modo rettuli, uterque eiusdem rei dominus est. Quo modo? Quia alter rei dominus est, alter usus. Libros dicimus esse Ciceronis; eosdem Dorus librarius suos vocat, et utrumque verum est. Alter illos tamquam auctor sibi, alter tamquam emptor adserit; ac recte utriusque dicuntur esse, utriusque enim sunt, sed non eodem modo. Sic potest Titus Livius a Doro accipere aut emere libros suos. Possum donare sapienti, quod viritim meum est, licet illius sint omnia; nam cum regio more cuncta conscientia possideat, singularum autem rerum in unumquemque proprietas sit sparsa, et accipere munus et debere et emere et conducere potest. Caesar omnia habet, fiscus eius privata tan- tum ac sua; et universa in imperio eius sunt, in patrimonio propria. Quid eius sit, quid non sit, sine diminutione imperii quaeritur; nam id quoque, quod tamquam alienum abiudicatur, aliter illius est. Sic sapiens animo universa possidet, iure ac dominio sua. 7 Bion modo omnes sacrilegos esse argumentis colligit, modo neminem. Cum omnes de saxo deiecturus est, dicit: " Quisquis id, quod deorum est, sustulit et consumpsit atque in usum suum vertit, sacrilegus est; omnia autem deorum sunt; quod quisque ergo tollit, deorum tollit, quorum omnia sunt; ergo, quisquis tollit aliquid, sacrilegus est. " Deinde, cum effringi templa et expilari impune Capitolium iubet, dicit nullum sacrilegum esse, quia, quidquid sublatum est, ex eo loco, qui deorum erat, in eum transfertur locum, qui deorum est. Hic respondetur omnia quidem deorum esse, sed non omnia dis dedicata; in iis observari sacrilegium, quae religio numini adscripsit. Sic et totum mundum deorum esse immortalium templum, solum quidem amplitudine illorum ac magnificentia dignum: tamen a sacris profana discerni; non omnia licere in angulo, cui fani nomen impositum est, quae sub caelo et conspectu siderum licent. Iniuriam sacrilegus deo quidem non potest facere, quem extra ictum sua divinitas posuit, sed punitur, quia tamquam deo fecit: opinio illum nostra ac sua obligat poenae. Quomodo ergo sacrilegus videtur, qui aliquid aufert sacri, etiam si, quocumque transtulit, quod surripuerat, intra terminos mundi est, sic et sapienti furtum potest fieri; auferetur enim illi non ex iis, quae universa habet, sed ex iis, quibus dominus inscriptus est, quae viritim ei serviunt. Illam alteram possessionem adgnoscet, hanc nolet habere, si poterit, emittetque illam vocem, quam Romanus imperator emisit, cum illi ob virtutem et bene gestam rem publicam tantum agri decerneretur, quantum arando uno die circumire potuisset: " Non opus est," inquit, " vobis eo cive, cui plus opus sit quam uni civi." Quanto maioris viri putas respuisse hoc munus, quam meruisse! Multi enim fines aliis abstulerunt, sibi nemo constituit! 8 Ergo cum animum sapientis intuemur potentem omnium et per universa dimissum, omnia illius esse dicimus, cum ad hoc ius cotidianum, si ita res tulerit, capite censebitur. Multum interest, possessio eius animo ac magnitudine aestimetur an censu. Haec universa habere, de quibus loqueris, abominabitur. Non referam tibi Socraten, Chrysippum, Zenonem et ceteros magnos quidem viros, maiores quidem, quia in laudem vetustorum invidia non obstat. Paulo ante Demetrium rettuli, quem mihi videtur rerum natura nostris tulisse temporibus, ut ostenderet nec illum a nobis corrumpi nec nos ab illo corripi posse, virum exactae, licet neget ipse, sapientiae firmaeque in iis, quae proposuit, constantiae, eloquentiae vero eius, quae res fortissimas deceat, non concinnatae nec in verba sollicitae, sed ingenti animo, prout impetus tulit, res suas prosequentis. Huic non dubito quin providentia et talem vitam et talem dicendi facultatem dederit, ne aut exemplum saeculo nostro aut convicium deesset. Demetrio si res nostras aliquis deorum possidendas velit tradere sub lege certa, ne liceat donare, adfirmaverim repudiaturum dicturumque: 9 " Ego vero me ad istud inextricabile pondus non adligo nec in altam faecem rerum hunc expeditum hominem demitto. Quid ad me defers populorum omnium mala? Quae ne daturus quidem acciperem, quoniam multa video, quae me donare non deceat. Volo sub conspectu meo ponere, quae gentium oculos regumque praestringunt, volo intueri pretia sanguinis animarumque vestrarum. Prima mihi luxuriae spolia propone, sive illa Vis per ordinem expandere sive, ut est melius, in unum acervum dare. Video elaboratam scrupulosa distinctione testudinem et foedissimorum pigerrimorumque animalium testas ingentibus pretiis emptas, in quibus ipsa illa, quae placet, varietas subditis medicamentis in similitudinem veri Coloratur. Video istic mensas et aestimatum lignum senatorio censu, eo pretiosius, quo illud in plures nodos arboris infelicitas torsit. Video istic crystallina, quorum accendit fragilitas pretium; omnium enim rerum voluptas apud imperitos ipso, quo fugari debet, periculo crescit. Video murrea pocula; parum scilicet luxuria magno fuerit, nisi, quod vomant, capacibus gemmis inter se propinaverint. Video uniones non singulos singulis auribus comparatos; iam enim exercitatae aures oneri ferundo sunt; iunguntur inter se et insuper alii binis superponuntur. Non satis muliebris insania viros superiecerat, nisi bina ac terna patrimonia auribus singulis pependissent. Video sericas vestes, si vestes vocandae sunt, in quibus nihil est, quo defendi aut corpus aut denique pudor possit, quibus sumptis parum liquido nudam se non esse iurabit. Hae ingenti summa ab ignotis etiam ad commercium gentibus accersuntur, ut matronae nostrae ne adulteris quidem plus sui in cubiculo, quam in publico ostendant. 10 " Quid agis, avaritia? Quot rerum caritate aurum tuum victum est! Omnia ista, quae rettuli, in maiore honore pretioque sunt. Nunc volo tuas opes recognoscere, lamnas utriusque materiae, ad quam cupiditas nostra caligat. At mehercules terra, quae, quidquid utile futurum nobis erat, protulit, ista defodit et mersit et ut noxiosis rebus ac malo gentium in medium prodituris toto pondere incubuit. Video ferrum ex isdem tenebris esse prolatum, quibus aurum et argentum, ne aut instrumentum in caedes mutuas deesset aut pretium. Et tamen adhuc ista aliquam materiam habent; est, in quo errorem oculorum animus subsequi possit. Video istic diplomata et syngraphas et cautiones, vacua habendi simulacra, umbracula avaritiae quaedam laborantis, per quae decipiat animum inanium opinione gaudentem. Quid enim ista sunt, quid fenus et calendarium et usura, nisi humanae cupiditatis extra naturam quaesita nomina? "Possum de rerum natura queri, quod aurum argentumque non interius absconderit, quod non illis maius, quam quod detrahi posset, pondus iniecerit: quid sunt istae tabellae, quid computationes et venale tempus et sanguinulentae centesimae? Voluntaria mala ex constitutione nostra pendentia, in quibus nihil est, quod subici oculis, quod teneri manu possit, inanis avaritiae somnia. O miserum, si quem delectat patrimonii sui liber magnus et vasta spatia terrarum colenda per vinctos et immensi greges pecorum per provincias ac regna pascendi et familia bellicosis nationibus maior et aedificia privata laxitatem urbium magnarum vincentia! Cum bene ista, per quae divitias suas disposuit ac fudit, circumspexerit superbumque se fecerit, quidquid habet, ei, quod cupit, comparet: pauper est. Dimitte me et illis divitiis meis redde. Ego regnum sapientiae novi, magnum, securum; ego sic omnia habeo, ut omnium sint." 11 Itaque cum C. C. added by Pincianus. Caesar illi ducenta donaret, ridens reiecit ne dignam quidem summam iudicans, qua non accepta gloriaretur. Di deaeque, quam pusillo animo illum aut honorare voluit aut corrum- pere! Reddendum egregio viro testimonium est; ingentem rem ab illo diei audivi, cum miraretur Gai dementiam, quod se putasset tanti posse mutari. " Si temptare," inquit, " me constituerat, toto illi fui experiendus imperio." 12 Sapienti ergo donari aliquid potest, etiam si sapientis omnia sunt. Aeque nihil prohibet, cum omnia amicis dicamus esse communia, aliquid amico donari. Non enim milli sic cum amico communia omnia sunt, quomodo cum socio, ut pars mea sit, pars illius, sed quomodo patri matrique communes liberi sunt, quibus cum duo sunt, non singuli singulos habent, sed singuli binos. Primum omnium iam efficiam, ut, quisquis est iste, qui me in societatem vocat, sciat se nihil mecum habere commune. Quare? Quia hoc inter sapientes solum consortium est, inter quos amicitia est; ceteri non magis amici sunt quam socii. Deinde pluribus modis communia sunt. Equestria omnium equitum Romanorum sunt; in illis tamen meus fit proprius locus, quem occupavi; hoc si cui cessi, quamvis illi communi re cesserim, tamen aliquid dedisse videor. Quaedam quorundam sub certa condicione sunt. Habeo in equestribus locum, non ut vendam, non ut locem, non ut habitem, in hoc tantum, ut spectem; propterea non mentior, si dico habere me in equestribus locum. Sed cum in theatrum veni, si plena sunt equestria, et iure habeo locum illic, quia sedere mihi licet, et non habeo, quia ab his, cum quibus mihi ius loci commune est, occupatus est. Idem inter amicos puta fieri. Quidquid habet amicus, commune est nobis, sed illius proprium est, qui tenet; uti iis illo nolente non possum. " Derides me," inquis; " si, quod amici est, meum est, liceat mihi vendere." Non licet; nam nec equestria, et tamen communia tibi cum ceteris equitibus sunt. Non est argumentum ideo aliquid tuum non esse, quia vendere non potes, quia consumere, quia mutare in deterius aut melius; tuum enim est etiam, quod sub lege certa tuum est. 13 * * * accepi, sed certe non minus. Ne traham longius, beneficium maius esse non potest; ea, per quae beneficium datur, possunt esse maiora et plura, in quae se denique benevolentia effundat et sic sibi indulgeat, quemadmodum amantes solent, quorum plura oscula et complexus artiores non augent amorem, sed exercent. 14 Haec quoque, quae venit, quaestio profligata est in prioribus; itaque breviter perstringetur; possunt enim in hanc, quae aliis data sunt, argumenta transferri. Quaeritur, an, qui omnia fecit, ut beneficium redderet, reddiderit. " Ut scias," inquit, " illum non reddidisse, omnia fecit, ut redderet; apparet ergo non esse id factum, cuius faciendi occasionem non habuit. Et creditori suo pecuniam non solvit is, qui, ut solveret, ubique quaesivit nec in- venit." Quaedam eius condicionis sunt, ut effectum praestare debeant; quibusdam pro effectu est omnia temptasse, ut efficerent. Si omnia fecit, ut sanaret, peregit partes suas medicus; etiam damnato reo oratori constat eloquentiae officium, si omni vi usus est; laus imperatoria etiam victo duci redditur, si et prudentia et industria et fortitudo muneribus suis functa est. Omnia fecit, ut beneficium redderet, obstitit illi felicitas tua; nihil incidit durius, quod veram amicitiam experiretur; locupleti donare non potuit, sano adsidere, felici succurrere: gratiam rettulit, etiam si tu beneficium non recepisti. Praeterea huic intentus semper et huius rei tempus opperiens, qui in hoc multum curae, multum sedulitatis impendit, plus laboravit, quam cui cito referre gratiam contigit. Debitoris exemplum dissimile est, cui parum est pecuniam quaesisse, nisi solvit; illic enim stat acerbus super caput creditor, qui nullum diem gratis occidere patiatur; hic benignissimus, qui, te cum viderit concursantem et sollicitum atque anxium, dicat: " Mitte hane de pectore curam; desine tibi molestus instare. Omnia a te habeo; iniuriam mihi facis, si me quicquam desiderare amplius iudicas; plenissime ad me pervenit animus tuus." 6 " Dic," inquit, " mihi: si reddidisset beneficium, diceres illum gratiam rettulisse; eodem ergo loco est, qui reddidit et qui non reddidit? " Contra nunc illud pone: si oblitus esset accepti beneficii, si ne temptasset quidem gratus esse, negares illum gratiam rettulisse; at hic se diebus noctibusque lassavit et omnibus aliis renuntiavit officiis huic uni imminens et operatus, ne qua se fugeret occasio; eodem ergo loco erunt ille, qui curam referendae gratiae abiecit, et hic, qui numquam ab illa recessit? Iniquus es, si rem a me exigis, cum videas animum non defuisse. 15 Ad summam puta, cum captus esses, me pecuniam mutuatum rebus meis in securitatem creditoris oppositis navigasse hieme tam saeva per infesta latrociniis litora, emensum, quidquid periculorum adferre potest etiam pacatum mare; peragratis omnibus solitudinibus, cum, quos nemo non non commonly added. fugiebat, ego quaererem, tandem ad piratas perveni; iam te alius redemerat: negabis me gratiam rettulisse? Etiamne, si in illa navigatione pecuniam, quam saluti tuae contraxeram, naufragus perdidi, etiamne, si in in added by Gruter. vincula, quae detrahere tibi volui, ipse incidi, negabis me rettulisse gratiam? At mehercules Athenienses Harmodium et Aristogitonem tyrannicidas vocant, et Mucio manus in hostili ara relicta instar occisi Porsinae fuit, et semper contra fortunam luctata virtus etiam citra effectum pro- positi operis enituit. Plus praestitit, qui fugientes occasiones secutus est et alia atque alia captavit, per quae referre gratiam posset, quam quem sine ullo sudore gratum prima fecit occasio. " Duas," inquit, " res ille tibi praestitit, voluntatem et rem; tu quoque illi duas debes." Merito istud diceres ei, qui tibi reddidit voluntatem otiosam, huic vero, qui et vult et conatur et nihil intemptatum relinquit, id non potes dicere; utrumque enim prae- stat, quantum in se est. Deinde non semper numero numerus aequandus est, aliquando una res pro duabus valet; itaque in locum rei succedit tam propensa voluntas et cupida reddendi. Quod si animus sine re ad referendam gratiam non valet, nemo adversus deos gratus est, in quos voluntas sola confertur. 5 " Dis," inquit, " nihil aliud praestare possumus." Sed si huic quoque, cui referre gratiam debeo, nihil aliud praestare possum, quid est, quare non eo adversus hominem gratus sim, quo nihil amplius in deos confero? 16 Si tamen quaeris, quid sentiam, et vis signare responsum, hic beneficium recepisse se iudicet, ille se sciat non reddidisse; hic illum dimittat, ille se teneat; hic dicat: " Habeo," ille respondeat: " Debeo. " In omni quaestione propositum sit nobis bonum publicum; praecludendae sunt excusationes ingratis, ad quas refugere non possint et sub quibus infitiationem suam tegere. " Omnia feci." Fac etiamnunc. Quid? tu tam imprudentes iudicas maiores nostros fuisse, ut non intellegerent iniquissimum esse eodem loco haberi eum, qui pecuniam, quam a creditore acceperat, libidini aut aleae adsumpsit, et eum, qui incendio aut latrocinio aut aliquo casu tristiore aliena cum suis perdidit? Nullam excusationem receperunt, ut homines scirent fidem utique praestandam; satius enim erat a paucis etiam iustam excusationem non accipi quam ab omnibus aliquam temptari. Omnia fecisti, ut redderes; hoc illi satis sit, tibi parum. Nam quemadmodum ille, si enixam et sedulam operam transire pro irrita patitur, cui gratia referatur, indignus est, ita tu ingratus es, nisi ei, qui voluntatem bonam in solutum accipit, eo libentius debes, quia dimittens. Non rapias hoc nec testeris; occasiones reddendi nihilo minus quaeras. Redde illi, quia repetit, huic, quia remittit; illi, quia bonus est, huic, quia malus. Ideoque hanc quaestionem non est quod ad te iudices pertinere, an, quod beneficium quis a sapiente accepit, reddere debeat, si ille desiit esse sapiens et in malum versus est. Redderes enim et depositum, quod a sapiente accepisses, etiam malo, redderes creditum. Quid est, cur non et beneficium? Quia mutatus est, ille te mutet? Quid? Si quid a sano accepisses, aegro non redderes, cum plus semper imbecillo amico debeamus? Et hic aeger est animo; adiuvetur, feratur. Stultitia morbus est animi. 17 Drstinguendum hoc, quo magis intellegatur, existimo. Duo sunt beneficia: unum, quod dare nisi sapiens sapienti non potest; hoc est absolutum et verum beneficium; alterum vulgare, plebeium, cuius inter nos imperitos commercium est. De hoc non est dubium, quin illi, qualiscumque est, debeam reddere, sive homicida sive fur sive adulter evasit. Habent scelera leges suas; melius istos iudex quam ingratus emendat. Nemo te malum, quia est, faciat. Malo beneficium proiciam, bono reddam, huic, quia debeo, illi, ne debeam. 18 De altero beneficii genere dubitatur, quod si accipere non potui nisi sapiens, ne reddere quidem nisi sapienti possum. " Puta enim me reddere: ille non potest recipere, non est iam huius rei capax, scientiam utendi perdidit. Quid, si me remittere maneo pilam iubeas? Stultum est dare alicui, quod accipere non possit." 2 Ut respondere ab ultimo incipiam: non dabo ulli, quod accipere non poterit; reddam, etiam si recipere non poterit. Obligare enim non possum nisi accipientem; liberari tantum, si reddidi, possum. Ille uti illo non poterit? Viderit; penes illum erit culpa, non penes me. 19 " Reddere est," inquit, " accepturo tradidisse. Quid enim? si cui vinum debeas et hoc ille te infundere reticulo iubeat aut cribro, reddidisse te dices? Aut reddere voles, quod, dum redditur, inter duos pereat? " Reddere est id, quod debeas, ei, cuius est, volenti dare. Hoc unum mihi praestandum est. Ut quidem habeat, quod a me accepit, iam ulterioris est curae; non tutelam illi, sed fidem debeo, multoque satius est illum non habere, quam me non reddere. Et creditori statim in macellum laturo, quod acceperit, reddam; etiam si mihi adulteram, cui monerem, delegaverit, solvam; et, si nummos, quos accipiet, in sinum suum discinctus infundet, dabo. Reddendum enim mihi est, non servandum, cum reddidero, ac tuendum; beneficii accepti, accepi commonly added. non redditi, custodiam debeo. Dum apud me est, salvum sit; ceterum, licet accipientis manibus effluat, dandum est reposcenti. Reddam bono, cum expediet, malo, cum petet. " Tale," inquit, " illi beneficium, quale accepisti, non potes reddere; accepisti enim a sapiente, stulto reddis." Non; reddo illi, quale nunc potest recipere, nec per me fit, quod deterius id, quod accepi, reddam, sed per illum, cui, si ad sapientiam redierit, reddam, quale accepi; dum in malis est, reddam, quale ab illo potest accipi. " Quid? si," inquit, " non tantum malus factus est, sed ferus, sed immanis, qualis Apollodorus aut Phalaris,et huic beneficium,quod acceperas,reddes?" Mutationem sapientis tantam natura non patitur. Non in pessima ab optimis lapsus; necesse est etiam in malo vestigia boni teneat; numquam tantum virtus extinguitur, ut non certiores animo notas im- primat, quam ut illas eradat ulla mutatio. Ferae inter nos educatae si in silvas eruperunt, aliquid mansuetudinis pristinae retinent tantumque a placidissimis absunt, quantum a veris feris et numquam humanam manum passis. Nemo in summam ne- quitiam incidit, qui umquam haesit sapientiae; altius infectus est, quam ut ex toto elui et transire in colorem malum possit. Deinde interrogo, utrum iste ferus sit animo tantum, an et in perniciem publicam excurrat? Proposuisti enim mihi Phalarim et alterum alterum added by Hosius. tyrannum, quorum si naturam habet intra se malus, quidni ego isti beneficium suum reddam, ne quid mihi cum illo iuris sit amplius? Si vero sanguine humano non tantum gaudet, sed pascitur, sed et suppliciis omnium aetatium crudelitatem insatiabilem exercet nec ira sed aviditate quadam saeviendi furit, si in ore parentium liberos iugulat, si non contentus simplici morte distorquet nec urit solum perituros, sed excoquit, si arx eius cruore semper recenti madet, parum est huic beneficium non reddere! Quidquid erat, quo mihi cohaereret, intercisa iuris humani societas abscidit. Si praestitisset quidem aliquid mihi, sed arma patriae meae inferret, quidquid meruerat, perdidisset, et referre illi gratiam scelus haberetur. Si non patriam meam impugnat, sed suae gravis est et sepositus a mea gente suam exagitat, abscindit, nihilo minus illum tanta pravitas animi, etiam si non inimicum, invisum mihi efficit, priorque mihi ac potior eius officii ratio est, quod humano generi, quam quod uni homini debeo. 20 Sed quamvis hoc ita sit et ex eo tempore omnia mihi in illum libera sint, ex quo corrumpendo fas omne, ut nihil in eum nefas esset, effecerit, illum mihi servandum modum credam, ut, si beneficium illi meum neque vires maiores daturum est in exitium commune nec confirmaturum, quas habet, id autem erit, quod illi reddi sine pernicie publica possit, red- dam. Servabo filium eius infantem; quid hoc beneficium obest cuiquam eorum, quos crudelitas eius lacerat? Pecuniam, quae satellitem stipendio teneat, non subministrabo. Si marmora et vestes desideraverit, nihil oberit cuiquam id, quo luxuria eius in- struitur; militem et arma non suggeram. Si pro magno petet munere artifices scenae et scorta et quae feritatem eius emolliant, libens offeram. Cui triremes et aeratas non mitterem, lusorias et cubiculatas et alia ludibria regum in mari lascivientium mittam. Et si ex toto desperata eius sanitas fuerit, eadem manu beneficium omnibus dabo, illi reddam; quoniam ingeniis talibus exitus remedium est optimumque est abire ei, qui ad se numquam rediturus est. Sed haec rara nequitia est semper portenti loco habita, sicut hiatus terrae et e cavernis maris ignium eruptio; itaque ab illa recedamus, de iis loquamur vitiis, quae detestamur sine horrore. Huic homini malo, quem invenire in quolibet foro possum, quem singuli timent, reddam beneficium, quod accepi. Non oportet mihi nequitiam eius prodesse; quod meum non est, redeat ad dominum. Bonus sit an malus, quid differt differt added by Gertz. ? Diligenter istud excuterem, si non redderem, sed darem. 21 Hic locus fabulam poscit. Pythagoricus quidam emerat a sutore phaecasia, rem magnam, non praesentibus nummis. Post aliquot dies venit ad tabernam redditurus et, cum elusam diu pulsaret, fuit, qui diceret: " Quid perdis operam? Sutor ille, quem quaeris, elatus, combustus est; quod nobis fortasse molestum est, qui in aeternum nostros amittimus, tibi minime, qui scis futurum, ut renascatur," 2 iocatus in Pythagoricum. At philosophus noster tres aut quattuor denarios non invita manu domum rettulit subinde concutiens; deinde, cum reprehendisset hanc suam non reddendi tacitam voluptatem, intellegens arrisisse illud lucellum sibi redit ad eandem tabernam et ait: " Ille tibi vivit; redde, quod debes." Deinde per clostrum, qua se commissura laxaverat, quattuor denarios in tabernam inseruit ac misit poenas a se exigens improbae cupiditatis, ne alieno adsuesceret. 22 Quod debes, quaere, cui reddas, et, si nemo poscet, ipse te appella. Malus an bonus, ad te non pertinet; redde et accusa. Oblitus es, quem- admodum inter vos officia divisa sint: illi oblivio imperata est, tibi meminisse mandavimus. Errat tamen, si quis existimat, cum dicimus eum, qui beneficium dedit, oblivisci oportere, excutere nos illi memoriam rei praesertim honestissimae; quaedam praecipimus ultra modum, ut ad verum et suum re- deant. Cum dicimus: " Meminisse non debet," hoc volumus intellegi: " Praedicare non debet nec iactare nec gravis esse." Quidam enim beneficium, quod dederunt, omnibus circulis narrant; hoc sobrii locuntur, hoc ebrii non continent, hoc ignotis ingerunt, hoc amicis committunt; ut haec nimia et exprobratrix memoria subsideret, oblivisci eum, qui dedit, iussimus et plus imperando, quam praestari poterat, silentium suasimus. 23 Quotiens parum fiduciae est in iis, quibus imperes, amplius exigendum est, quam sat est, ut praestetur, quantum sat est. In hoc omnis hyperbole extenditur, ut ad verum mendacio veniat. Itaque ille, cum dixit: Qui candore nives anteirent, cursibus auras, quod non poterat fieri, dixit, ut crederetur, quantum plurimum posset. Et qui dixit: His inmobilior scopulis, violentior amne, ne hoc quidem se persuasurum putavit aliquem tam immobilem esse quam scopulum. Numquam tantum sperat hyperbole, quantum audet, sed incredibilia adfirmat, ut ad credibilia perveniat. Cum dicimus: " Qui beneficium dedit, obliviscatur," hoc dicimus: " Similis sit oblito; memoria eius non appareat nec incurrat." Cum dicimus beneficium repeti non oportere, non ex toto repetitionem tollimus; saepe enim opus est malis exactore, etiam bonis admonitione. Quid ergo? Occasionem ignoranti non ostendam? Necessitates illi meas non detegam? Quare nescisse se aut mentiatur aut doleat? Interveniat aliquando admonitio, sed verecunda, quae non poscat nec in ius vocet. 24 Socrates amicis audientibus: " Emissem," inquit, " pallium, si nummos haberem." Neminem poposcit, omnes admonuit. A quo acciperet, ambitus fuit; quidni esset? Quantulum enim erat, quod Socrates accipiebat! At multum erat eum fuisse, a quo Socrates acciperet. Num illos castigare mollius potuit? " Emissem," inquit, " pallium, si num- mos haberem." Post hoc quisquis properaverit, sero dat; iam Socrati defuit. Propter acerbos exactores repetere prohibemus, non, ut numquam fiat, sed ut parce. 25 Aristippus aliquando delectatus unguento: " Male," inquit, " istis effeminatis eveniat, qui rem tam bellam infamaverunt." Item dicendum est: " Male istis improbis et importunis beneficiorum suorum quadriplatoribus eveniat, qui tam bellam rem, admonitionem inter amicos, sustulerunt! " Ego tamen utar hoc iure amicitiae et beneficium ab eo repetam, a quo petissem, qui alterius beneficii loco accepturus est potuisse reddere. Numquam ne querens quidem dicam: eiectum litore, egentem excepi et regni demens in parte locavi. Non est ista admonitio, convicium est; hoc est in odium beneficia perducere, hoc est efficere, ut in- gratum esse aut liceat aut iuvet. Satis abundeque est submissis et familiaribus verbis memoriam re- vocare: si bene quid de te merui, fuit aut tibi quicquam dulce meum. Ille in vicem dicat: " Quidni merueris? Eiectum litore, egentem excepisti." 26 "Sed nihil," inquit, " proficimus; dissimulat, oblitus est: quid facere debeam? " Quaeris rem maxime necessariam et in qua hanc materiam consummati decet, quemadmodum ingrati ferendi sint. Placido animo, mansueto, magno. Numquam te tam inhumanus et immemor et ingratus offendat, ut non tamen dedisse delectet; numquam in has voces iniuria impellat: " Vellem, non fecissem." Beneficii tui tibi etiam infelicitas placeat; semper illum pae- nitebit, si te ne nunc quidem paenitet. Non est, quod indigneris, tamquam aliquid novi acciderit; magis mirari deberes, si non accidisset. Alium labor, alium impensa deterret, alium periculum, alium turpis verecundia, ne, dum reddit, fateatur accepisse, alium ignorantia officii, alium pigritia, alium occupatio. Adspice, quemadmodum immensae hominum cupiditates hient semper et poscant; non miraberis ibi neminem reddere, ubi nemo satis accepit. Quis est istorum tam firmae mentis ac solidae, ut tuto apud eum beneficia deponas? Alius libidine insanit, alius abdomini servit; alius lucri totus est, cuius summam, non vias, spectat; alius invidia laborat, alius caeca ambitione et in gladios irruente. Adice torporem mentis ac senium et contraria huic inquieti pectoris agitationem tumultusque perpetuos; adice aestimationem sui nimiam et tumorem, ob quae contemnendus est, insolentem. Quid contumaciam dicam dicam added by Gertz. in perversa nitentium, quid levitatem semper aliquo transilientem? Hoc accedat temeritas praeceps et numquam fidele consilium daturus timor et mille errores, quibus volvimur: audacia timidissimorum, discordia familiarissimorum et, publicum malum, incertissimis fidere, fastidire possessa, quae consequi posse spes non fuit. Inter adfectus inquietissimos rem quietissimam, fidem, quaeris? 27 Si tibi vitae nostrae vera imago succurret, videre1 videberis tibi captae cum maxime civitatis faciem, in qua omisso pudoris rectique respectu vires in concilio sunt velut signo ad permiscenda omnia dato. Non igni, non ferro abstinetur; soluta legibus scelera sunt; ne religio quidem, quae inter arma hostilia supplices texit, ullum impedimentum est ruentium in praedam. Hic ex privato, hic ex publico, hic ex profano, hic ex sacro rapit; hic effringit, hic transilit; hic non contentus angusto itinere ipsa, quibus arcetur, evertit et in lucrum ruina venit; hic sine caede populatur, hic spolia cruenta manu gestat; nemo non fert aliquid ex altero. In hae aviditate generis humani o ne tu nimis fortunae communis oblitus es, qui quaeris inter rapientes referentem! Si indignans ingratos esse, indignare luxuriosos, indignare avaros, indignare impudicos, indignare aegros deformes, senes pallidos! Est istuc grave vitium, est intolerabile et quod dissociet homines, quod concordiam, qua imbecillitas nostra fulcitur, scindat ac dissipet, sed usque eo vulgare est, ut illud ne qui queritur quidem effugerit. 28 Cogita tecum, an, quibuscumque debuisti, gratiam rettuleris, an nullum umquam apud te perierit officium, an omnium te beneficiorum memoria comitetur. Videbis, quae puero data sunt, ante adulescentiam elapsa, quae in iuvenem conlata sunt, non perdurasse in senectutem. Quaedam perdidimus, quaedam proiecimus, quaedam e conspectu nostro paulatim exierunt, a quibusdam oculos aver- timus. Ut excusem tibi imbecillitatem, imprimis vas fragile est memoria et rerum turbae non sufficit; necesse est, quantum recipit, emittat et antiquissima recentissimis obruat. Sic factum est, ut minima apud te nutricis esset auctoritas, quia beneficium eius longius aetas sequens posuit; sic factum est, ut praeceptoris tibi non esset ulla veneratio; sic evenit, ut circa consularia occupato comitia aut sacerdotiorum candidato quaesturae suffragator excideret. Fortasse vitium, de quo querens, si te diligenter excusseris, in sinu invenies. Inique publico crimini irasceris, stulte tuo; ut absolvaris, ignosce. Meliorem illum facies ferendo, utique peiorem exprobrando. Non est, quod frontem eius indures; sine, si quid est pudoris residui, servet. Saepe dubiam verecundiam vox conviciantis clarior rupit. Nemo id esse, quod iam videtur, timet; deprenso pudor demitur. 29 " Perdidi beneficium." Numquid, quae con- secravimus, perdidisse nos dicimus? Inter consecrata beneficium est, etiam si male respondit, bene conlatum. Non est ille, qualem speravimus; simus nos, quales fuimus, ei dissimiles. Damnum non tunc factum: apparuit. Ingratus non sine nostro pudore protrahitur, quoniam quidem querella amissi bene- ficti non non commonly added. bene dati signum est. Quantum possumus, causam eius apud nos agamus: " Fortasse non potuit, fortasse ignoravit, fortasse facturus est." Quaedam nomina bona lentus et sapiens creditor fecit, qui sustinuit ac mora fovit. Idem nobis faciundum est; nutriamus fidem languidam. 30 " Perdidi beneficium." Stulte non nosti detrimenti tui tempora! Perdidisti, sed cum dares; nunc palam factum est. Etiam in his, quae videntur in perdito, moderatio plurimum profuit , ut corporum ita animorum molliter vitia tractanda sunt. Saepe, quod explicari pertinacia potuit, violentia potuit violentia added, potuit commonly, violentia by Haupt. trahentis abruptum est. Quid opus est maledictis? Quid querellis? Quid insectatione? Quare illum liberas? Quare dimittis? Si ingratus est, iam nihil debet. Quae ratio est exacerbare eum, in quem magna contuleris, ut ex amico dubio fiat non dubius inimicus et patrocinium sibi nostra infamia quaerat, nec desit vox desit vox Rossbach: desit O: dicere Madvig, Hosius. : " Nescio quid est, quod eum, cui tantum debuit, ferre non potuit; subest aliquid "? Nemo non superioris dignitatem querendo, etiam si non inquinavit, adspersit; nec quisquam fingere contentus est levia, cum magnitudine mendacii fidem quaerat. 31 Quanto illa melior via, qua servatur illi species amicitiae et, si reverti ad sanitatem velit, etiam amicitia! Vincit malos pertinax bonitas, nec quisquam tam duri infestique adversus diligenda animi est, ut etiam in in added by Lipsius. iniuria bonos non amet, quibus hoc quoque coepit debere, quod impune non solvit. Ad illa itaque cogitationes tuas flecte: Non est relata mihi gratia; quid faciam? Quod di, omnium rerum optimi auctores, qui beneficia ignoranti dare incipiunt, ingratis perseverant. Alius illis obicit neclegentiam nostri, alius iniquitatem; alius illos extra mundum suum proicit et ignavos hebetesque sine luce, sine ullo opere destituit; alius solem, cui debemus, quod inter laborem quietemque tempus divisimus, quod non tenebris mersi confusionem aeternae noctis effugimus, qui annum cursu suo temperat et corpora alit, sata evocat, percoquit fructus, saxum aliquod aut fortuitorum ignium globum et quidvis potius quam deum appellat. Nihilo minus tamen more optimorum parentium, qui maledictis suorum in- fantium arrident, non cessant di beneficia congerere de beneficiorum auctore dubitantibus, sed aequali tenore bona sua per gentes populosque distribuunt; unam potentiam, prodesse, sortiti spargunt opportunis imbribus terras, maria flatu movent, siderum cursu notant tempora, hiemes aestatesque interventu lenioris spiritus molliunt, errorem labentium ani- marum placidi ac propitii ferunt. Imitemur illos; demus, etiam si multa in irritum data sunt; demus nihilo minus aliis, demus ipsis, apud quos facta iactura est. Neminem ad excitandas domos ruina deterruit, et, eum penates ignis absumpsit, fundamenta tepente adhuc area ponimus et urbes haustas saepius eidem solo credimus; adeo ad bonas spes pertinax animus est. Terra marique humana opera cessarent, nisi male temptata retemptare retemptare Madvig: temptare MSS. libuisset. 32 Ingratus est: non mihi fecit iniuriam, sed sibi; ego beneficio meo, cum darem, usus sum. Nec ideo pignus dabo, sed diligentius; quod in hoc perdidi, ab aliis recipiam. Sed huic ipsi beneficium dabo iterum et tamquam bonus agricola cura cultuque sterilitatem soli vincam; perit mihi beneficium, iste hominibus. Non est magni animi beneficium dare et perdere; hoc est magni animi perdere et dare. 729zy1w1l38w2g2n1smb5xkbeoy0qmg 265071 265069 2026-05-09T12:24:20Z Saumache 27923 265071 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De beneficiis |OperaeWikiPagina= De beneficiis |Annus= Saeculo I |Genera=philosophia |SubTitulus= Liber VII }} {{Liber |Ante = Liber VI |AnteNomen = ../Liber VI |Post = |PostNomen = }} 1 Bonum, mi Liberalis, habeas animum volo: In manibus terrae; non hic te carmine longo atque per ambages et longa exorsa tenebo. Reliqua hic liber cogit, et exhausta materia circumspicio, non quid dicam, sed quid non dixerim; boni tamen consules, quidquid ibi superest, cum tibi superfuerit. Si voluissem lenocinari mihi, debuit paulatim opus crescere et ea pars in finem reservari, quam quilibet etiam satiatus appeteret. Sed quidquid maxime necessarium erat, in primum congessi; nunc, si quid effugit, recolligo. Nec mehercules, si me interroges, nimis ad rem existimo pertinere, ubi dicta sunt, quae Tegunt mores, prosequi cetera non in remedium animi, sed in exercitationem ingenii inventa. Egregie enim hoc dicere Demetrius Cynicus, vir meo iudicio magnus, etiam si maximis comparetur, solet plus prodesse, si pauca praecepta sapientiae teneas, sed illa in promptu tibi et in usu sint, quam si multa quidem didiceris, sed illa non habeas ad manum. " Quemadmodum," inquit, " magnus luctator est, non qui omnes numeros nexusque perdidicit, quorum usus sub adversario rarus est, sed qui in uno se aut altero bene ac diligenter exercuit et eorum occasiones intentus expectat (neque enim refert, quam multa sciat, si scit, quantum victoriae satis est), sic in hoc studio multa delectant, pauca vincunt. Licet nescias, quae ratio oceanum effundat ac revocet, quare septimus quisque annus aetati signum imprimat, quare latitudo porticus ex remoto sperantibus non servet portionem suam, sed ultima in angustiis coeant et columnarum novissime intervalla iungantur, quid sit, quod geminorum conceptum separet, partum iungat, utrum unus concubitus spargatur in duos an totiens concepti sint, cur pariter natis fata diversa sint maximisque rerum spatiis distent, quorum inter ortus minimum interest: non multum tibi nocebit transisse, quae nec licet scire nec prodest. Involuta veritas in alto latet. Nec de malignitate naturae queri possumus, quia nullius rei difficilis inventio est, nisi cuius hic unus inventae fructus est invenisse; quidquid nos meliores beatosque facturum est, aut in aperto aut in proximo posuit. Si animus fortuita contempsit, si se supra metus sustulit nec avida spe infinita complectitur, sed didicit a se petere divitias; si deorum hominumque formidinem eiecit et scit non multum esse ab homine timendum, a deo nihil; si contemptor omnium, quibus torquetur vita, dum ornatur, eo perductus est, ut illi liqueat mortem nullius mali materiam esse, multorum finem; si animum virtuti consecravit et, quacumque vocat illa, planum putat; si sociale animal et in commune genitus mundum ut unam omnium domum spectat et conscientiam suam dis aperuit semperque tamquam in publico vivit se magis veritus quam alios: subductus ille tempestatibus in solido ac sereno stetit consummavitque scientiam utilem ac necessariam. Reliqua oblectamenta otii sunt; licet enim iam in tutum retracto animo ad haec quoque excurrere cultum, non robur, ingeniis adferentia." 2 Haec Demetrius noster utraque manu tenere pro fidentem iubet, haec nusquam dimittere, immo adfigere et partem sui facere eoque cotidiana meditatione perduci, ut sua sponte occurrant salutaria et ubique ac statim desiderata praesto sint et sine ulla mora veniat illa turpis honestique distinctio. Sciat nec malum esse ullum nisi turpe nec bonum nisi honestum. Hac regula vitae opera distribuat; ad hanc legem et agat cuncta et exigat miserrimosque mortalium iudicet, in quantiscumque opibus refulgebunt, ventri ac libidini deditos quorumque animus inerti otio torpet. Dicat sibi ipse: " Voluptas fragilis est, brevis, fastidio obiecta, quo avidius hausta est citius in contrarium recidens, cuius subinde necesse est aut paeniteat aut pudeat, in qua nihil est magnificum aut quod naturam hominis dis proximi deceat, res humilis, membrorum turpium aut vilium mini- sterio veniens, exitu foeda. Illa est voluptas et homine et viro digna non implere corpus nec saginare nec cupiditates irritare, quarum tutissima est quies, sed perturbatione carere et ea, quam hominum inter se rixantium ambitus concutit, et ea, quae intolerabilis ex alto venit, ubi de dis famae creditum est vitiisque illos nostris aestimavimus." Hanc voluptatem aequalem, intrepidam, numquam sensuram sui taedium percipit hic, quem deformamus cum maxime, ut ita dicam, divini iuris atque humani peritus. Hic praesentibus gaudet, ex futuro non pendet; nihil enim firmi habet, qui in incerta propensus est. Magnis itaque curis exemptus et distorquentibus mentem nihil sperat aut cupit nec se mittit in dubium suo contentus. Et ne illum existimes parvo esse contentum, omnia illius sunt, non sic, quemadmodum Alexandri fuerunt, cui, quamquam in litore rubri maris steterat, plus de- erat, quam qua venerat. Illius ne ea quidem erant, quae tenebat aut vicerat, cum in oceano Onesicritus praemissus explorator erraret et bella in ignoto mari quaereret. Non satis apparebat inopem esse, qui extra naturae terminos arma proferret, qui se in profundum inexploratum et immensum aviditate caeca prosus immitteret? Quid interest, quot eripuerit regna, quot dederit, quantum terrarum tributo premat? Tantum illi deest, quantum cupit. 3 Nec hoc Alexandri tantum vitium fuit, quem per Liberi Herculisque vestigia felix temeritas egit, sed omnium, quos fortuna irritavit implendo. Cyrum et Cambysen et totum regni Persici stemma percense. Quem invenies, cui modum imperii satietas fecerit, qui non vitam in aliqua ulterius procedendi cogitatione finierit? Nec id mirum est; quidquid cupiditati contingit, penitus hauritur et conditur, nec interest, quantum eo, quod inexplebile est, congeras. Unus est sapiens, cuius omnia sunt nec ex difficili tuenda. Non habet mittendos trans maria legatos nec metanda in ripis hostilibus castra, non opportunis castellis disponenda praesidia; non opus est legione nec equestribus turmis. Quemadmodum di immortales regnum inermes regunt et illis rerum suarum ex edito tranquilloque tutela est, ita hic officia sua, quamvis latissime pateant, sine tumultu obit et omne humanum genus potentissimus eius optimusque infra se videt. Derideas licet: ingentis spiritus res est, cum Orientem Occidentemque lustraveris animo, quo etiam remota et solitudinibus interclusa penetrantur, cum tot animalia, tantam copiam rerum, quas natura beatissime fundit, adspexeris, emittere hanc dei vocem: " Haec omnia mea sunt! " Sic fit, ut nihil cupiat, quia nihil est extra omnia. 4 " Hoc ipsum," inquis, " volui! teneo te! Volo videre, quomodo ex his laqueis, in quos tua sponte decidisti, expliceris. Dic mihi. Quemadmodum potest aliquis donare sapienti, si omnia sapientis sunt? Nam id quoque, quod illi donat, ipsius est. Itaque non potest beneficium dari sapienti, cui, quidquid datur, de suo datur; atqui dicitis sapienti posse donari. Idem autem me scito et de amicis interrogare. Omnia dicitis illis esse communia; ergo nemo quicquam donare amico potest; donat enim illi communia." Nihil prohibet aliquid et sapientis esse et etiam eius, qui possidet, cui datum et adsignatum est. Iure civili omnia regis sunt, et tamen illa, quorum ad regem pertinet universa possessio, in singulos dominos discripta sunt, et unaquaeque res habet possessorem suum. Itaque dare regi et domum et mancipium et pecuniam possumus nec donare illi de suo dicimur; ad regem enim potestas omnium pertinet, ad singulos proprietates. Fines Atheniensium aut Campanorum vocamus, quos deinde inter se vicini privata terminatione distinguunt; et totus ager utique ullius rei publicae est, pars deinde suo domino quaeque censetur; ideoque donare agros nostros rei publicae possumus, quamvis illius esse dicantur, quia aliter illius sunt, aliter mei. Numquid dubium est, quin servus cum peculio domini sit? Dat tamen domino suo munus. Non enim ideo nihil habet servus, quia non est habiturus, si dominus illum habere noluerit; nec ideo non est munus, cum volens dedit, quia potuit eripi, etiam si noluisset. Quemadmodum probemus omnia? Nunc enim omnia sapientis esse inter duos convenit; illud, quod quaeritur, colligendum est, quomodo liberalitatis materia adversus eum supersit, cuius universa esse concessimus. Omnia patris sunt, quae in liberorum manu sunt; quis tamen nescit donare aliquid et filium patri? Omnia deorum sunt; tamen et dis donum posuimus et stipem iecimus. Non ideo, quod habeo, meum non est, si meum tuum est; potest enim idem meum esse et tuum. "Is," inquit, " cuius prostitutae sunt, leno est; omnia autem sapientis sunt; inter omnia et prostitutae sunt; ergo prostitutae sapientis sunt. Leno autem est, cuius prostitutae sunt; ergo sapiens leno est," Sic illum vetant emere, dicunt enim: " Nemo rem suam emit; omnia autem sapientis sunt; ergo sapiens nihil emit." Sic vetant mutuum sumere, quia nemo usuram pro pecunia sua pendat. Innumerabilia sunt, per quae cavillantur, cum pulcherrime, quid a nobis dicatur, intellegant. 5 Etenim sic omnia sapientis esse dico, ut nihilo minus proprium quisque in rebus suis dominium habeat, quemadmodum sub optimo rege omnia rex imperio possidet, singuli dominio. Tempus istius probandae rei veniet; interim hoc huic quaestioni sat est me id, quod aliter sapientis est, aliter meum est, posse donare sapienti. Nec mirum est aliquid ei, cuius est totum, posse donari. Conduxi domum a te; in hac aliquid tuum est, aliquid meum: res tua est, usus rei tuae meus est. Itaque nec fructus tanges colono tuo prohibente, quamvis in tua pos- sessione nascantur, et, si annona carior fuerit aut fames. Heu! frustra magnum alterius spectabis acervum in tuo natum, in tuo positum, in horrea iturum tua. Nec conductum meum, quamquam sis dominus, intrabis nec servum tuum, mercennarium meum, abduces et, cum a te raedam conduxero, beneficium accipies, si tibi in vehiculo tuo sedere permisero. Vides ergo posse fieri, ut aliquis accipiendo, quod suum est, munus accipiat. 6 In omnibus istis, quae modo rettuli, uterque eiusdem rei dominus est. Quo modo? Quia alter rei dominus est, alter usus. Libros dicimus esse Ciceronis; eosdem Dorus librarius suos vocat, et utrumque verum est. Alter illos tamquam auctor sibi, alter tamquam emptor adserit; ac recte utriusque dicuntur esse, utriusque enim sunt, sed non eodem modo. Sic potest Titus Livius a Doro accipere aut emere libros suos. Possum donare sapienti, quod viritim meum est, licet illius sint omnia; nam cum regio more cuncta conscientia possideat, singularum autem rerum in unumquemque proprietas sit sparsa, et accipere munus et debere et emere et conducere potest. Caesar omnia habet, fiscus eius privata tan- tum ac sua; et universa in imperio eius sunt, in patrimonio propria. Quid eius sit, quid non sit, sine diminutione imperii quaeritur; nam id quoque, quod tamquam alienum abiudicatur, aliter illius est. Sic sapiens animo universa possidet, iure ac dominio sua. 7 Bion modo omnes sacrilegos esse argumentis colligit, modo neminem. Cum omnes de saxo deiecturus est, dicit: " Quisquis id, quod deorum est, sustulit et consumpsit atque in usum suum vertit, sacrilegus est; omnia autem deorum sunt; quod quisque ergo tollit, deorum tollit, quorum omnia sunt; ergo, quisquis tollit aliquid, sacrilegus est. " Deinde, cum effringi templa et expilari impune Capitolium iubet, dicit nullum sacrilegum esse, quia, quidquid sublatum est, ex eo loco, qui deorum erat, in eum transfertur locum, qui deorum est. Hic respondetur omnia quidem deorum esse, sed non omnia dis dedicata; in iis observari sacrilegium, quae religio numini adscripsit. Sic et totum mundum deorum esse immortalium templum, solum quidem amplitudine illorum ac magnificentia dignum: tamen a sacris profana discerni; non omnia licere in angulo, cui fani nomen impositum est, quae sub caelo et conspectu siderum licent. Iniuriam sacrilegus deo quidem non potest facere, quem extra ictum sua divinitas posuit, sed punitur, quia tamquam deo fecit: opinio illum nostra ac sua obligat poenae. Quomodo ergo sacrilegus videtur, qui aliquid aufert sacri, etiam si, quocumque transtulit, quod surripuerat, intra terminos mundi est, sic et sapienti furtum potest fieri; auferetur enim illi non ex iis, quae universa habet, sed ex iis, quibus dominus inscriptus est, quae viritim ei serviunt. Illam alteram possessionem adgnoscet, hanc nolet habere, si poterit, emittetque illam vocem, quam Romanus imperator emisit, cum illi ob virtutem et bene gestam rem publicam tantum agri decerneretur, quantum arando uno die circumire potuisset: " Non opus est," inquit, " vobis eo cive, cui plus opus sit quam uni civi." Quanto maioris viri putas respuisse hoc munus, quam meruisse! Multi enim fines aliis abstulerunt, sibi nemo constituit! 8 Ergo cum animum sapientis intuemur potentem omnium et per universa dimissum, omnia illius esse dicimus, cum ad hoc ius cotidianum, si ita res tulerit, capite censebitur. Multum interest, possessio eius animo ac magnitudine aestimetur an censu. Haec universa habere, de quibus loqueris, abominabitur. Non referam tibi Socraten, Chrysippum, Zenonem et ceteros magnos quidem viros, maiores quidem, quia in laudem vetustorum invidia non obstat. Paulo ante Demetrium rettuli, quem mihi videtur rerum natura nostris tulisse temporibus, ut ostenderet nec illum a nobis corrumpi nec nos ab illo corripi posse, virum exactae, licet neget ipse, sapientiae firmaeque in iis, quae proposuit, constantiae, eloquentiae vero eius, quae res fortissimas deceat, non concinnatae nec in verba sollicitae, sed ingenti animo, prout impetus tulit, res suas prosequentis. Huic non dubito quin providentia et talem vitam et talem dicendi facultatem dederit, ne aut exemplum saeculo nostro aut convicium deesset. Demetrio si res nostras aliquis deorum possidendas velit tradere sub lege certa, ne liceat donare, adfirmaverim repudiaturum dicturumque: 9 " Ego vero me ad istud inextricabile pondus non adligo nec in altam faecem rerum hunc expeditum hominem demitto. Quid ad me defers populorum omnium mala? Quae ne daturus quidem acciperem, quoniam multa video, quae me donare non deceat. Volo sub conspectu meo ponere, quae gentium oculos regumque praestringunt, volo intueri pretia sanguinis animarumque vestrarum. Prima mihi luxuriae spolia propone, sive illa Vis per ordinem expandere sive, ut est melius, in unum acervum dare. Video elaboratam scrupulosa distinctione testudinem et foedissimorum pigerrimorumque animalium testas ingentibus pretiis emptas, in quibus ipsa illa, quae placet, varietas subditis medicamentis in similitudinem veri Coloratur. Video istic mensas et aestimatum lignum senatorio censu, eo pretiosius, quo illud in plures nodos arboris infelicitas torsit. Video istic crystallina, quorum accendit fragilitas pretium; omnium enim rerum voluptas apud imperitos ipso, quo fugari debet, periculo crescit. Video murrea pocula; parum scilicet luxuria magno fuerit, nisi, quod vomant, capacibus gemmis inter se propinaverint. Video uniones non singulos singulis auribus comparatos; iam enim exercitatae aures oneri ferundo sunt; iunguntur inter se et insuper alii binis superponuntur. Non satis muliebris insania viros superiecerat, nisi bina ac terna patrimonia auribus singulis pependissent. Video sericas vestes, si vestes vocandae sunt, in quibus nihil est, quo defendi aut corpus aut denique pudor possit, quibus sumptis parum liquido nudam se non esse iurabit. Hae ingenti summa ab ignotis etiam ad commercium gentibus accersuntur, ut matronae nostrae ne adulteris quidem plus sui in cubiculo, quam in publico ostendant. 10 " Quid agis, avaritia? Quot rerum caritate aurum tuum victum est! Omnia ista, quae rettuli, in maiore honore pretioque sunt. Nunc volo tuas opes recognoscere, lamnas utriusque materiae, ad quam cupiditas nostra caligat. At mehercules terra, quae, quidquid utile futurum nobis erat, protulit, ista defodit et mersit et ut noxiosis rebus ac malo gentium in medium prodituris toto pondere incubuit. Video ferrum ex isdem tenebris esse prolatum, quibus aurum et argentum, ne aut instrumentum in caedes mutuas deesset aut pretium. Et tamen adhuc ista aliquam materiam habent; est, in quo errorem oculorum animus subsequi possit. Video istic diplomata et syngraphas et cautiones, vacua habendi simulacra, umbracula avaritiae quaedam laborantis, per quae decipiat animum inanium opinione gaudentem. Quid enim ista sunt, quid fenus et calendarium et usura, nisi humanae cupiditatis extra naturam quaesita nomina? "Possum de rerum natura queri, quod aurum argentumque non interius absconderit, quod non illis maius, quam quod detrahi posset, pondus iniecerit: quid sunt istae tabellae, quid computationes et venale tempus et sanguinulentae centesimae? Voluntaria mala ex constitutione nostra pendentia, in quibus nihil est, quod subici oculis, quod teneri manu possit, inanis avaritiae somnia. O miserum, si quem delectat patrimonii sui liber magnus et vasta spatia terrarum colenda per vinctos et immensi greges pecorum per provincias ac regna pascendi et familia bellicosis nationibus maior et aedificia privata laxitatem urbium magnarum vincentia! Cum bene ista, per quae divitias suas disposuit ac fudit, circumspexerit superbumque se fecerit, quidquid habet, ei, quod cupit, comparet: pauper est. Dimitte me et illis divitiis meis redde. Ego regnum sapientiae novi, magnum, securum; ego sic omnia habeo, ut omnium sint." 11 Itaque cum C. C. added by Pincianus. Caesar illi ducenta donaret, ridens reiecit ne dignam quidem summam iudicans, qua non accepta gloriaretur. Di deaeque, quam pusillo animo illum aut honorare voluit aut corrum- pere! Reddendum egregio viro testimonium est; ingentem rem ab illo diei audivi, cum miraretur Gai dementiam, quod se putasset tanti posse mutari. " Si temptare," inquit, " me constituerat, toto illi fui experiendus imperio." 12 Sapienti ergo donari aliquid potest, etiam si sapientis omnia sunt. Aeque nihil prohibet, cum omnia amicis dicamus esse communia, aliquid amico donari. Non enim milli sic cum amico communia omnia sunt, quomodo cum socio, ut pars mea sit, pars illius, sed quomodo patri matrique communes liberi sunt, quibus cum duo sunt, non singuli singulos habent, sed singuli binos. Primum omnium iam efficiam, ut, quisquis est iste, qui me in societatem vocat, sciat se nihil mecum habere commune. Quare? Quia hoc inter sapientes solum consortium est, inter quos amicitia est; ceteri non magis amici sunt quam socii. Deinde pluribus modis communia sunt. Equestria omnium equitum Romanorum sunt; in illis tamen meus fit proprius locus, quem occupavi; hoc si cui cessi, quamvis illi communi re cesserim, tamen aliquid dedisse videor. Quaedam quorundam sub certa condicione sunt. Habeo in equestribus locum, non ut vendam, non ut locem, non ut habitem, in hoc tantum, ut spectem; propterea non mentior, si dico habere me in equestribus locum. Sed cum in theatrum veni, si plena sunt equestria, et iure habeo locum illic, quia sedere mihi licet, et non habeo, quia ab his, cum quibus mihi ius loci commune est, occupatus est. Idem inter amicos puta fieri. Quidquid habet amicus, commune est nobis, sed illius proprium est, qui tenet; uti iis illo nolente non possum. " Derides me," inquis; " si, quod amici est, meum est, liceat mihi vendere." Non licet; nam nec equestria, et tamen communia tibi cum ceteris equitibus sunt. Non est argumentum ideo aliquid tuum non esse, quia vendere non potes, quia consumere, quia mutare in deterius aut melius; tuum enim est etiam, quod sub lege certa tuum est. 13 * * * accepi, sed certe non minus. Ne traham longius, beneficium maius esse non potest; ea, per quae beneficium datur, possunt esse maiora et plura, in quae se denique benevolentia effundat et sic sibi indulgeat, quemadmodum amantes solent, quorum plura oscula et complexus artiores non augent amorem, sed exercent. 14 Haec quoque, quae venit, quaestio profligata est in prioribus; itaque breviter perstringetur; possunt enim in hanc, quae aliis data sunt, argumenta transferri. Quaeritur, an, qui omnia fecit, ut beneficium redderet, reddiderit. " Ut scias," inquit, " illum non reddidisse, omnia fecit, ut redderet; apparet ergo non esse id factum, cuius faciendi occasionem non habuit. Et creditori suo pecuniam non solvit is, qui, ut solveret, ubique quaesivit nec in- venit." Quaedam eius condicionis sunt, ut effectum praestare debeant; quibusdam pro effectu est omnia temptasse, ut efficerent. Si omnia fecit, ut sanaret, peregit partes suas medicus; etiam damnato reo oratori constat eloquentiae officium, si omni vi usus est; laus imperatoria etiam victo duci redditur, si et prudentia et industria et fortitudo muneribus suis functa est. Omnia fecit, ut beneficium redderet, obstitit illi felicitas tua; nihil incidit durius, quod veram amicitiam experiretur; locupleti donare non potuit, sano adsidere, felici succurrere: gratiam rettulit, etiam si tu beneficium non recepisti. Praeterea huic intentus semper et huius rei tempus opperiens, qui in hoc multum curae, multum sedulitatis impendit, plus laboravit, quam cui cito referre gratiam contigit. Debitoris exemplum dissimile est, cui parum est pecuniam quaesisse, nisi solvit; illic enim stat acerbus super caput creditor, qui nullum diem gratis occidere patiatur; hic benignissimus, qui, te cum viderit concursantem et sollicitum atque anxium, dicat: " Mitte hane de pectore curam; desine tibi molestus instare. Omnia a te habeo; iniuriam mihi facis, si me quicquam desiderare amplius iudicas; plenissime ad me pervenit animus tuus." 6 " Dic," inquit, " mihi: si reddidisset beneficium, diceres illum gratiam rettulisse; eodem ergo loco est, qui reddidit et qui non reddidit? " Contra nunc illud pone: si oblitus esset accepti beneficii, si ne temptasset quidem gratus esse, negares illum gratiam rettulisse; at hic se diebus noctibusque lassavit et omnibus aliis renuntiavit officiis huic uni imminens et operatus, ne qua se fugeret occasio; eodem ergo loco erunt ille, qui curam referendae gratiae abiecit, et hic, qui numquam ab illa recessit? Iniquus es, si rem a me exigis, cum videas animum non defuisse. 15 Ad summam puta, cum captus esses, me pecuniam mutuatum rebus meis in securitatem creditoris oppositis navigasse hieme tam saeva per infesta latrociniis litora, emensum, quidquid periculorum adferre potest etiam pacatum mare; peragratis omnibus solitudinibus, cum, quos nemo non non commonly added. fugiebat, ego quaererem, tandem ad piratas perveni; iam te alius redemerat: negabis me gratiam rettulisse? Etiamne, si in illa navigatione pecuniam, quam saluti tuae contraxeram, naufragus perdidi, etiamne, si in in added by Gruter. vincula, quae detrahere tibi volui, ipse incidi, negabis me rettulisse gratiam? At mehercules Athenienses Harmodium et Aristogitonem tyrannicidas vocant, et Mucio manus in hostili ara relicta instar occisi Porsinae fuit, et semper contra fortunam luctata virtus etiam citra effectum pro- positi operis enituit. Plus praestitit, qui fugientes occasiones secutus est et alia atque alia captavit, per quae referre gratiam posset, quam quem sine ullo sudore gratum prima fecit occasio. " Duas," inquit, " res ille tibi praestitit, voluntatem et rem; tu quoque illi duas debes." Merito istud diceres ei, qui tibi reddidit voluntatem otiosam, huic vero, qui et vult et conatur et nihil intemptatum relinquit, id non potes dicere; utrumque enim prae- stat, quantum in se est. Deinde non semper numero numerus aequandus est, aliquando una res pro duabus valet; itaque in locum rei succedit tam propensa voluntas et cupida reddendi. Quod si animus sine re ad referendam gratiam non valet, nemo adversus deos gratus est, in quos voluntas sola confertur. 5 " Dis," inquit, " nihil aliud praestare possumus." Sed si huic quoque, cui referre gratiam debeo, nihil aliud praestare possum, quid est, quare non eo adversus hominem gratus sim, quo nihil amplius in deos confero? 16 Si tamen quaeris, quid sentiam, et vis signare responsum, hic beneficium recepisse se iudicet, ille se sciat non reddidisse; hic illum dimittat, ille se teneat; hic dicat: " Habeo," ille respondeat: " Debeo. " In omni quaestione propositum sit nobis bonum publicum; praecludendae sunt excusationes ingratis, ad quas refugere non possint et sub quibus infitiationem suam tegere. " Omnia feci." Fac etiamnunc. Quid? tu tam imprudentes iudicas maiores nostros fuisse, ut non intellegerent iniquissimum esse eodem loco haberi eum, qui pecuniam, quam a creditore acceperat, libidini aut aleae adsumpsit, et eum, qui incendio aut latrocinio aut aliquo casu tristiore aliena cum suis perdidit? Nullam excusationem receperunt, ut homines scirent fidem utique praestandam; satius enim erat a paucis etiam iustam excusationem non accipi quam ab omnibus aliquam temptari. Omnia fecisti, ut redderes; hoc illi satis sit, tibi parum. Nam quemadmodum ille, si enixam et sedulam operam transire pro irrita patitur, cui gratia referatur, indignus est, ita tu ingratus es, nisi ei, qui voluntatem bonam in solutum accipit, eo libentius debes, quia dimittens. Non rapias hoc nec testeris; occasiones reddendi nihilo minus quaeras. Redde illi, quia repetit, huic, quia remittit; illi, quia bonus est, huic, quia malus. Ideoque hanc quaestionem non est quod ad te iudices pertinere, an, quod beneficium quis a sapiente accepit, reddere debeat, si ille desiit esse sapiens et in malum versus est. Redderes enim et depositum, quod a sapiente accepisses, etiam malo, redderes creditum. Quid est, cur non et beneficium? Quia mutatus est, ille te mutet? Quid? Si quid a sano accepisses, aegro non redderes, cum plus semper imbecillo amico debeamus? Et hic aeger est animo; adiuvetur, feratur. Stultitia morbus est animi. 17 Drstinguendum hoc, quo magis intellegatur, existimo. Duo sunt beneficia: unum, quod dare nisi sapiens sapienti non potest; hoc est absolutum et verum beneficium; alterum vulgare, plebeium, cuius inter nos imperitos commercium est. De hoc non est dubium, quin illi, qualiscumque est, debeam reddere, sive homicida sive fur sive adulter evasit. Habent scelera leges suas; melius istos iudex quam ingratus emendat. Nemo te malum, quia est, faciat. Malo beneficium proiciam, bono reddam, huic, quia debeo, illi, ne debeam. 18 De altero beneficii genere dubitatur, quod si accipere non potui nisi sapiens, ne reddere quidem nisi sapienti possum. " Puta enim me reddere: ille non potest recipere, non est iam huius rei capax, scientiam utendi perdidit. Quid, si me remittere maneo pilam iubeas? Stultum est dare alicui, quod accipere non possit." 2 Ut respondere ab ultimo incipiam: non dabo ulli, quod accipere non poterit; reddam, etiam si recipere non poterit. Obligare enim non possum nisi accipientem; liberari tantum, si reddidi, possum. Ille uti illo non poterit? Viderit; penes illum erit culpa, non penes me. 19 " Reddere est," inquit, " accepturo tradidisse. Quid enim? si cui vinum debeas et hoc ille te infundere reticulo iubeat aut cribro, reddidisse te dices? Aut reddere voles, quod, dum redditur, inter duos pereat? " Reddere est id, quod debeas, ei, cuius est, volenti dare. Hoc unum mihi praestandum est. Ut quidem habeat, quod a me accepit, iam ulterioris est curae; non tutelam illi, sed fidem debeo, multoque satius est illum non habere, quam me non reddere. Et creditori statim in macellum laturo, quod acceperit, reddam; etiam si mihi adulteram, cui monerem, delegaverit, solvam; et, si nummos, quos accipiet, in sinum suum discinctus infundet, dabo. Reddendum enim mihi est, non servandum, cum reddidero, ac tuendum; beneficii accepti, accepi commonly added. non redditi, custodiam debeo. Dum apud me est, salvum sit; ceterum, licet accipientis manibus effluat, dandum est reposcenti. Reddam bono, cum expediet, malo, cum petet. " Tale," inquit, " illi beneficium, quale accepisti, non potes reddere; accepisti enim a sapiente, stulto reddis." Non; reddo illi, quale nunc potest recipere, nec per me fit, quod deterius id, quod accepi, reddam, sed per illum, cui, si ad sapientiam redierit, reddam, quale accepi; dum in malis est, reddam, quale ab illo potest accipi. " Quid? si," inquit, " non tantum malus factus est, sed ferus, sed immanis, qualis Apollodorus aut Phalaris,et huic beneficium,quod acceperas,reddes?" Mutationem sapientis tantam natura non patitur. Non in pessima ab optimis lapsus; necesse est etiam in malo vestigia boni teneat; numquam tantum virtus extinguitur, ut non certiores animo notas im- primat, quam ut illas eradat ulla mutatio. Ferae inter nos educatae si in silvas eruperunt, aliquid mansuetudinis pristinae retinent tantumque a placidissimis absunt, quantum a veris feris et numquam humanam manum passis. Nemo in summam ne- quitiam incidit, qui umquam haesit sapientiae; altius infectus est, quam ut ex toto elui et transire in colorem malum possit. Deinde interrogo, utrum iste ferus sit animo tantum, an et in perniciem publicam excurrat? Proposuisti enim mihi Phalarim et alterum alterum added by Hosius. tyrannum, quorum si naturam habet intra se malus, quidni ego isti beneficium suum reddam, ne quid mihi cum illo iuris sit amplius? Si vero sanguine humano non tantum gaudet, sed pascitur, sed et suppliciis omnium aetatium crudelitatem insatiabilem exercet nec ira sed aviditate quadam saeviendi furit, si in ore parentium liberos iugulat, si non contentus simplici morte distorquet nec urit solum perituros, sed excoquit, si arx eius cruore semper recenti madet, parum est huic beneficium non reddere! Quidquid erat, quo mihi cohaereret, intercisa iuris humani societas abscidit. Si praestitisset quidem aliquid mihi, sed arma patriae meae inferret, quidquid meruerat, perdidisset, et referre illi gratiam scelus haberetur. Si non patriam meam impugnat, sed suae gravis est et sepositus a mea gente suam exagitat, abscindit, nihilo minus illum tanta pravitas animi, etiam si non inimicum, invisum mihi efficit, priorque mihi ac potior eius officii ratio est, quod humano generi, quam quod uni homini debeo. 20 Sed quamvis hoc ita sit et ex eo tempore omnia mihi in illum libera sint, ex quo corrumpendo fas omne, ut nihil in eum nefas esset, effecerit, illum mihi servandum modum credam, ut, si beneficium illi meum neque vires maiores daturum est in exitium commune nec confirmaturum, quas habet, id autem erit, quod illi reddi sine pernicie publica possit, red- dam. Servabo filium eius infantem; quid hoc beneficium obest cuiquam eorum, quos crudelitas eius lacerat? Pecuniam, quae satellitem stipendio teneat, non subministrabo. Si marmora et vestes desideraverit, nihil oberit cuiquam id, quo luxuria eius in- struitur; militem et arma non suggeram. Si pro magno petet munere artifices scenae et scorta et quae feritatem eius emolliant, libens offeram. Cui triremes et aeratas non mitterem, lusorias et cubiculatas et alia ludibria regum in mari lascivientium mittam. Et si ex toto desperata eius sanitas fuerit, eadem manu beneficium omnibus dabo, illi reddam; quoniam ingeniis talibus exitus remedium est optimumque est abire ei, qui ad se numquam rediturus est. Sed haec rara nequitia est semper portenti loco habita, sicut hiatus terrae et e cavernis maris ignium eruptio; itaque ab illa recedamus, de iis loquamur vitiis, quae detestamur sine horrore. Huic homini malo, quem invenire in quolibet foro possum, quem singuli timent, reddam beneficium, quod accepi. Non oportet mihi nequitiam eius prodesse; quod meum non est, redeat ad dominum. Bonus sit an malus, quid differt differt added by Gertz. ? Diligenter istud excuterem, si non redderem, sed darem. 21 Hic locus fabulam poscit. Pythagoricus quidam emerat a sutore phaecasia, rem magnam, non praesentibus nummis. Post aliquot dies venit ad tabernam redditurus et, cum elusam diu pulsaret, fuit, qui diceret: " Quid perdis operam? Sutor ille, quem quaeris, elatus, combustus est; quod nobis fortasse molestum est, qui in aeternum nostros amittimus, tibi minime, qui scis futurum, ut renascatur," 2 iocatus in Pythagoricum. At philosophus noster tres aut quattuor denarios non invita manu domum rettulit subinde concutiens; deinde, cum reprehendisset hanc suam non reddendi tacitam voluptatem, intellegens arrisisse illud lucellum sibi redit ad eandem tabernam et ait: " Ille tibi vivit; redde, quod debes." Deinde per clostrum, qua se commissura laxaverat, quattuor denarios in tabernam inseruit ac misit poenas a se exigens improbae cupiditatis, ne alieno adsuesceret. 22 Quod debes, quaere, cui reddas, et, si nemo poscet, ipse te appella. Malus an bonus, ad te non pertinet; redde et accusa. Oblitus es, quem- admodum inter vos officia divisa sint: illi oblivio imperata est, tibi meminisse mandavimus. Errat tamen, si quis existimat, cum dicimus eum, qui beneficium dedit, oblivisci oportere, excutere nos illi memoriam rei praesertim honestissimae; quaedam praecipimus ultra modum, ut ad verum et suum re- deant. Cum dicimus: " Meminisse non debet," hoc volumus intellegi: " Praedicare non debet nec iactare nec gravis esse." Quidam enim beneficium, quod dederunt, omnibus circulis narrant; hoc sobrii locuntur, hoc ebrii non continent, hoc ignotis ingerunt, hoc amicis committunt; ut haec nimia et exprobratrix memoria subsideret, oblivisci eum, qui dedit, iussimus et plus imperando, quam praestari poterat, silentium suasimus. 23 Quotiens parum fiduciae est in iis, quibus imperes, amplius exigendum est, quam sat est, ut praestetur, quantum sat est. In hoc omnis hyperbole extenditur, ut ad verum mendacio veniat. Itaque ille, cum dixit: Qui candore nives anteirent, cursibus auras, quod non poterat fieri, dixit, ut crederetur, quantum plurimum posset. Et qui dixit: His inmobilior scopulis, violentior amne, ne hoc quidem se persuasurum putavit aliquem tam immobilem esse quam scopulum. Numquam tantum sperat hyperbole, quantum audet, sed incredibilia adfirmat, ut ad credibilia perveniat. Cum dicimus: " Qui beneficium dedit, obliviscatur," hoc dicimus: " Similis sit oblito; memoria eius non appareat nec incurrat." Cum dicimus beneficium repeti non oportere, non ex toto repetitionem tollimus; saepe enim opus est malis exactore, etiam bonis admonitione. Quid ergo? Occasionem ignoranti non ostendam? Necessitates illi meas non detegam? Quare nescisse se aut mentiatur aut doleat? Interveniat aliquando admonitio, sed verecunda, quae non poscat nec in ius vocet. 24 Socrates amicis audientibus: " Emissem," inquit, " pallium, si nummos haberem." Neminem poposcit, omnes admonuit. A quo acciperet, ambitus fuit; quidni esset? Quantulum enim erat, quod Socrates accipiebat! At multum erat eum fuisse, a quo Socrates acciperet. Num illos castigare mollius potuit? " Emissem," inquit, " pallium, si num- mos haberem." Post hoc quisquis properaverit, sero dat; iam Socrati defuit. Propter acerbos exactores repetere prohibemus, non, ut numquam fiat, sed ut parce. 25 Aristippus aliquando delectatus unguento: " Male," inquit, " istis effeminatis eveniat, qui rem tam bellam infamaverunt." Item dicendum est: " Male istis improbis et importunis beneficiorum suorum quadriplatoribus eveniat, qui tam bellam rem, admonitionem inter amicos, sustulerunt! " Ego tamen utar hoc iure amicitiae et beneficium ab eo repetam, a quo petissem, qui alterius beneficii loco accepturus est potuisse reddere. Numquam ne querens quidem dicam: eiectum litore, egentem excepi et regni demens in parte locavi. Non est ista admonitio, convicium est; hoc est in odium beneficia perducere, hoc est efficere, ut in- gratum esse aut liceat aut iuvet. Satis abundeque est submissis et familiaribus verbis memoriam re- vocare: si bene quid de te merui, fuit aut tibi quicquam dulce meum. Ille in vicem dicat: " Quidni merueris? Eiectum litore, egentem excepisti." 26 "Sed nihil," inquit, " proficimus; dissimulat, oblitus est: quid facere debeam? " Quaeris rem maxime necessariam et in qua hanc materiam consummati decet, quemadmodum ingrati ferendi sint. Placido animo, mansueto, magno. Numquam te tam inhumanus et immemor et ingratus offendat, ut non tamen dedisse delectet; numquam in has voces iniuria impellat: " Vellem, non fecissem." Beneficii tui tibi etiam infelicitas placeat; semper illum pae- nitebit, si te ne nunc quidem paenitet. Non est, quod indigneris, tamquam aliquid novi acciderit; magis mirari deberes, si non accidisset. Alium labor, alium impensa deterret, alium periculum, alium turpis verecundia, ne, dum reddit, fateatur accepisse, alium ignorantia officii, alium pigritia, alium occupatio. Adspice, quemadmodum immensae hominum cupiditates hient semper et poscant; non miraberis ibi neminem reddere, ubi nemo satis accepit. Quis est istorum tam firmae mentis ac solidae, ut tuto apud eum beneficia deponas? Alius libidine insanit, alius abdomini servit; alius lucri totus est, cuius summam, non vias, spectat; alius invidia laborat, alius caeca ambitione et in gladios irruente. Adice torporem mentis ac senium et contraria huic inquieti pectoris agitationem tumultusque perpetuos; adice aestimationem sui nimiam et tumorem, ob quae contemnendus est, insolentem. Quid contumaciam dicam dicam added by Gertz. in perversa nitentium, quid levitatem semper aliquo transilientem? Hoc accedat temeritas praeceps et numquam fidele consilium daturus timor et mille errores, quibus volvimur: audacia timidissimorum, discordia familiarissimorum et, publicum malum, incertissimis fidere, fastidire possessa, quae consequi posse spes non fuit. Inter adfectus inquietissimos rem quietissimam, fidem, quaeris? 27 Si tibi vitae nostrae vera imago succurret, videre1 videberis tibi captae cum maxime civitatis faciem, in qua omisso pudoris rectique respectu vires in concilio sunt velut signo ad permiscenda omnia dato. Non igni, non ferro abstinetur; soluta legibus scelera sunt; ne religio quidem, quae inter arma hostilia supplices texit, ullum impedimentum est ruentium in praedam. Hic ex privato, hic ex publico, hic ex profano, hic ex sacro rapit; hic effringit, hic transilit; hic non contentus angusto itinere ipsa, quibus arcetur, evertit et in lucrum ruina venit; hic sine caede populatur, hic spolia cruenta manu gestat; nemo non fert aliquid ex altero. In hae aviditate generis humani o ne tu nimis fortunae communis oblitus es, qui quaeris inter rapientes referentem! Si indignans ingratos esse, indignare luxuriosos, indignare avaros, indignare impudicos, indignare aegros deformes, senes pallidos! Est istuc grave vitium, est intolerabile et quod dissociet homines, quod concordiam, qua imbecillitas nostra fulcitur, scindat ac dissipet, sed usque eo vulgare est, ut illud ne qui queritur quidem effugerit. 28 Cogita tecum, an, quibuscumque debuisti, gratiam rettuleris, an nullum umquam apud te perierit officium, an omnium te beneficiorum memoria comitetur. Videbis, quae puero data sunt, ante adulescentiam elapsa, quae in iuvenem conlata sunt, non perdurasse in senectutem. Quaedam perdidimus, quaedam proiecimus, quaedam e conspectu nostro paulatim exierunt, a quibusdam oculos aver- timus. Ut excusem tibi imbecillitatem, imprimis vas fragile est memoria et rerum turbae non sufficit; necesse est, quantum recipit, emittat et antiquissima recentissimis obruat. Sic factum est, ut minima apud te nutricis esset auctoritas, quia beneficium eius longius aetas sequens posuit; sic factum est, ut praeceptoris tibi non esset ulla veneratio; sic evenit, ut circa consularia occupato comitia aut sacerdotiorum candidato quaesturae suffragator excideret. Fortasse vitium, de quo querens, si te diligenter excusseris, in sinu invenies. Inique publico crimini irasceris, stulte tuo; ut absolvaris, ignosce. Meliorem illum facies ferendo, utique peiorem exprobrando. Non est, quod frontem eius indures; sine, si quid est pudoris residui, servet. Saepe dubiam verecundiam vox conviciantis clarior rupit. Nemo id esse, quod iam videtur, timet; deprenso pudor demitur. 29 " Perdidi beneficium." Numquid, quae con- secravimus, perdidisse nos dicimus? Inter consecrata beneficium est, etiam si male respondit, bene conlatum. Non est ille, qualem speravimus; simus nos, quales fuimus, ei dissimiles. Damnum non tunc factum: apparuit. Ingratus non sine nostro pudore protrahitur, quoniam quidem querella amissi bene- ficti non non commonly added. bene dati signum est. Quantum possumus, causam eius apud nos agamus: " Fortasse non potuit, fortasse ignoravit, fortasse facturus est." Quaedam nomina bona lentus et sapiens creditor fecit, qui sustinuit ac mora fovit. Idem nobis faciundum est; nutriamus fidem languidam. 30 " Perdidi beneficium." Stulte non nosti detrimenti tui tempora! Perdidisti, sed cum dares; nunc palam factum est. Etiam in his, quae videntur in perdito, moderatio plurimum profuit , ut corporum ita animorum molliter vitia tractanda sunt. Saepe, quod explicari pertinacia potuit, violentia potuit violentia added, potuit commonly, violentia by Haupt. trahentis abruptum est. Quid opus est maledictis? Quid querellis? Quid insectatione? Quare illum liberas? Quare dimittis? Si ingratus est, iam nihil debet. Quae ratio est exacerbare eum, in quem magna contuleris, ut ex amico dubio fiat non dubius inimicus et patrocinium sibi nostra infamia quaerat, nec desit vox desit vox Rossbach: desit O: dicere Madvig, Hosius. : " Nescio quid est, quod eum, cui tantum debuit, ferre non potuit; subest aliquid "? Nemo non superioris dignitatem querendo, etiam si non inquinavit, adspersit; nec quisquam fingere contentus est levia, cum magnitudine mendacii fidem quaerat. 31 Quanto illa melior via, qua servatur illi species amicitiae et, si reverti ad sanitatem velit, etiam amicitia! Vincit malos pertinax bonitas, nec quisquam tam duri infestique adversus diligenda animi est, ut etiam in in added by Lipsius. iniuria bonos non amet, quibus hoc quoque coepit debere, quod impune non solvit. Ad illa itaque cogitationes tuas flecte: Non est relata mihi gratia; quid faciam? Quod di, omnium rerum optimi auctores, qui beneficia ignoranti dare incipiunt, ingratis perseverant. Alius illis obicit neclegentiam nostri, alius iniquitatem; alius illos extra mundum suum proicit et ignavos hebetesque sine luce, sine ullo opere destituit; alius solem, cui debemus, quod inter laborem quietemque tempus divisimus, quod non tenebris mersi confusionem aeternae noctis effugimus, qui annum cursu suo temperat et corpora alit, sata evocat, percoquit fructus, saxum aliquod aut fortuitorum ignium globum et quidvis potius quam deum appellat. Nihilo minus tamen more optimorum parentium, qui maledictis suorum in- fantium arrident, non cessant di beneficia congerere de beneficiorum auctore dubitantibus, sed aequali tenore bona sua per gentes populosque distribuunt; unam potentiam, prodesse, sortiti spargunt opportunis imbribus terras, maria flatu movent, siderum cursu notant tempora, hiemes aestatesque interventu lenioris spiritus molliunt, errorem labentium ani- marum placidi ac propitii ferunt. Imitemur illos; demus, etiam si multa in irritum data sunt; demus nihilo minus aliis, demus ipsis, apud quos facta iactura est. Neminem ad excitandas domos ruina deterruit, et, eum penates ignis absumpsit, fundamenta tepente adhuc area ponimus et urbes haustas saepius eidem solo credimus; adeo ad bonas spes pertinax animus est. Terra marique humana opera cessarent, nisi male temptata retemptare retemptare Madvig: temptare MSS. libuisset. 32 Ingratus est: non mihi fecit iniuriam, sed sibi; ego beneficio meo, cum darem, usus sum. Nec ideo pignus dabo, sed diligentius; quod in hoc perdidi, ab aliis recipiam. Sed huic ipsi beneficium dabo iterum et tamquam bonus agricola cura cultuque sterilitatem soli vincam; perit mihi beneficium, iste hominibus. Non est magni animi beneficium dare et perdere; hoc est magni animi perdere et dare. {{Liber |Ante = Liber VI |AnteNomen = ../Liber VI |Post = |PostNomen = }} d9fwmnyxmcpr1b24832v3qofcy6g2x6 0 39680 265066 134421 2026-05-09T12:22:29Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De Beneficiis/Liber VI]] ad [[De beneficiis/Liber VI]] 134421 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De Beneficiis |OperaeWikiPagina= De Beneficiis |Annus= Saeculo I |Genera=philosophia |SubTitulus= Liber VI }} Liber VI 1 Quaedam, Liberalis, virorum optime, exercendi tantum ingenii causa quaeruntur et semper extra vitam iacent; quaedam et, dum quaeruntur, oblectamento sunt et quaesita usui. Omnium tibi copiam faciam; tu illa, utcumque tibi visum erit, aut peragi iubeto aut ad explicandum ludorum ordinem induci. Quin his quoque, si abire protinus iusseris, non nihil actum erit; nam etiam quae discere supervacuum est, prodest cognoscere. Ex vultu igitur tuo pendebo; prout ille suaserit mihi, alia detinebo diutius, alia expellam et capite agam. 2 An beneficium eripi posset, quaesitum est. Quidam negant posse; non enim res est, sed actio. Quomodo aliud est munus, aliud ipsa donatio, aliud qui navigat, aliud navigatio, et, quamvis in morbo aeger sit, non tamen idem est aeger et morbus, ita aliud est beneficium ipsum, aliud quod ad unum- quemque nostrum beneficio pervenit. Illud incorporale est, irritum non fit; materia vero eius huc et illuc iactatur et dominum mutat. Itaque eum eripis, ipsa rerum natura revocare, quod dedit, non potest. Beneficia sua interrumpit, non rescindit: qui moritur, tamen vixit; qui amisit oculos, tamen vidit. Quae ad nos pervenerunt, ne sint, effici potest, ne fuerint, non potest; pars autem beneficii et quidem certissima est, quae fuit. Non numquam usu beneficii longiore prohibemur, beneficium quidem ipsum non eraditur. Licet omnes in hoc vires suas natura advocet, retro illi agere se non licet. Potest eripi domus et pecunia et mancipium et quidquid est, in quo haesit beneficii nomen; ipsum vero stabile et immotum est; nulla vis efficiet, ne hic dederit, ne ille acceperit. 3 Egregie mihi videtur M. Antonius apud Rabirium poetam, cum fortunam suam transeuntem alio videat et sibi nihil relictum praeter ius mortis, id quoque, si cito occupaverit, exclamare: Hoc habeo, quodcumque dedi. O! quantum habere potuit, si voluisset! Hae sunt divitiae certae in quacumque sortis humanae levitate uno loco permansurae; quae cum maiores fuerint, hoc minorem habebunt invidiam. Quid tamquam tuo parcis? Procurator es. Omnia ista, quae vos tumidos et supra humana elatos oblivisci cogunt vestrae fragilitatis, quae ferreis claustris custoditis armati, quae ex alieno sanguine rapta vestro defenditis, propter quae classes cruentaturas maria deducitis, propter quae quassatis urbes ignari, quantum telorum in aversos fortuna comparet, propter quae ruptis totiens adfinitatis, amicitiae, collegii foederibus inter contendentes duos terrarum orbis elisus est, non sunt vestra. In depositi causa sunt iam iamque ad alium dominum spectantia; aut hostis illa aut hostilis animi successor invadet. Quaeris, quomodo illa tua facias? Dona dando. Consule igitur rebus tuis et certam tibi earum atque inexpugnabilem possessionem para honestiores illas, non solum tutiores facturus. Istud, quod suspicis, quo te divitem ac potentem putas, quam diu possides, sub nomine sordido iacet. Domus est, servus est, nummi sunt; cum donasti, beneficium est. 4 Pateris," inquit, " nos aliquando beneficium non debere ei, a quo accepimus; ergo ereptum est." Multa sunt, propter quae beneficium debere desinimus, non quia ablatum sed quia corruptum est. Aliquis reum me defendit, sed uxorem meam per vim stupro violavit; non abstulit beneficium, sed opponendo illi parem iniuriam solvit me debito, et, si plus laesit, quam ante profuerat, non tantum gratia extinguitur, sed ulciscendi querendique libertas fit, ubi in comparatione beneficii praeponderavit iniuria; ita non aufertur beneficium, sed vincitur. Quid? non tam duri quidam et tam scelerati patres sunt, ut illos aversari et eiurare ius fasque sit? Numquid ergo illi abstulerunt, quae dederant? Minime, sed impietas sequentium temporum commendationem omnis prioris officii sustulit. Non beneficium tollitur, sed beneficii gratia, et efficitur, non ne habeam, sed ne debeam. Tamquam pecuniam aliquis mihi credidit, sed domum meam incendit. Pensatum est creditum damno; nec reddidi illi, nec tamen debeo. Eodem modo et hic, qui aliquid benigne adversus me fecit, aliquid liberaliter, sed postea multa superbe, contumeliose, crudeliter, eo me loco posuit, ut proinde liber adversus eum essem, ac si nihil accepissem; vim beneficiis suis attulit. Colonum suum non tenet quamvis tabellis manentibus, qui segetem eius proculcavit, qui succidit arbusta, non quia recepit, quod pepigerat, sed quia, ne reciperet, effecit. Sic debitori suo creditor saepe damnatur, ubi plus ex alia causa abstulit, quam ex crediti petit. Non tantum inter creditorem et debitorem iudex sedet, qui dicat: " Pecuniam credidisti. Quid ergo est? Pecus abegisti, servum eius occidisti, argentum, quod non emeras, possides; aestimatione facta debitor discede, qui creditor veneras "; inter beneficia quoque et iniurias ratio confertur. Saepe, inquam, beneficium manet nec debetur; si secuta est dantem paenitentia, si miserum se dixit, quod dedisset, si, cum daret, suspiravit, vultum adduxit, perdere se credidit, non donare, si sua causa aut certe non mea dedit, si non desiit insultare, gloriari, ubique iactare et acerbum munus suum facere, manet beneficium, quamvis non debeatur, sicuti quaedam pecuniae, de quibus ius creditori non dicitur, debentur, sed non exiguntur. 5 Dedisti beneficium, iniuriam postea fecisti; et beneficio gratia debebatur et iniuriae ultio; nec ego illi gratiam debeo nec ille mihi poenam: alter ab altero absolvitur. Cum dicimus: " Beneficium illi reddidi," non hoc dicimus illud nos, quod acceperamus, reddidisse, sed aliud pro illo. Reddere est enim rem pro re dare; quidni? cum omnis solutio non idem reddat, sed tantundem. Nam et pecuniam dicimur reddidisse, quamvis numeraverimus pro argenteis aureos, quamvis non intervenerint nummi, sed delegatione et verbis perfecta solutio sit. Videris mihi dicere: " Perdis operam; quorsus enim pertinet scire me, an maneat, quod non debetur? Iuris consultorum istae acutae ineptiae sunt, qui hereditatem negant usu capi posse sed ea, quae in hereditate sunt, tamquam quicquam aliud sit here- ditas, quam ea, quae in hereditate sunt. Illud potius mihi distingue, quod potest ad rem pertinere, cum idem homo beneficium mihi dedit et postea fecit iniuriam, utrum et beneficium illi reddere debeam et me ab illo nihilo minus vindicare ac veluti duobus nominibus separatim respondere an alterum alteri contribuere et nihil negotii habere, ut beneficium iniuria tollatur, beneficio iniuria. Illud enim video in hoc foro fieri; quid in vestra schola iuris sit, vos sciatis. Separantur actiones nec de eo, quod agimus, et de eo, quod nobiscum agitur, confunditur formula. Si quis apud me pecuniam deposuerit, idem postea furtum mihi fecerit, et ego cum illo furti agam et ille mecum depositi." 6 Quae proposuisti, mi Liberalis, exempla certis legibus continentur, quas necesse est sequi. Lex legi non miscetur, utraque sua via it. Depositum habet actionem propriam tam mehercules quam furtum. Beneficium nulli legi subiectum est, me arbitro utitur; licet mihi inter se comparare, quantum profuerit mihi quisque aut quantum nocuerit, tum pronuntiare, utrum plus debeatur mihi an de- beam. In illis nihil est nostrae potestatis, eundum est, qua ducimur; in beneficio tota potestas mea est, ego iudico. Itaque non separo illa nec diduco, sed iniurias et beneficia ad eundem iudicem mitto. Alioqui iubes me eodem tempore et amare et odisse et queri et gratias agere, quod natura non recipit. Potius comparatione facta inter se beneficii et iniuriae videbo, an mihi etiam ultro debeatur. Quomodo, si quis scriptis nostris alios superne imprimit versus, priores litteras non tollit, sed abscondit, sic beneficium superveniens iniuria apparere non patitur. 7 Vultus tuus, cui regendum me tradidi, colligit rugas et trahit frontem, quasi longius exeam. Videris mihi dicere: Quo tantum mihi dexter abis? Huc derige cursum, litus ama. Non possum magis. Itaque, si huic satis factum existimas, illo transeamus, an ei debeatur aliquid, qui nobis invitus profuit. Hoc apertius potui dicere, nisi propositio deberet esse confusior, ut distinctio statim subsecuta ostenderet utrumque quaeri, et an ei deberemus, qui nobis, dum non vult, profuit, et an ei, qui, dum nescit. Nam si quis coactus aliquid boni fecit; quin nos non obliget, manifestius est, quam ut ulla in hoc verba impendenda sint. Et haec quaestio facile expedietur et si qua similis huic moveri potest, si totiens illo cogitationem nostram converterimus beneficium nullum esse, nisi quod ad nos primum aliqua cogitatio defert, deinde amica et benigna. Itaque nec fluminibus gratias agimus, quamvis aut magna navigia patiantur et ad subvehendas copias largo ac perenni alveo currant aut piscosa et amoena pinguibus arvis interfluant; nec quisquam Nilo beneficium debere se iudicat, non magis quam odium, si immodicus superfluxit tardeque decessit; nec ventus beneficium dat, licet lenis et secundus adspiret, nec utilis et salubris cibus. Nam qui beneficium mihi daturus est, debet non tantum prodesse, sed velle. Ideo nec mutis animalibus quicquam debetur: et quam multos e periculo velocitas equi rapuit! nec arboribus: et quam multos aestu laborantes ra- morum opacitas texit! Quid autem interest, utrum mihi, qui nescit, profuerit, an qui scire non potuit, cum utrique velle defuerit? Quid interest, utrum me iubeas navi aut vehiculo aut lanceae debere beneficium an ei, qui aeque quam ista propositum bene faciendi nullum habuit, sed profuit casu? 8 Beneficium aliquis nesciens accipit, nemo a nesciente. Quomodo multos fortuita sanant nec ideo remedia sunt, et in flumen alicui cecidisse frigore magno causa sanitatis fuit, quomodo quorundam flagellis quartana discussa est et metus repentinus animum in aliam curam avertendo suspectas horas fefellit nec ideo quicquam horum, etiam si saluti fuit, salutare est, sic quidam nobis prosunt, dum nolunt, immo quia nolunt; non tamen ideo illis beneficium debemus, quod perniciosa illorum consilia fortuna deflexit in melius. An existimas me debere ei quicquam, cuius manus, cum me peteret, percussit hostem meum, qui nocuisset, nisi errasset? Saepe testis, dum aperte peierat, etiam veris testibus abrogavit fidem et reum velut factione circumventum misera- bilem reddidit. Quosdam ipsa, quae premebat, potentia eripuit, et iudices, quem damnaturi erant causae, damnare gratiae noluerunt. Non tamen hi beneficium reo dederunt, quamvis profuerint, quia, quo missum sit telum, non quo pervenerit, quaeritur, et beneficium ab iniuria distinguit non eventus sed animus. Adversarius meus, dum contraria dicit et iudicem superbia offendit et in unum testem temere rem1 demittit, causam meam erexit; non quaero, an pro me erraverit: contra me voluit. 9 Nempe, ut gratus sim, velle debeo idem facere, quod ille, ut beneficium daret, debuit. Num quid est iniquius homine, qui eum odit, a quo in turba calcatus aut respersus aut, quo nollet, impulsus est? Atqui quid est aliud, quod illum querellae eximat, cum in re sit iniuria, quam nescisse, quid faceret? Eadem res efficit, ne hic beneficium dederit, ne ille iniuriam fecerit; et amicum et inimicum voluntas facit. Quam multos militiae morbus eripuit! Quosdam, ne ad ruinam domus suae occurrerent, inimicus vadimonio tenuit; ne in piratarum manus pervenirent, quidam naufragio consecuti sunt; nec his tamen beneficium debemus, quia extra sensum officii casus est, nec inimico, cuius nos lis servavit, dum vexat ac detinet. Non est beneficium, nisi quod a bona voluntate proficiscitur, nisi illud adcognoscit, qui dedit. Profuit aliquis mihi, dum nescit: nihil illi debeo. Profuit, cum vellet nocere: imitabor ipsum. 10 Ad primum illum revertamur. Ut gratiam referam, aliquid facere me vis? Ipse, ut beneficium mihi daret, nihil fecit! Ut ad alterum transeamus, vis me huic gratiam referre, ut, quod a nolente accepi, volens reddam? Nam quid de tertio loquar, qui ab iniuria in beneficium delapsus est? Ut beneficium tibi debeam, parum est voluisse te dare; ut non debeam, satis est noluisse. Beneficium enim voluntas nuda non efficit, sed, quod beneficium non esset, si optimae ac plenissimae voluntati fortuna defuisset, id aeque beneficium non est, nisi fortunam voluntas antecessit. Non enim profuisse te mihi oportet, ut ob hoc tibi obliger, sed ex destinato profuisse. 11 Cleanthes exemplo eiusmodi utitur: " Ad quaerendum," inquit, " et accersendum ex Academia Platonem duos pueros misi. Alter totam porticum perscrutatus est, alia quoque loca, in quibus illum inveniri posse sperabat, percucurrit et domum non minus lassus quam irritus redit; alter apud proximum circulatorem resedit et, dum vagus atque erro vernaculis congregatur et ludit, transeuntem Platonem, quem non quaesierat, invenit. Illum, inquit, laudabimus puerum, qui, quantum in se erat, quod iussus est, fecit; hunc feliciter inertem castigabimus." Voluntas est, quae apud nos ponit officium; cuius vide quae condicio sit, ut me debito obstringat. Parum est illi velle, nisi profuit; parum est profuisse, nisi voluit. Puta enim aliquem donare voluisse nec donasse; animum quidem eius habeo, sed beneficium non habeo, quod consummat et res et animus. Quemadmodum ei, qui voluit mihi quidem pecuniam credere, sed non dedit, nihil debeo, ita ei, qui voluit mihi beneficium dare, sed non potuit, amicus quidem ero sed non obligatus; et volam illi aliquid praestare (nam et ille voluit mihi), ceterum, si benigniore usus fortuna praestitero, beneficium dedero, non gratiam rettulero. Ille mihi gratiam referre debebit; hinc initium fiet, a me numerabitur. 12 Intellego iam, quid velis quaerere; non opus est te dicere; vultus tuus loquitur. " Si quis sua nobis causa profuit, eine," inquis, " debetur aliquid? Hoc enim saepe te conquerentem audio, quod quaedam homines sibi praestant, aliis imputant." Dicam, mi Liberalis; sed prius istam quaestiunculam dividam et rem aequam ab iniqua separabo. Multum enim interest, utrum aliquis beneficium nobis det sua causa an et sua. Ille, qui totus ad se spectat et nobis prodest, quia aliter prodesse sibi non potest, eo mihi loco est, quo, qui pecori suo hibernum et aestivum pabulum prospicit; eo loco est, quo, qui captivos suos, ut commodius veneant, pascit et ut ut added by Rossbach. opimos boves saginat ac defricat, quo lanista, qui familiam summa cura exercet atque ornat. Multum, ut ait Cleanthes, a beneficio distat negotiatio. 13 Rursus non sum tam iniquus, ut ei nihil debeam, qui, cum mihi utilis esset, fuit et sibi; non enim exigo, ut mihi sine respectu sui consulat, immo etiam opto, ut beneficium mihi datum vel magis danti profuerit, dum modo id, qui dabat duos intuens dederit et inter me seque diviserit. Licet id ipse ex maiore parte possideat, si modo me in consortium admisit, si duos cogitavit, ingratus sum, non solum iniustus, nisi gaudeo hoc illi profuisse, quod proderat mihi. Summae malignitatis est non vocare beneficium, nisi quod dantem aliquo incommodo adfecit. Alteri illi, qui beneficium dat sua causa, respondebo: " Usus me quare potius te mihi profuisse dicas quam me tibi? " " Puta," inquit, " aliter fieri non posse me magistratum, quam si decem captos cives ex magno captivorum numero redemero; nihil debebis mihi, cum te servitute ac vinculis liberavero? Atqui mea id causa faciam." Adversus hoc respon- deo: " Aliquid istic tua causa facis, aliquid mea: tua, quod redimis, mea, quod me redimis; tibi enim ad utilitatem tuam satis est quoslibet redemisse. Itaque debeo, non quod redimis me, sed quod eligis; poteras enim et alterius redemptione idem consequi, quod mea. Utilitatem rei partiris mecum et me in beneficium recipis duobus profuturum. Praefers me aliis; hoc totum mea causa facis. Itaque, si praetorem te factura esset decem captivorum redemptio, decem autem soli captivi essemus, nemo quicquam tibi deberet ex nobis, quia nihil haberes, quod cuiquam imputares, a tua utilitate seductum. Non sum invidus beneficii interpres nec desidero illud mihi tantum dari, sed et mihi." 14 " Quid ergo? " inquit; " si in sortem nomina vestra coici iussissem, et tuum nomen inter redimen- dos exisset, nihil deberes mihi? " Immo deberem, sed exiguum; quid sit hoc, dicam. Aliquid istic mea causa facis, quod me ad fortunam redemptionis admittis; quod nomen meum exit, sorti debeo, quod exire potuit, tibi. Aditum mihi ad beneficium tuum dedisti, cuius maiorem partem fortunae debeo, sed hoc ipsum tibi, quod fortunae debere potui. Illos ex toto praeteribo, quorum mercennarium beneficium est, quod qui dat, non computat, cui sed quanti daturus sit, quod undique in se conversum est. Vendit mihi aliquis frumentum; vivere non possum, nisi emero; sed non debeo vitam, quia emi. Nec, quam necessarium fuerit, aestimo, sine quo victurus non fui, sed quam ingratum, quod non habuissem, nisi emissem, in quo invehendo mercator non cogitavit, quantum auxilii adlaturus esset mihi, sed quantum lucri sibi. Quod emi, non debeo. 15 " Isto modo," inquit, " nec medico quicquam debere te nisi mercedulam dicis nec praeceptori, quia aliquid numeraveris. Atqui omnium horum apud nos magna caritas, magna reverentia est." Adversus hoc respondetur quaedam pluris esse, quam emuntur. Emis a medico rem inaestimabilem, vitam ac bonam valetudinem, a bonarum artium praeceptore studia liberalia et animi cultum; itaque his non rei pretium, sed operae solvitur, quod deserviunt, quod a rebus suis avocati nobis vacant; mercedem non meriti, sed occupationis suae ferunt. Aliud tamen dici potest verius, quod statim ponam, si prius, quomodo istud refelli possit, ostendero. " Quaedam," inquit," pluris sunt, quam venierunt, et ob hoc aliquid mihi extra pro illis quamvis empta sunt, debes." Primum quid interest, quanti sint, cum de pretio inter ementem vendentemque convenerit? Deinde non emi illud suo pretio, sed tuo. " Pluris est," inquis, " quam venit"; sed pluris venire non potuit. Pretium autem rei cuiusque pro tempore est; eum bene ista laudaveris, tanti sunt, quanto pluris venire non possunt; propterea nihil venditori debet, qui bene emit. Deinde, etiam si pluris ista sunt, non tamen ullum istic tuum munus est, ut non ex usu effectuve, sed ex con- suetudine et annona aestimetur. Quod tu pretium ponis traicienti maria et per medios fluctus, cum terra e conspectu recessit, certam secanti viam et prospiciens futuras tempestates et securis omnibus subito iubenti vela substringi, armamenta demitti, paratos ad incursum procellae et repentinum impetum stare? Huic tamen tantae rei praemium vectura persolvit! Quanti aestimas in solitudine hospitium, in imbre tectum, in frigore balneum aut ignem? Scio tamen, quanti ista consecuturus deversorium subeam! Quantum nobis praestat, qui labentem domum suscipit et agentem ex imo rimas insulam incredibili arte suspendit! Certo tamen et levi pretio fultura conducitur. Murus nos ab hostibus tutos et a subitis latronum incursionibus praestat; notum est tamen, illas turres pro securitate publica propugnacula habituras excitaturus faber quid in diem mereat. 16 Infinitum erit, si latius exempla conquiram, quibus appareat parvo magna constare. Quid ergo? Quare et medico et praeceptori plus quiddam debeo nec adversus illos mercede defungor? Quia ex medico et praeceptore in amicum transeunt et nos non arte, quam vendunt, obligant, sed benigna et familiari voluntate. Itaque medico, si nihil amplius quam manum tangit et me inter eos, quos perambulat, ponit sine ullo adfectu facienda aut vitanda praecipiens, nihil amplius debeo, quia me non tamquam amicum videt, sed tamquam imperatorem. Ne praeceptorem quidem habeo cur venerer, si me in grege discipulorum habuit, si non putavit dignum propria et peculiari cura, si numquam in me derexit animum, et, cum in medium effunderet, quae sciebat, non didici, sed excepi. Quid ergo est, quare istis multum debeamus? Non quia pluris est, quod vendiderunt, quam emimus, sed quia nobis ipsis aliquid praestiterunt. Ille magis pependit, quam medico necesse est; pro me, non pro fama artis extimuit; non fuit contentus remedia monstrare: et admovit; inter sollicitos adsedit, ad suspecta tempora occurrit; nullum ministerium illi oneri, nullum fastidio fuit; gemitus meos non securus audivit; in turba multorum invocantem ego illi potissima curatio fui; tantum aliis vacavit, quantum mea valetudo permiserat: huic ego non tamquam medico sed tamquam amico ob- ligatus sum. Alter rursus docendo et laborem et taedium tulit; praeter illa, quae a praecipientibus in commune dicuntur, aliqua instillavit ac tradidit, hortando bonam indolem erexit et modo laudibus fecit animum, modo admonitionibus discussit de- sidiam; tum ingenium latens et pigrum iniecta, ut ita dicam, manu extraxit; nec, quae sciebat, maligne dispensavit, quo diutius esset necessarius, sed cupit, si posset, universa transfundere: ingratus sum, nisi illum inter gratissimas necessitudines diligo. 17 Sordidissimorum quoque artificiorum institoribus supra constitutum aliquid adiecimus, si nobis illorum opera enixior visa est; et gubernatori et opifici vilissimae mercis et in diem locanti manus suas corollarium adspersimus. In optimis vero artibus, quae vitam aut conservant aut excolunt, qui nihil se plus existimat debere, quam pepigit, ingratus est. Adice, quod talium studiorum traditio miscet animos; hoc cum factum est, tam medico quam praeceptori pretium operae solvitur, animi debetur. 18 Platon cum flumen nave transisset nec ab illo quicquam portitor exegisset, honori hoc suo datum credens dixit positum illi esse apud Platonem officium; deinde paulo post, cum alium atque alium gratis eadem sedulitate transveheret, negavit illi iam apud Platonem positum officium. Nam ut tibi debeam aliquid pro eo, quod praestas, debes non tantum mihi praestare, sed tamquam mihi; non potes ob id quemquam appellare, quod spargis in populum. Quid ergo? Nihil tibi debebitur pro hoc? Tamquam ab uno nihil; cum omnibus solvam, quod cum omnibus debeo. 19 " Negas," inquit, " ullum dare beneficium eum, qui me gratuita nave per flumen Padum tulit? " Nego. Aliquid boni facit, beneficium non dat; facit enim aut sua causa aut utique non mea; ad summam ne ipse quidem se mihi beneficium iudicat dare, sed aut rei publicae aut viciniae aut ambitioni suae praestat et pro hoc aliud quoddam commodum expectat, quam quod a singulis recepturus est. " Quid ergo? " inquit, " si princeps civitatem dederit omnibus Gallis, si immunitatem Hispanis, nihil hoc nomine singuli debebunt? " Quidni debeant? debebunt autem non tamquam proprium beneficium, sed tamquam publici partem. " Nullam," inquit, " habuit cogitationem illo tempore mei, quo universis proderat; noluit mihi civitatem proprie dare nec in me direxit animum; ita quare ei debeam, qui me sibi non sub- stituit, cum facturus esset, quod fecit? " Primum, cum cogitavit Gallis omnibus prodesse, et mihi cogi- tavit prodesse; eram enim Gallus et me etiam si non mea, publica tamen nota comprendit. Deinde ego quoque illi non tamquam proprium debebo, sed tamquam commune munus; unus unus added by Fickert. ex populo non tamquam pro me solvam, sed tamquam pro patria conferam. Si quis patriae meae pecuniam credat, non dicam me illius debitorem nec hoc aes alienum profitebor aut candidatus aut reus; ad exsolvendum tamen hoc dabo portionem meam. Sic istius muneris, quod universis datur, debitorem me nego, quia mihi quidem dedit sed non propter me, et mihi quidem, sed nesciens, an mihi daret; nihilo minus aliquid mihi dependendum sciam, quia ad me quoque circumitu longo pervenit. Propter me debet factum esse, quod me obliget. 20 " Isto," inquit, " modo nec lunae nec soli quicquam debes; non enim propter te moventur." Sed cum in hoc moveantur, ut universa conservent, et pro me moventur; universorum enim pars sum. Adice nunc, quod nostra et horum condicio dissimilis est; nam qui mihi prodest, ut per me prosit sibi, non dedit beneficium, quia me instrumentum utilitatis suae fecit; sol autem et luna, etiam si nobis prosunt sua causa, non in hoc tamen prosunt, ut per nos prosint sibi; quid enim nos conferre illis possumus? 21 " Sciam," inquit, " solem ac lunam nobis velle prodesse, si nolle potuerint; illis autem non licet non moveri. Ad summam consistant et opus suum intermittant." Hoc vide quot modis refellatur. Non ideo minus vult, qui non potest nolle; immo maximum argumentum est firmae voluntatis ne mutari quidem posse. Vir bonus non potest non facere, quod facit; non enim erit bonus, nisi fecerit; ergo nec bonus vir beneficium dat, quia facit, quod debet, non potest autem non facere, quod debet. Praeterea multum interest, utrum dicas: " Non potest hoc non facere," quia cogitur, an: " Non potest nolle." Nam si necesse est illi facere, non debeo ipsi beneficium, sed cogenti; si necesse est illi velle ob hoc, quia nihil habet melius, quod velit, ipse se cogit; ita, quod tamquam coacto non deberem, tamquam cogenti debeo. " Desinant," inquit, " velle." Hoc loco tibi illud occurrat: Quis tam demens est, ut eam neget voluntatem esse, cui non est periculum desinendi vertendique se in contrarium, cum ex diverso nemo aeque videri debeat velle, quam cuius voluntas usque eo certa est, ut aeterna sit? An, si is quoque vult, qui potest statim nolle, is non videbitur velle, in cuius naturam non cadit nolle? 22 " Agedum," inquit, " si possunt, resistant." Hoc dicis: " Omnia ista ingentibus intervallis diducta et in custodiam universi disposita stationes suas deserant; subita confusione rerum sidera sideribus incurrant, et rupta rerum concordia in ruinam divina labantur, contextusque velocitatis citatissimae in tot saecula promissas vices in medio itinere destituat, et, quae nunc alternis eunt redeuntque opportunis libramentis mundum ex aequo temperantia, repentino concrementur incendio, et ex tanta varietate solvantur atque eant in unum omnia; ignis cuncta possideat, quem deinde pigra nox occupet, et profunda vorago tot deos sorbeat." Est tanti, ut tu coarguaris, ista concidere? Prosunt tibi etiam invito euntque ista tua causa, etiam si maior illis alia ac prior causa est. 23 Adice nunc, quod non externa cogunt deos, sed sua illis in lege aeterna voluntas est. Statuerunt, quae non mutarent; itaque non possunt videri facturi aliquid, quamvis nolint, quia, quidquid desinere non possunt, perseverare voluerunt, nec umquam primi consilii deos paenitet. Sine dubio stare illis et desciscere in contrarium non licet, sed non ob aliud, quam quia vis sua illos in proposito tenet; nec imbecillitate permanent, sed quia non libet ab optimis aberrare et sic ire decretum est. In prima autem illa constitutione, cum universa disponerent, etiam nostra viderunt rationemque hominis habuerunt; itaque non possunt videri sua tantum causa decurrere et explicare opus suum, quia pars operis et nos sumus. Debemus ergo et soli et lunae et ceteris caelestibus beneficium, quia, etiam si potiora illis sunt, in quae oriuntur, nos tamen in maiora ituri iuvant. Adice, quod ex destinato iuvant, ideoque obligati sumus, quia non in beneficium ignorantium incidimus, sed haec, quae accipimus, accepturos scierunt; et quamquam maius illis propositum sit maiorque actus sui fructus, quam servare mortalia, tamen in nostras quoque utilitates a principio rerum praemissa mens est et is ordo mundo datus, ut appareat curam nostri non inter ultima habitam. Debemus parentibus nostris pietatem, et multi non, ut gignerent, coierant. Di non possunt videri nescisse, quid effecturi essent, eum omnibus alimenta protinus et auxilia providerint, nec eos per neclegentiam genuere, quibus tam multa generabant. Cogitavit nos ante natura, quam fecit, nec tam leve opus sumus, ut illi potuerimus excidere. Vide, quantum nobis permiserit, quam non intra homines humani imperii condicio sit; vide, in quantum corporibus vagari liceat, quae non coercuit fine terrarum, sed in omnem partem sui misit; vide, animi quantum audeant, quemadmodum soli aut noverint deos aut quaerant et mente in altum elata divina comitentur: scies non esse hominem tumultuarium et incogitatum opus. Inter maxima rerum suarum natura nihil habet, quo magis glorietur, aut certe, cui glorietur. Quantus iste furor est controversiam dis muneris sui facere! Quomodo adversus eos hic erit gratus, quibus gratia referri sine impendio non potest, qui negat se ab iis accepisse, a quibus cum maxime accepit, qui et semper daturi sunt et numquam re- cepturi? Quanta autem perversitas ob hoc alicui non debere, quia etiam infitianti benignus est, et continuationem ipsam sedemque beneficiorum argumentum vocare necessario dantis! "Nolo! Sibi habeat! Quis illum rogat? " et omnes alias impudentis animi voces his adstrue. Non ideo de te minus meretur is, cuius liberalitas ad te etiam, dum negas, pervenit, cuiusque beneficiorum vel hoc maximum est, quod etiam querenti daturus est. 24 Non vides, quemadmodum teneram liberorum infantiam parentes ad salubrium rerum patientiam cogant? Flentium corpora ac repugnandum diligens cura fovent et, ne membra libertas immatura detorqueat, in rectum exitura constringunt et mox liberalia studia inculcant adhibito timore nolentibus; ad ultimum audacem iuventam frugalitati, pudori, moribus bonis, si parum sequitur, coactam applicant. Adulescentibus quoque ac iam potentibus sui, si remedia metu aut intemperantia reiciunt, vis adhibetur ac severitas. Itaque beneficiorum maxima sunt, quae a parentibus accepimus, dum aut nescimus aut nolumus. 25 His ingratis et repudiantibus beneficia, non quia nolunt, sed ne debeant, similes sunt ex diverso nimis grati, qui aliquid incommodi precari solent iis, quibus obligati sunt, aliquid adversi, in quo adfectum me- morem accepti beneficii approbent. An hoc recte faciant et pia voluntate, quaeritur; quorum animus simillimus est pravo amore flagrantibus, qui amicae suae optant exilium, ut desertam fugientemque comi- tentur, optant inopiam, ut magis desiderant donent, optant morbum, ut adsideant, et, quidquid inimicus optaret, amantes vovent. Fere idem itaque exitus est odii et amoris insani. Tale quiddam et his accidit, qui amicis incommoda optant, quae detrahant, et ad beneficium iniuria veniunt, cum satius sit vel cessare, quam per scelus officio locum quaerere. Quid, si gubernator a dis tempestates infestissimas et procellas petat, ut gratior ars sua periculo fiat? Quid, si imperator deos oret, ut magna vis hostium circumfusa castris fossas subito impetu compleat et vallum trepidante exercitu vellat et in ipsis portis infesta signa constituat, quo maiore cum gloria rebus lassis pro- fligatisque succurrat? Omnes isti beneficia sua detestabili via ducunt, qui deos contra eum advocant, cui ipsi adfuturi sunt, et ante illos sterni quam erigi volunt. Inhumana ista perverse grati animi natura est contra eum optare, cui honeste deesse non possis. 26 " Non nocet," inquit, " illi votum meum, quia simul opto et periculum et remedium." Hoc dicis non nihil te peccare sed minus, quam si sine remedio periculum optares. Nequitia est ut extrahas mer- gere, evertere ut suscites, ut emittas includere. Non est beneficium iniuriae finis, nec umquam id detraxisse meritum est, quod ipse, qui detraxit, intulerat. Non vulneres me malo quam sanes. Potes inire gratiam, si, quia vulneratus sum, sanas, non, si vulneras, ut sanandus sim. Numquam cicatrix nisi conlata vulneri placuit, quod ita coisse gaudemus, ut non fuisse mallemus. Si hoc ei optares, cuius nullum beneficium haberes, inhumanum erat votum; quanto inhumanius ei optas, cui beneficium debes! 27 Simul," inquit, " ut possim ferre illi opem, precor." Primum, ut te in media parte voti tui occupem, iam ingratus es; nondum audio, quid illi velis praestare, scio, quid illum velis pati. Sollicitudinem illi et metum et maius aliquod imprecaris malum. Optas, ut ope indigeat: hoc contra illum est; optas, ut ope tua indigeat: hoc pro te est. Non succurrere vis illi, sed solvere: qui sic properat, solvi vult, non solvere. Ita, quod unum in voto tuo honestum videri poterat, ipsum turpe et ingratum est, nolle debere; optas enim, non ut tu facultatem habeas referendae gratiae, sed ut ille necessitatem implorandae. Superiorem te facis et, quod nefas est, bene meritum ad pedes tuos mittis. Quanto satius est honesta voluntate debere, quam rationem per malam solvere! Si infitiareris, quod acceperas, minus peccares; nihil enim, nisi quod dederat, amitteret. Nunc vis illum subici tibi, iactura rerum suarum et status mutatione in id devocari, ut infra beneficia sua iaceat. Gratum te putabo? Coram eo, cui prodesse vis, opta! Votum tu istud vocas, quod inter gratum et inimicum potest dividi, quod non dubites adversarium et hostem fecisse, si extrema taceantur? Hostes quoque optaverunt capere quasdam urbes, ut servarent, et vincere quosdam, ut ignoscerent, nec ideo non hostilia vota, in quibus, quod mitissimum est, post crudelitatem venit. Denique qualia esse iudicas vota, quae nemo minus tibi volet, quam is, pro quo fiunt, succedere? Pessime cum eo agis, cui vis a dis noceri, a te succurri, inique cum ipsis dis; illis enim durissimas partes imponis, tibi humanas; ut tu prosis, di nocebunt. Si accusatorem submitteres, quem deinde removeres, si aliqua illum lite implicares, quam subinde discuteres, nemo de tuo scelere dubitaret. Quid interest, utrum istuc fraude temptetur an voto, nisi quod potentiores illi adversarios quaeris? Non est, quod dicas: " Quam enim illi iniuriam facio? " Votum tuum aut supervacuum est aut iniuriosum, immo iniuriosum, etiam si irritum. Quidquid non efficis, dei munus est, iniuria vero, quidquid optas. Sat est; tibi non aliter debemus irasci, quam si profeceris. 28 " Si vota," inquit, " valuissent, et in hoc valuissent, ut tutus esses." Primum certum mihi optas periculum sub incerto auxilio. Deinde utrumque certum puta: quod nocet, prius est. Praeterea tu condicionem voti tui nosti, me tempestas occupavit portus ac praesidii dubium. Quantum tormentum existimas, etiam si accepero, eguisse? Etiam si servatus fuero, trepidasse? Etiam si absolutus fuero, causam dixisse? Nullius metus tam gratus est finis, ut non gratior sit solida et inconcussa securitas. Opta, ut reddere mihi beneficium possis, cum opus erit, non, ut opus sit. Si esset in tua potestate, quod optas, ipse fecisses. 29 Quanto hoc honestius votum est: " Opto, in eo statu sit, quo semper beneficia distribuat, numquam desideret; sequatur illum materia, qua tam benigne utitur, largiendi iuvandique; numquam illi sit dandorum beneficiorum inopia, datorum paeni- tentia; naturam per se pronam ad misericordiam, humanitatem, clementiam irritet ac provocet turba gratorum, quos illi et habere contingat nec experiri necesse sit; ipse nulli implacabilis sit, ipsi nemo placandus; tam aequali in eum fortuna indulgentia perseveret, ut nemo in illum possit esse nisi conscientia gratus." Quanto haec iustiora vota sunt, quae te in nullam occasionem differunt, sed gratum statim faciunt! Quid enim prohibet referre gratiam prosperis rebus? Quam multa sunt, per quae, quidquid debemus, reddere etiam felicibus possumus! Fidele consilium, adsidua conversatio, sermo comis et sine adulatione iucundus, aures, si deliberari velit, diligentes, tutae, si credere, convictus familiaritas. Neminem tam alte secunda posuerunt, ut non illi eo magis amicus desit, quia nihil absit. 30 Ista tristis et omni voto submovenda occasio ac procul repellenda. Ut gratus esse possis, iratis dis opus est? Ne ex hoc quidem peccare te intellegis, quod melius cum eo agitur, cui ingratus es? Propone animo tuo carcerem, vincula, sordes, servitutem, bellum, egestatem; haec sunt occasiones voti tui. Si quis tecum contraxit, per ista dimittitur! Quin potius eum potentem esse vis, cui plurimum debes, et1 beatum? Quid enim, ut dixi, vetat te referre etiam summa felicitate praeditis gratiam? Cuius plena tibi occurret et varia materia. Quid? tu nescis debitum etiam locupletibus solvi? Nec te invitum distringam. Omnia sane excluserit opulenta felicitas, monstrabo tibi, cuius rei inopia laborent magna fastigia, quid omnia possidentibus desit: scilicet ille, qui verum dicat et hominem inter mentientes stupentem ipsaque consuetudine pro rectis blanda audiendi ad ignorantiam veri perductum vindicet a consensu concentuque falsorum. Non vides, quemadmodum illos in praeceps agat extincta libertas et fides in ob- sequium servile submissa? Dum nemo ex animi sui sententia suadet dissuadetque, sed adulandi certamen est et unum amicorum omnium officium, una contentio, quis blandissime fallat, ignoravere vires suas, et, dum se tam magnos, quam audiunt, credunt, attraxere supervacua et in discrimen rerum omnium perventura bella, utilem et necessariam rupere concordiam, secuti iram, quam nemo revocabat, multorum san- guinem hauserunt fusuri novissime suum; dum vindicant inexplorata pro certis flectique non minus existimant turpe quam vinci et perpetua credunt, quae in summum perducta maxime nutant, ingentia super se ac suos regna fregerunt; nec intellexerunt in illa scena vanis et cito diffluentibus bonis refulgente ex eo tempore ipsos nihil non adversi expectare debuisse, ex quo nihil veri audire potuerunt. 31 Cum bellum Graeciae indiceret Xerxes, animum tumentem oblitumque, quam caducis confideret, nemo non impulit. Alius aiebat non laturos nuntium belli et ad primam adventus famam terga ver- suros; alius nihil esse dubii, quin illa mole non vinci solum Graecia, sed obrui posset; magis verendum, ne vacuas desertasque urbes invenirent et profugis hostibus vastae solitudines relinquerentur non habi- turis, ubi tantas vires exercere possent; alius vix illi rerum naturam sufficere, angusta esse classibus maria, militi castra, explicandis equestribus copiis campestria, vix patere caelum satis ad emittenda omni manu tela. Cum in hunc modum multa undique iactarentur, quae hominem nimia aestimatione sui furentem concitarent, Demaratus Lacedaemonius solus dixit ipsam illam, qua sibi placeret, multitudinem indigestam et gravem metuendam esse ducenti; non enim vires habere, sed pondus; immodica numquam regi posse, nec diu durare, quidquid regi non potest. " "In primo," inquit, " statim monte Lacones obiecti dabunt sui experimentum. Tot ista gentium milia trecenti morabuntur; haerebunt in vestigio fixi et commissas sibi angustias armis tuebuntur, corporibus obstruent; tota illos Asia non movebit loco; tantas minas belli et paene totius generis humani ruentis impetum paucissimi sistent. Cum te mutatis legibus suis natura transmiserit, in semita haerebis et aestimans futura damna, cum computaveris, quanti Thermopylarum angusta constiterint; scies te fugari posse, cum sciens posse retineri. Cedent quidem tibi pluribus locis velut torrentis modo ablati, cuius cum magno terrore prima vis defluit; deinde hinc atque illinc coorientur et tuis te viribus prement. Verum est, quod dicitur, maiorem belli apparatum esse, quam qui recipi ab his regionibus possit, quas oppugnare constituis, sed haec res contra nos est. Ob hoc ipsum te Graecia vincet, quia non capit; uti toto te non potes. Praeterea, quae una rebus salus est, occurrere ad primos rerum impetus et inclinatis opem ferre non poteris nec fulcire ac firmare labentia; multo ante vincens, quam victum esse te sentias. Ceterum non est, quod exercitum tuum ob hoc sustineri non putes posse, quia numerus eius duci quoque ignotus est; nihil tam magnum est, quod perire non possit, cui nascitur in perniciem, ut alia quiescant, ex ipsa magnitudine sua causa." Acciderunt, quae Demaratus praedixerat. Divina atque humana impellentem et mutantem, quidquid obstiterat, trecenti stare iusserunt, stratusque passim per totam Graeciam Perses intellexit, quantum ab exercitu turba distaret. Itaque Xerxes pudore quam damno miserior Demarato gratias egit, quod solus sibi verum dixisset, et permisit petere, quod vellet. Petit ille, ut Sardis, maximam Asiae civitatem, curru vectus intraret rectam capite tiaram gerens; id solis datum regibus. Dignus fuerat praemio, ante quam peteret; sed quam miserabilis gens, in qua nemo fuit, qui verum diceret regi, nisi qui non dicebat sibi! 32 Divus Augustus filiam ultra impudicitiae male- dictum impudicam relegavit et flagitia principalis domus in publicum emisit: admissos gregatim adulteros, pererratam nocturnis comissationibus civitatem, forum ipsum ac rostra, ex quibus pater legem de adulteriis tulerat, filiae in stupra placuisse, cotidianum ad Marsyam concursum, cum ex adultera in quae- stuariam versa ius omnis licentiae sub ignoto adultero peteret. Haec tam vindicanda principi quam tacenda, quia quarundam rerum turpitudo etiam ad vindicantem redit, parum potens irae publicaverat. Deinde, cum interposito tempore in locum irae subisset verecundia, gemens, quod non illa silentio pressisset, quae tam diu nescierat, donec loqui turpe esset, saepe exclamavit: " Horum mihi nihil accidisset, si aut Agrippa aut Maecenas vixisset! " Adeo tot habenti milia hominum duos reparare difficile est. Caesae sunt legiones et protinus scriptae; fracta classis et intra paucos dies natavit nova; saevitum est in opera publica ignibus, surrexerunt meliora consumptis. Tota vita Agrippae et Maecenatis vacavit locus. Quid? Putem defuisse similes, qui adsumerentur, an ipsius vitium fuisse, quia maluit queri quam quaerere? Non est, quod existimemus Agrippam et Maecenatem solitos illi vera dicere; qui si vixissent, inter dissimulantes fuissent. Regalis ingenii mos est in praesentium contumeliam amissa laudare et his virtutem dare vera dicendi, a quibus iam audiendi periculum non est. 33 Sed ut me ad propositum reducam, vides, quam facile sit gratiam referre felicibus et in summo hu- manarum opum positis. Dic illis, non quod volunt audire, sed quod audisse semper volent; plenas aures adulationibus aliquando vera vox intret; da con- silium utile. Quaeris, quid felici praestare possis? Effice, ne felicitati suae credat, ut sciat illam multis et fidis manibus continendam. Parum in illum contuleris, si illi stultam fiduciam permansurae semper potentiae excusseris docuerisque mobilia esse, quae dedit casus, et maiore cursu fugere, quam veniunt, nec iis portionibus, quibus ad summa perventum est, retro iri, sed saepe inter maximam fortunam et ulti- mam nihil interesse? Nescis, quantum sit pretium amicitiae, si non intellegis multum te ei daturum, cui dederis amicum, rem non domibus tantum, sed saeculis raram, quae non aliubi magis deest, quam ubi creditur abundare. Quid? Istos tu libros, quos vix nomenclatorum complectitur aut memoria aut manus, amicorum existimas esse? Non sunt isti amici, qui agmine magno ianuam pulsant, qui in primas et secundas admissiones digeruntur. 34 Consuetudo ista vetus est regibus regesque simulantibus populum amicorum discribere, et proprium superbiae magno aestimare introitum ac tactum sui liminis et pro honore dare, ut ostio suo propius adsideas, ut gradum prior intra domum ponas, in qua deinceps multa sunt ostia, quae receptos quoque ex- cludant. Apud nos primi omnium C. C. added by Muretus. Gracchus et mox Livius Drusus instituerunt segregare turbam suam et alios in secretum recipere, alios cum pluribus, alios universos. Habuerunt itaque isti amicos primos, ha- buerunt secundos, numquam veros. Amicum vocas, cuius disponitur salutatio? Aut potest huius tibi fides patere, qui per fores maligne apertas non intrat, sed illabitur? Huic pervenire usque ad libertatem destringendam licet, cuius vulgare et publicum verbum et promiscuum ignotis " Have! " non nisi suo ordine emittitur? Ad quemcumque itaque istorum veneris, quorum salutatio urbem concutit, scito, etiam si animadverteris obsessos ingenti frequentia vicos et commeantium in utramque partem catervis itinera compressa, tamen venire te in locum hominibus plenum, amicis vacuum. In pectore amicus, non in atrio quaeritur; illo recipiendus, illic retinendus est et in sensus recondendus. Hoc doce: gratus es. 35 Male de te existimas, si inutilis es nisi adflicto, si rebus bonis supervacuus es. Quemadmodum te et in dubiis et in adversis et in laetis sapienter geris, ut dubia prudenter tractes, adversa fortiter, laeta moderate, ita in omnia utilem te exhibere amico potes. Adversa eius nec deserueris nec optaveris; multa nihilo minus, ut non optes, in tanta varietate, quae tibi materiam exercendae fidei praebeant, incident. Quemadmodum, qui optat divitias alicui in hoc, ut illarum ipse partem ferat, quamvis pro illo videatur optare, sibi prospicit, sic, qui optat amico aliquam necessitatem, quam adiutorio suo fideque discutiat, quod est ingrati, se illi praefert et tanti existimat illum miserum esse, ut ipse gratus sit, ob hoc ipsum ingratus; exonerare enim se vult et gravi sarcina liberare. Multum interest, utrum properes referre gratiam, ut reddas beneficium, an ne debeas. Qui reddere vult, illius se commodo aptabit et idoneum illi venire tempus volet; qui nihil aliud quam ipse liberari vult, quomodocumque ad hoc cupiet per- venire, quod est pessimae voluntatis. " Ista," inquit, " festinatio nimium grati est! " Id apertius exprimere non possum, quam si repetivero, quod dixi. Non vis reddere acceptum beneficium, sed effugere. Hoc dicere videris: " Quando isto carebo? Quocumque modo mihi laborandum est, ne isti obligatus sim." Si optares, ut illi de suo solveres, multum abesse videreris a grato. Hoc, quod optas, iniquius est; exsecraris enim illum et caput sanctum tibi dira precatione defigis. Nemo, ut existimo, de immanitate animi tui dubitaret, si aperte illi paupertatem, si captivitatem, si famem ac metum imprecareris; at quid interest, utrum vox ista sit voti tui an vis? Aliquid enim horum optas. I nunc et hoc esse grati puta, quod ne ingratus quidem faceret, qui modo non usque in odium, sed tantum usque ad infitiationem beneficii perveniret! 36 Quis pium dicet Aenean, si patriam capi voluerit, ut captivitati patrem eripiat? Quis Siculos iuvenes ut bona liberis exempla monstrabit, si optaverint, ut Aetna immensam ignium vim super solitum ardens et incensa praecipitet datura ipsis occasionem exhibendae pietatis ex medio parentibus incendio raptis? Nihil debet Scipioni Roma, si Punicum bellum, ut finiret, aluit; nihil Deciis, quod morte patriam servaverunt, si prius optaverant, ut devotioni fortissimae locum ultima rerum necessitas faceret. Gravissima infamia est medici opus quaerere; multi, quos auxerant morbos et irritaverant, ut gloria maiore sanarent, non potuerunt discutere aut cum magna miserorum vexatione vicerunt. 37 Callistratum aiunt (ita certe Hecaton auctor est), cum in exilium iret, in quod multos cum illo simul seditiosa civitas et intemperanter libera expulerat, optante quodam, ut Atheniensibus necessitas restituendi exules esset, abominatum talem reditum. Rutilius noster animosius, cum quidam illum consolaretur et diceret instare arma civilia, brevi futurum, ut omnes exules reverterentur: " Quid tibi," inquit, " mali feci, ut mihi peiorem reditum quam exitum optares? Ut malo, patria exilio meo erubescat, quam reditu maereat! " Non est istud exilium, cuius neminem non magis quam damnatum pudet. Quemadmodum illi servaverunt bonorum civium officium, qui reddi sibi penates suos noluerunt clade communi, quia satius erat duos iniquo malo adfici quam omnes publico, ita non servat grati hominis adfectum, qui bene de se merentem difficultatibus vult opprimi, quas ipse submoveat, quia, etiam si bene cogitat, male precatur. Ne in patrocinium quidem, nedum in gloriam est incendium extinxisse, quod feceris. 38 In quibusdam civitatibus impium votum sceleris vicem tenuit. Demades certe Athenis eum, qui necessaria funeribus venditabat, damnavit, cum probasset magnum lucrum optasse, quod contingere illi sine multorum morte non poterat. Quaeri tamen solet, an merito damnatus sit. Fortasse optavit, non ut multis venderet, sed ut care, ut parvo sibi con- starent, quae venditurus esset. Cum constet negotiatio eius ex empto et vendito, quare votum eius in unam partem trahis, cum lucrum ex utraque sit? Praeterea omnes licet, qui in ista negotiatione sunt, damnes; omnes enim idem volunt, id est, intra se optant. Magnam partem hominum damnabis; cui enim non ex alieno incommodo lucrum? Miles bellum optat, si gloriam; agricolam annonae caritas erigit; eloquentiae pretium excitat litium numerus; medicis gravis annus in quaestu est; institores delicatarum mercium iuventus corrupta locupletat; nulla tempestate tecta, nullo igne laedantur: iacebit opera fabrilis. Unius votum deprensum est, omnium simile est. An tu Arruntium et Haterium et ceteros, qui captandorum testamentorum artem professi sunt, non putas eadem habere quae dissignatores et libitinarios vota? Illi tamen, quorum mortes optent, nesciunt, hi familiarissimum quemque, ex quo propter amicitiam spei plurimum est, mori cupiunt. Illorum damno nemo vivit, hos, quisquis differt, exhaurit; optant ergo non tantum, ut accipiant, quod turpi servitute meruerunt, sed etiam, ut tributo gravi libe- rentur. Non est itaque dubium, quin hi magis, quod damnatum est in uno, optent, quibus, quisquis morte profuturus est, vita nocet. Omnium tamen istorum tam nota sunt vota quam impunita. Denique se quisque consulat et in secretum pectoris sui redeat et inspiciat, quid tacitus optaverit. Quam multa sunt vota, quae etiam sibi fateri pudet! Quam pauca, quae facere coram teste possimus! 39 Sed non, quidquid reprehendendum, etiam damnandum est, sicut hoc votum amici, quod in manibus est, male utentis bona voluntate et in id vitium incidentis, quod devitat; nam dum gratum animum festinat ostendere, ingratus est. Hoc ait: " In potestatem meam recidat, gratiam meam desideret, sine me salvus, honestus, tutus esse non possit, tam miser sit, ut illi beneficii loco sit, quidquid redditur." Haec dis audientibus: " Circumveniant illum domesticae insidiae, quas ego possim solus opprimere, instet potens inimicus et gravis, infesta turba nec inermis, creditor urgueat, accusator." 40 Vide, quam sis aecus! Horum optares nihil, si tibi beneficium non dedisset. Ut alia taceam, quae graviora committis pessima pro optimis referendo, hoc certe delinquis, quod non expectas suum cuiusque rei tempus, quod aeque peccat, qui non sequitur, quam qui antecedit. Quomodo beneficium non semper recipiendum est, sic non utique reddendum. Si mihi non desideranti redderes, ingratus esses; quanto ingratior es, qui desiderare me cogis! Expecta! Quare subsidere apud te munus meum non vis? Quare obligatum moleste te te added by Gruter. fers? Quare quasi cum acerbo feneratore signare rationem parem properas? Quid mihi negotium quaeris? Quid in me deos immittis? Quomodo exigeres, qui sic reddis? 41 Ante omnia ergo, Liberalis, hoc discamus, beneficia debere secure et occasiones reddendorum observare, non manu facere. Ipsam hanc cupiditatem primo quoque tempore liberandi se meminerimus ingrati esse; nemo enim libenter reddit, quod invitus debet, et, quod apud se esse non vult, onus iudicat esse, non munus. Quanto melius ac iustius in promptu habere merita amicorum et offerre, non ingerere, nec obaeratum se iudicare, quoniam beneficium commune vinculum est et inter se duos adligat! Dic: " Nihil moror, quominus tuum revertatur; opto, hilaris accipias. Si necessitas alterutri nostrum imminet fatoque quodam datum est, ut aut tu cogaris beneficium recipere aut ego alterum alterum added by Gertz. accipere, det potius, qui solet. Ego paratus sum: Nulla mora in Turno est; ostendam hunc animum, cum primum tempus advenerit; interim di testes sunt." 42 Soleo, mi Liberalis, notare hunc in te adfectum et quasi manu prendere verentis et aestuantis, ne in ullo officio sis tardior. Non decet gratum animum sollicitudo, contra summa fiducia sui et ex conscientia veri amoris dimissa omnis anxietas. Tam convicium est: " Recipe " quam: " Debes." Hoc primum beneficii dati sit ius, ut recipiendi tempus eligat, qui dedit. " At vereor, ne homines de me sequius loquantur." Male agit, qui famae, non conscientiae gratus est. Duos istius rei iudices habes, illum, quem non debes timere, et te, quem non debes timere, et te added by Gertz. quem non potes. " Quid ergo? Si nulla intervenerit occasio, semper debebo? " Debebis; sed palam debebis, sed libenter debebis, sed cum magna voluptate apud te depositum intueberis. Paenitet accepti beneficii, quem nondum redditi piget. Quare, qui tibi dignus visus est, a quo acciperes, indignus videatur, cui diu debeas? 43 In magnis erroribus sunt, qui ingentis animi credunt proferre, donare, plurium sinum ac domum implere, cum ista interdum non magnus animus faciat, sed magna fortuna; nesciunt, quanto interim maius ac difficilius sit capere, quam fundere. Nam, ut nihil alteri detraham, quoniam utrumque, ubi virtute fit, par est, non minoris est animi beneficium debere quam dare; eo quidem operosius hoc quam illud, quo maiore diligentia custodiuntur accepta, quam dantur. Itaque non est trepidandum, quam cito reponamus, nec procurrendum intempestive, quia aeque delinquit, qui ad referendam gratiam suo tempore cessat, quam qui alieno properat. Positum est illi apud me; nec illius nomine nec meo timeo. Bene illi cautum est; non potest hoc beneficium perdere nisi mecum, immo ne mecum quidem. Egi illi gratias, id est, rettuli. Qui nimis de reddendo beneficio cogitat, nimis cogitare alterum de recipiendo putat. Praestet se in utrumque facilem. Si vult recipere beneficium, referamus reddamusque laeti; si illud apud nos custodiri mavult, quid thensaurum eius eruimus? Quid custodiam recusamus? Dignus est cui, utrum volet, liceat. Opinionem quidem et famam eo loco habeamus, tamquam non ducere sed sequi debeat. 563kfmy9cpqvja7pohum7nt1h8xd8ab 265068 265066 2026-05-09T12:23:30Z Saumache 27923 265068 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De beneficiis |OperaeWikiPagina= De beneficiis |Annus= Saeculo I |Genera=philosophia |SubTitulus= Liber VI }} {{Liber |Ante = Liber V |AnteNomen = ../Liber V |Post = Liber VII |PostNomen = ../Liber VII }} 1 Quaedam, Liberalis, virorum optime, exercendi tantum ingenii causa quaeruntur et semper extra vitam iacent; quaedam et, dum quaeruntur, oblectamento sunt et quaesita usui. Omnium tibi copiam faciam; tu illa, utcumque tibi visum erit, aut peragi iubeto aut ad explicandum ludorum ordinem induci. Quin his quoque, si abire protinus iusseris, non nihil actum erit; nam etiam quae discere supervacuum est, prodest cognoscere. Ex vultu igitur tuo pendebo; prout ille suaserit mihi, alia detinebo diutius, alia expellam et capite agam. 2 An beneficium eripi posset, quaesitum est. Quidam negant posse; non enim res est, sed actio. Quomodo aliud est munus, aliud ipsa donatio, aliud qui navigat, aliud navigatio, et, quamvis in morbo aeger sit, non tamen idem est aeger et morbus, ita aliud est beneficium ipsum, aliud quod ad unum- quemque nostrum beneficio pervenit. Illud incorporale est, irritum non fit; materia vero eius huc et illuc iactatur et dominum mutat. Itaque eum eripis, ipsa rerum natura revocare, quod dedit, non potest. Beneficia sua interrumpit, non rescindit: qui moritur, tamen vixit; qui amisit oculos, tamen vidit. Quae ad nos pervenerunt, ne sint, effici potest, ne fuerint, non potest; pars autem beneficii et quidem certissima est, quae fuit. Non numquam usu beneficii longiore prohibemur, beneficium quidem ipsum non eraditur. Licet omnes in hoc vires suas natura advocet, retro illi agere se non licet. Potest eripi domus et pecunia et mancipium et quidquid est, in quo haesit beneficii nomen; ipsum vero stabile et immotum est; nulla vis efficiet, ne hic dederit, ne ille acceperit. 3 Egregie mihi videtur M. Antonius apud Rabirium poetam, cum fortunam suam transeuntem alio videat et sibi nihil relictum praeter ius mortis, id quoque, si cito occupaverit, exclamare: Hoc habeo, quodcumque dedi. O! quantum habere potuit, si voluisset! Hae sunt divitiae certae in quacumque sortis humanae levitate uno loco permansurae; quae cum maiores fuerint, hoc minorem habebunt invidiam. Quid tamquam tuo parcis? Procurator es. Omnia ista, quae vos tumidos et supra humana elatos oblivisci cogunt vestrae fragilitatis, quae ferreis claustris custoditis armati, quae ex alieno sanguine rapta vestro defenditis, propter quae classes cruentaturas maria deducitis, propter quae quassatis urbes ignari, quantum telorum in aversos fortuna comparet, propter quae ruptis totiens adfinitatis, amicitiae, collegii foederibus inter contendentes duos terrarum orbis elisus est, non sunt vestra. In depositi causa sunt iam iamque ad alium dominum spectantia; aut hostis illa aut hostilis animi successor invadet. Quaeris, quomodo illa tua facias? Dona dando. Consule igitur rebus tuis et certam tibi earum atque inexpugnabilem possessionem para honestiores illas, non solum tutiores facturus. Istud, quod suspicis, quo te divitem ac potentem putas, quam diu possides, sub nomine sordido iacet. Domus est, servus est, nummi sunt; cum donasti, beneficium est. 4 Pateris," inquit, " nos aliquando beneficium non debere ei, a quo accepimus; ergo ereptum est." Multa sunt, propter quae beneficium debere desinimus, non quia ablatum sed quia corruptum est. Aliquis reum me defendit, sed uxorem meam per vim stupro violavit; non abstulit beneficium, sed opponendo illi parem iniuriam solvit me debito, et, si plus laesit, quam ante profuerat, non tantum gratia extinguitur, sed ulciscendi querendique libertas fit, ubi in comparatione beneficii praeponderavit iniuria; ita non aufertur beneficium, sed vincitur. Quid? non tam duri quidam et tam scelerati patres sunt, ut illos aversari et eiurare ius fasque sit? Numquid ergo illi abstulerunt, quae dederant? Minime, sed impietas sequentium temporum commendationem omnis prioris officii sustulit. Non beneficium tollitur, sed beneficii gratia, et efficitur, non ne habeam, sed ne debeam. Tamquam pecuniam aliquis mihi credidit, sed domum meam incendit. Pensatum est creditum damno; nec reddidi illi, nec tamen debeo. Eodem modo et hic, qui aliquid benigne adversus me fecit, aliquid liberaliter, sed postea multa superbe, contumeliose, crudeliter, eo me loco posuit, ut proinde liber adversus eum essem, ac si nihil accepissem; vim beneficiis suis attulit. Colonum suum non tenet quamvis tabellis manentibus, qui segetem eius proculcavit, qui succidit arbusta, non quia recepit, quod pepigerat, sed quia, ne reciperet, effecit. Sic debitori suo creditor saepe damnatur, ubi plus ex alia causa abstulit, quam ex crediti petit. Non tantum inter creditorem et debitorem iudex sedet, qui dicat: " Pecuniam credidisti. Quid ergo est? Pecus abegisti, servum eius occidisti, argentum, quod non emeras, possides; aestimatione facta debitor discede, qui creditor veneras "; inter beneficia quoque et iniurias ratio confertur. Saepe, inquam, beneficium manet nec debetur; si secuta est dantem paenitentia, si miserum se dixit, quod dedisset, si, cum daret, suspiravit, vultum adduxit, perdere se credidit, non donare, si sua causa aut certe non mea dedit, si non desiit insultare, gloriari, ubique iactare et acerbum munus suum facere, manet beneficium, quamvis non debeatur, sicuti quaedam pecuniae, de quibus ius creditori non dicitur, debentur, sed non exiguntur. 5 Dedisti beneficium, iniuriam postea fecisti; et beneficio gratia debebatur et iniuriae ultio; nec ego illi gratiam debeo nec ille mihi poenam: alter ab altero absolvitur. Cum dicimus: " Beneficium illi reddidi," non hoc dicimus illud nos, quod acceperamus, reddidisse, sed aliud pro illo. Reddere est enim rem pro re dare; quidni? cum omnis solutio non idem reddat, sed tantundem. Nam et pecuniam dicimur reddidisse, quamvis numeraverimus pro argenteis aureos, quamvis non intervenerint nummi, sed delegatione et verbis perfecta solutio sit. Videris mihi dicere: " Perdis operam; quorsus enim pertinet scire me, an maneat, quod non debetur? Iuris consultorum istae acutae ineptiae sunt, qui hereditatem negant usu capi posse sed ea, quae in hereditate sunt, tamquam quicquam aliud sit here- ditas, quam ea, quae in hereditate sunt. Illud potius mihi distingue, quod potest ad rem pertinere, cum idem homo beneficium mihi dedit et postea fecit iniuriam, utrum et beneficium illi reddere debeam et me ab illo nihilo minus vindicare ac veluti duobus nominibus separatim respondere an alterum alteri contribuere et nihil negotii habere, ut beneficium iniuria tollatur, beneficio iniuria. Illud enim video in hoc foro fieri; quid in vestra schola iuris sit, vos sciatis. Separantur actiones nec de eo, quod agimus, et de eo, quod nobiscum agitur, confunditur formula. Si quis apud me pecuniam deposuerit, idem postea furtum mihi fecerit, et ego cum illo furti agam et ille mecum depositi." 6 Quae proposuisti, mi Liberalis, exempla certis legibus continentur, quas necesse est sequi. Lex legi non miscetur, utraque sua via it. Depositum habet actionem propriam tam mehercules quam furtum. Beneficium nulli legi subiectum est, me arbitro utitur; licet mihi inter se comparare, quantum profuerit mihi quisque aut quantum nocuerit, tum pronuntiare, utrum plus debeatur mihi an de- beam. In illis nihil est nostrae potestatis, eundum est, qua ducimur; in beneficio tota potestas mea est, ego iudico. Itaque non separo illa nec diduco, sed iniurias et beneficia ad eundem iudicem mitto. Alioqui iubes me eodem tempore et amare et odisse et queri et gratias agere, quod natura non recipit. Potius comparatione facta inter se beneficii et iniuriae videbo, an mihi etiam ultro debeatur. Quomodo, si quis scriptis nostris alios superne imprimit versus, priores litteras non tollit, sed abscondit, sic beneficium superveniens iniuria apparere non patitur. 7 Vultus tuus, cui regendum me tradidi, colligit rugas et trahit frontem, quasi longius exeam. Videris mihi dicere: Quo tantum mihi dexter abis? Huc derige cursum, litus ama. Non possum magis. Itaque, si huic satis factum existimas, illo transeamus, an ei debeatur aliquid, qui nobis invitus profuit. Hoc apertius potui dicere, nisi propositio deberet esse confusior, ut distinctio statim subsecuta ostenderet utrumque quaeri, et an ei deberemus, qui nobis, dum non vult, profuit, et an ei, qui, dum nescit. Nam si quis coactus aliquid boni fecit; quin nos non obliget, manifestius est, quam ut ulla in hoc verba impendenda sint. Et haec quaestio facile expedietur et si qua similis huic moveri potest, si totiens illo cogitationem nostram converterimus beneficium nullum esse, nisi quod ad nos primum aliqua cogitatio defert, deinde amica et benigna. Itaque nec fluminibus gratias agimus, quamvis aut magna navigia patiantur et ad subvehendas copias largo ac perenni alveo currant aut piscosa et amoena pinguibus arvis interfluant; nec quisquam Nilo beneficium debere se iudicat, non magis quam odium, si immodicus superfluxit tardeque decessit; nec ventus beneficium dat, licet lenis et secundus adspiret, nec utilis et salubris cibus. Nam qui beneficium mihi daturus est, debet non tantum prodesse, sed velle. Ideo nec mutis animalibus quicquam debetur: et quam multos e periculo velocitas equi rapuit! nec arboribus: et quam multos aestu laborantes ra- morum opacitas texit! Quid autem interest, utrum mihi, qui nescit, profuerit, an qui scire non potuit, cum utrique velle defuerit? Quid interest, utrum me iubeas navi aut vehiculo aut lanceae debere beneficium an ei, qui aeque quam ista propositum bene faciendi nullum habuit, sed profuit casu? 8 Beneficium aliquis nesciens accipit, nemo a nesciente. Quomodo multos fortuita sanant nec ideo remedia sunt, et in flumen alicui cecidisse frigore magno causa sanitatis fuit, quomodo quorundam flagellis quartana discussa est et metus repentinus animum in aliam curam avertendo suspectas horas fefellit nec ideo quicquam horum, etiam si saluti fuit, salutare est, sic quidam nobis prosunt, dum nolunt, immo quia nolunt; non tamen ideo illis beneficium debemus, quod perniciosa illorum consilia fortuna deflexit in melius. An existimas me debere ei quicquam, cuius manus, cum me peteret, percussit hostem meum, qui nocuisset, nisi errasset? Saepe testis, dum aperte peierat, etiam veris testibus abrogavit fidem et reum velut factione circumventum misera- bilem reddidit. Quosdam ipsa, quae premebat, potentia eripuit, et iudices, quem damnaturi erant causae, damnare gratiae noluerunt. Non tamen hi beneficium reo dederunt, quamvis profuerint, quia, quo missum sit telum, non quo pervenerit, quaeritur, et beneficium ab iniuria distinguit non eventus sed animus. Adversarius meus, dum contraria dicit et iudicem superbia offendit et in unum testem temere rem1 demittit, causam meam erexit; non quaero, an pro me erraverit: contra me voluit. 9 Nempe, ut gratus sim, velle debeo idem facere, quod ille, ut beneficium daret, debuit. Num quid est iniquius homine, qui eum odit, a quo in turba calcatus aut respersus aut, quo nollet, impulsus est? Atqui quid est aliud, quod illum querellae eximat, cum in re sit iniuria, quam nescisse, quid faceret? Eadem res efficit, ne hic beneficium dederit, ne ille iniuriam fecerit; et amicum et inimicum voluntas facit. Quam multos militiae morbus eripuit! Quosdam, ne ad ruinam domus suae occurrerent, inimicus vadimonio tenuit; ne in piratarum manus pervenirent, quidam naufragio consecuti sunt; nec his tamen beneficium debemus, quia extra sensum officii casus est, nec inimico, cuius nos lis servavit, dum vexat ac detinet. Non est beneficium, nisi quod a bona voluntate proficiscitur, nisi illud adcognoscit, qui dedit. Profuit aliquis mihi, dum nescit: nihil illi debeo. Profuit, cum vellet nocere: imitabor ipsum. 10 Ad primum illum revertamur. Ut gratiam referam, aliquid facere me vis? Ipse, ut beneficium mihi daret, nihil fecit! Ut ad alterum transeamus, vis me huic gratiam referre, ut, quod a nolente accepi, volens reddam? Nam quid de tertio loquar, qui ab iniuria in beneficium delapsus est? Ut beneficium tibi debeam, parum est voluisse te dare; ut non debeam, satis est noluisse. Beneficium enim voluntas nuda non efficit, sed, quod beneficium non esset, si optimae ac plenissimae voluntati fortuna defuisset, id aeque beneficium non est, nisi fortunam voluntas antecessit. Non enim profuisse te mihi oportet, ut ob hoc tibi obliger, sed ex destinato profuisse. 11 Cleanthes exemplo eiusmodi utitur: " Ad quaerendum," inquit, " et accersendum ex Academia Platonem duos pueros misi. Alter totam porticum perscrutatus est, alia quoque loca, in quibus illum inveniri posse sperabat, percucurrit et domum non minus lassus quam irritus redit; alter apud proximum circulatorem resedit et, dum vagus atque erro vernaculis congregatur et ludit, transeuntem Platonem, quem non quaesierat, invenit. Illum, inquit, laudabimus puerum, qui, quantum in se erat, quod iussus est, fecit; hunc feliciter inertem castigabimus." Voluntas est, quae apud nos ponit officium; cuius vide quae condicio sit, ut me debito obstringat. Parum est illi velle, nisi profuit; parum est profuisse, nisi voluit. Puta enim aliquem donare voluisse nec donasse; animum quidem eius habeo, sed beneficium non habeo, quod consummat et res et animus. Quemadmodum ei, qui voluit mihi quidem pecuniam credere, sed non dedit, nihil debeo, ita ei, qui voluit mihi beneficium dare, sed non potuit, amicus quidem ero sed non obligatus; et volam illi aliquid praestare (nam et ille voluit mihi), ceterum, si benigniore usus fortuna praestitero, beneficium dedero, non gratiam rettulero. Ille mihi gratiam referre debebit; hinc initium fiet, a me numerabitur. 12 Intellego iam, quid velis quaerere; non opus est te dicere; vultus tuus loquitur. " Si quis sua nobis causa profuit, eine," inquis, " debetur aliquid? Hoc enim saepe te conquerentem audio, quod quaedam homines sibi praestant, aliis imputant." Dicam, mi Liberalis; sed prius istam quaestiunculam dividam et rem aequam ab iniqua separabo. Multum enim interest, utrum aliquis beneficium nobis det sua causa an et sua. Ille, qui totus ad se spectat et nobis prodest, quia aliter prodesse sibi non potest, eo mihi loco est, quo, qui pecori suo hibernum et aestivum pabulum prospicit; eo loco est, quo, qui captivos suos, ut commodius veneant, pascit et ut ut added by Rossbach. opimos boves saginat ac defricat, quo lanista, qui familiam summa cura exercet atque ornat. Multum, ut ait Cleanthes, a beneficio distat negotiatio. 13 Rursus non sum tam iniquus, ut ei nihil debeam, qui, cum mihi utilis esset, fuit et sibi; non enim exigo, ut mihi sine respectu sui consulat, immo etiam opto, ut beneficium mihi datum vel magis danti profuerit, dum modo id, qui dabat duos intuens dederit et inter me seque diviserit. Licet id ipse ex maiore parte possideat, si modo me in consortium admisit, si duos cogitavit, ingratus sum, non solum iniustus, nisi gaudeo hoc illi profuisse, quod proderat mihi. Summae malignitatis est non vocare beneficium, nisi quod dantem aliquo incommodo adfecit. Alteri illi, qui beneficium dat sua causa, respondebo: " Usus me quare potius te mihi profuisse dicas quam me tibi? " " Puta," inquit, " aliter fieri non posse me magistratum, quam si decem captos cives ex magno captivorum numero redemero; nihil debebis mihi, cum te servitute ac vinculis liberavero? Atqui mea id causa faciam." Adversus hoc respon- deo: " Aliquid istic tua causa facis, aliquid mea: tua, quod redimis, mea, quod me redimis; tibi enim ad utilitatem tuam satis est quoslibet redemisse. Itaque debeo, non quod redimis me, sed quod eligis; poteras enim et alterius redemptione idem consequi, quod mea. Utilitatem rei partiris mecum et me in beneficium recipis duobus profuturum. Praefers me aliis; hoc totum mea causa facis. Itaque, si praetorem te factura esset decem captivorum redemptio, decem autem soli captivi essemus, nemo quicquam tibi deberet ex nobis, quia nihil haberes, quod cuiquam imputares, a tua utilitate seductum. Non sum invidus beneficii interpres nec desidero illud mihi tantum dari, sed et mihi." 14 " Quid ergo? " inquit; " si in sortem nomina vestra coici iussissem, et tuum nomen inter redimen- dos exisset, nihil deberes mihi? " Immo deberem, sed exiguum; quid sit hoc, dicam. Aliquid istic mea causa facis, quod me ad fortunam redemptionis admittis; quod nomen meum exit, sorti debeo, quod exire potuit, tibi. Aditum mihi ad beneficium tuum dedisti, cuius maiorem partem fortunae debeo, sed hoc ipsum tibi, quod fortunae debere potui. Illos ex toto praeteribo, quorum mercennarium beneficium est, quod qui dat, non computat, cui sed quanti daturus sit, quod undique in se conversum est. Vendit mihi aliquis frumentum; vivere non possum, nisi emero; sed non debeo vitam, quia emi. Nec, quam necessarium fuerit, aestimo, sine quo victurus non fui, sed quam ingratum, quod non habuissem, nisi emissem, in quo invehendo mercator non cogitavit, quantum auxilii adlaturus esset mihi, sed quantum lucri sibi. Quod emi, non debeo. 15 " Isto modo," inquit, " nec medico quicquam debere te nisi mercedulam dicis nec praeceptori, quia aliquid numeraveris. Atqui omnium horum apud nos magna caritas, magna reverentia est." Adversus hoc respondetur quaedam pluris esse, quam emuntur. Emis a medico rem inaestimabilem, vitam ac bonam valetudinem, a bonarum artium praeceptore studia liberalia et animi cultum; itaque his non rei pretium, sed operae solvitur, quod deserviunt, quod a rebus suis avocati nobis vacant; mercedem non meriti, sed occupationis suae ferunt. Aliud tamen dici potest verius, quod statim ponam, si prius, quomodo istud refelli possit, ostendero. " Quaedam," inquit," pluris sunt, quam venierunt, et ob hoc aliquid mihi extra pro illis quamvis empta sunt, debes." Primum quid interest, quanti sint, cum de pretio inter ementem vendentemque convenerit? Deinde non emi illud suo pretio, sed tuo. " Pluris est," inquis, " quam venit"; sed pluris venire non potuit. Pretium autem rei cuiusque pro tempore est; eum bene ista laudaveris, tanti sunt, quanto pluris venire non possunt; propterea nihil venditori debet, qui bene emit. Deinde, etiam si pluris ista sunt, non tamen ullum istic tuum munus est, ut non ex usu effectuve, sed ex con- suetudine et annona aestimetur. Quod tu pretium ponis traicienti maria et per medios fluctus, cum terra e conspectu recessit, certam secanti viam et prospiciens futuras tempestates et securis omnibus subito iubenti vela substringi, armamenta demitti, paratos ad incursum procellae et repentinum impetum stare? Huic tamen tantae rei praemium vectura persolvit! Quanti aestimas in solitudine hospitium, in imbre tectum, in frigore balneum aut ignem? Scio tamen, quanti ista consecuturus deversorium subeam! Quantum nobis praestat, qui labentem domum suscipit et agentem ex imo rimas insulam incredibili arte suspendit! Certo tamen et levi pretio fultura conducitur. Murus nos ab hostibus tutos et a subitis latronum incursionibus praestat; notum est tamen, illas turres pro securitate publica propugnacula habituras excitaturus faber quid in diem mereat. 16 Infinitum erit, si latius exempla conquiram, quibus appareat parvo magna constare. Quid ergo? Quare et medico et praeceptori plus quiddam debeo nec adversus illos mercede defungor? Quia ex medico et praeceptore in amicum transeunt et nos non arte, quam vendunt, obligant, sed benigna et familiari voluntate. Itaque medico, si nihil amplius quam manum tangit et me inter eos, quos perambulat, ponit sine ullo adfectu facienda aut vitanda praecipiens, nihil amplius debeo, quia me non tamquam amicum videt, sed tamquam imperatorem. Ne praeceptorem quidem habeo cur venerer, si me in grege discipulorum habuit, si non putavit dignum propria et peculiari cura, si numquam in me derexit animum, et, cum in medium effunderet, quae sciebat, non didici, sed excepi. Quid ergo est, quare istis multum debeamus? Non quia pluris est, quod vendiderunt, quam emimus, sed quia nobis ipsis aliquid praestiterunt. Ille magis pependit, quam medico necesse est; pro me, non pro fama artis extimuit; non fuit contentus remedia monstrare: et admovit; inter sollicitos adsedit, ad suspecta tempora occurrit; nullum ministerium illi oneri, nullum fastidio fuit; gemitus meos non securus audivit; in turba multorum invocantem ego illi potissima curatio fui; tantum aliis vacavit, quantum mea valetudo permiserat: huic ego non tamquam medico sed tamquam amico ob- ligatus sum. Alter rursus docendo et laborem et taedium tulit; praeter illa, quae a praecipientibus in commune dicuntur, aliqua instillavit ac tradidit, hortando bonam indolem erexit et modo laudibus fecit animum, modo admonitionibus discussit de- sidiam; tum ingenium latens et pigrum iniecta, ut ita dicam, manu extraxit; nec, quae sciebat, maligne dispensavit, quo diutius esset necessarius, sed cupit, si posset, universa transfundere: ingratus sum, nisi illum inter gratissimas necessitudines diligo. 17 Sordidissimorum quoque artificiorum institoribus supra constitutum aliquid adiecimus, si nobis illorum opera enixior visa est; et gubernatori et opifici vilissimae mercis et in diem locanti manus suas corollarium adspersimus. In optimis vero artibus, quae vitam aut conservant aut excolunt, qui nihil se plus existimat debere, quam pepigit, ingratus est. Adice, quod talium studiorum traditio miscet animos; hoc cum factum est, tam medico quam praeceptori pretium operae solvitur, animi debetur. 18 Platon cum flumen nave transisset nec ab illo quicquam portitor exegisset, honori hoc suo datum credens dixit positum illi esse apud Platonem officium; deinde paulo post, cum alium atque alium gratis eadem sedulitate transveheret, negavit illi iam apud Platonem positum officium. Nam ut tibi debeam aliquid pro eo, quod praestas, debes non tantum mihi praestare, sed tamquam mihi; non potes ob id quemquam appellare, quod spargis in populum. Quid ergo? Nihil tibi debebitur pro hoc? Tamquam ab uno nihil; cum omnibus solvam, quod cum omnibus debeo. 19 " Negas," inquit, " ullum dare beneficium eum, qui me gratuita nave per flumen Padum tulit? " Nego. Aliquid boni facit, beneficium non dat; facit enim aut sua causa aut utique non mea; ad summam ne ipse quidem se mihi beneficium iudicat dare, sed aut rei publicae aut viciniae aut ambitioni suae praestat et pro hoc aliud quoddam commodum expectat, quam quod a singulis recepturus est. " Quid ergo? " inquit, " si princeps civitatem dederit omnibus Gallis, si immunitatem Hispanis, nihil hoc nomine singuli debebunt? " Quidni debeant? debebunt autem non tamquam proprium beneficium, sed tamquam publici partem. " Nullam," inquit, " habuit cogitationem illo tempore mei, quo universis proderat; noluit mihi civitatem proprie dare nec in me direxit animum; ita quare ei debeam, qui me sibi non sub- stituit, cum facturus esset, quod fecit? " Primum, cum cogitavit Gallis omnibus prodesse, et mihi cogi- tavit prodesse; eram enim Gallus et me etiam si non mea, publica tamen nota comprendit. Deinde ego quoque illi non tamquam proprium debebo, sed tamquam commune munus; unus unus added by Fickert. ex populo non tamquam pro me solvam, sed tamquam pro patria conferam. Si quis patriae meae pecuniam credat, non dicam me illius debitorem nec hoc aes alienum profitebor aut candidatus aut reus; ad exsolvendum tamen hoc dabo portionem meam. Sic istius muneris, quod universis datur, debitorem me nego, quia mihi quidem dedit sed non propter me, et mihi quidem, sed nesciens, an mihi daret; nihilo minus aliquid mihi dependendum sciam, quia ad me quoque circumitu longo pervenit. Propter me debet factum esse, quod me obliget. 20 " Isto," inquit, " modo nec lunae nec soli quicquam debes; non enim propter te moventur." Sed cum in hoc moveantur, ut universa conservent, et pro me moventur; universorum enim pars sum. Adice nunc, quod nostra et horum condicio dissimilis est; nam qui mihi prodest, ut per me prosit sibi, non dedit beneficium, quia me instrumentum utilitatis suae fecit; sol autem et luna, etiam si nobis prosunt sua causa, non in hoc tamen prosunt, ut per nos prosint sibi; quid enim nos conferre illis possumus? 21 " Sciam," inquit, " solem ac lunam nobis velle prodesse, si nolle potuerint; illis autem non licet non moveri. Ad summam consistant et opus suum intermittant." Hoc vide quot modis refellatur. Non ideo minus vult, qui non potest nolle; immo maximum argumentum est firmae voluntatis ne mutari quidem posse. Vir bonus non potest non facere, quod facit; non enim erit bonus, nisi fecerit; ergo nec bonus vir beneficium dat, quia facit, quod debet, non potest autem non facere, quod debet. Praeterea multum interest, utrum dicas: " Non potest hoc non facere," quia cogitur, an: " Non potest nolle." Nam si necesse est illi facere, non debeo ipsi beneficium, sed cogenti; si necesse est illi velle ob hoc, quia nihil habet melius, quod velit, ipse se cogit; ita, quod tamquam coacto non deberem, tamquam cogenti debeo. " Desinant," inquit, " velle." Hoc loco tibi illud occurrat: Quis tam demens est, ut eam neget voluntatem esse, cui non est periculum desinendi vertendique se in contrarium, cum ex diverso nemo aeque videri debeat velle, quam cuius voluntas usque eo certa est, ut aeterna sit? An, si is quoque vult, qui potest statim nolle, is non videbitur velle, in cuius naturam non cadit nolle? 22 " Agedum," inquit, " si possunt, resistant." Hoc dicis: " Omnia ista ingentibus intervallis diducta et in custodiam universi disposita stationes suas deserant; subita confusione rerum sidera sideribus incurrant, et rupta rerum concordia in ruinam divina labantur, contextusque velocitatis citatissimae in tot saecula promissas vices in medio itinere destituat, et, quae nunc alternis eunt redeuntque opportunis libramentis mundum ex aequo temperantia, repentino concrementur incendio, et ex tanta varietate solvantur atque eant in unum omnia; ignis cuncta possideat, quem deinde pigra nox occupet, et profunda vorago tot deos sorbeat." Est tanti, ut tu coarguaris, ista concidere? Prosunt tibi etiam invito euntque ista tua causa, etiam si maior illis alia ac prior causa est. 23 Adice nunc, quod non externa cogunt deos, sed sua illis in lege aeterna voluntas est. Statuerunt, quae non mutarent; itaque non possunt videri facturi aliquid, quamvis nolint, quia, quidquid desinere non possunt, perseverare voluerunt, nec umquam primi consilii deos paenitet. Sine dubio stare illis et desciscere in contrarium non licet, sed non ob aliud, quam quia vis sua illos in proposito tenet; nec imbecillitate permanent, sed quia non libet ab optimis aberrare et sic ire decretum est. In prima autem illa constitutione, cum universa disponerent, etiam nostra viderunt rationemque hominis habuerunt; itaque non possunt videri sua tantum causa decurrere et explicare opus suum, quia pars operis et nos sumus. Debemus ergo et soli et lunae et ceteris caelestibus beneficium, quia, etiam si potiora illis sunt, in quae oriuntur, nos tamen in maiora ituri iuvant. Adice, quod ex destinato iuvant, ideoque obligati sumus, quia non in beneficium ignorantium incidimus, sed haec, quae accipimus, accepturos scierunt; et quamquam maius illis propositum sit maiorque actus sui fructus, quam servare mortalia, tamen in nostras quoque utilitates a principio rerum praemissa mens est et is ordo mundo datus, ut appareat curam nostri non inter ultima habitam. Debemus parentibus nostris pietatem, et multi non, ut gignerent, coierant. Di non possunt videri nescisse, quid effecturi essent, eum omnibus alimenta protinus et auxilia providerint, nec eos per neclegentiam genuere, quibus tam multa generabant. Cogitavit nos ante natura, quam fecit, nec tam leve opus sumus, ut illi potuerimus excidere. Vide, quantum nobis permiserit, quam non intra homines humani imperii condicio sit; vide, in quantum corporibus vagari liceat, quae non coercuit fine terrarum, sed in omnem partem sui misit; vide, animi quantum audeant, quemadmodum soli aut noverint deos aut quaerant et mente in altum elata divina comitentur: scies non esse hominem tumultuarium et incogitatum opus. Inter maxima rerum suarum natura nihil habet, quo magis glorietur, aut certe, cui glorietur. Quantus iste furor est controversiam dis muneris sui facere! Quomodo adversus eos hic erit gratus, quibus gratia referri sine impendio non potest, qui negat se ab iis accepisse, a quibus cum maxime accepit, qui et semper daturi sunt et numquam re- cepturi? Quanta autem perversitas ob hoc alicui non debere, quia etiam infitianti benignus est, et continuationem ipsam sedemque beneficiorum argumentum vocare necessario dantis! "Nolo! Sibi habeat! Quis illum rogat? " et omnes alias impudentis animi voces his adstrue. Non ideo de te minus meretur is, cuius liberalitas ad te etiam, dum negas, pervenit, cuiusque beneficiorum vel hoc maximum est, quod etiam querenti daturus est. 24 Non vides, quemadmodum teneram liberorum infantiam parentes ad salubrium rerum patientiam cogant? Flentium corpora ac repugnandum diligens cura fovent et, ne membra libertas immatura detorqueat, in rectum exitura constringunt et mox liberalia studia inculcant adhibito timore nolentibus; ad ultimum audacem iuventam frugalitati, pudori, moribus bonis, si parum sequitur, coactam applicant. Adulescentibus quoque ac iam potentibus sui, si remedia metu aut intemperantia reiciunt, vis adhibetur ac severitas. Itaque beneficiorum maxima sunt, quae a parentibus accepimus, dum aut nescimus aut nolumus. 25 His ingratis et repudiantibus beneficia, non quia nolunt, sed ne debeant, similes sunt ex diverso nimis grati, qui aliquid incommodi precari solent iis, quibus obligati sunt, aliquid adversi, in quo adfectum me- morem accepti beneficii approbent. An hoc recte faciant et pia voluntate, quaeritur; quorum animus simillimus est pravo amore flagrantibus, qui amicae suae optant exilium, ut desertam fugientemque comi- tentur, optant inopiam, ut magis desiderant donent, optant morbum, ut adsideant, et, quidquid inimicus optaret, amantes vovent. Fere idem itaque exitus est odii et amoris insani. Tale quiddam et his accidit, qui amicis incommoda optant, quae detrahant, et ad beneficium iniuria veniunt, cum satius sit vel cessare, quam per scelus officio locum quaerere. Quid, si gubernator a dis tempestates infestissimas et procellas petat, ut gratior ars sua periculo fiat? Quid, si imperator deos oret, ut magna vis hostium circumfusa castris fossas subito impetu compleat et vallum trepidante exercitu vellat et in ipsis portis infesta signa constituat, quo maiore cum gloria rebus lassis pro- fligatisque succurrat? Omnes isti beneficia sua detestabili via ducunt, qui deos contra eum advocant, cui ipsi adfuturi sunt, et ante illos sterni quam erigi volunt. Inhumana ista perverse grati animi natura est contra eum optare, cui honeste deesse non possis. 26 " Non nocet," inquit, " illi votum meum, quia simul opto et periculum et remedium." Hoc dicis non nihil te peccare sed minus, quam si sine remedio periculum optares. Nequitia est ut extrahas mer- gere, evertere ut suscites, ut emittas includere. Non est beneficium iniuriae finis, nec umquam id detraxisse meritum est, quod ipse, qui detraxit, intulerat. Non vulneres me malo quam sanes. Potes inire gratiam, si, quia vulneratus sum, sanas, non, si vulneras, ut sanandus sim. Numquam cicatrix nisi conlata vulneri placuit, quod ita coisse gaudemus, ut non fuisse mallemus. Si hoc ei optares, cuius nullum beneficium haberes, inhumanum erat votum; quanto inhumanius ei optas, cui beneficium debes! 27 Simul," inquit, " ut possim ferre illi opem, precor." Primum, ut te in media parte voti tui occupem, iam ingratus es; nondum audio, quid illi velis praestare, scio, quid illum velis pati. Sollicitudinem illi et metum et maius aliquod imprecaris malum. Optas, ut ope indigeat: hoc contra illum est; optas, ut ope tua indigeat: hoc pro te est. Non succurrere vis illi, sed solvere: qui sic properat, solvi vult, non solvere. Ita, quod unum in voto tuo honestum videri poterat, ipsum turpe et ingratum est, nolle debere; optas enim, non ut tu facultatem habeas referendae gratiae, sed ut ille necessitatem implorandae. Superiorem te facis et, quod nefas est, bene meritum ad pedes tuos mittis. Quanto satius est honesta voluntate debere, quam rationem per malam solvere! Si infitiareris, quod acceperas, minus peccares; nihil enim, nisi quod dederat, amitteret. Nunc vis illum subici tibi, iactura rerum suarum et status mutatione in id devocari, ut infra beneficia sua iaceat. Gratum te putabo? Coram eo, cui prodesse vis, opta! Votum tu istud vocas, quod inter gratum et inimicum potest dividi, quod non dubites adversarium et hostem fecisse, si extrema taceantur? Hostes quoque optaverunt capere quasdam urbes, ut servarent, et vincere quosdam, ut ignoscerent, nec ideo non hostilia vota, in quibus, quod mitissimum est, post crudelitatem venit. Denique qualia esse iudicas vota, quae nemo minus tibi volet, quam is, pro quo fiunt, succedere? Pessime cum eo agis, cui vis a dis noceri, a te succurri, inique cum ipsis dis; illis enim durissimas partes imponis, tibi humanas; ut tu prosis, di nocebunt. Si accusatorem submitteres, quem deinde removeres, si aliqua illum lite implicares, quam subinde discuteres, nemo de tuo scelere dubitaret. Quid interest, utrum istuc fraude temptetur an voto, nisi quod potentiores illi adversarios quaeris? Non est, quod dicas: " Quam enim illi iniuriam facio? " Votum tuum aut supervacuum est aut iniuriosum, immo iniuriosum, etiam si irritum. Quidquid non efficis, dei munus est, iniuria vero, quidquid optas. Sat est; tibi non aliter debemus irasci, quam si profeceris. 28 " Si vota," inquit, " valuissent, et in hoc valuissent, ut tutus esses." Primum certum mihi optas periculum sub incerto auxilio. Deinde utrumque certum puta: quod nocet, prius est. Praeterea tu condicionem voti tui nosti, me tempestas occupavit portus ac praesidii dubium. Quantum tormentum existimas, etiam si accepero, eguisse? Etiam si servatus fuero, trepidasse? Etiam si absolutus fuero, causam dixisse? Nullius metus tam gratus est finis, ut non gratior sit solida et inconcussa securitas. Opta, ut reddere mihi beneficium possis, cum opus erit, non, ut opus sit. Si esset in tua potestate, quod optas, ipse fecisses. 29 Quanto hoc honestius votum est: " Opto, in eo statu sit, quo semper beneficia distribuat, numquam desideret; sequatur illum materia, qua tam benigne utitur, largiendi iuvandique; numquam illi sit dandorum beneficiorum inopia, datorum paeni- tentia; naturam per se pronam ad misericordiam, humanitatem, clementiam irritet ac provocet turba gratorum, quos illi et habere contingat nec experiri necesse sit; ipse nulli implacabilis sit, ipsi nemo placandus; tam aequali in eum fortuna indulgentia perseveret, ut nemo in illum possit esse nisi conscientia gratus." Quanto haec iustiora vota sunt, quae te in nullam occasionem differunt, sed gratum statim faciunt! Quid enim prohibet referre gratiam prosperis rebus? Quam multa sunt, per quae, quidquid debemus, reddere etiam felicibus possumus! Fidele consilium, adsidua conversatio, sermo comis et sine adulatione iucundus, aures, si deliberari velit, diligentes, tutae, si credere, convictus familiaritas. Neminem tam alte secunda posuerunt, ut non illi eo magis amicus desit, quia nihil absit. 30 Ista tristis et omni voto submovenda occasio ac procul repellenda. Ut gratus esse possis, iratis dis opus est? Ne ex hoc quidem peccare te intellegis, quod melius cum eo agitur, cui ingratus es? Propone animo tuo carcerem, vincula, sordes, servitutem, bellum, egestatem; haec sunt occasiones voti tui. Si quis tecum contraxit, per ista dimittitur! Quin potius eum potentem esse vis, cui plurimum debes, et1 beatum? Quid enim, ut dixi, vetat te referre etiam summa felicitate praeditis gratiam? Cuius plena tibi occurret et varia materia. Quid? tu nescis debitum etiam locupletibus solvi? Nec te invitum distringam. Omnia sane excluserit opulenta felicitas, monstrabo tibi, cuius rei inopia laborent magna fastigia, quid omnia possidentibus desit: scilicet ille, qui verum dicat et hominem inter mentientes stupentem ipsaque consuetudine pro rectis blanda audiendi ad ignorantiam veri perductum vindicet a consensu concentuque falsorum. Non vides, quemadmodum illos in praeceps agat extincta libertas et fides in ob- sequium servile submissa? Dum nemo ex animi sui sententia suadet dissuadetque, sed adulandi certamen est et unum amicorum omnium officium, una contentio, quis blandissime fallat, ignoravere vires suas, et, dum se tam magnos, quam audiunt, credunt, attraxere supervacua et in discrimen rerum omnium perventura bella, utilem et necessariam rupere concordiam, secuti iram, quam nemo revocabat, multorum san- guinem hauserunt fusuri novissime suum; dum vindicant inexplorata pro certis flectique non minus existimant turpe quam vinci et perpetua credunt, quae in summum perducta maxime nutant, ingentia super se ac suos regna fregerunt; nec intellexerunt in illa scena vanis et cito diffluentibus bonis refulgente ex eo tempore ipsos nihil non adversi expectare debuisse, ex quo nihil veri audire potuerunt. 31 Cum bellum Graeciae indiceret Xerxes, animum tumentem oblitumque, quam caducis confideret, nemo non impulit. Alius aiebat non laturos nuntium belli et ad primam adventus famam terga ver- suros; alius nihil esse dubii, quin illa mole non vinci solum Graecia, sed obrui posset; magis verendum, ne vacuas desertasque urbes invenirent et profugis hostibus vastae solitudines relinquerentur non habi- turis, ubi tantas vires exercere possent; alius vix illi rerum naturam sufficere, angusta esse classibus maria, militi castra, explicandis equestribus copiis campestria, vix patere caelum satis ad emittenda omni manu tela. Cum in hunc modum multa undique iactarentur, quae hominem nimia aestimatione sui furentem concitarent, Demaratus Lacedaemonius solus dixit ipsam illam, qua sibi placeret, multitudinem indigestam et gravem metuendam esse ducenti; non enim vires habere, sed pondus; immodica numquam regi posse, nec diu durare, quidquid regi non potest. " "In primo," inquit, " statim monte Lacones obiecti dabunt sui experimentum. Tot ista gentium milia trecenti morabuntur; haerebunt in vestigio fixi et commissas sibi angustias armis tuebuntur, corporibus obstruent; tota illos Asia non movebit loco; tantas minas belli et paene totius generis humani ruentis impetum paucissimi sistent. Cum te mutatis legibus suis natura transmiserit, in semita haerebis et aestimans futura damna, cum computaveris, quanti Thermopylarum angusta constiterint; scies te fugari posse, cum sciens posse retineri. Cedent quidem tibi pluribus locis velut torrentis modo ablati, cuius cum magno terrore prima vis defluit; deinde hinc atque illinc coorientur et tuis te viribus prement. Verum est, quod dicitur, maiorem belli apparatum esse, quam qui recipi ab his regionibus possit, quas oppugnare constituis, sed haec res contra nos est. Ob hoc ipsum te Graecia vincet, quia non capit; uti toto te non potes. Praeterea, quae una rebus salus est, occurrere ad primos rerum impetus et inclinatis opem ferre non poteris nec fulcire ac firmare labentia; multo ante vincens, quam victum esse te sentias. Ceterum non est, quod exercitum tuum ob hoc sustineri non putes posse, quia numerus eius duci quoque ignotus est; nihil tam magnum est, quod perire non possit, cui nascitur in perniciem, ut alia quiescant, ex ipsa magnitudine sua causa." Acciderunt, quae Demaratus praedixerat. Divina atque humana impellentem et mutantem, quidquid obstiterat, trecenti stare iusserunt, stratusque passim per totam Graeciam Perses intellexit, quantum ab exercitu turba distaret. Itaque Xerxes pudore quam damno miserior Demarato gratias egit, quod solus sibi verum dixisset, et permisit petere, quod vellet. Petit ille, ut Sardis, maximam Asiae civitatem, curru vectus intraret rectam capite tiaram gerens; id solis datum regibus. Dignus fuerat praemio, ante quam peteret; sed quam miserabilis gens, in qua nemo fuit, qui verum diceret regi, nisi qui non dicebat sibi! 32 Divus Augustus filiam ultra impudicitiae male- dictum impudicam relegavit et flagitia principalis domus in publicum emisit: admissos gregatim adulteros, pererratam nocturnis comissationibus civitatem, forum ipsum ac rostra, ex quibus pater legem de adulteriis tulerat, filiae in stupra placuisse, cotidianum ad Marsyam concursum, cum ex adultera in quae- stuariam versa ius omnis licentiae sub ignoto adultero peteret. Haec tam vindicanda principi quam tacenda, quia quarundam rerum turpitudo etiam ad vindicantem redit, parum potens irae publicaverat. Deinde, cum interposito tempore in locum irae subisset verecundia, gemens, quod non illa silentio pressisset, quae tam diu nescierat, donec loqui turpe esset, saepe exclamavit: " Horum mihi nihil accidisset, si aut Agrippa aut Maecenas vixisset! " Adeo tot habenti milia hominum duos reparare difficile est. Caesae sunt legiones et protinus scriptae; fracta classis et intra paucos dies natavit nova; saevitum est in opera publica ignibus, surrexerunt meliora consumptis. Tota vita Agrippae et Maecenatis vacavit locus. Quid? Putem defuisse similes, qui adsumerentur, an ipsius vitium fuisse, quia maluit queri quam quaerere? Non est, quod existimemus Agrippam et Maecenatem solitos illi vera dicere; qui si vixissent, inter dissimulantes fuissent. Regalis ingenii mos est in praesentium contumeliam amissa laudare et his virtutem dare vera dicendi, a quibus iam audiendi periculum non est. 33 Sed ut me ad propositum reducam, vides, quam facile sit gratiam referre felicibus et in summo hu- manarum opum positis. Dic illis, non quod volunt audire, sed quod audisse semper volent; plenas aures adulationibus aliquando vera vox intret; da con- silium utile. Quaeris, quid felici praestare possis? Effice, ne felicitati suae credat, ut sciat illam multis et fidis manibus continendam. Parum in illum contuleris, si illi stultam fiduciam permansurae semper potentiae excusseris docuerisque mobilia esse, quae dedit casus, et maiore cursu fugere, quam veniunt, nec iis portionibus, quibus ad summa perventum est, retro iri, sed saepe inter maximam fortunam et ulti- mam nihil interesse? Nescis, quantum sit pretium amicitiae, si non intellegis multum te ei daturum, cui dederis amicum, rem non domibus tantum, sed saeculis raram, quae non aliubi magis deest, quam ubi creditur abundare. Quid? Istos tu libros, quos vix nomenclatorum complectitur aut memoria aut manus, amicorum existimas esse? Non sunt isti amici, qui agmine magno ianuam pulsant, qui in primas et secundas admissiones digeruntur. 34 Consuetudo ista vetus est regibus regesque simulantibus populum amicorum discribere, et proprium superbiae magno aestimare introitum ac tactum sui liminis et pro honore dare, ut ostio suo propius adsideas, ut gradum prior intra domum ponas, in qua deinceps multa sunt ostia, quae receptos quoque ex- cludant. Apud nos primi omnium C. C. added by Muretus. Gracchus et mox Livius Drusus instituerunt segregare turbam suam et alios in secretum recipere, alios cum pluribus, alios universos. Habuerunt itaque isti amicos primos, ha- buerunt secundos, numquam veros. Amicum vocas, cuius disponitur salutatio? Aut potest huius tibi fides patere, qui per fores maligne apertas non intrat, sed illabitur? Huic pervenire usque ad libertatem destringendam licet, cuius vulgare et publicum verbum et promiscuum ignotis " Have! " non nisi suo ordine emittitur? Ad quemcumque itaque istorum veneris, quorum salutatio urbem concutit, scito, etiam si animadverteris obsessos ingenti frequentia vicos et commeantium in utramque partem catervis itinera compressa, tamen venire te in locum hominibus plenum, amicis vacuum. In pectore amicus, non in atrio quaeritur; illo recipiendus, illic retinendus est et in sensus recondendus. Hoc doce: gratus es. 35 Male de te existimas, si inutilis es nisi adflicto, si rebus bonis supervacuus es. Quemadmodum te et in dubiis et in adversis et in laetis sapienter geris, ut dubia prudenter tractes, adversa fortiter, laeta moderate, ita in omnia utilem te exhibere amico potes. Adversa eius nec deserueris nec optaveris; multa nihilo minus, ut non optes, in tanta varietate, quae tibi materiam exercendae fidei praebeant, incident. Quemadmodum, qui optat divitias alicui in hoc, ut illarum ipse partem ferat, quamvis pro illo videatur optare, sibi prospicit, sic, qui optat amico aliquam necessitatem, quam adiutorio suo fideque discutiat, quod est ingrati, se illi praefert et tanti existimat illum miserum esse, ut ipse gratus sit, ob hoc ipsum ingratus; exonerare enim se vult et gravi sarcina liberare. Multum interest, utrum properes referre gratiam, ut reddas beneficium, an ne debeas. Qui reddere vult, illius se commodo aptabit et idoneum illi venire tempus volet; qui nihil aliud quam ipse liberari vult, quomodocumque ad hoc cupiet per- venire, quod est pessimae voluntatis. " Ista," inquit, " festinatio nimium grati est! " Id apertius exprimere non possum, quam si repetivero, quod dixi. Non vis reddere acceptum beneficium, sed effugere. Hoc dicere videris: " Quando isto carebo? Quocumque modo mihi laborandum est, ne isti obligatus sim." Si optares, ut illi de suo solveres, multum abesse videreris a grato. Hoc, quod optas, iniquius est; exsecraris enim illum et caput sanctum tibi dira precatione defigis. Nemo, ut existimo, de immanitate animi tui dubitaret, si aperte illi paupertatem, si captivitatem, si famem ac metum imprecareris; at quid interest, utrum vox ista sit voti tui an vis? Aliquid enim horum optas. I nunc et hoc esse grati puta, quod ne ingratus quidem faceret, qui modo non usque in odium, sed tantum usque ad infitiationem beneficii perveniret! 36 Quis pium dicet Aenean, si patriam capi voluerit, ut captivitati patrem eripiat? Quis Siculos iuvenes ut bona liberis exempla monstrabit, si optaverint, ut Aetna immensam ignium vim super solitum ardens et incensa praecipitet datura ipsis occasionem exhibendae pietatis ex medio parentibus incendio raptis? Nihil debet Scipioni Roma, si Punicum bellum, ut finiret, aluit; nihil Deciis, quod morte patriam servaverunt, si prius optaverant, ut devotioni fortissimae locum ultima rerum necessitas faceret. Gravissima infamia est medici opus quaerere; multi, quos auxerant morbos et irritaverant, ut gloria maiore sanarent, non potuerunt discutere aut cum magna miserorum vexatione vicerunt. 37 Callistratum aiunt (ita certe Hecaton auctor est), cum in exilium iret, in quod multos cum illo simul seditiosa civitas et intemperanter libera expulerat, optante quodam, ut Atheniensibus necessitas restituendi exules esset, abominatum talem reditum. Rutilius noster animosius, cum quidam illum consolaretur et diceret instare arma civilia, brevi futurum, ut omnes exules reverterentur: " Quid tibi," inquit, " mali feci, ut mihi peiorem reditum quam exitum optares? Ut malo, patria exilio meo erubescat, quam reditu maereat! " Non est istud exilium, cuius neminem non magis quam damnatum pudet. Quemadmodum illi servaverunt bonorum civium officium, qui reddi sibi penates suos noluerunt clade communi, quia satius erat duos iniquo malo adfici quam omnes publico, ita non servat grati hominis adfectum, qui bene de se merentem difficultatibus vult opprimi, quas ipse submoveat, quia, etiam si bene cogitat, male precatur. Ne in patrocinium quidem, nedum in gloriam est incendium extinxisse, quod feceris. 38 In quibusdam civitatibus impium votum sceleris vicem tenuit. Demades certe Athenis eum, qui necessaria funeribus venditabat, damnavit, cum probasset magnum lucrum optasse, quod contingere illi sine multorum morte non poterat. Quaeri tamen solet, an merito damnatus sit. Fortasse optavit, non ut multis venderet, sed ut care, ut parvo sibi con- starent, quae venditurus esset. Cum constet negotiatio eius ex empto et vendito, quare votum eius in unam partem trahis, cum lucrum ex utraque sit? Praeterea omnes licet, qui in ista negotiatione sunt, damnes; omnes enim idem volunt, id est, intra se optant. Magnam partem hominum damnabis; cui enim non ex alieno incommodo lucrum? Miles bellum optat, si gloriam; agricolam annonae caritas erigit; eloquentiae pretium excitat litium numerus; medicis gravis annus in quaestu est; institores delicatarum mercium iuventus corrupta locupletat; nulla tempestate tecta, nullo igne laedantur: iacebit opera fabrilis. Unius votum deprensum est, omnium simile est. An tu Arruntium et Haterium et ceteros, qui captandorum testamentorum artem professi sunt, non putas eadem habere quae dissignatores et libitinarios vota? Illi tamen, quorum mortes optent, nesciunt, hi familiarissimum quemque, ex quo propter amicitiam spei plurimum est, mori cupiunt. Illorum damno nemo vivit, hos, quisquis differt, exhaurit; optant ergo non tantum, ut accipiant, quod turpi servitute meruerunt, sed etiam, ut tributo gravi libe- rentur. Non est itaque dubium, quin hi magis, quod damnatum est in uno, optent, quibus, quisquis morte profuturus est, vita nocet. Omnium tamen istorum tam nota sunt vota quam impunita. Denique se quisque consulat et in secretum pectoris sui redeat et inspiciat, quid tacitus optaverit. Quam multa sunt vota, quae etiam sibi fateri pudet! Quam pauca, quae facere coram teste possimus! 39 Sed non, quidquid reprehendendum, etiam damnandum est, sicut hoc votum amici, quod in manibus est, male utentis bona voluntate et in id vitium incidentis, quod devitat; nam dum gratum animum festinat ostendere, ingratus est. Hoc ait: " In potestatem meam recidat, gratiam meam desideret, sine me salvus, honestus, tutus esse non possit, tam miser sit, ut illi beneficii loco sit, quidquid redditur." Haec dis audientibus: " Circumveniant illum domesticae insidiae, quas ego possim solus opprimere, instet potens inimicus et gravis, infesta turba nec inermis, creditor urgueat, accusator." 40 Vide, quam sis aecus! Horum optares nihil, si tibi beneficium non dedisset. Ut alia taceam, quae graviora committis pessima pro optimis referendo, hoc certe delinquis, quod non expectas suum cuiusque rei tempus, quod aeque peccat, qui non sequitur, quam qui antecedit. Quomodo beneficium non semper recipiendum est, sic non utique reddendum. Si mihi non desideranti redderes, ingratus esses; quanto ingratior es, qui desiderare me cogis! Expecta! Quare subsidere apud te munus meum non vis? Quare obligatum moleste te te added by Gruter. fers? Quare quasi cum acerbo feneratore signare rationem parem properas? Quid mihi negotium quaeris? Quid in me deos immittis? Quomodo exigeres, qui sic reddis? 41 Ante omnia ergo, Liberalis, hoc discamus, beneficia debere secure et occasiones reddendorum observare, non manu facere. Ipsam hanc cupiditatem primo quoque tempore liberandi se meminerimus ingrati esse; nemo enim libenter reddit, quod invitus debet, et, quod apud se esse non vult, onus iudicat esse, non munus. Quanto melius ac iustius in promptu habere merita amicorum et offerre, non ingerere, nec obaeratum se iudicare, quoniam beneficium commune vinculum est et inter se duos adligat! Dic: " Nihil moror, quominus tuum revertatur; opto, hilaris accipias. Si necessitas alterutri nostrum imminet fatoque quodam datum est, ut aut tu cogaris beneficium recipere aut ego alterum alterum added by Gertz. accipere, det potius, qui solet. Ego paratus sum: Nulla mora in Turno est; ostendam hunc animum, cum primum tempus advenerit; interim di testes sunt." 42 Soleo, mi Liberalis, notare hunc in te adfectum et quasi manu prendere verentis et aestuantis, ne in ullo officio sis tardior. Non decet gratum animum sollicitudo, contra summa fiducia sui et ex conscientia veri amoris dimissa omnis anxietas. Tam convicium est: " Recipe " quam: " Debes." Hoc primum beneficii dati sit ius, ut recipiendi tempus eligat, qui dedit. " At vereor, ne homines de me sequius loquantur." Male agit, qui famae, non conscientiae gratus est. Duos istius rei iudices habes, illum, quem non debes timere, et te, quem non debes timere, et te added by Gertz. quem non potes. " Quid ergo? Si nulla intervenerit occasio, semper debebo? " Debebis; sed palam debebis, sed libenter debebis, sed cum magna voluptate apud te depositum intueberis. Paenitet accepti beneficii, quem nondum redditi piget. Quare, qui tibi dignus visus est, a quo acciperes, indignus videatur, cui diu debeas? 43 In magnis erroribus sunt, qui ingentis animi credunt proferre, donare, plurium sinum ac domum implere, cum ista interdum non magnus animus faciat, sed magna fortuna; nesciunt, quanto interim maius ac difficilius sit capere, quam fundere. Nam, ut nihil alteri detraham, quoniam utrumque, ubi virtute fit, par est, non minoris est animi beneficium debere quam dare; eo quidem operosius hoc quam illud, quo maiore diligentia custodiuntur accepta, quam dantur. Itaque non est trepidandum, quam cito reponamus, nec procurrendum intempestive, quia aeque delinquit, qui ad referendam gratiam suo tempore cessat, quam qui alieno properat. Positum est illi apud me; nec illius nomine nec meo timeo. Bene illi cautum est; non potest hoc beneficium perdere nisi mecum, immo ne mecum quidem. Egi illi gratias, id est, rettuli. Qui nimis de reddendo beneficio cogitat, nimis cogitare alterum de recipiendo putat. Praestet se in utrumque facilem. Si vult recipere beneficium, referamus reddamusque laeti; si illud apud nos custodiri mavult, quid thensaurum eius eruimus? Quid custodiam recusamus? Dignus est cui, utrum volet, liceat. Opinionem quidem et famam eo loco habeamus, tamquam non ducere sed sequi debeat. {{Liber |Ante = Liber V |AnteNomen = ../Liber V |Post = Liber VII |PostNomen = ../Liber VII }} c0hngeo2nuh1stkd68xa4nzk8hqlyy0 104 72175 265127 238119 2026-05-09T18:35:08Z EnaldoSS 18086 /* Incerta */ 265127 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="EnaldoSS" />{{rh|230|{{sc|GeorgI MarcgravI}}|}}</noinclude>debatur. Dedi illum Clari{{s}}{{s}}imo Anatomico no{{s}}tro Profe{{s}}{{s}}ori D. Valkenburgio, qui illum incidit {{et}} diligenter ob{{s}}ervavit: Umbelicum illum autem quem vocant, è quo ob{{s}}ervaveram {{s}}{{ae}}pe humorem aliquem prodire lacti haud ab{{s}}imilem, judicavit e{{s}}{{s}}e mammam: quia va{{s}}a mammaria habebat, verum cum diligenter inqui{{s}}ierim ab iis qui in Bra{{s}}ilia dudum vixerunt, an catulos {{s}}uos illa parte aleret, numquam me illud potuerunt docere, quidam {{et}} negarunt, {{s}}ed {{s}}ugendum pr{{ae}}bere papillis quas {{s}}ub ventre habeat. In dor{{s}}o autem etiam {{s}}etas habebat, licet non ita cra{{s}}{{s}}as {{et}} longas quam no{{s}}trates. [[File:|center|400px]] {{sc|Porcvs Gvineensis}}, {{et}} è Guinea in Bra{{s}}iliam tran{{s}}latus, figura ut no{{s}}trates {{et}} ruffi coloris: in hoc autem differ tà no{{s}}tratibus, quod caput habeat non ita elatum: aures autem longas {{et}} acutas plane {{et}} prolongatis acuminibus, caudam longam u{{s}}que ad talos propendentem, pilorum expertem. Totum corpus tegitur pilis brevibus ruffis {{s}}plendentibus, non {{s}}etis, quibus {{et}} in dor{{s}}o caret, {{s}}ed tantum ver{{s}}us caudam in dor{{s}}o {{et}} circa collum paulo longiores habet pilos. Plane cicur. [[File:|right|250px]] {{sc|Capy-bara}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus, Porcus e{{s}}t fluviatilis: figuram pene porcorum habet, magnitudine ex{{ae}}quat porcum annuum vel bimum no{{s}}tratem. Longitudo corporis à capite ad anum circiter duorum pedum, cra{{s}}{{s}}ities ventris {{s}}e{{s}}quipedis. Caret cauda. Pedes quatuor porcini: anteriores quatuor ungulis, po{{s}}teriores tribus pr{{ae}}ditos. E{{s}}tque in anterioribus ungula media longi{{s}}{{s}}ima, du{{ae}} breviores, quarta minima: in po{{s}}terioribus media longior {{et}} du{{ae}} minores: habet {{et}} callum ad {{s}}uffraginem u{{s}}que. Capitis longitudo decem digitorum, {{et}} cra{{s}}{{s}}ities totidem fere: habetque cra{{s}}{{s}}um {{et}} improportionatum caput, {{et}} os longi{{s}}{{s}}imum ac cra{{s}}{{s}}um: oculos magnos, nigros, aures parvas, {{s}}ubrotundas. Inferior maxilla brevior {{s}}uperiori; continetque in utraque anterius duos dentes incurvatos, qui ad {{s}}e{{s}}quidigitum prominent extra alveolos {{s}}uos, {{et}} ad duos fere digitos {{s}}unt in{{s}}erti; {{s}}ed non eminent extra os, {{s}}ed ut in leporibus intus continentur. Dentes reliqui mirandi {{s}}unt: con{{s}}tat totus ordo in qualibet maxilla octo o{{s}}{{s}}ibus, in quolibet nimirum latere quatuor; {{et}} quodlibet os tres dentes in{{s}}eparabiles repr{{ae}}{{s}}entat: ut ita {{s}}int in qualibet maxilla dentes viginti {{et}} quatuor, {{et}} in totum quadraginta octo: {{s}}unt autem omnes in extremitatibus plani. Comedunt gramen {{et}} fructus varios. Caro comeditur, licet non bene {{s}}apiat, melior a{{s}}{{s}}a, caput inprimis. Magno numero ad ripas fluminis S[i]. Franci{{s}}ci ambulant. Natare {{et}} urinari vel maxime po{{s}}{{s}}unt. Noctu ingentem clamorem excitant {{et}} horribilem fere ut A{{s}}ini {{s}}olent. {{sc|Scivrvs}} (''quo nomine Bra{{s}}ilien{{s}}es appellent non proditur ab Auctore'') Bra{{s}}ilien{{s}}is, no{{s}}tratibus magnitudine {{et}} figura {{s}}imilis, excepto colore: os {{et}} dentes enim habent ut no{{s}}trates leporinos {{et}} pilos {{et}} barbam: oculorum pupillam c{{oe}}rule{{s}}centem, auriculas breves, obrotundas: in anterioribus pedibus quatuor digitos unguibus longis, acutis; quorum medii paulo longiores reliquis, {{et}} pr{{ae}}terea in interiori latere parvulum nigrum. Po{{s}}teriores pedes quinque<noinclude>{{rh|||habent}} <references/></noinclude> 1ak79r80fepgriuq547nibmsuweuvbj 265128 265127 2026-05-09T18:50:11Z EnaldoSS 18086 /* Emendata */ 265128 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="EnaldoSS" />{{rh|230|{{sc|GeorgI MarcgravI}}|}}</noinclude>debatur. Dedi illum Clari{{s}}{{s}}imo Anatomico no{{s}}tro Profe{{s}}{{s}}ori D. Valkenburgio, qui illum incidit {{et}} diligenter ob{{s}}ervavit: Umbelicum illum autem quem vocant, è quo ob{{s}}ervaveram {{s}}{{ae}}pe humorem aliquem prodire lacti haud ab{{s}}imilem, judicavit e{{s}}{{s}}e mammam: quia va{{s}}a mammaria habebat, verum cum diligenter inqui{{s}}ierim ab iis qui in Bra{{s}}ilia dudum vixerunt, an catulos {{s}}uos illa parte aleret, numquam me illud potuerunt docere, quidam {{et}} negarunt, {{s}}ed {{s}}ugendum pr{{ae}}bere papillis quas {{s}}ub ventre habeat. In dor{{s}}o autem etiam {{s}}etas habebat, licet non ita cra{{s}}{{s}}as {{et}} longas quam no{{s}}trates. [[File:Historia naturalis Brasiliae 375 (cropped) 1.jpg|center|400px]] {{sc|Porcvs Gvineensis}}, {{et}} è Guinea in Bra{{s}}iliam tran{{s}}latus, figura ut no{{s}}trates {{et}} ruffi coloris: in hoc autem differ tà no{{s}}tratibus, quod caput habeat non ita elatum: aures autem longas {{et}} acutas plane {{et}} prolongatis acuminibus, caudam longam u{{s}}que ad talos propendentem, pilorum expertem. Totum corpus tegitur pilis brevibus ruffis {{s}}plendentibus, non {{s}}etis, quibus {{et}} in dor{{s}}o caret, {{s}}ed tantum ver{{s}}us caudam in dor{{s}}o {{et}} circa collum paulo longiores habet pilos. Plane cicur. [[File:Historia naturalis Brasiliae 375 (cropped) 2.jpg|right|250px]] {{sc|Capy-bara}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus, Porcus e{{s}}t fluviatilis: figuram pene porcorum habet, magnitudine ex{{ae}}quat porcum annuum vel bimum no{{s}}tratem. Longitudo corporis à capite ad anum circiter duorum pedum, cra{{s}}{{s}}ities ventris {{s}}e{{s}}quipedis. Caret cauda. Pedes quatuor porcini: anteriores quatuor ungulis, po{{s}}teriores tribus pr{{ae}}ditos. E{{s}}tque in anterioribus ungula media longi{{s}}{{s}}ima, du{{ae}} breviores, quarta minima: in po{{s}}terioribus media longior {{et}} du{{ae}} minores: habet {{et}} callum ad {{s}}uffraginem u{{s}}que. Capitis longitudo decem digitorum, {{et}} cra{{s}}{{s}}ities totidem fere: habetque cra{{s}}{{s}}um {{et}} improportionatum caput, {{et}} os longi{{s}}{{s}}imum ac cra{{s}}{{s}}um: oculos magnos, nigros, aures parvas, {{s}}ubrotundas. Inferior maxilla brevior {{s}}uperiori; continetque in utraque anterius duos dentes incurvatos, qui ad {{s}}e{{s}}quidigitum prominent extra alveolos {{s}}uos, {{et}} ad duos fere digitos {{s}}unt in{{s}}erti; {{s}}ed non eminent extra os, {{s}}ed ut in leporibus intus continentur. Dentes reliqui mirandi {{s}}unt: con{{s}}tat totus ordo in qualibet maxilla octo o{{s}}{{s}}ibus, in quolibet nimirum latere quatuor; {{et}} quodlibet os tres dentes in{{s}}eparabiles repr{{ae}}{{s}}entat: ut ita {{s}}int in qualibet maxilla dentes viginti {{et}} quatuor, {{et}} in totum quadraginta octo: {{s}}unt autem omnes in extremitatibus plani. Comedunt gramen {{et}} fructus varios. Caro comeditur, licet non bene {{s}}apiat, melior a{{s}}{{s}}a, caput inprimis. Magno numero ad ripas fluminis S{{sup|i}} Franci{{s}}ci ambulant. Natare {{et}} urinari vel maxime po{{s}}{{s}}unt. Noctu ingentem clamorem excitant {{et}} horribilem fere ut A{{s}}ini {{s}}olent. {{sc|Scivrvs}} (''quo nomine Bra{{s}}ilien{{s}}es appellent non proditur ab Auctore'') Bra{{s}}ilien{{s}}is, no{{s}}tratibus magnitudine {{et}} figura {{s}}imilis, excepto colore: os {{et}} dentes enim habent ut no{{s}}trates leporinos {{et}} pilos {{et}} barbam: oculorum pupillam c{{oe}}rule{{s}}centem, auriculas breves, obrotundas: in anterioribus pedibus quatuor digitos unguibus longis, acutis; quorum medii paulo longiores reliquis, {{et}} pr{{ae}}terea in interiori latere parvulum nigrum. Po{{s}}teriores pedes quinque<noinclude>{{rh|||habent}} <references/></noinclude> mkqpmyfrdj7t7rm92xf24njjt9j7w2a 104 78096 265133 264996 2026-05-09T20:36:14Z Benoit Soubeyran 25250 265133 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{lsp|{{sc|Index}}}}|}}</noinclude>{| {{ts|ma|fsi}} |- | {{ts|vtp|width:2em}} | 10 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/10|De lege Salica, & iure mulierum in Regum parentum hereditatibus.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/89|{{SIC|77|75}}]] |- | {{ts|vtp}} | 11 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/11|De iure Regalis capillitij.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/93|{{SIC|81|79}}]] |- | {{ts|vtp}} | 12 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/12|Qualis Regni Francogallici con{{s}}tituendi forma fuerit.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/99|85]] |- | {{ts|vtp}} | 13 || {{outdent|* [[Francogallia (1586)/13|De regia Maie{{s}}tate, & annuo gentis Francogalli{{ae}} conuentu, placito, curia, parlamento.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/121|107]] |- | {{ts|vtp}} | 14 || {{outdent| [[Francogallia (1586)/14|De {{s}}acro{{s}}ancta publici Concilij auctoritate, & quibus de rebus in eo ageretur.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/128|114]] |- | {{ts|vtp}} | 15 || {{outdent| [[Francogallia (1586)/15|De Pr{{ae}}fectis Regiis, qui Maiores domus dicebantur.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/138|124]] |- | {{ts|vtp}} | 16 || {{outdent| [[Francogallia (1586)/16|Vtrum Pipinus Pap{{ae}}, an Francogallıci Concilij auctoritate Rex factus fuerit.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/144|130]] |- | {{ts|vtp}} | 17 || {{outdent| De Come{{s}}tabulo & Paribus Franci{{ae}}.}} || {{ts|ar|vbm}} | 138 |- | {{ts|vtp}} | 18 || {{outdent| De continuata {{s}}acro{{s}}ancti Concilij auctoritate {{s}}ub Carlouingiorum Regno.}} || {{ts|ar|vbm}} | 150 |- | {{ts|vtp}} | 19 || {{outdent|* De {{s}}umma inter Regem & regnum differentia.}} || {{ts|ar|vbm}} | 155 |- | {{ts|vtp}} | 20 || {{outdent| De Capeuingiorum familia, & Regno Francogallia in illam tran{{s}}lato.}} || {{ts|ar|vbm}} | 160 |- | {{ts|vtp}} | 21 || {{outdent| De continuata Concilij publici auctoritate in Capeuingiorum familia.}} || {{ts|ar|vbm}} | 164 |}<noinclude></noinclude> 5mzzng4zev927yuq88ronvef3chmba6 265147 265133 2026-05-09T21:30:14Z Benoit Soubeyran 25250 265147 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{lsp|{{sc|Index}}}}|}}</noinclude>{| {{ts|ma|fsi}} |- | {{ts|vtp|width:2em}} | 10 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/10|De lege Salica, & iure mulierum in Regum parentum hereditatibus.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/89|{{SIC|77|75}}]] |- | {{ts|vtp}} | 11 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/11|De iure Regalis capillitij.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/93|{{SIC|81|79}}]] |- | {{ts|vtp}} | 12 || {{outdent|[[Francogallia (1586)/12|Qualis Regni Francogallici con{{s}}tituendi forma fuerit.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/99|85]] |- | {{ts|vtp}} | 13 || {{outdent|* [[Francogallia (1586)/13|De regia Maie{{s}}tate, & annuo gentis Francogalli{{ae}} conuentu, placito, curia, parlamento.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/121|107]] |- | {{ts|vtp}} | 14 || {{outdent| [[Francogallia (1586)/14|De {{s}}acro{{s}}ancta publici Concilij auctoritate, & quibus de rebus in eo ageretur.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/128|114]] |- | {{ts|vtp}} | 15 || {{outdent| [[Francogallia (1586)/15|De Pr{{ae}}fectis Regiis, qui Maiores domus dicebantur.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/138|124]] |- | {{ts|vtp}} | 16 || {{outdent| [[Francogallia (1586)/16|Vtrum Pipinus Pap{{ae}}, an Francogallıci Concilij auctoritate Rex factus fuerit.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/144|130]] |- | {{ts|vtp}} | 17 || {{outdent| [[Francogallia (1586)/17|De Come{{s}}tabulo & Paribus Franci{{ae}}.]]}} || {{ts|ar|vbm}} | [[Pagina:Hotman - Francogallia, 1586.djvu/152|138]] |- | {{ts|vtp}} | 18 || {{outdent| De continuata {{s}}acro{{s}}ancti Concilij auctoritate {{s}}ub Carlouingiorum Regno.}} || {{ts|ar|vbm}} | 150 |- | {{ts|vtp}} | 19 || {{outdent|* De {{s}}umma inter Regem & regnum differentia.}} || {{ts|ar|vbm}} | 155 |- | {{ts|vtp}} | 20 || {{outdent| De Capeuingiorum familia, & Regno Francogallia in illam tran{{s}}lato.}} || {{ts|ar|vbm}} | 160 |- | {{ts|vtp}} | 21 || {{outdent| De continuata Concilij publici auctoritate in Capeuingiorum familia.}} || {{ts|ar|vbm}} | 164 |}<noinclude></noinclude> b5glkjk3socx7ofosbu8bu9xqrwtb3h 104 81164 265142 264934 2026-05-09T21:14:07Z Benoit Soubeyran 25250 265142 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|150|{{sc|{{lsp|Hotomani}}}}|}}</noinclude><section begin="17"/>ann. {{sc|{{lsp|mcccclvii}}i.}} quod (vt {{s}}uperius diximus) iuri feudali plane con{{s}}entaneum e{{s}}t. Sed iam tempus e{{s}}t ad in{{s}}titutum no{{s}}trum redire.<section end="17"/> <section begin="18"/><i>{{c|De continuata Sacro{{s}}ancti Concilij auctoritate {{s}}ub Carlouingiorum Regno.}}</i> {{t3|{{sc|{{lsp|Сa}}p.{{gap}}{{lsp|xvii}}i.}}}} {{is|C}}Viu{{s}}modi regnantibus Merouingiis Reip. no{{s}}tr{{ae}} forma fuerit, quantaque Concilij publici auctoritas, fatis iam explicatum arbitramur. nunc con{{s}}equens e{{s}}t, vt qualis {{s}}ub Carlouingiis fuerit, exponamus. Quantum enim ex omnibus {{et}} no{{s}}tris, & Germanicis hi{{s}}toriis exi{{s}}timare licet, eadem pror{{s}}us Ordinum, {{s}}iue Statuum auctoritas con{{s}}eruata e{{s}}t : vt non penes Pipinum aut Carolum, aut Ludouicum, {{s}}ed penes regiam Maie{{s}}tatem {{s}}umm{{um}} rerum omni{{um}} iudicium arbitriumque e{{s}}{{s}}et : cuius Maie{{s}}tatis veram propriamque {{s}}edem {{s}}ummo multarum {{ae}}tatum con{{s}}en{{s}}u in {{s}}olenni Concilio fui{{s}}{{s}}e, {{s}}uperiùs demon{{s}}trauimus. Huius autem rei documento e{{s}}t, primùm, Regino lib. Chron. 2. {{s}}ub anno {{sc|{{lsp|dcccv}}i.}} vbi de Carolo Magno loquens Imperator, inquit, cum primoribus {{et}} optimatibus Francorum, de pace con{{s}}tituenda & con{{s}}eruanda inter filios {{s}}uos {{et}} de partitione regni placitum habuit. Et mox : De hac diui{{s}}ione te{{s}}tamentum interpo{{s}}itum fecit, quod per {{s}}acramentum à Francis confirmatum e{{s}}t. Eiu{{s}}demmodi e{{s}}t Eguinarthi te{{s}}timonium, in eo quem aliquoties iam laudauimus libello : vbi cum ea {{d|quae}}<section end="18"/><noinclude></noinclude> frkqt7iz244p492eyjdjwptsp53losf 104 81165 265130 261723 2026-05-09T20:29:44Z Benoit Soubeyran 25250 265130 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|155}}</noinclude><section begin="19"/><i>{{c|De fumma inter Regem & Regnum differentia.}}</i> {{t3|{{sc|{{lsp|Сa}}p.{{gap}}{{lsp|xi}}x.}}}} {{is|v}}Erum vt maiore in arguméto operam po- namus,atq; in illo inſtituto maiorum no- ftrorum fapientiam, tanquam in fpeculo con- templemur, an non ex iis quæ hactenus dicta funt perfpicuum eft, quantam illi inter Regem & regnum differentiam conftituerint? Etenim fic fe res habet: Rex, princeps eft vnicus ac fin- gularis,ac tanquam caput Reipublice;Regnum verò ipfa ciuium ac fubiectorum vniuerfitas, & quafi corpus Reipublicæ. quam diftinctionem Iurifconfulti quoque obferuant.Nam perduel- lem Vlpianus definit, qui hoftili animo aduer- fus Rempublicam vel Principem animatus eft. Item in Inftit. tit. vlti. lex Iulia maieftatis in eos qui contra Imperatorem vel Rempublicam a- liquid moliti funt, vigorem fuum oftendit.Pau- lus lib.Sent. v. Qui de falute Principis, vel de fumma Reipub. vaticinatores confulit,cum eo qui refponderit, capite punitur. Sic in legibus Saxonicis titulo tertio. Qui in Regnum,vel in Regem Francorum confiliatus fuerit, capi- te punitur. præterea Rex eandem cum Re- gno rationem habet, quam Pater cum fami- lia: Tutor, cum pupillo: Curator, cum ado- lefcente Gubernator, cum nauigante & ve- &toribus onufta naue : paftor cum grege: Imperator, cum exercitu. Vt igitur nen :<section end="19"/><noinclude></noinclude> n2f9y3jrtwmq2mvoxhxm33pbwy5obfn 265131 265130 2026-05-09T20:30:58Z Benoit Soubeyran 25250 265131 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|155}}</noinclude><section begin="19"/><i>{{c|De {{s}}umma inter Regem {{et}} Regnum differentia.}}</i> {{t3|{{sc|{{lsp|Сa}}p.{{gap}}{{lsp|xi}}x.}}}} {{is|v}}Erum vt maiore in argum{{en}}to operam ponamus, at{{que}} in illo inſtituto maiorum no- ftrorum fapientiam, tanquam in fpeculo con- templemur, an non ex iis quæ hactenus dicta funt perfpicuum eft, quantam illi inter Regem & regnum differentiam conftituerint? Etenim fic fe res habet: Rex, princeps eft vnicus ac fin- gularis,ac tanquam caput Reipublice;Regnum verò ipfa ciuium ac fubiectorum vniuerfitas, & quafi corpus Reipublicæ. quam diftinctionem Iurifconfulti quoque obferuant.Nam perduel- lem Vlpianus definit, qui hoftili animo aduer- fus Rempublicam vel Principem animatus eft. Item in Inftit. tit. vlti. lex Iulia maieftatis in eos qui contra Imperatorem vel Rempublicam a- liquid moliti funt, vigorem fuum oftendit.Pau- lus lib.Sent. v. Qui de falute Principis, vel de fumma Reipub. vaticinatores confulit,cum eo qui refponderit, capite punitur. Sic in legibus Saxonicis titulo tertio. Qui in Regnum,vel in Regem Francorum confiliatus fuerit, capi- te punitur. præterea Rex eandem cum Re- gno rationem habet, quam Pater cum fami- lia: Tutor, cum pupillo: Curator, cum ado- lefcente Gubernator, cum nauigante & ve- &toribus onufta naue : paftor cum grege: Imperator, cum exercitu. Vt igitur nen :<section end="19"/><noinclude></noinclude> 59vx1m1hvw38fkadf68ldfbv0hwsq1j 265132 265131 2026-05-09T20:34:28Z Benoit Soubeyran 25250 265132 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|155}}</noinclude><section begin="19"/><i>{{c|De {{s}}umma inter Regem {{et}} Regnum differentia.}}</i> {{t3|{{sc|{{lsp|Сa}}p.{{gap}}{{lsp|xi}}x.}}}} {{is|v}}Erum vt maiore in argum{{en}}to operam ponamus, at{{que}} in illo in{{s}}tituto maiorum no{{s}}trorum {{s}}apientiam, tanquam in {{s}}peculo contemplemur, an non ex iis qu{{ae}} hactenus dicta {{s}}unt per{{s}}picuum e{{s}}t, quantam illi inter Regem {{et}} regnum differentiam con{{s}}tituerint ? Et enim {{s}}ic {{s}}e res habet: Rex, princeps e{{s}}t vnicus ac {{s}}ingularis, ac tanquam caput Reipublice;Regnum verò ipfa ciuium ac fubiectorum vniuerfitas, & quafi corpus Reipublicæ. quam diftinctionem Iurifconfulti quoque obferuant.Nam perduel- lem Vlpianus definit, qui hoftili animo aduer- fus Rempublicam vel Principem animatus eft. Item in Inftit. tit. vlti. lex Iulia maieftatis in eos qui contra Imperatorem vel Rempublicam a- liquid moliti funt, vigorem fuum oftendit.Pau- lus lib.Sent. v. Qui de falute Principis, vel de fumma Reipub. vaticinatores confulit,cum eo qui refponderit, capite punitur. Sic in legibus Saxonicis titulo tertio. Qui in Regnum,vel in Regem Francorum confiliatus fuerit, capi- te punitur. præterea Rex eandem cum Re- gno rationem habet, quam Pater cum fami- lia: Tutor, cum pupillo: Curator, cum ado- lefcente Gubernator, cum nauigante & ve- &toribus onufta naue : paftor cum grege: Imperator, cum exercitu. Vt igitur nen :<section end="19"/><noinclude></noinclude> fhh87fofi3xd54uj6oka0oobzr0mtb1 265143 265132 2026-05-09T21:22:38Z Benoit Soubeyran 25250 265143 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|155}}</noinclude><section begin="19"/><i>{{c|De {{s}}umma inter Regem {{et}} Regnum differentia.}}</i> {{t3|{{sc|{{lsp|Сa}}p.{{gap}}{{lsp|xi}}x.}}}} {{is|v}}Erum vt maiore in argum{{en}}to operam ponamus, at{{que}} in illo in{{s}}tituto maiorum no{{s}}trorum {{s}}apientiam, tanquam in {{s}}peculo contemplemur, an non ex iis qu{{ae}} hactenus dicta {{s}}unt per{{s}}picuum e{{s}}t, quantam illi inter Regem {{et}} regnum differentiam con{{s}}tituerint ? Et enim {{s}}ic {{s}}e res habet: Rex, princeps e{{s}}t vnicus ac {{s}}ingularis, ac tanquam caput Reipublic{{eae}} ; Regnum verò ip{{s}}a ciuium ac {{s}}ubiectorum vniuer{{s}}itas, {{et}} qua{{s}}i corpus Reipublic{{ae}}. quam di{{s}}tinctionem Iuri{{s}}con{{s}}ulti quoque ob{{s}}eruant. Nam perduellem Vlpianus definit, qui ho{{s}}tili animo aduer{{s}}us Rempublicam vel Principem animatus e{{s}}t. Item in In{{s}}tit. tit. vlti. lex Iulia maie{{s}}tatis in eos qui contra Imperatorem vel Rempublicam aliquid moliti {{s}}unt, vigorem {{s}}uum o{{s}}tendit. Paulus lib. Sent. v. Qui de {{s}}alute Principis, vel de {{s}}umma Reipub. vaticinatores con{{s}}ulit, cum eo qui re{{s}}ponderit, capite punitur. Sic in legibus Saxonicis titulo tertio. Qui in Regnum, vel in Regem Francorum con{{s}}iliatus fuerit, capite punitur. pr{{ae}}terea Rex eandem cum Regno rationem habet, quam Pater cum familia : Tutor, cum pupillo : Curator, cum adole{{s}}cente : Gubernator, cum nauigante {{et}} vectoribus onu{{s}}ta naue : pa{{s}}tor cum grege : Imperator, cum exercitu. Vt igitur nen<section end="19"/><noinclude></noinclude> ave7sp64r182cny4yypz2aovsodb4ho 265144 265143 2026-05-09T21:23:29Z Benoit Soubeyran 25250 /* Emendata */ 265144 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh||{{sc|{{lsp|Francogalli}}a.}}|155}}</noinclude><section begin="19"/><i>{{c|De {{s}}umma inter Regem {{et}} Regnum differentia.}}</i> {{t3|{{sc|{{lsp|Сa}}p.{{gap}}{{lsp|xi}}x.}}}} {{is|v}}Erum vt maiore in argum{{en}}to operam ponamus, at{{que}} in illo in{{s}}tituto maiorum no{{s}}trorum {{s}}apientiam, tanquam in {{s}}peculo contemplemur, an non ex iis qu{{ae}} hactenus dicta {{s}}unt per{{s}}picuum e{{s}}t, quantam illi inter Regem {{et}} regnum differentiam con{{s}}tituerint ? Et enim {{s}}ic {{s}}e res habet: Rex, princeps e{{s}}t vnicus ac {{s}}ingularis, ac tanquam caput Reipublic{{eae}} ; Regnum verò ip{{s}}a ciuium ac {{s}}ubiectorum vniuer{{s}}itas, {{et}} qua{{s}}i corpus Reipublic{{ae}}. quam di{{s}}tinctionem Iuri{{s}}con{{s}}ulti quoque ob{{s}}eruant. Nam perduellem Vlpianus definit, qui ho{{s}}tili animo aduer{{s}}us Rempublicam vel Principem animatus e{{s}}t. Item in In{{s}}tit. tit. vlti. lex Iulia maie{{s}}tatis in eos qui contra Imperatorem vel Rempublicam aliquid moliti {{s}}unt, vigorem {{s}}uum o{{s}}tendit. Paulus lib. Sent. v. Qui de {{s}}alute Principis, vel de {{s}}umma Reipub. vaticinatores con{{s}}ulit, cum eo qui re{{s}}ponderit, capite punitur. Sic in legibus Saxonicis titulo tertio. Qui in Regnum, vel in Regem Francorum con{{s}}iliatus fuerit, capite punitur. pr{{ae}}terea Rex eandem cum Regno rationem habet, quam Pater cum familia : Tutor, cum pupillo : Curator, cum adole{{s}}cente : Gubernator, cum nauigante {{et}} vectoribus onu{{s}}ta naue : pa{{s}}tor cum grege : Imperator, cum exercitu. Vt igitur nen<section end="19"/><noinclude></noinclude> ozthrq8gyaiclx7227mnbldvn1gikoj 0 82034 265032 2026-05-09T12:13:54Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De Ira]] ad [[De ira]] 265032 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[De ira]] lzpc69zjsscjx5qlvicaq98xvpz5f5g 0 82035 265034 2026-05-09T12:14:28Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De Otio]] ad [[De otio]] 265034 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[De otio]] 4809kt5zgx5uj9lqyqwq40id6k8mwfc 0 82036 265036 2026-05-09T12:14:39Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De Tranquillitate Animi]] ad [[De tranquillitate animi]] 265036 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[De tranquillitate animi]] 7glpsmv2ncp0jrq5nzdldjj1ac4fbvh 1 82037 265038 2026-05-09T12:14:39Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Disputatio:De Tranquillitate Animi]] ad [[Disputatio:De tranquillitate animi]] 265038 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Disputatio:De tranquillitate animi]] 4r6vuytsio4fo3dwyz2f6vd50c7a5ky 0 82038 265042 2026-05-09T12:15:17Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De Clementia]] ad [[De clementia]] 265042 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[De clementia]] 6hqg1djl6ghv63vroi4s1em8v0t1du0 1 82039 265044 2026-05-09T12:15:17Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Disputatio:De Clementia]] ad [[Disputatio:De clementia]] 265044 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Disputatio:De clementia]] lasijrftcnv17ztoq7nwuq1vz5jr0sa 0 82040 265047 2026-05-09T12:15:51Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De Beneficiis]] ad [[De beneficiis]] 265047 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[De beneficiis]] rxq6nuqxcc1xws9cb11mvco9jyc7xvw 1 82041 265049 2026-05-09T12:15:51Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[Disputatio:De Beneficiis]] ad [[Disputatio:De beneficiis]] 265049 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Disputatio:De beneficiis]] oqfb73v3igbm25hfqyvykeqm54lg0d5 0 82042 265051 2026-05-09T12:16:33Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De Beneficiis/Liber I]] ad [[De beneficiis/Liber I]] 265051 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[De beneficiis/Liber I]] p9owlnnt34cldk92f97qcg3bqyh0ppt 0 82043 265054 2026-05-09T12:18:11Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De Beneficiis/Liber II]] ad [[De beneficiis/Liber II]] 265054 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[De beneficiis/Liber II]] 0n7orm5xifce9i1yh04c63aw7mld8nx 0 82044 265057 2026-05-09T12:18:58Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De Beneficiis/Liber III]] ad [[De beneficiis/Liber III]] 265057 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[De beneficiis/Liber III]] rt10qhfdhokr48m1hc9a7k5g3ijljzk 0 82045 265061 2026-05-09T12:19:51Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De Beneficiis/Liber IV]] ad [[De beneficiis/Liber IV]] 265061 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[De beneficiis/Liber IV]] pwjl1lbe3wm5uxf25wrf5gi3cdjd9uq 0 82046 265064 2026-05-09T12:21:11Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De Beneficiis/Liber V]] ad [[De beneficiis/Liber V]] 265064 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[De beneficiis/Liber V]] sj8y5e4yttr4jir1smjyc0ny5pyhriy 0 82047 265067 2026-05-09T12:22:29Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De Beneficiis/Liber VI]] ad [[De beneficiis/Liber VI]] 265067 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[De beneficiis/Liber VI]] dk17078yt5gryar18p1lt3t6kl10cpu 0 82048 265070 2026-05-09T12:23:36Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[De Beneficiis/Liber VII]] ad [[De beneficiis/Liber VII]] 265070 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[De beneficiis/Liber VII]] q7yjl7ktx315ok5yx6xc0tvaxehh01e 0 82049 265074 2026-05-09T12:29:58Z Saumache 27923 Paginam instituit, scribens '{{titulus |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De ira |OperaeWikiPagina= De ira |Annus= Saeculo I |SubTitulus= Liber I }} {{Liber |Ante = |AnteNomen = |Post = Liber II |PostNomen = ../Liber II }} ==I.== 1. Exegisti a me, Nouate, ut scriberem quemadmodum posset ira leniri, nec inmerito mihi uideris hunc praecipue adfectum pertimuisse maxime ex omnibus taetrum ac rabidum. Ceteris enim aliquid quieti placidique inest, hic totus concitatus et in impe...' 265074 wikitext text/x-wiki {{titulus |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De ira |OperaeWikiPagina= De ira |Annus= Saeculo I |SubTitulus= Liber I }} {{Liber |Ante = |AnteNomen = |Post = Liber II |PostNomen = ../Liber II }} ==I.== 1. Exegisti a me, Nouate, ut scriberem quemadmodum posset ira leniri, nec inmerito mihi uideris hunc praecipue adfectum pertimuisse maxime ex omnibus taetrum ac rabidum. Ceteris enim aliquid quieti placidique inest, hic totus concitatus et in impetu est, doloris armorum, sanguinis suppliciorum minime humana furens cupiditate, dum alteri noceat sui neglegens, in ipsa inruens tela et ultionis secum ultorem tracturae auidus. 2. Quidam itaque e sapientibus uiris iram dixerunt breuem insaniam; aeque enim inpotens sui est, decoris oblita, necessitudinum immemor, in quod coepit pertinax et intenta, rationi consiliisque praeclusa, uanis agitata causis, ad dispectum aequi uerique inhabilis, ruinis simillima quae super id quod oppressere franguntur. 3. Vt scias autem non esse sanos quos ira possedit, ipsum illorum habitum intuere; nam ut furentium certa indicia sunt audax et minax uultus, tristis frons, torua facies, citatus gradus, inquietae manus, color uersus, crebra et uehementius acta suspiria, ita irascentium eadem signa sunt: 4. flagrant ac micant oculi, multus ore toto rubor exaestuante ab imis praecordiis sanguine, labra quatiuntur, dentes comprimuntur, horrent ac surriguntur capilli, spiritus coactus ac stridens, articulorum se ipsos torquentium sonus, gemitus mugitusque et parum explanatis uocibus sermo praeruptus et conplosae saepius manus et pulsata humus pedibus et totum concitum corpus magnasque irae minas agens, foeda uisu et horrenda facies deprauantium se atque intumescentium — nescias utrum magis detestabile uitium sit an deforme. 5. Cetera licet abscondere et in abdito alere: ira se profert et in faciem exit, quantoque maior, hoc efferuescit manifestius. Non uides ut omnium animalium, simul ad nocendum insurrexerunt, praecurrant notae ac tota corpora solitum quietumque egrediantur habitum et feritatem suam exasperent? 6. Spumant apris ora, dentes acuuntur adtritu, taurorum cornua iactantur in uacuum et harena pulsu pedum spargitur, leones fremunt, inflantur inritatis colla serpentibus, rabidarum canum tristis aspectus est: nullum est animal tam horrendum tam perniciosumque natura ut non appareat in illo, simul ira inuasit, nouae feritatis accessio. 7. Nec ignoro ceteros quoque adfectus uix occultari, libidinem metumque et audaciam dare sui signa et posse praenosci; neque enim ulla uehementior intrat agitatio quae nihil moueat in uultu. Quid ergo interest? quod alii adfectus apparent, hic eminet. == II. == 1. Iam uero si effectus eius damnaque intueri uelis, nulla pestis humano generi pluris stetit. Videbis caedes ac uenena et reorum mutuas sordes et urbium clades et totarum exitia gentium et principum sub ciuili hasta capita uenalia et subiectas tectis faces nec intra moenia coercitos ignes sed ingentia spatia regionum hostili flamma relucentia. 2. Aspice nobilissimarum ciuitatum fundamenta uix notabilia: has ira deiecit. Aspice solitudines per multa milia sine habitatore desertas: has ira exhausit. Aspice tot memoriae proditos duces mali exempla fati: alium ira in cubili suo confodit, alium intra sacra mensae iura percussit, alium intra leges celebrisque spectaculum fori lancinauit, alium filii parricidio dare sanguinem iussit, alium seruili manu regalem aperire iugulum, alium in cruce membra diffindere. 3. Et adhuc singulorum supplicia narro: quid si tibi libuerit, relictis in quos ira uiritim exarsit, aspicere caesas gladio contiones et plebem inmisso milite contrucidatam et in perniciem promiscuam totos populos capitis damna<tos> * * * ? Martin. Bracarensis de ira 2 3(fr1).1 Ira omnia ex optimo et iustissimo in contrarium mutat. Quemcumque obtinuerit, nullius eum meminisse officii sinit: da eam patri, inimicus est; da filio, parricida est; da matri, nouerca est; da ciui, hostis est; da regi, tyrannus est. Lactant. De Ira Dei 17.13 3(fr2).1 Ira est cupiditas ulciscendae iniuriae aut, ut ait Posidonius, cupiditas puniendi eius a quo te inique putes laesum. Quidam ita finierunt: ira est incitatio animi ad nocendum ei qui aut nocuit aut nocere uoluit. 4. * * * tamquam aut curam nostram deserentibus aut auctoritatem contemnentibus. Quid? gladiatoribus quare populus irascitur, et tam inique ut iniuriam putet quod non libenter pereunt? contemni se iudicat et uultu gestu ardore ex spectatore in aduersarium uertitur. 5. Quidquid est tale, non est ira, sed quasi ira, sicut puerorum qui, si ceciderunt, terram uerberari uolunt et saepe ne sciunt quidem cur irascantur, sed tantum irascuntur, sine causa et sine iniuria, non tamen sine aliqua iniuriae specie nec sine aliqua poenae cupiditate. Deluduntur itaque imitatione plagarum et simulatis deprecantium lacrimis placantur et falsa ultione falsus dolor tollitur. == III. == 1. 'Irascimur' inquit 'saepe non illis qui laeserunt, sed iis qui laesuri sunt; ut scias iram non ex iniuria nasci.' Verum est irasci nos laesuris, sed ipsa cogitatione nos laedunt, et iniuriam qui facturus est iam facit. 2. 'Vt scias' inquit 'non esse iram poenae cupiditatem, infirmissimi saepe potentissimis irascuntur nec poenam concupiscunt quam non sperant.' Primum diximus cupiditatem esse poenae exigendae, non facultatem; concupiscunt autem homines et quae non possunt. Deinde nemo tam humilis est qui poenam uel summi hominis sperare non possit: ad nocendum <omnes> potentes sumus. 3. Aristotelis finitio non multum a nostra abest; ait enim iram esse cupiditatem doloris reponendi. Quid inter nostram et hanc finitionem intersit, exequi longum est. Contra utramque dicitur feras irasci nec iniuria inritatas nec poenae dolorisue alieni causa; nam etiam si haec efficiunt, non haec petunt. 4. Sed dicendum est feras ira carere et omnia praeter hominem; nam cum sit inimica rationi, nusquam tamen nascitur nisi ubi rationi locus est. Impetus habent ferae, rabiem feritatem incursum, iram quidem non magis quam luxuriam, et in quasdam uoluptates intemperantiores homine sunt. 5. Non est quod credas illi qui dicit: non aper irasci meminit, non fidere cursu cerua nec armentis incurrere fortibus ursi. Irasci dicit incitari, inpingi; irasci quidem non magis sciunt quam ignoscere. 6. Muta animalia humanis adfectibus carent, habent autem similes illis quosdam inpulsus; alioqui, si amor in illis esset et odium, esset amicitia et simultas, dissensio et concordia; quorum aliqua in illis quoque extant uestigia, ceterum humanorum pectorum propria bona malaque sunt. 7. Nulli nisi homini concessa prudentia est, prouidentia diligentia cogitatio, nec tantum uirtutibus humanis animalia sed etiam uitiis prohibita sunt. Tota illorum ut extra ita intra forma humanae dissimilis est; regium est illud et principale aliter ductum.Vt uox est quidem, sed non explanabilis et perturbata et uerborum inefficax, ut lingua, sed deuincta nec in motus uarios soluta, ita ipsum principale parum subtile, parum exactum. Capit ergo uisus speciesque rerum quibus ad impetus euocetur, sed turbidas et confusas. 8. Ex eo procursus illorum tumultusque uehementes sunt, metus autem sollicitudinesque et tristitia et ira non sunt, sed his quaedam similia; ideo cito cadunt et mutantur in contrarium et, cum acerrime saeuierunt expaueruntque, pascuntur, et ex fremitu discursuque uesano statim quies soporque sequitur. == IV. == 1. Quid esset ira satis explicitum est. Quo distet ab iracundia apparet: quo ebrius ab ebrioso et timens a timido. Iratus potest non esse iracundus: iracundus potest aliquando iratus non esse. 2. Cetera quae pluribus apud Graecos nominibus in species iram distinguunt, quia apud nos uocabula sua non habent, praeteribo, etiam si amarum nos acerbumque dicimus, nec minus stomachosum rabiosum clamosum difficilem asperum, quae omnia irarum differentiae sunt; inter hos morosum ponas licet, delicatum iracundiae genus. 3. Quaedam enim sunt irae quae intra clamorem considant, quaedam non minus pertinaces quam frequentes, quaedam saeuae manu uerbis parciores, quaedam in uerborum maledictorumque amaritudinem effusae; quaedam ultra querellas et auersationes non exeunt, quaedam altae grauesque sunt et introrsus uersae: mille aliae species sunt mali multiplicis. == V. == 1. Quid esset ira quaesitum est, an in ullum aliud animal quam in hominem caderet, quo ab iracundia distaret, quot eius species essent: nunc quaeramus an ira secundum naturam sit et an utilis atque ex aliqua parte retinenda. 2. An secundum naturam sit manifestum erit, si hominem inspexerimus. Quo quid est mitius, dum in recto animi habitus est? quid autem ira crudelius est? Quid homine aliorum amantius? quid ira infestius? Homo in adiutorium mutuum genitus est, ira in exitium; hic congregari uult, illa discedere, hic prodesse, illa nocere, hic etiam ignotis succurrere, illa etiam carissimos petere; hic aliorum commodis uel inpendere se paratus est, illa in periculum, dummodo deducat, descendere. 3. Quis ergo magis naturam rerum ignorat quam qui optimo eius operi et emendatissimo hoc ferum ac perniciosum uitium adsignat? Ira, ut diximus, auida poenae est, cuius cupidinem inesse pacatissimo hominis pectori minime secundum eius naturam est. Beneficiis enim humana uita constat et concordia, nec terrore sed mutuo amore in foedus auxiliumque commune constringitur. == VI. == 1. 'Quid ergo? non aliquando castigatio necessaria est?' Quidni? sed haec sine ira, cum ratione; non enim nocet sed medetur specie nocendi. Quemadmodum quaedam hastilia detorta ut corrigamus adurimus et adactis cuneis, non ut frangamus sed ut explicemus, elidimus, sic ingenia uitio praua dolore corporis animique corrigimus. 2. Nempe medicus primo in leuibus uitiis temptat non multum ex cotidiana consuetudine inflectere et cibis potionibus exercitationibus ordinem inponere ac ualetudinem tantum mutata uitae dispositione firmare. Proximum est ut modus proficiat. Si modus et ordo non proficit, subducit aliqua et circumcidit; si ne adhoc quidem respondet, interdicit cibis et abstinentia corpus exonerat; si frustra molliora cesserunt, ferit uenam membrisque, si adhaerentia nocent et morbum diffundunt, manus adfert; nec ulla dura uidetur curatio cuius salutaris effectus est. 3. Ita legum praesidem ciuitatisque rectorem decet, quam diu potest, uerbis et his mollioribus ingenia curare, ut facienda suadeat cupiditatemque honesti et aequi conciliet animis faciatque uitiorum odium, pretium uirtutium; transeat deinde ad tristiorem orationem, qua moneat adhuc et exprobret; nouissime ad poenas et has adhuc leues, reuocabiles decurrat; ultima supplicia sceleribus ultimis ponat, ut nemo pereat nisi quem perire etiam pereuntis intersit. 4. Hoc uno medentibus erit dissimilis, quod illi quibus uitam non potuerunt largiri facilem exitum praestant, hic damnatos cum dedecore et traductione uita exigit, non quia delectetur ullius poena -- procul est enim a sapiente tam inhumana feritas -- sed ut documentum omnium sint, et quia uiui noluerunt prodesse, morte certe eorum res publica utatur. Non est ergo natura hominis poenae adpetens; ideo ne ira quidem secundum naturam hominis, quia poenae adpetens est. 5. Et Platonis argumentum adferam -- quid enim nocet alienis uti ea parte qua nostra sunt? 'Vir bonus' inquit 'non laedit.' Poena laedit; bono ergo poena non conuenit, ob hoc nec ira, quia poena irae conuenit. Si uir bonus poena non gaudet, non gaudebit ne eo quidem adfectu cui poena uoluptati est; ergo non est naturalis ira. == VII. == 1. Numquid, quamuis non sit naturalis ira, adsumenda est, quia utilis saepe fuit? Extollit animos et incitat, nec quicquam sine illa magnificum in bello fortitudo gerit, nisi hinc flamma subdita est et hic stimulus peragitauit misitque in pericula audaces. Optimum itaque quidam putant temperare iram, non tollere, eoque detracto quod exundat ad salutarem modum cogere, id uero retinere sine quo languebit actio et uis ac uigor animi resoluetur. 2. Primum facilius est excludere perniciosa quam regere et non admittere quam admissa moderari; nam cum se in possessione posuerunt, potentiora rectore sunt nec recidi se minuiue patiuntur. 3. Deinde ratio ipsa, cui freni traduntur, tam diu potens est quam diu diducta est ab adfectibus; si miscuit se illis et inquinauit, non potest continere quos summouere potuisset. Commota enim semel et excussa mens ei seruit quo inpellitur. 4. Quarundam rerum initia in nostra potestate sunt, ulteriora nos ui sua rapiunt nec regressum relinquunt. Vt in praeceps datis corporibus nullum sui arbitrium est nec resistere morariue deiecta potuerunt, sed consilium omne et paenitentiam inreuocabilis praecipitatio abscidit et non licet eo non peruenire quo non ire licuisset, ita animus, si in iram amorem aliosque se proiecit adfectus, non permittitur reprimere impetum; rapiat illum oportet et ad imum agat pondus suum et uitiorum natura procliuis. == VIII. == 1. Optimum est primum inritamentum irae protinus spernere ipsisque repugnare seminibus et dare operam ne incidamus in iram. Nam si coepit ferre transuersos, difficilis ad salutem recursus est, quoniam nihil rationis est ubi semel adfectus inductus est iusque illi aliquod uoluntate nostra datum est: faciet de cetero quantum uolet, non quantum permiseris. 2. In primis, inquam, finibus hostis arcendus est; nam cum intrauit et portis se intulit, modum a captiuis non accipit. Neque enim sepositus est animus et extrinsecus speculatur adfectus, ut illos non patiatur ultra quam oportet procedere, sed in adfectum ipse mutatur ideoque non potest utilem illam uim et salutarem proditam iam infirmatamque reuocare. 3. Non enim, ut dixi, separatas ista sedes suas diductasque habent, sed adfectus et ratio in melius peiusque mutatio animi est. Quomodo ergo ratio occupata et oppressa uitiis resurget, quae irae cessit? aut quemadmodum ex confusione se liberabit in qua peiorum mixtura praeualuit? 4. 'Sed quidam' inquit 'in ira se continent.' Vtrum ergo ita ut nihil faciant eorum quae ira dictat an ut aliquid? Si nihil faciunt, apparet non esse ad actiones rerum necessariam iram, quam uos, quasi fortius aliquid ratione haberet, aduocabatis. 5. Denique interrogo: ualentior est quam ratio an infirmior? Si ualentior, quomodo illi modum ratio poterit inponere, cum parere nisi inbecilliora non soleant? Si infirmior est, sine hac per se ad rerum effectus sufficit ratio nec desiderat inbecillioris auxilium. 6. 'At irati quidam constant sibi et se continent.' Quando? cum iam ira euanescit et sua sponte decedit, non cum in ipso feruore est; tunc enim potentior est. 7. 'Quid ergo? non aliquando in ira quoque et dimittunt incolumes intactosque quos oderunt et a nocendo abstinent?' Faciunt: quando? cum adfectus repercussit adfectum et aut metus aut cupiditas aliquid inpetrauit. Non rationis tunc beneficio quieuit, sed adfectuum infida et mala pace. == IX. == 1. Deinde nihil habet in se utile nec acuit animum ad res bellicas; numquam enim uirtus uitio adiuuanda est se contenta. Quotiens impetu opus est, non irascitur sed exsurgit et in quantum putauit opus esse concitatur remittiturque, non aliter quam quae tormentis exprimuntur tela in potestate mittentis sunt in quantum torqueantur. 2. 'Ira' inquit Aristoteles 'necessaria est, nec quicquam sine illa expugnari potest, nisi illa inplet animum et spiritum accendit; utendum autem illa est non ut duce sed ut milite.' Quod est falsum; nam si exaudit rationem sequiturque qua ducitur, iam non est ira, cuius proprium est contumacia; si uero repugnat et non ubi iussa est quiescit sed libidine ferociaque prouehitur, tam inutilis animi minister est quam miles qui signum receptui neglegit. 3. Itaque si modum adhiberi sibi patitur, alio nomine appellanda est, desit ira esse, quam effrenatam indomitamque intellego; si non patitur, perniciosa est nec inter auxilia numeranda: ita aut ira non est aut inutilis est. 4. Nam si quis poenam exigit non ipsius poenae auidus sed quia oportet, non est adnumerandus iratis. Hic erit utilis miles qui scit parere consilio; adfectus quidem tam mali ministri quam duces sunt. == X. == 1. Ideo numquam adsumet ratio in adiutorium inprouidos et uiolentos impetus apud quos nihil ipsa auctoritatis habeat, quos numquam comprimere possit nisi pares illis similisque opposuerit, ut irae metum, inertiae iram, timori cupiditatem. 2. Absit hoc a uirtute malum, ut umquam ratio ad uitia confugiat! Non potest hic animus fidele otium capere, quatiatur necesse est fluctueturque, qui malis suis tutus est, qui fortis esse nisi irascitur non potest, industrius nisi cupit, quietus nisi timet: in tyrannide illi uiuendum est in alicuius adfectus uenienti seruitutem. Non pudet uirtutes in clientelam uitiorum demittere? 3. Deinde desinit quicquam posse ratio, si nihil potest sine adfectu, et incipit par illi similisque esse. Quid enim interest, si aeque adfectus inconsulta res est sine ratione quam ratio sine adfectu inefficax? Par utrumque est, ubi esse alterum sine altero non potest. Quis autem sustineat adfectum exaequare rationi? 4. 'Ita' inquit 'utilis adfectus est, si modicus est.' Immo si natura utilis est. Sed si inpatiens imperii rationisque est, hoc dumtaxat moderatione consequetur, ut quo minor fuerit minus noceat; ergo modicus adfectus nihil aliud quam malum modicum est. == XI. == 1. 'Sed aduersus hostes' inquit 'necessaria est ira.' Nusquam minus: ubi non effusos esse oportet impetus sed temperatos et oboedientes. Quid enim est aliud quod barbaros tanto robustiores corporibus, tanto patientiores laborum comminuat nisi ira infestissima sibi? Gladiatores quoque ars tuetur, ira denudat. 2. Deinde quid opus est ira, cum idem proficiat ratio? An tu putas uenatorem irasci feris? atqui et uenientis excipit et fugientis persequitur, et omnia illa sine ira facit ratio. Quid Cimbrorum Teutonorumque tot milia superfusa Alpibus ita sustulit ut tantae cladis notitiam ad suos non nuntius sed fama pertulerit, nisi quod erat illis ira pro uirtute? Quae ut aliquando propulit strauitque obuia, ita saepius sibi exitio est. 3. Germanis quid est animosius? Quid ad incursum acrius? Quid armorum cupidius, quibus innascuntur innutriunturque, quorum unica illis cura est in alia neglegentibus? Quid induratius ad omnem patientiam, ut quibus magna ex parte non tegimenta corporum prouisa sint, non suffugia aduersus perpetuum caeli rigorem? 4. Hos tamen Hispani Gallique et Asiae Syriaeque molles bello uiri, antequam legio uisatur, caedunt ob nullam aliam rem opportunos quam iracundiam. Agedum illis corporibus, illis animis delicias luxum opes ignorantibus da rationem, da disciplinam: ut nil amplius dicam, necesse erit certe nobis mores Romanos repetere. 5. Quo alio Fabius adfectas imperii uires recreauit quam quod cunctari et trahere et morari sciit, quae omnia irati nesciunt? Perierat imperium, quod tunc in extremo stabat, si Fabius tantum ausus esset quantum ira suadebat: habuit in consilio fortunam publicam et aestimatis uiribus, ex quibus iam perire nihil sine uniuerso poterat, dolorem ultionemque seposuit, in unam utilitatem et occasiones intentus; iram ante uicit quam Hannibalem. 6. Quid Scipio? non relicto Hannibale et Punico exercitu omnibusque quibus irascendum erat bellum in Africam transtulit, tam lentus ut opinionem luxuriae segnitiaeque malignis daret? 7. Quid alter Scipio? non circa Numantiam multum diuque sedit et hunc suum publicumque dolorem aequo animo tulit, diutius Numantiam quam Carthaginem uinci? Dum circumuallat et includit hostem, eo conpulit ut ferro ipsi suo caderent. 8. Non est itaque utilis ne in proeliis quidem aut bellis ira; in temeritatem enim prona est et pericula, dum inferre uult, non cauet. Illa certissima est uirtus quae se diu multumque circumspexit et rexit et ex lento ac destinato prouexit. == XII. == 1. 'Quid ergo?' inquit 'uir bonus non irascitur, si caedi patrem suum uiderit, si rapi matrem?' Non irascetur, sed uindicabit, sed tuebitur. Quid autem times ne parum magnus illi stimulus etiam sine ira pietas sit? Aut dic eodem modo: 'quid ergo? cum uideat secari patrem suum filiumue, uir bonus non flebit nec linquetur animo?' Quae accidere feminis uidemus, quotiens illas leuis periculi suspicio perculit. 2. Officia sua uir bonus exequetur inconfusus, intrepidus; et sic bono uiro digna faciet ut nihil faciat uiro indignum. Pater caedetur: defendam; caesus est: exequar, quia oportet, non quia dolet. 3. 'Irascuntur boni uiri pro suorum iniuriis.' Cum hoc dicis, Theophraste, quaeris inuidiam praeceptis fortioribus et relicto iudice ad coronam uenis: quia unusquisque in eiusmodi suorum casu irascitur, putas iudicaturos homines id fieri debere quod faciunt; fere enim iustum quisque adfectum iudicat quem agnoscit. 4. Sed idem faciunt, si calda non bene praebetur, si uitreum fractum est, si calceus luto sparsus est. Non pietas illam iram sed infirmitas mouet, sicut pueris, qui tam parentibus amissis flebunt quam nucibus. 5. Irasci pro suis non est pii animi sed infirmi: illud pulchrum dignumque, pro parentibus liberis amicis ciuibus prodire defensorem ipso officio ducente, uolentem iudicantem prouidentem, non inpulsum et rabidum. Nullus enim adfectus uindicandi cupidior est quam ira, et ob id ipsum ad uindicandum inhabilis: praerapida et amens, ut omnis fere cupiditas, ipsa sibi in id in quod properat opponitur. Itaque nec in pace nec in bello umquam bono fuit; pacem enim similem belli efficit, in armis uero obliuiscitur Martem esse communem uenitque in alienam potestatem dum in sua non est. 6. Deinde non ideo uitia in usum recipienda sunt quia aliquando aliquid effecerunt; nam et febres quaedam genera ualetudinis leuant, nec ideo non ex toto illis caruisse melius est: abominandum remedi genus est sanitatem debere morbo. Simili modo ira, etiam si aliquando ut uenenum et praecipitatio et naufragium ex inopinato profuit, non ideo salutaris iudicanda est; saepe enim saluti fuere pestifera. == XIII. == 1. Deinde quae habenda sunt, quo maiora eo meliora et optabiliora sunt. Si iustitia bonum est, nemo dicet meliorem futuram si quid detractum ex ea fuerit; si fortitudo bonum est, nemo illam desiderabit ex aliqua parte deminui. 2. Ergo et ira quo maior hoc melior; quis enim ullius boni accessionem recusauerit? Atqui augeri illam inutile est; ergo et esse; non est bonum quod incremento malum fit. 3. 'Vtilis' inquit 'ira est, quia pugnaciores facit.' Isto modo et ebrietas; facit enim proteruos et audaces multique meliores ad ferrum fuere male sobrii; isto modo dic et phrenesin atque insaniam uiribus necessariam, quia saepe ualidiores furor reddit. 4. Quid? non aliquotiens metus ex contrario fecit audacem, et mortis timor etiam inertissimos excitauit in proelium? Sed ira ebrietas metus aliaque eiusmodi foeda et caduca inritamenta sunt nec uirtutem instruunt, quae nihil uitiis eget, sed segnem alioqui animum et ignauum paulum adleuant. 5. Nemo irascendo fit fortior, nisi qui fortis sine ira non fuisset; ita non in adiutorium uirtutis uenit, sed in uicem. Quid quod si bonum esset ira, perfectissimum quemque sequeretur? Atqui iracundissimi infantes senesque et aegri sunt, et inualidum omne natura querulum est. == XIV. == 1. 'Non potest' inquit 'fieri' Theophrastus 'ut non uir bonus irascatur malis.' Isto modo quo melior quisque, hoc iracundior erit: uide ne contra placidior solutusque adfectibus et cui nemo odio sit. 2. Peccantis uero quid habet cur oderit, cum error illos in eiusmodi delicta conpellat? Non est autem prudentis errantis odisse; alioqui ipse sibi odio erit. Cogitet quam multa contra bonum morem faciat, quam multa ex iis quae egit ueniam desiderent: iam irascetur etiam sibi. Neque enim aequus iudex aliam de sua, aliam de aliena causa sententiam fert. 3. Nemo, inquam, inuenietur qui se possit absoluere, et innocentem quisque se dicit respiciens testem, non conscientiam. Quanto humanius mitem et patrium animum praestare peccantibus et illos non persequi sed reuocare! Errantem per agros ignorantia uiae melius est ad rectum iter admouere quam expellere. == XV. == 1. Corrigendus est itaque qui peccat et admonitione et ui, et molliter et aspere, meliorque tam sibi quam aliis faciendus non sine castigatione, sed sine ira; quis enim cui medetur irascitur? At corrigi nequeunt nihilque in illis lene aut spei bonae capax est: tollantur e coetu mortalium facturi peiora quae contingunt, et quo uno modo possunt desinant mali esse, sed hoc sine odio. 2. Quid enim est cur oderim eum cui tum maxime prosum cum illum sibi eripio? Num quis membra sua tunc odit cum abscidit? Non est illa ira, sed misera curatio. Rabidos effligimus canes et trucem atque inmansuetum bouem occidimus et morbidis pecoribus, ne gregem polluant, ferrum demittimus; portentosos fetus extinguimus, liberos quoque, si debiles monstrosique editi sunt, mergimus; nec ira sed ratio est a sanis inutilia secernere. 3. Nil minus quam irasci punientem decet, cum eo magis ad emendationem poena proficiat, si iudicio ~lata~ est. Inde est quod Socrates seruo ait 'caederem te, nisi irascerer'. Admonitionem serui in tempus sanius distulit, illo tempore se admonuit. Cuius erit tandem temperatus adfectus, cum Socrates non sit ausus se irae committere? == XVI. == 1. Ergo ad coercitionem errantium sceleratorumque irato castigatore non opus est; nam cum ira delictum animi sit, non oportet peccata corrigere peccantem. 'Quid ergo? non irascar latroni? Quid ergo? non irascar uenefico?' Non; neque enim mihi irascor, cum sanguinem mitto. Omne poenae genus remedi loco admoueo. 2. 'Tu adhuc in prima parte uersaris errorum, nec grauiter laberis sed frequenter: obiurgatio te primum secreta deinde publicata emendare temptabit. Tu longius iam processisti quam ut possis uerbis sanari: ignominia contineberis. Tibi fortius aliquid et quod sentias inurendum est: in exilium et loca ignota mitteris. In te duriora remedia iam solida nequitia desiderat: et uincula publica et carcer adhibebitur. 3. Tibi insanabilis animus et sceleribus scelera contexens, et iam non causis, quae numquam malo defuturae sunt, inpelleris, sed satis tibi est magna ad peccandum causa peccare; perbibisti nequitiam et ita uisceribus inmiscuisti ut nisi cum ipsis exire non possit; olim miser mori quaeris: bene de te merebimur, auferemus tibi istam qua uexas uexaris insaniam et per tua alienaque uolutato supplicia id quod unum tibi bonum superest repraesentabimus, mortem.' Quare irascar cui cum maxime prosum? interim optimum misericordiae genus est occidere. 4. Si intrassem ualetudinarium exercitus [et sciens] aut domus diuitis, non idem imperassem omnibus per diuersa aegrotantibus: uaria in tot animis uitia uideo et ciuitati curandae adhibitus sum; pro cuiusque morbo medicina quaeratur, hunc sanet uerecundia, hunc peregrinatio, hunc dolor, hunc egestas, hunc ferrum. 5. Itaque et, si peruersa induenda magistratui uestis et conuocanda classico contio est, procedam in tribunal non furens nec infestus sed uultu legis et illa sollemnia uerba leni magis grauique quam rabida uoce concipiam et <lege> agi iubebo non iratus sed seuerus; et cum ceruicem noxio imperabo praecidi et cum parricidas insuam culleo et cum mittam in supplicium militare et cum Tarpeio proditorem hostemue publicum inponam, sine ira eo uultu animoque ero quo serpentes et animalia uenenata percutio. 6. 'Iracundia opus est ad puniendum.' Quid? tibi lex uidetur irasci iis quos non nouit, quos non uidit, quos non futuros sperat? Illius itaque sumendus est animus, quae non irascitur sed constituit. Nam si bono uiro ob mala facinora irasci conuenit, et ob secundas res malorum hominum inuidere conueniet. Quid enim est indignius quam florere quosdam et eos indulgentia fortunae abuti quibus nulla potest satis mala inueniri fortuna? Sed tam commoda illorum sine inuidia uidebit quam scelera sine ira; bonus iudex damnat inprobanda, non odit. 7. 'Quid ergo? non, cum eiusmodi aliquid sapiens habebit in manibus, tangetur animus eius eritque solito commotior?' Fateor: sentiet leuem quendam tenuemque motum; nam, ut dicit Zenon, in sapientis quoque animo, etiam cum uulnus sanatum est, cicatrix manet. Sentiet itaque suspiciones quasdam et umbras adfectuum, ipsis quidem carebit. == XVII. == 1. Aristoteles ait adfectus quosdam, si quis illis bene utatur, pro armis esse. Quod uerum foret, si uelut bellica instrumenta sumi deponique possent induentis arbitrio: haec arma quae Aristoteles uirtuti dat ipsa per se pugnant, non expectant manum, et habent, non habentur. 2. Nil aliis instrumentis opus est, satis nos instruxit ratione natura. Hoc dedit telum, firmum perpetuum obsequens, nec anceps nec quod in dominum remitti posset. Non ad prouidendum tantum, sed ad res gerendas satis est per se ipsa ratio; etenim quid est stultius quam hanc ab iracundia petere praesidium, rem stabilem ab incerta, fidelem ab infida, sanam ab aegra? 3. Quid quod <ad> actiones quoque, in quibus solis opera iracundiae uidetur necessaria, multo per se ratio fortior est? Nam cum iudicauit aliquid faciendum, in eo perseuerat; nihil enim melius inuentura est se ipsa quo mutetur; ideo stat semel constitutis. 4. Iram saepe misericordia retro egit; habet enim non solidum robur sed uanum tumorem uiolentisque principiis utitur, non aliter quam qui a terra uenti surgunt et fluminibus paludibusque concepti sine pertinacia uehementes sunt: 5. incipit magno impetu, deinde deficit ante tempus fatigata, et, quae nihil aliud quam crudelitatem ac noua genera poenarum uersauerat, cum animaduertendum est, iam [ira] fracta lenisque est. Adfectus cito cadit, aequalis est ratio. 6. Ceterum etiam ubi perseuerauit ira, nonnumquam, si plures sunt qui perire meruerunt, post duorum triumue sanguinem occidere desinit. Primi eius ictus acres sunt: sic serpentium uenena a cubili erepentium nocent, innoxii dentes sunt cum illos frequens morsus exhausit. 7. Ergo non paria patiuntur qui paria commiserant, et saepe qui minus commisit plus patitur, quia recentiori obiectus est. Et in totum inaequalis est: modo ultra quam oportet excurrit, modo citerius debito resistit; sibi enim indulget et ex libidine iudicat et audire non uult et patrocinio non relinquit locum et ea tenet quae inuasit et eripi sibi iudicium suum, etiam si prauum est, non sinit. == XVIII. == 1. Ratio utrique parti tempus dat, deinde aduocationem et sibi petit, ut excutiendae ueritati spatium habeat: ira festinat. Ratio id iudicare uult quod aequum est: ira id aequum uideri uult quod iudicauit. 2. Ratio nil praeter ipsum de quo agitur spectat: ira uanis et extra causam obuersantibus commouetur. Vultus illam securior, uox clarior, sermo liberior, cultus delicatior, aduocatio ambitiosior, fauor popularis exasperant; saepe infesta patrono reum damnat; etiam si ingeritur oculis ueritas, amat et tuetur errorem; coargui non uult, et in male coeptis honestior illi pertinacia uidetur quam paenitentia. 3. Cn. Piso fuit memoria nostra uir a multis uitiis integer, sed prauus et cui placebat pro constantia rigor. Is cum iratus duci iussisset eum qui ex commeatu sine commilitone redierat, quasi interfecisset quem non exhibebat, roganti tempus aliquid ad conquirendum non dedit. Damnatus extra uallum productus est et iam ceruicem porrigebat, cum subito apparuit ille commilito qui occisus uidebatur. 4. Tunc centurio supplicio praepositus condere gladium speculatorem iubet, damnatum ad Pisonem reducit redditurus Pisoni innocentiam; nam militi fortuna reddiderat. Ingenti concursu deducuntur complexi alter alterum cum magno gaudio castrorum commilitones. Conscendit tribunal furens Piso ac iubet duci utrumque, et eum militem qui non occiderat et eum qui non perierat. 5. Quid hoc indignius? quia unus innocens apparuerat, duo peribant. Piso adiecit et tertium; nam ipsum centurionem qui damnatum reduxerat duci iussit. Constituti sunt in eodem illo loco perituri tres ob unius innocentiam. 6. O quam sollers est iracundia ad fingendas causas furoris! 'Te' inquit 'duci iubeo, quia damnatus es; te, quia causa damnationis commilitoni fuisti; te, quia iussus occidere imperatori non paruisti.' Excogitauit quemadmodum tria crimina faceret, quia nullum inuenerat. == XIX. == 1. Habet, inquam, iracundia hoc mali: non uult regi. Irascitur ueritati ipsi, si contra uoluntatem suam apparuit; cum clamore et tumultu et totius corporis iactatione quos destinauit insequitur adiectis conuiciis maledictisque. 2. Hoc non facit ratio; sed si ita opus est, silens quietaque totas domus funditus tollit et familias rei publicae pestilentes cum coniugibus ac liberis perdit, tecta ipsa diruit et solo exaequat et inimica libertati nomina exstirpat: hoc non frendens nec caput quassans nec quicquam indecorum iudici faciens, cuius tum maxime placidus esse debet et in statu uultus cum magna pronuntiat. 3. 'Quid opus est' inquit Hieronymus 'cum uelis caedere aliquem, tua prius labra mordere?' Quid si ille uidisset desilientem de tribunali proconsulem et fasces lictori auferentem et suamet uestimenta scindentem, quia tardius scindebantur aliena? 4. Quid opus est mensam euertere? quid pocula adfligere? quid se in columnas inpingere? quid capillos auellere, femur pectusque percutere? ~Quantam~ iram putas, quae, quia in alium non tam cito quam uult erumpit, in se reuertitur? Tenentur itaque a proximis et rogantur ut sibi ipsi placentur. 5. Quorum nil facit quisquis uacuus ira meritam cuique poenam iniungit. Dimittit saepe eum cuius peccatum deprendit: si paenitentia facti spem bonam pollicetur, si intellegit non ex alto uenire nequitiam sed summo, quod aiunt, animo inhaerere, dabit inpunitatem nec accipientibus nocituram nec dantibus; 6. nonnumquam magna scelera leuius quam minora compescet, si illa lapsu, non crudelitate commissa sunt, his inest latens et operta et inueterata calliditas; idem delictum in duobus non eodem malo adficiet, si alter per neglegentiam admisit, alter curauit ut nocens esset. 7. Hoc semper in omni animaduersione seruabit, ut sciat alteram adhiberi ut emendet malos, alteram ut tollat; in utroque non praeterita sed futura intuebitur (nam, ut Plato ait, nemo prudens punit quia peccatum est, sed ne peccetur; reuocari enim praeterita non possunt, futura prohibentur) et quos uolet nequitiae male cedentis exempla fieri palam occidet, non tantum ut pereant ipsi, sed ut alios pereundo deterreant. 8. Haec cui expendenda aestimandaque sunt, uides quam debeat omni perturbatione liber accedere ad rem summa diligentia tractandam, potestatem uitae necisque: male irato ferrum committitur. == XX. == 1. Ne illud quidem iudicandum est, aliquid iram ad magnitudinem animi conferre. Non est enim illa magnitudo: tumor est; nec corporibus copia uitiosi umoris intentis morbus incrementum est sed pestilens abundantia. 2. Omnes quos uecors animus supra cogitationes extollit humanas altum quiddam et sublime spirare se credunt; ceterum nil solidi subest, sed in ruinam prona sunt quae sine fundamentis creuere. Non habet ira cui insistat; non ex firmo mansuroque oritur, sed uentosa et inanis est, tantumque abest a magnitudine animi quantum a fortitudine audacia, a fiducia insolentia, ab austeritate tristitia, a seueritate crudelitas. 3. Multum, inquam, interest inter sublimem animum et superbum. Iracundia nihil amplum decorumque molitur; contra mihi uidetur ueternosi et infelicis animi, inbecillitatis sibi conscii, saepe indolescere, ut exulcerata et aegra corpora quae ad tactus leuissimos gemunt. Ita ira muliebre maxime ac puerile uitium est. 'At incidit et in uiros.' Nam uiris quoque puerilia ac muliebria ingenia sunt. 4. 'Quid ergo? non aliquae uoces ab iratis emittuntur quae magno emissae uideantur animo?' <Immo> ueram ignorantibus magnitudinem, qualis illa dira et abominanda 'oderint, dum metuant'. Sullano scias saeculo scriptam. Nescio utrum sibi peius optauerit ut odio esset an ut timori. 'Oderint.' Occurrit illi futurum ut execrentur insidientur opprimant: quid adiecit? Di illi male faciant, adeo repperit dignum odio remedium. 'Oderint' -- quid? 'dum pareant'? Non. 'dum probent'? Non. Quid ergo? 'dum timeant'. Sic ne amari quidem uellem. 5. Magno hoc dictum spiritu putas? Falleris; nec enim magnitudo ista est sed immanitas. Non est quod credas irascentium uerbis, quorum strepitus magni, minaces sunt, intra mens pauidissima. 6. Nec est quod existimes uerum esse quod apud disertissimum uirum <T.> Liuium dicitur: 'uir ingenii magni magis quam boni.' Non potest istud separari: aut et bonum erit aut nec magnum, quia magnitudinem animi inconcussam intellego et introrsus solidam et ab imo parem firmamque, qualis inesse malis ingeniis non potest. 7. Terribilia enim esse et tumultuosa et exitiosa possunt: magnitudinem quidem, cuius firmamentum roburque bonitas est, non habebunt. 8. Ceterum sermone, conatu et omni extra paratu facient magnitudinis fidem; eloquentur aliquid quod tu magni <animi> putes, sicut C. Caesar, qui iratus caelo quod obstreperetur pantomimis, quos imitabatur studiosius quam spectabat, quodque comessatio sua fulminibus terreretur (prorsus parum certis), ad pugnam uocauit Iouem et quidem sine missione, Homericum illum exclamans uersum: e m anaeir ego se. 9. Quanta dementia fuit! Putauit aut sibi noceri ne ab Ioue quidem posse aut se nocere etiam Ioui posse. Non puto parum momenti hanc eius uocem ad incitandas coniuratorum mentes addidisse; ultimae enim patientiae uisum est eum ferre qui Iouem non ferret. == XXI. == 1. Nihil ergo in ira, ne cum uidetur quidem uehemens et deos hominesque despiciens, magnum, nihil nobile est. Aut si uidetur alicui magnum animum ira producere, uideatur et luxuria -- ebore sustineri uult, purpura uestiri, auro tegi, terras transferre, maria concludere, flumina praecipitare, nemora suspendere; 2. uideatur et auaritia magni animi -- aceruis auri argentique incubat et prouinciarum nominibus agros colit et sub singulis uilicis latiores habet fines quam quos consules sortiebantur; 3. uideatur et libido magni animi -- transnat freta, puerorum greges castrat, sub gladium mariti uenit morte contempta; uideatur et ambitio magni animi -- non est contenta honoribus annuis; si fieri potest, uno nomine occupare fastus uult, per omnem orbem titulos disponere. 4. Omnia ista, non refert in quantum procedant extendantque se, angusta sunt, misera depressa; sola sublimis et excelsa uirtus est, nec quicquam magnum est nisi quod simul placidum. {{Liber |Ante = |AnteNomen = |Post = Liber II |PostNomen = ../Liber II }} osilv571haxspxdr8aoxoy16w3feux6 265078 265074 2026-05-09T12:41:18Z Saumache 27923 265078 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De ira |OperaeWikiPagina= De ira |Annus= Saeculo I |SubTitulus= Liber I }} {{Liber |Ante = |AnteNomen = |Post = Liber II |PostNomen = ../Liber II }} == I. == {{pn|I.1|1}}Exegisti a me, Nouate, ut scriberem quemadmodum posset ira leniri, nec inmerito mihi uideris hunc praecipue adfectum pertimuisse maxime ex omnibus taetrum ac rabidum. Ceteris enim aliquid quieti placidique inest, hic totus concitatus et in impetu est, doloris armorum, sanguinis suppliciorum minime humana furens cupiditate, dum alteri noceat sui neglegens, in ipsa inruens tela et ultionis secum ultorem tracturae auidus. {{pn|I.2|2}}Quidam itaque e sapientibus uiris iram dixerunt breuem insaniam; aeque enim inpotens sui est, decoris oblita, necessitudinum immemor, in quod coepit pertinax et intenta, rationi consiliisque praeclusa, uanis agitata causis, ad dispectum aequi uerique inhabilis, ruinis simillima quae super id quod oppressere franguntur. {{pn|I.3|3}}Vt scias autem non esse sanos quos ira possedit, ipsum illorum habitum intuere; nam ut furentium certa indicia sunt audax et minax uultus, tristis frons, torua facies, citatus gradus, inquietae manus, color uersus, crebra et uehementius acta suspiria, ita irascentium eadem signa sunt: {{pn|I.4|4}}flagrant ac micant oculi, multus ore toto rubor exaestuante ab imis praecordiis sanguine, labra quatiuntur, dentes comprimuntur, horrent ac surriguntur capilli, spiritus coactus ac stridens, articulorum se ipsos torquentium sonus, gemitus mugitusque et parum explanatis uocibus sermo praeruptus et conplosae saepius manus et pulsata humus pedibus et totum concitum corpus magnasque irae minas agens, foeda uisu et horrenda facies deprauantium se atque intumescentium — nescias utrum magis detestabile uitium sit an deforme. {{pn|I.5|5}}Cetera licet abscondere et in abdito alere: ira se profert et in faciem exit, quantoque maior, hoc efferuescit manifestius. Non uides ut omnium animalium, simul ad nocendum insurrexerunt, praecurrant notae ac tota corpora solitum quietumque egrediantur habitum et feritatem suam exasperent? {{pn|I.6|6}}Spumant apris ora, dentes acuuntur adtritu, taurorum cornua iactantur in uacuum et harena pulsu pedum spargitur, leones fremunt, inflantur inritatis colla serpentibus, rabidarum canum tristis aspectus est: nullum est animal tam horrendum tam perniciosumque natura ut non appareat in illo, simul ira inuasit, nouae feritatis accessio. {{pn|I.7|7}}Nec ignoro ceteros quoque adfectus uix occultari, libidinem metumque et audaciam dare sui signa et posse praenosci; neque enim ulla uehementior intrat agitatio quae nihil moueat in uultu. Quid ergo interest? quod alii adfectus apparent, hic eminet. == II. == {{pn|II.1|1}}Iam uero si effectus eius damnaque intueri uelis, nulla pestis humano generi pluris stetit. Videbis caedes ac uenena et reorum mutuas sordes et urbium clades et totarum exitia gentium et principum sub ciuili hasta capita uenalia et subiectas tectis faces nec intra moenia coercitos ignes sed ingentia spatia regionum hostili flamma relucentia. {{pn|II.2|2}}Aspice nobilissimarum ciuitatum fundamenta uix notabilia: has ira deiecit. Aspice solitudines per multa milia sine habitatore desertas: has ira exhausit. Aspice tot memoriae proditos duces mali exempla fati: alium ira in cubili suo confodit, alium intra sacra mensae iura percussit, alium intra leges celebrisque spectaculum fori lancinauit, alium filii parricidio dare sanguinem iussit, alium seruili manu regalem aperire iugulum, alium in cruce membra diffindere. {{pn|II.3|3}}Et adhuc singulorum supplicia narro: quid si tibi libuerit, relictis in quos ira uiritim exarsit, aspicere caesas gladio contiones et plebem inmisso milite contrucidatam et in perniciem promiscuam totos populos capitis damna<tos> * * * ? Martin. Bracarensis de ira 2 3(fr1).1 Ira omnia ex optimo et iustissimo in contrarium mutat. Quemcumque obtinuerit, nullius eum meminisse officii sinit: da eam patri, inimicus est; da filio, parricida est; da matri, nouerca est; da ciui, hostis est; da regi, tyrannus est. Lactant. De Ira Dei 17.13 3(fr2).1 Ira est cupiditas ulciscendae iniuriae aut, ut ait Posidonius, cupiditas puniendi eius a quo te inique putes laesum. Quidam ita finierunt: ira est incitatio animi ad nocendum ei qui aut nocuit aut nocere uoluit. {{pn|II.4|4}}* * * tamquam aut curam nostram deserentibus aut auctoritatem contemnentibus. Quid? gladiatoribus quare populus irascitur, et tam inique ut iniuriam putet quod non libenter pereunt? contemni se iudicat et uultu gestu ardore ex spectatore in aduersarium uertitur. {{pn|II.5|5}}Quidquid est tale, non est ira, sed quasi ira, sicut puerorum qui, si ceciderunt, terram uerberari uolunt et saepe ne sciunt quidem cur irascantur, sed tantum irascuntur, sine causa et sine iniuria, non tamen sine aliqua iniuriae specie nec sine aliqua poenae cupiditate. Deluduntur itaque imitatione plagarum et simulatis deprecantium lacrimis placantur et falsa ultione falsus dolor tollitur. == III. == {{pn|III.1|1}}'Irascimur' inquit 'saepe non illis qui laeserunt, sed iis qui laesuri sunt; ut scias iram non ex iniuria nasci.' Verum est irasci nos laesuris, sed ipsa cogitatione nos laedunt, et iniuriam qui facturus est iam facit. {{pn|III.2|2}}'Vt scias' inquit 'non esse iram poenae cupiditatem, infirmissimi saepe potentissimis irascuntur nec poenam concupiscunt quam non sperant.' Primum diximus cupiditatem esse poenae exigendae, non facultatem; concupiscunt autem homines et quae non possunt. Deinde nemo tam humilis est qui poenam uel summi hominis sperare non possit: ad nocendum <omnes> potentes sumus. {{pn|III.3|3}}Aristotelis finitio non multum a nostra abest; ait enim iram esse cupiditatem doloris reponendi. Quid inter nostram et hanc finitionem intersit, exequi longum est. Contra utramque dicitur feras irasci nec iniuria inritatas nec poenae dolorisue alieni causa; nam etiam si haec efficiunt, non haec petunt. {{pn|III.4|4}}Sed dicendum est feras ira carere et omnia praeter hominem; nam cum sit inimica rationi, nusquam tamen nascitur nisi ubi rationi locus est. Impetus habent ferae, rabiem feritatem incursum, iram quidem non magis quam luxuriam, et in quasdam uoluptates intemperantiores homine sunt. {{pn|III.5|5}}Non est quod credas illi qui dicit: non aper irasci meminit, non fidere cursu cerua nec armentis incurrere fortibus ursi. Irasci dicit incitari, inpingi; irasci quidem non magis sciunt quam ignoscere. {{pn|III.6|6}}Muta animalia humanis adfectibus carent, habent autem similes illis quosdam inpulsus; alioqui, si amor in illis esset et odium, esset amicitia et simultas, dissensio et concordia; quorum aliqua in illis quoque extant uestigia, ceterum humanorum pectorum propria bona malaque sunt. {{pn|III.7|7}}Nulli nisi homini concessa prudentia est, prouidentia diligentia cogitatio, nec tantum uirtutibus humanis animalia sed etiam uitiis prohibita sunt. Tota illorum ut extra ita intra forma humanae dissimilis est; regium est illud et principale aliter ductum.Vt uox est quidem, sed non explanabilis et perturbata et uerborum inefficax, ut lingua, sed deuincta nec in motus uarios soluta, ita ipsum principale parum subtile, parum exactum. Capit ergo uisus speciesque rerum quibus ad impetus euocetur, sed turbidas et confusas. {{pn|III.8|8}}Ex eo procursus illorum tumultusque uehementes sunt, metus autem sollicitudinesque et tristitia et ira non sunt, sed his quaedam similia; ideo cito cadunt et mutantur in contrarium et, cum acerrime saeuierunt expaueruntque, pascuntur, et ex fremitu discursuque uesano statim quies soporque sequitur. == IV. == {{pn|IV.1|1}}Quid esset ira satis explicitum est. Quo distet ab iracundia apparet: quo ebrius ab ebrioso et timens a timido. Iratus potest non esse iracundus: iracundus potest aliquando iratus non esse. {{pn|IV.2|2}}Cetera quae pluribus apud Graecos nominibus in species iram distinguunt, quia apud nos uocabula sua non habent, praeteribo, etiam si amarum nos acerbumque dicimus, nec minus stomachosum rabiosum clamosum difficilem asperum, quae omnia irarum differentiae sunt; inter hos morosum ponas licet, delicatum iracundiae genus. {{pn|IV.3|3}}Quaedam enim sunt irae quae intra clamorem considant, quaedam non minus pertinaces quam frequentes, quaedam saeuae manu uerbis parciores, quaedam in uerborum maledictorumque amaritudinem effusae; quaedam ultra querellas et auersationes non exeunt, quaedam altae grauesque sunt et introrsus uersae: mille aliae species sunt mali multiplicis. == V. == {{pn|V.1|1}}Quid esset ira quaesitum est, an in ullum aliud animal quam in hominem caderet, quo ab iracundia distaret, quot eius species essent: nunc quaeramus an ira secundum naturam sit et an utilis atque ex aliqua parte retinenda. {{pn|V.2|2}}An secundum naturam sit manifestum erit, si hominem inspexerimus. Quo quid est mitius, dum in recto animi habitus est? quid autem ira crudelius est? Quid homine aliorum amantius? quid ira infestius? Homo in adiutorium mutuum genitus est, ira in exitium; hic congregari uult, illa discedere, hic prodesse, illa nocere, hic etiam ignotis succurrere, illa etiam carissimos petere; hic aliorum commodis uel inpendere se paratus est, illa in periculum, dummodo deducat, descendere. {{pn|V.3|3}}Quis ergo magis naturam rerum ignorat quam qui optimo eius operi et emendatissimo hoc ferum ac perniciosum uitium adsignat? Ira, ut diximus, auida poenae est, cuius cupidinem inesse pacatissimo hominis pectori minime secundum eius naturam est. Beneficiis enim humana uita constat et concordia, nec terrore sed mutuo amore in foedus auxiliumque commune constringitur. == VI. == {{pn|VI.1|1}}'Quid ergo? non aliquando castigatio necessaria est?' Quidni? sed haec sine ira, cum ratione; non enim nocet sed medetur specie nocendi. Quemadmodum quaedam hastilia detorta ut corrigamus adurimus et adactis cuneis, non ut frangamus sed ut explicemus, elidimus, sic ingenia uitio praua dolore corporis animique corrigimus. {{pn|VI.2|2}}Nempe medicus primo in leuibus uitiis temptat non multum ex cotidiana consuetudine inflectere et cibis potionibus exercitationibus ordinem inponere ac ualetudinem tantum mutata uitae dispositione firmare. Proximum est ut modus proficiat. Si modus et ordo non proficit, subducit aliqua et circumcidit; si ne adhoc quidem respondet, interdicit cibis et abstinentia corpus exonerat; si frustra molliora cesserunt, ferit uenam membrisque, si adhaerentia nocent et morbum diffundunt, manus adfert; nec ulla dura uidetur curatio cuius salutaris effectus est. {{pn|VI.3|3}}Ita legum praesidem ciuitatisque rectorem decet, quam diu potest, uerbis et his mollioribus ingenia curare, ut facienda suadeat cupiditatemque honesti et aequi conciliet animis faciatque uitiorum odium, pretium uirtutium; transeat deinde ad tristiorem orationem, qua moneat adhuc et exprobret; nouissime ad poenas et has adhuc leues, reuocabiles decurrat; ultima supplicia sceleribus ultimis ponat, ut nemo pereat nisi quem perire etiam pereuntis intersit. {{pn|VI.4|4}}Hoc uno medentibus erit dissimilis, quod illi quibus uitam non potuerunt largiri facilem exitum praestant, hic damnatos cum dedecore et traductione uita exigit, non quia delectetur ullius poena -- procul est enim a sapiente tam inhumana feritas -- sed ut documentum omnium sint, et quia uiui noluerunt prodesse, morte certe eorum res publica utatur. Non est ergo natura hominis poenae adpetens; ideo ne ira quidem secundum naturam hominis, quia poenae adpetens est. {{pn|VI.5|5}}Et Platonis argumentum adferam -- quid enim nocet alienis uti ea parte qua nostra sunt? 'Vir bonus' inquit 'non laedit.' Poena laedit; bono ergo poena non conuenit, ob hoc nec ira, quia poena irae conuenit. Si uir bonus poena non gaudet, non gaudebit ne eo quidem adfectu cui poena uoluptati est; ergo non est naturalis ira. == VII. == {{pn|VII.1|1}}Numquid, quamuis non sit naturalis ira, adsumenda est, quia utilis saepe fuit? Extollit animos et incitat, nec quicquam sine illa magnificum in bello fortitudo gerit, nisi hinc flamma subdita est et hic stimulus peragitauit misitque in pericula audaces. Optimum itaque quidam putant temperare iram, non tollere, eoque detracto quod exundat ad salutarem modum cogere, id uero retinere sine quo languebit actio et uis ac uigor animi resoluetur. {{pn|VII.2|2}}Primum facilius est excludere perniciosa quam regere et non admittere quam admissa moderari; nam cum se in possessione posuerunt, potentiora rectore sunt nec recidi se minuiue patiuntur. {{pn|VII.3|3}}Deinde ratio ipsa, cui freni traduntur, tam diu potens est quam diu diducta est ab adfectibus; si miscuit se illis et inquinauit, non potest continere quos summouere potuisset. Commota enim semel et excussa mens ei seruit quo inpellitur. {{pn|VII.4|4}}Quarundam rerum initia in nostra potestate sunt, ulteriora nos ui sua rapiunt nec regressum relinquunt. Vt in praeceps datis corporibus nullum sui arbitrium est nec resistere morariue deiecta potuerunt, sed consilium omne et paenitentiam inreuocabilis praecipitatio abscidit et non licet eo non peruenire quo non ire licuisset, ita animus, si in iram amorem aliosque se proiecit adfectus, non permittitur reprimere impetum; rapiat illum oportet et ad imum agat pondus suum et uitiorum natura procliuis. == VIII. == {{pn|VIII.1|1}}Optimum est primum inritamentum irae protinus spernere ipsisque repugnare seminibus et dare operam ne incidamus in iram. Nam si coepit ferre transuersos, difficilis ad salutem recursus est, quoniam nihil rationis est ubi semel adfectus inductus est iusque illi aliquod uoluntate nostra datum est: faciet de cetero quantum uolet, non quantum permiseris. {{pn|VIII.2|2}}In primis, inquam, finibus hostis arcendus est; nam cum intrauit et portis se intulit, modum a captiuis non accipit. Neque enim sepositus est animus et extrinsecus speculatur adfectus, ut illos non patiatur ultra quam oportet procedere, sed in adfectum ipse mutatur ideoque non potest utilem illam uim et salutarem proditam iam infirmatamque reuocare. {{pn|VIII.3|3}}Non enim, ut dixi, separatas ista sedes suas diductasque habent, sed adfectus et ratio in melius peiusque mutatio animi est. Quomodo ergo ratio occupata et oppressa uitiis resurget, quae irae cessit? aut quemadmodum ex confusione se liberabit in qua peiorum mixtura praeualuit? {{pn|VIII.4|4}}'Sed quidam' inquit 'in ira se continent.' Vtrum ergo ita ut nihil faciant eorum quae ira dictat an ut aliquid? Si nihil faciunt, apparet non esse ad actiones rerum necessariam iram, quam uos, quasi fortius aliquid ratione haberet, aduocabatis. {{pn|VIII.5|5}}Denique interrogo: ualentior est quam ratio an infirmior? Si ualentior, quomodo illi modum ratio poterit inponere, cum parere nisi inbecilliora non soleant? Si infirmior est, sine hac per se ad rerum effectus sufficit ratio nec desiderat inbecillioris auxilium. {{pn|VIII.6|6}}'At irati quidam constant sibi et se continent.' Quando? cum iam ira euanescit et sua sponte decedit, non cum in ipso feruore est; tunc enim potentior est. {{pn|VIII.7|7}}'Quid ergo? non aliquando in ira quoque et dimittunt incolumes intactosque quos oderunt et a nocendo abstinent?' Faciunt: quando? cum adfectus repercussit adfectum et aut metus aut cupiditas aliquid inpetrauit. Non rationis tunc beneficio quieuit, sed adfectuum infida et mala pace. == IX. == {{pn|IX.1|1}}Deinde nihil habet in se utile nec acuit animum ad res bellicas; numquam enim uirtus uitio adiuuanda est se contenta. Quotiens impetu opus est, non irascitur sed exsurgit et in quantum putauit opus esse concitatur remittiturque, non aliter quam quae tormentis exprimuntur tela in potestate mittentis sunt in quantum torqueantur. {{pn|IX.2|2}}'Ira' inquit Aristoteles 'necessaria est, nec quicquam sine illa expugnari potest, nisi illa inplet animum et spiritum accendit; utendum autem illa est non ut duce sed ut milite.' Quod est falsum; nam si exaudit rationem sequiturque qua ducitur, iam non est ira, cuius proprium est contumacia; si uero repugnat et non ubi iussa est quiescit sed libidine ferociaque prouehitur, tam inutilis animi minister est quam miles qui signum receptui neglegit. {{pn|IX.3|3}}Itaque si modum adhiberi sibi patitur, alio nomine appellanda est, desit ira esse, quam effrenatam indomitamque intellego; si non patitur, perniciosa est nec inter auxilia numeranda: ita aut ira non est aut inutilis est. {{pn|IX.4|4}}Nam si quis poenam exigit non ipsius poenae auidus sed quia oportet, non est adnumerandus iratis. Hic erit utilis miles qui scit parere consilio; adfectus quidem tam mali ministri quam duces sunt. == X. == {{pn|X.1|1}}Ideo numquam adsumet ratio in adiutorium inprouidos et uiolentos impetus apud quos nihil ipsa auctoritatis habeat, quos numquam comprimere possit nisi pares illis similisque opposuerit, ut irae metum, inertiae iram, timori cupiditatem. {{pn|X.2|2}}Absit hoc a uirtute malum, ut umquam ratio ad uitia confugiat! Non potest hic animus fidele otium capere, quatiatur necesse est fluctueturque, qui malis suis tutus est, qui fortis esse nisi irascitur non potest, industrius nisi cupit, quietus nisi timet: in tyrannide illi uiuendum est in alicuius adfectus uenienti seruitutem. Non pudet uirtutes in clientelam uitiorum demittere? {{pn|X.3|3}}Deinde desinit quicquam posse ratio, si nihil potest sine adfectu, et incipit par illi similisque esse. Quid enim interest, si aeque adfectus inconsulta res est sine ratione quam ratio sine adfectu inefficax? Par utrumque est, ubi esse alterum sine altero non potest. Quis autem sustineat adfectum exaequare rationi? {{pn|X.4|4}}'Ita' inquit 'utilis adfectus est, si modicus est.' Immo si natura utilis est. Sed si inpatiens imperii rationisque est, hoc dumtaxat moderatione consequetur, ut quo minor fuerit minus noceat; ergo modicus adfectus nihil aliud quam malum modicum est. == XI. == {{pn|XI.1|1}}'Sed aduersus hostes' inquit 'necessaria est ira.' Nusquam minus: ubi non effusos esse oportet impetus sed temperatos et oboedientes. Quid enim est aliud quod barbaros tanto robustiores corporibus, tanto patientiores laborum comminuat nisi ira infestissima sibi? Gladiatores quoque ars tuetur, ira denudat. {{pn|XI.2|2}}Deinde quid opus est ira, cum idem proficiat ratio? An tu putas uenatorem irasci feris? atqui et uenientis excipit et fugientis persequitur, et omnia illa sine ira facit ratio. Quid Cimbrorum Teutonorumque tot milia superfusa Alpibus ita sustulit ut tantae cladis notitiam ad suos non nuntius sed fama pertulerit, nisi quod erat illis ira pro uirtute? Quae ut aliquando propulit strauitque obuia, ita saepius sibi exitio est. {{pn|XI.3|3}}Germanis quid est animosius? Quid ad incursum acrius? Quid armorum cupidius, quibus innascuntur innutriunturque, quorum unica illis cura est in alia neglegentibus? Quid induratius ad omnem patientiam, ut quibus magna ex parte non tegimenta corporum prouisa sint, non suffugia aduersus perpetuum caeli rigorem? {{pn|XI.4|4}}Hos tamen Hispani Gallique et Asiae Syriaeque molles bello uiri, antequam legio uisatur, caedunt ob nullam aliam rem opportunos quam iracundiam. Agedum illis corporibus, illis animis delicias luxum opes ignorantibus da rationem, da disciplinam: ut nil amplius dicam, necesse erit certe nobis mores Romanos repetere. {{pn|XI.5|5}}Quo alio Fabius adfectas imperii uires recreauit quam quod cunctari et trahere et morari sciit, quae omnia irati nesciunt? Perierat imperium, quod tunc in extremo stabat, si Fabius tantum ausus esset quantum ira suadebat: habuit in consilio fortunam publicam et aestimatis uiribus, ex quibus iam perire nihil sine uniuerso poterat, dolorem ultionemque seposuit, in unam utilitatem et occasiones intentus; iram ante uicit quam Hannibalem. {{pn|XI.6|6}}Quid Scipio? non relicto Hannibale et Punico exercitu omnibusque quibus irascendum erat bellum in Africam transtulit, tam lentus ut opinionem luxuriae segnitiaeque malignis daret? {{pn|XI.7|7}}Quid alter Scipio? non circa Numantiam multum diuque sedit et hunc suum publicumque dolorem aequo animo tulit, diutius Numantiam quam Carthaginem uinci? Dum circumuallat et includit hostem, eo conpulit ut ferro ipsi suo caderent. {{pn|XI.8|8}}Non est itaque utilis ne in proeliis quidem aut bellis ira; in temeritatem enim prona est et pericula, dum inferre uult, non cauet. Illa certissima est uirtus quae se diu multumque circumspexit et rexit et ex lento ac destinato prouexit. == XII. == {{pn|XII.1|1}}'Quid ergo?' inquit 'uir bonus non irascitur, si caedi patrem suum uiderit, si rapi matrem?' Non irascetur, sed uindicabit, sed tuebitur. Quid autem times ne parum magnus illi stimulus etiam sine ira pietas sit? Aut dic eodem modo: 'quid ergo? cum uideat secari patrem suum filiumue, uir bonus non flebit nec linquetur animo?' Quae accidere feminis uidemus, quotiens illas leuis periculi suspicio perculit. {{pn|XII.2|2}}Officia sua uir bonus exequetur inconfusus, intrepidus; et sic bono uiro digna faciet ut nihil faciat uiro indignum. Pater caedetur: defendam; caesus est: exequar, quia oportet, non quia dolet. {{pn|XII.3|3}}'Irascuntur boni uiri pro suorum iniuriis.' Cum hoc dicis, Theophraste, quaeris inuidiam praeceptis fortioribus et relicto iudice ad coronam uenis: quia unusquisque in eiusmodi suorum casu irascitur, putas iudicaturos homines id fieri debere quod faciunt; fere enim iustum quisque adfectum iudicat quem agnoscit. {{pn|XII.4|4}}Sed idem faciunt, si calda non bene praebetur, si uitreum fractum est, si calceus luto sparsus est. Non pietas illam iram sed infirmitas mouet, sicut pueris, qui tam parentibus amissis flebunt quam nucibus. {{pn|XII.5|5}}Irasci pro suis non est pii animi sed infirmi: illud pulchrum dignumque, pro parentibus liberis amicis ciuibus prodire defensorem ipso officio ducente, uolentem iudicantem prouidentem, non inpulsum et rabidum. Nullus enim adfectus uindicandi cupidior est quam ira, et ob id ipsum ad uindicandum inhabilis: praerapida et amens, ut omnis fere cupiditas, ipsa sibi in id in quod properat opponitur. Itaque nec in pace nec in bello umquam bono fuit; pacem enim similem belli efficit, in armis uero obliuiscitur Martem esse communem uenitque in alienam potestatem dum in sua non est. {{pn|XII.6|6}}Deinde non ideo uitia in usum recipienda sunt quia aliquando aliquid effecerunt; nam et febres quaedam genera ualetudinis leuant, nec ideo non ex toto illis caruisse melius est: abominandum remedi genus est sanitatem debere morbo. Simili modo ira, etiam si aliquando ut uenenum et praecipitatio et naufragium ex inopinato profuit, non ideo salutaris iudicanda est; saepe enim saluti fuere pestifera. == XIII. == {{pn|XIII.1|1}}Deinde quae habenda sunt, quo maiora eo meliora et optabiliora sunt. Si iustitia bonum est, nemo dicet meliorem futuram si quid detractum ex ea fuerit; si fortitudo bonum est, nemo illam desiderabit ex aliqua parte deminui. {{pn|XIII.2|2}}Ergo et ira quo maior hoc melior; quis enim ullius boni accessionem recusauerit? Atqui augeri illam inutile est; ergo et esse; non est bonum quod incremento malum fit. {{pn|XIII.3|3}}'Vtilis' inquit 'ira est, quia pugnaciores facit.' Isto modo et ebrietas; facit enim proteruos et audaces multique meliores ad ferrum fuere male sobrii; isto modo dic et phrenesin atque insaniam uiribus necessariam, quia saepe ualidiores furor reddit. {{pn|XIII.4|4}}Quid? non aliquotiens metus ex contrario fecit audacem, et mortis timor etiam inertissimos excitauit in proelium? Sed ira ebrietas metus aliaque eiusmodi foeda et caduca inritamenta sunt nec uirtutem instruunt, quae nihil uitiis eget, sed segnem alioqui animum et ignauum paulum adleuant. {{pn|XIII.5|5}}Nemo irascendo fit fortior, nisi qui fortis sine ira non fuisset; ita non in adiutorium uirtutis uenit, sed in uicem. Quid quod si bonum esset ira, perfectissimum quemque sequeretur? Atqui iracundissimi infantes senesque et aegri sunt, et inualidum omne natura querulum est. == XIV. == {{pn|XIII.1|1}}'Non potest' inquit 'fieri' Theophrastus 'ut non uir bonus irascatur malis.' Isto modo quo melior quisque, hoc iracundior erit: uide ne contra placidior solutusque adfectibus et cui nemo odio sit. {{pn|XIII.2|2}}Peccantis uero quid habet cur oderit, cum error illos in eiusmodi delicta conpellat? Non est autem prudentis errantis odisse; alioqui ipse sibi odio erit. Cogitet quam multa contra bonum morem faciat, quam multa ex iis quae egit ueniam desiderent: iam irascetur etiam sibi. Neque enim aequus iudex aliam de sua, aliam de aliena causa sententiam fert. {{pn|XIII.3|3}}Nemo, inquam, inuenietur qui se possit absoluere, et innocentem quisque se dicit respiciens testem, non conscientiam. Quanto humanius mitem et patrium animum praestare peccantibus et illos non persequi sed reuocare! Errantem per agros ignorantia uiae melius est ad rectum iter admouere quam expellere. == XV. == {{pn|XV.1|1}}Corrigendus est itaque qui peccat et admonitione et ui, et molliter et aspere, meliorque tam sibi quam aliis faciendus non sine castigatione, sed sine ira; quis enim cui medetur irascitur? At corrigi nequeunt nihilque in illis lene aut spei bonae capax est: tollantur e coetu mortalium facturi peiora quae contingunt, et quo uno modo possunt desinant mali esse, sed hoc sine odio. {{pn|XV.2|2}}Quid enim est cur oderim eum cui tum maxime prosum cum illum sibi eripio? Num quis membra sua tunc odit cum abscidit? Non est illa ira, sed misera curatio. Rabidos effligimus canes et trucem atque inmansuetum bouem occidimus et morbidis pecoribus, ne gregem polluant, ferrum demittimus; portentosos fetus extinguimus, liberos quoque, si debiles monstrosique editi sunt, mergimus; nec ira sed ratio est a sanis inutilia secernere. {{pn|XV.3|3}}Nil minus quam irasci punientem decet, cum eo magis ad emendationem poena proficiat, si iudicio ~lata~ est. Inde est quod Socrates seruo ait 'caederem te, nisi irascerer'. Admonitionem serui in tempus sanius distulit, illo tempore se admonuit. Cuius erit tandem temperatus adfectus, cum Socrates non sit ausus se irae committere? == XVI. == {{pn|XVI.1|1}}Ergo ad coercitionem errantium sceleratorumque irato castigatore non opus est; nam cum ira delictum animi sit, non oportet peccata corrigere peccantem. 'Quid ergo? non irascar latroni? Quid ergo? non irascar uenefico?' Non; neque enim mihi irascor, cum sanguinem mitto. Omne poenae genus remedi loco admoueo. {{pn|XVI.2|2}}'Tu adhuc in prima parte uersaris errorum, nec grauiter laberis sed frequenter: obiurgatio te primum secreta deinde publicata emendare temptabit. Tu longius iam processisti quam ut possis uerbis sanari: ignominia contineberis. Tibi fortius aliquid et quod sentias inurendum est: in exilium et loca ignota mitteris. In te duriora remedia iam solida nequitia desiderat: et uincula publica et carcer adhibebitur. {{pn|XVI.3|3}}Tibi insanabilis animus et sceleribus scelera contexens, et iam non causis, quae numquam malo defuturae sunt, inpelleris, sed satis tibi est magna ad peccandum causa peccare; perbibisti nequitiam et ita uisceribus inmiscuisti ut nisi cum ipsis exire non possit; olim miser mori quaeris: bene de te merebimur, auferemus tibi istam qua uexas uexaris insaniam et per tua alienaque uolutato supplicia id quod unum tibi bonum superest repraesentabimus, mortem.' Quare irascar cui cum maxime prosum? interim optimum misericordiae genus est occidere. {{pn|XVI.4|4}}Si intrassem ualetudinarium exercitus [et sciens] aut domus diuitis, non idem imperassem omnibus per diuersa aegrotantibus: uaria in tot animis uitia uideo et ciuitati curandae adhibitus sum; pro cuiusque morbo medicina quaeratur, hunc sanet uerecundia, hunc peregrinatio, hunc dolor, hunc egestas, hunc ferrum. {{pn|XVI.5|5}}Itaque et, si peruersa induenda magistratui uestis et conuocanda classico contio est, procedam in tribunal non furens nec infestus sed uultu legis et illa sollemnia uerba leni magis grauique quam rabida uoce concipiam et <lege> agi iubebo non iratus sed seuerus; et cum ceruicem noxio imperabo praecidi et cum parricidas insuam culleo et cum mittam in supplicium militare et cum Tarpeio proditorem hostemue publicum inponam, sine ira eo uultu animoque ero quo serpentes et animalia uenenata percutio. {{pn|XVI.6|6}}'Iracundia opus est ad puniendum.' Quid? tibi lex uidetur irasci iis quos non nouit, quos non uidit, quos non futuros sperat? Illius itaque sumendus est animus, quae non irascitur sed constituit. Nam si bono uiro ob mala facinora irasci conuenit, et ob secundas res malorum hominum inuidere conueniet. Quid enim est indignius quam florere quosdam et eos indulgentia fortunae abuti quibus nulla potest satis mala inueniri fortuna? Sed tam commoda illorum sine inuidia uidebit quam scelera sine ira; bonus iudex damnat inprobanda, non odit. {{pn|XVI.7|7}}'Quid ergo? non, cum eiusmodi aliquid sapiens habebit in manibus, tangetur animus eius eritque solito commotior?' Fateor: sentiet leuem quendam tenuemque motum; nam, ut dicit Zenon, in sapientis quoque animo, etiam cum uulnus sanatum est, cicatrix manet. Sentiet itaque suspiciones quasdam et umbras adfectuum, ipsis quidem carebit. == XVII. == {{pn|XVII.1|1}}Aristoteles ait adfectus quosdam, si quis illis bene utatur, pro armis esse. Quod uerum foret, si uelut bellica instrumenta sumi deponique possent induentis arbitrio: haec arma quae Aristoteles uirtuti dat ipsa per se pugnant, non expectant manum, et habent, non habentur. {{pn|XVII.2|2}}Nil aliis instrumentis opus est, satis nos instruxit ratione natura. Hoc dedit telum, firmum perpetuum obsequens, nec anceps nec quod in dominum remitti posset. Non ad prouidendum tantum, sed ad res gerendas satis est per se ipsa ratio; etenim quid est stultius quam hanc ab iracundia petere praesidium, rem stabilem ab incerta, fidelem ab infida, sanam ab aegra? {{pn|XVII.3|3}}Quid quod <ad> actiones quoque, in quibus solis opera iracundiae uidetur necessaria, multo per se ratio fortior est? Nam cum iudicauit aliquid faciendum, in eo perseuerat; nihil enim melius inuentura est se ipsa quo mutetur; ideo stat semel constitutis. {{pn|XVII.4|4}}Iram saepe misericordia retro egit; habet enim non solidum robur sed uanum tumorem uiolentisque principiis utitur, non aliter quam qui a terra uenti surgunt et fluminibus paludibusque concepti sine pertinacia uehementes sunt: {{pn|XVII.5|5}}incipit magno impetu, deinde deficit ante tempus fatigata, et, quae nihil aliud quam crudelitatem ac noua genera poenarum uersauerat, cum animaduertendum est, iam [ira] fracta lenisque est. Adfectus cito cadit, aequalis est ratio. {{pn|XVII.6|6}}Ceterum etiam ubi perseuerauit ira, nonnumquam, si plures sunt qui perire meruerunt, post duorum triumue sanguinem occidere desinit. Primi eius ictus acres sunt: sic serpentium uenena a cubili erepentium nocent, innoxii dentes sunt cum illos frequens morsus exhausit. {{pn|XVII.7|7}}Ergo non paria patiuntur qui paria commiserant, et saepe qui minus commisit plus patitur, quia recentiori obiectus est. Et in totum inaequalis est: modo ultra quam oportet excurrit, modo citerius debito resistit; sibi enim indulget et ex libidine iudicat et audire non uult et patrocinio non relinquit locum et ea tenet quae inuasit et eripi sibi iudicium suum, etiam si prauum est, non sinit. == XVIII. == {{pn|XVIII.1|1}}Ratio utrique parti tempus dat, deinde aduocationem et sibi petit, ut excutiendae ueritati spatium habeat: ira festinat. Ratio id iudicare uult quod aequum est: ira id aequum uideri uult quod iudicauit. {{pn|XVIII.2|2}}Ratio nil praeter ipsum de quo agitur spectat: ira uanis et extra causam obuersantibus commouetur. Vultus illam securior, uox clarior, sermo liberior, cultus delicatior, aduocatio ambitiosior, fauor popularis exasperant; saepe infesta patrono reum damnat; etiam si ingeritur oculis ueritas, amat et tuetur errorem; coargui non uult, et in male coeptis honestior illi pertinacia uidetur quam paenitentia. {{pn|XVIII.3|3}}Cn. Piso fuit memoria nostra uir a multis uitiis integer, sed prauus et cui placebat pro constantia rigor. Is cum iratus duci iussisset eum qui ex commeatu sine commilitone redierat, quasi interfecisset quem non exhibebat, roganti tempus aliquid ad conquirendum non dedit. Damnatus extra uallum productus est et iam ceruicem porrigebat, cum subito apparuit ille commilito qui occisus uidebatur. {{pn|XVIII.4|4}}Tunc centurio supplicio praepositus condere gladium speculatorem iubet, damnatum ad Pisonem reducit redditurus Pisoni innocentiam; nam militi fortuna reddiderat. Ingenti concursu deducuntur complexi alter alterum cum magno gaudio castrorum commilitones. Conscendit tribunal furens Piso ac iubet duci utrumque, et eum militem qui non occiderat et eum qui non perierat. {{pn|XVIII.5|5}}Quid hoc indignius? quia unus innocens apparuerat, duo peribant. Piso adiecit et tertium; nam ipsum centurionem qui damnatum reduxerat duci iussit. Constituti sunt in eodem illo loco perituri tres ob unius innocentiam. {{pn|XVIII.6|6}}O quam sollers est iracundia ad fingendas causas furoris! 'Te' inquit 'duci iubeo, quia damnatus es; te, quia causa damnationis commilitoni fuisti; te, quia iussus occidere imperatori non paruisti.' Excogitauit quemadmodum tria crimina faceret, quia nullum inuenerat. == XIX. == {{pn|XIX.1|1}}Habet, inquam, iracundia hoc mali: non uult regi. Irascitur ueritati ipsi, si contra uoluntatem suam apparuit; cum clamore et tumultu et totius corporis iactatione quos destinauit insequitur adiectis conuiciis maledictisque. {{pn|XIX.2|2}}Hoc non facit ratio; sed si ita opus est, silens quietaque totas domus funditus tollit et familias rei publicae pestilentes cum coniugibus ac liberis perdit, tecta ipsa diruit et solo exaequat et inimica libertati nomina exstirpat: hoc non frendens nec caput quassans nec quicquam indecorum iudici faciens, cuius tum maxime placidus esse debet et in statu uultus cum magna pronuntiat. {{pn|XIX.3|3}}'Quid opus est' inquit Hieronymus 'cum uelis caedere aliquem, tua prius labra mordere?' Quid si ille uidisset desilientem de tribunali proconsulem et fasces lictori auferentem et suamet uestimenta scindentem, quia tardius scindebantur aliena? {{pn|XIX.4|4}}Quid opus est mensam euertere? quid pocula adfligere? quid se in columnas inpingere? quid capillos auellere, femur pectusque percutere? ~Quantam~ iram putas, quae, quia in alium non tam cito quam uult erumpit, in se reuertitur? Tenentur itaque a proximis et rogantur ut sibi ipsi placentur. {{pn|XIX.5|5}}Quorum nil facit quisquis uacuus ira meritam cuique poenam iniungit. Dimittit saepe eum cuius peccatum deprendit: si paenitentia facti spem bonam pollicetur, si intellegit non ex alto uenire nequitiam sed summo, quod aiunt, animo inhaerere, dabit inpunitatem nec accipientibus nocituram nec dantibus; {{pn|XIX.6|6}}nonnumquam magna scelera leuius quam minora compescet, si illa lapsu, non crudelitate commissa sunt, his inest latens et operta et inueterata calliditas; idem delictum in duobus non eodem malo adficiet, si alter per neglegentiam admisit, alter curauit ut nocens esset. {{pn|XIX.7|7}}Hoc semper in omni animaduersione seruabit, ut sciat alteram adhiberi ut emendet malos, alteram ut tollat; in utroque non praeterita sed futura intuebitur (nam, ut Plato ait, nemo prudens punit quia peccatum est, sed ne peccetur; reuocari enim praeterita non possunt, futura prohibentur) et quos uolet nequitiae male cedentis exempla fieri palam occidet, non tantum ut pereant ipsi, sed ut alios pereundo deterreant. {{pn|XIX.8|8}}Haec cui expendenda aestimandaque sunt, uides quam debeat omni perturbatione liber accedere ad rem summa diligentia tractandam, potestatem uitae necisque: male irato ferrum committitur. == XX. == {{pn|XX.1|1}}Ne illud quidem iudicandum est, aliquid iram ad magnitudinem animi conferre. Non est enim illa magnitudo: tumor est; nec corporibus copia uitiosi umoris intentis morbus incrementum est sed pestilens abundantia. {{pn|XX.2|2}}Omnes quos uecors animus supra cogitationes extollit humanas altum quiddam et sublime spirare se credunt; ceterum nil solidi subest, sed in ruinam prona sunt quae sine fundamentis creuere. Non habet ira cui insistat; non ex firmo mansuroque oritur, sed uentosa et inanis est, tantumque abest a magnitudine animi quantum a fortitudine audacia, a fiducia insolentia, ab austeritate tristitia, a seueritate crudelitas. {{pn|XX.3|3}}Multum, inquam, interest inter sublimem animum et superbum. Iracundia nihil amplum decorumque molitur; contra mihi uidetur ueternosi et infelicis animi, inbecillitatis sibi conscii, saepe indolescere, ut exulcerata et aegra corpora quae ad tactus leuissimos gemunt. Ita ira muliebre maxime ac puerile uitium est. 'At incidit et in uiros.' Nam uiris quoque puerilia ac muliebria ingenia sunt. {{pn|XX.4|4}}'Quid ergo? non aliquae uoces ab iratis emittuntur quae magno emissae uideantur animo?' <Immo> ueram ignorantibus magnitudinem, qualis illa dira et abominanda 'oderint, dum metuant'. Sullano scias saeculo scriptam. Nescio utrum sibi peius optauerit ut odio esset an ut timori. 'Oderint.' Occurrit illi futurum ut execrentur insidientur opprimant: quid adiecit? Di illi male faciant, adeo repperit dignum odio remedium. 'Oderint' -- quid? 'dum pareant'? Non. 'dum probent'? Non. Quid ergo? 'dum timeant'. Sic ne amari quidem uellem. {{pn|XX.5|5}}Magno hoc dictum spiritu putas? Falleris; nec enim magnitudo ista est sed immanitas. Non est quod credas irascentium uerbis, quorum strepitus magni, minaces sunt, intra mens pauidissima. {{pn|XX.6|6}}Nec est quod existimes uerum esse quod apud disertissimum uirum <T.> Liuium dicitur: 'uir ingenii magni magis quam boni.' Non potest istud separari: aut et bonum erit aut nec magnum, quia magnitudinem animi inconcussam intellego et introrsus solidam et ab imo parem firmamque, qualis inesse malis ingeniis non potest. {{pn|XX.7|7}}Terribilia enim esse et tumultuosa et exitiosa possunt: magnitudinem quidem, cuius firmamentum roburque bonitas est, non habebunt. {{pn|XX.8|8}}Ceterum sermone, conatu et omni extra paratu facient magnitudinis fidem; eloquentur aliquid quod tu magni <animi> putes, sicut C. Caesar, qui iratus caelo quod obstreperetur pantomimis, quos imitabatur studiosius quam spectabat, quodque comessatio sua fulminibus terreretur (prorsus parum certis), ad pugnam uocauit Iouem et quidem sine missione, Homericum illum exclamans uersum: e m anaeir ego se. {{pn|XX.9|9}}Quanta dementia fuit! Putauit aut sibi noceri ne ab Ioue quidem posse aut se nocere etiam Ioui posse. Non puto parum momenti hanc eius uocem ad incitandas coniuratorum mentes addidisse; ultimae enim patientiae uisum est eum ferre qui Iouem non ferret. == XXI. == {{pn|XXI.1|1}}Nihil ergo in ira, ne cum uidetur quidem uehemens et deos hominesque despiciens, magnum, nihil nobile est. Aut si uidetur alicui magnum animum ira producere, uideatur et luxuria -- ebore sustineri uult, purpura uestiri, auro tegi, terras transferre, maria concludere, flumina praecipitare, nemora suspendere; {{pn|XXI.2|2}}uideatur et auaritia magni animi -- aceruis auri argentique incubat et prouinciarum nominibus agros colit et sub singulis uilicis latiores habet fines quam quos consules sortiebantur; {{pn|XXI.3|3}}uideatur et libido magni animi -- transnat freta, puerorum greges castrat, sub gladium mariti uenit morte contempta; uideatur et ambitio magni animi -- non est contenta honoribus annuis; si fieri potest, uno nomine occupare fastus uult, per omnem orbem titulos disponere. {{pn|XXI.4|4}}Omnia ista, non refert in quantum procedant extendantque se, angusta sunt, misera depressa; sola sublimis et excelsa uirtus est, nec quicquam magnum est nisi quod simul placidum. {{Liber |Ante = |AnteNomen = |Post = Liber II |PostNomen = ../Liber II }} oz5yuzo45wx9s0izcoh2ocx12jkanez 0 82050 265075 2026-05-09T12:31:21Z Saumache 27923 Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De ira |OperaeWikiPagina= De ira |Annus= Saeculo I |SubTitulus= Liber II }} {{Liber |Ante = Liber I |AnteNomen = ../Liber I |Post = Liber III |PostNomen = ../Liber III }} == I. == 1. Primus liber, Nouate, benigniorem habuit materiam; facilis enim in procliui uitiorum decursus est. Nunc ad exiliora ueniendum est; quaerimus enim ira utrum iudicio an impetu incipiat, id est utrum sua sponte moueatur an q...' 265075 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De ira |OperaeWikiPagina= De ira |Annus= Saeculo I |SubTitulus= Liber II }} {{Liber |Ante = Liber I |AnteNomen = ../Liber I |Post = Liber III |PostNomen = ../Liber III }} == I. == 1. Primus liber, Nouate, benigniorem habuit materiam; facilis enim in procliui uitiorum decursus est. Nunc ad exiliora ueniendum est; quaerimus enim ira utrum iudicio an impetu incipiat, id est utrum sua sponte moueatur an quemadmodum pleraque quae intra nos <non> insciis nobis oriuntur. 2. Debet autem in haec se demittere disputatio ut ad illa quoque altiora possit exsurgere; nam et in corpore nostro ossa neruique et articuli, firmamenta totius et uitalia, minime speciosa uisu, prius ordinantur, deinde haec ex quibus omnis in faciem aspectumque decor est; post haec omnia, qui maxime oculos rapit, color ultimus perfecto iam corpore adfunditur. 3. Iram quin species oblata iniuriae moueat non est dubium; sed utrum speciem ipsam statim sequatur et non accedente animo excurrat, an illo adsentiente moueatur quaerimus. 4. Nobis placet nihil illam per se audere sed animo adprobante; nam speciem capere acceptae iniuriae et ultionem eius concupiscere et utrumque coniungere, nec laedi se debuisse et uindicari debere, non est eius impetus qui sine uoluntate nostra concitatur. Ille simplex est, hic compositus et plura continens: intellexit aliquid, indignatus est, damnauit, ulciscitur: haec non possunt fieri, nisi animus eis quibus tangebatur adsensus est. == II. == 1. 'Quorsus' inquis 'haec quaestio pertinet?' Vt sciamus quid sit ira; nam si inuitis nobis nascitur, numquam rationi succumbet. Omnes enim motus qui non uoluntate nostra fiunt inuicti et ineuitabiles sunt, ut horror frigida adspersis, ad quosdam tactus aspernatio; ad peiores nuntios surriguntur pili et rubor ad inproba uerba suffunditur sequiturque uertigo praerupta cernentis: quorum quia nihil in nostra potestate est, nulla quominus fiant ratio persuadet. 2. Ira praeceptis fugatur; est enim uoluntarium animi uitium, non ex his quae condicione quadam humanae sortis eueniunt ideoque etiam sapientissimis accidunt, inter quae et primus ille ictus animi ponendus est qui nos post opinionem iniuriae mouet. 3. Hic subit etiam inter ludicra scaenae spectacula et lectiones rerum uetustarum. Saepe Clodio Ciceronem expellenti et Antonio occidenti uidemur irasci. Quis non contra Mari arma, contra Sullae proscriptionem concitatur? Quis non Theodoto et Achillae et ipsi puero non puerile auso facinus infestus est? 4. Cantus nos nonnumquam et citata modulatio instigat Martiusque ille tubarum sonus; mouet mentes et atrox pictura et iustissimorum suppliciorum tristis aspectus; 5. inde est quod adridemus ridentibus et contristat nos turba maerentium et efferuescimus ad aliena certamina. Quae non sunt irae, non magis quam tristitia est quae ad conspectum mimici naufragii contrahit frontem, non magis quam timor qui Hannibale post Cannas moenia circumsidente lectorum percurrit animos, sed omnia ista motus sunt animorum moueri nolentium, nec adfectus sed principia proludentia adfectibus. 6. Sic enim militaris uiri in media pace iam togati aures tuba suscitat equosque castrenses erigit crepitus armorum. Alexandrum aiunt Xenophanto canente manum ad arma misisse. == III. == 1. Nihil ex his quae animum fortuito inpellunt adfectus uocari debet: ista, ut ita dicam, patitur magis animus quam facit. Ergo adfectus est non ad oblatas rerum species moueri, sed permittere se illis et hunc fortuitum motum prosequi. 2. Nam si quis pallorem et lacrimas procidentis et inritationem umoris obsceni altumue suspirium et oculos subito acriores aut quid his simile indicium adfectus animique signum putat, fallitur nec intellegit corporis hos esse pulsus. 3. Itaque et fortissimus plerumque uir dum armatur expalluit et signo pugnae dato ferocissimo militi paulum genua tremuerunt et magno imperatori antequam inter se acies arietarent cor exiluit et oratori eloquentissimo dum ad dicendum componitur summa riguerunt. 4. Ira non moueri tantum debet sed excurrere; est enim impetus; numquam autem impetus sine adsensu mentis est, neque enim fieri potest ut de ultione et poena agatur animo nesciente. Putauit se aliquis laesum, uoluit ulcisci, dissuadente aliqua causa statim resedit: hanc iram non uoco, motum animi rationi parentem: illa est ira quae rationem transsilit, quae secum rapit. 5. Ergo prima illa agitatio animi quam species iniuriae incussit non magis ira est quam ipsa iniuriae species; ille sequens impetus, qui speciem iniuriae non tantum accepit sed adprobauit, ira est, concitatio animi ad ultionem uoluntate et iudicio pergentis. Numquam dubium est quin timor fugam habeat, ira impetum; uide ergo an putes aliquid sine adsensu mentis aut peti posse aut caueri. == IV. == 1. Et ut scias quemadmodum incipiant adfectus aut crescant aut efferantur, est primus motus non uoluntarius, quasi praeparatio adfectus et quaedam comminatio; alter cum uoluntate non contumaci, tamquam oporteat me uindicari cum laesus sim, aut oporteat hunc poenas dare cum scelus fecerit; tertius motus est iam inpotens, qui non si oportet ulcisci uult sed utique, qui rationem euicit. 2. Primum illum animi ictum effugere ratione non possumus, sicut ne illa quidem quae diximus accidere corporibus, ne nos oscitatio aliena sollicitet, ne oculi ad intentationem subitam digitorum comprimantur: ista non potest ratio uincere, consuetudo fortasse et adsidua obseruatio extenuat. Alter ille motus, qui iudicio nascitur, iudicio tollitur. == V. == 1. Illud etiamnunc quaerendum est, ii qui uulgo saeuiunt et sanguine humano gaudent, an irascantur cum eos occidunt a quibus nec acceperunt iniuriam nec accepisse ipsos existimant: qualis fuit Apollodorus aut Phalaris. 2. Haec non est ira, feritas est; non enim quia accepit iniuriam nocet, sed parata est dum noceat uel accipere, nec illi uerbera lacerationesque in ultionem petuntur sed in uoluptatem. 3. Quid ergo? Origo huius mali ab ira est, quae ubi frequenti exercitatione et satietate in obliuionem clementiae uenit et omne foedus humanum eiecit animo, nouissime in crudelitatem transit; rident itaque gaudentque et uoluptate multa perfruuntur plurimumque ab iratorum uultu absunt, per otium saeui. 4. Hannibalem aiunt dixisse, cum fossam sanguine humano plenam uidisset, 'o formosum spectaculum!' Quanto pulchrius illi uisum esset, si flumen aliquod lacumque conplesset! Quid mirum si hoc maxime spectaculo caperis, innatus sanguini et ab infante caedibus admotus? Sequetur te fortuna crudelitati tuae per uiginti annos secunda dabitque oculis tuis gratum ubique spectaculum; uidebis istud et circa Trasumennum et circa Cannas et nouissime circa Carthaginem tuam. 5. Volesus nuper, sub diuo Augusto proconsul Asiae, cum trecentos uno die securi percussisset, incedens inter cadauera uultu superbo, quasi magnificum quiddam conspiciendumque fecisset, graece proclamauit 'o rem regiam!' Quid hic rex fecisset? Non fuit haec ira sed maius malum et insanabile. == VI. == 1. 'Virtus' inquit 'ut honestis rebus propitia est, ita turpibus irata esse debet.' Quid si dicat uirtutem et humilem et magnam esse debere? Atqui hoc dicit qui illam extolli uult et deprimi, quoniam laetitia ob recte factum clara magnificaque est, ira ob alienum peccatum sordida et angusti pectoris est. 2. Nec umquam committet uirtus ut uitia dum compescit imitetur; iram ipsam castigandam habet, quae nihilo melior est, saepe etiam peior iis delictis quibus irascitur. Gaudere laetarique proprium et naturale uirtutis est: irasci non est ex dignitate eius, non magis quam maerere; atqui iracundiae tristitia comes est et in hanc omnis ira uel post paenitentiam uel post repulsam reuoluitur. 3. Et si sapientis est peccatis irasci, magis irascetur maioribus et saepe irascetur: sequitur ut non tantum iratus sit sapiens sed iracundus. Atqui si nec magnam iram nec frequentem in animo sapientis locum habere credimus, quid est quare non ex toto illum hoc adfectu liberemus? 4. Modus enim esse non potest, si pro facto cuiusque irascendum est; nam aut iniquus erit, si aequaliter irascetur delictis inaequalibus, aut iracundissimus, si totiens excanduerit quotiens iram scelera meruerint. == VII. == 1. Et quid indignius quam sapientis adfectum ex aliena pendere nequitia? Desinet ille Socrates posse eundem uultum domum referre quem domo extulerat? Atqui si irasci sapiens turpiter factis debet et concitari contristarique ob scelera, nihil est aerumnosius sapiente: omnis illi per iracundiam maeroremque uita transibit. 2. Quod enim momentum erit quo non inprobanda uideat? Quotiens processerit domo, per sceleratos illi auarosque et prodigos et inpudentis et ob ista felices incedendum erit; nusquam oculi eius flectentur ut non quod indignentur inueniant: deficiet si totiens a se iram quotiens causa poscet exegerit. 3. Haec tot milia ad forum prima luce properantia, quam turpes lites, quanto turpiores aduocatos habent! Alius iudicia patris accusat, quae <non> mereri satius fuit, alius cum matre consistit, alius delator uenit eius criminis cuius manifestior reus est; et iudex damnaturus quae fecit eligitur et corona pro mala causa <stat> bona patroni uoce corrupta. == VIII. == 1. Quid singula persequor? Cum uideris forum multitudine refertum et saepta concursu omnis frequentiae plena et illum circum in quo maximam sui partem populus ostendit, hoc scito, istic tantundem esse uitiorum quantum hominum. 2. Inter istos quos togatos uides nulla pax est: alter in alterius exitium leui compendio ducitur; nulli nisi ex alterius iniuria quaestus est; felicem oderunt, infelicem contemnunt; maiorem grauantur, minori graues sunt; diuersis stimulantur cupiditatibus; omnia perdita ob leuem uoluptatem praedamque cupiunt. Non alia quam in ludo gladiatorio uita est cum isdem uiuentium pugnantiumque. 3. Ferarum iste conuentus est, nisi quod illae inter se placidae sunt morsuque similium abstinent, hi mutua laceratione satiantur. ~Hoc uno~ ab animalibus mutis differunt, quod illa mansuescunt alentibus, horum rabies ipsos a quibus est nutrita depascitur. == IX. == 1. Numquam irasci desinet sapiens, si semel coeperit: omnia sceleribus ac uitiis plena sunt; plus committitur quam quod possit coercitione sanari; certatur ingenti quidem nequitiae certamine. Maior cotidie peccandi cupiditas, minor uerecundia est; expulso melioris aequiorisque respectu quocumque uisum est libido se inpingit, nec furtiua iam scelera sunt: praeter oculos eunt, adeoque in publicum missa nequitia est et in omnium pectoribus eualuit ut innocentia non rara sed nulla sit. 2. Numquid enim singuli aut pauci rupere legem? undique uelut signo dato ad fas nefasque miscendum coorti sunt: non hospes ab hospite tutus, non socer a genero; fratrum quoque gratia rara est; imminet exitio uir coniugis, illa mariti; lurida terribiles miscent aconita nouercae, filius ante diem patrios inquirit in annos. 3. Et quota ista pars scelerum est? Non descripsit castra ex una parte contraria et parentium liberorumque sacramenta diuersa, subiectam patriae ciuis manu flammam et agmina infestorum equitum ad conquirendas proscriptorum latebras circumuolitantia et uiolatos fontes uenenis et pestilentiam manu factam et praeductam obsessis parentibus fossam, plenos carceres et incendia totas urbes concremantia dominationesque funestas et regnorum publicorumque exitiorum clandestina consilia, et pro gloria habita quae, quam diu opprimi possunt, scelera sunt, raptus ac stupra et ne os quidem libidini exceptum. 4. Adde nunc publica periuria gentium et rupta foedera et in praedam ualidioris quidquid non resistebat abductum, circumscriptiones furta fraudes infitiationes quibus trina non sufficiunt fora. Si tantum irasci uis sapientem quantum scelerum indignitas exigit, non irascendum illi sed insaniendum est. == X. == 1. Illud potius cogitabis, non esse irascendum erroribus. Quid enim si quis irascatur in tenebris parum uestigia certa ponentibus? Quid si quis surdis imperia non exaudientibus? Quid si pueris, quod neglecto dispectu officiorum ad lusus et ineptos aequalium iocos spectent? Quid si illis irasci uelis qui aegrotant senescunt fatigantur? Inter cetera mortalitatis incommoda et hoc est, caligo mentium nec tantum necessitas errandi sed errorum amor. 2. Ne singulis irascaris, uniuersis ignoscendum est, generi humano uenia tribuenda est. Si irasceris iuuenibus senibusque quod peccant, irascere infantibus: peccaturi sunt. Numquis irascitur pueris, quorum aetas nondum nouit rerum discrimina? maior est excusatio et iustior hominem esse quam puerum. 3. Hac condicione nati sumus, animalia obnoxia non paucioribus animi quam corporis morbis, non quidem obtusa nec tarda, sed acumine nostro male utentia, alter alteri uitiorum exempla: quisquis sequitur priores male iter ingressos, quidni habeat excusationem, cum publica uia errauerit? 4. In singulos seueritas imperatoris destringitur, at necessaria uenia est ubi totus deseruit exercitus. Quid tollit iram sapientis? turba peccantium. Intellegit quam et iniquum sit et periculosum irasci publico uitio. 5. Heraclitus quotiens prodierat et tantum circa se male uiuentium, immo male pereuntium uiderat, flebat, miserebatur omnium qui sibi laeti felicesque occurrebant, miti animo, sed nimis inbecillo: et ipse inter deplorandos erat. Democritum contra aiunt numquam sine risu in publico fuisse; adeo nihil illi uidebatur serium eorum quae serio gerebantur. Vbi istic irae locus est? aut ridenda omnia aut flenda sunt. 6. Non irascetur sapiens peccantibus. Quare? quia scit neminem nasci sapientem sed fieri, scit paucissimos omni aeuo sapientis euadere, quia condicionem humanae uitae perspectam habet; nemo autem naturae sanus irascitur. Quid enim si mirari uelit non in siluestribus dumis poma pendere? Quid si miretur spineta sentesque non utili aliqua fruge conpleri? Nemo irascitur ubi uitium natura defendit. 7. Placidus itaque sapiens et aequus erroribus, non hostis sed corrector peccantium, hoc cotidie procedit animo: 'multi mihi occurrent uino dediti, multi libidinosi, multi ingrati, multi auari, multi furiis ambitionis agitati.' Omnia ista tam propitius aspiciet quam aegros suos medicus. 8. Numquid ille cuius nauigium multam undique laxatis conpagibus aquam trahit nautis ipsique nauigio irascitur? occurrit potius et aliam excludit undam, aliam egerit, manifesta foramina praecludit, latentibus et ex occulto sentinam ducentibus labore continuo resistit, nec ideo intermittit quia quantum exhaustum est subnascitur. Lento adiutorio opus est contra mala continua et fecunda, non ut desinant, sed ne uincant. == XI. == 1. 'Vtilis est' inquit 'ira, quia contemptum effugit, quia malos terret.' Primum ira, si quantum minatur ualet, ob hoc ipsum quod terribilis est et inuisa est; periculosius est autem timeri quam despici. Si uero sine uiribus est, magis exposita contemptui est et derisum non effugit; quid enimest iracundia in superuacuum tumultuante frigidius? 2. Deinde non ideo quaedam, quia sunt terribiliora, potiora sunt, nec hoc sapienti dici uelim: 'quod ferae, sapientis quoque telum est, timeri.' Quid? non timetur febris, podagra, ulcus malum? Numquid ideo quicquam in istis boni est? At contra omnia despecta foedaque et turpia ~ipso quo~ timentur. Sic ira per se deformis est et minime metuenda, at timetur a pluribus sicut deformis persona ab infantibus. 3. Quid quod semper in auctores redundat timor nec quisquam metuitur ipse securus? Occurrat hoc loco tibi Laberianus ille uersus qui medio ciuili bello in theatro dictus totum in se populum non aliter conuertit quam si missa esset uox publici adfectus: necesse est multos timeat quem multi timent. 4. Ita natura constituit ut quidquid alieno metu magnum est a suo non uacet. Leonum quam pauida sunt ad leuissimos sonos pectora! acerrimas feras umbra et uox et odor insolitus exagitat: quidquid terret et trepidat. Non est ergo quare concupiscat quisquam sapiens timeri, nec ideo iram magnum quiddam putet quia formidini est, quoniam quidem etiam contemptissima timentur, ut uenena et ossa pestifera et morsus. 5. Nec mirum est, cum maximos ferarum greges linea pinnis distincta contineat et in insidias agat, ab ipso adfectu dicta formido; uanis enim uana terrori sunt. Curriculi motus rotarumque uersata facies leones redegit in caueam, elephantos porcina uox terret. 6. Sic itaque ira metuitur quomodo umbra ab infantibus, a feris rubens pinna. Non ipsa in se quicquam habet firmum aut forte, sed leues animos mouet. == XII. == 1. 'Nequitia' inquit 'de rerum natura tollenda est, si uelis iram tollere; neutrum autem potest fieri.' Primum potest aliquis non algere, quamuis [ex rerum natura] hiemps sit, et non aestuare, quamuis menses aestiui sint: aut loci beneficio aduersus intemperiem anni tutus est aut patientia corporis sensum utriusque peruicit. 2. Deinde uerte istud: necesse est prius uirtutem ex animo tollas quam iracundiam recipias, quoniam cum uirtutibus uitia non coeunt, nec magis quisquam eodem tempore et iratus potest esse et uir bonus quam aeger et sanus. 3. 'Non potest' inquit 'omnis ex animo ira tolli, nec hoc hominis natura patitur.' Atqui nihil est tam difficile et arduum quod non humana mens uincat et in familiaritatem perducat adsidua meditatio, nullique sunt tam feri et sui iuris adfectus ut non disciplina perdomentur. 4. Quodcumque sibi imperauit animus optinuit: quidam ne umquam riderent consecuti sunt; uino quidam, alii uenere, quidam omni umore interdixere corporibus; alius contentus breui somno uigiliam indefatigabilem extendit; didicerunt tenuissimis et aduersis funibus currere et ingentia uixque humanis toleranda uiribus onera portare et in inmensam altitudinem mergi ac sine ulla respirandi uice perpeti maria. Mille sunt alia in quibus pertinacia inpedimentum omne transcendit ostenditque nihil esse difficile cuius sibi ipsa mens patientiam indiceret. 5. Istis quos paulo ante rettuli aut nulla tam pertinacis studii aut non digna merces fuit -- quid enim magnificum consequitur ille qui meditatus est per intentos funes ire, qui sarcinae ingenti ceruices supponere, qui somno non summittere oculos, qui penetrare in imum mare? -- et tamen ad finem operis non magno auctoramento labor peruenit: 6. nos non aduocabimus patientiam, quos tantum praemium expectat, felicis animi inmota tranquillitas? Quantum est effugere maximum malum, iram, et cum illa rabiem saeuitiam crudelitatem furorem, alios comites eius adfectus! == XIII. == 1. Non est quod patrocinium nobis quaeramus et excusatam licentiam, dicentes aut utile id esse aut ineuitabile; cui enim tandem uitio aduocatus defuit? Non est quod dicas excidi non posse: sanabilibus aegrotamus malis ipsaque nos in rectum genitos natura, si emendari uelimus, iuuat. Nec, ut quibusdam uisum est, arduum in uirtutes et asperum iter est: plano adeuntur. 2. Non uanae uobis auctor rei uenio. Facilis est ad beatam uitam uia: inite modo bonis auspiciis ipsisque dis bene iuuantibus. Multo difficilius est facere ista quae facitis. Quid est animi quiete otiosius, quid ira laboriosius? Quid clementia remissius, quid crudelitate negotiosius? Vacat pudicitia, libido occupatissima est. Omnium denique uirtutum tutela facilis est, uitia magno coluntur. 3. Debet ira remoueri -- hoc ex parte fatentur etiam qui dicunt esse minuendam: tota dimittatur, nihil profutura est. Sine illa facilius rectiusque scelera tollentur, mali punientur et transducentur in melius. Omnia quae debet sapiens sine ullius malae rei ministerio efficiet nihilque admiscebit cuius modum sollicitius obseruet. == XIV. == 1. Numquam itaque iracundia admittenda est, aliquando simulanda, si segnes audientium animi concitandi sunt, sicut tarde consurgentis ad cursum equos stimulis facibusque subditis excitamus. Aliquando incutiendus est iis metus apud quos ratio non proficit: irasci quidem non magis utile est quam maerere, quam metuere. 2. 'Quid ergo? non incidunt causae quae iram lacessant?' Sed tunc maxime illi opponendae manus sunt. Nec est difficile uincere animum, cum athletae quoque, in uilissima sui parte occupati, tamen ictus doloresque patiantur ut uires caedentis exhauriant, nec cum ira suadet feriunt, sed cum occasio. 3. Pyrrhum, maximum praeceptorem certaminis gymnici, solitum aiunt iis quos exercebat praecipere ne irascerentur; ira enim perturbat artem et qua noceat tantum aspicit. Saepe itaque ratio patientiam suadet, ira uindictam, et qui primis defungi malis potuimus in maiora deuoluimur. 4. Quosdam unius uerbi contumelia non aequo animo lata in exilium proiecit, et qui leuem iniuriam silentio ferre noluerant grauissimis malis obruti sunt, indignatique aliquid ex plenissima libertate deminui seruile in sese adtraxerunt iugum. == XV. == 1. 'Vt scias' inquit 'iram habere in se generosi aliquid, liberas uidebis gentes quae iracundissimae sunt, ut Germanos et Scythas.' Quod euenit quia fortia solidaque natura ingenia, antequam disciplina molliantur, prona in iram sunt. Quaedam enim non nisi melioribus innascuntur ingeniis, sicut ualida arbusta et laeta quamuis neglecta tellus creat et alta fecundi soli silua est; 2. itaque et ingenia natura fortia iracundiam ferunt nihilque tenue et exile capiunt ignea et feruida, sed inperfectus illis uigor est ut omnibus quae sine arte ipsius tantum naturae bono exsurgunt, sed nisi cito domita sunt, quae fortitudini apta erant audaciae temeritatique consuescunt. 3. Quid? non mitioribus animis uitia leniora coniuncta sunt, ut misericordia et amor et uerecundia? Itaque saepe tibi bonam indolem malis quoque suis ostendam; sed non ideo uitia non sunt si naturae melioris indicia sunt. 4. Deinde omnes istae feritate liberae gentes leonum luporumque ritu ut seruire non possunt, ita nec imperare; non enim humani uim ingenii, sed feri et intractabilis habent; nemo autem regere potest nisi qui et regi. 5. Fere itaque imperia penes eos fuere populos qui mitiore caelo utuntur: in frigora septemtrionemque uergentibus 'inmansueta ingenia' sunt, ut ait poeta, suoque simillima caelo. == XVI. == 1. 'Animalia' inquit 'generosissima habentur quibus multum inest irae.' Errat qui ea in exemplum hominis adducit quibus pro ratione est impetus: homini pro impetu ratio est. Sed ne illis quidem omnibus idem prodest: iracundia leones adiuuat, pauor ceruos, accipitrem impetus, columbam fuga. 2. Quid quod ne illud quidem uerum est, optima animalia esse iracundissima? Feras putem, quibus ex raptu alimenta sunt, meliores quo iratiores: patientiam laudauerim boum et equorum frenos sequentium. Quid est autem cur hominem ad tam infelicia exempla reuoces, cum habeas mundum deumque, quem ex omnibus animalibus, ut solus imitetur, solus intellegit? 3. 'Simplicissimi' inquit 'omnium habentur iracundi.' Fraudulentis enim et uersutis comparantur et simplices uidentur quia expositi sunt. Quos quidem non simplices dixerim sed incautos: stultis luxuriosis nepotibusque hoc nomen inponimus et omnibus uitiis parum callidis. == XVII. == 1. 'Orator' inquit 'iratus aliquando melior est.' Immo imitatus iratum; nam et histriones in pronuntiando non irati populum mouent, sed iratum bene agentes; et apud iudices itaque et in contione et ubicumque alieni animi ad nostrum arbitrium agendi sunt, modo iram, modo metum, modo misericordiam, ut aliis incutiamus, ipsi simulabimus, et saepe id quod ueri adfectus non effecissent effecit imitatio adfectuum. 2. 'Languidus' inquit 'animus est qui ira caret.' Verum est, si nihil habeat ira ualentius. Nec latronem oportet esse nec praedam, nec misericordem nec crudelem: illius nimis mollis animus, huius nimis durus est; temperatus sit sapiens et ad res fortius agendas non iram sed uim adhibeat. == XVIII. == 1. Quoniam quae de ira quaeruntur tractauimus, accedamus ad remedia eius. Duo autem, ut opinor, sunt: ne incidamus in iram, et ne in ira peccemus. Vt in corporum cura alia de tuenda ualetudine, alia de restituenda praecepta sunt, ita aliter iram debemus repellere, aliter compescere. Vt uitemus, quaedam ad uniuersam uitam pertinentia praecipientur: ea in educationem et in sequentia tempora diuidentur. 2. Educatio maximam diligentiam plurimumque profuturam desiderat; facile est enim teneros adhuc animos componere, difficulter reciduntur uitia quae nobiscum creuerunt. == XIX. == 1. Opportunissima ad iracundiam feruidi animi natura est. Nam cum elementa sint quattuor, ignis aquae aeris terrae, potestates pares his sunt, feruida frigida arida atque umida; et locorum itaque et animalium et corporum et morum uarietates mixtura elementorum facit, et proinde aliquo magis incumbunt ingenia prout alicuius elementi maior uis abundauit. Inde quasdam umidas uocamus aridasque regiones et calidas et frigidas. 2. Eadem animalium hominumque discrimina sunt: refert quantum quisque umidi in se calidique contineat; cuius in illo elementi portio praeualebit, inde mores erunt. Iracundos feruida animi natura faciet; est enim actuosus et pertinax ignis: frigidi mixtura timidos facit; pigrum est enim contractumque frigus. 3. Volunt itaque quidam ex nostris iram in pectore moueri efferuescente circa cor sanguine; causa cur hic potissimum adsignetur irae locus non alia est quam quod in toto corpore calidissimum pectus est. 4. Quibus umidi plus inest, eorum paulatim crescit ira, quia non est paratus illis calor sed motu adquiritur; itaque puerorum feminarumque irae acres magis quam graues sunt leuioresque dum incipiunt. Siccis aetatibus uehemens robustaque est ira, sed sine incremento, non multum sibi adiciens, quia inclinaturum calorem frigus insequitur: senes difficiles et queruli sunt, ut aegri et conualescentes et quorum aut lassitudine aut detractione sanguinis exhaustus est calor; 5. in eadem causa sunt siti fameque tabidi et quibus exsangue corpus est maligneque alitur et deficit. Vinum incendit iras, quia calorem auget; pro cuiusque natura quidam ebrii efferuescunt, quidam saucii. Neque ulla alia causa est cur iracundissimi sint flaui rubentesque, quibus talis natura color est qualis fieri ceteris inter iram solet; mobilis enim illis agitatusque sanguis est. == XX. == 1. Sed quemadmodum natura quosdam procliues in iram facit, ita multae incidunt causae quae idem possint quod natura: alios morbus aut iniuria corporum in hoc perduxit, alios labor aut continua peruigilia noctesque sollicitae et desideria amoresque; quidquid aliud aut corpori nocuit aut animo, aegram mentem in querellas parat. 2. Sed omnia ista initia causaeque sunt: plurimum potest consuetudo, quae si grauis est alit uitium. Naturam quidem mutare difficile est, nec licet semel mixta nascentium elementa conuertere; sed in hoc nosse profuerit, ut calentibus ingeniis subtrahas uinum, quod pueris Plato negandum putat et ignem uetat igne incitari. Ne cibis quidem inplendi sunt; distendentur enim corpora et animi cum corpore tumescent. 3. Labor illos citra lassitudinem exerceat, ut minuatur, non ut consumatur calor nimiusque ille feruor despumet. Lusus quoque proderunt; modica enim uoluptas laxat animos et temperat. 4. Vmidioribus siccioribusque et frigidis non est ab ira periculum, sed inertiora uitia metuenda sunt, pauor et difficultas et desperatio et suspiciones; mollienda itaque fouendaque talia ingenia et in laetitiam euocanda sunt. Et quia aliis contra iram, aliis contra tristitiam remediis utendum est nec dissimillimis tantum ista sed contrariis curanda sunt, semper ei occurremus quod increuerit. == XXI. == 1. Plurimum, inquam, proderit pueros statim salubriter institui; difficile autem regimen est, quia dare debemus operam ne aut iram in illis nutriamus aut indolem retundamus. 2. Diligenti obseruatione res indiget; utrumque enim, et quod extollendum et quod deprimendum est, similibus alitur, facile autem etiam adtendentem similia decipiunt. 3. Crescit licentia spiritus, seruitute comminuitur; adsurgit si laudatur et in spem sui bonam adducitur, sed eadem ista insolentiam et iracundiam generant: itaque sic inter utrumque regendus est ut modo frenis utamur modo stimulis. 4. Nihil humile, nihil seruile patiatur; numquam illi necesse sit rogare suppliciter nec prosit rogasse, potius causae suae et prioribus factis et bonis in futurum promissis donetur. 5. In certaminibus aequalium nec uinci illum patiamur nec irasci; demus operam ut familiaris sit iis cum quibus contendere solet, ut in certamine adsuescat non nocere uelle sed uincere; quotiens superauerit et dignum aliquid laude fecerit, attolli non gestire patiamur; gaudium enim exultatio, exultationem tumor et nimia aestimatio sui sequitur. 6. Dabimus aliquod laxamentum, in desidiam uero otiumque non resoluemus et procul a contactu deliciarum retinebimus; nihil enim magis facit iracundos quam educatio mollis et blanda. Ideo unicis quo plus indulgetur, pupillisque quo plus licet, corruptior animus est. Non resistet offensis cui nihil umquam negatum est, cuius lacrimas sollicita semper mater abstersit, cui de paedagogo satisfactum est. 7. Non uides ut maiorem quamque fortunam maior ira comitetur? In diuitibus et nobilibus et magistratibus praecipue apparet, cum quidquid leue et inane in animo erat secunda se aura sustulit. Felicitas iracundiam nutrit, ubi aures superbas adsentatorum turba circumstetit: 'tibi enim ille respondeat? Non pro fastigio te tuo metiris; ipse te proicis' et alia quibus uix sanae et ab initio bene fundatae mentes restiterunt. 8. Longe itaque ab adsentatione pueritia remouenda est: audiat uerum. Et timeat interim, uereatur semper, maioribus adsurgat. Nihil per iracundiam exoret: quod flenti negatum fuerit quieto offeratur. Et diuitias parentium in conspectu habeat, non in usu. 9. Exprobrentur illi perperam facta. Pertinebit ad rem praeceptores paedagogosque pueris placidos dari: proximis adplicatur omne quod tenerum est et in eorum similitudinem crescit; nutricum et paedagogorum rettulere mox adulescentium mores. 10. Apud Platonem educatus puer cum ad parentes relatus uociferantem uideret patrem: 'numquam' inquit 'hoc apud Platonem uidi.' Non dubito quin citius patrem imitatus sit quam Platonem. 11. Tenuis ante omnia uictus <sit> et non pretiosa uestis et similis cultus cum aequalibus: non irascetur aliquem sibi comparari quem ab initio multis parem feceris. == XXII. == 1. Sed haec ad liberos nostros pertinent; in nobis quidem sors nascendi et educatio nec uitii locum nec iam praecepti habet: sequentia ordinanda sunt. 2. Contra primas itaque causas pugnare debemus; causa autem iracundiae opinio iniuriae est, cui non facile credendum est. Ne apertis quidem manifestisque statim accedendum; quaedam enim falsa ueri speciem ferunt. Dandum semper est tempus: ueritatem dies aperit. 3. Ne sint aures criminantibus faciles; hoc humanae naturae uitium suspectum notumque nobis sit, quod quae inuiti audimus libenter credimus et antequam iudicemus irascimur. 4. Quid quod non criminationibus tantum sed suspicionibus inpellimur et ex uultu risuque alieno peiora interpretati innocentibus irascimur? Itaque agenda est contra se causa absentis et in suspenso ira retinenda; potest enim poena dilata exigi, non potest exacta reuocari. == XXIII. == 1. Notus est ille tyrannicida qui, inperfecto opere comprehensus et ab Hippia tortus ut conscios indicaret, circumstantes amicos tyranni nominauit quibusque maxime caram salutem eius sciebat. Et cum ille singulos, ut nominati erant, occidi iussisset, interrogauit ecquis superesset: 'tu' inquit 'solus; neminem enim alium cui carus esses reliqui.' Effecit ira ut tyrannus tyrannicidae manus accommodaret et praesidia sua gladio suo caederet. 2. Quanto animosius Alexander! qui cum legisset epistulam matris, qua admonebatur ut a ueneno Philippi medici caueret, acceptam potionem non deterritus bibit: plus sibi de amico suo credidit. Dignus fuit qui innocentem haberet, dignus qui faceret. 3. Hoc eo magis in Alexandro laudo quia nemo tam obnoxius irae fuit; quo rarior autem moderatio in regibus, hoc laudanda magis est. 4. Fecit hoc et C. Caesar ille qui uictoria ciuili clementissime usus est: cum scrinia deprendisset epistularum ad Cn. Pompeium missarum ab iis qui uidebantur aut in diuersis aut in neutris fuisse partibus, combussit. Quamuis moderate soleret irasci, maluit tamen non posse; gratissimum putauit genus ueniae nescire quid quisque peccasset. == XXIV. == 1. Plurimum mali credulitas facit. Saepe ne audiendum quidem est, quoniam in quibusdam rebus satius est decipi quam diffidere. Tollenda ex animo suspicio et coniectura, fallacissima inritamenta: 'ille me parum humane salutauit; ille osculo meo non adhaesit; ille inchoatum sermonem cito abrupit; ille ad cenam non uocauit; illius uultus auersior uisus est.' 2. Non deerit suspicioni argumentatio: simplicitate opus est et benigna rerum aestimatione. Nihil nisi quod in oculos incurret manifestumque erit credamus, et quotiens suspicio nostra uana apparuerit, obiurgemus credulitatem; haec enim castigatio consuetudinem efficiet non facile credendi. == XXV. == 1. Inde et illud sequitur, ut minimis sordidissimisque rebus non exacerbemur. Parum agilis est puer aut tepidior aqua poturo aut turbatus torus aut mensa neglegentius posita: ad ista concitari insania est. Aeger et infelicis ualetudinis est quem leuis aura contraxit, adfecti oculi quos candida uestis obturbat, dissolutus deliciis cuius latus alieno labore condoluit. 2. Mindyriden aiunt fuisse ex Sybaritarum ciuitate qui, cum uidisset fodientem et altius rastrum adleuantem, lassum se fieri questus uetuit illum opus in conspectu suo facere; idem habere se peius questus est, quod foliis rosae duplicatis incubuisset. 3. Vbi animum simul et corpus uoluptates corrupere, nihil tolerabile uidetur, non quia dura sed quia mollis patitur. Quid est enim cur tussis alicuius aut sternutamentum aut musca parum curiose fugata in rabiem agat aut obuersatus canis aut clauis neglegentis serui manibus elapsa? 4. Feret iste aequo animo ciuile conuicium et ingesta in contione curiaue maledicta cuius aures tracti subsellii stridor offendit? Perpetietur hic famem et aestiuae expeditionis sitim qui puero male diluenti niuem irascitur? Nulla itaque res magis iracundiam alit quam luxuria intemperans et inpatiens: dure tractandus animus est ut ictum non sentiat nisi grauem. == XXVI. == 1. Irascimur aut iis a quibus ne accipere quidem potuimus iniuriam, aut iis a quibus accipere iniuriam potuimus. 2. Ex prioribus quaedam sine sensu sunt, ut liber quem minutioribus litteris scriptum saepe proiecimus et mendosum lacerauimus, ut uestimenta quae, quia displicebant, scidimus: his irasci quam stultum est, quae iram nostram nec meruerunt nec sentiunt! 3. 'Sed offendunt nos uidelicet qui illa fecerunt.' Primum saepe antequam hoc apud nos distinguamus irascimur. Deinde fortasse ipsi quoque artifices excusationes iustas adferent: alius non potuit melius facere quam fecit, nec ad tuam contumeliam parum didicit; alius non in hoc ut te offenderet fecit. Ad ultimum quid est dementius quam bilem in homines collectam in res effundere? 4. Atqui ut his irasci dementis est quae anima carent, sic mutis animalibus, quae nullam iniuriam nobis faciunt, quia uelle non possunt; non est enim iniuria nisi a consilio profecta. Nocere itaque nobis possunt ut ferrum aut lapis, iniuriam quidem facere non possunt. 5. Atqui contemni se quidam putant, ubi idem equi obsequentes alteri equiti, alteri contumaces sunt, tamquam iudicio, non consuetudine et arte tractandi quaedam quibusdam subiectiora sint. 6. Atqui ut his irasci stultum est, ita pueris et non multum a puerorum prudentia distantibus; omnia enim ista peccata apud aequum iudicem pro innocentia habent inprudentiam. == XXVII. == 1. Quaedam sunt quae nocere non possunt nullamque uim nisi beneficam et salutarem habent, ut di inmortales, qui nec uolunt obesse nec possunt; natura enim illis mitis et placida est, tam longe remota ab aliena iniuria quam a sua. 2. Dementes itaque et ignari ueritatis illis inputant saeuitiam maris, inmodicos imbres, pertinaciam hiemis, cum interim nihil horum quae nobis nocent prosuntque ad nos proprie derigatur. Non enim nos causa mundo sumus hiemem aestatemque referendi: suas ista leges habent, quibus diuina exercentur; nimis nos suspicimus, si digni nobis uidemur propter quos tanta moueantur. Nihil ergo horum in nostram iniuriam fit, immo contra nihil non ad salutem. 3. Quaedam esse diximus quae nocere non possint, quaedam quae nolint. In iis erunt boni magistratus parentesque et praeceptores et iudices, quorum castigatio sic accipienda est quomodo scalpellum et abstinentia et alia quae profutura torquent. 4. Adfecti sumus poena: succurrat non tantum quid patiamur sed quid fecerimus, in consilium de uita nostra mittamur; si modo uerum ipsi nobis dicere uoluerimus, pluris litem nostram aestimabimus. == XXVIII. == 1. Si uolumus aequi rerum omnium iudices esse, hoc primum nobis persuadeamus, neminem nostrum esse sine culpa; hinc enim maxima indignatio oritur: 'nihil peccaui' et 'nihil feci'. Immo nihil fateris. Indignamur aliqua admonitione aut coercitione nos castigatos, cum illo ipso tempore peccemus, quod adicimus malefactis adrogantiam et contumaciam. 2. Quis est iste qui se profitetur omnibus legibus innocentem? Vt hoc ita sit, quam angusta innocentia est ad legem bonum esse! Quanto latius officiorum patet quam iuris regula! Quam multa pietas humanitas liberalitas iustitia fides exigunt, quae omnia extra publicas tabulas sunt! 3. Sed ne ad illam quidem artissimam innocentiae formulam praestare nos possumus: alia fecimus, alia cogitauimus, alia optauimus, aliis fauimus; in quibusdam innocentes sumus, quia non successit. 4. Hoc cogitantes aequiores simus delinquentibus, credamus obiurgantibus; utique bonis ne irascamur (cui enim non, si bonis quoque?), minime dis; non enim illorum <uitio>, sed lege mortalitatis patimur quidquid incommodi accidit. 'At morbi doloresque incurrunt.' Vtique aliquo defungendum est domicilium putre sortitis. 5. Dicetur aliquis male de te locutus: cogita an priorfeceris, cogita de quam multis loquaris. Cogitemus, inquam, alios non facere iniuriam sed reponere, alios pro nobis facere, alios coactos facere, alios ignorantes, etiam eos qui uolentes scientesque faciunt ex iniuria nostra non ipsam iniuriam petere: aut dulcedine urbanitatis prolapsus est, aut fecit aliquid, non ut nobis obesset, sed quia consequi ipse non poterat, nisi nos reppulisset; saepe adulatio dum blanditur offendit. 6. Quisquis ad se rettulerit quotiens ipse in suspicionem falsam inciderit, quam multis officiis suis fortuna speciem iniuriae induerit, quam multos post odium amare coeperit, poterit non statim irasci, utique si sibi tacitus ad singula quibus offenditur dixerit 'hoc et ipse commisi'. 7. Sed ubi tam aequum iudicem inuenies? Is qui nullius non uxorem concupiscit et satis iustas causas putat amandi quod aliena est, idem uxorem suam aspici non uult; et fidei acerrimus exactor est perfidus, et mendacia persequitur ipse periurus, et litem sibi inferri aegerrime calumniator patitur; pudicitiam seruulorum adtemptari non uult qui non pepercit suae. 8. Aliena uitia in oculis habemus, a tergo nostra sunt: inde est quod tempestiua filii conuiuia pater deterior filio castigat, et nihil alienae luxuriae ignoscit qui nihil suae negauit, et homicidae tyrannus irascitur, et punit furta sacrilegus. Magna pars hominum est quae non peccatis irascitur sed peccantibus. Faciet nos moderatiores respectus nostri, si consuluerimus nos: 'numquid et ipsi aliquid tale commisimus? Numquid sic errauimus? Expeditne nobis ista damnare?' == XXIX. == 1. Maximum remedium irae mora est. Hoc ab illa pete initio, non ut ignoscat sed ut iudicet: graues habet impetus primos; desinet, si expectat. Nec uniuersam illam temptaueris tollere: tota uincetur, dum partibus carpitur. 2. Ex iis quae nos offendunt alia renuntiantur nobis, alia ipsi audimus aut uidemus. De iis quae narrata sunt non debemus cito credere: multi mentiuntur ut decipiant, multi quia decepti sunt; alius criminatione gratiam captat et fingit iniuriam ut uideatur doluisse factam; est aliquis malignus et qui amicitias cohaerentis diducere uelit; est ~suspicax~ et qui spectare ludos cupiat et ex longinquo tutoque speculetur quos conlisit. 3. De paruula summa iudicaturo tibi res sine teste non probaretur, testis sine iureiurando non ualeret, utrique parti dares actionem, dares tempus, non semel audires; magis enim ueritas elucet quo saepius ad manum uenit: amicum condemnas de praesentibus? Antequam audias, antequam interroges, antequam illi aut accusatorem suum nosse liceat aut crimen, irasceris? Iam enim, iam utrimque <quid> diceretur audisti? 4. Hic ipse qui ad te detulit desinet dicere, si probare debuerit: 'non est' inquit 'quod me protrahas; ego productus negabo; alioqui nihil umquam tibi dicam.' Eodem tempore et instigat et ipse se certamini pugnaeque subtrahit. Qui dicere tibi nisi clam non uult, paene non dicit: quid est iniquius quam secreto credere, palam irasci? == XXX. == 1. Quorundam ipsi testes sumus: in his naturam excutiemus uoluntatemque facientium. Puer est: aetati donetur, nescit an peccet. Pater est: aut tantum profuit ut illi etiam iniuriae ius sit, aut fortasse ipsum hoc meritum eius est quo offendimur. Mulier est: errat. Iussus est: necessitati quis nisi iniquus suscenset? Laesus est: non est iniuria pati quod prior feceris. Iudex est: plus credas illius sententiae quam tuae. Rex est: si nocentem punit, cede iustitiae, si innocentem, cede fortunae. 2. Mutum animal est aut simile muto: imitaris illud, si irasceris. Morbus est aut calamitas: leuius transiliet sustinentem. Deus est: tam perdis operam cum illi irasceris quam cum illum alteri precaris iratum. Bonus uir est qui iniuriam fecit: noli credere. Malus: noli mirari; dabit poenas alteri quas debet tibi, et iam sibi dedit qui peccauit. == XXXI. == 1. Duo sunt, ut dixi quae iracundiam concitant: primum, si iniuriam uidemur accepisse -- de hoc satis dictum est; deinde, si inique accepisse -- de hoc dicendum est. 2. Iniqua quaedam iudicant homines quia pati non debuerint, quaedam quia non sperauerint. Indigna putamus quae inopinata sunt; itaque maxime commouent quae contra spem expectationemque euenerunt, nec aliud est quare in domesticis minima offendant, in amicis iniuriam uocemus neglegentiam. 3. 'Quomodo ergo' inquit 'inimicorum nos iniuriae mouent?' Quia non expectauimus illas aut certe non tantas. Hoc efficit amor nostri nimius: inuiolatos nos etiam inimicis iudicamus esse debere; regis quisque intra se animum habet, ut licentiam sibi dari uelit, in se nolit. 4. Aut ignorantia itaque nos aut insolentia iracundos facit [ignorantia rerum]. Quid enim mirum est malos mala facinora edere? Quid noui est, si inimicus nocet, amicus offendit, filius labitur, seruus peccat? Turpissimam aiebat Fabius imperatori excusationem esse 'non putaui', ego turpissimam homini puto. Omnia puta, expecta: etiam in bonis moribus aliquid existet asperius. 5. Fert humana natura insidiosos animos, fert ingratos, fert cupidos, fert impios. Cum de unius moribus iudicabis, de publicis cogita. Vbi maxime gaudebis, maxime metues; ubi tranquilla tibi omnia uidentur, ibi nocitura non desunt sed quiescunt. Semper futurum aliquid quod te offendat existima: gubernator numquam ita totos sinus securus explicuit ut non expedite ad contrahendum armamenta disponeret. 6. Illud ante omnia cogita, foedam esse et execrabilem uim nocendi et alienissimam homini, cuius beneficio etiam saeua mansuescunt. Aspice elephantorum iugo colla summissa et taurorum pueris pariter ac feminis persultantibus terga inpune calcata et repentis inter pocula sinusque innoxio lapsu dracones et intra domum ursorum leonumque ora placida tractantibus adulantisque dominum feras: pudebit cum animalibus permutasse mores. 7. Nefas est nocere patriae; ergo ciui quoque, nam hic pars patriae est -- sanctae partes sunt, si uniuersum uenerabile est; ergo et homini, nam hic in maiore tibi urbe ciuis est. Quid si nocere uelint manus pedibus, manibus oculi? Vt omnia inter se membra consentiunt quia singula seruari totius interest, ita homines singulis parcent quia ad coetum geniti sunt, salua autem esse societas nisi custodia et amore partium non potest. 8. Ne uiperas quidem et natrices et si qua morsu aut ictu nocent effligeremus, si in reliquum mansuefacere possemus aut efficere ne nobis aliisue periculo essent; ergo ne homini quidem nocebimus quia peccauit, sed ne peccet, nec umquam ad praeteritum sed ad futurum poena referetur; non enim irascitur sed cauet. Nam si puniendus est cuicumque prauum maleficumque ingenium est, poena neminem excipiet. == XXXII. == 1. 'At enim ira habet aliquam uoluptatem et dulce est dolorem reddere.' Minime; non enim ut in beneficiis honestum est merita meritis repensare, ita iniurias iniuriis. Illic uinci turpe est, hic uincere. Inhumanum uerbum est et quidem pro iusto receptum ultio [et talio]. Non multum differt nisi ordine qui dolorem regerit: tantum excusatius peccat. 2. M. Catonem ignorans in balineo quidam percussit inprudens; quis enim illi sciens faceret iniuriam? Postea satis facienti Cato,'non memini' inquit 'me percussum.' Melius putauit non agnoscere quam uindicare. 3. 'Nihil' inquis 'illi post tantam petulantiam mali factum est?' Immo multum boni: coepit Catonem nosse. Magni animi est iniurias despicere; ultionis contumeliosissimum genus est non esse uisum dignum ex quo peteretur ultio. Multi leues iniurias altius sibi demisere dum uindicant: ille magnus et nobilis qui more magnae ferae latratus minutorum canum securus exaudit. == XXXIII. == 1. 'Minus' inquit 'contemnemur, si uindicauerimus iniuriam.' Si tamquam ad remedium uenimus, sine ira ueniamus, non quasi dulce sit uindicari, sed quasi utile; saepe autem satius fuit dissimulare quam ulcisci. Potentiorum iniuriae hilari uultu, non patienter tantum ferendae sunt: facient iterum, si se fecisse crediderint. Hoc habent pessimum animi magna fortuna insolentes: quos laeserunt et oderunt. 2. Notissima uox est eius qui in cultu regum consenuerat: cum illum quidam interrogaret quomodo rarissimam rem in aula consecutus esset, senectutem, 'iniurias' inquit 'accipiendo et gratias agendo'. Saepe adeo iniuriam uindicare non expedit ut ne fateri quidem expediat. 3. C. Caesar Pastoris splendidi equitis Romani filium cum in custodia habuisset munditiis eius et cultioribus capillis offensus, rogante patre ut salutem sibi filii concederet, quasi de supplicio admonitus duci protinus iussit; ne tamen omnia inhumane faceret aduersum patrem, ad cenam illum eo die inuitauit. 4. Venit Pastor uultu nihil exprobrante. Propinauit illi Caesar heminam et posuit illi custodem: perdurauit miser, non aliter quam si fili sanguinem biberet. Vnguentum et coronas misit et obseruare iussit an sumeret: sumpsit. Eo die quo filium extulerat, immo quo non extulerat, iacebat conuiua centesimus et potiones uix honestas natalibus liberorum podagricus senex hauriebat, cum interim non lacrimam emisit, non dolorem aliquo signo erumpere passus est; cenauit tamquam pro filio exorasset. 5. Quaeris quare? habebat alterum. Quid ille Priamus? Non dissimulauit iram et regis genua complexus est, funestam perfusamque cruore fili manum ad os suum rettulit, cenauit? Sed tamen sine unguento, sine coronis, et illum hostis saeuissimus multis solaciis ut cibum caperet hortatus est, non ut pocula ingentia super caput posito custode siccaret. 6. Contempsissem Romanum patrem, si sibi timuisset: nunc iram compescuit pietas. Dignus fuit cui permitteretur a conuiuio ad ossa fili legenda discedere; ne hoc quidem permisit benignus interim et comis adulescens: propinationibus senem crebris, ut cura leniretur admonens, lacessebat. Contra ille se laetum et oblitum quid eo actum esset die praestitit; perierat alter filius, si carnifici conuiua non placuisset. == XXXIV. == 1. Ergo ira abstinendum est, siue par est qui lacessendus est siue superior siue inferior. Cum pare contendere anceps est, cum superiore furiosum, cum inferiore sordidum. Pusilli hominis et miseri est repetere mordentem: mures formicaeque, si manum admoueris, ora conuertunt; inbecillia se laedi putant, si tanguntur. 2. Faciet nos mitiores, si cogitauerimus quid aliquando nobis profuerit ille cui irascimur, et meritis offensa redimetur. Illud quoque occurrat, quantum nobis commendationis allatura sit clementiae fama, quam multos uenia amicos utiles fecerit. 3. Ne irascamur inimicorum et hostium liberis: inter Sullanae crudelitatis exempla est quod ab re publica liberos proscriptorum summouit; nihil est iniquius quam aliquem heredem paterni odii fieri. 4. Cogitemus, quotiens ad ignoscendum difficiles erimus, an expediat nobis omnes inexorabiles esse. Quam saepe ueniam qui negauit petit! Quam saepe eius pedibus aduolutus est quem a suis reppulit! Quid est gloriosius quam iram amicitia mutare? Quos populus Romanus fideliores habet socios quam quos habuit pertinacissimos hostes? Quod hodie esset imperium, nisi salubris prouidentia uictos permiscuisset uictoribus? 5. Irascetur aliquis: tu contra beneficiis prouoca; cadit statim simultas ab altera parte deserta; nisi paria non pugnant. Sed utrimque certabit ira, concurritur: ille est melior qui prior pedem rettulit, uictus est qui uicit. Percussit te: recede; referiendo enim et occasionem saepius feriendi dabis et excusationem; non poteris reuelli, cum uoles. == XXXV. == 1. Numquid uelit quisquam tam grauiter hostem ferire ut relinquat manum in uulnere et se ab ictu reuocare non possit? Atqui tale ira telum est: uix retrahitur. Arma nobis expedita prospicimus, gladium commodum et habilem: non uitabimus impetus animi ~hos~ graues et onerosos et inreuocabiles? 2. Ea demum uelocitas placet quae ubi iussa est uestigium sistit nec ultra destinata procurrit flectique et cursu ad gradum reduci potest; aegros scimus neruos esse, ubi inuitis nobis mouentur; senex aut infirmi corporis est qui cum ambulare uult currit: animi motus eos putemus sanissimos ualidissimosque qui nostro arbitrio ibunt, non suo ferentur. 3. Nihil tamen aeque profuerit quam primum intueri deformitatem rei, deinde periculum. Non est ullius adfectus facies turbatior: pulcherrima ora foedauit, toruos uultus ex tranquillissimis reddit; linquit decor omnis iratos, et siue amictus illis compositus est ad legem, trahent uestem omnemque curam sui effundent, siue capillorum natura uel arte iacentium non informis habitus, cum animo inhorrescunt; tumescunt uenae; concutietur crebro spiritu pectus, rabida uocis eruptio colla distendet; tum artus trepidi, inquietae manus, totius corporis fluctuatio. 4. Qualem intus putas esse animum cuius extra imago tam foeda est? Quanto illi intra pectus terribilior uultus est, acrior spiritus, intentior impetus, rupturus se nisi eruperit! 5. Quales sunt hostium uel ferarum caede madentium aut ad caedem euntium aspectus, qualia poetae inferna monstra finxerunt succincta serpentibus et igneo flatu, quales ad bella excitanda discordiamque in populos diuidendam pacemque lacerandam deae taeterrimae inferum exeunt, talem nobis iram figuremus, flamma lumina ardentia, sibilo mugituque et gemitu et stridore et si qua his inuisior uox est perstrepentem, tela manu utraque quatientem (neque enim illi se tegere curae est), toruam cruentamque et cicatricosam et uerberibus suis liuidam, incessus uesani, offusam multa caligine, incursitantem uastantem fugantemque et omnium odio laborantem, sui maxime, si aliter nocere non possit, terras maria caelum ruere cupientem, infestam pariter inuisamque. 6. Vel, si uidetur, sit qualis apud uates nostros est sanguineum quatiens dextra Bellona flagellum aut scissa gaudens uadit Discordia palla aut si qua magis dira facies excogitari diri adfectus potest. == XXXVI. == 1. Quibusdam, ut ait Sextius, iratis profuit aspexisse speculum. Perturbauit illos tanta mutatio sui; uelut in rem praesentem adducti non agnouerunt se: et quantulum ex uera deformitate imago illa speculo repercussa reddebat! 2. Animus si ostendi et si in ulla materia perlucere posset, intuentis confunderet ater maculosusque et aestuans et distortus et tumidus. Nunc quoque tanta deformitas eius est per ossa carnesque et tot inpedimenta effluentis: quid si nudus ostenderetur? 3. Speculo quidem neminem deterritum ab ira credideris. Quid ergo? qui ad speculum uenerat ut se mutaret, iam mutauerat: iratis quidem nulla est formosior effigies quam atrox et horrida qualesque esse etiam uideri uolunt. 4. Magis illud uidendum est, quam multis ira per se nocuerit. Alii nimio feruore rupere uenas et sanguinem supra uires elatus clamor egessit et luminum suffudit aciem in oculos uehementius umor egestus et in morbos aegri reccidere. Nulla celerior ad insaniam uia est. 5. Multi itaque continuauerunt irae furorem nec quam expulerant mentem umquam receperunt: Aiacem in mortem egit furor, in furorem ira. Mortem liberis, egestatem sibi, ruinam domui inprecantur, et irasci se negant non minus quam insanire furiosi. Amicissimis hostes uitandique carissimis, legum nisi qua nocent immemores, ad minima mobiles, non sermone, non officio adiri faciles, per uim omnia gerunt, gladiis et pugnare parati et incumbere. 6. Maximum enim illos malum cepit et omnia exsuperans uitia. Alia paulatim intrant, repentina et uniuersa uis huius est. Omnis denique alios adfectus sibi subicit: amorem ardentissimum uincit, transfoderunt itaque amata corpora et in eorum quos occiderant iacuere complexibus; auaritiam, durissimum malum minimeque flexibile, ira calcauit, adactam opes suas spargere et domui rebusque in unum conlatis inicere ignem. Quid? non ambitiosus magno aestimata proiecit insignia honoremque delatum reppulit? Nullus adfectus est in quem non ira dominetur. {{Liber |Ante = Liber I |AnteNomen = ../Liber I |Post = Liber III |PostNomen = ../Liber III }} 77966nbp8jqzu742vgqjcm363j7uh5m 0 82051 265076 2026-05-09T12:32:53Z Saumache 27923 Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De ira |OperaeWikiPagina= De ira |Annus= Saeculo I |SubTitulus= Liber III }} {{Liber |Ante = Liber II |AnteNomen = ../Liber II |Post = |PostNomen = }} == I. == 1. Quod maxime desiderasti, Nouate, nunc facere temptabimus, iram excidere animis aut certe refrenare et impetus eius inhibere. Id aliquando palam aperteque faciendum est, ubi minor uis mali patitur, aliquando ex occulto, ubi nimium ardet omn...' 265076 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De ira |OperaeWikiPagina= De ira |Annus= Saeculo I |SubTitulus= Liber III }} {{Liber |Ante = Liber II |AnteNomen = ../Liber II |Post = |PostNomen = }} == I. == 1. Quod maxime desiderasti, Nouate, nunc facere temptabimus, iram excidere animis aut certe refrenare et impetus eius inhibere. Id aliquando palam aperteque faciendum est, ubi minor uis mali patitur, aliquando ex occulto, ubi nimium ardet omnique inpedimento exasperatur et crescit; refert quantas uires quamque integras habeat, utrum reuerberanda et agenda retro sit an cedere ei debeamus dum tempestas prima desaeuit, ne remedia ipsa secum ferat. 2. Consilium pro moribus cuiusque capiendum erit; quosdam enim preces uincunt, quidam insultant instantque summissis, quosdam terrendo placabimus; alios obiurgatio, alios confessio, alios pudor coepto deiecit, alios mora, lentum praecipitis mali remedium, ad quod nouissime descendendum est. 3. Ceteri enim adfectus dilationem recipiunt et curari tardius possunt, huius incitata et se ipsa rapiens uiolentia non paulatim procedit sed dum incipit tota est; nec aliorum more uitiorum sollicitat animos, sed abducit et inpotentes sui cupidosque uel communis mali exagitat, nec in ea tantum in quae destinauit sed in occurrentia obiter furit. 4. Cetera uitia inpellunt animos, ira praecipitat. Etiam si resistere contra adfectus suos non licet, at certe adfectibus ipsis licet stare: haec, non secus quam fulmina procellaeque et si qua alia inreuocabilia sunt quia non eunt sed cadunt, uim suam magis ac magis tendit. 5. Alia uitia a ratione, hoc a sanitate desciscit; alia accessus lenes habent et incrementa fallentia: in iram deiectus animorum est. Nulla itaque res urget magis attonita et in uires suas prona et siue successit superba, siue frustratur insana; ne repulsa quidem in taedium acta, ubi aduersarium fortuna subduxit, in se ipsa morsus suos uertit. Nec refert quantum sit ex quo surrexerit; ex leuissimis enim in maxima euadit. == II. == 1. Nullam transit aetatem, nullum hominum genus excipit. Quaedam gentes beneficio egestatis non nouere luxuriam; quaedam, quia exercitae et uagae sunt, effugere pigritiam; quibus incultus mos agrestisque uita est, circumscriptio ignota est et fraus et quodcumque in foro malum nascitur: nulla gens est quam non ira instiget, tam inter Graios quam inter barbaros potens, non minus perniciosa leges metuentibus quam quibus iura distinguit modus uirium. 2. Denique cetera singulos corripiunt, hic unus adfectus est qui interdum publice concipitur. Numquam populus uniuersus feminae amore flagrauit nec in pecuniam aut lucrum tota ciuitas spem suam misit; ambitio uiritim singulos occupat, inpotentia non est malum publicum; saepe in iram uno agmine itum est. 3. Viri feminae, senes pueri, principes uulgusque consensere, et tota multitudo paucissimis uerbis concitata ipsum concitatorem antecessit; ad arma protinus ignesque discursum est et indicta finitimis bella aut gesta cum ciuibus; 4. totae cum stirpe omni crematae domus, et modo eloquio fauorabili habitus in multo honore iram suae contionis excepit; in imperatorem suum legiones pila torserunt; dissedit plebs tota cum patribus; publicum consilium senatus non expectatis dilectibus nec nominato imperatore subitos irae suae duces legit ac per tecta urbis nobiles consectatus uiros supplicium manu sumpsit; 5. uiolatae legationes rupto iure gentium rabiesque infanda ciuitatem tulit, nec datum tempus quo resideret tumor publicus, sed deductae protinus classes et oneratae tumultuario milite; sine more, sine auspiciis populus ductu irae suae egressus fortuita raptaque pro armis gessit, deinde magna clade temeritatem audacis irae luit. 6. Hic barbaris forte inruentibus in bella exitus est: cum mobiles animos species iniuriae perculit, aguntur statim et qua dolor traxit ruinae modo legionibus incidunt, incompositi interriti incauti, pericula adpetentes sua; gaudent feriri et instare ferro et tela corpore urgere et per suum uulnus exire. == III. == 1. 'Non est' inquis 'dubium quin magna ista et pestifera sit uis: ideo quemadmodum sanari debeat monstra.' Atqui, ut in prioribus libris dixi, stat Aristoteles defensor irae et uetat illam nobis exsecari: calcar ait esse uirtutis, hac erepta inermem animum et ad conatus magnos pigrum inertemque fieri. 2. Necessarium est itaque foeditatem eius ac feritatem coarguere et ante oculis ponere quantum monstri sit homo in hominem furens quantoque impetu ruat non sine pernicie sua perniciosus et ea deprimens quae mergi nisi cum mergente non possunt. 3. Quid ergo? sanum hunc aliquis uocat qui uelut tempestate correptus non it sed agitur et furenti malo seruit, nec mandat ultionem suam sed ipse eius exactor animo simul ac manu saeuit, carissimorum eorumque quae mox amissa fleturus est carnifex? 4. Hunc aliquis adfectum uirtuti adiutorem comitemque dat, consilia sine quibus uirtus nihil gerit obturbantem? Caducae sinistraeque sunt uires et in malum suum ualidae in quas aegrum morbus et accessio erexit. 5. Non est ergo quod me putes tempus in superuacuis consumere, quod iram, quasi dubiae apud homines opinionis sit, infamem, cum sit aliquis et quidem de inlustribus philosophis qui illi indicat operas et tamquam utilem ac spiritus subministrantem in proelia, in actus rerum, ad omne quodcumque calore aliquo gerendum est uocet. 6. Ne quem fallat tamquam aliquo tempore, aliquo loco profutura, ostendenda est rabies eius effrenata et attonita apparatusque illi reddendus est suus, eculei et fidiculae et ergastula et cruces et circumdati defossis corporibus ignes et cadauera quoque trahens uncus, uaria uinculorum genera, uaria poenarum, lacerationes membrorum, inscriptiones frontis et bestiarum immanium caueae: inter haec instrumenta conlocetur ira dirum quiddam atque horridum stridens, omnibus per quae furit taetrior. == IV. == 1. Vt de ceteris dubium sit, nulli certe adfectui peior est uultus, quem in prioribus libris descripsimus: asperum et acrem et nunc subducto retrorsus sanguine fugatoque pallentem, nunc in os omni calore ac spiritu uerso subrubicundum et similem cruento, uenis tumentibus, oculis nunc trepidis et exilientibus, nunc in uno obtutu defixis et haerentibus; 2. adice dentium inter se arietatorum ut aliquem esse cupientium non alium sonum quam est apris tela sua adtritu acuentibus; adice articulorum crepitum cum se ipsae manus frangunt et pulsatum saepius pectus, anhelitus crebros tractosque altius gemitus, instabile corpus, incerta uerba subitis exclamationibus, trementia labra interdumque compressa et dirum quiddam exsibilantia. 3. Ferarum mehercules, siue illas fames agitat siue infixum uisceribus ferrum, minus taetra facies est, etiam cum uenatorem suum semianimes morsu ultimo petunt, quam hominis ira flagrantis. Age, si exaudire uoces ac minas uacet, qualia excarnificati animi uerba sunt! 4. Nonne reuocare se quisque ab ira uolet, cum intellexerit illam a suo primum malo incipere? Non uis ergo admoneam eos qui iram <in> summa potentia exercent et argumentum uirium existimant et in magnis magnae fortunae bonis ponunt paratam ultionem, quam non sit potens, immo ne liber quidem dici possit irae suae captiuus? 5. Non uis admoneam, quo diligentior quisque sit et ipse se circumspiciat, alia animi mala ad pessimos quosque pertinere, iracundiam etiam eruditis hominibus et in alia sanis inrepere? adeo ut quidam simplicitatis indicium iracundiam dicant et uulgo credatur facillimus quisque huic <maxime> obnoxius. == V. == 1. 'Quorsus' inquis 'hoc pertinet?' Vt nemo se iudicet tutum ab illa, cum lenes quoque natura et placidos in saeuitiam ac uiolentiam euocet. Quemadmodum aduersus pestilentiam nihil prodest firmitas corporis et diligens ualetudinis cura (promiscue enim inbecilla robustaque inuadit), ita ab ira tam inquietis moribus periculum est quam compositis et remissis, quibus eo turpior ac periculosior est quo plus in illis mutat. 2. Sed cum primum sit non irasci, secundum desinere, tertium alienae quoque irae mederi, dicam primum quemadmodum in iram non incidamus, deinde quemadmodum nos ab illa liberemus, nouissime quemadmodum irascentem retineamus placemusque et ad sanitatem reducamus. 3. Ne irascamur praestabimus, si omnia uitia irae nobis subinde proposuerimus et illam bene aestimauerimus. Accusanda est apud nos, damnanda; perscrutanda eius mala et in medium protrahenda sunt; ut qualis sit appareat, comparanda cum pessimis est. 4. Auaritia adquirit et contrahit, quo aliquis melior utatur: ira inpendit, paucis gratuita est. Iracundus dominus quot in fugam seruos egit, quot in mortem! Quanto plus irascendo quam id erat propter quod irascebatur amisit! Ira patri luctum, marito diuortium attulit, magistratui odium, candidato repulsam. 5. Peior est quam luxuria, quoniam illa sua uoluptate fruitur, haec alieno dolore. Vincit malignitatem et inuidiam; illae enim infelicem fieri uolunt, haec facere; illae fortuitis malis delectantur, haec non potest expectare fortunam: nocere ei quem odit, non noceri uult. 6. Nihil est simultatibus grauius: has ira conciliat. Nihil est bello funestius: in hoc potentium ira prorumpit; ceterum etiam illa plebeia ira et priuata inerme et sine uiribus bellum est. Praeterea ira, ut seponamus quae mox secutura sunt, damna insidias perpetuam ex certaminibus mutuis sollicitudinem, dat poenas dum exigit; naturam hominis eiurat: illa in amorem hortatur, haec in odium; illa prodesse iubet, haec nocere. 7. Adice quod, cum indignatio eius a nimio sui suspectu ueniat, ut animosa uideatur, pusilla est et angusta; nemo enim non eo a quo se contemptum iudicat minor est. At ille ingens animus et uerus aestimator sui non uindicat iniuriam, quia non sentit. 8. Vt tela a duro resiliunt et cum dolore caedentis solida feriuntur, ita nulla magnum animum iniuria ad sensum sui adducit, fragilior eo quod petit. Quanto pulchrius uelut nulli penetrabilem telo omnis iniurias contumeliasque respuere! Vltio doloris confessio est; non est magnus animus quem incuruat iniuria. Aut potentior te aut inbecillior laesit: si inbecillior, parce illi, si potentior, tibi. == VI. == 1. Nullum est argumentum magnitudinis certius quam nihil posse quo instigeris accidere. Pars superior mundi et ordinatior ac propinqua sideribus nec in nubem cogitur nec in tempestatem inpellitur nec uersatur in turbinem; omni tumultu caret: inferiora fulminantur. Eodem modo sublimis animus, quietus semper et in statione tranquilla conlocatus, omnia infra se premens quibus ira contrahitur, modestus et uenerabilis est et dispositus; quorum nihil inuenies in irato. 2. Quis enim traditus dolori et furens non primam reiecit uerecundiam? Quis impetu turbidus et in aliquem ruens non quidquid in se uenerandi habuit abiecit? Cui officiorum numerus aut ordo constitit incitato? Quis linguae temperauit? Quis ullam partem corporis tenuit? Quis se regere potuit inmissum? 3. Proderit nobis illud Democriti salutare praeceptum, quo monstratur tranquillitas si neque priuatim neque publice multa aut maiora uiribus nostris egerimus. Numquam tam feliciter in multa discurrenti negotia dies transit ut non aut ex homine aut ex re offensa nascatur quae animum in iras paret. 4. Quemadmodum per frequentia urbis loca properanti in multos incursitandum est et aliubi labi necesse est, aliubi retineri, aliubi respergi, ita in hoc uitae actu dissipato et uago multa inpedimenta, multae querellae incidunt: alius spem nostram fefellit, alius distulit, alius intercepit; non ex destinato proposita fluxerunt. 5. Nulli fortuna tam dedita est ut multa temptanti ubique respondeat; sequitur ergo ut is cui contra quam proposuerat aliqua cesserunt inpatiens hominum rerumque sit, ex leuissimis causis irascatur nunc personae, nunc negotio, nunc loco, nunc fortunae, nunc sibi. 6. Itaque ut quietus possit esse animus, non est iactandus nec multarum, ut dixi, rerum actu fatigandus nec magnarum supraque uires adpetitarum. Facile est leuia aptare ceruicibus et in hanc aut illam partem transferre sine lapsu, at quae alienis in nos manibus inposita aegre sustinemus, uicti in proximo effundimus; etiam dum stamus sub sarcina, inpares oneri uacillamus. == VII. == 1. Idem accidere in rebus ciuilibus ac domesticis scias. Negotia expedita et habilia sequuntur actorem, ingentia et supra mensuram gerentis nec dant se facile et, si occupata sunt, premunt atque abducunt administrantem tenerique iam uisa cum ipso cadunt: ita fit ut frequenter inrita sit eius uoluntas qui non quae facilia sunt adgreditur, sed uult facilia esse quae adgressus est. 2. Quotiens aliquid conaberis, te simul et ea quae paras quibusque pararis ipse metire; faciet enim te asperum paenitentia operis infecti. Hoc interest utrum quis feruidi sit ingenii an frigidi atque humilis: generoso repulsa iram exprimet, languido inertique tristitiam. Ergo actiones nostrae nec paruae sint nec audaces et inprobae, in uicinum spes exeat, nihil conemur quod mox adepti quoque successisse miremur. == VIII. == 1. Demus operam ne accipiamus iniuriam, quia ferre nescimus. Cum placidissimo et facillimo et minime anxio morosoque uiuendum est; sumuntur a conuersantibus mores et ut quaedam in contactos corporis uitia transiliunt, ita animus mala sua proximis tradit: ebriosus conuictores in amorem meri traxit, inpudicorum coetus fortem quoque et silice natum uirum emolliit, auaritia in proximos uirus suum transtulit. 2. Eadem ex diuerso ratio uirtutum est, ut omne quod secum habent mitigent; nec tam ualetudini profuit utilis regio et salubrius caelum quam animis parum firmis in turba meliore uersari. 3. Quae res quantum possit intelleges, si uideris feras quoque conuictu nostro mansuescere nullique etiam immani bestiae uim suam permanere, si hominis contubernium diu passa est: retunditur omnis asperitas paulatimque inter placida dediscitur. Accedit huc quod non tantum exemplo melior fit qui cum quietis hominibus uiuit, sed quod causas irascendi non inuenit nec uitium suum exercet. Fugere itaque debebit omnis quos inritaturos iracundiam sciet. 'Qui sunt' inquis 'isti?' 4. Multi ex uariis causis idem facturi: offendet te superbus contemptu, dicax contumelia, petulans iniuria, liuidus malignitate, pugnax contentione, uentosus et mendax uanitate; non feres a suspicioso timeri, a pertinace uinci, a delicato fastidiri. 5. Elige simplices faciles moderatos, qui iram tuam nec euocent et ferant; magis adhuc proderunt summissi et humani et dulces, non tamen usque in adulationem, nam iracundos nimia adsentatio offendit: erat certe amicus noster uir bonus sed irae paratioris, cui non magis tutum erat blandiri quam male dicere. 6. Caelium oratorem fuisse iracundissimum constat. Cum quo, ut aiunt, cenabat in cubiculo lectae patientiae cliens, sed difficile erat illi in copulam coniecto rixam eius cui cohaerebat effugere; optimum iudicauit quidquid dixisset sequi et secundas agere. Non tulit Caelius adsentientem et exclamauit, 'dic aliquid contra, ut duo simus!' Sed ille quoque, quod non irasceretur iratus, cito sine aduersario desit. 7. Eligamus ergo uel hos potius, si conscii nobis iracundiae sumus, qui uultum nostrum ac sermonem sequantur: facient quidem nos delicatos et in malam consuetudinem inducent nihil contra uoluntatem audiendi, sed proderit uitio suo interuallum et quietem dare. Difficiles quoque et indomiti natura blandientem ferent: nihil asperum tetricumque palpanti est. 8. Quotiens disputatio longior et pugnacior erit, in prima resistamus, antequam robur accipiat: alit se ipsa contentio et demissos altius tenet; facilius est se a certamine abstinere quam abducere. == IX. == 1. Studia quoque grauiora iracundis omittenda sunt aut certe citra lassitudinem exercenda, et animus non inter dura uersandus, sed artibus amoenis tradendus: lectio illum carminum obleniat et historia fabulis detineat; mollius delicatiusque tractetur. 2. Pythagoras perturbationes animi lyra componebat; quis autem ignorat lituos et tubas concitamenta esse, sicut quosdam cantus blandimenta quibus mens resoluatur? Confusis oculis prosunt uirentia et quibusdam coloribus infirma acies adquiescit, quorundam splendore praestringitur: sic mentes aegras studia laeta permulcent. 3. Forum aduocationes iudicia fugere debemus et omnia quae exulcerant uitium, aeque cauere lassitudinem corporis; consumit enim quidquid in nobis mite placidumque est et acria concitat. 4. Ideo quibus stomachus suspectus est, processuri ad res agendas maioris negotii bilem cibo temperant, quam maxime mouet fatigatio, siue quia calorem in media conpellit et nocet sanguini cursumque eius uenis laborantibus sistit, siue quia corpus attenuatum et infirmum incumbit animo; certe ob eandem causam iracundiores sunt ualetudine aut aetate fessi. Fames quoque et sitis ex isdem causis uitanda est: exasperat et incendit animos. 5. Vetus dictum est a lasso rixam quaeri; aeque autem et ab esuriente et a sitiente et ab omni homine quem aliqua res urit. Nam ut ulcera ad leuem tactum, deinde etiam ad suspicionem tactus condolescunt, ita animus adfectus minimis offenditur, adeo ut quosdam salutatio et epistula et oratio et interrogatio in litem euocent: numquam sine querella aegra tanguntur. == X. == 1. Optimum est itaque ad primum mali sensum mederi sibi, tum uerbis quoque suis minimum libertatis dare et inhibere impetum. 2. Facile est autem adfectus suos, cum primum oriuntur, deprehendere: morborum signa praecurrunt. Quemadmodum tempestatis ac pluuiae ante ipsas notae ueniunt, ita irae amoris omniumque istarum procellarum animos uexantium sunt quaedam praenuntia. 3. Qui comitiali uitio solent corripi iam aduentare ualetudinem intellegunt, si calor summa deseruit et incertum lumen neruorumque trepidatio est, si memoria sublabitur caputque uersatur; solitis itaque remediis incipientem causam occupant, et odore gustuque quidquid est quod alienat animos repellitur, aut fomentis contra frigus rigoremque pugnatur; aut, si parum medicina profecit, uitauerunt turbam et sine teste ceciderunt. 4. Prodest morbum suum nosse et uires eius antequam spatientur opprimere. Videamus quid sit quod nos maxime concitet: alium uerborum, alium rerum contumeliae mouent; hic uult nobilitati, hic formae suae parci; hic elegantissimus haberi cupit, ille doctissimus; hic superbiae inpatiens est, hic contumaciae; ille seruos non putat dignos quibus irascatur, hic intra domum saeuus est, foris mitis; ille rogari iniuriam iudicat, hic non rogari contumeliam. Non omnes ab eadem parte feriuntur; scire itaque oportet quid in te inbecillum sit, ut id maxime protegas. == XI. == 1. Non expedit omnia uidere, omnia audire. Multae nos iniuriae transeant, ex quibus plerasque non accipit qui nescit. Non uis esse iracundus? ne fueris curiosus. Qui inquirit quid in se dictum sit, qui malignos sermones etiam si secreto habiti sunt eruit, se ipse inquietat. Quaedam interpretatio eo perducit ut uideantur iniuriae; itaque alia differenda sunt, alia deridenda, alia donanda. 2. Circumscribenda multis modis ira est; pleraque in lusum iocumque uertantur. Socraten aiunt colapho percussum nihil amplius dixisse quam molestum esse quod nescirent homines quando cum galea prodire deberent. 3. Non quemadmodum facta sit iniuria refert, sed quemadmodum lata; nec uideo quare difficilis sit moderatio, cum sciam tyrannorum quoque tumida et fortuna et licentia ingenia familiarem sibi saeuitiam repressisse. 4. Pisistratum certe, Atheniensium tyrannum, memoriae proditur, cum multa in crudelitatem eius ebrius conuiua dixisset nec deessent qui uellent manus ei commodare et alius hinc alius illinc faces subderent, placido animo tulisse et hoc inritantibus respondisse, non magis illi se suscensere quam si quis obligatis oculis in se incucurrisset. == XII. == 1. Magna pars querellas manu fecit aut falsa suspicando aut leuia adgrauando. Saepe ad nos ira uenit, saepius nos ad illam. Quae numquam arcessenda est: etiam cum incidit, reiciatur. 2. Nemo dicit sibi, 'hoc propter quod irascor aut feci aut fecisse potui'; nemo animum facientis sed ipsum aestimat factum: atqui ille intuendus est, uoluerit an inciderit, coactus sit an deceptus, odium secutus sit an praemium, sibi morem gesserit an manum alteri commodauerit. Aliquid aetas peccantis facit, aliquid fortuna, ut ferre ac pati aut humanum sit aut utile. 3. Eo nos loco constituamus quo ille est cui irascimur: nunc facit nos iracundos iniqua nostri aestimatio et quae facere uellemus pati nolumus. 4. Nemo se differt; atqui maximum remedium irae dilatio est,ut primus eius feruor relanguescat et caligo quae premit mentem aut residat aut minus densa sit. Quaedam ex his quae te praecipitem ferebant hora, non tantum dies molliet, quaedam ex toto euanescent; si nihil egerit petita aduocatio, apparebit iam iudicium esse, non iram. Quidquid uoles quale sit scire, tempori trade: nihil diligenter in fluctu cernitur. 5. Non potuit inpetrare a se Plato tempus, cum seruo suo irasceretur, sed ponere illum statim tunicam et praebere scapulas uerberibus iussit, sua manu ipse caesurus; postquam intellexit irasci se, sicut sustulerat manum suspensam detinebat et stabat percussuro similis; interrogatus deinde ab amico qui forte interuenerat quid ageret, 'exigo' inquit 'poenas ab homine iracundo.' 6. Velut stupens gestum illum saeuituri deformem sapienti uiro seruabat, oblitus iam serui, quia alium quem potius castigaret inuenerat. Itaque abstulit sibi in suos potestatem et ob peccatum quoddam commotior 'tu,' inquit 'Speusippe, seruulum istum uerberibus obiurga; nam ego irascor.' 7. Ob hoc non cecidit propter quod alius cecidisset. 'Irascor' inquit; 'plus faciam quam oportet, libentius faciam: non sit iste seruus in eius potestate qui in sua non est.' Aliquis uult irato committi ultionem, cum Plato sibi ipse imperium abrogauerit? Nihil tibi liceat dum irasceris. Quare? quia uis omnia licere. == XIII. == 1. Pugna tecum ipse: si <uis> uincere iram, non potest te illa. Incipis uincere, si absconditur, si illi exitus non datur. Signa eius obruamus et illam quantum fieri potest occultam secretamque teneamus. 2. Cum magna id nostra molestia fiet (cupit enim exilire et incendere oculos et mutare faciem), sed si eminere illi extra nos licuit, supra nos est. In imo pectoris secessu recondatur, feraturque, non ferat. Immo in contrarium omnia eius indicia flectamus: uultus remittatur, uox lenior sit, gradus lentior; paulatim cum exterioribus interiora formantur. 3. In Socrate irae signum erat uocem summittere, loqui parcius; apparebat tunc illum sibi obstare. Deprendebatur itaque a familiaribus et coarguebatur, nec erat illi exprobratio latitantis irae ingrata. Quidni gauderet quod iram suam multi intellegerent, nemo sentiret? Sensissent autem, nisi ius amicis obiurgandi se dedisset, sicut ipse sibi in amicos sumpserat. 4. Quanto magis hoc nobis faciendum est! Rogemus amicissimum quemque ut tunc maxime libertate aduersus nos utatur cum minime illam pati poterimus, nec adsentiatur irae nostrae; contra [nos] potens malum et apud nos gratiosum, dum consipimus, dum nostri sumus, aduocemus. 5. Qui uinum male ferunt et ebrietatis suae temeritatem ac petulantiam metuunt, mandant suis ut e conuiuio auferantur; intemperantiam in morbo suam experti parere ipsis in aduersa ualetudine uetant. 6. Optimum est notis uitiis inpedimenta prospicere et ante omnia ita componere animum ut etiam grauissimis rebus subitisque concussus iram aut non sentiat aut magnitudine inopinatae iniuriae exortam in altum retrahat nec dolorem suum profiteatur. 7. Id fieri posse apparebit, si pauca ex turba ingenti exempla protulero, ex quibus utrumque discere licet, quantum mali habeat ira ubi hominum praepotentium potestate tota utitur, quantum sibi imperare possit ubi metu maiore compressa est. == XIV. == 1. Cambysen regem nimis deditum uino Praexaspes unus ex carissimis monebat ut parcius biberet, turpem esse dicens ebrietatem in rege, quem omnium oculi auresque sequerentur. Ad haec ille 'ut scias' inquit 'quemadmodum numquam excidam mihi, adprobabo iam et oculos post uinum in officio esse et manus.' 2. Bibit deinde liberalius quam alias capacioribus scyphis et iam grauis ac uinolentus obiurgatoris sui filium procedere ultra limen iubet adleuataque super caput sinistra manu stare. Tunc intendit arcum et ipsum cor adulescentis (id enim petere se dixerat) figit rescissoque pectore haerens in ipso corde spiculum ostendit ac respiciens patrem interrogauit satisne certam haberet manum. At ille negauit Apollinem potuisse certius mittere. 3. Di illum male perdant animo magis quam condicione mancipium! eius rei laudator fuit cuius nimis erat spectatorem fuisse. Occasionem blanditiarum putauit pectus filii in duas partes diductum et cor sub uulnere palpitans: controuersiam illi facere de gloria debuit et reuocare iactum, ut regi liberet in ipso patre certiorem manum ostendere. 4. O regem cruentum! o dignum in quem omnium suorum arcus uerterentur! Cum execrati fuerimus illum conuiuia suppliciis funeribusque soluentem, tamen sceleratius telum illud laudatum est quam missum. Videbimus quomodo se pater gerere debuerit stans super cadauer fili sui caedemque illam cuius et testis fuerat et causa: id de quo nunc agitur apparet, iram supprimi posse. 5. Non male dixit regi, nullum emisit ne calamitosi quidem uerbum, cum aeque cor suum quam fili transfixum uideret. Potest dici merito deuorasse uerba; nam si quid tamquam iratus dixisset, nihil tamquam pater facere potuisset. 6. Potest, inquam, uideri sapientius se in illo casu gessisse quam cum de potandi modo praeciperet <ei> quem satius erat uinum quam sanguinem bibere, cuius manus poculis occupari pax erat. Accessit itaque ad numerum eorum qui magnis cladibus ostenderunt quanti constarent regum amicis bona consilia. == XV. == 1. Non dubito quin Harpagus quoque tale aliquid regi suo Persarumque suaserit, quo offensus liberos illi epulandos adposuit et subinde quaesiit an placeret conditura; deinde, ut satis illum plenum malis suis uidit, adferri capita illorum iussit et quomodo esset acceptus interrogauit. Non defuerunt misero uerba, non os concurrit: 'apud regem' inquit 'omnis cena iucunda est.' Quid hac adulatione profecit? ne ad reliquias inuitaretur. 2. Non ueto patrem damnare regis sui factum, non ueto quaerere dignam tam truci portento poenam, sed hoc interim colligo, posse etiam ex ingentibus malis nascentem iram abscondi et ad uerba contraria sibi cogi. 3. Necessaria ista est doloris refrenatio, utique hoc sortitis uitae genus et ad regiam adhibitis mensam: sic estur apud illos, sic bibitur, sic respondetur; funeribus suis adridendum est. An tanti sit uita uidebimus: alia ista quaestio est. Non consolabimur tam triste ergastulum, non adhortabimur ferre imperia carnificum: ostendemus in omni seruitute apertam libertati uiam. Is aeger animo et suo uitio miser est, cui miserias finire secum licet. 4. Dicam et illi qui in regem incidit sagittis pectora amicorum petentem et illi cuius dominus liberorum uisceribus patres saturat: 'quid gemis, demens? Quid expectas ut te aut hostis aliquis per exitium gentis tuae uindicet aut rex a longinquo potens aduolet? quocumque respexeris, ibi malorum finis est. Vides illum praecipitem locum? illac ad libertatem descenditur. Vides illud mare, illud flumen, illum puteum? libertas illic in imo sedet. Vides illam arborem breuem retorridam infelicem? pendet inde libertas. Vides iugulum tuum, guttur tuum, cor tuum? effugia seruitutis sunt. Nimis tibi operosos exitus monstro et multum animi ac roboris exigentes? Quaeris quod sit ad libertatem iter? quaelibet in corpore tuo uena.' == XVI. == 1. Quam diu quidem nihil tam intolerabile nobis uidetur ut nos expellat e uita, iram, in quocumque erimus statu, remoueamus. Perniciosa est seruientibus; omnis enim indignatio in tormentum suum proficit et imperia grauiora sentit quo contumacius patitur. Sic laqueos fera dum iactat adstringit; sic aues uiscum, dum trepidantes excutiunt, plumis omnibus inlinunt. Nullum tam artum est iugum quod non minus laedat ducentem quam repugnantem: unum est leuamentum malorum ingentium, pati et necessitatibus suis obsequi. 2. Sed cum utilis sit seruientibus adfectuum suorum et huius praecipue rabidi atque effreni continentia, utilior est regibus: perierunt omnia ubi quantum ira suadet fortuna permittit, nec diu potest quae multorum malo exercetur potentia stare; periclitatur enim ubi eos qui separatim gemunt communis metus iunxit. Plerosque itaque modo singuli mactauerunt, modo uniuersi, cum illos conferre in unum iras publicus dolor coegisset. 3. Atqui plerique sic iram quasi insigne regium exercuerunt, sicut Dareus, qui primus post ablatum mago imperium Persas et magnam partem orientis obtinuit. Nam cum bellum Scythis indixisset orientem cingentibus, rogatus ab Oeobazo nobili sene ut ex tribus liberis unum in solacium patri relinqueret, duorum opera uteretur, plus quam rogabatur pollicitus omnis se illi dixit remissurum et occisos in conspectu parentis abiecit, crudelis futurus si omnis abduxisset. 4. At quanto Xerses facilior! qui Pythio quinque filiorum patri unius uacationem petenti quem uellet eligere permisit, deinde quem elegerat in partes duas distractum ab utroque uiae latere posuit et hac uictima lustrauit exercitum. Habuit itaque quem debuit exitum: uictus et late longeque fusus ac stratam ubique ruinam suam cernens medius inter suorum cadauera incessit. == XVII. == 1. Haec barbaris regibus feritas in ira fuit, quos nulla eruditio, nullus litterarum cultus inbuerat: dabo tibi ex Aristotelis sinu regem Alexandrum, qui Clitum carissimum sibi et una educatum inter epulas transfodit manu quidem sua, parum adulantem et pigre ex Macedone ac libero in Persicam seruitutem transeuntem. 2. Nam Lysimachum aeque familiarem sibi leoni obiecit. Numquid ergo hic Lysimachus felicitate quadam dentibus leonis elapsus ob hoc, cum ipse regnaret, mitior fuit? 3. Nam Telesphorum Rhodium amicum suum undique decurtatum, cum aures illi nasumque abscidisset, in cauea uelut nouum aliquod animal et inusitatum diu pauit, cum oris detruncati mutilatique deformitas humanam faciem perdidisset; accedebat fames et squalor et inluuies corporis in stercore suo destituti; 4. callosis super haec genibus manibusque, quas in usum pedum angustiae loci cogebant, lateribus uero adtritu exulceratis non minus foeda quam terribilis erat forma eius uisentibus, factusque poena sua monstrum misericordiam quoque amiserat. Tamen, cum dissimillimus esset homini qui illa patiebatur, dissimilior erat qui faciebat. == XVIII. == 1. Vtinam ista saeuitia intra peregrina exempla mansisset nec in Romanos mores cum aliis aduenticiis uitiis etiam suppliciorum irarumque barbaria transisset! M. Mario, cui uicatim populus statuas posuerat, cui ture ac uino supplicabat, L. Sulla praefringi crura, erui oculos, amputari linguam manus iussit, et, quasi totiens occideret quotiens uulnerabat, paulatim et per singulos artus lacerauit. 2. Quis erat huius imperii minister? quis nisi Catilina iam in omne facinus manus exercens? Is illum ante bustum Quinti Catuli carpebat grauissimus mitissimi uiri cineribus, supra quos uir mali exempli, popularis tamen et non tam inmerito quam nimis amatus, per stilicidia sanguinem dabat. Dignus erat Marius qui illa pateretur, Sulla qui iuberet, Catilina qui faceret, sed indigna res publica quae in corpus suum pariter et hostium et uindicum gladios reciperet. 3. Quid antiqua perscrutor? modo C. Caesar Sex. Papinium, cui pater erat consularis, Betilienum Bassum quaestorem suum, procuratoris sui filium, aliosque et senatores et equites Romanos uno die flagellis cecidit, torsit, non quaestionis sed animi causa; 4. deinde adeo inpatiens fuit differendae uoluptatis, quam ingentem crudelitas eius sine dilatione poscebat, ut in xysto maternorum hortorum (qui porticum a ripa separat) inambulans quosdam ex illis cum matronis atque aliis senatoribus ad lucernam decollaret. Quid instabat? Quod periculum aut priuatum aut publicum una nox minabatur? Quantulum fuit lucem expectare denique, ne senatores populi Romani soleatus occideret! == XIX. == 1. Quam superba fuerit crudelitas eius ad rem pertinet scire, quamquam aberrare alicui possimus uideri et in deuium exire; sed hoc ipsum pars erit irae super solita saeuientis. Ceciderat flagellis senatores: ipse effecit ut dici posset 'solet fieri'. Torserat per omnia quae in rerum natura tristissima sunt, fidiculis talaribus, eculeo igne uultu suo. 2. Et hoc loco respondebitur: 'magnam rem! si tres senatores quasi nequam mancipia inter uerbera et flammas diuisit homo qui de toto senatu trucidando cogitabat, qui optabat ut populus Romanus unam ceruicem haberet, ut scelera sua tot locis ac temporibus diducta in unum ictum et unum diem cogeret.' Quid tam inauditum quam nocturnum supplicium? Cum latrocinia tenebris abscondi soleant, animaduersiones quo notiores sunt plus in exemplum emendationemque proficiunt. 3. Et hoc loco respondebitur mihi: 'quod tanto opere admiraris isti beluae cotidianum est; ad hoc uiuit, ad hoc uigilat, ad hoc lucubrat.' Nemo certe inuenietur alius qui imperauerit omnibus iis in quos animaduerti iubebat os inserta spongea includi, ne uocis emittendae haberent facultatem. Cui umquam morituro non est relictum qua gemeret? Timuit ne quam liberiorem uocem extremus dolor mitteret, ne quid quod nollet audiret; sciebat autem innumerabilia esse quae obicere illi nemo nisi periturus auderet. 4. Cum spongeae non inuenirentur, scindi uestimenta miserorum et in os farciri pannos imperauit. Quae ista saeuitia est? Liceat ultimum spiritum trahere, da exiturae animae locum, liceat illam non per uulnus emittere. 5. Adicere his longum est quod patres quoque occisorum eadem nocte dimissis per domos centurionibus confecit, id est, homo misericors luctu liberauit. Non enim Gai saeuitiam sed irae propositum est describere, quae non tantum uiritim furit sed gentes totas lancinat, sed urbes et flumina et tuta ab omni sensu doloris conuerberat. == XX. == 1. Sic rex Persarum totius populi nares recidit in Syria, unde Rhinocolura loco nomen est. Pepercisse illum iudicas quod non tota capita praecidit? nouo genere poenae delectatus est. 2. Tale aliquid passi forent et Aethiopes, qui ob longissimum uitae spatium Macrobioe appellantur; in hos enim, quia non supinis manibus exceperant seruitutem missisque legatis libera responsa dederant, quae contumeliosa reges uocant, Cambyses fremebat et non prouisis commeatibus, non exploratis itineribus, per inuia, per arentia trahebat omnem bello utilem turbam. Cui intra primum iter deerant necessaria, nec quicquam subministrabat sterilis et inculta humanoque ignota uestigio regio; 3. sustinebant famem primo tenerrima frondium et cacumina arborum, tum coria igne mollita et quidquid necessitas cibum fecerat; postquam inter harenas radices quoque et herbae defecerant apparuitque inops etiam animalium solitudo, decimum quemque sortiti alimentum habuerunt fame saeuius. 4. Agebat adhuc regem ira praecipitem, cum partem exercitus amisisset, partem comedisset, donec timuit ne et ipse uocaretur ad sortem: tum demum signum receptui dedit. Seruabantur interim generosae illi aues et instrumenta epularum camelis uehebantur, cum sortirentur milites eius quis male periret, quis peius uiueret. == XXI. == 1. Hic iratus fuit genti et ignotae et inmeritae, sensurae tamen: Cyrus flumini. Nam cum Babylona oppugnaturus festinaret ad bellum, cuius maxima momenta in occasionibus sunt, Gynden late fusum amnem uado transire temptauit, quod uix tutum est etiam cum sensit aestatem et ad minimum deductus est. 2. Ibi unus ex iis equis qui trahere regium currum albi solebant abreptus uehementer commouit regem; iurauit itaque se amnem illum regis comitatus auferentem eo redacturum ut transiri calcarique etiam a feminis posset. 3. Hoc deinde omnem transtulit belli apparatum et tam diu adsedit operi donec centum et octoginta cuniculis diuisum alueum in trecentos et sexaginta riuos dispergeret et siccum relinqueret in diuersum fluentibus aquis. 4. Periit itaque et tempus, magna in magnis rebus iactura, et militum ardor, quem inutilis labor fregit, et occasio adgrediendi inparatos, dum ille bellum indictum hosti cum flumine gerit. 5. Hic furor -- quid enim aliud uoces? -- Romanos quoque contigit. C. enim Caesar uillam in Herculanensi pulcherrimam, quia mater sua aliquando in illa custodita erat, diruit fecitque eius per hoc notabilem fortunam; stantem enim praenauigabamus, nunc causa dirutae quaeritur. == XXII. == 1. Et haec cogitanda sunt exempla quae uites, et illa ex contrario quae sequaris, moderata, lenia, quibus nec ad irascendum causa defuit nec ad ulciscendum potestas. 2. Quid enim facilius fuit Antigono quam duos manipulares duci iubere, qui incumbentes regis tabernaculo faciebant quod homines et periculosissime et libentissime faciunt, de rege suo male existimabant? Audierat omnia Antigonus, utpote cum inter dicentes et audientem palla interesset; quam ille leuiter commouit et 'longius' inquit 'discedite, ne uos rex audiat.' 3. Idem quadam nocte, cum quosdam ex militibus suis exaudisset omnia mala inprecantis regi, qui ipsos in illud iter et inextricabile lutum deduxisset, accessit ad eos qui maxime laborabant et cum ignorantis a quo adiuuarentur explicuisset, 'nunc' inquit 'male dicite Antigono, cuius uitio in has miserias incidistis; ei autem bene optate qui uos ex hac uoragine eduxit.' 4. Idem tam miti animo hostium suorum male dicta quam ciuium tulit. Itaque cum in paruulo quodam castello Graeci obsiderentur et fiducia loci contemnentes hostem multa in deformitatem Antigoni iocarentur et nunc staturam humilem, nunc conlisum nasum deriderent, 'gaudeo' inquit 'et aliquid boni spero, si in castris Silenum habeo.' 5. Cum hos dicaces fame domuisset, captis sic usus est ut eos qui militiae utiles erant in cohortes discriberet, ceteros praeconi subiceret, idque se negauit facturum fuisse, nisi expediret iis dominum habere qui tam malam haberent linguam. == XXIII. == 1. Huius nepos fuit Alexander, qui lanceam in conuiuas suos torquebat, qui ex duobus amicis quos paulo ante rettuli alterum ferae obiecit, alterum sibi. Ex his duobus tamen qui leoni obiectus est uixit. 2. Non habuit hoc auitum ille uitium, ne paternum quidem; nam si qua alia in Philippo uirtus, fuit et contumeliarum patientia, ingens instrumentum ad tutelam regni. Demochares ad illum Parrhesiastes ob nimiam et procacem linguam appellatus inter alios Atheniensium legatos uenerat. Audita benigne legatione Philippus 'dicite' inquit 'mihi facere quid possim quod sit Atheniensibus gratum.' Excepit Demochares et 'te' inquit 'suspendere.' 3. Indignatio circumstantium ad tam inhumanum responsum exorta erat; quos Philippus conticiscere iussit et Thersitam illum saluum incolumemque dimittere. 'At uos' inquit 'ceteri legati, nuntiate Atheniensibus multo superbiores esse qui ista dicunt quam qui inpune dicta audiunt.' 4. Multa et diuus Augustus digna memoria fecit dixitque ex quibus appareat iram illi non imperasse. Timagenes historiarum scriptor quaedam in ipsum, quaedam in uxorem eius et in totam domum dixerat, nec perdiderat dicta; magis enim circumfertur et in ore hominum est temeraria urbanitas. 5. Saepe illum Caesar monuit, moderatius lingua uteretur; perseueranti domo sua interdixit. Postea Timagenes in contubernio Pollionis Asini consenuit ac tota ciuitate direptus est: nullum illi limen praeclusa Caesaris domus abstulit. 6. Historias quas postea scripserat recitauit [et combussit] et libros acta Caesaris Augusti continentis in ignem inposuit; inimicitias gessit cum Caesare: nemo amicitiam eius extimuit, nemo quasi fulguritum refugit, fuit qui praeberet tam alte cadenti sinum. 7. Tulit hoc, ut dixi, Caesar patienter, ne eo quidem motus quod laudibus suis rebusque gestis manus attulerat; numquam cum hospite inimici sui questus est. 8. Hoc dumtaxat Pollioni Asinio dixit, ' theriotropheis'; paranti deinde excusationem obstitit et 'fruere,' inquit 'mi Pollio, fruere!' et cum Pollio diceret 'si iubes, Caesar, statim illi domo mea interdicam', 'hoc me' inquit 'putas facturum, cum ego uos in gratiam reduxerim?' Fuerat enim aliquando Timageni Pollio iratus nec ullam aliam habuerat causam desinendi quam quod Caesar coeperat. == XXIV. == 1. Dicat itaque sibi quisque, quotiens lacessitur: 'numquid potentior sum Philippo? illi tamen inpune male dictum est. Numquid in domo mea plus possum quam toto orbe terrarum diuus Augustus potuit? ille tamen contentus fuit a conuiciatore suo secedere.' 2. Quid est quare ego serui mei clarius responsum et contumaciorem uultum et non peruenientem usque ad me murmurationem flagellis et compedibus expiem? Quis sum, cuius aures laedi nefas sit? Ignouerunt multi hostibus: ego non ignoscam pigris neglegentibus garrulis? 3. Puerum aetas excuset, feminam sexus, extraneum libertas, domesticum familiaritas. Nunc primum offendit: cogitemus quam diu placuerit; saepe et alias offendit: feramus quod diu tulimus. Amicus est: fecit quod noluit; inimicus: fecit quod debuit. 4. Prudentiori credamus, stultiori remittamus; pro quocumque illud nobis respondeamus, sapientissimos quoque uiros multa delinquere, neminem esse tam circumspectum cuius non diligentia aliquando sibi ipsa excidat, neminem tam maturum cuius non grauitatem in aliquod feruidius factum casus inpingat, neminem tam timidum offensarum qui non in illas dum uitat incidat. == XXV. == 1. Quomodo homini pusillo solacium in malis fuit etiam magnorum uirorum titubare fortunam et aequiore animo filium in angulo fleuit qui uidit acerba funera etiam ex regia duci, sic animo aequiore fert ab aliquo laedi, ab aliquo contemni, cuicumque uenit in mentem nullam esse tantam potentiam in quam non occurrat iniuria. 2. Quod si etiam prudentissimi peccant, cuius non error bonam causam habet? Respiciamus quotiens adulescentia nostra in officio parum diligens fuerit, in sermone parum modesta, in uino parum temperans. Si iratus est, demus illi spatium quo dispicere quid fecerit possit: ipse se castigabit. Denique debeat poenas: non est quod cum illo paria faciamus. 3. Illud non ueniet in dubium, quin se exemerit turbae et altius steterit quisquis despexit lacessentis: proprium est magnitudinis uerae non sentire percussum. Sic immanis fera ad latratum canum lenta respexit, sic inritus ingenti scopulo fluctus adsultat. Qui non irascitur, inconcussus iniuria perstitit, qui irascitur, motus est. 4. At ille quem modo altiorem omni incommodo posui tenet amplexu quodam summum bonum, nec homini tantum sed ipsi fortunae respondet: 'omnia licet facias, minor es quam ut serenitatem meam obducas. Vetat hoc ratio, cui uitam regendam dedi. Plus mihi nocitura est ira quam iniuria. Quidni plus? illius modus certus est, ista quo usque me latura sit dubium est.' == XXVI. == 1. 'Non possum' inquis 'pati; graue est iniuriam sustinere.' Mentiris; quis enim iniuriam non potest ferre qui potest iram? Adice nunc quod id agis ut et iram feras et iniuriam. Quare fers aegri rabiem et phrenetici uerba, puerorum proteruas manus? nempe quia uidentur nescire quid faciant. Quid interest quo quisque uitio fiat inprudens? inprudentia par in omnibus patrocinium est. 2. 'Quid ergo?' inquis 'inpune illi erit?' Puta uelle te, tamen non erit; maxima est enim factae iniuriae poena fecisse, nec quisquam grauius adficitur quam qui ad supplicium paenitentiae traditur. 3. Deinde ad condicionem rerum humanarum respiciendum est, ut omnium accidentium aequi iudices simus; iniquus autem est qui commune uitium singulis obiecit. Non est Aethiopis inter suos insignitus color, nec rufus crinis et coactus in nodum apud Germanos uirum dedecet: nihil in uno iudicabis notabile aut foedum quod genti suae publicum est. Et ista quae rettuli unius regionis atque anguli consuetudo defendit: uide nunc quanto in iis iustior uenia sit quae per totum genus humanum uulgata sunt. 4. Omnes inconsulti et inprouidi sumus, omnes incerti queruli ambitiosi -- quid lenioribus uerbis ulcus publicum abscondo? -- omnes mali sumus. Quidquid itaque in alio reprenditur, id unusquisque in sinu suo inueniet. Quid illius pallorem, illius maciem notas? pestilentia est. Placidiores itaque inuicem simus: mali inter malos uiuimus. Vna nos res facere quietos potest, mutuae facilitatis conuentio. 5. 'Ille iam mihi nocuit, ego illi nondum.' Sed iam aliquem fortasse laesisti, sed laedes. Noli aestimare hanc horam aut hunc diem, totum inspice mentis tuae habitum: etiam si nihil mali fecisti, potes facere. == XXVII. == 1. Quanto satius est sanare iniuriam quam ulcisci! Multum temporis ultio absumit, multis se iniuriis obicit dum una dolet; diutius irascimur omnes quam laedimur. Quanto melius est abire in diuersum nec uitia uitiis opponere! Numquis satis constare sibi uideatur, si mulam calcibus repetat et canem morsu? 2. 'Ista' inquis 'peccare se nesciunt.' Primum quam iniquus est apud quem hominem esse ad inpetrandam ueniam nocet! Deinde, si cetera animalia hoc irae tuae subducit quod consilio carent, eodem loco tibi sit quisquis consilio caret; quid enim refert an alia mutis dissimilia habeat, si hoc quod in omni peccato muta defendit simile habet, caliginem mentis? 3. Peccauit: hoc enim primum? hoc enim extremum? Non est quod illi credas, etiam si dixerit 'iterum non faciam': et iste peccabit et in istum alius et tota uita inter errores uolutabitur. Mansuete inmansueta tractanda sunt. 4. Quod in luctu dici solet efficacissime, et in ira dicetur: utrum aliquando desines an numquam? Si aliquando, quanto satius est iram relinquere quam ab ira relinqui! An semper haec agitatio permanebit? Vides quam inpacatam tibi denunties uitam? qualis enim erit semper tumentis? 5. Adice nunc quod, cum bene te ipse succenderis et subinde causas quibus stimuleris renouaueris, sua sponte ira discedet et uires illi dies subtrahet: quanto satius est a te illam uinci quam a se! == XXVIII. == 1. Huic irasceris, deinde illi; seruis, deinde libertis; parentibus, deinde liberis; notis, deinde ignotis: ubique enim causae supersunt nisi deprecator animus accessit. Hinc te illo furor rapiet, illinc alio, et nouis subinde inritamentis orientibus continuabitur rabies: age, infelix, ecquando amabis? O quam bonum tempus in re mala perdis! 2. Quanto nunc erat satius amicos parare, inimicos mitigare, rem publicam administrare, transferre in res domesticas operam, quam circumspicere quid alicui facere possis mali, quod aut dignitati eius aut patrimonio aut corpori uulnus infligas, cum id tibi contingere sine certamine ac periculo non possit, etiam si cum inferiore concurses! 3. Vinctum licet accipias et ad arbitrium tuum omni patientiae expositum: saepe nimia uis caedentis aut articulum loco mouit aut neruum in iis quos fregerat dentibus fixit; multos iracundia mancos, multos debiles fecit, etiam ubi patientem est nancta materiam. Adice nunc quod nihil tam inbecille natum est ut sine elidentis periculo pereat: inbecillos ualentissimis alias dolor, alias casus exaequat. 4. Quid quod pleraque eorum propter quae irascimur offendunt nos magis quam laedunt? Multum autem interest utrum aliquis uoluntati meae obstet an desit, eripiat an non det. Atqui in aequo ponimus utrum aliquis auferat an neget, utrum spem nostram praecidat an differat, utrum contra nos faciat an pro se, amore alterius an odio nostri. 5. Quidam uero non tantum iustas causas standi contra nos sed etiam honestas habent: alius patrem tuetur, alius fratrem, alius patriam, alius amicum; his tamen non ignoscimus id facientibus quod nisi facerent inprobaremus, immo, quod est incredibile, saepe de facto bene existimamus, de faciente male. 6. At mehercules uir magnus ac iustus fortissimum quemque ex hostibus suis et pro libertate ac salute patriae pertinacissimum suspicit et talem sibi ciuem, talem militem contingere optat. == XXIX. == 1. Turpe est odisse quem laudes; quanto uero turpius ob id aliquem odisse propter quod misericordia dignus est, si captiuus in seruitutem subito depressus reliquias libertatis tenet nec ad sordida ac laboriosa ministeria agilis occurrit, si ex otio piger equum uehiculumque domini cursu non exaequat, si inter cotidiana peruigilia fessum somnus oppressit, si rusticum laborem recusat aut non fortiter obiit a seruitute urbana et feriata translatus ad durum opus! 2. Distinguamus utrum aliquis non possit an nolit: multos absoluemus, si coeperimus ante iudicare quam irasci. Nunc autem primum impetum sequimur, deinde, quamuis uana nos concitauerint, perseueramus, ne uideamur coepisse sine causa, et, quod iniquissimum est, pertinaciores nos facit iniquitas irae; retinemus enim illam et augemus, quasi argumentum sit iuste irascentis grauiter irasci. == XXX. == 1. Quanto melius est initia ipsa perspicere quam leuia sint, quam innoxia! Quod accidere uides animalibus mutis, idem in homine deprendes: friuolis turbamur et inanibus. Taurum color rubicundus excitat, ad umbram aspis exsurgit, ursos leonesque mappa proritat: omnia quae natura fera ac rabida sunt consternantur ad uana. 2. Idem inquietis et stolidis ingeniis euenit: rerum suspicione feriuntur, adeo quidem ut interdum iniurias uocent modica beneficia, in quibus frequentissima, certe acerbissima iracundiae materia est. Carissimis enim irascimur quod minora nobis praestiterint quam mente concepimus quamque alii tulerunt, cum utriusque rei paratum remedium sit. 3. Magis alteri indulsit: nostra nos sine comparatione delectent; numquam erit felix quem torquebit felicior. Minus habeo quam speraui: sed fortasse plus speraui quam debui. Haec pars maxime metuenda est, hinc perniciosissimae irae nascuntur et sanctissima quaeque inuasurae. 4. Diuum Iulium plures amici confecerunt quam inimici, quorum non expleuerat spes inexplebiles. Voluit quidem ille -- neque enim quisquam liberalius uictoria usus est, ex qua nihil sibi uindicauit nisi dispensandi potestatem -- sed quemadmodum sufficere tam inprobis desideriis posset, cum tantum omnes concupiscerent quantum unus poterat? 5. Vidit itaque strictis circa sellam suam gladiis commilitones suos, Cimbrum Tillium, acerrimum paulo ante partium defensorem, aliosque post Pompeium demum Pompeianos. Haec res sua in reges arma conuertit fidissimosque eo conpulit ut de morte eorum cogitarent pro quibus et ante quos mori uotum habuerant. == XXXI. == 1. Nulli ad aliena respicienti sua placent: inde dis quoque irascimur quod aliquis nos antecedat, obliti quantum hominum retro sit et paucis inuidentem quantum sequatur a tergo ingentis inuidiae. Tanta tamen inportunitas hominum est ut, quamuis multum acceperint, iniuriae loco sit plus accipere potuisse. 2. 'Dedit mihi praeturam, sed consulatum speraueram; dedit duodecim fasces, sed non fecit ordinarium consulem; a me numerari uoluit annum, sed deest mihi ad sacerdotium; cooptatus in collegium sum, sed cur in unum? consummauit dignitatem meam, sed patrimonio nihil contulit; ea dedit mihi quae debebat alicui dare, de suo nihil protulit.' 3. Age potius gratias pro his quae accepisti; reliqua expecta et nondum plenum esse te gaude: inter uoluptates est superesse quod speres. Omnes uicisti: primum esse te in animo amici tui laetare. Multi te uincunt: considera quanto antecedas plures quam sequaris. Quod sit in te uitium maximum quaeris? falsas rationes conficis: data magno aestimas, accepta paruo. == XXXII. == 1. Aliud in alio nos deterreat: quibusdam timeamus irasci, quibusdam uereamur, quibusdam fastidiamus. Magnam rem sine dubio fecerimus, si seruulum infelicem in ergastulum miserimus! Quid properamus uerberare statim, crura protinus frangere? non peribit potestas ista, si differetur. 2. Sine id tempus ueniat quo ipsi iubeamus: nunc ex imperio irae loquemur; cum illa abierit, tunc uidebimus quanto ista lis aestimanda sit. In hoc enim praecipue fallimur: ad ferrum uenimus, ad capitalia supplicia, et uinculis carcere fame uindicamus rem castigandam flagris leuioribus. 3. 'Quomodo' inquis 'nos iubes intueri quam omnia per quae laedi uideamur exigua misera puerilia sint!' Ego uero nihil magis suaserim quam sumere ingentem animum et haec propter quae litigamus discurrimus anhelamus uidere quam humilia et abiecta sint, nulli qui altum quiddam aut magnificum cogitat respicienda. == XXXIII. == 1. Circa pecuniam plurimum uociferationis est: haec fora defetigat, patres liberosque committit, uenena miscet, gladios tam percussoribus quam legionibus tradit; haec est sanguine nostro dilibuta; propter hanc uxorum maritorumque noctes strepunt litibus et tribunalia magistratuum premit turba, reges saeuiunt rapiuntque et ciuitates longo saeculorum labore constructas euertunt ut aurum argentumque in cinere urbium scrutentur. 2. Libet intueri fiscos in angulo iacentis: hi sunt propter quos oculi clamore exprimantur, fremitu iudiciorum basilicae resonent, euocati ex longinquis regionibus iudices sedeant iudicaturi utrius iustior auaritia sit. 3. Quid si ne propter fiscum quidem sed pugnum aeris aut inputatum a seruo denarium senex sine herede moriturus stomacho dirrumpitur? Quid si propter usuram uel milesimam ualetudinarius fenerator distortis pedibus et manibus ad computandum non relictis clamat ac per uadimonia asses suos in ipsis morbi accessionibus uindicat? 4. Si totam mihi ex omnibus metallis quae cum maxime deprimimus pecuniam proferas, si in medium proicias quidquid thesauri tegunt, auaritia iterum sub terras referente quae male egesserat, omnem istam congeriem non putem dignam quae frontem uiri boni contrahat. Quanto risu prosequenda sunt quae nobis lacrimas educunt! == XXXIV. == 1. Cedo nunc, persequere cetera, cibos potiones horumque causa paratas in ambitionem munditias, uerba contumeliosa, motus corporum parum honorificos, contumacia iumenta et pigra mancipia, et suspiciones et interpretationes malignas uocis alienae, quibus efficitur ut inter iniurias naturae numeretur sermo homini datus: crede mihi, leuia sunt propter quae non leuiter excandescimus qualiaque pueros in rixam et iurgium concitant. 2. Nihil ex iis quae tam tristes agimus serium est, nihil magnum: inde, inquam, uobis ira et insania est, quod exigua magno aestimatis. Auferre hic mihi hereditatem uoluit; hic me diu in spem supremam captato criminatus est; hic scortum meum concupiuit: quod uinculum amoris esse debebat seditionis atque odi causa est, idem uelle. 3. Iter angustum rixas transeuntium concitat, diffusa et late patens uia ne populos quidem conlidit: ista quae adpetitis, quia exigua sunt nec possunt ad alterum nisi alteri erepta transferri, eadem adfectantibus pugnas et iurgia excitant. == XXXV. == 1. Respondisse tibi seruum indignaris libertumque et uxorem et clientem: deinde idem de re publica libertatem sublatam quereris quam domi sustulisti. Rursus, si tacuit interrogatus, contumaciam uocas. 2. Et loquatur et taceat et rideat! 'Coram domino?' inquis. Immo coram patre familiae. Quid clamas? quid uociferaris? quid flagella media cena petis quod serui loquuntur, quod non eodem loco turba contionis est, silentium solitudinis? 3. In hoc habes aures, ut non modulata tantum et mollia et ex dulci tracta compositaque accipiant: et risum audias oportet et fletum, et blanditias et lites, et prospera et tristia, et hominum uoces et fremitus animalium latratusque. Quid miser expauescis ad clamorem serui, ad tinnitum aeris aut ianuae inpulsum? cum tam delicatus fueris, tonitrua audienda sunt. 4. Hoc quod de auribus dictum est transfer ad oculos, qui non minus fastidio laborant si male instituti sunt: macula offenduntur et sordibus et argento parum splendido et stagno non ad solum perlucente. 5. Hi nempe oculi, qui non ferunt nisi uarium ac recenti cura nitens marmor, qui mensam nisi crebris distinctam uenis, qui nolunt domi nisi auro pretiosiora calcare, aequissimo animo foris et scabras lutosasque semitas spectant et maiorem partem occurrentium squalidam, parietes insularum exesos rimosos inaequales. Quid ergo aliud est quod illos in publico non offendat, domi moueat, quam opinio illic aequa et patiens, domi morosa et querula? == XXXVI. == 1. Omnes sensus perducendi sunt ad firmitatem; natura patientes sunt, si animus illos desit corrumpere, qui cotidie ad rationem reddendam uocandus est. Faciebat hoc Sextius, ut consummato die, cum se ad nocturnam quietem recepisset, interrogaret animum suum: 'quod hodie malum tuum sanasti? Cui uitio obstitisti? Qua parte melior es?' 2. Desinet ira et moderatior erit quae sciet sibi cotidie ad iudicem esse ueniendum. Quicquam ergo pulchrius hac consuetudine excutiendi totum diem? Qualis ille somnus post recognitionem sui sequitur, quam tranquillus, quam altus ac liber, cum aut laudatus est animus aut admonitus et speculator sui censorque secretus cognouit de moribus suis! 3. Vtor hac potestate et cotidie apud me causam dico. Cum sublatum e conspectu lumen est et conticuit uxor moris iam mei conscia, totum diem meum scrutor factaque ac dicta mea remetior; nihil mihi ipse abscondo, nihil transeo. Quare enim quicquam ex erroribus meis timeam, cum possim dicere: 'uide ne istud amplius facias, nunc tibi ignosco. 4. In illa disputatione pugnacius locutus es: noli postea congredi cum imperitis; nolunt discere qui numquam didicerunt. Illum liberius admonuisti quam debebas, itaque non emendasti sed offendisti: de cetero uide, [ne] non tantum an uerum sit quod dicis, sed an ille cui dicitur ueri patiens sit: admoneri bonus gaudet, pessimus quisque rectorem asperrime patitur. == XXXVII. == 1. In conuiuio quorundam te sales et in dolorem tuum iacta uerba tetigerunt: uitare uulgares conuictus memento; solutior est post uinum licentia, quia ne sobriis quidem pudor est. 2. Iratum uidisti amicum tuum ostiario causidici alicuius aut diuitis quod intrantem summouerat, et ipse pro illo iratus extremo mancipio fuisti: irasceris ergo catenario cani? et hic, cum multum latrauit, obiecto cibo mansuescit. 3. Recede longius et ride! Nunc iste se aliquem putat quod custodit litigatorum turba limen obsessum; nunc ille qui intra iacet felix fortunatusque est et beati hominis iudicat ac potentis indicium difficilem ianuam: nescit durissimum esse ostium carceris. Praesume animo multa tibi esse patienda: numquis se hieme algere miratur, numquis in mari nausiare, in uia concuti? Fortis est animus ad quae praeparatus uenit. 4. Minus honorato loco positus irasci coepisti conuiuatori, uocatori, ipsi qui tibi praeferebatur: demens, quid interest quam lecti premas partem? honestiorem te aut turpiorem potest facere puluinus? 5. Non aequis quendam oculis uidisti, quia de ingenio tuo male locutus est: recipis hanc legem? Ergo te Ennius, quo non delectaris, odisset et Hortensius simultates tibi indiceret et Cicero, si derideres carmina eius, inimicus esset. Vis tu aequo animo pati candidatus suffragia?' == XXXVIII. == 1. Contumeliam tibi fecit aliquis: numquid maiorem quam Diogeni philosopho Stoico, cui de ira cum maxime disserenti adulescens proteruus inspuit? Tulit hoc ille leniter et sapienter: 'non quidem' inquit 'irascor, sed dubito tamen an oporteat irasci.' 2. Quanto <Cato> noster melius! qui, cum agenti causam in frontem mediam quantum poterat adtracta pingui saliua inspuisset Lentulus ille patrum nostrorum memoria factiosus et inpotens, abstersit faciem et 'adfirmabo' inquit 'omnibus, Lentule, falli eos qui te negant os habere.' == XXXIX. == 1. Contigit iam nobis, Nouate, bene componere animum: aut non sentit iracundiam aut superior est. Videamus quomodo alienam iram leniamus; nec enim sani esse tantum uolumus, sed sanare. 2. Primam iram non audebimus oratione mulcere: surda est et amens; dabimus illi spatium. Remedia in remissionibus prosunt; nec oculos tumentis temptamus uim rigentem mouendo incitaturi, nec cetera uitia dum feruent: initia morborum quies curat. 3. 'Quantulum' inquis 'prodest remedium tuum, si sua sponte desinentem iram placat!' Primum, ut citius desinat efficit; deinde custodit, ne reccidat; ipsum quoque impetum, quem non audet lenire, fallet: remouebit omnia ultionis instrumenta, simulabit iram ut tamquam adiutor et doloris comes plus auctoritatis in consiliis habeat, moras nectet et, dum maiorem poenam quaerit, praesentem differet. 4. Omni arte requiem furori dabit: si uehementior erit, aut pudorem illi cui non resistat incutiet aut metum; si infirmior, sermones inferet uel gratos uel nouos et cupiditate cognoscendi auocabit. Medicum aiunt, cum regis filiam curare deberet nec sine ferro posset, dum tumentem mammam leniter fouet, scalpellum spongea tectum induxisse: repugnasset puella remedio palam admoto, eadem, quia non expectauit, dolorem tulit. Quaedam non nisi decepta sanantur. == XL. == 1. Alteri dices 'uide ne inimicis iracundia tua uoluptati sit', alteri 'uide ne magnitudo animi tui creditumque apud plerosque robur cadat. [alteri] Indignor mehercules et non inuenio dolendi modum, sed tempus expectandum est; dabit poenas. Serua istud in animo tuo: cum potueris, et pro mora reddes.' 2. Castigare uero irascentem et ultro obirasci incitare est: uarie adgredieris blandeque, nisi forte tanta persona eris ut possis iram comminuere, quemadmodum fecit diuus Augustus, cum cenaret apud Vedium Pollionem. Fregerat unus ex seruis eius crustallinum; rapi eum Vedius iussit ne uulgari quidem more periturum: murenis obici iubebatur, quas ingentis in piscina continebat. Quis non hoc illum putaret luxuriae causa facere? saeuitia erat. 3. Euasit e manibus puer et confugit ad Caesaris pedes, nihil aliud petiturus quam ut aliter periret, ne esca fieret. Motus est nouitate crudelitatis Caesar et illum quidem mitti, crustallina autem omnia coram se frangi iussit conplerique piscinam. 4. Fuit Caesari sic castigandus amicus; bene usus est uiribus suis: 'e conuiuio rapi homines imperas et noui generis poenis lancinari? Si calix tuus fractus est, uiscera hominis distrahentur? Tantum tibi placebis ut ibi aliquem duci iubeas ubi Caesar est?' 5. Sic cui tantum potentiae est ut iram ex superiore loco adgredi possit, male tractet, at talem dumtaxat qualem modo rettuli, feram immanem sanguinariam, quae iam insanabilis est nisi maius aliquid extimuit. == XLI. == 1. Pacem demus animo quam dabit praeceptorum salutarium adsidua meditatio actusque rerum boni et intenta mens ad unius honesti cupiditatem. Conscientiae satis fiat, nil in famam laboremus; sequatur uel mala, dum bene merentis. 2. 'At uulgus animosa miratur et audaces in honore sunt, placidi pro inertibus habentur.' Primo forsitan aspectu; sed simul aequalitas uitae fidem fecit non segnitiem illam animi esse sed pacem, ueneratur illos populus idem colitque. 3. Nihil ergo habet in se utile taeter iste et hostilis adfectus, at omnia ex contrario mala, ferrum et ignes. Pudore calcato caedibus inquinauit manus, membra liberorum dispersit, nihil uacuum reliquit a scelere, non gloriae memor, non infamiae metuens, inemendabilis cum ex ira in odium occalluit. == XLII. == 1. Careamus hoc malo purgemusque mentem et exstirpemus radicitus quae quamuis tenuia undecumque haeserint renascentur, et iram non temperemus sed ex toto remoueamus -- quod enim malae rei temperamentum est? Poterimus autem, adnitamur modo. 2. Nec ulla res magis proderit quam cogitatio mortalitatis. Sibi quisque atque alteri dicat: 'quid iuuat tamquam in aeternum genitos iras indicere et breuissimam aetatem dissipare? Quid iuuat dies quos in uoluptatem honestam inpendere licet in dolorem alicuius tormentumque transferre? Non capiunt res istae iacturam nec tempus uacat perdere. 3. Quid ruimus in pugnam? Quid certamina nobis arcessimus? Quid inbecillitatis obliti ingentia odia suscipimus et ad frangendum fragiles consurgimus? Iam istas inimicitias quas inplacabili gerimus animo febris aut aliquod aliud malum corporis uetabit geri; iam par acerrimum media mors dirimet. 4. Quid tumultuamur et uitam seditiosi conturbamus? stat supra caput fatum et pereuntis dies inputat propiusque ac propius accedit; istud tempus quod alienae destinas morti fortasse circa tuam est. == XLIII. == 1. Quin potius uitam breuem colligis placidamque et tibi et ceteris praestas? Quin potius amabilem te dum uiuis omnibus, desiderabilem cum excesseris reddis? Quid illum nimis ex alto tecum agentem detrahere cupis? Quid illum oblatrantem tibi, humilem quidem et contemptum sed superioribus acidum ac molestum, exterere uiribus tuis temptas? Quid seruo, quid domino, quid regi, quid clienti tuo irasceris? Sustine paulum: uenit ecce mors quae uos pares faciat. 2. Videre solemus inter matutina harenae spectacula tauri et ursi pugnam inter se conligatorum, quos, cum alter alterum uexarunt, suus confector expectat: idem facimus, aliquem nobiscum adligatum lacessimus, cum uicto uictorique finis et quidem maturus immineat. Quieti potius pacatique quantulumcumque superest exigamus; nulli cadauer nostrum iaceat inuisum. 3. Saepe rixam conclamatum in uicinia incendium soluit et interuentus ferae latronem uiatoremque diducit: conluctari cum minoribus malis non uacat, ubi metus maior apparuit. Quid nobis cum dimicatione et insidiis? Numquid amplius isti cui irasceris quam mortem optas? etiam te quiescente morietur. Perdis operam, si facere uis quod futurum est. 4. "Nolo" inquis "utique occidere, sed exilio, sed ignominia, sed damno adficere." Magis ignosco ei qui uulnus inimici quam qui pusulam concupiscit; hic enim non tantum mali animi est sed pusilli. Siue de ultimis suppliciis cogitas siue de leuioribus, quantulum est temporis quo aut ille poena sua torqueatur aut tu malum gaudium ex aliena percipias! 5. Iam istum spiritum expuemus. Interim, dum trahimus, dum inter homines sumus, colamus humanitatem; non timori cuiquam, non periculo simus; detrimenta iniurias, conuicia uellicationes contemnamus et magno animo breuia feramus incommoda: dum respicimus, quod aiunt, uersamusque nos, iam mortalitas aderit. {{Liber |Ante = |AnteNomen = |Post = Liber II |PostNomen = ../Liber II }} 7jjkck60tsdvs0fzhb0mwn8qpvkxm4e 265125 265076 2026-05-09T14:07:28Z Saumache 27923 265125 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De ira |OperaeWikiPagina= De ira |Annus= Saeculo I |SubTitulus= Liber III }} {{Liber |Ante = Liber II |AnteNomen = ../Liber II |Post = |PostNomen = }} == I. == {{pn|.1|1}}Quod maxime desiderasti, Nouate, nunc facere temptabimus, iram excidere animis aut certe refrenare et impetus eius inhibere. Id aliquando palam aperteque faciendum est, ubi minor uis mali patitur, aliquando ex occulto, ubi nimium ardet omnique inpedimento exasperatur et crescit; refert quantas uires quamque integras habeat, utrum reuerberanda et agenda retro sit an cedere ei debeamus dum tempestas prima desaeuit, ne remedia ipsa secum ferat. {{pn|.2|2}}Consilium pro moribus cuiusque capiendum erit; quosdam enim preces uincunt, quidam insultant instantque summissis, quosdam terrendo placabimus; alios obiurgatio, alios confessio, alios pudor coepto deiecit, alios mora, lentum praecipitis mali remedium, ad quod nouissime descendendum est. {{pn|.3|3}}Ceteri enim adfectus dilationem recipiunt et curari tardius possunt, huius incitata et se ipsa rapiens uiolentia non paulatim procedit sed dum incipit tota est; nec aliorum more uitiorum sollicitat animos, sed abducit et inpotentes sui cupidosque uel communis mali exagitat, nec in ea tantum in quae destinauit sed in occurrentia obiter furit. {{pn|.4|4}}Cetera uitia inpellunt animos, ira praecipitat. Etiam si resistere contra adfectus suos non licet, at certe adfectibus ipsis licet stare: haec, non secus quam fulmina procellaeque et si qua alia inreuocabilia sunt quia non eunt sed cadunt, uim suam magis ac magis tendit. {{pn|.5|5}}Alia uitia a ratione, hoc a sanitate desciscit; alia accessus lenes habent et incrementa fallentia: in iram deiectus animorum est. Nulla itaque res urget magis attonita et in uires suas prona et siue successit superba, siue frustratur insana; ne repulsa quidem in taedium acta, ubi aduersarium fortuna subduxit, in se ipsa morsus suos uertit. Nec refert quantum sit ex quo surrexerit; ex leuissimis enim in maxima euadit. == II. == {{pn|.1|1}}Nullam transit aetatem, nullum hominum genus excipit. Quaedam gentes beneficio egestatis non nouere luxuriam; quaedam, quia exercitae et uagae sunt, effugere pigritiam; quibus incultus mos agrestisque uita est, circumscriptio ignota est et fraus et quodcumque in foro malum nascitur: nulla gens est quam non ira instiget, tam inter Graios quam inter barbaros potens, non minus perniciosa leges metuentibus quam quibus iura distinguit modus uirium. {{pn|.2|2}}Denique cetera singulos corripiunt, hic unus adfectus est qui interdum publice concipitur. Numquam populus uniuersus feminae amore flagrauit nec in pecuniam aut lucrum tota ciuitas spem suam misit; ambitio uiritim singulos occupat, inpotentia non est malum publicum; saepe in iram uno agmine itum est. {{pn|.3|3}}Viri feminae, senes pueri, principes uulgusque consensere, et tota multitudo paucissimis uerbis concitata ipsum concitatorem antecessit; ad arma protinus ignesque discursum est et indicta finitimis bella aut gesta cum ciuibus; {{pn|.4|4}}totae cum stirpe omni crematae domus, et modo eloquio fauorabili habitus in multo honore iram suae contionis excepit; in imperatorem suum legiones pila torserunt; dissedit plebs tota cum patribus; publicum consilium senatus non expectatis dilectibus nec nominato imperatore subitos irae suae duces legit ac per tecta urbis nobiles consectatus uiros supplicium manu sumpsit; {{pn|.5|5}}uiolatae legationes rupto iure gentium rabiesque infanda ciuitatem tulit, nec datum tempus quo resideret tumor publicus, sed deductae protinus classes et oneratae tumultuario milite; sine more, sine auspiciis populus ductu irae suae egressus fortuita raptaque pro armis gessit, deinde magna clade temeritatem audacis irae luit. {{pn|.6|6}}Hic barbaris forte inruentibus in bella exitus est: cum mobiles animos species iniuriae perculit, aguntur statim et qua dolor traxit ruinae modo legionibus incidunt, incompositi interriti incauti, pericula adpetentes sua; gaudent feriri et instare ferro et tela corpore urgere et per suum uulnus exire. == III. == {{pn|.1|1}}'Non est' inquis 'dubium quin magna ista et pestifera sit uis: ideo quemadmodum sanari debeat monstra.' Atqui, ut in prioribus libris dixi, stat Aristoteles defensor irae et uetat illam nobis exsecari: calcar ait esse uirtutis, hac erepta inermem animum et ad conatus magnos pigrum inertemque fieri. {{pn|.2|2}}Necessarium est itaque foeditatem eius ac feritatem coarguere et ante oculis ponere quantum monstri sit homo in hominem furens quantoque impetu ruat non sine pernicie sua perniciosus et ea deprimens quae mergi nisi cum mergente non possunt. {{pn|.3|3}}Quid ergo? sanum hunc aliquis uocat qui uelut tempestate correptus non it sed agitur et furenti malo seruit, nec mandat ultionem suam sed ipse eius exactor animo simul ac manu saeuit, carissimorum eorumque quae mox amissa fleturus est carnifex? {{pn|.4|4}}Hunc aliquis adfectum uirtuti adiutorem comitemque dat, consilia sine quibus uirtus nihil gerit obturbantem? Caducae sinistraeque sunt uires et in malum suum ualidae in quas aegrum morbus et accessio erexit. {{pn|.5|5}}Non est ergo quod me putes tempus in superuacuis consumere, quod iram, quasi dubiae apud homines opinionis sit, infamem, cum sit aliquis et quidem de inlustribus philosophis qui illi indicat operas et tamquam utilem ac spiritus subministrantem in proelia, in actus rerum, ad omne quodcumque calore aliquo gerendum est uocet. {{pn|.6|6}}Ne quem fallat tamquam aliquo tempore, aliquo loco profutura, ostendenda est rabies eius effrenata et attonita apparatusque illi reddendus est suus, eculei et fidiculae et ergastula et cruces et circumdati defossis corporibus ignes et cadauera quoque trahens uncus, uaria uinculorum genera, uaria poenarum, lacerationes membrorum, inscriptiones frontis et bestiarum immanium caueae: inter haec instrumenta conlocetur ira dirum quiddam atque horridum stridens, omnibus per quae furit taetrior. == IV. == {{pn|.1|1}}Vt de ceteris dubium sit, nulli certe adfectui peior est uultus, quem in prioribus libris descripsimus: asperum et acrem et nunc subducto retrorsus sanguine fugatoque pallentem, nunc in os omni calore ac spiritu uerso subrubicundum et similem cruento, uenis tumentibus, oculis nunc trepidis et exilientibus, nunc in uno obtutu defixis et haerentibus; {{pn|.2|2}}adice dentium inter se arietatorum ut aliquem esse cupientium non alium sonum quam est apris tela sua adtritu acuentibus; adice articulorum crepitum cum se ipsae manus frangunt et pulsatum saepius pectus, anhelitus crebros tractosque altius gemitus, instabile corpus, incerta uerba subitis exclamationibus, trementia labra interdumque compressa et dirum quiddam exsibilantia. {{pn|.3|3}}Ferarum mehercules, siue illas fames agitat siue infixum uisceribus ferrum, minus taetra facies est, etiam cum uenatorem suum semianimes morsu ultimo petunt, quam hominis ira flagrantis. Age, si exaudire uoces ac minas uacet, qualia excarnificati animi uerba sunt! {{pn|.4|4}}Nonne reuocare se quisque ab ira uolet, cum intellexerit illam a suo primum malo incipere? Non uis ergo admoneam eos qui iram <in> summa potentia exercent et argumentum uirium existimant et in magnis magnae fortunae bonis ponunt paratam ultionem, quam non sit potens, immo ne liber quidem dici possit irae suae captiuus? {{pn|.5|5}}Non uis admoneam, quo diligentior quisque sit et ipse se circumspiciat, alia animi mala ad pessimos quosque pertinere, iracundiam etiam eruditis hominibus et in alia sanis inrepere? adeo ut quidam simplicitatis indicium iracundiam dicant et uulgo credatur facillimus quisque huic <maxime> obnoxius. == V. == {{pn|.1|1}}'Quorsus' inquis 'hoc pertinet?' Vt nemo se iudicet tutum ab illa, cum lenes quoque natura et placidos in saeuitiam ac uiolentiam euocet. Quemadmodum aduersus pestilentiam nihil prodest firmitas corporis et diligens ualetudinis cura (promiscue enim inbecilla robustaque inuadit), ita ab ira tam inquietis moribus periculum est quam compositis et remissis, quibus eo turpior ac periculosior est quo plus in illis mutat. {{pn|.2|2}}Sed cum primum sit non irasci, secundum desinere, tertium alienae quoque irae mederi, dicam primum quemadmodum in iram non incidamus, deinde quemadmodum nos ab illa liberemus, nouissime quemadmodum irascentem retineamus placemusque et ad sanitatem reducamus. {{pn|.3|3}}Ne irascamur praestabimus, si omnia uitia irae nobis subinde proposuerimus et illam bene aestimauerimus. Accusanda est apud nos, damnanda; perscrutanda eius mala et in medium protrahenda sunt; ut qualis sit appareat, comparanda cum pessimis est. {{pn|.4|4}}Auaritia adquirit et contrahit, quo aliquis melior utatur: ira inpendit, paucis gratuita est. Iracundus dominus quot in fugam seruos egit, quot in mortem! Quanto plus irascendo quam id erat propter quod irascebatur amisit! Ira patri luctum, marito diuortium attulit, magistratui odium, candidato repulsam. {{pn|.5|5}}Peior est quam luxuria, quoniam illa sua uoluptate fruitur, haec alieno dolore. Vincit malignitatem et inuidiam; illae enim infelicem fieri uolunt, haec facere; illae fortuitis malis delectantur, haec non potest expectare fortunam: nocere ei quem odit, non noceri uult. {{pn|.6|6}}Nihil est simultatibus grauius: has ira conciliat. Nihil est bello funestius: in hoc potentium ira prorumpit; ceterum etiam illa plebeia ira et priuata inerme et sine uiribus bellum est. Praeterea ira, ut seponamus quae mox secutura sunt, damna insidias perpetuam ex certaminibus mutuis sollicitudinem, dat poenas dum exigit; naturam hominis eiurat: illa in amorem hortatur, haec in odium; illa prodesse iubet, haec nocere. {{pn|.7|7}}Adice quod, cum indignatio eius a nimio sui suspectu ueniat, ut animosa uideatur, pusilla est et angusta; nemo enim non eo a quo se contemptum iudicat minor est. At ille ingens animus et uerus aestimator sui non uindicat iniuriam, quia non sentit. {{pn|.8|8}}Vt tela a duro resiliunt et cum dolore caedentis solida feriuntur, ita nulla magnum animum iniuria ad sensum sui adducit, fragilior eo quod petit. Quanto pulchrius uelut nulli penetrabilem telo omnis iniurias contumeliasque respuere! Vltio doloris confessio est; non est magnus animus quem incuruat iniuria. Aut potentior te aut inbecillior laesit: si inbecillior, parce illi, si potentior, tibi. == VI. == {{pn|.1|1}}Nullum est argumentum magnitudinis certius quam nihil posse quo instigeris accidere. Pars superior mundi et ordinatior ac propinqua sideribus nec in nubem cogitur nec in tempestatem inpellitur nec uersatur in turbinem; omni tumultu caret: inferiora fulminantur. Eodem modo sublimis animus, quietus semper et in statione tranquilla conlocatus, omnia infra se premens quibus ira contrahitur, modestus et uenerabilis est et dispositus; quorum nihil inuenies in irato. {{pn|.2|2}}Quis enim traditus dolori et furens non primam reiecit uerecundiam? Quis impetu turbidus et in aliquem ruens non quidquid in se uenerandi habuit abiecit? Cui officiorum numerus aut ordo constitit incitato? Quis linguae temperauit? Quis ullam partem corporis tenuit? Quis se regere potuit inmissum? {{pn|.3|3}}Proderit nobis illud Democriti salutare praeceptum, quo monstratur tranquillitas si neque priuatim neque publice multa aut maiora uiribus nostris egerimus. Numquam tam feliciter in multa discurrenti negotia dies transit ut non aut ex homine aut ex re offensa nascatur quae animum in iras paret. {{pn|.4|4}}Quemadmodum per frequentia urbis loca properanti in multos incursitandum est et aliubi labi necesse est, aliubi retineri, aliubi respergi, ita in hoc uitae actu dissipato et uago multa inpedimenta, multae querellae incidunt: alius spem nostram fefellit, alius distulit, alius intercepit; non ex destinato proposita fluxerunt. {{pn|.5|5}}Nulli fortuna tam dedita est ut multa temptanti ubique respondeat; sequitur ergo ut is cui contra quam proposuerat aliqua cesserunt inpatiens hominum rerumque sit, ex leuissimis causis irascatur nunc personae, nunc negotio, nunc loco, nunc fortunae, nunc sibi. {{pn|.6|6}}Itaque ut quietus possit esse animus, non est iactandus nec multarum, ut dixi, rerum actu fatigandus nec magnarum supraque uires adpetitarum. Facile est leuia aptare ceruicibus et in hanc aut illam partem transferre sine lapsu, at quae alienis in nos manibus inposita aegre sustinemus, uicti in proximo effundimus; etiam dum stamus sub sarcina, inpares oneri uacillamus. == VII. == {{pn|.1|1}}Idem accidere in rebus ciuilibus ac domesticis scias. Negotia expedita et habilia sequuntur actorem, ingentia et supra mensuram gerentis nec dant se facile et, si occupata sunt, premunt atque abducunt administrantem tenerique iam uisa cum ipso cadunt: ita fit ut frequenter inrita sit eius uoluntas qui non quae facilia sunt adgreditur, sed uult facilia esse quae adgressus est. {{pn|.2|2}}Quotiens aliquid conaberis, te simul et ea quae paras quibusque pararis ipse metire; faciet enim te asperum paenitentia operis infecti. Hoc interest utrum quis feruidi sit ingenii an frigidi atque humilis: generoso repulsa iram exprimet, languido inertique tristitiam. Ergo actiones nostrae nec paruae sint nec audaces et inprobae, in uicinum spes exeat, nihil conemur quod mox adepti quoque successisse miremur. == VIII. == {{pn|.1|1}}Demus operam ne accipiamus iniuriam, quia ferre nescimus. Cum placidissimo et facillimo et minime anxio morosoque uiuendum est; sumuntur a conuersantibus mores et ut quaedam in contactos corporis uitia transiliunt, ita animus mala sua proximis tradit: ebriosus conuictores in amorem meri traxit, inpudicorum coetus fortem quoque et silice natum uirum emolliit, auaritia in proximos uirus suum transtulit. {{pn|.2|2}}Eadem ex diuerso ratio uirtutum est, ut omne quod secum habent mitigent; nec tam ualetudini profuit utilis regio et salubrius caelum quam animis parum firmis in turba meliore uersari. {{pn|.3|3}}Quae res quantum possit intelleges, si uideris feras quoque conuictu nostro mansuescere nullique etiam immani bestiae uim suam permanere, si hominis contubernium diu passa est: retunditur omnis asperitas paulatimque inter placida dediscitur. Accedit huc quod non tantum exemplo melior fit qui cum quietis hominibus uiuit, sed quod causas irascendi non inuenit nec uitium suum exercet. Fugere itaque debebit omnis quos inritaturos iracundiam sciet. 'Qui sunt' inquis 'isti?' {{pn|.4|4}}Multi ex uariis causis idem facturi: offendet te superbus contemptu, dicax contumelia, petulans iniuria, liuidus malignitate, pugnax contentione, uentosus et mendax uanitate; non feres a suspicioso timeri, a pertinace uinci, a delicato fastidiri. {{pn|.5|5}}Elige simplices faciles moderatos, qui iram tuam nec euocent et ferant; magis adhuc proderunt summissi et humani et dulces, non tamen usque in adulationem, nam iracundos nimia adsentatio offendit: erat certe amicus noster uir bonus sed irae paratioris, cui non magis tutum erat blandiri quam male dicere. {{pn|.6|6}}Caelium oratorem fuisse iracundissimum constat. Cum quo, ut aiunt, cenabat in cubiculo lectae patientiae cliens, sed difficile erat illi in copulam coniecto rixam eius cui cohaerebat effugere; optimum iudicauit quidquid dixisset sequi et secundas agere. Non tulit Caelius adsentientem et exclamauit, 'dic aliquid contra, ut duo simus!' Sed ille quoque, quod non irasceretur iratus, cito sine aduersario desit. {{pn|.7|7}}Eligamus ergo uel hos potius, si conscii nobis iracundiae sumus, qui uultum nostrum ac sermonem sequantur: facient quidem nos delicatos et in malam consuetudinem inducent nihil contra uoluntatem audiendi, sed proderit uitio suo interuallum et quietem dare. Difficiles quoque et indomiti natura blandientem ferent: nihil asperum tetricumque palpanti est. {{pn|.8|8}}Quotiens disputatio longior et pugnacior erit, in prima resistamus, antequam robur accipiat: alit se ipsa contentio et demissos altius tenet; facilius est se a certamine abstinere quam abducere. == IX. == {{pn|.1|1}}Studia quoque grauiora iracundis omittenda sunt aut certe citra lassitudinem exercenda, et animus non inter dura uersandus, sed artibus amoenis tradendus: lectio illum carminum obleniat et historia fabulis detineat; mollius delicatiusque tractetur. {{pn|.2|2}}Pythagoras perturbationes animi lyra componebat; quis autem ignorat lituos et tubas concitamenta esse, sicut quosdam cantus blandimenta quibus mens resoluatur? Confusis oculis prosunt uirentia et quibusdam coloribus infirma acies adquiescit, quorundam splendore praestringitur: sic mentes aegras studia laeta permulcent. {{pn|.3|3}}Forum aduocationes iudicia fugere debemus et omnia quae exulcerant uitium, aeque cauere lassitudinem corporis; consumit enim quidquid in nobis mite placidumque est et acria concitat. {{pn|.4|4}}Ideo quibus stomachus suspectus est, processuri ad res agendas maioris negotii bilem cibo temperant, quam maxime mouet fatigatio, siue quia calorem in media conpellit et nocet sanguini cursumque eius uenis laborantibus sistit, siue quia corpus attenuatum et infirmum incumbit animo; certe ob eandem causam iracundiores sunt ualetudine aut aetate fessi. Fames quoque et sitis ex isdem causis uitanda est: exasperat et incendit animos. {{pn|.5|5}}Vetus dictum est a lasso rixam quaeri; aeque autem et ab esuriente et a sitiente et ab omni homine quem aliqua res urit. Nam ut ulcera ad leuem tactum, deinde etiam ad suspicionem tactus condolescunt, ita animus adfectus minimis offenditur, adeo ut quosdam salutatio et epistula et oratio et interrogatio in litem euocent: numquam sine querella aegra tanguntur. == X. == {{pn|.1|1}}Optimum est itaque ad primum mali sensum mederi sibi, tum uerbis quoque suis minimum libertatis dare et inhibere impetum. {{pn|.2|2}}Facile est autem adfectus suos, cum primum oriuntur, deprehendere: morborum signa praecurrunt. Quemadmodum tempestatis ac pluuiae ante ipsas notae ueniunt, ita irae amoris omniumque istarum procellarum animos uexantium sunt quaedam praenuntia. {{pn|.3|3}}Qui comitiali uitio solent corripi iam aduentare ualetudinem intellegunt, si calor summa deseruit et incertum lumen neruorumque trepidatio est, si memoria sublabitur caputque uersatur; solitis itaque remediis incipientem causam occupant, et odore gustuque quidquid est quod alienat animos repellitur, aut fomentis contra frigus rigoremque pugnatur; aut, si parum medicina profecit, uitauerunt turbam et sine teste ceciderunt. {{pn|.4|4}}Prodest morbum suum nosse et uires eius antequam spatientur opprimere. Videamus quid sit quod nos maxime concitet: alium uerborum, alium rerum contumeliae mouent; hic uult nobilitati, hic formae suae parci; hic elegantissimus haberi cupit, ille doctissimus; hic superbiae inpatiens est, hic contumaciae; ille seruos non putat dignos quibus irascatur, hic intra domum saeuus est, foris mitis; ille rogari iniuriam iudicat, hic non rogari contumeliam. Non omnes ab eadem parte feriuntur; scire itaque oportet quid in te inbecillum sit, ut id maxime protegas. == XI. == {{pn|.1|1}}Non expedit omnia uidere, omnia audire. Multae nos iniuriae transeant, ex quibus plerasque non accipit qui nescit. Non uis esse iracundus? ne fueris curiosus. Qui inquirit quid in se dictum sit, qui malignos sermones etiam si secreto habiti sunt eruit, se ipse inquietat. Quaedam interpretatio eo perducit ut uideantur iniuriae; itaque alia differenda sunt, alia deridenda, alia donanda. {{pn|.2|2}}Circumscribenda multis modis ira est; pleraque in lusum iocumque uertantur. Socraten aiunt colapho percussum nihil amplius dixisse quam molestum esse quod nescirent homines quando cum galea prodire deberent. {{pn|.3|3}}Non quemadmodum facta sit iniuria refert, sed quemadmodum lata; nec uideo quare difficilis sit moderatio, cum sciam tyrannorum quoque tumida et fortuna et licentia ingenia familiarem sibi saeuitiam repressisse. {{pn|.4|4}}Pisistratum certe, Atheniensium tyrannum, memoriae proditur, cum multa in crudelitatem eius ebrius conuiua dixisset nec deessent qui uellent manus ei commodare et alius hinc alius illinc faces subderent, placido animo tulisse et hoc inritantibus respondisse, non magis illi se suscensere quam si quis obligatis oculis in se incucurrisset. == XII. == {{pn|.1|1}}Magna pars querellas manu fecit aut falsa suspicando aut leuia adgrauando. Saepe ad nos ira uenit, saepius nos ad illam. Quae numquam arcessenda est: etiam cum incidit, reiciatur. {{pn|.2|2}}Nemo dicit sibi, 'hoc propter quod irascor aut feci aut fecisse potui'; nemo animum facientis sed ipsum aestimat factum: atqui ille intuendus est, uoluerit an inciderit, coactus sit an deceptus, odium secutus sit an praemium, sibi morem gesserit an manum alteri commodauerit. Aliquid aetas peccantis facit, aliquid fortuna, ut ferre ac pati aut humanum sit aut utile. {{pn|.3|3}}Eo nos loco constituamus quo ille est cui irascimur: nunc facit nos iracundos iniqua nostri aestimatio et quae facere uellemus pati nolumus. {{pn|.4|4}}Nemo se differt; atqui maximum remedium irae dilatio est,ut primus eius feruor relanguescat et caligo quae premit mentem aut residat aut minus densa sit. Quaedam ex his quae te praecipitem ferebant hora, non tantum dies molliet, quaedam ex toto euanescent; si nihil egerit petita aduocatio, apparebit iam iudicium esse, non iram. Quidquid uoles quale sit scire, tempori trade: nihil diligenter in fluctu cernitur. {{pn|.5|5}}Non potuit inpetrare a se Plato tempus, cum seruo suo irasceretur, sed ponere illum statim tunicam et praebere scapulas uerberibus iussit, sua manu ipse caesurus; postquam intellexit irasci se, sicut sustulerat manum suspensam detinebat et stabat percussuro similis; interrogatus deinde ab amico qui forte interuenerat quid ageret, 'exigo' inquit 'poenas ab homine iracundo.' {{pn|.6|6}}Velut stupens gestum illum saeuituri deformem sapienti uiro seruabat, oblitus iam serui, quia alium quem potius castigaret inuenerat. Itaque abstulit sibi in suos potestatem et ob peccatum quoddam commotior 'tu,' inquit 'Speusippe, seruulum istum uerberibus obiurga; nam ego irascor.' {{pn|.7|7}}Ob hoc non cecidit propter quod alius cecidisset. 'Irascor' inquit; 'plus faciam quam oportet, libentius faciam: non sit iste seruus in eius potestate qui in sua non est.' Aliquis uult irato committi ultionem, cum Plato sibi ipse imperium abrogauerit? Nihil tibi liceat dum irasceris. Quare? quia uis omnia licere. == XIII. == {{pn|.1|1}}Pugna tecum ipse: si <uis> uincere iram, non potest te illa. Incipis uincere, si absconditur, si illi exitus non datur. Signa eius obruamus et illam quantum fieri potest occultam secretamque teneamus. {{pn|.2|2}}Cum magna id nostra molestia fiet (cupit enim exilire et incendere oculos et mutare faciem), sed si eminere illi extra nos licuit, supra nos est. In imo pectoris secessu recondatur, feraturque, non ferat. Immo in contrarium omnia eius indicia flectamus: uultus remittatur, uox lenior sit, gradus lentior; paulatim cum exterioribus interiora formantur. {{pn|.3|3}}In Socrate irae signum erat uocem summittere, loqui parcius; apparebat tunc illum sibi obstare. Deprendebatur itaque a familiaribus et coarguebatur, nec erat illi exprobratio latitantis irae ingrata. Quidni gauderet quod iram suam multi intellegerent, nemo sentiret? Sensissent autem, nisi ius amicis obiurgandi se dedisset, sicut ipse sibi in amicos sumpserat. {{pn|.4|4}}Quanto magis hoc nobis faciendum est! Rogemus amicissimum quemque ut tunc maxime libertate aduersus nos utatur cum minime illam pati poterimus, nec adsentiatur irae nostrae; contra [nos] potens malum et apud nos gratiosum, dum consipimus, dum nostri sumus, aduocemus. {{pn|.5|5}}Qui uinum male ferunt et ebrietatis suae temeritatem ac petulantiam metuunt, mandant suis ut e conuiuio auferantur; intemperantiam in morbo suam experti parere ipsis in aduersa ualetudine uetant. {{pn|.6|6}}Optimum est notis uitiis inpedimenta prospicere et ante omnia ita componere animum ut etiam grauissimis rebus subitisque concussus iram aut non sentiat aut magnitudine inopinatae iniuriae exortam in altum retrahat nec dolorem suum profiteatur. {{pn|.7|7}}Id fieri posse apparebit, si pauca ex turba ingenti exempla protulero, ex quibus utrumque discere licet, quantum mali habeat ira ubi hominum praepotentium potestate tota utitur, quantum sibi imperare possit ubi metu maiore compressa est. == XIV. == {{pn|.1|1}}Cambysen regem nimis deditum uino Praexaspes unus ex carissimis monebat ut parcius biberet, turpem esse dicens ebrietatem in rege, quem omnium oculi auresque sequerentur. Ad haec ille 'ut scias' inquit 'quemadmodum numquam excidam mihi, adprobabo iam et oculos post uinum in officio esse et manus.' {{pn|.2|2}}Bibit deinde liberalius quam alias capacioribus scyphis et iam grauis ac uinolentus obiurgatoris sui filium procedere ultra limen iubet adleuataque super caput sinistra manu stare. Tunc intendit arcum et ipsum cor adulescentis (id enim petere se dixerat) figit rescissoque pectore haerens in ipso corde spiculum ostendit ac respiciens patrem interrogauit satisne certam haberet manum. At ille negauit Apollinem potuisse certius mittere. {{pn|.3|3}}Di illum male perdant animo magis quam condicione mancipium! eius rei laudator fuit cuius nimis erat spectatorem fuisse. Occasionem blanditiarum putauit pectus filii in duas partes diductum et cor sub uulnere palpitans: controuersiam illi facere de gloria debuit et reuocare iactum, ut regi liberet in ipso patre certiorem manum ostendere. {{pn|.4|4}}O regem cruentum! o dignum in quem omnium suorum arcus uerterentur! Cum execrati fuerimus illum conuiuia suppliciis funeribusque soluentem, tamen sceleratius telum illud laudatum est quam missum. Videbimus quomodo se pater gerere debuerit stans super cadauer fili sui caedemque illam cuius et testis fuerat et causa: id de quo nunc agitur apparet, iram supprimi posse. {{pn|.5|5}}Non male dixit regi, nullum emisit ne calamitosi quidem uerbum, cum aeque cor suum quam fili transfixum uideret. Potest dici merito deuorasse uerba; nam si quid tamquam iratus dixisset, nihil tamquam pater facere potuisset. {{pn|.6|6}}Potest, inquam, uideri sapientius se in illo casu gessisse quam cum de potandi modo praeciperet <ei> quem satius erat uinum quam sanguinem bibere, cuius manus poculis occupari pax erat. Accessit itaque ad numerum eorum qui magnis cladibus ostenderunt quanti constarent regum amicis bona consilia. == XV. == {{pn|.1|1}}Non dubito quin Harpagus quoque tale aliquid regi suo Persarumque suaserit, quo offensus liberos illi epulandos adposuit et subinde quaesiit an placeret conditura; deinde, ut satis illum plenum malis suis uidit, adferri capita illorum iussit et quomodo esset acceptus interrogauit. Non defuerunt misero uerba, non os concurrit: 'apud regem' inquit 'omnis cena iucunda est.' Quid hac adulatione profecit? ne ad reliquias inuitaretur. {{pn|.2|2}}Non ueto patrem damnare regis sui factum, non ueto quaerere dignam tam truci portento poenam, sed hoc interim colligo, posse etiam ex ingentibus malis nascentem iram abscondi et ad uerba contraria sibi cogi. {{pn|.3|3}}Necessaria ista est doloris refrenatio, utique hoc sortitis uitae genus et ad regiam adhibitis mensam: sic estur apud illos, sic bibitur, sic respondetur; funeribus suis adridendum est. An tanti sit uita uidebimus: alia ista quaestio est. Non consolabimur tam triste ergastulum, non adhortabimur ferre imperia carnificum: ostendemus in omni seruitute apertam libertati uiam. Is aeger animo et suo uitio miser est, cui miserias finire secum licet. {{pn|.4|4}}Dicam et illi qui in regem incidit sagittis pectora amicorum petentem et illi cuius dominus liberorum uisceribus patres saturat: 'quid gemis, demens? Quid expectas ut te aut hostis aliquis per exitium gentis tuae uindicet aut rex a longinquo potens aduolet? quocumque respexeris, ibi malorum finis est. Vides illum praecipitem locum? illac ad libertatem descenditur. Vides illud mare, illud flumen, illum puteum? libertas illic in imo sedet. Vides illam arborem breuem retorridam infelicem? pendet inde libertas. Vides iugulum tuum, guttur tuum, cor tuum? effugia seruitutis sunt. Nimis tibi operosos exitus monstro et multum animi ac roboris exigentes? Quaeris quod sit ad libertatem iter? quaelibet in corpore tuo uena.' == XVI. == {{pn|.1|1}}Quam diu quidem nihil tam intolerabile nobis uidetur ut nos expellat e uita, iram, in quocumque erimus statu, remoueamus. Perniciosa est seruientibus; omnis enim indignatio in tormentum suum proficit et imperia grauiora sentit quo contumacius patitur. Sic laqueos fera dum iactat adstringit; sic aues uiscum, dum trepidantes excutiunt, plumis omnibus inlinunt. Nullum tam artum est iugum quod non minus laedat ducentem quam repugnantem: unum est leuamentum malorum ingentium, pati et necessitatibus suis obsequi. {{pn|.2|2}}Sed cum utilis sit seruientibus adfectuum suorum et huius praecipue rabidi atque effreni continentia, utilior est regibus: perierunt omnia ubi quantum ira suadet fortuna permittit, nec diu potest quae multorum malo exercetur potentia stare; periclitatur enim ubi eos qui separatim gemunt communis metus iunxit. Plerosque itaque modo singuli mactauerunt, modo uniuersi, cum illos conferre in unum iras publicus dolor coegisset. {{pn|.3|3}}Atqui plerique sic iram quasi insigne regium exercuerunt, sicut Dareus, qui primus post ablatum mago imperium Persas et magnam partem orientis obtinuit. Nam cum bellum Scythis indixisset orientem cingentibus, rogatus ab Oeobazo nobili sene ut ex tribus liberis unum in solacium patri relinqueret, duorum opera uteretur, plus quam rogabatur pollicitus omnis se illi dixit remissurum et occisos in conspectu parentis abiecit, crudelis futurus si omnis abduxisset. {{pn|.4|4}}At quanto Xerses facilior! qui Pythio quinque filiorum patri unius uacationem petenti quem uellet eligere permisit, deinde quem elegerat in partes duas distractum ab utroque uiae latere posuit et hac uictima lustrauit exercitum. Habuit itaque quem debuit exitum: uictus et late longeque fusus ac stratam ubique ruinam suam cernens medius inter suorum cadauera incessit. == XVII. == {{pn|.1|1}}Haec barbaris regibus feritas in ira fuit, quos nulla eruditio, nullus litterarum cultus inbuerat: dabo tibi ex Aristotelis sinu regem Alexandrum, qui Clitum carissimum sibi et una educatum inter epulas transfodit manu quidem sua, parum adulantem et pigre ex Macedone ac libero in Persicam seruitutem transeuntem. {{pn|.2|2}}Nam Lysimachum aeque familiarem sibi leoni obiecit. Numquid ergo hic Lysimachus felicitate quadam dentibus leonis elapsus ob hoc, cum ipse regnaret, mitior fuit? {{pn|.3|3}}Nam Telesphorum Rhodium amicum suum undique decurtatum, cum aures illi nasumque abscidisset, in cauea uelut nouum aliquod animal et inusitatum diu pauit, cum oris detruncati mutilatique deformitas humanam faciem perdidisset; accedebat fames et squalor et inluuies corporis in stercore suo destituti; {{pn|.4|4}}callosis super haec genibus manibusque, quas in usum pedum angustiae loci cogebant, lateribus uero adtritu exulceratis non minus foeda quam terribilis erat forma eius uisentibus, factusque poena sua monstrum misericordiam quoque amiserat. Tamen, cum dissimillimus esset homini qui illa patiebatur, dissimilior erat qui faciebat. == XVIII. == {{pn|.1|1}}Vtinam ista saeuitia intra peregrina exempla mansisset nec in Romanos mores cum aliis aduenticiis uitiis etiam suppliciorum irarumque barbaria transisset! M. Mario, cui uicatim populus statuas posuerat, cui ture ac uino supplicabat, L. Sulla praefringi crura, erui oculos, amputari linguam manus iussit, et, quasi totiens occideret quotiens uulnerabat, paulatim et per singulos artus lacerauit. {{pn|.2|2}}Quis erat huius imperii minister? quis nisi Catilina iam in omne facinus manus exercens? Is illum ante bustum Quinti Catuli carpebat grauissimus mitissimi uiri cineribus, supra quos uir mali exempli, popularis tamen et non tam inmerito quam nimis amatus, per stilicidia sanguinem dabat. Dignus erat Marius qui illa pateretur, Sulla qui iuberet, Catilina qui faceret, sed indigna res publica quae in corpus suum pariter et hostium et uindicum gladios reciperet. {{pn|.3|3}}Quid antiqua perscrutor? modo C. Caesar Sex. Papinium, cui pater erat consularis, Betilienum Bassum quaestorem suum, procuratoris sui filium, aliosque et senatores et equites Romanos uno die flagellis cecidit, torsit, non quaestionis sed animi causa; {{pn|.4|4}}deinde adeo inpatiens fuit differendae uoluptatis, quam ingentem crudelitas eius sine dilatione poscebat, ut in xysto maternorum hortorum (qui porticum a ripa separat) inambulans quosdam ex illis cum matronis atque aliis senatoribus ad lucernam decollaret. Quid instabat? Quod periculum aut priuatum aut publicum una nox minabatur? Quantulum fuit lucem expectare denique, ne senatores populi Romani soleatus occideret! == XIX. == {{pn|.1|1}}Quam superba fuerit crudelitas eius ad rem pertinet scire, quamquam aberrare alicui possimus uideri et in deuium exire; sed hoc ipsum pars erit irae super solita saeuientis. Ceciderat flagellis senatores: ipse effecit ut dici posset 'solet fieri'. Torserat per omnia quae in rerum natura tristissima sunt, fidiculis talaribus, eculeo igne uultu suo. {{pn|.2|2}}Et hoc loco respondebitur: 'magnam rem! si tres senatores quasi nequam mancipia inter uerbera et flammas diuisit homo qui de toto senatu trucidando cogitabat, qui optabat ut populus Romanus unam ceruicem haberet, ut scelera sua tot locis ac temporibus diducta in unum ictum et unum diem cogeret.' Quid tam inauditum quam nocturnum supplicium? Cum latrocinia tenebris abscondi soleant, animaduersiones quo notiores sunt plus in exemplum emendationemque proficiunt. {{pn|.3|3}}Et hoc loco respondebitur mihi: 'quod tanto opere admiraris isti beluae cotidianum est; ad hoc uiuit, ad hoc uigilat, ad hoc lucubrat.' Nemo certe inuenietur alius qui imperauerit omnibus iis in quos animaduerti iubebat os inserta spongea includi, ne uocis emittendae haberent facultatem. Cui umquam morituro non est relictum qua gemeret? Timuit ne quam liberiorem uocem extremus dolor mitteret, ne quid quod nollet audiret; sciebat autem innumerabilia esse quae obicere illi nemo nisi periturus auderet. {{pn|.4|4}}Cum spongeae non inuenirentur, scindi uestimenta miserorum et in os farciri pannos imperauit. Quae ista saeuitia est? Liceat ultimum spiritum trahere, da exiturae animae locum, liceat illam non per uulnus emittere. {{pn|.5|5}}Adicere his longum est quod patres quoque occisorum eadem nocte dimissis per domos centurionibus confecit, id est, homo misericors luctu liberauit. Non enim Gai saeuitiam sed irae propositum est describere, quae non tantum uiritim furit sed gentes totas lancinat, sed urbes et flumina et tuta ab omni sensu doloris conuerberat. == XX. == {{pn|.1|1}}Sic rex Persarum totius populi nares recidit in Syria, unde Rhinocolura loco nomen est. Pepercisse illum iudicas quod non tota capita praecidit? nouo genere poenae delectatus est. {{pn|.2|2}}Tale aliquid passi forent et Aethiopes, qui ob longissimum uitae spatium Macrobioe appellantur; in hos enim, quia non supinis manibus exceperant seruitutem missisque legatis libera responsa dederant, quae contumeliosa reges uocant, Cambyses fremebat et non prouisis commeatibus, non exploratis itineribus, per inuia, per arentia trahebat omnem bello utilem turbam. Cui intra primum iter deerant necessaria, nec quicquam subministrabat sterilis et inculta humanoque ignota uestigio regio; {{pn|.3|3}}sustinebant famem primo tenerrima frondium et cacumina arborum, tum coria igne mollita et quidquid necessitas cibum fecerat; postquam inter harenas radices quoque et herbae defecerant apparuitque inops etiam animalium solitudo, decimum quemque sortiti alimentum habuerunt fame saeuius. {{pn|.4|4}}Agebat adhuc regem ira praecipitem, cum partem exercitus amisisset, partem comedisset, donec timuit ne et ipse uocaretur ad sortem: tum demum signum receptui dedit. Seruabantur interim generosae illi aues et instrumenta epularum camelis uehebantur, cum sortirentur milites eius quis male periret, quis peius uiueret. == XXI. == {{pn|.1|1}}Hic iratus fuit genti et ignotae et inmeritae, sensurae tamen: Cyrus flumini. Nam cum Babylona oppugnaturus festinaret ad bellum, cuius maxima momenta in occasionibus sunt, Gynden late fusum amnem uado transire temptauit, quod uix tutum est etiam cum sensit aestatem et ad minimum deductus est. {{pn|.2|2}}Ibi unus ex iis equis qui trahere regium currum albi solebant abreptus uehementer commouit regem; iurauit itaque se amnem illum regis comitatus auferentem eo redacturum ut transiri calcarique etiam a feminis posset. {{pn|.3|3}}Hoc deinde omnem transtulit belli apparatum et tam diu adsedit operi donec centum et octoginta cuniculis diuisum alueum in trecentos et sexaginta riuos dispergeret et siccum relinqueret in diuersum fluentibus aquis. {{pn|.4|4}}Periit itaque et tempus, magna in magnis rebus iactura, et militum ardor, quem inutilis labor fregit, et occasio adgrediendi inparatos, dum ille bellum indictum hosti cum flumine gerit. {{pn|.5|5}}Hic furor -- quid enim aliud uoces? -- Romanos quoque contigit. C. enim Caesar uillam in Herculanensi pulcherrimam, quia mater sua aliquando in illa custodita erat, diruit fecitque eius per hoc notabilem fortunam; stantem enim praenauigabamus, nunc causa dirutae quaeritur. == XXII. == {{pn|.1|1}}Et haec cogitanda sunt exempla quae uites, et illa ex contrario quae sequaris, moderata, lenia, quibus nec ad irascendum causa defuit nec ad ulciscendum potestas. {{pn|.2|2}}Quid enim facilius fuit Antigono quam duos manipulares duci iubere, qui incumbentes regis tabernaculo faciebant quod homines et periculosissime et libentissime faciunt, de rege suo male existimabant? Audierat omnia Antigonus, utpote cum inter dicentes et audientem palla interesset; quam ille leuiter commouit et 'longius' inquit 'discedite, ne uos rex audiat.' {{pn|.3|3}}Idem quadam nocte, cum quosdam ex militibus suis exaudisset omnia mala inprecantis regi, qui ipsos in illud iter et inextricabile lutum deduxisset, accessit ad eos qui maxime laborabant et cum ignorantis a quo adiuuarentur explicuisset, 'nunc' inquit 'male dicite Antigono, cuius uitio in has miserias incidistis; ei autem bene optate qui uos ex hac uoragine eduxit.' {{pn|.4|4}}Idem tam miti animo hostium suorum male dicta quam ciuium tulit. Itaque cum in paruulo quodam castello Graeci obsiderentur et fiducia loci contemnentes hostem multa in deformitatem Antigoni iocarentur et nunc staturam humilem, nunc conlisum nasum deriderent, 'gaudeo' inquit 'et aliquid boni spero, si in castris Silenum habeo.' {{pn|.5|5}}Cum hos dicaces fame domuisset, captis sic usus est ut eos qui militiae utiles erant in cohortes discriberet, ceteros praeconi subiceret, idque se negauit facturum fuisse, nisi expediret iis dominum habere qui tam malam haberent linguam. == XXIII. == {{pn|.1|1}}Huius nepos fuit Alexander, qui lanceam in conuiuas suos torquebat, qui ex duobus amicis quos paulo ante rettuli alterum ferae obiecit, alterum sibi. Ex his duobus tamen qui leoni obiectus est uixit. {{pn|.2|2}}Non habuit hoc auitum ille uitium, ne paternum quidem; nam si qua alia in Philippo uirtus, fuit et contumeliarum patientia, ingens instrumentum ad tutelam regni. Demochares ad illum Parrhesiastes ob nimiam et procacem linguam appellatus inter alios Atheniensium legatos uenerat. Audita benigne legatione Philippus 'dicite' inquit 'mihi facere quid possim quod sit Atheniensibus gratum.' Excepit Demochares et 'te' inquit 'suspendere.' {{pn|.3|3}}Indignatio circumstantium ad tam inhumanum responsum exorta erat; quos Philippus conticiscere iussit et Thersitam illum saluum incolumemque dimittere. 'At uos' inquit 'ceteri legati, nuntiate Atheniensibus multo superbiores esse qui ista dicunt quam qui inpune dicta audiunt.' {{pn|.4|4}}Multa et diuus Augustus digna memoria fecit dixitque ex quibus appareat iram illi non imperasse. Timagenes historiarum scriptor quaedam in ipsum, quaedam in uxorem eius et in totam domum dixerat, nec perdiderat dicta; magis enim circumfertur et in ore hominum est temeraria urbanitas. {{pn|.5|5}}Saepe illum Caesar monuit, moderatius lingua uteretur; perseueranti domo sua interdixit. Postea Timagenes in contubernio Pollionis Asini consenuit ac tota ciuitate direptus est: nullum illi limen praeclusa Caesaris domus abstulit. {{pn|.6|6}}Historias quas postea scripserat recitauit [et combussit] et libros acta Caesaris Augusti continentis in ignem inposuit; inimicitias gessit cum Caesare: nemo amicitiam eius extimuit, nemo quasi fulguritum refugit, fuit qui praeberet tam alte cadenti sinum. {{pn|.7|7}}Tulit hoc, ut dixi, Caesar patienter, ne eo quidem motus quod laudibus suis rebusque gestis manus attulerat; numquam cum hospite inimici sui questus est. {{pn|.8|8}}Hoc dumtaxat Pollioni Asinio dixit, ' theriotropheis'; paranti deinde excusationem obstitit et 'fruere,' inquit 'mi Pollio, fruere!' et cum Pollio diceret 'si iubes, Caesar, statim illi domo mea interdicam', 'hoc me' inquit 'putas facturum, cum ego uos in gratiam reduxerim?' Fuerat enim aliquando Timageni Pollio iratus nec ullam aliam habuerat causam desinendi quam quod Caesar coeperat. == XXIV. == {{pn|.1|1}}Dicat itaque sibi quisque, quotiens lacessitur: 'numquid potentior sum Philippo? illi tamen inpune male dictum est. Numquid in domo mea plus possum quam toto orbe terrarum diuus Augustus potuit? ille tamen contentus fuit a conuiciatore suo secedere.' {{pn|.2|2}}Quid est quare ego serui mei clarius responsum et contumaciorem uultum et non peruenientem usque ad me murmurationem flagellis et compedibus expiem? Quis sum, cuius aures laedi nefas sit? Ignouerunt multi hostibus: ego non ignoscam pigris neglegentibus garrulis? {{pn|.3|3}}Puerum aetas excuset, feminam sexus, extraneum libertas, domesticum familiaritas. Nunc primum offendit: cogitemus quam diu placuerit; saepe et alias offendit: feramus quod diu tulimus. Amicus est: fecit quod noluit; inimicus: fecit quod debuit. {{pn|.4|4}}Prudentiori credamus, stultiori remittamus; pro quocumque illud nobis respondeamus, sapientissimos quoque uiros multa delinquere, neminem esse tam circumspectum cuius non diligentia aliquando sibi ipsa excidat, neminem tam maturum cuius non grauitatem in aliquod feruidius factum casus inpingat, neminem tam timidum offensarum qui non in illas dum uitat incidat. == XXV. == {{pn|.1|1}}Quomodo homini pusillo solacium in malis fuit etiam magnorum uirorum titubare fortunam et aequiore animo filium in angulo fleuit qui uidit acerba funera etiam ex regia duci, sic animo aequiore fert ab aliquo laedi, ab aliquo contemni, cuicumque uenit in mentem nullam esse tantam potentiam in quam non occurrat iniuria. {{pn|.2|2}}Quod si etiam prudentissimi peccant, cuius non error bonam causam habet? Respiciamus quotiens adulescentia nostra in officio parum diligens fuerit, in sermone parum modesta, in uino parum temperans. Si iratus est, demus illi spatium quo dispicere quid fecerit possit: ipse se castigabit. Denique debeat poenas: non est quod cum illo paria faciamus. {{pn|.3|3}}Illud non ueniet in dubium, quin se exemerit turbae et altius steterit quisquis despexit lacessentis: proprium est magnitudinis uerae non sentire percussum. Sic immanis fera ad latratum canum lenta respexit, sic inritus ingenti scopulo fluctus adsultat. Qui non irascitur, inconcussus iniuria perstitit, qui irascitur, motus est. {{pn|.4|4}}At ille quem modo altiorem omni incommodo posui tenet amplexu quodam summum bonum, nec homini tantum sed ipsi fortunae respondet: 'omnia licet facias, minor es quam ut serenitatem meam obducas. Vetat hoc ratio, cui uitam regendam dedi. Plus mihi nocitura est ira quam iniuria. Quidni plus? illius modus certus est, ista quo usque me latura sit dubium est.' == XXVI. == {{pn|.1|1}}'Non possum' inquis 'pati; graue est iniuriam sustinere.' Mentiris; quis enim iniuriam non potest ferre qui potest iram? Adice nunc quod id agis ut et iram feras et iniuriam. Quare fers aegri rabiem et phrenetici uerba, puerorum proteruas manus? nempe quia uidentur nescire quid faciant. Quid interest quo quisque uitio fiat inprudens? inprudentia par in omnibus patrocinium est. {{pn|.2|2}}'Quid ergo?' inquis 'inpune illi erit?' Puta uelle te, tamen non erit; maxima est enim factae iniuriae poena fecisse, nec quisquam grauius adficitur quam qui ad supplicium paenitentiae traditur. {{pn|.3|3}}Deinde ad condicionem rerum humanarum respiciendum est, ut omnium accidentium aequi iudices simus; iniquus autem est qui commune uitium singulis obiecit. Non est Aethiopis inter suos insignitus color, nec rufus crinis et coactus in nodum apud Germanos uirum dedecet: nihil in uno iudicabis notabile aut foedum quod genti suae publicum est. Et ista quae rettuli unius regionis atque anguli consuetudo defendit: uide nunc quanto in iis iustior uenia sit quae per totum genus humanum uulgata sunt. {{pn|.4|4}}Omnes inconsulti et inprouidi sumus, omnes incerti queruli ambitiosi -- quid lenioribus uerbis ulcus publicum abscondo? -- omnes mali sumus. Quidquid itaque in alio reprenditur, id unusquisque in sinu suo inueniet. Quid illius pallorem, illius maciem notas? pestilentia est. Placidiores itaque inuicem simus: mali inter malos uiuimus. Vna nos res facere quietos potest, mutuae facilitatis conuentio. {{pn|.5|5}}'Ille iam mihi nocuit, ego illi nondum.' Sed iam aliquem fortasse laesisti, sed laedes. Noli aestimare hanc horam aut hunc diem, totum inspice mentis tuae habitum: etiam si nihil mali fecisti, potes facere. == XXVII. == {{pn|.1|1}}Quanto satius est sanare iniuriam quam ulcisci! Multum temporis ultio absumit, multis se iniuriis obicit dum una dolet; diutius irascimur omnes quam laedimur. Quanto melius est abire in diuersum nec uitia uitiis opponere! Numquis satis constare sibi uideatur, si mulam calcibus repetat et canem morsu? {{pn|.2|2}}'Ista' inquis 'peccare se nesciunt.' Primum quam iniquus est apud quem hominem esse ad inpetrandam ueniam nocet! Deinde, si cetera animalia hoc irae tuae subducit quod consilio carent, eodem loco tibi sit quisquis consilio caret; quid enim refert an alia mutis dissimilia habeat, si hoc quod in omni peccato muta defendit simile habet, caliginem mentis? {{pn|.3|3}}Peccauit: hoc enim primum? hoc enim extremum? Non est quod illi credas, etiam si dixerit 'iterum non faciam': et iste peccabit et in istum alius et tota uita inter errores uolutabitur. Mansuete inmansueta tractanda sunt. {{pn|.4|4}}Quod in luctu dici solet efficacissime, et in ira dicetur: utrum aliquando desines an numquam? Si aliquando, quanto satius est iram relinquere quam ab ira relinqui! An semper haec agitatio permanebit? Vides quam inpacatam tibi denunties uitam? qualis enim erit semper tumentis? {{pn|.5|5}}Adice nunc quod, cum bene te ipse succenderis et subinde causas quibus stimuleris renouaueris, sua sponte ira discedet et uires illi dies subtrahet: quanto satius est a te illam uinci quam a se! == XXVIII. == {{pn|.1|1}}Huic irasceris, deinde illi; seruis, deinde libertis; parentibus, deinde liberis; notis, deinde ignotis: ubique enim causae supersunt nisi deprecator animus accessit. Hinc te illo furor rapiet, illinc alio, et nouis subinde inritamentis orientibus continuabitur rabies: age, infelix, ecquando amabis? O quam bonum tempus in re mala perdis! {{pn|.2|2}}Quanto nunc erat satius amicos parare, inimicos mitigare, rem publicam administrare, transferre in res domesticas operam, quam circumspicere quid alicui facere possis mali, quod aut dignitati eius aut patrimonio aut corpori uulnus infligas, cum id tibi contingere sine certamine ac periculo non possit, etiam si cum inferiore concurses! {{pn|.3|3}}Vinctum licet accipias et ad arbitrium tuum omni patientiae expositum: saepe nimia uis caedentis aut articulum loco mouit aut neruum in iis quos fregerat dentibus fixit; multos iracundia mancos, multos debiles fecit, etiam ubi patientem est nancta materiam. Adice nunc quod nihil tam inbecille natum est ut sine elidentis periculo pereat: inbecillos ualentissimis alias dolor, alias casus exaequat. {{pn|.4|4}}Quid quod pleraque eorum propter quae irascimur offendunt nos magis quam laedunt? Multum autem interest utrum aliquis uoluntati meae obstet an desit, eripiat an non det. Atqui in aequo ponimus utrum aliquis auferat an neget, utrum spem nostram praecidat an differat, utrum contra nos faciat an pro se, amore alterius an odio nostri. {{pn|.5|5}}Quidam uero non tantum iustas causas standi contra nos sed etiam honestas habent: alius patrem tuetur, alius fratrem, alius patriam, alius amicum; his tamen non ignoscimus id facientibus quod nisi facerent inprobaremus, immo, quod est incredibile, saepe de facto bene existimamus, de faciente male. {{pn|.6|6}}At mehercules uir magnus ac iustus fortissimum quemque ex hostibus suis et pro libertate ac salute patriae pertinacissimum suspicit et talem sibi ciuem, talem militem contingere optat. == XXIX. == {{pn|.1|1}}Turpe est odisse quem laudes; quanto uero turpius ob id aliquem odisse propter quod misericordia dignus est, si captiuus in seruitutem subito depressus reliquias libertatis tenet nec ad sordida ac laboriosa ministeria agilis occurrit, si ex otio piger equum uehiculumque domini cursu non exaequat, si inter cotidiana peruigilia fessum somnus oppressit, si rusticum laborem recusat aut non fortiter obiit a seruitute urbana et feriata translatus ad durum opus! {{pn|.2|2}}Distinguamus utrum aliquis non possit an nolit: multos absoluemus, si coeperimus ante iudicare quam irasci. Nunc autem primum impetum sequimur, deinde, quamuis uana nos concitauerint, perseueramus, ne uideamur coepisse sine causa, et, quod iniquissimum est, pertinaciores nos facit iniquitas irae; retinemus enim illam et augemus, quasi argumentum sit iuste irascentis grauiter irasci. == XXX. == {{pn|.1|1}}Quanto melius est initia ipsa perspicere quam leuia sint, quam innoxia! Quod accidere uides animalibus mutis, idem in homine deprendes: friuolis turbamur et inanibus. Taurum color rubicundus excitat, ad umbram aspis exsurgit, ursos leonesque mappa proritat: omnia quae natura fera ac rabida sunt consternantur ad uana. {{pn|.2|2}}Idem inquietis et stolidis ingeniis euenit: rerum suspicione feriuntur, adeo quidem ut interdum iniurias uocent modica beneficia, in quibus frequentissima, certe acerbissima iracundiae materia est. Carissimis enim irascimur quod minora nobis praestiterint quam mente concepimus quamque alii tulerunt, cum utriusque rei paratum remedium sit. {{pn|.3|3}}Magis alteri indulsit: nostra nos sine comparatione delectent; numquam erit felix quem torquebit felicior. Minus habeo quam speraui: sed fortasse plus speraui quam debui. Haec pars maxime metuenda est, hinc perniciosissimae irae nascuntur et sanctissima quaeque inuasurae. {{pn|.4|4}}Diuum Iulium plures amici confecerunt quam inimici, quorum non expleuerat spes inexplebiles. Voluit quidem ille -- neque enim quisquam liberalius uictoria usus est, ex qua nihil sibi uindicauit nisi dispensandi potestatem -- sed quemadmodum sufficere tam inprobis desideriis posset, cum tantum omnes concupiscerent quantum unus poterat? {{pn|.5|5}}Vidit itaque strictis circa sellam suam gladiis commilitones suos, Cimbrum Tillium, acerrimum paulo ante partium defensorem, aliosque post Pompeium demum Pompeianos. Haec res sua in reges arma conuertit fidissimosque eo conpulit ut de morte eorum cogitarent pro quibus et ante quos mori uotum habuerant. == XXXI. == {{pn|.1|1}}Nulli ad aliena respicienti sua placent: inde dis quoque irascimur quod aliquis nos antecedat, obliti quantum hominum retro sit et paucis inuidentem quantum sequatur a tergo ingentis inuidiae. Tanta tamen inportunitas hominum est ut, quamuis multum acceperint, iniuriae loco sit plus accipere potuisse. {{pn|.2|2}}'Dedit mihi praeturam, sed consulatum speraueram; dedit duodecim fasces, sed non fecit ordinarium consulem; a me numerari uoluit annum, sed deest mihi ad sacerdotium; cooptatus in collegium sum, sed cur in unum? consummauit dignitatem meam, sed patrimonio nihil contulit; ea dedit mihi quae debebat alicui dare, de suo nihil protulit.' {{pn|.3|3}}Age potius gratias pro his quae accepisti; reliqua expecta et nondum plenum esse te gaude: inter uoluptates est superesse quod speres. Omnes uicisti: primum esse te in animo amici tui laetare. Multi te uincunt: considera quanto antecedas plures quam sequaris. Quod sit in te uitium maximum quaeris? falsas rationes conficis: data magno aestimas, accepta paruo. == XXXII. == {{pn|.1|1}}Aliud in alio nos deterreat: quibusdam timeamus irasci, quibusdam uereamur, quibusdam fastidiamus. Magnam rem sine dubio fecerimus, si seruulum infelicem in ergastulum miserimus! Quid properamus uerberare statim, crura protinus frangere? non peribit potestas ista, si differetur. {{pn|.2|2}}Sine id tempus ueniat quo ipsi iubeamus: nunc ex imperio irae loquemur; cum illa abierit, tunc uidebimus quanto ista lis aestimanda sit. In hoc enim praecipue fallimur: ad ferrum uenimus, ad capitalia supplicia, et uinculis carcere fame uindicamus rem castigandam flagris leuioribus. {{pn|.3|3}}'Quomodo' inquis 'nos iubes intueri quam omnia per quae laedi uideamur exigua misera puerilia sint!' Ego uero nihil magis suaserim quam sumere ingentem animum et haec propter quae litigamus discurrimus anhelamus uidere quam humilia et abiecta sint, nulli qui altum quiddam aut magnificum cogitat respicienda. == XXXIII. == {{pn|.1|1}}Circa pecuniam plurimum uociferationis est: haec fora defetigat, patres liberosque committit, uenena miscet, gladios tam percussoribus quam legionibus tradit; haec est sanguine nostro dilibuta; propter hanc uxorum maritorumque noctes strepunt litibus et tribunalia magistratuum premit turba, reges saeuiunt rapiuntque et ciuitates longo saeculorum labore constructas euertunt ut aurum argentumque in cinere urbium scrutentur. {{pn|.2|2}}Libet intueri fiscos in angulo iacentis: hi sunt propter quos oculi clamore exprimantur, fremitu iudiciorum basilicae resonent, euocati ex longinquis regionibus iudices sedeant iudicaturi utrius iustior auaritia sit. {{pn|.3|3}}Quid si ne propter fiscum quidem sed pugnum aeris aut inputatum a seruo denarium senex sine herede moriturus stomacho dirrumpitur? Quid si propter usuram uel milesimam ualetudinarius fenerator distortis pedibus et manibus ad computandum non relictis clamat ac per uadimonia asses suos in ipsis morbi accessionibus uindicat? {{pn|.4|4}}Si totam mihi ex omnibus metallis quae cum maxime deprimimus pecuniam proferas, si in medium proicias quidquid thesauri tegunt, auaritia iterum sub terras referente quae male egesserat, omnem istam congeriem non putem dignam quae frontem uiri boni contrahat. Quanto risu prosequenda sunt quae nobis lacrimas educunt! == XXXIV. == {{pn|.1|1}}Cedo nunc, persequere cetera, cibos potiones horumque causa paratas in ambitionem munditias, uerba contumeliosa, motus corporum parum honorificos, contumacia iumenta et pigra mancipia, et suspiciones et interpretationes malignas uocis alienae, quibus efficitur ut inter iniurias naturae numeretur sermo homini datus: crede mihi, leuia sunt propter quae non leuiter excandescimus qualiaque pueros in rixam et iurgium concitant. {{pn|.2|2}}Nihil ex iis quae tam tristes agimus serium est, nihil magnum: inde, inquam, uobis ira et insania est, quod exigua magno aestimatis. Auferre hic mihi hereditatem uoluit; hic me diu in spem supremam captato criminatus est; hic scortum meum concupiuit: quod uinculum amoris esse debebat seditionis atque odi causa est, idem uelle. {{pn|.3|3}}Iter angustum rixas transeuntium concitat, diffusa et late patens uia ne populos quidem conlidit: ista quae adpetitis, quia exigua sunt nec possunt ad alterum nisi alteri erepta transferri, eadem adfectantibus pugnas et iurgia excitant. == XXXV. == {{pn|.1|1}}Respondisse tibi seruum indignaris libertumque et uxorem et clientem: deinde idem de re publica libertatem sublatam quereris quam domi sustulisti. Rursus, si tacuit interrogatus, contumaciam uocas. {{pn|.2|2}}Et loquatur et taceat et rideat! 'Coram domino?' inquis. Immo coram patre familiae. Quid clamas? quid uociferaris? quid flagella media cena petis quod serui loquuntur, quod non eodem loco turba contionis est, silentium solitudinis? {{pn|.3|3}}In hoc habes aures, ut non modulata tantum et mollia et ex dulci tracta compositaque accipiant: et risum audias oportet et fletum, et blanditias et lites, et prospera et tristia, et hominum uoces et fremitus animalium latratusque. Quid miser expauescis ad clamorem serui, ad tinnitum aeris aut ianuae inpulsum? cum tam delicatus fueris, tonitrua audienda sunt. {{pn|.4|4}}Hoc quod de auribus dictum est transfer ad oculos, qui non minus fastidio laborant si male instituti sunt: macula offenduntur et sordibus et argento parum splendido et stagno non ad solum perlucente. {{pn|.5|5}}Hi nempe oculi, qui non ferunt nisi uarium ac recenti cura nitens marmor, qui mensam nisi crebris distinctam uenis, qui nolunt domi nisi auro pretiosiora calcare, aequissimo animo foris et scabras lutosasque semitas spectant et maiorem partem occurrentium squalidam, parietes insularum exesos rimosos inaequales. Quid ergo aliud est quod illos in publico non offendat, domi moueat, quam opinio illic aequa et patiens, domi morosa et querula? == XXXVI. == {{pn|.1|1}}Omnes sensus perducendi sunt ad firmitatem; natura patientes sunt, si animus illos desit corrumpere, qui cotidie ad rationem reddendam uocandus est. Faciebat hoc Sextius, ut consummato die, cum se ad nocturnam quietem recepisset, interrogaret animum suum: 'quod hodie malum tuum sanasti? Cui uitio obstitisti? Qua parte melior es?' {{pn|.2|2}}Desinet ira et moderatior erit quae sciet sibi cotidie ad iudicem esse ueniendum. Quicquam ergo pulchrius hac consuetudine excutiendi totum diem? Qualis ille somnus post recognitionem sui sequitur, quam tranquillus, quam altus ac liber, cum aut laudatus est animus aut admonitus et speculator sui censorque secretus cognouit de moribus suis! {{pn|.3|3}}Vtor hac potestate et cotidie apud me causam dico. Cum sublatum e conspectu lumen est et conticuit uxor moris iam mei conscia, totum diem meum scrutor factaque ac dicta mea remetior; nihil mihi ipse abscondo, nihil transeo. Quare enim quicquam ex erroribus meis timeam, cum possim dicere: 'uide ne istud amplius facias, nunc tibi ignosco. {{pn|.4|4}}In illa disputatione pugnacius locutus es: noli postea congredi cum imperitis; nolunt discere qui numquam didicerunt. Illum liberius admonuisti quam debebas, itaque non emendasti sed offendisti: de cetero uide, [ne] non tantum an uerum sit quod dicis, sed an ille cui dicitur ueri patiens sit: admoneri bonus gaudet, pessimus quisque rectorem asperrime patitur. == XXXVII. == {{pn|.1|1}}In conuiuio quorundam te sales et in dolorem tuum iacta uerba tetigerunt: uitare uulgares conuictus memento; solutior est post uinum licentia, quia ne sobriis quidem pudor est. {{pn|.2|2}}Iratum uidisti amicum tuum ostiario causidici alicuius aut diuitis quod intrantem summouerat, et ipse pro illo iratus extremo mancipio fuisti: irasceris ergo catenario cani? et hic, cum multum latrauit, obiecto cibo mansuescit. {{pn|.3|3}}Recede longius et ride! Nunc iste se aliquem putat quod custodit litigatorum turba limen obsessum; nunc ille qui intra iacet felix fortunatusque est et beati hominis iudicat ac potentis indicium difficilem ianuam: nescit durissimum esse ostium carceris. Praesume animo multa tibi esse patienda: numquis se hieme algere miratur, numquis in mari nausiare, in uia concuti? Fortis est animus ad quae praeparatus uenit. {{pn|.4|4}}Minus honorato loco positus irasci coepisti conuiuatori, uocatori, ipsi qui tibi praeferebatur: demens, quid interest quam lecti premas partem? honestiorem te aut turpiorem potest facere puluinus? {{pn|.5|5}}Non aequis quendam oculis uidisti, quia de ingenio tuo male locutus est: recipis hanc legem? Ergo te Ennius, quo non delectaris, odisset et Hortensius simultates tibi indiceret et Cicero, si derideres carmina eius, inimicus esset. Vis tu aequo animo pati candidatus suffragia?' == XXXVIII. == {{pn|.1|1}}Contumeliam tibi fecit aliquis: numquid maiorem quam Diogeni philosopho Stoico, cui de ira cum maxime disserenti adulescens proteruus inspuit? Tulit hoc ille leniter et sapienter: 'non quidem' inquit 'irascor, sed dubito tamen an oporteat irasci.' {{pn|.2|2}}Quanto <Cato> noster melius! qui, cum agenti causam in frontem mediam quantum poterat adtracta pingui saliua inspuisset Lentulus ille patrum nostrorum memoria factiosus et inpotens, abstersit faciem et 'adfirmabo' inquit 'omnibus, Lentule, falli eos qui te negant os habere.' == XXXIX. == {{pn|.1|1}}Contigit iam nobis, Nouate, bene componere animum: aut non sentit iracundiam aut superior est. Videamus quomodo alienam iram leniamus; nec enim sani esse tantum uolumus, sed sanare. {{pn|.2|2}}Primam iram non audebimus oratione mulcere: surda est et amens; dabimus illi spatium. Remedia in remissionibus prosunt; nec oculos tumentis temptamus uim rigentem mouendo incitaturi, nec cetera uitia dum feruent: initia morborum quies curat. {{pn|.3|3}}'Quantulum' inquis 'prodest remedium tuum, si sua sponte desinentem iram placat!' Primum, ut citius desinat efficit; deinde custodit, ne reccidat; ipsum quoque impetum, quem non audet lenire, fallet: remouebit omnia ultionis instrumenta, simulabit iram ut tamquam adiutor et doloris comes plus auctoritatis in consiliis habeat, moras nectet et, dum maiorem poenam quaerit, praesentem differet. {{pn|.4|4}}Omni arte requiem furori dabit: si uehementior erit, aut pudorem illi cui non resistat incutiet aut metum; si infirmior, sermones inferet uel gratos uel nouos et cupiditate cognoscendi auocabit. Medicum aiunt, cum regis filiam curare deberet nec sine ferro posset, dum tumentem mammam leniter fouet, scalpellum spongea tectum induxisse: repugnasset puella remedio palam admoto, eadem, quia non expectauit, dolorem tulit. Quaedam non nisi decepta sanantur. == XL. == {{pn|.1|1}}Alteri dices 'uide ne inimicis iracundia tua uoluptati sit', alteri 'uide ne magnitudo animi tui creditumque apud plerosque robur cadat. [alteri] Indignor mehercules et non inuenio dolendi modum, sed tempus expectandum est; dabit poenas. Serua istud in animo tuo: cum potueris, et pro mora reddes.' {{pn|.2|2}}Castigare uero irascentem et ultro obirasci incitare est: uarie adgredieris blandeque, nisi forte tanta persona eris ut possis iram comminuere, quemadmodum fecit diuus Augustus, cum cenaret apud Vedium Pollionem. Fregerat unus ex seruis eius crustallinum; rapi eum Vedius iussit ne uulgari quidem more periturum: murenis obici iubebatur, quas ingentis in piscina continebat. Quis non hoc illum putaret luxuriae causa facere? saeuitia erat. {{pn|.3|3}}Euasit e manibus puer et confugit ad Caesaris pedes, nihil aliud petiturus quam ut aliter periret, ne esca fieret. Motus est nouitate crudelitatis Caesar et illum quidem mitti, crustallina autem omnia coram se frangi iussit conplerique piscinam. {{pn|.4|4}}Fuit Caesari sic castigandus amicus; bene usus est uiribus suis: 'e conuiuio rapi homines imperas et noui generis poenis lancinari? Si calix tuus fractus est, uiscera hominis distrahentur? Tantum tibi placebis ut ibi aliquem duci iubeas ubi Caesar est?' {{pn|.5|5}}Sic cui tantum potentiae est ut iram ex superiore loco adgredi possit, male tractet, at talem dumtaxat qualem modo rettuli, feram immanem sanguinariam, quae iam insanabilis est nisi maius aliquid extimuit. == XLI. == {{pn|.1|1}}Pacem demus animo quam dabit praeceptorum salutarium adsidua meditatio actusque rerum boni et intenta mens ad unius honesti cupiditatem. Conscientiae satis fiat, nil in famam laboremus; sequatur uel mala, dum bene merentis. {{pn|.2|2}}'At uulgus animosa miratur et audaces in honore sunt, placidi pro inertibus habentur.' Primo forsitan aspectu; sed simul aequalitas uitae fidem fecit non segnitiem illam animi esse sed pacem, ueneratur illos populus idem colitque. {{pn|.3|3}}Nihil ergo habet in se utile taeter iste et hostilis adfectus, at omnia ex contrario mala, ferrum et ignes. Pudore calcato caedibus inquinauit manus, membra liberorum dispersit, nihil uacuum reliquit a scelere, non gloriae memor, non infamiae metuens, inemendabilis cum ex ira in odium occalluit. == XLII. == {{pn|.1|1}}Careamus hoc malo purgemusque mentem et exstirpemus radicitus quae quamuis tenuia undecumque haeserint renascentur, et iram non temperemus sed ex toto remoueamus -- quod enim malae rei temperamentum est? Poterimus autem, adnitamur modo. {{pn|.2|2}}Nec ulla res magis proderit quam cogitatio mortalitatis. Sibi quisque atque alteri dicat: 'quid iuuat tamquam in aeternum genitos iras indicere et breuissimam aetatem dissipare? Quid iuuat dies quos in uoluptatem honestam inpendere licet in dolorem alicuius tormentumque transferre? Non capiunt res istae iacturam nec tempus uacat perdere. {{pn|.3|3}}Quid ruimus in pugnam? Quid certamina nobis arcessimus? Quid inbecillitatis obliti ingentia odia suscipimus et ad frangendum fragiles consurgimus? Iam istas inimicitias quas inplacabili gerimus animo febris aut aliquod aliud malum corporis uetabit geri; iam par acerrimum media mors dirimet. {{pn|.4|4}}Quid tumultuamur et uitam seditiosi conturbamus? stat supra caput fatum et pereuntis dies inputat propiusque ac propius accedit; istud tempus quod alienae destinas morti fortasse circa tuam est. == XLIII. == {{pn|.1|1}}Quin potius uitam breuem colligis placidamque et tibi et ceteris praestas? Quin potius amabilem te dum uiuis omnibus, desiderabilem cum excesseris reddis? Quid illum nimis ex alto tecum agentem detrahere cupis? Quid illum oblatrantem tibi, humilem quidem et contemptum sed superioribus acidum ac molestum, exterere uiribus tuis temptas? Quid seruo, quid domino, quid regi, quid clienti tuo irasceris? Sustine paulum: uenit ecce mors quae uos pares faciat. {{pn|.2|2}}Videre solemus inter matutina harenae spectacula tauri et ursi pugnam inter se conligatorum, quos, cum alter alterum uexarunt, suus confector expectat: idem facimus, aliquem nobiscum adligatum lacessimus, cum uicto uictorique finis et quidem maturus immineat. Quieti potius pacatique quantulumcumque superest exigamus; nulli cadauer nostrum iaceat inuisum. {{pn|.3|3}}Saepe rixam conclamatum in uicinia incendium soluit et interuentus ferae latronem uiatoremque diducit: conluctari cum minoribus malis non uacat, ubi metus maior apparuit. Quid nobis cum dimicatione et insidiis? Numquid amplius isti cui irasceris quam mortem optas? etiam te quiescente morietur. Perdis operam, si facere uis quod futurum est. {{pn|.4|4}}"Nolo" inquis "utique occidere, sed exilio, sed ignominia, sed damno adficere." Magis ignosco ei qui uulnus inimici quam qui pusulam concupiscit; hic enim non tantum mali animi est sed pusilli. Siue de ultimis suppliciis cogitas siue de leuioribus, quantulum est temporis quo aut ille poena sua torqueatur aut tu malum gaudium ex aliena percipias! {{pn|.5|5}}Iam istum spiritum expuemus. Interim, dum trahimus, dum inter homines sumus, colamus humanitatem; non timori cuiquam, non periculo simus; detrimenta iniurias, conuicia uellicationes contemnamus et magno animo breuia feramus incommoda: dum respicimus, quod aiunt, uersamusque nos, iam mortalitas aderit. {{Liber |Ante = |AnteNomen = |Post = Liber II |PostNomen = ../Liber II }} 61g0opgs3n60cgd3e5bd8q2waaotq59 265126 265125 2026-05-09T14:31:02Z Saumache 27923 265126 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor= Lucius Annaeus Seneca |OperaeTitulus= De ira |OperaeWikiPagina= De ira |Annus= Saeculo I |SubTitulus= Liber III }} {{Liber |Ante = Liber II |AnteNomen = ../Liber II |Post = |PostNomen = }} == I. == {{pn|I.1|1}}Quod maxime desiderasti, Nouate, nunc facere temptabimus, iram excidere animis aut certe refrenare et impetus eius inhibere. Id aliquando palam aperteque faciendum est, ubi minor uis mali patitur, aliquando ex occulto, ubi nimium ardet omnique inpedimento exasperatur et crescit; refert quantas uires quamque integras habeat, utrum reuerberanda et agenda retro sit an cedere ei debeamus dum tempestas prima desaeuit, ne remedia ipsa secum ferat. {{pn|I.2|2}}Consilium pro moribus cuiusque capiendum erit; quosdam enim preces uincunt, quidam insultant instantque summissis, quosdam terrendo placabimus; alios obiurgatio, alios confessio, alios pudor coepto deiecit, alios mora, lentum praecipitis mali remedium, ad quod nouissime descendendum est. {{pn|I.3|3}}Ceteri enim adfectus dilationem recipiunt et curari tardius possunt, huius incitata et se ipsa rapiens uiolentia non paulatim procedit sed dum incipit tota est; nec aliorum more uitiorum sollicitat animos, sed abducit et inpotentes sui cupidosque uel communis mali exagitat, nec in ea tantum in quae destinauit sed in occurrentia obiter furit. {{pn|I.4|4}}Cetera uitia inpellunt animos, ira praecipitat. Etiam si resistere contra adfectus suos non licet, at certe adfectibus ipsis licet stare: haec, non secus quam fulmina procellaeque et si qua alia inreuocabilia sunt quia non eunt sed cadunt, uim suam magis ac magis tendit. {{pn|I.5|5}}Alia uitia a ratione, hoc a sanitate desciscit; alia accessus lenes habent et incrementa fallentia: in iram deiectus animorum est. Nulla itaque res urget magis attonita et in uires suas prona et siue successit superba, siue frustratur insana; ne repulsa quidem in taedium acta, ubi aduersarium fortuna subduxit, in se ipsa morsus suos uertit. Nec refert quantum sit ex quo surrexerit; ex leuissimis enim in maxima euadit. == II. == {{pn|II.1|1}}Nullam transit aetatem, nullum hominum genus excipit. Quaedam gentes beneficio egestatis non nouere luxuriam; quaedam, quia exercitae et uagae sunt, effugere pigritiam; quibus incultus mos agrestisque uita est, circumscriptio ignota est et fraus et quodcumque in foro malum nascitur: nulla gens est quam non ira instiget, tam inter Graios quam inter barbaros potens, non minus perniciosa leges metuentibus quam quibus iura distinguit modus uirium. {{pn|II.2|2}}Denique cetera singulos corripiunt, hic unus adfectus est qui interdum publice concipitur. Numquam populus uniuersus feminae amore flagrauit nec in pecuniam aut lucrum tota ciuitas spem suam misit; ambitio uiritim singulos occupat, inpotentia non est malum publicum; saepe in iram uno agmine itum est. {{pn|II.3|3}}Viri feminae, senes pueri, principes uulgusque consensere, et tota multitudo paucissimis uerbis concitata ipsum concitatorem antecessit; ad arma protinus ignesque discursum est et indicta finitimis bella aut gesta cum ciuibus; {{pn|II.4|4}}totae cum stirpe omni crematae domus, et modo eloquio fauorabili habitus in multo honore iram suae contionis excepit; in imperatorem suum legiones pila torserunt; dissedit plebs tota cum patribus; publicum consilium senatus non expectatis dilectibus nec nominato imperatore subitos irae suae duces legit ac per tecta urbis nobiles consectatus uiros supplicium manu sumpsit; {{pn|II.5|5}}uiolatae legationes rupto iure gentium rabiesque infanda ciuitatem tulit, nec datum tempus quo resideret tumor publicus, sed deductae protinus classes et oneratae tumultuario milite; sine more, sine auspiciis populus ductu irae suae egressus fortuita raptaque pro armis gessit, deinde magna clade temeritatem audacis irae luit. {{pn|II.6|6}}Hic barbaris forte inruentibus in bella exitus est: cum mobiles animos species iniuriae perculit, aguntur statim et qua dolor traxit ruinae modo legionibus incidunt, incompositi interriti incauti, pericula adpetentes sua; gaudent feriri et instare ferro et tela corpore urgere et per suum uulnus exire. == III. == {{pn|III.1|1}}'Non est' inquis 'dubium quin magna ista et pestifera sit uis: ideo quemadmodum sanari debeat monstra.' Atqui, ut in prioribus libris dixi, stat Aristoteles defensor irae et uetat illam nobis exsecari: calcar ait esse uirtutis, hac erepta inermem animum et ad conatus magnos pigrum inertemque fieri. {{pn|III.2|2}}Necessarium est itaque foeditatem eius ac feritatem coarguere et ante oculis ponere quantum monstri sit homo in hominem furens quantoque impetu ruat non sine pernicie sua perniciosus et ea deprimens quae mergi nisi cum mergente non possunt. {{pn|III.3|3}}Quid ergo? sanum hunc aliquis uocat qui uelut tempestate correptus non it sed agitur et furenti malo seruit, nec mandat ultionem suam sed ipse eius exactor animo simul ac manu saeuit, carissimorum eorumque quae mox amissa fleturus est carnifex? {{pn|III.4|4}}Hunc aliquis adfectum uirtuti adiutorem comitemque dat, consilia sine quibus uirtus nihil gerit obturbantem? Caducae sinistraeque sunt uires et in malum suum ualidae in quas aegrum morbus et accessio erexit. {{pn|III.5|5}}Non est ergo quod me putes tempus in superuacuis consumere, quod iram, quasi dubiae apud homines opinionis sit, infamem, cum sit aliquis et quidem de inlustribus philosophis qui illi indicat operas et tamquam utilem ac spiritus subministrantem in proelia, in actus rerum, ad omne quodcumque calore aliquo gerendum est uocet. {{pn|III.6|6}}Ne quem fallat tamquam aliquo tempore, aliquo loco profutura, ostendenda est rabies eius effrenata et attonita apparatusque illi reddendus est suus, eculei et fidiculae et ergastula et cruces et circumdati defossis corporibus ignes et cadauera quoque trahens uncus, uaria uinculorum genera, uaria poenarum, lacerationes membrorum, inscriptiones frontis et bestiarum immanium caueae: inter haec instrumenta conlocetur ira dirum quiddam atque horridum stridens, omnibus per quae furit taetrior. == IV. == {{pn|IV.1|1}}Vt de ceteris dubium sit, nulli certe adfectui peior est uultus, quem in prioribus libris descripsimus: asperum et acrem et nunc subducto retrorsus sanguine fugatoque pallentem, nunc in os omni calore ac spiritu uerso subrubicundum et similem cruento, uenis tumentibus, oculis nunc trepidis et exilientibus, nunc in uno obtutu defixis et haerentibus; {{pn|IV.2|2}}adice dentium inter se arietatorum ut aliquem esse cupientium non alium sonum quam est apris tela sua adtritu acuentibus; adice articulorum crepitum cum se ipsae manus frangunt et pulsatum saepius pectus, anhelitus crebros tractosque altius gemitus, instabile corpus, incerta uerba subitis exclamationibus, trementia labra interdumque compressa et dirum quiddam exsibilantia. {{pn|IV.3|3}}Ferarum mehercules, siue illas fames agitat siue infixum uisceribus ferrum, minus taetra facies est, etiam cum uenatorem suum semianimes morsu ultimo petunt, quam hominis ira flagrantis. Age, si exaudire uoces ac minas uacet, qualia excarnificati animi uerba sunt! {{pn|IV.4|4}}Nonne reuocare se quisque ab ira uolet, cum intellexerit illam a suo primum malo incipere? Non uis ergo admoneam eos qui iram <in> summa potentia exercent et argumentum uirium existimant et in magnis magnae fortunae bonis ponunt paratam ultionem, quam non sit potens, immo ne liber quidem dici possit irae suae captiuus? {{pn|IV.5|5}}Non uis admoneam, quo diligentior quisque sit et ipse se circumspiciat, alia animi mala ad pessimos quosque pertinere, iracundiam etiam eruditis hominibus et in alia sanis inrepere? adeo ut quidam simplicitatis indicium iracundiam dicant et uulgo credatur facillimus quisque huic <maxime> obnoxius. == V. == {{pn|V.1|1}}'Quorsus' inquis 'hoc pertinet?' Vt nemo se iudicet tutum ab illa, cum lenes quoque natura et placidos in saeuitiam ac uiolentiam euocet. Quemadmodum aduersus pestilentiam nihil prodest firmitas corporis et diligens ualetudinis cura (promiscue enim inbecilla robustaque inuadit), ita ab ira tam inquietis moribus periculum est quam compositis et remissis, quibus eo turpior ac periculosior est quo plus in illis mutat. {{pn|V.2|2}}Sed cum primum sit non irasci, secundum desinere, tertium alienae quoque irae mederi, dicam primum quemadmodum in iram non incidamus, deinde quemadmodum nos ab illa liberemus, nouissime quemadmodum irascentem retineamus placemusque et ad sanitatem reducamus. {{pn|V.3|3}}Ne irascamur praestabimus, si omnia uitia irae nobis subinde proposuerimus et illam bene aestimauerimus. Accusanda est apud nos, damnanda; perscrutanda eius mala et in medium protrahenda sunt; ut qualis sit appareat, comparanda cum pessimis est. {{pn|V.4|4}}Auaritia adquirit et contrahit, quo aliquis melior utatur: ira inpendit, paucis gratuita est. Iracundus dominus quot in fugam seruos egit, quot in mortem! Quanto plus irascendo quam id erat propter quod irascebatur amisit! Ira patri luctum, marito diuortium attulit, magistratui odium, candidato repulsam. {{pn|V.5|5}}Peior est quam luxuria, quoniam illa sua uoluptate fruitur, haec alieno dolore. Vincit malignitatem et inuidiam; illae enim infelicem fieri uolunt, haec facere; illae fortuitis malis delectantur, haec non potest expectare fortunam: nocere ei quem odit, non noceri uult. {{pn|V.6|6}}Nihil est simultatibus grauius: has ira conciliat. Nihil est bello funestius: in hoc potentium ira prorumpit; ceterum etiam illa plebeia ira et priuata inerme et sine uiribus bellum est. Praeterea ira, ut seponamus quae mox secutura sunt, damna insidias perpetuam ex certaminibus mutuis sollicitudinem, dat poenas dum exigit; naturam hominis eiurat: illa in amorem hortatur, haec in odium; illa prodesse iubet, haec nocere. {{pn|V.7|7}}Adice quod, cum indignatio eius a nimio sui suspectu ueniat, ut animosa uideatur, pusilla est et angusta; nemo enim non eo a quo se contemptum iudicat minor est. At ille ingens animus et uerus aestimator sui non uindicat iniuriam, quia non sentit. {{pn|V.8|8}}Vt tela a duro resiliunt et cum dolore caedentis solida feriuntur, ita nulla magnum animum iniuria ad sensum sui adducit, fragilior eo quod petit. Quanto pulchrius uelut nulli penetrabilem telo omnis iniurias contumeliasque respuere! Vltio doloris confessio est; non est magnus animus quem incuruat iniuria. Aut potentior te aut inbecillior laesit: si inbecillior, parce illi, si potentior, tibi. == VI. == {{pn|VI.1|1}}Nullum est argumentum magnitudinis certius quam nihil posse quo instigeris accidere. Pars superior mundi et ordinatior ac propinqua sideribus nec in nubem cogitur nec in tempestatem inpellitur nec uersatur in turbinem; omni tumultu caret: inferiora fulminantur. Eodem modo sublimis animus, quietus semper et in statione tranquilla conlocatus, omnia infra se premens quibus ira contrahitur, modestus et uenerabilis est et dispositus; quorum nihil inuenies in irato. {{pn|VI.2|2}}Quis enim traditus dolori et furens non primam reiecit uerecundiam? Quis impetu turbidus et in aliquem ruens non quidquid in se uenerandi habuit abiecit? Cui officiorum numerus aut ordo constitit incitato? Quis linguae temperauit? Quis ullam partem corporis tenuit? Quis se regere potuit inmissum? {{pn|VI.3|3}}Proderit nobis illud Democriti salutare praeceptum, quo monstratur tranquillitas si neque priuatim neque publice multa aut maiora uiribus nostris egerimus. Numquam tam feliciter in multa discurrenti negotia dies transit ut non aut ex homine aut ex re offensa nascatur quae animum in iras paret. {{pn|VI.4|4}}Quemadmodum per frequentia urbis loca properanti in multos incursitandum est et aliubi labi necesse est, aliubi retineri, aliubi respergi, ita in hoc uitae actu dissipato et uago multa inpedimenta, multae querellae incidunt: alius spem nostram fefellit, alius distulit, alius intercepit; non ex destinato proposita fluxerunt. {{pn|VI.5|5}}Nulli fortuna tam dedita est ut multa temptanti ubique respondeat; sequitur ergo ut is cui contra quam proposuerat aliqua cesserunt inpatiens hominum rerumque sit, ex leuissimis causis irascatur nunc personae, nunc negotio, nunc loco, nunc fortunae, nunc sibi. {{pn|VI.6|6}}Itaque ut quietus possit esse animus, non est iactandus nec multarum, ut dixi, rerum actu fatigandus nec magnarum supraque uires adpetitarum. Facile est leuia aptare ceruicibus et in hanc aut illam partem transferre sine lapsu, at quae alienis in nos manibus inposita aegre sustinemus, uicti in proximo effundimus; etiam dum stamus sub sarcina, inpares oneri uacillamus. == VII. == {{pn|VII.1|1}}Idem accidere in rebus ciuilibus ac domesticis scias. Negotia expedita et habilia sequuntur actorem, ingentia et supra mensuram gerentis nec dant se facile et, si occupata sunt, premunt atque abducunt administrantem tenerique iam uisa cum ipso cadunt: ita fit ut frequenter inrita sit eius uoluntas qui non quae facilia sunt adgreditur, sed uult facilia esse quae adgressus est. {{pn|VII.2|2}}Quotiens aliquid conaberis, te simul et ea quae paras quibusque pararis ipse metire; faciet enim te asperum paenitentia operis infecti. Hoc interest utrum quis feruidi sit ingenii an frigidi atque humilis: generoso repulsa iram exprimet, languido inertique tristitiam. Ergo actiones nostrae nec paruae sint nec audaces et inprobae, in uicinum spes exeat, nihil conemur quod mox adepti quoque successisse miremur. == VIII. == {{pn|VIII.1|1}}Demus operam ne accipiamus iniuriam, quia ferre nescimus. Cum placidissimo et facillimo et minime anxio morosoque uiuendum est; sumuntur a conuersantibus mores et ut quaedam in contactos corporis uitia transiliunt, ita animus mala sua proximis tradit: ebriosus conuictores in amorem meri traxit, inpudicorum coetus fortem quoque et silice natum uirum emolliit, auaritia in proximos uirus suum transtulit. {{pn|VIII.2|2}}Eadem ex diuerso ratio uirtutum est, ut omne quod secum habent mitigent; nec tam ualetudini profuit utilis regio et salubrius caelum quam animis parum firmis in turba meliore uersari. {{pn|VIII.3|3}}Quae res quantum possit intelleges, si uideris feras quoque conuictu nostro mansuescere nullique etiam immani bestiae uim suam permanere, si hominis contubernium diu passa est: retunditur omnis asperitas paulatimque inter placida dediscitur. Accedit huc quod non tantum exemplo melior fit qui cum quietis hominibus uiuit, sed quod causas irascendi non inuenit nec uitium suum exercet. Fugere itaque debebit omnis quos inritaturos iracundiam sciet. 'Qui sunt' inquis 'isti?' {{pn|VIII.4|4}}Multi ex uariis causis idem facturi: offendet te superbus contemptu, dicax contumelia, petulans iniuria, liuidus malignitate, pugnax contentione, uentosus et mendax uanitate; non feres a suspicioso timeri, a pertinace uinci, a delicato fastidiri. {{pn|VIII.5|5}}Elige simplices faciles moderatos, qui iram tuam nec euocent et ferant; magis adhuc proderunt summissi et humani et dulces, non tamen usque in adulationem, nam iracundos nimia adsentatio offendit: erat certe amicus noster uir bonus sed irae paratioris, cui non magis tutum erat blandiri quam male dicere. {{pn|VIII.6|6}}Caelium oratorem fuisse iracundissimum constat. Cum quo, ut aiunt, cenabat in cubiculo lectae patientiae cliens, sed difficile erat illi in copulam coniecto rixam eius cui cohaerebat effugere; optimum iudicauit quidquid dixisset sequi et secundas agere. Non tulit Caelius adsentientem et exclamauit, 'dic aliquid contra, ut duo simus!' Sed ille quoque, quod non irasceretur iratus, cito sine aduersario desit. {{pn|VIII.7|7}}Eligamus ergo uel hos potius, si conscii nobis iracundiae sumus, qui uultum nostrum ac sermonem sequantur: facient quidem nos delicatos et in malam consuetudinem inducent nihil contra uoluntatem audiendi, sed proderit uitio suo interuallum et quietem dare. Difficiles quoque et indomiti natura blandientem ferent: nihil asperum tetricumque palpanti est. {{pn|VIII.8|8}}Quotiens disputatio longior et pugnacior erit, in prima resistamus, antequam robur accipiat: alit se ipsa contentio et demissos altius tenet; facilius est se a certamine abstinere quam abducere. == IX. == {{pn|IX.1|1}}Studia quoque grauiora iracundis omittenda sunt aut certe citra lassitudinem exercenda, et animus non inter dura uersandus, sed artibus amoenis tradendus: lectio illum carminum obleniat et historia fabulis detineat; mollius delicatiusque tractetur. {{pn|IX.2|2}}Pythagoras perturbationes animi lyra componebat; quis autem ignorat lituos et tubas concitamenta esse, sicut quosdam cantus blandimenta quibus mens resoluatur? Confusis oculis prosunt uirentia et quibusdam coloribus infirma acies adquiescit, quorundam splendore praestringitur: sic mentes aegras studia laeta permulcent. {{pn|IX.3|3}}Forum aduocationes iudicia fugere debemus et omnia quae exulcerant uitium, aeque cauere lassitudinem corporis; consumit enim quidquid in nobis mite placidumque est et acria concitat. {{pn|IX.4|4}}Ideo quibus stomachus suspectus est, processuri ad res agendas maioris negotii bilem cibo temperant, quam maxime mouet fatigatio, siue quia calorem in media conpellit et nocet sanguini cursumque eius uenis laborantibus sistit, siue quia corpus attenuatum et infirmum incumbit animo; certe ob eandem causam iracundiores sunt ualetudine aut aetate fessi. Fames quoque et sitis ex isdem causis uitanda est: exasperat et incendit animos. {{pn|IX.5|5}}Vetus dictum est a lasso rixam quaeri; aeque autem et ab esuriente et a sitiente et ab omni homine quem aliqua res urit. Nam ut ulcera ad leuem tactum, deinde etiam ad suspicionem tactus condolescunt, ita animus adfectus minimis offenditur, adeo ut quosdam salutatio et epistula et oratio et interrogatio in litem euocent: numquam sine querella aegra tanguntur. == X. == {{pn|X.1|1}}Optimum est itaque ad primum mali sensum mederi sibi, tum uerbis quoque suis minimum libertatis dare et inhibere impetum. {{pn|X.2|2}}Facile est autem adfectus suos, cum primum oriuntur, deprehendere: morborum signa praecurrunt. Quemadmodum tempestatis ac pluuiae ante ipsas notae ueniunt, ita irae amoris omniumque istarum procellarum animos uexantium sunt quaedam praenuntia. {{pn|X.3|3}}Qui comitiali uitio solent corripi iam aduentare ualetudinem intellegunt, si calor summa deseruit et incertum lumen neruorumque trepidatio est, si memoria sublabitur caputque uersatur; solitis itaque remediis incipientem causam occupant, et odore gustuque quidquid est quod alienat animos repellitur, aut fomentis contra frigus rigoremque pugnatur; aut, si parum medicina profecit, uitauerunt turbam et sine teste ceciderunt. {{pn|X.4|4}}Prodest morbum suum nosse et uires eius antequam spatientur opprimere. Videamus quid sit quod nos maxime concitet: alium uerborum, alium rerum contumeliae mouent; hic uult nobilitati, hic formae suae parci; hic elegantissimus haberi cupit, ille doctissimus; hic superbiae inpatiens est, hic contumaciae; ille seruos non putat dignos quibus irascatur, hic intra domum saeuus est, foris mitis; ille rogari iniuriam iudicat, hic non rogari contumeliam. Non omnes ab eadem parte feriuntur; scire itaque oportet quid in te inbecillum sit, ut id maxime protegas. == XI. == {{pn|XI.1|1}}Non expedit omnia uidere, omnia audire. Multae nos iniuriae transeant, ex quibus plerasque non accipit qui nescit. Non uis esse iracundus? ne fueris curiosus. Qui inquirit quid in se dictum sit, qui malignos sermones etiam si secreto habiti sunt eruit, se ipse inquietat. Quaedam interpretatio eo perducit ut uideantur iniuriae; itaque alia differenda sunt, alia deridenda, alia donanda. {{pn|XI.2|2}}Circumscribenda multis modis ira est; pleraque in lusum iocumque uertantur. Socraten aiunt colapho percussum nihil amplius dixisse quam molestum esse quod nescirent homines quando cum galea prodire deberent. {{pn|XI.3|3}}Non quemadmodum facta sit iniuria refert, sed quemadmodum lata; nec uideo quare difficilis sit moderatio, cum sciam tyrannorum quoque tumida et fortuna et licentia ingenia familiarem sibi saeuitiam repressisse. {{pn|XI.4|4}}Pisistratum certe, Atheniensium tyrannum, memoriae proditur, cum multa in crudelitatem eius ebrius conuiua dixisset nec deessent qui uellent manus ei commodare et alius hinc alius illinc faces subderent, placido animo tulisse et hoc inritantibus respondisse, non magis illi se suscensere quam si quis obligatis oculis in se incucurrisset. == XII. == {{pn|XII.1|1}}Magna pars querellas manu fecit aut falsa suspicando aut leuia adgrauando. Saepe ad nos ira uenit, saepius nos ad illam. Quae numquam arcessenda est: etiam cum incidit, reiciatur. {{pn|XII.2|2}}Nemo dicit sibi, 'hoc propter quod irascor aut feci aut fecisse potui'; nemo animum facientis sed ipsum aestimat factum: atqui ille intuendus est, uoluerit an inciderit, coactus sit an deceptus, odium secutus sit an praemium, sibi morem gesserit an manum alteri commodauerit. Aliquid aetas peccantis facit, aliquid fortuna, ut ferre ac pati aut humanum sit aut utile. {{pn|XII.3|3}}Eo nos loco constituamus quo ille est cui irascimur: nunc facit nos iracundos iniqua nostri aestimatio et quae facere uellemus pati nolumus. {{pn|XII.4|4}}Nemo se differt; atqui maximum remedium irae dilatio est,ut primus eius feruor relanguescat et caligo quae premit mentem aut residat aut minus densa sit. Quaedam ex his quae te praecipitem ferebant hora, non tantum dies molliet, quaedam ex toto euanescent; si nihil egerit petita aduocatio, apparebit iam iudicium esse, non iram. Quidquid uoles quale sit scire, tempori trade: nihil diligenter in fluctu cernitur. {{pn|XII.5|5}}Non potuit inpetrare a se Plato tempus, cum seruo suo irasceretur, sed ponere illum statim tunicam et praebere scapulas uerberibus iussit, sua manu ipse caesurus; postquam intellexit irasci se, sicut sustulerat manum suspensam detinebat et stabat percussuro similis; interrogatus deinde ab amico qui forte interuenerat quid ageret, 'exigo' inquit 'poenas ab homine iracundo.' {{pn|XII.6|6}}Velut stupens gestum illum saeuituri deformem sapienti uiro seruabat, oblitus iam serui, quia alium quem potius castigaret inuenerat. Itaque abstulit sibi in suos potestatem et ob peccatum quoddam commotior 'tu,' inquit 'Speusippe, seruulum istum uerberibus obiurga; nam ego irascor.' {{pn|XII.7|7}}Ob hoc non cecidit propter quod alius cecidisset. 'Irascor' inquit; 'plus faciam quam oportet, libentius faciam: non sit iste seruus in eius potestate qui in sua non est.' Aliquis uult irato committi ultionem, cum Plato sibi ipse imperium abrogauerit? Nihil tibi liceat dum irasceris. Quare? quia uis omnia licere. == XIII. == {{pn|XII.1|1}}Pugna tecum ipse: si <uis> uincere iram, non potest te illa. Incipis uincere, si absconditur, si illi exitus non datur. Signa eius obruamus et illam quantum fieri potest occultam secretamque teneamus. {{pn|XII.2|2}}Cum magna id nostra molestia fiet (cupit enim exilire et incendere oculos et mutare faciem), sed si eminere illi extra nos licuit, supra nos est. In imo pectoris secessu recondatur, feraturque, non ferat. Immo in contrarium omnia eius indicia flectamus: uultus remittatur, uox lenior sit, gradus lentior; paulatim cum exterioribus interiora formantur. {{pn|XIII.3|3}}In Socrate irae signum erat uocem summittere, loqui parcius; apparebat tunc illum sibi obstare. Deprendebatur itaque a familiaribus et coarguebatur, nec erat illi exprobratio latitantis irae ingrata. Quidni gauderet quod iram suam multi intellegerent, nemo sentiret? Sensissent autem, nisi ius amicis obiurgandi se dedisset, sicut ipse sibi in amicos sumpserat. {{pn|XIII.4|4}}Quanto magis hoc nobis faciendum est! Rogemus amicissimum quemque ut tunc maxime libertate aduersus nos utatur cum minime illam pati poterimus, nec adsentiatur irae nostrae; contra [nos] potens malum et apud nos gratiosum, dum consipimus, dum nostri sumus, aduocemus. {{pn|XIII.5|5}}Qui uinum male ferunt et ebrietatis suae temeritatem ac petulantiam metuunt, mandant suis ut e conuiuio auferantur; intemperantiam in morbo suam experti parere ipsis in aduersa ualetudine uetant. {{pn|XIII.6|6}}Optimum est notis uitiis inpedimenta prospicere et ante omnia ita componere animum ut etiam grauissimis rebus subitisque concussus iram aut non sentiat aut magnitudine inopinatae iniuriae exortam in altum retrahat nec dolorem suum profiteatur. {{pn|XIII.7|7}}Id fieri posse apparebit, si pauca ex turba ingenti exempla protulero, ex quibus utrumque discere licet, quantum mali habeat ira ubi hominum praepotentium potestate tota utitur, quantum sibi imperare possit ubi metu maiore compressa est. == XIV. == {{pn|XIV.1|1}}Cambysen regem nimis deditum uino Praexaspes unus ex carissimis monebat ut parcius biberet, turpem esse dicens ebrietatem in rege, quem omnium oculi auresque sequerentur. Ad haec ille 'ut scias' inquit 'quemadmodum numquam excidam mihi, adprobabo iam et oculos post uinum in officio esse et manus.' {{pn|XIV.2|2}}Bibit deinde liberalius quam alias capacioribus scyphis et iam grauis ac uinolentus obiurgatoris sui filium procedere ultra limen iubet adleuataque super caput sinistra manu stare. Tunc intendit arcum et ipsum cor adulescentis (id enim petere se dixerat) figit rescissoque pectore haerens in ipso corde spiculum ostendit ac respiciens patrem interrogauit satisne certam haberet manum. At ille negauit Apollinem potuisse certius mittere. {{pn|XIV.3|3}}Di illum male perdant animo magis quam condicione mancipium! eius rei laudator fuit cuius nimis erat spectatorem fuisse. Occasionem blanditiarum putauit pectus filii in duas partes diductum et cor sub uulnere palpitans: controuersiam illi facere de gloria debuit et reuocare iactum, ut regi liberet in ipso patre certiorem manum ostendere. {{pn|XIV.4|4}}O regem cruentum! o dignum in quem omnium suorum arcus uerterentur! Cum execrati fuerimus illum conuiuia suppliciis funeribusque soluentem, tamen sceleratius telum illud laudatum est quam missum. Videbimus quomodo se pater gerere debuerit stans super cadauer fili sui caedemque illam cuius et testis fuerat et causa: id de quo nunc agitur apparet, iram supprimi posse. {{pn|XIV.5|5}}Non male dixit regi, nullum emisit ne calamitosi quidem uerbum, cum aeque cor suum quam fili transfixum uideret. Potest dici merito deuorasse uerba; nam si quid tamquam iratus dixisset, nihil tamquam pater facere potuisset. {{pn|XIV.6|6}}Potest, inquam, uideri sapientius se in illo casu gessisse quam cum de potandi modo praeciperet <ei> quem satius erat uinum quam sanguinem bibere, cuius manus poculis occupari pax erat. Accessit itaque ad numerum eorum qui magnis cladibus ostenderunt quanti constarent regum amicis bona consilia. == XV. == {{pn|XV.1|1}}Non dubito quin Harpagus quoque tale aliquid regi suo Persarumque suaserit, quo offensus liberos illi epulandos adposuit et subinde quaesiit an placeret conditura; deinde, ut satis illum plenum malis suis uidit, adferri capita illorum iussit et quomodo esset acceptus interrogauit. Non defuerunt misero uerba, non os concurrit: 'apud regem' inquit 'omnis cena iucunda est.' Quid hac adulatione profecit? ne ad reliquias inuitaretur. {{pn|XV.2|2}}Non ueto patrem damnare regis sui factum, non ueto quaerere dignam tam truci portento poenam, sed hoc interim colligo, posse etiam ex ingentibus malis nascentem iram abscondi et ad uerba contraria sibi cogi. {{pn|XV.3|3}}Necessaria ista est doloris refrenatio, utique hoc sortitis uitae genus et ad regiam adhibitis mensam: sic estur apud illos, sic bibitur, sic respondetur; funeribus suis adridendum est. An tanti sit uita uidebimus: alia ista quaestio est. Non consolabimur tam triste ergastulum, non adhortabimur ferre imperia carnificum: ostendemus in omni seruitute apertam libertati uiam. Is aeger animo et suo uitio miser est, cui miserias finire secum licet. {{pn|XV.4|4}}Dicam et illi qui in regem incidit sagittis pectora amicorum petentem et illi cuius dominus liberorum uisceribus patres saturat: 'quid gemis, demens? Quid expectas ut te aut hostis aliquis per exitium gentis tuae uindicet aut rex a longinquo potens aduolet? quocumque respexeris, ibi malorum finis est. Vides illum praecipitem locum? illac ad libertatem descenditur. Vides illud mare, illud flumen, illum puteum? libertas illic in imo sedet. Vides illam arborem breuem retorridam infelicem? pendet inde libertas. Vides iugulum tuum, guttur tuum, cor tuum? effugia seruitutis sunt. Nimis tibi operosos exitus monstro et multum animi ac roboris exigentes? Quaeris quod sit ad libertatem iter? quaelibet in corpore tuo uena.' == XVI. == {{pn|XVI.1|1}}Quam diu quidem nihil tam intolerabile nobis uidetur ut nos expellat e uita, iram, in quocumque erimus statu, remoueamus. Perniciosa est seruientibus; omnis enim indignatio in tormentum suum proficit et imperia grauiora sentit quo contumacius patitur. Sic laqueos fera dum iactat adstringit; sic aues uiscum, dum trepidantes excutiunt, plumis omnibus inlinunt. Nullum tam artum est iugum quod non minus laedat ducentem quam repugnantem: unum est leuamentum malorum ingentium, pati et necessitatibus suis obsequi. {{pn|XVI.2|2}}Sed cum utilis sit seruientibus adfectuum suorum et huius praecipue rabidi atque effreni continentia, utilior est regibus: perierunt omnia ubi quantum ira suadet fortuna permittit, nec diu potest quae multorum malo exercetur potentia stare; periclitatur enim ubi eos qui separatim gemunt communis metus iunxit. Plerosque itaque modo singuli mactauerunt, modo uniuersi, cum illos conferre in unum iras publicus dolor coegisset. {{pn|XVI.3|3}}Atqui plerique sic iram quasi insigne regium exercuerunt, sicut Dareus, qui primus post ablatum mago imperium Persas et magnam partem orientis obtinuit. Nam cum bellum Scythis indixisset orientem cingentibus, rogatus ab Oeobazo nobili sene ut ex tribus liberis unum in solacium patri relinqueret, duorum opera uteretur, plus quam rogabatur pollicitus omnis se illi dixit remissurum et occisos in conspectu parentis abiecit, crudelis futurus si omnis abduxisset. {{pn|XVI.4|4}}At quanto Xerses facilior! qui Pythio quinque filiorum patri unius uacationem petenti quem uellet eligere permisit, deinde quem elegerat in partes duas distractum ab utroque uiae latere posuit et hac uictima lustrauit exercitum. Habuit itaque quem debuit exitum: uictus et late longeque fusus ac stratam ubique ruinam suam cernens medius inter suorum cadauera incessit. == XVII. == {{pn|XVII.1|1}}Haec barbaris regibus feritas in ira fuit, quos nulla eruditio, nullus litterarum cultus inbuerat: dabo tibi ex Aristotelis sinu regem Alexandrum, qui Clitum carissimum sibi et una educatum inter epulas transfodit manu quidem sua, parum adulantem et pigre ex Macedone ac libero in Persicam seruitutem transeuntem. {{pn|XVII.2|2}}Nam Lysimachum aeque familiarem sibi leoni obiecit. Numquid ergo hic Lysimachus felicitate quadam dentibus leonis elapsus ob hoc, cum ipse regnaret, mitior fuit? {{pn|XVII.3|3}}Nam Telesphorum Rhodium amicum suum undique decurtatum, cum aures illi nasumque abscidisset, in cauea uelut nouum aliquod animal et inusitatum diu pauit, cum oris detruncati mutilatique deformitas humanam faciem perdidisset; accedebat fames et squalor et inluuies corporis in stercore suo destituti; {{pn|XVII.4|4}}callosis super haec genibus manibusque, quas in usum pedum angustiae loci cogebant, lateribus uero adtritu exulceratis non minus foeda quam terribilis erat forma eius uisentibus, factusque poena sua monstrum misericordiam quoque amiserat. Tamen, cum dissimillimus esset homini qui illa patiebatur, dissimilior erat qui faciebat. == XVIII. == {{pn|XVIII.1|1}}Vtinam ista saeuitia intra peregrina exempla mansisset nec in Romanos mores cum aliis aduenticiis uitiis etiam suppliciorum irarumque barbaria transisset! M. Mario, cui uicatim populus statuas posuerat, cui ture ac uino supplicabat, L. Sulla praefringi crura, erui oculos, amputari linguam manus iussit, et, quasi totiens occideret quotiens uulnerabat, paulatim et per singulos artus lacerauit. {{pn|XVIII.2|2}}Quis erat huius imperii minister? quis nisi Catilina iam in omne facinus manus exercens? Is illum ante bustum Quinti Catuli carpebat grauissimus mitissimi uiri cineribus, supra quos uir mali exempli, popularis tamen et non tam inmerito quam nimis amatus, per stilicidia sanguinem dabat. Dignus erat Marius qui illa pateretur, Sulla qui iuberet, Catilina qui faceret, sed indigna res publica quae in corpus suum pariter et hostium et uindicum gladios reciperet. {{pn|XVIII.3|3}}Quid antiqua perscrutor? modo C. Caesar Sex. Papinium, cui pater erat consularis, Betilienum Bassum quaestorem suum, procuratoris sui filium, aliosque et senatores et equites Romanos uno die flagellis cecidit, torsit, non quaestionis sed animi causa; {{pn|XVIII.4|4}}deinde adeo inpatiens fuit differendae uoluptatis, quam ingentem crudelitas eius sine dilatione poscebat, ut in xysto maternorum hortorum (qui porticum a ripa separat) inambulans quosdam ex illis cum matronis atque aliis senatoribus ad lucernam decollaret. Quid instabat? Quod periculum aut priuatum aut publicum una nox minabatur? Quantulum fuit lucem expectare denique, ne senatores populi Romani soleatus occideret! == XIX. == {{pn|XIX.1|1}}Quam superba fuerit crudelitas eius ad rem pertinet scire, quamquam aberrare alicui possimus uideri et in deuium exire; sed hoc ipsum pars erit irae super solita saeuientis. Ceciderat flagellis senatores: ipse effecit ut dici posset 'solet fieri'. Torserat per omnia quae in rerum natura tristissima sunt, fidiculis talaribus, eculeo igne uultu suo. {{pn|XIX.2|2}}Et hoc loco respondebitur: 'magnam rem! si tres senatores quasi nequam mancipia inter uerbera et flammas diuisit homo qui de toto senatu trucidando cogitabat, qui optabat ut populus Romanus unam ceruicem haberet, ut scelera sua tot locis ac temporibus diducta in unum ictum et unum diem cogeret.' Quid tam inauditum quam nocturnum supplicium? Cum latrocinia tenebris abscondi soleant, animaduersiones quo notiores sunt plus in exemplum emendationemque proficiunt. {{pn|XIX.3|3}}Et hoc loco respondebitur mihi: 'quod tanto opere admiraris isti beluae cotidianum est; ad hoc uiuit, ad hoc uigilat, ad hoc lucubrat.' Nemo certe inuenietur alius qui imperauerit omnibus iis in quos animaduerti iubebat os inserta spongea includi, ne uocis emittendae haberent facultatem. Cui umquam morituro non est relictum qua gemeret? Timuit ne quam liberiorem uocem extremus dolor mitteret, ne quid quod nollet audiret; sciebat autem innumerabilia esse quae obicere illi nemo nisi periturus auderet. {{pn|XIX.4|4}}Cum spongeae non inuenirentur, scindi uestimenta miserorum et in os farciri pannos imperauit. Quae ista saeuitia est? Liceat ultimum spiritum trahere, da exiturae animae locum, liceat illam non per uulnus emittere. {{pn|XIX.5|5}}Adicere his longum est quod patres quoque occisorum eadem nocte dimissis per domos centurionibus confecit, id est, homo misericors luctu liberauit. Non enim Gai saeuitiam sed irae propositum est describere, quae non tantum uiritim furit sed gentes totas lancinat, sed urbes et flumina et tuta ab omni sensu doloris conuerberat. == XX. == {{pn|XX.1|1}}Sic rex Persarum totius populi nares recidit in Syria, unde Rhinocolura loco nomen est. Pepercisse illum iudicas quod non tota capita praecidit? nouo genere poenae delectatus est. {{pn|XX.2|2}}Tale aliquid passi forent et Aethiopes, qui ob longissimum uitae spatium Macrobioe appellantur; in hos enim, quia non supinis manibus exceperant seruitutem missisque legatis libera responsa dederant, quae contumeliosa reges uocant, Cambyses fremebat et non prouisis commeatibus, non exploratis itineribus, per inuia, per arentia trahebat omnem bello utilem turbam. Cui intra primum iter deerant necessaria, nec quicquam subministrabat sterilis et inculta humanoque ignota uestigio regio; {{pn|X.3|3}}sustinebant famem primo tenerrima frondium et cacumina arborum, tum coria igne mollita et quidquid necessitas cibum fecerat; postquam inter harenas radices quoque et herbae defecerant apparuitque inops etiam animalium solitudo, decimum quemque sortiti alimentum habuerunt fame saeuius. {{pn|XX.4|4}}Agebat adhuc regem ira praecipitem, cum partem exercitus amisisset, partem comedisset, donec timuit ne et ipse uocaretur ad sortem: tum demum signum receptui dedit. Seruabantur interim generosae illi aues et instrumenta epularum camelis uehebantur, cum sortirentur milites eius quis male periret, quis peius uiueret. == XXI. == {{pn|XXI.1|1}}Hic iratus fuit genti et ignotae et inmeritae, sensurae tamen: Cyrus flumini. Nam cum Babylona oppugnaturus festinaret ad bellum, cuius maxima momenta in occasionibus sunt, Gynden late fusum amnem uado transire temptauit, quod uix tutum est etiam cum sensit aestatem et ad minimum deductus est. {{pn|XXI.2|2}}Ibi unus ex iis equis qui trahere regium currum albi solebant abreptus uehementer commouit regem; iurauit itaque se amnem illum regis comitatus auferentem eo redacturum ut transiri calcarique etiam a feminis posset. {{pn|XXI.3|3}}Hoc deinde omnem transtulit belli apparatum et tam diu adsedit operi donec centum et octoginta cuniculis diuisum alueum in trecentos et sexaginta riuos dispergeret et siccum relinqueret in diuersum fluentibus aquis. {{pn|XXI.4|4}}Periit itaque et tempus, magna in magnis rebus iactura, et militum ardor, quem inutilis labor fregit, et occasio adgrediendi inparatos, dum ille bellum indictum hosti cum flumine gerit. {{pn|XXI.5|5}}Hic furor -- quid enim aliud uoces? -- Romanos quoque contigit. C. enim Caesar uillam in Herculanensi pulcherrimam, quia mater sua aliquando in illa custodita erat, diruit fecitque eius per hoc notabilem fortunam; stantem enim praenauigabamus, nunc causa dirutae quaeritur. == XXII. == {{pn|XXII.1|1}}Et haec cogitanda sunt exempla quae uites, et illa ex contrario quae sequaris, moderata, lenia, quibus nec ad irascendum causa defuit nec ad ulciscendum potestas. {{pn|XXII.2|2}}Quid enim facilius fuit Antigono quam duos manipulares duci iubere, qui incumbentes regis tabernaculo faciebant quod homines et periculosissime et libentissime faciunt, de rege suo male existimabant? Audierat omnia Antigonus, utpote cum inter dicentes et audientem palla interesset; quam ille leuiter commouit et 'longius' inquit 'discedite, ne uos rex audiat.' {{pn|XXI.3|3}}Idem quadam nocte, cum quosdam ex militibus suis exaudisset omnia mala inprecantis regi, qui ipsos in illud iter et inextricabile lutum deduxisset, accessit ad eos qui maxime laborabant et cum ignorantis a quo adiuuarentur explicuisset, 'nunc' inquit 'male dicite Antigono, cuius uitio in has miserias incidistis; ei autem bene optate qui uos ex hac uoragine eduxit.' {{pn|XXII.4|4}}Idem tam miti animo hostium suorum male dicta quam ciuium tulit. Itaque cum in paruulo quodam castello Graeci obsiderentur et fiducia loci contemnentes hostem multa in deformitatem Antigoni iocarentur et nunc staturam humilem, nunc conlisum nasum deriderent, 'gaudeo' inquit 'et aliquid boni spero, si in castris Silenum habeo.' {{pn|XXII.5|5}}Cum hos dicaces fame domuisset, captis sic usus est ut eos qui militiae utiles erant in cohortes discriberet, ceteros praeconi subiceret, idque se negauit facturum fuisse, nisi expediret iis dominum habere qui tam malam haberent linguam. == XXIII. == {{pn|XXIII.1|1}}Huius nepos fuit Alexander, qui lanceam in conuiuas suos torquebat, qui ex duobus amicis quos paulo ante rettuli alterum ferae obiecit, alterum sibi. Ex his duobus tamen qui leoni obiectus est uixit. {{pn|XXIII.2|2}}Non habuit hoc auitum ille uitium, ne paternum quidem; nam si qua alia in Philippo uirtus, fuit et contumeliarum patientia, ingens instrumentum ad tutelam regni. Demochares ad illum Parrhesiastes ob nimiam et procacem linguam appellatus inter alios Atheniensium legatos uenerat. Audita benigne legatione Philippus 'dicite' inquit 'mihi facere quid possim quod sit Atheniensibus gratum.' Excepit Demochares et 'te' inquit 'suspendere.' {{pn|XXIII.3|3}}Indignatio circumstantium ad tam inhumanum responsum exorta erat; quos Philippus conticiscere iussit et Thersitam illum saluum incolumemque dimittere. 'At uos' inquit 'ceteri legati, nuntiate Atheniensibus multo superbiores esse qui ista dicunt quam qui inpune dicta audiunt.' {{pn|XXIII.4|4}}Multa et diuus Augustus digna memoria fecit dixitque ex quibus appareat iram illi non imperasse. Timagenes historiarum scriptor quaedam in ipsum, quaedam in uxorem eius et in totam domum dixerat, nec perdiderat dicta; magis enim circumfertur et in ore hominum est temeraria urbanitas. {{pn|XXIII.5|5}}Saepe illum Caesar monuit, moderatius lingua uteretur; perseueranti domo sua interdixit. Postea Timagenes in contubernio Pollionis Asini consenuit ac tota ciuitate direptus est: nullum illi limen praeclusa Caesaris domus abstulit. {{pn|XXIII.6|6}}Historias quas postea scripserat recitauit [et combussit] et libros acta Caesaris Augusti continentis in ignem inposuit; inimicitias gessit cum Caesare: nemo amicitiam eius extimuit, nemo quasi fulguritum refugit, fuit qui praeberet tam alte cadenti sinum. {{pn|XXIII.7|7}}Tulit hoc, ut dixi, Caesar patienter, ne eo quidem motus quod laudibus suis rebusque gestis manus attulerat; numquam cum hospite inimici sui questus est. {{pn|XXIII.8|8}}Hoc dumtaxat Pollioni Asinio dixit, ' theriotropheis'; paranti deinde excusationem obstitit et 'fruere,' inquit 'mi Pollio, fruere!' et cum Pollio diceret 'si iubes, Caesar, statim illi domo mea interdicam', 'hoc me' inquit 'putas facturum, cum ego uos in gratiam reduxerim?' Fuerat enim aliquando Timageni Pollio iratus nec ullam aliam habuerat causam desinendi quam quod Caesar coeperat. == XXIV. == {{pn|XXIV.1|1}}Dicat itaque sibi quisque, quotiens lacessitur: 'numquid potentior sum Philippo? illi tamen inpune male dictum est. Numquid in domo mea plus possum quam toto orbe terrarum diuus Augustus potuit? ille tamen contentus fuit a conuiciatore suo secedere.' {{pn|XXIV.2|2}}Quid est quare ego serui mei clarius responsum et contumaciorem uultum et non peruenientem usque ad me murmurationem flagellis et compedibus expiem? Quis sum, cuius aures laedi nefas sit? Ignouerunt multi hostibus: ego non ignoscam pigris neglegentibus garrulis? {{pn|XXIV.3|3}}Puerum aetas excuset, feminam sexus, extraneum libertas, domesticum familiaritas. Nunc primum offendit: cogitemus quam diu placuerit; saepe et alias offendit: feramus quod diu tulimus. Amicus est: fecit quod noluit; inimicus: fecit quod debuit. {{pn|XXIV.4|4}}Prudentiori credamus, stultiori remittamus; pro quocumque illud nobis respondeamus, sapientissimos quoque uiros multa delinquere, neminem esse tam circumspectum cuius non diligentia aliquando sibi ipsa excidat, neminem tam maturum cuius non grauitatem in aliquod feruidius factum casus inpingat, neminem tam timidum offensarum qui non in illas dum uitat incidat. == XXV. == {{pn|XXV.1|1}}Quomodo homini pusillo solacium in malis fuit etiam magnorum uirorum titubare fortunam et aequiore animo filium in angulo fleuit qui uidit acerba funera etiam ex regia duci, sic animo aequiore fert ab aliquo laedi, ab aliquo contemni, cuicumque uenit in mentem nullam esse tantam potentiam in quam non occurrat iniuria. {{pn|XXV.2|2}}Quod si etiam prudentissimi peccant, cuius non error bonam causam habet? Respiciamus quotiens adulescentia nostra in officio parum diligens fuerit, in sermone parum modesta, in uino parum temperans. Si iratus est, demus illi spatium quo dispicere quid fecerit possit: ipse se castigabit. Denique debeat poenas: non est quod cum illo paria faciamus. {{pn|XXV.3|3}}Illud non ueniet in dubium, quin se exemerit turbae et altius steterit quisquis despexit lacessentis: proprium est magnitudinis uerae non sentire percussum. Sic immanis fera ad latratum canum lenta respexit, sic inritus ingenti scopulo fluctus adsultat. Qui non irascitur, inconcussus iniuria perstitit, qui irascitur, motus est. {{pn|XXV.4|4}}At ille quem modo altiorem omni incommodo posui tenet amplexu quodam summum bonum, nec homini tantum sed ipsi fortunae respondet: 'omnia licet facias, minor es quam ut serenitatem meam obducas. Vetat hoc ratio, cui uitam regendam dedi. Plus mihi nocitura est ira quam iniuria. Quidni plus? illius modus certus est, ista quo usque me latura sit dubium est.' == XXVI. == {{pn|XXVI.1|1}}'Non possum' inquis 'pati; graue est iniuriam sustinere.' Mentiris; quis enim iniuriam non potest ferre qui potest iram? Adice nunc quod id agis ut et iram feras et iniuriam. Quare fers aegri rabiem et phrenetici uerba, puerorum proteruas manus? nempe quia uidentur nescire quid faciant. Quid interest quo quisque uitio fiat inprudens? inprudentia par in omnibus patrocinium est. {{pn|XXVI.2|2}}'Quid ergo?' inquis 'inpune illi erit?' Puta uelle te, tamen non erit; maxima est enim factae iniuriae poena fecisse, nec quisquam grauius adficitur quam qui ad supplicium paenitentiae traditur. {{pn|XXVI.3|3}}Deinde ad condicionem rerum humanarum respiciendum est, ut omnium accidentium aequi iudices simus; iniquus autem est qui commune uitium singulis obiecit. Non est Aethiopis inter suos insignitus color, nec rufus crinis et coactus in nodum apud Germanos uirum dedecet: nihil in uno iudicabis notabile aut foedum quod genti suae publicum est. Et ista quae rettuli unius regionis atque anguli consuetudo defendit: uide nunc quanto in iis iustior uenia sit quae per totum genus humanum uulgata sunt. {{pn|XXVI.4|4}}Omnes inconsulti et inprouidi sumus, omnes incerti queruli ambitiosi -- quid lenioribus uerbis ulcus publicum abscondo? -- omnes mali sumus. Quidquid itaque in alio reprenditur, id unusquisque in sinu suo inueniet. Quid illius pallorem, illius maciem notas? pestilentia est. Placidiores itaque inuicem simus: mali inter malos uiuimus. Vna nos res facere quietos potest, mutuae facilitatis conuentio. {{pn|XXVI.5|5}}'Ille iam mihi nocuit, ego illi nondum.' Sed iam aliquem fortasse laesisti, sed laedes. Noli aestimare hanc horam aut hunc diem, totum inspice mentis tuae habitum: etiam si nihil mali fecisti, potes facere. == XXVII. == {{pn|XXVII.1|1}}Quanto satius est sanare iniuriam quam ulcisci! Multum temporis ultio absumit, multis se iniuriis obicit dum una dolet; diutius irascimur omnes quam laedimur. Quanto melius est abire in diuersum nec uitia uitiis opponere! Numquis satis constare sibi uideatur, si mulam calcibus repetat et canem morsu? {{pn|XXVII.2|2}}'Ista' inquis 'peccare se nesciunt.' Primum quam iniquus est apud quem hominem esse ad inpetrandam ueniam nocet! Deinde, si cetera animalia hoc irae tuae subducit quod consilio carent, eodem loco tibi sit quisquis consilio caret; quid enim refert an alia mutis dissimilia habeat, si hoc quod in omni peccato muta defendit simile habet, caliginem mentis? {{pn|XXVII.3|3}}Peccauit: hoc enim primum? hoc enim extremum? Non est quod illi credas, etiam si dixerit 'iterum non faciam': et iste peccabit et in istum alius et tota uita inter errores uolutabitur. Mansuete inmansueta tractanda sunt. {{pn|XXVII.4|4}}Quod in luctu dici solet efficacissime, et in ira dicetur: utrum aliquando desines an numquam? Si aliquando, quanto satius est iram relinquere quam ab ira relinqui! An semper haec agitatio permanebit? Vides quam inpacatam tibi denunties uitam? qualis enim erit semper tumentis? {{pn|XXVII.5|5}}Adice nunc quod, cum bene te ipse succenderis et subinde causas quibus stimuleris renouaueris, sua sponte ira discedet et uires illi dies subtrahet: quanto satius est a te illam uinci quam a se! == XXVIII. == {{pn|XXVIII.1|1}}Huic irasceris, deinde illi; seruis, deinde libertis; parentibus, deinde liberis; notis, deinde ignotis: ubique enim causae supersunt nisi deprecator animus accessit. Hinc te illo furor rapiet, illinc alio, et nouis subinde inritamentis orientibus continuabitur rabies: age, infelix, ecquando amabis? O quam bonum tempus in re mala perdis! {{pn|XXVIII.2|2}}Quanto nunc erat satius amicos parare, inimicos mitigare, rem publicam administrare, transferre in res domesticas operam, quam circumspicere quid alicui facere possis mali, quod aut dignitati eius aut patrimonio aut corpori uulnus infligas, cum id tibi contingere sine certamine ac periculo non possit, etiam si cum inferiore concurses! {{pn|XXVIII.3|3}}Vinctum licet accipias et ad arbitrium tuum omni patientiae expositum: saepe nimia uis caedentis aut articulum loco mouit aut neruum in iis quos fregerat dentibus fixit; multos iracundia mancos, multos debiles fecit, etiam ubi patientem est nancta materiam. Adice nunc quod nihil tam inbecille natum est ut sine elidentis periculo pereat: inbecillos ualentissimis alias dolor, alias casus exaequat. {{pn|XXVIII.4|4}}Quid quod pleraque eorum propter quae irascimur offendunt nos magis quam laedunt? Multum autem interest utrum aliquis uoluntati meae obstet an desit, eripiat an non det. Atqui in aequo ponimus utrum aliquis auferat an neget, utrum spem nostram praecidat an differat, utrum contra nos faciat an pro se, amore alterius an odio nostri. {{pn|XXVIII.5|5}}Quidam uero non tantum iustas causas standi contra nos sed etiam honestas habent: alius patrem tuetur, alius fratrem, alius patriam, alius amicum; his tamen non ignoscimus id facientibus quod nisi facerent inprobaremus, immo, quod est incredibile, saepe de facto bene existimamus, de faciente male. {{pn|XXVIII.6|6}}At mehercules uir magnus ac iustus fortissimum quemque ex hostibus suis et pro libertate ac salute patriae pertinacissimum suspicit et talem sibi ciuem, talem militem contingere optat. == XXIX. == {{pn|XXIX.1|1}}Turpe est odisse quem laudes; quanto uero turpius ob id aliquem odisse propter quod misericordia dignus est, si captiuus in seruitutem subito depressus reliquias libertatis tenet nec ad sordida ac laboriosa ministeria agilis occurrit, si ex otio piger equum uehiculumque domini cursu non exaequat, si inter cotidiana peruigilia fessum somnus oppressit, si rusticum laborem recusat aut non fortiter obiit a seruitute urbana et feriata translatus ad durum opus! {{pn|XXIX.2|2}}Distinguamus utrum aliquis non possit an nolit: multos absoluemus, si coeperimus ante iudicare quam irasci. Nunc autem primum impetum sequimur, deinde, quamuis uana nos concitauerint, perseueramus, ne uideamur coepisse sine causa, et, quod iniquissimum est, pertinaciores nos facit iniquitas irae; retinemus enim illam et augemus, quasi argumentum sit iuste irascentis grauiter irasci. == XXX. == {{pn|XXX.1|1}}Quanto melius est initia ipsa perspicere quam leuia sint, quam innoxia! Quod accidere uides animalibus mutis, idem in homine deprendes: friuolis turbamur et inanibus. Taurum color rubicundus excitat, ad umbram aspis exsurgit, ursos leonesque mappa proritat: omnia quae natura fera ac rabida sunt consternantur ad uana. {{pn|XXX.2|2}}Idem inquietis et stolidis ingeniis euenit: rerum suspicione feriuntur, adeo quidem ut interdum iniurias uocent modica beneficia, in quibus frequentissima, certe acerbissima iracundiae materia est. Carissimis enim irascimur quod minora nobis praestiterint quam mente concepimus quamque alii tulerunt, cum utriusque rei paratum remedium sit. {{pn|XXX.3|3}}Magis alteri indulsit: nostra nos sine comparatione delectent; numquam erit felix quem torquebit felicior. Minus habeo quam speraui: sed fortasse plus speraui quam debui. Haec pars maxime metuenda est, hinc perniciosissimae irae nascuntur et sanctissima quaeque inuasurae. {{pn|XXX.4|4}}Diuum Iulium plures amici confecerunt quam inimici, quorum non expleuerat spes inexplebiles. Voluit quidem ille -- neque enim quisquam liberalius uictoria usus est, ex qua nihil sibi uindicauit nisi dispensandi potestatem -- sed quemadmodum sufficere tam inprobis desideriis posset, cum tantum omnes concupiscerent quantum unus poterat? {{pn|XXX.5|5}}Vidit itaque strictis circa sellam suam gladiis commilitones suos, Cimbrum Tillium, acerrimum paulo ante partium defensorem, aliosque post Pompeium demum Pompeianos. Haec res sua in reges arma conuertit fidissimosque eo conpulit ut de morte eorum cogitarent pro quibus et ante quos mori uotum habuerant. == XXXI. == {{pn|XXXI.1|1}}Nulli ad aliena respicienti sua placent: inde dis quoque irascimur quod aliquis nos antecedat, obliti quantum hominum retro sit et paucis inuidentem quantum sequatur a tergo ingentis inuidiae. Tanta tamen inportunitas hominum est ut, quamuis multum acceperint, iniuriae loco sit plus accipere potuisse. {{pn|XXXI.2|2}}'Dedit mihi praeturam, sed consulatum speraueram; dedit duodecim fasces, sed non fecit ordinarium consulem; a me numerari uoluit annum, sed deest mihi ad sacerdotium; cooptatus in collegium sum, sed cur in unum? consummauit dignitatem meam, sed patrimonio nihil contulit; ea dedit mihi quae debebat alicui dare, de suo nihil protulit.' {{pn|XXXI.3|3}}Age potius gratias pro his quae accepisti; reliqua expecta et nondum plenum esse te gaude: inter uoluptates est superesse quod speres. Omnes uicisti: primum esse te in animo amici tui laetare. Multi te uincunt: considera quanto antecedas plures quam sequaris. Quod sit in te uitium maximum quaeris? falsas rationes conficis: data magno aestimas, accepta paruo. == XXXII. == {{pn|XXXII.1|1}}Aliud in alio nos deterreat: quibusdam timeamus irasci, quibusdam uereamur, quibusdam fastidiamus. Magnam rem sine dubio fecerimus, si seruulum infelicem in ergastulum miserimus! Quid properamus uerberare statim, crura protinus frangere? non peribit potestas ista, si differetur. {{pn|XXXII.2|2}}Sine id tempus ueniat quo ipsi iubeamus: nunc ex imperio irae loquemur; cum illa abierit, tunc uidebimus quanto ista lis aestimanda sit. In hoc enim praecipue fallimur: ad ferrum uenimus, ad capitalia supplicia, et uinculis carcere fame uindicamus rem castigandam flagris leuioribus. {{pn|XXXII.3|3}}'Quomodo' inquis 'nos iubes intueri quam omnia per quae laedi uideamur exigua misera puerilia sint!' Ego uero nihil magis suaserim quam sumere ingentem animum et haec propter quae litigamus discurrimus anhelamus uidere quam humilia et abiecta sint, nulli qui altum quiddam aut magnificum cogitat respicienda. == XXXIII. == {{pn|XXXIII.1|1}}Circa pecuniam plurimum uociferationis est: haec fora defetigat, patres liberosque committit, uenena miscet, gladios tam percussoribus quam legionibus tradit; haec est sanguine nostro dilibuta; propter hanc uxorum maritorumque noctes strepunt litibus et tribunalia magistratuum premit turba, reges saeuiunt rapiuntque et ciuitates longo saeculorum labore constructas euertunt ut aurum argentumque in cinere urbium scrutentur. {{pn|XXXIII.2|2}}Libet intueri fiscos in angulo iacentis: hi sunt propter quos oculi clamore exprimantur, fremitu iudiciorum basilicae resonent, euocati ex longinquis regionibus iudices sedeant iudicaturi utrius iustior auaritia sit. {{pn|XXXIII.3|3}}Quid si ne propter fiscum quidem sed pugnum aeris aut inputatum a seruo denarium senex sine herede moriturus stomacho dirrumpitur? Quid si propter usuram uel milesimam ualetudinarius fenerator distortis pedibus et manibus ad computandum non relictis clamat ac per uadimonia asses suos in ipsis morbi accessionibus uindicat? {{pn|XXXIV.4|4}}Si totam mihi ex omnibus metallis quae cum maxime deprimimus pecuniam proferas, si in medium proicias quidquid thesauri tegunt, auaritia iterum sub terras referente quae male egesserat, omnem istam congeriem non putem dignam quae frontem uiri boni contrahat. Quanto risu prosequenda sunt quae nobis lacrimas educunt! == XXXIV. == {{pn|XXXIV.1|1}}Cedo nunc, persequere cetera, cibos potiones horumque causa paratas in ambitionem munditias, uerba contumeliosa, motus corporum parum honorificos, contumacia iumenta et pigra mancipia, et suspiciones et interpretationes malignas uocis alienae, quibus efficitur ut inter iniurias naturae numeretur sermo homini datus: crede mihi, leuia sunt propter quae non leuiter excandescimus qualiaque pueros in rixam et iurgium concitant. {{pn|XXXIV.2|2}}Nihil ex iis quae tam tristes agimus serium est, nihil magnum: inde, inquam, uobis ira et insania est, quod exigua magno aestimatis. Auferre hic mihi hereditatem uoluit; hic me diu in spem supremam captato criminatus est; hic scortum meum concupiuit: quod uinculum amoris esse debebat seditionis atque odi causa est, idem uelle. {{pn|XXXIV.3|3}}Iter angustum rixas transeuntium concitat, diffusa et late patens uia ne populos quidem conlidit: ista quae adpetitis, quia exigua sunt nec possunt ad alterum nisi alteri erepta transferri, eadem adfectantibus pugnas et iurgia excitant. == XXXV. == {{pn|XXXV.1|1}}Respondisse tibi seruum indignaris libertumque et uxorem et clientem: deinde idem de re publica libertatem sublatam quereris quam domi sustulisti. Rursus, si tacuit interrogatus, contumaciam uocas. {{pn|XXXV.2|2}}Et loquatur et taceat et rideat! 'Coram domino?' inquis. Immo coram patre familiae. Quid clamas? quid uociferaris? quid flagella media cena petis quod serui loquuntur, quod non eodem loco turba contionis est, silentium solitudinis? {{pn|XXXV.3|3}}In hoc habes aures, ut non modulata tantum et mollia et ex dulci tracta compositaque accipiant: et risum audias oportet et fletum, et blanditias et lites, et prospera et tristia, et hominum uoces et fremitus animalium latratusque. Quid miser expauescis ad clamorem serui, ad tinnitum aeris aut ianuae inpulsum? cum tam delicatus fueris, tonitrua audienda sunt. {{pn|XXXV.4|4}}Hoc quod de auribus dictum est transfer ad oculos, qui non minus fastidio laborant si male instituti sunt: macula offenduntur et sordibus et argento parum splendido et stagno non ad solum perlucente. {{pn|XXXV.5|5}}Hi nempe oculi, qui non ferunt nisi uarium ac recenti cura nitens marmor, qui mensam nisi crebris distinctam uenis, qui nolunt domi nisi auro pretiosiora calcare, aequissimo animo foris et scabras lutosasque semitas spectant et maiorem partem occurrentium squalidam, parietes insularum exesos rimosos inaequales. Quid ergo aliud est quod illos in publico non offendat, domi moueat, quam opinio illic aequa et patiens, domi morosa et querula? == XXXVI. == {{pn|XXXVI.1|1}}Omnes sensus perducendi sunt ad firmitatem; natura patientes sunt, si animus illos desit corrumpere, qui cotidie ad rationem reddendam uocandus est. Faciebat hoc Sextius, ut consummato die, cum se ad nocturnam quietem recepisset, interrogaret animum suum: 'quod hodie malum tuum sanasti? Cui uitio obstitisti? Qua parte melior es?' {{pn|XXXVI.2|2}}Desinet ira et moderatior erit quae sciet sibi cotidie ad iudicem esse ueniendum. Quicquam ergo pulchrius hac consuetudine excutiendi totum diem? Qualis ille somnus post recognitionem sui sequitur, quam tranquillus, quam altus ac liber, cum aut laudatus est animus aut admonitus et speculator sui censorque secretus cognouit de moribus suis! {{pn|XXXVI.3|3}}Vtor hac potestate et cotidie apud me causam dico. Cum sublatum e conspectu lumen est et conticuit uxor moris iam mei conscia, totum diem meum scrutor factaque ac dicta mea remetior; nihil mihi ipse abscondo, nihil transeo. Quare enim quicquam ex erroribus meis timeam, cum possim dicere: 'uide ne istud amplius facias, nunc tibi ignosco. {{pn|XXXVI.4|4}}In illa disputatione pugnacius locutus es: noli postea congredi cum imperitis; nolunt discere qui numquam didicerunt. Illum liberius admonuisti quam debebas, itaque non emendasti sed offendisti: de cetero uide, [ne] non tantum an uerum sit quod dicis, sed an ille cui dicitur ueri patiens sit: admoneri bonus gaudet, pessimus quisque rectorem asperrime patitur. == XXXVII. == {{pn|XXXVII.1|1}}In conuiuio quorundam te sales et in dolorem tuum iacta uerba tetigerunt: uitare uulgares conuictus memento; solutior est post uinum licentia, quia ne sobriis quidem pudor est. {{pn|XXXVII.2|2}}Iratum uidisti amicum tuum ostiario causidici alicuius aut diuitis quod intrantem summouerat, et ipse pro illo iratus extremo mancipio fuisti: irasceris ergo catenario cani? et hic, cum multum latrauit, obiecto cibo mansuescit. {{pn|XXXVII.3|3}}Recede longius et ride! Nunc iste se aliquem putat quod custodit litigatorum turba limen obsessum; nunc ille qui intra iacet felix fortunatusque est et beati hominis iudicat ac potentis indicium difficilem ianuam: nescit durissimum esse ostium carceris. Praesume animo multa tibi esse patienda: numquis se hieme algere miratur, numquis in mari nausiare, in uia concuti? Fortis est animus ad quae praeparatus uenit. {{pn|XXXVII.4|4}}Minus honorato loco positus irasci coepisti conuiuatori, uocatori, ipsi qui tibi praeferebatur: demens, quid interest quam lecti premas partem? honestiorem te aut turpiorem potest facere puluinus? {{pn|XXXVII.5|5}}Non aequis quendam oculis uidisti, quia de ingenio tuo male locutus est: recipis hanc legem? Ergo te Ennius, quo non delectaris, odisset et Hortensius simultates tibi indiceret et Cicero, si derideres carmina eius, inimicus esset. Vis tu aequo animo pati candidatus suffragia?' == XXXVIII. == {{pn|XXXVIII.1|1}}Contumeliam tibi fecit aliquis: numquid maiorem quam Diogeni philosopho Stoico, cui de ira cum maxime disserenti adulescens proteruus inspuit? Tulit hoc ille leniter et sapienter: 'non quidem' inquit 'irascor, sed dubito tamen an oporteat irasci.' {{pn|XXXVIII.2|2}}Quanto <Cato> noster melius! qui, cum agenti causam in frontem mediam quantum poterat adtracta pingui saliua inspuisset Lentulus ille patrum nostrorum memoria factiosus et inpotens, abstersit faciem et 'adfirmabo' inquit 'omnibus, Lentule, falli eos qui te negant os habere.' == XXXIX. == {{pn|XXXIX.1|1}}Contigit iam nobis, Nouate, bene componere animum: aut non sentit iracundiam aut superior est. Videamus quomodo alienam iram leniamus; nec enim sani esse tantum uolumus, sed sanare. {{pn|XXXIX.2|2}}Primam iram non audebimus oratione mulcere: surda est et amens; dabimus illi spatium. Remedia in remissionibus prosunt; nec oculos tumentis temptamus uim rigentem mouendo incitaturi, nec cetera uitia dum feruent: initia morborum quies curat. {{pn|XXXIX.3|3}}'Quantulum' inquis 'prodest remedium tuum, si sua sponte desinentem iram placat!' Primum, ut citius desinat efficit; deinde custodit, ne reccidat; ipsum quoque impetum, quem non audet lenire, fallet: remouebit omnia ultionis instrumenta, simulabit iram ut tamquam adiutor et doloris comes plus auctoritatis in consiliis habeat, moras nectet et, dum maiorem poenam quaerit, praesentem differet. {{pn|XXXIX.4|4}}Omni arte requiem furori dabit: si uehementior erit, aut pudorem illi cui non resistat incutiet aut metum; si infirmior, sermones inferet uel gratos uel nouos et cupiditate cognoscendi auocabit. Medicum aiunt, cum regis filiam curare deberet nec sine ferro posset, dum tumentem mammam leniter fouet, scalpellum spongea tectum induxisse: repugnasset puella remedio palam admoto, eadem, quia non expectauit, dolorem tulit. Quaedam non nisi decepta sanantur. == XL. == {{pn|XL.1|1}}Alteri dices 'uide ne inimicis iracundia tua uoluptati sit', alteri 'uide ne magnitudo animi tui creditumque apud plerosque robur cadat. [alteri] Indignor mehercules et non inuenio dolendi modum, sed tempus expectandum est; dabit poenas. Serua istud in animo tuo: cum potueris, et pro mora reddes.' {{pn|XL.2|2}}Castigare uero irascentem et ultro obirasci incitare est: uarie adgredieris blandeque, nisi forte tanta persona eris ut possis iram comminuere, quemadmodum fecit diuus Augustus, cum cenaret apud Vedium Pollionem. Fregerat unus ex seruis eius crustallinum; rapi eum Vedius iussit ne uulgari quidem more periturum: murenis obici iubebatur, quas ingentis in piscina continebat. Quis non hoc illum putaret luxuriae causa facere? saeuitia erat. {{pn|XL.3|3}}Euasit e manibus puer et confugit ad Caesaris pedes, nihil aliud petiturus quam ut aliter periret, ne esca fieret. Motus est nouitate crudelitatis Caesar et illum quidem mitti, crustallina autem omnia coram se frangi iussit conplerique piscinam. {{pn|XL.4|4}}Fuit Caesari sic castigandus amicus; bene usus est uiribus suis: 'e conuiuio rapi homines imperas et noui generis poenis lancinari? Si calix tuus fractus est, uiscera hominis distrahentur? Tantum tibi placebis ut ibi aliquem duci iubeas ubi Caesar est?' {{pn|XL.5|5}}Sic cui tantum potentiae est ut iram ex superiore loco adgredi possit, male tractet, at talem dumtaxat qualem modo rettuli, feram immanem sanguinariam, quae iam insanabilis est nisi maius aliquid extimuit. == XLI. == {{pn|XLI.1|1}}Pacem demus animo quam dabit praeceptorum salutarium adsidua meditatio actusque rerum boni et intenta mens ad unius honesti cupiditatem. Conscientiae satis fiat, nil in famam laboremus; sequatur uel mala, dum bene merentis. {{pn|XLI.2|2}}'At uulgus animosa miratur et audaces in honore sunt, placidi pro inertibus habentur.' Primo forsitan aspectu; sed simul aequalitas uitae fidem fecit non segnitiem illam animi esse sed pacem, ueneratur illos populus idem colitque. {{pn|XLI.3|3}}Nihil ergo habet in se utile taeter iste et hostilis adfectus, at omnia ex contrario mala, ferrum et ignes. Pudore calcato caedibus inquinauit manus, membra liberorum dispersit, nihil uacuum reliquit a scelere, non gloriae memor, non infamiae metuens, inemendabilis cum ex ira in odium occalluit. == XLII. == {{pn|XLII.1|1}}Careamus hoc malo purgemusque mentem et exstirpemus radicitus quae quamuis tenuia undecumque haeserint renascentur, et iram non temperemus sed ex toto remoueamus -- quod enim malae rei temperamentum est? Poterimus autem, adnitamur modo. {{pn|XLII.2|2}}Nec ulla res magis proderit quam cogitatio mortalitatis. Sibi quisque atque alteri dicat: 'quid iuuat tamquam in aeternum genitos iras indicere et breuissimam aetatem dissipare? Quid iuuat dies quos in uoluptatem honestam inpendere licet in dolorem alicuius tormentumque transferre? Non capiunt res istae iacturam nec tempus uacat perdere. {{pn|XLII.3|3}}Quid ruimus in pugnam? Quid certamina nobis arcessimus? Quid inbecillitatis obliti ingentia odia suscipimus et ad frangendum fragiles consurgimus? Iam istas inimicitias quas inplacabili gerimus animo febris aut aliquod aliud malum corporis uetabit geri; iam par acerrimum media mors dirimet. {{pn|XLII.4|4}}Quid tumultuamur et uitam seditiosi conturbamus? stat supra caput fatum et pereuntis dies inputat propiusque ac propius accedit; istud tempus quod alienae destinas morti fortasse circa tuam est. == XLIII. == {{pn|XLIII.1|1}}Quin potius uitam breuem colligis placidamque et tibi et ceteris praestas? Quin potius amabilem te dum uiuis omnibus, desiderabilem cum excesseris reddis? Quid illum nimis ex alto tecum agentem detrahere cupis? Quid illum oblatrantem tibi, humilem quidem et contemptum sed superioribus acidum ac molestum, exterere uiribus tuis temptas? Quid seruo, quid domino, quid regi, quid clienti tuo irasceris? Sustine paulum: uenit ecce mors quae uos pares faciat. {{pn|XLIII.2|2}}Videre solemus inter matutina harenae spectacula tauri et ursi pugnam inter se conligatorum, quos, cum alter alterum uexarunt, suus confector expectat: idem facimus, aliquem nobiscum adligatum lacessimus, cum uicto uictorique finis et quidem maturus immineat. Quieti potius pacatique quantulumcumque superest exigamus; nulli cadauer nostrum iaceat inuisum. {{pn|XLIII.3|3}}Saepe rixam conclamatum in uicinia incendium soluit et interuentus ferae latronem uiatoremque diducit: conluctari cum minoribus malis non uacat, ubi metus maior apparuit. Quid nobis cum dimicatione et insidiis? Numquid amplius isti cui irasceris quam mortem optas? etiam te quiescente morietur. Perdis operam, si facere uis quod futurum est. {{pn|XLIII.4|4}}"Nolo" inquis "utique occidere, sed exilio, sed ignominia, sed damno adficere." Magis ignosco ei qui uulnus inimici quam qui pusulam concupiscit; hic enim non tantum mali animi est sed pusilli. Siue de ultimis suppliciis cogitas siue de leuioribus, quantulum est temporis quo aut ille poena sua torqueatur aut tu malum gaudium ex aliena percipias! {{pn|XLIII.5|5}}Iam istum spiritum expuemus. Interim, dum trahimus, dum inter homines sumus, colamus humanitatem; non timori cuiquam, non periculo simus; detrimenta iniurias, conuicia uellicationes contemnamus et magno animo breuia feramus incommoda: dum respicimus, quod aiunt, uersamusque nos, iam mortalitas aderit. {{Liber |Ante = |AnteNomen = |Post = Liber II |PostNomen = ../Liber II }} abni5gandf6rfr2ctmfuxfmjbba93ax 0 82052 265085 2026-05-09T13:06:07Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum secundum commentarius]] ad [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber I]] 265085 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber I]] hg8bvva5qm8wu217t7alvw8j5i736jh 265088 265085 2026-05-09T13:07:16Z Saumache 27923 Changed redirect target from [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber I]] to [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber II]] 265088 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber II]] 6h8lny3ntpbb4a2pvle3pu9nwadpx54 0 82053 265087 2026-05-09T13:06:36Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber I]] ad [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber II]] 265087 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber II]] 6h8lny3ntpbb4a2pvle3pu9nwadpx54 265089 265087 2026-05-09T13:08:08Z Saumache 27923 Removed redirect to [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber II]] 265089 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos librum primum commentarius }} <div class="text"> {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post=Commentarius II |PostNomen=In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum secundum commentarius }} Pr- In exponendis auctoribus haec consideranda sunt: poetae uita, titulus operis, qualitas carminis, scribentis intentio, numerus librorum, ordo librorum, explanatio. Vergilii haec uita est. patre Vergilio matre Magia fuit; ciuis Mantuanus, quae ciuitas est Venetiae. diuersis in locis operam litteris dedit; nam et Cremonae et Mediolani et Neapoli studuit. adeo autem uerecundissimus fuit, ut ex moribus cognomen acceperit; nam dictus est Parthenias. omni uita probatus uno tantum morbo laborabat; nam inpatiens libidinis fuit. primum ab hoc distichon factum est in Ballistam latronem : Monte sub hoc lapidum tegitur Ballista sepultus : nocte die tutum carpe uiator iter. scripsit etiam septem siue octo libros hos : Cirin Aetnam Culicem Priapeia Catalepton Epigrammata Copam Diras. postea ortis bellis ciuilibus inter Antonium et Augustum, Augustus uictor Cremonensium agros, quia pro Antonio senserant, dedit militibus suis. qui cum non sufficerent, his addidit agros Mantuanos, sublatos non propter ciuium culpam, sed propter uicinitatem Cremonensium: unde ipse in bucolicis "Mantua uae miserae nimium uicina Cremonae". amissis ergo agris Romam uenit et usus patrocinio Pollionis et Maecenatis solus agrum quem amiserat meruit. tunc ei proposuit Pollio ut carmen bucolicum scriberet, quod eum constat triennio scripsisse et emendasse. item proposuit Maecenas Georgica, quae scripsit emendauitque septem annis. postea ab Augusto Aeneidem propositam scripsit annis undecim, sed nec emendauit nec edidit: unde eam moriens praecepit incendi. Augustus uero, ne tantum opus periret, Tuccam et Varium hac lege iussit emendare, ut superflua demerent, nihil adderent tamen: unde et semiplenos eius inuenimus uersiculos, ut "hic cursus fuit", et aliquos detractos, ut in principio; nam ab armis non coepit, sed sic : Ille ego, qui quondam gracili modulatus auena carmen, et egressus siluis uicina coegi ut quamuis auido parerent arua colono, gratum opus agricolis, at nunc horrentia Martis arma uirumque cano. et in secundo hos uersus constat esse detractos : aut ignibus aegra dedere. iamque adeo super unus eram, cum limina Vestae seruantem et tacitam secreta in sede latentem Tyndarida aspicio; dant clara incendia lucem erranti passimque oculos per cuncta ferenti. illa sibi infestos euersa ob Pergama Teucros et Danaum poenam et deserti coniugis iras praemetuens, Troiae et patriae communis erinys, abdiderat sese atque aris inuisa sedebat. exarsere ignes animo; subit ira cadentem ulcisci patriam et sceleratas sumere poenas. 'scilicet haec Spartam incolumis patriasque Mycenas aspiciet, partoque ibit regina triumpho, coniugiumque domumque patres natosque uidebit, Iliadum turba et Phrygiis comitata ministris? occiderit ferro Priamus? Troia arserit igni? Dardanium totiens sudarit sanguine litus? non ita. namque etsi nullum memorabile nomen feminea in poena est, habet haec uictoria laudem : extinxisse nefas tamen et sumpsisse merentis laudabor poenas, animumque explesse iuuabit ultricis famam et cineres satiasse meorum.' talia iactabam et furiata mente ferebar, cum mihi se non ante alias. - - titulus est Aeneis, deriuatiuum nomen ab Aenea, ut a Theseo Theseis. sic Iuuenalis "uexatus totiens rauci Theseide Codri". qualitas carminis patet; nam est metrum heroicum et actus mixtus, ubi et poeta loquitur et alios inducit loquentes. est autem heroicum quod constat ex diuinis humanisque personis, continens uera cum fictis; nam Aeneam ad Italiam uenisse manifestum est, Venerem uero locutam cum Ioue missumue Mercurium constat esse conpositum. est autem stilus grandiloquus, qui constat alto sermone magnisque sententiis. scimus enim tria esse genera dicendi, humile medium grandiloquum. intentio Vergilii haec est, Homerum imitari et Augustum laudare a parentibus; namque est filius Atiae, quae nata est de Iulia, sorore Caesaris, Iulius autem Caesar ab Iulo Aeneae originem ducit, ut confirmat ipse Vergilius a "magno demissum nomen Iulo". de numero librorum nulla hic quaestio est, licet in aliis inueniatur auctoribus; nam Plautum alii dicunt unam et uiginti fabulas scripsisse, alii quadraginta, alii centum. ordo quoque manifestus est, licet quidam superflue dicant secundum primum esse, tertium secundum, et primum tertium, ideo quia primo Ilium concidit, post errauit Aeneas, inde ad Didonis regna peruenit, nescientes hanc esse artem poeticam, ut a mediis incipientes per narrationem prima reddamus et non numquam futura praeoccupemus, ut per uaticinationem: quod etiam Horatius sic praecepit in arte poetica "ut iam nunc dicat iam nunc debentia dici, pleraque differat et praesens in tempus omittat": unde constat perite fecisse Vergilium. sola superest explanatio, quae in sequenti expositione probabitur. haec quantum ad Aeneidem pertinet dixisse sufficiat, nam bucolicorum et georgicorum alia ratio est. sciendum praeterea est quod, sicut nunc dicturi thema proponimus, ita ueteres incipiebant carmen a titulo carminis sui, ut puta "arma uirumque cano", Lucanus "Bella per Emathios", Statius "Fraternas acies alternaque regna". 1.1. ARMA multi uarie disserunt cur ab armis Vergilius coeperit, omnes tamen inania sentire manifestum est, cum eum constet aliunde sumpsisse principium, sicut in praemissa eius uita monstratum est. per 'arma' autem bellum significat, et est tropus metonymia. nam arma quibus in bello utimur pro bello posuit, sicut toga qua in pace utimur pro pace ponitur, ut Cicero "cedant arma togae", id est bellum paci. alii ideo 'arma' hoc loco proprie dicta accipiunt, primo quod fuerint uictricia, secundo quod diuina, tertio quod prope semper armis uirum subiungit, ut "arma uirumque ferens" et "arma acri facienda uiro". 1.2. ARMA VIRUMQUE figura usitata est ut non eo ordine respondeamus quo proposuimus; nam prius de erroribus Aeneae dicit, post de bello. hac autem figura etiam in prosa utimur. sic Cicero in Verrinis "nam sine ullo sumptu nostro coriis, tunicis frumentoque suppeditato maximos exercitus nostros uestiuit, aluit, armauit". non nulli autem hyperbaton putant, ut sit sensus talis 'arma uirumque cano, genus unde Latinum Albanique patres atque altae moenia Romae', mox illa reuoces 'Troiae qui primus ab oris'; sic enim causa operis declaratur, cur cogentibus fatis in Latium uenerit. et est poeticum principium professiuum 'arma uirumque cano', inuocatiuum 'Musa mihi causas memora', narratiuum 'urbs antiqua fuit'. et professiuum quattuor modis sumpsit: a duce 'arma uirumque cano', ab itinere 'Troiae qui primus ab oris', a bello 'multa quoque et bello passus', a generis successu 'genus unde Latinum'. 1.3. VIRUM quem non dicit, sed circumstantiis ostendit Aeneam. et bene addidit post 'arma' 'uirum', quia arma possunt et aliarum artium instrumenta dici, ut "Cerealiaque arma". 1.4. CANO polysemus sermo est. tria enim significat: aliquando laudo, ut "regemque canebant"; aliquando diuino, ut "ipsa canas oro"; aliquando canto, ut in hoc loco. nam proprie canto significat, quia cantanda sunt carmina. 1.5. TROIAE Troia regio est Asiae, Ilium ciuitas Troiae; plerumque tamen usurpant poetae et pro ciuitate uel regionem uel prouinciam ponunt, ut Iuuenalis "et flammis Asiam ferroque cadentem". Probus ait Troiam Graios et Aiax non debere per unam i scribi. 1.6. QUI PRIMUS quaerunt multi, cur Aeneam primum ad Italiam uenisse dixerit, cum paulo post dicat Antenorem ante aduentum Aeneae fundasse ciuitatem. constat quidem, sed habita temporum ratione peritissime Vergilius dixit. namque illo tempore, quo Aeneas ad Italiam uenit, finis erat Italiae usque ad Rubiconem fluuium: cuius rei meminit Lucanus et Gallica certus limes ab Ausoniis disterminat arua colonis. unde apparet Antenorem non ad Italiam uenisse, sed ad Galliam cisalpinam, in qua Venetia est. postea uero promotis usque ad Alpes Italiae finibus, nouitas creauit errorem. plerique tamen quaestionem hanc uolunt ex sequentibus solui, ut uideatur ob hoc addidisse Vergilius 'ad Lauina litora', ne significaret Antenorem. melior tamen est superior expositio. 1.7. PRIMUS {ergo} non ante quem nemo, sed post quem nullus, ⟨ut⟩ "tuque o, cui prima furentem fundit equum magno tellus percussa tridenti et hic mihi responsum primus dedit". uel laudatiue 'primus', ut "primam qui legibus urbem fundabit, Curibus paruis". 1.8. AB ORIS speciem pro genere; nam oras terras generaliter debemus accipere. sane praepositionem mutauit, nam 'ex oris' melius potuit dicere. 2.1. ITALIAM ars quidem hoc exigit, ut nominibus prouinciarum praepositiones addamus, ciuitatum numquam. tamen plerumque peruerso ordine lectum est; nam ecce hoc loco detraxit prouinciae praepositionem dicens 'Italiam uenit' pro ad Italiam uenit. Tullius in Verrinis "ea die Verres ad Messanam uenit" pro Messanam uenit. sane sciendum est usurpari ab auctoribus, ut uel addant uel detrahant praepositiones; namque ait Vergilius "siluis te, Tyrrhene, feras agitare putasti" pro in siluis. ut ergo illic detraxit loco praepositionem, sic hic prouinciae. et est figura. Italia autem pars Europae est. Italus enim rex Siculorum profectus de Sicilia uenit ad loca, quae sunt iuxta Tiberim, et ex nomine suo appellauit Italiam. ibi autem habitasse Siculos ubi est Laurolauinium, manifestum est, sicut ipse alio loco dicit "Siculi ueteresque Sicani et gentes uenere Sicanae saepius". sane 'Italiam' i contra naturam producta est, cum sit natura breuis. 2.2. FATO PROFUGUS 'fato' ad utrumque pertinet, et quod fugit, et quod ad Italiam uenit. et bene addidit 'fato', ne uideatur aut causa criminis patriam deseruisse, aut noui imperii cupiditate. profugus autem proprie dicitur qui procul a sedibus suis uagatur, quasi porro fugatus. multi tamen ita definiunt, ut profugos eos dicant qui exclusi necessitate de suis sedibus adhuc uagantur, et simul atque inuenerint sedes, non dicantur profugi, sed exules. sed utrumque falsum est. nam et profugus lectus est qui iam sedes locauit, ut in Lucano "profugique a gente uetusta Gallorum Celtae miscentes nomen Hiberis", et exul qui adhuc uagatur, ut in Sallustio "qui nullo certo exilio uagabantur": adeo exilium est ipsa uagatio. quidam hic 'profugus' participium uolunt. sane non otiose fato profugum dicit Aeneam, uerum ex disciplina Etruscorum. est enim in libro qui inscribitur litterae iuris Etruriae scriptum uocibus Tagae, "eum qui genus a periuris duceret, fato extorrem et profugum esse debere". porro a Laomedonte periuro genus ducit Aeneas, siquidem alibi ait "satis iam pridem sanguine nostro Laomedonteae luimus periuria Troiae". 2.3. LAVINAQUE VENIT LITORA haec ciuitas tria habuit nomina. nam primum Lauinum dicta est a Lauino, Latini fratre; postea Laurentum a lauro inuenta a Latino, dum adepto imperio post fratris mortem ciuitatem augeret; postea Lauinium a Lauinia, uxore Aeneae. ergo 'Lauina' legendum est, non 'Lauinia', quia post aduentum Aeneae Lauinium nomen accepit, et aut Lauinum debuit dicere, sicut dixit, aut Laurentum. quamuis quidam superfluo esse prolepsin uelint. sane bene addidit 'Lauina', ut ostenderet ad quam partem Italiae uenisset Aeneas, quia et multi alii eo tempore ad Italiam uenerant, ut Capys, qui Capuam, Polites, qui Politorium condiderunt. 3.1. LITORA Laurolauinium constat octo milibus a mari remotam. nec nos debet fallere quia dixit 'Lauina litora'. litus enim dicitur terra quoque mari uicina, sicut ipse Vergilius in quarto "cui litus arandum", cum per naturam litus arari non possit. ergo scire debemus, litus posse et terram dici. Fabius Maximus annalium primo "tum Aeneas aegre patiebatur in eum deuenisse agrum, macerrimum litorosissimumque". 3.2. MULTUM ILLE 'multille' conlisio est. et 'ille' hoc loco abundat; est enim interposita particula propter metri necessitatem, ut stet uersus: nam si detrahas 'ille', stat sensus; 'qui primus' enim ad omnia possumus trahere. sic alio loco "nunc dextra ingeminans ictus, nunc ille sinistra". est autem archaismos. aut certe 'ille', quia haec particula more antiquo aut nobilitati aut magnitudini dabatur, ut "ac uelut ille canum et saucius ille". 3.3. ET TERRIS IACTATUS fatigatus est enim apud Thraciam monstro illo, quod e tumulo Polydori sanguis emanauit, apud Cretam pestilentia, apud Strophadas insulas Harpyiis, tempestate uero et in primo et in tertio. iactamur autem in mari fluctibus, fatigamur in terris. et bene duorum elementorum mala uno sermone conplexus est. 3.4. ET ALTO modo mari, quia nauigans Scyllam et Polyphemum effugit, perditus etiam est Orontes, amissus Palinurus et Misenus. altum tamen sciendum est quod et superiorem, ut "Maia genitum demittit ex alto" et inferiorem altitudinem significat; namque mensurae nomen est altitudo. 4.1. VI SUPERUM uiolentia deorum, secundum Homerum, qui dicit a Iunone rogatos esse deos in odium Troianorum: quod et Vergilius tetigit dicens "uos quoque Pergameae iam fas est parcere genti, dique deaeque omnes". latenter autem defendit hac ratione Troianos, quod non suo merito eos insequebantur numina, sed Iunonis inpulsu. multi 'ui superum' posse accipi dicunt Irim Aeolum Iuturnam Iunonem, sed melius iudicant, ui quam superi habent. 4.2. SAEVAE cum a iuuando dicta sit Iuno, quaerunt multi, cur eam dixerit saeuam, et putant temporale esse epitheton, quasi saeua circa Troianos, nescientes quod saeuam dicebant ueteres magnam. sic Ennius "induta fuit saeua stola". item Vergilius cum ubique pium inducat Aeneam, ait "maternis saeuus in armis Aeneas", id est magnus. 4.3. MEMOREM IUNONIS OB IRAM constat multa in auctoribus inueniri per contrarium significantia: pro actiuis passiua, ut "pictis bellantur Amazones armis"; pro passiuis actiua, ut "populatque ingentem farris aceruum". et haec uarietas uel potius contrarietas inuenitur etiam in aliis partibus orationis, ut sit aduerbium pro aduerbio, ut est "hoc tunc ignipotens caelo descendit ab alto" pro huc; et in participio, ut "et qua uectus Abas" pro qua uehebatur; et in nomine, ut 'memorem Iunonis ob iram' non quae meminerat, sed quae in memoria erat. de his autem haec tantum quae lecta sunt ponimus nec ad eorum exemplum alia formamus. sane memor apud ueteres non tantum dicebatur g-ho g-memnehmenos, sed etiam g-ho g-mnehmon. et hoc per confusionem uerbi et nominis; nam 'memorem' est uerbi significatio, cum non sit nomen. 5.1. MULTA QUOQUE ET BELLO PASSUS hoc ad posteriores sex pertinet libros. sane duas coniunctiones separatas naturaliter nemo coniungit. sed hoc plerumque a poetis causa metri fit. ergo hic una uacat, sicut alio loco "dixitque et proelia uoce diremit". Sallustius "tyrannumque et Cinnam". 5.2. BELLO PASSUS contra Turnum. 5.3. DUM CONDERET URBEM tres hic sunt significationes. aut enim Troiam dicit, quam ut primum in Italiam uenit, fecit Aeneas, de qua ait "castrorum in morem pinnis atque aggere cingit" et alio loco Mercurius "nec te Troia capit" - Troiam autem dici quam primum fecit Aeneas, et Liuius in primo et Cato in originibus testantur - dum enim haec fieret, ab agrestibus propter uulneratum ceruum regium mota sunt bella: aut Laurolauinium, et significat 'dum' donec; tam diu enim dimicauit quam diu ad tempus faciendae ciuitatis ueniret, id est donec Turnus occumberet: aut Romam, et est sensus dummodo conderet urbem. {aut Troiam aut Laurolauinium aut Romam significat.} 6.1. INFERRETQUE DEOS LATIO Latium duplex est, unum a Tiberi usque ad Fundos, aliud inde usque ad Vulturnum. denique ipse dixit "ueteresque Latini" ideo quia scit esse etiam nouos, id est a Fundis usque ad Vulturnum. Latium autem dictum est, quod illic Saturnus latuerit. Saufeius Latium dictum ait, quod ibi latuerant incolae, qui quoniam in cauis montium uel occultis cauentes sibi a feris beluis uel a ualentioribus uel a tempestatibus habitauerint Cascei uocati sunt, quos posteri Aborigines cognominarunt, quoniam aliis ortos esse recognoscebant. ex quibus Latinos etiam dictos. 6.2. INFERRETQUE DEOS LATIO hoc est in Latium. et est figura usitata apud Vergilium. quod enim per accusatiuum cum praepositione dicimus ille per datiuum ponit sine praepositione, sicut alibi "it clamor caelo" pro in caelum. 'deos' uero utrum penates, ut "talibus attonitus uisis et uoce deorum", an se et Ascanium et posteros suos, de quibus dictum est "dis genite et geniture deos"? 6.3. GENUS UNDE LATINUM si iam fuerunt Latini et iam Latium dicebatur, contrarium est quod dicit ab Aenea Latinos originem ducere. prima est iucunda absolutio, ut 'unde' non referas ad personam, sed ad locum; namque 'unde' aduerbium est de loco, non de ductu a persona. tamen Cato in originibus hoc dicit, cuius auctoritatem Sallustius sequitur in bello Catilinae, "primo Italiam tenuisse quosdam qui appellabantur Aborigines. hos postea aduentu Aeneae Phrygibus iunctos Latinos uno nomine nuncupatos". ergo descendunt Latini non tantum a Troianis, sed etiam ab Aboriginibus. est autem uera expositio haec. nouimus quod uicti uictorum nomen accipiunt. potuit ergo uictore Aenea perire nomen Latinum. sed uolens sibi fauorem Latii conciliare nomen Latinum non solum illis non sustulit, sed etiam Troianis inposuit. merito ergo illi tribuit quod in ipso fuerat ut posset perire. unde et ipse inducit in duodecimo libro rogantem Iunonem, ne pereat nomen Latinum. item in execratione Didonis legimus "nec cum se sub leges pacis iniquae tradiderit"; iniqua enim pax est in qua nomen amittit ille qui uicit. sed ueteres 'unde' etiam ad personam adplicabant, ita ut ad omne genus, ad omnem numerum iungerent, ut hoc loco 'genus unde Latinum' masculino generi et numero singulari iunxit, alibi ⟨ad⟩ genus femininum et numerum pluralem refert, ut "nymphae, Laurentes nymphae, genus amnibus unde est", sicut 'hinc' particulam, cum sit loci aduerbium, Terentius uetuste ad personam transtulit "sed eccum Syrum incedere uideo: hinc iam scibo quid siet". 7.1. ALBANIQUE PATRES Albam ab Ascanio conditam constat, sed a quo incertum est, utrum a Creusae an a Lauiniae filio: de qua re etiam Liuius dubitat. hanc autem cum euertisset Tullus Hostilius, omnes nobiles familias Romam transtulit. et sciendum bene hunc ordinem semper seruare Vergilium, ut ante dicat Latium, inde Albam, post Romam. quod et hoc loco fecit et in quinto libro, ut "priscos docuit celebrare Latinos" et deinde "Albani docuere suos, nunc maxima porro accepit Roma et patrium seruauit honorem". item in septimo libro "mos erat Hesperio in Latio quem protinus urbes Albanae coluere sacrum, nunc maxima rerum Roma colit". 7.2. ATQUE ALTAE MOENIA ROMAE aut propter gloriam, aut propter aedificia ingentia, aut quia in montibus est posita. 8. 1. MUSA MIHI CAUSAS MEMORA 'mihi' longa hic, alibi breuis, ut "mihique haec edissere uera roganti". sane in tres partes diuidunt poetae carmen suum: proponunt inuocant narrant. plerumque tamen duas res faciunt et ipsam propositionem miscent inuocationi, quod in utroque opere Homerus fecit; namque hoc melius est. Lucanus tamen ipsum ordinem inuertit; primo enim proposuit, inde narrauit, postea inuocauit, ut est "nec si te pectore uates accipio". sane obseruandum est, ut non in omnibus carminibus numen aliquod inuocetur, nisi cum aliquid ultra humanam possibilitatem requirimus. hinc in arte poetica Horatius "nec deus intersit nisi dignus uindice nodus inciderit". bene ergo inuocat Vergilius, non enim poterat per se iram numinis nosse. item in nono libro nisi adderet "Iuno uires animumque ministrat", quis crederet Turnum euasisse de castris? et hic 8.2. MUSA non addidit g-menin g-aeide g-thea. sed 'musa mihi causas memora' pro adesto, ut memores. sane musas multi nouem, multi septem dixerunt. his Numa aediculam aeneam breuem fecerat, quam postea de caelo tactam et in aede Honoris et Virtutis conlocatam Fuluius Nobilior in aedem Herculis transtulit, unde aedes Herculis et Musarum appellatur. has alii uirgines perhibent; nam ideo et porcam eis sacrificari aiunt, quod multum pariat. alii eis etiam filios dant, Orpheum Linum sirenas. alii has octo, ut Athenis uisuntur, alii quattuor dicunt, alias Boeotias, alias Atthidas, alias Siculas. has musas Siculus Epicharmus non musas, sed g-homonoousas dicit. 8.3. QUO NUMINE LAESO 'quo' in quo, in qua causa. et est septimus casus et communis elocutio; dicimus enim 'quo te laesi'. est et alia expositio. namque Iuno multa habet numina: est Curitis, quae utitur curru et hasta, ut est "hic illius arma, hic currus fuit"; est Lucina, quae partibus praeest, ut "Iuno Lucina fer opem"; est regina, ut "quae diuum incedo regina"; sunt et alia eius numina. merito ergo dubitat quod eius laeserit numen Aeneas. alii tamen dicunt separandum esse, ut de odio Iunonis non dubitet, quaerat autem quod aliud numen est laesum. 8.4. QUO NUMINE LAESO ideo trahitur in ambiguitatem et requirit in quo Iunonis numen laesit Aeneas, quia in ipsum certa non erant odia, sed in gentem propter causas paulo post dicendas. alii 'numen' uoluntatem accipiunt. 'laeso' autem dicendo ipso uerbo ostendit, etiamsi fuisset, leuissimam culpam fuisse; non enim dixit 'uiolato' aut 'iniuriam passo'. 9. 1. QUIDVE DOLENS bene philosophice dubitauit. dicunt enim quidam ad deos nihil pertinere. 9.2. VOLVERE CASUS id est casibus uolui. et est figura hypallage, quae fit quotienscumque per contrarium uerba intelleguntur. sic alibi "dare classibus austros", cum uentis naues demus, non nauibus uentos. item "animumque labantem inpulit", hoc est inpellendo fecit labantem. [1,10] 10. INSIGNEM PIETATE VIRUM quia patrem et deos penates de Troia sustulit. et hic ostendit merito se inuocasse musam. nam si iustus est Aeneas, cur odio deorum laborat? 11. 1. TANTAENE ANIMIS CAELESTIBUS IRAE hic iam non de qua litate iracundiae, sed de quantitate quaerit; nimia etenim ira est quae pietatis non habet considerationem. et hoc quidem secundum Stoicos dicit, {sed miratur, cur tantum} nam Epicurei dicunt deos humana penitus non curare. 'tantaene' quasi exclamatio est mirantis, cum es ipsa narratione sententiam trahentes nostram personam interponimus, ut "'tanton' placuit concurrere motu". non nulli 'tantaene' legunt, ut interrogatio sit potius quam exclamatio. 11.2. ANIMIS CAELESTIBUS dis superis, nam apud inferos constat esse iracundiam, ubi sunt Furiae. 'animis' uero g-tois g-thumois. 12. 1. URBS ANTIQUA FUIT urbs dicta ab orbe, quod antiquae ciuitates in orbem fiebant; uel ab uruo, parte aratri, quo muri designabantur. et 'antiqua' autem et 'fuit' bene dixit, namque et ante septuaginta annos urbis Romae condita erat, et eam deleuerat Scipio Aemilianus. quae autem nunc est postea a Romanis est condita: unde antiquam accipe et ad conparationem istius quae nunc est, et Roma antiquiorem. alii 'antiqua' nobilis, 'fuit' autem pro 'erat' accipiunt. 12.2. TYRII TENVERE COLONI deest 'quam', uel ut alii uolunt 'hanc': amant namque antiqui per epexegesin dicere quod nos interposito pronomine exprimimus. item "est locus Hesperiam Grai cognomine dicunt" deest 'quem'. 'coloni' autem dicuntur cultores aduenae, et hos de Tyro constat uenisse qui Carthaginem condiderunt. sane ueteres colonias ita definiunt: colonia est coetus eorum hominum qui uniuersi deducti sunt in locum certum aedificiis munitum, quem certo iure obtinerent. alii: colonia est quae graece g-apoikia uocatur; dicta autem est a colendo; est autem pars ciuium aut sociorum missa, ubi rem publicam habeant ex consensu suae ciuitatis, aut publico eius populi unde profecta est consilio. hae autem coloniae sunt quae ex consensu publico, non ex secessione sunt conditae. 13. 1. ITALIAM CONTRA constat tria latera habere Italiam, superi maris, inferi, Alpium: unde tollendi erroris causa adiecit 'contra Tiberina ostia', quae in infero mari sunt. aut certe {ideo} 'Italiam contra' quasi de aemula dictum accipiamus, ut non tantum situ quantum et animis contra. Ostiam uero ideo ueteres consecratam esse uoluerunt, sicut Tiberim, ut si quid bello nauali ageretur, id auspicato fieret ex maritima et effata urbe, ut ubique coniunctum auspici, ut Tiberis, cum colonia esset. 13.2. LONGE ualde. Sallustius "longe alia mihi mens est patres conscripti". aut certe 'maxime' uel 'praecipue', ut sit Carthago praecipue posita contra Tiberina ostia. Cicero pro Rabirio "et cum uniuerso populo Romano, tum uero equestri ordini longe carissimus". 'Tiberina' autem pro Tiberis posuit. quidam sane ita uolunt iungi, non 'longe ostia', sed 'longe diues', id est ualde diues. 14. 1. DIVES OPUM modo tantum diues dicimus, antiqui adiungebant cuius rei, ut "diues equum, diues pictai uestis et auri" iungentes tantum genetiuo casui. 14.2. STVDIISQUE ASPERRIMA BELLI causam ostendit mirabilem, dicens hos esse et bellicosos et diuites, cum otiosa semper sit opulentia. iure ergo hanc diligit Iuno et uult orbis regna sortiri. quae res odia eius in Troianos exagitat. et bene 'studiis', non 'studio', quia ter rebellauit contra populum Romanum. 15. 1. FERTVR dicitur. et ingenti arte Vergilius, ne in rebus fabulosis aperte utatur poetarum licentia, quasi opinionem sequitur et per transitum poetico utitur more. uel certe 'fertur' creditur. 15.2. MAGIS pro ualde. 16. 1. POSTHABITA non contempta, sed in secundis habita; namque in superiore uersu dixit 'magis', ut etiam originali loco seruetur adfectio. 16.2. SAMO sic Iuuenalis "et Samia genetrix quae delectatur harena". 16.3. COLUISSE SAMO deest 'etiam', ut esset 'posthabita etiam Samo'. 'coluisse' autem, quia ueteres colere dicebant etiam cum maior minorem diligeret, ut "ille colit terras". Plautus in Poenulo "Iuppiter qui genus colis alisque hominum". 16.4. HIC ILLIUS ARMA figura creberrima aduerbium pro aduerbio posuit, praesentis loci pro absentis; debuit enim dicere 'illic'. 16.5. ARMA instructam armis Iunonem in alio loco ipse testatur, ut "ferro accincta uocat". 17. 1. CURRUS aut uere currum quo secundum Homerum in bello utitur, aut thensam significat, qua deorum simulacra portantur. thensa autem cum aspiratione scribitur g-apo g-tou g-theiou, id est a re diuina. aut certe illud 'currus' quod ait "ductos alta ad donaria currus". habere enim Iunonem currus certum est. sic autem esse etiam in sacris Tiburtibus constat, ubi sic precantur "Iuno curitis tuo curru clipeoque tuere meos curiae uernulas". sane 17.2. HIC ILLIUS ARMA, HIC CURRUS FUIT quotienscumque nomina pluralis et singularis numeri conectuntur, respondemus uiciniori, ut ecce hoc loco currui, non armis respondit. eadem et in diuersis generibus est obseruatio, ut magis uicino, siue masculinum sit siue femininum respondeamus, ut puta 'uir et mulier magna ad me uenit'. si autem plurali numero uelimus uti, ad masculinum transeamus necesse est, ut 'uir et mulier magni ad me uenerunt'. sane 'fuit' pro fuerat. 17.3. GENTIBUS pro gentium, datiuum pro genetiuo. 18. 1. SIQUA 'qua' uacat et est ornatus causa positum, ut 'que' 'tandem' 'gentium' 'locorum' et reliqua, ut "dixitque et proelia uoce diremit". 18.2. IAM TUM ex quo constituta est a Tyriis colonis. 18.3. TENDITQUE FOVETQUE figurate dixit. non enim iam regnum fouet, sed tendit et fouet, ut regnum esse possit. et bene 'tendit', tamquam contra uerum, 'fouet' autem tamquam inbecillam aduersus Troianorum conatus. 18.4. PROGENIEM uel Romanos, uel ut quidam uolunt Scipionem, qui Carthaginem diruit. 19. DUCI ductum iri. infinitiui modi a passiuo tempus praesens pro futuro posuit, uerbum pro uerbo, ut supra ostensum est. [1,20] 20. 1. AVDIERAT a Ioue aut a Fatis. non enim omnia numina habent diuinandi facultatem; denique ne ipse quidem Apollo sua sponte diuinat, ut est "quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo praedixit". et perite 'audierat'; in Ennio enim inducitur Iuppiter promittens Romanis excidium Carthaginis. 20.2. AVDIERAT bene audierat quasi de incertis rebus, ut et timeret et speraret omnia pro sua uoluntate posse mutari. 20.3. TYRIAS ARCES Carthaginem dicit, quam Tyrii condiderunt. 'arces' autem ab eo quod est arceo dictae, quia inde hostes arcentur, id est prohibentur; et arcus, genus teli, quod huius ministerio sagittae arceant hostem. sane per confusionem uerbi et nominis dictum est; nam 'arces' est uerbum, arceo arces, cum non sit nomen. 20.4. OLIM quandoque. et tria tempora significat: praeteritum, ut "olim arbos, nunc artificis manus aere decoro inclusit patribusque dedit gestare Latinis"; praesens, ut "tumidis quod fluctibus olim tunditur"; futurum, ut "nunc olim quocumque dabunt se tempore uires". 21.1. HINC POPVLUM LATE REGEM a Romanis. laudat autem eorum imperium dicendo 'populum regem'. 21.2. LATE REGEM pro late regnaturum, nomen pro participio. quidam hoc demokratikos intellegunt. et 'hinc populum late regem belloque superbum uenturum excidio Libyae sic uoluere parcas' in Probi adpuncti sunt et adnotatum "hi duo si eximantur, nihilo minus sensus integer erit". sed Vergilius amat aliud agens exire in laudes populi Romani. 21.3. SUPERBUM nobilem, ut "ceciditque superbum Ilium". 21.4. BELLOQUE SUPERBUM id est eminentem, gloriosum. 22.1.VENTVRUM futurum, ut "idem uenturos tollemus in astra nepotes". 22.2. VENTVRUM EXCIDIO ad excidium. nota figura. 22.3. LIBYAE Carthaginis. et prouinciam pro ciuitate posuit. dicta autem Libya uel quod inde libs fiat, hoc est africus, uel ut Varro ait, quasi LIPIUIA, id est egens pluuiae. sic Sallustius "caelo terraque penuria aquarum". 22.4. VOLVERE PARCAS aut a filo traxit 'uoluere' aut a libro; una enim loquitur, altera scribit, alia fila deducit. et dictae sunt parcae g-kata g-antiphrasin, quod nulli parcant, sicut lucus a non lucendo, bellum a nulla re bella. nomina parcarum Clotho Lachesis Atropos. 23.1.ID METVENS bis idem. archaismos. sane de futuro timor est, odium de praeteritis. metuebat ergo Carthagini, odium autem habebat propter causas sequentes. et est de utroque exemplum "conueniunt quibus aut odium crudele tyranni aut metus acer erat". 23.2. VETERIS BELLI quantum ad Vergilium pertinet, antiqui; si ad Iunonem referas, diu id est per decennium gesti. tunc autem ad personam referendum est, cum ipsa loquitur; quod si nulla persona sit, ad poetam refertur. nunc ergo 'ueteris' ex persona poetae intellegendum. sic ipse in alio loco "mirantur dona Aeneae, mirantur Iulum flagrantesque dei uultus" partem ad se rettulit, partem ad Tyrios, qui deum eum esse nesciebant. 23.3. SATVRNIA antonomasia est, non epitheton; quae fit quotiens pro proprio nomine ponitur quod potest esse cum proprio nomine et epitheton dici. 'Saturnia' autem nomen quasi ad crudelitatem aptum posuit; Vergilius enim ubicumque Ioui uel Iunoni Saturni nomen adiungit, causas eis crudelitatis adnectit, ut "nec Saturnius haec oculis pater aspicit aequis". et alibi "es germana Iouis Saturnique altera proles: irarum tantos uoluis sub pectore fluctus". 24.1. PRIMA atqui Hercules prior contra Troianos pugnauit: unde modo 'prima' princeps accipienda est. nam poeta plerumque significationem nominum dat participiis, uel contra, ut "uoluentibus annis", significat enim uolubilibus. hac licentia et in hoc nomine usus est, ut primam pro principe poneret. 24.2. PRIMA inter primos; alii pro olim; alii 'prima' simpliciter, postea enim alii dii interesse coeperunt; alii 'prima' non ordine, sed uoluntate. aliter "primusque Machaon"; ibi enim in primis intellegitur. 24.3. AD TROIAM 'ad' et 'apud' accusatiuae sunt praepositiones, sed 'apud' semper in loco significat, 'ad' et in loco et ad locum, ut "ad quem tum Iuno supplex his uocibus usa est, et Cicero decem fiscos ad senatorem quendam relictos", item "ad Marcum Laecam te habitare uelle dixisti". 24.4. CARIS ARGIS illic enim eam coli omnibus notum est. Argos autem in numero singulari generis neutri est, ut Horatius "aptum dicet equis Argos ditesque Mycenas", in plurali numero masculini, ut hi Argi. ceterum deriuatio nominis Argiuos facit, non Argos. 25.1. NECDUM ETIAM aduerbium temporis. quis ante hunc? 25.2. CAVSAE IRARUM nunc de praeteritis loquitur. non nulli tamen pro causa et dolore dictum accipiunt. 25.3. SAEVI autem 25.4. DOLORES quod saeuire faciant. 26. ALTA MENTE REPOSTUM secreta, recondita. 'repostum' autem syncope est; unam enim de medio syllabam tulit. sed cum omnes sermones aut integri sint aut pathos habeant, hi qui pathos habent ita ut lecti sunt debent poni: quod etiam Maro fecit, nam "repostos" et "porgite" de Ennio transtulit: integris autem et ipsis utimur et eorum exemplo aliis. 27.1. IVDICIUM PARIDIS nota fabula est de malo aureo, Paridem pro Venere contra Iunonem Mineruamque iudicasse de forma. et bene 'iudicium Paridis', non fauor, ne re uera uideatur offensa. sic enim agit poeta, ut et Iuno causas irascendi habeat, et tamen in Aenea nulla sit culpa. 27.2. SPRETAEQUE INIVRIA FORMAE epexegesis est, hoc enim fuit iudicium Paridis: ut 'que' particula uacet, sicut illo loco "dixitque et proelia uoce diremit". licet multi separent dicentes aliud esse; numquam enim coniunctio ponitur nisi inter duas res. et 'spretae formae' referunt ad Antigonam, Laomedontis filiam, quam a Iunone propter formae adrogantiam in ciconiam constat esse conuersam. 28.1. ET GENUS INVISUM propter Dardanum Electrae paelicis filium. 28.2. RAPTI stuprati, ut est "rapta Garamantide nympha". item "et raptas sine more Sabinas". uel certe quod ad caelum raptus sit a Ioue per aquilam, ut "sublimem pedibus rapuit Iouis armiger uncis". 28.3. GANYMEDIS HONORES Troi, regis Troianorum, filii. 'honores' autem dixit uel propter ministerium poculorum, quod exhibuit diis remota Hebe, Iunonis filia, uel quod inter sidera conlocatus aquarii nomen accepit. ergo irascitur Iuno quod non ob hoc tantum raptus sit, ut pocula ministraret, sed quod ideo uiolatus sit, ut diuinos honores consequeretur. aut 'honores' propter formam, ut "et laetos oculis adflarat honores". sane hic Ganymedes Latine Catamitus dicitur, licet Theodotius, qui Iliacas res perscripsit, hunc fuisse Belin Chaldaeum dicat et Laomedonti praedixisse, tunc perituram et ciuitatem et regnum Troianum, cum de monte Metios sponte fuisset saxum elapsum: quod cum euenisset, postea Ilium esse dirutam. 29. HIS ACCENSA SUPER 'his super' aut de his, aut super metum Carthaginis his quoque accensa. [1,30] 30.1. TROAS bona oeconomia ostendit, totum genus Troianorum inuisum fuisse Iunoni, quia inlaturus est Mineruam ob unius hominis delictum etiam eos quos amauerat perdidisse. 30.2. RELLIQUIAS ut stet uersus geminauit, nam in prosa reliquias dicimus. 'relliquias' autem 'Danaum' dupliciter et a Troianis et a Graecis dici possunt, ut "et nostro sequitur de uulnere sanguis". 30.3. ATQUE INMITIS ACHILLI bene secundum Homerum segregat duces a populo. sic Aeneas in secundo post omnium casum Priami separauit interitum, ut "forsitan et Priami fuerint quae fata requiras". inmitem autem dixit etiam circa extinctum crudelem. et ideo intulit Achillem praecipue, quod Aeneas cum Achille congressus sit et ut in quinto ait Neptuni beneficio liberatus. 30.4. ACHILLI propter homoioteleuton detraxit s litteram, quae plerumque pro sibilo habetur non solum necessitatis, sed etiam euphoniae causa: nam alibi ipse ait "nec equis adspirat Achillis": ut Sallustius "a principio urbis ad bellum Persi Macedonicum". detrahitur autem tertiae declinationis genetiuo. sane apud Sigeum Achillis statua fuisse dicitur, quae in lanna, id est in extima auris parte elenchum more femineo habuerit. hic apud Cretam insulam pemptus uocatus est, ut ueteres auctores tradunt. 31. ARCEBAT prohibebat. significat autem et 'continet'. Ennius "qui fulmine claro omnia per sonitus arcet", id est continet. 32.1. ACTI FATIS nulla Iunonis inuidia est. 32.2. ACTI FATIS si odio Iunonis fatigabantur, quo modo dicit 'acti fatis'? sed hoc ipsum Iunonis odium fatale est. laborat enim Vergilius nihil Troianorum meritis, sed omnia fatis adscribere. est et alter sensus; nam fatum uoluntatem legimus, ut "fatis Iunonis iniquae", id est uoluntate, ut hic intellegamus, agebantur fatis Iunonis, id est uoluntate. uel 'fatis' pro malis, ut "nate Iliacis exercite fatis". 32.3. MARIA OMNIA 32.4. CIRCUM in fine accentum ponimus contra morem Latinum: sed corruptio hoc facit; namque praepositio postposita corrupta est sine dubio. 33.1. MOLIS difficultatis. in sequentibus proprie "miratur molem Aeneas". 33.2. ROMANAM CONDERE GENTEM latenter ostendit hinc odium Iunonis Aeneam pertulisse, quod Romanae gentis auctor extabat. 34.1. VIX hoc loco mox significat uel statim. 34.2. E CONSPECTU ut adhuc de Sicilia possent uideri. et ut Homerus omisit initia belli Troiani, sic hic non ab initio coepit erroris. 35.1. LAETI uel alacres et ueloces, ut est "et laetus eois Eurus equis", item "et uirgea laetus pabula", id est festinus, cum intentione; uel re uera laeti, quamquam incongruum sit post Anchisae mortem. sed et interitus senum minus doletur, et 'magis laetos' intellegendum est, ut sit causa maior iracundiae. sic enim et in septimo Iuno irascitur, ubi "laetum Aenean Siculo prospexit ab usque Pachyno". uel 'laeti' g-prothumoi, ut "omnisque iuuentus laeta". 35.2. SALIS maris secundum Homerum. salem autem quo utimur singulari numero tantum dicimus; cum iocos significamus pluralem tantum ponimus numerum, ut Lucanus "non soliti lusere sales". aliquando autem etiam urbanitatem per singularem numerum significamus, ut Terentius "qui habet salem, quod in te est", id est quae res in te est, masculini enim generis est, non neutri: et neutra triptota sunt, nec ab hoc accusatiuo nominatiuus esse potest 'hoc salem'. 36.1. SUB PECTORE pro in pectore. 36.2. VVLNUS de praeterito dolorem dixit, de futuro metum, ad utrumque 'uulnus' rettulit. 37.1. HAEC SECUM subaudimus locuta est, deest enim. et hoc fictum est, ut superius diximus. unde enim hoc sciret poeta? bene autem inpatientiam doloris ostendit detrahendo ei solatia, ut in quarto solam inducit Didonem "en quid ago?" 37.2. HAEC SECUM quia uehementior adfectus est sine conscio, ut "et casum insontis mecum indignabar amici" et "crudelia secum fata Lyci". e contrario "quicum partiri curas". 37.3. MENE 'ne' non uacat, significat enim ergo et est coniunctio rationalis. 37.4. INCEPTO DESISTERE tolerabilius enim est non inchoare, quam incepta deserere, ut Terentius "uerum si incipias, neque pertendas nauiter". et 'mene' sic habet emphasin, ut "ast ego, quae diuum incedo regina". 37.5. VICTAM sic et in septimo "uincor ab Aenea". se uictam pronuntiat uelut uictam. alii iratam tradunt. 38. NEC POSSE ITALIA detraxit more suo praepositionem prouinciae; non enim dixit 'de Italia', sed 'Italia'. TEUCRORUM quia Teucer et Scamandrus Creta profecti Troiam uenerunt. facta ascensione hospitio a Dardano accepti de aduenis ciues facti, quia Batiam, Teucri filiam, Dardanus sibi iunxit et populares suos socero cognomines fecit. AVERTERE id est in perpetuum. REGEM hoc est, quia nihil amisit, rex est. et mire Aeneam noluit nominare. honorantur enim minores a maioribus si suo nomine fuerint nominati, ut "Aeole, namque tibi". contra contumelia est si maiores a minoribus suo nomine nominantur, ut "Iunonis grauis ira". et "pacem te poscimus omnes Turne". et bene 'regem' inuidiose; non enim dixit Troianos, sed unum hominem Troianum. 39. QUIPPE VETOR FATIS re uera, inquit, fata me prohibent. ergo Iuno ignorat uim fatorum. sed hoc non possumus dicere, quia superius lectum est "si qua fata sinant et audierat". hoc ergo est. omnis res hominum aut ex nostra uoluntate descendit, ut puta sedere surgere; aut ex fati necessitate, ut nasci mori; aut ex deorum uoluntate, ut nauigare uel honoribus frui. nunc de nauigatione agitur; et bene inuidiose, quasi etiam huius rei potestatem ei possint fata detrahere. est et alter sensus latens, ut speret se reginam contra exulum fata posse aliquid, si Mineruae numen inferius ualuit contra fata uictorum. PALLASNE Minerua g-apo g-tou g-pallein g-to g-doru, id est ab hastae concussione; uel quod Pallantem gigantem occiderit. sane opportune hic Aiacis naufragium ad exemplum adfert, cum de naufragio Aeneae cogitat. et cum bellum meditatur, belli exemplum adfert "Mars perdere gentem inmanem Lapithum ualuit". 'ne' autem coniunctio expletiua uidetur. an aliter? EXVRERE exuri dicitur de quo nihil superest, ut "quid memorem exustas Erycino in litore classes?" CLASSEM ad inuidiam posuit, ut pro una naui classem dicat. sic Venus "nauibus infandum amissis", cum Orontes solus perisset. aut re uera unam nauem significat, ut Horatius "me uel extremos Numidarum in agros classe releget". classis enim dicta est g-apo g-tohn g-kalohn, id est a lignis, unde et calones dicuntur qui ligna militibus portant, et g-kalopodia. [1,40] 40. ARGIVUM quasi et illud contra fata. et 'Argiuum' pro Argiuorum; uidetur autem specie accusatiui singularis pro genetiuo plurali usus. et bene 'Argiuum' quasi quos ipsa Iuno amat, ut supra "pro caris gesserat Argis". POTVIT ad illud refertur quod superius dixit 'nec posse'. et inuidiose potentiam Mineruae exaggerat, quae uno tempore et exurere potuit et submergere. 41. UNIUS OB NOXAM in istis sermonibus unius illius ipsius naturaliter media producitur syllaba, sed cum opus est corripitur hac excusatione: nam quotiens uocalem longam uocalis sequitur, ei uires detrahit, ut est "insulae Ionio in magno et sub Ilio alto". et ob hoc mutant accentum; in Latino enim sermone cum paenultima corripitur, antepaenultima habet accentum, ut hoc loco 'unius ob noxam' et contra "nauibus infandum amissis unius ob iram prodimur". NOXAM pro 'noxiam'. et hoc interest inter noxam et noxiam, quod noxia culpa est, noxa autem poena. quidam noxa quae nocuit, noxia id quod nocitum accipiunt. sane latenter tangit historiam; dicitur enim Minerua in tantum ob uitiatam Cassandram in templo suo solius Aiacis poena non fuisse contenta, ut postea per oraculum de eius regno quotannis unam nobilem puellam iusserit Ilium sibi ad sacrificium mitti, et quod est amplius, de ea tribu, de qua Aiax fuerat, sicut Annaeus Placidus refert. FURIAS amorem, ut in bucolicis "seu quicumque furor". alii sic accipiunt, quasi illum in furore deliquisse dicat, Troianos scientes. OILI Oilei. et non uacat; nam et duo Aiaces fuerunt, et ambo furuerunt, sed ira armorum Telamonius, hic amore, qui Cassandram in templo Mineruae capto Ilio stuprauit. et est graeca figura, si dicamus 'Aeneas Anchisae' et subaudiamus filius. hac autem figura utimur circa patres et circa maritos tantum, ut Vergilius "Deiphobe Glauci", id est filia, et "Hectoris Andromache", id est uxor. sane hic Aiax, Oilei filius a multis historicis Graecis tertiam manum dicitur post tergum habuisse quod ideo dicitur fictum, quia sic celeriter utebatur in proelio manibus, ut tertiam habere putaretur. 42. IPSA bene ipsa; dulcis enim est propria manu quaesita uindicta: unde plus dolet Iuno alienis se uiribus niti, ut Aeoli uel inferorum, sicut ipsa "flectere si nequeo superos, Acheronta mouebo". RAPIDUM uelocem, ut est "cum rapidus sol nondum hiemem contingit equis, iam praeterit aestas" item "rapidiue potentia solis". {sed} cum Varro diuinarum quinto quattuor diis fulmina adsignet, inter quos et Mineruae, quaeritur, cur Minerua Iouis fulmen miserit. antiqui Iouis solius putauerunt esse fulmen, nec id unum esse, ut testantur Etrusci libri de fulguratura, in quibus duodecim genera fulminum scripta sunt, ita ut est Iouis Iunonis Mineruae, sic quoque aliorum: nam de Iunonis fulmine Accius ait "praeferuido fulgore ardor iniectus Iunonis dextra ingenti incidit". quare tum non posuit Mineruam misisse fulmen suum? sed multi dicunt, habere quidem Mineruam ut Iouem et Iunonem fulmen, sed non tantum ualere, ut uindictam suam possit implere, nisi usa esset Iouis fulmine: unde merito queritur Iuno, Mineruam, cum de numero minorum sit qui fulmen habent, usam tamen Iouis fulmine. IACVLATA in libris Etruscorum lectum est iactus fulminum manubias dici et certa esse numina possidentia fulminum iactus, ut Iouem Vulcanum Mineruam. cauendum ergo est, ne aliis hoc numinibus demus. et 'iaculata' pro iaculans, participium passiuum pro actiuo. E NUBIBUS secundum physicos qui dicunt conlisione nubium fulmen creari. et indignatur Iuno, quod, cum nubes suae sint, pariter eis Minerua ac Iouis fulmine usa sit, cum sibi neutrum prosit. 43. DISIECITQUE quidam uolunt fulminum genera quattuor esse: unum quod dicitur dissiciens idemque fragosum, alterum transfigens, tertium corripiens, quartum infigens: quas omnes species more suo in unius fulguris descriptione attigit dicens primum 'disiecitque rates', secundum 'illum expirantem transfixo pectore', tertium 'turbine corripuit', quartum 'scopuloque infixit acuto'. RATES abusiue naues; nam proprie rates sunt conexae inuicem trabes. Varro ad Ciceronem "ratis dicta nauis longa propter remos, quod hi supra aquam sublati dextra et sinistra duas rates efficere uidentur. ratis enim, unde hoc translatum, ubi plures mali aut trabes iuncti aqua ducuntur. hinc nauiculae cum remis ratariae dicuntur". 44. ILLUM auctorem scilicet criminis. EXPIRANTEM FLAMMAS non animam dicit 'flammas', sed cum anima fulminis flammas uomentem. et ut superius pleno nomini adiecit 'opum', id est "diues opum", sic hic uerbo; cum enim plenum sit 'expirantem', addidit 'flammas', ut alio loco 'animas', ut "confixi expirant animas". alii 'expirantem' anhelantem accipiunt. Probus et 'tempore' legit, ut ipse "liquefacto tempora plumbo". sed qui legunt 'pectore' de Accio translatum adfirmant, qui ait in Clytemestra de Aiace "in pectore fulmen inchoatum flammam ostentabat Iouis". qui 'tempore' legunt de topica historia tractum dicunt; nam Ardeae in templo Castoris et Pollucis in laeua intrantibus post forem Capaneos pictus est fulmen per utraque tempora traiectus. et singulare nomen pro plurali. totius autem Italiae curiosissimum fuisse Vergilium multifariam apparet. 45. TURBINE uolubilitate uentorum. SCOPVLO saxo eminenti. 'scopulus' autem aut a speculando dictus est, aut a tegimento nauium, g-apo g-tou g-skepazein. contigerunt autem ista circa Caphereum montem Euboeae. INFIXIT Cornutus ait 'inflixit' uerius, quod sit uehementius. 46. AST EGO nunc conparat singula. et ne leue esset quod dixerat 'ego', addidit 'deorum regina'; sic Sallustius "uos autem, hoc est populus Romanus". DIVUM autem pro diuorum, sicut 'Argiuum'. INCEDO incedere proprie est nobilium personarum, hoc est cum aliqua dignitate ambulare, ut "regina ad templum forma pulcherrima Dido incessit et aut iaculo incedit melior", Sallustius "sed incedunt per ora uestra magnifici". 47. ET SOROR ET CONIVNX physici Iouem aetherem, id est ignem uolunt intellegi, Iunonem uero aerem, et quoniam tenuitate haec elementa paria sunt, dixerunt esse germana. sed quoniam Iuno, hoc est aer, subiectus est igni, id est Ioui, iure superposito elemento mariti traditum nomen est. Iouem autem a iuuando dixerunt; nulla enim res sic fouet omnia, quemadmodum calor. TOT ANNOS licenter in istis elocutionibus et accusatiuo et ablatiuo utimur. dicimus enim et 'tota nocte legi' et 'totam noctem legi'. honestior tamen elocutio est per accusatiuum. sane 'tot annos' continuationem significat, 'tot annis' autem interuallum. 48. ET QUISQUAM non Troianorum, sed omnium generaliter. IVNONIS autem pro 'meum', nomen pro pronomine. 49. PRAETEREA postea, ut "praeterea uidit, nec portitor Orci amplius obiectam passus transire paludem". SUPPLEX breuiter utrumque dixit; aut enim suscipiuntur uota precibus, aut honore redduntur. et ostendere uult, non solum non sibi supplicandum, sed nec simplici ueneratione dignam futuram. [1,50] 50. TALIA FLAMMATO quod superius intermiserat nunc reddidit. nam dixerat superius 'haec secum' et modo ait 'uolutans', id est cogitans. multi sane 'talia uolutans' talia reuolutans accipiunt. 51. NIMBORUM nimbi nunc uentos significant, plerumque nubes uel pluuias: ergo prout locus fuerit intellegamus. proprie tamen nimbi uocantur repentinae et praecipites pluuiae; nam pluuias dicimus lentas et iuges. et figurate 'patriam, loca'; unum enim uarietas ipsa significat. LOCA FETA nunc plena, ut alio loco "feta armis". sciendum est autem fetam dici et grauidam et partu liberatam, ut "fecerat et uiridi fetam Mauortis in antro"; enixam autem eam fuisse lac, quod pueris praebebatur, ostendit. item fetam grauidam illo loco ostendit, "non insueta graues temptabunt pabula fetas". ergo quia feta medius sermo est, bene hoc loco epitheto discreuit, dicens 'graues fetas', ut bonum facinus et malum facinus dicimus, bonum uenenum et malum uenenum. AVSTRIS figura est celebrata apud Vergilium: et est species pro genere. legerat apud Ennium "furentibus uentis", sed quasi asperum fugit et posuit 'austris' pro uentis. 52. AEOLIAM VENIT nouem insulae, quae sunt post fretum Siciliae, appellantur Aeoliae ab Aeolo rege, Hippotae filio, licet habeant et propria nomina. unde et Vergilius ait "Aeoliam Liparen". poetae quidem fingunt hunc regem esse uentorum, sed ut Varro dicit, rex fuit insularum, ex quarum nebulis et fumo Vulcaniae insulae praedicens futura flabra uentorum inperitis uisus est uentos sua potestate retinere. AEOLIAM VENIT in Aeoliam. detraxit ⟨praepositionem⟩, ut "Italiam fato". Aeolus Hippotae siue Iouis siue Neptuni filius. qui cum immineret bellum, quo Tyrrhenus, Lipari frater, Peloponnesum uastare proposuisset, missus ab Agamemnone, ut freta tueretur, peruenit ad Liparum, qui supra dictas insulas regebat imperio, factaque amicitia Cyanam filiam eius in matrimonium sumpsit et Strongulam insulam in qua maneret accepit. HIC illic, ut superius "hic currus fuit". VASTO ANTRO physica ratione hoc fingit poeta. naturale enim est ut loca concaua plena sint uentis. sane 'uasto' pro desolato ueteres ponebant. Ennius Iphigenia "quae nunc abs te uiduae et uastae uirgines sunt". ponebant et pro magno. Clodius commentariorum "uasta: inania magna". 53. LUCTANTES elaborantes egredi uel inter se saeuientes. SONORAS graues sonis, et est tempestatis epitheton. ordo autem talis est, Aeolus uentos et tempestates sonoras uasto antro premit. quidam 'sonoras' semper strepentes tradunt, ut "fluminibusque sonoris"; nam sonorum est quidquid sine intermissione sonum seruat, sonans uero quod ad tempus auditur. male autem quidam accipiunt 'sonoras' pro sonantes, cum sit proprium 'sonoras', ut g-thalassa g-te g-ehchehessa. aliud est enim g-ehchousa, id est sonans. 54. AC VINCLIS ET CARCERE FRENAT translatio est per poeticam licentiam facta. carcer autem est undecumque prohibemur exire, dictus quasi arcer ab arcendo. locum autem, in quo seruantur noxii, carcerem dicimus numero tantum singulari; unde uero erumpunt quadrigae, carceres dicimus numero tantum plurali, licet plerumque usurpet poeta, ut est "ruuntque effusi carcere currus". alii uinclis carceris tradunt, ut "quam ferro excisam crebrisque bipennibus instant". 55. ILLI INDIGNANTES hic aperte ostendit, quid sit 'luctantes'. MAGNO CUM MURMVRE MONTIS non circum montis claustra, sed cum magno montis murmure fremebant. et est maior sensus: sic fremebant, ut etiam antra possent sonare. CUM MURMVRE MONTIS sic dixit Pacuuius "murmur maris", quia uentos murmur sequitur, ut ipse alibi "magno misceri murmure pontum". 56. CIRCUM FREMUNT quidam hoc loco 'fremunt' id est imperia recusant intellegunt, ut apud Cassium in annalium secundo "ne quis regnum occuparet, si plebs nostra fremere imperia coepisset", id est recusare. ita et hic ostendit uentos imperia recusantes. non numquam 'fremere' uelle significat, ut "arma amens fremit, arma toro tectisque requirit". CELSA ARCE secundum quod superius diximus. uenti enim melius deprehenduntur ex alto. SEDET non otiatur, sed curat; apud antiquos enim 'sedet' considerat significabat, ut alio loco ait "Turnus sacrata ualle sedebat". 57. MOLLITQUE ANIMOS id est uentos g-apo g-tohn g-anemohn, ut ipse alibi "quantum ignes animaeque ualent" et Horatius "inpellunt animae lintea Thraciae". 'mollit' autem ideo dixit, ut per transitum ostenderet, uitia naturae nulla ratione mutari, sed mitigari aliquatenus posse. 58. MARIA AC TERRAS CAELVMQUE PROFVNDUM atqui quattuor elementa sunt, terra aqua aer aether. sed hoc loco rite praetermisit aetherem, quia uenti non turbant superiora, ut ait Lucanus "pacem summa tenent", sed aut terras aut maria aut aerem. nam caelum hoc loco pro aere posuit, ut Lucretius "in hoc caelo qui dicitur aer". 'profundum' autem et sublime dicitur {et profundum mare}, ut 'supremum' ⟨et⟩ altum "pro supreme Iuppiter", ⟨et⟩ postremum. potest et ad maria et ad terras referri. quidam 'profundum' in profundum accipiunt, alii pro funditus. et sicut hic 'profundum' in altitudinem, sic alibi fastigia de infima parte "forsitan et scrobibus quae sint fastigia quaeras". 59. FERANT auferant; et est aphaeresis. RAPIDI ueloces, ut supra. VERRANTQUE uerrere est trahere, a rete, quod uerriculum dicitur. est autem principalitas uerbi uerro uerris, praeteritum uersi, unde et fit participium uersus, hinc alibi "et uersa puluis inscribitur hasta", id est tracta. [1,60] 60. SPELVNCIS ATRIS uel tenebrosis, uel magnis. 61. ID METVENS timens. ergo Iuppiter timet, non sibi, sed elementis, ne turbentur eruptione uentorum, ut si bellorum tempore dicas uirum fortem timere, non sibi, sed liberis suis. HOC METVENS prouidens cauens. MOLEMQUE ET MONTES id est molem montis. et est figura, ut una res in duas diuidatur, metri causa interposita coniunctione, ut alio loco "pateris libamus et auro", id est pateris aureis. 62. FOEDERE modo lege, alias pace, quae fit inter dimicantes. foedus autem dictum uel a fetialibus, id est sacerdotibus per quos fiunt foedera, uel a porca foede, hoc est lapidibus occisa, ut ipse "et caesa iungebant foedera porca". 63. ET PREMERE ET LAXAS SCIRET DARE IVSSUS HABENAS permansit in translatione, ut "uinclis et carcere frenat". 'iussus' autem ob hoc posuit, quia suo nihil facit imperio. nam tolle hoc, et maior est omnibus diis, si ad eius uoluntatem possunt elementa confundi: ut ipse "Aeolus mihi iussa capessere fas est". simul uentorum ostenditur uis, quibus parum fuerat montem superponi, nisi et regem acciperent, qui ipse quoque alieno pareret imperio. ET PREMERE E- L- S- D- I- H- alioquin Iunoni obsequi non posset. alii 'iussus' ita intellegunt, non cum iuberetur eum hoc facere, sed ita administrare, ut etiam iussus erat, secundum desiderium temporum. 64. AD apud quem, ut supra. 65. AEOLE rhetoricum est in omni petitione haec obseruare, ut possit praestare qui petitur, ut sit possibilitas, ut sit res iusta quae petitur, ut habeat modum petitio, ut sequatur remuneratio. et sciendum est secundum hunc ordinem omnes petitiones formare Vergilium, ut in hoc loco possibilitas est 'et mulcere dedit fluctus et tollere uento'. iusta petitio est 'gens inimica mihi'; omne enim quod contra inimicos petimus iustum est. modus petitionis est 'et dissice corpora ponto'. remuneratio 'sunt mihi bis septem praestanti c- n-'. AEOLE INCVTE VIM VENTIS ordo ipse est. et est figura parenthesis. inter parenthesin et ellipsin hoc interest, quod parenthesis es quotiens remota de medio sententia integer sermo perdurat; plenum namque est 'Aeole incute uim uentis'. item "Aeneas rapidum ad naues praemittit Achatem". ellipsis autem est quotiens remotis interpositis deest aliquid, ut est "quos ego - post mihi non simili poena"; deest enim 'adfligam'. AEOLE sane antiqui quotiens a minoribus beneficium petebant, a nomine incipiebant, et erat honoratius si nomen ipsius ante praeferrent. DIVUM PATER ATQUE HOMINUM REX Iuppiter. et periphrasis est, id est circumlocutio. 'pater' autem a Vergilio ad eminentiam ponitur, ut "pater Aeneas" et "pater Appenninus". 66. ET MULCERE DEDIT FLUCTUS ET TOLLERE VENTO aliud pendet ex alio; nam qui potest mulcere, potest et tollere, id est erigere in tempestatem. 'mulcere' autem delenire. hinc mulsum quod dulcedine animos nostros permulceat. alii 'mulcere' mitigare, mollire uel fouere. 67. GENS sermo hic et nationem significat et familiam, sed nunc ad utrumque potest referri. nam aut ad familiam Aeneae aut ad Troianam gentem refertur. TYRRHENUM Tyrrhenus cum fratre Lydo regnum ea indulgentia tenuit, ut ingens frequentia populi his contingeret: quae causa summam rerum fecit inopiam, nullo patriam relinquente aut uolente peregrinari, quia tanta bonitas erat in regibus. consilium igitur habuerunt, ut partiti turbam, quam alere non poterant, alternis diebus abstinerent a cibis lusibusque uacaretur. atque hac lasciuia excogitauerunt talorum tesserarumque iactus pilaeque lusum et tibiae modulationem et concentum symphoniae tubarumque, quibus auocati ciues facilius tolerarent ieiunium. nouissime tamen quia uincebat necessitas nec ulla consilia famem releuarent, sortiti sunt, uter ex fratribus cum parte populi abiret in quas sors terras dedisset. cum Tyrrhenus sorte iussus discederet, in mari quod Tyrrhenum ab eo uocatur periit. cuius filius Tuscus cum populo euasit in regionem Tusciam, quae ab eo nomen accepit. TYRRHENUM Tyrrhenum mare dictum est uel quod Tusciam adluit, id est Tyrrheniam, uel certe a Tyrrhenis nautis, qui se in hoc mare praecipitauerunt. namque hoc habet fabula, dormientem in litore Liberum patrem puerum nautas abstulisse Tyrrhenos. qui cum esset experrectus in naui, quo duceretur rogauit; responderunt illi, quo uellet. Liber ait ad Naxum insulam sibi sacratam. at coeperunt alio uela deflectere, quam ob rem iratum numen tigres sibi sacratas iussit uideri, quo terrore se illi in fluctus dedere praecipites. alii dicunt, quod stuprum Libero patri inferre temptauerint ac propterea hoc pertulerint. MIHI NAVIGAT id est in meum dolorem. NAVIGAT AEQUOR figura Graeca est; nos enim dicimus per aequor nauigat. similiter etiam alio loco "terram, mare, sidera iuro", cum latinitas exigat, ut addatur praepositio per. et non uacat quod 'Tyrrhenum' addidit; uidetur enim dicere, iam eis Italiam esse uicinam. 68. ILIUM IN ITALIAM PORTANS id est res Ilienses. et inuidiose dicit Ilium, quasi ipsam cernat ciuitatem, cum Troianos aspexerit. et bene 'Ilium', hoc est quam fata stare noluerint. VICTOSQUE PENATES a Graecis. tacite occurrit quaestioni: portat quidem deos, sed uictos, hoc est contemnendos, ne facere contra inuictos nollet. 69. INCVTE VIM VENTIS duplex sensus est: 'incute' enim si inice significat, 'uentis' datiuus est casus, hoc est, parua est eorum, etiam tu eis da magnam uim; si autem 'fac', septimus casus est, et erit sensus: fac uim Troianis per uentos, hoc est, per uentos uim in Troianos incute. Ennius "dictis Romanis incutit iram". SUBMERSASQUE OBRVE PUPPES ordo est ⟨inuersus⟩ in sensu; ante enim est ut obruantur fluctibus, et sic submerguntur. tota autem Iunonis petitio in sequentibus explanatur. SUBMERSASQUE OBRVE P- id est obrue, ut submergas. [1,70] 70. AVT AGE DIVERSOS hoc est disperge illos per diuersa, ne ad Italiam ueniant; duobus enim generibus deletur exercitus, aut internecione aut dispersione. ET DISSICE CORPORA hic mutauit coniunctionem, nam dicendum erat 'aut dissice corpora'. CORPORA PONTO tam uirorum quam nauium, ut ipse alio loco cum de nauibus loqueretur "et toto descendit corpore pestis". sciendum sane est artem hanc esse petitionis, ut minora inpetrare cupientes maiora poscamus: quod etiam nunc Iuno facit. scit namque se fatis obstare non posse, sed hoc agit, ut eos arceat ab Italia. 71. SUNT MIHI BIS SEPTEM non sine ratione Iuno nymphas dicitur sua potestate retinere; ipsa est enim aer, de quo nubes creantur, ut est "atque in nubem cogitur aer", ex nubibus aquae, quas nymphas esse non dubium est. ideo autem nympham Aeolo pollicetur, quia uentorum rex est, qui aquae motu creantur. bene ergo ei iungitur origo uentorum. sane notant Vergilium critici, quia marito promittit uxorem: quod excusat regia licentia, ut Sallustius "denas alii alii plures habent, sed reges eo amplius". uel certe quod ex priore coniuge inprobos filios Aeolus habuerit, uel quod haec quam promittit inmortalis est. alii uolunt Iunonem per iram oblitam, Aeolum uxorem et filios habere; quod exinde adserunt, quia Aeolus ad haec nihil ei responderit. et bene Iuno sic pollicetur, quasi Aeolo beneficium ante non concesserit. econtra Aeolus non ad praesens, sed ad praeteritum respondit 'tu mihi quodcumque hoc regni est'. PRAESTANTI CORPORE NYMPHAE bene etiam istas laudat, ut maior sit in Deiopea pulchritudinis gloria. laudabilius enim est superare laudatos, ut ipse ad maiorem Aeneae gloriam laudat et Turnum. harum autem quattuordecim nomina, ut quidam uolunt, in Georgicis inuenimus. 'praestanti' autem 'corpore' pro praestantis corporis, ablatiuum pro genetiuo. 72. QUARUM QUAE FORMA dicimus et per se 'quarum quae pulcherrima', et plus ornauit inferendo 'forma pulcherrima'. 73. CONVBIO IVNGAM deest eam; et conubium est ius legitimi matrimonii. et bene 'conubio iungam' dixit, ut hanc ab aliis segregaret, quae a regibus sine lege habentur. solent enim reges inter plures uni praecipuum dare nomen uxoris. et 'conubio' nu breuem posuit, cum naturaliter longa sit. nubo enim, unde habet originem, longa est. sed est tropus systole, qui fit quotienscumque longa corripitur syllaba propter metri necessitatem. ipse alio loco longam posuit, ut est "Hectoris Andromache Pyrrhin conubia seruas?" item "cuique loci leges dedimus, conubia nostra reppulit" et "per conubia nostra" et "Nomadumque petam conubia supplex". sciendum tamen est, quia plerumque in conpositione uel deriuatione principalitatis natura corrumpitur. CONVBIO IVNGAM STABILI PROPRIAMQUE DICABO multa in unum contulit uersum quae Iuno promittit; dicendo enim 'conubio' ostendit legitimam, dicendo 'stabili' longam promittit concordiam, id est quae diuortio careat, dicendo 'propriam' adulterii remouet suspitionem. quod autem adiecit 'dicabo' obsequentem eam fore demonstrat. in usu enim est ut dicamus, sacerdos dicatus est numini, hoc est ad obsequium datus est. alii 'dicabo' dabo accipiunt. Terentius "iam hanc operam tibi dico", id est do, sicuti ab eo quod est dico participium a passiuo dictus facit, ut est "Iunoni infernae dictus sacer", quamuis alibi lectum sit "templis sibi ferre dicatis". 'propriam dicabo' autem deest 'tibi eam'. 'propriam' autem possumus uel firmam uel perpetuam accipere, ut "si proprium hoc fuerit". Terentius "nihilne esse cuiquam proprium" et "quod uoluptates eorum propriae sunt" et "da propriam, Thymbraee, domum". 74. OMNES ANNOS bene, quia dea est; non enim usque ad senectutem. MERITIS praestitis, ut alibi "nec te regina negabo promeritam", id est praestitisse. et alterum pendet ex altero; meritum enim non nisi ex praestantis descendit beneficio. 75. PULCHRA PROLE bene postremum addidit propter quod matrimonium contrahitur, pulcherrimos filios. et mire hoc Iuno Lucina promittit, quasi non ob libidinem offerat. PULCHRA PROLE notanda figura; frequenter enim hac utitur. nam quod nos per genetiuum singularem dicimus, antiqui per septimum dicebant, ut hoc loco 'parentem pulchra prole', id est pulchrae prolis. et simpliciter intellegendum est; errant namque qui dicunt ideo 'pulchra' dixisse propter Canacen et Macareum in se inuicem turpissimos fratres. illi enim alterius Aeoli filii fuerunt. 76. AEOLUS HAEC subaudis 'dixit', quod ex posterioribus intellegitur, ut supra notauimus. REGINA inferioris personae reuetentia est maiorem meritis appellare, non nomine; contra maioris est minorem nomine tantum uocare. qui ordo non nisi per indignationem corrumpitur, ut in duodecimo Sages in extremis rebus Turnum non regem uocat, ut "ruitque inplorans nomine Turnum". et alibi de Aristaeo "et te crudelem nomine dicit". OPTES optare non tantum eligere significat, ut alibi "optauitque locum regno", sed etiam uelle, ut hoc loco 'quid optes' quid uelis. Lucilius in VI. "quid ipsum facere optes", id est uelis. alii 'quid optes' quid petas. sane seruauit ordinem; nam qui promittit statim a primo polliceri debet, post si qua uult addat, ut auditor expectatione non pendeat. 77. EXPLORARE deliberare; superius namque multa poposcerat Iuno. hoc ergo dicit: tuum est deliberare, quid uelis. aut certe aperire uel pensare, quale sit desiderium. alii explorare Iouis animum; aut certe 'explorare' explanare; aut certe statuere, an aequum sit quod petis, tuus enim hic labor est. MIHI IVSSA CAPESSERE FAS EST figura est litotes, quae fit quotienscumque minus dicimus et plus significamus per contrarium intellegentes, ut hoc loco non ait: licet mihi inplere quae praecipis, sed nefas est non inplere quae iusseris. item "munera nec sperno", id est libenter accipio. MIHI IVSSA CAPESSERE FAS EST hoc secundum ea quae aliter dicuntur, aliter audiuntur dictum est. {nam} cum dicit non se posse ⟨non⟩ inplere quae Iuno praecipiat, nefas tamen putat {non} inplere praecepta. 'mihi' sane ultima syllaba produci debet, quia hoc casu omnia uel nomina uel pronomina uel participia in ultima syllaba produci debent. 'capessere' autem est saepe capere. 78. TU MIHI QUODCVMQUE HOC REGNI rediit ad physicam rationem. nam motus aeris, id est Iunonis, uentos creat, quibus Aeolus praeest. dicendo autem 'quodcumque' aut uerecunde ait, ne uideatur adrogans, aut latenter paene iocatur poeta; quis enim potest uentos, id est rem inanem tenere? TU MIHI Q- H- R- hoc ad illud respondet 'namque tibi diuum pater atque hominum rex'. QUODCVMQUE H- R- quia ipse rex sub alieno imperio est. 'quodcumque' ergo quod 'clauso uentorum carcere regno', nec in mea manu est nisi iusso uentos emittere. IOVEMQUE CONCILIAS hysteroproteron in sensu. non enim Iuppiter conciliatur Aeolo, sed Aeolus Ioui, quasi superiori. conciliantur autem noui, reconciliantur antiqui. 79. TU DAS EPVLIS ACCVMBERE DIVUM hoc est, tu me deum facis. duplici enim ratione diuinos honores meremur, dearum coniugio et conuiuio deorum. unde et in bucolicis "nec deus hunc mensa, dea nec dignata cubili est". sane 'epulis accumbere' secundum sui temporis consuetudinem dixit; nam olim sedentes uescebantur, sicut ipse meminit "gramineoque uiros locat ipse sedili" et "perpetuis soliti patres considere mensis". et apud Homerum sedentes dii epulantur. [1,80] 80. NIMBORVMQUE nubium, ut "et lunam in nimbo nox intempesta tenebat". 81. HAEC UBI DICTA et a Iunone et ab Aeolo. et 'dicta' si nomen est, dedit, si participium, deest sunt. et 'haec ubi dicta' pro postquam, aduerbium locale pro temporali. CAVUM ordo est, conuersa cuspide cauum montem in latus inpulit. et alibi "in latus inque feri curuam compagibus aluum contorsit". alii 'in latus' pro latus accipiunt. Ennius "nam me grauis impetus Orci percutit in latus". INPVLIT IN LATUS quasi in rem quae facile cedit ictui. 82. AGMINE uel inpetu uel multitudine. agmen enim polysemus sermo est. nam inpetum significat, ut "illi agmine certo Laocoonta petunt"; multitudinem, ut "uocat agmina saeua sororum". etiam incedentem exercitum 'agmen' uocamus. 83. QUA DATA et in undecimo "coeant in foedera dextrae qua datur". 'qua' ergo quoniam. et 'qua data' ad uotum uentorum uidetur rettulisse. PORTA omnis exitus porta dicitur, quasi qua potest uel inportari uel exportari aliquid. aut ideo 'porta', quia 'agmine' dixerat; nam porta proprie aut urbis aut castrorum est. TURBINE ui uentorum. et sciendum est, quod quando appellatiuum est 'turbinis' facit, sed si sit nomen proprium, 'Turbonis' facit, ut Horatius "Turbonis in armis". 84. INCVBVERE MARI tria dicit elementa turbata: 'terras turbine perflant', 'incubuere mari' et rursum 'intonuere poli'. his ergo enumeratis recte adiecit 'intentant omnia mortem'. 85. EVRVSQUE NOTVSQUE cardinales quattuor uenti sunt, de quibus nunc tres ponit, paulo post unum quem omiserat reddit, ut "stridens aquilone procella". UNA EVRVSQUE NOTVSQUE ET AFRICUS bene modo hos tres uentos inferiores tantum nominauit, qui a sedibus imis mare commouent, Zephyrum et Aquilonem tacuit; Zephyrum, qui ad Italiam ducit, Aquilonem, qui desuper flat. ideo Homerus de eo "g-kai g-borees g-aithrehgenetes, g-mega g-kuma g-kulindohn". RVUNT autem modo eruunt. PROCELLIS procella est uis uenti cum pluuia, dicta procella ab eo, quod omnia percellat, hoc est moueat. 87. INSEQUITVR CLAMORQUE VIRUM quia praecesserat uentorum sonus, quem et ipsum clamorem possumus dicere. STRIDORQUE RVDENTUM proprie; nam in funibus stridor est. 'stridor' autem est sibilus. Pacuuius in Teucro "armamentum stridor et rudentum sibilus". 88. ERIPIUNT S- N- Accius in Clytemestra "deum regnator nocte caeca caelum e conspectu abstulit" 89. TEUCRORUM EX OCULIS numquam enim totum caelum nubibus tegitur, sed illa pars, contra quam flauerint uenti. quod autem dixit diem eripi, ad uidentum oculos rettulit, non ad naturam. TEUCRORUM E- O- bene 'Teucrorum', quibus tempestas inmissa erat. NOX INCVBAT nox dicta, quod oculis noceat. 'incubat' autem ideo dixit, quod alienum tempus inuasit. nam incubare proprie dicitur per uim rem alienam uelle tenere. aut certe 'nox incubat', ut nihil interualli esset inter tenebras et mare. aut tempestates, ut in georgicis "ipse pater media nimborum in nocte corusca fulmina molitur dextra". [1,90] 90. POLI axes, id est extremae partes caeli. duo enim sunt, notius et borius, a quibus totum caelum contonuisse significat. AETHER aetherem hoc loco pro aere posuit. nubes enim, unde et fulmina, aeris sunt, non aetheris: et frequenter Vergilius duo ista confundit. 91. INTENTANT minantur, ingerunt. OMNIA autem ad superiora rettulit. 92. EXTEMPLO ilico statim. et est augurum sermo. templum enim dicitur locus manu designatus in aere, post quem factum ilico captantur auguria. AENEAE seruauit g-to g-prepon, ut Aeneam ultimum territum dicat. FRIGORE timore. et est reciproca translatio; nam et timor pro frigore et frigus pro timore ponitur, ut in Terentio "uxorem tuam pauitare aiunt" non timere, sed laborare frigoribus; utrumque enim in unum exitum cadit, sicut et de calore et de frigore urere dicimus, ut est "aut Boreae penetrabile frigus adurat". nam et Graeci g-phrikta dicunt quae sunt timenda, ut Homerus { "g-dohra g-men g-ouk g-et' g-onosta"}. Liuius in Odyssia "igitur demum Ulixi cor frixit prae pauore". reprehenditur sane hoc loco Vergilius, quod improprie hos uersus Homeri transtulerit g-kai g-tot g-Odusseos g-luto g-gounata, g-kai g-philon g-ehtor, g-ochthehsas d' g-ara g-eipe g-pros g-hon g-megalehtora g-thumon". nam 'soluuntur frigore membra' longe aliud est, quam luto gounata: et 'duplices tendens ad sidera palmas talia uoce refert' molle, cum illud magis altum et heroicae personae g-pros g-hon g-megalehtora thumon. praeterea quis interdiu manus ad sidera tollit, aut quis ad caelum manum tendens non aliud precatur potius, quam dicit 'o terque quaterque beati'? et ille intra se, ne exaudiant socii et timidiores despondeant animo, hic uero uociferatur. 93. INGEMIT non propter mortem ingemit, sequitur enim 'o terque quaterque beati', sed propter mortis genus. graue enim est secundum Homerum perire naufragio, quia anima ignea est et exstingui uidetur in mari, id est elemento contrario. DVPLICES duas, secundum morem antiquum. nam duplices duos dicebant, ut hoc loco, et binos duos, et utrosque pro utrumque, ut Cicero "binos habebam, iubeo promi utrosque". item Sallustius cum de duobus loqueretur "hi utrique ad urbem imperatores erant". PALMAS manus explicitas. 94. TALIA VOCE REFERT profert. 're' abundat. alibi 'refert' respondet, ut "Anna refert". sic in consuetudine dicimus: ille mihi rettulit. O TERQUE QUATERQUE id est saepius; finitus numerus pro infinito. et sic erupit in uocem cum dolore Homerus g-tris g-makares g-Danaoi g-kai g-tetrakis, g-hoi g-tot' g-olonto. et hoc principium quidam acephalon dicunt, cum intellegi debeat, multa eum intra se cogitasse, postremo in haec erupisse. 95. QUIS et quis et quibus significat: secundum artem enim sic dicimus. ab eo enim quod est 'a qui' in 'bus' mittit, ab eo quod est 'a quo' in 'is' mittit, sed a tertia declinatione in usu sunt datiuus et ablatiuus plurales, licet antiqui omnibus usi sint casibus. denique Cato in originibus ait "si ques sunt populi". et declinauit 'ques quium', ut 'puppes puppium'. MOENIBUS ALTIS propter Pergama, quae altissima fuerunt, ex quibus omnia alta aedificia pergama uocantur, sicut Aeschylus dicit. 96. OPPETERE ore terram petere, id est mori. possumus autem sic uti hoc sermone, ut et per se plenus sit et recipiat adiectionem. ergo dicimus et oppetit et mortem oppetit, sicut et exspirat et animam exspirat. FORTISSIME GENTIS atqui in artibus legimus superlatiuum gradum non nisi genetiuo plurali iungi. constat quidem, sed 'gens' nomen est enuntiatione singulare, intellectu plurale. bene ergo iunxit, in gente enim plures sunt, ut alibi ipse "ditissimus agri Phoenicum"; non enim unus est ager Phoenicum. item Sallustius "Romani generis disertissimus". aut superlatiuo pro comparatiuo usus uidetur, quasi fortissimis comparandus, non ut uulgo creditur praeferendus. sane quaeritur, cur Diomedem fortissimum dixerit, cum post Achillem et Aiacem ipse sit tertius, unde et Sallustius ait "primum Graecorum Achillem". multi dicunt ideo fortissimum, quia iuxta Homerum et Venerem uulnerauit et Martem. alii ad gentem referunt, quod Achilles Thessalus fuit, Aiax Graecus, Diomedes Danaus. multi ad excusationem Aeneae uolunt fortissimum dictum, a quo eum constat esse percussum, ut Iuuenalis "uel quo Tydides percussit pondere coxam Aeneae". 97. TYDIDE uocatiuus Graecus est; si enim latine diceret, o Tydida debuit ponere. omnia enim patronymica quae in 'des' exeunt apud Latinos primae sunt declinationis, ut "saeuus ubi Aeacidae telo iacet Hector". Tydides Diomedes, Tydei et Deipyles, Adrasti filiae, filius, qui post captum Ilium ad Italiam uenit, quod plenius in XI- libro habes. eo tempore statua cum in templo Apollinis Delphici staret, ui quadam diuina ad Corcyram migrauit et uisa est muros Corcyraeorum defendere: nam eius comminatione hostibus fugatis Corcyra bello exempta est. 98. NON POTVISSE quasi semper uoluerit. ANIMAM HANC quasi cum dolore 'animam hanc', ac si diceret infelicem, quae ad laborem nata est. EFFVNDERE secundum eos qui dicunt sanguinem esse animam, ut ipse alibi "purpuream uomit ille animam". nam alio loco aliorum opinionem sequitur, qui dicunt spiritum esse animam, unde est "atque in uentos uita recessit". 99. SAEVUS magnus, ut superius diximus. uel fortis, uel bellicosus, ut est "et saeuum Aenean agnouit Turnus in armis". uel aduersus hostes 'saeuus', et est epitheton ad tempus; nam incongruum erat ab Aenea saeuum Hectorem dici. aut 'saeuus', quod aduersum Antenorem et Aeneam et Helenum sentiens Helenam non permiserit reddi. ⟨aut⟩ ideo 'saeuus' Hector, quia Aeneas pius. quod autem ait 'Aeacidae telo' uult ostendere feliciorem Hectorem, cui contigerit ab Achille perire, quod ipse optauerit ei congressus, sicut in V. Neptunus Veneri loquitur. et bene elegit, cum quibus perisse debuerit; ipse enim et fortis est, et numinum proles: recte ergo his iungitur, in quibus talia fuerunt. [1,100] 100. SARPEDON et in ultima possumus accentum ponere et in paenultima: nam Homerus et 'Sarpedonis' declinauit et 'Sarpedontis', unde et uarius accentus est: 'Sarpedonis' enim antepaenultima habet accentum, 'Sarpedontis' paenultima. sed 'Sarpedontis' usurpauit; naturalis enim declinatio est 'Sarpedon Sarpedonis', ut 'Memnon Memnonis, Sinon Sinonis'. si autem genetiuum in 'dontis' miserit, a circumflexo uenit, qui est in ultima syllaba nominatiui, ut Demophon Demophontis, Laocon Laocontis. sic ergo et Sarpedon, Sarpedontis. est autem Sarpedon Iouis filius et Laodamiae, ut alio loco "quin occidit una Sarpedon mea progenies" occisus a Patroclo, Menoeti filio, armis Achillis induto. huius interitum Iuppiter prosecutus dicitur imbre sanguineo. SIMOIS nomen hoc integrum ad nos transiit, unde suo est accentu proferendum. nam si esset latinum, in antepaenultima haberet accentum, quia secunda a fine breuis est. sane bene fecisse uidetur Simoentis mentionem, ut ibi uideatur pati se optauisse, ubi genitus est, ut alibi "tune ille Aeneas, quem Dardanio Anchisae alma Venus Phrygii genuit Simoentis ad undam?" SUB UNDIS et 'sub undis' legimus, et 'sub undas'. sed si 'sub undas', 'correpta' intellege, si 'sub undis', 'uoluit'; uaria ergo distinctio est. CORREPTA rapta. 101. FORTIA CORPORA hoc est uirorum fortium corpora; nulla enim est in mortuis fortitudo. 102. TALIA IACTANTI inaniter loquenti, ut alibi "atque inrita iurgia iactat et uoces dum iactat inanes". AQUILONE ab Aquilone. ecce hic reddit uentum quem transierat, et a generali tempestate ad speciem transit. 103. ADVERSA contraria, quia ad Italiam nauigantibus Aquilo contrarius est. 104. FRANGVNTVR REMI uel gubernacula, uel quod melius est re uera remi. antiqui enim uelis remisque nauigabant, ut "ualidis incumbere remis, obliquat sinus in uentos". et hoc de naui Aeneae, an de omnibus dixit? TUM PRORAM AVERTIT alii 'prora' legi tradunt. AVERTIT pro 'auertitur'. et est figura creberrima. potest namque pro actiui uerbi significatione passiuum poni, ut est "et pictis bellantur Amazones armis" pro bellant. nec nos debet mouere quod bellor non facit, natura enim hoc prohibuit. nam conpone hoc uerbum, et inuenitur actiuum, facit enim debello debellor. et contra pro passiui uerbi significatione actiuum ponitur, ut est hoc 'auertit' pro auertitur, et "insinuat pauor" pro insinuatur, et "nox umida caelo praecipitat" pro praecipitatur. sed haec uerba tantummodo pro se inuicem ponuntur, quae et actiua esse possunt et passiua, ut est auerto auertor, praecipito praecipitor. ergo non possumus dicere quod quidam artigraphus, declinationes actiui uerbi et passiui pro se inuicem poni. nam et neutralis uerbi declinatio actiua est et communis deponentisue passiua, et aliud est esse actiuum uerbum, aliud habere actiui uerbi declinationem. 105. DAT LATUS inclinatur. CUMVLO altitudine. CUMVLO exuberante fluctu, cum cumulo. PRAERVPTUS in altum leuatus. 106. Hi pro illi uel alii, et bene dicticos. HIS pro illis uel aliis. DEHISCENS ualde hiscens. 'de' enim augentis est, ut in Terentio "deamo te Syre". 107. APERIT ostendit, ut Sallustius "caput aperire solitus", id est nudare, ostendere. sic alibi "uisa aperire procul montes". sane aliter hic 'aperit', aliter 'ostium aperit'. HARENIS et ab harenis et cum harenis, id est uel ab imo mouebatur mare uel cum ipsis harenis, ut in tempestate solet. 108. TRIS Latinum est. genetiuus enim pluralis quotiens in 'ium' exit, accusatiuum pluralem in 'is' mittit, ut 'puppium puppis'; quotiens in 'um' exit, in 'es' mittit, ut 'patrum patres'. SAXA LATENTIA modo propter tempestatem, non ut quidam tradunt tranquillo mari; nam quemadmodum latent quae nomen habent? haec autem saxa inter Africam, Siciliam et Sardiniam et Italiam sunt, quae saxa ob hoc Itali aras uocant, quod ibi Afri et Romani foedus inierunt et fines imperii sui illic esse uoluerunt. unde et Dido "litora litoribus contraria, fluctibus undas inprecor". quae arae a Sisenna "propitiae" uocantur. alii dicunt Graecos haec saxa g-bomous appellare. quidam insulam fuisse hunc locum tradunt, quae subito pessum ierit, cuius reliquias saxa haec exstare, in quibus aiunt Poenorum sacerdotes rem diuinam facere solitos. has aras alii Neptunias uocant, sicut Claudius Quadrigarius I- annalium "apud aras, quae uocabantur Neptuniae". Varro de ora maritima lib- I "ut faciunt hi, qui ab Sardinia Siciliam aut contra petunt. nam si utramque ex conspectu amiserunt, sciunt periculose se nauigare ac uerentur in pelago latentem insulam, quem locum uocant aras". TORQUET iacit, inmittit, ut "torquet aquosam hiemem". alibi 'torquet' deflectit, ut "torquet medios nox umida currus". alibi regit et frenat, ut "cuncta tuo qui bella pater sub numine torques". alibi sustinet et fert "axem umero torquet stellis fulgentibus aptum". 109. SAXA VOCANT ITALI MEDIIS QUAE IN FLUCTIBUS ARAS ordo est, quae saxa in mediis fluctibus Itali aras uocant. pro quibus hunc ordinem esse ait 'tris Notus abreptas mediis fluctibus in saxa latentia torquet'. alii 'mediis ⟨quae⟩ fluctibus aras' legunt, ut sit ordo 'saxa uocant Itali aras, quae mediis fluctibus', ut desit 'sunt'. Italos autem aliqui non qui in Italia nati sint, sed qui Latine loquantur accipiunt. [1,110] 110. DORSUM INMANE eminens, altum, secundum Homerum. uel certe eminens planities aut superficies durior. aut sic ait hic poeta 'dorsum' de saxo, ut Homerus "g-nohta g-thalassehs", sicut alibi ipse "dorso dum pendet iniquo". quidam 'inmane' pro malo accipiunt positum propter naufragia, quae ibi solent fieri; nam 'manum' bonum dicunt, ergo quod bono contrarium inmane; non enim potest pro magno accipi, ⟨ut⟩ alibi "posuitque inmania templa", quia non facile apparent haec saxa, nisi cum mare uentis mouetur. 'dorsum' autem hoc loco non absurde ait, quia Graece arae ipsae g-hippou g-nohta dicuntur, ut Sinnius Capito tradidit, secundum Homerum. MARI SUMMO uel in summo, uel in placido. 111. IN BREVIA ET SYRTES id est in breuia syrtium, quo modo "molemque et montes". 'breuia' autem uadosa dicit, per quae possumus uadere. ET SYRTES syrtium "sinus duo sunt pares natura, inpares magnitudine", ut Sallustius dicit. 112. VADIS uada g-ta g-brachea. Varro de ora maritima libro I "si ab aqua summa non alte est terra dicitur uadus". et multi sic legunt 'inliditque uadis atque aggere cingit harenae'. 113. LYCIOS hi Troiae ad auxilium uenerant, qui mortuo rege Pandaro Aeneam secuti sunt, unde et in secundo ait "comitum adfluxisse nouorum". FIDUM fidelem. utrumque nomen idem significat. quamuis quidam uelint fidum amicum, fidelem seruum dici. et sic pronuntiandum, ut dolorem adferat talis socii amissio. 114. IPSIUS ANTE OCULOS ad maiorem dolorem: unde alibi "quaeque ipse miserrima uidi", item "qui nati coram me cernere letum fecisti". INGENS PONTUS magna pars ponti. et est tropus synecdoche. A VERTICE aut a puppi, quae uertex nauis est, aut ab Aquilone, qui flat a mundi uertice, hoc est a septentrione, ut ipse alibi "hic uertex nobis semper sublimis". quidam 'uerticem' hic procellam accipiunt. 115. IN PUPPIM pro puppim: addidit praepositionem. PRONUS g-prehnehs. non nulli sane 'pronum' aduerbialiter legunt. MAGISTER Leucaspis, ut in sexto libro "Leucaspim et Lyciae ductorem classis Orontem". 116. TER saepius, finitus numerus pro infinito. crebros enim fluctus facit Aquilo, ut Sallustius "crebritate fluctuum ut Aquilone solet". uel certe quod Graeci g-trikumian appellant, ut Sallustius "triplici fluctu". IBIDEM 'ibidem' et 'ubinam' multi dubitant ubi esse debeat accentus, quia 'ibi' et 'ubi' naturaliter breues sunt, sed ratione finalitatis plerumque producuntur in uersu, nescientes hanc esse rationem, quia pronuntiationis causa contra usum Latinum syllabis ultimis, quibus particulae adiunguntur, accentus tribuitur, ut 'musaque' 'illene' 'huiusce'. sic ergo et 'ibidem'. 117. TORQUET AGENS CIRCUM in gyrum circumagit. VERTEX uertex dicitur circumacta in se unda et quae quasi sorbere uideatur: quod de Charybdi legitur "atque imo barathri ter gurgite uastos sorbet in abruptum fluctus", de qua ait Sallustius "Charybdis, mare uerticosum". 118. APPARENT aliud est 'parere' et aliud 'apparere'. 'parere' enim est oboedire, ut "paret amor dictis", 'apparere' autem, uideri, ut "apparet liquido sublimis in aere Nisus". et haec obseruatio diligenter custodiri debet, licet eam auctores metri causa plerumque corrumpant. RARI uel propter maris magnitudinem, uel quia una perierat nauis. uel 'rari' de multis, ut ostendat statim alios plures periisse. et quomodo 'apparent', si 'ponto nox incubat atra'? aut quia 'crebris micat ignibus aether', aut quia ante ipsius oculos hoc euenit. NANTES prima uerbi positio est 'no nas nat', unde est "nare per aestatem liquidam". prima syllaba naturaliter longa est, licet 'natare' 'na' breuis sit in eadem significatione. IN GURGITE VASTO tapinosis est, id est rei magnae humilis expositio. prudenter tamen Vergilius humilitatem sermonis epitheto subleuat, ut hoc loco 'uasto' addidit. item cum de equo loqueretur ait "cauernas ingentes". 119. ARMA VIRUM bene addidit 'uirum', id est uirorum. arma enim dicuntur cunctarum artium instrumenta, ut "Cerealiaque arma", item "colligere arma iubet" et alio loco "dicendum et quae sint duris agrestibus arma". TROIA differentia in hoc sermone est et in sensu et in syllabis. nam cum prouinciam dicimus, nam Troia prouincia, Ilium ipsa ciuitas, et principale est nomen, breuis est 'Tro'. quando autem non est principale et deriuatio est, longa est 'Tro.', ut "Troius Aeneas". GAZA Persicus sermo est et significat diuitias, unde Gaza urbs in Palaestina dicitur, quod in ea Cambyses rex Persarum cum Aegyptiis bellum inferret diuitias suas condidit. est autem generis feminini, ut "et gaza laetus agresti". quo exemplo apparet quoque superfluo quaeri a multis, quemadmodum potuerit aurum natare, nescientibus gazas, id est opes, dici omne quod possidemus. aut certe hyperbole tempestatis, ut etiam ponderosa ferri potuerint. PER UNDAS 'per' quidam nolunt - - . [1,120] 120. IAM VALIDAM zeugma est ab inferioribus 'uicit hiems'. quod fit et a superioribus et a medio, plerumque et ad utrumque respondet, ut "Troiugena, interpres diuum, qui numina Phoebi, qui tripodas, Clarii laurus, qui sidera sentis et uolucrum linguas et praepetis omina pinnae". ecce hoc loco 'sentis' et ante dicta et sequentia concludit. ILIONEI antiptosis est, pro genetiuo enim datiuum posuit; nam constat huiusmodi Graeca nomina datiuum singularem in ei diphthongum mittere, ut Orphei; nam illa solutio est cum Orphei separatim dicimus: nec modo 'Ilionei' possumus dicere adstrictum esse genetiuum, ut ipse sit qui et datiuus. quod si forte contingat, non regula mutatur, sed antiptosis fit, qua plerumque utuntur poetae, ut "urbem quam statuo uestra est" pro urbs, item "haeret pede pes" pro pedi. 121. VECTUS qua uehebatur significat. et pro praesenti participio, quod non habemus, praeteritum posuit. in Latino enim sermone a passiuo uerbo praesens participium non est, neque ab actiuo praeteritum. sed quod uno sermone explicare non possumus aut circumlocutione ostendimus, aut si hoc nolumus, participium pro participio ponimus, sed usurpatiue, ut hoc loco factum est. ABAS Abantes aliquot tradunt: hic unus, Aeneae comes; alter quem in Troia Diomedes occidit; tertius est Argiuus, cuius clipeum tertio libro Apollini consecrasse dicit Aeneam. 122. VICIT HIEMS 'hiems' duas res significat: aut tempus aut uim uenti, per quam oritur tempestas. ergo pro loco intellegendum est. Accius "unde estis nautae huc hieme delati". sic et Varro. LAXIS pro laxatis, nomen pro participio. 123. IMBREM imber dicitur umor omnis, ut Lucretius ex "igni terra atque anima nascuntur et imbri", id est umore. IMBREM ueteres enim omnem aquam imbrem dicebant. Ennius imbrem pro aqua marina "ratibusque fremebat imber Neptuni". FATISCUNT abundanter aperiuntur; 'fatim' enim abundanter dicimus, unde et adfatim, hiscere autem aperiri, uerbum frequentatiuum ab hiare. 125. EMISSAM HIEMEM hic apertius tempestatem declarat significari ex Graeco; nam et illi g-cheimona tempestatem dicunt. et bene ueteres nostri 'hiemem anni' dicebant, ne tempestas posset intellegi. IMIS bene in imo uoluit esse Neptunum, ut iam factam cognosceret tempestatem, non incipientem uetaret. 126. STAGNA stagnum dicitur aqua stans, sed nunc profunda maris significat ab eo, quod non nisi nimia tempestate turbantur. ergo 'stagna' et 'imis uadis refusa' aliud pendet ex alio, quia inmobilis aqua in imo maris tantummodo est, quam tunc ab imo motu dicit esse turbatam. GRAVITER COMMOTUS opportune Neptunum ait commotum cum maria turbantur, quia plerumque poetae Neptunum pro mari ponunt. ET ALTO PROSPICIENS aut e mari erigens caput, aut mari prouidens. quidam 'alto' caelo accipiunt, quia ait 'iam caelum terramque'. 127. PLACIDUM CAPVT quaerunt multi quemadmodum 'placidum caput', si 'grauiter commotus'? quasi non possit fieri, ut irascatur uentis, propitius sit Troianis. uno autem epitheto more suo habitum futurae orationis ostendit, ut alibi uno sermone 'tum quassans caput'. PLACIDVMQUE CAPVT epitheta alia naturalia sunt, alia ad tempus. et 'placidum' ut naturale Neptuni est, ita 'grauiter commotus' ad tempus ob factam tempestatem. 128. DISIECTAM AENEAE T- V- A- C- hic ostendit Aeolum omnia Iunonis praecepta complesse. nam 'submersasque obrue puppes' in Orontis sociorumque eius interitu; 'aut age diuersas et dissice corpora ponto' 'disiectam Aeneae toto uidet aequore classem'. 129. CAELIQUE RVINA id est tonitribus, quorum sonus similis est ruinis. [1,130] 130. NEC LATVERE DOLI FRATREM IVNONIS ET IRAE aut doli Iunonis, aut fratrem Iunonis. gemina ergo distinctio est. FRATREM IVNONIS quod et ipsa Saturni est filia. 131. EVRUM AD SE ZEPHYRVMQUE VOCAT per hos omnes intellege; isti enim sunt cardinales. 'ad se' autem g-ehthikohs. cur tamen Zephyrus, qui ad Italiam ducit, quem poeta supra tacuit, nunc uocatur? ira in hoc Neptuni exprimitur, si etiam eum obiurgat, qui non adfuerit. 132. GENERIS FIDUCIA VESTRI Astraeus enim unus de Titanibus, qui contra deos arma sumpserunt, cum Aurora concubuit, unde nati sunt uenti secundum Hesiodum. et hoc loco fiduciam pro confidentia posuit, cum fiducia in bonis rebus sit, confidentia in malis. 133. IAM CAELUM TERRASQUE aut ordo est 'ausi estis sine meo numine tantas moles tollere et caelum terrasque turbare'? aut certe illud est, quod tria haec numina, licet diuisa imperia teneant, uidentur tamen inuicem regni totius habere potestatem, sicut et ipsa elementa quae retinent physica inter se quadam ratione iunguntur. quod et ipsorum numinum sceptra significant. Iuppiter enim trifido utitur fulmine, Neptunus tridente, Pluto tricerbero. multi enim quaerunt, cur modo Neptunus de alienis conqueratur elementis. aut certe 'terram' pro mari posuit, ab eo quod continet id quod continetur, quia ipse dicitur g-Enosichthohn et g-Enosigaios, id est mouens terram. et caelum pro aere; constat enim terram cum aqua in aere libratam. MEO SINE NUMINE hoc est 'et laxas sciret dare iussus habenas'. NUMINE VENTI distingue 'numine', ut 'uenti' conuicium sit. 135. QUOS EGO deficit hoc loco sermo; et congrue, quasi irati et turbatae mentis, ut alibi "me me, adsum". similiter "incipit effari, mediaque in uoce resistit". Terentius "quem quidem ego si sensero, sed quid opus est uerbis?" his enim adfectibus tantum sermonis defectio congruit. QUOS EGO subauditur 'ulciscar'. ergo g-aposiohpehsis est, hoc est, ut ad alium sensum transeat, ideo abruptum et pendentem reliquit. et necessarium post tale schema 'sed' coniunctionem sequi, ut "quamquam o, sed". SED MOTOS PRAESTAT prudenter agit; plus est enim innocentibus succurrere, quam nocentium delicta punire. PRAESTAT melius est, ut "praestat Trinacrii metas lustrare Pachyni". et notandus sermo. nam et per se plenus est, et tam accusatiuo iungitur quam septimo. dicimus enim et 'praestat illum' et 'praestat illo'. 136. POST MIHI NON SIMILI POENA COMMISSA LUETIS aut 'non simili poena', id est non ea qua Troianos adfecistis, aut certe 'mihi non simili', id est uehementer irato. POST MIHI N- S- P- C- L- pro 'non inpune eritis posthac'; nunc enim nullam poenam sentiunt, nisi forte obiurgationis. 'commissa' autem hic pro peccatis. LUETIS persoluetis. et hic sermo a pecunia descendit; antiquorum enim omnes poenae pecuniariae fuerunt. 137. MATVRATE FUGAM cum maturitate, id est cum tranquillitate discedite, quo modo dicimus 'matura iracundiam tuam', id est mitiga; perniciosum enim Troianis est, si maturent fugam, hoc est accelerent. ergo 'fugam' hic tantum discessum accipiendum. 138. SAEVVMQUE uel magnum et potentem, ut superius, uel uere saeuum in uentos, quia minatur. TRIDENTEM ideo tridens Neptuno adsignatur, quia mare a quibusdam dicitur tertia pars mundi, uel quia tria genera aquarum sunt, maris, fluminum, fluuiorum, quibus omnibus Neptunum praeesse non nulli dicunt. 139. SORTE ac si diceret potuisse se etiam caelum tenere, Aeolum uero beneficio etiam carceris regna meruisse, nec sine suo arbitrio posse quemquam in suo regno habere potestatem. SED MIHI SORTE DATUM 'sorte' ideo ait, quia Iuppiter et Neptunus et Dis pater, Saturni et Opis filii, cum de mundi possessione certamen inissent, placuit ut imperium sorte diuiderent: ita effectum est, ut caelum Iuppiter, maria Neptunus, Dis pater inferos sortirentur. INMANIA aspera; 'manum' enim antiqui bonum dicebant, sicut supra dictum est, unde et 'mane' dicitur; quid enim melius? et per antiphrasin 'manes' inferi, quia non sint boni. [1,140] 140. VESTRAS EVRE DOMOS irascentum est uti proprio nomine, ut Terentius "ego te in pistrinum Daue dedam". aut quasi contra principem tempestatis irascitur, quem primum constat egressum, quia supra 'una Eurusque Notusque ruunt'. quod autem dixit 'saxa inmania, uestras domos' de Pseudulo Plauti tractum est, ubi ait "nisi forte carcerem aliquando effregistis uestram domum". et figurate 'saxa, domos'; uario enim significatu idem ostenditur. IACTET pro glorietur, sicut in georgicis "nullo tantum se Moesia cultu iactet". et hoc ex accidenti sumptum, quoniam quicumque sunt in aliqua re gloriosissima motu quodam et incessu corpus suum iactant. AVLA inrisio est; sequitur enim 'carcere'. et nihil tam contrarium si simpliciter intellegamus. 141. CLAVSO quia dimittere uentos non ipsius est, sed iubentis. et hoc est "foedere certo et dare iussus habenas". VENTORUM non otiose, sed per exprobrationem, poterat enim dicere 'uestro', sed ut supra "meo sine numine uenti". CARCERE REGNET licet carcer sit, tamen regnum est Aeoli; haec enim pro adfectu possidentis intellegenda sunt, ut alibi cum de rure loqueretur "post aliquot mea regna uidens mirabor aristas". et bene regnum Aeoli custodiam carceris dixit. 142. DICTO CITIUS non antequam diceret, dixit enim 'haec ait'; sed citius, quam dici potest. PLACAT sub poetica licentia physicam quoque tangit rationem. mare enim dicitur esse Neptunus, quem superius dixit grauiter commotum, quia tempestas erat. nunc ait 'placat', quia iam sedari coeperant maria. 143. COLLECTAS aut nunc collegit et fugauit, aut ante a uentis collectas fugauit, id est resoluit. COLLECTAS colligere enim nubes dicitur caelum, ut "aut si nox pluuiam ne colligat ante ueremur". SOLEMQUE REDUCIT per solem serenitas intellegenda, quia superius dixerat "eripiunt subito nubes caelumque diemque". quis enim ignorat diem constare per solem? et consequens erat, ut fugatis nubibus sol rediret. 144. CYMOTHOE nomina deorum plerumque de causis sunt ficta ab elementis, quae numina dici uoluere maiores, ut 'Cymothoe', id est cursus fluctuum, g-apo g-tou g-theein g-to g-kuma. TRITON deus marinus, Neptuni et Salaciae filius, deae marinae ab aqua salsa dictae. ADNIXUS antiquum est, ut 'conixus', quibus hodie non utimur; dicimus enim 'adnisus' et 'conisus'. sed et multa alia usus contra antiquitatem uindicauit. illi enim 'parsi' dicebant, nos dicimus 'peperci'. item nos dicimus 'suscepi', illi dicebant 'succepi', ut "succepitque ignem foliis". ADNIXUS zeugma est, 'adnixi' enim debuit dicere, ut paulo post "haud aliter puppesque tuae pubesque tuorum, aut portum tenet". ergo 'adnixus' ad Tritonem tantum pertinet, quia Cymothoen iuuabat. quibusdam sane non uidetur zeugma, quia 'adnixus', non 'conixus'. ordo tamen est 'Cymothoe simul et Triton acuto detrudunt naues scopulo', ab aris scilicet in quas "tris Notus in s- l- t". 145. LEVAT leues ac nauigabiles facit, ut "nostrumque leues quaecumque laborem". et scire debemus prudenter poetam pro causis uel tendere uel corripere orationem, ut hoc loco periclitantibus Troianis tota celeritate dicit esse subuentum. contra in quinto libro ubi nullum periculum est latius describit placantem maria Neptunum. item in secundo libro quoniam inminet periculum uno uersu ait "quo res summa loco Panthu? quam prendimus arcem?" LEVAT laxat, ut "atque arta leuari uincla iubet Priamus". TRIDENTI autem pro tridente, datiuum pro ablatiuo. 146. APERIT ideo quia harenarum congerie inpediente praeclusae ad nauigandum erant. ergo inmisso in eas mari aptas ad nauigandum facit. sic Sallustius "sed ubi tempore anni mare classibus patefactum est". ceterum bis idem. TEMPERAT tranquillum facit. 147. ATQUE ROTIS SUMMAS L- P- V- bene non moratur in descriptione currus, ut citius liberetur Aeneas. - -. PERLABITVR UNDAS figura est. quod enim nos modo dicimus per praepositionem nomini copulatam sequente uerbo, antiqui uerso ordine praepositionem detractam nomini iungebant uerbo, ita tamen ut esset una pars orationis, et faciebant honestam elocutionem. nos dicimus 'per undas labitur', illi dicebant 'perlabitur undas'. item 'per forum curro' et 'percurro forum'. notandum plane quod plerumque suum regit casum, plerumque ad ablatiuum transit. 148. AC VELVTI MAGNO IN POPVLO iste tempestati populi motum comparat, Tullius populo tempestatem: pro Milone "equidem ceteras tempestates et procellas in illis dumtaxat fluctibus contionum". ita et Homerus seditioni tempestatem g-kinehtheh g-d' g-agoreh g-hohs g-kumata g-makra g-thalassehs. ideo autem 'magno' addidit, quia ubi frequens est populus, ibi et crebra seditio. et quidam 'populum' totam ciuitatem, 'uulgum' uero plebem significari putant. SAEPE autem ut fieri solet. 149. SEDITIO 'seditio' est ⟨dissensio ciuium⟩, sicut Cicero ait in de re publica "eaque dissensio ciuium, quod seorsum eunt alii ad alios, seditio dicitur". ANIMIS IGNOBILE id est stultum, ut contra nobilem animum prudentium dicimus. ideo etiam paulo post ait 'arrectis auribus'; sumpsit enim translationem ab animalibus, quae utique stultiora sunt. VVLGUS et masculini generis et neutri lectum est: generis neutri hoc loco, alibi masculini, ut in "uulgum ambiguas". et hoc est artis ut masculino utamur, quia omnia Latina nomina in us exeuntia, si neutra fuerint, tertiae sunt declinationis, ut pecus pecoris: si autem secundae fuerint declinationis, masculina sunt; 'uulgi' autem facit, non 'uulgeris', ut docti, clari. usurpatum tamen est neutrum genus propter unum Graecum nomen, id est pelagus. cum enim pelagi faciat, neutri tamen est generis. [1,150] 150. IAMQUE FACES ET SAXA VOLANT multi non 'uolant', sed 'uolunt' inuenisse se dicunt. sed Cornutus "uerendum", ait, "ne praeposterum sit faces uelle, et sic saxa, cum alibi maturius et ex ordine dictum sit 'arma uelit poscatque simul rapiatque inuentus"'. FUROR ARMA MINISTRAT sic alibi "rimanti telum ira facit". sane summa uelocitate sensus explicitus. 151. GRAVEM uenerabilem, unde et contemptibiles 'leues' dicimus. et bene seruat circa hunc rhetoricam definitionem, cui dat et iustitiam et peritiam dicendi, ut 'tum pietate grauem' et 'ille regit dictis animos'. orator enim est uir bonus, dicendi peritus. PIETATE GRAVEM cuius illis auctoritas ob pietatem est grauis. 152. ARRECTIS AVRIBUS translatio a mutis animalibus, quibus aures mobiles sunt. an aures pro audiendi sensu posuit, secutus Terentium qui ait "arrige aures Pamphile"? 155. GENITOR uenerabilis, ut "Thybri pater". ergo hoc nomen et ad uerum patrem pertinet et ad honorem refertur. sane ueteres omnes deos patres dicebant. CAELOQUE INVECTUS APERTO non per caelum uectus, sed caelo iam sereno uectus per maria. 156. FLECTIT quidam 'flectit' pro regit accipiunt, ut interdum 'torquet' in eodem significatu ponit "qui numine torques". CURRV non, ut quidam putant, pro 'currui' posuit, nec est apocope, sed ratio artis antiquae, quia omnis nominatiuus pluralis regit genetiuum singularem et isosyllabus esse debet, ut hae musae huius musae, hi docti huius docti. item a genetiuo singulari datiuus regitur singularis, ut isosyllabus sit, ut huius docti huic docto. inde ergo est "curruque abscisa duorum suspendit capita" et "libra die", ne, si 'diei' fecisset, maior esset nominatiuo plurali. SECVNDO Troianis obsequenti. et tractus est sermo a sequentibus seruis, id est pedisequis secundis: unde et secundam fortunam dicimus, quod secundum nos est, id est prope nos. 157. AENEADAE nunc Troiani, aliquando Romani, ut "Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant". PROXIMA LITORA ideo quia post periculum non eligitur litus, sed quodcumque occurrit occupatur. CURSU aut secundum quod superius diximus 'proxima cursu', id est cursui, aut 'contendunt cursu petere', et est septimus casus. ut hic 'cursu' de nauibus, ita alibi iter, ut "unde iter Italiam" et in quinto "certus iter". stationes etiam nauium dicebant, quod est animalibus terrestribus proprium. 158. VERTVNTVR scilicet a proposito itinere, hoc est ab Italia. 159. EST IN SECESSU topothesia est, id est fictus secundum poeticam licentiam locus. ne autem uideatur penitus a ueritate discedere, Hispaniensis Carthaginis portum descripsit. ceterum hunc locum in Africa nusquam esse constat, nec incongrue propter nominis similitudinem posuit. nam topographia est rei uerae descriptio. SECESSU sinu secreto. LOCUS subaudis 'quem', ut superius "urbs antiqua fuit". et sciendum est, quia, quotiens praemittimus nomen cuiuslibet generis et interposito pronomine proprium sequitur nomen alterius generis, medium illud pronomen proprii nominis genus sequitur, ut Sallustius "est in carcere locus, quod Tullianum appellatur". ecce proprio iunxit, non appellatiuo; Tullianum enim proprium est, carcer appellatiuum. si autem utraque nomina appellatiua fuerint, licenter cui uolumus respondemus. INSVLA PORTUM EFFICIT 'quem locum' subaudimus, uel 'in quo insula portum efficit'; hoc enim solummodo portus, quod illi insula anteposita est. [1,160] 161. INQUE SINUS SCINDIT SESE UNDA REDUCTOS diuidit se unda in sinus reductos, id est replicabiles. INQUE SINUS antiqua est locutio. sic ipse alibi "inque salutatam linquo". C- Memmius de triumpho Luculli Asiatico: "inque luxuriosissimis Asiae oppidis consedissse" et mox "inque Gallograeciam redierunt". 162. GEMINI pares, similes; interdum et duos significat. MINANTVR eminent, ut "minaeque murorum ingentes". item "illa usque minatur". et ita est, ut quae eminent minari uideantur. 163. SUB VERTICE hoc est circa radices montis, quae ad rectam lineam suscipiunt cacumen, id est uerticem. 164. TUTA a tempestate defensa, ideo et 'silent'. TUM pro praeterea. TUM SILVIS SCAENA CORVSCIS 'siluis coruscis' hoc est siluarum coruscarum, id est crispantium, ut Iuuenalis "longa coruscat serraco ueniente abies". et posuit septimum pro genetiuo, ut superius "pulchra prole". alii 'coruscis' tremulis uel uibrantibus accipiunt. SCAENA inumbratio. et dicta scaena g-apo g-tehs g-skias. apud antiquos enim theatralis scaena parietem non habuit, sed de frondibus umbracula quaerebant. postea tabulata conponere coeperunt in modum parietis. scaena autem pars theatri aduersa spectantibus, in qua sunt regia. 165. DESVPER pro supra, praepositione contra rationem adiecta. HORRENTI horror plerumque ad odium pertinet, plerumque ad uenerationem, ut hoc loco. sic Lucanus "arboribus suus horror inest". ATRUM NEMUS tropus est; per atrum enim nigrum ostendit, per nigrum umbrosum, per umbrosum densum, id est frondibus plenum. 167. VIVO naturali, ut "uiuo praeteruehor ostia saxo". 168. NYMPHARUM DOMUS aut uerum dicit et est historia, aut ad laudem pertinet loci: talis, inquit, locus est, ut domus credatur esse nympharum. HIC pro 'illic' more suo. 169. ANCHORA MORSU hoc nomen cum in Graeco, unde originem ducit, aspirationem non habeat, in Latino aspiratur: quod est contrarium; nam magis Graecorum est aspiratio. sed hoc in paucis nominibus inuenitur. morsum autem de anchoris bene dixit, cum alio loco inueniamus "tum dente tenaci anchora fundabat nauis". [1,170] 170. HUC SEPTEM AENEAE C- N- quidam uolunt hoc loco quaestionem nasci. si fauet Neptunus Troianis, cur cum omnibus nauibus ad Africam non peruenit Aeneas? sed Neptunus postquam sensit tempestatem commotam, potuit de periculo liberare Troianos, ante facta uero mutare non potuit. nam et Orontis nauem cum omnibus sociis eius constat perisse: et simul libri oeconomia perisset, si Aeneas cum omnibus nauibus peruenisset. uolunt autem septem naues ita interim colligi, ut una Aeneae sit, tres de saxis a Cymothoe et Tritone, tres de syrtibus, Neptuno syrtes nauigabiles faciente, liberatae sint, reliquae tantum dispersae sint, quas paulo post legimus ad Africae litus adpulsas. nouam tamen rem Naeuius bello Punico dicit, unam nauem habuisse Aeneam, quam Mercurius fecerit. 171. TELLVRIS AMORE cuiuscumque post pericula. unde et superius dixit 'quae proxima litora cursu contendunt'. et paulo post infert 'optata potiuntur Troes harena'; nam re uera haec optata non erat eis, qui ad Italiam festinant. tellurem autem pro terra posuit, cum Tellurem deam dicamus, terram elementum; ut plerumque ponimus Vulcanum pro igni, Cererem pro frumento, Liberum pro uino. 172. HARENA quaeritur, habeat necne nomen hoc adspirationem. et Varro sic definit "si ab ariditate dicitur non habet, si ab haerendo, ut in fabricis uidemus, habet". melior tamen est superior etymologia. et 'harena' aut pro terra posita est, aut et harena grata potuit esse post mare. 173. SALE TABENTIS aut madefactos aspargine, aut qui apud sentinam laborauerint; nam supra ait "omnes accipiunt inimicum imbrem". sane marina aqua dicitur exesse et extenuare ut cetera sic corpus humanum. IN LITORE pro in litus, ut "arma sub aduersa posuit radiantia quercu" pro sub aduersam quercum. 174. SILICI SCINTILLAM EXCVDIT bene adiecit speciem, quia in lapidibus certis inuenitur ignis. 'excudit' autem est feriendo eiecit, quia cudere est ferire; unde et incus dicitur, quod illic aliquid cudamus, id est feriamus. ACHATES adlusit ad nomen, nam achates lapidis species est: bene ergo ipsum dicit ignem excusisse. unde etiam Achaten eius comitem dixit. lectum est enim in naturali historia Plinii, quod si quis hunc lapidem in anulo habuerit, gratiosior est. 175. SUCCEPIT pro suscepit, ut diximus supra. 176. NUTRIMENTA Cicero in Oratore "sed quod educata huius nutrimentis eloquentia ipsa se postea colorat". RAPVITQUE IN FOMITE FLAMMAM paene soloecophanes est; nam cum mutationem uerbum significet, ablatiuo usus est: sed hoc soluit aut antiqua circa communes praepositiones licentia, ut est "conditus in nubem", contra "et nota conduntur in aluo", item "saeua sedens super arma" et "geminae super arbore sidunt". Cicero "quod ille in capite ab hostium duce acceperat", item "et si fortes fueritis in eo, quem nemo sit ausus defendere". aut 'rapuit' raptim fecit flammam in fomite, id est celeriter. et mire 'rapuit', opus est enim celeritate ad tale ministerium. sane fomites sunt assulae quae ab arboribus cadunt quando inciduntur, quod foueant ignem. Clodius Scriba commentariorum IIII. "fomenta taleae excisae ex arboribus", item alio loco "astulae ambustae, ligna cauata a fungis nomine excepto". 177. CEREREM metonymia pro frumento. CORRVPTAM UNDIS aqua emollitam. CEREALIAQUE ARMA fugiens uilia ad generalitatem transiit propter carminis dignitatem et rem uilem auxit honestate sermonis, ut alibi, ne lucernam diceret, ait "testa cum ardente uiderent scintillare oleum". et sciendum est iudice euphonia dici 'Cerealia' uel 'Cerialia', 'Typhoea' uel 'Typhoia', 'Caesareanus' uel 'Caesarianus'. in his ergo licentia deriuationis est. CEREALIAQUE ARMA 'arma' enim generaliter omnium rerum instrumenta dicuntur, ubi reponuntur armaria dicta sunt. Nigidius de hominum naturalibus IIII. "omnis enim ars materia inuenta circa quam uersetur, ferramenta uasa instrumentum armamentaque primum comparat, per quae opera sua efficere possit". 178. FESSI RERUM hoc est penuria fatigati, id est esurientes, quod fere laborem fames subsequitur. et fessus generale est; dicimus enim fessus animo, id est incertus consilii, ut "ter fessus ualle resedit", et fessus corpore, quod magis est proprium, et fessus rerum a fortuna uenientium, ut hoc loco. epitheta numquam uacant, sed aut ad augmentum, aut ad diminutionem, aut ad discretionem poni solent. FRVGES generaliter omnes fruges dicuntur, et errant qui discernunt frumenta a frugibus. nam Cicero ait "olei et frugum minutarum", cum de leguminibus diceret, ut ostenderet etiam frumenta fruges uocari. frugum autem nomen tractum est a frumine, id est eminente gutturis parte. RECEPTAS liberatas ut "medioque ex hoste recepit", id est liberauit. RECEPTAS de periculo uel ex insperato saluas. 179. ET TORRERE PARANT FLAMMIS ET FRANGERE SAXO multi hysteroproteron putant, non respicientes superiora, quia dixit undis Cererem esse corruptam, quam necesse fuerat ante siccari. qui tamen etiam contra hoc illo se tuentur exemplo "nunc torrete igni fruges, nunc frangite saxo" et uolunt etiam hic hysteroproteron esse. quod falsum est; nam et hodie siccari ante fruges et sic frangi uidemus. et quia apud maiores nostros molarum usus non erat, frumenta torrebant et ea in pilas missa pinsebant, et hoc erat genus molendi. unde et pinsores dicti sunt, qui nunc pistores uocantur. pinsere autem dici Persius probat, ut "a tergo quem nulla ciconia pinsit". quidam ne hysteroproteron sit, alios torrere, alios frangere accipiunt. Accius Troadibus "nocturna saxo fruges franges torridas". sane his uersibus 'tum Cererem corruptam undis' et 'torrere parant flammis et frangere saxo' ius pontificum latenter attingit. flamines autem farinam fermentatam contingere non licebat. cum autem dicit 'Cererem corruptam undis' et 'torrere p- f- et f- s-', quid aliud ostendit, quam mox eos sine fermento panem coxisse, qui omnes fruges corruptas protulerunt? non autem exspectasse eos fermentum, docet illo uersu 'tum uictu reuocant uires'. [1,180] 180. AENEAS merita personarum uilibus officiis interesse non debent: quod bene seruat ubique Vergilius, ut hoc loco, item in sexto cum diuersis officiis Troianos diceret occupatos, ait "at pius Aeneas arces quibus altus Apollo praesidet": nisi cum causa pietatis interuenit, ut ad sepeliendum socium Misenum de Aenea dixit "paribusque accingitur armis". SCOPVLUM id est speculam. et quando speculationem significamus, generis est feminini, ut "specula Misenus ab alta". speculum autem, in quo nos intuemur, generis est neutri, ut Iuuenalis "speculum ciuilis sarcina belli". 181. LATE PETIT in quantum potest. PELAGO in pelagus, ut "inferretque deos Latio". ANTHEA SI QUEM aut ordo est 'ascendit scopulum requisiturus Anthea Capyn Caicum, si quem uideat'. et usus est hoc genere elocutionis, quo et Terentius, qui dixit "quod plerique omnes faciunt adulescentuli". atqui nihil tam contrarium; omnes enim generale est, plerique speciale: ordo ergo est, quod omnes faciunt adulescentuli, ut animum ad aliquod studium adiungant, plerique equos alere, plerique canes. aut certe 'quem' uacat, ut superius diximus istas frequenter uacare particulas, ut ipse Vergilius "Rhebe diu, res si qua diu mortalibus ulla est". nemo enim dicit 'si qua ulla', sed 'si ulla': uacat ergo 'qua'. item in Lucilio "et quem Pamphilum quaeris" 'quem' uacat, nam de uno loquebatur. ergo 'si quem uideat' pro 'si uideat' posuit, cui contrarium ponebant ueteres 'nullum', id est 'si quem uidisti' 'nullum uidi' pro 'non uidi'. sane legitur et 'si qua', ut sit 'si qua ratione'. 182. PHRYGIAS Troianas, Troia enim in Phrygia prouincia est. et ueri simile est, Aeneam de omni ipsa prouincia socios habere potuisse. in secundo enim ait "undique conuenere animis opibusque parati". dicta autem Phrygia ab Aesopi filia Phrygia. BIREMIS naues habentes remorum ordinem geminum, ut alibi "triplici pubes quam Dardana uersu inpellunt". quidam tamen 'biremes' ad suum tempus uolunt dixisse Vergilium, negantes Troicis temporibus biremes fuisse. Varro enim ait post aliquot annos inuentas biremes. 183. IN PUPPIBUS ARMA CAICI quia nauigantum militum est puppibus arma religare, ut alibi "pacem orare manu, praefigere puppibus arma". fiebat hoc autem et signi gratia. aut 'arma' pro naualibus armamentis, ut "colligere arma iubet", quia solent naues a uelificatione facile cognosci. 184. CERVOS cerui dicti sunt g-apo g-ton g-keraton, id est a cornibus. sciendum autem est etiam Latina nomina Graecam plerumque etymologiam recipere. sed cerui non sunt in prouincia proconsulari, ad quam uenit Aeneas. aut fictum ergo est secundum poeticum morem, aut ob hoc dictum, quia heroicis temporibus ubique omnia nascebantur per se, ut ipse "omnis feret omnia tellus". aut possunt tunc fuisse, sed ut multis aliis locis uariae mutationes factae: licet quidam ceruos pro quacumque fera dictos accipiant, quia post ait 'inplentur ueteris Bacchi pinguisque ferinae'. nam male quidam eos de uicinis insulis transfretasse tradunt, et ideo 'errantes', quod in ignotis locis essent. 185. ERRANTES pascentes, ut alibi "mille meae Siculis errant in montibus agnae"; re uera enim dum pascuntur, uagantur. et in septimo de ceruo "errabat siluis". TOTA inter 'totum' et 'omne' hoc interest, quod 'totum' dicimus unius corporis plenitudinem, 'omne' de uniuersis dicimus, ut puta 'totum auditorium habet scolasticos', hoc est plenum est auditorium scolasticis; 'omne auditorium habet scolasticos', id est omnia auditoria. usurpant tamen poetae et ista confundunt, ut hoc loco 'tota' pro omnibus posuit, et contra pro tota 'omnem' posuit, ut est "omnemque reuerti per Troiam". Statius "et totos in poenam ordire nepotes", id est omnes. plerique deriuationem dicunt ab eo quod est 'tot' 'totus', ut ab eo quod est 'quot' 'quotus'. sed illud notandum, quia in deriuatione mutat plerumque naturam; nam cum 'tot' naturaliter breuis sit, 'totus' producitur, 'quotus' uero secundum originem suam breuis remanet. ARMENTA uidetur noue de ceruis dixisse, cum armenta proprie boum sint uel equorum uel ceterorum quibus in armis utimur. 186. AGMEN agmen proprie dicitur ordinata multitudo, ut est ambulantis exercitus; neque enim in uno loco stans agmen uocatur, aut si inuentum fuerit usurpatum est: unde bene adiecit 'longum', ut incedentum ostenderet significationem. 187. CONSTITIT 'con' secundum naturam breuis est semper, excepto quum s littera uel f sequitur; tunc enim tantum producitur, sicut 'in' syllaba, ut insula, infula. HIC pro tunc, aut pro ibi. CELERES potest et pro celeriter accipi. 188. CORRIPVIT aut de pharetra corripuit, ut est "corripit hic subita trepidus formidine ferrum", aut ab Achate, ut eum secutum esse per silentium intellegamus, ut illo loco "ni iam praemissus Achates adforet", item "nunc repeto, Anchises fatorum arcana reliquit". aut 'corripuit', ut ceruorum celeritatem praeciperet. GEREBAT aut tunc, aut quae gerere consueuerat. 190. CORNIBUS ARBOREIS aut subaudi 'cum', ut illo loco "atque Ixionii uento rota constitit orbis", id est cum uento; aut certe secundum supra dictam figuram 'cornibus arboreis' pro cornuum arboreorum. melius tamen est ut 'cum' subaudias. TUM VVLGUS bene 'uulgus' ductoribus interemptis. Ennius "auium uulgus" et alibi "hastarum", id est multitudinem hastarum et auium. [1,190] 191. MISCET perturbat, circumagit, insequitur. FRONDEA pro frondosa posuit. plerumque enim dum uarietati declinationis student poetae mutant proprietatem; nam frondeum est totum de frondibus, ut torus, frondosus uero est lucus; licet enim abundet frondibus, non tamen est de frondibus totus: ut saxeus et saxosus. TURBAM multitudinem. Cicero in Verrinis "uidet in turba Verrem", Plautus in Amphitrione "deinde utrique imperatores in medium exeunt extra turbam ordinum". 192. QUAM SEPTEM bene definit numerum; necessitatis enim est haec uenatio, non uoluptatis, in qua plura requiruntur. nec enim conueniebat, sociis diuersis modis laborantibus, uoluptati operam dare. VICTOR hoc loco propositi effector, ut est "atque rotis insistere uictor". 193. FUNDAT HVMI per humum. et est aduerbialiter positum, ut "humi nitens", id est per humum. CUM NAVIBUS cacenphaton in sermone, quod fit si 'cum' particulam n littera sequatur. notandum sane est, quod non omnia persequitur, neque enim indicat, quo delati sunt cerui. 194. HINC pro inde uel post, abutitur enim aduerbiis more suo. PARTITVR Sallustius ait "prouincias inter se partiuerant", nam et partio et partior dicimus: et est uerbum de his, quae cum utramque recipiant declinationem pro nostra uoluntate, actiuae tamen sunt significationis, ut punio punior, fabrico fabricor, lauo lauor. quamquam temptauerit Probus facere differentiam inter actiuam passiuamque significationem, ut dicamus tondeo alterum tondeor ab altero; sed hoc in aliis uerbis dicere non possumus, ut fabrico fabricor, pasco pascor; nam legimus "florem depasta salicti" et "pascuntur uero dumos". sunt autem alia uerba, quae actiuae significationis declinationisque sunt, ut caedo, sunt quae passiuae, ut caedor. inuenimus tamen, actiuam declinationem significationem habere passiuam, ut uapulo, et contra declinationem passiuam actiuam habere significationem, ut loquor. haec ergo caute ab illis segreganda sunt uerbis. 195. VINA BONUS QUAE DEINDE CADIS ONERARAT ACESTES ordo est 'deinde uina partitur, quae Acestes dedit'. 'bonus' autem hic largus uel liberalis. sane etiam Aeneam bonum pro laude appellat, ut in quinto "quos bonus Aeneas dictis solatur amicis". bonum etiam pro forti dicit Sallustius "sane bonus ea tempestate contra pericula et ambitionem". item in Catilina "sed libertatem, quam nemo bonus nisi cum anima simul amittit". de Acestis autem origine fabula in quinto libro est. DEINDE una syllaba metri causa excluditur. 196. TRINACRIO Graecum est propter g-tria g-akra, id est promunturia, Lilybaeum, Pachynum, Pelorum. Latine autem Triquetra dicitur. sane Philostephanus peri ton neson sine r littera Trinaciam appellat "g-hoti g-Trinakos g-autehs g-prohtos g-ebasileusen". HEROS uir fortis, semideus, plus ab homine habens, ut ait Hesiodus. 197. DICTIS MAERENTIA bene ante epulas et hortatur socios et solatur. 198. O SOCII ordo est 'o socii, reuocate animos'. bene autem socios dixit, ut se eis exaequaret. quidam socios proprie remiges accipiunt, sed illi socii nauales appellantur. IGNARI pro inmemores. et est acyrologia; ignarus enim est qui ignorat, inmemor qui oblitus est. ANTE MALORUM g-huphen est, id est antiquorum malorum, ut alibi "caeli subterlabentia signa". et totus hic locus de Naeuio belli Punici libro translatus est. 199. O PASSI GRAVIORA arte magna utitur. uult enim eos meminisse grauissimorum, ut praesentia facilius tolerent. et bene grauiora dicit esse transacta, ut de praesenti eos naufragio consoletur, et ut ostendat futura esse leuiora. HIS QUOQUE scilicet sicut et grauioribus. [1,200] 200. VOS uos certe estis. SCYLLAEAM RABIEM exempla pro negotiorum qualitate sumere debemus, ut hoc loco in marinis periculis ponit peractae tempestatis exempla. 'rabiem' autem secundum antiquos dictum non nulli adserunt; nam rabiam dici adfirmant. PENITVSQUE SONANTES id est ualde, et aut 'ualde sonantes' accessistis, aut 'ualde accessistis', id est iuxta. et bene ait 'accessistis'; non enim passi sunt haec pericula, sed his fuere uicini. 'accestis' autem pro accessistis dictum per syncopen, quae fit, cum de media parte uerbi syllaba subducitur. 201. CYCLOPEA SAXA aut quae Cyclops in Ulixen iecit, aut certe Siciliam dicit, quae plurimis locis saxosa promunturia habet, in qua Cyclopes habitauerunt, ut ipse "centum alii curua haec habitant ad litora uulgo". possumus tamen et Aetnam accipere, quae propria Cyclopum fuit: nam et ipse in tertio ait "nocte illa tecti siluis inmania monstra perferimus". quidam tamen haec saxa inter Catinam et Tauromenium in modum metarum situ naturali dicunt esse, quae Cyclopea appellantur, quorum medium et eminentissimum Galate dicitur. 202. REVOCATE ANIMOS quos remisistis resumite, hoc est animo praesenti estote. MAESTVMQUE TIMOREM quod maestos et sollicitos faciat, ut 'mors pallida' et 'tristis senectus'. 203. MITTITE pro omittite. et est tropus aphaeresis, quomodo temnere pro contemnere. FORSAN forsan fortassis forsitan forte fors, ut "fors et uota facit" et "forsitan et Priami fuerint quae fata requiras". sed omnia haec unum significant, sed uarie pro metri ratione ponuntur. dicitur tamen et 'fortasse', ut Terentius "tu fortasse, quae hic facta sunt, nescis". OLIM modo temporis futuri est. MEMINISSE memini et genetiuum regit et accusatiuum; dicimus enim et memini malorum et memini mala: et iusta ratione; nam memoriae obliuio contraria est. et obliuiscor similiter et genetiuum regit et accusatiuum, ut "obliuiscere caedis atque incendiorum" et "obliuiscor iniurias tuas Clodia". {sic Tullius Cicero.} IVVABIT futuri temporis est. huius autem uerbi praeteritum perfectum anomalum est. nam cum primae coniugationis uerba tempore perfecto aut in aui exeant, ut amaui, aut in ui solutam, ut tonui, hoc uerbum neque iuuaui facit neque iuuui, sed iuui, ut Lucanus "iuuit sumpta ducem, iuuit dimissa potestas". IVVABIT sicut nunc priorum meminisse iuuat. et multi 'iuuabit' non delectabit, sed usus erit tradunt. 204. PER VARIOS CASUS argumentum a conpensatione. et bene dicendo 'casus' et 'discrimina' praeterita attenuat; neque enim ait 'pericula'. 'rerum' autem potest et saluo sensu omitti. SEDES QUIETAS non uacat quod adiecit 'quietas'. habuit enim sedes et in Thracia, sed portentosas, et in Creta, sed pestilentes, et ideo non quietas. 'fata' autem quidam hic deorum responsa accipiunt. 206. ILLIC FAS REGNA RESVERGERE TROIAE figura etiam ante dicta, qua per contrarium aliquid intellegimus. dicendo enim 'illic fas' ostendit alibi nefas, ut occurreret cogitationi sociorum, ne fatigati tot malis quascumque requirerent sedes, quod etiam in quinto factum est nauibus incensis. bene autem 'regna Troiae' dixit, non Troiam, quam amiserant. 207. DVRATE duri estote ad sustinendos labores. sic Horatius "uix durare possunt imperiosius aequor". VOSMET 'met' g-parelkon est. sciendum autem est, has particulas 'met' 'piam' 'te', ut egomet quispiam tute et similia ornatus causa poni. sunt autem aduerbia. quicquid enim ab illis septem recesserit partibus aduerbium sit necesse est. item quemadmodum probamus aduerbia esse, quia dicimus 'docte facio', 'docte feci', 'docte fecisti', et mutato uerbo remanet aduerbium: ergo si sic et in istis particulis inuenimus, ut egomet uosmet, ut mutatis casibus uel personis eadem permaneant, aduerbia sine dubio sunt, nulla enim hoc alia pars orationis admittit. notandum sane quod hae particulae plerumque suam naturam habent, non syllabarum. nam cum 'te' et 'met' longae sint, 'tutemet' dactylus inuenitur, nec possumus harum partium naturam discutere, quia sub regulis non sunt. 208. VOCE REFERT pleonasmos est, qui fit quotiens adduntur superflua, ut alibi "uocemque his auribus hausi". Terentius "his oculis egomet uidi". CURIS cura dicta ab eo quod cor urat. denique paulo post ait 'premit altum corde dolorem'. AEGER 'aeger' est et tristis et male ualens, aegrotus autem siue aegrotans tantummodo male ualens. 209. SPEM laetitiam, ut "spem fronte serenat": et est crebra apud Vergilium figura, quae fit quotiens significatur ab eo quod praecedit id quod sequitur, nam spem laetitia sequitur: spes uero in uultu non uidetur, sed laetitia. haec autem figura et uersa uice fit, ut intellegamus ab eo quod sequitur id quod praecedit, ut "meritaeque expectent praemia palmae" palmam pro uirtute posuit, quae praemium meretur et palmam. [1,210] 210. PRAEDAE ad praedam, ut "inferretque deos Latio". ACCINGUNT studiose parant, ut alibi "accingunt operi"; accinctos enim industrios dicimus, ut Horatius "altius ac nos praecinctis unum", sicut econtra neclegentes discinctos uocamus, ut "discinctos Mulciber Afros". DAPIBVSQUE FUTVRIS ambitiose dixit quod sunt cerui dapes futurae. 211. TERGORA tergus tergoris, unde et 'tergora', corium significat, tergum uero tergi, ut templum templi, dorsum significat, ut Sallustius "scilicet quia tergis abstinetur". sed haec a ueteribus confundebantur, ut alibi "taurino quantum possent circumdare tergo". item in nono "ingerit hastas in tergus". quidam mox detracta coria pelles dici, subacta autem et iam medicata coria appellanda tradunt. VISCERA NUDANT 'uiscera' non tantum intestina dicimus, sed quicquid sub corio est, ut "in Albano Latinis uisceratio dabatur", id est caro. est autem nominatiuus hoc uiscus huius uisceris, ut Lucretius "uiscus gigni sanguenque creari". sanguen autem ideo dixit, quia sanguinis facit, ut carmen carminis; si enim sanguis diceret, par esset genetiuus, ut anguis, pinguis. 212. PARS ET FRVSTA SECANT figurate, ut "pars grandia trudunt". VERIBUS ecce nomen de his quae in numero singulari indeclinabilia sunt, ut ueru cornu genu. TREMENTIA palpitantia adhuc. 213. LITORE pro in litore. AENA LOCANT quibus utebantur non ad elixandas carnes, sed ad se lauandos. heroicis enim temporibus carne non uescebantur elixa. huic autem nomini maiores adspirationem dabant; nam ahena dicebant. sane aena absolute, sicut Graeci g-chalkea, ut "costis undantis aeni" et "aena undantia flammis". quidam autem aenum speciem uasis non utique aenei tradunt, ut Neuius "aeneus, plumbeus". 214. TUM id est uel postquam se lauerunt, uel postquam sibi cibum parauerunt. VICTU cibo, unde et conuictores dicimus, ut Horatius "nunc quia sim tibi Maecenas conuictor"; nam conuiuae a conuiuio dicuntur. REVOCANT VIRES bene cibo dixit uires reductas, quia supra dixerat 'fessi rerum', hoc est fame et labore fatigati. FUSI polysemus sermo est. significat enim et discumbentes, ut hoc loco, et fugatos et occisos. sane iuxta temporis sui morem hoc loco discumbentes inducit, nam olim sedentes uesci consueuerant, ut ipse meminit "gramineoque uiros locat ipse sedili" et "perpetuis soliti patres considere mensis". 215. INPLENTVR inpleor duos casus regit; dicimus enim et inpleor illius rei, ut Cicero "squaloris plenus ac pulueris" et inpleor illa re, ut Iuuenalis "lectica Mathonis plena ipso". FERINAE feras dicimus aut quod omni corpore feruntur, aut quod naturali utuntur libertate et pro desiderio suo feruntur. sane ueteres prope omnes quadrupedes feras dicebant, ut "inque feri curuam conpagibus aluum contorsit" et "armentalis equae mammis et lacte ferino". 216. POSTQUAM EXEMPTA FAMES caute in maestitia cibis famem exemptam dicit, id est fugatam, non affluentiam quaesitam. Homerus "g-autar g-epei g-posios g-kai g-edehtuos g-ex g-eron g-hento". MENSAEQUE REMOTAE quia apud maiores ipsas apponebant mensas pro discis: unde est "et mensae grata secundae". duas enim habebant mensas: unam carnis, alteram pomorum. sane aliquando inducit luxuriosas epulas "postquam prima quies epulis mensaeque remotae". AMISSOS non re uera, sed ut illo tempore putabant. 218. SPEMQUE METVMQUE INTER DVBII spes bonorum, metus malorum; et ideo subiunxit 'seu uiuere credant, siue extrema pati'. et hoc loco 'seu' pro utrumne. et quidam commodius distingui putant 'spemque metumque inter' et sic subiungunt 'dubii seu uiuere credant siue extrema pati'. 219. EXAVDIRE VOCATOS aut subaudimus 'deos' et quasi conquestio est, quod non flectantur precibus, aut certe hoc dicit, non solum perisse eos, sed nec sepulturam habere, ad quam uocentur. nouimus enim quod mortuorum umbrae ad sepulcra uocabantur, ut est "manesque uocabat Hectoreum ad tumulum". et est figura ab eo quod praecedit id quod sequitur, quia post facta sepulcra manes uocantur, ut in tertio "animamque sepulcro condimus et magna supremum uoce ciemus"; post nomen enim defuncti uocatum tertio dicebatur uale uale uale. aut ideo non exaudire quia iam illi mortui sint, aut a praetereuntibus uocatos non exaudire, aut certe in ea parte sitos, ut nec uocati exaudiant, quia fuit et alius mos, ut eos qui in aliena terra perissent uocarent, ut est "et magna manes ter uoce uocaui". [1,220] 220. PRAECIPVE praeter omnes, quasi pius. ACRIS fortis, alias uelocis. quidam acrem in unamquamque rem uegetum ac nimium tradunt. ORONTI pro Orontis, ut "inmitis Achilli". uitauit homoio- teleuton. 221. NUNC AMYCI in quinto Gyae meminit; nam Amycus et Lycus cum Oronte uidentur perisse. SECUM propter socios, ut supra 'spem uultu simulat'. 222. FORTEMQUE GYAN ut merito requirantur et desiderentur. 223. FINIS uel fabularum uel diei. sequitur namque paulo post 'Aeneas per noctem plurima uoluens'. et sciendum est Vergilium non semper dicere ortum uel occasum diei, sed aut intellectui relinquere, ut hoc loco, aut negotiis tempora significare. est autem poetica callopistia non omnia exprimere: unde ait Horatius in arte poetica "nec uerbum uerbo curabis reddere fidus interpres"; quamuis plerique de translatione Graecitatis hoc adserant dictum. Homerus sane ista contemnens tempora uniuersa describit. ET IAM FINIS ERAT uel epularum uel famis uel malorum, ex quo Iuppiter in caelo ita constitit, ut Libyam respiceret. CUM IVPPITER AETHERE SUMMO DESPICIENS oeconomiam istam secundum mathesin uidetur ordinasse Vergilius; nam Ioue in altitudine sua posito cum Venere significatur quod per mulierem aliqua felicitas possit euenire. ergo quoniam Aeneas in partem regni admittetur a Didone per occasionem coniugii, idcirco haec poeta praemisit. sane et illud animaduertendum quod peritissime dixit tristiorem Venerem fuisse cum Ioue, ex quo significat exitum uxoris infelicem futurum; nam se utique Dido interemit. quod autem Mercurium facit a Ioue defluentem ad occasum descendere, id est ad ima terrarum, ostendit amicitias quidem fore, sed minime diuturno tempore permanere. illud etiam mathematici dicunt, Venere in Virgine posita misericordem feminam nasci: atque ideo Vergilius fingit in habitu uirginis uenatricis Venerem occurrisse filio, quod et misericordem postea reginam probauit Aeneas et in uenatione cum ea permixtus est. AETHERE SUMMO qui summus est; et proprium et perpetuum aetheri epitheton dedit, quia omnibus superior est: non ergo quasi elegerit Iuppiter locum qui superior est. 224. DESPICIENS deorsum aspiciens, sicut 'suspiciens' sursum aspiciens. notandum sane, quia si dispiciens dixerimus, diligenter inquirens significamus, sicut deduco et diduco; nam deduco est prosequor, diduco uero diuido. VELIVOLUM duas res significat, et quod uelis uolatur, ut hoc loco, et quod uelis uolat, ut Ennius "naues ueliuolas", qui et proprie dixit. et est ista reciproca translatio nauium et auium. legimus enim "et uelorum pandimus alas" et contra de apibus "nare per aestatem liquidam", cum natatus nauium sit, alae uero auium. et sciendum est esse reciprocas translationes, esse et partis unius. IACENTES aut in longum expositas, aut proprium epitheton est terrarum; nam cum cetera elementa mobilia sint, sola terra stabilis est, unde et bruta dicitur. alibi "tantum campi iacet". 225. LATOS POPVLOS cum populos numero plurali dicimus urbes significamus, cum uero populum, unius multitudinem ciuitatis intellegimus. SIC id est sic, ut ista conspiceret. 226. ET LIBYAE DEFIXIT LUMINA REGNIS prooeconomia, id est dispositio carminis. uituperabile enim fuerat, si ex abrupto transitum faceret, quod in nono fecit: quae res tamen excusatur uno sermone "atque ea diuersa penitus dum parte geruntur", id est eodem tempore, quod solum est interpositum. nunc uero bene transiit, quia inducit Iouem et de rebus humanis cogitantem et Africam respicientem, ad quam uenere Troiani. unde honestus color est, ut Venus adeat Iouem, timens ne Romana fata Carthagini concedat; felix enim euentus sequitur loca quae respexerit Iuppiter: unde in secundo ait "aspice nos hoc tantum" et alibi "atque oculos Rutulorum reicit aruis", ubi erat futura uictoria. 227. TALES de rebus humanis. IACTANTEM PECTORE CURAS nunc secundum Stoicos loquitur, qui deos dicunt humana curare, interdum secundum Epicureos, poetica utens licentia. 228. TRISTIOR conparatiuum posuit pro positiuo. quando enim tristis est Venus, ut nunc 'tristior' diceretur? sic Sallustius "utque ipsum mare Ponticum dulcius quam cetera". an modo tristior, cum et ante propter Aeneam soleret tristis esse? an tristior pro laetitia Veneris? OCULOS SVFFVSA NITENTES nitidos oculos lacrimis perfusos habens. et est figura, quae fit quotiens participio praeteriti temporis a passiuo iungimus casum accusatiuum, ut 'deiectus animum', 'maesta uultum'. dicendo autem 'nitentes' expressit nimiam etiam in lacrimis pulchritudinem, sicut de Euryalo "lacrimaeque decorae". 229. O QUI RES HOMINVMQUE DEVMQUE grauiter coepit; non enim ait 'o genitor'. et est tota orationis intentio, iniuste uexari a Iunone Troianos. [1,230] 230. AETERNIS REGIS IMPERIIS ET FULMINE TERRES haec commemoratio potentiae Iouis quasi ad inuidiam posita est, hoc est, qui omne potes contra te flecteris. AETERNIS REGIS IMPERIIS ET FULMINE TERRES uolunt quidam superfluo 'regis' ad deos referri, 'terres' ad homines, nescientes quia maioris potestatis est idem posse circa deos, quod circa homines. 'et fulmine terres' non sine causa adiecit 'terres'. est enim fulmen quod terreat; est quod adflet, ut "fulminis adflauit uentis"; est quod puniat, ut "uel pater omnipotens adigat me fulmine ad umbras": peremptorii autem fulminis late patet significatio: est quod praesaget, ut "de caelo tactas memini praedicere quercus". poetarum autem consuetudo est prope semper cum Iouem nominauerint et fulmen adiungere, ut "audiat haec genitor qui foedera fulmine sancit" et ante "genitor cum fulmina torques". 231. MEUS subaudis filius, ut Aiacis Oili, ut ante diximus. MEUS id est quasi per me tibi coniunctus. IN TE modo 'contra te', alibi 'pro' significat, ut "quietum accipit in Teucros animum", id est pro Teucris. 232. QUID TROES POTVERE? hoc est, qui Grais pares non fuerunt, in te aliquid possunt? et est argumentum ab inpossibili, ut alibi "non ea uis animo". et est ualidius, quam a uoluntate; plus enim est non posse, quam nolle. TROES erit nominatiuus Tros. et haec breuiter scienda regula est, quia omnia nomina monosyllaba Graeca, quae in Latinum sermonem transeunt, tertiae sunt tantum declinationis et tam Latine quam Graece declinari possunt, ut Tros Trois et Troos, Pan Panis et Panos, ut "Arcadici dictum Panos de more Lycaei". 233. OB ITALIAM ne ad Italiam perueniant, toto orbe pelluntur. atqui in Africa sunt. sed si diligenter requiras, etiam inde pelluntur; ait namque "hospitio prohibemur harenae". OB ITALIAM multi 'iuxta Italiam' antiquo more dictum accipiunt, ut sit, pars orbis clauditur quae circa Italiam est; 'ob' enim ueteres pro 'iuxta' ponebant. Plautus in milite "nunc scio mihi ob oculos caliginem obstitisse". potest tamen 'ob' et 'ante' intellegi, aut 'ob' 'propter', Terentius "quodnam ob factum"; aut 'ob' 'circum', ut "Turni se pestis ob ora", quasi circa Italiam errent et in eam peruenire non possint. significat 'ob' et 'contra', ut obstat et obloquitur. 234. CERTE HINC ROMANOS atqui nusquam hoc legimus, sed per silentium intellegimus, ut superius de Iunone "audierat". OLIM aut 'olim fore' et futuri temporis est, aut 'olim pollicitus'. VOLVENTIBUS uolubilibus, et est participium pro nomine. uoluens enim est qui uoluit, uolubilis qui uoluitur. anni autem uoluuntur, non uoluunt, ut est "atque in se sua per uestigia uoluitur annus". alii quia deficit lingua Latina participio praesenti passiuo praesens actiuum positum uolunt, ut "uoluentia plaustra" et "siliqua quassante" quae quassetur. 235. FORE futuros esse. et est de uerbis defectiuis. REVOCATO dicendo 'reuocato' ostendit Italiam, unde Dardanus fuerat. A SANGUINE TEUCRI Teucrum pro Dardano posuit: Dardanus enim de Italia profectus est, Teucer de Creta: quia solent poetae nomina de uicinis prouinciis uel personis usurpare, ut "domitus Pollucis habenis Cyllarus", cum Castor equorum domitor fuerit; item et "manibus Procne pectus signata cruentum" pro Philomela; item Didonem Sidoniam dicit, cum sit Tyria, a loci uicinitate; item "quid loquar aut Scyllam Nisi?" cum Phorci fuerit. et sciendum est, inter fabulam et argumentum, hoc est historiam, hoc interesse, quod fabula est dicta res contra naturam, siue facta siue non facta, ut de Pasiphae, historia est quicquid secundum naturam dicitur, siue factum siue non factum, ut de Phaedra. 236. OMNI DICIONE melius 'omni' quam 'omnis', ut significet 'omni potestate', id est pace, legibus, bello. 237. POLLICITUS pollicemur sponte, rogati promittimus. QUAE TE GENITOR SENTENTIA VERTIT? 'quae' pro cuius aut qualis. et uerecunde agit Venus; nec enim conueniebat, ut aperte contra uxorem ageret apud maritum: unde et similiter respondet Iuppiter 'neque me sententia uertit'. 238. HOC hac re. HOC propter hoc quod sciret Aeneae socios imperaturos. 239. FATIS CONTRARIA FATA utrum fatis bonis in praesentibus? REPENDENS conpensans. et est translatio a pecunia. [1,240] 240. NUNC EADEM similis qualis ab initio fuit, ut ostendat nec longitudinem temporis prodesse Troianis. 241. FINEM ac si diceret, non regnum requirimus, sed finem laborum. 242. ANTENOR POTVIT capto Ilio Menelaus memor se et Ulixen beneficio Antenoris seruatos, cum repetentes Helenam ab eo essent suscepti ac paene a Paride aliisque iuuenibus interempti essent, parem gratiam reddens inuiolatum dimisit. qui cum uxore Theano et filiis Helicaone et Polydamante ceterisque sociis in Illyricum peruenit, et bello exceptus ab Euganeis et rege Veleso uictor urbem Patauium condidit; id enim responsi acceperat eo loco condere ciuitatem quo sagittis auem petisset; ideo ex auis petitae auspicio Patauium nominatum, cui aeternitatem - - Helicaon ne uictor rediret gladio peremit. ANTENOR POTVIT non sine causa Antenoris posuit exemplum, cum multi euaserint Troianorum periculum, ut Capys qui Campaniam tenuit, ut Helenus qui Macedoniam, ut alii qui Sardiniam secundum Sallustium; sed propter hoc, ne forte illud occurreret, iure hunc uexari tamquam proditorem patriae. elegit ergo similem personam; hi enim duo Troiam prodidisse dicuntur secundum Liuium, quod et Vergilius per transitum tangit, ubi ait "se quoque principibus permixtum agnouit Achiuis", et excusat Horatius dicens "ardentem sine fraude Troiam", hoc est sine proditione: quae quidem excusatio non uacat; nemo enim excusat nisi rem plenam suspicionis. Sisenna tamen dicit solum Antenorem prodidisse. quem si uelimus sequi augemus exemplum: si regnat proditor, cur pius uagatur? ob hoc autem creditur Graecis Antenor patriam prodidisse, quia sicut superius dictum est, et auctor reddendae Helenae fuit et legatos qui propter Helenam uenerant suscepit hospitio, et Ulixen in mendici habitu agnitum non prodidit. POTVIT plus est quod dixit 'potuit' non meruit. ELAPSUS inuidiose noluit dicere 'dimissus', sed 'elapsus'. ACHIVIS ab Achaeo, Iouis et Pithiae filio, dicti. 243. ILLYRICOS PENETRARE SINUS Antenor non Illyricum, non Liburniam, sed Venetiam tenuit. ideo autem Vergilius dicit 'Illyricos sinus', quod inde uenit quidam Henetus rex, qui Venetiam tenuit, a cuius nomine Henetiam dictam posteri Venetiam nominauerunt. TUTUS ideo tutus, quia Raeti Vindelici ipsi sunt Liburni, saeuissimi admodum populi, contra quos missus est Drusus. hi autem ab Amazonibus originem ducunt, ut etiam Horatius dicit "quibus mos unde deductus per omne tempus Amazonia securi dextras obarmet, quaerere distuli". hoc ergo nunc ad augmentum pertinet, quod tutus est etiam inter saeuos populos. 244. FONTEM TIMAVI amant poetae rem unius sermonis circumlocutionibus dicere, ut pro Troia dicant 'urbem Troianam', pro Buthrotio 'arcem Buthroti'. sic et modo pro Timauo ait 'fontem Timaui', et paulo post 'urbem Pataui', id est Patauium. SUPERARE nauticus sermo est. Lucilius "promontorium remis superamus Mineruae". 245. UNDE PER ORA NOVEM multi septem esse dicunt. quod si incerta fides est, finitus est numerus pro infinito. CUM MURMVRE MONTIS tanta ui exit in mare, ut etiam resonet uicinus mons. et sic dictum est, sicut superius "illi indignantes magno cum murmure montis circum claustra fremunt". 246. MARE it quasi proruptum mare. MARE amat poeta rem historiae carmini suo coniungere. Varro enim dicit hunc fluuium ab incolis mare nominari. PRORVPTUM id est effusum fluens. et melius 'proruptum', quam 'praeruptum' legere. bene autem definit, quid est largus fons? solutum mare. PELAGO aquarum abundantia. PREMIT populatur, uastat. sane multi 'it mare proruptum' et 'pelago premit arua sonanti' hoc intellegi uolunt, quod tanta est in illis locis accessa quae dicitur maris, ut per ora Timaui, id est usque ad initium fontis mare ascendat. unde ait 'it mare proruptum et pelago p- a-', id est ⟨ut⟩ aqua maris premat arua, hoc est litora uicina cooperiat. constat autem et in illo loco accessam maris usque ad montem peruenire et per omne litus Venetiarum mare certis horis et accedere per infinitum et recedere. Timauus autem in Histria est inter Aquileiam et Tergestum. 247. HIC TAMEN hoc est etiam in loco difficili. HIC pro illic. URBEM PATAVI hoc est Patauium. Patauium autem dictum uel a Padi uicinitate, quasi Padauium, uel g-apo g-tou g-petasthai, quod captato augurio dicitur condita, uel quod auem telo petisse dicitur et eo loco condidisse ciuitatem. alii a palude Patina, quae uicina ciuitati fuisse dicitur, Patauium dictam putant. sane 'Pataui' minorem nominatiuo genetiuum fecit, cum genetiuus numquam pauciores syllabas nominatiuo suo habere debeat; Patauium enim Patauii facit. SEDESQUE LOCAVIT ex uotis suis facit inuidiam, dicens id concessum Antenori, quod ipsa desiderat. 248. ET GENTI NOMEN DEDIT hoc est, quod ne uictori quidem concedetur Aeneae: quod scimus a Iunone esse perfectum, contra quam oblique loquitur propter considerationem mariti. hi autem primis temporibus ab Antenore dicti sunt Antenoridae. ipsum uero quidam dicunt haec ora se appellasse. aut certe 'nomen' nobilitatem uel dignitatem, ut "et nos aliquod nomenque decusque gessimus". ARMAQUE FIXIT TROIA hoc est, securus est, quia solent missi militia siue gladiatura quibuslibet templis arma suspendere, ut Horatius "Veianius armis Herculis ad postem fixis" et "Danais de poste refixum". ARMAQUE FIXIT quasi non necessaria consecrauit; figere enim consecrare hic debemus accipere, ut "postibus aduersis figo". 249. COMPOSTUS pro compositus. syncope est; detraxit enim de medio syllabam, ut "et pocula porgite dextris" [1,250] 250. NOS TUA PROGENIES sic loquitur quasi una sit de Troianis; nam aliter sensus non procedit. quod autem dixit 'tua progenies', epexegesis est, ut "ast ego quae diuum incedo regina". NOS TUA PROGENIES quasi patiatur et ipsa quod et filius. et bene 'tua progenies' propter Antenorem. ADNVIS quia nutu semper promittit aliquid Iuppiter, ut "annuit et totum nutu tremefecit Olympum". ANNVIS licet ipsa dea sit, tamen sub persona Aeneae se posuit. 251. NAVIBUS AMISSIS cur, cum una nauis perierit, ait 'nauibus'? aut inuidiose dixit et exaggerat, aut quia adhuc aliae desunt, aut quia eas non perisse ignorat Aeneas. INFANDUM pro infande posuit, ut in VI- "miserum septena quotannis". item "toruumque repente clamat" pro torue. et est figura, quae fit quotiens nomen pro aduerbio ponitur; magis autem poetica est, in prosa aut rara aut numquam. tamen hoc loco 'infandum' potest esse etiam interiectio dolentis. UNIUS hic produxit paenultimam. UNIUS cautius, quam si dixisset Iunonis. 252. PRODIMVR multa quidem hic sermo significat, sed modo porro damur, scilicet ab Italia. et sciendum est omnium auctorum esse consuetudinem res dubie positas in sequentibus explanare et plenius dicere, ut hoc loco; nam quid est 'prodimur', ostendit dicens 'atque Italis longe disiungimur oris'. LONGE maxime; non enim longe erant ab Italia, cum tempestate disiecti sunt. 253. HIC id est talis, ut "hunc ego te Euryale aspicio", id est talem. PIETATIS superius 'in te committere' ait, ut peccato Aeneam et Troianos excuset; hic plus addit: non solum eos non esse malos, sed etiam pios esse. HONOS cum secundum artem dicamus honor arbor lepor, plerumque poetae r in s mutant causa metri; os enim longa est, or breuis. hoc quidem habet ratio: sed ecce in hoc loco etiam sine metri necessitate 'honos' dixit. item Sallustius paene ubique 'labos' posuit, quem nulla necessitas coegit. melius tamen est seruire regulae. SIC NOS IN SCEPTRA REPONIS 'sic', hoc est per naufragia. 'in sceptra' aut ad imperia reseruas, aut certe antiqua est licentia communium praepositionum. IN SCEPTRA REPONIS id est restituis in regna quae amisimus. 254. OLLI modo 'tunc' propter sequentia. pronomen enim non debet poni cum nomine, sed pro ipso nomine, et nullus dicit 'illi natae'. alias tamen 'olli' illi significat, ut "olli dura quies oculos et ferreus urget somnus". SUBRIDENS laetum ostendit Iouem et talem qualis esse solet cum facit serenum; poetarum enim est elementorum habitum dare numinibus, ut supra de Neptuno dictum est. Ennius "Iuppiter hic risit tempestatesque serenae riserunt omnes risu Iouis omnipotentis". aut certe risit intellegens Iunonis dolos oblique accusari a Venere, ut est 'quae te, genitor, sententia uertit' et 'unius ob iram prodimur', sicut alibi "atque dolis risit Cytherea repertis". 255. VVLTU QUO CAELUM ostendit sicut dictum est, cur subriserit Iuppiter. SERENAT hoc uerbum de his est, quae carent prima positione: quod fit in his quae in nostra non sunt potestate, ut tono, fulmino, pluo. haec enim non possumus dicere, nisi forte persona inducatur eius qui potest, ut si tale aliquid Iuppiter dicat. 256. OSCVLA LIBAVIT leuiter tetigit. et sciendum osculum religionis esse, sauium uoluptatis, quamuis quidam osculum filiis dari, uxori basium, scorto sauium dicant. sane multi nolunt ita intellegi, ut summum osculum filiae dederit, id est non pressum, sed summa labella contingens, sed ita aiunt: tum hilarus Iuppiter uultus natae libauit, id est contigit, scilicet ut nos solemus cum blandimentis quibusdam sinistram maxillam contingere liberorum ac deinde ad os nostrum dextram referre. ergo 'libauit' merito, quia partem uultus, non totos contigerat, ut 'oscula' dixerit quasi minora et teneriora filiae ora, ut ora diminutiue oscula; nam ora uultus dici, ut "intentique ora tenebant" et "sic ora ferebat". ipse diminutiue oscula dixit minores et teneros uultus "summaque per galeam delibans oscula fatur". 257. PARCE METU quotiens in causis arguimur, ante nos purgare debemus et sic ad actionem descendere: quod et hoc loco Iuppiter facit; ante enim obiecta purgat et sic uenit ad promissionem. et est 'parce metu' elocutio usualis, id est dimitte metum, quomodo dicimus parce uerbis, parce iniuriis. alii 'metu' pro metui accipiunt, ablatiuum pro datiuo; aut certe ideo metum aufert, ut animo securiore possit audire, ut alibi "soluite corde metum, Teucri". CYTHEREA omnia quae apud Graecos ei diphthongon habent apud Latinos in e productum conuertuntur, ut g-Kuthereia Cytherea, g-Aineias Aeneas, g-Mehdeia Medea. omnia autem quae dicit Iuppiter ad solutionem pertinent antedictorum. nunc dicit 'parce metu', quia superius dixerat 'tristior'; 'manent inmota', quia dixerat 'quae te genitor sententia uertit?' et simul per transitum dogma Stoicorum ostendit, nulla ratione posse fata mutari. sane seruat et hic ordinem sicut in Aeoli oratione, ut statim promittat quod praestaturus est, ne auditor sit exspectatione suspensus. TUORUM uel Troianorum uel Romanorum. 258. FATA TIBI non propter te; fati enim immobilis ratio est. sed aut uacat 'tibi', ut "qui mihi accubantes in conuiuiis", aut certe tuta tibi sunt fata, non tamen propter te. CERNES URBEM aut Romam significat, quia cum proprietatem detrahimus, quod magnum est significamus, ut si dicas 'legi oratorem' nec addas quem, intellego Ciceronem; et ne longa sit exspectatio, adiecit 'et promissa Lauini moenia': aut certe detrahe 'et', sicut multi, et epexegesin facis 'cernes urbem', id est 'promissa Lauini moenia'. uidetur autem figurate dictum 'urbem' et 'moenia', quia diuersis idem significauit. 259. SUBLIMEMQUE FERES AD SIDERA CAELI propter illud 'caeli quibus adnuis arcem'. Aeneas enim secundum quosdam in Numicum cecidit fluuium, secundum Ouidium in caelum raptus est, appellatus tamen est Iuppiter indiges. Aeneas enim post errores VII. annorum cum ad Italiam peruenisset et, sicut historia habet, cognito quod Veneris filius, Troia profugus fatis iuuantibus ad Italiam uenisset, ab Latino susceptus esset, filiam eius Lauinam duxit uxorem: quo dolore Turnus rex Rutulorum, qui ante Lauiniam sperabat uxorem, et Latino et Aeneae bellum indixit. sed primo proelio Latinus est interemptus, secundo uero Aeneas Turnum occidit. ipse uero ut quidam dicunt cum Mezentium, ut quidam uero Messapum fugeret, in Numicum fluuium cecidit, ut uero Ouidius refert in caelum raptus est, cuius corpus cum uictis a se Rutulis et Mezentio Ascanius requisitum non inuenisset, in deorum numerum credidit relatum. itaque ei templum condidit et Iouem Indigetem appellauit. bene autem addidit 'feres', ut gratius esset quod per ipsam fieret. [1,260] 260. MAGNANIMUM magnus et paruus quoniam mensurae sunt, ad animum non nisi g-katachrehstikohs adhibentur. et bene hoc addidit, quasi dicat, quem tu miserum dicis, nos magnanimum, summum. NEQUE ME S- V- ad illud 'quae te, genitor, sententia uertit'. 261. HIC id est Aeneas. et est ordo 'hic bellum ingens geret Italia'. alii 'hic' pro 'post haec quae dixi' accipiunt, ut sit loci aduerbium pro temporis. TIBI FABOR ENIM hoc loco excusat quaestionem futuram, quasi Veneri dolenti quae uera sunt dicat, sed aliter loquatur cunctis praesentibus dis: dicet enim in decimo "abnueram bello Italiam concurrere Teucris". QUANDO siquidem, quoniam. REMORDET sollicitat. Terentius "par pari referto, quod eam remordeat". 262. ARCANA secreta. unde et arca et arx dictae, quasi res secretae. 263. ITALIA in Italia, et detraxit praepositionem more suo. sic et illo loco "non Libyae, non ante Tyro; despectus Hiarbas" id est in Tyro. nam si aduerbialiter uellet, Tyri diceret. POPVLOSQUE FEROCES CONTVNDET incongruum fuerat in consolatione bella praedicere: ob hoc ergo etiam uictoriam pollicetur. 264. MORESQUE VIRIS ET MOENIA PONET hysteroproteron in sensu; ante enim ciuitas, post iura conduntur. leges autem etiam mores dici non dubium est. 265. TERTIA DUM LATIO REGNANTEM VIDERIT AESTAS rhetorice, ne breue esset si triennium diceret, tempora diuisit in species. ordo autem est longissimus, nam aliter non procedit, 'sublimemque feres ad sidera caeli magnanimum Aeneam, tertia dum Latio regnantem uiderit aestas'. ergo uidetur sic tacite mortem Aeneae significasse. 'dum' autem pro donec, ut "dum conderet urbem", id est donec. quidam ideo bis annos ternos memorasse tradunt, ut tres annos solum Aeneam regnaturum significaret, quod cum Latino alios tres annos regnasse dicitur. 267. AT PUER ASCANIUS prudenter exitum Aeneae et ostendit et tacuit dicendo filium postea regnaturum. aut quia maior cura Veneri de nepote ut in X- "liceat superesse nepotem" et iterum ibi "hunc tegere". CUI NUNC COGNOMEN IVLO ADDITVR secundum Catonem historiae hoc habet fides: Aeneam cum patre ad Italiam uenisse et propter inuasos agros contra Latinum Turnumque pugnasse, in quo proelio periit Latinus. Turnum postea ad Mezentium confugisse eiusque fretum auxilio bella renouasse, quibus Aeneas Turnusque pariter rapti sunt. migrasse postea in Ascanium et Mezentium bella, sed eos singulari certamine dimicasse. et occiso Mezentio Ascanium sicut I. Caesar scribit Iulum coeptum uocari, uel quasi iobolon, id est sagittandi peritum, uel a prima barbae lanugine quam g-ioulon Graeci dicunt, quae ei tempore uictoriae nascebatur. sciendum est autem hunc primo Ascanium dictum a Phrygiae flumine Ascanio, ut est "transque sonantem Ascanium"; deinde Ilum dictum a rege Ilo, unde et Ilium, postea Iulum occiso Mezentio: de quibus nominibus hoc loco dicit 'at puer Ascanius cui nunc cognomen Iulo additur, Ilus erat'. ab hac autem historia ita discedit Vergilius, ut aliquibus locis ostendat, non se per ignorantiam, sed per artem poeticam hoc fecisse, ut illo loco "quo magis Italia mecum laetere reperta": ecce g-amphibolikohs dixit, ostendit tamen Anchisen ad Italiam peruenisse. sic autem omnia contra hanc historiam ficta sunt, ut illud ubi dicitur Aeneas uidisse Carthaginem, cum eam constet ante LXX annos urbis Romae conditam. inter excidium uero Troiae et ortum urbis Romae anni inueniuntur CCCXL. COGNOMEN IVLO si proprie loqueretur, agnomen diceret, non cognomen, sed magis ad familiam respexit, quia omnis gens Iulia inde originem ducit. dicimus autem et nomen mihi est Cicero, ut "Hecyra est huic nomen fabulae", et Ciceronis, ut Sallustius "cui nomen obliuionis condiderant", et Ciceroni, ut "cui Remulo cognomen erat", et Ciceronem, ut "Aeneadasque meo nomen de nomine fingo". melius tamen est datiuo uti. 268. ILUS ERAT deest 'qui', debuit autem dicere 'qui Ilus erat'. ILIA pro Iliensis, ut Plautus "Hector Ilius" pro Iliensis. et "Amphitryo, natus Argis ex Argo patre" id est Argiuo. 269. TRIGINTA uel quod XXX- tantum annos regnauit, uel quod Cato ait, "XXX- annis expletis eum Albam condidisse". MAGNOS ORBES tria sunt genera annorum: aut enim lunaris annus est XXX- dierum, aut solstitialis XII- mensum, aut secundum Tullium magnus, qui tenet XIIDCCCCLIIII. annos, ut in Hortensio "horum annorum quos in fastis habemus magnus XIIDCCCCLIIII- amplectitur". hoc ergo loco magnum dixit comparatione lunaris, et alibi "interea magnum sol circumuoluitur annum". annus autem dictus quasi anus, id est anulus, quod in se redeat, ut est "atque in se sua per uestigia uoluitur annus", uel g-apo g-tou g-ananeousthai, id est ab innouatione. VOLVENDIS uolubilibus uel quia uoluuntur, ut supra. [1,270] 270. A SEDE LAVINI TRANSFERET uerum est: uitans enim nouercalem inuidiam, quod timore Ascanii Lauinia post Aeneae mortem ad Tyrrhum paternum pastorem grauida confugit ad siluas, nam ibi etiam Siluium peperisse dicitur, deseruit Lauinium et Albam Longam condidit dictam ab omine albae porcae repertae uel situ ciuitatis. ad quam cum de Lauinio dii Penates translati nocte proxima Lauinium redissent, atque eos denuo Albam Ascanius transtulisset, et illi iterum redissent Lauinium, eos manere passus est, datis qui sacris praeessent agroque eis adsignato, quo se alerent. VI modo uirtute, nam multa significat. VI modo uirtute tei dunamei, alibi tei biai, ut est "auro ui potitur", alias pro magna copia. Cicero in deorum natura "infinitamque uim marmoris", Sallustius "magna uis hominum conuenerat agris pulsa aut ciuitate eiecta". et est sermo diuersa significans, prout se locus obtulerit. 272. HINC IAM praeterea. si autem 'hic iam', in hoc scilicet loco. TER CENTUM quomodo trecentos annos dicit, cum eam quadringentis regnasse constet sub Albanis regibus? sed cum praescriptione ait 'tercentum', scilicet usque ad ortum urbis Romae; ait namque 'donec regina sacerdos Marte grauis'. et constat in regno Romuli et Numae et Tulli Hostilii qui euertit Albam centum annos, quibus pariter Roma et Alba regnarunt, esse consumptos. TOTOS id est sine intermissione. REGNABITVR impersonalibus usus est, quia de multis dicit, ut "usque adeo turbatur agris". 273. GENTE SUB HECTOREA id est Troiana. sed debuit dicere 'Aeneia'. diximus superius nomina poetas ex uicino usurpare. sed quidam reprehendunt, quod 'Hectorea' et non 'Aeneia'. mos est poetis nomina ex uicinis usurpare, quia coniunctus genere Hectori Ascanius, ut est "et pater Aeneas, et auunculus excitat Hector". alii tradunt, cum Hectoris progenies nulla in Italia fuerit, ideo 'sub Hectorea' positum, ut significaret sub forti, ut in quinto "Hectorei socii". sed ex aliis rebus alia dat nomina, ut pios Aeneadas appellauit, ut timidos Phrygas, ut nobiles Dardanidas, ut periuros Laomedontiadas. ceterum ubi ueram originem significat "domus Assaraci" ponit, ex quo Capys, ex Capy Anchises, ex Anchise Aeneas. DONEC REGINA SACERDOS historia hoc habet. Amulius et Numitor fratres fuerunt. Amulius fratrem imperio pepulit et filium eius necauit, filiam uero Iliam Vestae sacerdotem fecit, ut spem subolis auferret, a qua se puniri posse cognouerat. hanc ut multi dicunt Mars compressit, unde nati sunt Remus et Romus, quos cum matre Amulius praecipitari iussit in Tiberim. tum ut quidam dicunt Iliam sibi Anien fecit uxorem, ut alii inter quos Horatius, Tiberis: unde ait "uxorius amnis". pueri uero expositi ad uicinam ripam sunt. hos Faustus repperit pastor, cuius uxor erat nuper meretrix Acca Larentia, quae susceptos aluit pueros. hi postea auum suum Numitorem occiso Amulio in regna reuocarunt. quibus dum cum eo angustum Albae uideretur imperium, recesserunt et captatis auguriis urbem condiderunt. sed Remus prior sex uultures uidit, Romus postea duodecim: quae res bellum creauit. in quo extinctus est Remus, et a Romi nomine Romani appellati. ut autem pro Romo Romulus diceretur, blandimenti genere factum est, quod gaudet diminutione. quod autem a lupa dicuntur alti, fabulosum figmentum est ad celandam auctorum Romani generis turpitudinem. nec incongrue fictum est; nam et meretrices lupas uocamus, unde et lupanaria. et constat hoc animal in tutela esse Martis. sed de origine et conditore urbis diuersa a diuersis traduntur. Clinias refert Telemachi filiam Romen nomine Aeneae nuptam fuisse, ex cuius uocabulo Romam appellatam. - - dicit Latinum ex Vlixe et Circe editum de nomine sororis suae mortuae Romen ciuitatem appellasse. Ateius adserit Romam ante aduentum Euandri diu Valentiam uocitatam, sed post graeco nomine g-Romen uocitatam. alii a filia Euandri ita dictam, alii a fatidica, quae praedixisset Euandro his eum locis oportere considere. Heraclides ait Romen, nobilem captiuam Troianam huc appulisse et taedio maris suasisse sedem, ex cuius nomine urbem uocatam. Eratosthenes Ascanii, Aeneae filii, Romulum parentem urbis refert. Naeuius et Ennius Aeneae ex filia nepotem Romulum conditorem urbis tradunt. Sibylla ita dicit g-Rhomaioi, g-Rhomou g-paides. REGINA regis filia. abusiue ait more poetico, ut alibi "magnum reginae sed enim miseratus amorem", id est regis filiae Pasiphaes. SACERDOS quia ab Amulio Vestae uirgo esse iussa est, ne ei propter edendam subolem facultas esset uiro iungi. 274. MARTE GRAVIS grauida, ut "non insueta grauis temptabunt pabula fetas". 275. INDE post, uel deinde, uel tunc, aduerbium loci pro temporis. FULVO TEGMINE id est pelle lupae, qua utebatur more pastorum. sed hoc multi reprehendunt, cur nutricis tegmine usus sit. qui gemina ratione refutantur: uel falsitate fabulae, uel exemplo Iouis, qui caprae nutricis utitur pelle, unde Graece g-aigiochos appellatur. sane 'tegmine' multi antique dictum asserunt, quia tegimentum dici debere affirmant. LAETUS uirtute alacer, uel quia auo regnum reddiderat, uel quia ipse nouam urbem et nouum condebat imperium. 276. EXCIPIET GENTEM Remo scilicet interempto, post cuius mortem natam constat pestilentiam: unde consulta oracula dixerunt placandos esse manes fratris extincti; ob quam rem sella curulis cum sceptro et corona et ceteris regni insignibus semper iuxta sancientem aliquid Romulum ponebatur, ut pariter imperare uiderentur. unde est "Remo cum fratre Quirinus iura dabunt". 277. ROMANOSQUE SVO DE NOMINE DICET perite non ait Romam, sed Romanos. urbis enim illius uerum nomen nemo uel in sacris enuntiat. denique tribunus plebei quidam Valerius Soranus, ut ait Varro et multi alii, hoc nomen ausus enuntiare, ut quidam dicunt raptus a senatu et in crucem leuatus est, ut alii, metu supplicii fugit et in Sicilia comprehensus a praetore praecepto senatus occisus est. hoc autem urbis nomen ne Hyginus quidem cum de situ urbis loqueretur expressit. 278. NEC METAS RERUM NEC TEMPORA PONO 'metas' ad terras rettulit, 'tempora' ad annos; Lauinio enim et Albae finem statuit, Romanis tribuit aeternitatem, quia subiunxit 'imperium sine fine dedi'. 279. QUIN quinetiam; minus enim est 'etiam'. nam plenum est quinetiam, ut "quinetiam hiberno moliris sidere classem". ASPERA IVNO tolerabilius hoc Iuppiter dicit. ASPERA IVNO uel quam tu asperam dicis, uel certe ut et ego fateor. [1,280] 280. METU ut supra "id metuens". TERRAS CAELVMQUE FATIGAT alibi "absumptae in Teucros uires caelique marisque". QUAE MARE N- T- Q- M- C- Q- F- metu scilicet quem de Carthagine habet, ut supra "id metuens", uel metu quo Troianos terret et Venerem. nam dicit 'parce metu Cytherea'. 'mare' autem 't- c- q- f-' alibi ostendit dicendo "absumptae in Teucros uires caelique marisque". 'fatigat' uero pro exercet, sollicitat, commouet. 281. CONSILIA IN MELIUS REFERET quia bello Punico secundo ut ait Ennius placata Iuno coepit fauere Romanis. IN MELIUS eis to kreitton. et est Latinior elocutio: Sallustius "ad mutandum modo in melius seruitium". MECVMQUE FOVEBIT id est eadem quae ego sentiens, eadem quae ego uolens, uel ut quidam uolunt mecum in Capitolio constituta. 282. GENTEMQUE TOGATAM bene 'gentem', quia et sexus omnis et condicio toga utebatur, sed serui nec colobia nec calceos habebant. togas autem etiam feminas habuisse, cycladum et recini usus ostendit. recinus autem dicitur ab eo, quod post tergum reicitur, quod uulgo maforte dicunt. 283. SIC PLACITUM uel fatis uel mihi; nam inpersonale est. LUSTRIS quinquenniis. et bene olympiadibus computat tempora, quod magis ad Iouem pertinet, quia nondum erant uel Roma uel consules. lustrum autem dictum, quod post quinquennium unaquaeque ciuitas lustrabatur. unde Romae ambilustrum, quod non licebat nisi ambos censores post quinquennium lustrare ciuitatem. AETAS iuxta ueteres aetas hic pro tempore posita est, alibi pro modo annorum, ut est "ubi iam firmata uirum te fecerit aetas" et "aetas Lucinam iustosque pati hymenaeos". 284. DOMUS ASSARACI id est familia Troiana, et est a parte totum; nam Assaracus Capyn genuit, Capys Anchisen, unde Aeneas, auctor Romani generis: ex quibus Mummius, qui Achaiam uicit. PTHIAM Achillis patriam. MYCENAS Agamemnonis patriam, ut "Agamemnoniasque Mycenas". 286. NASCETVR ad illud respondet 'certe hinc Romanos olim' et omnis poetae intentio, ut in qualitate carminis diximus, ad laudem tendit Augusti, sicut et in sexti catalogo et in clipei descriptione. haec autem Iouis allocutio partim obiecta purgat partim aliquid pollicetur. PULCHRA allusit propter Venerem. TROIANUS ac si diceret, etiam Caesar Troianus est. CAESAR hic est, qui dictus est Gaius Iulius Caesar. Gaius praenomen est, Iulius ab Iulo, Caesar uel quod caeso matris uentre natus est, uel quod auus eius in Africa manu propria occidit elephantem, qui caesa dicitur lingua Poenorum. hic sane Gaius Iulius Caesar quattuor et sexaginta uictis Galliarum ciuitatibus cum a senatu petisset consulatum et triumphum nec impetrasset aduersante Cn. Pompeio magno eiusque amicis, qui Caesaris processibus inuidebant, bellum ciuile gessit in Farsalia, quo Pompeius uictus Alexandriae occiditur. Caesar Romam compositis rebus et Alexandria debellata reuersus in curia Pompeiana a Cassio et Bruto aliisque Pompeianis occisus est. cuius heres Augustus cum intrasset urbem coegit a senatu interfectores Caesaris parricidas et hostes iudicari, eumque in deorum numerum referri et diuum appellari. 287. IMPERIUM OCEANO, FAMAM QUI TERMINET ASTRIS aut ad laudem dictum est, aut certe secundum historiam. re uera enim et Britannos qui in oceano sunt uicit, et post mortem eius cum ludi funebres ab Augusto eius adoptiuo filio darentur, stella medio die uisa est, unde est "ecce Dionaei processit Caesaris astrum". A MAGNO sicut Alexander, sicut Pompeius. Graeci enim omne magnificum magnum, ut mater magna et dii magni. 288. OLIM modo futuri temporis est. CAELO in caelum. SPOLIIS ORIENTIS uicto Pharnace Mithridatis filio, qui re uera in oriente fuit. ceterum Aegyptus, in qua Ptolomaeum uicit, in australi est plaga. 289. HONVSTUM inter honustum et oneratum hoc interest, quod oneratus est qualicumque pressus pondere, honustus uero cui onus ipsum honori est, ut si quis spolia hostium ferat. sed oneratus aspirationem non habet, quia ab onere uenit, honustus uero, quia etiam ab honore descendit, retinet aspirationem. alii 'honestum' legunt; ueteres enim honestum pro specioso ponebant, ut "Dardanius caput ecce puer detectus honestum". [1,290] 290. ACCIPIES SECVRA quia post mortem Caesar meruit aram, fastigium, flaminem, ut Cicero in Philippicis. SECVRA quare 'secura'? quia nunc sollicita. HIC QUOQUE potest intellegi sicut Romulus, sed melius sicut Aeneas, de quo superius ait 'sublimemque feres ad sidera caeli'. 'quoque' autem semper ad similitudinem ponit, ut "tu quoque litoribus nostris". HIC QUOQUE sicut ego, sicut tu. VOTIS uel ad uota uel uotis uocabitur. 291. ASPERA TUNC id est Caesare consecrato cum Augustus regnare coeperit, clauso Iani templo, pax erit per orbem. constat autem templum hoc ter esse clausum: primum regnante Numa, item post bellum Punicum secundum, tertio post bella Actiaca quae confecit Augustus: quo tempore pax quidem fuit quantum ad exteras pertinet gentes, sed bella flagrauere ciuilia, quod et ipse per transitum tangit dicens 'Furor impius intus'. huius autem aperiendi uel claudendi templi ratio uaria est. alii dicunt Romulo contra Sabinos pugnante, cum in eo esset ut uinceretur, calidam aquam ex eodem loco erupisse, quae fugauit exercitum Sabinorum: hinc ergo tractum morem, ut pugnaturi aperirent templum, quod in eo loco fuerat constitutum, quasi ad spem pristini auxilii. alii dicunt Tatium et Romulum facto foedere hoc templum aedificasse, unde et Ianus ipse duas facies habet, quasi ut ostendat duorum regum coitionem. uel quod ad bellum ituri debent de pace cogitare. est alia melior ratio, quod ad proelium ituri optent reuersionem. 292. CANA FIDES ET VESTA subaudis 'erit'. canam autem Fidem dixit, uel quod in canis hominibus inuenitur, uel quod ei albo panno inuoluta manu sacrificatur, per quod ostenditur fidem debere esse secretam: unde et Horatius "et albo rara Fides colit uelata panno". Vesta uero pro religione, quia nullum sacrificium sine igne est, unde et ipsa et Ianus in omnibus sacrificiis inuocantur. Vesta autem dicta uel g-apo g-tehs g-hestias, ut digammos sit adiecta, sicut g-ehr uer, g-Enetos Venetus, uel quod uariis uestita sit rebus. ipsa enim esse dicitur terra, quam ignem habere non dubium est, ut ex Aetna Vulcanoque et aliis locis ardentibus datur intellegi. REMO CUM FRATRE QUIRINUS IVRA DABUNT hic dissimulat de parricidio, quod et iungit eos, et quia non Romulum, sed Quirinum appellat, ut non potuerit parricidium facere qui meruerit deus fieri. REMO CUM FRATRE QUIRINUS IVRA DABUNT multi sic intellegere uolunt ut superius diximus, quia post pestilentiam ad placandos fratris manes geminis omnibus usus est Romulus: unde est "uiden ut geminae stent uertice cristae?" sed hoc esse non potest, quia iteratio est ante dictorum aut ordo praeposterus, si post dictum Caesarem Romulum repetit. constat praeterea Iani templum patuisse sub Romulo, quia bellis numquam uacauit. alii uolunt per hos Romanos intellegi. uera tamen hoc habet ratio, Quirinum Augustum esse, Remum uero pro Agrippa positum, qui filiam Augusti duxit uxorem, et cum eo pariter bella tractauit: unde est "parte alia dis et uentis Agrippa secundis". nam adulans populus Romanus Octauiano tria obtulit nomina, utrum uellet Quirinus, an Caesar, an Augustus uocari. ille ne unum eligendo partem laederet quae aliud offerre cupiebat, diuerso tempore omnibus usus est, et primo Quirinus dictus est, inde Caesar, postea quod et obtinuit Augustus, sicut Suetonius probat et in georgicis ostendit Vergilius. nam cum de Gangaridum uictoria diceret, qui iuxta Gangen sunt quique ab Augusto uicti sunt, ait "uictorisque arma Quirini". ut autem pro Agrippa Remum poneret, poetico usus est more; nam nomen ex uicino sumpsit. hoc ergo dicit, cum coeperit Iulius Caesar caelum tenere patratis omnibus bellis, iura dabunt Augustus et Agrippa. Romulus autem ideo Quirinus dictus est, uel quod hasta utebatur, quae Sabinorum lingua curis dicitur: hasta enim, id est curis, telum longum est, unde et securis quasi semicuris: uel a g-koiranos qui Graece rex dicitur: constat autem Graecos fuisse Romanos: uel propter generis nobilitatem; Mars enim cum saeuit Gradiuus dicitur, cum tranquillus est Quirinus. denique in urbe duo eius templa sunt: unum Quirini intra urbem, quasi custodis et tranquilli, aliud in Appia uia extra urbem prope portam, quasi bellatoris, id est Gradiui. 293. DIRAE cum apertae sunt. DIRAE hoc est abominandae, alias 'dirae' magnae "an sua cuique deus fit dira cupido" et "iam tum religio pauidos terrebat agrestes dira loci" et "dicuntur geminae pestes cognomine Dirae". COMPAGIBUS ambages et compages antiqui tantum dicebant, posteritas admisit ut etiam compago dicatur: sed non quia uarius esse potest nominatiuus, debet etiam declinatio mutari, quemadmodum nec in istis nominibus arbor arbos, uomer uomis; nam et uomeris et arboris tantum facit. ergo compages compagis, quoniam compago usurpatum est; compaginis enim nemo penitus dicit. 294. BELLI PORTAE Iani gemini, quae bello aperiebantur, pace claudebantur. ideo autem Ianus belli tempore patefiebat, ut eiusdem conspectus per bellum pateret, in cuius potestate esset exitus reditusque; id enim ipsa significat eius effigies, praebentis se euntibus et redeuntibus ducem. hunc autem olim Numa Pompilius fecit, cuius portas regni tempore clausit. FUROR IMPIUS INTUS ut superius diximus propter bella ciuilia, quae gesta sunt contra Brutum et Cassium ab Augusto in Philippis, contra Sextum Pompeium ab Augusto in Sicilia. aut sicut quidam tradunt FUROR IMPIUS INTUS non in aede Iani, sed in alia in foro Augusti introeuntibus ad sinistram, fuit bellum pictum et furor sedens super arma deuinctus eo habitu quo poeta dixit. 295. SAEVA SEDENS SUPER ARMA secundum antiquam licentiam. sciendum tamen est hodie 'in' et 'sub' tantum communes esse praepositiones. ceterum 'super' et 'subter' iam accusatiuae sunt, sicut 'clam' et 'post', quae ante communes fuerunt: nunc in his mutata natura est. ergo SUPER pro supra. et nunc haec praepositio accusatiuo seruit, ubi uero 'de' significat, ablatiuo. AENIS NODIS non centum nodis, sed catenis, quas circumlocutione significauit, quia sunt catenae nodi plures. quidam 'aeneis' pro ferreis tradunt, ut "micat aereus ensis": et "aerea quem obliquum rota transit". 297. ET MAIA GENITUM Mercurium. et est periphrasis. Cicero in libris de deorum natura plures dicit esse Mercurios: sed in deorum ratione fabulae sequendae sunt, nam ueritas ignoratur. simul allusit poeta, quia per caduceatores, id est internuntios, pax solet fieri. MAIA GENITUM DEMITTIT AB ALTO quod deo opus erat, ut hostes Poeni auctori Romani nominis placarentur Aeneae. quidam sane quattuor Mercurios dicunt: unum Iouis et Maiae filium, alterum Caeli et Diei, tertium Liberi et Proserpinae, quartum Iouis et Cyllenes, a quo Argus occisus est, quem ipsum ob hanc causam Graecia profugum Aegyptiis litteras demonstrasse perhibent. 298. UT TERRAE propter illud quod sequitur "hospitio prohibemur harenae". PATEANT propter illud "cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis". non nulli sane 'pateant' pacatae sint accipiunt, ut Sallustius "simul immanis hominum uis multis e locis inuasere patentes tum et pacis modo effusas"; hic enim habitus pacis. et in Catilina "cuncta maria terraeque patebant". sic enim contra cum dicitur 'clausa omnia' bellum significatur, ut ipse "quae moenia clausis ferrum acuant portis". 299. HOSPITIO ad hospitium. NE FATI NESCIA DIDO non sui: nam si sciret exitum suum, multo magis uetaret: sed 'fati' dixit uoluntatis Iouis, sicut "fatis Iunonis iniquae". aut certe fati Troianorum, qui non sponte, sed necessitate ad Africam uenerant, quod utique ignorabat Dido. illo enim tempore inuadendarum terrarum causa fuerat nauigatio, ut Sallustius meminit, facili tum mutatione sedum: quod etiam excusant Troiani "non nos aut ferro Libycos populare penates uenimus". ergo hoc agitur, ut discat Dido eos ad Italiam tendere. quomodo ergo se iungit Aeneae? sed furoris illud est, non consilii. nam nec sacerdotibus haec dicentibus credidit. unde est "quid uota furentem, quid delubra iuuant?" [1,300] 300. VOLAT ILLE PER AERA similis hic festinatio Mercurii est, ut supra Neptuni. in quarto et "talaria nectit" et "uirgam capit" et plus moratur. 301. REMIGIO ALARUM translatio reciproca, ut supra diximus; nam alibi "uelorum pandimus alas". CITUS pro cito, aduerbium temporis in nomen deflexum. et bene hoc de Mercurio; cum enim alia signa tarde ad ortus suos recurrant, Mercurius octauo decimo die in ortu suo inuenitur. POENI antistoichon est quasi phoeni. 303. VOLENTE DEO Mercurio uel Ioue. IN PRIMIS praecipue. 304. IN TEUCROS pro Teucris, ut diximus. alibi 'in Teucros' aduersum Teucros, ut "absumptae in Teucros uires". 305. AT PIUS AENEAS filium Aeneas sacrorum omnium docetur, ex cuius persona latenter quae ad caeremonias ueteres pertinent saepe monstrantur. hic ergo deus apicis, quod insigne flaminum fuit, de quo loco suo in quarto libro dictum est. uult ostendere igitur, flamini extra medium pomerium post solis occasum apicem ponere non licere. Aeneas ergo hic ad Carthaginis litus adpulsus ostenditur sine apice fuisse, id est nudo capite. nam cum ait 'at pius Aeneas, per noctem plurima uoluens, ut primum lux alma data est, exire locosque explorare nouos, quas uento accesserit oras, qui teneant, nam inculta uidet, hominesne feraene' manifeste longius ab urbe intellegitur; unde animaduertendum est extra pomerium fuisse, nam in subsequentibus ostenditur, eum extra pomerium fuisse, cum ait Venus "et qua te ducit uia, dirige gressum". nam et augurium ei in finibus pomerii ostensum est. quod et ipsum Aeneam respondentem signatius declarat sine apice fuisse; timentem enim, ne piaculum incurreret, si cum solis occasum nudo capite, id est sine apice inueniretur, ita loquentem fecit "et uacet annales nostrorum audire laborum, ante diem clauso componet Vesper Olympo"; uerebatur enim solis occasum. nudo autem capite ibi fuisse ostenditur, ubi ait "restitit Aeneas claraque in luce refulsit, os umerosque deo similis; namque ipsa decoram caesariem nato genetrix lumenque iuuentae purpureum et laetos oculis adflarat honores"; neque enim caesariem dicere debuisset, nisi quia nudo capite incedebat Aeneas. sed haec Vergilio et his similia sufficiunt ad indicandum omnium disciplinarum scientiam narrantem aliud ponere, neque propositum habet talia plenius exsequi. PER NOCTEM decet enim pro cunctis regem esse sollicitum. et bene 'per noctem', ne a sociis quos ipse consolatus erat uideretur per diem maerens. 306. ALMA alma lux dicta, quod alat uniuersa, unde et "alma Ceres", quod nos alat; nam physici dicunt omnia per diem crescere. quomodo ergo Vergilius ait "exigua tantum gelidus ros nocte reponet"? sed hoc pro miraculo positum est, ut etiam Plinius sentit. LOCOS et locos et loca dicimus, cum in numero singulari locus tantum dicamus. simile est et iocus, nam et ioca facit et ioci, ut "ioca atque seria cum humillimis exercere" et "quam multa ioca solent esse in epistolis" et "tum iuuenes agitare iocos". 307. QUAS VENTO ACCESSERIT ORAS diximus superius figuram fieri, cum praepositio detracta nomini uerbo copulatur, et plerumque eam suam retinere naturam plerumque conuertere. hoc igitur sciendum est, quia, cum casum suum retinet, hysterologia est, ut hoc loco; cum autem mutat, figura est, ut "Cumarum adlabitur oris"; 'oris' enim pro oras posuit. plerumque tamen etiam superfluas ponunt praepositiones. QUAS VENTO ACCESSERIT ORAS sine praepositione. Sallustius "genua patrum aduoluuntur". 308. QUI TENEANT iure dubitat, cum omnia cernat inculta. est autem ordo 'qui teneant, hominesne feraene'; media per parenthesin dicta sunt. EXACTA exquisita. et ostendit prouidum regem per se curantem commoda sociorum. [1,310] 310. IN CONVEXO NEMORUM prooeconomia est ad causam pertinens. non enim tenebitur ab Afris, ut Ilionei, et qui cum ipso superuenerant. 'conuexo' autem curuo, unde et conuexum dicitur caelum. sane subaudimus 'loco', ut alibi "castrorum et campi medio", id est spatio. 'nemorum' autem modo siluarum. interest autem inter nemus et siluam et lucum; lucus enim est arborum multitudo cum religione, nemus uero composita multitudo arborum, silua diffusa et inculta. SUB RVPE CAVATA periphrasis est speluncae. 311. ARBORIBUS ATQUE HORRENTIBUS UMBRIS umbris arborum, quo modo "molemque et montes". aut certe arboribus et umbris speluncae. et bene ostendit omnia curuis adlata nauibus non quae uenerant cum Aenea. 'clausam' autem 'occulit' occulit et clausit. 312. COMITATUS ACHATE bene ostendit Aeneam esse fortissimum nec quidquam timere dicendo 'uno graditur comitatus Achate'. et diximus quaeri, cur Achates Aeneae sit comes. uaria quidem dicuntur, melius tamen hoc fingitur, ut tractum nomen sit a Graeca etymologia. g-achos enim dicitur sollicitudo, quae regum semper est comes. 313. BINA si ad utrumque referas, bene dixit 'bina', si ad Aeneam tantum, antiquus mos est, ut supra diximus, bina pro duobus poni, sicut et duplices. LATO FERRO id est lati ferri, ut "pulchra prole". 314. MEDIA SESE TULIT OBVIA SILVA quam Graeci g-hulen uocant poetae nominant siluam, id est elementorum congeriem, unde cuncta procreantur. et multi uolunt Aeneam in horoscopo Virginem, ibi etiam Venerem habuisse. bene ergo in media silua uirginis habitu ei Venerem poeta facit occurrere, quia ut supra diximus Venere in Virgine constituta et misericordes procreantur feminae et uiri per mulierem felices futuri, ut probamus in Aenea, quoniam misericordia Didonis seruatur. 315. VIRGINIS OS HABITVMQUE GERENS uultum et amictum. habitus apud ueteres dicebatur tam corporis quam eorum quae praeter corpus sunt. et bene 'gerens', non 'habens', quod geri putantur aliena. 316. SPARTANAE Lacaenae. Sparta enim ciuitas est Laconicae, ubi sunt puellae uenatrices. redditur autem causa, uirgo cur sit in siluis, scilicet propter uenatum. THREISSA Thracia. et est solutio; nam Thressa facit, sicut "Cressa genus Pholoe". ueniunt autem ab eo quod est Threx et Cres. ut autem Creissa non faciat illud est, quia g-Krehssa per e simpliciter scribitur nec potest recipere solutionem, g-Thraissa uero per ai diphthongon, unde et resoluitur. FATIGAT suo scilicet cursu. sane quidam 'fatigat' pro fatigauit accipiunt, praesens pro praeterito, sicut et 'praeuertitur' pro praeuersa est. 317. HARPALYCE haec est quae patrem senem captum a Getis multitudine collecta liberauit celerius, quam de femina potest credi: unde et flumina dicitur celeritate transisse. multum autem epitheton fluminis eius addidit laudi. HARPALYCE quidam a patre Harpalyco, qui rex Amymoniorum Thraciae gentis fuit, ita nutritam dicunt, ut ipse Camillam a Metabo facit. haec patre propter ferociam a ciuibus pulso ac postea occiso, fugit in siluas et uenatibus latrociniisque uiuendo ita efferata est et huius uelocitatis et exercitii facta est, ut subito ad uicina stabula coacta inopia decurreret et rapto pecorum fetu insequentes etiam equites in celeritate uitaret. sed quodam tempore positis ad insidias ceruarum plagis capta et occisa est. cuius mortem nobilitauit eorum exitus, qui eam occiderunt; statim enim in uicinia orta contentio est, cuius fuisset haedus quem Harpalyce rapuerat, ita ut graui certamine non sine plurimis mortibus dimicaretur. postea consuetudo seruata est, ut ad tumulum uirginis populi conuenirent et propter expiationem per imaginem pugnae concurrerent. quidam hanc patrem a Getis, ut alii uolunt a Myrmidonibus captum collecta multitudine adserunt liberauisse celerius, quam de femina credi potest: unde et flumina dicitur celeritate transisse. VOLUCREM HEBRUM multum quidem laudis flumini epitheto addidit: sed falsum est; nam est quietissimus etiam cum per hiemem crescit. est autem in Thracia ante muros Cypselae ciuitatis, de locis superis Thraciae ueniens; dictus autem Hebrus ab Hebro Hemi et Rhodopes filio. PRAEVERTITVR id est transit. dicimus autem et praeuertit et praeuertitur noua ratione. nam passiua declinatione utimur in actiua significatione, ut hoc loco; praeuertimur enim cum ipsi praeimus. cum autem actiua declinatio est passiuam habet significationem, ut 'ille me praeuertit'. alii 'praeuertitur' sic positum uolunt, ut "bellantur Amazones" pro praeuertit et bellant. 318. NAMQUE UMERIS DE MORE ut ostendatur esse uenatrix. de more uenantum scilicet. HABILEM aptum sexui. unusquisque enim arcum habet pro uiribus suis. VENATRIX similis uenatrici, id est quasi uenatrix, ut "at medias inter caedes exultat Amazon". COMAM DIFFVNDERE ut diffunderetur. Graeca autem figura est. sic alibi "et argenti magnum dat ferre talentum" et "tu das epulis accumbere diuum": unde 'da bibere' usus obtinuit, quod facere non debemus, ne duo uerba iungamus, nisi in poemate. [1,320] 320. NUDA GENU nudum genu habens, ut si dicas 'bonus animum'. et est Graeca figura, sed non ea quam diximus fieri per participium praeteriti temporis et casum accusatiuum; haec enim per nomen fit: quamuis ad unam significationem recurrant. SINUS COLLECTA ut "oculos suffusa". 321. AC PRIOR paulo post sequitur 'inquit'. HEUS nunc aduerbium uocantis est, alias interiectio dolentis, ut "heus etiam mensas consumimus, inquit Iulus". 322. ERRANTEM inuestigantem, quia uenatores cum uestigant quasi uidentur errare. SORORUM non tamquam nota sit illis soror, sed ut est in consuetudine. 323. SUCCINCTAM instructam, uel ut alii dicunt in cingulo habentem pharetram, ut plerique. MACVLOSAE LYNCIS epitheta tribus modis ponuntur, aut laudandi aut demonstrandi aut uituperandi. hic 'maculosae' demonstrandi est. sane Lyncus rex Scythiae fuit, qui missum a Cerere Triptolemum, ut hominibus frumenta monstraret, susceptum hospitio, ut in se gloria tanta migraret, interimere cogitauit. ob quam rem irata Ceres eum conuertit in lyncem, feram uarii coloris, ut ipse uariae mentis extiterat. et erit nominatiuus haec lynx, ut Pan Tros, quae in genetiuo una syllaba crescunt. 324. SPVMANTIS id est spumosi, participium loco nominis positum. CURSUM CLAMORE PREMENTEM plerumque duo diuersa in unum exitum cadunt, licet contraria significent, ut hoc loco. 'uidistis' enim etiam ad uocem pertinet, quod etiam ex Aeneae responsione colligitur. PREMENTEM insequentem, ut ipse alibi "ingentem clamore premes ad retia ceruum". 325. ORSUS nunc coepit, alias finiit, ut "sic Iuppiter orsus". sed illic proprie posuit, hic usurpatum est; praeteritum enim est participium. 326. AVDITA NEQUE VISA hinc probatur quia superius haec interrogauerat Venus. sane quidam 'audita' ad illud responsum uolunt 'clamore prementem'; ⟨ut⟩ ad 'uidistis si quam' 'neque uisa' responderit. 327. O QUAM TE quae dea sit dubitat, nam deam esse confidit. ergo hic o dubitatiua, alias optatiua. "adsis, o Tegeaee, fauens". 328. VOX HOMINEM SONAT Graeca figura est. O DEA CERTE hic o distinguendum, ut post inferat 'dea certe' confirmans opinionem suam. et conclusio est syllogismi, qui constat ex propositione, adsumptione, conclusione. nam si nec uox nec uultus mortales sunt, restat ut dea sit. 329. AN PHOEBI SOROR Diana; nam uenatrix est. bene autem suspicatur pro loco et qualitate habitus personaeque. perite autem poeta dicendo 'an Phoebi soror' uidetur de nomine Apollinis dubitare. constat enim hunc deum a diuersis gentibus uel ciuitatibus diuersis nominibus appellari secundum genera beneficiorum, quae uario diuinitatis genere praestare consueuit. cui deo sagittas datas uolunt, quia ut uis morbi ita hoc telum sit occultum. hunc tamen deum et ad uberum custodiam et ad diuinationem et ad medicinam et ad res urbanas, quae placidae sunt, et ad bella pertinere longinqua: cui laurum ideo sacratam, quia haec arbor suffimentis purgationibusque adhibeatur, ut ostendatur nullum templum eius nisi purum ingredi debere. cautum enim est, ne sacerdos eius domum ingrediatur, in qua ante quintam diem funus fuerit. quidam tamen 'an' pro siue antique dictum uolunt. non nulli coniunctionem mutatam adserunt pro 'aut Phoebi soror aut Nympharum sanguinis una'. alii 'an' coniunctionem disiunctiuam uolunt, ut Sallustius "perrexere in Hispaniam, an Sardiniam". AN NYMPHARUM SANGUINIS generis. [1,330] 330. SIS FELIX propitia. felix enim dicitur et qui habet felicitatem et qui facit esse felicem, ut in bucolicis "sis bonus o felixque tuis". unde et contra Iuno in septimo dicit "quae potui infelix", id est aduersa Troianis. SIS FELIX hoc est felicitatem praestes uel felix mihi. e contrario "et monstrum infelix "et "infelix uates". LEVES leuem facias, ut "leuat ipse tridenti". QUAECVMQUE seu Diana, seu nympha. 331. QUO SUB CAELO aut sub qua parte caeli, aut secundum Epicureos dixit, qui plures uolunt esse caelos, ut Cicero in Hortensio. TANDEM hoc loco uacat 'tandem'. sciendum sane multas particulas ad ornatum pertinere tantummodo, ut puta 'dum' 'gentium' 'locorum' 'terrarum'. aut 'tandem doceas', quia uix hoc quoque contigit. aut 'tandem' pro expletiua particula est. 332. HOMINVMQUE LOCORVMQUE g-hupermetros uersus, unam enim plus habet syllabam: qui quotiens fit, debet sequens uersus a uocali incipere, ut hoc loco, item "omnia Mercurio similis, uocemque coloremque et crines flauos"; nisi forte synizesis fiat in fine, id est uocalium collisio, ut est "nec cura peculi". hic enim non est necesse ut sequens uersus a uocali incipiat. 334. HOSTIA DEXTRA hostiae dicuntur sacrificia quae ab his fiunt qui in hostem pergunt, uictimae uero sacrificia quae post uictoriam fiunt. sed haec licenter confundit auctoritas. 335. EQUIDEM nunc 'ego quidem' significat, alias expletiua particula est. TALI ME DIGNOR HONORE id est sacrificio. et aut uult se probare non numen, sed uirginem Tyriam; aut certe quia Paphiae Veneri quae Cypri colitur, ture tantum sacrificatur et floribus; quia ait "ubi templum illi centumque Sabaeo thure calent arae, sertisque recentibus halant". HAVD EQUIDEM T- M- D- H- ideo non amplectitur sacrificium, ut diutius lateat. DIGNOR dignam me iudico, ut "coniugio Anchisa Veneris dignate superbo", id est digne habite. 337. PURPVREO aut pulchro aut russati coloris. SVRAS VINCIRE COTVRNO coturni sunt calciamenta etiam uenatoria, crura quoque uincientia, quorum quiuis utrique aptus est pedi. ideo et numero usus est singulari. 338. PUNICA REGNA VIDES ad illud "'et quo sub caelo tandem"'. quidam 'uides' pro uisurus es accipiunt; nam quemadmodum in media silua urbem uidet et Tyrios? PUNICA REGNA VIDES his attentum facit Aeneam. TYRIOS nihil interest utrum Tyrios an Sidonios dicat. ut diximus enim nomina de uicino mutuantur. AGENORIS URBEM quam fecerunt Agenoridae. Agenor autem, Neptuni et Libyae filius, rex Phoenices fuit, de cuius genere originem Dido ducebat. et sic dictum est, ut "et tandem Euboicis Cumarum adlabitur oris", id est ad Cumas, quas fecerunt hi qui de Chalcide uenerant, ciuitate Euboeae. 339. SED FINES LIBYCI ante dicta dubia esse potuerunt, nunc aperte regionem ostendit dicendo Libycos fines. Tyrii enim et alibi esse potuerunt. INTRACTABILE insuperabile, asperum, saeuum. SED FINES LIBYCI amouit suspicionem, ne putaret se in Tyrum uenisse. [1,340] 340. DIDO uero nomine Elissa ante dicta est, sed post interitum a Poenis Dido appellata, id est uirago Punica lingua, quod cum a suis sociis cogeretur cuicumque de Afris regibus nubere et prioris mariti caritate teneretur, forti se animo et interfecerit et in pyram iecerit, quam se ad expiandos prioris mariti manes extruxisse fingebat. 341. GERMANUM FUGIENS hoc loco quasi stupuit Aeneas; de germani enim appellatione fuerat facta maior inuidia: unde auditoris auiditati praescribit Venus dicens longam esse iniuriam, id est causam, ab eo quod sequitur id quod praecedit, ut supra "spem uultu simulat". LONGA EST INIVRIA longa narratio iniuriae. 342. LONGAE AMBAGES id est circuitus. hoc est ambages narrationis. FASTIGIA summae partes aedificiorum dicuntur, sed modo primordia, quia scit longam esse historiam Carthaginis, ut Sallustius "sed de Carthagine silere melius puto, quam parum dicere". 343. HVIC CONIVNX SYCHAEUS ERAT quotiens poeta aspera inuenit nomina uel in metro non stantia, aut mutat ea aut de his aliquid mutilat. nam Sychaeus Sicarbas dictus est; Belus, Didonis pater, Mettes; Carthago a cartha, ut lectum est et in historia Poenorum et in Liuio. sane Sychaeus Sy breuis est per naturam; sed hoc loco ectasin fecit ea licentia quae est in propriis nominibus. licet enim in quauis proprii nominis parte syllabae mutare naturam: quod et in appellatiuis euenit, si tamen de propriis originem ducant, ut "Sicanio praetenta sinu", quia uenit a Sicano rege Siciliae. DITISSIMUS AGRI ueteres addebant cuius rei diues, ut "diues equum". 344. MISERAE datiuus est, non aduerbium. 345. CUI PATER INTACTAM DEDERAT argumentum amoris. 346. PRIMIS OMINIBUS uel prosperis et secundis auguriis uel primariis, ut aliis uerbis repetierit 'cui pater intactam dederat'. OMINIBUS auguriis. et secundum Romanos locutus est, qui nihil nisi captatis faciebant auguriis, et praecipue nuptias. Lucanus "contentique auspice Bruto". Iuuenalis "ueniet cum signatoribus auspex". TYRI aduerbium est. 347. SCELERE ANTE ALIOS IMMANIOR OMNES QUOS INTER MEDIOS VENIT FUROR iunge totum: nam aliter non procedit, si segreges 'quos inter medios uenit furor', cum ipse dicat, licet simulatas, fuisse tamen amicitias, simul namque sacrificabant: ac si diceret, sceleratior Atreo et Thyeste, uel Eteocle et Polynice. multi 'inmanior' ad furorem, non ad Pygmalionem referunt. ordo autem est 'inter quos medios'. 348. ILLE SYCHAEUM hoc loco secundum naturam posuit. 349. IMPIUS ANTE ARAS probauit impium, qui ante aras. et singula pronuntianda. [1,350] 350. CLAM quidam ad sororem referri putant. SECVRUS AMORUM GERMANAE aut contemnens, id est neglegens, non curans amores sororis, ut "securi pelagi atque mei", id est contemptores: aut certe securus erat de amore germanae circa maritum nimio, ob quem se post mortem Sychaei interimere posse credebatur; nec enim sequitur, ut occiso Sychaeo ipse statim potiretur auri, nisi etiam Dido periret. 'amores' autem plurali numero ad uoluptatem pertinent, ut "securus amorum, qui iuuenum tibi semper erant", singulari etiam ad religionem. 351. AEGRAM maestam, anxiam. 352. MULTA MALUS SIMVLANS VANA SPE LUSIT AMANTEM quia dicebat absentem, quem constabat occisum. atqui legimus "quis fallere possit amantem?" sed hic nimia Pygmalionis ostenditur malitia, quae etiam amantem fefellit. VANA SPE quia dicebat eum reuerti. LUSIT decepit. 353. IN SOMNIS si ab eo quod est somnium, synizesis est, ut peculi pro peculii; si autem a somno uenit, 'in somnis', id est dum somnos caperet. IMAGO g-to g-eidohlon. 355. CRVDELIS ARAS epitheton hoc de causa est, nam arae piae sunt. 356. NUDAVIT indicauit: unde contra in sexto habemus "et uulnera dira tegentem", hoc est celantem. quid enim tegeret undique truncatus? RETEXIT ecce hic planius quid sit 'nudauit' ostendit. CAECVMQUE DOMUS SCELUS OMNE RETEXIT utrum ad praeteritum hoc refertur, an ut quibusdam uidetur, quod ipsam Didonem parabat occidere? nam ideo et fugam suadere uisus est. 357. CELERARE FUGAM celeriter abire, ut dicimus 'cursum celero'. SVADET secundum naturam duae sunt syllabae, sed multi trisyllabum putant. quod etiam si inueniatur, solutio dicenda est, quo modo dicimus aena et aena. hoc autem solum huiusce modi uerbum in Latino inuenitur. 358. RECLVDIT ad opinionem somni recludere uidetur, ut "aeternumque adytis effert penetralibus ignem". 359. THESAVROS hoc nomen 'n' non habet, sicut Atlas, gigas, Thoas, Abas, Pallas, licet in obliquis casibus inueniatur; sicut nec formosus, quia deriuatum est a forma, ut a specie speciosus, ab odio odiosus, a genere generosus, ab scelere scelerosus. IGNOTUM ARGENTI PONDUS ET AVRI aut quod ignorabat Dido, aut certe ad magnitudinem pertinet, id est tantum quantum nullus umquam nouit. [1,360] 360. HIS COMMOTA supra dictis omnibus. 361. QUIBUS AVT ODIUM CRVDELE TYRANNI AVT METUS ACER ERAT oderant laesi, metuebant laedendi, hoc est qui timebant, ne laederentur: unde est illud in quarto "et quos Sidonia uix urbe reuelli", quia non uoluntate, sed aut odio aut timore conuenerant. ODIUM CRVDELE TYRANNI id est crudelis tyranni, et figura est; nam in tyrannum odium iustum est. 362. NAVES QUAE FORTE PARATAE id est erant. 363. PYGMALIONIS OPES quas Pygmalion iam suas putabat: unde est in quarto "ulta uirum". quae enim auaro maior poena, quam pecuniam propter quam deliquerat perdere? remoue hoc, et falsum est "ulta uirum". sciendum autem quod clam tangit historiam. moris enim erat, ut de pecunia publica Phoenices misso a rege auro de peregrinis frumenta conueherent. Dido autem a Pygmalione ad hunc usum paratas naues abstulerat: quam cum fugientem a fratre missi sequerentur, aurum illa praecipitauit in mare, qua re uisa sequentes reuersi sunt. licet et alio ordine historia ista narratur. DVX FEMINA FACTI pronuntiandum quasi mirum. 365. DEVENERE LOCOS 'ad' minus est. SVRGENTEM erigentem se, ut "surgentem in cornua ceruum". 366. NOVAE CARTHAGINIS Carthago enim est lingua Poenorum noua ciuitas, ut docet Liuius. 367. MERCATIQUE SOLUM, FACTI DE NOMINE BYRSAM adpulsa ad Libyam Dido cum ab Hiarba pelleretur, petit callide, ut emeret tantum terrae, quantum posset corium bouis tenere. itaque corium in fila propemodum sectum tetendit occupauitque stadia uiginti duo: quam rem leuiter tangit Vergilius dicendo 'facti de nomine Byrsam' et non 'tegere', sed 'circumdare'. FACTI DE NOMINE id est de causae qualitate, quia byrsa Graece g-corium dicitur. dicendo ergo 'circumdare', ostendit corrigiam de corio factam. 368. TERGO pro tergore. 369. SED VOS QUI TANDEM? uacat hoc loco 'tandem', uel ut aliis uidetur expletiua coniunctio, ut "et quo sub caelo tandem", ubi 'tandem' pro tamen accipiunt. et est naturalis interrogatio qui estis? unde estis? quo itis? sic ipse in octauo licet mutato ordine "quo tenditis, inquit? qui genus? unde domo?" [1,370] 371. IMOQUE TRAHENS A PECTORE VOCEM deest 'dixit'. et quotiens longe respondet, parenthesis est; quotiens nusquam, ellipsis dicitur, ut hoc loco. 372. O DEA perseuerat in opinione sua, ita tamen, ut et illius orationi aliquando concedat: nam paulo post ait 'si uestras forte per aures Troiae nomen iit'. aut certe illud est, quia superius dixerat 'an nympharum sanguinis una', quae non omnia sciunt; AB ORIGINE a raptu Helenae. PERGAM perseuerem, hoc est uniuersa dicam. 373. ANNALES inter historiam et annales hoc interest: historia est eorum temporum quae uel uidimus uel uidere potuimus, dicta g-apo g-tou g-historein, id est uidere; annales uero sunt eorum temporum, quae aetas nostra non nouit: unde Liuius ex annalibus et historia constat. haec tamen confunduntur licenter, ut hoc loco pro historia inquit 'annales'. ita autem annales conficiebantur: tabulam dealbatam quotannis pontifex maximus habuit, in qua praescriptis consulum nominibus et aliorum magistratuum digna memoratu notare consueuerat domi militiaeque terra marique gesta per singulos dies. cuius diligentiae annuos commentarios in octoginta libros ueteres retulerunt, eosque a pontificibus maximis a quibus fiebant annales maximos appellarunt: unde quidam ideo dictum ab Aenea 'annales' aiunt, quod et ipse religiosus sit et a poeta tum pontifex inducatur. 374. CLAVSO more poetico, qui dicunt caelum per noctem claudi, aperiri per diem: unde est "porta tonat caeli" et "considunt tectis bipatentibus". COMPONET finiet, ut "oblato gaudens componi foedere bellum" et "⟨non⟩ nostrum inter uos tantas conponere lites". alibi pro disponere, ut "nec conponere opes norant", alibi pro coniungere, ut "conponens manibusque manus", alibi pro conparare, ut "sic paruis conponere magna solebam", alibi pro fundare, ut "nunc placida conpostus". VESPER proprie stella est, cum autem 'uesperi' dicimus, aduerbium temporis est. et sciendum quia omnia nomina, quae de Graecis in -os exeuntibus ad nos transeunt, apud nos aut in us tantum exeunt, ut DELOC Delus, aut in er, ut g-agros ager, aut in utrumque, ut g-Euandros Euandrus Euander 375. TROIA ANTIQUA nobili, uenerabili, more suo: alibi "terra antiqua", id est nobilis; nec enim esse poterat noua. item "templa dei saxo uenerabar structa uetusto". aut certe cara, et hoc ideo, quia dixit 'quibus aut uenistis ab oris'. SI VESTRAS FORTE PER AVRES cum apud deam sciat se loqui, cur ait 'si uestras per aures'? et 'forte' hic aliqua ratione. 377. FORTE SVA casu suo, id est quo solet. 'forte' autem nomen est a nominatiuo fors, ut Terentius "fors fuat pol". ipse alibi "quoniam fors omnia uersat". LIBYCIS iam scit; audiuit enim 'sed fines Libyci'. APPVLIT ORIS figura supra dicta. 378. SUM PIUS AENEAS non est hoc loco arrogantia, sed indicium. nam scientibus aliquid de se dicere arrogantia est, ignotis indicium. aut certe heroum secutus est morem, quibus quam mentiri turpe fuerat, tam uera reticere. denique Vlixes in Homero ait suam famam ad caelum usque uenisse: unde et iste 'fama super aethera notus'. aut certe uetuste pietatem pro religione posuit. Sallustius in Catilina "uerum illi delubra deum pietate, domus suas gloria decorabant". Plautus in Pseudolo "non potest pietati obsisti huic ututi res sunt ceterae, deos quidem, quos maxime est aequum metuere, eos minimi facit". sane 'pius' potest esse et purus et innocens et omni carens scelere. piare enim antiqui purgare dicebant; inde etiam piamina, quibus expurgant homines, et qui purgati non sunt impii. RAPTOS QUI EX HOSTE PENATES hoc est sum pius. EX HOSTE PENATES optima locutio est, plusque significat de pluralitate ad singularitatem transire, ut 'uenor multis canibus' et 'multa cane'. ut Horatius "aut trudit acres hinc et hinc multa cane apros in obstantes plagas". sane de diis penatibus licet uarias opiniones secutus sit Vergilius, omnes tamen diuersis locis complexus est: nam alii, ut Nigidius et Labeo, deos penates Aeneae Neptunum et Apollinem tradunt, quorum mentio fit "taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo". Varro deos penates quaedam sigilla lignea uel marmorea ab Aenea in Italiam dicit aduecta, cuius rei ita Vergilius meminit "effigies sacrae diuum Phrygiique penates, quos mecum a Troia mediisque ex ignibus urbis extuleram". idem Varro hos deos Dardanum ex Samothraca in Phrygiam, de Phrygia Aeneam in Italiam memorat portauisse. alii autem, ut Cassius Hemina, dicunt deos penates ex Samothraca appellatos g-theous g-megalous, g-theous g-dunatous, g-theous g-chrehstous. quorum diuersis locis ita meminit "natoque penatibus et magnis dis", hoc est g-theous g-megalous, et iterum "Iunonis magnae primum. dominamque potentem" g-tous g-dunatous, et "bona Iuno" g-tous g-chrehstous. ecce ergo diuersis locis omnia tria conplexus, quae omnia locis suis dicentur. [1,380] 380. ITALIAM QUAERO hoc loco distinguendum est; nam si iunxeris 'patriam', non procedit. patria enim, id est ciuitas, in prouincia esse potest, non tamen ut ipsa prouincia patria sit: licet in Sallustio lectum sit "Hispaniam sibi antiquam patriam esse"; sed illic ad laudem pertinet, non ad ueritatem. tria ergo dicit: prouinciam quaero, hoc est 'Italiam'; 'patriam', hoc est Corythum, Tusciae ciuitatem, unde Dardanus fuit; 'genus ab Ioue' ideo, quia ex Electra et Ioue Dardanus Iasiusque nati sunt, Dardanus autem auctor est Troiae. et bene ad tria interrogata respondet, qui esset, unde uenisset, quo tenderet. alibi de ipsa Italia Aeneas "hic domus, haec patria est". melius sic distinguitur 'Italiam quaero patriam et genus ab Ioue summo': ut mihi sit Italia patria, Iouis genus efficit, propter Dardanum scilicet. 381. PHRYGIUM AEQUOR id est Hellespontum. CONSCENDI bene 'conscendi' secundum physicos, qui dicunt terram inferiorem esse, quia omne quod continetur supra illud est quod continet: unde est "humilemque uidemus Italiam". 382. MATRE DEA MONSTRANTE VIAM hoc loco per transitum tangit historiam, quam per legem artis poeticae aperte non potest ponere. nam Varro in secundo diuinarum dicit "ex quo de Troia est egressus Aeneas, Veneris eum per diem cotidie stellam uidisse, donec ad agrum Laurentem ueniret, in quo eam non uidit ulterius: qua re terras cognouit esse fatales": unde Vergilius hoc loco 'matre dea monstrante uiam' et "eripe, nate, fugam", item "nusquam abero" et "descendo ac ducente deo" et "iamque iugis summae surgebat lucifer Idae". quam stellam Veneris esse ipse Vergilius ostendit "qualis ubi Oceani perfusus Lucifer unda, quem Venus ante alios astrorum diligit ignes". quod autem diximus eum poetica arte prohiberi, ne aperte ponat historiam, certum est. Lucanus namque ideo in numero poetarum esse non meruit, quia uidetur historiam composuisse, non poema. DATA FATA SECVTUS scilicet a Ioue. 383. CONVVLSAE UNDIS EVROQUE SUPERSUNT aut 'conuulsae undis Euroque', aut 'supersunt undis Euroque'. 'conuulsae' autem ideo, quia habes supra "laxis laterum compagibus" 384. IGNOTUS deest 'quasi'; nam contrarium est quod dixit 'fama super aethera notus'. facit autem hoc frequenter Vergilius, ut hanc particulam subtrahat, ut "at medias inter caedes exultat Amazon", quasi Amazon; nam Vulsca fuit. PERAGRO per habet accentum; nam 'a' longa quidem est, sed non solida positione; muta enim et liquida quotiens ponuntur metrum iuuant, non accentum. 385. EVROPA ATQUE ASIA PULSUS aut orbem in tres partes diuisit et absolutum est, quia in Africa positus, quae orbis pars tertia est: aut si Europam tantum et Asiam intellegimus, ut Africa in Europa sit, inuidiose locutus est, ut supra Venus "cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis", quasi cum indignatione dicat, per Troiam Asia careo, per Italiam Europa. denique non passa Venus eius interrupit querelas. sane Europa Agenoris filia, a qua pars orbis nominata est. 386. DOLORE EST aut narrantis Aeneae, aut certe suo dolore; aequum enim est malis filii etiam ipsam moueri. 387. QUISQUIS ES pleraque per concessionem sic tradit poeta, ut augmentum faciat. sicut hoc loco audiuerat Venus 'sum pius Aeneas, fama super aethera notus' et cetera, dicit tamen 'quisquis es', hoc est, etiamsi haec in te non sint, hinc tamen constat esse felicem, quod uenisti Carthaginem. item in secundo "quisquis es, amissos hinc iam obliuiscere Graios", hoc est, qualibet ratione contra nos bella susceperis. HAVD CREDO INVISUS CAELESTIBUS litotes figura per contrarium significans, id est credo te esse carissimum superis: ut alibi "munera nec sperno", supra "mihi iussa capessere fas est". 'caelestibus' autem secundum Pythagoram et praecipue Platonem dixit, qui confirmant uiuos esse superis caros, mortuos uero inferis. unde et Vergilius de Pallante "et nil iam caelestibus ullis debentem", item contra "uos o mihi manes este boni, quoniam superis auersa uoluntas". 388. AVRAS VITALES CARPIS quibus uiuimus. nihil est enim aliud uita, quam reciprocus spiritus: unde et Iuppiter, quo constant omnia, Zeus uocatur g-apo g-tehs g-zohes, id est uita. CARPIS accipis modo, ut "et placidam carpebant membra quietem". TYRIAM Carthaginem a colonis. ADVENERIS URBEM hysterologia ut supra, hoc est ad urbem ueneris. PERGE MODO tantummodo: hoc est, haec tibi sola sit cura, nam liberatae sunt naues. 389. PERFER imperatiuus modus est, ut "fer cineres Amarylli foras". [1,390] 390. REDUCES proprie 'reduces' dicuntur qui pericula euadunt: sic infra "ut reduces illi ludunt", scilicet post periculum inlatum ab aquila. 391. VERSIS AQUILONIBUS aut speciem pro genere posuit, hoc est mutatis uentis, aut quia, postquam ad Africam iter uerterunt, aduersus ante Aquilo coepit esse prosperrimus. 392. NI FRVSTRA AVGVRIUM VANI DOCVERE PARENTES hoc ad confirmandum errorem Aeneae dixit, ne diuinando dea esse crederetur. et est argumentum ad fallaciam, ne intellegat deam. quod autem dicit 'uani parentes', aut hypallage est, id est uanum augurium, ut "dare classibus austros" et "ibant obscuri sola sub nocte" pro ipsi soli per obscuram noctem; aut certe 'uani parentes' qui res falsas et inanes docent. et per hoc decipere plerumque ostendit auguria. multi uolunt ad nimium hoc amorem parentum referri, qui teneritudine affectus etiam superflua liberos docent. quidam 'uani' mendaces tradunt. Sallustius in Iugurtha "nam ego quidem uellem et haec quae scribo et illa quae antea in senatu questus sum uana forent potius, quam miseria mea fidem uerbis faceret". Terentius in Phormione ubi adulescens lenonem mendacii arguit "non te pudet uanitatis?" 393. BIS SENOS CYCNOS cycnos nauibus comparat, aquilam tempestati. in auguriis autem considerandae sunt non solum aues, sed etiam uolatus, ut in praepetibus, et cantus, ut in oscinibus, quia nec omnes nec omnibus dant auguria: ut columbae non nisi regibus dant, quia numquam singulae uolant, sicut rex numquam solus incedit; unde in sexto "maternas agnouit aues" per transitum ostendit regis augurium. item cycni nullis dant nisi nautis, sicut lectum est in ornithogonia, "cycnus in auguriis nautis gratissimus ales: hunc optant semper, quia numquam mergitur undis". cycnos tamen habere diuinationem etiam Cicero in Tusculanis libro primo docet "ut cycni, qui non sine causa Apollini dicati sunt, sed quod ab eo diuinationem habere uideantur". LAETANTES post periculum. AGMINE uolatu, impetu. agmen autem apud Vergilium est cuiuslibet rei impetus, ut "illi agmine certo" et "uocat agmina saeua sororum". 394. AETHERIA aether altior est aere, uicinus caelo, g-apo g-tou g-aithein, id est ardere. IOVIS ALES aquila, quae in tutela Iouis est, quia dicitur dimicanti ei contra Gigantes fulmina ministrasse: quod ideo fingitur, quia per naturam nimii est caloris, adeo ut etiam oua quibus supersidet possit coquere, nisi admoueat gagaten lapidem frigidissimum, ut testatur Lucanus "feta tepefacta sub alite saxa". aut quia nec aquila nec laurus dicitur fulminari, ideo Iouis ales aquila, Iouis coronam lauream accepimus, et qui triumphant lauro coronantur. sane alites proprie dicuntur aues, quae uolatu auspicia faciunt, buteo sanqualis inmussulus aquila uulturius. sane de aquila est et alia fabula. apud Graecos legitur, puerum quendam terra editum admodum pulchrum membris omnibus fuisse, qui g-Aetos sit uocatus. hic cum Iuppiter propter patrem Saturnum, qui suos filios deuorabat, in Creta insula in Idaeo antro nutriretur, primus in obsequium Iouis se dedit, post uero cum adoleuisset Iuppiter et patrem regno pepulisset, Iuno permota forma pueri uelut paelicatus dolore eum in auem uertit, quae ab ipso g-aetos dicitur Graece, a nobis aquila propter aquilum colorem, qui ater est. quam semper Iuppiter sibi inhaerere praecipit et fulmina gestare: per hanc etiam Ganymedes cum amaretur a Ioue dicitur raptus, quos Iuppiter inter sidera collocauit. et quia aquilae haec est natura, ut solem recto lumine spectet, signum quoque aquilae, quod in caelo est, orientem semper solem uidetur adtendere. alii dicunt ab hac aui Iouem raptum et ad latebras Cretenses perlatum, cum a Saturno ubique quaereretur. ipsam etiam Ioui, cum aduersus Titanas bellum gereret, obuolasse in augurium ac statim uictoriam consecutam, et ideo inter sidera collocatam. 395. ORDINE LONGO non nulli pro serie dictum accipiunt, nam et 'coetu cinxere polum' uidetur ad ordinem rettulisse: quamuis quidam quaerant, quomodo 'ordine', cum mox 'coetu' dicat. 396. CAPERE eligere, ut "ante locum capies oculis". DESPECTARE id est electas iam intentius despicere. 397. STRIDENTIBUS ALIS signum augurii est. 398. COETU dicit Plinius Secundus in naturali historia, omnes aues colli longioris aut recto ordine uolare, ut pondus capitis praecedentis cauda sustentet: unde et prima plerumque deficiens relicto loco incipit esse postrema: aut in coetu se omnes inuicem sustinere; neque enim huiusmodi aues semel ad inferiora descendunt, sed paulatim per reflexos in gyrum uolatus. hoc autem uolatu imitantur litteras quasdam: unde et Lucanus "et turbata perit dispersis littera pennis". CANTVSQUE DEDERE adlusit ad nautas. multi tamen adserunt cycnos inter augurales aues non inueniri neque auguralibus commentariis eorum nomen inlatum, sed in libris reconditis lectum esse, posse quamlibet auem auspicium adtestari, maxime quia non poscatur. hoc enim interest inter augurium et auspicium, quod augurium et petitur et certis auibus ostenditur, auspicium qualibet aui demonstratur et non petitur: quod ipsum tamen species augurii est. sed Vergilius amat secretiora dicere; nam totum morem augurum exsecutus est proprietate uerborum. alites enim ostendit cum ait 'stridentibus alis', oscines uero cum dicit 'et coetu cinxere polum cantusque dedere'. hoc idem et de columbis fecit; nam et haec inter augurales aues dicuntur non inueniri, et tamen ex his augurium et postulari facit et ostendi: "este duces o, si qua uia est, cursumque per auras dirigite in lucos" et cetera. 399. PUPPESQUE TUAE PUBESQUE TUORUM tropus synecdoche: a parte totum significat, ut Terentius "o lepidum caput", id est lepidus homo. 'pubes' autem flos iuuentutis. [1,400] 400. OSTIA proprie ostia dicuntur exitus fluminum, sed modo abusus est, quia plerumque ostia ipsa pro portu sunt. 401. PERGE MODO exhortatio ad facilitatem rei. DUCIT VIA pro 'haec uia': et uidetur demonstrare. 402. AVERTENS 'se' subaudis, hoc est cum auerteretur, ut "tum prora auertit". ROSEA pulchra. 403. AMBROSIAEQUE COMAE aut unguento deorum oblitae, hoc est ambrosia, aut certe abusiue dixit 'diuinae comae'. AMBROSIAEQUE COMAE DIVINUM VERTICE ODOREM est hypallage, ut sit diuinae comae ambrosiae odorem spirauere. 404. SPIRAVERE exhalauerunt. VESTIS DEFLVXIT quia dixit supra "sinus collecta fluentes". 405. VERA bene 'uera' de qua ante dubitabatur. INCESSU hoc uerbum apud Vergilium saepe pro honore ponitur, ut "ast ego quae diuum incedo regina" et mox "forma pulcherrima Dido incessit". MATREM AGNOVIT nunc matrem agnoscit; nam deam esse iam superius dixerat. 406. FUGIENTEM celeriter abscedentem, ut alibi "ad terram fugit". VOCE pro oratione. 407. QUID NATUM TOTIENS saepe. et aut kata to siopomenon intellegimus saepe eum esse delusum; aut certe secundum ipsum Vergilium, qui ait in secundo "cum mihi se non ante oculis tam clara uidendam obtulit". multi tamen uolunt in hoc ipso loco saepe eum esse deceptum, ut in habitu, in interrogatione, in responsione, in auguriis. uel 'totiens crudelis', quotiens fallis aut dissimulas. TU QUOQUE sicut Iuno ceterique dii, qui Troianis inimici sunt; quos et in secundo libro ostendit, ubi ait "inimicaque Troiae numina magna deum". FALSIS LUDIS IMAGINIBUS ideo quia uirginem, quia uenatricem, quia Tyriam se dixerat. 408. CUR DEXTRAE IVNGERE DEXTRAM maiorum enim haec fuerat salutatio, cuius rei g-aition, id est causam Varro, Callimachum secutus, exposuit, adserens "omnem eorum honorem dexterarum constitisse uirtute". ob quam rem hac se uenerabantur corporis parte. 409. VERAS AVDIRE ET REDDERE VOCES? sunt multae reciprocae elocutiones, ut hoc loco; sunt multae unius partis utrique sufficientes, ut 'tenemur amicitiis', ridiculum enim est si addas 'mutuis', cum amicitiae utrumque significent, sicut Fronto testatur. item sunt elocutiones, quarum una pars plena est: quae si conuertantur, habent aliquid superfluum. in Sallustio "in tugurio mulieris ancillae": bene addidit 'ancillae'. at si dicas 'in tugurio ancillae mulieris', erit superfluum 'mulieris'; ancilla enim et condicionem ostendit et sexum. item "res erat praetoribus nota solis". hoc suffecerat. male ergo addidit "ignorabatur a ceteris". quod si conuertas, nihil esse superfluum inuenitur. [1,410] 410. TALIBUS INCVSAT incusare proprie est superiorem arguere, ut in Terentio pater ad filium "quid me incusas Clitipho?" accusare uero uel parem uel inferiorem, ut in eodem ad maritum uxor "me miseram, quae nunc quam ob causam accuser nescio". et hoc proprietatis est, licet usus male ista corrumpat. sciendum tamen est Terentium propter solam proprietatem omnibus comicis esse praepositum, quibus est quantum ad cetera spectat inferior. 411. AT VENUS ordo est 'at Venus dea'. OBSCVRO AERE nebula, cuius definitio est. 412. CIRCUM DEA FUDIT figura est tmesis, quae fit cum secto uno sermone aliquid interponimus, ut alibi "septem subiecta trioni". sed hoc tolerabile est in sermone conposito, ceterum in simplici nimis est asperum; quod tamen faciebat antiquitas, ut "saxo cere comminuit brum". 413. CERNERE NE QUIS EOS causa cur fecerit. ex hoc enim pendent cetera quae sequuntur. 414. MOLIRI hic pro struere posuit et per hoc facere, ut infra "molirique arcem". AVT VENIENDI POSCERE CAVSAS scilicet ne saepe narrando crebrum patiatur dolorem. unde melius ad Aeneam refertur "medio sic interfata dolore est". 'poscere' autem nunc inquirere, alias petere. et praeponitur magis accusatiuo casui, dicimus enim posco magistrum lectionem, non a magistro posco. 415. IPSA PAPHUM ciuitatem Cypri. et non sine ratione est quod in decimo libro plura sibi loca grata uel sacrata commemoret, hic ad Paphum solam abisse dicatur, quia Varro et plures referunt in hoc tantum templo Veneris quibusuis maximis in circuitu pluuiis numquam inpluere. SUBLIMIS diuino incessu. SUBLIMIS id est sublimiter, nomen pro aduerbio. 416. LAETA ecce proprium Veneris epitheton. uel 'laeta', quia tectum nebula filium in tuto habebat, uel quod insulam suam repetat; uel ideo Paphum reuisit laeta, quia serenis laeta congruunt, et necesse est ut laeta sit Venus ubi semper serenum est, quippe ubi pluere numquam dicatur. SABAEO Arabico. Arabiae autem tres sunt, inferior petrodes eudemon, in qua populi sunt Sabaei, apud quos nascitur tus. dicti autem Sabaei g-apo g-tou g-sebein, id est uenerari, quod deos per ipsorum tura ueneramur. 417. TURE CALENT ARAE SERTISQUE RECENTIBUS HALANT ecce unde supra dixit "haud equidem tali me dignor honore", quia Aeneas hostias obtulerat, quarum hic mentio non fit. quod autem 'recentibus' dixit laus loci est, qui semper flore uestitur, ut omni tempore Veneri flores praesto esse uideantur. SERTIS sertum et serta cum nihil adicitur dicimus, ut hoc loco: item alibi expressius "serta procul, tantum capiti delapsa, iacebant". si autem sertos dixero, addo flores, si sertas, addo coronas, ut Lucanus "accipiunt sertas nardo florente coronas". et hoc in multis nominibus obseruandum est, ut genus ex adiectione formetur: qua detracta in neutrum cedat necesse est, ut piscinalis locus, piscinalis cella, piscinale; sagmarius mulus, sagmaria mula, sagmarium. HALANT pro olent. 418. CORRIPVERE VIAM deest 'at illi'. CORRIPVERE VIAM officium eundi celeriter arripuerunt; nec enim uia corripitur. 419. QUI PLURIMUS ex maxima parte urbi inminens. QUI PLURIMUS id est longus, ut ipse alio loco "cui plurima ceruix", item "cum se nux plurima", id est amygdala; longa namque est. [1,420] 420. ASPECTAT est ornatus cum animantur apsucha. ASPECTAT rei insensibili dat sensum. unde est illud in quarto de Atlante. item Sallustius "Lyciae Pisidiaeque agros despectantem". ARCES ciuitates, a parte totum. 421. MIRATVR MOLEM AENEAS hoc ad ipsum refertur, MAGALIA QUONDAM hoc ad poetam; nec enim hoc nouit Aeneas. 'magalia' uero antistoechon est; nam debuit magaria dicere, quia magar, non magal Poenorum lingua uillam significat. Cato originum quarto "magalia aedificia quasi cohortes rotundas" dicit. alii magalia casas Poenorum pastorales dicunt. de his Sallustius "quae mapalia" sunt circumiecta ciuitati suburbana aedificia magalia. et alii Cassius Hemina docet ita "Sinuessae magalia addenda murumque circum ea". 422. MIRATVR PORTAS STREPITVMQUE E- S- V- quidam hoc 'portas et uias magalia quondam miratur' non simpliciter dictum uolunt, quoniam prudentes Etruscae disciplinae aiunt apud conditores Etruscarum urbium non putatas iustas urbes, in quibus non tres portae essent dedicatae et tot uiae et tot templa, Iouis Iunonis Mineruae. bene ergo miratur Aeneas, ubi fuerant magalia illic esse legitimam ciuitatem; nam et portas et uias uidebat et mox templum Iunoni ingens. STRATA VIARUM primi enim Poeni uias lapidibus strauisse dicuntur. 423. ARDENTES multi 'festinantes', ut "iuuenum manus emicat ardens" et "ardet abire fuga" et "Laocoon ardens"; sic enim dicit quotiens properantes uult ostendere: alii ardentes 'ingeniosi' accipiunt; nam per contrarium segnem, id est sine igni, ingenio carentem dicimus: unde et a Graeco uenit catus, id est ingeniosus g-apo g-tou g-kaiesthai. DUCERE MUROS exaedificare. DUCERE MUROS hoc est construendo in longitudinem producere; proprie enim cum aedificantur muri duci dicuntur. Sallustius historiarum II. "murum ab angulo dexteri lateris ad paludem haud procul remotam duxit". 424. MOLIRIQUE ARCEM molibus factis extollere. MOLIRI est extruere, huic contrarium demoliri. ET MANIBUS SUBVOLVERE SAXA cur manibus? an quia adhuc machinae non erant? an ad construentium festinationem referre uoluit? 425. OPTARE eligere, ut "tuus o regina quid optes". et "optauitque locum regno". TECTO ad tectum nota figura. SVLCO fossa: ciuitas enim, non domus circumdatur sulco: ut alibi "ausim uel tenui uitem committere sulco". SVLCO fossa fundamentorum. 426. LEGUNT eligunt. IVRA id est loca ubi iura dicantur aut magistratus creentur. et bene post conditam ciuitatem addidit 'iura' et 'magistratus' 'sanctumque senatum'. legitur apud quosdam, Brutum eos qui se in eiciendis regibus iuuissent legisse in consilium, eumque ordinem senatum appellatum, quod una sensissent, quod patricii essent, patres conscriptos. alii patres a plebe in consilium senatus separatos tradunt, alii conscriptos qui post a Seruio Tullio e plebe electi sunt. alii senatum a senectute hominum, quibi allecti erant, dictum uolunt, qui apud Graecos g-gerousia appellatur. 'sanctum' autem ideo quia senatus sanctissimus ordo dicitur. 427. PORTUS EFFODIUNT id est Cothona faciunt. PORTUS EFFODIUNT ut portus scilicet faciant. et uere ait, nam Carthaginienses Cothone fossa utuntur, non naturali portu. ALTA THEATRI FUNDAMENTA hinc futura magnitudo cognoscitur, quod 'alta fundamenta' ait. bene autem post res publicas priuatasque necessarias mentionem fecit theatri; aut quia ita Graecis urbs conditur, qui saepe spectaculis gaudent, aut, ut apud quosdam fuit, in honorem musicae scientiae. 428. COLVMNAS figurate 'columnas' 'decora' ait; diuersis enim significationibus idem dixit. et ab eo quod est hoc decus corripitur decoris. [1,430] 430. QUALIS APES ordo est 'qualis labor'. QUALIS APES tertiae declinationis genetiuus pluralis et in 'ium' et in 'um' exit, sed tunc pro nostro arbitrio cum nominatiuus singularis 'ns' fuerit terminatus, ut amans et amantum et amantium dicimus. cum autem nominatiuus singularis 'r' fuerit terminatus, tantum in 'um' exit, ut pater patrum, murmur murmurum. reliqua uero nomina auctoritate firmamus, ut apis uel apum, uel apium. sane fabula de apibus talis est. apud Isthmon anus quaedam nomine Melissa fuit. hanc Ceres sacrorum suorum cum secreta docuisset, interminata est, ne cui ea quae didicisset aperiret; sed cum ad eam mulieres accessissent, ut ab ea primo blandimentis post precibus et praemiis elicerent, ut sibi a Cerere commissa patefaceret, atque in silentio perduraret, ab eisdem iratis mulieribus discerpta est. quam rem Ceres inmissa tam supra dictis feminis quam populo eius regionis pestilentia ulta est; de corpore uero Melissae apes nasci fecit. Latine autem g-melissa apis dicitur. AESTATE NOVA incipiente, ut "uere nouo". et bene 'noua', quia est et adulta et praeceps secundum Sallustium. FLOREA pro florida, ut "nemora inter frondea turbam". aut florentia, nec enim de flore erant facta: floream coronam dicimus. RVRA Graece g-aroura dicuntur. g-aphaeresis ergo sermonem fecit Latinum. 431. EXERCET fatigat, ut "nate Iliacis exercite fatis". hoc autem participium ab exercitu, id est militum multitudine, declinatione discernimus; nam nomen quartae declinationis est, participium secundae, ut uisus, huius uisi uel uisus; passus, huius passi uel passus; auditus, huius auditi uel auditus. EXERCET fatigat et subiecit, quibus rebus exercitae fatigentur. SUB SOLE in sole, ut "namque sub ingenti lustrat dum singula templo", uel quamdiu sol est. GENTIS FETUS ad laudem apum hoc pertinet. et bene 'gentis fetus', quia non singulae de singulis nascuntur, sed omnes ex omnibus, quod in quarto georgicorum melius intellegitur. 432. ADVLTOS EDUCUNT producunt, quia adhuc adolescunt, ut adulti fiant, non adoleuerint, ut adultos dicimus minores: et hoc sic dixit, ut "inbellem auertis Romanis arcibus Indum". LIQUENTIA defaecata, sine sordibus, ut "nec tantum dulcia, quantum et liquida", id est pura: nam pura mella constat esse meliora. 433. STIPANT densent. translatio a nauibus, in quibus stipula interponitur uasis, quam stipam dicunt. DISTENDUNT implent, ut "denso distendere pingui". NECTARE melle: abusus est propter suauitatis similitudinem. CELLAS et hic abusus est, ut fauorum cauernas uel aluearia cellas uocaret, ut alibi thesauros. traxit autem a reponendi similitudine, uel a celando, unde cellam appellauerunt. AGMINE nunc impetu. 435. IGNAVUM inutile, non aptum industriae; nam industrios nauos dicimus. FUCOS secundum Plinium apum multa sunt genera. proprie tamen apes uocantur ortae de bubus, fuci de equis, crabrones de mulis, uespae de asinis. fucus autem est secundum Aemilium Macrum "maior ape, crabrone minor". PECUS dicimus omne quod humana lingua et effigie caret, id est a pascendo. unde Horatius "omne cum Proteus pecus egit altos uisere montes". Plautus "clurinum pecus" simiam dixit. PRAESEPIBUS alueariis. et est translatio, quae fit quotiens uel deest uerborum proprietas, uel uitatur iteratio. 436. FERVET concelebratur, ut contra 'friget' cessat dicimus, ut Terentius "nimirum hic homines frigent". REDOLENT quidam olere res uel malas uel bonas, redolere tantum bonas tradunt. FRAGRANTIA quotiens incendium significatur, quod flatu alitur, per 'l' dicimus, quotiens odor, qui fracta specie maior est, per 'r' dicimus. sciendum sane nihil in hac uacare conparatione. nam Poenorum operi apum labor, custodiae litorum aduersum alienigenas fucorum conparatur expulsio. 437. O FORTUNATI QUORUM IAM MOENIA SVRGUNT bene 'fortunati', quia iam faciunt quod ipse desiderat. O FORTUNATI expressit Aeneae desiderium. QUORUM IAM MOENIA SVRGUNT laus uel ab ipsa re sumitur quae laudatur. 438. FASTIGIA nunc operis summitates, alibi ima significat, ut "forsitan et scrobibus quae sint fastigia quaeras". SVSPICIT miratur, ut e contrario 'despicit' contemnit significat. 439. MIRABILE DICTU ob hoc quod sequitur, quia mixtus cunctis latebat. potest tamen hoc et superiori et inferiori sensui addi. [1,440] 440. PER MEDIOS figura est; nam planum fuerat 'mediis se infert'. MISCETQUE deest 'se'. NEQUE CERNITVR VLLI neque ab ullo cernitur; et est Graecum g-oudeni g-horohmenos, ut "scriberis Vario", id est scribet te Varius. 441. LUCUS ubicumque Vergilius lucum ponit, sequitur etiam consecratio, ut "luco tum forte parentis Pilumni Turnus sacrata ualle sedebat". unde et in sexto "nulli certa domus, lucis habitamus opacis"; dicuntur enim heroum animae lucos tenere. et mox sequitur 'hic templum Iunoni ingens'. 'lucus' autem dicitur quod non luceat, non quod sint ibi lumina causa religionis, ut quidam uolunt. IN URBE FUIT MEDIA nunc iam in media. LAETISSIMUS UMBRA aut septimus est, aut secundum Probum genetiuus, ut sit 'laetissimus umbrae', sicut Sallustius "frugum pabulique laetus ager". 442. QUO PRIMUM hoc est, simulac uenerunt; nec enim secundo ad Africam uentum est. ordo est 'quo primum loco'. 443. EFFODERE LOCO SIGNUM historia hoc habet, quam more suo Vergilius per transitum tangit. Dido fratrem fugiens cum transiret per quandam insulam Iunonis, illic accepit oraculum et sacerdotem eius secum abstulit, cum ei parum crederet promittenti Carthaginis sedes. quo cum uenissent, sacerdos elegit locum faciendae urbi, quo effosso inuentum est caput bouis. quod cum displicuisset, quia bos semper subiugatus est, alio loco effosso caput equi inuentum placuit, quia hoc animal licet subiugetur, bellicosum tamen est et uincit et plerumque concordat, ut ipse plenissime in illo loco "bello armantur equi, bellum haec armenta minantur. sed tamen idem olim curru succedere sueti quadrupedes et frena iugo concordia ferre: spes est pacis ait". illic ergo Iunoni templa fecerunt. unde et bellicosa est Carthago per equi omen, et fertilis per bouis. sane fodere est tantum sollicitare terram, effodere hoc ipsum faciendo aliquid eruere uel inuenire: cui contrarium est infodere. ordo autem est 'lucus in urbe fuit media laetissimus umbra, quo loco iactati Poeni undis et turbine effodere caput acris equi, quod regia Iuno signum monstrauerat'. REGIA regina. 444. QUOD REGIA IVNO MONSTRARAT monstro dederat. et ut diximus tangit historiam. ACRIS EQUI epitheton magis aptum equis, ut "canibus blandis", quia natura blandi sunt. 445. ET FACILEM VICTU propter bouem: quod licet nunc non dicat, tamen ex historia sumit. 'facilem' autem, copiosam, diuitem. Terentius "quam uos facillime agitis". 446. HIC TEMPLUM IVNONI INGENS superius dictum est quod Vergilius ubique lucos consecratos uelit accipi, unde tamquam in loco sacro inducit Didonem Iunoni templa construere. morem autem Romanum ueterem tangit: antiqui enim aedes sacras ita templa faciebant, ut prius per augures locus liberaretur effareturque, tum demum a pontificibus consecraretur, ac post ibidem sacra edicerentur. erant tamen templa in quibus auspicato et publice res administrarentur et senatus haberi posset, erant tantum sacra. hic ergo et sacrum templum, quod in luco, id est in loco sacro conditur, docet, et administrari in templo rem publicam subsequentibus uersibus indicat 'iura dabat legesque uiris operumque laborem p- a- i- a- s- t-' alibi tantum sacra esse templa, alibi omnia ubi agi posse, locis suis monstrabitur. SIDONIA licet ⟨et⟩ Sidon ciuitas sit Phoenices, tamen hic pro Tyria posuit. sane quidam opportune hic Sidoniam uolunt positam, ut ostenderet locupletem: Sidonii enim locupletes habiti sunt, ut "Sidonias ostentat opes". 447. DONIS OPVLENTUM ET NUMINE DIVAE aut simulacrum quoque aureum fuit et numen pro simulacro posuit, ut "media inter numina diuum". hinc Cicero "sese iam ne deos quidem ad quos confugerent habere"; aut uult ostendere plenum esse praesentia numinis templum: aut certe uenerabile numine. 448. AEREA uel quod aes magis ueteres in usu habebant, uel quod religioni apta est haec materies, denique flamen Dialis aereis cultris tondebatur: aut quia uocalius ceteris metallis, aut quia medici aere quaedam uulnera curant, aut dicit quia ueteres magis aere usi sunt aut certe aerea saecula significantur: nam ut Hesiodus dicit, tempore quo haec gesta sunt aereum saeculum fuit. NEXAEQUE AERE TRABES multi 'nixae' legunt, non 'nexae', iuxta Varronem qui ait "trisulcae fores, pessulis libratae, dehiscunt, graues atque innixae in cardinum tardos turbines". quidam trabes aeneas putant ipsum templum chalkioikon significari. uersus sane ipse hypermetros est. 449. FORIBUS fores proprie dicuntur quae foras aperiuntur, sicut apud ueteres fuit; ualuae autem sunt, ut dicit Varro, "quae reuoluuntur et se uelant". ianua autem est primus domus ingressus, dicta quia Iano consecratum est omne principium. cetera intra ianuam ostia uocantur generaliter, siue ualuae sint, siue fores: quamuis usus ista corruperit. CARDO 'cardo' dictus quasi cor ianuae, quo mouetur. STRIDEBAT AENIS ad sua rettulit tempora. cautum enim fuerat post proditum hostibus a Tarpeia uirgine Capitolium, ut aerei cardines fierent, quorum stridor posset aperta ostia omnibus indicare. [1,450] 450. HOC PRIMUM IN LUCO secuta sunt enim et alia, quae detraxere formidinem. TIMOREM multi quaerunt, cur post uisam matrem quicquam timuerit: quod tamen alii sic soluunt, ut dicant, ne tunc quidem Aeneam Venerem quam uiderat esse credidisse, cuius, ut ipse putabat, agnitae nulla uerba perceperat. sed uera solutio haec est: Venus nihil de Afrorum moribus, unde nunc formidat Aeneas, sed de classe liberata dixerat filio. uel quia non in totum Aeneas matris fiducia confirmandus est, ne nihil supersit magnanimitati et laudibus uiri fortis. sciendum tamen est in Vergilio interdum ualidiora esse obiecta purgatis, uel contra, ut hoc loco. 451. LENIIT quartae coniugationis tempus praeteritum perfectum uel in 'ui' iunctam exit, uel sublata digammo in 'ii' pro nostro arbitrio, ut leniui lenii, audiui audii. sane cum in 'ui' exit, paenultima longa est et ipsa accentum retinet; cum uero in 'ii', paenultima breuis est et perdit accentum, quia, ut supra diximus "unius ob noxam", quotiens uocalis uocalem sequitur detrahit longitudinem praecedenti; sed hoc in metro, ubi necessitas cogit; nam in prosa et naturam suam et accentum retentat. nunc ergo 'leniit' tertia a fine habet accentum, quia paenultima breuis est. sane plerumque accentum suum retinet etiam sermo corruptus, ut Mercuri Domiti Ouidi tertia a fine habere debuit accentum, quia paenultima breuis est, sed constat haec nomina apocopen pertulisse: nam apud maiores idem erat uocatiuus qui et nominatiuus, ut hi Mercurius et o Mercurius: unde 'cu' licet breuis sit, etiam post apocopen suum seruat accentum. 452. AVSUS bene 'ausus', quia inter incerta satis audacter salus speratur. ADFLICTIS 'de adflictis'; nec enim esse septimus casus potest. CONFIDERE ⟨et⟩ fido et confido datiuum regit, ut "et fidere nocti". sane optima figura est quae numquam a principalitate discedit, ut "atque humiles habitare casas" accusatiuo iunxit, quia habeo domum dicimus, unde est habito frequentatiuum. 453. SUB TEMPLO hoc est in templo, ut supra. 454. REGINAM OPPERIENS aut quam intellegebat esse uenturam ex artificum festinatione: aut certe uidendae reginae occasionem requirens. QUAE FORTUNA felicitas. et 'quae' hic admirandi significatus. 455. ARTIFICVMQUE MANUS INTER SE hoc est, habebat artificum conparationem. 'inter se' autem inter se certantium, an aliquid tale. 456. EX ORDINE hoc loco ostendit omnem pugnam esse depictam, sed haec tantum dicit quae aut Diomedes gessit aut Achilles: per quod excusatur Aeneas, si est a fortibus uictus. sane pugna est temporale certamen, idem et proelium significat; bellum autem uniuersi temporis dicitur, ut Punicum, Mithridaticum. Sallustius "ita sperat pugnam illam pro omni bello futuram". Liuius "ni Pyrrhus unicus pugnandi artifex magisque in proelio, quam bello bonus". 457. TOTUM VVLGATA PER ORBEM quia Europa intulit, Asia passa est, Africa iam depingit. 458. ATRIDAS Atrei filios, Agamemnonem et Menelaum; sed usurpatum est, nam Plisthenis filii fuerunt. SAEVUM AMBOBUS ACHILLEM atqui tres dixit, sed Atridas pro uno accipe, quos unius partis constat fuisse. an 'ambobus' Agamemnoni tantum et Priamo? an ambobus exercitibus? Graecis propter suam de Briseide iniuriam, Troianis propter Helenam, et 'ambobus' pro utrisque arte hunc. [1,460] 460. PLENA LABORIS plenus genetiuo melius iungitur, ut Terentius "plenus rimarum sum". Plautus "dedecoris pleniorem". 461. EN PRIAMUS laus picturae est, per quam non imago, sed prope ipse ostenditur Priamus. SUNT HIC ETIAM SVA PRAEMIA LAVDI ut supra diximus, omnis Aeneae sollicitudo de moribus Afrorum est, quam nunc picturae contemplatione deponit. qui enim bella depingunt, et uirtutem diligunt et miseratione tanguntur. SVA id est congrua, ut "strueremque suis altaria donis". LAVDI uirtuti, ut "primam merui qui laude coronam". 462. MORTALIA aduersa, quibus constat subiacere mortales. alii mortales casus accipiunt, uel absolute g-ta g-anthrohpina. 463. SOLVE METUM collectio est. nam ubi uirtus praemia, aduersa miserationem merentur, rite formido deponitur. FERET pro adferet. et hic reddidit "hoc primum in luco noua res oblata timorem leniit". 464. INANI epitheton est picturae, aut quia caret corporum quae imitatur plenitudine, aut quia nullius est utilitatis, sed tantum delectat; nam apud ueteres g-mataiotechnia uel g-pseudotechnia dicta est. 'pascit' autem delectat, ut "non animum modo uti pascat prospectus inanem"; uel ut quidam uolunt ad stupentis animum rettulit, qui uel inanibus commouebatur. 465. MULTA GEMENS graecum est g-polla g-stenazohn. LARGOQUE UMECTAT FLVMINE VVLTUM tapinosis est quia dixit 'umectat'. 'largo' nam 'flumine' est fluore, id est fluxu ipso. 466. PERGAMA CIRCUM abusiue; non enim circa Pergama, hoc est arcem, sed circa Troiam bella gerebantur. 467. TROIANAE IVVENTUS definitio est Hectoris, ut "Catillusque acerque Coras, Argiua iuuentus". et re uera sic paene ubique Homerus ponit, ut Hectori tantum uel Achilli totus cedat exercitus. 468. HAC PHRYGES bene ubique Vergilius pro negotii qualitate dat Troianis et nomina. nam timidos Phrygas uocat, ut hoc loco, item "o uere Phrygiae, neque enim Phryges"; Dardanidas generosos, ut "Dardanidae magni genus alto a sanguine diuum"; Laomedontiadas perfidos, ut "nondum Laomedonteae sentis periuria gentis"; Troas fortes, ut "Troes agunt, princeps turmas inducit Asilas"; Hectoreos quoque fortes, ut "nunc nunc insurgite remis, Hectorei socii". CRISTATUS ACHILLES secundum Homerum, qui dicit in Achillis cristis terribile quiddam fuisse. 'cristatus' autem participium est deriuatum a genere feminino. 469. NEC PROCUL HINC RHESI Rhesus rex Thraciae fuit, ⟨ut⟩ quidam tradunt Martis, ut alii Hebri uel Strymonis et Euterpes Musae filius: qui cum ad Troiae uenisset auxilia clausisque iam portis tentoria locauisset in litore, Dolone prodente Troiano, qui missus fuerat speculator, a Diomede et Vlixe est interfectus, qui et ipsi speculatum uenerant; abductique sunt equi, quibus pendebant fata Troiana, ut, si pabulo Troiano usi essent uel de Xantho Troiae fluuio bibissent, Troia perire non posset. [1,470] 470. PRIMO SOMNO prima parte noctis, ut "libra die somnique pares ubi fecerit horas". aut 'primo somno', ut grauiorem ostenderet somnum; aut prima nocte, quia ante Rhesus in Troia non fuerat. 471. TYDIDES Diomedes. et bene Vlixen celat propter Aeneam, ut supra diximus, aut quia secundum Homerum occidente Diomede cadauera ulixes trahebat. 472. ARDENTES et candidos significat et ueloces, ut "pernicibus ignea plantis". si ignea uelox est, sine dubio et ardens. 473. XANTHUM fluuium Troiae. 474. PARTE ALIA FUGIENS AMISSIS TROILUS ARMIS 'parte alia' scilicet templi. et ueritas quidem hoc habet: Troili amore Achillem ductum palumbes ei quibus ille delectabatur obiecisse: quas cum uellet tenere, captus ab Achille in eius amplexibus periit. sed hoc quasi indignum heroo carmine mutauit poeta. FUGIENS fugere uolens accepto iam uulnere. AMISSIS ARMIS uel aetatis inbecillitate, uel uulneris dolore incipientibus. 475. INFELIX multi hoc loco distinguunt et subiungunt 'puer atque inpar congressus Achilli', ut ex eo inparem ostendat, quod puer; sed tamen etiam si iungas 'puer', unus est sensus. ATQUE INPAR ac si diceret, etiam si puer non esset. CONGRESSUS ACHILLI congredior tibi antiqui dicebant, sicut pugno tibi, dimico tibi. hodie dicimus congredior tecum, pugno tecum, dimico tecum. 476. FERTVR EQUIS trahitur. CURRV curribus falcatis usos esse maiores et Liuius et Sallustius docent. potuerunt ergo et simplicibus. RESVPINUS resupinus quo modo hastam trahebat? sed intellegitur Achillis hastam transisse per pectus et a parte qua ferrum est a tergo trahi. INANI sine rectore; nam corpus haerebat. 477. LORA TENENS TAMEN quamquam mortuus. 478. VERSA tracta, ut Plautus "inueniam omnia uersa, sparsa". uenit autem ab eo quod est uerror. INSCRIBITVR dilaceratur, ut Plautus "corpus tuum uirgis ulmeis inscribam". HASTA hostili scilicet, quam sicut dictum est transfixus trahebat. 479. INTEREA dum haec geruntur. et satis opportune a matribus festinatur ad templum, ut alibi "nec non ad templum summasque ad Palladis arces". INTEREA AD TEMPLUM cum Diomedes auxilio Mineruae plurimos Troianorum fudisset, Helenus, Priami filius, uates monuit, ut Mineruae numen exoraretur, et cum precibus deae ponerent uestem quam regina speciosissimam habebat, id est peplum, unde post Mineruae palla peplum appellata est. dea tamen, memor iudicii Paridis, Troianis infesta permansit. et mire in pictura temporali aduerbio quamuis non possit. NON AEQUAE id est iniquae, infestae. litotes figura est, ut alibi "et uacuis Clanius non aequus acerris". [1,480] 480. PASSIS participium est ab eo quod est 'pandor'. ideo autem non facit 'pansus', quia plerumque 'n', quod in prima uerbi positione inuenitur, in praeterito participio non est. de qua re euphonia iudicat, ut ab eo quod est 'tundor' et 'tunsus' facit, ut "tunsae pectora palmis", et 'tusus', ut "non obtusa adeo gestamus pectora Poeni". sciendum tamen est, licet alia euphoniae causa uarientur uel in generibus uel in numeris, 'nactus' tamen et 'passus' 'n' penitus numquam accipere. PEPLVMQUE FEREBANT peplum proprie est palla picta feminea Mineruae consecrata, ut Plautus "numquam ad ciuitatem uenio, nisi cum infertur peplum". hodie tamen multi abutuntur hoc nomine. 481. SUPPLICITER TRISTES ut decet rogantes. et bene addidit 'suppliciter', quia et per iracundiam, et per grauitatem, et per religionem, et per dolorem tristes sumus. SUPPLICITER TRISTES hoc est rogantes cum tristitia. TUNSAE PECTORA ut "oculos suffusa". 482. AVERSA irata significat. nec enim poterat conuertere se simulacrum. sic alibi "talia dicentem iamdudum auersa tuetur" si tuetur, quomodo auersa, nisi iratam intellegas? ergo auersa ad animum refertur. 483. TER CIRCUM ILIACOS hoc ad Aeneam referendum est, qui sciebat. TER CIRCUM ILIACOS apud auctores multa ad sensum, non ad aspectum possunt referri. tertio enim tractum intellegere possumus, non in pictura conspicere. unde est et illud "mulcere alternos et corpora fingere lingua". aut certe tale erat in pictura corpus, ut in eo appareret frequentis raptationis iniuria. sane huius rei ordo talis est. Patroclus cum iratum Achillem propter Briseidem sublatam ut aduersum Troianos pugnaret exorare non posset, petit ab eo arma quae Peleo Vulcanus fecerat; quibus indutus dum Achilles crederetur, fugatis Troianis omnibus etiam plurimos interemit, ipse uero ab Hectore occisus est. quo dolore Achilles conpulsus, inpetratis per matrem a Vulcano armis, Hectorem proelio superatum peremit, eiusque corpus ad currum religatum circa muros Ilii traxit, quod post placatus auro repensum Priamo reddidit. RAPTAVERAT bene forma usus est frequentatiua, per quam ostendit quod per numerum dixerat. 484. EXANIMUM exanimus et exanimis dicimus, sicut unanimus et unanimis, inermus et inermis. ergo pro nostro arbitrio aut secundae erunt declinationis, aut tertiae; sed a tertia ablatiuum singularem in i mittunt, quia communis sunt generis. exanimis autem est mortuus, ut hic indicat locus, exanimatus uero timens, ut "exanimata sequens inpingeret agmina muris". VENDEBAT ingenti arte utitur uerbis: nam hoc loco, quia pingi potuit, praesens tempus posuit, superius, quia pingi non potuit, sed referri, perfecto exsecutus est tempore dicendo 'raptauerat', non 'raptabat'. 485. TUM VERO INGENTEM GEMITUM iam enim superius eum lacrimasse dixerat: hoc ergo addidit uisum Hectoris corpus, ut etiam grauiter gemeret. non ergo tum primum, sed tum maxime. 486. UT CURRUS quo tractus est. AMICI autem plus est, quam si Hectoris diceret. alibi "paruumque patri tendebat Iulum", cum potuerit dicere 'mihi'. 487. MANUS INERMES aut sine sceptro, aut supplices, ut "dextras tendamus inermes": quod tractum est de historia; qui enim se dedunt, inermes supplicant. aut re uera inermes tunc; contra Pyrrhum enim processit armatus. sane per transitum historiam tetigit, quia constat Priamum, cum ad supplicandum tentorium Achillis fuisset ingressus, dormientem Achillem excitauisse, ut pro filii corpore rogaret eum, cum eum potuisset occidere: licet hoc Homerus propter Achillis turpitudinem supprimat. 488. SE QUOQUE PRINCIPIBUS PERMIXTUM AGNOVIT ACHIVIS aut latenter proditionem tangit, ut supra diximus: ut excusatur ab ipso in secundo "Iliaci cineres" et cetera: aut uirtutem eius uult ostendere; nimiae enim fortitudinis est inter hostium tela uersari, ut Sallustius "Catilina longe a suis inter hostilia cadauera repertus est". Cornutus tamen dicit uersu isto "uadimus inmixti Danais" hoc esse soluendum. 489. EOAS 'e' naturaliter longa est, fit tamen breuis interdum cum eam uocalis sequitur, ut "primo surgebat Eoo". NIGRI MEMNONIS ARMA quia Tithonus, frater Laomedontis, raptus ab Aurora filium suum Memnonem ex ipsa progenitum, inlectus dono uitis aureae Priamo ad Troiae misit auxilia. qui congressus cum Achille ab eo est interemptus, cuius mortem mater Aurora hodieque matutino rore flere dicitur. 'nigri' autem dixit Aethiopis, unde prima consurgit Aurora. ARMA Vulcania, ut ille indicat uersus "te potuit lacrimis Tithonia flectere coniunx". [1,490] 490. DUCIT AMAZONIDUM hoc est quod supra dixit "uidet Iliacas ex ordine pugnas". Homerus enim haec omnia tacuit quae facta sunt post Hectoris mortem. 'Amazonidum' autem deriuatio est pro principalitate, sicut "Scipiadas duros bello" pro Scipionibus. sane Amazones dictae sunt uel quod simul uiuant sine uiris, quasi g-hama g-zosai, uel quod unam mammam exustam habeant, quasi g-aneu g-mazou. has autem iam non esse constat, utpote extinctas partim ab Hercule, partim ab Achille. PELTIS scutis breuissimis in modum lunae iam mediae. LUNATIS autem participium a feminino genere deriuatum. 491. PENTHESILEA FURENS furentem ideo dixit, quia sororem suam in uenatione confixit simulans se ceruam ferire. sed hoc per transitum tangit, nam furor bellicus intellegitur. an 'furens', quia maiora uiribus audebat. haec tamen Martis et Otreres filia fuit, quam Achilles cum aduersum se pugnantem peremisset post mortem eius adamauit eamque honorifice sepeliuit. 'ducit' autem et 'ardet' ad laudem picturae pertinet. 492. AVREA amphibolon est hoc loco, utrum ipsa aurea, an aurea cingula. sciendum tamen plerumque amphiboliam metri ratione dissolui, ut "aurea composuit sponda" Dido 'aurea': si enim ad spondam referas, non stat uersus. SUBNECTENS subnexa habens. EXERTAE nudatae; nudant enim quam adusserint mammam. 493. VIRGO et sexum ostendit et aetatem. VIRGO plus dixit, quam si feminam diceret. figuram tamen Graecam facit. 495. DUM STVPET aut absolute, aut dum haec stupet. OBTVTU aspectu. IN UNO in unoquoque, hoc est singula mirabatur. 496. FORMA ut "pulchra prole". 497. INCESSIT ut "incedunt pueri"; sed hic 'interuenit'. STIPANTE CATERVA ad hoc tantum sequens pertinet comparatio, quam uituperant multi, nescientes exempla uel parabolas uel conparationes adsumptas non semper usquequaque congruere, sed interdum omni parte, interdum aliqua conuenire. 498. EVROTAE RIPIS fluuii Laconicae. CYNTHI montis Deli, in quo natam constat Dianam. sane Dianam ueteres ideo melius producebant, quia sub diuo dea sit uenandi gratia. 499. EXERCET DIANA CHOROS hoc non ad conparationem pertinet, sed est poeticae descriptionis euagatio, quia chori nec personis hic nec locis congruunt; saltantium enim et cantantium dicuntur. MILLE finitus numerus pro infinito; nam de nympharum numero uaria est opinio. [1,500] 500. OREADES nymphae montium Oreades dicuntur, siluarum Dryades, quae cum siluis nascuntur Amadryades, fontium Napeae uel Naides, maris uero Nereides. 502. TACITUM maior enim est taciturnitatis adfectus, ut supra "haec secum". sic Terentius "ut mecum tacita gaudeam". TACITUM pro tacite, ut "tacitumque obsedit limen Amatae"; aut tacita gaudet. PERTEMPTANT modo uehementer temptant. alibi leuiter, ut "blanda uicissim gaudia pertemptant mentem". sunt enim multa quae pro locis intelleguntur, ut 'inpotens' et satis et minus et nihil potens significat. INSTANS OPERI zeugma est ad sequentia pertinens. 504. REGNISQUE FUTVRIS regnaturae Carthagini; nam ipsa iam regnabat. 505. TUM FORIBUS DIVAE instans praecipue foribus. et hoc loco distinguendum est; magno enim studio et labore templorum fores fiebant, quas quibusdam insignibant historiis, ut "in foribus letum Androgei", item "in foribus pugnam ex auro solidoque elephanto". quamuis quidam iungant 'tum foribus diuae media testudine templi', ut unum intellegas tectum templi et pronai: quod si est, sub medio tecto sunt fores. sed prima melior expositio est. TESTVDINE camera incurua, id est fornicata, quae secundum eos qui scripserunt de ratione templorum, ideo sic fit, ut simulacro caeli imaginem reddat, quod constat esse conuexum. quidam tradunt apud ueteres omnia templa in modum testudinis facta, at uero sequenti aetate diuinis simulacris positis, nihilominus in templis factas esse testudines, quod Varro ait, ut separatum esset, ubi metus esset, ubi religio administraretur. bene ergo, cum de templo loqueretur, addidit ei testudinem. idem Varro de lingua Latina ad Ciceronem "in aedibus locus patulus relinquebatur sub diuo, qui si non erat relictus et contectus erat, appellabatur testudo". Cicero in Bruto "commentatum in ⟨quadam testudine cum seruis litteratis fuisse⟩". quidam testudinem locum in parte atrii uolunt aduersum uenientibus. alii hunc ordinem uolunt 'tum foribus diuae templi resedit, media scutorum testudine', quia saepta armis erat. hoc sane genus fabricae ab animalis similitudine quae testudo uocatur captum est: de qua fabula talis est. uirgo quaedam nomine Chelone, linguae inpatientis fuit. uerum cum Iuppiter Iunonem sibi nuptiis iungeret, praecepit Mercurio, ut omnes deos et homines atque omnia animalia ad nuptias conuocaret. sed omnibus quos Mercurius monuerat conuenientibus, sola Chelone, irridens et derogans nuptiis, nectens moras adesse contempsit. quam cum Mercurius non uenisse notauisset, denuo descendit ad terras et aedes Chelones supra fluuium positas praecipitauit in fluuium ipsamque Chelonen in animal sui nominis uertit, quam nos Latine testudinem dicimus, fecitque, ut pro poena dorso tectum, uelut domum suam prona portaret: unde incuruatis aedificiis hoc nomen inpositum est. 506. SAEPTA ARMIS satellitum scilicet. uel ut quidam uolunt pro armatis, ut "feta armis". SOLIO solium proprie est armarium uno ligno factum, in quo reges sedebant propter tutelam corporis sui, dictum quasi solidum. modo iam abusiue sellam regalem intellegimus. ALTE alto fulta suggestu. ac si diceret, in tribunali. SUBNIXA pro subnisa, ut supra diximus. alii pro innixa accipiunt. 507. IVRA DABAT LEGESQUE VIRIS ius generale est, sed lex iuris est species: non est ergo iteratio. et bene 'dabat'; primi enim Locri scriptis usi sunt legibus, nam superior aetas contenta fuit moribus. quod autem dixit 'uiris', ad Didonis pertinet laudem, et separatim enuntiandum, ut sit maior admiratio. 508. SORTE TRAHEBAT proprie locutus est; trahuntur enim sortes, hoc est educuntur. et bene tam regnantis quam aedificantis urbem inplere ostendit officium. 509. CONCURSU ACCEDERE MAGNO cum magna Afrorum multitudine. et hoc est quod formidat Aeneas, incertus qua eos mente comitentur. [1,510] 512. DISPVLERAT segregauerat. et magna est inter 'di' et 'de' differentia, ut diximus. PENITUS longe a regina remotos: quae res etiam insolentes custodes litorum facit. 513. OBSTIPVIT et ad mirationem et ad timorem hic pertinet sermo, quo dicenda praeoccupat. PERCVLSUS ad utrumque pertinet. 514. LAETITIAQUE METVQUE laetitia propter socios, metu propter concursum. uel quod incerti erant de uoluntate Didonis. AVIDI CONIVNGERE pro 'ut coniungerent', uel ad coniungendum auidi. 515. ARDEBANT cupiebant, ut "formosum pastor Corydon ardebat Alexim". ardeo autem et accusatiuum regit et ablatiuum. RES INCOGNITA id est qua adfectione Poenorum populus conueniret. 516. DISSIMVLANT dissimulamus nota, simulamus ignota, ut Sallustius "simulator ac dissimulator". 517. QUAE FORTUNA utrum prospera, an aduersa? et hic ostenditur, unde sit metus. 518. CUNCTI NAM LECTI NAVIBUS bene addidit 'lecti', ne penitus omnes intellegeres. nonnulli tamen 'lectis nauibus' legunt: quod et si sit, hypallage est, et illuc sensus recurrit. et sciendum, plerumque ut hoc loco addi aliquid generalitati et fieri specialitatem. item si dicas 'omnes scolastici laborant', generalitas est; si addas 'isti', fit specialitas, ut Sallustius "transgressos omnis recipit mons Balleia" prudenter addidit 'transgressos'. CUNCTI non idem significat quod omnes. Cicero saepe ait "cuncti atque omnes", quia omnes non statim sunt cuncti, nisi idem simul sunt iuncti. 519. ORANTES VENIAM pacem propter incendium nauium. et proprie uerbum pontificale est: unde est "tu modo posce deos ueniam" et paulo post "pacemque per aras exquirunt". dicta autem uenia ad eliciendam misericordiam; meretur enim beniuolentiam numinum qui, licet innocens sit, ueniam tamen tamquam peccauerit petit: unde est confessio illa in Terentio "quid meritu's? crucem". ORANTES VENIAM uenia quidem pro culpa petitur, sed nunc beneficium. aliqui tamen ueniam pro inpunitate accipiunt, nam mox addidit 'prohibe infandos a nauibus ignes'. [1,520] 520. MAXIMUS ILIONEUS rebus omnibus maximus; nec enim aliquid addidit. ergo et aetate et honore et facundia et omni uirtute accipiunt. et non sine causa ipsum ubique inducit loquentem; ut enim Homerus dicit, Phorbas pater Ilionei semper Mercurio deo eloquentiae fauente pugnauit, ut Horatius "Mercuri facunde nepos Atlantis". merito ergo huic datur eloquentia. PLACIDO SIC PECTORE COEPIT more suo uno sermone habitum futurae orationis expressit. bene ergo 'placido', ne timore consternatus uideretur, quem ideo aetate maximum et patientem ostendit, ut ei auctoritas et de aetate et de moribus crescat. ergo 'placido' ad placandum apto; et definitio est oratoris, qui talem se debet componere, qualem uult iudicem reddere. 522. O REGINA secundum artem rhetoricam id ei dat quod uult inpetrare. nam eam per laudem beniuolam reddidit. quae beniuolentia in principiis controuersiarum secundum praecepta rhetorica quattuor modis conciliatur: a iudicum persona, a nostra, ab aduersariorum, a re ipsa. quod hic inuenitur: a iudicum persona 'o regina nouam c- c- I- u-', a sua persona 'Troes te miseri' et cetera, ab aduersariorum 'quod genus hoc hominum', a re ipsa 'hospitio prohibemur harenae'. post praeparatam igitur beniuolentiam et ex sua persona miseratione commota adhibet preces 'prohibe infandos a nauibus i- p- p- g- e- p- r- a-' an possint? 'non ea uis animo n- t- s- u-' quo ergo ibatis? 'est locus Hesperiam G- c- d-' et cur huc uenistis? 'cum subito adsurgens f- n-. O-' ne autem possint timeri, ait 'pauci uestris adnauimus oris'. an gratiam referant? 'officio nec te certasse priorem paeniteat'. quod autem Aeneam laudat, occulte etiam terrorem incutit dicendo 'nec bello maior et armis'. dicit etiam esse qui uindicent, si fiat iniuria 'sunt et Siculis regionibus u- a- q- T- q- a- s- c- A-' an recessuri sint? 'quassatam uentis liceat subd- c-' et subiunxit, etiamsi regem amisimus et Italiam non petimus, tamen ad Siciliam necessario discedemus 'si datur Italiam s- e- reliqua. sin absumpta salus e- t- p- o- T- p- h- L- n- s- i- r- I- at freta Sicaniae saltem'. NOVAM URBEM iuxta Poenorum opinionem dixit, qui nouam ciuitatem Carthaginem dicunt. 523. IVSTITIA bene considerauit sexum; nec enim 'uirtute' poterat dicere. GENTES non Carthaginiensium, sed circumiacentium barbarorum. FRENARE continere, ut contra et "Numidae infreni cingunt". 524. TROES TE MISERI tacitis occurrit quaestionibus, ne ad populationem uenisse uideantur more qui tunc uigebat. et uidetur aliud ad dignitatem, aliud ad miserationem protulisse. VENTIS MARIA OMNIA VECTI per maria. et est contra illud, sicut dictum est, cur ad Africam uenerint. 526. PARCE PIO GENERI quotiens inuidiosae sunt praesentes personae, rhetoricum est ad alias confugere, ut hoc loco confugit ad genus. ET PROPIUS uicinius scilicet, ut tamquam uicti accipiantur, non tales omnes credantur, qualis Paris fuit in Spartae expugnatione raptuque Helenae. nam historiae hoc habet ueritas, non uoluntate Helenam secutam, sed expugnata raptam ciuitate, unde et recipi meruit a marito. tangit autem hoc latenter Vergilius illo loco "me duce Dardanius Spartam expugnauit adulter". ergo bene non nos, sed res nostras dixit. 527. POPVLARE quia apud ueteres haec erat maxime causa nauigandi. sane antiqui et populo et populor dicebant, unde est 'populare' et "populatque ingentem farris aceruum curculio". nunc tamen passiua tantum utimur declinatione. quidam 'populare' pro ad populandum uel pro populatum accipiunt. VERTERE pro aduertere. 529. NON EA VIS ANIMO argumentum ab inpossibili sicut dictum est, ut "quid Troes potuere?" 'uis' autem est possibilitas. NON EA VIS ANIMO id est, nec uolumus nec possumus. [1,530] 530. EST LOCUS conparatione orbis totius Italia locus est; nam prouincia locus non potest dici. minus est autem 'quam' uel 'quem locum', ut "urbs antiqua fuit". aut ideo 'locus', ut ostendat paruo posse esse contentos. HESPERIAM Hesperiae duae sunt, una quae Hispania dicitur, altera quae est in Italia. quae hac ratione discernuntur: aut enim Hesperiam solam dicis et significas Italiam, aut addis 'ultimam' et significas Hispaniam, quae in occidentis est fine, ut Horatius "qui nunc Hesperia sospes ab ultima". et haec est uera Hesperia, ab Hespero dicta, id est stella occidentali. ceterum Italia Hesperia dicitur a fratre Atlantis, qui pulsus a germano Italiam tenuit eique nomen pristinae regionis inposuit, ut Hyginus docet. GRAI COGNOMINE DICUNT bene 'Grai', ut et ipsa cognoscat, sicut in octauo "Electra, ut Grai perhibent, Atlantide cretus". 531. ANTIQUA nobilis; nec enim noua esse potest, licet primam terram suam esse dicant Athenienses. POTENS ARMIS dicendo 'potens armis', Troianos laudauit, ut ostenderet, non se bellicosam timere prouinciam. UBERE GLEBAE 'uber' proprie est fecunditas. et bene Italiae uirtutem fecunditatemque conlaudat, ne Africam petisse uideantur. 532. OENOTRI COLVERE VIRI deest 'quam'. Oenotria autem dicta est uel a uino optimo, quod in Italia nascitur, uel ut Varro dicit ab Oenotro, rege Sabinorum quia alii partem Italiae Oenotriam tradunt ex Arcadia profectum in Italiam uenisse cum Pelasgis et eam sibi cognominem fecisse. FAMA subaudimus 'est'. MINORES maiores et minores quotiens de genere dicimus numeri sunt tantum pluralis. 533. ITALIAM Italus rex Siciliae ad eam partem uenit in qua regnauit Turnus, quam a suo nomine appellauit Italiam: unde est "fines super usque Sicanos" non usque ad Siciliam; nec enim poterat fieri; sed usque ad ea loca, quae tenuerunt Sicani, id est Siculi a Sicano, Itali fratre. alii Italiam a bubus quibus est Italia fertilis, quia Graeci boues g-italous, nos uitulos dicimus; alii a rege Ligurum Italo; alii ab aduena Molossio; alii a Corcyreo; alii a Veneris filio, rege Lucanorum; alii a quodam augure, qui cum Siculis in haec loca uenerit quamque his regionem inaugurauerit; plures atare tenari nepote desatura Minois, regis Cretensium, filia Italiam dictam. 534. HIC CURSUS uel iste cursus, uel pro illuc. et cursus uerbum nauticum est, ut "hunc cursum Iliacas uento tenuisse carinas". 535. CUM SUBITO si 'subito fluctu', nomen est, si per se 'subito', aduerbium. CUM SUBITO ADSVRGENS FLUCTU NIMBOSUS ORION Oenopion rex cum liberos non haberet, a Ioue Neptuno Mercurioque, uel ut quidam tradunt, non Neptuno, sed Marte, quos hospitio susceperat, hortantibus, ut ab his aliquid postularet, petiit, ut sibi concederent liberos. illi intra corium immolati sibi bouis urina facta praeceperunt, ut obrutum terra conpletis maternis mensibus solueretur. quo facto inuentus est puer, cui nomen ab urina inpositum est, ut Ourion diceretur, quod Dorica lingua commutatum est, ut ou diphthongus in o conuerteretur. quod autem plerumque prima syllaba breuis inuenitur, ut hoc loco, cum sit naturaliter longa, Graecae rationis est; nam detractio fit u litterae et o remanet breuis, quo modo "g-ourea g-te g-skioenta" pro orea, g-poiehson pro g-poehson. et hoc, quia aut o est naturaliter longa, aut ou diphthongus; ceterum si sit in proprio nomine dichronos, ut omnes Latinae sunt, propriorum nominum abutemur licentia, ut in artibus lectum est. Orion ergo postea uenator factus, uelut trium parentum uiribus fisus, dum uellet cum Diana concumbere, ut Horatius dicit, eius sagittis occisus est, ut Lucanus, inmisso scorpione periit, et deorum miseratione relatus in sidera signum famosum tempestatibus fecit. ueri similius autem est a scorpione interemptum, quo oriente occidit, quia et scorpionem tamquam ultorem pudicitiae Diana inter sidera collocauit: cuius chelae amputatae aliud signum fecerunt; nam ipsae sunt libra. sane ipse Orion magnitudine sua multis oritur diebus, et ideo eius etiam apud peritos est incerta tempestas: unde dictum est 'cum subito adsurgens' ad excusationem non praeuisae tempestatis. et multi superfluo quaerunt, cur ortus commemoretur Orionis, cum sit inmissa a Iunone tempestas. sed Ilioneus ista non nouit quae a poeta supra dicta sunt, per musam, ut diximus, cognita. et constat numina nisi inuenta occasione nocere non posse: quod in omni suo opere Vergilius diligenter obseruat. bene autem 'nimbosus', qui et ortu suo et occasu tempestates conmouet, sicut ait Horatius "qua tristis Orion cadit"; et quia hoc signum ibi est, ubi Hyades circa frontem Tauri. 536. IN VADA CAECA incognita, latentia. PROCACIBUS AVSTRIS perseuerantibus. et procax proprie petax est, nam procare est petere, unde et proci petitores dicuntur. alii 'procacibus' inpudentibus tradunt. 537. PERQUE UNDAS SUPERANTE SALO eleuato mari et in undas diuiso, ut solet in tempestate. 'salo' autem uenit ab eo quod est hoc salum sali, nam "sale tabentes" ab eo quod est hic sal salis. PERQUE INVIA SAXA 'inuia', id est aspera, inmania. unde et Dido paulo post 'quae uis inmanibus adplicat oris'? non enim suos uituperat, sed naturam litoris culpat. 538. HUC PAUCI uult intellegi, ut quidam tradunt, superesse et alios qui sunt in futuro uindices, si isti fuerint laesi; nam hoc est quod ait 'dispulit', id est dispersit. ADNAVIMUS ORIS elegit uerbum aptum naufragio ad eliciendam misericordiam: quamuis et de nauibus 'natat' lectum sit, ut "natat uncta carina". ADNAVIMUS adnatauimus per syncopen, quotiens syllaba de medio subtrahitur. et bene 'adnauimus', quasi uix et opportune. 539. QUOD GENUS HOC HOMINUM? rhetorice uituperaturus mores non ad Didonem loquitur, sed ad tertiam se confert personam. QUAEVE HVNC TAM BARBARA MOREM P- P- bene mores accusat terrae, ut humanitas patriae potius esse uideatur. [1,540] 540. HOSPITIO PROHIBEMVR HARENAE ut alibi "litusque rogamus"; occupantis est enim possessio litoris. unde ostenduntur crudeles qui etiam a communibus prohibeant. HOSPITIO PROHIBEMVR HARENAE ut alibi "litusque rogamus innocuum". litus enim iure gentium commune omnibus fuit et occupantis solebat eius esse possessio. Cicero in Rosciana "nam quid est tam commune, quam spiritus uiuis, terra mortuis, mare fluctuantibus, litus eiectis?" unde ostenduntur crudeles qui etiam a communibus prohibeant. 541. BELLA CIENT id est mouent. et bene 'cient' et 'uetant' permanet in tertia persona, ne eos in hoc barbaros et inmites appellare uideatur. sane in principio modestius, hic iam commotius. PRIMAQUE VETANT CONSISTERE TERRA id est in litore, ut alibi "tuque o, cui prima frementem fudit equum magno tellus percussa tridenti". 542. MORTALIA ARMA mortalem possibilitatem. sane arma etiam consilia significant, ut "quaerere conscius arma". sed hoc loco terret latenter propter Siciliam; nam et paulo post ait 'sunt et Siculis regionibus urbes', cum unam habeant in qua Acestes regnat: sed ad terrorem 'urbes' posuit. TEMNITIS autem pro contempnitis per aphaeresin dictum, quae est cum prima uerbi syllaba detrahitur. alii 'mortalia arma' pro humanitate accipiunt. 543. AT SPERATE DEOS abusiue 'timete', ut alibi "hunc ego si potui tantum sperare dolorem", cum speremus bona, timeamus aduersa. ueteres tamen sperare dicebant deorum auxilia spectare. Plautus in milite "deos sperabo, teque postremo tamen", in Casina "diis sum fretus, deos sperauimus". sane opportune post blanda principia ista ponuntur; prodest enim nonnumquam subtiliter obiurgare quem roges. MEMORES FANDI ATQUE NEFANDI iusti et iniusti. et bene 'memores', quia etiamsi non statim puniant crimina, sunt tamen memores, ut Horatius "raro antecedentem scelestum deseruit pede poena claudo". et dicendo 'fandi atque nefandi' significat 'prout meriti fueritis'. 544. REX ERAT bene medio uerbo usus est 'erat', ne si 'fuit' dixisset, fiduciam abiecisse uideretur. 545. NEC PIETATE FUIT multum interest inter iustitiam et pietatem; nam pietas pars iustitiae est, sicut seueritas. nunc ergo hoc dicit, qua parte sit iustus, id est pietate. et bene duo laudat in Aenea: pietatem, quam a Didone inpetrare contendit, et uirtutem, quam uult timeri. QUO IVSTIOR ALTER NEC PIETATE FUIT NEC BELLO MAIOR ET ARMIS qui et beneficium referre potest, et uindicare. BELLO MAIOR ET ARMIS non est iteratio; nam bellum et consilium habet, 'arma' tantum in actu ipso sunt. BELLO MAIOR ET ARMIS hoc est scientia rei militaris et uiribus dimicandi, ut aliud ⟨sit⟩ animi, aliud corporis. 546. QUEM SI FATA VIRUM SERVANT unum sensum in tres partes diuisit, et potuit reprehendi idem dixisse, nisi ostenderet eum libenter uoto suo inmorari. tale est illud "si numina uestra incolumem Pallanta mihi" et cetera. SI VESCITVR AVRA uescor illa re, ut alibi "uescitur Aeneas simul et Troiana iuuentus perpetui tergo bouis et lustralibus extis". nec nos decipiat quod dicit Plinius, ut elocutiones ex similibus formemus; nam ecce comedo illam rem dicimus, nec tamen uescor illam rem. et ipse enim dicit non usquequaque hoc esse faciendum. SI VESCITVR AVRA uerbum inchoatiuum sine praeterito tempore et quod a se nascitur. sane hic 'uescitur' pro fruitur posuit; nam non comedit auram, sed uiuit ea. 547. AETHERIA AVRA quia animum aere, corpus cibo potione et ceteris diligenter nutrimus. 548. NON METUS hoc loco distinguendum est. cuius autem rei, ex sequentibus probat; nam uult eam non timere, ne inaniter praestet. alii 'non metus officio' legunt et hunc sensum dicunt: non metuo pro officio nostro, id est non timeo, ne non sit unde satisfaciamus officio ac parem gratiam reddamus. OFFICIO NEC TE CERTASSE PRIOREM PAENITEAT nec tibi parum uideatur prima beneficia praestitisse, cum possis maiora recipere. nam 'paeniteat' parum uideatur est, ut in heauton timorumeno "at enim quantum hic operis fiat paenitet", hoc est parum uidetur. sane 'certasse' quidam prouocasse accipiunt, ut Terentius "beneficiis si certasset audisset bene". officium autem est, quod Graeci g-to g-kathekon appellant. Cicero de Marcello "noli igitur in conseruandis bonis uiris defetigari, non cupiditate praesertim aliqua aut prauitate lapsis, sed opinione officii stulta fortasse, certe non inproba". 549. SUNT ET SICVLIS REGIONIBUS URBES id est gratiam reddere possumus: arma latenter minatur. [1,550] 550. TROIANOQUE A SANGUINE CLARUS ACESTES cum Laomedon promissam murorum mercedem Neptuno et Apollini denegasset, Neptunus iratus Troiae inmisit cetos quod eam uastaret. unde Apollo consultus, cum et ipse irasceretur, contraria respondit dicens, obiciendas puellas nobiles beluae. quod cum fieret timens Hippotes quidam nobilis filiae Egestae, cum Laomedontis regis Hesiona iam esset orta seditione religata, inpositam eam naui misit quo fors tulisset. haec ad Siciliam delata a Crimisso fluuio, quem Crinisum Vergilius poetica licentia uocat, conuerso in ursum uel canem conpressa edidit Acesten, qui ex matris nomine ciuitatem Troianis condidit, quae hodie Segesta nominatur. TROIANOQUE A SANGUINE CLARUS ACESTES bene Troiano, ut necesse habeat si passi fuerint iniuriam uindicare, quod in principio bene tacuit. de Aceste autem fabula talis. cum Laomedon promissam murorum mercedem Neptuno et Apollini denegasset, Neptunus iratus Troiae inmisit cetos per quod uicina litoris uastarentur. unde Apollo consultus, cum et ipse irasceretur, contraria respondit dicens obiciendas puellas nobiles beluae. quod cum saepe fieret et Laomedontis Hesiona iam esset ad scopulum orta seditione religata, non nulli parentes peregre mittere filias quam domi perdere maluerunt; nam alii auehendas mercatoribus tradiderunt. timens Hippotes uel ipsostratus filiam Egestam inpositam naui misit quo fors tulisset. haec ad Siciliam uentis delata a Crimisso fluuio, quem Crinisum Vergilius poetica licentia uocat, conuerso in ursum, uel ut quidam uolunt in canem, conpressa edidit Egestum, quem Vergilius Acestem uocat, qui matris nomine ciuitatem Troianis condidit, quae ante Egesta post Segesta nominata est. 551. QUASSATAM VENTIS quamuis sit iusta petitio, tamen prope inuidiose ostendit, quam sit res quam petit exigua. SUBDUCERE in terram trahere, hoc est subductam curare. deducere autem in mare mittere, ut "deducunt naues socii". 552. APTARE aptas legere. legitur et 'optare', sed utrumque eligere significat. uel 'aptare' adiungere uel adfigere, ut "stellis ardentibus aptum". STRINGERE REMOS aut defrondare, ut "agricolae stringunt frondes", aut 'fractos stringere remos', id est ligare, quia supra dixerat "franguntur remi". 553. SOCIIS ET REGE RECEPTO syllepsis per numeros, ut "hic illius arma, hic currus fuit". 554. SIN ABSVMPTA SALUS hoc est, si periit Aeneas, qui Troianorum salus est. PATER OPTIME mira laus, cum et patrem et optimum dicit. 556. NEC SPES IAM RESTAT IVLI bene de Ascanio spem dicit propter aetatem, ut "Ascanium surgentem" et "spes surgentis Iuli". sane et hic tribus inmoratur quae metuit, ut supra in uoto. 557. AT FRETA SICANIAE bene recessuros se dicunt. 'freta' autem, quia freto a Sicilia diuiditur Italia. sane quidam a feruore dici putant. et Sicanos quidam autochthonas tradunt, quidam ex Hiberia profugos de nomine fluminis Sicoris, quem reliquerant, Sicaniam nominasse. SEDESQUE PARATAS propter Acestis cognationem. 558. REGEM aut qui nunc rex est, aut qui etiam noster futurus est. 559. TALIBUS ILIONEUS aut subaudis 'loquebatur', aut ex posterioribus 'fremebant' intellegis. ORE FREMEBANT hoc est consentiebant. et bene 'ore', quia et armis possumus fremere. ORE FREMEBANT aut probantes Ilionei dicta aut rogantes Didonem. [1,560] 560. DARDANIDAE haec hemistichia Vergilius nominabat, quae in emendando carmine fuerat repleturus. 561. TUM BREVITER DIDO atqui non breuiter loquitur. sed breue et longum, paruum et magnum perfectum nihil habent, sed per conparationem intelleguntur, ut supra de prouincia "est locus" orbis, ut diximus, conparatione. item hoc loco 'breuiter', id est minus, quam Ilioneus. et notandum regum esse breuiloquium, ut multis in Vergilio locis probatur, feminarum uerecundiam: unde utrumque dedit Didoni. VVLTUM DEMISSA nota figura est, ut "oculos suffusa nitentes". dicendo autem 'uultum demissa' aliud genus officii adiecit. 562. SOLVITE CORDE METUM TEUCRI sicut supra Iouis oratio, partim obiecta purgat partim petita promittit. sciendum sane, quia cum petuntur uel promittuntur aliqua, a ualidissimis inchoandum est, ut hoc loco. et est genus argumenti a necessario. SOLVITE CORDE METUM TEUCRI qui pollicetur statim debet promittere, tunc subiungere si qua uult, ne exspectatione suspensus detineatur auditor. nam et in Aeoli oratione statim promittit. SECLVDITE CURAS iteratio est ad augmentum beniuolentiae, hoc est, ad confirmandum supplicum animum. 'secludite' uero pro excludite: quod fit aut propter hiatum, aut propter suauitatem, ut a, "silice in nuda conixa reliquit" pro enixa. 563. RES DVRA ac si diceret 'est quiddam'. et duo formidat: uicinos barbaros et fratris aduentum, quae propter nouitatem personarum generaliter dicens reliquit. RES DVRA oportebat ex aliqua parte enuntiari domus calamitatem. uel ideo 'res dura', quod femina est. ET REGNI NOVITAS quae semper habet timorem. 564. MOLIRI bene non facere, sed 'moliri', ut terroris sit, non crudelitatis. 565. QUIS GENUS AENEADUM satis propere dixit Aeneadas, quamquam ab Ilioneo audierit 'rex erat Aeneas nobis', nec haec in opere inemendato miranda sunt. quamuis alii prolepsim uelint esse. TROIAE NESCIAT URBEM aut Ilium dicit, quod in Troia est, aut 'Troiae urbem', ut "urbem Pataui, urbem Buthroti". 566. INCENDIA BELLI id est uim; semper enim diluuio et incendio conparat bellum, ut "in segetem ueluti cum flamma furentibus austris incidit aut rapidus montano gurgite torrens". INCENDIA BELLI aut ardorem simpliciter belli, quia semper diluuio et incendio et tempestati conparat bellum, ut "in segetem ueluti cum flamma f- a- i- aut rapidus montano flumine torrens" et alibi "saeuis effusa Mycenis tempestas ierit": aut potest subtilius dictum accipi, quod Ilium conflagrauit incendio. 567. NON OBTVSA ADEO aut non multum, uel ualde, ut in Terentio "adulescentem adeo nobilem" et "si adeo digna res est, ubi tu neruos intendas tuos": aut 'non adeo', ut tu dicis, ut Troianorum famam ignoremus. 'obtusa' uero stulta, id est crudelia, ut merito Sol equos suos ab ista urbe deuertat. 568. NEC TAM AVERSUS EQUOS TYRIA SOL IVNGIT AB URBE fabula quidem hoc habet: Atreum et Thyestem germanos, cum in dissensione sibi nocere non possent, in simulatam gratiam redisse: qua occasione Thyestes cum fratris uxore concubuit, Atreus uero ei filium epulandum adposuit: quae Sol ne uidendo pollueretur, aufugit. sed ueritatis hoc est: Atreum apud Mycenas primum solis eclipsin inuenisse, cui inuidens frater ex urbe discessit tempore quo eius probata sunt dicta. NEC TAM A- E- T- S- I- A- V- hoc est non in alio orbe habitamus. 569. SEV VOS HESPERIAM MAGNAM g-megaleh enim g-Hellas appellata est Italia, quia a Tarento usque ad Cumas omnes ciuitates Graeci condiderunt. [1,570] 570. SIVE ERYCIS FINES Eryx Veneris et Butae, uel ut quidam uolunt Neptuni filius fuit, qui praepotens uiribus aduenas caestibus prouocabat uictosque perimebat. hic occisus ab Hercule monti ex sepultura sua nomen inposuit: in quo matris fecerat templum, quod Aeneae adscribit poeta dicens "tum uicina astris Erycino in uertice sedes fundatur Veneri Idaliae". in hoc autem monte dicitur etiam Anchises sepultus, licet secundum Catonem ad Italiam uenerit. ERYCIS FINES id est Siciliam. 571. AVXILIO TUTOS DIMITTAM non sine ordine poeta inducit Didonem et credentem ignotis et tam facile tanta promittentem; si enim bene aduertatur, de illo loco pendet "in primis regina quietum accipit in Teucros animum mentemque benignam". 572. VVLTIS ET HIS deest 'uel si'. 573. URBEM QUAM STATVO VESTRA EST multi antiptosin uolunt, accusatiuum pro nominatiuo, ut sit pro 'urbs quam statuo uestra est'. sed si sic intellegamus, 'quam' nihilominus sequitur et syllepsis fit per casus mutationem; debuit enim dicere 'urbs quae statuitur uestra est'. melius ergo est 'uultis' bis intellegere, ut sit 'uultis regnis considere? uultis urbem quam statuo? uestra est', ut est "eruet ille Argos Agamemnoniasque Mycenas ipsumque Aeaciden": subaudis 'ille'. alter enim Pyrrhum uicit, alter Mycenas. item "non ignara mali miseris succurrere disco". URBEM QUAM STATVO VESTRA EST hoc schema de antiquioribus sumptum possumus accipere; ait enim Cato in legem Voconiam "agrum quem uir habet tollitur" et Terentius "eunuchum quem dedisti nobis, quas turbas dedit". 574. AGETVR regetur. 575. ATQUE UTINAM dicendo 'utinam' et humanitatem suam ostendit et Aeneae se cupidam. NOTO COMPVLSUS EODEM aut quouis uento, aut re uera Noto, qui de syrtibus Carthaginem ducit; supra enim Ilioneus "in uada caeca tulit penitusque procacibus austris". EODEM 'o' naturaliter longa est, sed si corripiatur metri est, ut "steteruntque comae". 576. ADFORET adueniat; temporis est futuri. EQUIDEM in omni Vergilio 'ego quidem' significat, sed in aliis et pro 'quidem' tantum ponitur, ut Tullius "equidem ego ceteras tempestates". item Persius "non equidem hoc dubites amborum foedere certo consentire dies". CERTOS aut ueloces, aut fideles; utrumque enim hoc loco significat. aliquando et firmos, uel fortes, ut Sallustius "apud latera certos locauerat", ut Vergilius "tam certa tulistis pectora". aliquando et deliberati iudicii, ut "certus iter". CERTOS qui cito inueniant. contrario incertos pro tardis. Sallustius "et onere turrium incertis nauibus". 577. ET LIBYAE g-katachrehstikos nam Dido Libyae regna non retinet. ET LIBYAE LUSTRARE E- I- ut ostendat uoluntatem et libenter se misisse, qui Aeneam quaererent. 578. EIECTUS naufragus, ut "eiectum litore egentem". 579. ANIMUM ARRECTI nota figura est. [1,580] 580. IAMDVDUM et cito, uel quam primum significat, ut "iamdudum sumite poenas", et olim, ut hoc loco. 582. SVRGIT oritur. et est translatio corporis ad animum, ut alibi "stat conferre manum Aeneae". 583. CLASSEM SOCIOSQUE RECEPTOS syllepis per numeros. 'receptos' de maris periculo liberatos, ut "frugesque receptas", uel a Didone; nam et ab ea timuerant, ut ait "laetitiaque metuque". 584. UNUS ABEST Oronten significat. QUEM VIDIMUS IPSI SUBMERSUM quod ante doloris fuerat, ut "ipsius ante oculos", nunc consolationis est, cum cernit omnes incolomes. 585. DICTIS RESPONDENT CETERA MATRIS modo congruunt, consentiunt, quia dixerat supra "namque tibi reduces socios". alibi 'respondet' respicit, ut "respondet Gnosia tellus". 587. SCINDIT SE NUBES nubes tantum dicimus, non nubs, licet dicamus trabs trabes, stirps stirpes, prex preces, plebs plebes. sed de his tantum quae legimus sunt ponenda; non enim artis sunt ista, sed usurpationis, qua metri causa utuntur poetae, ut uel minuant uel augeant nominatiuum. inde est et supellex supellectilis. ET IN AETHERA PURGAT APERTUM quia aer collectus nubes fecit, ut "atque in nubem cogitur aer", quae puriore uento dissoluitur in aerem. 588. RESTITIT AENEAS abscedente scilicet nube. CLARAQUE IN LUCE REFVLSIT laus est nimiae pulchritudinis, cui nec lucis claritas derogauit. 589. OS UMEROSQUE DEO SIMILIS similes umeros habens deo. et est Graeca figura, ut diximus supra. IPSA aut quod sequitur 'nato genetrix', aut certe 'ipsa', id est pulchritudinis dea. [1,590] 590. DECORAM CAESARIEM a caedendo dicta caesaries, ergo tantum uirorum est. quod autem dicit 'decoram' uult etiam in Aenea naturalem fuisse pulchritudinem, ne si totum tribuat Veneri, nihil Aeneae sit reliquum, uel contra nihil relinquatur matris fauori: quod sequens melius indicat conparatio. ut Horatius "fortes creantur fortibus" magna arte nec eruditioni aliquid nec natalibus derogat. IVVENTAE iuuentus est multitudo iuuenum, Iuuentas dea ipsa, sicut Libertas, iuuenta uero aetas; sed haec a poetis confunduntur plerumque. 591. PURPVREUM pulchrum, ut Horatius "purpureis ales oloribus". LAETOS HONORES non terribiles, ut esse in uiris fortibus solent. 592. MANUS uel artificis, uel ars ipsa. ADDUNT bene 'addunt', quia et ipsa materies habet naturalem pulchritudinem. EBORI DECUS ebur a barro dictum, id est elephanto, ut Horatius "quid tibi uis, mulier, nigris dignissima barris?" sane naturam huius nominis nec deriuatio nec obliqui casus reseruant. et eboris enim et eburneus facit, non eburis, sicut murmuris. 593. PARIVSVE LAPIS candidissimus est, lygdinus nomine, qui apud Parum nascitur. PARIVSVE LAPIS C. A. ut in decimo "qualis gemma micat, fuluum quae diuidit aurum". 594. TUM SIC quid est 'sic'? et sui gratia praepotens et matris auxilio. 595. INPROVISUS bene, quia maiora nobis et pulchriora solent uideri, non paulatim aliqua, sed subito stupenda conspicere. CORAM QUEM QUAERITIS hoc loco distinguendum; nam si unum esset, 'adest' diceret, non 'adsum'. et coram non nulli ad personam, ut 'coram Vergilio', palam ad omnes referri uolunt, ut 'palam omnibus'. Varro "coram de praesentibus nobis, palam etiam de absentibus". sane coram quidam aduerbium putant, quia non subsequitur casus, quidam praepositionem loquellis, non casibus seruientem. 596. EREPTUS liberatus; et utitur poeta familiarius hoc uerbo "eripe me his, inuicte, malis" et "eripui, fateor, leto me". 597. O SOLA propter Polymestoris factum, qui fide uiolata defecit ad Graecos, ut habemus in tertio. MISERATA et miseror et misereor unum significat, sed miseror accusatiuum regit, ut hoc loco, item "nec miseratus amantem est", misereor genetiuum, unde est "miserere animi non digna ferentis". 598. QUAE NOS RELIQUIAS DANAUM si Troianos significat, simpliciter intellegis; si ad se refert, quod Achillem euasit fauore Neptuni. 'Danaum' autem pro Danaorum. TERRAEQUE MARISQUE 'terrae' propter Cretensem pestilentiam, 'maris' propter Orontis interitum. 599. OMNIBUS EXHAVSTIS ueteres sic dicebant 'clades hausi', id est pertuli. OMNIUM EGENOS egeo honestius genetiuo iungitur quam ablatiuo, cui iungit Cicero, ut "eget ille senatu". item contra Vergilius "quorum indiget usus". quidam autem 'egenos' pro egentes dictum tradunt, nomen pro participio. [1,600] 600. URBE DOMO SOCIAS hoc est et publico et priuato dignaris hospitio. 601. NON OPIS EST NOSTRAE DIDO 'opis' possibilitatis. et secundum Ateium philologum opes numero tantum plurali diuitias significant, ut "Troianas ut opes", numero tantum singulari auxilium, ut "fer opem, serua me obsecro", ab utroque possibilitatem. NEC QUICQUID UBIQUE EST meminit historiae. multi enim post excidium Troiae orbis diuersa tenuerunt, ut Helenus Epirum, Antenor Venetiam, alii Sardiniam secundum Sallustium, alii uicina syrtibus loca secundum Lucanum, ut "portusque quietos ostendit Libyae Phrygio placuisse magistro". 603. DI TIBI ordo est 'dii tibi praemia ferant'. SI QUA PIOS RESPECTANT NUMINA si quidem, ut Horatius "si tamen impiae non tangenda rates transiliunt uada"; nec enim congruit optare dubitantem: aut certe ad se rettulit, qui cum pius esset, tot laborabat incommodis. SI QUA PIOS R- N- S- Q- V- I- E- 'qua' et 'quid' addidit, erat enim integrum 'si pios numina respiciunt et iustitia usquam est'. 604. SI QUID USQUAM IVSTITIAE EST si ualet apud homines iustitia. ET MENS SIBI CONSCIA RECTI secundum Stoicos, qui dicunt, ipsam uirtutem esse pro praemio, etiamsi nulla sint praemia. 605. FERANT adferant uel tribuant. QUAE TE TAM LAETA TULERUNT SAECVLA alibi "nati melioribus annis"; felicitas enim temporum ex nascentum meritis comprobatur, ut e contrario Terentius "hocine saeculum! o scelera, o genera sacrilega!" et digna laus regibus, ut bono tempore nati esse dicantur. 606. QUI TANTI TALEM GENVERE PARENTES secundum artem rhetoricam parentes quos ignorat laudat ex liberis. simul sciendum omnia hoc loco laudis praecepta seruata; nam et a parentibus laudat, ut 'qui tanti talem genuere parentes'; et ab ipsa, ut 'urbe domo socias'; et a futuro, ut 'nomenque tuum laudesque manebunt'. 'talem' autem, tam iustam, tam piam. 607. IN FRETA abusiue modo maria; nam proprie fretum est mare naturaliter mobile, ab undarum feruore nominatum. DUM MONTIBUS UMBRAE LUSTRABUNT CONVEXA alii hoc loco distinguunt et dicunt, quamdiu inclinata in montibus latera umbrae pro solis flexu circumibunt, ut "lustrat Auentini montem": aut 'lustrabunt' inumbrabunt, unde lustra et ferarum cubilia et lupanaria per contrarium dicimus, quia parum inlustrantur. alii tamen 'conuexa sidera' uolunt, id est pendentia, ut "et caeli conuexa per auras", id est suspensa, planetasque intellegunt, quia non sunt fixi, sed in aere feruntur. 'pasci' autem aquis marinis sidera, id est ignes caelestes, physici docent, secundum quos Lucanus ait "atque undae plus quam quod digerat aer". alii 'sidera conuexa' nobis inminentia, uel quae per conuexum polum pascuntur, uel quae per conuexum disposita exhalatione terrae ali credantur. quidam radios solis pasci asserunt umore terreno. 'polus' autem caelum dixit. 609. HONOS honor, an honos quaeritur, quia nominatiuus pluralis 'res' terminatus singularem in or mittit, ut amores amor, honores honor, exceptis monosyllabis, ut flos mos ros. [1,610] 610. QUAE ME CUMQUE VOCANT TERRAE id est in quibuscumque terris fuero. 611. ILIONEA paenultimam huius nominis syllabam natura breuem licentia, qua in nominibus propriis omnes syllabae uocales possunt esse communes, produxit. 613. OBSTIPVIT animo perculsa est, quod iam futuri amoris est signum. PRIMO ASPECTU id est pulchritudine. SIDONIA pro Tyria a uicinitate. 614. CASU DEINDE id est miseratione. ET SIC ORE LOCVTA EST pleonasmos. sic "uocemque his auribus hausi". 615. QUIS TE NATE DEA quis, qualis; admirantis enim est, non interrogantis, ut "quis globus, o ciues!" non enim interrogat ille qui nuntiat. hoc autem Dido, ut post indicat, ex Teucri narratione cognouit. 616. QUAE VIS qualis. INMANIBUS ORIS ut Sallustius "mare saeuum, inportuosum". INMANIBUS ORIS non de suo regno ait, sed illas oras significat, quas Ilioneus ait "per inuia saxa dispulit". ADPLICAT secundum praesentem usum per 'd' prima syllaba scribitur, secundum antiquam orthographiam, quae praepositionum ultimam litteram in uicinam mutabat, per 'p', secundum euphoniam per 'a' tantum. praepositio enim cum ad conpositionem transierit aut uim suam retinet, ut indico, aut mutat ultimam litteram, ut sufficio, aut perdit, ut coemo. 617. TUNE ILLE AENEAS et hoc admiratiuum, non interrogatiuum. 'ille' autem honoris est, ut "sic Iuppiter ille monebat", uel 'tune ille' uidetur beneficium Veneris admirari in eo, quem adamatura est. DARDANIO ANCHISAE bene Anchisen addidit, ne cui diceret esset incertum; cum multis enim Venus concubuit. sed sciendum Anchisen, ut fabula loquitur, pastorem fuisse et cum eo amato Venerem concubuisse. unde Aeneas circa Simoin fluuium natus est; deae enim uel nymphae enituntur circa fluuios uel nemora. quod cum iactaret Anchises, adflatus fulmine oculoque priuatus est. 619. TEUCRUM MEMINI SIDONA VENIRE quidam 'memini uenire' pro 'memini uenisse' accipiunt. TEUCRUM SIDONA VENIRE historia hoc habet, Herculem cum Colchos iret perdito Hyla, qui aquatum profectus, ut fabula loquitur, a nymphis adamatus et raptus est, ut ueritas habet, lapsus in fontem altissimum necatus est, post peragratam Mysiam nauibus Troiam uenisse. a cuius portu cum eum Laomedon arceret, occisus est, et eius filia Hesiona belli iure sublata comiti Telamoni tradita est, qui primus ascenderat murum, unde Teucer natus est; nam Aiacem ex alia constat esse procreatum. tunc Hercules Priamum quoque redemptum a uicinis hostibus in paterno regno locauit: unde et Priamus dictus est g-apo g-tou g-priasthai, id est emi. ceterum quae de liberata dicuntur Hesiona constat esse fabulosa. sed Teucer cum Troia euersa sine fratre esset reuersus, qui se furore propter perdita Achillis arma interemerat, uel, ut quidam uolunt, quia non defenderat Aiacis fratris interitum, ut alii, quod ossa fratris non rettulisset, ut non nulli, quod Tecmessam concubinam uel eius fratris filium Eurysacen ad auum Telamona de Troia secum non reduxerit, quia ille alia naui uectus felicius nauigauerat, Salamine pulsus a patre Sidona uenit, ex quo Dido cuncta cognouit. Aiax autem Achillis patruelis frater fuerat, quoniam Telamon et Peleus fratres fuerunt, Aeaci filii. [1,620] 621. BELUS quidam alium patrem Elissae dicunt. OPIMAM pro opulentam non nulli accipiunt. VASTABAT CYPRUM quam subactam concessit Teucro, ut in ea conlocaret imperium, qui ex responso Apollinis illuc perrexerat et ciuitatem Salaminam ex nomine patriae ibi condidit, licet alii dicant ab ipso Teucro Cypri superatos incolas et sic conditam ciuitatem: unde 'auxilio Beli' accipi potest, etiam Teucro auxilium a Belo ad occupationem insulae praestitum. 622. DICIONE potestas dictis constat, id est imperio. et quaerendus nominatiuus huius nominis. sed de hac re historia longe aliud continet. 623. CASUS hoc loco ruinae, ut "ceciditque superbum Ilium", non fortunae intellegendus est casus. 624. PELASGI Graeci a Pelasgo Iouis et Larissae filio. 625. IPSE HOSTIS TEUCROS Troianorum laudis exaggeratio, quod etiam ab hoste laudantur. et quidam 'hostis' singularem, quidam pluralem legunt. LAVDE quidam pro uirtute accipiunt, ut "primam merui qui laude coronam". FEREBAT laudabat, praeferebat. 626. TEUCRORUM A STIRPE VOLEBAT propter genus maternum, ut supra diximus. et plus est quod dixit 'uolebat', quasi materno gaudens refutaret genus paternum. sane 'stirps' cum de origine dicimus generis feminini est, ut "heu stirpem inuisam", cum de ligno masculini "sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum". 627. TECTIS SUCCEDITE NOSTRIS ad conuiuium uocat; nam iam supra dixit 'urbe, domo socias'. dicitur autem 'o tectis succedite', ut "succeditque gemens stabulis", et "tecto adsuetus coluber succedere". 628. ME QUOQUE quemadmodum uos. SIMILIS FORTUNA scilicet aduersa. 629. DEMUM postea. [1,630] 630. NON IGNARA MALI MISERIS SUCCVRRERE DISCO quare 'non disco'? quia non sum ignara; bis enim intellegimus 'non', ut supra diximus. sic Sallustius "segnior neque minus grauis et multiplex cura". 631. SIMVL AENEAN IN REGIA DUCIT TECTA et hoc et quod sequitur uidetur auspicium nuptiarum. 632. SIMVL DIVUM TEMPLIS INDICIT HONOREM apud maiores nostros mos fuit, ut magistratus post res serias quae consulto peragebantur in fine actus adderent 'diis honorem dico', uel alio modo 'hinc ad deos', quod poeta, amator antiquitatis, subtiliter docet; infert enim Didonem post habitum cum Aenea colloquium et iunctam hospitalitatem, 'quare agite o tectis iuuenes succedite nostris' et supra 'urbem quam statuo uestra est' et 'Tros Tyriusque mihi nullo discrimine agetur', post actum publicum, diis sacra iussisse; nam subiungit 'simul Aenean in regia ducit tecta, simul diuum templis indicit honorem'. INDICIT HONOREM id est iussit fieri supplicationes. et bene 'indicit', quia Troiani inopinato uenerant. et feriae aut legitimae sunt aut indictae. indici autem dicuntur, quia paupertas maiorum ex conlatione sacrificabat, aut certe de bonis damnatorum: unde et supplicia dicuntur supplicationes, quae sunt de bonis supplicia passorum. Sallustius "in suppliciis deorum magnifici". hinc etiam sacrum et uenerabile et exsecrandum intellegimus, quia sacrae res de bonis exsecrandorum fiebant. INDICIT HONOREM indictiua sacrificia dicebantur quae subito ad praesens tempus indicebantur. dicebantur sacra et honoraria, quod utrumque hoc loco complexus uidetur. 635. TERGA SVUM non declinatio 'u' litteram hoc loco geminat, sed ratio nominis in quo est 'u', sicut et in 'rum' mittit genetiuum pluralem non per declinationem, sed quia est in nomine 'r', ut patrum. alituum uero ubi legimus, parenthesis est, sicut Mauortis, nam alitum facit. 636. MUNERA LAETITIAMQUE DEI id est Liberi patris, ac per hoc uinum: aut certe ut multi legunt 'laetitiamque die', id est diei, ut supra dicta munera sint multorum dierum usui sufficientia, intellegamus autem missa aliqua etiam ad usum diei. in caesi dilegitur. non nulli 'dii' legunt, sicut ueteres 'famis fami'. Plautus in mercatore "qui aut Nocti, aut Dii, aut Soli, aut Lunae". sane quidam hunc uersum intellegi non putant posse, ut est ille "quem tibi iam Troia". 637. SPLENDIDA INSTRVITVR pro instruitur et splendida fit. LUXV modo abundantia, alibi luxuria. et notandum, quia affluentiam ubique exteris gentibus dat, Romanis frugalitatem, qui et duobus tantum cibis utebantur et in atriis sedebant edentes: unde Iuuenalis "quis fercula septem secreto cenauit auus?" et Vergilius "perpetuis soliti patres considere mensis". MEDIIS TECTIS iuxta cottidianam consuetudinem ait 'mediis', ut si dicamus 'in media domo sua sedens turbatus'. 639. LABORATAE VESTES labore perfectae, ut "laboratasque premunt ad pectora ceras". et est sermo in conpendium coactus, sicut "rapuitque in fomite flammam", id est raptim fecit. et sane 'uestes' non illas dicit quibus induimur, sed stragulas, super quas discumbitur, sic enim dicebantur 'uestes stragulae'. OSTROQUE SUPERBO claro, pretioso, id est per se superbo, aut quia superbos faciat. [1,640] 640. INGENS ARGENTUM MENSIS aut subaudi 'exponunt', aut mensas argenteas accipe. CAELATAQUE IN AVRO insculpta. et nomen hoc in principali aliam habet naturam, in deriuatione mutat. nam celum dicitur ferrum ipsum unde operantur argentarii, quod producitur naturaliter, sed in deriuatione mutatur; diphthongus namque est 'caelataque in auro'. 641. FORTIA FACTA PATRUM ueteres enim in conuiuiis solebant fortia parentum facta narrare, quae hic etiam insculpta dicit. et hic resoluit poeta illud quod reprehenditur, cur in templo Iunonis non Poenorum, sed Troianorum et Graecorum facta depinxerit, scilicet quod suorum res pretiosiore materia signatas habuerit. SERIES ordo conexus. 642. PER TOT DUCTA VIROS a Belo, primo rege Assyriorum, ut "ab antiquo durantia cinnama Belo" usque ad Belum, patrem Didonis, qui et ipse Assyrius fuit, quamuis alio nomine pater Didonis fuisse dicatur. hinc est "quam Belus et omnes a Belo soliti", cum inter patrem et filiam medius nullus existat. et hoc regis nomen ratione non caret; nam omnes in illis partibus Solem colunt, qui ipsorum lingua El dicitur, unde et g-Hehlios. ergo addita digammo et in fine facta deriuatione a Sole regi nomen inposuit. 643. AENEAS sequitur 'rapidum ad naues', cetera per parenthesin dicta sunt. 644. RAPIDUM AD NAVES PRAEMITTIT ACHATEN non praemittit, nec enim sequitur ipse, sed praerapidum, quod ex adfectu patris, id est eius qui mittit, intellegendum est, non ex Achatae uelocitate. et sic praerapidum dixit, quomodo Terentius "per pol quam paucos", hoc est perquam paucos; 'pol' enim ipsum per se plenum est iurantis aduerbium, cui praepositio separatim numquam cohaeret. 645. FERAT adferat, nuntiet, ut "feret haec aliquam tibi fama salutem". 646. STAT modo 'est', ut "Graio stant nomine dictae"; alias 'horret', ut stant lumina flamma et "stabat acuta silex"; item 'plenum est', ut "iam puluere caelum stare uident" et "stant et iuniperi et castaneae hirsutae"; item 'positum est', ut "stant manibus arae"; item 'placet', ut "stat conferre manum Aeneae" et "stat casus renouare omnes". pro loco ergo hic sermo intellegendus est. 647. ILIACIS EREPTA RVINIS commendat ex loci difficultate, ut "nec tuta mihi ualle reperti"; item ex persona, ut 'ornatus Argiuae Helenae' et 'Ilione quod gesserat olim', ut "hoc Priami gestamen erat": quemadmodum plerumque ex longinquitate, ut "ex Aethiopia est usque haec". EREPTA ostendit ualde pretiosa, quae meruerunt ex ruinis ciuitatis eripi. laborat autem poeta hoc sermone probare, ab Aenea non esse proditam patriam, si ornatus Helenae, quam cum Antenore Troiam prodidisse manifestum est, ex incendio eripuit bellorum casu, non pro praemio proditionis accepit. 648. SIGNIS AVROQUE signis aureis, ut "molemque et montes". PALLAM RIGENTEM duram propter aurum, sicut uel nouas uestes uidemus. significat autem tunicopallium, quod secundum Varronem palla dicta est ab inrugatione et mobilitate, quae est et circa finem huiusmodi uestium, g-apo g-tou g-pallein. 649. ET CIRCUMTEXTUM VELAMEN cycladem significat. ACANTHO genus uirgulti flexuosum, quod uulgo herbacanthum dicunt, in cuius imitationem arte uestis ornatur. Varro ita refert: "Onesicritos ait, in India esse arbores, quae lanam ferant, item Epicadus in Sicilia, quarum floribus quom dempti sint nuclei ex his inplicitis mulieres multiplicem conficere uestem". hinc uestimenta acanthina appellata. [1,650] 650. ORNATUS ARGIVAE HELENAE a uicinitate dixit 'Argiuae'. et paulo post 'Mycenis', cum Spartana fuerit, quae ciuitas est in Laconica; nam legimus "me duce Dardanius Spartam expugnauit adulter". et uide iam omen infelicitatis futurae, cum adulterae suscipit munera. QUOS ILLA MYCENIS hic quoque commendatio muneris a persona, quae in fuga magni fecerit. 651. PERGAMA CUM PETERET eo tempore quo a Paride sollicitata est Helena Venere faciente, quae ei praemium pro uictoria, quam de malo aureo acceperat, alienum matrimonium concilians soluerat. nota fabula omnibus traditum est, quamuis uera historia hoc habere dicatur, non sollicitatam a Paride Helenam, sed cum non ei consentiret, ut absente eo tempore Menelao sponte eum sequeretur ad Troiam, expugnata ciuitate ui a Paride sublatam. unde factum est, ut Paris timore, ne qui eum insequerentur, non recto itinere properaret ad patriam, sed deuerteret ad Aegyptum et ad regem Proteum ueniret. qui cum esset sacrificus et agnouisset alienam uxorem a Paride raptam, duci eam dicitur subtraxisse et nescio quibus disciplinis phantasma in similitudinem Helenae formatum Paridi dedisse, quod in undecimo plenius inuenies. INCONCESSOSQUE HYMENAEOS et fato et legibus. Hymenaeus autem ut alii dicunt deus est nuptiarum, ut alii, quidam iuuenis fuit, qui die nuptiarum oppressus ruina est, unde expiationis causa nominatur in nuptiis. falsum est autem; nam uitari magis debuit nomen extincti. sed hoc habet ueritas: Hymenaeus quidam apud Athenas inter bella saeuissima uirgines liberauit, quam ob causam nubentes eius inuocant nomen, quasi liberatoris uirginitatis. hinc etiam apud Romanos Thalassio inuocatur. cum enim in raptu Sabinarum plebeius quidam raptam pulcherrimam duceret, ne ei auferretur ab aliis, Thalassionis eam ducis nobilis esse simulauit, cuius nomine fuit puellae tuta uirginitas. 652. EXTVLERAT secum exportauerat. MATRIS LEDAE MIRABILE DONUM uel quod ipsa filiae, uel quod ei Iuppiter dederat. 653. PRAETEREA SCEPTRUM ILIONE bene offert munera apta personis, sicut etiam Latino in septimo. ILIONE QUOD GESSERAT OLIM quia etiam feminae sceptro utebantur. 'gesserat' autem pro gestauerat, ut "hoc Priami gestamen erat". et quaeritur, utrum hoc sceptrum de Thracia, an de Troia sublatum. quidam Aeneae ab Iliona datum dicunt. sed quamuis apta nupturae reginae sint munera, tamen futurorum malorum continere omen uidentur. 654. MAXIMA NATARUM PRIAMI quia ante etiam feminae regnabant, praesertim primogenitae; unde est 'maxima'. haec autem uxor Polymestoris fuit, quae post captum Ilium eiecta a uiro manu sua interiit. MONILE ornamentum gutturis, quod et segmentum dicunt, ut Iuuenalis "segmenta et longos habitus", licet segmentatas uestes dicamus, ut ipse "et segmentatis dormisset paruula cunis". 655. BACATUM ornatum margaritis. dicimus autem et haec margarita et hoc margaritum et haec margaris, quod Graecum est, quo modo Nais. sane multi separant gemmam a margarita, ut Cicero "nullam gemmam aut margaritam", et gemmas uolunt dici diuersi coloris, margaritas uero albas; uel gemmas integras, margaritas pertusas. DVPLICEM aut latam, ut "duplici aptantur dentalia dorso", item at "duplex agitur per lumbos spina": aut certe re uera duplicem gemmis et auro. sane inmiscet Romanam consuetudinem; coronis enim feminae utebantur. 656. HAEC CELERANS celeriter facere cupiens. 657. AT CYTHEREA ab insula quae numero tantum plurali dicitur, ut "sunt alta Cythera". NOVAS ARTES ars ton meson est, unde sine epitheto male ponitur. ueteres autem artes pro dolis ponebant, ut Terentius in heauton timorumeno "offendi quendam ibi militem eius noctem orantem: haec arte tractabat uirum", item in Phormione "artificem probum"; nam et Graeci g-dolos g-technas dicunt, ut in secundo "periurique arte Sinonis". 658. FACIEM MUTATUS nota figura est. quod autem addidit 'et ora', perissologia est. 659. FURENTEM INCENDAT REGINAM incendat et furere faciat, ut "animumque labantem inpulit". INPLICET proprie ait; inpliciti enim morbo dicuntur; nam et amor morbus. [1,660] 661. DOMUM TIMET AMBIGVAM in qua habitat mutabilis femina, ut "uarium et mutabile semper femina", item Iuno in quarto "suspectas habuisse domos Carthaginis altae". AMBIGVAM modo incertam. alias 'ambiguam' pro gemina duplicique accipitur, ut "agnouit prolem ambiguam". BILINGVES fallaces; nec enim ad linguam rettulit, sed ad mentem. 662. ATROX IVNO quantum ad Venerem pertinet saeua, non quod ita de ea poeta iudicet. ET SUB NOCTEM CURA RECURSAT circa noctem. et sciendum quia, cum tempus significatur, sub praepositio accusatiuo cohaeret, ut "aut ubi sub lucem densa inter nubila sese diuersi rumpunt radii". et bene 'sub noctem cura recursat', quia uehementiores curae uel circa noctem uel per noctem sunt. 'recursat' autem recurrit et reuertitur; quasi semper in mentem uenit. 663. ALIGERUM compositum a poeta nomen. ERGO HIS ALIGERUM DICTIS ADFATVR AMOREM Latini deum ipsum 'Cupidinem' uocant, hoc quod facit 'amorem'. sed hic imitatus est Graecos, qui uno nomine utrumque significant; nam Amorem dixit deum: sed discreuit epitheto. sane numen hoc ratione non caret. nam quia turpitudinis est stulta cupiditas, puer pingitur, ut "inter quas curam Clymene narrabat inanem", id est amorem, item quia inperfectus est in amantibus sermo, sicut in puero, ut "incipit effari mediaque in uoce resistit". alatus autem ideo est, quia amantibus nec leuius aliquid nec mutabilius inuenitur, ut in ipsa probatur Didone; nam de eius interitu cogitat, cuius paulo ante amore deperibat, ut "non potui abreptum diuellere corpus". sagittas uero ideo gestare dicitur, quia et ipsae incertae uelocesque sunt. et haec ratio paene in omnibus aliis numinibus pro potestatum qualitate formatur. 664. NATE MEAE VIRES aut quia Veneria uoluptas exerceri sine amore non potest, aut secundum Simoniden qui dicit, Cupidinem ex Venere tantum esse progenitum: quamquam alii dicant ex ipsa et Marte, alii ex ipsa et Vulcano, alii uero Chai et primae rerum naturae eum esse filium uelint. sane et hic persuasoriam agit, sicut superius, ubi Iuno ad Aeolum loquitur "Aeole, namque tibi". sed ibi quia dea cum homine loquebatur, principio opus non fuit, hic uero principio usus est, quia dea cum deo loquitur ad beniuolentiam comparandam. 'nate' ab indulgentissimo nomine: causa amoris 'mea magna potentia': quid possit facere 'qui tela typhoea temnis': pro quo 'frater ut Aeneas pelago tuus': contra quem 'odiis Iunonis iniquae': nam quod dicit 'frater tuus', non 'filius meus', ostendit etiam ei profuturum qui rogatur; nam ex eo genere est illud 'et nostro doluisti saepe dolore'. sequitur causa 'hunc Phoenissa tenet Dido': timor ipsius 'et uereor quo se Iunonia uertant hospitia': rem ipsam 'quocirca capere ante dolis': modus 'qua facere id possis': quamdiu 'noctem non amplius unam': an difficile sit 'et notos pueri puer indue uultus': quomodo 'ut cum te gremio accipiet laetissima Dido': subito amabit 'occultum inspires ignem fallasque ueneno': nihil promisit; quid enim promitteret deo? SOLUS, NATE qui Iouis contemnis fulmina, quae diis ceteris solent esse terrori. 665. PATRIS SUMMI nunc quidem de Ioue proprie dixit. sciendum tamen pro qualitate rerum uel personarum summum deum dici uel patrem; nam unusquisque eum summum putat esse quem colit, ut "summe deum sancti custos Soractis Apollo". TYPHOEA multi 'Typhoia' legunt, ut cerialia et cerealea. 'Typhoea' autem dixit non quibus Typhoeus usus est, sed quibus Iuppiter in Typhoeum: a spoliis id est uirtute et uictoria epitheton posuit, ut Scipio Africanus et Metellus Creticus. TEMNIS aphaeresis est pro contemnis. hac autem laude hoc agit, facile eum posse Iunonem contemnere qui contemnit et Iouem. 666. AD TE CONFVGIO personarum ratio facit laudis augmentum. TUA NUMINA possibilitatem. et notandum unum deum plura habere numina, ut supra diximus de Iunone. 667. FRATER UT AENEAS conciliatio a qualitate personae. 'ut' autem est quemadmodum, quod in pronuntiatione extenditur, quando temporis non est. 668. IACTETVRQUE uacat 'que'. ODIIS IVNONIS INIQUAE iusta causa petitionis ostenditur. 'odium' autem 'o' in nomine breue est, in uerbo longum, ut 'odi', quemadmodum 'liquor' 'li' breuis est, 'liquitur' longa. 669. NOTA TIBI Graeca figura est, ut Terentius "mira uero militi quae placeant". NOSTRO DOLVISTI SAEPE DOLORE 'nostro' aut eo quo et ego, aut 'doluisti' ideo quia me dolentem uidisti, ut 'dolea illa re'. [1,670] 670. PHOENISSA de Phoenice. TENET moratur. BLANDIS VOCIBUS ideo dixit 'blandis', ut ostenderet Didonem facile amore incendi posse, quae ante iam blanda est, quam amat. 671. QUO SE IVNONIA VERTANT HOSPITIA 'quo' in quam partem. 'Iunonia' autem 'hospitia' Carthaginem dicit, ubi habitabat Iuno, ut "hic illius arma": aut certe hoc ipsum uereor, quod Aeneae Carthago in hospitium patuit, ut est "timeo Danaos et dona ferentes". 672. HAVD TANTO CESSABIT CARDINE RERUM aut g-deiktikos dixit, ne in tantum quidem, hoc est breui occasione cessabit; aut simpliciter intellegendum est, non poterit in tanta rerum opportunitate cessare, ut sit de prouerbio tractum, quo dicitur 'res in cardine est', hoc est in articulo. quidam sic intellegunt: cum in incerto statutae res sunt, in cardine esse dicuntur, et translationem uerbi a ianua tractam uolunt, quae motu cardinis hac atque illac inpelli potest. 673. QUOCIRCA quapropter. MEDITOR mente pertracto. 674. NE QUO SE NUMINE MUTET 'quo' uel uacat, uel pronomen est. et bene supprimit nomen Iunonis, ne eius frequenti commemoratione Cupidinem terreat; magis enim uult eum intellegere, quam audire Iunonem. aut certe aduerbium est, ut sit, timeo ne se numine Dido aliquam commutet in partem. 675. MECUM id est cum officio Venerio, nec potest intellegi 'quemadmodum ego'; aliter enim a matre Aeneas amatur, aliter a Didone. MECUM per meos amores, id est me adnitente. 676. QUA id est quomodo. ACCIPE audi, ut "accipe nunc Danaum insidias", ut contra 'da' dic; ut "da, non indebita posco" et "da Tityre nobis". MENTEM dispositionem, consilium. 677. ACCITU euocatione. et est quartae declinationis. 678. URBEM SIDONIAM quam tenent Sidonii. MEA MAXIMA CURA et Aeneas cura est, sed Ascanius maxima, "cui regnum Italiae Romanaque tellus debentur": et ubique Ascanius maxima cura Veneris introducitur, ut "Veneris iustissima cura", item "hunc tegere et dirae ualeam subducere pugnae". 679. DONA RESTANTIA quae restiterunt, quae superfuerunt. et ante pelagus posuit, cum post Troiae euersionem nauigauerit Aeneas. 680. SOPITUM SOMNO unum quidem est sopor et somnus, sed modo 'sopitum' inrigatum intellegimus. CYTHERA sicut supra dictum est genere neutro pluraliter, ut alibi "sunt alta Cythera". [1,680] 681. IDALIUM Cypri nemus est, in quo oppidum breue, ut paulo post "Idaliae lucos", item "Idaliumque nemus". SACRATA SEDE uel templi uel oppidi. 682. NE QUA 'qua' uacat, ut frequenter diximus. MEDIUS inportunus, incongruus. 683. TU FACIEM ILLIUS 'faciem' pro uultu posuit. nullus enim faciem alterius potest accipere, sed uultum, qui pro mentis qualitate formatur: unde infra est 'et notos pueri puer indue uultus'. TU FACIEM ILLIUS quod difficile numini non est, ut in faciem mutetur alterius. sane 'illius' in Georgicis corripuit, ut "illius inmensae". NOCTEM NON AMPLIUS UNAM ut supra diximus artis poeticae est non omnia dicere: unde nunc praemisit 'noctem unam'; nec enim dicturus est aut abscessum Cupidinis aut aduentum Ascanii. 684. PUERI PUER argumentum a facili. LAETISSIMA DIDO non est epitheton perpetuum, id est cum laeta esse coeperit. 686. REGALES INTER MENSAS epulas intemperantes, in quibus castitas rara est et facilis amoris occasio: unde est "sine Cerere et Libero friget Venus". LATICEMQUE LYAEUM latex proprie aqua est fontium ab eo quod intra terrae uenas lateat, sed et uinum latet intra uuam, unde nunc dixit laticem. 'Lyaeum' autem pro 'Lyaeium' dixit, figurate ponens principalitatem pro deriuatione. 688. OCCVLTUM INSPIRES IGNEM definitio amoris est ignis occultus. VENENO uenenum dictum ab eo quod per uenas eat. ideo post ait "longumque bibebat amorem". 689. PARET AMOR DICTIS ut supra pro Cupidine amorem ponit. sane notandum, quod interdum ubi inducit minorem festinantem parere, maiori respondentem eum non facit, ut hoc loco Cupidinem, ut in quarto "ille patris magni parere parabat imperio", et in septimo "exin Gorgoneis Alecto infecta uenenis". [1,690] 690. ET ALAS EXVIT laus ingens Ascanii per transitum, siquidem Cupido alis tantum depositis Ascanius fuit. 691. PLACIDAM PER MEMBRA QUIETEM aut epitheton est quietis, aut ideo 'placidam' dixit, quia est quies, quae potest etiam somniorum terrore turbari. 692. INRIGAT infundit: proprie quia et somnus sic pingitur quasi cornu infundat. FOTUM sublatum, complexum. 693. AMARACUS hic puer regius unguentarius fuit, qui casu lapsus dum ferret unguenta, maiorem ex unguentorum confusione odorem creauit: unde optima unguenta amaracina dicuntur. hic postea in herbam sampsucum uersus est, quam nunc etiam amaracum dicunt. 695. IAMQUE IBAT cum uix Venus ista dixisset. sane neque festinantibus personis neque minoribus est respondendi facultas, ut hoc loco Cupidini, Mercurio supra, item in quarto, ut in septimo Furiae. 697. CUM VENIT aut pro 'cum ueniret', aut ut 'cum' sit aduerbium temporis pro dum; nec enim potest coniunctiui modi particula iungi indicatiuo. sane sciendum, malo errore 'cum' et 'dum' a Romanis esse confusa. AVLAEIS uelis pictis, quae ideo aulaea dicta sunt, quod primum in aula Attali regis Asiae, qui populum Romanum scripsit heredem, inuenta sunt. ideo autem etiam in domibus tendebantur aulaea, ut imitatio tentoriorum fieret, sub quibus bellantes semper habitauere maiores: unde et in thalamis hoc fieri hodieque conspicimus. Varro tamen dicit uela solere suspendi ad excipiendum puluerem, quia usus camerae ignorabatur: unde Horatius "interea suspensa grauis aulaea ruinas in patinam fecere, trahentia pulueris atri, quantum non Aquilo Campanis excitat oris". sciendum sane omnia Graeca nomina in e exeuntia, cum deriuationem faciunt, e in ae diphthongon conuertere, ut aule aulaea, g-Ideh Idaea, g-Aitneh Aetnaea. SUPERBIS nobilibus, ut "ceciditque superbum Ilium". 698. AVREA si 'Dido aurea', pulchram significat, et est nominatiuus, si 'sponda aurea', septimus quidem est, sed synizesis fit, et spondeus est. SPONDA antiqui stibadia non habebant, sed stratis tribus lectis epulabantur, unde et triclinium sterni dicitur. sic Cicero "sterni triclinia, et in foro sterni iubebat". unde apparet errare eos, qui triclinium dicunt ipsam basilicam uel cenationem. MEDIAMQUE LOCAVIT ipse enim apud maiores domini fuerat locus, ut aperte Sallustius docet "igitur discubuere: Sertorius inferior in medio, super eum L- Fabius Hispaniensis senator ex proscriptis; in summo Antonius, et infra scriba Sertorii Versius; et alter scriba Maecenas in imo, medius inter Tarquinium et dominum Perpernam". LOCAVIT collocauit. 699. IAM PATER AENEAS religiosus, quia pater proprie omnium deorum epitheton est, ut ubique ostendit Vergilius. [1,700] 700. OSTRO pro purpura posuit, unde tingitur purpura. 701. DANT MANIBUS FAMVLI LYMPHAS humilis character, qui ischnos dicitur; uilia enim describuntur. CEREREMQUE CANISTRIS hic panem, alibi triticum, ut "tum Cererem corruptam undis". EXPEDIUNT proferunt. TONSISQUE FERUNT MANTELIA VILLIS 'tonsis uillis' uel minutis uel conpositis, ut "tonsa coma, pressa corona est"; constat enim maiores mappas habuisse uillosas, quibus etiam in sacris utebantur, sicut in georgicis "manibus liquidos dant ordine fontis germanae, tonsisque ferunt mantelia uillis"; de supplicaturis enim hoc dixit. 'mantelia' uero a manibus tergendis dicta, et est nominatiuus mantele, quo modo torale. quod autem legimus "ne turpe toral", apocope est. 703. QUINQUAGINTA hoc est multae. ORDINE LONGO id est dispositione, secundum Tullium, qui in oeconomicis dicit, quid ubi ponendum sit; nec enim debent uniuersa confundi. CURA PENUM STRVERE inter penum et cellarium hoc interest, quod cellarium est paucorum dierum, unde et in cellam dicitur imperatum frumentum, penus uero temporis longi. sane dicimus et hic et haec et hoc penus, sed a masculino et a feminino genere quarta est declinatio, a neutro tertia, quo modo pecus pecoris. unde Horatius "portet frumenta penusque", masculino uero genere Plautus "nisi mihi annuus penus datur", feminino Lucilius posuit, ut "uxori legata penus". quartae autem declinationis esse Persius docet, ut in "locuplete penu defensis pinguibus Umbris". 704. STRVERE ordinare, conponere, unde et structores dicuntur ferculorum conpositores. ET FLAMMIS ADOLERE PENATES colere. sed adolere proprie est augere. in sacris autem kat' euphemismon adolere per bonum omen dicitur; nam in aris non adolentur aliqua, sed cremantur et consumuntur. ET FLAMMIS ADOLERE PENATES quia ueteres in focis sacrificabant, ut ipse alibi "hortor amare focos". 705. TOTIDEMQUE PARES AETATE MINISTRI non numerus habet admirationem, sed aetatis aequalitas. 706. QUI DAPIBUS MENSAS ONERENT dapes regum sunt, epulae priuatorum. 'onerent' autem potest et ad abundantiam retulisse et de ueterum more dixisse, quibus cum accubuissent omnis cena semel adponebatur. et quidam uolunt hoc secundum ueterem caerimoniarum ritum aduerti debere, quod flamini Diali mensa inanis non anteponebatur; nam cum dicit 'qui dapibus mensas onerent et pocula ponant', et alibi "et uina reponite mensis", quid aliud ostendit, quam mensam uacuam non antepositam Aeneae, quem ubique omnia sacerdotia inducit habuisse? ET POCULA PONANT secundum antiquum locutus est morem, quia ueteribus non in manus dabantur pocula, sed mensis adponebantur, ut hodieque apud plures pocula in canistris argenteis adponuntur, quae canistra siccaria dicuntur. 708. TORIS PICTIS pro in toris pictis. et torus dictus est, quod ueteres super herbam tortam uel sedebant uel discumbebant, ut "proximus ut uiridante toro consederat herbae". IVSSI DISCVMBERE bene 'iussi' de regiis satellitibus dixit, qui utique subiecti habebantur imperio, nec tamquam hospites fuerant inuitati. discumbere autem iuxta consuetudinem suorum temporum dixit, quia olim sedentes uescebantur, ut ipse alibi "gramineoque uiros locat ipse sedili" et "perpetuis soliti patres considere mensis". 709. MIRANTVR DONA AENEAE, MIRANTVR IVLUM hoc ad Tyrios rettulit. MIRANTVR IVLUM quem putabant Iulum. [1,710] 710. FLAGRANTISQUE DEI VVLTUS hoc ad poetam refertur. FLAGRANTIS ardentis diuinitate. SIMVLATAQUE VERBA conposita in Ascanii similitudinem. et hoc ex persona poetae accipiendum 712. PRAECIPVE INFELIX propter casum futurum, ut probant sequentia 'pesti deuota futurae'. ideo ergo infelix. 'pesti' autem amori uel malo. 'deuota' uero de oratione Augusti translata locutio, quam habuit in laudatione funeris Marcelli, cum diceret, illum inmaturae morti deuotum fuisse. 713. EXPLERI MENTEM NEQUIT Graeca figura est. TUENDO dum intuetur. et omnis gerundi modus tam ab agentis quam a patientis significatione similiter profertur, ut "cantando tu illum", id est dum cantas, et "frigidus in pratis cantando rumpitur anguis", id est dum ei cantatur. 714. ILLE UBI postquam, ut Horatius "nos ubi decidimus", hoc est postquam; nam si loci esset, 'quo' diceret. ergo 'ubi' interdum aduerbium loci est, interdum temporis. 716. ET MAGNUM arduum; difficile est enim imitari uerum filii adfectum. FALSI IMPLEVIT GENITORIS AMOREM non ueri, uel pro eo qui fallebatur, ut sit, impleuit amorem eius quem decipiebat simulando eum esse patrem suum, et est magis absolutum participium; nam illic nomen est "falsi Simoentis ad undam". 717. REGINAM PETIT non simpliciter dixit 'petit'; nam petere est proprie insidiari. 718. GREMIO FOVET sustinet, ut "et fotum gremio". 719. INSIDAT in sinu sedeat, legitur tamen et 'insideat', id est ut quidam uolunt insidias faciat. AT MEMOR ILLE MATRIS hoc est praeceptorum matris. [1,720] 720. ACIDALIAE Acidalia Venus dicitur uel quia inicit curas, quas Graeci g-akidas dicunt, uel certe a fonte Acidalio qui est in Orchomeno Boeotiae ciuitate, in quo se Gratiae lauant, quas Veneri esse constat sacratas; ipsius enim et Liberi filiae sunt: nec immerito; gratiae enim per horum fere numinum munera conciliantur. ideo autem nudae sunt, quod gratiae sine fuco esse debent, ideo conexae, quia insolubiles esse gratias decet: Horatius "segnesque nodum soluere Gratiae". quod uero una auersa pingitur, duae nos respicientes, haec ratio est, quia profecta a nobis gratia duplex solet reuerti, unde est supra "nec te certasse priorem paeniteat". sane Veneri multa nomina pro locis uel causis dicuntur inposita. nam Venerem uocari quidam propter promptam ueniam dicunt. alii "Suadam" appellant, quod ipsa conciliatio Suada sit. dicitur etiam "Obsequens VenusV, quam Fabius Gurges post peractum bellum Samniticum ideo hoc nomine consecrauit, quod sibi fuerit obsecuta: hanc Itali "Postuotam" dicunt. dicta est etiam "Equestris Venus", dicta et "Cloacina", quia ueteres cloare purgare dixerunt. dicitur et "Myrica" et "Myrtea" et "Purpurissa". est et "Erycina", quam Aeneas secum aduexit. dicitur et "Salacia", quae proprie meretricum dea appellata est a ueteribus, et "Lubentina", quae lubentiam mentibus nouam praestat, quamuis alii hanc "Lubiam" dicant, quod eo numine consilia in medullas labantur. alii "Mimnerniam" uel "Meminiam" dicunt, quod meminerit omnium. est et "Verticordia", est et "Militaris VenusV, est et "Limnesia" quae portubus praeest. ipsa et "Victrix" et "Genetrix" ex Caesaris somnio sacrata. est et "Venus Calua" ob hanc causam, quod cum Galli Capitolium obsiderent et deessent funes Romanis ad tormenta facienda, prima Domitia crinem suum, post ceterae matronae imitatae eam exsecuerunt, unde facta tormenta, et post bellum statua Veneri hoc nomine collocata est, licet alii Caluam Venerem quasi puram tradant, alii Caluam, quod corda amantum caluiat, id est fallat atque eludat. quidam dicunt porrigine olim capillos cecidisse feminis et Ancum regem suae uxori statuam caluam posuisse, quod constitit piaculo; nam post omnibus feminis capilli renati sunt, unde institutum, ut Calua Venus coleretur. apud Cyprios Venus in modum umbilici, uel ut quidam uolunt, metae colitur. apud Ephesios "Venerem Automatam" dixerunt, uel "Epidaetiam". ratio autem horum nominum talis est. Meliboea et Alexis amore se mutuo dilexerunt et iuramento se adstrinxerunt, ut cum tempus nuptiarum uenisset sibimet iungerentur: sed cum uirginem parentes sui alii despondissent et hoc Alexis uidisset, spontaneum subiit exilium. uirgo autem ipso nuptiarum die semet de tecto praecipitauit: quae cum inlaesa decidisset, in fugam conuersa peruenit ad litus ibique scapham ascendit, ex qua sponte funes soluti esse dicuntur. uoluntate itaque deorum peruecta est ubi amator morabatur: quam cum ille parans cum sodalibus conuiuium suscepisset, pro ipso rei euentu templum constituit. quod ergo sponte fuissent ⟨funes⟩ soluti, Automatae Veneri nomen sacrauit, quodque cum epulas pararet uirgo ei aquis fuisset aduecta, Epidaetiae sacrauit. ABOLERE SICHAEUM INCIPIT ordo naturalis. prius enim est auellere inhaerentia, et post noua inferre. sic Terentius "ut metum in quo nunc est adimam atque expleam animum gaudio". 721. VIVO AMORE aut uiui hominis, aut certe uehementi. PRAEVERTERE praeoccupare: propter Iunonem sine dubio. 722. RESIDES pigros, ad amandum inertes; iurauerat enim nulli se esse nupturam. resides sane milites otiosi et pigri dicuntur, ut "residesque mouebit Tullus in arma uiros". unde contra instantes dicimus industrios. 723. QUIES EPVLIS propter regalem affluentiam. contra supra ait "postquam exempta fames". MENSAEQUE REMOTAE licet sub extranea persona, Romanorum tamen exsequitur morem, apud quos duae mensae erant: una epularum, altera poculorum. 724. CRATERAS Graecum est ab eo quod est 'hic crater'; nam Latine haec cratera dicitur, unde Persius "si tibi crateras argenti incusaque pingui auro dona feram". ET VINA CORONANT 'uina' pro poculis posuit, et est tropus synecdoche, ut Cererem dicimus pro frumento. sic Plautus "uinum precemur; nam hic deus praesens adest". 'coronant' autem est aut inplent usque ad marginem, aut quia antiqui coronabant pocula, et sic libabant: unde est "magnum cratera corona induit, inpleuitque mero". 725. IT STREPITUS TECTIS id est ad tecta, ut "it clamor caelo". legitur autem et 'fit strepitus tectis'. 726. ATRIA ut supra diximus, tangit Romanam historiam; nam ut ait Cato et in atrio et duobus ferculis epulabantur antiqui: unde ait Iuuenalis "quis fercula septem secreto cenauit auus?" ibi etiam pecunias habebant: unde etiam qui honoratiores erant liminum custodes adhibebantur, ut "qui Dardanio Anchisae armiger ante fuit, fidusque ad limina custos". ibi et culina erat: unde et atrium dictum est; atrum enim erat ex fumo. alii dicunt Atriam Etruriae ciuitatem fuisse, quae domos amplis uestibulis habebat: quae cum Romani imitarentur atria appellauerunt. alii atria magnas aedes et capacissimas dictas tradunt, unde atria Licinia et atrium Libertatis. LYCHNI Graeco sermone usus est, ne uile aliquid introferret. a lychno autem lucerna dicta est, unde et breuis est 'lu', ut Iuuenalis "dispositae pinguem nebulam uomuere lucernae". Horatius "ungor oliuo, non quo furatis inmundus Natta lucernis". si enim a luce diceretur, non staret uersus. LAQUEARIBUS principaliter lacus dicitur, ut Lucilius "resultant aedesque lacusque"; diminutio lacunar facit, ut Horatius "nec mea renidet in domo lacunar"; inde fit alia diminutio lacunarium et per antistoichon laquearium. legitur et lacuaribus. Cicero Tusculanarum "tectis caelatis lacuatis". 727. NOCTEM VINCUNT luminis est exaggeratio. FUNALIA 'funalia' sunt quae intra ceram sunt, dicta a funibus, quos ante usum papyri cera circumdatos habuere maiores: unde et funera dicuntur, quod funes incensos mortuis praeferebant. alii funalia appellarunt quod in cicendula lucet, quos Graeci g-pursous uocant: Varro de uita P- R- "facibus aut candela simplici ;aut ex eo funiculo facto, earum uestigia quod ubi ea figebant appellarunt funalia". non nulli apud ueteres candelabra dicta tradunt quae in capitibus uncinos haberent, quibus affigi solebant uel candelae uel funes pice delibuti: quae interdum erant minora, ut gestari manu et praeferri magistratibus a cena remeantibus possent. 728. HIC tunc; est ergo aduerbium temporis. 729. QUAM BELUS primus rex Assyriorum, ut supra diximus, quos constat Saturnum, quem et Solem dicunt, Iunonemque coluisse, quae numina etiam apud Afros postea culta sunt. unde et lingua Punica Bal deus dicitur. apud Assyrios autem Bel dicitur quadam sacrorum ratione et Saturnus et Sol. alii hunc Belum Saturni temporibus regnasse eiusdemque dei hospitem fuisse tradunt. [1,730] 730. TUM FACTA SILENTIA TECTIS mos erat apud ueteres, ut lumine incenso silentium praeberetur, ut optatiuam sibi laudem loquendo nullus auerteret. apud Romanos etiam cena edita sublatisque mensis primis silentium fieri solebat, quoad ea quae de cena libata fuerant ad focum ferrentur et in ignem darentur, ac puer deos propitios nuntiasset, ut diis honor haberetur tacendo que nos cum intercessit inter cenandum, Graeci quoque g-theohn g-parousian dicunt. 731. HOSPITIBUS NAM TE DARE IVRA LOQUVNTVR scilicet exemplo Lycaonis, qui cum hospites susceptos hospitio necaret, a suscepto Ioue, postquam ei epulas humanas adposuit, uersus in lupum ostendit hospitii iura non esse uiolanda. 732. TYRIISQUE DIEM atqui nox erat, sed per 'diem' accipimus et noctem. et quidam uolunt masculini generis 'diem' bonum significare, feminini malum. TROIAQUE PROFECTIS bene noluit 'profugis' dicere. 733. ESSE VELIS secundum Etruscam disciplinam locutus est; sic enim dicunt 'uolens propitiusque sis'. 734. ADSIT LAETITIAE BACCHUS DATOR alii 'adsis' legunt, secundum quos 'Bacchus' aut antiptosis est, aut antiquus uocatiuus, ut "socer arma Latinus habeto". DATOR bene autem addidit 'dator laetitiae', quia est et dator furoris. ET BONA IVNO aut propitia, id est non irata Troianis, ut "sis bonus o felixque tuis", aut magis 'bona' caelestis; est enim et inferna, ut "Iunoni infernae dictus sacer". aut, sicut supra dictum est, chreste, quod est bona, quam inter penates Troiani habuisse dicuntur. 735. COETUM modo conuiuium; et bono uerbo ad dignitatem duorum in uno populorum usus est. 736. LATICUM LIBAVIT HONOREM more sacrorum: et tangit ritum Romanorum, qui panicias sacratasque mensas habebant, in quas libabant, ut est "heus etiam mensas consumimus, inquit Iulus". LATICUM LIBAVIT HONOREM diis enim hospitalibus et Ioui in mensam libabatur. 737. LIBATO delibato. SUMMO TENUS usque ad labra. ATTIGIT ORE et uerecundiam reginae ostendit, et morem Romanum. nam apud maiores nostros feminae non utebantur uino, nisi sacrorum causa certis diebus. denique femina quae sub Romulo uinum bibit occisa est a marito, Mecennius absolutus, id enim nomen marito. sic Granius Licinianus cenae suae. 738. TUM BITIAE per transitum Poenorum ducum nomina introducit. nam Bitias classis Punicae fuit praefectus, ut docet Liuius, Iopas uero rex Afrorum, unus de procis Didonis, ut Punica testatur historia. seruauit autem to prepon: quare non Aeneae dedit, ne aut contumeliosum uideretur aut petulans. INCREPITANS inclamans, ut "aestatem increpitans seram", aut certe arguens familiariter segnitiem tarde accipientis, cum esset auidus in bibendo; nam sequitur 'ille inpiger'. melius tamen accipimus clara uoce hortatum, ut Plautus "neque ego ad mensam publicas res clamo, neque leges crepo" et Horatius "quis post uina grauem militiam aut pauperiem crepet?" HAVSIT modo accepit, nec possumus intellegere bibit, cum hoc sequatur 'et pleno se proluit auro'. alibi uidit, ut "hausit caelum mentemque recepit", alibi audiuit, ut "uocemque his auribus hausi", alibi uulnerat, ut "latus haurit apertum". et multa alia pro loco significat. 739. PROLVIT bibendo profudit. [1,740] 740. POST ALII PROCERES ergo et Bitias unus est de proceribus; nam exoche sine similitudine numquam fit. sane 'proceres' de his est quae nominatiuum in usu non habent, ut supra "et uictor dicione tenebat". nam nec hoc in usu habet nominatiuum, licet in conpositione dicamus condicio. proceres autem ideo secundum Varronem principes ciuitatis dicuntur, quia eminent in ea, sicut in aedificiis mutuli quidam, hoc est capita trabium, quae proceres nominantur. CRINITUS IOPAS aut puerum intellege, aut imitabatur Apollinis formam, cuius fuerat etiam artis imitator. 741. DOCVIT QUAE MAXIMUS ATLAS 'quae' legendum est non 'quem'; nec enim istum docere potuit, qui Didonis erat temporibus, sed docuit Herculem: unde et dicitur ab Atlante caelum sustinuisse susceptum propter caeli scientiam traditam. constat enim Herculem fuisse philosophum, et ⟨haec⟩ est ratio, cur illa omnia monstra uidicit Nilum Melonem uocari, Atlantem uero Telamonem. DOCVIT QUAE MAXIMUS ATLAS id est quae ipse scit, quae ipse modulatus est - - hic Atlas Iapeti filius in Africa natus dicitur. hic quod annum in tempora diuiserit et primus stellarum cursus uel circulorum uel siderum transitus naturasque descripserit, caelum dictus est sustinere. qui nepotem suum Mercurium et Herculem docuisse dicitur. 742. HIC CANIT bene philosophica introducitur cantilena in conuiuio reginae adhuc castae: contra inter nymphas, ubi solae feminae erant, ait "Vulcani Martisque dolos et dulcia furta". ERRANTEM LUNAM quia g-helikoeidehs est, id est obliquo incedit cursu, non recto, ut Sol: scilicet ne incidat in centrum terrae et frequenter patiatur eclipsin; uicinus enim est eius circulus terrae. SOLISQUE LABORES 'canit' per omnia intellegimus. planetae septem sunt, Saturnus Iuppiter Mars Sol Venus Mercurius Luna. sed quinque et contra mundum feruntur, et cum mundo quando retrogradi sunt; Sol uero et Luna semper contra mundum. ideo ergo dixit 'Solis labores': laborat enim nitens contra uenientis sphaerae uolubilitatem. nec nos debet Homerus mouere, qui ait g-hehlion g-akamanta; non enim eum dixit non laborare, sed laborem non sentire. LUNAM SOLISQUE LABORES amat sane ubique Solem et Lunam iungere. 743. UNDE HOMINUM GENUS si fabulam respicis, a Prometheo intellege, uel a Deucalione et Pyrrha; si autem ueritatem requiris, igni, alii de atomis, alii de quattuor elementis. PECVDES pro omnibus posuit. UNDE IMBER scilicet de nubibus, quae secundum Lucretium de terrae anhelitu nascuntur, qui nebulas creat: quae cum altius fuerint eleuatae, aut solis calore resolutae aut ui uentorum conpressae mittunt leues pluuias uel exprimunt concitatiores. ET IGNES scilicet ex nubium conlisione. nam omnium rerum conlisio ignem creat, ut in lapidibus cernimus, uel attritu rotarum, uel in siluis arborum. 744. ARCTVRUM stella est post caudam maioris ursae, posita in signo bootae, unde arcturus dicta est, quasi g-arktou g-oura. hanc quidam agere arcton dicunt, quia arceram ueteres uehiculum uocabant. haec autem ut fabulae loquuntur Callisto fuit, comes Dianae, quam Iuppiter mutatus in Dianam stuprauit, ex qua natus est filius nomine Arcas. cetera in libro I. georgicorum plenius narrata sunt. PLUVIASQUE HYADAS hyades stellae sunt in fronte tauri, quae quotiens nascuntur pluuias creant: unde et Graece g-huades dictae sunt g-apo g-tou g-huein, Latine suculae a suco. sic ergo ait 'pluuiasque hyades', ut "Plemyrium undosum". alii dicunt hyadas dictas uel ab y littera uel g-apo g-tou g-huos, id est sue, in cuius formatae sunt faciem: nam ideo eas quidam suculas, sues scilicet, dici tradunt. has quidam uergilias dicunt, quod uere florido oriantur. hae autem fuerunt ut alii dicunt, Atlantis filiae, ut alii Liberi nutrices, quae se in pelagus furore praecipitauerunt. alii Erechthei filias pro patria se morti obtulisse aiunt, quas Pliadas uocant, quod Pleiones filiae esse dicantur. quidam hyadas ab Hyante fratre, quem inuentum extinctum usque ad mortem doluerunt, dictas putant. GEMINOSQUE TRIONES id est septemtriones, id est Helicen et Cynosuram; non enim semper de duobus dicunt geminos, sed de pluribus. et proprie triones sunt boues aratorii, qui terram terunt. non ergo incongrue dixit 'triones', quia septemtriones plaustra a nonnullis dicuntur. 745. QUID quam ob causam 'properent se tinguere soles hiberni'. ratio hoc facit hemisphaerii, quia hieme breuiore sol utitur circulo. TINGVERE demergere. SOLES uero pro diebus posuit, ut "tris adeo incertos caeca caligine soles erramus". 746. VEL QUAE TARDIS MORA NOCTIBUS OBSTET id est aestiuis, tarde uenientibus; 'uel' enim disiunctiua est coniunctio, nec patitur bis eandem rem dici: ergo hoc dicit, quae causa est longorum dierum. sed et hic ratio hemisphaerii est. TARDIS non longis. 747. INGEMINANT PLAVSU TYRII TROESQUE SEQUVNTVR imitantur. et bono usus est ordine, ut prius plauderent ciues; nec enim aliter poterant audere peregrini, qui exspectabant, ut noscerent morem: unde supra et "uos o coetum Tyrii celebrate fauentes". 748. NEC NON ET VARIO arte poetica utitur, ut praemittat aliquid, quo sequens liber uideatur esse coniunctus: quod in omnibus seruat. 749. LONGUM hic permaturum, aut qui non erat nisi ipsius morte finiendus. BIBEBAT AMOREM adlusit ad conuiuium. sic Anacreon "erota pinon". [1,750] 750. SUPER PRIAMO de Priamo. nam eius praepositionis officio fungitur, pro qua ponitur, ut supra "et sub noctem cura recursat", id est circa noctem. et sciendum, quod cum tempus significatur, 'sub' praepositio accusatiuo haeret semper. ROGITANS scilicet quo modo sit uenditus rex; uel qui eum post decennale bellum exitus tulerit. 751. AVRORAE FILIUS Memnon. ideo autem dixit 'quibus ar- mis', quia Vulcaniis armis usus fuisse narratur. AVRORAE FILIUS ARMIS quia etiam ei fecerat arma Vulcanus. qui cum auxilium Troianis ferret, apud Troiam occisus est. hic in tanto amore apud suos socios fuit, ut post eius mortem cum eum nimium deflerent miseratione deorum in aues conuersi dicantur et quotannis uenire ad tumulum eius et ibi lamentatione et fletibus se dilacerare, donec aliquantae ibidem moriantur. 752. QUALES DIOMEDIS EQUI non debemus eos equos intellegere, quos Aeneae sustulit, nec enim congruit; sed de his interrogat, quos sustulit Rheso. 'quales' autem dixit, ac si diceret, anne sic feroces ut illi a quibus ducebant originem. Diomedes enim, rex Thracum, habuit equos qui humanis carnibus uescebantur. hos Hercules occiso crudeli tyranno abduxisse perhibetur: de quibus dicuntur supra memorati equi originem ducere. aut ideo 'quales', qui potuerint esse ita diuini, ut inter fatalia Troiana numerarentur; nam ideo et supra "ardentes" ait. 753. IMMO AGE uidit specialia cito posse finiri, et contulit se ad generalitatem. ET A PRIMA DIC HOSPES ORIGINE NOBIS id est a raptu Helenae: quod quidem Dido cupit, sed excusat Aeneas. et dicit ruinam se Troiae breuiter esse dicturum, habita ratione temporis, ut "suadentque cadentia sidera somnos". 754. INSIDIAS DANAUM hoc ad Troianorum fauorem, ne uideantur uirtute esse superati. et laudandum quod 'insidias' tantum dixerit, non et captum Ilium; nam et ipse Aeneas "accipe nunc Danaum insidias". CASVSQUE TUORUM ut euentu Troia corruerit, non fati necessitate. 755. ERRORESQUE TUOS et responsio hunc ordinem sequitur. nam primo dicit Troiae ruinam, post errores suos. SEPTIMA AESTAS per aestates annos intellege; nam sic ante olympiadas conputabant. septem autem annos esse Dido cognouit ex Teucro. {{liber |Ante= |AnteNomen= |Post=Liber II |PostNomen=In Vergilii Aeneidos librum secundum commentarius }} </div> {{finis}} r8uti558msi0rcger2vppmqxseqa9mi 265186 265089 2026-05-10T11:03:30Z Saumache 27923 265186 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos librum primum commentarius }} <div class="text"> {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post=Commentarius II |PostNomen=In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber II }} Pr- In exponendis auctoribus haec consideranda sunt: poetae uita, titulus operis, qualitas carminis, scribentis intentio, numerus librorum, ordo librorum, explanatio. Vergilii haec uita est. patre Vergilio matre Magia fuit; ciuis Mantuanus, quae ciuitas est Venetiae. diuersis in locis operam litteris dedit; nam et Cremonae et Mediolani et Neapoli studuit. adeo autem uerecundissimus fuit, ut ex moribus cognomen acceperit; nam dictus est Parthenias. omni uita probatus uno tantum morbo laborabat; nam inpatiens libidinis fuit. primum ab hoc distichon factum est in Ballistam latronem : Monte sub hoc lapidum tegitur Ballista sepultus : nocte die tutum carpe uiator iter. scripsit etiam septem siue octo libros hos : Cirin Aetnam Culicem Priapeia Catalepton Epigrammata Copam Diras. postea ortis bellis ciuilibus inter Antonium et Augustum, Augustus uictor Cremonensium agros, quia pro Antonio senserant, dedit militibus suis. qui cum non sufficerent, his addidit agros Mantuanos, sublatos non propter ciuium culpam, sed propter uicinitatem Cremonensium: unde ipse in bucolicis "Mantua uae miserae nimium uicina Cremonae". amissis ergo agris Romam uenit et usus patrocinio Pollionis et Maecenatis solus agrum quem amiserat meruit. tunc ei proposuit Pollio ut carmen bucolicum scriberet, quod eum constat triennio scripsisse et emendasse. item proposuit Maecenas Georgica, quae scripsit emendauitque septem annis. postea ab Augusto Aeneidem propositam scripsit annis undecim, sed nec emendauit nec edidit: unde eam moriens praecepit incendi. Augustus uero, ne tantum opus periret, Tuccam et Varium hac lege iussit emendare, ut superflua demerent, nihil adderent tamen: unde et semiplenos eius inuenimus uersiculos, ut "hic cursus fuit", et aliquos detractos, ut in principio; nam ab armis non coepit, sed sic : Ille ego, qui quondam gracili modulatus auena carmen, et egressus siluis uicina coegi ut quamuis auido parerent arua colono, gratum opus agricolis, at nunc horrentia Martis arma uirumque cano. et in secundo hos uersus constat esse detractos : aut ignibus aegra dedere. iamque adeo super unus eram, cum limina Vestae seruantem et tacitam secreta in sede latentem Tyndarida aspicio; dant clara incendia lucem erranti passimque oculos per cuncta ferenti. illa sibi infestos euersa ob Pergama Teucros et Danaum poenam et deserti coniugis iras praemetuens, Troiae et patriae communis erinys, abdiderat sese atque aris inuisa sedebat. exarsere ignes animo; subit ira cadentem ulcisci patriam et sceleratas sumere poenas. 'scilicet haec Spartam incolumis patriasque Mycenas aspiciet, partoque ibit regina triumpho, coniugiumque domumque patres natosque uidebit, Iliadum turba et Phrygiis comitata ministris? occiderit ferro Priamus? Troia arserit igni? Dardanium totiens sudarit sanguine litus? non ita. namque etsi nullum memorabile nomen feminea in poena est, habet haec uictoria laudem : extinxisse nefas tamen et sumpsisse merentis laudabor poenas, animumque explesse iuuabit ultricis famam et cineres satiasse meorum.' talia iactabam et furiata mente ferebar, cum mihi se non ante alias. - - titulus est Aeneis, deriuatiuum nomen ab Aenea, ut a Theseo Theseis. sic Iuuenalis "uexatus totiens rauci Theseide Codri". qualitas carminis patet; nam est metrum heroicum et actus mixtus, ubi et poeta loquitur et alios inducit loquentes. est autem heroicum quod constat ex diuinis humanisque personis, continens uera cum fictis; nam Aeneam ad Italiam uenisse manifestum est, Venerem uero locutam cum Ioue missumue Mercurium constat esse conpositum. est autem stilus grandiloquus, qui constat alto sermone magnisque sententiis. scimus enim tria esse genera dicendi, humile medium grandiloquum. intentio Vergilii haec est, Homerum imitari et Augustum laudare a parentibus; namque est filius Atiae, quae nata est de Iulia, sorore Caesaris, Iulius autem Caesar ab Iulo Aeneae originem ducit, ut confirmat ipse Vergilius a "magno demissum nomen Iulo". de numero librorum nulla hic quaestio est, licet in aliis inueniatur auctoribus; nam Plautum alii dicunt unam et uiginti fabulas scripsisse, alii quadraginta, alii centum. ordo quoque manifestus est, licet quidam superflue dicant secundum primum esse, tertium secundum, et primum tertium, ideo quia primo Ilium concidit, post errauit Aeneas, inde ad Didonis regna peruenit, nescientes hanc esse artem poeticam, ut a mediis incipientes per narrationem prima reddamus et non numquam futura praeoccupemus, ut per uaticinationem: quod etiam Horatius sic praecepit in arte poetica "ut iam nunc dicat iam nunc debentia dici, pleraque differat et praesens in tempus omittat": unde constat perite fecisse Vergilium. sola superest explanatio, quae in sequenti expositione probabitur. haec quantum ad Aeneidem pertinet dixisse sufficiat, nam bucolicorum et georgicorum alia ratio est. sciendum praeterea est quod, sicut nunc dicturi thema proponimus, ita ueteres incipiebant carmen a titulo carminis sui, ut puta "arma uirumque cano", Lucanus "Bella per Emathios", Statius "Fraternas acies alternaque regna". 1.1. ARMA multi uarie disserunt cur ab armis Vergilius coeperit, omnes tamen inania sentire manifestum est, cum eum constet aliunde sumpsisse principium, sicut in praemissa eius uita monstratum est. per 'arma' autem bellum significat, et est tropus metonymia. nam arma quibus in bello utimur pro bello posuit, sicut toga qua in pace utimur pro pace ponitur, ut Cicero "cedant arma togae", id est bellum paci. alii ideo 'arma' hoc loco proprie dicta accipiunt, primo quod fuerint uictricia, secundo quod diuina, tertio quod prope semper armis uirum subiungit, ut "arma uirumque ferens" et "arma acri facienda uiro". 1.2. ARMA VIRUMQUE figura usitata est ut non eo ordine respondeamus quo proposuimus; nam prius de erroribus Aeneae dicit, post de bello. hac autem figura etiam in prosa utimur. sic Cicero in Verrinis "nam sine ullo sumptu nostro coriis, tunicis frumentoque suppeditato maximos exercitus nostros uestiuit, aluit, armauit". non nulli autem hyperbaton putant, ut sit sensus talis 'arma uirumque cano, genus unde Latinum Albanique patres atque altae moenia Romae', mox illa reuoces 'Troiae qui primus ab oris'; sic enim causa operis declaratur, cur cogentibus fatis in Latium uenerit. et est poeticum principium professiuum 'arma uirumque cano', inuocatiuum 'Musa mihi causas memora', narratiuum 'urbs antiqua fuit'. et professiuum quattuor modis sumpsit: a duce 'arma uirumque cano', ab itinere 'Troiae qui primus ab oris', a bello 'multa quoque et bello passus', a generis successu 'genus unde Latinum'. 1.3. VIRUM quem non dicit, sed circumstantiis ostendit Aeneam. et bene addidit post 'arma' 'uirum', quia arma possunt et aliarum artium instrumenta dici, ut "Cerealiaque arma". 1.4. CANO polysemus sermo est. tria enim significat: aliquando laudo, ut "regemque canebant"; aliquando diuino, ut "ipsa canas oro"; aliquando canto, ut in hoc loco. nam proprie canto significat, quia cantanda sunt carmina. 1.5. TROIAE Troia regio est Asiae, Ilium ciuitas Troiae; plerumque tamen usurpant poetae et pro ciuitate uel regionem uel prouinciam ponunt, ut Iuuenalis "et flammis Asiam ferroque cadentem". Probus ait Troiam Graios et Aiax non debere per unam i scribi. 1.6. QUI PRIMUS quaerunt multi, cur Aeneam primum ad Italiam uenisse dixerit, cum paulo post dicat Antenorem ante aduentum Aeneae fundasse ciuitatem. constat quidem, sed habita temporum ratione peritissime Vergilius dixit. namque illo tempore, quo Aeneas ad Italiam uenit, finis erat Italiae usque ad Rubiconem fluuium: cuius rei meminit Lucanus et Gallica certus limes ab Ausoniis disterminat arua colonis. unde apparet Antenorem non ad Italiam uenisse, sed ad Galliam cisalpinam, in qua Venetia est. postea uero promotis usque ad Alpes Italiae finibus, nouitas creauit errorem. plerique tamen quaestionem hanc uolunt ex sequentibus solui, ut uideatur ob hoc addidisse Vergilius 'ad Lauina litora', ne significaret Antenorem. melior tamen est superior expositio. 1.7. PRIMUS {ergo} non ante quem nemo, sed post quem nullus, ⟨ut⟩ "tuque o, cui prima furentem fundit equum magno tellus percussa tridenti et hic mihi responsum primus dedit". uel laudatiue 'primus', ut "primam qui legibus urbem fundabit, Curibus paruis". 1.8. AB ORIS speciem pro genere; nam oras terras generaliter debemus accipere. sane praepositionem mutauit, nam 'ex oris' melius potuit dicere. 2.1. ITALIAM ars quidem hoc exigit, ut nominibus prouinciarum praepositiones addamus, ciuitatum numquam. tamen plerumque peruerso ordine lectum est; nam ecce hoc loco detraxit prouinciae praepositionem dicens 'Italiam uenit' pro ad Italiam uenit. Tullius in Verrinis "ea die Verres ad Messanam uenit" pro Messanam uenit. sane sciendum est usurpari ab auctoribus, ut uel addant uel detrahant praepositiones; namque ait Vergilius "siluis te, Tyrrhene, feras agitare putasti" pro in siluis. ut ergo illic detraxit loco praepositionem, sic hic prouinciae. et est figura. Italia autem pars Europae est. Italus enim rex Siculorum profectus de Sicilia uenit ad loca, quae sunt iuxta Tiberim, et ex nomine suo appellauit Italiam. ibi autem habitasse Siculos ubi est Laurolauinium, manifestum est, sicut ipse alio loco dicit "Siculi ueteresque Sicani et gentes uenere Sicanae saepius". sane 'Italiam' i contra naturam producta est, cum sit natura breuis. 2.2. FATO PROFUGUS 'fato' ad utrumque pertinet, et quod fugit, et quod ad Italiam uenit. et bene addidit 'fato', ne uideatur aut causa criminis patriam deseruisse, aut noui imperii cupiditate. profugus autem proprie dicitur qui procul a sedibus suis uagatur, quasi porro fugatus. multi tamen ita definiunt, ut profugos eos dicant qui exclusi necessitate de suis sedibus adhuc uagantur, et simul atque inuenerint sedes, non dicantur profugi, sed exules. sed utrumque falsum est. nam et profugus lectus est qui iam sedes locauit, ut in Lucano "profugique a gente uetusta Gallorum Celtae miscentes nomen Hiberis", et exul qui adhuc uagatur, ut in Sallustio "qui nullo certo exilio uagabantur": adeo exilium est ipsa uagatio. quidam hic 'profugus' participium uolunt. sane non otiose fato profugum dicit Aeneam, uerum ex disciplina Etruscorum. est enim in libro qui inscribitur litterae iuris Etruriae scriptum uocibus Tagae, "eum qui genus a periuris duceret, fato extorrem et profugum esse debere". porro a Laomedonte periuro genus ducit Aeneas, siquidem alibi ait "satis iam pridem sanguine nostro Laomedonteae luimus periuria Troiae". 2.3. LAVINAQUE VENIT LITORA haec ciuitas tria habuit nomina. nam primum Lauinum dicta est a Lauino, Latini fratre; postea Laurentum a lauro inuenta a Latino, dum adepto imperio post fratris mortem ciuitatem augeret; postea Lauinium a Lauinia, uxore Aeneae. ergo 'Lauina' legendum est, non 'Lauinia', quia post aduentum Aeneae Lauinium nomen accepit, et aut Lauinum debuit dicere, sicut dixit, aut Laurentum. quamuis quidam superfluo esse prolepsin uelint. sane bene addidit 'Lauina', ut ostenderet ad quam partem Italiae uenisset Aeneas, quia et multi alii eo tempore ad Italiam uenerant, ut Capys, qui Capuam, Polites, qui Politorium condiderunt. 3.1. LITORA Laurolauinium constat octo milibus a mari remotam. nec nos debet fallere quia dixit 'Lauina litora'. litus enim dicitur terra quoque mari uicina, sicut ipse Vergilius in quarto "cui litus arandum", cum per naturam litus arari non possit. ergo scire debemus, litus posse et terram dici. Fabius Maximus annalium primo "tum Aeneas aegre patiebatur in eum deuenisse agrum, macerrimum litorosissimumque". 3.2. MULTUM ILLE 'multille' conlisio est. et 'ille' hoc loco abundat; est enim interposita particula propter metri necessitatem, ut stet uersus: nam si detrahas 'ille', stat sensus; 'qui primus' enim ad omnia possumus trahere. sic alio loco "nunc dextra ingeminans ictus, nunc ille sinistra". est autem archaismos. aut certe 'ille', quia haec particula more antiquo aut nobilitati aut magnitudini dabatur, ut "ac uelut ille canum et saucius ille". 3.3. ET TERRIS IACTATUS fatigatus est enim apud Thraciam monstro illo, quod e tumulo Polydori sanguis emanauit, apud Cretam pestilentia, apud Strophadas insulas Harpyiis, tempestate uero et in primo et in tertio. iactamur autem in mari fluctibus, fatigamur in terris. et bene duorum elementorum mala uno sermone conplexus est. 3.4. ET ALTO modo mari, quia nauigans Scyllam et Polyphemum effugit, perditus etiam est Orontes, amissus Palinurus et Misenus. altum tamen sciendum est quod et superiorem, ut "Maia genitum demittit ex alto" et inferiorem altitudinem significat; namque mensurae nomen est altitudo. 4.1. VI SUPERUM uiolentia deorum, secundum Homerum, qui dicit a Iunone rogatos esse deos in odium Troianorum: quod et Vergilius tetigit dicens "uos quoque Pergameae iam fas est parcere genti, dique deaeque omnes". latenter autem defendit hac ratione Troianos, quod non suo merito eos insequebantur numina, sed Iunonis inpulsu. multi 'ui superum' posse accipi dicunt Irim Aeolum Iuturnam Iunonem, sed melius iudicant, ui quam superi habent. 4.2. SAEVAE cum a iuuando dicta sit Iuno, quaerunt multi, cur eam dixerit saeuam, et putant temporale esse epitheton, quasi saeua circa Troianos, nescientes quod saeuam dicebant ueteres magnam. sic Ennius "induta fuit saeua stola". item Vergilius cum ubique pium inducat Aeneam, ait "maternis saeuus in armis Aeneas", id est magnus. 4.3. MEMOREM IUNONIS OB IRAM constat multa in auctoribus inueniri per contrarium significantia: pro actiuis passiua, ut "pictis bellantur Amazones armis"; pro passiuis actiua, ut "populatque ingentem farris aceruum". et haec uarietas uel potius contrarietas inuenitur etiam in aliis partibus orationis, ut sit aduerbium pro aduerbio, ut est "hoc tunc ignipotens caelo descendit ab alto" pro huc; et in participio, ut "et qua uectus Abas" pro qua uehebatur; et in nomine, ut 'memorem Iunonis ob iram' non quae meminerat, sed quae in memoria erat. de his autem haec tantum quae lecta sunt ponimus nec ad eorum exemplum alia formamus. sane memor apud ueteres non tantum dicebatur g-ho g-memnehmenos, sed etiam g-ho g-mnehmon. et hoc per confusionem uerbi et nominis; nam 'memorem' est uerbi significatio, cum non sit nomen. 5.1. MULTA QUOQUE ET BELLO PASSUS hoc ad posteriores sex pertinet libros. sane duas coniunctiones separatas naturaliter nemo coniungit. sed hoc plerumque a poetis causa metri fit. ergo hic una uacat, sicut alio loco "dixitque et proelia uoce diremit". Sallustius "tyrannumque et Cinnam". 5.2. BELLO PASSUS contra Turnum. 5.3. DUM CONDERET URBEM tres hic sunt significationes. aut enim Troiam dicit, quam ut primum in Italiam uenit, fecit Aeneas, de qua ait "castrorum in morem pinnis atque aggere cingit" et alio loco Mercurius "nec te Troia capit" - Troiam autem dici quam primum fecit Aeneas, et Liuius in primo et Cato in originibus testantur - dum enim haec fieret, ab agrestibus propter uulneratum ceruum regium mota sunt bella: aut Laurolauinium, et significat 'dum' donec; tam diu enim dimicauit quam diu ad tempus faciendae ciuitatis ueniret, id est donec Turnus occumberet: aut Romam, et est sensus dummodo conderet urbem. {aut Troiam aut Laurolauinium aut Romam significat.} 6.1. INFERRETQUE DEOS LATIO Latium duplex est, unum a Tiberi usque ad Fundos, aliud inde usque ad Vulturnum. denique ipse dixit "ueteresque Latini" ideo quia scit esse etiam nouos, id est a Fundis usque ad Vulturnum. Latium autem dictum est, quod illic Saturnus latuerit. Saufeius Latium dictum ait, quod ibi latuerant incolae, qui quoniam in cauis montium uel occultis cauentes sibi a feris beluis uel a ualentioribus uel a tempestatibus habitauerint Cascei uocati sunt, quos posteri Aborigines cognominarunt, quoniam aliis ortos esse recognoscebant. ex quibus Latinos etiam dictos. 6.2. INFERRETQUE DEOS LATIO hoc est in Latium. et est figura usitata apud Vergilium. quod enim per accusatiuum cum praepositione dicimus ille per datiuum ponit sine praepositione, sicut alibi "it clamor caelo" pro in caelum. 'deos' uero utrum penates, ut "talibus attonitus uisis et uoce deorum", an se et Ascanium et posteros suos, de quibus dictum est "dis genite et geniture deos"? 6.3. GENUS UNDE LATINUM si iam fuerunt Latini et iam Latium dicebatur, contrarium est quod dicit ab Aenea Latinos originem ducere. prima est iucunda absolutio, ut 'unde' non referas ad personam, sed ad locum; namque 'unde' aduerbium est de loco, non de ductu a persona. tamen Cato in originibus hoc dicit, cuius auctoritatem Sallustius sequitur in bello Catilinae, "primo Italiam tenuisse quosdam qui appellabantur Aborigines. hos postea aduentu Aeneae Phrygibus iunctos Latinos uno nomine nuncupatos". ergo descendunt Latini non tantum a Troianis, sed etiam ab Aboriginibus. est autem uera expositio haec. nouimus quod uicti uictorum nomen accipiunt. potuit ergo uictore Aenea perire nomen Latinum. sed uolens sibi fauorem Latii conciliare nomen Latinum non solum illis non sustulit, sed etiam Troianis inposuit. merito ergo illi tribuit quod in ipso fuerat ut posset perire. unde et ipse inducit in duodecimo libro rogantem Iunonem, ne pereat nomen Latinum. item in execratione Didonis legimus "nec cum se sub leges pacis iniquae tradiderit"; iniqua enim pax est in qua nomen amittit ille qui uicit. sed ueteres 'unde' etiam ad personam adplicabant, ita ut ad omne genus, ad omnem numerum iungerent, ut hoc loco 'genus unde Latinum' masculino generi et numero singulari iunxit, alibi ⟨ad⟩ genus femininum et numerum pluralem refert, ut "nymphae, Laurentes nymphae, genus amnibus unde est", sicut 'hinc' particulam, cum sit loci aduerbium, Terentius uetuste ad personam transtulit "sed eccum Syrum incedere uideo: hinc iam scibo quid siet". 7.1. ALBANIQUE PATRES Albam ab Ascanio conditam constat, sed a quo incertum est, utrum a Creusae an a Lauiniae filio: de qua re etiam Liuius dubitat. hanc autem cum euertisset Tullus Hostilius, omnes nobiles familias Romam transtulit. et sciendum bene hunc ordinem semper seruare Vergilium, ut ante dicat Latium, inde Albam, post Romam. quod et hoc loco fecit et in quinto libro, ut "priscos docuit celebrare Latinos" et deinde "Albani docuere suos, nunc maxima porro accepit Roma et patrium seruauit honorem". item in septimo libro "mos erat Hesperio in Latio quem protinus urbes Albanae coluere sacrum, nunc maxima rerum Roma colit". 7.2. ATQUE ALTAE MOENIA ROMAE aut propter gloriam, aut propter aedificia ingentia, aut quia in montibus est posita. 8. 1. MUSA MIHI CAUSAS MEMORA 'mihi' longa hic, alibi breuis, ut "mihique haec edissere uera roganti". sane in tres partes diuidunt poetae carmen suum: proponunt inuocant narrant. plerumque tamen duas res faciunt et ipsam propositionem miscent inuocationi, quod in utroque opere Homerus fecit; namque hoc melius est. Lucanus tamen ipsum ordinem inuertit; primo enim proposuit, inde narrauit, postea inuocauit, ut est "nec si te pectore uates accipio". sane obseruandum est, ut non in omnibus carminibus numen aliquod inuocetur, nisi cum aliquid ultra humanam possibilitatem requirimus. hinc in arte poetica Horatius "nec deus intersit nisi dignus uindice nodus inciderit". bene ergo inuocat Vergilius, non enim poterat per se iram numinis nosse. item in nono libro nisi adderet "Iuno uires animumque ministrat", quis crederet Turnum euasisse de castris? et hic 8.2. MUSA non addidit g-menin g-aeide g-thea. sed 'musa mihi causas memora' pro adesto, ut memores. sane musas multi nouem, multi septem dixerunt. his Numa aediculam aeneam breuem fecerat, quam postea de caelo tactam et in aede Honoris et Virtutis conlocatam Fuluius Nobilior in aedem Herculis transtulit, unde aedes Herculis et Musarum appellatur. has alii uirgines perhibent; nam ideo et porcam eis sacrificari aiunt, quod multum pariat. alii eis etiam filios dant, Orpheum Linum sirenas. alii has octo, ut Athenis uisuntur, alii quattuor dicunt, alias Boeotias, alias Atthidas, alias Siculas. has musas Siculus Epicharmus non musas, sed g-homonoousas dicit. 8.3. QUO NUMINE LAESO 'quo' in quo, in qua causa. et est septimus casus et communis elocutio; dicimus enim 'quo te laesi'. est et alia expositio. namque Iuno multa habet numina: est Curitis, quae utitur curru et hasta, ut est "hic illius arma, hic currus fuit"; est Lucina, quae partibus praeest, ut "Iuno Lucina fer opem"; est regina, ut "quae diuum incedo regina"; sunt et alia eius numina. merito ergo dubitat quod eius laeserit numen Aeneas. alii tamen dicunt separandum esse, ut de odio Iunonis non dubitet, quaerat autem quod aliud numen est laesum. 8.4. QUO NUMINE LAESO ideo trahitur in ambiguitatem et requirit in quo Iunonis numen laesit Aeneas, quia in ipsum certa non erant odia, sed in gentem propter causas paulo post dicendas. alii 'numen' uoluntatem accipiunt. 'laeso' autem dicendo ipso uerbo ostendit, etiamsi fuisset, leuissimam culpam fuisse; non enim dixit 'uiolato' aut 'iniuriam passo'. 9. 1. QUIDVE DOLENS bene philosophice dubitauit. dicunt enim quidam ad deos nihil pertinere. 9.2. VOLVERE CASUS id est casibus uolui. et est figura hypallage, quae fit quotienscumque per contrarium uerba intelleguntur. sic alibi "dare classibus austros", cum uentis naues demus, non nauibus uentos. item "animumque labantem inpulit", hoc est inpellendo fecit labantem. [1,10] 10. INSIGNEM PIETATE VIRUM quia patrem et deos penates de Troia sustulit. et hic ostendit merito se inuocasse musam. nam si iustus est Aeneas, cur odio deorum laborat? 11. 1. TANTAENE ANIMIS CAELESTIBUS IRAE hic iam non de qua litate iracundiae, sed de quantitate quaerit; nimia etenim ira est quae pietatis non habet considerationem. et hoc quidem secundum Stoicos dicit, {sed miratur, cur tantum} nam Epicurei dicunt deos humana penitus non curare. 'tantaene' quasi exclamatio est mirantis, cum es ipsa narratione sententiam trahentes nostram personam interponimus, ut "'tanton' placuit concurrere motu". non nulli 'tantaene' legunt, ut interrogatio sit potius quam exclamatio. 11.2. ANIMIS CAELESTIBUS dis superis, nam apud inferos constat esse iracundiam, ubi sunt Furiae. 'animis' uero g-tois g-thumois. 12. 1. URBS ANTIQUA FUIT urbs dicta ab orbe, quod antiquae ciuitates in orbem fiebant; uel ab uruo, parte aratri, quo muri designabantur. et 'antiqua' autem et 'fuit' bene dixit, namque et ante septuaginta annos urbis Romae condita erat, et eam deleuerat Scipio Aemilianus. quae autem nunc est postea a Romanis est condita: unde antiquam accipe et ad conparationem istius quae nunc est, et Roma antiquiorem. alii 'antiqua' nobilis, 'fuit' autem pro 'erat' accipiunt. 12.2. TYRII TENVERE COLONI deest 'quam', uel ut alii uolunt 'hanc': amant namque antiqui per epexegesin dicere quod nos interposito pronomine exprimimus. item "est locus Hesperiam Grai cognomine dicunt" deest 'quem'. 'coloni' autem dicuntur cultores aduenae, et hos de Tyro constat uenisse qui Carthaginem condiderunt. sane ueteres colonias ita definiunt: colonia est coetus eorum hominum qui uniuersi deducti sunt in locum certum aedificiis munitum, quem certo iure obtinerent. alii: colonia est quae graece g-apoikia uocatur; dicta autem est a colendo; est autem pars ciuium aut sociorum missa, ubi rem publicam habeant ex consensu suae ciuitatis, aut publico eius populi unde profecta est consilio. hae autem coloniae sunt quae ex consensu publico, non ex secessione sunt conditae. 13. 1. ITALIAM CONTRA constat tria latera habere Italiam, superi maris, inferi, Alpium: unde tollendi erroris causa adiecit 'contra Tiberina ostia', quae in infero mari sunt. aut certe {ideo} 'Italiam contra' quasi de aemula dictum accipiamus, ut non tantum situ quantum et animis contra. Ostiam uero ideo ueteres consecratam esse uoluerunt, sicut Tiberim, ut si quid bello nauali ageretur, id auspicato fieret ex maritima et effata urbe, ut ubique coniunctum auspici, ut Tiberis, cum colonia esset. 13.2. LONGE ualde. Sallustius "longe alia mihi mens est patres conscripti". aut certe 'maxime' uel 'praecipue', ut sit Carthago praecipue posita contra Tiberina ostia. Cicero pro Rabirio "et cum uniuerso populo Romano, tum uero equestri ordini longe carissimus". 'Tiberina' autem pro Tiberis posuit. quidam sane ita uolunt iungi, non 'longe ostia', sed 'longe diues', id est ualde diues. 14. 1. DIVES OPUM modo tantum diues dicimus, antiqui adiungebant cuius rei, ut "diues equum, diues pictai uestis et auri" iungentes tantum genetiuo casui. 14.2. STVDIISQUE ASPERRIMA BELLI causam ostendit mirabilem, dicens hos esse et bellicosos et diuites, cum otiosa semper sit opulentia. iure ergo hanc diligit Iuno et uult orbis regna sortiri. quae res odia eius in Troianos exagitat. et bene 'studiis', non 'studio', quia ter rebellauit contra populum Romanum. 15. 1. FERTVR dicitur. et ingenti arte Vergilius, ne in rebus fabulosis aperte utatur poetarum licentia, quasi opinionem sequitur et per transitum poetico utitur more. uel certe 'fertur' creditur. 15.2. MAGIS pro ualde. 16. 1. POSTHABITA non contempta, sed in secundis habita; namque in superiore uersu dixit 'magis', ut etiam originali loco seruetur adfectio. 16.2. SAMO sic Iuuenalis "et Samia genetrix quae delectatur harena". 16.3. COLUISSE SAMO deest 'etiam', ut esset 'posthabita etiam Samo'. 'coluisse' autem, quia ueteres colere dicebant etiam cum maior minorem diligeret, ut "ille colit terras". Plautus in Poenulo "Iuppiter qui genus colis alisque hominum". 16.4. HIC ILLIUS ARMA figura creberrima aduerbium pro aduerbio posuit, praesentis loci pro absentis; debuit enim dicere 'illic'. 16.5. ARMA instructam armis Iunonem in alio loco ipse testatur, ut "ferro accincta uocat". 17. 1. CURRUS aut uere currum quo secundum Homerum in bello utitur, aut thensam significat, qua deorum simulacra portantur. thensa autem cum aspiratione scribitur g-apo g-tou g-theiou, id est a re diuina. aut certe illud 'currus' quod ait "ductos alta ad donaria currus". habere enim Iunonem currus certum est. sic autem esse etiam in sacris Tiburtibus constat, ubi sic precantur "Iuno curitis tuo curru clipeoque tuere meos curiae uernulas". sane 17.2. HIC ILLIUS ARMA, HIC CURRUS FUIT quotienscumque nomina pluralis et singularis numeri conectuntur, respondemus uiciniori, ut ecce hoc loco currui, non armis respondit. eadem et in diuersis generibus est obseruatio, ut magis uicino, siue masculinum sit siue femininum respondeamus, ut puta 'uir et mulier magna ad me uenit'. si autem plurali numero uelimus uti, ad masculinum transeamus necesse est, ut 'uir et mulier magni ad me uenerunt'. sane 'fuit' pro fuerat. 17.3. GENTIBUS pro gentium, datiuum pro genetiuo. 18. 1. SIQUA 'qua' uacat et est ornatus causa positum, ut 'que' 'tandem' 'gentium' 'locorum' et reliqua, ut "dixitque et proelia uoce diremit". 18.2. IAM TUM ex quo constituta est a Tyriis colonis. 18.3. TENDITQUE FOVETQUE figurate dixit. non enim iam regnum fouet, sed tendit et fouet, ut regnum esse possit. et bene 'tendit', tamquam contra uerum, 'fouet' autem tamquam inbecillam aduersus Troianorum conatus. 18.4. PROGENIEM uel Romanos, uel ut quidam uolunt Scipionem, qui Carthaginem diruit. 19. DUCI ductum iri. infinitiui modi a passiuo tempus praesens pro futuro posuit, uerbum pro uerbo, ut supra ostensum est. [1,20] 20. 1. AVDIERAT a Ioue aut a Fatis. non enim omnia numina habent diuinandi facultatem; denique ne ipse quidem Apollo sua sponte diuinat, ut est "quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo praedixit". et perite 'audierat'; in Ennio enim inducitur Iuppiter promittens Romanis excidium Carthaginis. 20.2. AVDIERAT bene audierat quasi de incertis rebus, ut et timeret et speraret omnia pro sua uoluntate posse mutari. 20.3. TYRIAS ARCES Carthaginem dicit, quam Tyrii condiderunt. 'arces' autem ab eo quod est arceo dictae, quia inde hostes arcentur, id est prohibentur; et arcus, genus teli, quod huius ministerio sagittae arceant hostem. sane per confusionem uerbi et nominis dictum est; nam 'arces' est uerbum, arceo arces, cum non sit nomen. 20.4. OLIM quandoque. et tria tempora significat: praeteritum, ut "olim arbos, nunc artificis manus aere decoro inclusit patribusque dedit gestare Latinis"; praesens, ut "tumidis quod fluctibus olim tunditur"; futurum, ut "nunc olim quocumque dabunt se tempore uires". 21.1. HINC POPVLUM LATE REGEM a Romanis. laudat autem eorum imperium dicendo 'populum regem'. 21.2. LATE REGEM pro late regnaturum, nomen pro participio. quidam hoc demokratikos intellegunt. et 'hinc populum late regem belloque superbum uenturum excidio Libyae sic uoluere parcas' in Probi adpuncti sunt et adnotatum "hi duo si eximantur, nihilo minus sensus integer erit". sed Vergilius amat aliud agens exire in laudes populi Romani. 21.3. SUPERBUM nobilem, ut "ceciditque superbum Ilium". 21.4. BELLOQUE SUPERBUM id est eminentem, gloriosum. 22.1.VENTVRUM futurum, ut "idem uenturos tollemus in astra nepotes". 22.2. VENTVRUM EXCIDIO ad excidium. nota figura. 22.3. LIBYAE Carthaginis. et prouinciam pro ciuitate posuit. dicta autem Libya uel quod inde libs fiat, hoc est africus, uel ut Varro ait, quasi LIPIUIA, id est egens pluuiae. sic Sallustius "caelo terraque penuria aquarum". 22.4. VOLVERE PARCAS aut a filo traxit 'uoluere' aut a libro; una enim loquitur, altera scribit, alia fila deducit. et dictae sunt parcae g-kata g-antiphrasin, quod nulli parcant, sicut lucus a non lucendo, bellum a nulla re bella. nomina parcarum Clotho Lachesis Atropos. 23.1.ID METVENS bis idem. archaismos. sane de futuro timor est, odium de praeteritis. metuebat ergo Carthagini, odium autem habebat propter causas sequentes. et est de utroque exemplum "conueniunt quibus aut odium crudele tyranni aut metus acer erat". 23.2. VETERIS BELLI quantum ad Vergilium pertinet, antiqui; si ad Iunonem referas, diu id est per decennium gesti. tunc autem ad personam referendum est, cum ipsa loquitur; quod si nulla persona sit, ad poetam refertur. nunc ergo 'ueteris' ex persona poetae intellegendum. sic ipse in alio loco "mirantur dona Aeneae, mirantur Iulum flagrantesque dei uultus" partem ad se rettulit, partem ad Tyrios, qui deum eum esse nesciebant. 23.3. SATVRNIA antonomasia est, non epitheton; quae fit quotiens pro proprio nomine ponitur quod potest esse cum proprio nomine et epitheton dici. 'Saturnia' autem nomen quasi ad crudelitatem aptum posuit; Vergilius enim ubicumque Ioui uel Iunoni Saturni nomen adiungit, causas eis crudelitatis adnectit, ut "nec Saturnius haec oculis pater aspicit aequis". et alibi "es germana Iouis Saturnique altera proles: irarum tantos uoluis sub pectore fluctus". 24.1. PRIMA atqui Hercules prior contra Troianos pugnauit: unde modo 'prima' princeps accipienda est. nam poeta plerumque significationem nominum dat participiis, uel contra, ut "uoluentibus annis", significat enim uolubilibus. hac licentia et in hoc nomine usus est, ut primam pro principe poneret. 24.2. PRIMA inter primos; alii pro olim; alii 'prima' simpliciter, postea enim alii dii interesse coeperunt; alii 'prima' non ordine, sed uoluntate. aliter "primusque Machaon"; ibi enim in primis intellegitur. 24.3. AD TROIAM 'ad' et 'apud' accusatiuae sunt praepositiones, sed 'apud' semper in loco significat, 'ad' et in loco et ad locum, ut "ad quem tum Iuno supplex his uocibus usa est, et Cicero decem fiscos ad senatorem quendam relictos", item "ad Marcum Laecam te habitare uelle dixisti". 24.4. CARIS ARGIS illic enim eam coli omnibus notum est. Argos autem in numero singulari generis neutri est, ut Horatius "aptum dicet equis Argos ditesque Mycenas", in plurali numero masculini, ut hi Argi. ceterum deriuatio nominis Argiuos facit, non Argos. 25.1. NECDUM ETIAM aduerbium temporis. quis ante hunc? 25.2. CAVSAE IRARUM nunc de praeteritis loquitur. non nulli tamen pro causa et dolore dictum accipiunt. 25.3. SAEVI autem 25.4. DOLORES quod saeuire faciant. 26. ALTA MENTE REPOSTUM secreta, recondita. 'repostum' autem syncope est; unam enim de medio syllabam tulit. sed cum omnes sermones aut integri sint aut pathos habeant, hi qui pathos habent ita ut lecti sunt debent poni: quod etiam Maro fecit, nam "repostos" et "porgite" de Ennio transtulit: integris autem et ipsis utimur et eorum exemplo aliis. 27.1. IVDICIUM PARIDIS nota fabula est de malo aureo, Paridem pro Venere contra Iunonem Mineruamque iudicasse de forma. et bene 'iudicium Paridis', non fauor, ne re uera uideatur offensa. sic enim agit poeta, ut et Iuno causas irascendi habeat, et tamen in Aenea nulla sit culpa. 27.2. SPRETAEQUE INIVRIA FORMAE epexegesis est, hoc enim fuit iudicium Paridis: ut 'que' particula uacet, sicut illo loco "dixitque et proelia uoce diremit". licet multi separent dicentes aliud esse; numquam enim coniunctio ponitur nisi inter duas res. et 'spretae formae' referunt ad Antigonam, Laomedontis filiam, quam a Iunone propter formae adrogantiam in ciconiam constat esse conuersam. 28.1. ET GENUS INVISUM propter Dardanum Electrae paelicis filium. 28.2. RAPTI stuprati, ut est "rapta Garamantide nympha". item "et raptas sine more Sabinas". uel certe quod ad caelum raptus sit a Ioue per aquilam, ut "sublimem pedibus rapuit Iouis armiger uncis". 28.3. GANYMEDIS HONORES Troi, regis Troianorum, filii. 'honores' autem dixit uel propter ministerium poculorum, quod exhibuit diis remota Hebe, Iunonis filia, uel quod inter sidera conlocatus aquarii nomen accepit. ergo irascitur Iuno quod non ob hoc tantum raptus sit, ut pocula ministraret, sed quod ideo uiolatus sit, ut diuinos honores consequeretur. aut 'honores' propter formam, ut "et laetos oculis adflarat honores". sane hic Ganymedes Latine Catamitus dicitur, licet Theodotius, qui Iliacas res perscripsit, hunc fuisse Belin Chaldaeum dicat et Laomedonti praedixisse, tunc perituram et ciuitatem et regnum Troianum, cum de monte Metios sponte fuisset saxum elapsum: quod cum euenisset, postea Ilium esse dirutam. 29. HIS ACCENSA SUPER 'his super' aut de his, aut super metum Carthaginis his quoque accensa. [1,30] 30.1. TROAS bona oeconomia ostendit, totum genus Troianorum inuisum fuisse Iunoni, quia inlaturus est Mineruam ob unius hominis delictum etiam eos quos amauerat perdidisse. 30.2. RELLIQUIAS ut stet uersus geminauit, nam in prosa reliquias dicimus. 'relliquias' autem 'Danaum' dupliciter et a Troianis et a Graecis dici possunt, ut "et nostro sequitur de uulnere sanguis". 30.3. ATQUE INMITIS ACHILLI bene secundum Homerum segregat duces a populo. sic Aeneas in secundo post omnium casum Priami separauit interitum, ut "forsitan et Priami fuerint quae fata requiras". inmitem autem dixit etiam circa extinctum crudelem. et ideo intulit Achillem praecipue, quod Aeneas cum Achille congressus sit et ut in quinto ait Neptuni beneficio liberatus. 30.4. ACHILLI propter homoioteleuton detraxit s litteram, quae plerumque pro sibilo habetur non solum necessitatis, sed etiam euphoniae causa: nam alibi ipse ait "nec equis adspirat Achillis": ut Sallustius "a principio urbis ad bellum Persi Macedonicum". detrahitur autem tertiae declinationis genetiuo. sane apud Sigeum Achillis statua fuisse dicitur, quae in lanna, id est in extima auris parte elenchum more femineo habuerit. hic apud Cretam insulam pemptus uocatus est, ut ueteres auctores tradunt. 31. ARCEBAT prohibebat. significat autem et 'continet'. Ennius "qui fulmine claro omnia per sonitus arcet", id est continet. 32.1. ACTI FATIS nulla Iunonis inuidia est. 32.2. ACTI FATIS si odio Iunonis fatigabantur, quo modo dicit 'acti fatis'? sed hoc ipsum Iunonis odium fatale est. laborat enim Vergilius nihil Troianorum meritis, sed omnia fatis adscribere. est et alter sensus; nam fatum uoluntatem legimus, ut "fatis Iunonis iniquae", id est uoluntate, ut hic intellegamus, agebantur fatis Iunonis, id est uoluntate. uel 'fatis' pro malis, ut "nate Iliacis exercite fatis". 32.3. MARIA OMNIA 32.4. CIRCUM in fine accentum ponimus contra morem Latinum: sed corruptio hoc facit; namque praepositio postposita corrupta est sine dubio. 33.1. MOLIS difficultatis. in sequentibus proprie "miratur molem Aeneas". 33.2. ROMANAM CONDERE GENTEM latenter ostendit hinc odium Iunonis Aeneam pertulisse, quod Romanae gentis auctor extabat. 34.1. VIX hoc loco mox significat uel statim. 34.2. E CONSPECTU ut adhuc de Sicilia possent uideri. et ut Homerus omisit initia belli Troiani, sic hic non ab initio coepit erroris. 35.1. LAETI uel alacres et ueloces, ut est "et laetus eois Eurus equis", item "et uirgea laetus pabula", id est festinus, cum intentione; uel re uera laeti, quamquam incongruum sit post Anchisae mortem. sed et interitus senum minus doletur, et 'magis laetos' intellegendum est, ut sit causa maior iracundiae. sic enim et in septimo Iuno irascitur, ubi "laetum Aenean Siculo prospexit ab usque Pachyno". uel 'laeti' g-prothumoi, ut "omnisque iuuentus laeta". 35.2. SALIS maris secundum Homerum. salem autem quo utimur singulari numero tantum dicimus; cum iocos significamus pluralem tantum ponimus numerum, ut Lucanus "non soliti lusere sales". aliquando autem etiam urbanitatem per singularem numerum significamus, ut Terentius "qui habet salem, quod in te est", id est quae res in te est, masculini enim generis est, non neutri: et neutra triptota sunt, nec ab hoc accusatiuo nominatiuus esse potest 'hoc salem'. 36.1. SUB PECTORE pro in pectore. 36.2. VVLNUS de praeterito dolorem dixit, de futuro metum, ad utrumque 'uulnus' rettulit. 37.1. HAEC SECUM subaudimus locuta est, deest enim. et hoc fictum est, ut superius diximus. unde enim hoc sciret poeta? bene autem inpatientiam doloris ostendit detrahendo ei solatia, ut in quarto solam inducit Didonem "en quid ago?" 37.2. HAEC SECUM quia uehementior adfectus est sine conscio, ut "et casum insontis mecum indignabar amici" et "crudelia secum fata Lyci". e contrario "quicum partiri curas". 37.3. MENE 'ne' non uacat, significat enim ergo et est coniunctio rationalis. 37.4. INCEPTO DESISTERE tolerabilius enim est non inchoare, quam incepta deserere, ut Terentius "uerum si incipias, neque pertendas nauiter". et 'mene' sic habet emphasin, ut "ast ego, quae diuum incedo regina". 37.5. VICTAM sic et in septimo "uincor ab Aenea". se uictam pronuntiat uelut uictam. alii iratam tradunt. 38. NEC POSSE ITALIA detraxit more suo praepositionem prouinciae; non enim dixit 'de Italia', sed 'Italia'. TEUCRORUM quia Teucer et Scamandrus Creta profecti Troiam uenerunt. facta ascensione hospitio a Dardano accepti de aduenis ciues facti, quia Batiam, Teucri filiam, Dardanus sibi iunxit et populares suos socero cognomines fecit. AVERTERE id est in perpetuum. REGEM hoc est, quia nihil amisit, rex est. et mire Aeneam noluit nominare. honorantur enim minores a maioribus si suo nomine fuerint nominati, ut "Aeole, namque tibi". contra contumelia est si maiores a minoribus suo nomine nominantur, ut "Iunonis grauis ira". et "pacem te poscimus omnes Turne". et bene 'regem' inuidiose; non enim dixit Troianos, sed unum hominem Troianum. 39. QUIPPE VETOR FATIS re uera, inquit, fata me prohibent. ergo Iuno ignorat uim fatorum. sed hoc non possumus dicere, quia superius lectum est "si qua fata sinant et audierat". hoc ergo est. omnis res hominum aut ex nostra uoluntate descendit, ut puta sedere surgere; aut ex fati necessitate, ut nasci mori; aut ex deorum uoluntate, ut nauigare uel honoribus frui. nunc de nauigatione agitur; et bene inuidiose, quasi etiam huius rei potestatem ei possint fata detrahere. est et alter sensus latens, ut speret se reginam contra exulum fata posse aliquid, si Mineruae numen inferius ualuit contra fata uictorum. PALLASNE Minerua g-apo g-tou g-pallein g-to g-doru, id est ab hastae concussione; uel quod Pallantem gigantem occiderit. sane opportune hic Aiacis naufragium ad exemplum adfert, cum de naufragio Aeneae cogitat. et cum bellum meditatur, belli exemplum adfert "Mars perdere gentem inmanem Lapithum ualuit". 'ne' autem coniunctio expletiua uidetur. an aliter? EXVRERE exuri dicitur de quo nihil superest, ut "quid memorem exustas Erycino in litore classes?" CLASSEM ad inuidiam posuit, ut pro una naui classem dicat. sic Venus "nauibus infandum amissis", cum Orontes solus perisset. aut re uera unam nauem significat, ut Horatius "me uel extremos Numidarum in agros classe releget". classis enim dicta est g-apo g-tohn g-kalohn, id est a lignis, unde et calones dicuntur qui ligna militibus portant, et g-kalopodia. [1,40] 40. ARGIVUM quasi et illud contra fata. et 'Argiuum' pro Argiuorum; uidetur autem specie accusatiui singularis pro genetiuo plurali usus. et bene 'Argiuum' quasi quos ipsa Iuno amat, ut supra "pro caris gesserat Argis". POTVIT ad illud refertur quod superius dixit 'nec posse'. et inuidiose potentiam Mineruae exaggerat, quae uno tempore et exurere potuit et submergere. 41. UNIUS OB NOXAM in istis sermonibus unius illius ipsius naturaliter media producitur syllaba, sed cum opus est corripitur hac excusatione: nam quotiens uocalem longam uocalis sequitur, ei uires detrahit, ut est "insulae Ionio in magno et sub Ilio alto". et ob hoc mutant accentum; in Latino enim sermone cum paenultima corripitur, antepaenultima habet accentum, ut hoc loco 'unius ob noxam' et contra "nauibus infandum amissis unius ob iram prodimur". NOXAM pro 'noxiam'. et hoc interest inter noxam et noxiam, quod noxia culpa est, noxa autem poena. quidam noxa quae nocuit, noxia id quod nocitum accipiunt. sane latenter tangit historiam; dicitur enim Minerua in tantum ob uitiatam Cassandram in templo suo solius Aiacis poena non fuisse contenta, ut postea per oraculum de eius regno quotannis unam nobilem puellam iusserit Ilium sibi ad sacrificium mitti, et quod est amplius, de ea tribu, de qua Aiax fuerat, sicut Annaeus Placidus refert. FURIAS amorem, ut in bucolicis "seu quicumque furor". alii sic accipiunt, quasi illum in furore deliquisse dicat, Troianos scientes. OILI Oilei. et non uacat; nam et duo Aiaces fuerunt, et ambo furuerunt, sed ira armorum Telamonius, hic amore, qui Cassandram in templo Mineruae capto Ilio stuprauit. et est graeca figura, si dicamus 'Aeneas Anchisae' et subaudiamus filius. hac autem figura utimur circa patres et circa maritos tantum, ut Vergilius "Deiphobe Glauci", id est filia, et "Hectoris Andromache", id est uxor. sane hic Aiax, Oilei filius a multis historicis Graecis tertiam manum dicitur post tergum habuisse quod ideo dicitur fictum, quia sic celeriter utebatur in proelio manibus, ut tertiam habere putaretur. 42. IPSA bene ipsa; dulcis enim est propria manu quaesita uindicta: unde plus dolet Iuno alienis se uiribus niti, ut Aeoli uel inferorum, sicut ipsa "flectere si nequeo superos, Acheronta mouebo". RAPIDUM uelocem, ut est "cum rapidus sol nondum hiemem contingit equis, iam praeterit aestas" item "rapidiue potentia solis". {sed} cum Varro diuinarum quinto quattuor diis fulmina adsignet, inter quos et Mineruae, quaeritur, cur Minerua Iouis fulmen miserit. antiqui Iouis solius putauerunt esse fulmen, nec id unum esse, ut testantur Etrusci libri de fulguratura, in quibus duodecim genera fulminum scripta sunt, ita ut est Iouis Iunonis Mineruae, sic quoque aliorum: nam de Iunonis fulmine Accius ait "praeferuido fulgore ardor iniectus Iunonis dextra ingenti incidit". quare tum non posuit Mineruam misisse fulmen suum? sed multi dicunt, habere quidem Mineruam ut Iouem et Iunonem fulmen, sed non tantum ualere, ut uindictam suam possit implere, nisi usa esset Iouis fulmine: unde merito queritur Iuno, Mineruam, cum de numero minorum sit qui fulmen habent, usam tamen Iouis fulmine. IACVLATA in libris Etruscorum lectum est iactus fulminum manubias dici et certa esse numina possidentia fulminum iactus, ut Iouem Vulcanum Mineruam. cauendum ergo est, ne aliis hoc numinibus demus. et 'iaculata' pro iaculans, participium passiuum pro actiuo. E NUBIBUS secundum physicos qui dicunt conlisione nubium fulmen creari. et indignatur Iuno, quod, cum nubes suae sint, pariter eis Minerua ac Iouis fulmine usa sit, cum sibi neutrum prosit. 43. DISIECITQUE quidam uolunt fulminum genera quattuor esse: unum quod dicitur dissiciens idemque fragosum, alterum transfigens, tertium corripiens, quartum infigens: quas omnes species more suo in unius fulguris descriptione attigit dicens primum 'disiecitque rates', secundum 'illum expirantem transfixo pectore', tertium 'turbine corripuit', quartum 'scopuloque infixit acuto'. RATES abusiue naues; nam proprie rates sunt conexae inuicem trabes. Varro ad Ciceronem "ratis dicta nauis longa propter remos, quod hi supra aquam sublati dextra et sinistra duas rates efficere uidentur. ratis enim, unde hoc translatum, ubi plures mali aut trabes iuncti aqua ducuntur. hinc nauiculae cum remis ratariae dicuntur". 44. ILLUM auctorem scilicet criminis. EXPIRANTEM FLAMMAS non animam dicit 'flammas', sed cum anima fulminis flammas uomentem. et ut superius pleno nomini adiecit 'opum', id est "diues opum", sic hic uerbo; cum enim plenum sit 'expirantem', addidit 'flammas', ut alio loco 'animas', ut "confixi expirant animas". alii 'expirantem' anhelantem accipiunt. Probus et 'tempore' legit, ut ipse "liquefacto tempora plumbo". sed qui legunt 'pectore' de Accio translatum adfirmant, qui ait in Clytemestra de Aiace "in pectore fulmen inchoatum flammam ostentabat Iouis". qui 'tempore' legunt de topica historia tractum dicunt; nam Ardeae in templo Castoris et Pollucis in laeua intrantibus post forem Capaneos pictus est fulmen per utraque tempora traiectus. et singulare nomen pro plurali. totius autem Italiae curiosissimum fuisse Vergilium multifariam apparet. 45. TURBINE uolubilitate uentorum. SCOPVLO saxo eminenti. 'scopulus' autem aut a speculando dictus est, aut a tegimento nauium, g-apo g-tou g-skepazein. contigerunt autem ista circa Caphereum montem Euboeae. INFIXIT Cornutus ait 'inflixit' uerius, quod sit uehementius. 46. AST EGO nunc conparat singula. et ne leue esset quod dixerat 'ego', addidit 'deorum regina'; sic Sallustius "uos autem, hoc est populus Romanus". DIVUM autem pro diuorum, sicut 'Argiuum'. INCEDO incedere proprie est nobilium personarum, hoc est cum aliqua dignitate ambulare, ut "regina ad templum forma pulcherrima Dido incessit et aut iaculo incedit melior", Sallustius "sed incedunt per ora uestra magnifici". 47. ET SOROR ET CONIVNX physici Iouem aetherem, id est ignem uolunt intellegi, Iunonem uero aerem, et quoniam tenuitate haec elementa paria sunt, dixerunt esse germana. sed quoniam Iuno, hoc est aer, subiectus est igni, id est Ioui, iure superposito elemento mariti traditum nomen est. Iouem autem a iuuando dixerunt; nulla enim res sic fouet omnia, quemadmodum calor. TOT ANNOS licenter in istis elocutionibus et accusatiuo et ablatiuo utimur. dicimus enim et 'tota nocte legi' et 'totam noctem legi'. honestior tamen elocutio est per accusatiuum. sane 'tot annos' continuationem significat, 'tot annis' autem interuallum. 48. ET QUISQUAM non Troianorum, sed omnium generaliter. IVNONIS autem pro 'meum', nomen pro pronomine. 49. PRAETEREA postea, ut "praeterea uidit, nec portitor Orci amplius obiectam passus transire paludem". SUPPLEX breuiter utrumque dixit; aut enim suscipiuntur uota precibus, aut honore redduntur. et ostendere uult, non solum non sibi supplicandum, sed nec simplici ueneratione dignam futuram. [1,50] 50. TALIA FLAMMATO quod superius intermiserat nunc reddidit. nam dixerat superius 'haec secum' et modo ait 'uolutans', id est cogitans. multi sane 'talia uolutans' talia reuolutans accipiunt. 51. NIMBORUM nimbi nunc uentos significant, plerumque nubes uel pluuias: ergo prout locus fuerit intellegamus. proprie tamen nimbi uocantur repentinae et praecipites pluuiae; nam pluuias dicimus lentas et iuges. et figurate 'patriam, loca'; unum enim uarietas ipsa significat. LOCA FETA nunc plena, ut alio loco "feta armis". sciendum est autem fetam dici et grauidam et partu liberatam, ut "fecerat et uiridi fetam Mauortis in antro"; enixam autem eam fuisse lac, quod pueris praebebatur, ostendit. item fetam grauidam illo loco ostendit, "non insueta graues temptabunt pabula fetas". ergo quia feta medius sermo est, bene hoc loco epitheto discreuit, dicens 'graues fetas', ut bonum facinus et malum facinus dicimus, bonum uenenum et malum uenenum. AVSTRIS figura est celebrata apud Vergilium: et est species pro genere. legerat apud Ennium "furentibus uentis", sed quasi asperum fugit et posuit 'austris' pro uentis. 52. AEOLIAM VENIT nouem insulae, quae sunt post fretum Siciliae, appellantur Aeoliae ab Aeolo rege, Hippotae filio, licet habeant et propria nomina. unde et Vergilius ait "Aeoliam Liparen". poetae quidem fingunt hunc regem esse uentorum, sed ut Varro dicit, rex fuit insularum, ex quarum nebulis et fumo Vulcaniae insulae praedicens futura flabra uentorum inperitis uisus est uentos sua potestate retinere. AEOLIAM VENIT in Aeoliam. detraxit ⟨praepositionem⟩, ut "Italiam fato". Aeolus Hippotae siue Iouis siue Neptuni filius. qui cum immineret bellum, quo Tyrrhenus, Lipari frater, Peloponnesum uastare proposuisset, missus ab Agamemnone, ut freta tueretur, peruenit ad Liparum, qui supra dictas insulas regebat imperio, factaque amicitia Cyanam filiam eius in matrimonium sumpsit et Strongulam insulam in qua maneret accepit. HIC illic, ut superius "hic currus fuit". VASTO ANTRO physica ratione hoc fingit poeta. naturale enim est ut loca concaua plena sint uentis. sane 'uasto' pro desolato ueteres ponebant. Ennius Iphigenia "quae nunc abs te uiduae et uastae uirgines sunt". ponebant et pro magno. Clodius commentariorum "uasta: inania magna". 53. LUCTANTES elaborantes egredi uel inter se saeuientes. SONORAS graues sonis, et est tempestatis epitheton. ordo autem talis est, Aeolus uentos et tempestates sonoras uasto antro premit. quidam 'sonoras' semper strepentes tradunt, ut "fluminibusque sonoris"; nam sonorum est quidquid sine intermissione sonum seruat, sonans uero quod ad tempus auditur. male autem quidam accipiunt 'sonoras' pro sonantes, cum sit proprium 'sonoras', ut g-thalassa g-te g-ehchehessa. aliud est enim g-ehchousa, id est sonans. 54. AC VINCLIS ET CARCERE FRENAT translatio est per poeticam licentiam facta. carcer autem est undecumque prohibemur exire, dictus quasi arcer ab arcendo. locum autem, in quo seruantur noxii, carcerem dicimus numero tantum singulari; unde uero erumpunt quadrigae, carceres dicimus numero tantum plurali, licet plerumque usurpet poeta, ut est "ruuntque effusi carcere currus". alii uinclis carceris tradunt, ut "quam ferro excisam crebrisque bipennibus instant". 55. ILLI INDIGNANTES hic aperte ostendit, quid sit 'luctantes'. MAGNO CUM MURMVRE MONTIS non circum montis claustra, sed cum magno montis murmure fremebant. et est maior sensus: sic fremebant, ut etiam antra possent sonare. CUM MURMVRE MONTIS sic dixit Pacuuius "murmur maris", quia uentos murmur sequitur, ut ipse alibi "magno misceri murmure pontum". 56. CIRCUM FREMUNT quidam hoc loco 'fremunt' id est imperia recusant intellegunt, ut apud Cassium in annalium secundo "ne quis regnum occuparet, si plebs nostra fremere imperia coepisset", id est recusare. ita et hic ostendit uentos imperia recusantes. non numquam 'fremere' uelle significat, ut "arma amens fremit, arma toro tectisque requirit". CELSA ARCE secundum quod superius diximus. uenti enim melius deprehenduntur ex alto. SEDET non otiatur, sed curat; apud antiquos enim 'sedet' considerat significabat, ut alio loco ait "Turnus sacrata ualle sedebat". 57. MOLLITQUE ANIMOS id est uentos g-apo g-tohn g-anemohn, ut ipse alibi "quantum ignes animaeque ualent" et Horatius "inpellunt animae lintea Thraciae". 'mollit' autem ideo dixit, ut per transitum ostenderet, uitia naturae nulla ratione mutari, sed mitigari aliquatenus posse. 58. MARIA AC TERRAS CAELVMQUE PROFVNDUM atqui quattuor elementa sunt, terra aqua aer aether. sed hoc loco rite praetermisit aetherem, quia uenti non turbant superiora, ut ait Lucanus "pacem summa tenent", sed aut terras aut maria aut aerem. nam caelum hoc loco pro aere posuit, ut Lucretius "in hoc caelo qui dicitur aer". 'profundum' autem et sublime dicitur {et profundum mare}, ut 'supremum' ⟨et⟩ altum "pro supreme Iuppiter", ⟨et⟩ postremum. potest et ad maria et ad terras referri. quidam 'profundum' in profundum accipiunt, alii pro funditus. et sicut hic 'profundum' in altitudinem, sic alibi fastigia de infima parte "forsitan et scrobibus quae sint fastigia quaeras". 59. FERANT auferant; et est aphaeresis. RAPIDI ueloces, ut supra. VERRANTQUE uerrere est trahere, a rete, quod uerriculum dicitur. est autem principalitas uerbi uerro uerris, praeteritum uersi, unde et fit participium uersus, hinc alibi "et uersa puluis inscribitur hasta", id est tracta. [1,60] 60. SPELVNCIS ATRIS uel tenebrosis, uel magnis. 61. ID METVENS timens. ergo Iuppiter timet, non sibi, sed elementis, ne turbentur eruptione uentorum, ut si bellorum tempore dicas uirum fortem timere, non sibi, sed liberis suis. HOC METVENS prouidens cauens. MOLEMQUE ET MONTES id est molem montis. et est figura, ut una res in duas diuidatur, metri causa interposita coniunctione, ut alio loco "pateris libamus et auro", id est pateris aureis. 62. FOEDERE modo lege, alias pace, quae fit inter dimicantes. foedus autem dictum uel a fetialibus, id est sacerdotibus per quos fiunt foedera, uel a porca foede, hoc est lapidibus occisa, ut ipse "et caesa iungebant foedera porca". 63. ET PREMERE ET LAXAS SCIRET DARE IVSSUS HABENAS permansit in translatione, ut "uinclis et carcere frenat". 'iussus' autem ob hoc posuit, quia suo nihil facit imperio. nam tolle hoc, et maior est omnibus diis, si ad eius uoluntatem possunt elementa confundi: ut ipse "Aeolus mihi iussa capessere fas est". simul uentorum ostenditur uis, quibus parum fuerat montem superponi, nisi et regem acciperent, qui ipse quoque alieno pareret imperio. ET PREMERE E- L- S- D- I- H- alioquin Iunoni obsequi non posset. alii 'iussus' ita intellegunt, non cum iuberetur eum hoc facere, sed ita administrare, ut etiam iussus erat, secundum desiderium temporum. 64. AD apud quem, ut supra. 65. AEOLE rhetoricum est in omni petitione haec obseruare, ut possit praestare qui petitur, ut sit possibilitas, ut sit res iusta quae petitur, ut habeat modum petitio, ut sequatur remuneratio. et sciendum est secundum hunc ordinem omnes petitiones formare Vergilium, ut in hoc loco possibilitas est 'et mulcere dedit fluctus et tollere uento'. iusta petitio est 'gens inimica mihi'; omne enim quod contra inimicos petimus iustum est. modus petitionis est 'et dissice corpora ponto'. remuneratio 'sunt mihi bis septem praestanti c- n-'. AEOLE INCVTE VIM VENTIS ordo ipse est. et est figura parenthesis. inter parenthesin et ellipsin hoc interest, quod parenthesis es quotiens remota de medio sententia integer sermo perdurat; plenum namque est 'Aeole incute uim uentis'. item "Aeneas rapidum ad naues praemittit Achatem". ellipsis autem est quotiens remotis interpositis deest aliquid, ut est "quos ego - post mihi non simili poena"; deest enim 'adfligam'. AEOLE sane antiqui quotiens a minoribus beneficium petebant, a nomine incipiebant, et erat honoratius si nomen ipsius ante praeferrent. DIVUM PATER ATQUE HOMINUM REX Iuppiter. et periphrasis est, id est circumlocutio. 'pater' autem a Vergilio ad eminentiam ponitur, ut "pater Aeneas" et "pater Appenninus". 66. ET MULCERE DEDIT FLUCTUS ET TOLLERE VENTO aliud pendet ex alio; nam qui potest mulcere, potest et tollere, id est erigere in tempestatem. 'mulcere' autem delenire. hinc mulsum quod dulcedine animos nostros permulceat. alii 'mulcere' mitigare, mollire uel fouere. 67. GENS sermo hic et nationem significat et familiam, sed nunc ad utrumque potest referri. nam aut ad familiam Aeneae aut ad Troianam gentem refertur. TYRRHENUM Tyrrhenus cum fratre Lydo regnum ea indulgentia tenuit, ut ingens frequentia populi his contingeret: quae causa summam rerum fecit inopiam, nullo patriam relinquente aut uolente peregrinari, quia tanta bonitas erat in regibus. consilium igitur habuerunt, ut partiti turbam, quam alere non poterant, alternis diebus abstinerent a cibis lusibusque uacaretur. atque hac lasciuia excogitauerunt talorum tesserarumque iactus pilaeque lusum et tibiae modulationem et concentum symphoniae tubarumque, quibus auocati ciues facilius tolerarent ieiunium. nouissime tamen quia uincebat necessitas nec ulla consilia famem releuarent, sortiti sunt, uter ex fratribus cum parte populi abiret in quas sors terras dedisset. cum Tyrrhenus sorte iussus discederet, in mari quod Tyrrhenum ab eo uocatur periit. cuius filius Tuscus cum populo euasit in regionem Tusciam, quae ab eo nomen accepit. TYRRHENUM Tyrrhenum mare dictum est uel quod Tusciam adluit, id est Tyrrheniam, uel certe a Tyrrhenis nautis, qui se in hoc mare praecipitauerunt. namque hoc habet fabula, dormientem in litore Liberum patrem puerum nautas abstulisse Tyrrhenos. qui cum esset experrectus in naui, quo duceretur rogauit; responderunt illi, quo uellet. Liber ait ad Naxum insulam sibi sacratam. at coeperunt alio uela deflectere, quam ob rem iratum numen tigres sibi sacratas iussit uideri, quo terrore se illi in fluctus dedere praecipites. alii dicunt, quod stuprum Libero patri inferre temptauerint ac propterea hoc pertulerint. MIHI NAVIGAT id est in meum dolorem. NAVIGAT AEQUOR figura Graeca est; nos enim dicimus per aequor nauigat. similiter etiam alio loco "terram, mare, sidera iuro", cum latinitas exigat, ut addatur praepositio per. et non uacat quod 'Tyrrhenum' addidit; uidetur enim dicere, iam eis Italiam esse uicinam. 68. ILIUM IN ITALIAM PORTANS id est res Ilienses. et inuidiose dicit Ilium, quasi ipsam cernat ciuitatem, cum Troianos aspexerit. et bene 'Ilium', hoc est quam fata stare noluerint. VICTOSQUE PENATES a Graecis. tacite occurrit quaestioni: portat quidem deos, sed uictos, hoc est contemnendos, ne facere contra inuictos nollet. 69. INCVTE VIM VENTIS duplex sensus est: 'incute' enim si inice significat, 'uentis' datiuus est casus, hoc est, parua est eorum, etiam tu eis da magnam uim; si autem 'fac', septimus casus est, et erit sensus: fac uim Troianis per uentos, hoc est, per uentos uim in Troianos incute. Ennius "dictis Romanis incutit iram". SUBMERSASQUE OBRVE PUPPES ordo est ⟨inuersus⟩ in sensu; ante enim est ut obruantur fluctibus, et sic submerguntur. tota autem Iunonis petitio in sequentibus explanatur. SUBMERSASQUE OBRVE P- id est obrue, ut submergas. [1,70] 70. AVT AGE DIVERSOS hoc est disperge illos per diuersa, ne ad Italiam ueniant; duobus enim generibus deletur exercitus, aut internecione aut dispersione. ET DISSICE CORPORA hic mutauit coniunctionem, nam dicendum erat 'aut dissice corpora'. CORPORA PONTO tam uirorum quam nauium, ut ipse alio loco cum de nauibus loqueretur "et toto descendit corpore pestis". sciendum sane est artem hanc esse petitionis, ut minora inpetrare cupientes maiora poscamus: quod etiam nunc Iuno facit. scit namque se fatis obstare non posse, sed hoc agit, ut eos arceat ab Italia. 71. SUNT MIHI BIS SEPTEM non sine ratione Iuno nymphas dicitur sua potestate retinere; ipsa est enim aer, de quo nubes creantur, ut est "atque in nubem cogitur aer", ex nubibus aquae, quas nymphas esse non dubium est. ideo autem nympham Aeolo pollicetur, quia uentorum rex est, qui aquae motu creantur. bene ergo ei iungitur origo uentorum. sane notant Vergilium critici, quia marito promittit uxorem: quod excusat regia licentia, ut Sallustius "denas alii alii plures habent, sed reges eo amplius". uel certe quod ex priore coniuge inprobos filios Aeolus habuerit, uel quod haec quam promittit inmortalis est. alii uolunt Iunonem per iram oblitam, Aeolum uxorem et filios habere; quod exinde adserunt, quia Aeolus ad haec nihil ei responderit. et bene Iuno sic pollicetur, quasi Aeolo beneficium ante non concesserit. econtra Aeolus non ad praesens, sed ad praeteritum respondit 'tu mihi quodcumque hoc regni est'. PRAESTANTI CORPORE NYMPHAE bene etiam istas laudat, ut maior sit in Deiopea pulchritudinis gloria. laudabilius enim est superare laudatos, ut ipse ad maiorem Aeneae gloriam laudat et Turnum. harum autem quattuordecim nomina, ut quidam uolunt, in Georgicis inuenimus. 'praestanti' autem 'corpore' pro praestantis corporis, ablatiuum pro genetiuo. 72. QUARUM QUAE FORMA dicimus et per se 'quarum quae pulcherrima', et plus ornauit inferendo 'forma pulcherrima'. 73. CONVBIO IVNGAM deest eam; et conubium est ius legitimi matrimonii. et bene 'conubio iungam' dixit, ut hanc ab aliis segregaret, quae a regibus sine lege habentur. solent enim reges inter plures uni praecipuum dare nomen uxoris. et 'conubio' nu breuem posuit, cum naturaliter longa sit. nubo enim, unde habet originem, longa est. sed est tropus systole, qui fit quotienscumque longa corripitur syllaba propter metri necessitatem. ipse alio loco longam posuit, ut est "Hectoris Andromache Pyrrhin conubia seruas?" item "cuique loci leges dedimus, conubia nostra reppulit" et "per conubia nostra" et "Nomadumque petam conubia supplex". sciendum tamen est, quia plerumque in conpositione uel deriuatione principalitatis natura corrumpitur. CONVBIO IVNGAM STABILI PROPRIAMQUE DICABO multa in unum contulit uersum quae Iuno promittit; dicendo enim 'conubio' ostendit legitimam, dicendo 'stabili' longam promittit concordiam, id est quae diuortio careat, dicendo 'propriam' adulterii remouet suspitionem. quod autem adiecit 'dicabo' obsequentem eam fore demonstrat. in usu enim est ut dicamus, sacerdos dicatus est numini, hoc est ad obsequium datus est. alii 'dicabo' dabo accipiunt. Terentius "iam hanc operam tibi dico", id est do, sicuti ab eo quod est dico participium a passiuo dictus facit, ut est "Iunoni infernae dictus sacer", quamuis alibi lectum sit "templis sibi ferre dicatis". 'propriam dicabo' autem deest 'tibi eam'. 'propriam' autem possumus uel firmam uel perpetuam accipere, ut "si proprium hoc fuerit". Terentius "nihilne esse cuiquam proprium" et "quod uoluptates eorum propriae sunt" et "da propriam, Thymbraee, domum". 74. OMNES ANNOS bene, quia dea est; non enim usque ad senectutem. MERITIS praestitis, ut alibi "nec te regina negabo promeritam", id est praestitisse. et alterum pendet ex altero; meritum enim non nisi ex praestantis descendit beneficio. 75. PULCHRA PROLE bene postremum addidit propter quod matrimonium contrahitur, pulcherrimos filios. et mire hoc Iuno Lucina promittit, quasi non ob libidinem offerat. PULCHRA PROLE notanda figura; frequenter enim hac utitur. nam quod nos per genetiuum singularem dicimus, antiqui per septimum dicebant, ut hoc loco 'parentem pulchra prole', id est pulchrae prolis. et simpliciter intellegendum est; errant namque qui dicunt ideo 'pulchra' dixisse propter Canacen et Macareum in se inuicem turpissimos fratres. illi enim alterius Aeoli filii fuerunt. 76. AEOLUS HAEC subaudis 'dixit', quod ex posterioribus intellegitur, ut supra notauimus. REGINA inferioris personae reuetentia est maiorem meritis appellare, non nomine; contra maioris est minorem nomine tantum uocare. qui ordo non nisi per indignationem corrumpitur, ut in duodecimo Sages in extremis rebus Turnum non regem uocat, ut "ruitque inplorans nomine Turnum". et alibi de Aristaeo "et te crudelem nomine dicit". OPTES optare non tantum eligere significat, ut alibi "optauitque locum regno", sed etiam uelle, ut hoc loco 'quid optes' quid uelis. Lucilius in VI. "quid ipsum facere optes", id est uelis. alii 'quid optes' quid petas. sane seruauit ordinem; nam qui promittit statim a primo polliceri debet, post si qua uult addat, ut auditor expectatione non pendeat. 77. EXPLORARE deliberare; superius namque multa poposcerat Iuno. hoc ergo dicit: tuum est deliberare, quid uelis. aut certe aperire uel pensare, quale sit desiderium. alii explorare Iouis animum; aut certe 'explorare' explanare; aut certe statuere, an aequum sit quod petis, tuus enim hic labor est. MIHI IVSSA CAPESSERE FAS EST figura est litotes, quae fit quotienscumque minus dicimus et plus significamus per contrarium intellegentes, ut hoc loco non ait: licet mihi inplere quae praecipis, sed nefas est non inplere quae iusseris. item "munera nec sperno", id est libenter accipio. MIHI IVSSA CAPESSERE FAS EST hoc secundum ea quae aliter dicuntur, aliter audiuntur dictum est. {nam} cum dicit non se posse ⟨non⟩ inplere quae Iuno praecipiat, nefas tamen putat {non} inplere praecepta. 'mihi' sane ultima syllaba produci debet, quia hoc casu omnia uel nomina uel pronomina uel participia in ultima syllaba produci debent. 'capessere' autem est saepe capere. 78. TU MIHI QUODCVMQUE HOC REGNI rediit ad physicam rationem. nam motus aeris, id est Iunonis, uentos creat, quibus Aeolus praeest. dicendo autem 'quodcumque' aut uerecunde ait, ne uideatur adrogans, aut latenter paene iocatur poeta; quis enim potest uentos, id est rem inanem tenere? TU MIHI Q- H- R- hoc ad illud respondet 'namque tibi diuum pater atque hominum rex'. QUODCVMQUE H- R- quia ipse rex sub alieno imperio est. 'quodcumque' ergo quod 'clauso uentorum carcere regno', nec in mea manu est nisi iusso uentos emittere. IOVEMQUE CONCILIAS hysteroproteron in sensu. non enim Iuppiter conciliatur Aeolo, sed Aeolus Ioui, quasi superiori. conciliantur autem noui, reconciliantur antiqui. 79. TU DAS EPVLIS ACCVMBERE DIVUM hoc est, tu me deum facis. duplici enim ratione diuinos honores meremur, dearum coniugio et conuiuio deorum. unde et in bucolicis "nec deus hunc mensa, dea nec dignata cubili est". sane 'epulis accumbere' secundum sui temporis consuetudinem dixit; nam olim sedentes uescebantur, sicut ipse meminit "gramineoque uiros locat ipse sedili" et "perpetuis soliti patres considere mensis". et apud Homerum sedentes dii epulantur. [1,80] 80. NIMBORVMQUE nubium, ut "et lunam in nimbo nox intempesta tenebat". 81. HAEC UBI DICTA et a Iunone et ab Aeolo. et 'dicta' si nomen est, dedit, si participium, deest sunt. et 'haec ubi dicta' pro postquam, aduerbium locale pro temporali. CAVUM ordo est, conuersa cuspide cauum montem in latus inpulit. et alibi "in latus inque feri curuam compagibus aluum contorsit". alii 'in latus' pro latus accipiunt. Ennius "nam me grauis impetus Orci percutit in latus". INPVLIT IN LATUS quasi in rem quae facile cedit ictui. 82. AGMINE uel inpetu uel multitudine. agmen enim polysemus sermo est. nam inpetum significat, ut "illi agmine certo Laocoonta petunt"; multitudinem, ut "uocat agmina saeua sororum". etiam incedentem exercitum 'agmen' uocamus. 83. QUA DATA et in undecimo "coeant in foedera dextrae qua datur". 'qua' ergo quoniam. et 'qua data' ad uotum uentorum uidetur rettulisse. PORTA omnis exitus porta dicitur, quasi qua potest uel inportari uel exportari aliquid. aut ideo 'porta', quia 'agmine' dixerat; nam porta proprie aut urbis aut castrorum est. TURBINE ui uentorum. et sciendum est, quod quando appellatiuum est 'turbinis' facit, sed si sit nomen proprium, 'Turbonis' facit, ut Horatius "Turbonis in armis". 84. INCVBVERE MARI tria dicit elementa turbata: 'terras turbine perflant', 'incubuere mari' et rursum 'intonuere poli'. his ergo enumeratis recte adiecit 'intentant omnia mortem'. 85. EVRVSQUE NOTVSQUE cardinales quattuor uenti sunt, de quibus nunc tres ponit, paulo post unum quem omiserat reddit, ut "stridens aquilone procella". UNA EVRVSQUE NOTVSQUE ET AFRICUS bene modo hos tres uentos inferiores tantum nominauit, qui a sedibus imis mare commouent, Zephyrum et Aquilonem tacuit; Zephyrum, qui ad Italiam ducit, Aquilonem, qui desuper flat. ideo Homerus de eo "g-kai g-borees g-aithrehgenetes, g-mega g-kuma g-kulindohn". RVUNT autem modo eruunt. PROCELLIS procella est uis uenti cum pluuia, dicta procella ab eo, quod omnia percellat, hoc est moueat. 87. INSEQUITVR CLAMORQUE VIRUM quia praecesserat uentorum sonus, quem et ipsum clamorem possumus dicere. STRIDORQUE RVDENTUM proprie; nam in funibus stridor est. 'stridor' autem est sibilus. Pacuuius in Teucro "armamentum stridor et rudentum sibilus". 88. ERIPIUNT S- N- Accius in Clytemestra "deum regnator nocte caeca caelum e conspectu abstulit" 89. TEUCRORUM EX OCULIS numquam enim totum caelum nubibus tegitur, sed illa pars, contra quam flauerint uenti. quod autem dixit diem eripi, ad uidentum oculos rettulit, non ad naturam. TEUCRORUM E- O- bene 'Teucrorum', quibus tempestas inmissa erat. NOX INCVBAT nox dicta, quod oculis noceat. 'incubat' autem ideo dixit, quod alienum tempus inuasit. nam incubare proprie dicitur per uim rem alienam uelle tenere. aut certe 'nox incubat', ut nihil interualli esset inter tenebras et mare. aut tempestates, ut in georgicis "ipse pater media nimborum in nocte corusca fulmina molitur dextra". [1,90] 90. POLI axes, id est extremae partes caeli. duo enim sunt, notius et borius, a quibus totum caelum contonuisse significat. AETHER aetherem hoc loco pro aere posuit. nubes enim, unde et fulmina, aeris sunt, non aetheris: et frequenter Vergilius duo ista confundit. 91. INTENTANT minantur, ingerunt. OMNIA autem ad superiora rettulit. 92. EXTEMPLO ilico statim. et est augurum sermo. templum enim dicitur locus manu designatus in aere, post quem factum ilico captantur auguria. AENEAE seruauit g-to g-prepon, ut Aeneam ultimum territum dicat. FRIGORE timore. et est reciproca translatio; nam et timor pro frigore et frigus pro timore ponitur, ut in Terentio "uxorem tuam pauitare aiunt" non timere, sed laborare frigoribus; utrumque enim in unum exitum cadit, sicut et de calore et de frigore urere dicimus, ut est "aut Boreae penetrabile frigus adurat". nam et Graeci g-phrikta dicunt quae sunt timenda, ut Homerus { "g-dohra g-men g-ouk g-et' g-onosta"}. Liuius in Odyssia "igitur demum Ulixi cor frixit prae pauore". reprehenditur sane hoc loco Vergilius, quod improprie hos uersus Homeri transtulerit g-kai g-tot g-Odusseos g-luto g-gounata, g-kai g-philon g-ehtor, g-ochthehsas d' g-ara g-eipe g-pros g-hon g-megalehtora g-thumon". nam 'soluuntur frigore membra' longe aliud est, quam luto gounata: et 'duplices tendens ad sidera palmas talia uoce refert' molle, cum illud magis altum et heroicae personae g-pros g-hon g-megalehtora thumon. praeterea quis interdiu manus ad sidera tollit, aut quis ad caelum manum tendens non aliud precatur potius, quam dicit 'o terque quaterque beati'? et ille intra se, ne exaudiant socii et timidiores despondeant animo, hic uero uociferatur. 93. INGEMIT non propter mortem ingemit, sequitur enim 'o terque quaterque beati', sed propter mortis genus. graue enim est secundum Homerum perire naufragio, quia anima ignea est et exstingui uidetur in mari, id est elemento contrario. DVPLICES duas, secundum morem antiquum. nam duplices duos dicebant, ut hoc loco, et binos duos, et utrosque pro utrumque, ut Cicero "binos habebam, iubeo promi utrosque". item Sallustius cum de duobus loqueretur "hi utrique ad urbem imperatores erant". PALMAS manus explicitas. 94. TALIA VOCE REFERT profert. 're' abundat. alibi 'refert' respondet, ut "Anna refert". sic in consuetudine dicimus: ille mihi rettulit. O TERQUE QUATERQUE id est saepius; finitus numerus pro infinito. et sic erupit in uocem cum dolore Homerus g-tris g-makares g-Danaoi g-kai g-tetrakis, g-hoi g-tot' g-olonto. et hoc principium quidam acephalon dicunt, cum intellegi debeat, multa eum intra se cogitasse, postremo in haec erupisse. 95. QUIS et quis et quibus significat: secundum artem enim sic dicimus. ab eo enim quod est 'a qui' in 'bus' mittit, ab eo quod est 'a quo' in 'is' mittit, sed a tertia declinatione in usu sunt datiuus et ablatiuus plurales, licet antiqui omnibus usi sint casibus. denique Cato in originibus ait "si ques sunt populi". et declinauit 'ques quium', ut 'puppes puppium'. MOENIBUS ALTIS propter Pergama, quae altissima fuerunt, ex quibus omnia alta aedificia pergama uocantur, sicut Aeschylus dicit. 96. OPPETERE ore terram petere, id est mori. possumus autem sic uti hoc sermone, ut et per se plenus sit et recipiat adiectionem. ergo dicimus et oppetit et mortem oppetit, sicut et exspirat et animam exspirat. FORTISSIME GENTIS atqui in artibus legimus superlatiuum gradum non nisi genetiuo plurali iungi. constat quidem, sed 'gens' nomen est enuntiatione singulare, intellectu plurale. bene ergo iunxit, in gente enim plures sunt, ut alibi ipse "ditissimus agri Phoenicum"; non enim unus est ager Phoenicum. item Sallustius "Romani generis disertissimus". aut superlatiuo pro comparatiuo usus uidetur, quasi fortissimis comparandus, non ut uulgo creditur praeferendus. sane quaeritur, cur Diomedem fortissimum dixerit, cum post Achillem et Aiacem ipse sit tertius, unde et Sallustius ait "primum Graecorum Achillem". multi dicunt ideo fortissimum, quia iuxta Homerum et Venerem uulnerauit et Martem. alii ad gentem referunt, quod Achilles Thessalus fuit, Aiax Graecus, Diomedes Danaus. multi ad excusationem Aeneae uolunt fortissimum dictum, a quo eum constat esse percussum, ut Iuuenalis "uel quo Tydides percussit pondere coxam Aeneae". 97. TYDIDE uocatiuus Graecus est; si enim latine diceret, o Tydida debuit ponere. omnia enim patronymica quae in 'des' exeunt apud Latinos primae sunt declinationis, ut "saeuus ubi Aeacidae telo iacet Hector". Tydides Diomedes, Tydei et Deipyles, Adrasti filiae, filius, qui post captum Ilium ad Italiam uenit, quod plenius in XI- libro habes. eo tempore statua cum in templo Apollinis Delphici staret, ui quadam diuina ad Corcyram migrauit et uisa est muros Corcyraeorum defendere: nam eius comminatione hostibus fugatis Corcyra bello exempta est. 98. NON POTVISSE quasi semper uoluerit. ANIMAM HANC quasi cum dolore 'animam hanc', ac si diceret infelicem, quae ad laborem nata est. EFFVNDERE secundum eos qui dicunt sanguinem esse animam, ut ipse alibi "purpuream uomit ille animam". nam alio loco aliorum opinionem sequitur, qui dicunt spiritum esse animam, unde est "atque in uentos uita recessit". 99. SAEVUS magnus, ut superius diximus. uel fortis, uel bellicosus, ut est "et saeuum Aenean agnouit Turnus in armis". uel aduersus hostes 'saeuus', et est epitheton ad tempus; nam incongruum erat ab Aenea saeuum Hectorem dici. aut 'saeuus', quod aduersum Antenorem et Aeneam et Helenum sentiens Helenam non permiserit reddi. ⟨aut⟩ ideo 'saeuus' Hector, quia Aeneas pius. quod autem ait 'Aeacidae telo' uult ostendere feliciorem Hectorem, cui contigerit ab Achille perire, quod ipse optauerit ei congressus, sicut in V. Neptunus Veneri loquitur. et bene elegit, cum quibus perisse debuerit; ipse enim et fortis est, et numinum proles: recte ergo his iungitur, in quibus talia fuerunt. [1,100] 100. SARPEDON et in ultima possumus accentum ponere et in paenultima: nam Homerus et 'Sarpedonis' declinauit et 'Sarpedontis', unde et uarius accentus est: 'Sarpedonis' enim antepaenultima habet accentum, 'Sarpedontis' paenultima. sed 'Sarpedontis' usurpauit; naturalis enim declinatio est 'Sarpedon Sarpedonis', ut 'Memnon Memnonis, Sinon Sinonis'. si autem genetiuum in 'dontis' miserit, a circumflexo uenit, qui est in ultima syllaba nominatiui, ut Demophon Demophontis, Laocon Laocontis. sic ergo et Sarpedon, Sarpedontis. est autem Sarpedon Iouis filius et Laodamiae, ut alio loco "quin occidit una Sarpedon mea progenies" occisus a Patroclo, Menoeti filio, armis Achillis induto. huius interitum Iuppiter prosecutus dicitur imbre sanguineo. SIMOIS nomen hoc integrum ad nos transiit, unde suo est accentu proferendum. nam si esset latinum, in antepaenultima haberet accentum, quia secunda a fine breuis est. sane bene fecisse uidetur Simoentis mentionem, ut ibi uideatur pati se optauisse, ubi genitus est, ut alibi "tune ille Aeneas, quem Dardanio Anchisae alma Venus Phrygii genuit Simoentis ad undam?" SUB UNDIS et 'sub undis' legimus, et 'sub undas'. sed si 'sub undas', 'correpta' intellege, si 'sub undis', 'uoluit'; uaria ergo distinctio est. CORREPTA rapta. 101. FORTIA CORPORA hoc est uirorum fortium corpora; nulla enim est in mortuis fortitudo. 102. TALIA IACTANTI inaniter loquenti, ut alibi "atque inrita iurgia iactat et uoces dum iactat inanes". AQUILONE ab Aquilone. ecce hic reddit uentum quem transierat, et a generali tempestate ad speciem transit. 103. ADVERSA contraria, quia ad Italiam nauigantibus Aquilo contrarius est. 104. FRANGVNTVR REMI uel gubernacula, uel quod melius est re uera remi. antiqui enim uelis remisque nauigabant, ut "ualidis incumbere remis, obliquat sinus in uentos". et hoc de naui Aeneae, an de omnibus dixit? TUM PRORAM AVERTIT alii 'prora' legi tradunt. AVERTIT pro 'auertitur'. et est figura creberrima. potest namque pro actiui uerbi significatione passiuum poni, ut est "et pictis bellantur Amazones armis" pro bellant. nec nos debet mouere quod bellor non facit, natura enim hoc prohibuit. nam conpone hoc uerbum, et inuenitur actiuum, facit enim debello debellor. et contra pro passiui uerbi significatione actiuum ponitur, ut est hoc 'auertit' pro auertitur, et "insinuat pauor" pro insinuatur, et "nox umida caelo praecipitat" pro praecipitatur. sed haec uerba tantummodo pro se inuicem ponuntur, quae et actiua esse possunt et passiua, ut est auerto auertor, praecipito praecipitor. ergo non possumus dicere quod quidam artigraphus, declinationes actiui uerbi et passiui pro se inuicem poni. nam et neutralis uerbi declinatio actiua est et communis deponentisue passiua, et aliud est esse actiuum uerbum, aliud habere actiui uerbi declinationem. 105. DAT LATUS inclinatur. CUMVLO altitudine. CUMVLO exuberante fluctu, cum cumulo. PRAERVPTUS in altum leuatus. 106. Hi pro illi uel alii, et bene dicticos. HIS pro illis uel aliis. DEHISCENS ualde hiscens. 'de' enim augentis est, ut in Terentio "deamo te Syre". 107. APERIT ostendit, ut Sallustius "caput aperire solitus", id est nudare, ostendere. sic alibi "uisa aperire procul montes". sane aliter hic 'aperit', aliter 'ostium aperit'. HARENIS et ab harenis et cum harenis, id est uel ab imo mouebatur mare uel cum ipsis harenis, ut in tempestate solet. 108. TRIS Latinum est. genetiuus enim pluralis quotiens in 'ium' exit, accusatiuum pluralem in 'is' mittit, ut 'puppium puppis'; quotiens in 'um' exit, in 'es' mittit, ut 'patrum patres'. SAXA LATENTIA modo propter tempestatem, non ut quidam tradunt tranquillo mari; nam quemadmodum latent quae nomen habent? haec autem saxa inter Africam, Siciliam et Sardiniam et Italiam sunt, quae saxa ob hoc Itali aras uocant, quod ibi Afri et Romani foedus inierunt et fines imperii sui illic esse uoluerunt. unde et Dido "litora litoribus contraria, fluctibus undas inprecor". quae arae a Sisenna "propitiae" uocantur. alii dicunt Graecos haec saxa g-bomous appellare. quidam insulam fuisse hunc locum tradunt, quae subito pessum ierit, cuius reliquias saxa haec exstare, in quibus aiunt Poenorum sacerdotes rem diuinam facere solitos. has aras alii Neptunias uocant, sicut Claudius Quadrigarius I- annalium "apud aras, quae uocabantur Neptuniae". Varro de ora maritima lib- I "ut faciunt hi, qui ab Sardinia Siciliam aut contra petunt. nam si utramque ex conspectu amiserunt, sciunt periculose se nauigare ac uerentur in pelago latentem insulam, quem locum uocant aras". TORQUET iacit, inmittit, ut "torquet aquosam hiemem". alibi 'torquet' deflectit, ut "torquet medios nox umida currus". alibi regit et frenat, ut "cuncta tuo qui bella pater sub numine torques". alibi sustinet et fert "axem umero torquet stellis fulgentibus aptum". 109. SAXA VOCANT ITALI MEDIIS QUAE IN FLUCTIBUS ARAS ordo est, quae saxa in mediis fluctibus Itali aras uocant. pro quibus hunc ordinem esse ait 'tris Notus abreptas mediis fluctibus in saxa latentia torquet'. alii 'mediis ⟨quae⟩ fluctibus aras' legunt, ut sit ordo 'saxa uocant Itali aras, quae mediis fluctibus', ut desit 'sunt'. Italos autem aliqui non qui in Italia nati sint, sed qui Latine loquantur accipiunt. [1,110] 110. DORSUM INMANE eminens, altum, secundum Homerum. uel certe eminens planities aut superficies durior. aut sic ait hic poeta 'dorsum' de saxo, ut Homerus "g-nohta g-thalassehs", sicut alibi ipse "dorso dum pendet iniquo". quidam 'inmane' pro malo accipiunt positum propter naufragia, quae ibi solent fieri; nam 'manum' bonum dicunt, ergo quod bono contrarium inmane; non enim potest pro magno accipi, ⟨ut⟩ alibi "posuitque inmania templa", quia non facile apparent haec saxa, nisi cum mare uentis mouetur. 'dorsum' autem hoc loco non absurde ait, quia Graece arae ipsae g-hippou g-nohta dicuntur, ut Sinnius Capito tradidit, secundum Homerum. MARI SUMMO uel in summo, uel in placido. 111. IN BREVIA ET SYRTES id est in breuia syrtium, quo modo "molemque et montes". 'breuia' autem uadosa dicit, per quae possumus uadere. ET SYRTES syrtium "sinus duo sunt pares natura, inpares magnitudine", ut Sallustius dicit. 112. VADIS uada g-ta g-brachea. Varro de ora maritima libro I "si ab aqua summa non alte est terra dicitur uadus". et multi sic legunt 'inliditque uadis atque aggere cingit harenae'. 113. LYCIOS hi Troiae ad auxilium uenerant, qui mortuo rege Pandaro Aeneam secuti sunt, unde et in secundo ait "comitum adfluxisse nouorum". FIDUM fidelem. utrumque nomen idem significat. quamuis quidam uelint fidum amicum, fidelem seruum dici. et sic pronuntiandum, ut dolorem adferat talis socii amissio. 114. IPSIUS ANTE OCULOS ad maiorem dolorem: unde alibi "quaeque ipse miserrima uidi", item "qui nati coram me cernere letum fecisti". INGENS PONTUS magna pars ponti. et est tropus synecdoche. A VERTICE aut a puppi, quae uertex nauis est, aut ab Aquilone, qui flat a mundi uertice, hoc est a septentrione, ut ipse alibi "hic uertex nobis semper sublimis". quidam 'uerticem' hic procellam accipiunt. 115. IN PUPPIM pro puppim: addidit praepositionem. PRONUS g-prehnehs. non nulli sane 'pronum' aduerbialiter legunt. MAGISTER Leucaspis, ut in sexto libro "Leucaspim et Lyciae ductorem classis Orontem". 116. TER saepius, finitus numerus pro infinito. crebros enim fluctus facit Aquilo, ut Sallustius "crebritate fluctuum ut Aquilone solet". uel certe quod Graeci g-trikumian appellant, ut Sallustius "triplici fluctu". IBIDEM 'ibidem' et 'ubinam' multi dubitant ubi esse debeat accentus, quia 'ibi' et 'ubi' naturaliter breues sunt, sed ratione finalitatis plerumque producuntur in uersu, nescientes hanc esse rationem, quia pronuntiationis causa contra usum Latinum syllabis ultimis, quibus particulae adiunguntur, accentus tribuitur, ut 'musaque' 'illene' 'huiusce'. sic ergo et 'ibidem'. 117. TORQUET AGENS CIRCUM in gyrum circumagit. VERTEX uertex dicitur circumacta in se unda et quae quasi sorbere uideatur: quod de Charybdi legitur "atque imo barathri ter gurgite uastos sorbet in abruptum fluctus", de qua ait Sallustius "Charybdis, mare uerticosum". 118. APPARENT aliud est 'parere' et aliud 'apparere'. 'parere' enim est oboedire, ut "paret amor dictis", 'apparere' autem, uideri, ut "apparet liquido sublimis in aere Nisus". et haec obseruatio diligenter custodiri debet, licet eam auctores metri causa plerumque corrumpant. RARI uel propter maris magnitudinem, uel quia una perierat nauis. uel 'rari' de multis, ut ostendat statim alios plures periisse. et quomodo 'apparent', si 'ponto nox incubat atra'? aut quia 'crebris micat ignibus aether', aut quia ante ipsius oculos hoc euenit. NANTES prima uerbi positio est 'no nas nat', unde est "nare per aestatem liquidam". prima syllaba naturaliter longa est, licet 'natare' 'na' breuis sit in eadem significatione. IN GURGITE VASTO tapinosis est, id est rei magnae humilis expositio. prudenter tamen Vergilius humilitatem sermonis epitheto subleuat, ut hoc loco 'uasto' addidit. item cum de equo loqueretur ait "cauernas ingentes". 119. ARMA VIRUM bene addidit 'uirum', id est uirorum. arma enim dicuntur cunctarum artium instrumenta, ut "Cerealiaque arma", item "colligere arma iubet" et alio loco "dicendum et quae sint duris agrestibus arma". TROIA differentia in hoc sermone est et in sensu et in syllabis. nam cum prouinciam dicimus, nam Troia prouincia, Ilium ipsa ciuitas, et principale est nomen, breuis est 'Tro'. quando autem non est principale et deriuatio est, longa est 'Tro.', ut "Troius Aeneas". GAZA Persicus sermo est et significat diuitias, unde Gaza urbs in Palaestina dicitur, quod in ea Cambyses rex Persarum cum Aegyptiis bellum inferret diuitias suas condidit. est autem generis feminini, ut "et gaza laetus agresti". quo exemplo apparet quoque superfluo quaeri a multis, quemadmodum potuerit aurum natare, nescientibus gazas, id est opes, dici omne quod possidemus. aut certe hyperbole tempestatis, ut etiam ponderosa ferri potuerint. PER UNDAS 'per' quidam nolunt - - . [1,120] 120. IAM VALIDAM zeugma est ab inferioribus 'uicit hiems'. quod fit et a superioribus et a medio, plerumque et ad utrumque respondet, ut "Troiugena, interpres diuum, qui numina Phoebi, qui tripodas, Clarii laurus, qui sidera sentis et uolucrum linguas et praepetis omina pinnae". ecce hoc loco 'sentis' et ante dicta et sequentia concludit. ILIONEI antiptosis est, pro genetiuo enim datiuum posuit; nam constat huiusmodi Graeca nomina datiuum singularem in ei diphthongum mittere, ut Orphei; nam illa solutio est cum Orphei separatim dicimus: nec modo 'Ilionei' possumus dicere adstrictum esse genetiuum, ut ipse sit qui et datiuus. quod si forte contingat, non regula mutatur, sed antiptosis fit, qua plerumque utuntur poetae, ut "urbem quam statuo uestra est" pro urbs, item "haeret pede pes" pro pedi. 121. VECTUS qua uehebatur significat. et pro praesenti participio, quod non habemus, praeteritum posuit. in Latino enim sermone a passiuo uerbo praesens participium non est, neque ab actiuo praeteritum. sed quod uno sermone explicare non possumus aut circumlocutione ostendimus, aut si hoc nolumus, participium pro participio ponimus, sed usurpatiue, ut hoc loco factum est. ABAS Abantes aliquot tradunt: hic unus, Aeneae comes; alter quem in Troia Diomedes occidit; tertius est Argiuus, cuius clipeum tertio libro Apollini consecrasse dicit Aeneam. 122. VICIT HIEMS 'hiems' duas res significat: aut tempus aut uim uenti, per quam oritur tempestas. ergo pro loco intellegendum est. Accius "unde estis nautae huc hieme delati". sic et Varro. LAXIS pro laxatis, nomen pro participio. 123. IMBREM imber dicitur umor omnis, ut Lucretius ex "igni terra atque anima nascuntur et imbri", id est umore. IMBREM ueteres enim omnem aquam imbrem dicebant. Ennius imbrem pro aqua marina "ratibusque fremebat imber Neptuni". FATISCUNT abundanter aperiuntur; 'fatim' enim abundanter dicimus, unde et adfatim, hiscere autem aperiri, uerbum frequentatiuum ab hiare. 125. EMISSAM HIEMEM hic apertius tempestatem declarat significari ex Graeco; nam et illi g-cheimona tempestatem dicunt. et bene ueteres nostri 'hiemem anni' dicebant, ne tempestas posset intellegi. IMIS bene in imo uoluit esse Neptunum, ut iam factam cognosceret tempestatem, non incipientem uetaret. 126. STAGNA stagnum dicitur aqua stans, sed nunc profunda maris significat ab eo, quod non nisi nimia tempestate turbantur. ergo 'stagna' et 'imis uadis refusa' aliud pendet ex alio, quia inmobilis aqua in imo maris tantummodo est, quam tunc ab imo motu dicit esse turbatam. GRAVITER COMMOTUS opportune Neptunum ait commotum cum maria turbantur, quia plerumque poetae Neptunum pro mari ponunt. ET ALTO PROSPICIENS aut e mari erigens caput, aut mari prouidens. quidam 'alto' caelo accipiunt, quia ait 'iam caelum terramque'. 127. PLACIDUM CAPVT quaerunt multi quemadmodum 'placidum caput', si 'grauiter commotus'? quasi non possit fieri, ut irascatur uentis, propitius sit Troianis. uno autem epitheto more suo habitum futurae orationis ostendit, ut alibi uno sermone 'tum quassans caput'. PLACIDVMQUE CAPVT epitheta alia naturalia sunt, alia ad tempus. et 'placidum' ut naturale Neptuni est, ita 'grauiter commotus' ad tempus ob factam tempestatem. 128. DISIECTAM AENEAE T- V- A- C- hic ostendit Aeolum omnia Iunonis praecepta complesse. nam 'submersasque obrue puppes' in Orontis sociorumque eius interitu; 'aut age diuersas et dissice corpora ponto' 'disiectam Aeneae toto uidet aequore classem'. 129. CAELIQUE RVINA id est tonitribus, quorum sonus similis est ruinis. [1,130] 130. NEC LATVERE DOLI FRATREM IVNONIS ET IRAE aut doli Iunonis, aut fratrem Iunonis. gemina ergo distinctio est. FRATREM IVNONIS quod et ipsa Saturni est filia. 131. EVRUM AD SE ZEPHYRVMQUE VOCAT per hos omnes intellege; isti enim sunt cardinales. 'ad se' autem g-ehthikohs. cur tamen Zephyrus, qui ad Italiam ducit, quem poeta supra tacuit, nunc uocatur? ira in hoc Neptuni exprimitur, si etiam eum obiurgat, qui non adfuerit. 132. GENERIS FIDUCIA VESTRI Astraeus enim unus de Titanibus, qui contra deos arma sumpserunt, cum Aurora concubuit, unde nati sunt uenti secundum Hesiodum. et hoc loco fiduciam pro confidentia posuit, cum fiducia in bonis rebus sit, confidentia in malis. 133. IAM CAELUM TERRASQUE aut ordo est 'ausi estis sine meo numine tantas moles tollere et caelum terrasque turbare'? aut certe illud est, quod tria haec numina, licet diuisa imperia teneant, uidentur tamen inuicem regni totius habere potestatem, sicut et ipsa elementa quae retinent physica inter se quadam ratione iunguntur. quod et ipsorum numinum sceptra significant. Iuppiter enim trifido utitur fulmine, Neptunus tridente, Pluto tricerbero. multi enim quaerunt, cur modo Neptunus de alienis conqueratur elementis. aut certe 'terram' pro mari posuit, ab eo quod continet id quod continetur, quia ipse dicitur g-Enosichthohn et g-Enosigaios, id est mouens terram. et caelum pro aere; constat enim terram cum aqua in aere libratam. MEO SINE NUMINE hoc est 'et laxas sciret dare iussus habenas'. NUMINE VENTI distingue 'numine', ut 'uenti' conuicium sit. 135. QUOS EGO deficit hoc loco sermo; et congrue, quasi irati et turbatae mentis, ut alibi "me me, adsum". similiter "incipit effari, mediaque in uoce resistit". Terentius "quem quidem ego si sensero, sed quid opus est uerbis?" his enim adfectibus tantum sermonis defectio congruit. QUOS EGO subauditur 'ulciscar'. ergo g-aposiohpehsis est, hoc est, ut ad alium sensum transeat, ideo abruptum et pendentem reliquit. et necessarium post tale schema 'sed' coniunctionem sequi, ut "quamquam o, sed". SED MOTOS PRAESTAT prudenter agit; plus est enim innocentibus succurrere, quam nocentium delicta punire. PRAESTAT melius est, ut "praestat Trinacrii metas lustrare Pachyni". et notandus sermo. nam et per se plenus est, et tam accusatiuo iungitur quam septimo. dicimus enim et 'praestat illum' et 'praestat illo'. 136. POST MIHI NON SIMILI POENA COMMISSA LUETIS aut 'non simili poena', id est non ea qua Troianos adfecistis, aut certe 'mihi non simili', id est uehementer irato. POST MIHI N- S- P- C- L- pro 'non inpune eritis posthac'; nunc enim nullam poenam sentiunt, nisi forte obiurgationis. 'commissa' autem hic pro peccatis. LUETIS persoluetis. et hic sermo a pecunia descendit; antiquorum enim omnes poenae pecuniariae fuerunt. 137. MATVRATE FUGAM cum maturitate, id est cum tranquillitate discedite, quo modo dicimus 'matura iracundiam tuam', id est mitiga; perniciosum enim Troianis est, si maturent fugam, hoc est accelerent. ergo 'fugam' hic tantum discessum accipiendum. 138. SAEVVMQUE uel magnum et potentem, ut superius, uel uere saeuum in uentos, quia minatur. TRIDENTEM ideo tridens Neptuno adsignatur, quia mare a quibusdam dicitur tertia pars mundi, uel quia tria genera aquarum sunt, maris, fluminum, fluuiorum, quibus omnibus Neptunum praeesse non nulli dicunt. 139. SORTE ac si diceret potuisse se etiam caelum tenere, Aeolum uero beneficio etiam carceris regna meruisse, nec sine suo arbitrio posse quemquam in suo regno habere potestatem. SED MIHI SORTE DATUM 'sorte' ideo ait, quia Iuppiter et Neptunus et Dis pater, Saturni et Opis filii, cum de mundi possessione certamen inissent, placuit ut imperium sorte diuiderent: ita effectum est, ut caelum Iuppiter, maria Neptunus, Dis pater inferos sortirentur. INMANIA aspera; 'manum' enim antiqui bonum dicebant, sicut supra dictum est, unde et 'mane' dicitur; quid enim melius? et per antiphrasin 'manes' inferi, quia non sint boni. [1,140] 140. VESTRAS EVRE DOMOS irascentum est uti proprio nomine, ut Terentius "ego te in pistrinum Daue dedam". aut quasi contra principem tempestatis irascitur, quem primum constat egressum, quia supra 'una Eurusque Notusque ruunt'. quod autem dixit 'saxa inmania, uestras domos' de Pseudulo Plauti tractum est, ubi ait "nisi forte carcerem aliquando effregistis uestram domum". et figurate 'saxa, domos'; uario enim significatu idem ostenditur. IACTET pro glorietur, sicut in georgicis "nullo tantum se Moesia cultu iactet". et hoc ex accidenti sumptum, quoniam quicumque sunt in aliqua re gloriosissima motu quodam et incessu corpus suum iactant. AVLA inrisio est; sequitur enim 'carcere'. et nihil tam contrarium si simpliciter intellegamus. 141. CLAVSO quia dimittere uentos non ipsius est, sed iubentis. et hoc est "foedere certo et dare iussus habenas". VENTORUM non otiose, sed per exprobrationem, poterat enim dicere 'uestro', sed ut supra "meo sine numine uenti". CARCERE REGNET licet carcer sit, tamen regnum est Aeoli; haec enim pro adfectu possidentis intellegenda sunt, ut alibi cum de rure loqueretur "post aliquot mea regna uidens mirabor aristas". et bene regnum Aeoli custodiam carceris dixit. 142. DICTO CITIUS non antequam diceret, dixit enim 'haec ait'; sed citius, quam dici potest. PLACAT sub poetica licentia physicam quoque tangit rationem. mare enim dicitur esse Neptunus, quem superius dixit grauiter commotum, quia tempestas erat. nunc ait 'placat', quia iam sedari coeperant maria. 143. COLLECTAS aut nunc collegit et fugauit, aut ante a uentis collectas fugauit, id est resoluit. COLLECTAS colligere enim nubes dicitur caelum, ut "aut si nox pluuiam ne colligat ante ueremur". SOLEMQUE REDUCIT per solem serenitas intellegenda, quia superius dixerat "eripiunt subito nubes caelumque diemque". quis enim ignorat diem constare per solem? et consequens erat, ut fugatis nubibus sol rediret. 144. CYMOTHOE nomina deorum plerumque de causis sunt ficta ab elementis, quae numina dici uoluere maiores, ut 'Cymothoe', id est cursus fluctuum, g-apo g-tou g-theein g-to g-kuma. TRITON deus marinus, Neptuni et Salaciae filius, deae marinae ab aqua salsa dictae. ADNIXUS antiquum est, ut 'conixus', quibus hodie non utimur; dicimus enim 'adnisus' et 'conisus'. sed et multa alia usus contra antiquitatem uindicauit. illi enim 'parsi' dicebant, nos dicimus 'peperci'. item nos dicimus 'suscepi', illi dicebant 'succepi', ut "succepitque ignem foliis". ADNIXUS zeugma est, 'adnixi' enim debuit dicere, ut paulo post "haud aliter puppesque tuae pubesque tuorum, aut portum tenet". ergo 'adnixus' ad Tritonem tantum pertinet, quia Cymothoen iuuabat. quibusdam sane non uidetur zeugma, quia 'adnixus', non 'conixus'. ordo tamen est 'Cymothoe simul et Triton acuto detrudunt naues scopulo', ab aris scilicet in quas "tris Notus in s- l- t". 145. LEVAT leues ac nauigabiles facit, ut "nostrumque leues quaecumque laborem". et scire debemus prudenter poetam pro causis uel tendere uel corripere orationem, ut hoc loco periclitantibus Troianis tota celeritate dicit esse subuentum. contra in quinto libro ubi nullum periculum est latius describit placantem maria Neptunum. item in secundo libro quoniam inminet periculum uno uersu ait "quo res summa loco Panthu? quam prendimus arcem?" LEVAT laxat, ut "atque arta leuari uincla iubet Priamus". TRIDENTI autem pro tridente, datiuum pro ablatiuo. 146. APERIT ideo quia harenarum congerie inpediente praeclusae ad nauigandum erant. ergo inmisso in eas mari aptas ad nauigandum facit. sic Sallustius "sed ubi tempore anni mare classibus patefactum est". ceterum bis idem. TEMPERAT tranquillum facit. 147. ATQUE ROTIS SUMMAS L- P- V- bene non moratur in descriptione currus, ut citius liberetur Aeneas. - -. PERLABITVR UNDAS figura est. quod enim nos modo dicimus per praepositionem nomini copulatam sequente uerbo, antiqui uerso ordine praepositionem detractam nomini iungebant uerbo, ita tamen ut esset una pars orationis, et faciebant honestam elocutionem. nos dicimus 'per undas labitur', illi dicebant 'perlabitur undas'. item 'per forum curro' et 'percurro forum'. notandum plane quod plerumque suum regit casum, plerumque ad ablatiuum transit. 148. AC VELVTI MAGNO IN POPVLO iste tempestati populi motum comparat, Tullius populo tempestatem: pro Milone "equidem ceteras tempestates et procellas in illis dumtaxat fluctibus contionum". ita et Homerus seditioni tempestatem g-kinehtheh g-d' g-agoreh g-hohs g-kumata g-makra g-thalassehs. ideo autem 'magno' addidit, quia ubi frequens est populus, ibi et crebra seditio. et quidam 'populum' totam ciuitatem, 'uulgum' uero plebem significari putant. SAEPE autem ut fieri solet. 149. SEDITIO 'seditio' est ⟨dissensio ciuium⟩, sicut Cicero ait in de re publica "eaque dissensio ciuium, quod seorsum eunt alii ad alios, seditio dicitur". ANIMIS IGNOBILE id est stultum, ut contra nobilem animum prudentium dicimus. ideo etiam paulo post ait 'arrectis auribus'; sumpsit enim translationem ab animalibus, quae utique stultiora sunt. VVLGUS et masculini generis et neutri lectum est: generis neutri hoc loco, alibi masculini, ut in "uulgum ambiguas". et hoc est artis ut masculino utamur, quia omnia Latina nomina in us exeuntia, si neutra fuerint, tertiae sunt declinationis, ut pecus pecoris: si autem secundae fuerint declinationis, masculina sunt; 'uulgi' autem facit, non 'uulgeris', ut docti, clari. usurpatum tamen est neutrum genus propter unum Graecum nomen, id est pelagus. cum enim pelagi faciat, neutri tamen est generis. [1,150] 150. IAMQUE FACES ET SAXA VOLANT multi non 'uolant', sed 'uolunt' inuenisse se dicunt. sed Cornutus "uerendum", ait, "ne praeposterum sit faces uelle, et sic saxa, cum alibi maturius et ex ordine dictum sit 'arma uelit poscatque simul rapiatque inuentus"'. FUROR ARMA MINISTRAT sic alibi "rimanti telum ira facit". sane summa uelocitate sensus explicitus. 151. GRAVEM uenerabilem, unde et contemptibiles 'leues' dicimus. et bene seruat circa hunc rhetoricam definitionem, cui dat et iustitiam et peritiam dicendi, ut 'tum pietate grauem' et 'ille regit dictis animos'. orator enim est uir bonus, dicendi peritus. PIETATE GRAVEM cuius illis auctoritas ob pietatem est grauis. 152. ARRECTIS AVRIBUS translatio a mutis animalibus, quibus aures mobiles sunt. an aures pro audiendi sensu posuit, secutus Terentium qui ait "arrige aures Pamphile"? 155. GENITOR uenerabilis, ut "Thybri pater". ergo hoc nomen et ad uerum patrem pertinet et ad honorem refertur. sane ueteres omnes deos patres dicebant. CAELOQUE INVECTUS APERTO non per caelum uectus, sed caelo iam sereno uectus per maria. 156. FLECTIT quidam 'flectit' pro regit accipiunt, ut interdum 'torquet' in eodem significatu ponit "qui numine torques". CURRV non, ut quidam putant, pro 'currui' posuit, nec est apocope, sed ratio artis antiquae, quia omnis nominatiuus pluralis regit genetiuum singularem et isosyllabus esse debet, ut hae musae huius musae, hi docti huius docti. item a genetiuo singulari datiuus regitur singularis, ut isosyllabus sit, ut huius docti huic docto. inde ergo est "curruque abscisa duorum suspendit capita" et "libra die", ne, si 'diei' fecisset, maior esset nominatiuo plurali. SECVNDO Troianis obsequenti. et tractus est sermo a sequentibus seruis, id est pedisequis secundis: unde et secundam fortunam dicimus, quod secundum nos est, id est prope nos. 157. AENEADAE nunc Troiani, aliquando Romani, ut "Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant". PROXIMA LITORA ideo quia post periculum non eligitur litus, sed quodcumque occurrit occupatur. CURSU aut secundum quod superius diximus 'proxima cursu', id est cursui, aut 'contendunt cursu petere', et est septimus casus. ut hic 'cursu' de nauibus, ita alibi iter, ut "unde iter Italiam" et in quinto "certus iter". stationes etiam nauium dicebant, quod est animalibus terrestribus proprium. 158. VERTVNTVR scilicet a proposito itinere, hoc est ab Italia. 159. EST IN SECESSU topothesia est, id est fictus secundum poeticam licentiam locus. ne autem uideatur penitus a ueritate discedere, Hispaniensis Carthaginis portum descripsit. ceterum hunc locum in Africa nusquam esse constat, nec incongrue propter nominis similitudinem posuit. nam topographia est rei uerae descriptio. SECESSU sinu secreto. LOCUS subaudis 'quem', ut superius "urbs antiqua fuit". et sciendum est, quia, quotiens praemittimus nomen cuiuslibet generis et interposito pronomine proprium sequitur nomen alterius generis, medium illud pronomen proprii nominis genus sequitur, ut Sallustius "est in carcere locus, quod Tullianum appellatur". ecce proprio iunxit, non appellatiuo; Tullianum enim proprium est, carcer appellatiuum. si autem utraque nomina appellatiua fuerint, licenter cui uolumus respondemus. INSVLA PORTUM EFFICIT 'quem locum' subaudimus, uel 'in quo insula portum efficit'; hoc enim solummodo portus, quod illi insula anteposita est. [1,160] 161. INQUE SINUS SCINDIT SESE UNDA REDUCTOS diuidit se unda in sinus reductos, id est replicabiles. INQUE SINUS antiqua est locutio. sic ipse alibi "inque salutatam linquo". C- Memmius de triumpho Luculli Asiatico: "inque luxuriosissimis Asiae oppidis consedissse" et mox "inque Gallograeciam redierunt". 162. GEMINI pares, similes; interdum et duos significat. MINANTVR eminent, ut "minaeque murorum ingentes". item "illa usque minatur". et ita est, ut quae eminent minari uideantur. 163. SUB VERTICE hoc est circa radices montis, quae ad rectam lineam suscipiunt cacumen, id est uerticem. 164. TUTA a tempestate defensa, ideo et 'silent'. TUM pro praeterea. TUM SILVIS SCAENA CORVSCIS 'siluis coruscis' hoc est siluarum coruscarum, id est crispantium, ut Iuuenalis "longa coruscat serraco ueniente abies". et posuit septimum pro genetiuo, ut superius "pulchra prole". alii 'coruscis' tremulis uel uibrantibus accipiunt. SCAENA inumbratio. et dicta scaena g-apo g-tehs g-skias. apud antiquos enim theatralis scaena parietem non habuit, sed de frondibus umbracula quaerebant. postea tabulata conponere coeperunt in modum parietis. scaena autem pars theatri aduersa spectantibus, in qua sunt regia. 165. DESVPER pro supra, praepositione contra rationem adiecta. HORRENTI horror plerumque ad odium pertinet, plerumque ad uenerationem, ut hoc loco. sic Lucanus "arboribus suus horror inest". ATRUM NEMUS tropus est; per atrum enim nigrum ostendit, per nigrum umbrosum, per umbrosum densum, id est frondibus plenum. 167. VIVO naturali, ut "uiuo praeteruehor ostia saxo". 168. NYMPHARUM DOMUS aut uerum dicit et est historia, aut ad laudem pertinet loci: talis, inquit, locus est, ut domus credatur esse nympharum. HIC pro 'illic' more suo. 169. ANCHORA MORSU hoc nomen cum in Graeco, unde originem ducit, aspirationem non habeat, in Latino aspiratur: quod est contrarium; nam magis Graecorum est aspiratio. sed hoc in paucis nominibus inuenitur. morsum autem de anchoris bene dixit, cum alio loco inueniamus "tum dente tenaci anchora fundabat nauis". [1,170] 170. HUC SEPTEM AENEAE C- N- quidam uolunt hoc loco quaestionem nasci. si fauet Neptunus Troianis, cur cum omnibus nauibus ad Africam non peruenit Aeneas? sed Neptunus postquam sensit tempestatem commotam, potuit de periculo liberare Troianos, ante facta uero mutare non potuit. nam et Orontis nauem cum omnibus sociis eius constat perisse: et simul libri oeconomia perisset, si Aeneas cum omnibus nauibus peruenisset. uolunt autem septem naues ita interim colligi, ut una Aeneae sit, tres de saxis a Cymothoe et Tritone, tres de syrtibus, Neptuno syrtes nauigabiles faciente, liberatae sint, reliquae tantum dispersae sint, quas paulo post legimus ad Africae litus adpulsas. nouam tamen rem Naeuius bello Punico dicit, unam nauem habuisse Aeneam, quam Mercurius fecerit. 171. TELLVRIS AMORE cuiuscumque post pericula. unde et superius dixit 'quae proxima litora cursu contendunt'. et paulo post infert 'optata potiuntur Troes harena'; nam re uera haec optata non erat eis, qui ad Italiam festinant. tellurem autem pro terra posuit, cum Tellurem deam dicamus, terram elementum; ut plerumque ponimus Vulcanum pro igni, Cererem pro frumento, Liberum pro uino. 172. HARENA quaeritur, habeat necne nomen hoc adspirationem. et Varro sic definit "si ab ariditate dicitur non habet, si ab haerendo, ut in fabricis uidemus, habet". melior tamen est superior etymologia. et 'harena' aut pro terra posita est, aut et harena grata potuit esse post mare. 173. SALE TABENTIS aut madefactos aspargine, aut qui apud sentinam laborauerint; nam supra ait "omnes accipiunt inimicum imbrem". sane marina aqua dicitur exesse et extenuare ut cetera sic corpus humanum. IN LITORE pro in litus, ut "arma sub aduersa posuit radiantia quercu" pro sub aduersam quercum. 174. SILICI SCINTILLAM EXCVDIT bene adiecit speciem, quia in lapidibus certis inuenitur ignis. 'excudit' autem est feriendo eiecit, quia cudere est ferire; unde et incus dicitur, quod illic aliquid cudamus, id est feriamus. ACHATES adlusit ad nomen, nam achates lapidis species est: bene ergo ipsum dicit ignem excusisse. unde etiam Achaten eius comitem dixit. lectum est enim in naturali historia Plinii, quod si quis hunc lapidem in anulo habuerit, gratiosior est. 175. SUCCEPIT pro suscepit, ut diximus supra. 176. NUTRIMENTA Cicero in Oratore "sed quod educata huius nutrimentis eloquentia ipsa se postea colorat". RAPVITQUE IN FOMITE FLAMMAM paene soloecophanes est; nam cum mutationem uerbum significet, ablatiuo usus est: sed hoc soluit aut antiqua circa communes praepositiones licentia, ut est "conditus in nubem", contra "et nota conduntur in aluo", item "saeua sedens super arma" et "geminae super arbore sidunt". Cicero "quod ille in capite ab hostium duce acceperat", item "et si fortes fueritis in eo, quem nemo sit ausus defendere". aut 'rapuit' raptim fecit flammam in fomite, id est celeriter. et mire 'rapuit', opus est enim celeritate ad tale ministerium. sane fomites sunt assulae quae ab arboribus cadunt quando inciduntur, quod foueant ignem. Clodius Scriba commentariorum IIII. "fomenta taleae excisae ex arboribus", item alio loco "astulae ambustae, ligna cauata a fungis nomine excepto". 177. CEREREM metonymia pro frumento. CORRVPTAM UNDIS aqua emollitam. CEREALIAQUE ARMA fugiens uilia ad generalitatem transiit propter carminis dignitatem et rem uilem auxit honestate sermonis, ut alibi, ne lucernam diceret, ait "testa cum ardente uiderent scintillare oleum". et sciendum est iudice euphonia dici 'Cerealia' uel 'Cerialia', 'Typhoea' uel 'Typhoia', 'Caesareanus' uel 'Caesarianus'. in his ergo licentia deriuationis est. CEREALIAQUE ARMA 'arma' enim generaliter omnium rerum instrumenta dicuntur, ubi reponuntur armaria dicta sunt. Nigidius de hominum naturalibus IIII. "omnis enim ars materia inuenta circa quam uersetur, ferramenta uasa instrumentum armamentaque primum comparat, per quae opera sua efficere possit". 178. FESSI RERUM hoc est penuria fatigati, id est esurientes, quod fere laborem fames subsequitur. et fessus generale est; dicimus enim fessus animo, id est incertus consilii, ut "ter fessus ualle resedit", et fessus corpore, quod magis est proprium, et fessus rerum a fortuna uenientium, ut hoc loco. epitheta numquam uacant, sed aut ad augmentum, aut ad diminutionem, aut ad discretionem poni solent. FRVGES generaliter omnes fruges dicuntur, et errant qui discernunt frumenta a frugibus. nam Cicero ait "olei et frugum minutarum", cum de leguminibus diceret, ut ostenderet etiam frumenta fruges uocari. frugum autem nomen tractum est a frumine, id est eminente gutturis parte. RECEPTAS liberatas ut "medioque ex hoste recepit", id est liberauit. RECEPTAS de periculo uel ex insperato saluas. 179. ET TORRERE PARANT FLAMMIS ET FRANGERE SAXO multi hysteroproteron putant, non respicientes superiora, quia dixit undis Cererem esse corruptam, quam necesse fuerat ante siccari. qui tamen etiam contra hoc illo se tuentur exemplo "nunc torrete igni fruges, nunc frangite saxo" et uolunt etiam hic hysteroproteron esse. quod falsum est; nam et hodie siccari ante fruges et sic frangi uidemus. et quia apud maiores nostros molarum usus non erat, frumenta torrebant et ea in pilas missa pinsebant, et hoc erat genus molendi. unde et pinsores dicti sunt, qui nunc pistores uocantur. pinsere autem dici Persius probat, ut "a tergo quem nulla ciconia pinsit". quidam ne hysteroproteron sit, alios torrere, alios frangere accipiunt. Accius Troadibus "nocturna saxo fruges franges torridas". sane his uersibus 'tum Cererem corruptam undis' et 'torrere parant flammis et frangere saxo' ius pontificum latenter attingit. flamines autem farinam fermentatam contingere non licebat. cum autem dicit 'Cererem corruptam undis' et 'torrere p- f- et f- s-', quid aliud ostendit, quam mox eos sine fermento panem coxisse, qui omnes fruges corruptas protulerunt? non autem exspectasse eos fermentum, docet illo uersu 'tum uictu reuocant uires'. [1,180] 180. AENEAS merita personarum uilibus officiis interesse non debent: quod bene seruat ubique Vergilius, ut hoc loco, item in sexto cum diuersis officiis Troianos diceret occupatos, ait "at pius Aeneas arces quibus altus Apollo praesidet": nisi cum causa pietatis interuenit, ut ad sepeliendum socium Misenum de Aenea dixit "paribusque accingitur armis". SCOPVLUM id est speculam. et quando speculationem significamus, generis est feminini, ut "specula Misenus ab alta". speculum autem, in quo nos intuemur, generis est neutri, ut Iuuenalis "speculum ciuilis sarcina belli". 181. LATE PETIT in quantum potest. PELAGO in pelagus, ut "inferretque deos Latio". ANTHEA SI QUEM aut ordo est 'ascendit scopulum requisiturus Anthea Capyn Caicum, si quem uideat'. et usus est hoc genere elocutionis, quo et Terentius, qui dixit "quod plerique omnes faciunt adulescentuli". atqui nihil tam contrarium; omnes enim generale est, plerique speciale: ordo ergo est, quod omnes faciunt adulescentuli, ut animum ad aliquod studium adiungant, plerique equos alere, plerique canes. aut certe 'quem' uacat, ut superius diximus istas frequenter uacare particulas, ut ipse Vergilius "Rhebe diu, res si qua diu mortalibus ulla est". nemo enim dicit 'si qua ulla', sed 'si ulla': uacat ergo 'qua'. item in Lucilio "et quem Pamphilum quaeris" 'quem' uacat, nam de uno loquebatur. ergo 'si quem uideat' pro 'si uideat' posuit, cui contrarium ponebant ueteres 'nullum', id est 'si quem uidisti' 'nullum uidi' pro 'non uidi'. sane legitur et 'si qua', ut sit 'si qua ratione'. 182. PHRYGIAS Troianas, Troia enim in Phrygia prouincia est. et ueri simile est, Aeneam de omni ipsa prouincia socios habere potuisse. in secundo enim ait "undique conuenere animis opibusque parati". dicta autem Phrygia ab Aesopi filia Phrygia. BIREMIS naues habentes remorum ordinem geminum, ut alibi "triplici pubes quam Dardana uersu inpellunt". quidam tamen 'biremes' ad suum tempus uolunt dixisse Vergilium, negantes Troicis temporibus biremes fuisse. Varro enim ait post aliquot annos inuentas biremes. 183. IN PUPPIBUS ARMA CAICI quia nauigantum militum est puppibus arma religare, ut alibi "pacem orare manu, praefigere puppibus arma". fiebat hoc autem et signi gratia. aut 'arma' pro naualibus armamentis, ut "colligere arma iubet", quia solent naues a uelificatione facile cognosci. 184. CERVOS cerui dicti sunt g-apo g-ton g-keraton, id est a cornibus. sciendum autem est etiam Latina nomina Graecam plerumque etymologiam recipere. sed cerui non sunt in prouincia proconsulari, ad quam uenit Aeneas. aut fictum ergo est secundum poeticum morem, aut ob hoc dictum, quia heroicis temporibus ubique omnia nascebantur per se, ut ipse "omnis feret omnia tellus". aut possunt tunc fuisse, sed ut multis aliis locis uariae mutationes factae: licet quidam ceruos pro quacumque fera dictos accipiant, quia post ait 'inplentur ueteris Bacchi pinguisque ferinae'. nam male quidam eos de uicinis insulis transfretasse tradunt, et ideo 'errantes', quod in ignotis locis essent. 185. ERRANTES pascentes, ut alibi "mille meae Siculis errant in montibus agnae"; re uera enim dum pascuntur, uagantur. et in septimo de ceruo "errabat siluis". TOTA inter 'totum' et 'omne' hoc interest, quod 'totum' dicimus unius corporis plenitudinem, 'omne' de uniuersis dicimus, ut puta 'totum auditorium habet scolasticos', hoc est plenum est auditorium scolasticis; 'omne auditorium habet scolasticos', id est omnia auditoria. usurpant tamen poetae et ista confundunt, ut hoc loco 'tota' pro omnibus posuit, et contra pro tota 'omnem' posuit, ut est "omnemque reuerti per Troiam". Statius "et totos in poenam ordire nepotes", id est omnes. plerique deriuationem dicunt ab eo quod est 'tot' 'totus', ut ab eo quod est 'quot' 'quotus'. sed illud notandum, quia in deriuatione mutat plerumque naturam; nam cum 'tot' naturaliter breuis sit, 'totus' producitur, 'quotus' uero secundum originem suam breuis remanet. ARMENTA uidetur noue de ceruis dixisse, cum armenta proprie boum sint uel equorum uel ceterorum quibus in armis utimur. 186. AGMEN agmen proprie dicitur ordinata multitudo, ut est ambulantis exercitus; neque enim in uno loco stans agmen uocatur, aut si inuentum fuerit usurpatum est: unde bene adiecit 'longum', ut incedentum ostenderet significationem. 187. CONSTITIT 'con' secundum naturam breuis est semper, excepto quum s littera uel f sequitur; tunc enim tantum producitur, sicut 'in' syllaba, ut insula, infula. HIC pro tunc, aut pro ibi. CELERES potest et pro celeriter accipi. 188. CORRIPVIT aut de pharetra corripuit, ut est "corripit hic subita trepidus formidine ferrum", aut ab Achate, ut eum secutum esse per silentium intellegamus, ut illo loco "ni iam praemissus Achates adforet", item "nunc repeto, Anchises fatorum arcana reliquit". aut 'corripuit', ut ceruorum celeritatem praeciperet. GEREBAT aut tunc, aut quae gerere consueuerat. 190. CORNIBUS ARBOREIS aut subaudi 'cum', ut illo loco "atque Ixionii uento rota constitit orbis", id est cum uento; aut certe secundum supra dictam figuram 'cornibus arboreis' pro cornuum arboreorum. melius tamen est ut 'cum' subaudias. TUM VVLGUS bene 'uulgus' ductoribus interemptis. Ennius "auium uulgus" et alibi "hastarum", id est multitudinem hastarum et auium. [1,190] 191. MISCET perturbat, circumagit, insequitur. FRONDEA pro frondosa posuit. plerumque enim dum uarietati declinationis student poetae mutant proprietatem; nam frondeum est totum de frondibus, ut torus, frondosus uero est lucus; licet enim abundet frondibus, non tamen est de frondibus totus: ut saxeus et saxosus. TURBAM multitudinem. Cicero in Verrinis "uidet in turba Verrem", Plautus in Amphitrione "deinde utrique imperatores in medium exeunt extra turbam ordinum". 192. QUAM SEPTEM bene definit numerum; necessitatis enim est haec uenatio, non uoluptatis, in qua plura requiruntur. nec enim conueniebat, sociis diuersis modis laborantibus, uoluptati operam dare. VICTOR hoc loco propositi effector, ut est "atque rotis insistere uictor". 193. FUNDAT HVMI per humum. et est aduerbialiter positum, ut "humi nitens", id est per humum. CUM NAVIBUS cacenphaton in sermone, quod fit si 'cum' particulam n littera sequatur. notandum sane est, quod non omnia persequitur, neque enim indicat, quo delati sunt cerui. 194. HINC pro inde uel post, abutitur enim aduerbiis more suo. PARTITVR Sallustius ait "prouincias inter se partiuerant", nam et partio et partior dicimus: et est uerbum de his, quae cum utramque recipiant declinationem pro nostra uoluntate, actiuae tamen sunt significationis, ut punio punior, fabrico fabricor, lauo lauor. quamquam temptauerit Probus facere differentiam inter actiuam passiuamque significationem, ut dicamus tondeo alterum tondeor ab altero; sed hoc in aliis uerbis dicere non possumus, ut fabrico fabricor, pasco pascor; nam legimus "florem depasta salicti" et "pascuntur uero dumos". sunt autem alia uerba, quae actiuae significationis declinationisque sunt, ut caedo, sunt quae passiuae, ut caedor. inuenimus tamen, actiuam declinationem significationem habere passiuam, ut uapulo, et contra declinationem passiuam actiuam habere significationem, ut loquor. haec ergo caute ab illis segreganda sunt uerbis. 195. VINA BONUS QUAE DEINDE CADIS ONERARAT ACESTES ordo est 'deinde uina partitur, quae Acestes dedit'. 'bonus' autem hic largus uel liberalis. sane etiam Aeneam bonum pro laude appellat, ut in quinto "quos bonus Aeneas dictis solatur amicis". bonum etiam pro forti dicit Sallustius "sane bonus ea tempestate contra pericula et ambitionem". item in Catilina "sed libertatem, quam nemo bonus nisi cum anima simul amittit". de Acestis autem origine fabula in quinto libro est. DEINDE una syllaba metri causa excluditur. 196. TRINACRIO Graecum est propter g-tria g-akra, id est promunturia, Lilybaeum, Pachynum, Pelorum. Latine autem Triquetra dicitur. sane Philostephanus peri ton neson sine r littera Trinaciam appellat "g-hoti g-Trinakos g-autehs g-prohtos g-ebasileusen". HEROS uir fortis, semideus, plus ab homine habens, ut ait Hesiodus. 197. DICTIS MAERENTIA bene ante epulas et hortatur socios et solatur. 198. O SOCII ordo est 'o socii, reuocate animos'. bene autem socios dixit, ut se eis exaequaret. quidam socios proprie remiges accipiunt, sed illi socii nauales appellantur. IGNARI pro inmemores. et est acyrologia; ignarus enim est qui ignorat, inmemor qui oblitus est. ANTE MALORUM g-huphen est, id est antiquorum malorum, ut alibi "caeli subterlabentia signa". et totus hic locus de Naeuio belli Punici libro translatus est. 199. O PASSI GRAVIORA arte magna utitur. uult enim eos meminisse grauissimorum, ut praesentia facilius tolerent. et bene grauiora dicit esse transacta, ut de praesenti eos naufragio consoletur, et ut ostendat futura esse leuiora. HIS QUOQUE scilicet sicut et grauioribus. [1,200] 200. VOS uos certe estis. SCYLLAEAM RABIEM exempla pro negotiorum qualitate sumere debemus, ut hoc loco in marinis periculis ponit peractae tempestatis exempla. 'rabiem' autem secundum antiquos dictum non nulli adserunt; nam rabiam dici adfirmant. PENITVSQUE SONANTES id est ualde, et aut 'ualde sonantes' accessistis, aut 'ualde accessistis', id est iuxta. et bene ait 'accessistis'; non enim passi sunt haec pericula, sed his fuere uicini. 'accestis' autem pro accessistis dictum per syncopen, quae fit, cum de media parte uerbi syllaba subducitur. 201. CYCLOPEA SAXA aut quae Cyclops in Ulixen iecit, aut certe Siciliam dicit, quae plurimis locis saxosa promunturia habet, in qua Cyclopes habitauerunt, ut ipse "centum alii curua haec habitant ad litora uulgo". possumus tamen et Aetnam accipere, quae propria Cyclopum fuit: nam et ipse in tertio ait "nocte illa tecti siluis inmania monstra perferimus". quidam tamen haec saxa inter Catinam et Tauromenium in modum metarum situ naturali dicunt esse, quae Cyclopea appellantur, quorum medium et eminentissimum Galate dicitur. 202. REVOCATE ANIMOS quos remisistis resumite, hoc est animo praesenti estote. MAESTVMQUE TIMOREM quod maestos et sollicitos faciat, ut 'mors pallida' et 'tristis senectus'. 203. MITTITE pro omittite. et est tropus aphaeresis, quomodo temnere pro contemnere. FORSAN forsan fortassis forsitan forte fors, ut "fors et uota facit" et "forsitan et Priami fuerint quae fata requiras". sed omnia haec unum significant, sed uarie pro metri ratione ponuntur. dicitur tamen et 'fortasse', ut Terentius "tu fortasse, quae hic facta sunt, nescis". OLIM modo temporis futuri est. MEMINISSE memini et genetiuum regit et accusatiuum; dicimus enim et memini malorum et memini mala: et iusta ratione; nam memoriae obliuio contraria est. et obliuiscor similiter et genetiuum regit et accusatiuum, ut "obliuiscere caedis atque incendiorum" et "obliuiscor iniurias tuas Clodia". {sic Tullius Cicero.} IVVABIT futuri temporis est. huius autem uerbi praeteritum perfectum anomalum est. nam cum primae coniugationis uerba tempore perfecto aut in aui exeant, ut amaui, aut in ui solutam, ut tonui, hoc uerbum neque iuuaui facit neque iuuui, sed iuui, ut Lucanus "iuuit sumpta ducem, iuuit dimissa potestas". IVVABIT sicut nunc priorum meminisse iuuat. et multi 'iuuabit' non delectabit, sed usus erit tradunt. 204. PER VARIOS CASUS argumentum a conpensatione. et bene dicendo 'casus' et 'discrimina' praeterita attenuat; neque enim ait 'pericula'. 'rerum' autem potest et saluo sensu omitti. SEDES QUIETAS non uacat quod adiecit 'quietas'. habuit enim sedes et in Thracia, sed portentosas, et in Creta, sed pestilentes, et ideo non quietas. 'fata' autem quidam hic deorum responsa accipiunt. 206. ILLIC FAS REGNA RESVERGERE TROIAE figura etiam ante dicta, qua per contrarium aliquid intellegimus. dicendo enim 'illic fas' ostendit alibi nefas, ut occurreret cogitationi sociorum, ne fatigati tot malis quascumque requirerent sedes, quod etiam in quinto factum est nauibus incensis. bene autem 'regna Troiae' dixit, non Troiam, quam amiserant. 207. DVRATE duri estote ad sustinendos labores. sic Horatius "uix durare possunt imperiosius aequor". VOSMET 'met' g-parelkon est. sciendum autem est, has particulas 'met' 'piam' 'te', ut egomet quispiam tute et similia ornatus causa poni. sunt autem aduerbia. quicquid enim ab illis septem recesserit partibus aduerbium sit necesse est. item quemadmodum probamus aduerbia esse, quia dicimus 'docte facio', 'docte feci', 'docte fecisti', et mutato uerbo remanet aduerbium: ergo si sic et in istis particulis inuenimus, ut egomet uosmet, ut mutatis casibus uel personis eadem permaneant, aduerbia sine dubio sunt, nulla enim hoc alia pars orationis admittit. notandum sane quod hae particulae plerumque suam naturam habent, non syllabarum. nam cum 'te' et 'met' longae sint, 'tutemet' dactylus inuenitur, nec possumus harum partium naturam discutere, quia sub regulis non sunt. 208. VOCE REFERT pleonasmos est, qui fit quotiens adduntur superflua, ut alibi "uocemque his auribus hausi". Terentius "his oculis egomet uidi". CURIS cura dicta ab eo quod cor urat. denique paulo post ait 'premit altum corde dolorem'. AEGER 'aeger' est et tristis et male ualens, aegrotus autem siue aegrotans tantummodo male ualens. 209. SPEM laetitiam, ut "spem fronte serenat": et est crebra apud Vergilium figura, quae fit quotiens significatur ab eo quod praecedit id quod sequitur, nam spem laetitia sequitur: spes uero in uultu non uidetur, sed laetitia. haec autem figura et uersa uice fit, ut intellegamus ab eo quod sequitur id quod praecedit, ut "meritaeque expectent praemia palmae" palmam pro uirtute posuit, quae praemium meretur et palmam. [1,210] 210. PRAEDAE ad praedam, ut "inferretque deos Latio". ACCINGUNT studiose parant, ut alibi "accingunt operi"; accinctos enim industrios dicimus, ut Horatius "altius ac nos praecinctis unum", sicut econtra neclegentes discinctos uocamus, ut "discinctos Mulciber Afros". DAPIBVSQUE FUTVRIS ambitiose dixit quod sunt cerui dapes futurae. 211. TERGORA tergus tergoris, unde et 'tergora', corium significat, tergum uero tergi, ut templum templi, dorsum significat, ut Sallustius "scilicet quia tergis abstinetur". sed haec a ueteribus confundebantur, ut alibi "taurino quantum possent circumdare tergo". item in nono "ingerit hastas in tergus". quidam mox detracta coria pelles dici, subacta autem et iam medicata coria appellanda tradunt. VISCERA NUDANT 'uiscera' non tantum intestina dicimus, sed quicquid sub corio est, ut "in Albano Latinis uisceratio dabatur", id est caro. est autem nominatiuus hoc uiscus huius uisceris, ut Lucretius "uiscus gigni sanguenque creari". sanguen autem ideo dixit, quia sanguinis facit, ut carmen carminis; si enim sanguis diceret, par esset genetiuus, ut anguis, pinguis. 212. PARS ET FRVSTA SECANT figurate, ut "pars grandia trudunt". VERIBUS ecce nomen de his quae in numero singulari indeclinabilia sunt, ut ueru cornu genu. TREMENTIA palpitantia adhuc. 213. LITORE pro in litore. AENA LOCANT quibus utebantur non ad elixandas carnes, sed ad se lauandos. heroicis enim temporibus carne non uescebantur elixa. huic autem nomini maiores adspirationem dabant; nam ahena dicebant. sane aena absolute, sicut Graeci g-chalkea, ut "costis undantis aeni" et "aena undantia flammis". quidam autem aenum speciem uasis non utique aenei tradunt, ut Neuius "aeneus, plumbeus". 214. TUM id est uel postquam se lauerunt, uel postquam sibi cibum parauerunt. VICTU cibo, unde et conuictores dicimus, ut Horatius "nunc quia sim tibi Maecenas conuictor"; nam conuiuae a conuiuio dicuntur. REVOCANT VIRES bene cibo dixit uires reductas, quia supra dixerat 'fessi rerum', hoc est fame et labore fatigati. FUSI polysemus sermo est. significat enim et discumbentes, ut hoc loco, et fugatos et occisos. sane iuxta temporis sui morem hoc loco discumbentes inducit, nam olim sedentes uesci consueuerant, ut ipse meminit "gramineoque uiros locat ipse sedili" et "perpetuis soliti patres considere mensis". 215. INPLENTVR inpleor duos casus regit; dicimus enim et inpleor illius rei, ut Cicero "squaloris plenus ac pulueris" et inpleor illa re, ut Iuuenalis "lectica Mathonis plena ipso". FERINAE feras dicimus aut quod omni corpore feruntur, aut quod naturali utuntur libertate et pro desiderio suo feruntur. sane ueteres prope omnes quadrupedes feras dicebant, ut "inque feri curuam conpagibus aluum contorsit" et "armentalis equae mammis et lacte ferino". 216. POSTQUAM EXEMPTA FAMES caute in maestitia cibis famem exemptam dicit, id est fugatam, non affluentiam quaesitam. Homerus "g-autar g-epei g-posios g-kai g-edehtuos g-ex g-eron g-hento". MENSAEQUE REMOTAE quia apud maiores ipsas apponebant mensas pro discis: unde est "et mensae grata secundae". duas enim habebant mensas: unam carnis, alteram pomorum. sane aliquando inducit luxuriosas epulas "postquam prima quies epulis mensaeque remotae". AMISSOS non re uera, sed ut illo tempore putabant. 218. SPEMQUE METVMQUE INTER DVBII spes bonorum, metus malorum; et ideo subiunxit 'seu uiuere credant, siue extrema pati'. et hoc loco 'seu' pro utrumne. et quidam commodius distingui putant 'spemque metumque inter' et sic subiungunt 'dubii seu uiuere credant siue extrema pati'. 219. EXAVDIRE VOCATOS aut subaudimus 'deos' et quasi conquestio est, quod non flectantur precibus, aut certe hoc dicit, non solum perisse eos, sed nec sepulturam habere, ad quam uocentur. nouimus enim quod mortuorum umbrae ad sepulcra uocabantur, ut est "manesque uocabat Hectoreum ad tumulum". et est figura ab eo quod praecedit id quod sequitur, quia post facta sepulcra manes uocantur, ut in tertio "animamque sepulcro condimus et magna supremum uoce ciemus"; post nomen enim defuncti uocatum tertio dicebatur uale uale uale. aut ideo non exaudire quia iam illi mortui sint, aut a praetereuntibus uocatos non exaudire, aut certe in ea parte sitos, ut nec uocati exaudiant, quia fuit et alius mos, ut eos qui in aliena terra perissent uocarent, ut est "et magna manes ter uoce uocaui". [1,220] 220. PRAECIPVE praeter omnes, quasi pius. ACRIS fortis, alias uelocis. quidam acrem in unamquamque rem uegetum ac nimium tradunt. ORONTI pro Orontis, ut "inmitis Achilli". uitauit homoio- teleuton. 221. NUNC AMYCI in quinto Gyae meminit; nam Amycus et Lycus cum Oronte uidentur perisse. SECUM propter socios, ut supra 'spem uultu simulat'. 222. FORTEMQUE GYAN ut merito requirantur et desiderentur. 223. FINIS uel fabularum uel diei. sequitur namque paulo post 'Aeneas per noctem plurima uoluens'. et sciendum est Vergilium non semper dicere ortum uel occasum diei, sed aut intellectui relinquere, ut hoc loco, aut negotiis tempora significare. est autem poetica callopistia non omnia exprimere: unde ait Horatius in arte poetica "nec uerbum uerbo curabis reddere fidus interpres"; quamuis plerique de translatione Graecitatis hoc adserant dictum. Homerus sane ista contemnens tempora uniuersa describit. ET IAM FINIS ERAT uel epularum uel famis uel malorum, ex quo Iuppiter in caelo ita constitit, ut Libyam respiceret. CUM IVPPITER AETHERE SUMMO DESPICIENS oeconomiam istam secundum mathesin uidetur ordinasse Vergilius; nam Ioue in altitudine sua posito cum Venere significatur quod per mulierem aliqua felicitas possit euenire. ergo quoniam Aeneas in partem regni admittetur a Didone per occasionem coniugii, idcirco haec poeta praemisit. sane et illud animaduertendum quod peritissime dixit tristiorem Venerem fuisse cum Ioue, ex quo significat exitum uxoris infelicem futurum; nam se utique Dido interemit. quod autem Mercurium facit a Ioue defluentem ad occasum descendere, id est ad ima terrarum, ostendit amicitias quidem fore, sed minime diuturno tempore permanere. illud etiam mathematici dicunt, Venere in Virgine posita misericordem feminam nasci: atque ideo Vergilius fingit in habitu uirginis uenatricis Venerem occurrisse filio, quod et misericordem postea reginam probauit Aeneas et in uenatione cum ea permixtus est. AETHERE SUMMO qui summus est; et proprium et perpetuum aetheri epitheton dedit, quia omnibus superior est: non ergo quasi elegerit Iuppiter locum qui superior est. 224. DESPICIENS deorsum aspiciens, sicut 'suspiciens' sursum aspiciens. notandum sane, quia si dispiciens dixerimus, diligenter inquirens significamus, sicut deduco et diduco; nam deduco est prosequor, diduco uero diuido. VELIVOLUM duas res significat, et quod uelis uolatur, ut hoc loco, et quod uelis uolat, ut Ennius "naues ueliuolas", qui et proprie dixit. et est ista reciproca translatio nauium et auium. legimus enim "et uelorum pandimus alas" et contra de apibus "nare per aestatem liquidam", cum natatus nauium sit, alae uero auium. et sciendum est esse reciprocas translationes, esse et partis unius. IACENTES aut in longum expositas, aut proprium epitheton est terrarum; nam cum cetera elementa mobilia sint, sola terra stabilis est, unde et bruta dicitur. alibi "tantum campi iacet". 225. LATOS POPVLOS cum populos numero plurali dicimus urbes significamus, cum uero populum, unius multitudinem ciuitatis intellegimus. SIC id est sic, ut ista conspiceret. 226. ET LIBYAE DEFIXIT LUMINA REGNIS prooeconomia, id est dispositio carminis. uituperabile enim fuerat, si ex abrupto transitum faceret, quod in nono fecit: quae res tamen excusatur uno sermone "atque ea diuersa penitus dum parte geruntur", id est eodem tempore, quod solum est interpositum. nunc uero bene transiit, quia inducit Iouem et de rebus humanis cogitantem et Africam respicientem, ad quam uenere Troiani. unde honestus color est, ut Venus adeat Iouem, timens ne Romana fata Carthagini concedat; felix enim euentus sequitur loca quae respexerit Iuppiter: unde in secundo ait "aspice nos hoc tantum" et alibi "atque oculos Rutulorum reicit aruis", ubi erat futura uictoria. 227. TALES de rebus humanis. IACTANTEM PECTORE CURAS nunc secundum Stoicos loquitur, qui deos dicunt humana curare, interdum secundum Epicureos, poetica utens licentia. 228. TRISTIOR conparatiuum posuit pro positiuo. quando enim tristis est Venus, ut nunc 'tristior' diceretur? sic Sallustius "utque ipsum mare Ponticum dulcius quam cetera". an modo tristior, cum et ante propter Aeneam soleret tristis esse? an tristior pro laetitia Veneris? OCULOS SVFFVSA NITENTES nitidos oculos lacrimis perfusos habens. et est figura, quae fit quotiens participio praeteriti temporis a passiuo iungimus casum accusatiuum, ut 'deiectus animum', 'maesta uultum'. dicendo autem 'nitentes' expressit nimiam etiam in lacrimis pulchritudinem, sicut de Euryalo "lacrimaeque decorae". 229. O QUI RES HOMINVMQUE DEVMQUE grauiter coepit; non enim ait 'o genitor'. et est tota orationis intentio, iniuste uexari a Iunone Troianos. [1,230] 230. AETERNIS REGIS IMPERIIS ET FULMINE TERRES haec commemoratio potentiae Iouis quasi ad inuidiam posita est, hoc est, qui omne potes contra te flecteris. AETERNIS REGIS IMPERIIS ET FULMINE TERRES uolunt quidam superfluo 'regis' ad deos referri, 'terres' ad homines, nescientes quia maioris potestatis est idem posse circa deos, quod circa homines. 'et fulmine terres' non sine causa adiecit 'terres'. est enim fulmen quod terreat; est quod adflet, ut "fulminis adflauit uentis"; est quod puniat, ut "uel pater omnipotens adigat me fulmine ad umbras": peremptorii autem fulminis late patet significatio: est quod praesaget, ut "de caelo tactas memini praedicere quercus". poetarum autem consuetudo est prope semper cum Iouem nominauerint et fulmen adiungere, ut "audiat haec genitor qui foedera fulmine sancit" et ante "genitor cum fulmina torques". 231. MEUS subaudis filius, ut Aiacis Oili, ut ante diximus. MEUS id est quasi per me tibi coniunctus. IN TE modo 'contra te', alibi 'pro' significat, ut "quietum accipit in Teucros animum", id est pro Teucris. 232. QUID TROES POTVERE? hoc est, qui Grais pares non fuerunt, in te aliquid possunt? et est argumentum ab inpossibili, ut alibi "non ea uis animo". et est ualidius, quam a uoluntate; plus enim est non posse, quam nolle. TROES erit nominatiuus Tros. et haec breuiter scienda regula est, quia omnia nomina monosyllaba Graeca, quae in Latinum sermonem transeunt, tertiae sunt tantum declinationis et tam Latine quam Graece declinari possunt, ut Tros Trois et Troos, Pan Panis et Panos, ut "Arcadici dictum Panos de more Lycaei". 233. OB ITALIAM ne ad Italiam perueniant, toto orbe pelluntur. atqui in Africa sunt. sed si diligenter requiras, etiam inde pelluntur; ait namque "hospitio prohibemur harenae". OB ITALIAM multi 'iuxta Italiam' antiquo more dictum accipiunt, ut sit, pars orbis clauditur quae circa Italiam est; 'ob' enim ueteres pro 'iuxta' ponebant. Plautus in milite "nunc scio mihi ob oculos caliginem obstitisse". potest tamen 'ob' et 'ante' intellegi, aut 'ob' 'propter', Terentius "quodnam ob factum"; aut 'ob' 'circum', ut "Turni se pestis ob ora", quasi circa Italiam errent et in eam peruenire non possint. significat 'ob' et 'contra', ut obstat et obloquitur. 234. CERTE HINC ROMANOS atqui nusquam hoc legimus, sed per silentium intellegimus, ut superius de Iunone "audierat". OLIM aut 'olim fore' et futuri temporis est, aut 'olim pollicitus'. VOLVENTIBUS uolubilibus, et est participium pro nomine. uoluens enim est qui uoluit, uolubilis qui uoluitur. anni autem uoluuntur, non uoluunt, ut est "atque in se sua per uestigia uoluitur annus". alii quia deficit lingua Latina participio praesenti passiuo praesens actiuum positum uolunt, ut "uoluentia plaustra" et "siliqua quassante" quae quassetur. 235. FORE futuros esse. et est de uerbis defectiuis. REVOCATO dicendo 'reuocato' ostendit Italiam, unde Dardanus fuerat. A SANGUINE TEUCRI Teucrum pro Dardano posuit: Dardanus enim de Italia profectus est, Teucer de Creta: quia solent poetae nomina de uicinis prouinciis uel personis usurpare, ut "domitus Pollucis habenis Cyllarus", cum Castor equorum domitor fuerit; item et "manibus Procne pectus signata cruentum" pro Philomela; item Didonem Sidoniam dicit, cum sit Tyria, a loci uicinitate; item "quid loquar aut Scyllam Nisi?" cum Phorci fuerit. et sciendum est, inter fabulam et argumentum, hoc est historiam, hoc interesse, quod fabula est dicta res contra naturam, siue facta siue non facta, ut de Pasiphae, historia est quicquid secundum naturam dicitur, siue factum siue non factum, ut de Phaedra. 236. OMNI DICIONE melius 'omni' quam 'omnis', ut significet 'omni potestate', id est pace, legibus, bello. 237. POLLICITUS pollicemur sponte, rogati promittimus. QUAE TE GENITOR SENTENTIA VERTIT? 'quae' pro cuius aut qualis. et uerecunde agit Venus; nec enim conueniebat, ut aperte contra uxorem ageret apud maritum: unde et similiter respondet Iuppiter 'neque me sententia uertit'. 238. HOC hac re. HOC propter hoc quod sciret Aeneae socios imperaturos. 239. FATIS CONTRARIA FATA utrum fatis bonis in praesentibus? REPENDENS conpensans. et est translatio a pecunia. [1,240] 240. NUNC EADEM similis qualis ab initio fuit, ut ostendat nec longitudinem temporis prodesse Troianis. 241. FINEM ac si diceret, non regnum requirimus, sed finem laborum. 242. ANTENOR POTVIT capto Ilio Menelaus memor se et Ulixen beneficio Antenoris seruatos, cum repetentes Helenam ab eo essent suscepti ac paene a Paride aliisque iuuenibus interempti essent, parem gratiam reddens inuiolatum dimisit. qui cum uxore Theano et filiis Helicaone et Polydamante ceterisque sociis in Illyricum peruenit, et bello exceptus ab Euganeis et rege Veleso uictor urbem Patauium condidit; id enim responsi acceperat eo loco condere ciuitatem quo sagittis auem petisset; ideo ex auis petitae auspicio Patauium nominatum, cui aeternitatem - - Helicaon ne uictor rediret gladio peremit. ANTENOR POTVIT non sine causa Antenoris posuit exemplum, cum multi euaserint Troianorum periculum, ut Capys qui Campaniam tenuit, ut Helenus qui Macedoniam, ut alii qui Sardiniam secundum Sallustium; sed propter hoc, ne forte illud occurreret, iure hunc uexari tamquam proditorem patriae. elegit ergo similem personam; hi enim duo Troiam prodidisse dicuntur secundum Liuium, quod et Vergilius per transitum tangit, ubi ait "se quoque principibus permixtum agnouit Achiuis", et excusat Horatius dicens "ardentem sine fraude Troiam", hoc est sine proditione: quae quidem excusatio non uacat; nemo enim excusat nisi rem plenam suspicionis. Sisenna tamen dicit solum Antenorem prodidisse. quem si uelimus sequi augemus exemplum: si regnat proditor, cur pius uagatur? ob hoc autem creditur Graecis Antenor patriam prodidisse, quia sicut superius dictum est, et auctor reddendae Helenae fuit et legatos qui propter Helenam uenerant suscepit hospitio, et Ulixen in mendici habitu agnitum non prodidit. POTVIT plus est quod dixit 'potuit' non meruit. ELAPSUS inuidiose noluit dicere 'dimissus', sed 'elapsus'. ACHIVIS ab Achaeo, Iouis et Pithiae filio, dicti. 243. ILLYRICOS PENETRARE SINUS Antenor non Illyricum, non Liburniam, sed Venetiam tenuit. ideo autem Vergilius dicit 'Illyricos sinus', quod inde uenit quidam Henetus rex, qui Venetiam tenuit, a cuius nomine Henetiam dictam posteri Venetiam nominauerunt. TUTUS ideo tutus, quia Raeti Vindelici ipsi sunt Liburni, saeuissimi admodum populi, contra quos missus est Drusus. hi autem ab Amazonibus originem ducunt, ut etiam Horatius dicit "quibus mos unde deductus per omne tempus Amazonia securi dextras obarmet, quaerere distuli". hoc ergo nunc ad augmentum pertinet, quod tutus est etiam inter saeuos populos. 244. FONTEM TIMAVI amant poetae rem unius sermonis circumlocutionibus dicere, ut pro Troia dicant 'urbem Troianam', pro Buthrotio 'arcem Buthroti'. sic et modo pro Timauo ait 'fontem Timaui', et paulo post 'urbem Pataui', id est Patauium. SUPERARE nauticus sermo est. Lucilius "promontorium remis superamus Mineruae". 245. UNDE PER ORA NOVEM multi septem esse dicunt. quod si incerta fides est, finitus est numerus pro infinito. CUM MURMVRE MONTIS tanta ui exit in mare, ut etiam resonet uicinus mons. et sic dictum est, sicut superius "illi indignantes magno cum murmure montis circum claustra fremunt". 246. MARE it quasi proruptum mare. MARE amat poeta rem historiae carmini suo coniungere. Varro enim dicit hunc fluuium ab incolis mare nominari. PRORVPTUM id est effusum fluens. et melius 'proruptum', quam 'praeruptum' legere. bene autem definit, quid est largus fons? solutum mare. PELAGO aquarum abundantia. PREMIT populatur, uastat. sane multi 'it mare proruptum' et 'pelago premit arua sonanti' hoc intellegi uolunt, quod tanta est in illis locis accessa quae dicitur maris, ut per ora Timaui, id est usque ad initium fontis mare ascendat. unde ait 'it mare proruptum et pelago p- a-', id est ⟨ut⟩ aqua maris premat arua, hoc est litora uicina cooperiat. constat autem et in illo loco accessam maris usque ad montem peruenire et per omne litus Venetiarum mare certis horis et accedere per infinitum et recedere. Timauus autem in Histria est inter Aquileiam et Tergestum. 247. HIC TAMEN hoc est etiam in loco difficili. HIC pro illic. URBEM PATAVI hoc est Patauium. Patauium autem dictum uel a Padi uicinitate, quasi Padauium, uel g-apo g-tou g-petasthai, quod captato augurio dicitur condita, uel quod auem telo petisse dicitur et eo loco condidisse ciuitatem. alii a palude Patina, quae uicina ciuitati fuisse dicitur, Patauium dictam putant. sane 'Pataui' minorem nominatiuo genetiuum fecit, cum genetiuus numquam pauciores syllabas nominatiuo suo habere debeat; Patauium enim Patauii facit. SEDESQUE LOCAVIT ex uotis suis facit inuidiam, dicens id concessum Antenori, quod ipsa desiderat. 248. ET GENTI NOMEN DEDIT hoc est, quod ne uictori quidem concedetur Aeneae: quod scimus a Iunone esse perfectum, contra quam oblique loquitur propter considerationem mariti. hi autem primis temporibus ab Antenore dicti sunt Antenoridae. ipsum uero quidam dicunt haec ora se appellasse. aut certe 'nomen' nobilitatem uel dignitatem, ut "et nos aliquod nomenque decusque gessimus". ARMAQUE FIXIT TROIA hoc est, securus est, quia solent missi militia siue gladiatura quibuslibet templis arma suspendere, ut Horatius "Veianius armis Herculis ad postem fixis" et "Danais de poste refixum". ARMAQUE FIXIT quasi non necessaria consecrauit; figere enim consecrare hic debemus accipere, ut "postibus aduersis figo". 249. COMPOSTUS pro compositus. syncope est; detraxit enim de medio syllabam, ut "et pocula porgite dextris" [1,250] 250. NOS TUA PROGENIES sic loquitur quasi una sit de Troianis; nam aliter sensus non procedit. quod autem dixit 'tua progenies', epexegesis est, ut "ast ego quae diuum incedo regina". NOS TUA PROGENIES quasi patiatur et ipsa quod et filius. et bene 'tua progenies' propter Antenorem. ADNVIS quia nutu semper promittit aliquid Iuppiter, ut "annuit et totum nutu tremefecit Olympum". ANNVIS licet ipsa dea sit, tamen sub persona Aeneae se posuit. 251. NAVIBUS AMISSIS cur, cum una nauis perierit, ait 'nauibus'? aut inuidiose dixit et exaggerat, aut quia adhuc aliae desunt, aut quia eas non perisse ignorat Aeneas. INFANDUM pro infande posuit, ut in VI- "miserum septena quotannis". item "toruumque repente clamat" pro torue. et est figura, quae fit quotiens nomen pro aduerbio ponitur; magis autem poetica est, in prosa aut rara aut numquam. tamen hoc loco 'infandum' potest esse etiam interiectio dolentis. UNIUS hic produxit paenultimam. UNIUS cautius, quam si dixisset Iunonis. 252. PRODIMVR multa quidem hic sermo significat, sed modo porro damur, scilicet ab Italia. et sciendum est omnium auctorum esse consuetudinem res dubie positas in sequentibus explanare et plenius dicere, ut hoc loco; nam quid est 'prodimur', ostendit dicens 'atque Italis longe disiungimur oris'. LONGE maxime; non enim longe erant ab Italia, cum tempestate disiecti sunt. 253. HIC id est talis, ut "hunc ego te Euryale aspicio", id est talem. PIETATIS superius 'in te committere' ait, ut peccato Aeneam et Troianos excuset; hic plus addit: non solum eos non esse malos, sed etiam pios esse. HONOS cum secundum artem dicamus honor arbor lepor, plerumque poetae r in s mutant causa metri; os enim longa est, or breuis. hoc quidem habet ratio: sed ecce in hoc loco etiam sine metri necessitate 'honos' dixit. item Sallustius paene ubique 'labos' posuit, quem nulla necessitas coegit. melius tamen est seruire regulae. SIC NOS IN SCEPTRA REPONIS 'sic', hoc est per naufragia. 'in sceptra' aut ad imperia reseruas, aut certe antiqua est licentia communium praepositionum. IN SCEPTRA REPONIS id est restituis in regna quae amisimus. 254. OLLI modo 'tunc' propter sequentia. pronomen enim non debet poni cum nomine, sed pro ipso nomine, et nullus dicit 'illi natae'. alias tamen 'olli' illi significat, ut "olli dura quies oculos et ferreus urget somnus". SUBRIDENS laetum ostendit Iouem et talem qualis esse solet cum facit serenum; poetarum enim est elementorum habitum dare numinibus, ut supra de Neptuno dictum est. Ennius "Iuppiter hic risit tempestatesque serenae riserunt omnes risu Iouis omnipotentis". aut certe risit intellegens Iunonis dolos oblique accusari a Venere, ut est 'quae te, genitor, sententia uertit' et 'unius ob iram prodimur', sicut alibi "atque dolis risit Cytherea repertis". 255. VVLTU QUO CAELUM ostendit sicut dictum est, cur subriserit Iuppiter. SERENAT hoc uerbum de his est, quae carent prima positione: quod fit in his quae in nostra non sunt potestate, ut tono, fulmino, pluo. haec enim non possumus dicere, nisi forte persona inducatur eius qui potest, ut si tale aliquid Iuppiter dicat. 256. OSCVLA LIBAVIT leuiter tetigit. et sciendum osculum religionis esse, sauium uoluptatis, quamuis quidam osculum filiis dari, uxori basium, scorto sauium dicant. sane multi nolunt ita intellegi, ut summum osculum filiae dederit, id est non pressum, sed summa labella contingens, sed ita aiunt: tum hilarus Iuppiter uultus natae libauit, id est contigit, scilicet ut nos solemus cum blandimentis quibusdam sinistram maxillam contingere liberorum ac deinde ad os nostrum dextram referre. ergo 'libauit' merito, quia partem uultus, non totos contigerat, ut 'oscula' dixerit quasi minora et teneriora filiae ora, ut ora diminutiue oscula; nam ora uultus dici, ut "intentique ora tenebant" et "sic ora ferebat". ipse diminutiue oscula dixit minores et teneros uultus "summaque per galeam delibans oscula fatur". 257. PARCE METU quotiens in causis arguimur, ante nos purgare debemus et sic ad actionem descendere: quod et hoc loco Iuppiter facit; ante enim obiecta purgat et sic uenit ad promissionem. et est 'parce metu' elocutio usualis, id est dimitte metum, quomodo dicimus parce uerbis, parce iniuriis. alii 'metu' pro metui accipiunt, ablatiuum pro datiuo; aut certe ideo metum aufert, ut animo securiore possit audire, ut alibi "soluite corde metum, Teucri". CYTHEREA omnia quae apud Graecos ei diphthongon habent apud Latinos in e productum conuertuntur, ut g-Kuthereia Cytherea, g-Aineias Aeneas, g-Mehdeia Medea. omnia autem quae dicit Iuppiter ad solutionem pertinent antedictorum. nunc dicit 'parce metu', quia superius dixerat 'tristior'; 'manent inmota', quia dixerat 'quae te genitor sententia uertit?' et simul per transitum dogma Stoicorum ostendit, nulla ratione posse fata mutari. sane seruat et hic ordinem sicut in Aeoli oratione, ut statim promittat quod praestaturus est, ne auditor sit exspectatione suspensus. TUORUM uel Troianorum uel Romanorum. 258. FATA TIBI non propter te; fati enim immobilis ratio est. sed aut uacat 'tibi', ut "qui mihi accubantes in conuiuiis", aut certe tuta tibi sunt fata, non tamen propter te. CERNES URBEM aut Romam significat, quia cum proprietatem detrahimus, quod magnum est significamus, ut si dicas 'legi oratorem' nec addas quem, intellego Ciceronem; et ne longa sit exspectatio, adiecit 'et promissa Lauini moenia': aut certe detrahe 'et', sicut multi, et epexegesin facis 'cernes urbem', id est 'promissa Lauini moenia'. uidetur autem figurate dictum 'urbem' et 'moenia', quia diuersis idem significauit. 259. SUBLIMEMQUE FERES AD SIDERA CAELI propter illud 'caeli quibus adnuis arcem'. Aeneas enim secundum quosdam in Numicum cecidit fluuium, secundum Ouidium in caelum raptus est, appellatus tamen est Iuppiter indiges. Aeneas enim post errores VII. annorum cum ad Italiam peruenisset et, sicut historia habet, cognito quod Veneris filius, Troia profugus fatis iuuantibus ad Italiam uenisset, ab Latino susceptus esset, filiam eius Lauinam duxit uxorem: quo dolore Turnus rex Rutulorum, qui ante Lauiniam sperabat uxorem, et Latino et Aeneae bellum indixit. sed primo proelio Latinus est interemptus, secundo uero Aeneas Turnum occidit. ipse uero ut quidam dicunt cum Mezentium, ut quidam uero Messapum fugeret, in Numicum fluuium cecidit, ut uero Ouidius refert in caelum raptus est, cuius corpus cum uictis a se Rutulis et Mezentio Ascanius requisitum non inuenisset, in deorum numerum credidit relatum. itaque ei templum condidit et Iouem Indigetem appellauit. bene autem addidit 'feres', ut gratius esset quod per ipsam fieret. [1,260] 260. MAGNANIMUM magnus et paruus quoniam mensurae sunt, ad animum non nisi g-katachrehstikohs adhibentur. et bene hoc addidit, quasi dicat, quem tu miserum dicis, nos magnanimum, summum. NEQUE ME S- V- ad illud 'quae te, genitor, sententia uertit'. 261. HIC id est Aeneas. et est ordo 'hic bellum ingens geret Italia'. alii 'hic' pro 'post haec quae dixi' accipiunt, ut sit loci aduerbium pro temporis. TIBI FABOR ENIM hoc loco excusat quaestionem futuram, quasi Veneri dolenti quae uera sunt dicat, sed aliter loquatur cunctis praesentibus dis: dicet enim in decimo "abnueram bello Italiam concurrere Teucris". QUANDO siquidem, quoniam. REMORDET sollicitat. Terentius "par pari referto, quod eam remordeat". 262. ARCANA secreta. unde et arca et arx dictae, quasi res secretae. 263. ITALIA in Italia, et detraxit praepositionem more suo. sic et illo loco "non Libyae, non ante Tyro; despectus Hiarbas" id est in Tyro. nam si aduerbialiter uellet, Tyri diceret. POPVLOSQUE FEROCES CONTVNDET incongruum fuerat in consolatione bella praedicere: ob hoc ergo etiam uictoriam pollicetur. 264. MORESQUE VIRIS ET MOENIA PONET hysteroproteron in sensu; ante enim ciuitas, post iura conduntur. leges autem etiam mores dici non dubium est. 265. TERTIA DUM LATIO REGNANTEM VIDERIT AESTAS rhetorice, ne breue esset si triennium diceret, tempora diuisit in species. ordo autem est longissimus, nam aliter non procedit, 'sublimemque feres ad sidera caeli magnanimum Aeneam, tertia dum Latio regnantem uiderit aestas'. ergo uidetur sic tacite mortem Aeneae significasse. 'dum' autem pro donec, ut "dum conderet urbem", id est donec. quidam ideo bis annos ternos memorasse tradunt, ut tres annos solum Aeneam regnaturum significaret, quod cum Latino alios tres annos regnasse dicitur. 267. AT PUER ASCANIUS prudenter exitum Aeneae et ostendit et tacuit dicendo filium postea regnaturum. aut quia maior cura Veneri de nepote ut in X- "liceat superesse nepotem" et iterum ibi "hunc tegere". CUI NUNC COGNOMEN IVLO ADDITVR secundum Catonem historiae hoc habet fides: Aeneam cum patre ad Italiam uenisse et propter inuasos agros contra Latinum Turnumque pugnasse, in quo proelio periit Latinus. Turnum postea ad Mezentium confugisse eiusque fretum auxilio bella renouasse, quibus Aeneas Turnusque pariter rapti sunt. migrasse postea in Ascanium et Mezentium bella, sed eos singulari certamine dimicasse. et occiso Mezentio Ascanium sicut I. Caesar scribit Iulum coeptum uocari, uel quasi iobolon, id est sagittandi peritum, uel a prima barbae lanugine quam g-ioulon Graeci dicunt, quae ei tempore uictoriae nascebatur. sciendum est autem hunc primo Ascanium dictum a Phrygiae flumine Ascanio, ut est "transque sonantem Ascanium"; deinde Ilum dictum a rege Ilo, unde et Ilium, postea Iulum occiso Mezentio: de quibus nominibus hoc loco dicit 'at puer Ascanius cui nunc cognomen Iulo additur, Ilus erat'. ab hac autem historia ita discedit Vergilius, ut aliquibus locis ostendat, non se per ignorantiam, sed per artem poeticam hoc fecisse, ut illo loco "quo magis Italia mecum laetere reperta": ecce g-amphibolikohs dixit, ostendit tamen Anchisen ad Italiam peruenisse. sic autem omnia contra hanc historiam ficta sunt, ut illud ubi dicitur Aeneas uidisse Carthaginem, cum eam constet ante LXX annos urbis Romae conditam. inter excidium uero Troiae et ortum urbis Romae anni inueniuntur CCCXL. COGNOMEN IVLO si proprie loqueretur, agnomen diceret, non cognomen, sed magis ad familiam respexit, quia omnis gens Iulia inde originem ducit. dicimus autem et nomen mihi est Cicero, ut "Hecyra est huic nomen fabulae", et Ciceronis, ut Sallustius "cui nomen obliuionis condiderant", et Ciceroni, ut "cui Remulo cognomen erat", et Ciceronem, ut "Aeneadasque meo nomen de nomine fingo". melius tamen est datiuo uti. 268. ILUS ERAT deest 'qui', debuit autem dicere 'qui Ilus erat'. ILIA pro Iliensis, ut Plautus "Hector Ilius" pro Iliensis. et "Amphitryo, natus Argis ex Argo patre" id est Argiuo. 269. TRIGINTA uel quod XXX- tantum annos regnauit, uel quod Cato ait, "XXX- annis expletis eum Albam condidisse". MAGNOS ORBES tria sunt genera annorum: aut enim lunaris annus est XXX- dierum, aut solstitialis XII- mensum, aut secundum Tullium magnus, qui tenet XIIDCCCCLIIII. annos, ut in Hortensio "horum annorum quos in fastis habemus magnus XIIDCCCCLIIII- amplectitur". hoc ergo loco magnum dixit comparatione lunaris, et alibi "interea magnum sol circumuoluitur annum". annus autem dictus quasi anus, id est anulus, quod in se redeat, ut est "atque in se sua per uestigia uoluitur annus", uel g-apo g-tou g-ananeousthai, id est ab innouatione. VOLVENDIS uolubilibus uel quia uoluuntur, ut supra. [1,270] 270. A SEDE LAVINI TRANSFERET uerum est: uitans enim nouercalem inuidiam, quod timore Ascanii Lauinia post Aeneae mortem ad Tyrrhum paternum pastorem grauida confugit ad siluas, nam ibi etiam Siluium peperisse dicitur, deseruit Lauinium et Albam Longam condidit dictam ab omine albae porcae repertae uel situ ciuitatis. ad quam cum de Lauinio dii Penates translati nocte proxima Lauinium redissent, atque eos denuo Albam Ascanius transtulisset, et illi iterum redissent Lauinium, eos manere passus est, datis qui sacris praeessent agroque eis adsignato, quo se alerent. VI modo uirtute, nam multa significat. VI modo uirtute tei dunamei, alibi tei biai, ut est "auro ui potitur", alias pro magna copia. Cicero in deorum natura "infinitamque uim marmoris", Sallustius "magna uis hominum conuenerat agris pulsa aut ciuitate eiecta". et est sermo diuersa significans, prout se locus obtulerit. 272. HINC IAM praeterea. si autem 'hic iam', in hoc scilicet loco. TER CENTUM quomodo trecentos annos dicit, cum eam quadringentis regnasse constet sub Albanis regibus? sed cum praescriptione ait 'tercentum', scilicet usque ad ortum urbis Romae; ait namque 'donec regina sacerdos Marte grauis'. et constat in regno Romuli et Numae et Tulli Hostilii qui euertit Albam centum annos, quibus pariter Roma et Alba regnarunt, esse consumptos. TOTOS id est sine intermissione. REGNABITVR impersonalibus usus est, quia de multis dicit, ut "usque adeo turbatur agris". 273. GENTE SUB HECTOREA id est Troiana. sed debuit dicere 'Aeneia'. diximus superius nomina poetas ex uicino usurpare. sed quidam reprehendunt, quod 'Hectorea' et non 'Aeneia'. mos est poetis nomina ex uicinis usurpare, quia coniunctus genere Hectori Ascanius, ut est "et pater Aeneas, et auunculus excitat Hector". alii tradunt, cum Hectoris progenies nulla in Italia fuerit, ideo 'sub Hectorea' positum, ut significaret sub forti, ut in quinto "Hectorei socii". sed ex aliis rebus alia dat nomina, ut pios Aeneadas appellauit, ut timidos Phrygas, ut nobiles Dardanidas, ut periuros Laomedontiadas. ceterum ubi ueram originem significat "domus Assaraci" ponit, ex quo Capys, ex Capy Anchises, ex Anchise Aeneas. DONEC REGINA SACERDOS historia hoc habet. Amulius et Numitor fratres fuerunt. Amulius fratrem imperio pepulit et filium eius necauit, filiam uero Iliam Vestae sacerdotem fecit, ut spem subolis auferret, a qua se puniri posse cognouerat. hanc ut multi dicunt Mars compressit, unde nati sunt Remus et Romus, quos cum matre Amulius praecipitari iussit in Tiberim. tum ut quidam dicunt Iliam sibi Anien fecit uxorem, ut alii inter quos Horatius, Tiberis: unde ait "uxorius amnis". pueri uero expositi ad uicinam ripam sunt. hos Faustus repperit pastor, cuius uxor erat nuper meretrix Acca Larentia, quae susceptos aluit pueros. hi postea auum suum Numitorem occiso Amulio in regna reuocarunt. quibus dum cum eo angustum Albae uideretur imperium, recesserunt et captatis auguriis urbem condiderunt. sed Remus prior sex uultures uidit, Romus postea duodecim: quae res bellum creauit. in quo extinctus est Remus, et a Romi nomine Romani appellati. ut autem pro Romo Romulus diceretur, blandimenti genere factum est, quod gaudet diminutione. quod autem a lupa dicuntur alti, fabulosum figmentum est ad celandam auctorum Romani generis turpitudinem. nec incongrue fictum est; nam et meretrices lupas uocamus, unde et lupanaria. et constat hoc animal in tutela esse Martis. sed de origine et conditore urbis diuersa a diuersis traduntur. Clinias refert Telemachi filiam Romen nomine Aeneae nuptam fuisse, ex cuius uocabulo Romam appellatam. - - dicit Latinum ex Vlixe et Circe editum de nomine sororis suae mortuae Romen ciuitatem appellasse. Ateius adserit Romam ante aduentum Euandri diu Valentiam uocitatam, sed post graeco nomine g-Romen uocitatam. alii a filia Euandri ita dictam, alii a fatidica, quae praedixisset Euandro his eum locis oportere considere. Heraclides ait Romen, nobilem captiuam Troianam huc appulisse et taedio maris suasisse sedem, ex cuius nomine urbem uocatam. Eratosthenes Ascanii, Aeneae filii, Romulum parentem urbis refert. Naeuius et Ennius Aeneae ex filia nepotem Romulum conditorem urbis tradunt. Sibylla ita dicit g-Rhomaioi, g-Rhomou g-paides. REGINA regis filia. abusiue ait more poetico, ut alibi "magnum reginae sed enim miseratus amorem", id est regis filiae Pasiphaes. SACERDOS quia ab Amulio Vestae uirgo esse iussa est, ne ei propter edendam subolem facultas esset uiro iungi. 274. MARTE GRAVIS grauida, ut "non insueta grauis temptabunt pabula fetas". 275. INDE post, uel deinde, uel tunc, aduerbium loci pro temporis. FULVO TEGMINE id est pelle lupae, qua utebatur more pastorum. sed hoc multi reprehendunt, cur nutricis tegmine usus sit. qui gemina ratione refutantur: uel falsitate fabulae, uel exemplo Iouis, qui caprae nutricis utitur pelle, unde Graece g-aigiochos appellatur. sane 'tegmine' multi antique dictum asserunt, quia tegimentum dici debere affirmant. LAETUS uirtute alacer, uel quia auo regnum reddiderat, uel quia ipse nouam urbem et nouum condebat imperium. 276. EXCIPIET GENTEM Remo scilicet interempto, post cuius mortem natam constat pestilentiam: unde consulta oracula dixerunt placandos esse manes fratris extincti; ob quam rem sella curulis cum sceptro et corona et ceteris regni insignibus semper iuxta sancientem aliquid Romulum ponebatur, ut pariter imperare uiderentur. unde est "Remo cum fratre Quirinus iura dabunt". 277. ROMANOSQUE SVO DE NOMINE DICET perite non ait Romam, sed Romanos. urbis enim illius uerum nomen nemo uel in sacris enuntiat. denique tribunus plebei quidam Valerius Soranus, ut ait Varro et multi alii, hoc nomen ausus enuntiare, ut quidam dicunt raptus a senatu et in crucem leuatus est, ut alii, metu supplicii fugit et in Sicilia comprehensus a praetore praecepto senatus occisus est. hoc autem urbis nomen ne Hyginus quidem cum de situ urbis loqueretur expressit. 278. NEC METAS RERUM NEC TEMPORA PONO 'metas' ad terras rettulit, 'tempora' ad annos; Lauinio enim et Albae finem statuit, Romanis tribuit aeternitatem, quia subiunxit 'imperium sine fine dedi'. 279. QUIN quinetiam; minus enim est 'etiam'. nam plenum est quinetiam, ut "quinetiam hiberno moliris sidere classem". ASPERA IVNO tolerabilius hoc Iuppiter dicit. ASPERA IVNO uel quam tu asperam dicis, uel certe ut et ego fateor. [1,280] 280. METU ut supra "id metuens". TERRAS CAELVMQUE FATIGAT alibi "absumptae in Teucros uires caelique marisque". QUAE MARE N- T- Q- M- C- Q- F- metu scilicet quem de Carthagine habet, ut supra "id metuens", uel metu quo Troianos terret et Venerem. nam dicit 'parce metu Cytherea'. 'mare' autem 't- c- q- f-' alibi ostendit dicendo "absumptae in Teucros uires caelique marisque". 'fatigat' uero pro exercet, sollicitat, commouet. 281. CONSILIA IN MELIUS REFERET quia bello Punico secundo ut ait Ennius placata Iuno coepit fauere Romanis. IN MELIUS eis to kreitton. et est Latinior elocutio: Sallustius "ad mutandum modo in melius seruitium". MECVMQUE FOVEBIT id est eadem quae ego sentiens, eadem quae ego uolens, uel ut quidam uolunt mecum in Capitolio constituta. 282. GENTEMQUE TOGATAM bene 'gentem', quia et sexus omnis et condicio toga utebatur, sed serui nec colobia nec calceos habebant. togas autem etiam feminas habuisse, cycladum et recini usus ostendit. recinus autem dicitur ab eo, quod post tergum reicitur, quod uulgo maforte dicunt. 283. SIC PLACITUM uel fatis uel mihi; nam inpersonale est. LUSTRIS quinquenniis. et bene olympiadibus computat tempora, quod magis ad Iouem pertinet, quia nondum erant uel Roma uel consules. lustrum autem dictum, quod post quinquennium unaquaeque ciuitas lustrabatur. unde Romae ambilustrum, quod non licebat nisi ambos censores post quinquennium lustrare ciuitatem. AETAS iuxta ueteres aetas hic pro tempore posita est, alibi pro modo annorum, ut est "ubi iam firmata uirum te fecerit aetas" et "aetas Lucinam iustosque pati hymenaeos". 284. DOMUS ASSARACI id est familia Troiana, et est a parte totum; nam Assaracus Capyn genuit, Capys Anchisen, unde Aeneas, auctor Romani generis: ex quibus Mummius, qui Achaiam uicit. PTHIAM Achillis patriam. MYCENAS Agamemnonis patriam, ut "Agamemnoniasque Mycenas". 286. NASCETVR ad illud respondet 'certe hinc Romanos olim' et omnis poetae intentio, ut in qualitate carminis diximus, ad laudem tendit Augusti, sicut et in sexti catalogo et in clipei descriptione. haec autem Iouis allocutio partim obiecta purgat partim aliquid pollicetur. PULCHRA allusit propter Venerem. TROIANUS ac si diceret, etiam Caesar Troianus est. CAESAR hic est, qui dictus est Gaius Iulius Caesar. Gaius praenomen est, Iulius ab Iulo, Caesar uel quod caeso matris uentre natus est, uel quod auus eius in Africa manu propria occidit elephantem, qui caesa dicitur lingua Poenorum. hic sane Gaius Iulius Caesar quattuor et sexaginta uictis Galliarum ciuitatibus cum a senatu petisset consulatum et triumphum nec impetrasset aduersante Cn. Pompeio magno eiusque amicis, qui Caesaris processibus inuidebant, bellum ciuile gessit in Farsalia, quo Pompeius uictus Alexandriae occiditur. Caesar Romam compositis rebus et Alexandria debellata reuersus in curia Pompeiana a Cassio et Bruto aliisque Pompeianis occisus est. cuius heres Augustus cum intrasset urbem coegit a senatu interfectores Caesaris parricidas et hostes iudicari, eumque in deorum numerum referri et diuum appellari. 287. IMPERIUM OCEANO, FAMAM QUI TERMINET ASTRIS aut ad laudem dictum est, aut certe secundum historiam. re uera enim et Britannos qui in oceano sunt uicit, et post mortem eius cum ludi funebres ab Augusto eius adoptiuo filio darentur, stella medio die uisa est, unde est "ecce Dionaei processit Caesaris astrum". A MAGNO sicut Alexander, sicut Pompeius. Graeci enim omne magnificum magnum, ut mater magna et dii magni. 288. OLIM modo futuri temporis est. CAELO in caelum. SPOLIIS ORIENTIS uicto Pharnace Mithridatis filio, qui re uera in oriente fuit. ceterum Aegyptus, in qua Ptolomaeum uicit, in australi est plaga. 289. HONVSTUM inter honustum et oneratum hoc interest, quod oneratus est qualicumque pressus pondere, honustus uero cui onus ipsum honori est, ut si quis spolia hostium ferat. sed oneratus aspirationem non habet, quia ab onere uenit, honustus uero, quia etiam ab honore descendit, retinet aspirationem. alii 'honestum' legunt; ueteres enim honestum pro specioso ponebant, ut "Dardanius caput ecce puer detectus honestum". [1,290] 290. ACCIPIES SECVRA quia post mortem Caesar meruit aram, fastigium, flaminem, ut Cicero in Philippicis. SECVRA quare 'secura'? quia nunc sollicita. HIC QUOQUE potest intellegi sicut Romulus, sed melius sicut Aeneas, de quo superius ait 'sublimemque feres ad sidera caeli'. 'quoque' autem semper ad similitudinem ponit, ut "tu quoque litoribus nostris". HIC QUOQUE sicut ego, sicut tu. VOTIS uel ad uota uel uotis uocabitur. 291. ASPERA TUNC id est Caesare consecrato cum Augustus regnare coeperit, clauso Iani templo, pax erit per orbem. constat autem templum hoc ter esse clausum: primum regnante Numa, item post bellum Punicum secundum, tertio post bella Actiaca quae confecit Augustus: quo tempore pax quidem fuit quantum ad exteras pertinet gentes, sed bella flagrauere ciuilia, quod et ipse per transitum tangit dicens 'Furor impius intus'. huius autem aperiendi uel claudendi templi ratio uaria est. alii dicunt Romulo contra Sabinos pugnante, cum in eo esset ut uinceretur, calidam aquam ex eodem loco erupisse, quae fugauit exercitum Sabinorum: hinc ergo tractum morem, ut pugnaturi aperirent templum, quod in eo loco fuerat constitutum, quasi ad spem pristini auxilii. alii dicunt Tatium et Romulum facto foedere hoc templum aedificasse, unde et Ianus ipse duas facies habet, quasi ut ostendat duorum regum coitionem. uel quod ad bellum ituri debent de pace cogitare. est alia melior ratio, quod ad proelium ituri optent reuersionem. 292. CANA FIDES ET VESTA subaudis 'erit'. canam autem Fidem dixit, uel quod in canis hominibus inuenitur, uel quod ei albo panno inuoluta manu sacrificatur, per quod ostenditur fidem debere esse secretam: unde et Horatius "et albo rara Fides colit uelata panno". Vesta uero pro religione, quia nullum sacrificium sine igne est, unde et ipsa et Ianus in omnibus sacrificiis inuocantur. Vesta autem dicta uel g-apo g-tehs g-hestias, ut digammos sit adiecta, sicut g-ehr uer, g-Enetos Venetus, uel quod uariis uestita sit rebus. ipsa enim esse dicitur terra, quam ignem habere non dubium est, ut ex Aetna Vulcanoque et aliis locis ardentibus datur intellegi. REMO CUM FRATRE QUIRINUS IVRA DABUNT hic dissimulat de parricidio, quod et iungit eos, et quia non Romulum, sed Quirinum appellat, ut non potuerit parricidium facere qui meruerit deus fieri. REMO CUM FRATRE QUIRINUS IVRA DABUNT multi sic intellegere uolunt ut superius diximus, quia post pestilentiam ad placandos fratris manes geminis omnibus usus est Romulus: unde est "uiden ut geminae stent uertice cristae?" sed hoc esse non potest, quia iteratio est ante dictorum aut ordo praeposterus, si post dictum Caesarem Romulum repetit. constat praeterea Iani templum patuisse sub Romulo, quia bellis numquam uacauit. alii uolunt per hos Romanos intellegi. uera tamen hoc habet ratio, Quirinum Augustum esse, Remum uero pro Agrippa positum, qui filiam Augusti duxit uxorem, et cum eo pariter bella tractauit: unde est "parte alia dis et uentis Agrippa secundis". nam adulans populus Romanus Octauiano tria obtulit nomina, utrum uellet Quirinus, an Caesar, an Augustus uocari. ille ne unum eligendo partem laederet quae aliud offerre cupiebat, diuerso tempore omnibus usus est, et primo Quirinus dictus est, inde Caesar, postea quod et obtinuit Augustus, sicut Suetonius probat et in georgicis ostendit Vergilius. nam cum de Gangaridum uictoria diceret, qui iuxta Gangen sunt quique ab Augusto uicti sunt, ait "uictorisque arma Quirini". ut autem pro Agrippa Remum poneret, poetico usus est more; nam nomen ex uicino sumpsit. hoc ergo dicit, cum coeperit Iulius Caesar caelum tenere patratis omnibus bellis, iura dabunt Augustus et Agrippa. Romulus autem ideo Quirinus dictus est, uel quod hasta utebatur, quae Sabinorum lingua curis dicitur: hasta enim, id est curis, telum longum est, unde et securis quasi semicuris: uel a g-koiranos qui Graece rex dicitur: constat autem Graecos fuisse Romanos: uel propter generis nobilitatem; Mars enim cum saeuit Gradiuus dicitur, cum tranquillus est Quirinus. denique in urbe duo eius templa sunt: unum Quirini intra urbem, quasi custodis et tranquilli, aliud in Appia uia extra urbem prope portam, quasi bellatoris, id est Gradiui. 293. DIRAE cum apertae sunt. DIRAE hoc est abominandae, alias 'dirae' magnae "an sua cuique deus fit dira cupido" et "iam tum religio pauidos terrebat agrestes dira loci" et "dicuntur geminae pestes cognomine Dirae". COMPAGIBUS ambages et compages antiqui tantum dicebant, posteritas admisit ut etiam compago dicatur: sed non quia uarius esse potest nominatiuus, debet etiam declinatio mutari, quemadmodum nec in istis nominibus arbor arbos, uomer uomis; nam et uomeris et arboris tantum facit. ergo compages compagis, quoniam compago usurpatum est; compaginis enim nemo penitus dicit. 294. BELLI PORTAE Iani gemini, quae bello aperiebantur, pace claudebantur. ideo autem Ianus belli tempore patefiebat, ut eiusdem conspectus per bellum pateret, in cuius potestate esset exitus reditusque; id enim ipsa significat eius effigies, praebentis se euntibus et redeuntibus ducem. hunc autem olim Numa Pompilius fecit, cuius portas regni tempore clausit. FUROR IMPIUS INTUS ut superius diximus propter bella ciuilia, quae gesta sunt contra Brutum et Cassium ab Augusto in Philippis, contra Sextum Pompeium ab Augusto in Sicilia. aut sicut quidam tradunt FUROR IMPIUS INTUS non in aede Iani, sed in alia in foro Augusti introeuntibus ad sinistram, fuit bellum pictum et furor sedens super arma deuinctus eo habitu quo poeta dixit. 295. SAEVA SEDENS SUPER ARMA secundum antiquam licentiam. sciendum tamen est hodie 'in' et 'sub' tantum communes esse praepositiones. ceterum 'super' et 'subter' iam accusatiuae sunt, sicut 'clam' et 'post', quae ante communes fuerunt: nunc in his mutata natura est. ergo SUPER pro supra. et nunc haec praepositio accusatiuo seruit, ubi uero 'de' significat, ablatiuo. AENIS NODIS non centum nodis, sed catenis, quas circumlocutione significauit, quia sunt catenae nodi plures. quidam 'aeneis' pro ferreis tradunt, ut "micat aereus ensis": et "aerea quem obliquum rota transit". 297. ET MAIA GENITUM Mercurium. et est periphrasis. Cicero in libris de deorum natura plures dicit esse Mercurios: sed in deorum ratione fabulae sequendae sunt, nam ueritas ignoratur. simul allusit poeta, quia per caduceatores, id est internuntios, pax solet fieri. MAIA GENITUM DEMITTIT AB ALTO quod deo opus erat, ut hostes Poeni auctori Romani nominis placarentur Aeneae. quidam sane quattuor Mercurios dicunt: unum Iouis et Maiae filium, alterum Caeli et Diei, tertium Liberi et Proserpinae, quartum Iouis et Cyllenes, a quo Argus occisus est, quem ipsum ob hanc causam Graecia profugum Aegyptiis litteras demonstrasse perhibent. 298. UT TERRAE propter illud quod sequitur "hospitio prohibemur harenae". PATEANT propter illud "cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis". non nulli sane 'pateant' pacatae sint accipiunt, ut Sallustius "simul immanis hominum uis multis e locis inuasere patentes tum et pacis modo effusas"; hic enim habitus pacis. et in Catilina "cuncta maria terraeque patebant". sic enim contra cum dicitur 'clausa omnia' bellum significatur, ut ipse "quae moenia clausis ferrum acuant portis". 299. HOSPITIO ad hospitium. NE FATI NESCIA DIDO non sui: nam si sciret exitum suum, multo magis uetaret: sed 'fati' dixit uoluntatis Iouis, sicut "fatis Iunonis iniquae". aut certe fati Troianorum, qui non sponte, sed necessitate ad Africam uenerant, quod utique ignorabat Dido. illo enim tempore inuadendarum terrarum causa fuerat nauigatio, ut Sallustius meminit, facili tum mutatione sedum: quod etiam excusant Troiani "non nos aut ferro Libycos populare penates uenimus". ergo hoc agitur, ut discat Dido eos ad Italiam tendere. quomodo ergo se iungit Aeneae? sed furoris illud est, non consilii. nam nec sacerdotibus haec dicentibus credidit. unde est "quid uota furentem, quid delubra iuuant?" [1,300] 300. VOLAT ILLE PER AERA similis hic festinatio Mercurii est, ut supra Neptuni. in quarto et "talaria nectit" et "uirgam capit" et plus moratur. 301. REMIGIO ALARUM translatio reciproca, ut supra diximus; nam alibi "uelorum pandimus alas". CITUS pro cito, aduerbium temporis in nomen deflexum. et bene hoc de Mercurio; cum enim alia signa tarde ad ortus suos recurrant, Mercurius octauo decimo die in ortu suo inuenitur. POENI antistoichon est quasi phoeni. 303. VOLENTE DEO Mercurio uel Ioue. IN PRIMIS praecipue. 304. IN TEUCROS pro Teucris, ut diximus. alibi 'in Teucros' aduersum Teucros, ut "absumptae in Teucros uires". 305. AT PIUS AENEAS filium Aeneas sacrorum omnium docetur, ex cuius persona latenter quae ad caeremonias ueteres pertinent saepe monstrantur. hic ergo deus apicis, quod insigne flaminum fuit, de quo loco suo in quarto libro dictum est. uult ostendere igitur, flamini extra medium pomerium post solis occasum apicem ponere non licere. Aeneas ergo hic ad Carthaginis litus adpulsus ostenditur sine apice fuisse, id est nudo capite. nam cum ait 'at pius Aeneas, per noctem plurima uoluens, ut primum lux alma data est, exire locosque explorare nouos, quas uento accesserit oras, qui teneant, nam inculta uidet, hominesne feraene' manifeste longius ab urbe intellegitur; unde animaduertendum est extra pomerium fuisse, nam in subsequentibus ostenditur, eum extra pomerium fuisse, cum ait Venus "et qua te ducit uia, dirige gressum". nam et augurium ei in finibus pomerii ostensum est. quod et ipsum Aeneam respondentem signatius declarat sine apice fuisse; timentem enim, ne piaculum incurreret, si cum solis occasum nudo capite, id est sine apice inueniretur, ita loquentem fecit "et uacet annales nostrorum audire laborum, ante diem clauso componet Vesper Olympo"; uerebatur enim solis occasum. nudo autem capite ibi fuisse ostenditur, ubi ait "restitit Aeneas claraque in luce refulsit, os umerosque deo similis; namque ipsa decoram caesariem nato genetrix lumenque iuuentae purpureum et laetos oculis adflarat honores"; neque enim caesariem dicere debuisset, nisi quia nudo capite incedebat Aeneas. sed haec Vergilio et his similia sufficiunt ad indicandum omnium disciplinarum scientiam narrantem aliud ponere, neque propositum habet talia plenius exsequi. PER NOCTEM decet enim pro cunctis regem esse sollicitum. et bene 'per noctem', ne a sociis quos ipse consolatus erat uideretur per diem maerens. 306. ALMA alma lux dicta, quod alat uniuersa, unde et "alma Ceres", quod nos alat; nam physici dicunt omnia per diem crescere. quomodo ergo Vergilius ait "exigua tantum gelidus ros nocte reponet"? sed hoc pro miraculo positum est, ut etiam Plinius sentit. LOCOS et locos et loca dicimus, cum in numero singulari locus tantum dicamus. simile est et iocus, nam et ioca facit et ioci, ut "ioca atque seria cum humillimis exercere" et "quam multa ioca solent esse in epistolis" et "tum iuuenes agitare iocos". 307. QUAS VENTO ACCESSERIT ORAS diximus superius figuram fieri, cum praepositio detracta nomini uerbo copulatur, et plerumque eam suam retinere naturam plerumque conuertere. hoc igitur sciendum est, quia, cum casum suum retinet, hysterologia est, ut hoc loco; cum autem mutat, figura est, ut "Cumarum adlabitur oris"; 'oris' enim pro oras posuit. plerumque tamen etiam superfluas ponunt praepositiones. QUAS VENTO ACCESSERIT ORAS sine praepositione. Sallustius "genua patrum aduoluuntur". 308. QUI TENEANT iure dubitat, cum omnia cernat inculta. est autem ordo 'qui teneant, hominesne feraene'; media per parenthesin dicta sunt. EXACTA exquisita. et ostendit prouidum regem per se curantem commoda sociorum. [1,310] 310. IN CONVEXO NEMORUM prooeconomia est ad causam pertinens. non enim tenebitur ab Afris, ut Ilionei, et qui cum ipso superuenerant. 'conuexo' autem curuo, unde et conuexum dicitur caelum. sane subaudimus 'loco', ut alibi "castrorum et campi medio", id est spatio. 'nemorum' autem modo siluarum. interest autem inter nemus et siluam et lucum; lucus enim est arborum multitudo cum religione, nemus uero composita multitudo arborum, silua diffusa et inculta. SUB RVPE CAVATA periphrasis est speluncae. 311. ARBORIBUS ATQUE HORRENTIBUS UMBRIS umbris arborum, quo modo "molemque et montes". aut certe arboribus et umbris speluncae. et bene ostendit omnia curuis adlata nauibus non quae uenerant cum Aenea. 'clausam' autem 'occulit' occulit et clausit. 312. COMITATUS ACHATE bene ostendit Aeneam esse fortissimum nec quidquam timere dicendo 'uno graditur comitatus Achate'. et diximus quaeri, cur Achates Aeneae sit comes. uaria quidem dicuntur, melius tamen hoc fingitur, ut tractum nomen sit a Graeca etymologia. g-achos enim dicitur sollicitudo, quae regum semper est comes. 313. BINA si ad utrumque referas, bene dixit 'bina', si ad Aeneam tantum, antiquus mos est, ut supra diximus, bina pro duobus poni, sicut et duplices. LATO FERRO id est lati ferri, ut "pulchra prole". 314. MEDIA SESE TULIT OBVIA SILVA quam Graeci g-hulen uocant poetae nominant siluam, id est elementorum congeriem, unde cuncta procreantur. et multi uolunt Aeneam in horoscopo Virginem, ibi etiam Venerem habuisse. bene ergo in media silua uirginis habitu ei Venerem poeta facit occurrere, quia ut supra diximus Venere in Virgine constituta et misericordes procreantur feminae et uiri per mulierem felices futuri, ut probamus in Aenea, quoniam misericordia Didonis seruatur. 315. VIRGINIS OS HABITVMQUE GERENS uultum et amictum. habitus apud ueteres dicebatur tam corporis quam eorum quae praeter corpus sunt. et bene 'gerens', non 'habens', quod geri putantur aliena. 316. SPARTANAE Lacaenae. Sparta enim ciuitas est Laconicae, ubi sunt puellae uenatrices. redditur autem causa, uirgo cur sit in siluis, scilicet propter uenatum. THREISSA Thracia. et est solutio; nam Thressa facit, sicut "Cressa genus Pholoe". ueniunt autem ab eo quod est Threx et Cres. ut autem Creissa non faciat illud est, quia g-Krehssa per e simpliciter scribitur nec potest recipere solutionem, g-Thraissa uero per ai diphthongon, unde et resoluitur. FATIGAT suo scilicet cursu. sane quidam 'fatigat' pro fatigauit accipiunt, praesens pro praeterito, sicut et 'praeuertitur' pro praeuersa est. 317. HARPALYCE haec est quae patrem senem captum a Getis multitudine collecta liberauit celerius, quam de femina potest credi: unde et flumina dicitur celeritate transisse. multum autem epitheton fluminis eius addidit laudi. HARPALYCE quidam a patre Harpalyco, qui rex Amymoniorum Thraciae gentis fuit, ita nutritam dicunt, ut ipse Camillam a Metabo facit. haec patre propter ferociam a ciuibus pulso ac postea occiso, fugit in siluas et uenatibus latrociniisque uiuendo ita efferata est et huius uelocitatis et exercitii facta est, ut subito ad uicina stabula coacta inopia decurreret et rapto pecorum fetu insequentes etiam equites in celeritate uitaret. sed quodam tempore positis ad insidias ceruarum plagis capta et occisa est. cuius mortem nobilitauit eorum exitus, qui eam occiderunt; statim enim in uicinia orta contentio est, cuius fuisset haedus quem Harpalyce rapuerat, ita ut graui certamine non sine plurimis mortibus dimicaretur. postea consuetudo seruata est, ut ad tumulum uirginis populi conuenirent et propter expiationem per imaginem pugnae concurrerent. quidam hanc patrem a Getis, ut alii uolunt a Myrmidonibus captum collecta multitudine adserunt liberauisse celerius, quam de femina credi potest: unde et flumina dicitur celeritate transisse. VOLUCREM HEBRUM multum quidem laudis flumini epitheto addidit: sed falsum est; nam est quietissimus etiam cum per hiemem crescit. est autem in Thracia ante muros Cypselae ciuitatis, de locis superis Thraciae ueniens; dictus autem Hebrus ab Hebro Hemi et Rhodopes filio. PRAEVERTITVR id est transit. dicimus autem et praeuertit et praeuertitur noua ratione. nam passiua declinatione utimur in actiua significatione, ut hoc loco; praeuertimur enim cum ipsi praeimus. cum autem actiua declinatio est passiuam habet significationem, ut 'ille me praeuertit'. alii 'praeuertitur' sic positum uolunt, ut "bellantur Amazones" pro praeuertit et bellant. 318. NAMQUE UMERIS DE MORE ut ostendatur esse uenatrix. de more uenantum scilicet. HABILEM aptum sexui. unusquisque enim arcum habet pro uiribus suis. VENATRIX similis uenatrici, id est quasi uenatrix, ut "at medias inter caedes exultat Amazon". COMAM DIFFVNDERE ut diffunderetur. Graeca autem figura est. sic alibi "et argenti magnum dat ferre talentum" et "tu das epulis accumbere diuum": unde 'da bibere' usus obtinuit, quod facere non debemus, ne duo uerba iungamus, nisi in poemate. [1,320] 320. NUDA GENU nudum genu habens, ut si dicas 'bonus animum'. et est Graeca figura, sed non ea quam diximus fieri per participium praeteriti temporis et casum accusatiuum; haec enim per nomen fit: quamuis ad unam significationem recurrant. SINUS COLLECTA ut "oculos suffusa". 321. AC PRIOR paulo post sequitur 'inquit'. HEUS nunc aduerbium uocantis est, alias interiectio dolentis, ut "heus etiam mensas consumimus, inquit Iulus". 322. ERRANTEM inuestigantem, quia uenatores cum uestigant quasi uidentur errare. SORORUM non tamquam nota sit illis soror, sed ut est in consuetudine. 323. SUCCINCTAM instructam, uel ut alii dicunt in cingulo habentem pharetram, ut plerique. MACVLOSAE LYNCIS epitheta tribus modis ponuntur, aut laudandi aut demonstrandi aut uituperandi. hic 'maculosae' demonstrandi est. sane Lyncus rex Scythiae fuit, qui missum a Cerere Triptolemum, ut hominibus frumenta monstraret, susceptum hospitio, ut in se gloria tanta migraret, interimere cogitauit. ob quam rem irata Ceres eum conuertit in lyncem, feram uarii coloris, ut ipse uariae mentis extiterat. et erit nominatiuus haec lynx, ut Pan Tros, quae in genetiuo una syllaba crescunt. 324. SPVMANTIS id est spumosi, participium loco nominis positum. CURSUM CLAMORE PREMENTEM plerumque duo diuersa in unum exitum cadunt, licet contraria significent, ut hoc loco. 'uidistis' enim etiam ad uocem pertinet, quod etiam ex Aeneae responsione colligitur. PREMENTEM insequentem, ut ipse alibi "ingentem clamore premes ad retia ceruum". 325. ORSUS nunc coepit, alias finiit, ut "sic Iuppiter orsus". sed illic proprie posuit, hic usurpatum est; praeteritum enim est participium. 326. AVDITA NEQUE VISA hinc probatur quia superius haec interrogauerat Venus. sane quidam 'audita' ad illud responsum uolunt 'clamore prementem'; ⟨ut⟩ ad 'uidistis si quam' 'neque uisa' responderit. 327. O QUAM TE quae dea sit dubitat, nam deam esse confidit. ergo hic o dubitatiua, alias optatiua. "adsis, o Tegeaee, fauens". 328. VOX HOMINEM SONAT Graeca figura est. O DEA CERTE hic o distinguendum, ut post inferat 'dea certe' confirmans opinionem suam. et conclusio est syllogismi, qui constat ex propositione, adsumptione, conclusione. nam si nec uox nec uultus mortales sunt, restat ut dea sit. 329. AN PHOEBI SOROR Diana; nam uenatrix est. bene autem suspicatur pro loco et qualitate habitus personaeque. perite autem poeta dicendo 'an Phoebi soror' uidetur de nomine Apollinis dubitare. constat enim hunc deum a diuersis gentibus uel ciuitatibus diuersis nominibus appellari secundum genera beneficiorum, quae uario diuinitatis genere praestare consueuit. cui deo sagittas datas uolunt, quia ut uis morbi ita hoc telum sit occultum. hunc tamen deum et ad uberum custodiam et ad diuinationem et ad medicinam et ad res urbanas, quae placidae sunt, et ad bella pertinere longinqua: cui laurum ideo sacratam, quia haec arbor suffimentis purgationibusque adhibeatur, ut ostendatur nullum templum eius nisi purum ingredi debere. cautum enim est, ne sacerdos eius domum ingrediatur, in qua ante quintam diem funus fuerit. quidam tamen 'an' pro siue antique dictum uolunt. non nulli coniunctionem mutatam adserunt pro 'aut Phoebi soror aut Nympharum sanguinis una'. alii 'an' coniunctionem disiunctiuam uolunt, ut Sallustius "perrexere in Hispaniam, an Sardiniam". AN NYMPHARUM SANGUINIS generis. [1,330] 330. SIS FELIX propitia. felix enim dicitur et qui habet felicitatem et qui facit esse felicem, ut in bucolicis "sis bonus o felixque tuis". unde et contra Iuno in septimo dicit "quae potui infelix", id est aduersa Troianis. SIS FELIX hoc est felicitatem praestes uel felix mihi. e contrario "et monstrum infelix "et "infelix uates". LEVES leuem facias, ut "leuat ipse tridenti". QUAECVMQUE seu Diana, seu nympha. 331. QUO SUB CAELO aut sub qua parte caeli, aut secundum Epicureos dixit, qui plures uolunt esse caelos, ut Cicero in Hortensio. TANDEM hoc loco uacat 'tandem'. sciendum sane multas particulas ad ornatum pertinere tantummodo, ut puta 'dum' 'gentium' 'locorum' 'terrarum'. aut 'tandem doceas', quia uix hoc quoque contigit. aut 'tandem' pro expletiua particula est. 332. HOMINVMQUE LOCORVMQUE g-hupermetros uersus, unam enim plus habet syllabam: qui quotiens fit, debet sequens uersus a uocali incipere, ut hoc loco, item "omnia Mercurio similis, uocemque coloremque et crines flauos"; nisi forte synizesis fiat in fine, id est uocalium collisio, ut est "nec cura peculi". hic enim non est necesse ut sequens uersus a uocali incipiat. 334. HOSTIA DEXTRA hostiae dicuntur sacrificia quae ab his fiunt qui in hostem pergunt, uictimae uero sacrificia quae post uictoriam fiunt. sed haec licenter confundit auctoritas. 335. EQUIDEM nunc 'ego quidem' significat, alias expletiua particula est. TALI ME DIGNOR HONORE id est sacrificio. et aut uult se probare non numen, sed uirginem Tyriam; aut certe quia Paphiae Veneri quae Cypri colitur, ture tantum sacrificatur et floribus; quia ait "ubi templum illi centumque Sabaeo thure calent arae, sertisque recentibus halant". HAVD EQUIDEM T- M- D- H- ideo non amplectitur sacrificium, ut diutius lateat. DIGNOR dignam me iudico, ut "coniugio Anchisa Veneris dignate superbo", id est digne habite. 337. PURPVREO aut pulchro aut russati coloris. SVRAS VINCIRE COTVRNO coturni sunt calciamenta etiam uenatoria, crura quoque uincientia, quorum quiuis utrique aptus est pedi. ideo et numero usus est singulari. 338. PUNICA REGNA VIDES ad illud "'et quo sub caelo tandem"'. quidam 'uides' pro uisurus es accipiunt; nam quemadmodum in media silua urbem uidet et Tyrios? PUNICA REGNA VIDES his attentum facit Aeneam. TYRIOS nihil interest utrum Tyrios an Sidonios dicat. ut diximus enim nomina de uicino mutuantur. AGENORIS URBEM quam fecerunt Agenoridae. Agenor autem, Neptuni et Libyae filius, rex Phoenices fuit, de cuius genere originem Dido ducebat. et sic dictum est, ut "et tandem Euboicis Cumarum adlabitur oris", id est ad Cumas, quas fecerunt hi qui de Chalcide uenerant, ciuitate Euboeae. 339. SED FINES LIBYCI ante dicta dubia esse potuerunt, nunc aperte regionem ostendit dicendo Libycos fines. Tyrii enim et alibi esse potuerunt. INTRACTABILE insuperabile, asperum, saeuum. SED FINES LIBYCI amouit suspicionem, ne putaret se in Tyrum uenisse. [1,340] 340. DIDO uero nomine Elissa ante dicta est, sed post interitum a Poenis Dido appellata, id est uirago Punica lingua, quod cum a suis sociis cogeretur cuicumque de Afris regibus nubere et prioris mariti caritate teneretur, forti se animo et interfecerit et in pyram iecerit, quam se ad expiandos prioris mariti manes extruxisse fingebat. 341. GERMANUM FUGIENS hoc loco quasi stupuit Aeneas; de germani enim appellatione fuerat facta maior inuidia: unde auditoris auiditati praescribit Venus dicens longam esse iniuriam, id est causam, ab eo quod sequitur id quod praecedit, ut supra "spem uultu simulat". LONGA EST INIVRIA longa narratio iniuriae. 342. LONGAE AMBAGES id est circuitus. hoc est ambages narrationis. FASTIGIA summae partes aedificiorum dicuntur, sed modo primordia, quia scit longam esse historiam Carthaginis, ut Sallustius "sed de Carthagine silere melius puto, quam parum dicere". 343. HVIC CONIVNX SYCHAEUS ERAT quotiens poeta aspera inuenit nomina uel in metro non stantia, aut mutat ea aut de his aliquid mutilat. nam Sychaeus Sicarbas dictus est; Belus, Didonis pater, Mettes; Carthago a cartha, ut lectum est et in historia Poenorum et in Liuio. sane Sychaeus Sy breuis est per naturam; sed hoc loco ectasin fecit ea licentia quae est in propriis nominibus. licet enim in quauis proprii nominis parte syllabae mutare naturam: quod et in appellatiuis euenit, si tamen de propriis originem ducant, ut "Sicanio praetenta sinu", quia uenit a Sicano rege Siciliae. DITISSIMUS AGRI ueteres addebant cuius rei diues, ut "diues equum". 344. MISERAE datiuus est, non aduerbium. 345. CUI PATER INTACTAM DEDERAT argumentum amoris. 346. PRIMIS OMINIBUS uel prosperis et secundis auguriis uel primariis, ut aliis uerbis repetierit 'cui pater intactam dederat'. OMINIBUS auguriis. et secundum Romanos locutus est, qui nihil nisi captatis faciebant auguriis, et praecipue nuptias. Lucanus "contentique auspice Bruto". Iuuenalis "ueniet cum signatoribus auspex". TYRI aduerbium est. 347. SCELERE ANTE ALIOS IMMANIOR OMNES QUOS INTER MEDIOS VENIT FUROR iunge totum: nam aliter non procedit, si segreges 'quos inter medios uenit furor', cum ipse dicat, licet simulatas, fuisse tamen amicitias, simul namque sacrificabant: ac si diceret, sceleratior Atreo et Thyeste, uel Eteocle et Polynice. multi 'inmanior' ad furorem, non ad Pygmalionem referunt. ordo autem est 'inter quos medios'. 348. ILLE SYCHAEUM hoc loco secundum naturam posuit. 349. IMPIUS ANTE ARAS probauit impium, qui ante aras. et singula pronuntianda. [1,350] 350. CLAM quidam ad sororem referri putant. SECVRUS AMORUM GERMANAE aut contemnens, id est neglegens, non curans amores sororis, ut "securi pelagi atque mei", id est contemptores: aut certe securus erat de amore germanae circa maritum nimio, ob quem se post mortem Sychaei interimere posse credebatur; nec enim sequitur, ut occiso Sychaeo ipse statim potiretur auri, nisi etiam Dido periret. 'amores' autem plurali numero ad uoluptatem pertinent, ut "securus amorum, qui iuuenum tibi semper erant", singulari etiam ad religionem. 351. AEGRAM maestam, anxiam. 352. MULTA MALUS SIMVLANS VANA SPE LUSIT AMANTEM quia dicebat absentem, quem constabat occisum. atqui legimus "quis fallere possit amantem?" sed hic nimia Pygmalionis ostenditur malitia, quae etiam amantem fefellit. VANA SPE quia dicebat eum reuerti. LUSIT decepit. 353. IN SOMNIS si ab eo quod est somnium, synizesis est, ut peculi pro peculii; si autem a somno uenit, 'in somnis', id est dum somnos caperet. IMAGO g-to g-eidohlon. 355. CRVDELIS ARAS epitheton hoc de causa est, nam arae piae sunt. 356. NUDAVIT indicauit: unde contra in sexto habemus "et uulnera dira tegentem", hoc est celantem. quid enim tegeret undique truncatus? RETEXIT ecce hic planius quid sit 'nudauit' ostendit. CAECVMQUE DOMUS SCELUS OMNE RETEXIT utrum ad praeteritum hoc refertur, an ut quibusdam uidetur, quod ipsam Didonem parabat occidere? nam ideo et fugam suadere uisus est. 357. CELERARE FUGAM celeriter abire, ut dicimus 'cursum celero'. SVADET secundum naturam duae sunt syllabae, sed multi trisyllabum putant. quod etiam si inueniatur, solutio dicenda est, quo modo dicimus aena et aena. hoc autem solum huiusce modi uerbum in Latino inuenitur. 358. RECLVDIT ad opinionem somni recludere uidetur, ut "aeternumque adytis effert penetralibus ignem". 359. THESAVROS hoc nomen 'n' non habet, sicut Atlas, gigas, Thoas, Abas, Pallas, licet in obliquis casibus inueniatur; sicut nec formosus, quia deriuatum est a forma, ut a specie speciosus, ab odio odiosus, a genere generosus, ab scelere scelerosus. IGNOTUM ARGENTI PONDUS ET AVRI aut quod ignorabat Dido, aut certe ad magnitudinem pertinet, id est tantum quantum nullus umquam nouit. [1,360] 360. HIS COMMOTA supra dictis omnibus. 361. QUIBUS AVT ODIUM CRVDELE TYRANNI AVT METUS ACER ERAT oderant laesi, metuebant laedendi, hoc est qui timebant, ne laederentur: unde est illud in quarto "et quos Sidonia uix urbe reuelli", quia non uoluntate, sed aut odio aut timore conuenerant. ODIUM CRVDELE TYRANNI id est crudelis tyranni, et figura est; nam in tyrannum odium iustum est. 362. NAVES QUAE FORTE PARATAE id est erant. 363. PYGMALIONIS OPES quas Pygmalion iam suas putabat: unde est in quarto "ulta uirum". quae enim auaro maior poena, quam pecuniam propter quam deliquerat perdere? remoue hoc, et falsum est "ulta uirum". sciendum autem quod clam tangit historiam. moris enim erat, ut de pecunia publica Phoenices misso a rege auro de peregrinis frumenta conueherent. Dido autem a Pygmalione ad hunc usum paratas naues abstulerat: quam cum fugientem a fratre missi sequerentur, aurum illa praecipitauit in mare, qua re uisa sequentes reuersi sunt. licet et alio ordine historia ista narratur. DVX FEMINA FACTI pronuntiandum quasi mirum. 365. DEVENERE LOCOS 'ad' minus est. SVRGENTEM erigentem se, ut "surgentem in cornua ceruum". 366. NOVAE CARTHAGINIS Carthago enim est lingua Poenorum noua ciuitas, ut docet Liuius. 367. MERCATIQUE SOLUM, FACTI DE NOMINE BYRSAM adpulsa ad Libyam Dido cum ab Hiarba pelleretur, petit callide, ut emeret tantum terrae, quantum posset corium bouis tenere. itaque corium in fila propemodum sectum tetendit occupauitque stadia uiginti duo: quam rem leuiter tangit Vergilius dicendo 'facti de nomine Byrsam' et non 'tegere', sed 'circumdare'. FACTI DE NOMINE id est de causae qualitate, quia byrsa Graece g-corium dicitur. dicendo ergo 'circumdare', ostendit corrigiam de corio factam. 368. TERGO pro tergore. 369. SED VOS QUI TANDEM? uacat hoc loco 'tandem', uel ut aliis uidetur expletiua coniunctio, ut "et quo sub caelo tandem", ubi 'tandem' pro tamen accipiunt. et est naturalis interrogatio qui estis? unde estis? quo itis? sic ipse in octauo licet mutato ordine "quo tenditis, inquit? qui genus? unde domo?" [1,370] 371. IMOQUE TRAHENS A PECTORE VOCEM deest 'dixit'. et quotiens longe respondet, parenthesis est; quotiens nusquam, ellipsis dicitur, ut hoc loco. 372. O DEA perseuerat in opinione sua, ita tamen, ut et illius orationi aliquando concedat: nam paulo post ait 'si uestras forte per aures Troiae nomen iit'. aut certe illud est, quia superius dixerat 'an nympharum sanguinis una', quae non omnia sciunt; AB ORIGINE a raptu Helenae. PERGAM perseuerem, hoc est uniuersa dicam. 373. ANNALES inter historiam et annales hoc interest: historia est eorum temporum quae uel uidimus uel uidere potuimus, dicta g-apo g-tou g-historein, id est uidere; annales uero sunt eorum temporum, quae aetas nostra non nouit: unde Liuius ex annalibus et historia constat. haec tamen confunduntur licenter, ut hoc loco pro historia inquit 'annales'. ita autem annales conficiebantur: tabulam dealbatam quotannis pontifex maximus habuit, in qua praescriptis consulum nominibus et aliorum magistratuum digna memoratu notare consueuerat domi militiaeque terra marique gesta per singulos dies. cuius diligentiae annuos commentarios in octoginta libros ueteres retulerunt, eosque a pontificibus maximis a quibus fiebant annales maximos appellarunt: unde quidam ideo dictum ab Aenea 'annales' aiunt, quod et ipse religiosus sit et a poeta tum pontifex inducatur. 374. CLAVSO more poetico, qui dicunt caelum per noctem claudi, aperiri per diem: unde est "porta tonat caeli" et "considunt tectis bipatentibus". COMPONET finiet, ut "oblato gaudens componi foedere bellum" et "⟨non⟩ nostrum inter uos tantas conponere lites". alibi pro disponere, ut "nec conponere opes norant", alibi pro coniungere, ut "conponens manibusque manus", alibi pro conparare, ut "sic paruis conponere magna solebam", alibi pro fundare, ut "nunc placida conpostus". VESPER proprie stella est, cum autem 'uesperi' dicimus, aduerbium temporis est. et sciendum quia omnia nomina, quae de Graecis in -os exeuntibus ad nos transeunt, apud nos aut in us tantum exeunt, ut DELOC Delus, aut in er, ut g-agros ager, aut in utrumque, ut g-Euandros Euandrus Euander 375. TROIA ANTIQUA nobili, uenerabili, more suo: alibi "terra antiqua", id est nobilis; nec enim esse poterat noua. item "templa dei saxo uenerabar structa uetusto". aut certe cara, et hoc ideo, quia dixit 'quibus aut uenistis ab oris'. SI VESTRAS FORTE PER AVRES cum apud deam sciat se loqui, cur ait 'si uestras per aures'? et 'forte' hic aliqua ratione. 377. FORTE SVA casu suo, id est quo solet. 'forte' autem nomen est a nominatiuo fors, ut Terentius "fors fuat pol". ipse alibi "quoniam fors omnia uersat". LIBYCIS iam scit; audiuit enim 'sed fines Libyci'. APPVLIT ORIS figura supra dicta. 378. SUM PIUS AENEAS non est hoc loco arrogantia, sed indicium. nam scientibus aliquid de se dicere arrogantia est, ignotis indicium. aut certe heroum secutus est morem, quibus quam mentiri turpe fuerat, tam uera reticere. denique Vlixes in Homero ait suam famam ad caelum usque uenisse: unde et iste 'fama super aethera notus'. aut certe uetuste pietatem pro religione posuit. Sallustius in Catilina "uerum illi delubra deum pietate, domus suas gloria decorabant". Plautus in Pseudolo "non potest pietati obsisti huic ututi res sunt ceterae, deos quidem, quos maxime est aequum metuere, eos minimi facit". sane 'pius' potest esse et purus et innocens et omni carens scelere. piare enim antiqui purgare dicebant; inde etiam piamina, quibus expurgant homines, et qui purgati non sunt impii. RAPTOS QUI EX HOSTE PENATES hoc est sum pius. EX HOSTE PENATES optima locutio est, plusque significat de pluralitate ad singularitatem transire, ut 'uenor multis canibus' et 'multa cane'. ut Horatius "aut trudit acres hinc et hinc multa cane apros in obstantes plagas". sane de diis penatibus licet uarias opiniones secutus sit Vergilius, omnes tamen diuersis locis complexus est: nam alii, ut Nigidius et Labeo, deos penates Aeneae Neptunum et Apollinem tradunt, quorum mentio fit "taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo". Varro deos penates quaedam sigilla lignea uel marmorea ab Aenea in Italiam dicit aduecta, cuius rei ita Vergilius meminit "effigies sacrae diuum Phrygiique penates, quos mecum a Troia mediisque ex ignibus urbis extuleram". idem Varro hos deos Dardanum ex Samothraca in Phrygiam, de Phrygia Aeneam in Italiam memorat portauisse. alii autem, ut Cassius Hemina, dicunt deos penates ex Samothraca appellatos g-theous g-megalous, g-theous g-dunatous, g-theous g-chrehstous. quorum diuersis locis ita meminit "natoque penatibus et magnis dis", hoc est g-theous g-megalous, et iterum "Iunonis magnae primum. dominamque potentem" g-tous g-dunatous, et "bona Iuno" g-tous g-chrehstous. ecce ergo diuersis locis omnia tria conplexus, quae omnia locis suis dicentur. [1,380] 380. ITALIAM QUAERO hoc loco distinguendum est; nam si iunxeris 'patriam', non procedit. patria enim, id est ciuitas, in prouincia esse potest, non tamen ut ipsa prouincia patria sit: licet in Sallustio lectum sit "Hispaniam sibi antiquam patriam esse"; sed illic ad laudem pertinet, non ad ueritatem. tria ergo dicit: prouinciam quaero, hoc est 'Italiam'; 'patriam', hoc est Corythum, Tusciae ciuitatem, unde Dardanus fuit; 'genus ab Ioue' ideo, quia ex Electra et Ioue Dardanus Iasiusque nati sunt, Dardanus autem auctor est Troiae. et bene ad tria interrogata respondet, qui esset, unde uenisset, quo tenderet. alibi de ipsa Italia Aeneas "hic domus, haec patria est". melius sic distinguitur 'Italiam quaero patriam et genus ab Ioue summo': ut mihi sit Italia patria, Iouis genus efficit, propter Dardanum scilicet. 381. PHRYGIUM AEQUOR id est Hellespontum. CONSCENDI bene 'conscendi' secundum physicos, qui dicunt terram inferiorem esse, quia omne quod continetur supra illud est quod continet: unde est "humilemque uidemus Italiam". 382. MATRE DEA MONSTRANTE VIAM hoc loco per transitum tangit historiam, quam per legem artis poeticae aperte non potest ponere. nam Varro in secundo diuinarum dicit "ex quo de Troia est egressus Aeneas, Veneris eum per diem cotidie stellam uidisse, donec ad agrum Laurentem ueniret, in quo eam non uidit ulterius: qua re terras cognouit esse fatales": unde Vergilius hoc loco 'matre dea monstrante uiam' et "eripe, nate, fugam", item "nusquam abero" et "descendo ac ducente deo" et "iamque iugis summae surgebat lucifer Idae". quam stellam Veneris esse ipse Vergilius ostendit "qualis ubi Oceani perfusus Lucifer unda, quem Venus ante alios astrorum diligit ignes". quod autem diximus eum poetica arte prohiberi, ne aperte ponat historiam, certum est. Lucanus namque ideo in numero poetarum esse non meruit, quia uidetur historiam composuisse, non poema. DATA FATA SECVTUS scilicet a Ioue. 383. CONVVLSAE UNDIS EVROQUE SUPERSUNT aut 'conuulsae undis Euroque', aut 'supersunt undis Euroque'. 'conuulsae' autem ideo, quia habes supra "laxis laterum compagibus" 384. IGNOTUS deest 'quasi'; nam contrarium est quod dixit 'fama super aethera notus'. facit autem hoc frequenter Vergilius, ut hanc particulam subtrahat, ut "at medias inter caedes exultat Amazon", quasi Amazon; nam Vulsca fuit. PERAGRO per habet accentum; nam 'a' longa quidem est, sed non solida positione; muta enim et liquida quotiens ponuntur metrum iuuant, non accentum. 385. EVROPA ATQUE ASIA PULSUS aut orbem in tres partes diuisit et absolutum est, quia in Africa positus, quae orbis pars tertia est: aut si Europam tantum et Asiam intellegimus, ut Africa in Europa sit, inuidiose locutus est, ut supra Venus "cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis", quasi cum indignatione dicat, per Troiam Asia careo, per Italiam Europa. denique non passa Venus eius interrupit querelas. sane Europa Agenoris filia, a qua pars orbis nominata est. 386. DOLORE EST aut narrantis Aeneae, aut certe suo dolore; aequum enim est malis filii etiam ipsam moueri. 387. QUISQUIS ES pleraque per concessionem sic tradit poeta, ut augmentum faciat. sicut hoc loco audiuerat Venus 'sum pius Aeneas, fama super aethera notus' et cetera, dicit tamen 'quisquis es', hoc est, etiamsi haec in te non sint, hinc tamen constat esse felicem, quod uenisti Carthaginem. item in secundo "quisquis es, amissos hinc iam obliuiscere Graios", hoc est, qualibet ratione contra nos bella susceperis. HAVD CREDO INVISUS CAELESTIBUS litotes figura per contrarium significans, id est credo te esse carissimum superis: ut alibi "munera nec sperno", supra "mihi iussa capessere fas est". 'caelestibus' autem secundum Pythagoram et praecipue Platonem dixit, qui confirmant uiuos esse superis caros, mortuos uero inferis. unde et Vergilius de Pallante "et nil iam caelestibus ullis debentem", item contra "uos o mihi manes este boni, quoniam superis auersa uoluntas". 388. AVRAS VITALES CARPIS quibus uiuimus. nihil est enim aliud uita, quam reciprocus spiritus: unde et Iuppiter, quo constant omnia, Zeus uocatur g-apo g-tehs g-zohes, id est uita. CARPIS accipis modo, ut "et placidam carpebant membra quietem". TYRIAM Carthaginem a colonis. ADVENERIS URBEM hysterologia ut supra, hoc est ad urbem ueneris. PERGE MODO tantummodo: hoc est, haec tibi sola sit cura, nam liberatae sunt naues. 389. PERFER imperatiuus modus est, ut "fer cineres Amarylli foras". [1,390] 390. REDUCES proprie 'reduces' dicuntur qui pericula euadunt: sic infra "ut reduces illi ludunt", scilicet post periculum inlatum ab aquila. 391. VERSIS AQUILONIBUS aut speciem pro genere posuit, hoc est mutatis uentis, aut quia, postquam ad Africam iter uerterunt, aduersus ante Aquilo coepit esse prosperrimus. 392. NI FRVSTRA AVGVRIUM VANI DOCVERE PARENTES hoc ad confirmandum errorem Aeneae dixit, ne diuinando dea esse crederetur. et est argumentum ad fallaciam, ne intellegat deam. quod autem dicit 'uani parentes', aut hypallage est, id est uanum augurium, ut "dare classibus austros" et "ibant obscuri sola sub nocte" pro ipsi soli per obscuram noctem; aut certe 'uani parentes' qui res falsas et inanes docent. et per hoc decipere plerumque ostendit auguria. multi uolunt ad nimium hoc amorem parentum referri, qui teneritudine affectus etiam superflua liberos docent. quidam 'uani' mendaces tradunt. Sallustius in Iugurtha "nam ego quidem uellem et haec quae scribo et illa quae antea in senatu questus sum uana forent potius, quam miseria mea fidem uerbis faceret". Terentius in Phormione ubi adulescens lenonem mendacii arguit "non te pudet uanitatis?" 393. BIS SENOS CYCNOS cycnos nauibus comparat, aquilam tempestati. in auguriis autem considerandae sunt non solum aues, sed etiam uolatus, ut in praepetibus, et cantus, ut in oscinibus, quia nec omnes nec omnibus dant auguria: ut columbae non nisi regibus dant, quia numquam singulae uolant, sicut rex numquam solus incedit; unde in sexto "maternas agnouit aues" per transitum ostendit regis augurium. item cycni nullis dant nisi nautis, sicut lectum est in ornithogonia, "cycnus in auguriis nautis gratissimus ales: hunc optant semper, quia numquam mergitur undis". cycnos tamen habere diuinationem etiam Cicero in Tusculanis libro primo docet "ut cycni, qui non sine causa Apollini dicati sunt, sed quod ab eo diuinationem habere uideantur". LAETANTES post periculum. AGMINE uolatu, impetu. agmen autem apud Vergilium est cuiuslibet rei impetus, ut "illi agmine certo" et "uocat agmina saeua sororum". 394. AETHERIA aether altior est aere, uicinus caelo, g-apo g-tou g-aithein, id est ardere. IOVIS ALES aquila, quae in tutela Iouis est, quia dicitur dimicanti ei contra Gigantes fulmina ministrasse: quod ideo fingitur, quia per naturam nimii est caloris, adeo ut etiam oua quibus supersidet possit coquere, nisi admoueat gagaten lapidem frigidissimum, ut testatur Lucanus "feta tepefacta sub alite saxa". aut quia nec aquila nec laurus dicitur fulminari, ideo Iouis ales aquila, Iouis coronam lauream accepimus, et qui triumphant lauro coronantur. sane alites proprie dicuntur aues, quae uolatu auspicia faciunt, buteo sanqualis inmussulus aquila uulturius. sane de aquila est et alia fabula. apud Graecos legitur, puerum quendam terra editum admodum pulchrum membris omnibus fuisse, qui g-Aetos sit uocatus. hic cum Iuppiter propter patrem Saturnum, qui suos filios deuorabat, in Creta insula in Idaeo antro nutriretur, primus in obsequium Iouis se dedit, post uero cum adoleuisset Iuppiter et patrem regno pepulisset, Iuno permota forma pueri uelut paelicatus dolore eum in auem uertit, quae ab ipso g-aetos dicitur Graece, a nobis aquila propter aquilum colorem, qui ater est. quam semper Iuppiter sibi inhaerere praecipit et fulmina gestare: per hanc etiam Ganymedes cum amaretur a Ioue dicitur raptus, quos Iuppiter inter sidera collocauit. et quia aquilae haec est natura, ut solem recto lumine spectet, signum quoque aquilae, quod in caelo est, orientem semper solem uidetur adtendere. alii dicunt ab hac aui Iouem raptum et ad latebras Cretenses perlatum, cum a Saturno ubique quaereretur. ipsam etiam Ioui, cum aduersus Titanas bellum gereret, obuolasse in augurium ac statim uictoriam consecutam, et ideo inter sidera collocatam. 395. ORDINE LONGO non nulli pro serie dictum accipiunt, nam et 'coetu cinxere polum' uidetur ad ordinem rettulisse: quamuis quidam quaerant, quomodo 'ordine', cum mox 'coetu' dicat. 396. CAPERE eligere, ut "ante locum capies oculis". DESPECTARE id est electas iam intentius despicere. 397. STRIDENTIBUS ALIS signum augurii est. 398. COETU dicit Plinius Secundus in naturali historia, omnes aues colli longioris aut recto ordine uolare, ut pondus capitis praecedentis cauda sustentet: unde et prima plerumque deficiens relicto loco incipit esse postrema: aut in coetu se omnes inuicem sustinere; neque enim huiusmodi aues semel ad inferiora descendunt, sed paulatim per reflexos in gyrum uolatus. hoc autem uolatu imitantur litteras quasdam: unde et Lucanus "et turbata perit dispersis littera pennis". CANTVSQUE DEDERE adlusit ad nautas. multi tamen adserunt cycnos inter augurales aues non inueniri neque auguralibus commentariis eorum nomen inlatum, sed in libris reconditis lectum esse, posse quamlibet auem auspicium adtestari, maxime quia non poscatur. hoc enim interest inter augurium et auspicium, quod augurium et petitur et certis auibus ostenditur, auspicium qualibet aui demonstratur et non petitur: quod ipsum tamen species augurii est. sed Vergilius amat secretiora dicere; nam totum morem augurum exsecutus est proprietate uerborum. alites enim ostendit cum ait 'stridentibus alis', oscines uero cum dicit 'et coetu cinxere polum cantusque dedere'. hoc idem et de columbis fecit; nam et haec inter augurales aues dicuntur non inueniri, et tamen ex his augurium et postulari facit et ostendi: "este duces o, si qua uia est, cursumque per auras dirigite in lucos" et cetera. 399. PUPPESQUE TUAE PUBESQUE TUORUM tropus synecdoche: a parte totum significat, ut Terentius "o lepidum caput", id est lepidus homo. 'pubes' autem flos iuuentutis. [1,400] 400. OSTIA proprie ostia dicuntur exitus fluminum, sed modo abusus est, quia plerumque ostia ipsa pro portu sunt. 401. PERGE MODO exhortatio ad facilitatem rei. DUCIT VIA pro 'haec uia': et uidetur demonstrare. 402. AVERTENS 'se' subaudis, hoc est cum auerteretur, ut "tum prora auertit". ROSEA pulchra. 403. AMBROSIAEQUE COMAE aut unguento deorum oblitae, hoc est ambrosia, aut certe abusiue dixit 'diuinae comae'. AMBROSIAEQUE COMAE DIVINUM VERTICE ODOREM est hypallage, ut sit diuinae comae ambrosiae odorem spirauere. 404. SPIRAVERE exhalauerunt. VESTIS DEFLVXIT quia dixit supra "sinus collecta fluentes". 405. VERA bene 'uera' de qua ante dubitabatur. INCESSU hoc uerbum apud Vergilium saepe pro honore ponitur, ut "ast ego quae diuum incedo regina" et mox "forma pulcherrima Dido incessit". MATREM AGNOVIT nunc matrem agnoscit; nam deam esse iam superius dixerat. 406. FUGIENTEM celeriter abscedentem, ut alibi "ad terram fugit". VOCE pro oratione. 407. QUID NATUM TOTIENS saepe. et aut kata to siopomenon intellegimus saepe eum esse delusum; aut certe secundum ipsum Vergilium, qui ait in secundo "cum mihi se non ante oculis tam clara uidendam obtulit". multi tamen uolunt in hoc ipso loco saepe eum esse deceptum, ut in habitu, in interrogatione, in responsione, in auguriis. uel 'totiens crudelis', quotiens fallis aut dissimulas. TU QUOQUE sicut Iuno ceterique dii, qui Troianis inimici sunt; quos et in secundo libro ostendit, ubi ait "inimicaque Troiae numina magna deum". FALSIS LUDIS IMAGINIBUS ideo quia uirginem, quia uenatricem, quia Tyriam se dixerat. 408. CUR DEXTRAE IVNGERE DEXTRAM maiorum enim haec fuerat salutatio, cuius rei g-aition, id est causam Varro, Callimachum secutus, exposuit, adserens "omnem eorum honorem dexterarum constitisse uirtute". ob quam rem hac se uenerabantur corporis parte. 409. VERAS AVDIRE ET REDDERE VOCES? sunt multae reciprocae elocutiones, ut hoc loco; sunt multae unius partis utrique sufficientes, ut 'tenemur amicitiis', ridiculum enim est si addas 'mutuis', cum amicitiae utrumque significent, sicut Fronto testatur. item sunt elocutiones, quarum una pars plena est: quae si conuertantur, habent aliquid superfluum. in Sallustio "in tugurio mulieris ancillae": bene addidit 'ancillae'. at si dicas 'in tugurio ancillae mulieris', erit superfluum 'mulieris'; ancilla enim et condicionem ostendit et sexum. item "res erat praetoribus nota solis". hoc suffecerat. male ergo addidit "ignorabatur a ceteris". quod si conuertas, nihil esse superfluum inuenitur. [1,410] 410. TALIBUS INCVSAT incusare proprie est superiorem arguere, ut in Terentio pater ad filium "quid me incusas Clitipho?" accusare uero uel parem uel inferiorem, ut in eodem ad maritum uxor "me miseram, quae nunc quam ob causam accuser nescio". et hoc proprietatis est, licet usus male ista corrumpat. sciendum tamen est Terentium propter solam proprietatem omnibus comicis esse praepositum, quibus est quantum ad cetera spectat inferior. 411. AT VENUS ordo est 'at Venus dea'. OBSCVRO AERE nebula, cuius definitio est. 412. CIRCUM DEA FUDIT figura est tmesis, quae fit cum secto uno sermone aliquid interponimus, ut alibi "septem subiecta trioni". sed hoc tolerabile est in sermone conposito, ceterum in simplici nimis est asperum; quod tamen faciebat antiquitas, ut "saxo cere comminuit brum". 413. CERNERE NE QUIS EOS causa cur fecerit. ex hoc enim pendent cetera quae sequuntur. 414. MOLIRI hic pro struere posuit et per hoc facere, ut infra "molirique arcem". AVT VENIENDI POSCERE CAVSAS scilicet ne saepe narrando crebrum patiatur dolorem. unde melius ad Aeneam refertur "medio sic interfata dolore est". 'poscere' autem nunc inquirere, alias petere. et praeponitur magis accusatiuo casui, dicimus enim posco magistrum lectionem, non a magistro posco. 415. IPSA PAPHUM ciuitatem Cypri. et non sine ratione est quod in decimo libro plura sibi loca grata uel sacrata commemoret, hic ad Paphum solam abisse dicatur, quia Varro et plures referunt in hoc tantum templo Veneris quibusuis maximis in circuitu pluuiis numquam inpluere. SUBLIMIS diuino incessu. SUBLIMIS id est sublimiter, nomen pro aduerbio. 416. LAETA ecce proprium Veneris epitheton. uel 'laeta', quia tectum nebula filium in tuto habebat, uel quod insulam suam repetat; uel ideo Paphum reuisit laeta, quia serenis laeta congruunt, et necesse est ut laeta sit Venus ubi semper serenum est, quippe ubi pluere numquam dicatur. SABAEO Arabico. Arabiae autem tres sunt, inferior petrodes eudemon, in qua populi sunt Sabaei, apud quos nascitur tus. dicti autem Sabaei g-apo g-tou g-sebein, id est uenerari, quod deos per ipsorum tura ueneramur. 417. TURE CALENT ARAE SERTISQUE RECENTIBUS HALANT ecce unde supra dixit "haud equidem tali me dignor honore", quia Aeneas hostias obtulerat, quarum hic mentio non fit. quod autem 'recentibus' dixit laus loci est, qui semper flore uestitur, ut omni tempore Veneri flores praesto esse uideantur. SERTIS sertum et serta cum nihil adicitur dicimus, ut hoc loco: item alibi expressius "serta procul, tantum capiti delapsa, iacebant". si autem sertos dixero, addo flores, si sertas, addo coronas, ut Lucanus "accipiunt sertas nardo florente coronas". et hoc in multis nominibus obseruandum est, ut genus ex adiectione formetur: qua detracta in neutrum cedat necesse est, ut piscinalis locus, piscinalis cella, piscinale; sagmarius mulus, sagmaria mula, sagmarium. HALANT pro olent. 418. CORRIPVERE VIAM deest 'at illi'. CORRIPVERE VIAM officium eundi celeriter arripuerunt; nec enim uia corripitur. 419. QUI PLURIMUS ex maxima parte urbi inminens. QUI PLURIMUS id est longus, ut ipse alio loco "cui plurima ceruix", item "cum se nux plurima", id est amygdala; longa namque est. [1,420] 420. ASPECTAT est ornatus cum animantur apsucha. ASPECTAT rei insensibili dat sensum. unde est illud in quarto de Atlante. item Sallustius "Lyciae Pisidiaeque agros despectantem". ARCES ciuitates, a parte totum. 421. MIRATVR MOLEM AENEAS hoc ad ipsum refertur, MAGALIA QUONDAM hoc ad poetam; nec enim hoc nouit Aeneas. 'magalia' uero antistoechon est; nam debuit magaria dicere, quia magar, non magal Poenorum lingua uillam significat. Cato originum quarto "magalia aedificia quasi cohortes rotundas" dicit. alii magalia casas Poenorum pastorales dicunt. de his Sallustius "quae mapalia" sunt circumiecta ciuitati suburbana aedificia magalia. et alii Cassius Hemina docet ita "Sinuessae magalia addenda murumque circum ea". 422. MIRATVR PORTAS STREPITVMQUE E- S- V- quidam hoc 'portas et uias magalia quondam miratur' non simpliciter dictum uolunt, quoniam prudentes Etruscae disciplinae aiunt apud conditores Etruscarum urbium non putatas iustas urbes, in quibus non tres portae essent dedicatae et tot uiae et tot templa, Iouis Iunonis Mineruae. bene ergo miratur Aeneas, ubi fuerant magalia illic esse legitimam ciuitatem; nam et portas et uias uidebat et mox templum Iunoni ingens. STRATA VIARUM primi enim Poeni uias lapidibus strauisse dicuntur. 423. ARDENTES multi 'festinantes', ut "iuuenum manus emicat ardens" et "ardet abire fuga" et "Laocoon ardens"; sic enim dicit quotiens properantes uult ostendere: alii ardentes 'ingeniosi' accipiunt; nam per contrarium segnem, id est sine igni, ingenio carentem dicimus: unde et a Graeco uenit catus, id est ingeniosus g-apo g-tou g-kaiesthai. DUCERE MUROS exaedificare. DUCERE MUROS hoc est construendo in longitudinem producere; proprie enim cum aedificantur muri duci dicuntur. Sallustius historiarum II. "murum ab angulo dexteri lateris ad paludem haud procul remotam duxit". 424. MOLIRIQUE ARCEM molibus factis extollere. MOLIRI est extruere, huic contrarium demoliri. ET MANIBUS SUBVOLVERE SAXA cur manibus? an quia adhuc machinae non erant? an ad construentium festinationem referre uoluit? 425. OPTARE eligere, ut "tuus o regina quid optes". et "optauitque locum regno". TECTO ad tectum nota figura. SVLCO fossa: ciuitas enim, non domus circumdatur sulco: ut alibi "ausim uel tenui uitem committere sulco". SVLCO fossa fundamentorum. 426. LEGUNT eligunt. IVRA id est loca ubi iura dicantur aut magistratus creentur. et bene post conditam ciuitatem addidit 'iura' et 'magistratus' 'sanctumque senatum'. legitur apud quosdam, Brutum eos qui se in eiciendis regibus iuuissent legisse in consilium, eumque ordinem senatum appellatum, quod una sensissent, quod patricii essent, patres conscriptos. alii patres a plebe in consilium senatus separatos tradunt, alii conscriptos qui post a Seruio Tullio e plebe electi sunt. alii senatum a senectute hominum, quibi allecti erant, dictum uolunt, qui apud Graecos g-gerousia appellatur. 'sanctum' autem ideo quia senatus sanctissimus ordo dicitur. 427. PORTUS EFFODIUNT id est Cothona faciunt. PORTUS EFFODIUNT ut portus scilicet faciant. et uere ait, nam Carthaginienses Cothone fossa utuntur, non naturali portu. ALTA THEATRI FUNDAMENTA hinc futura magnitudo cognoscitur, quod 'alta fundamenta' ait. bene autem post res publicas priuatasque necessarias mentionem fecit theatri; aut quia ita Graecis urbs conditur, qui saepe spectaculis gaudent, aut, ut apud quosdam fuit, in honorem musicae scientiae. 428. COLVMNAS figurate 'columnas' 'decora' ait; diuersis enim significationibus idem dixit. et ab eo quod est hoc decus corripitur decoris. [1,430] 430. QUALIS APES ordo est 'qualis labor'. QUALIS APES tertiae declinationis genetiuus pluralis et in 'ium' et in 'um' exit, sed tunc pro nostro arbitrio cum nominatiuus singularis 'ns' fuerit terminatus, ut amans et amantum et amantium dicimus. cum autem nominatiuus singularis 'r' fuerit terminatus, tantum in 'um' exit, ut pater patrum, murmur murmurum. reliqua uero nomina auctoritate firmamus, ut apis uel apum, uel apium. sane fabula de apibus talis est. apud Isthmon anus quaedam nomine Melissa fuit. hanc Ceres sacrorum suorum cum secreta docuisset, interminata est, ne cui ea quae didicisset aperiret; sed cum ad eam mulieres accessissent, ut ab ea primo blandimentis post precibus et praemiis elicerent, ut sibi a Cerere commissa patefaceret, atque in silentio perduraret, ab eisdem iratis mulieribus discerpta est. quam rem Ceres inmissa tam supra dictis feminis quam populo eius regionis pestilentia ulta est; de corpore uero Melissae apes nasci fecit. Latine autem g-melissa apis dicitur. AESTATE NOVA incipiente, ut "uere nouo". et bene 'noua', quia est et adulta et praeceps secundum Sallustium. FLOREA pro florida, ut "nemora inter frondea turbam". aut florentia, nec enim de flore erant facta: floream coronam dicimus. RVRA Graece g-aroura dicuntur. g-aphaeresis ergo sermonem fecit Latinum. 431. EXERCET fatigat, ut "nate Iliacis exercite fatis". hoc autem participium ab exercitu, id est militum multitudine, declinatione discernimus; nam nomen quartae declinationis est, participium secundae, ut uisus, huius uisi uel uisus; passus, huius passi uel passus; auditus, huius auditi uel auditus. EXERCET fatigat et subiecit, quibus rebus exercitae fatigentur. SUB SOLE in sole, ut "namque sub ingenti lustrat dum singula templo", uel quamdiu sol est. GENTIS FETUS ad laudem apum hoc pertinet. et bene 'gentis fetus', quia non singulae de singulis nascuntur, sed omnes ex omnibus, quod in quarto georgicorum melius intellegitur. 432. ADVLTOS EDUCUNT producunt, quia adhuc adolescunt, ut adulti fiant, non adoleuerint, ut adultos dicimus minores: et hoc sic dixit, ut "inbellem auertis Romanis arcibus Indum". LIQUENTIA defaecata, sine sordibus, ut "nec tantum dulcia, quantum et liquida", id est pura: nam pura mella constat esse meliora. 433. STIPANT densent. translatio a nauibus, in quibus stipula interponitur uasis, quam stipam dicunt. DISTENDUNT implent, ut "denso distendere pingui". NECTARE melle: abusus est propter suauitatis similitudinem. CELLAS et hic abusus est, ut fauorum cauernas uel aluearia cellas uocaret, ut alibi thesauros. traxit autem a reponendi similitudine, uel a celando, unde cellam appellauerunt. AGMINE nunc impetu. 435. IGNAVUM inutile, non aptum industriae; nam industrios nauos dicimus. FUCOS secundum Plinium apum multa sunt genera. proprie tamen apes uocantur ortae de bubus, fuci de equis, crabrones de mulis, uespae de asinis. fucus autem est secundum Aemilium Macrum "maior ape, crabrone minor". PECUS dicimus omne quod humana lingua et effigie caret, id est a pascendo. unde Horatius "omne cum Proteus pecus egit altos uisere montes". Plautus "clurinum pecus" simiam dixit. PRAESEPIBUS alueariis. et est translatio, quae fit quotiens uel deest uerborum proprietas, uel uitatur iteratio. 436. FERVET concelebratur, ut contra 'friget' cessat dicimus, ut Terentius "nimirum hic homines frigent". REDOLENT quidam olere res uel malas uel bonas, redolere tantum bonas tradunt. FRAGRANTIA quotiens incendium significatur, quod flatu alitur, per 'l' dicimus, quotiens odor, qui fracta specie maior est, per 'r' dicimus. sciendum sane nihil in hac uacare conparatione. nam Poenorum operi apum labor, custodiae litorum aduersum alienigenas fucorum conparatur expulsio. 437. O FORTUNATI QUORUM IAM MOENIA SVRGUNT bene 'fortunati', quia iam faciunt quod ipse desiderat. O FORTUNATI expressit Aeneae desiderium. QUORUM IAM MOENIA SVRGUNT laus uel ab ipsa re sumitur quae laudatur. 438. FASTIGIA nunc operis summitates, alibi ima significat, ut "forsitan et scrobibus quae sint fastigia quaeras". SVSPICIT miratur, ut e contrario 'despicit' contemnit significat. 439. MIRABILE DICTU ob hoc quod sequitur, quia mixtus cunctis latebat. potest tamen hoc et superiori et inferiori sensui addi. [1,440] 440. PER MEDIOS figura est; nam planum fuerat 'mediis se infert'. MISCETQUE deest 'se'. NEQUE CERNITVR VLLI neque ab ullo cernitur; et est Graecum g-oudeni g-horohmenos, ut "scriberis Vario", id est scribet te Varius. 441. LUCUS ubicumque Vergilius lucum ponit, sequitur etiam consecratio, ut "luco tum forte parentis Pilumni Turnus sacrata ualle sedebat". unde et in sexto "nulli certa domus, lucis habitamus opacis"; dicuntur enim heroum animae lucos tenere. et mox sequitur 'hic templum Iunoni ingens'. 'lucus' autem dicitur quod non luceat, non quod sint ibi lumina causa religionis, ut quidam uolunt. IN URBE FUIT MEDIA nunc iam in media. LAETISSIMUS UMBRA aut septimus est, aut secundum Probum genetiuus, ut sit 'laetissimus umbrae', sicut Sallustius "frugum pabulique laetus ager". 442. QUO PRIMUM hoc est, simulac uenerunt; nec enim secundo ad Africam uentum est. ordo est 'quo primum loco'. 443. EFFODERE LOCO SIGNUM historia hoc habet, quam more suo Vergilius per transitum tangit. Dido fratrem fugiens cum transiret per quandam insulam Iunonis, illic accepit oraculum et sacerdotem eius secum abstulit, cum ei parum crederet promittenti Carthaginis sedes. quo cum uenissent, sacerdos elegit locum faciendae urbi, quo effosso inuentum est caput bouis. quod cum displicuisset, quia bos semper subiugatus est, alio loco effosso caput equi inuentum placuit, quia hoc animal licet subiugetur, bellicosum tamen est et uincit et plerumque concordat, ut ipse plenissime in illo loco "bello armantur equi, bellum haec armenta minantur. sed tamen idem olim curru succedere sueti quadrupedes et frena iugo concordia ferre: spes est pacis ait". illic ergo Iunoni templa fecerunt. unde et bellicosa est Carthago per equi omen, et fertilis per bouis. sane fodere est tantum sollicitare terram, effodere hoc ipsum faciendo aliquid eruere uel inuenire: cui contrarium est infodere. ordo autem est 'lucus in urbe fuit media laetissimus umbra, quo loco iactati Poeni undis et turbine effodere caput acris equi, quod regia Iuno signum monstrauerat'. REGIA regina. 444. QUOD REGIA IVNO MONSTRARAT monstro dederat. et ut diximus tangit historiam. ACRIS EQUI epitheton magis aptum equis, ut "canibus blandis", quia natura blandi sunt. 445. ET FACILEM VICTU propter bouem: quod licet nunc non dicat, tamen ex historia sumit. 'facilem' autem, copiosam, diuitem. Terentius "quam uos facillime agitis". 446. HIC TEMPLUM IVNONI INGENS superius dictum est quod Vergilius ubique lucos consecratos uelit accipi, unde tamquam in loco sacro inducit Didonem Iunoni templa construere. morem autem Romanum ueterem tangit: antiqui enim aedes sacras ita templa faciebant, ut prius per augures locus liberaretur effareturque, tum demum a pontificibus consecraretur, ac post ibidem sacra edicerentur. erant tamen templa in quibus auspicato et publice res administrarentur et senatus haberi posset, erant tantum sacra. hic ergo et sacrum templum, quod in luco, id est in loco sacro conditur, docet, et administrari in templo rem publicam subsequentibus uersibus indicat 'iura dabat legesque uiris operumque laborem p- a- i- a- s- t-' alibi tantum sacra esse templa, alibi omnia ubi agi posse, locis suis monstrabitur. SIDONIA licet ⟨et⟩ Sidon ciuitas sit Phoenices, tamen hic pro Tyria posuit. sane quidam opportune hic Sidoniam uolunt positam, ut ostenderet locupletem: Sidonii enim locupletes habiti sunt, ut "Sidonias ostentat opes". 447. DONIS OPVLENTUM ET NUMINE DIVAE aut simulacrum quoque aureum fuit et numen pro simulacro posuit, ut "media inter numina diuum". hinc Cicero "sese iam ne deos quidem ad quos confugerent habere"; aut uult ostendere plenum esse praesentia numinis templum: aut certe uenerabile numine. 448. AEREA uel quod aes magis ueteres in usu habebant, uel quod religioni apta est haec materies, denique flamen Dialis aereis cultris tondebatur: aut quia uocalius ceteris metallis, aut quia medici aere quaedam uulnera curant, aut dicit quia ueteres magis aere usi sunt aut certe aerea saecula significantur: nam ut Hesiodus dicit, tempore quo haec gesta sunt aereum saeculum fuit. NEXAEQUE AERE TRABES multi 'nixae' legunt, non 'nexae', iuxta Varronem qui ait "trisulcae fores, pessulis libratae, dehiscunt, graues atque innixae in cardinum tardos turbines". quidam trabes aeneas putant ipsum templum chalkioikon significari. uersus sane ipse hypermetros est. 449. FORIBUS fores proprie dicuntur quae foras aperiuntur, sicut apud ueteres fuit; ualuae autem sunt, ut dicit Varro, "quae reuoluuntur et se uelant". ianua autem est primus domus ingressus, dicta quia Iano consecratum est omne principium. cetera intra ianuam ostia uocantur generaliter, siue ualuae sint, siue fores: quamuis usus ista corruperit. CARDO 'cardo' dictus quasi cor ianuae, quo mouetur. STRIDEBAT AENIS ad sua rettulit tempora. cautum enim fuerat post proditum hostibus a Tarpeia uirgine Capitolium, ut aerei cardines fierent, quorum stridor posset aperta ostia omnibus indicare. [1,450] 450. HOC PRIMUM IN LUCO secuta sunt enim et alia, quae detraxere formidinem. TIMOREM multi quaerunt, cur post uisam matrem quicquam timuerit: quod tamen alii sic soluunt, ut dicant, ne tunc quidem Aeneam Venerem quam uiderat esse credidisse, cuius, ut ipse putabat, agnitae nulla uerba perceperat. sed uera solutio haec est: Venus nihil de Afrorum moribus, unde nunc formidat Aeneas, sed de classe liberata dixerat filio. uel quia non in totum Aeneas matris fiducia confirmandus est, ne nihil supersit magnanimitati et laudibus uiri fortis. sciendum tamen est in Vergilio interdum ualidiora esse obiecta purgatis, uel contra, ut hoc loco. 451. LENIIT quartae coniugationis tempus praeteritum perfectum uel in 'ui' iunctam exit, uel sublata digammo in 'ii' pro nostro arbitrio, ut leniui lenii, audiui audii. sane cum in 'ui' exit, paenultima longa est et ipsa accentum retinet; cum uero in 'ii', paenultima breuis est et perdit accentum, quia, ut supra diximus "unius ob noxam", quotiens uocalis uocalem sequitur detrahit longitudinem praecedenti; sed hoc in metro, ubi necessitas cogit; nam in prosa et naturam suam et accentum retentat. nunc ergo 'leniit' tertia a fine habet accentum, quia paenultima breuis est. sane plerumque accentum suum retinet etiam sermo corruptus, ut Mercuri Domiti Ouidi tertia a fine habere debuit accentum, quia paenultima breuis est, sed constat haec nomina apocopen pertulisse: nam apud maiores idem erat uocatiuus qui et nominatiuus, ut hi Mercurius et o Mercurius: unde 'cu' licet breuis sit, etiam post apocopen suum seruat accentum. 452. AVSUS bene 'ausus', quia inter incerta satis audacter salus speratur. ADFLICTIS 'de adflictis'; nec enim esse septimus casus potest. CONFIDERE ⟨et⟩ fido et confido datiuum regit, ut "et fidere nocti". sane optima figura est quae numquam a principalitate discedit, ut "atque humiles habitare casas" accusatiuo iunxit, quia habeo domum dicimus, unde est habito frequentatiuum. 453. SUB TEMPLO hoc est in templo, ut supra. 454. REGINAM OPPERIENS aut quam intellegebat esse uenturam ex artificum festinatione: aut certe uidendae reginae occasionem requirens. QUAE FORTUNA felicitas. et 'quae' hic admirandi significatus. 455. ARTIFICVMQUE MANUS INTER SE hoc est, habebat artificum conparationem. 'inter se' autem inter se certantium, an aliquid tale. 456. EX ORDINE hoc loco ostendit omnem pugnam esse depictam, sed haec tantum dicit quae aut Diomedes gessit aut Achilles: per quod excusatur Aeneas, si est a fortibus uictus. sane pugna est temporale certamen, idem et proelium significat; bellum autem uniuersi temporis dicitur, ut Punicum, Mithridaticum. Sallustius "ita sperat pugnam illam pro omni bello futuram". Liuius "ni Pyrrhus unicus pugnandi artifex magisque in proelio, quam bello bonus". 457. TOTUM VVLGATA PER ORBEM quia Europa intulit, Asia passa est, Africa iam depingit. 458. ATRIDAS Atrei filios, Agamemnonem et Menelaum; sed usurpatum est, nam Plisthenis filii fuerunt. SAEVUM AMBOBUS ACHILLEM atqui tres dixit, sed Atridas pro uno accipe, quos unius partis constat fuisse. an 'ambobus' Agamemnoni tantum et Priamo? an ambobus exercitibus? Graecis propter suam de Briseide iniuriam, Troianis propter Helenam, et 'ambobus' pro utrisque arte hunc. [1,460] 460. PLENA LABORIS plenus genetiuo melius iungitur, ut Terentius "plenus rimarum sum". Plautus "dedecoris pleniorem". 461. EN PRIAMUS laus picturae est, per quam non imago, sed prope ipse ostenditur Priamus. SUNT HIC ETIAM SVA PRAEMIA LAVDI ut supra diximus, omnis Aeneae sollicitudo de moribus Afrorum est, quam nunc picturae contemplatione deponit. qui enim bella depingunt, et uirtutem diligunt et miseratione tanguntur. SVA id est congrua, ut "strueremque suis altaria donis". LAVDI uirtuti, ut "primam merui qui laude coronam". 462. MORTALIA aduersa, quibus constat subiacere mortales. alii mortales casus accipiunt, uel absolute g-ta g-anthrohpina. 463. SOLVE METUM collectio est. nam ubi uirtus praemia, aduersa miserationem merentur, rite formido deponitur. FERET pro adferet. et hic reddidit "hoc primum in luco noua res oblata timorem leniit". 464. INANI epitheton est picturae, aut quia caret corporum quae imitatur plenitudine, aut quia nullius est utilitatis, sed tantum delectat; nam apud ueteres g-mataiotechnia uel g-pseudotechnia dicta est. 'pascit' autem delectat, ut "non animum modo uti pascat prospectus inanem"; uel ut quidam uolunt ad stupentis animum rettulit, qui uel inanibus commouebatur. 465. MULTA GEMENS graecum est g-polla g-stenazohn. LARGOQUE UMECTAT FLVMINE VVLTUM tapinosis est quia dixit 'umectat'. 'largo' nam 'flumine' est fluore, id est fluxu ipso. 466. PERGAMA CIRCUM abusiue; non enim circa Pergama, hoc est arcem, sed circa Troiam bella gerebantur. 467. TROIANAE IVVENTUS definitio est Hectoris, ut "Catillusque acerque Coras, Argiua iuuentus". et re uera sic paene ubique Homerus ponit, ut Hectori tantum uel Achilli totus cedat exercitus. 468. HAC PHRYGES bene ubique Vergilius pro negotii qualitate dat Troianis et nomina. nam timidos Phrygas uocat, ut hoc loco, item "o uere Phrygiae, neque enim Phryges"; Dardanidas generosos, ut "Dardanidae magni genus alto a sanguine diuum"; Laomedontiadas perfidos, ut "nondum Laomedonteae sentis periuria gentis"; Troas fortes, ut "Troes agunt, princeps turmas inducit Asilas"; Hectoreos quoque fortes, ut "nunc nunc insurgite remis, Hectorei socii". CRISTATUS ACHILLES secundum Homerum, qui dicit in Achillis cristis terribile quiddam fuisse. 'cristatus' autem participium est deriuatum a genere feminino. 469. NEC PROCUL HINC RHESI Rhesus rex Thraciae fuit, ⟨ut⟩ quidam tradunt Martis, ut alii Hebri uel Strymonis et Euterpes Musae filius: qui cum ad Troiae uenisset auxilia clausisque iam portis tentoria locauisset in litore, Dolone prodente Troiano, qui missus fuerat speculator, a Diomede et Vlixe est interfectus, qui et ipsi speculatum uenerant; abductique sunt equi, quibus pendebant fata Troiana, ut, si pabulo Troiano usi essent uel de Xantho Troiae fluuio bibissent, Troia perire non posset. [1,470] 470. PRIMO SOMNO prima parte noctis, ut "libra die somnique pares ubi fecerit horas". aut 'primo somno', ut grauiorem ostenderet somnum; aut prima nocte, quia ante Rhesus in Troia non fuerat. 471. TYDIDES Diomedes. et bene Vlixen celat propter Aeneam, ut supra diximus, aut quia secundum Homerum occidente Diomede cadauera ulixes trahebat. 472. ARDENTES et candidos significat et ueloces, ut "pernicibus ignea plantis". si ignea uelox est, sine dubio et ardens. 473. XANTHUM fluuium Troiae. 474. PARTE ALIA FUGIENS AMISSIS TROILUS ARMIS 'parte alia' scilicet templi. et ueritas quidem hoc habet: Troili amore Achillem ductum palumbes ei quibus ille delectabatur obiecisse: quas cum uellet tenere, captus ab Achille in eius amplexibus periit. sed hoc quasi indignum heroo carmine mutauit poeta. FUGIENS fugere uolens accepto iam uulnere. AMISSIS ARMIS uel aetatis inbecillitate, uel uulneris dolore incipientibus. 475. INFELIX multi hoc loco distinguunt et subiungunt 'puer atque inpar congressus Achilli', ut ex eo inparem ostendat, quod puer; sed tamen etiam si iungas 'puer', unus est sensus. ATQUE INPAR ac si diceret, etiam si puer non esset. CONGRESSUS ACHILLI congredior tibi antiqui dicebant, sicut pugno tibi, dimico tibi. hodie dicimus congredior tecum, pugno tecum, dimico tecum. 476. FERTVR EQUIS trahitur. CURRV curribus falcatis usos esse maiores et Liuius et Sallustius docent. potuerunt ergo et simplicibus. RESVPINUS resupinus quo modo hastam trahebat? sed intellegitur Achillis hastam transisse per pectus et a parte qua ferrum est a tergo trahi. INANI sine rectore; nam corpus haerebat. 477. LORA TENENS TAMEN quamquam mortuus. 478. VERSA tracta, ut Plautus "inueniam omnia uersa, sparsa". uenit autem ab eo quod est uerror. INSCRIBITVR dilaceratur, ut Plautus "corpus tuum uirgis ulmeis inscribam". HASTA hostili scilicet, quam sicut dictum est transfixus trahebat. 479. INTEREA dum haec geruntur. et satis opportune a matribus festinatur ad templum, ut alibi "nec non ad templum summasque ad Palladis arces". INTEREA AD TEMPLUM cum Diomedes auxilio Mineruae plurimos Troianorum fudisset, Helenus, Priami filius, uates monuit, ut Mineruae numen exoraretur, et cum precibus deae ponerent uestem quam regina speciosissimam habebat, id est peplum, unde post Mineruae palla peplum appellata est. dea tamen, memor iudicii Paridis, Troianis infesta permansit. et mire in pictura temporali aduerbio quamuis non possit. NON AEQUAE id est iniquae, infestae. litotes figura est, ut alibi "et uacuis Clanius non aequus acerris". [1,480] 480. PASSIS participium est ab eo quod est 'pandor'. ideo autem non facit 'pansus', quia plerumque 'n', quod in prima uerbi positione inuenitur, in praeterito participio non est. de qua re euphonia iudicat, ut ab eo quod est 'tundor' et 'tunsus' facit, ut "tunsae pectora palmis", et 'tusus', ut "non obtusa adeo gestamus pectora Poeni". sciendum tamen est, licet alia euphoniae causa uarientur uel in generibus uel in numeris, 'nactus' tamen et 'passus' 'n' penitus numquam accipere. PEPLVMQUE FEREBANT peplum proprie est palla picta feminea Mineruae consecrata, ut Plautus "numquam ad ciuitatem uenio, nisi cum infertur peplum". hodie tamen multi abutuntur hoc nomine. 481. SUPPLICITER TRISTES ut decet rogantes. et bene addidit 'suppliciter', quia et per iracundiam, et per grauitatem, et per religionem, et per dolorem tristes sumus. SUPPLICITER TRISTES hoc est rogantes cum tristitia. TUNSAE PECTORA ut "oculos suffusa". 482. AVERSA irata significat. nec enim poterat conuertere se simulacrum. sic alibi "talia dicentem iamdudum auersa tuetur" si tuetur, quomodo auersa, nisi iratam intellegas? ergo auersa ad animum refertur. 483. TER CIRCUM ILIACOS hoc ad Aeneam referendum est, qui sciebat. TER CIRCUM ILIACOS apud auctores multa ad sensum, non ad aspectum possunt referri. tertio enim tractum intellegere possumus, non in pictura conspicere. unde est et illud "mulcere alternos et corpora fingere lingua". aut certe tale erat in pictura corpus, ut in eo appareret frequentis raptationis iniuria. sane huius rei ordo talis est. Patroclus cum iratum Achillem propter Briseidem sublatam ut aduersum Troianos pugnaret exorare non posset, petit ab eo arma quae Peleo Vulcanus fecerat; quibus indutus dum Achilles crederetur, fugatis Troianis omnibus etiam plurimos interemit, ipse uero ab Hectore occisus est. quo dolore Achilles conpulsus, inpetratis per matrem a Vulcano armis, Hectorem proelio superatum peremit, eiusque corpus ad currum religatum circa muros Ilii traxit, quod post placatus auro repensum Priamo reddidit. RAPTAVERAT bene forma usus est frequentatiua, per quam ostendit quod per numerum dixerat. 484. EXANIMUM exanimus et exanimis dicimus, sicut unanimus et unanimis, inermus et inermis. ergo pro nostro arbitrio aut secundae erunt declinationis, aut tertiae; sed a tertia ablatiuum singularem in i mittunt, quia communis sunt generis. exanimis autem est mortuus, ut hic indicat locus, exanimatus uero timens, ut "exanimata sequens inpingeret agmina muris". VENDEBAT ingenti arte utitur uerbis: nam hoc loco, quia pingi potuit, praesens tempus posuit, superius, quia pingi non potuit, sed referri, perfecto exsecutus est tempore dicendo 'raptauerat', non 'raptabat'. 485. TUM VERO INGENTEM GEMITUM iam enim superius eum lacrimasse dixerat: hoc ergo addidit uisum Hectoris corpus, ut etiam grauiter gemeret. non ergo tum primum, sed tum maxime. 486. UT CURRUS quo tractus est. AMICI autem plus est, quam si Hectoris diceret. alibi "paruumque patri tendebat Iulum", cum potuerit dicere 'mihi'. 487. MANUS INERMES aut sine sceptro, aut supplices, ut "dextras tendamus inermes": quod tractum est de historia; qui enim se dedunt, inermes supplicant. aut re uera inermes tunc; contra Pyrrhum enim processit armatus. sane per transitum historiam tetigit, quia constat Priamum, cum ad supplicandum tentorium Achillis fuisset ingressus, dormientem Achillem excitauisse, ut pro filii corpore rogaret eum, cum eum potuisset occidere: licet hoc Homerus propter Achillis turpitudinem supprimat. 488. SE QUOQUE PRINCIPIBUS PERMIXTUM AGNOVIT ACHIVIS aut latenter proditionem tangit, ut supra diximus: ut excusatur ab ipso in secundo "Iliaci cineres" et cetera: aut uirtutem eius uult ostendere; nimiae enim fortitudinis est inter hostium tela uersari, ut Sallustius "Catilina longe a suis inter hostilia cadauera repertus est". Cornutus tamen dicit uersu isto "uadimus inmixti Danais" hoc esse soluendum. 489. EOAS 'e' naturaliter longa est, fit tamen breuis interdum cum eam uocalis sequitur, ut "primo surgebat Eoo". NIGRI MEMNONIS ARMA quia Tithonus, frater Laomedontis, raptus ab Aurora filium suum Memnonem ex ipsa progenitum, inlectus dono uitis aureae Priamo ad Troiae misit auxilia. qui congressus cum Achille ab eo est interemptus, cuius mortem mater Aurora hodieque matutino rore flere dicitur. 'nigri' autem dixit Aethiopis, unde prima consurgit Aurora. ARMA Vulcania, ut ille indicat uersus "te potuit lacrimis Tithonia flectere coniunx". [1,490] 490. DUCIT AMAZONIDUM hoc est quod supra dixit "uidet Iliacas ex ordine pugnas". Homerus enim haec omnia tacuit quae facta sunt post Hectoris mortem. 'Amazonidum' autem deriuatio est pro principalitate, sicut "Scipiadas duros bello" pro Scipionibus. sane Amazones dictae sunt uel quod simul uiuant sine uiris, quasi g-hama g-zosai, uel quod unam mammam exustam habeant, quasi g-aneu g-mazou. has autem iam non esse constat, utpote extinctas partim ab Hercule, partim ab Achille. PELTIS scutis breuissimis in modum lunae iam mediae. LUNATIS autem participium a feminino genere deriuatum. 491. PENTHESILEA FURENS furentem ideo dixit, quia sororem suam in uenatione confixit simulans se ceruam ferire. sed hoc per transitum tangit, nam furor bellicus intellegitur. an 'furens', quia maiora uiribus audebat. haec tamen Martis et Otreres filia fuit, quam Achilles cum aduersum se pugnantem peremisset post mortem eius adamauit eamque honorifice sepeliuit. 'ducit' autem et 'ardet' ad laudem picturae pertinet. 492. AVREA amphibolon est hoc loco, utrum ipsa aurea, an aurea cingula. sciendum tamen plerumque amphiboliam metri ratione dissolui, ut "aurea composuit sponda" Dido 'aurea': si enim ad spondam referas, non stat uersus. SUBNECTENS subnexa habens. EXERTAE nudatae; nudant enim quam adusserint mammam. 493. VIRGO et sexum ostendit et aetatem. VIRGO plus dixit, quam si feminam diceret. figuram tamen Graecam facit. 495. DUM STVPET aut absolute, aut dum haec stupet. OBTVTU aspectu. IN UNO in unoquoque, hoc est singula mirabatur. 496. FORMA ut "pulchra prole". 497. INCESSIT ut "incedunt pueri"; sed hic 'interuenit'. STIPANTE CATERVA ad hoc tantum sequens pertinet comparatio, quam uituperant multi, nescientes exempla uel parabolas uel conparationes adsumptas non semper usquequaque congruere, sed interdum omni parte, interdum aliqua conuenire. 498. EVROTAE RIPIS fluuii Laconicae. CYNTHI montis Deli, in quo natam constat Dianam. sane Dianam ueteres ideo melius producebant, quia sub diuo dea sit uenandi gratia. 499. EXERCET DIANA CHOROS hoc non ad conparationem pertinet, sed est poeticae descriptionis euagatio, quia chori nec personis hic nec locis congruunt; saltantium enim et cantantium dicuntur. MILLE finitus numerus pro infinito; nam de nympharum numero uaria est opinio. [1,500] 500. OREADES nymphae montium Oreades dicuntur, siluarum Dryades, quae cum siluis nascuntur Amadryades, fontium Napeae uel Naides, maris uero Nereides. 502. TACITUM maior enim est taciturnitatis adfectus, ut supra "haec secum". sic Terentius "ut mecum tacita gaudeam". TACITUM pro tacite, ut "tacitumque obsedit limen Amatae"; aut tacita gaudet. PERTEMPTANT modo uehementer temptant. alibi leuiter, ut "blanda uicissim gaudia pertemptant mentem". sunt enim multa quae pro locis intelleguntur, ut 'inpotens' et satis et minus et nihil potens significat. INSTANS OPERI zeugma est ad sequentia pertinens. 504. REGNISQUE FUTVRIS regnaturae Carthagini; nam ipsa iam regnabat. 505. TUM FORIBUS DIVAE instans praecipue foribus. et hoc loco distinguendum est; magno enim studio et labore templorum fores fiebant, quas quibusdam insignibant historiis, ut "in foribus letum Androgei", item "in foribus pugnam ex auro solidoque elephanto". quamuis quidam iungant 'tum foribus diuae media testudine templi', ut unum intellegas tectum templi et pronai: quod si est, sub medio tecto sunt fores. sed prima melior expositio est. TESTVDINE camera incurua, id est fornicata, quae secundum eos qui scripserunt de ratione templorum, ideo sic fit, ut simulacro caeli imaginem reddat, quod constat esse conuexum. quidam tradunt apud ueteres omnia templa in modum testudinis facta, at uero sequenti aetate diuinis simulacris positis, nihilominus in templis factas esse testudines, quod Varro ait, ut separatum esset, ubi metus esset, ubi religio administraretur. bene ergo, cum de templo loqueretur, addidit ei testudinem. idem Varro de lingua Latina ad Ciceronem "in aedibus locus patulus relinquebatur sub diuo, qui si non erat relictus et contectus erat, appellabatur testudo". Cicero in Bruto "commentatum in ⟨quadam testudine cum seruis litteratis fuisse⟩". quidam testudinem locum in parte atrii uolunt aduersum uenientibus. alii hunc ordinem uolunt 'tum foribus diuae templi resedit, media scutorum testudine', quia saepta armis erat. hoc sane genus fabricae ab animalis similitudine quae testudo uocatur captum est: de qua fabula talis est. uirgo quaedam nomine Chelone, linguae inpatientis fuit. uerum cum Iuppiter Iunonem sibi nuptiis iungeret, praecepit Mercurio, ut omnes deos et homines atque omnia animalia ad nuptias conuocaret. sed omnibus quos Mercurius monuerat conuenientibus, sola Chelone, irridens et derogans nuptiis, nectens moras adesse contempsit. quam cum Mercurius non uenisse notauisset, denuo descendit ad terras et aedes Chelones supra fluuium positas praecipitauit in fluuium ipsamque Chelonen in animal sui nominis uertit, quam nos Latine testudinem dicimus, fecitque, ut pro poena dorso tectum, uelut domum suam prona portaret: unde incuruatis aedificiis hoc nomen inpositum est. 506. SAEPTA ARMIS satellitum scilicet. uel ut quidam uolunt pro armatis, ut "feta armis". SOLIO solium proprie est armarium uno ligno factum, in quo reges sedebant propter tutelam corporis sui, dictum quasi solidum. modo iam abusiue sellam regalem intellegimus. ALTE alto fulta suggestu. ac si diceret, in tribunali. SUBNIXA pro subnisa, ut supra diximus. alii pro innixa accipiunt. 507. IVRA DABAT LEGESQUE VIRIS ius generale est, sed lex iuris est species: non est ergo iteratio. et bene 'dabat'; primi enim Locri scriptis usi sunt legibus, nam superior aetas contenta fuit moribus. quod autem dixit 'uiris', ad Didonis pertinet laudem, et separatim enuntiandum, ut sit maior admiratio. 508. SORTE TRAHEBAT proprie locutus est; trahuntur enim sortes, hoc est educuntur. et bene tam regnantis quam aedificantis urbem inplere ostendit officium. 509. CONCURSU ACCEDERE MAGNO cum magna Afrorum multitudine. et hoc est quod formidat Aeneas, incertus qua eos mente comitentur. [1,510] 512. DISPVLERAT segregauerat. et magna est inter 'di' et 'de' differentia, ut diximus. PENITUS longe a regina remotos: quae res etiam insolentes custodes litorum facit. 513. OBSTIPVIT et ad mirationem et ad timorem hic pertinet sermo, quo dicenda praeoccupat. PERCVLSUS ad utrumque pertinet. 514. LAETITIAQUE METVQUE laetitia propter socios, metu propter concursum. uel quod incerti erant de uoluntate Didonis. AVIDI CONIVNGERE pro 'ut coniungerent', uel ad coniungendum auidi. 515. ARDEBANT cupiebant, ut "formosum pastor Corydon ardebat Alexim". ardeo autem et accusatiuum regit et ablatiuum. RES INCOGNITA id est qua adfectione Poenorum populus conueniret. 516. DISSIMVLANT dissimulamus nota, simulamus ignota, ut Sallustius "simulator ac dissimulator". 517. QUAE FORTUNA utrum prospera, an aduersa? et hic ostenditur, unde sit metus. 518. CUNCTI NAM LECTI NAVIBUS bene addidit 'lecti', ne penitus omnes intellegeres. nonnulli tamen 'lectis nauibus' legunt: quod et si sit, hypallage est, et illuc sensus recurrit. et sciendum, plerumque ut hoc loco addi aliquid generalitati et fieri specialitatem. item si dicas 'omnes scolastici laborant', generalitas est; si addas 'isti', fit specialitas, ut Sallustius "transgressos omnis recipit mons Balleia" prudenter addidit 'transgressos'. CUNCTI non idem significat quod omnes. Cicero saepe ait "cuncti atque omnes", quia omnes non statim sunt cuncti, nisi idem simul sunt iuncti. 519. ORANTES VENIAM pacem propter incendium nauium. et proprie uerbum pontificale est: unde est "tu modo posce deos ueniam" et paulo post "pacemque per aras exquirunt". dicta autem uenia ad eliciendam misericordiam; meretur enim beniuolentiam numinum qui, licet innocens sit, ueniam tamen tamquam peccauerit petit: unde est confessio illa in Terentio "quid meritu's? crucem". ORANTES VENIAM uenia quidem pro culpa petitur, sed nunc beneficium. aliqui tamen ueniam pro inpunitate accipiunt, nam mox addidit 'prohibe infandos a nauibus ignes'. [1,520] 520. MAXIMUS ILIONEUS rebus omnibus maximus; nec enim aliquid addidit. ergo et aetate et honore et facundia et omni uirtute accipiunt. et non sine causa ipsum ubique inducit loquentem; ut enim Homerus dicit, Phorbas pater Ilionei semper Mercurio deo eloquentiae fauente pugnauit, ut Horatius "Mercuri facunde nepos Atlantis". merito ergo huic datur eloquentia. PLACIDO SIC PECTORE COEPIT more suo uno sermone habitum futurae orationis expressit. bene ergo 'placido', ne timore consternatus uideretur, quem ideo aetate maximum et patientem ostendit, ut ei auctoritas et de aetate et de moribus crescat. ergo 'placido' ad placandum apto; et definitio est oratoris, qui talem se debet componere, qualem uult iudicem reddere. 522. O REGINA secundum artem rhetoricam id ei dat quod uult inpetrare. nam eam per laudem beniuolam reddidit. quae beniuolentia in principiis controuersiarum secundum praecepta rhetorica quattuor modis conciliatur: a iudicum persona, a nostra, ab aduersariorum, a re ipsa. quod hic inuenitur: a iudicum persona 'o regina nouam c- c- I- u-', a sua persona 'Troes te miseri' et cetera, ab aduersariorum 'quod genus hoc hominum', a re ipsa 'hospitio prohibemur harenae'. post praeparatam igitur beniuolentiam et ex sua persona miseratione commota adhibet preces 'prohibe infandos a nauibus i- p- p- g- e- p- r- a-' an possint? 'non ea uis animo n- t- s- u-' quo ergo ibatis? 'est locus Hesperiam G- c- d-' et cur huc uenistis? 'cum subito adsurgens f- n-. O-' ne autem possint timeri, ait 'pauci uestris adnauimus oris'. an gratiam referant? 'officio nec te certasse priorem paeniteat'. quod autem Aeneam laudat, occulte etiam terrorem incutit dicendo 'nec bello maior et armis'. dicit etiam esse qui uindicent, si fiat iniuria 'sunt et Siculis regionibus u- a- q- T- q- a- s- c- A-' an recessuri sint? 'quassatam uentis liceat subd- c-' et subiunxit, etiamsi regem amisimus et Italiam non petimus, tamen ad Siciliam necessario discedemus 'si datur Italiam s- e- reliqua. sin absumpta salus e- t- p- o- T- p- h- L- n- s- i- r- I- at freta Sicaniae saltem'. NOVAM URBEM iuxta Poenorum opinionem dixit, qui nouam ciuitatem Carthaginem dicunt. 523. IVSTITIA bene considerauit sexum; nec enim 'uirtute' poterat dicere. GENTES non Carthaginiensium, sed circumiacentium barbarorum. FRENARE continere, ut contra et "Numidae infreni cingunt". 524. TROES TE MISERI tacitis occurrit quaestionibus, ne ad populationem uenisse uideantur more qui tunc uigebat. et uidetur aliud ad dignitatem, aliud ad miserationem protulisse. VENTIS MARIA OMNIA VECTI per maria. et est contra illud, sicut dictum est, cur ad Africam uenerint. 526. PARCE PIO GENERI quotiens inuidiosae sunt praesentes personae, rhetoricum est ad alias confugere, ut hoc loco confugit ad genus. ET PROPIUS uicinius scilicet, ut tamquam uicti accipiantur, non tales omnes credantur, qualis Paris fuit in Spartae expugnatione raptuque Helenae. nam historiae hoc habet ueritas, non uoluntate Helenam secutam, sed expugnata raptam ciuitate, unde et recipi meruit a marito. tangit autem hoc latenter Vergilius illo loco "me duce Dardanius Spartam expugnauit adulter". ergo bene non nos, sed res nostras dixit. 527. POPVLARE quia apud ueteres haec erat maxime causa nauigandi. sane antiqui et populo et populor dicebant, unde est 'populare' et "populatque ingentem farris aceruum curculio". nunc tamen passiua tantum utimur declinatione. quidam 'populare' pro ad populandum uel pro populatum accipiunt. VERTERE pro aduertere. 529. NON EA VIS ANIMO argumentum ab inpossibili sicut dictum est, ut "quid Troes potuere?" 'uis' autem est possibilitas. NON EA VIS ANIMO id est, nec uolumus nec possumus. [1,530] 530. EST LOCUS conparatione orbis totius Italia locus est; nam prouincia locus non potest dici. minus est autem 'quam' uel 'quem locum', ut "urbs antiqua fuit". aut ideo 'locus', ut ostendat paruo posse esse contentos. HESPERIAM Hesperiae duae sunt, una quae Hispania dicitur, altera quae est in Italia. quae hac ratione discernuntur: aut enim Hesperiam solam dicis et significas Italiam, aut addis 'ultimam' et significas Hispaniam, quae in occidentis est fine, ut Horatius "qui nunc Hesperia sospes ab ultima". et haec est uera Hesperia, ab Hespero dicta, id est stella occidentali. ceterum Italia Hesperia dicitur a fratre Atlantis, qui pulsus a germano Italiam tenuit eique nomen pristinae regionis inposuit, ut Hyginus docet. GRAI COGNOMINE DICUNT bene 'Grai', ut et ipsa cognoscat, sicut in octauo "Electra, ut Grai perhibent, Atlantide cretus". 531. ANTIQUA nobilis; nec enim noua esse potest, licet primam terram suam esse dicant Athenienses. POTENS ARMIS dicendo 'potens armis', Troianos laudauit, ut ostenderet, non se bellicosam timere prouinciam. UBERE GLEBAE 'uber' proprie est fecunditas. et bene Italiae uirtutem fecunditatemque conlaudat, ne Africam petisse uideantur. 532. OENOTRI COLVERE VIRI deest 'quam'. Oenotria autem dicta est uel a uino optimo, quod in Italia nascitur, uel ut Varro dicit ab Oenotro, rege Sabinorum quia alii partem Italiae Oenotriam tradunt ex Arcadia profectum in Italiam uenisse cum Pelasgis et eam sibi cognominem fecisse. FAMA subaudimus 'est'. MINORES maiores et minores quotiens de genere dicimus numeri sunt tantum pluralis. 533. ITALIAM Italus rex Siciliae ad eam partem uenit in qua regnauit Turnus, quam a suo nomine appellauit Italiam: unde est "fines super usque Sicanos" non usque ad Siciliam; nec enim poterat fieri; sed usque ad ea loca, quae tenuerunt Sicani, id est Siculi a Sicano, Itali fratre. alii Italiam a bubus quibus est Italia fertilis, quia Graeci boues g-italous, nos uitulos dicimus; alii a rege Ligurum Italo; alii ab aduena Molossio; alii a Corcyreo; alii a Veneris filio, rege Lucanorum; alii a quodam augure, qui cum Siculis in haec loca uenerit quamque his regionem inaugurauerit; plures atare tenari nepote desatura Minois, regis Cretensium, filia Italiam dictam. 534. HIC CURSUS uel iste cursus, uel pro illuc. et cursus uerbum nauticum est, ut "hunc cursum Iliacas uento tenuisse carinas". 535. CUM SUBITO si 'subito fluctu', nomen est, si per se 'subito', aduerbium. CUM SUBITO ADSVRGENS FLUCTU NIMBOSUS ORION Oenopion rex cum liberos non haberet, a Ioue Neptuno Mercurioque, uel ut quidam tradunt, non Neptuno, sed Marte, quos hospitio susceperat, hortantibus, ut ab his aliquid postularet, petiit, ut sibi concederent liberos. illi intra corium immolati sibi bouis urina facta praeceperunt, ut obrutum terra conpletis maternis mensibus solueretur. quo facto inuentus est puer, cui nomen ab urina inpositum est, ut Ourion diceretur, quod Dorica lingua commutatum est, ut ou diphthongus in o conuerteretur. quod autem plerumque prima syllaba breuis inuenitur, ut hoc loco, cum sit naturaliter longa, Graecae rationis est; nam detractio fit u litterae et o remanet breuis, quo modo "g-ourea g-te g-skioenta" pro orea, g-poiehson pro g-poehson. et hoc, quia aut o est naturaliter longa, aut ou diphthongus; ceterum si sit in proprio nomine dichronos, ut omnes Latinae sunt, propriorum nominum abutemur licentia, ut in artibus lectum est. Orion ergo postea uenator factus, uelut trium parentum uiribus fisus, dum uellet cum Diana concumbere, ut Horatius dicit, eius sagittis occisus est, ut Lucanus, inmisso scorpione periit, et deorum miseratione relatus in sidera signum famosum tempestatibus fecit. ueri similius autem est a scorpione interemptum, quo oriente occidit, quia et scorpionem tamquam ultorem pudicitiae Diana inter sidera collocauit: cuius chelae amputatae aliud signum fecerunt; nam ipsae sunt libra. sane ipse Orion magnitudine sua multis oritur diebus, et ideo eius etiam apud peritos est incerta tempestas: unde dictum est 'cum subito adsurgens' ad excusationem non praeuisae tempestatis. et multi superfluo quaerunt, cur ortus commemoretur Orionis, cum sit inmissa a Iunone tempestas. sed Ilioneus ista non nouit quae a poeta supra dicta sunt, per musam, ut diximus, cognita. et constat numina nisi inuenta occasione nocere non posse: quod in omni suo opere Vergilius diligenter obseruat. bene autem 'nimbosus', qui et ortu suo et occasu tempestates conmouet, sicut ait Horatius "qua tristis Orion cadit"; et quia hoc signum ibi est, ubi Hyades circa frontem Tauri. 536. IN VADA CAECA incognita, latentia. PROCACIBUS AVSTRIS perseuerantibus. et procax proprie petax est, nam procare est petere, unde et proci petitores dicuntur. alii 'procacibus' inpudentibus tradunt. 537. PERQUE UNDAS SUPERANTE SALO eleuato mari et in undas diuiso, ut solet in tempestate. 'salo' autem uenit ab eo quod est hoc salum sali, nam "sale tabentes" ab eo quod est hic sal salis. PERQUE INVIA SAXA 'inuia', id est aspera, inmania. unde et Dido paulo post 'quae uis inmanibus adplicat oris'? non enim suos uituperat, sed naturam litoris culpat. 538. HUC PAUCI uult intellegi, ut quidam tradunt, superesse et alios qui sunt in futuro uindices, si isti fuerint laesi; nam hoc est quod ait 'dispulit', id est dispersit. ADNAVIMUS ORIS elegit uerbum aptum naufragio ad eliciendam misericordiam: quamuis et de nauibus 'natat' lectum sit, ut "natat uncta carina". ADNAVIMUS adnatauimus per syncopen, quotiens syllaba de medio subtrahitur. et bene 'adnauimus', quasi uix et opportune. 539. QUOD GENUS HOC HOMINUM? rhetorice uituperaturus mores non ad Didonem loquitur, sed ad tertiam se confert personam. QUAEVE HVNC TAM BARBARA MOREM P- P- bene mores accusat terrae, ut humanitas patriae potius esse uideatur. [1,540] 540. HOSPITIO PROHIBEMVR HARENAE ut alibi "litusque rogamus"; occupantis est enim possessio litoris. unde ostenduntur crudeles qui etiam a communibus prohibeant. HOSPITIO PROHIBEMVR HARENAE ut alibi "litusque rogamus innocuum". litus enim iure gentium commune omnibus fuit et occupantis solebat eius esse possessio. Cicero in Rosciana "nam quid est tam commune, quam spiritus uiuis, terra mortuis, mare fluctuantibus, litus eiectis?" unde ostenduntur crudeles qui etiam a communibus prohibeant. 541. BELLA CIENT id est mouent. et bene 'cient' et 'uetant' permanet in tertia persona, ne eos in hoc barbaros et inmites appellare uideatur. sane in principio modestius, hic iam commotius. PRIMAQUE VETANT CONSISTERE TERRA id est in litore, ut alibi "tuque o, cui prima frementem fudit equum magno tellus percussa tridenti". 542. MORTALIA ARMA mortalem possibilitatem. sane arma etiam consilia significant, ut "quaerere conscius arma". sed hoc loco terret latenter propter Siciliam; nam et paulo post ait 'sunt et Siculis regionibus urbes', cum unam habeant in qua Acestes regnat: sed ad terrorem 'urbes' posuit. TEMNITIS autem pro contempnitis per aphaeresin dictum, quae est cum prima uerbi syllaba detrahitur. alii 'mortalia arma' pro humanitate accipiunt. 543. AT SPERATE DEOS abusiue 'timete', ut alibi "hunc ego si potui tantum sperare dolorem", cum speremus bona, timeamus aduersa. ueteres tamen sperare dicebant deorum auxilia spectare. Plautus in milite "deos sperabo, teque postremo tamen", in Casina "diis sum fretus, deos sperauimus". sane opportune post blanda principia ista ponuntur; prodest enim nonnumquam subtiliter obiurgare quem roges. MEMORES FANDI ATQUE NEFANDI iusti et iniusti. et bene 'memores', quia etiamsi non statim puniant crimina, sunt tamen memores, ut Horatius "raro antecedentem scelestum deseruit pede poena claudo". et dicendo 'fandi atque nefandi' significat 'prout meriti fueritis'. 544. REX ERAT bene medio uerbo usus est 'erat', ne si 'fuit' dixisset, fiduciam abiecisse uideretur. 545. NEC PIETATE FUIT multum interest inter iustitiam et pietatem; nam pietas pars iustitiae est, sicut seueritas. nunc ergo hoc dicit, qua parte sit iustus, id est pietate. et bene duo laudat in Aenea: pietatem, quam a Didone inpetrare contendit, et uirtutem, quam uult timeri. QUO IVSTIOR ALTER NEC PIETATE FUIT NEC BELLO MAIOR ET ARMIS qui et beneficium referre potest, et uindicare. BELLO MAIOR ET ARMIS non est iteratio; nam bellum et consilium habet, 'arma' tantum in actu ipso sunt. BELLO MAIOR ET ARMIS hoc est scientia rei militaris et uiribus dimicandi, ut aliud ⟨sit⟩ animi, aliud corporis. 546. QUEM SI FATA VIRUM SERVANT unum sensum in tres partes diuisit, et potuit reprehendi idem dixisse, nisi ostenderet eum libenter uoto suo inmorari. tale est illud "si numina uestra incolumem Pallanta mihi" et cetera. SI VESCITVR AVRA uescor illa re, ut alibi "uescitur Aeneas simul et Troiana iuuentus perpetui tergo bouis et lustralibus extis". nec nos decipiat quod dicit Plinius, ut elocutiones ex similibus formemus; nam ecce comedo illam rem dicimus, nec tamen uescor illam rem. et ipse enim dicit non usquequaque hoc esse faciendum. SI VESCITVR AVRA uerbum inchoatiuum sine praeterito tempore et quod a se nascitur. sane hic 'uescitur' pro fruitur posuit; nam non comedit auram, sed uiuit ea. 547. AETHERIA AVRA quia animum aere, corpus cibo potione et ceteris diligenter nutrimus. 548. NON METUS hoc loco distinguendum est. cuius autem rei, ex sequentibus probat; nam uult eam non timere, ne inaniter praestet. alii 'non metus officio' legunt et hunc sensum dicunt: non metuo pro officio nostro, id est non timeo, ne non sit unde satisfaciamus officio ac parem gratiam reddamus. OFFICIO NEC TE CERTASSE PRIOREM PAENITEAT nec tibi parum uideatur prima beneficia praestitisse, cum possis maiora recipere. nam 'paeniteat' parum uideatur est, ut in heauton timorumeno "at enim quantum hic operis fiat paenitet", hoc est parum uidetur. sane 'certasse' quidam prouocasse accipiunt, ut Terentius "beneficiis si certasset audisset bene". officium autem est, quod Graeci g-to g-kathekon appellant. Cicero de Marcello "noli igitur in conseruandis bonis uiris defetigari, non cupiditate praesertim aliqua aut prauitate lapsis, sed opinione officii stulta fortasse, certe non inproba". 549. SUNT ET SICVLIS REGIONIBUS URBES id est gratiam reddere possumus: arma latenter minatur. [1,550] 550. TROIANOQUE A SANGUINE CLARUS ACESTES cum Laomedon promissam murorum mercedem Neptuno et Apollini denegasset, Neptunus iratus Troiae inmisit cetos quod eam uastaret. unde Apollo consultus, cum et ipse irasceretur, contraria respondit dicens, obiciendas puellas nobiles beluae. quod cum fieret timens Hippotes quidam nobilis filiae Egestae, cum Laomedontis regis Hesiona iam esset orta seditione religata, inpositam eam naui misit quo fors tulisset. haec ad Siciliam delata a Crimisso fluuio, quem Crinisum Vergilius poetica licentia uocat, conuerso in ursum uel canem conpressa edidit Acesten, qui ex matris nomine ciuitatem Troianis condidit, quae hodie Segesta nominatur. TROIANOQUE A SANGUINE CLARUS ACESTES bene Troiano, ut necesse habeat si passi fuerint iniuriam uindicare, quod in principio bene tacuit. de Aceste autem fabula talis. cum Laomedon promissam murorum mercedem Neptuno et Apollini denegasset, Neptunus iratus Troiae inmisit cetos per quod uicina litoris uastarentur. unde Apollo consultus, cum et ipse irasceretur, contraria respondit dicens obiciendas puellas nobiles beluae. quod cum saepe fieret et Laomedontis Hesiona iam esset ad scopulum orta seditione religata, non nulli parentes peregre mittere filias quam domi perdere maluerunt; nam alii auehendas mercatoribus tradiderunt. timens Hippotes uel ipsostratus filiam Egestam inpositam naui misit quo fors tulisset. haec ad Siciliam uentis delata a Crimisso fluuio, quem Crinisum Vergilius poetica licentia uocat, conuerso in ursum, uel ut quidam uolunt in canem, conpressa edidit Egestum, quem Vergilius Acestem uocat, qui matris nomine ciuitatem Troianis condidit, quae ante Egesta post Segesta nominata est. 551. QUASSATAM VENTIS quamuis sit iusta petitio, tamen prope inuidiose ostendit, quam sit res quam petit exigua. SUBDUCERE in terram trahere, hoc est subductam curare. deducere autem in mare mittere, ut "deducunt naues socii". 552. APTARE aptas legere. legitur et 'optare', sed utrumque eligere significat. uel 'aptare' adiungere uel adfigere, ut "stellis ardentibus aptum". STRINGERE REMOS aut defrondare, ut "agricolae stringunt frondes", aut 'fractos stringere remos', id est ligare, quia supra dixerat "franguntur remi". 553. SOCIIS ET REGE RECEPTO syllepsis per numeros, ut "hic illius arma, hic currus fuit". 554. SIN ABSVMPTA SALUS hoc est, si periit Aeneas, qui Troianorum salus est. PATER OPTIME mira laus, cum et patrem et optimum dicit. 556. NEC SPES IAM RESTAT IVLI bene de Ascanio spem dicit propter aetatem, ut "Ascanium surgentem" et "spes surgentis Iuli". sane et hic tribus inmoratur quae metuit, ut supra in uoto. 557. AT FRETA SICANIAE bene recessuros se dicunt. 'freta' autem, quia freto a Sicilia diuiditur Italia. sane quidam a feruore dici putant. et Sicanos quidam autochthonas tradunt, quidam ex Hiberia profugos de nomine fluminis Sicoris, quem reliquerant, Sicaniam nominasse. SEDESQUE PARATAS propter Acestis cognationem. 558. REGEM aut qui nunc rex est, aut qui etiam noster futurus est. 559. TALIBUS ILIONEUS aut subaudis 'loquebatur', aut ex posterioribus 'fremebant' intellegis. ORE FREMEBANT hoc est consentiebant. et bene 'ore', quia et armis possumus fremere. ORE FREMEBANT aut probantes Ilionei dicta aut rogantes Didonem. [1,560] 560. DARDANIDAE haec hemistichia Vergilius nominabat, quae in emendando carmine fuerat repleturus. 561. TUM BREVITER DIDO atqui non breuiter loquitur. sed breue et longum, paruum et magnum perfectum nihil habent, sed per conparationem intelleguntur, ut supra de prouincia "est locus" orbis, ut diximus, conparatione. item hoc loco 'breuiter', id est minus, quam Ilioneus. et notandum regum esse breuiloquium, ut multis in Vergilio locis probatur, feminarum uerecundiam: unde utrumque dedit Didoni. VVLTUM DEMISSA nota figura est, ut "oculos suffusa nitentes". dicendo autem 'uultum demissa' aliud genus officii adiecit. 562. SOLVITE CORDE METUM TEUCRI sicut supra Iouis oratio, partim obiecta purgat partim petita promittit. sciendum sane, quia cum petuntur uel promittuntur aliqua, a ualidissimis inchoandum est, ut hoc loco. et est genus argumenti a necessario. SOLVITE CORDE METUM TEUCRI qui pollicetur statim debet promittere, tunc subiungere si qua uult, ne exspectatione suspensus detineatur auditor. nam et in Aeoli oratione statim promittit. SECLVDITE CURAS iteratio est ad augmentum beniuolentiae, hoc est, ad confirmandum supplicum animum. 'secludite' uero pro excludite: quod fit aut propter hiatum, aut propter suauitatem, ut a, "silice in nuda conixa reliquit" pro enixa. 563. RES DVRA ac si diceret 'est quiddam'. et duo formidat: uicinos barbaros et fratris aduentum, quae propter nouitatem personarum generaliter dicens reliquit. RES DVRA oportebat ex aliqua parte enuntiari domus calamitatem. uel ideo 'res dura', quod femina est. ET REGNI NOVITAS quae semper habet timorem. 564. MOLIRI bene non facere, sed 'moliri', ut terroris sit, non crudelitatis. 565. QUIS GENUS AENEADUM satis propere dixit Aeneadas, quamquam ab Ilioneo audierit 'rex erat Aeneas nobis', nec haec in opere inemendato miranda sunt. quamuis alii prolepsim uelint esse. TROIAE NESCIAT URBEM aut Ilium dicit, quod in Troia est, aut 'Troiae urbem', ut "urbem Pataui, urbem Buthroti". 566. INCENDIA BELLI id est uim; semper enim diluuio et incendio conparat bellum, ut "in segetem ueluti cum flamma furentibus austris incidit aut rapidus montano gurgite torrens". INCENDIA BELLI aut ardorem simpliciter belli, quia semper diluuio et incendio et tempestati conparat bellum, ut "in segetem ueluti cum flamma f- a- i- aut rapidus montano flumine torrens" et alibi "saeuis effusa Mycenis tempestas ierit": aut potest subtilius dictum accipi, quod Ilium conflagrauit incendio. 567. NON OBTVSA ADEO aut non multum, uel ualde, ut in Terentio "adulescentem adeo nobilem" et "si adeo digna res est, ubi tu neruos intendas tuos": aut 'non adeo', ut tu dicis, ut Troianorum famam ignoremus. 'obtusa' uero stulta, id est crudelia, ut merito Sol equos suos ab ista urbe deuertat. 568. NEC TAM AVERSUS EQUOS TYRIA SOL IVNGIT AB URBE fabula quidem hoc habet: Atreum et Thyestem germanos, cum in dissensione sibi nocere non possent, in simulatam gratiam redisse: qua occasione Thyestes cum fratris uxore concubuit, Atreus uero ei filium epulandum adposuit: quae Sol ne uidendo pollueretur, aufugit. sed ueritatis hoc est: Atreum apud Mycenas primum solis eclipsin inuenisse, cui inuidens frater ex urbe discessit tempore quo eius probata sunt dicta. NEC TAM A- E- T- S- I- A- V- hoc est non in alio orbe habitamus. 569. SEV VOS HESPERIAM MAGNAM g-megaleh enim g-Hellas appellata est Italia, quia a Tarento usque ad Cumas omnes ciuitates Graeci condiderunt. [1,570] 570. SIVE ERYCIS FINES Eryx Veneris et Butae, uel ut quidam uolunt Neptuni filius fuit, qui praepotens uiribus aduenas caestibus prouocabat uictosque perimebat. hic occisus ab Hercule monti ex sepultura sua nomen inposuit: in quo matris fecerat templum, quod Aeneae adscribit poeta dicens "tum uicina astris Erycino in uertice sedes fundatur Veneri Idaliae". in hoc autem monte dicitur etiam Anchises sepultus, licet secundum Catonem ad Italiam uenerit. ERYCIS FINES id est Siciliam. 571. AVXILIO TUTOS DIMITTAM non sine ordine poeta inducit Didonem et credentem ignotis et tam facile tanta promittentem; si enim bene aduertatur, de illo loco pendet "in primis regina quietum accipit in Teucros animum mentemque benignam". 572. VVLTIS ET HIS deest 'uel si'. 573. URBEM QUAM STATVO VESTRA EST multi antiptosin uolunt, accusatiuum pro nominatiuo, ut sit pro 'urbs quam statuo uestra est'. sed si sic intellegamus, 'quam' nihilominus sequitur et syllepsis fit per casus mutationem; debuit enim dicere 'urbs quae statuitur uestra est'. melius ergo est 'uultis' bis intellegere, ut sit 'uultis regnis considere? uultis urbem quam statuo? uestra est', ut est "eruet ille Argos Agamemnoniasque Mycenas ipsumque Aeaciden": subaudis 'ille'. alter enim Pyrrhum uicit, alter Mycenas. item "non ignara mali miseris succurrere disco". URBEM QUAM STATVO VESTRA EST hoc schema de antiquioribus sumptum possumus accipere; ait enim Cato in legem Voconiam "agrum quem uir habet tollitur" et Terentius "eunuchum quem dedisti nobis, quas turbas dedit". 574. AGETVR regetur. 575. ATQUE UTINAM dicendo 'utinam' et humanitatem suam ostendit et Aeneae se cupidam. NOTO COMPVLSUS EODEM aut quouis uento, aut re uera Noto, qui de syrtibus Carthaginem ducit; supra enim Ilioneus "in uada caeca tulit penitusque procacibus austris". EODEM 'o' naturaliter longa est, sed si corripiatur metri est, ut "steteruntque comae". 576. ADFORET adueniat; temporis est futuri. EQUIDEM in omni Vergilio 'ego quidem' significat, sed in aliis et pro 'quidem' tantum ponitur, ut Tullius "equidem ego ceteras tempestates". item Persius "non equidem hoc dubites amborum foedere certo consentire dies". CERTOS aut ueloces, aut fideles; utrumque enim hoc loco significat. aliquando et firmos, uel fortes, ut Sallustius "apud latera certos locauerat", ut Vergilius "tam certa tulistis pectora". aliquando et deliberati iudicii, ut "certus iter". CERTOS qui cito inueniant. contrario incertos pro tardis. Sallustius "et onere turrium incertis nauibus". 577. ET LIBYAE g-katachrehstikos nam Dido Libyae regna non retinet. ET LIBYAE LUSTRARE E- I- ut ostendat uoluntatem et libenter se misisse, qui Aeneam quaererent. 578. EIECTUS naufragus, ut "eiectum litore egentem". 579. ANIMUM ARRECTI nota figura est. [1,580] 580. IAMDVDUM et cito, uel quam primum significat, ut "iamdudum sumite poenas", et olim, ut hoc loco. 582. SVRGIT oritur. et est translatio corporis ad animum, ut alibi "stat conferre manum Aeneae". 583. CLASSEM SOCIOSQUE RECEPTOS syllepis per numeros. 'receptos' de maris periculo liberatos, ut "frugesque receptas", uel a Didone; nam et ab ea timuerant, ut ait "laetitiaque metuque". 584. UNUS ABEST Oronten significat. QUEM VIDIMUS IPSI SUBMERSUM quod ante doloris fuerat, ut "ipsius ante oculos", nunc consolationis est, cum cernit omnes incolomes. 585. DICTIS RESPONDENT CETERA MATRIS modo congruunt, consentiunt, quia dixerat supra "namque tibi reduces socios". alibi 'respondet' respicit, ut "respondet Gnosia tellus". 587. SCINDIT SE NUBES nubes tantum dicimus, non nubs, licet dicamus trabs trabes, stirps stirpes, prex preces, plebs plebes. sed de his tantum quae legimus sunt ponenda; non enim artis sunt ista, sed usurpationis, qua metri causa utuntur poetae, ut uel minuant uel augeant nominatiuum. inde est et supellex supellectilis. ET IN AETHERA PURGAT APERTUM quia aer collectus nubes fecit, ut "atque in nubem cogitur aer", quae puriore uento dissoluitur in aerem. 588. RESTITIT AENEAS abscedente scilicet nube. CLARAQUE IN LUCE REFVLSIT laus est nimiae pulchritudinis, cui nec lucis claritas derogauit. 589. OS UMEROSQUE DEO SIMILIS similes umeros habens deo. et est Graeca figura, ut diximus supra. IPSA aut quod sequitur 'nato genetrix', aut certe 'ipsa', id est pulchritudinis dea. [1,590] 590. DECORAM CAESARIEM a caedendo dicta caesaries, ergo tantum uirorum est. quod autem dicit 'decoram' uult etiam in Aenea naturalem fuisse pulchritudinem, ne si totum tribuat Veneri, nihil Aeneae sit reliquum, uel contra nihil relinquatur matris fauori: quod sequens melius indicat conparatio. ut Horatius "fortes creantur fortibus" magna arte nec eruditioni aliquid nec natalibus derogat. IVVENTAE iuuentus est multitudo iuuenum, Iuuentas dea ipsa, sicut Libertas, iuuenta uero aetas; sed haec a poetis confunduntur plerumque. 591. PURPVREUM pulchrum, ut Horatius "purpureis ales oloribus". LAETOS HONORES non terribiles, ut esse in uiris fortibus solent. 592. MANUS uel artificis, uel ars ipsa. ADDUNT bene 'addunt', quia et ipsa materies habet naturalem pulchritudinem. EBORI DECUS ebur a barro dictum, id est elephanto, ut Horatius "quid tibi uis, mulier, nigris dignissima barris?" sane naturam huius nominis nec deriuatio nec obliqui casus reseruant. et eboris enim et eburneus facit, non eburis, sicut murmuris. 593. PARIVSVE LAPIS candidissimus est, lygdinus nomine, qui apud Parum nascitur. PARIVSVE LAPIS C. A. ut in decimo "qualis gemma micat, fuluum quae diuidit aurum". 594. TUM SIC quid est 'sic'? et sui gratia praepotens et matris auxilio. 595. INPROVISUS bene, quia maiora nobis et pulchriora solent uideri, non paulatim aliqua, sed subito stupenda conspicere. CORAM QUEM QUAERITIS hoc loco distinguendum; nam si unum esset, 'adest' diceret, non 'adsum'. et coram non nulli ad personam, ut 'coram Vergilio', palam ad omnes referri uolunt, ut 'palam omnibus'. Varro "coram de praesentibus nobis, palam etiam de absentibus". sane coram quidam aduerbium putant, quia non subsequitur casus, quidam praepositionem loquellis, non casibus seruientem. 596. EREPTUS liberatus; et utitur poeta familiarius hoc uerbo "eripe me his, inuicte, malis" et "eripui, fateor, leto me". 597. O SOLA propter Polymestoris factum, qui fide uiolata defecit ad Graecos, ut habemus in tertio. MISERATA et miseror et misereor unum significat, sed miseror accusatiuum regit, ut hoc loco, item "nec miseratus amantem est", misereor genetiuum, unde est "miserere animi non digna ferentis". 598. QUAE NOS RELIQUIAS DANAUM si Troianos significat, simpliciter intellegis; si ad se refert, quod Achillem euasit fauore Neptuni. 'Danaum' autem pro Danaorum. TERRAEQUE MARISQUE 'terrae' propter Cretensem pestilentiam, 'maris' propter Orontis interitum. 599. OMNIBUS EXHAVSTIS ueteres sic dicebant 'clades hausi', id est pertuli. OMNIUM EGENOS egeo honestius genetiuo iungitur quam ablatiuo, cui iungit Cicero, ut "eget ille senatu". item contra Vergilius "quorum indiget usus". quidam autem 'egenos' pro egentes dictum tradunt, nomen pro participio. [1,600] 600. URBE DOMO SOCIAS hoc est et publico et priuato dignaris hospitio. 601. NON OPIS EST NOSTRAE DIDO 'opis' possibilitatis. et secundum Ateium philologum opes numero tantum plurali diuitias significant, ut "Troianas ut opes", numero tantum singulari auxilium, ut "fer opem, serua me obsecro", ab utroque possibilitatem. NEC QUICQUID UBIQUE EST meminit historiae. multi enim post excidium Troiae orbis diuersa tenuerunt, ut Helenus Epirum, Antenor Venetiam, alii Sardiniam secundum Sallustium, alii uicina syrtibus loca secundum Lucanum, ut "portusque quietos ostendit Libyae Phrygio placuisse magistro". 603. DI TIBI ordo est 'dii tibi praemia ferant'. SI QUA PIOS RESPECTANT NUMINA si quidem, ut Horatius "si tamen impiae non tangenda rates transiliunt uada"; nec enim congruit optare dubitantem: aut certe ad se rettulit, qui cum pius esset, tot laborabat incommodis. SI QUA PIOS R- N- S- Q- V- I- E- 'qua' et 'quid' addidit, erat enim integrum 'si pios numina respiciunt et iustitia usquam est'. 604. SI QUID USQUAM IVSTITIAE EST si ualet apud homines iustitia. ET MENS SIBI CONSCIA RECTI secundum Stoicos, qui dicunt, ipsam uirtutem esse pro praemio, etiamsi nulla sint praemia. 605. FERANT adferant uel tribuant. QUAE TE TAM LAETA TULERUNT SAECVLA alibi "nati melioribus annis"; felicitas enim temporum ex nascentum meritis comprobatur, ut e contrario Terentius "hocine saeculum! o scelera, o genera sacrilega!" et digna laus regibus, ut bono tempore nati esse dicantur. 606. QUI TANTI TALEM GENVERE PARENTES secundum artem rhetoricam parentes quos ignorat laudat ex liberis. simul sciendum omnia hoc loco laudis praecepta seruata; nam et a parentibus laudat, ut 'qui tanti talem genuere parentes'; et ab ipsa, ut 'urbe domo socias'; et a futuro, ut 'nomenque tuum laudesque manebunt'. 'talem' autem, tam iustam, tam piam. 607. IN FRETA abusiue modo maria; nam proprie fretum est mare naturaliter mobile, ab undarum feruore nominatum. DUM MONTIBUS UMBRAE LUSTRABUNT CONVEXA alii hoc loco distinguunt et dicunt, quamdiu inclinata in montibus latera umbrae pro solis flexu circumibunt, ut "lustrat Auentini montem": aut 'lustrabunt' inumbrabunt, unde lustra et ferarum cubilia et lupanaria per contrarium dicimus, quia parum inlustrantur. alii tamen 'conuexa sidera' uolunt, id est pendentia, ut "et caeli conuexa per auras", id est suspensa, planetasque intellegunt, quia non sunt fixi, sed in aere feruntur. 'pasci' autem aquis marinis sidera, id est ignes caelestes, physici docent, secundum quos Lucanus ait "atque undae plus quam quod digerat aer". alii 'sidera conuexa' nobis inminentia, uel quae per conuexum polum pascuntur, uel quae per conuexum disposita exhalatione terrae ali credantur. quidam radios solis pasci asserunt umore terreno. 'polus' autem caelum dixit. 609. HONOS honor, an honos quaeritur, quia nominatiuus pluralis 'res' terminatus singularem in or mittit, ut amores amor, honores honor, exceptis monosyllabis, ut flos mos ros. [1,610] 610. QUAE ME CUMQUE VOCANT TERRAE id est in quibuscumque terris fuero. 611. ILIONEA paenultimam huius nominis syllabam natura breuem licentia, qua in nominibus propriis omnes syllabae uocales possunt esse communes, produxit. 613. OBSTIPVIT animo perculsa est, quod iam futuri amoris est signum. PRIMO ASPECTU id est pulchritudine. SIDONIA pro Tyria a uicinitate. 614. CASU DEINDE id est miseratione. ET SIC ORE LOCVTA EST pleonasmos. sic "uocemque his auribus hausi". 615. QUIS TE NATE DEA quis, qualis; admirantis enim est, non interrogantis, ut "quis globus, o ciues!" non enim interrogat ille qui nuntiat. hoc autem Dido, ut post indicat, ex Teucri narratione cognouit. 616. QUAE VIS qualis. INMANIBUS ORIS ut Sallustius "mare saeuum, inportuosum". INMANIBUS ORIS non de suo regno ait, sed illas oras significat, quas Ilioneus ait "per inuia saxa dispulit". ADPLICAT secundum praesentem usum per 'd' prima syllaba scribitur, secundum antiquam orthographiam, quae praepositionum ultimam litteram in uicinam mutabat, per 'p', secundum euphoniam per 'a' tantum. praepositio enim cum ad conpositionem transierit aut uim suam retinet, ut indico, aut mutat ultimam litteram, ut sufficio, aut perdit, ut coemo. 617. TUNE ILLE AENEAS et hoc admiratiuum, non interrogatiuum. 'ille' autem honoris est, ut "sic Iuppiter ille monebat", uel 'tune ille' uidetur beneficium Veneris admirari in eo, quem adamatura est. DARDANIO ANCHISAE bene Anchisen addidit, ne cui diceret esset incertum; cum multis enim Venus concubuit. sed sciendum Anchisen, ut fabula loquitur, pastorem fuisse et cum eo amato Venerem concubuisse. unde Aeneas circa Simoin fluuium natus est; deae enim uel nymphae enituntur circa fluuios uel nemora. quod cum iactaret Anchises, adflatus fulmine oculoque priuatus est. 619. TEUCRUM MEMINI SIDONA VENIRE quidam 'memini uenire' pro 'memini uenisse' accipiunt. TEUCRUM SIDONA VENIRE historia hoc habet, Herculem cum Colchos iret perdito Hyla, qui aquatum profectus, ut fabula loquitur, a nymphis adamatus et raptus est, ut ueritas habet, lapsus in fontem altissimum necatus est, post peragratam Mysiam nauibus Troiam uenisse. a cuius portu cum eum Laomedon arceret, occisus est, et eius filia Hesiona belli iure sublata comiti Telamoni tradita est, qui primus ascenderat murum, unde Teucer natus est; nam Aiacem ex alia constat esse procreatum. tunc Hercules Priamum quoque redemptum a uicinis hostibus in paterno regno locauit: unde et Priamus dictus est g-apo g-tou g-priasthai, id est emi. ceterum quae de liberata dicuntur Hesiona constat esse fabulosa. sed Teucer cum Troia euersa sine fratre esset reuersus, qui se furore propter perdita Achillis arma interemerat, uel, ut quidam uolunt, quia non defenderat Aiacis fratris interitum, ut alii, quod ossa fratris non rettulisset, ut non nulli, quod Tecmessam concubinam uel eius fratris filium Eurysacen ad auum Telamona de Troia secum non reduxerit, quia ille alia naui uectus felicius nauigauerat, Salamine pulsus a patre Sidona uenit, ex quo Dido cuncta cognouit. Aiax autem Achillis patruelis frater fuerat, quoniam Telamon et Peleus fratres fuerunt, Aeaci filii. [1,620] 621. BELUS quidam alium patrem Elissae dicunt. OPIMAM pro opulentam non nulli accipiunt. VASTABAT CYPRUM quam subactam concessit Teucro, ut in ea conlocaret imperium, qui ex responso Apollinis illuc perrexerat et ciuitatem Salaminam ex nomine patriae ibi condidit, licet alii dicant ab ipso Teucro Cypri superatos incolas et sic conditam ciuitatem: unde 'auxilio Beli' accipi potest, etiam Teucro auxilium a Belo ad occupationem insulae praestitum. 622. DICIONE potestas dictis constat, id est imperio. et quaerendus nominatiuus huius nominis. sed de hac re historia longe aliud continet. 623. CASUS hoc loco ruinae, ut "ceciditque superbum Ilium", non fortunae intellegendus est casus. 624. PELASGI Graeci a Pelasgo Iouis et Larissae filio. 625. IPSE HOSTIS TEUCROS Troianorum laudis exaggeratio, quod etiam ab hoste laudantur. et quidam 'hostis' singularem, quidam pluralem legunt. LAVDE quidam pro uirtute accipiunt, ut "primam merui qui laude coronam". FEREBAT laudabat, praeferebat. 626. TEUCRORUM A STIRPE VOLEBAT propter genus maternum, ut supra diximus. et plus est quod dixit 'uolebat', quasi materno gaudens refutaret genus paternum. sane 'stirps' cum de origine dicimus generis feminini est, ut "heu stirpem inuisam", cum de ligno masculini "sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum". 627. TECTIS SUCCEDITE NOSTRIS ad conuiuium uocat; nam iam supra dixit 'urbe, domo socias'. dicitur autem 'o tectis succedite', ut "succeditque gemens stabulis", et "tecto adsuetus coluber succedere". 628. ME QUOQUE quemadmodum uos. SIMILIS FORTUNA scilicet aduersa. 629. DEMUM postea. [1,630] 630. NON IGNARA MALI MISERIS SUCCVRRERE DISCO quare 'non disco'? quia non sum ignara; bis enim intellegimus 'non', ut supra diximus. sic Sallustius "segnior neque minus grauis et multiplex cura". 631. SIMVL AENEAN IN REGIA DUCIT TECTA et hoc et quod sequitur uidetur auspicium nuptiarum. 632. SIMVL DIVUM TEMPLIS INDICIT HONOREM apud maiores nostros mos fuit, ut magistratus post res serias quae consulto peragebantur in fine actus adderent 'diis honorem dico', uel alio modo 'hinc ad deos', quod poeta, amator antiquitatis, subtiliter docet; infert enim Didonem post habitum cum Aenea colloquium et iunctam hospitalitatem, 'quare agite o tectis iuuenes succedite nostris' et supra 'urbem quam statuo uestra est' et 'Tros Tyriusque mihi nullo discrimine agetur', post actum publicum, diis sacra iussisse; nam subiungit 'simul Aenean in regia ducit tecta, simul diuum templis indicit honorem'. INDICIT HONOREM id est iussit fieri supplicationes. et bene 'indicit', quia Troiani inopinato uenerant. et feriae aut legitimae sunt aut indictae. indici autem dicuntur, quia paupertas maiorum ex conlatione sacrificabat, aut certe de bonis damnatorum: unde et supplicia dicuntur supplicationes, quae sunt de bonis supplicia passorum. Sallustius "in suppliciis deorum magnifici". hinc etiam sacrum et uenerabile et exsecrandum intellegimus, quia sacrae res de bonis exsecrandorum fiebant. INDICIT HONOREM indictiua sacrificia dicebantur quae subito ad praesens tempus indicebantur. dicebantur sacra et honoraria, quod utrumque hoc loco complexus uidetur. 635. TERGA SVUM non declinatio 'u' litteram hoc loco geminat, sed ratio nominis in quo est 'u', sicut et in 'rum' mittit genetiuum pluralem non per declinationem, sed quia est in nomine 'r', ut patrum. alituum uero ubi legimus, parenthesis est, sicut Mauortis, nam alitum facit. 636. MUNERA LAETITIAMQUE DEI id est Liberi patris, ac per hoc uinum: aut certe ut multi legunt 'laetitiamque die', id est diei, ut supra dicta munera sint multorum dierum usui sufficientia, intellegamus autem missa aliqua etiam ad usum diei. in caesi dilegitur. non nulli 'dii' legunt, sicut ueteres 'famis fami'. Plautus in mercatore "qui aut Nocti, aut Dii, aut Soli, aut Lunae". sane quidam hunc uersum intellegi non putant posse, ut est ille "quem tibi iam Troia". 637. SPLENDIDA INSTRVITVR pro instruitur et splendida fit. LUXV modo abundantia, alibi luxuria. et notandum, quia affluentiam ubique exteris gentibus dat, Romanis frugalitatem, qui et duobus tantum cibis utebantur et in atriis sedebant edentes: unde Iuuenalis "quis fercula septem secreto cenauit auus?" et Vergilius "perpetuis soliti patres considere mensis". MEDIIS TECTIS iuxta cottidianam consuetudinem ait 'mediis', ut si dicamus 'in media domo sua sedens turbatus'. 639. LABORATAE VESTES labore perfectae, ut "laboratasque premunt ad pectora ceras". et est sermo in conpendium coactus, sicut "rapuitque in fomite flammam", id est raptim fecit. et sane 'uestes' non illas dicit quibus induimur, sed stragulas, super quas discumbitur, sic enim dicebantur 'uestes stragulae'. OSTROQUE SUPERBO claro, pretioso, id est per se superbo, aut quia superbos faciat. [1,640] 640. INGENS ARGENTUM MENSIS aut subaudi 'exponunt', aut mensas argenteas accipe. CAELATAQUE IN AVRO insculpta. et nomen hoc in principali aliam habet naturam, in deriuatione mutat. nam celum dicitur ferrum ipsum unde operantur argentarii, quod producitur naturaliter, sed in deriuatione mutatur; diphthongus namque est 'caelataque in auro'. 641. FORTIA FACTA PATRUM ueteres enim in conuiuiis solebant fortia parentum facta narrare, quae hic etiam insculpta dicit. et hic resoluit poeta illud quod reprehenditur, cur in templo Iunonis non Poenorum, sed Troianorum et Graecorum facta depinxerit, scilicet quod suorum res pretiosiore materia signatas habuerit. SERIES ordo conexus. 642. PER TOT DUCTA VIROS a Belo, primo rege Assyriorum, ut "ab antiquo durantia cinnama Belo" usque ad Belum, patrem Didonis, qui et ipse Assyrius fuit, quamuis alio nomine pater Didonis fuisse dicatur. hinc est "quam Belus et omnes a Belo soliti", cum inter patrem et filiam medius nullus existat. et hoc regis nomen ratione non caret; nam omnes in illis partibus Solem colunt, qui ipsorum lingua El dicitur, unde et g-Hehlios. ergo addita digammo et in fine facta deriuatione a Sole regi nomen inposuit. 643. AENEAS sequitur 'rapidum ad naues', cetera per parenthesin dicta sunt. 644. RAPIDUM AD NAVES PRAEMITTIT ACHATEN non praemittit, nec enim sequitur ipse, sed praerapidum, quod ex adfectu patris, id est eius qui mittit, intellegendum est, non ex Achatae uelocitate. et sic praerapidum dixit, quomodo Terentius "per pol quam paucos", hoc est perquam paucos; 'pol' enim ipsum per se plenum est iurantis aduerbium, cui praepositio separatim numquam cohaeret. 645. FERAT adferat, nuntiet, ut "feret haec aliquam tibi fama salutem". 646. STAT modo 'est', ut "Graio stant nomine dictae"; alias 'horret', ut stant lumina flamma et "stabat acuta silex"; item 'plenum est', ut "iam puluere caelum stare uident" et "stant et iuniperi et castaneae hirsutae"; item 'positum est', ut "stant manibus arae"; item 'placet', ut "stat conferre manum Aeneae" et "stat casus renouare omnes". pro loco ergo hic sermo intellegendus est. 647. ILIACIS EREPTA RVINIS commendat ex loci difficultate, ut "nec tuta mihi ualle reperti"; item ex persona, ut 'ornatus Argiuae Helenae' et 'Ilione quod gesserat olim', ut "hoc Priami gestamen erat": quemadmodum plerumque ex longinquitate, ut "ex Aethiopia est usque haec". EREPTA ostendit ualde pretiosa, quae meruerunt ex ruinis ciuitatis eripi. laborat autem poeta hoc sermone probare, ab Aenea non esse proditam patriam, si ornatus Helenae, quam cum Antenore Troiam prodidisse manifestum est, ex incendio eripuit bellorum casu, non pro praemio proditionis accepit. 648. SIGNIS AVROQUE signis aureis, ut "molemque et montes". PALLAM RIGENTEM duram propter aurum, sicut uel nouas uestes uidemus. significat autem tunicopallium, quod secundum Varronem palla dicta est ab inrugatione et mobilitate, quae est et circa finem huiusmodi uestium, g-apo g-tou g-pallein. 649. ET CIRCUMTEXTUM VELAMEN cycladem significat. ACANTHO genus uirgulti flexuosum, quod uulgo herbacanthum dicunt, in cuius imitationem arte uestis ornatur. Varro ita refert: "Onesicritos ait, in India esse arbores, quae lanam ferant, item Epicadus in Sicilia, quarum floribus quom dempti sint nuclei ex his inplicitis mulieres multiplicem conficere uestem". hinc uestimenta acanthina appellata. [1,650] 650. ORNATUS ARGIVAE HELENAE a uicinitate dixit 'Argiuae'. et paulo post 'Mycenis', cum Spartana fuerit, quae ciuitas est in Laconica; nam legimus "me duce Dardanius Spartam expugnauit adulter". et uide iam omen infelicitatis futurae, cum adulterae suscipit munera. QUOS ILLA MYCENIS hic quoque commendatio muneris a persona, quae in fuga magni fecerit. 651. PERGAMA CUM PETERET eo tempore quo a Paride sollicitata est Helena Venere faciente, quae ei praemium pro uictoria, quam de malo aureo acceperat, alienum matrimonium concilians soluerat. nota fabula omnibus traditum est, quamuis uera historia hoc habere dicatur, non sollicitatam a Paride Helenam, sed cum non ei consentiret, ut absente eo tempore Menelao sponte eum sequeretur ad Troiam, expugnata ciuitate ui a Paride sublatam. unde factum est, ut Paris timore, ne qui eum insequerentur, non recto itinere properaret ad patriam, sed deuerteret ad Aegyptum et ad regem Proteum ueniret. qui cum esset sacrificus et agnouisset alienam uxorem a Paride raptam, duci eam dicitur subtraxisse et nescio quibus disciplinis phantasma in similitudinem Helenae formatum Paridi dedisse, quod in undecimo plenius inuenies. INCONCESSOSQUE HYMENAEOS et fato et legibus. Hymenaeus autem ut alii dicunt deus est nuptiarum, ut alii, quidam iuuenis fuit, qui die nuptiarum oppressus ruina est, unde expiationis causa nominatur in nuptiis. falsum est autem; nam uitari magis debuit nomen extincti. sed hoc habet ueritas: Hymenaeus quidam apud Athenas inter bella saeuissima uirgines liberauit, quam ob causam nubentes eius inuocant nomen, quasi liberatoris uirginitatis. hinc etiam apud Romanos Thalassio inuocatur. cum enim in raptu Sabinarum plebeius quidam raptam pulcherrimam duceret, ne ei auferretur ab aliis, Thalassionis eam ducis nobilis esse simulauit, cuius nomine fuit puellae tuta uirginitas. 652. EXTVLERAT secum exportauerat. MATRIS LEDAE MIRABILE DONUM uel quod ipsa filiae, uel quod ei Iuppiter dederat. 653. PRAETEREA SCEPTRUM ILIONE bene offert munera apta personis, sicut etiam Latino in septimo. ILIONE QUOD GESSERAT OLIM quia etiam feminae sceptro utebantur. 'gesserat' autem pro gestauerat, ut "hoc Priami gestamen erat". et quaeritur, utrum hoc sceptrum de Thracia, an de Troia sublatum. quidam Aeneae ab Iliona datum dicunt. sed quamuis apta nupturae reginae sint munera, tamen futurorum malorum continere omen uidentur. 654. MAXIMA NATARUM PRIAMI quia ante etiam feminae regnabant, praesertim primogenitae; unde est 'maxima'. haec autem uxor Polymestoris fuit, quae post captum Ilium eiecta a uiro manu sua interiit. MONILE ornamentum gutturis, quod et segmentum dicunt, ut Iuuenalis "segmenta et longos habitus", licet segmentatas uestes dicamus, ut ipse "et segmentatis dormisset paruula cunis". 655. BACATUM ornatum margaritis. dicimus autem et haec margarita et hoc margaritum et haec margaris, quod Graecum est, quo modo Nais. sane multi separant gemmam a margarita, ut Cicero "nullam gemmam aut margaritam", et gemmas uolunt dici diuersi coloris, margaritas uero albas; uel gemmas integras, margaritas pertusas. DVPLICEM aut latam, ut "duplici aptantur dentalia dorso", item at "duplex agitur per lumbos spina": aut certe re uera duplicem gemmis et auro. sane inmiscet Romanam consuetudinem; coronis enim feminae utebantur. 656. HAEC CELERANS celeriter facere cupiens. 657. AT CYTHEREA ab insula quae numero tantum plurali dicitur, ut "sunt alta Cythera". NOVAS ARTES ars ton meson est, unde sine epitheto male ponitur. ueteres autem artes pro dolis ponebant, ut Terentius in heauton timorumeno "offendi quendam ibi militem eius noctem orantem: haec arte tractabat uirum", item in Phormione "artificem probum"; nam et Graeci g-dolos g-technas dicunt, ut in secundo "periurique arte Sinonis". 658. FACIEM MUTATUS nota figura est. quod autem addidit 'et ora', perissologia est. 659. FURENTEM INCENDAT REGINAM incendat et furere faciat, ut "animumque labantem inpulit". INPLICET proprie ait; inpliciti enim morbo dicuntur; nam et amor morbus. [1,660] 661. DOMUM TIMET AMBIGVAM in qua habitat mutabilis femina, ut "uarium et mutabile semper femina", item Iuno in quarto "suspectas habuisse domos Carthaginis altae". AMBIGVAM modo incertam. alias 'ambiguam' pro gemina duplicique accipitur, ut "agnouit prolem ambiguam". BILINGVES fallaces; nec enim ad linguam rettulit, sed ad mentem. 662. ATROX IVNO quantum ad Venerem pertinet saeua, non quod ita de ea poeta iudicet. ET SUB NOCTEM CURA RECURSAT circa noctem. et sciendum quia, cum tempus significatur, sub praepositio accusatiuo cohaeret, ut "aut ubi sub lucem densa inter nubila sese diuersi rumpunt radii". et bene 'sub noctem cura recursat', quia uehementiores curae uel circa noctem uel per noctem sunt. 'recursat' autem recurrit et reuertitur; quasi semper in mentem uenit. 663. ALIGERUM compositum a poeta nomen. ERGO HIS ALIGERUM DICTIS ADFATVR AMOREM Latini deum ipsum 'Cupidinem' uocant, hoc quod facit 'amorem'. sed hic imitatus est Graecos, qui uno nomine utrumque significant; nam Amorem dixit deum: sed discreuit epitheto. sane numen hoc ratione non caret. nam quia turpitudinis est stulta cupiditas, puer pingitur, ut "inter quas curam Clymene narrabat inanem", id est amorem, item quia inperfectus est in amantibus sermo, sicut in puero, ut "incipit effari mediaque in uoce resistit". alatus autem ideo est, quia amantibus nec leuius aliquid nec mutabilius inuenitur, ut in ipsa probatur Didone; nam de eius interitu cogitat, cuius paulo ante amore deperibat, ut "non potui abreptum diuellere corpus". sagittas uero ideo gestare dicitur, quia et ipsae incertae uelocesque sunt. et haec ratio paene in omnibus aliis numinibus pro potestatum qualitate formatur. 664. NATE MEAE VIRES aut quia Veneria uoluptas exerceri sine amore non potest, aut secundum Simoniden qui dicit, Cupidinem ex Venere tantum esse progenitum: quamquam alii dicant ex ipsa et Marte, alii ex ipsa et Vulcano, alii uero Chai et primae rerum naturae eum esse filium uelint. sane et hic persuasoriam agit, sicut superius, ubi Iuno ad Aeolum loquitur "Aeole, namque tibi". sed ibi quia dea cum homine loquebatur, principio opus non fuit, hic uero principio usus est, quia dea cum deo loquitur ad beniuolentiam comparandam. 'nate' ab indulgentissimo nomine: causa amoris 'mea magna potentia': quid possit facere 'qui tela typhoea temnis': pro quo 'frater ut Aeneas pelago tuus': contra quem 'odiis Iunonis iniquae': nam quod dicit 'frater tuus', non 'filius meus', ostendit etiam ei profuturum qui rogatur; nam ex eo genere est illud 'et nostro doluisti saepe dolore'. sequitur causa 'hunc Phoenissa tenet Dido': timor ipsius 'et uereor quo se Iunonia uertant hospitia': rem ipsam 'quocirca capere ante dolis': modus 'qua facere id possis': quamdiu 'noctem non amplius unam': an difficile sit 'et notos pueri puer indue uultus': quomodo 'ut cum te gremio accipiet laetissima Dido': subito amabit 'occultum inspires ignem fallasque ueneno': nihil promisit; quid enim promitteret deo? SOLUS, NATE qui Iouis contemnis fulmina, quae diis ceteris solent esse terrori. 665. PATRIS SUMMI nunc quidem de Ioue proprie dixit. sciendum tamen pro qualitate rerum uel personarum summum deum dici uel patrem; nam unusquisque eum summum putat esse quem colit, ut "summe deum sancti custos Soractis Apollo". TYPHOEA multi 'Typhoia' legunt, ut cerialia et cerealea. 'Typhoea' autem dixit non quibus Typhoeus usus est, sed quibus Iuppiter in Typhoeum: a spoliis id est uirtute et uictoria epitheton posuit, ut Scipio Africanus et Metellus Creticus. TEMNIS aphaeresis est pro contemnis. hac autem laude hoc agit, facile eum posse Iunonem contemnere qui contemnit et Iouem. 666. AD TE CONFVGIO personarum ratio facit laudis augmentum. TUA NUMINA possibilitatem. et notandum unum deum plura habere numina, ut supra diximus de Iunone. 667. FRATER UT AENEAS conciliatio a qualitate personae. 'ut' autem est quemadmodum, quod in pronuntiatione extenditur, quando temporis non est. 668. IACTETVRQUE uacat 'que'. ODIIS IVNONIS INIQUAE iusta causa petitionis ostenditur. 'odium' autem 'o' in nomine breue est, in uerbo longum, ut 'odi', quemadmodum 'liquor' 'li' breuis est, 'liquitur' longa. 669. NOTA TIBI Graeca figura est, ut Terentius "mira uero militi quae placeant". NOSTRO DOLVISTI SAEPE DOLORE 'nostro' aut eo quo et ego, aut 'doluisti' ideo quia me dolentem uidisti, ut 'dolea illa re'. [1,670] 670. PHOENISSA de Phoenice. TENET moratur. BLANDIS VOCIBUS ideo dixit 'blandis', ut ostenderet Didonem facile amore incendi posse, quae ante iam blanda est, quam amat. 671. QUO SE IVNONIA VERTANT HOSPITIA 'quo' in quam partem. 'Iunonia' autem 'hospitia' Carthaginem dicit, ubi habitabat Iuno, ut "hic illius arma": aut certe hoc ipsum uereor, quod Aeneae Carthago in hospitium patuit, ut est "timeo Danaos et dona ferentes". 672. HAVD TANTO CESSABIT CARDINE RERUM aut g-deiktikos dixit, ne in tantum quidem, hoc est breui occasione cessabit; aut simpliciter intellegendum est, non poterit in tanta rerum opportunitate cessare, ut sit de prouerbio tractum, quo dicitur 'res in cardine est', hoc est in articulo. quidam sic intellegunt: cum in incerto statutae res sunt, in cardine esse dicuntur, et translationem uerbi a ianua tractam uolunt, quae motu cardinis hac atque illac inpelli potest. 673. QUOCIRCA quapropter. MEDITOR mente pertracto. 674. NE QUO SE NUMINE MUTET 'quo' uel uacat, uel pronomen est. et bene supprimit nomen Iunonis, ne eius frequenti commemoratione Cupidinem terreat; magis enim uult eum intellegere, quam audire Iunonem. aut certe aduerbium est, ut sit, timeo ne se numine Dido aliquam commutet in partem. 675. MECUM id est cum officio Venerio, nec potest intellegi 'quemadmodum ego'; aliter enim a matre Aeneas amatur, aliter a Didone. MECUM per meos amores, id est me adnitente. 676. QUA id est quomodo. ACCIPE audi, ut "accipe nunc Danaum insidias", ut contra 'da' dic; ut "da, non indebita posco" et "da Tityre nobis". MENTEM dispositionem, consilium. 677. ACCITU euocatione. et est quartae declinationis. 678. URBEM SIDONIAM quam tenent Sidonii. MEA MAXIMA CURA et Aeneas cura est, sed Ascanius maxima, "cui regnum Italiae Romanaque tellus debentur": et ubique Ascanius maxima cura Veneris introducitur, ut "Veneris iustissima cura", item "hunc tegere et dirae ualeam subducere pugnae". 679. DONA RESTANTIA quae restiterunt, quae superfuerunt. et ante pelagus posuit, cum post Troiae euersionem nauigauerit Aeneas. 680. SOPITUM SOMNO unum quidem est sopor et somnus, sed modo 'sopitum' inrigatum intellegimus. CYTHERA sicut supra dictum est genere neutro pluraliter, ut alibi "sunt alta Cythera". [1,680] 681. IDALIUM Cypri nemus est, in quo oppidum breue, ut paulo post "Idaliae lucos", item "Idaliumque nemus". SACRATA SEDE uel templi uel oppidi. 682. NE QUA 'qua' uacat, ut frequenter diximus. MEDIUS inportunus, incongruus. 683. TU FACIEM ILLIUS 'faciem' pro uultu posuit. nullus enim faciem alterius potest accipere, sed uultum, qui pro mentis qualitate formatur: unde infra est 'et notos pueri puer indue uultus'. TU FACIEM ILLIUS quod difficile numini non est, ut in faciem mutetur alterius. sane 'illius' in Georgicis corripuit, ut "illius inmensae". NOCTEM NON AMPLIUS UNAM ut supra diximus artis poeticae est non omnia dicere: unde nunc praemisit 'noctem unam'; nec enim dicturus est aut abscessum Cupidinis aut aduentum Ascanii. 684. PUERI PUER argumentum a facili. LAETISSIMA DIDO non est epitheton perpetuum, id est cum laeta esse coeperit. 686. REGALES INTER MENSAS epulas intemperantes, in quibus castitas rara est et facilis amoris occasio: unde est "sine Cerere et Libero friget Venus". LATICEMQUE LYAEUM latex proprie aqua est fontium ab eo quod intra terrae uenas lateat, sed et uinum latet intra uuam, unde nunc dixit laticem. 'Lyaeum' autem pro 'Lyaeium' dixit, figurate ponens principalitatem pro deriuatione. 688. OCCVLTUM INSPIRES IGNEM definitio amoris est ignis occultus. VENENO uenenum dictum ab eo quod per uenas eat. ideo post ait "longumque bibebat amorem". 689. PARET AMOR DICTIS ut supra pro Cupidine amorem ponit. sane notandum, quod interdum ubi inducit minorem festinantem parere, maiori respondentem eum non facit, ut hoc loco Cupidinem, ut in quarto "ille patris magni parere parabat imperio", et in septimo "exin Gorgoneis Alecto infecta uenenis". [1,690] 690. ET ALAS EXVIT laus ingens Ascanii per transitum, siquidem Cupido alis tantum depositis Ascanius fuit. 691. PLACIDAM PER MEMBRA QUIETEM aut epitheton est quietis, aut ideo 'placidam' dixit, quia est quies, quae potest etiam somniorum terrore turbari. 692. INRIGAT infundit: proprie quia et somnus sic pingitur quasi cornu infundat. FOTUM sublatum, complexum. 693. AMARACUS hic puer regius unguentarius fuit, qui casu lapsus dum ferret unguenta, maiorem ex unguentorum confusione odorem creauit: unde optima unguenta amaracina dicuntur. hic postea in herbam sampsucum uersus est, quam nunc etiam amaracum dicunt. 695. IAMQUE IBAT cum uix Venus ista dixisset. sane neque festinantibus personis neque minoribus est respondendi facultas, ut hoc loco Cupidini, Mercurio supra, item in quarto, ut in septimo Furiae. 697. CUM VENIT aut pro 'cum ueniret', aut ut 'cum' sit aduerbium temporis pro dum; nec enim potest coniunctiui modi particula iungi indicatiuo. sane sciendum, malo errore 'cum' et 'dum' a Romanis esse confusa. AVLAEIS uelis pictis, quae ideo aulaea dicta sunt, quod primum in aula Attali regis Asiae, qui populum Romanum scripsit heredem, inuenta sunt. ideo autem etiam in domibus tendebantur aulaea, ut imitatio tentoriorum fieret, sub quibus bellantes semper habitauere maiores: unde et in thalamis hoc fieri hodieque conspicimus. Varro tamen dicit uela solere suspendi ad excipiendum puluerem, quia usus camerae ignorabatur: unde Horatius "interea suspensa grauis aulaea ruinas in patinam fecere, trahentia pulueris atri, quantum non Aquilo Campanis excitat oris". sciendum sane omnia Graeca nomina in e exeuntia, cum deriuationem faciunt, e in ae diphthongon conuertere, ut aule aulaea, g-Ideh Idaea, g-Aitneh Aetnaea. SUPERBIS nobilibus, ut "ceciditque superbum Ilium". 698. AVREA si 'Dido aurea', pulchram significat, et est nominatiuus, si 'sponda aurea', septimus quidem est, sed synizesis fit, et spondeus est. SPONDA antiqui stibadia non habebant, sed stratis tribus lectis epulabantur, unde et triclinium sterni dicitur. sic Cicero "sterni triclinia, et in foro sterni iubebat". unde apparet errare eos, qui triclinium dicunt ipsam basilicam uel cenationem. MEDIAMQUE LOCAVIT ipse enim apud maiores domini fuerat locus, ut aperte Sallustius docet "igitur discubuere: Sertorius inferior in medio, super eum L- Fabius Hispaniensis senator ex proscriptis; in summo Antonius, et infra scriba Sertorii Versius; et alter scriba Maecenas in imo, medius inter Tarquinium et dominum Perpernam". LOCAVIT collocauit. 699. IAM PATER AENEAS religiosus, quia pater proprie omnium deorum epitheton est, ut ubique ostendit Vergilius. [1,700] 700. OSTRO pro purpura posuit, unde tingitur purpura. 701. DANT MANIBUS FAMVLI LYMPHAS humilis character, qui ischnos dicitur; uilia enim describuntur. CEREREMQUE CANISTRIS hic panem, alibi triticum, ut "tum Cererem corruptam undis". EXPEDIUNT proferunt. TONSISQUE FERUNT MANTELIA VILLIS 'tonsis uillis' uel minutis uel conpositis, ut "tonsa coma, pressa corona est"; constat enim maiores mappas habuisse uillosas, quibus etiam in sacris utebantur, sicut in georgicis "manibus liquidos dant ordine fontis germanae, tonsisque ferunt mantelia uillis"; de supplicaturis enim hoc dixit. 'mantelia' uero a manibus tergendis dicta, et est nominatiuus mantele, quo modo torale. quod autem legimus "ne turpe toral", apocope est. 703. QUINQUAGINTA hoc est multae. ORDINE LONGO id est dispositione, secundum Tullium, qui in oeconomicis dicit, quid ubi ponendum sit; nec enim debent uniuersa confundi. CURA PENUM STRVERE inter penum et cellarium hoc interest, quod cellarium est paucorum dierum, unde et in cellam dicitur imperatum frumentum, penus uero temporis longi. sane dicimus et hic et haec et hoc penus, sed a masculino et a feminino genere quarta est declinatio, a neutro tertia, quo modo pecus pecoris. unde Horatius "portet frumenta penusque", masculino uero genere Plautus "nisi mihi annuus penus datur", feminino Lucilius posuit, ut "uxori legata penus". quartae autem declinationis esse Persius docet, ut in "locuplete penu defensis pinguibus Umbris". 704. STRVERE ordinare, conponere, unde et structores dicuntur ferculorum conpositores. ET FLAMMIS ADOLERE PENATES colere. sed adolere proprie est augere. in sacris autem kat' euphemismon adolere per bonum omen dicitur; nam in aris non adolentur aliqua, sed cremantur et consumuntur. ET FLAMMIS ADOLERE PENATES quia ueteres in focis sacrificabant, ut ipse alibi "hortor amare focos". 705. TOTIDEMQUE PARES AETATE MINISTRI non numerus habet admirationem, sed aetatis aequalitas. 706. QUI DAPIBUS MENSAS ONERENT dapes regum sunt, epulae priuatorum. 'onerent' autem potest et ad abundantiam retulisse et de ueterum more dixisse, quibus cum accubuissent omnis cena semel adponebatur. et quidam uolunt hoc secundum ueterem caerimoniarum ritum aduerti debere, quod flamini Diali mensa inanis non anteponebatur; nam cum dicit 'qui dapibus mensas onerent et pocula ponant', et alibi "et uina reponite mensis", quid aliud ostendit, quam mensam uacuam non antepositam Aeneae, quem ubique omnia sacerdotia inducit habuisse? ET POCULA PONANT secundum antiquum locutus est morem, quia ueteribus non in manus dabantur pocula, sed mensis adponebantur, ut hodieque apud plures pocula in canistris argenteis adponuntur, quae canistra siccaria dicuntur. 708. TORIS PICTIS pro in toris pictis. et torus dictus est, quod ueteres super herbam tortam uel sedebant uel discumbebant, ut "proximus ut uiridante toro consederat herbae". IVSSI DISCVMBERE bene 'iussi' de regiis satellitibus dixit, qui utique subiecti habebantur imperio, nec tamquam hospites fuerant inuitati. discumbere autem iuxta consuetudinem suorum temporum dixit, quia olim sedentes uescebantur, ut ipse alibi "gramineoque uiros locat ipse sedili" et "perpetuis soliti patres considere mensis". 709. MIRANTVR DONA AENEAE, MIRANTVR IVLUM hoc ad Tyrios rettulit. MIRANTVR IVLUM quem putabant Iulum. [1,710] 710. FLAGRANTISQUE DEI VVLTUS hoc ad poetam refertur. FLAGRANTIS ardentis diuinitate. SIMVLATAQUE VERBA conposita in Ascanii similitudinem. et hoc ex persona poetae accipiendum 712. PRAECIPVE INFELIX propter casum futurum, ut probant sequentia 'pesti deuota futurae'. ideo ergo infelix. 'pesti' autem amori uel malo. 'deuota' uero de oratione Augusti translata locutio, quam habuit in laudatione funeris Marcelli, cum diceret, illum inmaturae morti deuotum fuisse. 713. EXPLERI MENTEM NEQUIT Graeca figura est. TUENDO dum intuetur. et omnis gerundi modus tam ab agentis quam a patientis significatione similiter profertur, ut "cantando tu illum", id est dum cantas, et "frigidus in pratis cantando rumpitur anguis", id est dum ei cantatur. 714. ILLE UBI postquam, ut Horatius "nos ubi decidimus", hoc est postquam; nam si loci esset, 'quo' diceret. ergo 'ubi' interdum aduerbium loci est, interdum temporis. 716. ET MAGNUM arduum; difficile est enim imitari uerum filii adfectum. FALSI IMPLEVIT GENITORIS AMOREM non ueri, uel pro eo qui fallebatur, ut sit, impleuit amorem eius quem decipiebat simulando eum esse patrem suum, et est magis absolutum participium; nam illic nomen est "falsi Simoentis ad undam". 717. REGINAM PETIT non simpliciter dixit 'petit'; nam petere est proprie insidiari. 718. GREMIO FOVET sustinet, ut "et fotum gremio". 719. INSIDAT in sinu sedeat, legitur tamen et 'insideat', id est ut quidam uolunt insidias faciat. AT MEMOR ILLE MATRIS hoc est praeceptorum matris. [1,720] 720. ACIDALIAE Acidalia Venus dicitur uel quia inicit curas, quas Graeci g-akidas dicunt, uel certe a fonte Acidalio qui est in Orchomeno Boeotiae ciuitate, in quo se Gratiae lauant, quas Veneri esse constat sacratas; ipsius enim et Liberi filiae sunt: nec immerito; gratiae enim per horum fere numinum munera conciliantur. ideo autem nudae sunt, quod gratiae sine fuco esse debent, ideo conexae, quia insolubiles esse gratias decet: Horatius "segnesque nodum soluere Gratiae". quod uero una auersa pingitur, duae nos respicientes, haec ratio est, quia profecta a nobis gratia duplex solet reuerti, unde est supra "nec te certasse priorem paeniteat". sane Veneri multa nomina pro locis uel causis dicuntur inposita. nam Venerem uocari quidam propter promptam ueniam dicunt. alii "Suadam" appellant, quod ipsa conciliatio Suada sit. dicitur etiam "Obsequens VenusV, quam Fabius Gurges post peractum bellum Samniticum ideo hoc nomine consecrauit, quod sibi fuerit obsecuta: hanc Itali "Postuotam" dicunt. dicta est etiam "Equestris Venus", dicta et "Cloacina", quia ueteres cloare purgare dixerunt. dicitur et "Myrica" et "Myrtea" et "Purpurissa". est et "Erycina", quam Aeneas secum aduexit. dicitur et "Salacia", quae proprie meretricum dea appellata est a ueteribus, et "Lubentina", quae lubentiam mentibus nouam praestat, quamuis alii hanc "Lubiam" dicant, quod eo numine consilia in medullas labantur. alii "Mimnerniam" uel "Meminiam" dicunt, quod meminerit omnium. est et "Verticordia", est et "Militaris VenusV, est et "Limnesia" quae portubus praeest. ipsa et "Victrix" et "Genetrix" ex Caesaris somnio sacrata. est et "Venus Calua" ob hanc causam, quod cum Galli Capitolium obsiderent et deessent funes Romanis ad tormenta facienda, prima Domitia crinem suum, post ceterae matronae imitatae eam exsecuerunt, unde facta tormenta, et post bellum statua Veneri hoc nomine collocata est, licet alii Caluam Venerem quasi puram tradant, alii Caluam, quod corda amantum caluiat, id est fallat atque eludat. quidam dicunt porrigine olim capillos cecidisse feminis et Ancum regem suae uxori statuam caluam posuisse, quod constitit piaculo; nam post omnibus feminis capilli renati sunt, unde institutum, ut Calua Venus coleretur. apud Cyprios Venus in modum umbilici, uel ut quidam uolunt, metae colitur. apud Ephesios "Venerem Automatam" dixerunt, uel "Epidaetiam". ratio autem horum nominum talis est. Meliboea et Alexis amore se mutuo dilexerunt et iuramento se adstrinxerunt, ut cum tempus nuptiarum uenisset sibimet iungerentur: sed cum uirginem parentes sui alii despondissent et hoc Alexis uidisset, spontaneum subiit exilium. uirgo autem ipso nuptiarum die semet de tecto praecipitauit: quae cum inlaesa decidisset, in fugam conuersa peruenit ad litus ibique scapham ascendit, ex qua sponte funes soluti esse dicuntur. uoluntate itaque deorum peruecta est ubi amator morabatur: quam cum ille parans cum sodalibus conuiuium suscepisset, pro ipso rei euentu templum constituit. quod ergo sponte fuissent ⟨funes⟩ soluti, Automatae Veneri nomen sacrauit, quodque cum epulas pararet uirgo ei aquis fuisset aduecta, Epidaetiae sacrauit. ABOLERE SICHAEUM INCIPIT ordo naturalis. prius enim est auellere inhaerentia, et post noua inferre. sic Terentius "ut metum in quo nunc est adimam atque expleam animum gaudio". 721. VIVO AMORE aut uiui hominis, aut certe uehementi. PRAEVERTERE praeoccupare: propter Iunonem sine dubio. 722. RESIDES pigros, ad amandum inertes; iurauerat enim nulli se esse nupturam. resides sane milites otiosi et pigri dicuntur, ut "residesque mouebit Tullus in arma uiros". unde contra instantes dicimus industrios. 723. QUIES EPVLIS propter regalem affluentiam. contra supra ait "postquam exempta fames". MENSAEQUE REMOTAE licet sub extranea persona, Romanorum tamen exsequitur morem, apud quos duae mensae erant: una epularum, altera poculorum. 724. CRATERAS Graecum est ab eo quod est 'hic crater'; nam Latine haec cratera dicitur, unde Persius "si tibi crateras argenti incusaque pingui auro dona feram". ET VINA CORONANT 'uina' pro poculis posuit, et est tropus synecdoche, ut Cererem dicimus pro frumento. sic Plautus "uinum precemur; nam hic deus praesens adest". 'coronant' autem est aut inplent usque ad marginem, aut quia antiqui coronabant pocula, et sic libabant: unde est "magnum cratera corona induit, inpleuitque mero". 725. IT STREPITUS TECTIS id est ad tecta, ut "it clamor caelo". legitur autem et 'fit strepitus tectis'. 726. ATRIA ut supra diximus, tangit Romanam historiam; nam ut ait Cato et in atrio et duobus ferculis epulabantur antiqui: unde ait Iuuenalis "quis fercula septem secreto cenauit auus?" ibi etiam pecunias habebant: unde etiam qui honoratiores erant liminum custodes adhibebantur, ut "qui Dardanio Anchisae armiger ante fuit, fidusque ad limina custos". ibi et culina erat: unde et atrium dictum est; atrum enim erat ex fumo. alii dicunt Atriam Etruriae ciuitatem fuisse, quae domos amplis uestibulis habebat: quae cum Romani imitarentur atria appellauerunt. alii atria magnas aedes et capacissimas dictas tradunt, unde atria Licinia et atrium Libertatis. LYCHNI Graeco sermone usus est, ne uile aliquid introferret. a lychno autem lucerna dicta est, unde et breuis est 'lu', ut Iuuenalis "dispositae pinguem nebulam uomuere lucernae". Horatius "ungor oliuo, non quo furatis inmundus Natta lucernis". si enim a luce diceretur, non staret uersus. LAQUEARIBUS principaliter lacus dicitur, ut Lucilius "resultant aedesque lacusque"; diminutio lacunar facit, ut Horatius "nec mea renidet in domo lacunar"; inde fit alia diminutio lacunarium et per antistoichon laquearium. legitur et lacuaribus. Cicero Tusculanarum "tectis caelatis lacuatis". 727. NOCTEM VINCUNT luminis est exaggeratio. FUNALIA 'funalia' sunt quae intra ceram sunt, dicta a funibus, quos ante usum papyri cera circumdatos habuere maiores: unde et funera dicuntur, quod funes incensos mortuis praeferebant. alii funalia appellarunt quod in cicendula lucet, quos Graeci g-pursous uocant: Varro de uita P- R- "facibus aut candela simplici ;aut ex eo funiculo facto, earum uestigia quod ubi ea figebant appellarunt funalia". non nulli apud ueteres candelabra dicta tradunt quae in capitibus uncinos haberent, quibus affigi solebant uel candelae uel funes pice delibuti: quae interdum erant minora, ut gestari manu et praeferri magistratibus a cena remeantibus possent. 728. HIC tunc; est ergo aduerbium temporis. 729. QUAM BELUS primus rex Assyriorum, ut supra diximus, quos constat Saturnum, quem et Solem dicunt, Iunonemque coluisse, quae numina etiam apud Afros postea culta sunt. unde et lingua Punica Bal deus dicitur. apud Assyrios autem Bel dicitur quadam sacrorum ratione et Saturnus et Sol. alii hunc Belum Saturni temporibus regnasse eiusdemque dei hospitem fuisse tradunt. [1,730] 730. TUM FACTA SILENTIA TECTIS mos erat apud ueteres, ut lumine incenso silentium praeberetur, ut optatiuam sibi laudem loquendo nullus auerteret. apud Romanos etiam cena edita sublatisque mensis primis silentium fieri solebat, quoad ea quae de cena libata fuerant ad focum ferrentur et in ignem darentur, ac puer deos propitios nuntiasset, ut diis honor haberetur tacendo que nos cum intercessit inter cenandum, Graeci quoque g-theohn g-parousian dicunt. 731. HOSPITIBUS NAM TE DARE IVRA LOQUVNTVR scilicet exemplo Lycaonis, qui cum hospites susceptos hospitio necaret, a suscepto Ioue, postquam ei epulas humanas adposuit, uersus in lupum ostendit hospitii iura non esse uiolanda. 732. TYRIISQUE DIEM atqui nox erat, sed per 'diem' accipimus et noctem. et quidam uolunt masculini generis 'diem' bonum significare, feminini malum. TROIAQUE PROFECTIS bene noluit 'profugis' dicere. 733. ESSE VELIS secundum Etruscam disciplinam locutus est; sic enim dicunt 'uolens propitiusque sis'. 734. ADSIT LAETITIAE BACCHUS DATOR alii 'adsis' legunt, secundum quos 'Bacchus' aut antiptosis est, aut antiquus uocatiuus, ut "socer arma Latinus habeto". DATOR bene autem addidit 'dator laetitiae', quia est et dator furoris. ET BONA IVNO aut propitia, id est non irata Troianis, ut "sis bonus o felixque tuis", aut magis 'bona' caelestis; est enim et inferna, ut "Iunoni infernae dictus sacer". aut, sicut supra dictum est, chreste, quod est bona, quam inter penates Troiani habuisse dicuntur. 735. COETUM modo conuiuium; et bono uerbo ad dignitatem duorum in uno populorum usus est. 736. LATICUM LIBAVIT HONOREM more sacrorum: et tangit ritum Romanorum, qui panicias sacratasque mensas habebant, in quas libabant, ut est "heus etiam mensas consumimus, inquit Iulus". LATICUM LIBAVIT HONOREM diis enim hospitalibus et Ioui in mensam libabatur. 737. LIBATO delibato. SUMMO TENUS usque ad labra. ATTIGIT ORE et uerecundiam reginae ostendit, et morem Romanum. nam apud maiores nostros feminae non utebantur uino, nisi sacrorum causa certis diebus. denique femina quae sub Romulo uinum bibit occisa est a marito, Mecennius absolutus, id enim nomen marito. sic Granius Licinianus cenae suae. 738. TUM BITIAE per transitum Poenorum ducum nomina introducit. nam Bitias classis Punicae fuit praefectus, ut docet Liuius, Iopas uero rex Afrorum, unus de procis Didonis, ut Punica testatur historia. seruauit autem to prepon: quare non Aeneae dedit, ne aut contumeliosum uideretur aut petulans. INCREPITANS inclamans, ut "aestatem increpitans seram", aut certe arguens familiariter segnitiem tarde accipientis, cum esset auidus in bibendo; nam sequitur 'ille inpiger'. melius tamen accipimus clara uoce hortatum, ut Plautus "neque ego ad mensam publicas res clamo, neque leges crepo" et Horatius "quis post uina grauem militiam aut pauperiem crepet?" HAVSIT modo accepit, nec possumus intellegere bibit, cum hoc sequatur 'et pleno se proluit auro'. alibi uidit, ut "hausit caelum mentemque recepit", alibi audiuit, ut "uocemque his auribus hausi", alibi uulnerat, ut "latus haurit apertum". et multa alia pro loco significat. 739. PROLVIT bibendo profudit. [1,740] 740. POST ALII PROCERES ergo et Bitias unus est de proceribus; nam exoche sine similitudine numquam fit. sane 'proceres' de his est quae nominatiuum in usu non habent, ut supra "et uictor dicione tenebat". nam nec hoc in usu habet nominatiuum, licet in conpositione dicamus condicio. proceres autem ideo secundum Varronem principes ciuitatis dicuntur, quia eminent in ea, sicut in aedificiis mutuli quidam, hoc est capita trabium, quae proceres nominantur. CRINITUS IOPAS aut puerum intellege, aut imitabatur Apollinis formam, cuius fuerat etiam artis imitator. 741. DOCVIT QUAE MAXIMUS ATLAS 'quae' legendum est non 'quem'; nec enim istum docere potuit, qui Didonis erat temporibus, sed docuit Herculem: unde et dicitur ab Atlante caelum sustinuisse susceptum propter caeli scientiam traditam. constat enim Herculem fuisse philosophum, et ⟨haec⟩ est ratio, cur illa omnia monstra uidicit Nilum Melonem uocari, Atlantem uero Telamonem. DOCVIT QUAE MAXIMUS ATLAS id est quae ipse scit, quae ipse modulatus est - - hic Atlas Iapeti filius in Africa natus dicitur. hic quod annum in tempora diuiserit et primus stellarum cursus uel circulorum uel siderum transitus naturasque descripserit, caelum dictus est sustinere. qui nepotem suum Mercurium et Herculem docuisse dicitur. 742. HIC CANIT bene philosophica introducitur cantilena in conuiuio reginae adhuc castae: contra inter nymphas, ubi solae feminae erant, ait "Vulcani Martisque dolos et dulcia furta". ERRANTEM LUNAM quia g-helikoeidehs est, id est obliquo incedit cursu, non recto, ut Sol: scilicet ne incidat in centrum terrae et frequenter patiatur eclipsin; uicinus enim est eius circulus terrae. SOLISQUE LABORES 'canit' per omnia intellegimus. planetae septem sunt, Saturnus Iuppiter Mars Sol Venus Mercurius Luna. sed quinque et contra mundum feruntur, et cum mundo quando retrogradi sunt; Sol uero et Luna semper contra mundum. ideo ergo dixit 'Solis labores': laborat enim nitens contra uenientis sphaerae uolubilitatem. nec nos debet Homerus mouere, qui ait g-hehlion g-akamanta; non enim eum dixit non laborare, sed laborem non sentire. LUNAM SOLISQUE LABORES amat sane ubique Solem et Lunam iungere. 743. UNDE HOMINUM GENUS si fabulam respicis, a Prometheo intellege, uel a Deucalione et Pyrrha; si autem ueritatem requiris, igni, alii de atomis, alii de quattuor elementis. PECVDES pro omnibus posuit. UNDE IMBER scilicet de nubibus, quae secundum Lucretium de terrae anhelitu nascuntur, qui nebulas creat: quae cum altius fuerint eleuatae, aut solis calore resolutae aut ui uentorum conpressae mittunt leues pluuias uel exprimunt concitatiores. ET IGNES scilicet ex nubium conlisione. nam omnium rerum conlisio ignem creat, ut in lapidibus cernimus, uel attritu rotarum, uel in siluis arborum. 744. ARCTVRUM stella est post caudam maioris ursae, posita in signo bootae, unde arcturus dicta est, quasi g-arktou g-oura. hanc quidam agere arcton dicunt, quia arceram ueteres uehiculum uocabant. haec autem ut fabulae loquuntur Callisto fuit, comes Dianae, quam Iuppiter mutatus in Dianam stuprauit, ex qua natus est filius nomine Arcas. cetera in libro I. georgicorum plenius narrata sunt. PLUVIASQUE HYADAS hyades stellae sunt in fronte tauri, quae quotiens nascuntur pluuias creant: unde et Graece g-huades dictae sunt g-apo g-tou g-huein, Latine suculae a suco. sic ergo ait 'pluuiasque hyades', ut "Plemyrium undosum". alii dicunt hyadas dictas uel ab y littera uel g-apo g-tou g-huos, id est sue, in cuius formatae sunt faciem: nam ideo eas quidam suculas, sues scilicet, dici tradunt. has quidam uergilias dicunt, quod uere florido oriantur. hae autem fuerunt ut alii dicunt, Atlantis filiae, ut alii Liberi nutrices, quae se in pelagus furore praecipitauerunt. alii Erechthei filias pro patria se morti obtulisse aiunt, quas Pliadas uocant, quod Pleiones filiae esse dicantur. quidam hyadas ab Hyante fratre, quem inuentum extinctum usque ad mortem doluerunt, dictas putant. GEMINOSQUE TRIONES id est septemtriones, id est Helicen et Cynosuram; non enim semper de duobus dicunt geminos, sed de pluribus. et proprie triones sunt boues aratorii, qui terram terunt. non ergo incongrue dixit 'triones', quia septemtriones plaustra a nonnullis dicuntur. 745. QUID quam ob causam 'properent se tinguere soles hiberni'. ratio hoc facit hemisphaerii, quia hieme breuiore sol utitur circulo. TINGVERE demergere. SOLES uero pro diebus posuit, ut "tris adeo incertos caeca caligine soles erramus". 746. VEL QUAE TARDIS MORA NOCTIBUS OBSTET id est aestiuis, tarde uenientibus; 'uel' enim disiunctiua est coniunctio, nec patitur bis eandem rem dici: ergo hoc dicit, quae causa est longorum dierum. sed et hic ratio hemisphaerii est. TARDIS non longis. 747. INGEMINANT PLAVSU TYRII TROESQUE SEQUVNTVR imitantur. et bono usus est ordine, ut prius plauderent ciues; nec enim aliter poterant audere peregrini, qui exspectabant, ut noscerent morem: unde supra et "uos o coetum Tyrii celebrate fauentes". 748. NEC NON ET VARIO arte poetica utitur, ut praemittat aliquid, quo sequens liber uideatur esse coniunctus: quod in omnibus seruat. 749. LONGUM hic permaturum, aut qui non erat nisi ipsius morte finiendus. BIBEBAT AMOREM adlusit ad conuiuium. sic Anacreon "erota pinon". [1,750] 750. SUPER PRIAMO de Priamo. nam eius praepositionis officio fungitur, pro qua ponitur, ut supra "et sub noctem cura recursat", id est circa noctem. et sciendum, quod cum tempus significatur, 'sub' praepositio accusatiuo haeret semper. ROGITANS scilicet quo modo sit uenditus rex; uel qui eum post decennale bellum exitus tulerit. 751. AVRORAE FILIUS Memnon. ideo autem dixit 'quibus ar- mis', quia Vulcaniis armis usus fuisse narratur. AVRORAE FILIUS ARMIS quia etiam ei fecerat arma Vulcanus. qui cum auxilium Troianis ferret, apud Troiam occisus est. hic in tanto amore apud suos socios fuit, ut post eius mortem cum eum nimium deflerent miseratione deorum in aues conuersi dicantur et quotannis uenire ad tumulum eius et ibi lamentatione et fletibus se dilacerare, donec aliquantae ibidem moriantur. 752. QUALES DIOMEDIS EQUI non debemus eos equos intellegere, quos Aeneae sustulit, nec enim congruit; sed de his interrogat, quos sustulit Rheso. 'quales' autem dixit, ac si diceret, anne sic feroces ut illi a quibus ducebant originem. Diomedes enim, rex Thracum, habuit equos qui humanis carnibus uescebantur. hos Hercules occiso crudeli tyranno abduxisse perhibetur: de quibus dicuntur supra memorati equi originem ducere. aut ideo 'quales', qui potuerint esse ita diuini, ut inter fatalia Troiana numerarentur; nam ideo et supra "ardentes" ait. 753. IMMO AGE uidit specialia cito posse finiri, et contulit se ad generalitatem. ET A PRIMA DIC HOSPES ORIGINE NOBIS id est a raptu Helenae: quod quidem Dido cupit, sed excusat Aeneas. et dicit ruinam se Troiae breuiter esse dicturum, habita ratione temporis, ut "suadentque cadentia sidera somnos". 754. INSIDIAS DANAUM hoc ad Troianorum fauorem, ne uideantur uirtute esse superati. et laudandum quod 'insidias' tantum dixerit, non et captum Ilium; nam et ipse Aeneas "accipe nunc Danaum insidias". CASVSQUE TUORUM ut euentu Troia corruerit, non fati necessitate. 755. ERRORESQUE TUOS et responsio hunc ordinem sequitur. nam primo dicit Troiae ruinam, post errores suos. SEPTIMA AESTAS per aestates annos intellege; nam sic ante olympiadas conputabant. septem autem annos esse Dido cognouit ex Teucro. {{liber |Ante= |AnteNomen= |Post=Liber II |PostNomen=In Vergilii Aeneidos librum secundum commentarius }} </div> {{finis}} gu6kzu6xzuz7vwr2f3prkk4tfq09e6w 265191 265186 2026-05-10T11:21:53Z Saumache 27923 265191 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Maurus Servius Honoratus |OperaeTitulus=In Vergilii Aeneidem commentarii |OperaeWikiPagina=In Vergilii Aeneidem commentarii |Annus=circa 380 p.Ch.n. |SubTitulus=In Vergilii Aeneidos librum primum commentarius |Editio=1884, Lipsiae; [[w:de:Georg Thilo|Georg Thilo]] |Fons=[https://archive.org/details/invergiliicarmin01servuoft/page/1/mode/1up?view=theater archive.org] (partim) }} <div class="text"> {{Liber |Ante= |AnteNomen= |Post=Commentarius II |PostNomen=../Liber II }} Pr- In exponendis auctoribus haec consideranda sunt: poetae uita, titulus operis, qualitas carminis, scribentis intentio, numerus librorum, ordo librorum, explanatio. Vergilii haec uita est. patre Vergilio matre Magia fuit; ciuis Mantuanus, quae ciuitas est Venetiae. diuersis in locis operam litteris dedit; nam et Cremonae et Mediolani et Neapoli studuit. adeo autem uerecundissimus fuit, ut ex moribus cognomen acceperit; nam dictus est Parthenias. omni uita probatus uno tantum morbo laborabat; nam inpatiens libidinis fuit. primum ab hoc distichon factum est in Ballistam latronem : Monte sub hoc lapidum tegitur Ballista sepultus : nocte die tutum carpe uiator iter. scripsit etiam septem siue octo libros hos : Cirin Aetnam Culicem Priapeia Catalepton Epigrammata Copam Diras. postea ortis bellis ciuilibus inter Antonium et Augustum, Augustus uictor Cremonensium agros, quia pro Antonio senserant, dedit militibus suis. qui cum non sufficerent, his addidit agros Mantuanos, sublatos non propter ciuium culpam, sed propter uicinitatem Cremonensium: unde ipse in bucolicis "Mantua uae miserae nimium uicina Cremonae". amissis ergo agris Romam uenit et usus patrocinio Pollionis et Maecenatis solus agrum quem amiserat meruit. tunc ei proposuit Pollio ut carmen bucolicum scriberet, quod eum constat triennio scripsisse et emendasse. item proposuit Maecenas Georgica, quae scripsit emendauitque septem annis. postea ab Augusto Aeneidem propositam scripsit annis undecim, sed nec emendauit nec edidit: unde eam moriens praecepit incendi. Augustus uero, ne tantum opus periret, Tuccam et Varium hac lege iussit emendare, ut superflua demerent, nihil adderent tamen: unde et semiplenos eius inuenimus uersiculos, ut "hic cursus fuit", et aliquos detractos, ut in principio; nam ab armis non coepit, sed sic : Ille ego, qui quondam gracili modulatus auena carmen, et egressus siluis uicina coegi ut quamuis auido parerent arua colono, gratum opus agricolis, at nunc horrentia Martis arma uirumque cano. et in secundo hos uersus constat esse detractos : aut ignibus aegra dedere. iamque adeo super unus eram, cum limina Vestae seruantem et tacitam secreta in sede latentem Tyndarida aspicio; dant clara incendia lucem erranti passimque oculos per cuncta ferenti. illa sibi infestos euersa ob Pergama Teucros et Danaum poenam et deserti coniugis iras praemetuens, Troiae et patriae communis erinys, abdiderat sese atque aris inuisa sedebat. exarsere ignes animo; subit ira cadentem ulcisci patriam et sceleratas sumere poenas. 'scilicet haec Spartam incolumis patriasque Mycenas aspiciet, partoque ibit regina triumpho, coniugiumque domumque patres natosque uidebit, Iliadum turba et Phrygiis comitata ministris? occiderit ferro Priamus? Troia arserit igni? Dardanium totiens sudarit sanguine litus? non ita. namque etsi nullum memorabile nomen feminea in poena est, habet haec uictoria laudem : extinxisse nefas tamen et sumpsisse merentis laudabor poenas, animumque explesse iuuabit ultricis famam et cineres satiasse meorum.' talia iactabam et furiata mente ferebar, cum mihi se non ante alias. - - titulus est Aeneis, deriuatiuum nomen ab Aenea, ut a Theseo Theseis. sic Iuuenalis "uexatus totiens rauci Theseide Codri". qualitas carminis patet; nam est metrum heroicum et actus mixtus, ubi et poeta loquitur et alios inducit loquentes. est autem heroicum quod constat ex diuinis humanisque personis, continens uera cum fictis; nam Aeneam ad Italiam uenisse manifestum est, Venerem uero locutam cum Ioue missumue Mercurium constat esse conpositum. est autem stilus grandiloquus, qui constat alto sermone magnisque sententiis. scimus enim tria esse genera dicendi, humile medium grandiloquum. intentio Vergilii haec est, Homerum imitari et Augustum laudare a parentibus; namque est filius Atiae, quae nata est de Iulia, sorore Caesaris, Iulius autem Caesar ab Iulo Aeneae originem ducit, ut confirmat ipse Vergilius a "magno demissum nomen Iulo". de numero librorum nulla hic quaestio est, licet in aliis inueniatur auctoribus; nam Plautum alii dicunt unam et uiginti fabulas scripsisse, alii quadraginta, alii centum. ordo quoque manifestus est, licet quidam superflue dicant secundum primum esse, tertium secundum, et primum tertium, ideo quia primo Ilium concidit, post errauit Aeneas, inde ad Didonis regna peruenit, nescientes hanc esse artem poeticam, ut a mediis incipientes per narrationem prima reddamus et non numquam futura praeoccupemus, ut per uaticinationem: quod etiam Horatius sic praecepit in arte poetica "ut iam nunc dicat iam nunc debentia dici, pleraque differat et praesens in tempus omittat": unde constat perite fecisse Vergilium. sola superest explanatio, quae in sequenti expositione probabitur. haec quantum ad Aeneidem pertinet dixisse sufficiat, nam bucolicorum et georgicorum alia ratio est. sciendum praeterea est quod, sicut nunc dicturi thema proponimus, ita ueteres incipiebant carmen a titulo carminis sui, ut puta "arma uirumque cano", Lucanus "Bella per Emathios", Statius "Fraternas acies alternaque regna". 1.1. ARMA multi uarie disserunt cur ab armis Vergilius coeperit, omnes tamen inania sentire manifestum est, cum eum constet aliunde sumpsisse principium, sicut in praemissa eius uita monstratum est. per 'arma' autem bellum significat, et est tropus metonymia. nam arma quibus in bello utimur pro bello posuit, sicut toga qua in pace utimur pro pace ponitur, ut Cicero "cedant arma togae", id est bellum paci. alii ideo 'arma' hoc loco proprie dicta accipiunt, primo quod fuerint uictricia, secundo quod diuina, tertio quod prope semper armis uirum subiungit, ut "arma uirumque ferens" et "arma acri facienda uiro". 1.2. ARMA VIRUMQUE figura usitata est ut non eo ordine respondeamus quo proposuimus; nam prius de erroribus Aeneae dicit, post de bello. hac autem figura etiam in prosa utimur. sic Cicero in Verrinis "nam sine ullo sumptu nostro coriis, tunicis frumentoque suppeditato maximos exercitus nostros uestiuit, aluit, armauit". non nulli autem hyperbaton putant, ut sit sensus talis 'arma uirumque cano, genus unde Latinum Albanique patres atque altae moenia Romae', mox illa reuoces 'Troiae qui primus ab oris'; sic enim causa operis declaratur, cur cogentibus fatis in Latium uenerit. et est poeticum principium professiuum 'arma uirumque cano', inuocatiuum 'Musa mihi causas memora', narratiuum 'urbs antiqua fuit'. et professiuum quattuor modis sumpsit: a duce 'arma uirumque cano', ab itinere 'Troiae qui primus ab oris', a bello 'multa quoque et bello passus', a generis successu 'genus unde Latinum'. 1.3. VIRUM quem non dicit, sed circumstantiis ostendit Aeneam. et bene addidit post 'arma' 'uirum', quia arma possunt et aliarum artium instrumenta dici, ut "Cerealiaque arma". 1.4. CANO polysemus sermo est. tria enim significat: aliquando laudo, ut "regemque canebant"; aliquando diuino, ut "ipsa canas oro"; aliquando canto, ut in hoc loco. nam proprie canto significat, quia cantanda sunt carmina. 1.5. TROIAE Troia regio est Asiae, Ilium ciuitas Troiae; plerumque tamen usurpant poetae et pro ciuitate uel regionem uel prouinciam ponunt, ut Iuuenalis "et flammis Asiam ferroque cadentem". Probus ait Troiam Graios et Aiax non debere per unam i scribi. 1.6. QUI PRIMUS quaerunt multi, cur Aeneam primum ad Italiam uenisse dixerit, cum paulo post dicat Antenorem ante aduentum Aeneae fundasse ciuitatem. constat quidem, sed habita temporum ratione peritissime Vergilius dixit. namque illo tempore, quo Aeneas ad Italiam uenit, finis erat Italiae usque ad Rubiconem fluuium: cuius rei meminit Lucanus et Gallica certus limes ab Ausoniis disterminat arua colonis. unde apparet Antenorem non ad Italiam uenisse, sed ad Galliam cisalpinam, in qua Venetia est. postea uero promotis usque ad Alpes Italiae finibus, nouitas creauit errorem. plerique tamen quaestionem hanc uolunt ex sequentibus solui, ut uideatur ob hoc addidisse Vergilius 'ad Lauina litora', ne significaret Antenorem. melior tamen est superior expositio. 1.7. PRIMUS {ergo} non ante quem nemo, sed post quem nullus, ⟨ut⟩ "tuque o, cui prima furentem fundit equum magno tellus percussa tridenti et hic mihi responsum primus dedit". uel laudatiue 'primus', ut "primam qui legibus urbem fundabit, Curibus paruis". 1.8. AB ORIS speciem pro genere; nam oras terras generaliter debemus accipere. sane praepositionem mutauit, nam 'ex oris' melius potuit dicere. 2.1. ITALIAM ars quidem hoc exigit, ut nominibus prouinciarum praepositiones addamus, ciuitatum numquam. tamen plerumque peruerso ordine lectum est; nam ecce hoc loco detraxit prouinciae praepositionem dicens 'Italiam uenit' pro ad Italiam uenit. Tullius in Verrinis "ea die Verres ad Messanam uenit" pro Messanam uenit. sane sciendum est usurpari ab auctoribus, ut uel addant uel detrahant praepositiones; namque ait Vergilius "siluis te, Tyrrhene, feras agitare putasti" pro in siluis. ut ergo illic detraxit loco praepositionem, sic hic prouinciae. et est figura. Italia autem pars Europae est. Italus enim rex Siculorum profectus de Sicilia uenit ad loca, quae sunt iuxta Tiberim, et ex nomine suo appellauit Italiam. ibi autem habitasse Siculos ubi est Laurolauinium, manifestum est, sicut ipse alio loco dicit "Siculi ueteresque Sicani et gentes uenere Sicanae saepius". sane 'Italiam' i contra naturam producta est, cum sit natura breuis. 2.2. FATO PROFUGUS 'fato' ad utrumque pertinet, et quod fugit, et quod ad Italiam uenit. et bene addidit 'fato', ne uideatur aut causa criminis patriam deseruisse, aut noui imperii cupiditate. profugus autem proprie dicitur qui procul a sedibus suis uagatur, quasi porro fugatus. multi tamen ita definiunt, ut profugos eos dicant qui exclusi necessitate de suis sedibus adhuc uagantur, et simul atque inuenerint sedes, non dicantur profugi, sed exules. sed utrumque falsum est. nam et profugus lectus est qui iam sedes locauit, ut in Lucano "profugique a gente uetusta Gallorum Celtae miscentes nomen Hiberis", et exul qui adhuc uagatur, ut in Sallustio "qui nullo certo exilio uagabantur": adeo exilium est ipsa uagatio. quidam hic 'profugus' participium uolunt. sane non otiose fato profugum dicit Aeneam, uerum ex disciplina Etruscorum. est enim in libro qui inscribitur litterae iuris Etruriae scriptum uocibus Tagae, "eum qui genus a periuris duceret, fato extorrem et profugum esse debere". porro a Laomedonte periuro genus ducit Aeneas, siquidem alibi ait "satis iam pridem sanguine nostro Laomedonteae luimus periuria Troiae". 2.3. LAVINAQUE VENIT LITORA haec ciuitas tria habuit nomina. nam primum Lauinum dicta est a Lauino, Latini fratre; postea Laurentum a lauro inuenta a Latino, dum adepto imperio post fratris mortem ciuitatem augeret; postea Lauinium a Lauinia, uxore Aeneae. ergo 'Lauina' legendum est, non 'Lauinia', quia post aduentum Aeneae Lauinium nomen accepit, et aut Lauinum debuit dicere, sicut dixit, aut Laurentum. quamuis quidam superfluo esse prolepsin uelint. sane bene addidit 'Lauina', ut ostenderet ad quam partem Italiae uenisset Aeneas, quia et multi alii eo tempore ad Italiam uenerant, ut Capys, qui Capuam, Polites, qui Politorium condiderunt. 3.1. LITORA Laurolauinium constat octo milibus a mari remotam. nec nos debet fallere quia dixit 'Lauina litora'. litus enim dicitur terra quoque mari uicina, sicut ipse Vergilius in quarto "cui litus arandum", cum per naturam litus arari non possit. ergo scire debemus, litus posse et terram dici. Fabius Maximus annalium primo "tum Aeneas aegre patiebatur in eum deuenisse agrum, macerrimum litorosissimumque". 3.2. MULTUM ILLE 'multille' conlisio est. et 'ille' hoc loco abundat; est enim interposita particula propter metri necessitatem, ut stet uersus: nam si detrahas 'ille', stat sensus; 'qui primus' enim ad omnia possumus trahere. sic alio loco "nunc dextra ingeminans ictus, nunc ille sinistra". est autem archaismos. aut certe 'ille', quia haec particula more antiquo aut nobilitati aut magnitudini dabatur, ut "ac uelut ille canum et saucius ille". 3.3. ET TERRIS IACTATUS fatigatus est enim apud Thraciam monstro illo, quod e tumulo Polydori sanguis emanauit, apud Cretam pestilentia, apud Strophadas insulas Harpyiis, tempestate uero et in primo et in tertio. iactamur autem in mari fluctibus, fatigamur in terris. et bene duorum elementorum mala uno sermone conplexus est. 3.4. ET ALTO modo mari, quia nauigans Scyllam et Polyphemum effugit, perditus etiam est Orontes, amissus Palinurus et Misenus. altum tamen sciendum est quod et superiorem, ut "Maia genitum demittit ex alto" et inferiorem altitudinem significat; namque mensurae nomen est altitudo. 4.1. VI SUPERUM uiolentia deorum, secundum Homerum, qui dicit a Iunone rogatos esse deos in odium Troianorum: quod et Vergilius tetigit dicens "uos quoque Pergameae iam fas est parcere genti, dique deaeque omnes". latenter autem defendit hac ratione Troianos, quod non suo merito eos insequebantur numina, sed Iunonis inpulsu. multi 'ui superum' posse accipi dicunt Irim Aeolum Iuturnam Iunonem, sed melius iudicant, ui quam superi habent. 4.2. SAEVAE cum a iuuando dicta sit Iuno, quaerunt multi, cur eam dixerit saeuam, et putant temporale esse epitheton, quasi saeua circa Troianos, nescientes quod saeuam dicebant ueteres magnam. sic Ennius "induta fuit saeua stola". item Vergilius cum ubique pium inducat Aeneam, ait "maternis saeuus in armis Aeneas", id est magnus. 4.3. MEMOREM IUNONIS OB IRAM constat multa in auctoribus inueniri per contrarium significantia: pro actiuis passiua, ut "pictis bellantur Amazones armis"; pro passiuis actiua, ut "populatque ingentem farris aceruum". et haec uarietas uel potius contrarietas inuenitur etiam in aliis partibus orationis, ut sit aduerbium pro aduerbio, ut est "hoc tunc ignipotens caelo descendit ab alto" pro huc; et in participio, ut "et qua uectus Abas" pro qua uehebatur; et in nomine, ut 'memorem Iunonis ob iram' non quae meminerat, sed quae in memoria erat. de his autem haec tantum quae lecta sunt ponimus nec ad eorum exemplum alia formamus. sane memor apud ueteres non tantum dicebatur g-ho g-memnehmenos, sed etiam g-ho g-mnehmon. et hoc per confusionem uerbi et nominis; nam 'memorem' est uerbi significatio, cum non sit nomen. 5.1. MULTA QUOQUE ET BELLO PASSUS hoc ad posteriores sex pertinet libros. sane duas coniunctiones separatas naturaliter nemo coniungit. sed hoc plerumque a poetis causa metri fit. ergo hic una uacat, sicut alio loco "dixitque et proelia uoce diremit". Sallustius "tyrannumque et Cinnam". 5.2. BELLO PASSUS contra Turnum. 5.3. DUM CONDERET URBEM tres hic sunt significationes. aut enim Troiam dicit, quam ut primum in Italiam uenit, fecit Aeneas, de qua ait "castrorum in morem pinnis atque aggere cingit" et alio loco Mercurius "nec te Troia capit" - Troiam autem dici quam primum fecit Aeneas, et Liuius in primo et Cato in originibus testantur - dum enim haec fieret, ab agrestibus propter uulneratum ceruum regium mota sunt bella: aut Laurolauinium, et significat 'dum' donec; tam diu enim dimicauit quam diu ad tempus faciendae ciuitatis ueniret, id est donec Turnus occumberet: aut Romam, et est sensus dummodo conderet urbem. {aut Troiam aut Laurolauinium aut Romam significat.} 6.1. INFERRETQUE DEOS LATIO Latium duplex est, unum a Tiberi usque ad Fundos, aliud inde usque ad Vulturnum. denique ipse dixit "ueteresque Latini" ideo quia scit esse etiam nouos, id est a Fundis usque ad Vulturnum. Latium autem dictum est, quod illic Saturnus latuerit. Saufeius Latium dictum ait, quod ibi latuerant incolae, qui quoniam in cauis montium uel occultis cauentes sibi a feris beluis uel a ualentioribus uel a tempestatibus habitauerint Cascei uocati sunt, quos posteri Aborigines cognominarunt, quoniam aliis ortos esse recognoscebant. ex quibus Latinos etiam dictos. 6.2. INFERRETQUE DEOS LATIO hoc est in Latium. et est figura usitata apud Vergilium. quod enim per accusatiuum cum praepositione dicimus ille per datiuum ponit sine praepositione, sicut alibi "it clamor caelo" pro in caelum. 'deos' uero utrum penates, ut "talibus attonitus uisis et uoce deorum", an se et Ascanium et posteros suos, de quibus dictum est "dis genite et geniture deos"? 6.3. GENUS UNDE LATINUM si iam fuerunt Latini et iam Latium dicebatur, contrarium est quod dicit ab Aenea Latinos originem ducere. prima est iucunda absolutio, ut 'unde' non referas ad personam, sed ad locum; namque 'unde' aduerbium est de loco, non de ductu a persona. tamen Cato in originibus hoc dicit, cuius auctoritatem Sallustius sequitur in bello Catilinae, "primo Italiam tenuisse quosdam qui appellabantur Aborigines. hos postea aduentu Aeneae Phrygibus iunctos Latinos uno nomine nuncupatos". ergo descendunt Latini non tantum a Troianis, sed etiam ab Aboriginibus. est autem uera expositio haec. nouimus quod uicti uictorum nomen accipiunt. potuit ergo uictore Aenea perire nomen Latinum. sed uolens sibi fauorem Latii conciliare nomen Latinum non solum illis non sustulit, sed etiam Troianis inposuit. merito ergo illi tribuit quod in ipso fuerat ut posset perire. unde et ipse inducit in duodecimo libro rogantem Iunonem, ne pereat nomen Latinum. item in execratione Didonis legimus "nec cum se sub leges pacis iniquae tradiderit"; iniqua enim pax est in qua nomen amittit ille qui uicit. sed ueteres 'unde' etiam ad personam adplicabant, ita ut ad omne genus, ad omnem numerum iungerent, ut hoc loco 'genus unde Latinum' masculino generi et numero singulari iunxit, alibi ⟨ad⟩ genus femininum et numerum pluralem refert, ut "nymphae, Laurentes nymphae, genus amnibus unde est", sicut 'hinc' particulam, cum sit loci aduerbium, Terentius uetuste ad personam transtulit "sed eccum Syrum incedere uideo: hinc iam scibo quid siet". 7.1. ALBANIQUE PATRES Albam ab Ascanio conditam constat, sed a quo incertum est, utrum a Creusae an a Lauiniae filio: de qua re etiam Liuius dubitat. hanc autem cum euertisset Tullus Hostilius, omnes nobiles familias Romam transtulit. et sciendum bene hunc ordinem semper seruare Vergilium, ut ante dicat Latium, inde Albam, post Romam. quod et hoc loco fecit et in quinto libro, ut "priscos docuit celebrare Latinos" et deinde "Albani docuere suos, nunc maxima porro accepit Roma et patrium seruauit honorem". item in septimo libro "mos erat Hesperio in Latio quem protinus urbes Albanae coluere sacrum, nunc maxima rerum Roma colit". 7.2. ATQUE ALTAE MOENIA ROMAE aut propter gloriam, aut propter aedificia ingentia, aut quia in montibus est posita. 8. 1. MUSA MIHI CAUSAS MEMORA 'mihi' longa hic, alibi breuis, ut "mihique haec edissere uera roganti". sane in tres partes diuidunt poetae carmen suum: proponunt inuocant narrant. plerumque tamen duas res faciunt et ipsam propositionem miscent inuocationi, quod in utroque opere Homerus fecit; namque hoc melius est. Lucanus tamen ipsum ordinem inuertit; primo enim proposuit, inde narrauit, postea inuocauit, ut est "nec si te pectore uates accipio". sane obseruandum est, ut non in omnibus carminibus numen aliquod inuocetur, nisi cum aliquid ultra humanam possibilitatem requirimus. hinc in arte poetica Horatius "nec deus intersit nisi dignus uindice nodus inciderit". bene ergo inuocat Vergilius, non enim poterat per se iram numinis nosse. item in nono libro nisi adderet "Iuno uires animumque ministrat", quis crederet Turnum euasisse de castris? et hic 8.2. MUSA non addidit g-menin g-aeide g-thea. sed 'musa mihi causas memora' pro adesto, ut memores. sane musas multi nouem, multi septem dixerunt. his Numa aediculam aeneam breuem fecerat, quam postea de caelo tactam et in aede Honoris et Virtutis conlocatam Fuluius Nobilior in aedem Herculis transtulit, unde aedes Herculis et Musarum appellatur. has alii uirgines perhibent; nam ideo et porcam eis sacrificari aiunt, quod multum pariat. alii eis etiam filios dant, Orpheum Linum sirenas. alii has octo, ut Athenis uisuntur, alii quattuor dicunt, alias Boeotias, alias Atthidas, alias Siculas. has musas Siculus Epicharmus non musas, sed g-homonoousas dicit. 8.3. QUO NUMINE LAESO 'quo' in quo, in qua causa. et est septimus casus et communis elocutio; dicimus enim 'quo te laesi'. est et alia expositio. namque Iuno multa habet numina: est Curitis, quae utitur curru et hasta, ut est "hic illius arma, hic currus fuit"; est Lucina, quae partibus praeest, ut "Iuno Lucina fer opem"; est regina, ut "quae diuum incedo regina"; sunt et alia eius numina. merito ergo dubitat quod eius laeserit numen Aeneas. alii tamen dicunt separandum esse, ut de odio Iunonis non dubitet, quaerat autem quod aliud numen est laesum. 8.4. QUO NUMINE LAESO ideo trahitur in ambiguitatem et requirit in quo Iunonis numen laesit Aeneas, quia in ipsum certa non erant odia, sed in gentem propter causas paulo post dicendas. alii 'numen' uoluntatem accipiunt. 'laeso' autem dicendo ipso uerbo ostendit, etiamsi fuisset, leuissimam culpam fuisse; non enim dixit 'uiolato' aut 'iniuriam passo'. 9. 1. QUIDVE DOLENS bene philosophice dubitauit. dicunt enim quidam ad deos nihil pertinere. 9.2. VOLVERE CASUS id est casibus uolui. et est figura hypallage, quae fit quotienscumque per contrarium uerba intelleguntur. sic alibi "dare classibus austros", cum uentis naues demus, non nauibus uentos. item "animumque labantem inpulit", hoc est inpellendo fecit labantem. [1,10] 10. INSIGNEM PIETATE VIRUM quia patrem et deos penates de Troia sustulit. et hic ostendit merito se inuocasse musam. nam si iustus est Aeneas, cur odio deorum laborat? 11. 1. TANTAENE ANIMIS CAELESTIBUS IRAE hic iam non de qua litate iracundiae, sed de quantitate quaerit; nimia etenim ira est quae pietatis non habet considerationem. et hoc quidem secundum Stoicos dicit, {sed miratur, cur tantum} nam Epicurei dicunt deos humana penitus non curare. 'tantaene' quasi exclamatio est mirantis, cum es ipsa narratione sententiam trahentes nostram personam interponimus, ut "'tanton' placuit concurrere motu". non nulli 'tantaene' legunt, ut interrogatio sit potius quam exclamatio. 11.2. ANIMIS CAELESTIBUS dis superis, nam apud inferos constat esse iracundiam, ubi sunt Furiae. 'animis' uero g-tois g-thumois. 12. 1. URBS ANTIQUA FUIT urbs dicta ab orbe, quod antiquae ciuitates in orbem fiebant; uel ab uruo, parte aratri, quo muri designabantur. et 'antiqua' autem et 'fuit' bene dixit, namque et ante septuaginta annos urbis Romae condita erat, et eam deleuerat Scipio Aemilianus. quae autem nunc est postea a Romanis est condita: unde antiquam accipe et ad conparationem istius quae nunc est, et Roma antiquiorem. alii 'antiqua' nobilis, 'fuit' autem pro 'erat' accipiunt. 12.2. TYRII TENVERE COLONI deest 'quam', uel ut alii uolunt 'hanc': amant namque antiqui per epexegesin dicere quod nos interposito pronomine exprimimus. item "est locus Hesperiam Grai cognomine dicunt" deest 'quem'. 'coloni' autem dicuntur cultores aduenae, et hos de Tyro constat uenisse qui Carthaginem condiderunt. sane ueteres colonias ita definiunt: colonia est coetus eorum hominum qui uniuersi deducti sunt in locum certum aedificiis munitum, quem certo iure obtinerent. alii: colonia est quae graece g-apoikia uocatur; dicta autem est a colendo; est autem pars ciuium aut sociorum missa, ubi rem publicam habeant ex consensu suae ciuitatis, aut publico eius populi unde profecta est consilio. hae autem coloniae sunt quae ex consensu publico, non ex secessione sunt conditae. 13. 1. ITALIAM CONTRA constat tria latera habere Italiam, superi maris, inferi, Alpium: unde tollendi erroris causa adiecit 'contra Tiberina ostia', quae in infero mari sunt. aut certe {ideo} 'Italiam contra' quasi de aemula dictum accipiamus, ut non tantum situ quantum et animis contra. Ostiam uero ideo ueteres consecratam esse uoluerunt, sicut Tiberim, ut si quid bello nauali ageretur, id auspicato fieret ex maritima et effata urbe, ut ubique coniunctum auspici, ut Tiberis, cum colonia esset. 13.2. LONGE ualde. Sallustius "longe alia mihi mens est patres conscripti". aut certe 'maxime' uel 'praecipue', ut sit Carthago praecipue posita contra Tiberina ostia. Cicero pro Rabirio "et cum uniuerso populo Romano, tum uero equestri ordini longe carissimus". 'Tiberina' autem pro Tiberis posuit. quidam sane ita uolunt iungi, non 'longe ostia', sed 'longe diues', id est ualde diues. 14. 1. DIVES OPUM modo tantum diues dicimus, antiqui adiungebant cuius rei, ut "diues equum, diues pictai uestis et auri" iungentes tantum genetiuo casui. 14.2. STVDIISQUE ASPERRIMA BELLI causam ostendit mirabilem, dicens hos esse et bellicosos et diuites, cum otiosa semper sit opulentia. iure ergo hanc diligit Iuno et uult orbis regna sortiri. quae res odia eius in Troianos exagitat. et bene 'studiis', non 'studio', quia ter rebellauit contra populum Romanum. 15. 1. FERTVR dicitur. et ingenti arte Vergilius, ne in rebus fabulosis aperte utatur poetarum licentia, quasi opinionem sequitur et per transitum poetico utitur more. uel certe 'fertur' creditur. 15.2. MAGIS pro ualde. 16. 1. POSTHABITA non contempta, sed in secundis habita; namque in superiore uersu dixit 'magis', ut etiam originali loco seruetur adfectio. 16.2. SAMO sic Iuuenalis "et Samia genetrix quae delectatur harena". 16.3. COLUISSE SAMO deest 'etiam', ut esset 'posthabita etiam Samo'. 'coluisse' autem, quia ueteres colere dicebant etiam cum maior minorem diligeret, ut "ille colit terras". Plautus in Poenulo "Iuppiter qui genus colis alisque hominum". 16.4. HIC ILLIUS ARMA figura creberrima aduerbium pro aduerbio posuit, praesentis loci pro absentis; debuit enim dicere 'illic'. 16.5. ARMA instructam armis Iunonem in alio loco ipse testatur, ut "ferro accincta uocat". 17. 1. CURRUS aut uere currum quo secundum Homerum in bello utitur, aut thensam significat, qua deorum simulacra portantur. thensa autem cum aspiratione scribitur g-apo g-tou g-theiou, id est a re diuina. aut certe illud 'currus' quod ait "ductos alta ad donaria currus". habere enim Iunonem currus certum est. sic autem esse etiam in sacris Tiburtibus constat, ubi sic precantur "Iuno curitis tuo curru clipeoque tuere meos curiae uernulas". sane 17.2. HIC ILLIUS ARMA, HIC CURRUS FUIT quotienscumque nomina pluralis et singularis numeri conectuntur, respondemus uiciniori, ut ecce hoc loco currui, non armis respondit. eadem et in diuersis generibus est obseruatio, ut magis uicino, siue masculinum sit siue femininum respondeamus, ut puta 'uir et mulier magna ad me uenit'. si autem plurali numero uelimus uti, ad masculinum transeamus necesse est, ut 'uir et mulier magni ad me uenerunt'. sane 'fuit' pro fuerat. 17.3. GENTIBUS pro gentium, datiuum pro genetiuo. 18. 1. SIQUA 'qua' uacat et est ornatus causa positum, ut 'que' 'tandem' 'gentium' 'locorum' et reliqua, ut "dixitque et proelia uoce diremit". 18.2. IAM TUM ex quo constituta est a Tyriis colonis. 18.3. TENDITQUE FOVETQUE figurate dixit. non enim iam regnum fouet, sed tendit et fouet, ut regnum esse possit. et bene 'tendit', tamquam contra uerum, 'fouet' autem tamquam inbecillam aduersus Troianorum conatus. 18.4. PROGENIEM uel Romanos, uel ut quidam uolunt Scipionem, qui Carthaginem diruit. 19. DUCI ductum iri. infinitiui modi a passiuo tempus praesens pro futuro posuit, uerbum pro uerbo, ut supra ostensum est. [1,20] 20. 1. AVDIERAT a Ioue aut a Fatis. non enim omnia numina habent diuinandi facultatem; denique ne ipse quidem Apollo sua sponte diuinat, ut est "quae Phoebo pater omnipotens, mihi Phoebus Apollo praedixit". et perite 'audierat'; in Ennio enim inducitur Iuppiter promittens Romanis excidium Carthaginis. 20.2. AVDIERAT bene audierat quasi de incertis rebus, ut et timeret et speraret omnia pro sua uoluntate posse mutari. 20.3. TYRIAS ARCES Carthaginem dicit, quam Tyrii condiderunt. 'arces' autem ab eo quod est arceo dictae, quia inde hostes arcentur, id est prohibentur; et arcus, genus teli, quod huius ministerio sagittae arceant hostem. sane per confusionem uerbi et nominis dictum est; nam 'arces' est uerbum, arceo arces, cum non sit nomen. 20.4. OLIM quandoque. et tria tempora significat: praeteritum, ut "olim arbos, nunc artificis manus aere decoro inclusit patribusque dedit gestare Latinis"; praesens, ut "tumidis quod fluctibus olim tunditur"; futurum, ut "nunc olim quocumque dabunt se tempore uires". 21.1. HINC POPVLUM LATE REGEM a Romanis. laudat autem eorum imperium dicendo 'populum regem'. 21.2. LATE REGEM pro late regnaturum, nomen pro participio. quidam hoc demokratikos intellegunt. et 'hinc populum late regem belloque superbum uenturum excidio Libyae sic uoluere parcas' in Probi adpuncti sunt et adnotatum "hi duo si eximantur, nihilo minus sensus integer erit". sed Vergilius amat aliud agens exire in laudes populi Romani. 21.3. SUPERBUM nobilem, ut "ceciditque superbum Ilium". 21.4. BELLOQUE SUPERBUM id est eminentem, gloriosum. 22.1.VENTVRUM futurum, ut "idem uenturos tollemus in astra nepotes". 22.2. VENTVRUM EXCIDIO ad excidium. nota figura. 22.3. LIBYAE Carthaginis. et prouinciam pro ciuitate posuit. dicta autem Libya uel quod inde libs fiat, hoc est africus, uel ut Varro ait, quasi LIPIUIA, id est egens pluuiae. sic Sallustius "caelo terraque penuria aquarum". 22.4. VOLVERE PARCAS aut a filo traxit 'uoluere' aut a libro; una enim loquitur, altera scribit, alia fila deducit. et dictae sunt parcae g-kata g-antiphrasin, quod nulli parcant, sicut lucus a non lucendo, bellum a nulla re bella. nomina parcarum Clotho Lachesis Atropos. 23.1.ID METVENS bis idem. archaismos. sane de futuro timor est, odium de praeteritis. metuebat ergo Carthagini, odium autem habebat propter causas sequentes. et est de utroque exemplum "conueniunt quibus aut odium crudele tyranni aut metus acer erat". 23.2. VETERIS BELLI quantum ad Vergilium pertinet, antiqui; si ad Iunonem referas, diu id est per decennium gesti. tunc autem ad personam referendum est, cum ipsa loquitur; quod si nulla persona sit, ad poetam refertur. nunc ergo 'ueteris' ex persona poetae intellegendum. sic ipse in alio loco "mirantur dona Aeneae, mirantur Iulum flagrantesque dei uultus" partem ad se rettulit, partem ad Tyrios, qui deum eum esse nesciebant. 23.3. SATVRNIA antonomasia est, non epitheton; quae fit quotiens pro proprio nomine ponitur quod potest esse cum proprio nomine et epitheton dici. 'Saturnia' autem nomen quasi ad crudelitatem aptum posuit; Vergilius enim ubicumque Ioui uel Iunoni Saturni nomen adiungit, causas eis crudelitatis adnectit, ut "nec Saturnius haec oculis pater aspicit aequis". et alibi "es germana Iouis Saturnique altera proles: irarum tantos uoluis sub pectore fluctus". 24.1. PRIMA atqui Hercules prior contra Troianos pugnauit: unde modo 'prima' princeps accipienda est. nam poeta plerumque significationem nominum dat participiis, uel contra, ut "uoluentibus annis", significat enim uolubilibus. hac licentia et in hoc nomine usus est, ut primam pro principe poneret. 24.2. PRIMA inter primos; alii pro olim; alii 'prima' simpliciter, postea enim alii dii interesse coeperunt; alii 'prima' non ordine, sed uoluntate. aliter "primusque Machaon"; ibi enim in primis intellegitur. 24.3. AD TROIAM 'ad' et 'apud' accusatiuae sunt praepositiones, sed 'apud' semper in loco significat, 'ad' et in loco et ad locum, ut "ad quem tum Iuno supplex his uocibus usa est, et Cicero decem fiscos ad senatorem quendam relictos", item "ad Marcum Laecam te habitare uelle dixisti". 24.4. CARIS ARGIS illic enim eam coli omnibus notum est. Argos autem in numero singulari generis neutri est, ut Horatius "aptum dicet equis Argos ditesque Mycenas", in plurali numero masculini, ut hi Argi. ceterum deriuatio nominis Argiuos facit, non Argos. 25.1. NECDUM ETIAM aduerbium temporis. quis ante hunc? 25.2. CAVSAE IRARUM nunc de praeteritis loquitur. non nulli tamen pro causa et dolore dictum accipiunt. 25.3. SAEVI autem 25.4. DOLORES quod saeuire faciant. 26. ALTA MENTE REPOSTUM secreta, recondita. 'repostum' autem syncope est; unam enim de medio syllabam tulit. sed cum omnes sermones aut integri sint aut pathos habeant, hi qui pathos habent ita ut lecti sunt debent poni: quod etiam Maro fecit, nam "repostos" et "porgite" de Ennio transtulit: integris autem et ipsis utimur et eorum exemplo aliis. 27.1. IVDICIUM PARIDIS nota fabula est de malo aureo, Paridem pro Venere contra Iunonem Mineruamque iudicasse de forma. et bene 'iudicium Paridis', non fauor, ne re uera uideatur offensa. sic enim agit poeta, ut et Iuno causas irascendi habeat, et tamen in Aenea nulla sit culpa. 27.2. SPRETAEQUE INIVRIA FORMAE epexegesis est, hoc enim fuit iudicium Paridis: ut 'que' particula uacet, sicut illo loco "dixitque et proelia uoce diremit". licet multi separent dicentes aliud esse; numquam enim coniunctio ponitur nisi inter duas res. et 'spretae formae' referunt ad Antigonam, Laomedontis filiam, quam a Iunone propter formae adrogantiam in ciconiam constat esse conuersam. 28.1. ET GENUS INVISUM propter Dardanum Electrae paelicis filium. 28.2. RAPTI stuprati, ut est "rapta Garamantide nympha". item "et raptas sine more Sabinas". uel certe quod ad caelum raptus sit a Ioue per aquilam, ut "sublimem pedibus rapuit Iouis armiger uncis". 28.3. GANYMEDIS HONORES Troi, regis Troianorum, filii. 'honores' autem dixit uel propter ministerium poculorum, quod exhibuit diis remota Hebe, Iunonis filia, uel quod inter sidera conlocatus aquarii nomen accepit. ergo irascitur Iuno quod non ob hoc tantum raptus sit, ut pocula ministraret, sed quod ideo uiolatus sit, ut diuinos honores consequeretur. aut 'honores' propter formam, ut "et laetos oculis adflarat honores". sane hic Ganymedes Latine Catamitus dicitur, licet Theodotius, qui Iliacas res perscripsit, hunc fuisse Belin Chaldaeum dicat et Laomedonti praedixisse, tunc perituram et ciuitatem et regnum Troianum, cum de monte Metios sponte fuisset saxum elapsum: quod cum euenisset, postea Ilium esse dirutam. 29. HIS ACCENSA SUPER 'his super' aut de his, aut super metum Carthaginis his quoque accensa. [1,30] 30.1. TROAS bona oeconomia ostendit, totum genus Troianorum inuisum fuisse Iunoni, quia inlaturus est Mineruam ob unius hominis delictum etiam eos quos amauerat perdidisse. 30.2. RELLIQUIAS ut stet uersus geminauit, nam in prosa reliquias dicimus. 'relliquias' autem 'Danaum' dupliciter et a Troianis et a Graecis dici possunt, ut "et nostro sequitur de uulnere sanguis". 30.3. ATQUE INMITIS ACHILLI bene secundum Homerum segregat duces a populo. sic Aeneas in secundo post omnium casum Priami separauit interitum, ut "forsitan et Priami fuerint quae fata requiras". inmitem autem dixit etiam circa extinctum crudelem. et ideo intulit Achillem praecipue, quod Aeneas cum Achille congressus sit et ut in quinto ait Neptuni beneficio liberatus. 30.4. ACHILLI propter homoioteleuton detraxit s litteram, quae plerumque pro sibilo habetur non solum necessitatis, sed etiam euphoniae causa: nam alibi ipse ait "nec equis adspirat Achillis": ut Sallustius "a principio urbis ad bellum Persi Macedonicum". detrahitur autem tertiae declinationis genetiuo. sane apud Sigeum Achillis statua fuisse dicitur, quae in lanna, id est in extima auris parte elenchum more femineo habuerit. hic apud Cretam insulam pemptus uocatus est, ut ueteres auctores tradunt. 31. ARCEBAT prohibebat. significat autem et 'continet'. Ennius "qui fulmine claro omnia per sonitus arcet", id est continet. 32.1. ACTI FATIS nulla Iunonis inuidia est. 32.2. ACTI FATIS si odio Iunonis fatigabantur, quo modo dicit 'acti fatis'? sed hoc ipsum Iunonis odium fatale est. laborat enim Vergilius nihil Troianorum meritis, sed omnia fatis adscribere. est et alter sensus; nam fatum uoluntatem legimus, ut "fatis Iunonis iniquae", id est uoluntate, ut hic intellegamus, agebantur fatis Iunonis, id est uoluntate. uel 'fatis' pro malis, ut "nate Iliacis exercite fatis". 32.3. MARIA OMNIA 32.4. CIRCUM in fine accentum ponimus contra morem Latinum: sed corruptio hoc facit; namque praepositio postposita corrupta est sine dubio. 33.1. MOLIS difficultatis. in sequentibus proprie "miratur molem Aeneas". 33.2. ROMANAM CONDERE GENTEM latenter ostendit hinc odium Iunonis Aeneam pertulisse, quod Romanae gentis auctor extabat. 34.1. VIX hoc loco mox significat uel statim. 34.2. E CONSPECTU ut adhuc de Sicilia possent uideri. et ut Homerus omisit initia belli Troiani, sic hic non ab initio coepit erroris. 35.1. LAETI uel alacres et ueloces, ut est "et laetus eois Eurus equis", item "et uirgea laetus pabula", id est festinus, cum intentione; uel re uera laeti, quamquam incongruum sit post Anchisae mortem. sed et interitus senum minus doletur, et 'magis laetos' intellegendum est, ut sit causa maior iracundiae. sic enim et in septimo Iuno irascitur, ubi "laetum Aenean Siculo prospexit ab usque Pachyno". uel 'laeti' g-prothumoi, ut "omnisque iuuentus laeta". 35.2. SALIS maris secundum Homerum. salem autem quo utimur singulari numero tantum dicimus; cum iocos significamus pluralem tantum ponimus numerum, ut Lucanus "non soliti lusere sales". aliquando autem etiam urbanitatem per singularem numerum significamus, ut Terentius "qui habet salem, quod in te est", id est quae res in te est, masculini enim generis est, non neutri: et neutra triptota sunt, nec ab hoc accusatiuo nominatiuus esse potest 'hoc salem'. 36.1. SUB PECTORE pro in pectore. 36.2. VVLNUS de praeterito dolorem dixit, de futuro metum, ad utrumque 'uulnus' rettulit. 37.1. HAEC SECUM subaudimus locuta est, deest enim. et hoc fictum est, ut superius diximus. unde enim hoc sciret poeta? bene autem inpatientiam doloris ostendit detrahendo ei solatia, ut in quarto solam inducit Didonem "en quid ago?" 37.2. HAEC SECUM quia uehementior adfectus est sine conscio, ut "et casum insontis mecum indignabar amici" et "crudelia secum fata Lyci". e contrario "quicum partiri curas". 37.3. MENE 'ne' non uacat, significat enim ergo et est coniunctio rationalis. 37.4. INCEPTO DESISTERE tolerabilius enim est non inchoare, quam incepta deserere, ut Terentius "uerum si incipias, neque pertendas nauiter". et 'mene' sic habet emphasin, ut "ast ego, quae diuum incedo regina". 37.5. VICTAM sic et in septimo "uincor ab Aenea". se uictam pronuntiat uelut uictam. alii iratam tradunt. 38. NEC POSSE ITALIA detraxit more suo praepositionem prouinciae; non enim dixit 'de Italia', sed 'Italia'. TEUCRORUM quia Teucer et Scamandrus Creta profecti Troiam uenerunt. facta ascensione hospitio a Dardano accepti de aduenis ciues facti, quia Batiam, Teucri filiam, Dardanus sibi iunxit et populares suos socero cognomines fecit. AVERTERE id est in perpetuum. REGEM hoc est, quia nihil amisit, rex est. et mire Aeneam noluit nominare. honorantur enim minores a maioribus si suo nomine fuerint nominati, ut "Aeole, namque tibi". contra contumelia est si maiores a minoribus suo nomine nominantur, ut "Iunonis grauis ira". et "pacem te poscimus omnes Turne". et bene 'regem' inuidiose; non enim dixit Troianos, sed unum hominem Troianum. 39. QUIPPE VETOR FATIS re uera, inquit, fata me prohibent. ergo Iuno ignorat uim fatorum. sed hoc non possumus dicere, quia superius lectum est "si qua fata sinant et audierat". hoc ergo est. omnis res hominum aut ex nostra uoluntate descendit, ut puta sedere surgere; aut ex fati necessitate, ut nasci mori; aut ex deorum uoluntate, ut nauigare uel honoribus frui. nunc de nauigatione agitur; et bene inuidiose, quasi etiam huius rei potestatem ei possint fata detrahere. est et alter sensus latens, ut speret se reginam contra exulum fata posse aliquid, si Mineruae numen inferius ualuit contra fata uictorum. PALLASNE Minerua g-apo g-tou g-pallein g-to g-doru, id est ab hastae concussione; uel quod Pallantem gigantem occiderit. sane opportune hic Aiacis naufragium ad exemplum adfert, cum de naufragio Aeneae cogitat. et cum bellum meditatur, belli exemplum adfert "Mars perdere gentem inmanem Lapithum ualuit". 'ne' autem coniunctio expletiua uidetur. an aliter? EXVRERE exuri dicitur de quo nihil superest, ut "quid memorem exustas Erycino in litore classes?" CLASSEM ad inuidiam posuit, ut pro una naui classem dicat. sic Venus "nauibus infandum amissis", cum Orontes solus perisset. aut re uera unam nauem significat, ut Horatius "me uel extremos Numidarum in agros classe releget". classis enim dicta est g-apo g-tohn g-kalohn, id est a lignis, unde et calones dicuntur qui ligna militibus portant, et g-kalopodia. [1,40] 40. ARGIVUM quasi et illud contra fata. et 'Argiuum' pro Argiuorum; uidetur autem specie accusatiui singularis pro genetiuo plurali usus. et bene 'Argiuum' quasi quos ipsa Iuno amat, ut supra "pro caris gesserat Argis". POTVIT ad illud refertur quod superius dixit 'nec posse'. et inuidiose potentiam Mineruae exaggerat, quae uno tempore et exurere potuit et submergere. 41. UNIUS OB NOXAM in istis sermonibus unius illius ipsius naturaliter media producitur syllaba, sed cum opus est corripitur hac excusatione: nam quotiens uocalem longam uocalis sequitur, ei uires detrahit, ut est "insulae Ionio in magno et sub Ilio alto". et ob hoc mutant accentum; in Latino enim sermone cum paenultima corripitur, antepaenultima habet accentum, ut hoc loco 'unius ob noxam' et contra "nauibus infandum amissis unius ob iram prodimur". NOXAM pro 'noxiam'. et hoc interest inter noxam et noxiam, quod noxia culpa est, noxa autem poena. quidam noxa quae nocuit, noxia id quod nocitum accipiunt. sane latenter tangit historiam; dicitur enim Minerua in tantum ob uitiatam Cassandram in templo suo solius Aiacis poena non fuisse contenta, ut postea per oraculum de eius regno quotannis unam nobilem puellam iusserit Ilium sibi ad sacrificium mitti, et quod est amplius, de ea tribu, de qua Aiax fuerat, sicut Annaeus Placidus refert. FURIAS amorem, ut in bucolicis "seu quicumque furor". alii sic accipiunt, quasi illum in furore deliquisse dicat, Troianos scientes. OILI Oilei. et non uacat; nam et duo Aiaces fuerunt, et ambo furuerunt, sed ira armorum Telamonius, hic amore, qui Cassandram in templo Mineruae capto Ilio stuprauit. et est graeca figura, si dicamus 'Aeneas Anchisae' et subaudiamus filius. hac autem figura utimur circa patres et circa maritos tantum, ut Vergilius "Deiphobe Glauci", id est filia, et "Hectoris Andromache", id est uxor. sane hic Aiax, Oilei filius a multis historicis Graecis tertiam manum dicitur post tergum habuisse quod ideo dicitur fictum, quia sic celeriter utebatur in proelio manibus, ut tertiam habere putaretur. 42. IPSA bene ipsa; dulcis enim est propria manu quaesita uindicta: unde plus dolet Iuno alienis se uiribus niti, ut Aeoli uel inferorum, sicut ipsa "flectere si nequeo superos, Acheronta mouebo". RAPIDUM uelocem, ut est "cum rapidus sol nondum hiemem contingit equis, iam praeterit aestas" item "rapidiue potentia solis". {sed} cum Varro diuinarum quinto quattuor diis fulmina adsignet, inter quos et Mineruae, quaeritur, cur Minerua Iouis fulmen miserit. antiqui Iouis solius putauerunt esse fulmen, nec id unum esse, ut testantur Etrusci libri de fulguratura, in quibus duodecim genera fulminum scripta sunt, ita ut est Iouis Iunonis Mineruae, sic quoque aliorum: nam de Iunonis fulmine Accius ait "praeferuido fulgore ardor iniectus Iunonis dextra ingenti incidit". quare tum non posuit Mineruam misisse fulmen suum? sed multi dicunt, habere quidem Mineruam ut Iouem et Iunonem fulmen, sed non tantum ualere, ut uindictam suam possit implere, nisi usa esset Iouis fulmine: unde merito queritur Iuno, Mineruam, cum de numero minorum sit qui fulmen habent, usam tamen Iouis fulmine. IACVLATA in libris Etruscorum lectum est iactus fulminum manubias dici et certa esse numina possidentia fulminum iactus, ut Iouem Vulcanum Mineruam. cauendum ergo est, ne aliis hoc numinibus demus. et 'iaculata' pro iaculans, participium passiuum pro actiuo. E NUBIBUS secundum physicos qui dicunt conlisione nubium fulmen creari. et indignatur Iuno, quod, cum nubes suae sint, pariter eis Minerua ac Iouis fulmine usa sit, cum sibi neutrum prosit. 43. DISIECITQUE quidam uolunt fulminum genera quattuor esse: unum quod dicitur dissiciens idemque fragosum, alterum transfigens, tertium corripiens, quartum infigens: quas omnes species more suo in unius fulguris descriptione attigit dicens primum 'disiecitque rates', secundum 'illum expirantem transfixo pectore', tertium 'turbine corripuit', quartum 'scopuloque infixit acuto'. RATES abusiue naues; nam proprie rates sunt conexae inuicem trabes. Varro ad Ciceronem "ratis dicta nauis longa propter remos, quod hi supra aquam sublati dextra et sinistra duas rates efficere uidentur. ratis enim, unde hoc translatum, ubi plures mali aut trabes iuncti aqua ducuntur. hinc nauiculae cum remis ratariae dicuntur". 44. ILLUM auctorem scilicet criminis. EXPIRANTEM FLAMMAS non animam dicit 'flammas', sed cum anima fulminis flammas uomentem. et ut superius pleno nomini adiecit 'opum', id est "diues opum", sic hic uerbo; cum enim plenum sit 'expirantem', addidit 'flammas', ut alio loco 'animas', ut "confixi expirant animas". alii 'expirantem' anhelantem accipiunt. Probus et 'tempore' legit, ut ipse "liquefacto tempora plumbo". sed qui legunt 'pectore' de Accio translatum adfirmant, qui ait in Clytemestra de Aiace "in pectore fulmen inchoatum flammam ostentabat Iouis". qui 'tempore' legunt de topica historia tractum dicunt; nam Ardeae in templo Castoris et Pollucis in laeua intrantibus post forem Capaneos pictus est fulmen per utraque tempora traiectus. et singulare nomen pro plurali. totius autem Italiae curiosissimum fuisse Vergilium multifariam apparet. 45. TURBINE uolubilitate uentorum. SCOPVLO saxo eminenti. 'scopulus' autem aut a speculando dictus est, aut a tegimento nauium, g-apo g-tou g-skepazein. contigerunt autem ista circa Caphereum montem Euboeae. INFIXIT Cornutus ait 'inflixit' uerius, quod sit uehementius. 46. AST EGO nunc conparat singula. et ne leue esset quod dixerat 'ego', addidit 'deorum regina'; sic Sallustius "uos autem, hoc est populus Romanus". DIVUM autem pro diuorum, sicut 'Argiuum'. INCEDO incedere proprie est nobilium personarum, hoc est cum aliqua dignitate ambulare, ut "regina ad templum forma pulcherrima Dido incessit et aut iaculo incedit melior", Sallustius "sed incedunt per ora uestra magnifici". 47. ET SOROR ET CONIVNX physici Iouem aetherem, id est ignem uolunt intellegi, Iunonem uero aerem, et quoniam tenuitate haec elementa paria sunt, dixerunt esse germana. sed quoniam Iuno, hoc est aer, subiectus est igni, id est Ioui, iure superposito elemento mariti traditum nomen est. Iouem autem a iuuando dixerunt; nulla enim res sic fouet omnia, quemadmodum calor. TOT ANNOS licenter in istis elocutionibus et accusatiuo et ablatiuo utimur. dicimus enim et 'tota nocte legi' et 'totam noctem legi'. honestior tamen elocutio est per accusatiuum. sane 'tot annos' continuationem significat, 'tot annis' autem interuallum. 48. ET QUISQUAM non Troianorum, sed omnium generaliter. IVNONIS autem pro 'meum', nomen pro pronomine. 49. PRAETEREA postea, ut "praeterea uidit, nec portitor Orci amplius obiectam passus transire paludem". SUPPLEX breuiter utrumque dixit; aut enim suscipiuntur uota precibus, aut honore redduntur. et ostendere uult, non solum non sibi supplicandum, sed nec simplici ueneratione dignam futuram. [1,50] 50. TALIA FLAMMATO quod superius intermiserat nunc reddidit. nam dixerat superius 'haec secum' et modo ait 'uolutans', id est cogitans. multi sane 'talia uolutans' talia reuolutans accipiunt. 51. NIMBORUM nimbi nunc uentos significant, plerumque nubes uel pluuias: ergo prout locus fuerit intellegamus. proprie tamen nimbi uocantur repentinae et praecipites pluuiae; nam pluuias dicimus lentas et iuges. et figurate 'patriam, loca'; unum enim uarietas ipsa significat. LOCA FETA nunc plena, ut alio loco "feta armis". sciendum est autem fetam dici et grauidam et partu liberatam, ut "fecerat et uiridi fetam Mauortis in antro"; enixam autem eam fuisse lac, quod pueris praebebatur, ostendit. item fetam grauidam illo loco ostendit, "non insueta graues temptabunt pabula fetas". ergo quia feta medius sermo est, bene hoc loco epitheto discreuit, dicens 'graues fetas', ut bonum facinus et malum facinus dicimus, bonum uenenum et malum uenenum. AVSTRIS figura est celebrata apud Vergilium: et est species pro genere. legerat apud Ennium "furentibus uentis", sed quasi asperum fugit et posuit 'austris' pro uentis. 52. AEOLIAM VENIT nouem insulae, quae sunt post fretum Siciliae, appellantur Aeoliae ab Aeolo rege, Hippotae filio, licet habeant et propria nomina. unde et Vergilius ait "Aeoliam Liparen". poetae quidem fingunt hunc regem esse uentorum, sed ut Varro dicit, rex fuit insularum, ex quarum nebulis et fumo Vulcaniae insulae praedicens futura flabra uentorum inperitis uisus est uentos sua potestate retinere. AEOLIAM VENIT in Aeoliam. detraxit ⟨praepositionem⟩, ut "Italiam fato". Aeolus Hippotae siue Iouis siue Neptuni filius. qui cum immineret bellum, quo Tyrrhenus, Lipari frater, Peloponnesum uastare proposuisset, missus ab Agamemnone, ut freta tueretur, peruenit ad Liparum, qui supra dictas insulas regebat imperio, factaque amicitia Cyanam filiam eius in matrimonium sumpsit et Strongulam insulam in qua maneret accepit. HIC illic, ut superius "hic currus fuit". VASTO ANTRO physica ratione hoc fingit poeta. naturale enim est ut loca concaua plena sint uentis. sane 'uasto' pro desolato ueteres ponebant. Ennius Iphigenia "quae nunc abs te uiduae et uastae uirgines sunt". ponebant et pro magno. Clodius commentariorum "uasta: inania magna". 53. LUCTANTES elaborantes egredi uel inter se saeuientes. SONORAS graues sonis, et est tempestatis epitheton. ordo autem talis est, Aeolus uentos et tempestates sonoras uasto antro premit. quidam 'sonoras' semper strepentes tradunt, ut "fluminibusque sonoris"; nam sonorum est quidquid sine intermissione sonum seruat, sonans uero quod ad tempus auditur. male autem quidam accipiunt 'sonoras' pro sonantes, cum sit proprium 'sonoras', ut g-thalassa g-te g-ehchehessa. aliud est enim g-ehchousa, id est sonans. 54. AC VINCLIS ET CARCERE FRENAT translatio est per poeticam licentiam facta. carcer autem est undecumque prohibemur exire, dictus quasi arcer ab arcendo. locum autem, in quo seruantur noxii, carcerem dicimus numero tantum singulari; unde uero erumpunt quadrigae, carceres dicimus numero tantum plurali, licet plerumque usurpet poeta, ut est "ruuntque effusi carcere currus". alii uinclis carceris tradunt, ut "quam ferro excisam crebrisque bipennibus instant". 55. ILLI INDIGNANTES hic aperte ostendit, quid sit 'luctantes'. MAGNO CUM MURMVRE MONTIS non circum montis claustra, sed cum magno montis murmure fremebant. et est maior sensus: sic fremebant, ut etiam antra possent sonare. CUM MURMVRE MONTIS sic dixit Pacuuius "murmur maris", quia uentos murmur sequitur, ut ipse alibi "magno misceri murmure pontum". 56. CIRCUM FREMUNT quidam hoc loco 'fremunt' id est imperia recusant intellegunt, ut apud Cassium in annalium secundo "ne quis regnum occuparet, si plebs nostra fremere imperia coepisset", id est recusare. ita et hic ostendit uentos imperia recusantes. non numquam 'fremere' uelle significat, ut "arma amens fremit, arma toro tectisque requirit". CELSA ARCE secundum quod superius diximus. uenti enim melius deprehenduntur ex alto. SEDET non otiatur, sed curat; apud antiquos enim 'sedet' considerat significabat, ut alio loco ait "Turnus sacrata ualle sedebat". 57. MOLLITQUE ANIMOS id est uentos g-apo g-tohn g-anemohn, ut ipse alibi "quantum ignes animaeque ualent" et Horatius "inpellunt animae lintea Thraciae". 'mollit' autem ideo dixit, ut per transitum ostenderet, uitia naturae nulla ratione mutari, sed mitigari aliquatenus posse. 58. MARIA AC TERRAS CAELVMQUE PROFVNDUM atqui quattuor elementa sunt, terra aqua aer aether. sed hoc loco rite praetermisit aetherem, quia uenti non turbant superiora, ut ait Lucanus "pacem summa tenent", sed aut terras aut maria aut aerem. nam caelum hoc loco pro aere posuit, ut Lucretius "in hoc caelo qui dicitur aer". 'profundum' autem et sublime dicitur {et profundum mare}, ut 'supremum' ⟨et⟩ altum "pro supreme Iuppiter", ⟨et⟩ postremum. potest et ad maria et ad terras referri. quidam 'profundum' in profundum accipiunt, alii pro funditus. et sicut hic 'profundum' in altitudinem, sic alibi fastigia de infima parte "forsitan et scrobibus quae sint fastigia quaeras". 59. FERANT auferant; et est aphaeresis. RAPIDI ueloces, ut supra. VERRANTQUE uerrere est trahere, a rete, quod uerriculum dicitur. est autem principalitas uerbi uerro uerris, praeteritum uersi, unde et fit participium uersus, hinc alibi "et uersa puluis inscribitur hasta", id est tracta. [1,60] 60. SPELVNCIS ATRIS uel tenebrosis, uel magnis. 61. ID METVENS timens. ergo Iuppiter timet, non sibi, sed elementis, ne turbentur eruptione uentorum, ut si bellorum tempore dicas uirum fortem timere, non sibi, sed liberis suis. HOC METVENS prouidens cauens. MOLEMQUE ET MONTES id est molem montis. et est figura, ut una res in duas diuidatur, metri causa interposita coniunctione, ut alio loco "pateris libamus et auro", id est pateris aureis. 62. FOEDERE modo lege, alias pace, quae fit inter dimicantes. foedus autem dictum uel a fetialibus, id est sacerdotibus per quos fiunt foedera, uel a porca foede, hoc est lapidibus occisa, ut ipse "et caesa iungebant foedera porca". 63. ET PREMERE ET LAXAS SCIRET DARE IVSSUS HABENAS permansit in translatione, ut "uinclis et carcere frenat". 'iussus' autem ob hoc posuit, quia suo nihil facit imperio. nam tolle hoc, et maior est omnibus diis, si ad eius uoluntatem possunt elementa confundi: ut ipse "Aeolus mihi iussa capessere fas est". simul uentorum ostenditur uis, quibus parum fuerat montem superponi, nisi et regem acciperent, qui ipse quoque alieno pareret imperio. ET PREMERE E- L- S- D- I- H- alioquin Iunoni obsequi non posset. alii 'iussus' ita intellegunt, non cum iuberetur eum hoc facere, sed ita administrare, ut etiam iussus erat, secundum desiderium temporum. 64. AD apud quem, ut supra. 65. AEOLE rhetoricum est in omni petitione haec obseruare, ut possit praestare qui petitur, ut sit possibilitas, ut sit res iusta quae petitur, ut habeat modum petitio, ut sequatur remuneratio. et sciendum est secundum hunc ordinem omnes petitiones formare Vergilium, ut in hoc loco possibilitas est 'et mulcere dedit fluctus et tollere uento'. iusta petitio est 'gens inimica mihi'; omne enim quod contra inimicos petimus iustum est. modus petitionis est 'et dissice corpora ponto'. remuneratio 'sunt mihi bis septem praestanti c- n-'. AEOLE INCVTE VIM VENTIS ordo ipse est. et est figura parenthesis. inter parenthesin et ellipsin hoc interest, quod parenthesis es quotiens remota de medio sententia integer sermo perdurat; plenum namque est 'Aeole incute uim uentis'. item "Aeneas rapidum ad naues praemittit Achatem". ellipsis autem est quotiens remotis interpositis deest aliquid, ut est "quos ego - post mihi non simili poena"; deest enim 'adfligam'. AEOLE sane antiqui quotiens a minoribus beneficium petebant, a nomine incipiebant, et erat honoratius si nomen ipsius ante praeferrent. DIVUM PATER ATQUE HOMINUM REX Iuppiter. et periphrasis est, id est circumlocutio. 'pater' autem a Vergilio ad eminentiam ponitur, ut "pater Aeneas" et "pater Appenninus". 66. ET MULCERE DEDIT FLUCTUS ET TOLLERE VENTO aliud pendet ex alio; nam qui potest mulcere, potest et tollere, id est erigere in tempestatem. 'mulcere' autem delenire. hinc mulsum quod dulcedine animos nostros permulceat. alii 'mulcere' mitigare, mollire uel fouere. 67. GENS sermo hic et nationem significat et familiam, sed nunc ad utrumque potest referri. nam aut ad familiam Aeneae aut ad Troianam gentem refertur. TYRRHENUM Tyrrhenus cum fratre Lydo regnum ea indulgentia tenuit, ut ingens frequentia populi his contingeret: quae causa summam rerum fecit inopiam, nullo patriam relinquente aut uolente peregrinari, quia tanta bonitas erat in regibus. consilium igitur habuerunt, ut partiti turbam, quam alere non poterant, alternis diebus abstinerent a cibis lusibusque uacaretur. atque hac lasciuia excogitauerunt talorum tesserarumque iactus pilaeque lusum et tibiae modulationem et concentum symphoniae tubarumque, quibus auocati ciues facilius tolerarent ieiunium. nouissime tamen quia uincebat necessitas nec ulla consilia famem releuarent, sortiti sunt, uter ex fratribus cum parte populi abiret in quas sors terras dedisset. cum Tyrrhenus sorte iussus discederet, in mari quod Tyrrhenum ab eo uocatur periit. cuius filius Tuscus cum populo euasit in regionem Tusciam, quae ab eo nomen accepit. TYRRHENUM Tyrrhenum mare dictum est uel quod Tusciam adluit, id est Tyrrheniam, uel certe a Tyrrhenis nautis, qui se in hoc mare praecipitauerunt. namque hoc habet fabula, dormientem in litore Liberum patrem puerum nautas abstulisse Tyrrhenos. qui cum esset experrectus in naui, quo duceretur rogauit; responderunt illi, quo uellet. Liber ait ad Naxum insulam sibi sacratam. at coeperunt alio uela deflectere, quam ob rem iratum numen tigres sibi sacratas iussit uideri, quo terrore se illi in fluctus dedere praecipites. alii dicunt, quod stuprum Libero patri inferre temptauerint ac propterea hoc pertulerint. MIHI NAVIGAT id est in meum dolorem. NAVIGAT AEQUOR figura Graeca est; nos enim dicimus per aequor nauigat. similiter etiam alio loco "terram, mare, sidera iuro", cum latinitas exigat, ut addatur praepositio per. et non uacat quod 'Tyrrhenum' addidit; uidetur enim dicere, iam eis Italiam esse uicinam. 68. ILIUM IN ITALIAM PORTANS id est res Ilienses. et inuidiose dicit Ilium, quasi ipsam cernat ciuitatem, cum Troianos aspexerit. et bene 'Ilium', hoc est quam fata stare noluerint. VICTOSQUE PENATES a Graecis. tacite occurrit quaestioni: portat quidem deos, sed uictos, hoc est contemnendos, ne facere contra inuictos nollet. 69. INCVTE VIM VENTIS duplex sensus est: 'incute' enim si inice significat, 'uentis' datiuus est casus, hoc est, parua est eorum, etiam tu eis da magnam uim; si autem 'fac', septimus casus est, et erit sensus: fac uim Troianis per uentos, hoc est, per uentos uim in Troianos incute. Ennius "dictis Romanis incutit iram". SUBMERSASQUE OBRVE PUPPES ordo est ⟨inuersus⟩ in sensu; ante enim est ut obruantur fluctibus, et sic submerguntur. tota autem Iunonis petitio in sequentibus explanatur. SUBMERSASQUE OBRVE P- id est obrue, ut submergas. [1,70] 70. AVT AGE DIVERSOS hoc est disperge illos per diuersa, ne ad Italiam ueniant; duobus enim generibus deletur exercitus, aut internecione aut dispersione. ET DISSICE CORPORA hic mutauit coniunctionem, nam dicendum erat 'aut dissice corpora'. CORPORA PONTO tam uirorum quam nauium, ut ipse alio loco cum de nauibus loqueretur "et toto descendit corpore pestis". sciendum sane est artem hanc esse petitionis, ut minora inpetrare cupientes maiora poscamus: quod etiam nunc Iuno facit. scit namque se fatis obstare non posse, sed hoc agit, ut eos arceat ab Italia. 71. SUNT MIHI BIS SEPTEM non sine ratione Iuno nymphas dicitur sua potestate retinere; ipsa est enim aer, de quo nubes creantur, ut est "atque in nubem cogitur aer", ex nubibus aquae, quas nymphas esse non dubium est. ideo autem nympham Aeolo pollicetur, quia uentorum rex est, qui aquae motu creantur. bene ergo ei iungitur origo uentorum. sane notant Vergilium critici, quia marito promittit uxorem: quod excusat regia licentia, ut Sallustius "denas alii alii plures habent, sed reges eo amplius". uel certe quod ex priore coniuge inprobos filios Aeolus habuerit, uel quod haec quam promittit inmortalis est. alii uolunt Iunonem per iram oblitam, Aeolum uxorem et filios habere; quod exinde adserunt, quia Aeolus ad haec nihil ei responderit. et bene Iuno sic pollicetur, quasi Aeolo beneficium ante non concesserit. econtra Aeolus non ad praesens, sed ad praeteritum respondit 'tu mihi quodcumque hoc regni est'. PRAESTANTI CORPORE NYMPHAE bene etiam istas laudat, ut maior sit in Deiopea pulchritudinis gloria. laudabilius enim est superare laudatos, ut ipse ad maiorem Aeneae gloriam laudat et Turnum. harum autem quattuordecim nomina, ut quidam uolunt, in Georgicis inuenimus. 'praestanti' autem 'corpore' pro praestantis corporis, ablatiuum pro genetiuo. 72. QUARUM QUAE FORMA dicimus et per se 'quarum quae pulcherrima', et plus ornauit inferendo 'forma pulcherrima'. 73. CONVBIO IVNGAM deest eam; et conubium est ius legitimi matrimonii. et bene 'conubio iungam' dixit, ut hanc ab aliis segregaret, quae a regibus sine lege habentur. solent enim reges inter plures uni praecipuum dare nomen uxoris. et 'conubio' nu breuem posuit, cum naturaliter longa sit. nubo enim, unde habet originem, longa est. sed est tropus systole, qui fit quotienscumque longa corripitur syllaba propter metri necessitatem. ipse alio loco longam posuit, ut est "Hectoris Andromache Pyrrhin conubia seruas?" item "cuique loci leges dedimus, conubia nostra reppulit" et "per conubia nostra" et "Nomadumque petam conubia supplex". sciendum tamen est, quia plerumque in conpositione uel deriuatione principalitatis natura corrumpitur. CONVBIO IVNGAM STABILI PROPRIAMQUE DICABO multa in unum contulit uersum quae Iuno promittit; dicendo enim 'conubio' ostendit legitimam, dicendo 'stabili' longam promittit concordiam, id est quae diuortio careat, dicendo 'propriam' adulterii remouet suspitionem. quod autem adiecit 'dicabo' obsequentem eam fore demonstrat. in usu enim est ut dicamus, sacerdos dicatus est numini, hoc est ad obsequium datus est. alii 'dicabo' dabo accipiunt. Terentius "iam hanc operam tibi dico", id est do, sicuti ab eo quod est dico participium a passiuo dictus facit, ut est "Iunoni infernae dictus sacer", quamuis alibi lectum sit "templis sibi ferre dicatis". 'propriam dicabo' autem deest 'tibi eam'. 'propriam' autem possumus uel firmam uel perpetuam accipere, ut "si proprium hoc fuerit". Terentius "nihilne esse cuiquam proprium" et "quod uoluptates eorum propriae sunt" et "da propriam, Thymbraee, domum". 74. OMNES ANNOS bene, quia dea est; non enim usque ad senectutem. MERITIS praestitis, ut alibi "nec te regina negabo promeritam", id est praestitisse. et alterum pendet ex altero; meritum enim non nisi ex praestantis descendit beneficio. 75. PULCHRA PROLE bene postremum addidit propter quod matrimonium contrahitur, pulcherrimos filios. et mire hoc Iuno Lucina promittit, quasi non ob libidinem offerat. PULCHRA PROLE notanda figura; frequenter enim hac utitur. nam quod nos per genetiuum singularem dicimus, antiqui per septimum dicebant, ut hoc loco 'parentem pulchra prole', id est pulchrae prolis. et simpliciter intellegendum est; errant namque qui dicunt ideo 'pulchra' dixisse propter Canacen et Macareum in se inuicem turpissimos fratres. illi enim alterius Aeoli filii fuerunt. 76. AEOLUS HAEC subaudis 'dixit', quod ex posterioribus intellegitur, ut supra notauimus. REGINA inferioris personae reuetentia est maiorem meritis appellare, non nomine; contra maioris est minorem nomine tantum uocare. qui ordo non nisi per indignationem corrumpitur, ut in duodecimo Sages in extremis rebus Turnum non regem uocat, ut "ruitque inplorans nomine Turnum". et alibi de Aristaeo "et te crudelem nomine dicit". OPTES optare non tantum eligere significat, ut alibi "optauitque locum regno", sed etiam uelle, ut hoc loco 'quid optes' quid uelis. Lucilius in VI. "quid ipsum facere optes", id est uelis. alii 'quid optes' quid petas. sane seruauit ordinem; nam qui promittit statim a primo polliceri debet, post si qua uult addat, ut auditor expectatione non pendeat. 77. EXPLORARE deliberare; superius namque multa poposcerat Iuno. hoc ergo dicit: tuum est deliberare, quid uelis. aut certe aperire uel pensare, quale sit desiderium. alii explorare Iouis animum; aut certe 'explorare' explanare; aut certe statuere, an aequum sit quod petis, tuus enim hic labor est. MIHI IVSSA CAPESSERE FAS EST figura est litotes, quae fit quotienscumque minus dicimus et plus significamus per contrarium intellegentes, ut hoc loco non ait: licet mihi inplere quae praecipis, sed nefas est non inplere quae iusseris. item "munera nec sperno", id est libenter accipio. MIHI IVSSA CAPESSERE FAS EST hoc secundum ea quae aliter dicuntur, aliter audiuntur dictum est. {nam} cum dicit non se posse ⟨non⟩ inplere quae Iuno praecipiat, nefas tamen putat {non} inplere praecepta. 'mihi' sane ultima syllaba produci debet, quia hoc casu omnia uel nomina uel pronomina uel participia in ultima syllaba produci debent. 'capessere' autem est saepe capere. 78. TU MIHI QUODCVMQUE HOC REGNI rediit ad physicam rationem. nam motus aeris, id est Iunonis, uentos creat, quibus Aeolus praeest. dicendo autem 'quodcumque' aut uerecunde ait, ne uideatur adrogans, aut latenter paene iocatur poeta; quis enim potest uentos, id est rem inanem tenere? TU MIHI Q- H- R- hoc ad illud respondet 'namque tibi diuum pater atque hominum rex'. QUODCVMQUE H- R- quia ipse rex sub alieno imperio est. 'quodcumque' ergo quod 'clauso uentorum carcere regno', nec in mea manu est nisi iusso uentos emittere. IOVEMQUE CONCILIAS hysteroproteron in sensu. non enim Iuppiter conciliatur Aeolo, sed Aeolus Ioui, quasi superiori. conciliantur autem noui, reconciliantur antiqui. 79. TU DAS EPVLIS ACCVMBERE DIVUM hoc est, tu me deum facis. duplici enim ratione diuinos honores meremur, dearum coniugio et conuiuio deorum. unde et in bucolicis "nec deus hunc mensa, dea nec dignata cubili est". sane 'epulis accumbere' secundum sui temporis consuetudinem dixit; nam olim sedentes uescebantur, sicut ipse meminit "gramineoque uiros locat ipse sedili" et "perpetuis soliti patres considere mensis". et apud Homerum sedentes dii epulantur. [1,80] 80. NIMBORVMQUE nubium, ut "et lunam in nimbo nox intempesta tenebat". 81. HAEC UBI DICTA et a Iunone et ab Aeolo. et 'dicta' si nomen est, dedit, si participium, deest sunt. et 'haec ubi dicta' pro postquam, aduerbium locale pro temporali. CAVUM ordo est, conuersa cuspide cauum montem in latus inpulit. et alibi "in latus inque feri curuam compagibus aluum contorsit". alii 'in latus' pro latus accipiunt. Ennius "nam me grauis impetus Orci percutit in latus". INPVLIT IN LATUS quasi in rem quae facile cedit ictui. 82. AGMINE uel inpetu uel multitudine. agmen enim polysemus sermo est. nam inpetum significat, ut "illi agmine certo Laocoonta petunt"; multitudinem, ut "uocat agmina saeua sororum". etiam incedentem exercitum 'agmen' uocamus. 83. QUA DATA et in undecimo "coeant in foedera dextrae qua datur". 'qua' ergo quoniam. et 'qua data' ad uotum uentorum uidetur rettulisse. PORTA omnis exitus porta dicitur, quasi qua potest uel inportari uel exportari aliquid. aut ideo 'porta', quia 'agmine' dixerat; nam porta proprie aut urbis aut castrorum est. TURBINE ui uentorum. et sciendum est, quod quando appellatiuum est 'turbinis' facit, sed si sit nomen proprium, 'Turbonis' facit, ut Horatius "Turbonis in armis". 84. INCVBVERE MARI tria dicit elementa turbata: 'terras turbine perflant', 'incubuere mari' et rursum 'intonuere poli'. his ergo enumeratis recte adiecit 'intentant omnia mortem'. 85. EVRVSQUE NOTVSQUE cardinales quattuor uenti sunt, de quibus nunc tres ponit, paulo post unum quem omiserat reddit, ut "stridens aquilone procella". UNA EVRVSQUE NOTVSQUE ET AFRICUS bene modo hos tres uentos inferiores tantum nominauit, qui a sedibus imis mare commouent, Zephyrum et Aquilonem tacuit; Zephyrum, qui ad Italiam ducit, Aquilonem, qui desuper flat. ideo Homerus de eo "g-kai g-borees g-aithrehgenetes, g-mega g-kuma g-kulindohn". RVUNT autem modo eruunt. PROCELLIS procella est uis uenti cum pluuia, dicta procella ab eo, quod omnia percellat, hoc est moueat. 87. INSEQUITVR CLAMORQUE VIRUM quia praecesserat uentorum sonus, quem et ipsum clamorem possumus dicere. STRIDORQUE RVDENTUM proprie; nam in funibus stridor est. 'stridor' autem est sibilus. Pacuuius in Teucro "armamentum stridor et rudentum sibilus". 88. ERIPIUNT S- N- Accius in Clytemestra "deum regnator nocte caeca caelum e conspectu abstulit" 89. TEUCRORUM EX OCULIS numquam enim totum caelum nubibus tegitur, sed illa pars, contra quam flauerint uenti. quod autem dixit diem eripi, ad uidentum oculos rettulit, non ad naturam. TEUCRORUM E- O- bene 'Teucrorum', quibus tempestas inmissa erat. NOX INCVBAT nox dicta, quod oculis noceat. 'incubat' autem ideo dixit, quod alienum tempus inuasit. nam incubare proprie dicitur per uim rem alienam uelle tenere. aut certe 'nox incubat', ut nihil interualli esset inter tenebras et mare. aut tempestates, ut in georgicis "ipse pater media nimborum in nocte corusca fulmina molitur dextra". [1,90] 90. POLI axes, id est extremae partes caeli. duo enim sunt, notius et borius, a quibus totum caelum contonuisse significat. AETHER aetherem hoc loco pro aere posuit. nubes enim, unde et fulmina, aeris sunt, non aetheris: et frequenter Vergilius duo ista confundit. 91. INTENTANT minantur, ingerunt. OMNIA autem ad superiora rettulit. 92. EXTEMPLO ilico statim. et est augurum sermo. templum enim dicitur locus manu designatus in aere, post quem factum ilico captantur auguria. AENEAE seruauit g-to g-prepon, ut Aeneam ultimum territum dicat. FRIGORE timore. et est reciproca translatio; nam et timor pro frigore et frigus pro timore ponitur, ut in Terentio "uxorem tuam pauitare aiunt" non timere, sed laborare frigoribus; utrumque enim in unum exitum cadit, sicut et de calore et de frigore urere dicimus, ut est "aut Boreae penetrabile frigus adurat". nam et Graeci g-phrikta dicunt quae sunt timenda, ut Homerus { "g-dohra g-men g-ouk g-et' g-onosta"}. Liuius in Odyssia "igitur demum Ulixi cor frixit prae pauore". reprehenditur sane hoc loco Vergilius, quod improprie hos uersus Homeri transtulerit g-kai g-tot g-Odusseos g-luto g-gounata, g-kai g-philon g-ehtor, g-ochthehsas d' g-ara g-eipe g-pros g-hon g-megalehtora g-thumon". nam 'soluuntur frigore membra' longe aliud est, quam luto gounata: et 'duplices tendens ad sidera palmas talia uoce refert' molle, cum illud magis altum et heroicae personae g-pros g-hon g-megalehtora thumon. praeterea quis interdiu manus ad sidera tollit, aut quis ad caelum manum tendens non aliud precatur potius, quam dicit 'o terque quaterque beati'? et ille intra se, ne exaudiant socii et timidiores despondeant animo, hic uero uociferatur. 93. INGEMIT non propter mortem ingemit, sequitur enim 'o terque quaterque beati', sed propter mortis genus. graue enim est secundum Homerum perire naufragio, quia anima ignea est et exstingui uidetur in mari, id est elemento contrario. DVPLICES duas, secundum morem antiquum. nam duplices duos dicebant, ut hoc loco, et binos duos, et utrosque pro utrumque, ut Cicero "binos habebam, iubeo promi utrosque". item Sallustius cum de duobus loqueretur "hi utrique ad urbem imperatores erant". PALMAS manus explicitas. 94. TALIA VOCE REFERT profert. 're' abundat. alibi 'refert' respondet, ut "Anna refert". sic in consuetudine dicimus: ille mihi rettulit. O TERQUE QUATERQUE id est saepius; finitus numerus pro infinito. et sic erupit in uocem cum dolore Homerus g-tris g-makares g-Danaoi g-kai g-tetrakis, g-hoi g-tot' g-olonto. et hoc principium quidam acephalon dicunt, cum intellegi debeat, multa eum intra se cogitasse, postremo in haec erupisse. 95. QUIS et quis et quibus significat: secundum artem enim sic dicimus. ab eo enim quod est 'a qui' in 'bus' mittit, ab eo quod est 'a quo' in 'is' mittit, sed a tertia declinatione in usu sunt datiuus et ablatiuus plurales, licet antiqui omnibus usi sint casibus. denique Cato in originibus ait "si ques sunt populi". et declinauit 'ques quium', ut 'puppes puppium'. MOENIBUS ALTIS propter Pergama, quae altissima fuerunt, ex quibus omnia alta aedificia pergama uocantur, sicut Aeschylus dicit. 96. OPPETERE ore terram petere, id est mori. possumus autem sic uti hoc sermone, ut et per se plenus sit et recipiat adiectionem. ergo dicimus et oppetit et mortem oppetit, sicut et exspirat et animam exspirat. FORTISSIME GENTIS atqui in artibus legimus superlatiuum gradum non nisi genetiuo plurali iungi. constat quidem, sed 'gens' nomen est enuntiatione singulare, intellectu plurale. bene ergo iunxit, in gente enim plures sunt, ut alibi ipse "ditissimus agri Phoenicum"; non enim unus est ager Phoenicum. item Sallustius "Romani generis disertissimus". aut superlatiuo pro comparatiuo usus uidetur, quasi fortissimis comparandus, non ut uulgo creditur praeferendus. sane quaeritur, cur Diomedem fortissimum dixerit, cum post Achillem et Aiacem ipse sit tertius, unde et Sallustius ait "primum Graecorum Achillem". multi dicunt ideo fortissimum, quia iuxta Homerum et Venerem uulnerauit et Martem. alii ad gentem referunt, quod Achilles Thessalus fuit, Aiax Graecus, Diomedes Danaus. multi ad excusationem Aeneae uolunt fortissimum dictum, a quo eum constat esse percussum, ut Iuuenalis "uel quo Tydides percussit pondere coxam Aeneae". 97. TYDIDE uocatiuus Graecus est; si enim latine diceret, o Tydida debuit ponere. omnia enim patronymica quae in 'des' exeunt apud Latinos primae sunt declinationis, ut "saeuus ubi Aeacidae telo iacet Hector". Tydides Diomedes, Tydei et Deipyles, Adrasti filiae, filius, qui post captum Ilium ad Italiam uenit, quod plenius in XI- libro habes. eo tempore statua cum in templo Apollinis Delphici staret, ui quadam diuina ad Corcyram migrauit et uisa est muros Corcyraeorum defendere: nam eius comminatione hostibus fugatis Corcyra bello exempta est. 98. NON POTVISSE quasi semper uoluerit. ANIMAM HANC quasi cum dolore 'animam hanc', ac si diceret infelicem, quae ad laborem nata est. EFFVNDERE secundum eos qui dicunt sanguinem esse animam, ut ipse alibi "purpuream uomit ille animam". nam alio loco aliorum opinionem sequitur, qui dicunt spiritum esse animam, unde est "atque in uentos uita recessit". 99. SAEVUS magnus, ut superius diximus. uel fortis, uel bellicosus, ut est "et saeuum Aenean agnouit Turnus in armis". uel aduersus hostes 'saeuus', et est epitheton ad tempus; nam incongruum erat ab Aenea saeuum Hectorem dici. aut 'saeuus', quod aduersum Antenorem et Aeneam et Helenum sentiens Helenam non permiserit reddi. ⟨aut⟩ ideo 'saeuus' Hector, quia Aeneas pius. quod autem ait 'Aeacidae telo' uult ostendere feliciorem Hectorem, cui contigerit ab Achille perire, quod ipse optauerit ei congressus, sicut in V. Neptunus Veneri loquitur. et bene elegit, cum quibus perisse debuerit; ipse enim et fortis est, et numinum proles: recte ergo his iungitur, in quibus talia fuerunt. [1,100] 100. SARPEDON et in ultima possumus accentum ponere et in paenultima: nam Homerus et 'Sarpedonis' declinauit et 'Sarpedontis', unde et uarius accentus est: 'Sarpedonis' enim antepaenultima habet accentum, 'Sarpedontis' paenultima. sed 'Sarpedontis' usurpauit; naturalis enim declinatio est 'Sarpedon Sarpedonis', ut 'Memnon Memnonis, Sinon Sinonis'. si autem genetiuum in 'dontis' miserit, a circumflexo uenit, qui est in ultima syllaba nominatiui, ut Demophon Demophontis, Laocon Laocontis. sic ergo et Sarpedon, Sarpedontis. est autem Sarpedon Iouis filius et Laodamiae, ut alio loco "quin occidit una Sarpedon mea progenies" occisus a Patroclo, Menoeti filio, armis Achillis induto. huius interitum Iuppiter prosecutus dicitur imbre sanguineo. SIMOIS nomen hoc integrum ad nos transiit, unde suo est accentu proferendum. nam si esset latinum, in antepaenultima haberet accentum, quia secunda a fine breuis est. sane bene fecisse uidetur Simoentis mentionem, ut ibi uideatur pati se optauisse, ubi genitus est, ut alibi "tune ille Aeneas, quem Dardanio Anchisae alma Venus Phrygii genuit Simoentis ad undam?" SUB UNDIS et 'sub undis' legimus, et 'sub undas'. sed si 'sub undas', 'correpta' intellege, si 'sub undis', 'uoluit'; uaria ergo distinctio est. CORREPTA rapta. 101. FORTIA CORPORA hoc est uirorum fortium corpora; nulla enim est in mortuis fortitudo. 102. TALIA IACTANTI inaniter loquenti, ut alibi "atque inrita iurgia iactat et uoces dum iactat inanes". AQUILONE ab Aquilone. ecce hic reddit uentum quem transierat, et a generali tempestate ad speciem transit. 103. ADVERSA contraria, quia ad Italiam nauigantibus Aquilo contrarius est. 104. FRANGVNTVR REMI uel gubernacula, uel quod melius est re uera remi. antiqui enim uelis remisque nauigabant, ut "ualidis incumbere remis, obliquat sinus in uentos". et hoc de naui Aeneae, an de omnibus dixit? TUM PRORAM AVERTIT alii 'prora' legi tradunt. AVERTIT pro 'auertitur'. et est figura creberrima. potest namque pro actiui uerbi significatione passiuum poni, ut est "et pictis bellantur Amazones armis" pro bellant. nec nos debet mouere quod bellor non facit, natura enim hoc prohibuit. nam conpone hoc uerbum, et inuenitur actiuum, facit enim debello debellor. et contra pro passiui uerbi significatione actiuum ponitur, ut est hoc 'auertit' pro auertitur, et "insinuat pauor" pro insinuatur, et "nox umida caelo praecipitat" pro praecipitatur. sed haec uerba tantummodo pro se inuicem ponuntur, quae et actiua esse possunt et passiua, ut est auerto auertor, praecipito praecipitor. ergo non possumus dicere quod quidam artigraphus, declinationes actiui uerbi et passiui pro se inuicem poni. nam et neutralis uerbi declinatio actiua est et communis deponentisue passiua, et aliud est esse actiuum uerbum, aliud habere actiui uerbi declinationem. 105. DAT LATUS inclinatur. CUMVLO altitudine. CUMVLO exuberante fluctu, cum cumulo. PRAERVPTUS in altum leuatus. 106. Hi pro illi uel alii, et bene dicticos. HIS pro illis uel aliis. DEHISCENS ualde hiscens. 'de' enim augentis est, ut in Terentio "deamo te Syre". 107. APERIT ostendit, ut Sallustius "caput aperire solitus", id est nudare, ostendere. sic alibi "uisa aperire procul montes". sane aliter hic 'aperit', aliter 'ostium aperit'. HARENIS et ab harenis et cum harenis, id est uel ab imo mouebatur mare uel cum ipsis harenis, ut in tempestate solet. 108. TRIS Latinum est. genetiuus enim pluralis quotiens in 'ium' exit, accusatiuum pluralem in 'is' mittit, ut 'puppium puppis'; quotiens in 'um' exit, in 'es' mittit, ut 'patrum patres'. SAXA LATENTIA modo propter tempestatem, non ut quidam tradunt tranquillo mari; nam quemadmodum latent quae nomen habent? haec autem saxa inter Africam, Siciliam et Sardiniam et Italiam sunt, quae saxa ob hoc Itali aras uocant, quod ibi Afri et Romani foedus inierunt et fines imperii sui illic esse uoluerunt. unde et Dido "litora litoribus contraria, fluctibus undas inprecor". quae arae a Sisenna "propitiae" uocantur. alii dicunt Graecos haec saxa g-bomous appellare. quidam insulam fuisse hunc locum tradunt, quae subito pessum ierit, cuius reliquias saxa haec exstare, in quibus aiunt Poenorum sacerdotes rem diuinam facere solitos. has aras alii Neptunias uocant, sicut Claudius Quadrigarius I- annalium "apud aras, quae uocabantur Neptuniae". Varro de ora maritima lib- I "ut faciunt hi, qui ab Sardinia Siciliam aut contra petunt. nam si utramque ex conspectu amiserunt, sciunt periculose se nauigare ac uerentur in pelago latentem insulam, quem locum uocant aras". TORQUET iacit, inmittit, ut "torquet aquosam hiemem". alibi 'torquet' deflectit, ut "torquet medios nox umida currus". alibi regit et frenat, ut "cuncta tuo qui bella pater sub numine torques". alibi sustinet et fert "axem umero torquet stellis fulgentibus aptum". 109. SAXA VOCANT ITALI MEDIIS QUAE IN FLUCTIBUS ARAS ordo est, quae saxa in mediis fluctibus Itali aras uocant. pro quibus hunc ordinem esse ait 'tris Notus abreptas mediis fluctibus in saxa latentia torquet'. alii 'mediis ⟨quae⟩ fluctibus aras' legunt, ut sit ordo 'saxa uocant Itali aras, quae mediis fluctibus', ut desit 'sunt'. Italos autem aliqui non qui in Italia nati sint, sed qui Latine loquantur accipiunt. [1,110] 110. DORSUM INMANE eminens, altum, secundum Homerum. uel certe eminens planities aut superficies durior. aut sic ait hic poeta 'dorsum' de saxo, ut Homerus "g-nohta g-thalassehs", sicut alibi ipse "dorso dum pendet iniquo". quidam 'inmane' pro malo accipiunt positum propter naufragia, quae ibi solent fieri; nam 'manum' bonum dicunt, ergo quod bono contrarium inmane; non enim potest pro magno accipi, ⟨ut⟩ alibi "posuitque inmania templa", quia non facile apparent haec saxa, nisi cum mare uentis mouetur. 'dorsum' autem hoc loco non absurde ait, quia Graece arae ipsae g-hippou g-nohta dicuntur, ut Sinnius Capito tradidit, secundum Homerum. MARI SUMMO uel in summo, uel in placido. 111. IN BREVIA ET SYRTES id est in breuia syrtium, quo modo "molemque et montes". 'breuia' autem uadosa dicit, per quae possumus uadere. ET SYRTES syrtium "sinus duo sunt pares natura, inpares magnitudine", ut Sallustius dicit. 112. VADIS uada g-ta g-brachea. Varro de ora maritima libro I "si ab aqua summa non alte est terra dicitur uadus". et multi sic legunt 'inliditque uadis atque aggere cingit harenae'. 113. LYCIOS hi Troiae ad auxilium uenerant, qui mortuo rege Pandaro Aeneam secuti sunt, unde et in secundo ait "comitum adfluxisse nouorum". FIDUM fidelem. utrumque nomen idem significat. quamuis quidam uelint fidum amicum, fidelem seruum dici. et sic pronuntiandum, ut dolorem adferat talis socii amissio. 114. IPSIUS ANTE OCULOS ad maiorem dolorem: unde alibi "quaeque ipse miserrima uidi", item "qui nati coram me cernere letum fecisti". INGENS PONTUS magna pars ponti. et est tropus synecdoche. A VERTICE aut a puppi, quae uertex nauis est, aut ab Aquilone, qui flat a mundi uertice, hoc est a septentrione, ut ipse alibi "hic uertex nobis semper sublimis". quidam 'uerticem' hic procellam accipiunt. 115. IN PUPPIM pro puppim: addidit praepositionem. PRONUS g-prehnehs. non nulli sane 'pronum' aduerbialiter legunt. MAGISTER Leucaspis, ut in sexto libro "Leucaspim et Lyciae ductorem classis Orontem". 116. TER saepius, finitus numerus pro infinito. crebros enim fluctus facit Aquilo, ut Sallustius "crebritate fluctuum ut Aquilone solet". uel certe quod Graeci g-trikumian appellant, ut Sallustius "triplici fluctu". IBIDEM 'ibidem' et 'ubinam' multi dubitant ubi esse debeat accentus, quia 'ibi' et 'ubi' naturaliter breues sunt, sed ratione finalitatis plerumque producuntur in uersu, nescientes hanc esse rationem, quia pronuntiationis causa contra usum Latinum syllabis ultimis, quibus particulae adiunguntur, accentus tribuitur, ut 'musaque' 'illene' 'huiusce'. sic ergo et 'ibidem'. 117. TORQUET AGENS CIRCUM in gyrum circumagit. VERTEX uertex dicitur circumacta in se unda et quae quasi sorbere uideatur: quod de Charybdi legitur "atque imo barathri ter gurgite uastos sorbet in abruptum fluctus", de qua ait Sallustius "Charybdis, mare uerticosum". 118. APPARENT aliud est 'parere' et aliud 'apparere'. 'parere' enim est oboedire, ut "paret amor dictis", 'apparere' autem, uideri, ut "apparet liquido sublimis in aere Nisus". et haec obseruatio diligenter custodiri debet, licet eam auctores metri causa plerumque corrumpant. RARI uel propter maris magnitudinem, uel quia una perierat nauis. uel 'rari' de multis, ut ostendat statim alios plures periisse. et quomodo 'apparent', si 'ponto nox incubat atra'? aut quia 'crebris micat ignibus aether', aut quia ante ipsius oculos hoc euenit. NANTES prima uerbi positio est 'no nas nat', unde est "nare per aestatem liquidam". prima syllaba naturaliter longa est, licet 'natare' 'na' breuis sit in eadem significatione. IN GURGITE VASTO tapinosis est, id est rei magnae humilis expositio. prudenter tamen Vergilius humilitatem sermonis epitheto subleuat, ut hoc loco 'uasto' addidit. item cum de equo loqueretur ait "cauernas ingentes". 119. ARMA VIRUM bene addidit 'uirum', id est uirorum. arma enim dicuntur cunctarum artium instrumenta, ut "Cerealiaque arma", item "colligere arma iubet" et alio loco "dicendum et quae sint duris agrestibus arma". TROIA differentia in hoc sermone est et in sensu et in syllabis. nam cum prouinciam dicimus, nam Troia prouincia, Ilium ipsa ciuitas, et principale est nomen, breuis est 'Tro'. quando autem non est principale et deriuatio est, longa est 'Tro.', ut "Troius Aeneas". GAZA Persicus sermo est et significat diuitias, unde Gaza urbs in Palaestina dicitur, quod in ea Cambyses rex Persarum cum Aegyptiis bellum inferret diuitias suas condidit. est autem generis feminini, ut "et gaza laetus agresti". quo exemplo apparet quoque superfluo quaeri a multis, quemadmodum potuerit aurum natare, nescientibus gazas, id est opes, dici omne quod possidemus. aut certe hyperbole tempestatis, ut etiam ponderosa ferri potuerint. PER UNDAS 'per' quidam nolunt - - . [1,120] 120. IAM VALIDAM zeugma est ab inferioribus 'uicit hiems'. quod fit et a superioribus et a medio, plerumque et ad utrumque respondet, ut "Troiugena, interpres diuum, qui numina Phoebi, qui tripodas, Clarii laurus, qui sidera sentis et uolucrum linguas et praepetis omina pinnae". ecce hoc loco 'sentis' et ante dicta et sequentia concludit. ILIONEI antiptosis est, pro genetiuo enim datiuum posuit; nam constat huiusmodi Graeca nomina datiuum singularem in ei diphthongum mittere, ut Orphei; nam illa solutio est cum Orphei separatim dicimus: nec modo 'Ilionei' possumus dicere adstrictum esse genetiuum, ut ipse sit qui et datiuus. quod si forte contingat, non regula mutatur, sed antiptosis fit, qua plerumque utuntur poetae, ut "urbem quam statuo uestra est" pro urbs, item "haeret pede pes" pro pedi. 121. VECTUS qua uehebatur significat. et pro praesenti participio, quod non habemus, praeteritum posuit. in Latino enim sermone a passiuo uerbo praesens participium non est, neque ab actiuo praeteritum. sed quod uno sermone explicare non possumus aut circumlocutione ostendimus, aut si hoc nolumus, participium pro participio ponimus, sed usurpatiue, ut hoc loco factum est. ABAS Abantes aliquot tradunt: hic unus, Aeneae comes; alter quem in Troia Diomedes occidit; tertius est Argiuus, cuius clipeum tertio libro Apollini consecrasse dicit Aeneam. 122. VICIT HIEMS 'hiems' duas res significat: aut tempus aut uim uenti, per quam oritur tempestas. ergo pro loco intellegendum est. Accius "unde estis nautae huc hieme delati". sic et Varro. LAXIS pro laxatis, nomen pro participio. 123. IMBREM imber dicitur umor omnis, ut Lucretius ex "igni terra atque anima nascuntur et imbri", id est umore. IMBREM ueteres enim omnem aquam imbrem dicebant. Ennius imbrem pro aqua marina "ratibusque fremebat imber Neptuni". FATISCUNT abundanter aperiuntur; 'fatim' enim abundanter dicimus, unde et adfatim, hiscere autem aperiri, uerbum frequentatiuum ab hiare. 125. EMISSAM HIEMEM hic apertius tempestatem declarat significari ex Graeco; nam et illi g-cheimona tempestatem dicunt. et bene ueteres nostri 'hiemem anni' dicebant, ne tempestas posset intellegi. IMIS bene in imo uoluit esse Neptunum, ut iam factam cognosceret tempestatem, non incipientem uetaret. 126. STAGNA stagnum dicitur aqua stans, sed nunc profunda maris significat ab eo, quod non nisi nimia tempestate turbantur. ergo 'stagna' et 'imis uadis refusa' aliud pendet ex alio, quia inmobilis aqua in imo maris tantummodo est, quam tunc ab imo motu dicit esse turbatam. GRAVITER COMMOTUS opportune Neptunum ait commotum cum maria turbantur, quia plerumque poetae Neptunum pro mari ponunt. ET ALTO PROSPICIENS aut e mari erigens caput, aut mari prouidens. quidam 'alto' caelo accipiunt, quia ait 'iam caelum terramque'. 127. PLACIDUM CAPVT quaerunt multi quemadmodum 'placidum caput', si 'grauiter commotus'? quasi non possit fieri, ut irascatur uentis, propitius sit Troianis. uno autem epitheto more suo habitum futurae orationis ostendit, ut alibi uno sermone 'tum quassans caput'. PLACIDVMQUE CAPVT epitheta alia naturalia sunt, alia ad tempus. et 'placidum' ut naturale Neptuni est, ita 'grauiter commotus' ad tempus ob factam tempestatem. 128. DISIECTAM AENEAE T- V- A- C- hic ostendit Aeolum omnia Iunonis praecepta complesse. nam 'submersasque obrue puppes' in Orontis sociorumque eius interitu; 'aut age diuersas et dissice corpora ponto' 'disiectam Aeneae toto uidet aequore classem'. 129. CAELIQUE RVINA id est tonitribus, quorum sonus similis est ruinis. [1,130] 130. NEC LATVERE DOLI FRATREM IVNONIS ET IRAE aut doli Iunonis, aut fratrem Iunonis. gemina ergo distinctio est. FRATREM IVNONIS quod et ipsa Saturni est filia. 131. EVRUM AD SE ZEPHYRVMQUE VOCAT per hos omnes intellege; isti enim sunt cardinales. 'ad se' autem g-ehthikohs. cur tamen Zephyrus, qui ad Italiam ducit, quem poeta supra tacuit, nunc uocatur? ira in hoc Neptuni exprimitur, si etiam eum obiurgat, qui non adfuerit. 132. GENERIS FIDUCIA VESTRI Astraeus enim unus de Titanibus, qui contra deos arma sumpserunt, cum Aurora concubuit, unde nati sunt uenti secundum Hesiodum. et hoc loco fiduciam pro confidentia posuit, cum fiducia in bonis rebus sit, confidentia in malis. 133. IAM CAELUM TERRASQUE aut ordo est 'ausi estis sine meo numine tantas moles tollere et caelum terrasque turbare'? aut certe illud est, quod tria haec numina, licet diuisa imperia teneant, uidentur tamen inuicem regni totius habere potestatem, sicut et ipsa elementa quae retinent physica inter se quadam ratione iunguntur. quod et ipsorum numinum sceptra significant. Iuppiter enim trifido utitur fulmine, Neptunus tridente, Pluto tricerbero. multi enim quaerunt, cur modo Neptunus de alienis conqueratur elementis. aut certe 'terram' pro mari posuit, ab eo quod continet id quod continetur, quia ipse dicitur g-Enosichthohn et g-Enosigaios, id est mouens terram. et caelum pro aere; constat enim terram cum aqua in aere libratam. MEO SINE NUMINE hoc est 'et laxas sciret dare iussus habenas'. NUMINE VENTI distingue 'numine', ut 'uenti' conuicium sit. 135. QUOS EGO deficit hoc loco sermo; et congrue, quasi irati et turbatae mentis, ut alibi "me me, adsum". similiter "incipit effari, mediaque in uoce resistit". Terentius "quem quidem ego si sensero, sed quid opus est uerbis?" his enim adfectibus tantum sermonis defectio congruit. QUOS EGO subauditur 'ulciscar'. ergo g-aposiohpehsis est, hoc est, ut ad alium sensum transeat, ideo abruptum et pendentem reliquit. et necessarium post tale schema 'sed' coniunctionem sequi, ut "quamquam o, sed". SED MOTOS PRAESTAT prudenter agit; plus est enim innocentibus succurrere, quam nocentium delicta punire. PRAESTAT melius est, ut "praestat Trinacrii metas lustrare Pachyni". et notandus sermo. nam et per se plenus est, et tam accusatiuo iungitur quam septimo. dicimus enim et 'praestat illum' et 'praestat illo'. 136. POST MIHI NON SIMILI POENA COMMISSA LUETIS aut 'non simili poena', id est non ea qua Troianos adfecistis, aut certe 'mihi non simili', id est uehementer irato. POST MIHI N- S- P- C- L- pro 'non inpune eritis posthac'; nunc enim nullam poenam sentiunt, nisi forte obiurgationis. 'commissa' autem hic pro peccatis. LUETIS persoluetis. et hic sermo a pecunia descendit; antiquorum enim omnes poenae pecuniariae fuerunt. 137. MATVRATE FUGAM cum maturitate, id est cum tranquillitate discedite, quo modo dicimus 'matura iracundiam tuam', id est mitiga; perniciosum enim Troianis est, si maturent fugam, hoc est accelerent. ergo 'fugam' hic tantum discessum accipiendum. 138. SAEVVMQUE uel magnum et potentem, ut superius, uel uere saeuum in uentos, quia minatur. TRIDENTEM ideo tridens Neptuno adsignatur, quia mare a quibusdam dicitur tertia pars mundi, uel quia tria genera aquarum sunt, maris, fluminum, fluuiorum, quibus omnibus Neptunum praeesse non nulli dicunt. 139. SORTE ac si diceret potuisse se etiam caelum tenere, Aeolum uero beneficio etiam carceris regna meruisse, nec sine suo arbitrio posse quemquam in suo regno habere potestatem. SED MIHI SORTE DATUM 'sorte' ideo ait, quia Iuppiter et Neptunus et Dis pater, Saturni et Opis filii, cum de mundi possessione certamen inissent, placuit ut imperium sorte diuiderent: ita effectum est, ut caelum Iuppiter, maria Neptunus, Dis pater inferos sortirentur. INMANIA aspera; 'manum' enim antiqui bonum dicebant, sicut supra dictum est, unde et 'mane' dicitur; quid enim melius? et per antiphrasin 'manes' inferi, quia non sint boni. [1,140] 140. VESTRAS EVRE DOMOS irascentum est uti proprio nomine, ut Terentius "ego te in pistrinum Daue dedam". aut quasi contra principem tempestatis irascitur, quem primum constat egressum, quia supra 'una Eurusque Notusque ruunt'. quod autem dixit 'saxa inmania, uestras domos' de Pseudulo Plauti tractum est, ubi ait "nisi forte carcerem aliquando effregistis uestram domum". et figurate 'saxa, domos'; uario enim significatu idem ostenditur. IACTET pro glorietur, sicut in georgicis "nullo tantum se Moesia cultu iactet". et hoc ex accidenti sumptum, quoniam quicumque sunt in aliqua re gloriosissima motu quodam et incessu corpus suum iactant. AVLA inrisio est; sequitur enim 'carcere'. et nihil tam contrarium si simpliciter intellegamus. 141. CLAVSO quia dimittere uentos non ipsius est, sed iubentis. et hoc est "foedere certo et dare iussus habenas". VENTORUM non otiose, sed per exprobrationem, poterat enim dicere 'uestro', sed ut supra "meo sine numine uenti". CARCERE REGNET licet carcer sit, tamen regnum est Aeoli; haec enim pro adfectu possidentis intellegenda sunt, ut alibi cum de rure loqueretur "post aliquot mea regna uidens mirabor aristas". et bene regnum Aeoli custodiam carceris dixit. 142. DICTO CITIUS non antequam diceret, dixit enim 'haec ait'; sed citius, quam dici potest. PLACAT sub poetica licentia physicam quoque tangit rationem. mare enim dicitur esse Neptunus, quem superius dixit grauiter commotum, quia tempestas erat. nunc ait 'placat', quia iam sedari coeperant maria. 143. COLLECTAS aut nunc collegit et fugauit, aut ante a uentis collectas fugauit, id est resoluit. COLLECTAS colligere enim nubes dicitur caelum, ut "aut si nox pluuiam ne colligat ante ueremur". SOLEMQUE REDUCIT per solem serenitas intellegenda, quia superius dixerat "eripiunt subito nubes caelumque diemque". quis enim ignorat diem constare per solem? et consequens erat, ut fugatis nubibus sol rediret. 144. CYMOTHOE nomina deorum plerumque de causis sunt ficta ab elementis, quae numina dici uoluere maiores, ut 'Cymothoe', id est cursus fluctuum, g-apo g-tou g-theein g-to g-kuma. TRITON deus marinus, Neptuni et Salaciae filius, deae marinae ab aqua salsa dictae. ADNIXUS antiquum est, ut 'conixus', quibus hodie non utimur; dicimus enim 'adnisus' et 'conisus'. sed et multa alia usus contra antiquitatem uindicauit. illi enim 'parsi' dicebant, nos dicimus 'peperci'. item nos dicimus 'suscepi', illi dicebant 'succepi', ut "succepitque ignem foliis". ADNIXUS zeugma est, 'adnixi' enim debuit dicere, ut paulo post "haud aliter puppesque tuae pubesque tuorum, aut portum tenet". ergo 'adnixus' ad Tritonem tantum pertinet, quia Cymothoen iuuabat. quibusdam sane non uidetur zeugma, quia 'adnixus', non 'conixus'. ordo tamen est 'Cymothoe simul et Triton acuto detrudunt naues scopulo', ab aris scilicet in quas "tris Notus in s- l- t". 145. LEVAT leues ac nauigabiles facit, ut "nostrumque leues quaecumque laborem". et scire debemus prudenter poetam pro causis uel tendere uel corripere orationem, ut hoc loco periclitantibus Troianis tota celeritate dicit esse subuentum. contra in quinto libro ubi nullum periculum est latius describit placantem maria Neptunum. item in secundo libro quoniam inminet periculum uno uersu ait "quo res summa loco Panthu? quam prendimus arcem?" LEVAT laxat, ut "atque arta leuari uincla iubet Priamus". TRIDENTI autem pro tridente, datiuum pro ablatiuo. 146. APERIT ideo quia harenarum congerie inpediente praeclusae ad nauigandum erant. ergo inmisso in eas mari aptas ad nauigandum facit. sic Sallustius "sed ubi tempore anni mare classibus patefactum est". ceterum bis idem. TEMPERAT tranquillum facit. 147. ATQUE ROTIS SUMMAS L- P- V- bene non moratur in descriptione currus, ut citius liberetur Aeneas. - -. PERLABITVR UNDAS figura est. quod enim nos modo dicimus per praepositionem nomini copulatam sequente uerbo, antiqui uerso ordine praepositionem detractam nomini iungebant uerbo, ita tamen ut esset una pars orationis, et faciebant honestam elocutionem. nos dicimus 'per undas labitur', illi dicebant 'perlabitur undas'. item 'per forum curro' et 'percurro forum'. notandum plane quod plerumque suum regit casum, plerumque ad ablatiuum transit. 148. AC VELVTI MAGNO IN POPVLO iste tempestati populi motum comparat, Tullius populo tempestatem: pro Milone "equidem ceteras tempestates et procellas in illis dumtaxat fluctibus contionum". ita et Homerus seditioni tempestatem g-kinehtheh g-d' g-agoreh g-hohs g-kumata g-makra g-thalassehs. ideo autem 'magno' addidit, quia ubi frequens est populus, ibi et crebra seditio. et quidam 'populum' totam ciuitatem, 'uulgum' uero plebem significari putant. SAEPE autem ut fieri solet. 149. SEDITIO 'seditio' est ⟨dissensio ciuium⟩, sicut Cicero ait in de re publica "eaque dissensio ciuium, quod seorsum eunt alii ad alios, seditio dicitur". ANIMIS IGNOBILE id est stultum, ut contra nobilem animum prudentium dicimus. ideo etiam paulo post ait 'arrectis auribus'; sumpsit enim translationem ab animalibus, quae utique stultiora sunt. VVLGUS et masculini generis et neutri lectum est: generis neutri hoc loco, alibi masculini, ut in "uulgum ambiguas". et hoc est artis ut masculino utamur, quia omnia Latina nomina in us exeuntia, si neutra fuerint, tertiae sunt declinationis, ut pecus pecoris: si autem secundae fuerint declinationis, masculina sunt; 'uulgi' autem facit, non 'uulgeris', ut docti, clari. usurpatum tamen est neutrum genus propter unum Graecum nomen, id est pelagus. cum enim pelagi faciat, neutri tamen est generis. [1,150] 150. IAMQUE FACES ET SAXA VOLANT multi non 'uolant', sed 'uolunt' inuenisse se dicunt. sed Cornutus "uerendum", ait, "ne praeposterum sit faces uelle, et sic saxa, cum alibi maturius et ex ordine dictum sit 'arma uelit poscatque simul rapiatque inuentus"'. FUROR ARMA MINISTRAT sic alibi "rimanti telum ira facit". sane summa uelocitate sensus explicitus. 151. GRAVEM uenerabilem, unde et contemptibiles 'leues' dicimus. et bene seruat circa hunc rhetoricam definitionem, cui dat et iustitiam et peritiam dicendi, ut 'tum pietate grauem' et 'ille regit dictis animos'. orator enim est uir bonus, dicendi peritus. PIETATE GRAVEM cuius illis auctoritas ob pietatem est grauis. 152. ARRECTIS AVRIBUS translatio a mutis animalibus, quibus aures mobiles sunt. an aures pro audiendi sensu posuit, secutus Terentium qui ait "arrige aures Pamphile"? 155. GENITOR uenerabilis, ut "Thybri pater". ergo hoc nomen et ad uerum patrem pertinet et ad honorem refertur. sane ueteres omnes deos patres dicebant. CAELOQUE INVECTUS APERTO non per caelum uectus, sed caelo iam sereno uectus per maria. 156. FLECTIT quidam 'flectit' pro regit accipiunt, ut interdum 'torquet' in eodem significatu ponit "qui numine torques". CURRV non, ut quidam putant, pro 'currui' posuit, nec est apocope, sed ratio artis antiquae, quia omnis nominatiuus pluralis regit genetiuum singularem et isosyllabus esse debet, ut hae musae huius musae, hi docti huius docti. item a genetiuo singulari datiuus regitur singularis, ut isosyllabus sit, ut huius docti huic docto. inde ergo est "curruque abscisa duorum suspendit capita" et "libra die", ne, si 'diei' fecisset, maior esset nominatiuo plurali. SECVNDO Troianis obsequenti. et tractus est sermo a sequentibus seruis, id est pedisequis secundis: unde et secundam fortunam dicimus, quod secundum nos est, id est prope nos. 157. AENEADAE nunc Troiani, aliquando Romani, ut "Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant". PROXIMA LITORA ideo quia post periculum non eligitur litus, sed quodcumque occurrit occupatur. CURSU aut secundum quod superius diximus 'proxima cursu', id est cursui, aut 'contendunt cursu petere', et est septimus casus. ut hic 'cursu' de nauibus, ita alibi iter, ut "unde iter Italiam" et in quinto "certus iter". stationes etiam nauium dicebant, quod est animalibus terrestribus proprium. 158. VERTVNTVR scilicet a proposito itinere, hoc est ab Italia. 159. EST IN SECESSU topothesia est, id est fictus secundum poeticam licentiam locus. ne autem uideatur penitus a ueritate discedere, Hispaniensis Carthaginis portum descripsit. ceterum hunc locum in Africa nusquam esse constat, nec incongrue propter nominis similitudinem posuit. nam topographia est rei uerae descriptio. SECESSU sinu secreto. LOCUS subaudis 'quem', ut superius "urbs antiqua fuit". et sciendum est, quia, quotiens praemittimus nomen cuiuslibet generis et interposito pronomine proprium sequitur nomen alterius generis, medium illud pronomen proprii nominis genus sequitur, ut Sallustius "est in carcere locus, quod Tullianum appellatur". ecce proprio iunxit, non appellatiuo; Tullianum enim proprium est, carcer appellatiuum. si autem utraque nomina appellatiua fuerint, licenter cui uolumus respondemus. INSVLA PORTUM EFFICIT 'quem locum' subaudimus, uel 'in quo insula portum efficit'; hoc enim solummodo portus, quod illi insula anteposita est. [1,160] 161. INQUE SINUS SCINDIT SESE UNDA REDUCTOS diuidit se unda in sinus reductos, id est replicabiles. INQUE SINUS antiqua est locutio. sic ipse alibi "inque salutatam linquo". C- Memmius de triumpho Luculli Asiatico: "inque luxuriosissimis Asiae oppidis consedissse" et mox "inque Gallograeciam redierunt". 162. GEMINI pares, similes; interdum et duos significat. MINANTVR eminent, ut "minaeque murorum ingentes". item "illa usque minatur". et ita est, ut quae eminent minari uideantur. 163. SUB VERTICE hoc est circa radices montis, quae ad rectam lineam suscipiunt cacumen, id est uerticem. 164. TUTA a tempestate defensa, ideo et 'silent'. TUM pro praeterea. TUM SILVIS SCAENA CORVSCIS 'siluis coruscis' hoc est siluarum coruscarum, id est crispantium, ut Iuuenalis "longa coruscat serraco ueniente abies". et posuit septimum pro genetiuo, ut superius "pulchra prole". alii 'coruscis' tremulis uel uibrantibus accipiunt. SCAENA inumbratio. et dicta scaena g-apo g-tehs g-skias. apud antiquos enim theatralis scaena parietem non habuit, sed de frondibus umbracula quaerebant. postea tabulata conponere coeperunt in modum parietis. scaena autem pars theatri aduersa spectantibus, in qua sunt regia. 165. DESVPER pro supra, praepositione contra rationem adiecta. HORRENTI horror plerumque ad odium pertinet, plerumque ad uenerationem, ut hoc loco. sic Lucanus "arboribus suus horror inest". ATRUM NEMUS tropus est; per atrum enim nigrum ostendit, per nigrum umbrosum, per umbrosum densum, id est frondibus plenum. 167. VIVO naturali, ut "uiuo praeteruehor ostia saxo". 168. NYMPHARUM DOMUS aut uerum dicit et est historia, aut ad laudem pertinet loci: talis, inquit, locus est, ut domus credatur esse nympharum. HIC pro 'illic' more suo. 169. ANCHORA MORSU hoc nomen cum in Graeco, unde originem ducit, aspirationem non habeat, in Latino aspiratur: quod est contrarium; nam magis Graecorum est aspiratio. sed hoc in paucis nominibus inuenitur. morsum autem de anchoris bene dixit, cum alio loco inueniamus "tum dente tenaci anchora fundabat nauis". [1,170] 170. HUC SEPTEM AENEAE C- N- quidam uolunt hoc loco quaestionem nasci. si fauet Neptunus Troianis, cur cum omnibus nauibus ad Africam non peruenit Aeneas? sed Neptunus postquam sensit tempestatem commotam, potuit de periculo liberare Troianos, ante facta uero mutare non potuit. nam et Orontis nauem cum omnibus sociis eius constat perisse: et simul libri oeconomia perisset, si Aeneas cum omnibus nauibus peruenisset. uolunt autem septem naues ita interim colligi, ut una Aeneae sit, tres de saxis a Cymothoe et Tritone, tres de syrtibus, Neptuno syrtes nauigabiles faciente, liberatae sint, reliquae tantum dispersae sint, quas paulo post legimus ad Africae litus adpulsas. nouam tamen rem Naeuius bello Punico dicit, unam nauem habuisse Aeneam, quam Mercurius fecerit. 171. TELLVRIS AMORE cuiuscumque post pericula. unde et superius dixit 'quae proxima litora cursu contendunt'. et paulo post infert 'optata potiuntur Troes harena'; nam re uera haec optata non erat eis, qui ad Italiam festinant. tellurem autem pro terra posuit, cum Tellurem deam dicamus, terram elementum; ut plerumque ponimus Vulcanum pro igni, Cererem pro frumento, Liberum pro uino. 172. HARENA quaeritur, habeat necne nomen hoc adspirationem. et Varro sic definit "si ab ariditate dicitur non habet, si ab haerendo, ut in fabricis uidemus, habet". melior tamen est superior etymologia. et 'harena' aut pro terra posita est, aut et harena grata potuit esse post mare. 173. SALE TABENTIS aut madefactos aspargine, aut qui apud sentinam laborauerint; nam supra ait "omnes accipiunt inimicum imbrem". sane marina aqua dicitur exesse et extenuare ut cetera sic corpus humanum. IN LITORE pro in litus, ut "arma sub aduersa posuit radiantia quercu" pro sub aduersam quercum. 174. SILICI SCINTILLAM EXCVDIT bene adiecit speciem, quia in lapidibus certis inuenitur ignis. 'excudit' autem est feriendo eiecit, quia cudere est ferire; unde et incus dicitur, quod illic aliquid cudamus, id est feriamus. ACHATES adlusit ad nomen, nam achates lapidis species est: bene ergo ipsum dicit ignem excusisse. unde etiam Achaten eius comitem dixit. lectum est enim in naturali historia Plinii, quod si quis hunc lapidem in anulo habuerit, gratiosior est. 175. SUCCEPIT pro suscepit, ut diximus supra. 176. NUTRIMENTA Cicero in Oratore "sed quod educata huius nutrimentis eloquentia ipsa se postea colorat". RAPVITQUE IN FOMITE FLAMMAM paene soloecophanes est; nam cum mutationem uerbum significet, ablatiuo usus est: sed hoc soluit aut antiqua circa communes praepositiones licentia, ut est "conditus in nubem", contra "et nota conduntur in aluo", item "saeua sedens super arma" et "geminae super arbore sidunt". Cicero "quod ille in capite ab hostium duce acceperat", item "et si fortes fueritis in eo, quem nemo sit ausus defendere". aut 'rapuit' raptim fecit flammam in fomite, id est celeriter. et mire 'rapuit', opus est enim celeritate ad tale ministerium. sane fomites sunt assulae quae ab arboribus cadunt quando inciduntur, quod foueant ignem. Clodius Scriba commentariorum IIII. "fomenta taleae excisae ex arboribus", item alio loco "astulae ambustae, ligna cauata a fungis nomine excepto". 177. CEREREM metonymia pro frumento. CORRVPTAM UNDIS aqua emollitam. CEREALIAQUE ARMA fugiens uilia ad generalitatem transiit propter carminis dignitatem et rem uilem auxit honestate sermonis, ut alibi, ne lucernam diceret, ait "testa cum ardente uiderent scintillare oleum". et sciendum est iudice euphonia dici 'Cerealia' uel 'Cerialia', 'Typhoea' uel 'Typhoia', 'Caesareanus' uel 'Caesarianus'. in his ergo licentia deriuationis est. CEREALIAQUE ARMA 'arma' enim generaliter omnium rerum instrumenta dicuntur, ubi reponuntur armaria dicta sunt. Nigidius de hominum naturalibus IIII. "omnis enim ars materia inuenta circa quam uersetur, ferramenta uasa instrumentum armamentaque primum comparat, per quae opera sua efficere possit". 178. FESSI RERUM hoc est penuria fatigati, id est esurientes, quod fere laborem fames subsequitur. et fessus generale est; dicimus enim fessus animo, id est incertus consilii, ut "ter fessus ualle resedit", et fessus corpore, quod magis est proprium, et fessus rerum a fortuna uenientium, ut hoc loco. epitheta numquam uacant, sed aut ad augmentum, aut ad diminutionem, aut ad discretionem poni solent. FRVGES generaliter omnes fruges dicuntur, et errant qui discernunt frumenta a frugibus. nam Cicero ait "olei et frugum minutarum", cum de leguminibus diceret, ut ostenderet etiam frumenta fruges uocari. frugum autem nomen tractum est a frumine, id est eminente gutturis parte. RECEPTAS liberatas ut "medioque ex hoste recepit", id est liberauit. RECEPTAS de periculo uel ex insperato saluas. 179. ET TORRERE PARANT FLAMMIS ET FRANGERE SAXO multi hysteroproteron putant, non respicientes superiora, quia dixit undis Cererem esse corruptam, quam necesse fuerat ante siccari. qui tamen etiam contra hoc illo se tuentur exemplo "nunc torrete igni fruges, nunc frangite saxo" et uolunt etiam hic hysteroproteron esse. quod falsum est; nam et hodie siccari ante fruges et sic frangi uidemus. et quia apud maiores nostros molarum usus non erat, frumenta torrebant et ea in pilas missa pinsebant, et hoc erat genus molendi. unde et pinsores dicti sunt, qui nunc pistores uocantur. pinsere autem dici Persius probat, ut "a tergo quem nulla ciconia pinsit". quidam ne hysteroproteron sit, alios torrere, alios frangere accipiunt. Accius Troadibus "nocturna saxo fruges franges torridas". sane his uersibus 'tum Cererem corruptam undis' et 'torrere parant flammis et frangere saxo' ius pontificum latenter attingit. flamines autem farinam fermentatam contingere non licebat. cum autem dicit 'Cererem corruptam undis' et 'torrere p- f- et f- s-', quid aliud ostendit, quam mox eos sine fermento panem coxisse, qui omnes fruges corruptas protulerunt? non autem exspectasse eos fermentum, docet illo uersu 'tum uictu reuocant uires'. [1,180] 180. AENEAS merita personarum uilibus officiis interesse non debent: quod bene seruat ubique Vergilius, ut hoc loco, item in sexto cum diuersis officiis Troianos diceret occupatos, ait "at pius Aeneas arces quibus altus Apollo praesidet": nisi cum causa pietatis interuenit, ut ad sepeliendum socium Misenum de Aenea dixit "paribusque accingitur armis". SCOPVLUM id est speculam. et quando speculationem significamus, generis est feminini, ut "specula Misenus ab alta". speculum autem, in quo nos intuemur, generis est neutri, ut Iuuenalis "speculum ciuilis sarcina belli". 181. LATE PETIT in quantum potest. PELAGO in pelagus, ut "inferretque deos Latio". ANTHEA SI QUEM aut ordo est 'ascendit scopulum requisiturus Anthea Capyn Caicum, si quem uideat'. et usus est hoc genere elocutionis, quo et Terentius, qui dixit "quod plerique omnes faciunt adulescentuli". atqui nihil tam contrarium; omnes enim generale est, plerique speciale: ordo ergo est, quod omnes faciunt adulescentuli, ut animum ad aliquod studium adiungant, plerique equos alere, plerique canes. aut certe 'quem' uacat, ut superius diximus istas frequenter uacare particulas, ut ipse Vergilius "Rhebe diu, res si qua diu mortalibus ulla est". nemo enim dicit 'si qua ulla', sed 'si ulla': uacat ergo 'qua'. item in Lucilio "et quem Pamphilum quaeris" 'quem' uacat, nam de uno loquebatur. ergo 'si quem uideat' pro 'si uideat' posuit, cui contrarium ponebant ueteres 'nullum', id est 'si quem uidisti' 'nullum uidi' pro 'non uidi'. sane legitur et 'si qua', ut sit 'si qua ratione'. 182. PHRYGIAS Troianas, Troia enim in Phrygia prouincia est. et ueri simile est, Aeneam de omni ipsa prouincia socios habere potuisse. in secundo enim ait "undique conuenere animis opibusque parati". dicta autem Phrygia ab Aesopi filia Phrygia. BIREMIS naues habentes remorum ordinem geminum, ut alibi "triplici pubes quam Dardana uersu inpellunt". quidam tamen 'biremes' ad suum tempus uolunt dixisse Vergilium, negantes Troicis temporibus biremes fuisse. Varro enim ait post aliquot annos inuentas biremes. 183. IN PUPPIBUS ARMA CAICI quia nauigantum militum est puppibus arma religare, ut alibi "pacem orare manu, praefigere puppibus arma". fiebat hoc autem et signi gratia. aut 'arma' pro naualibus armamentis, ut "colligere arma iubet", quia solent naues a uelificatione facile cognosci. 184. CERVOS cerui dicti sunt g-apo g-ton g-keraton, id est a cornibus. sciendum autem est etiam Latina nomina Graecam plerumque etymologiam recipere. sed cerui non sunt in prouincia proconsulari, ad quam uenit Aeneas. aut fictum ergo est secundum poeticum morem, aut ob hoc dictum, quia heroicis temporibus ubique omnia nascebantur per se, ut ipse "omnis feret omnia tellus". aut possunt tunc fuisse, sed ut multis aliis locis uariae mutationes factae: licet quidam ceruos pro quacumque fera dictos accipiant, quia post ait 'inplentur ueteris Bacchi pinguisque ferinae'. nam male quidam eos de uicinis insulis transfretasse tradunt, et ideo 'errantes', quod in ignotis locis essent. 185. ERRANTES pascentes, ut alibi "mille meae Siculis errant in montibus agnae"; re uera enim dum pascuntur, uagantur. et in septimo de ceruo "errabat siluis". TOTA inter 'totum' et 'omne' hoc interest, quod 'totum' dicimus unius corporis plenitudinem, 'omne' de uniuersis dicimus, ut puta 'totum auditorium habet scolasticos', hoc est plenum est auditorium scolasticis; 'omne auditorium habet scolasticos', id est omnia auditoria. usurpant tamen poetae et ista confundunt, ut hoc loco 'tota' pro omnibus posuit, et contra pro tota 'omnem' posuit, ut est "omnemque reuerti per Troiam". Statius "et totos in poenam ordire nepotes", id est omnes. plerique deriuationem dicunt ab eo quod est 'tot' 'totus', ut ab eo quod est 'quot' 'quotus'. sed illud notandum, quia in deriuatione mutat plerumque naturam; nam cum 'tot' naturaliter breuis sit, 'totus' producitur, 'quotus' uero secundum originem suam breuis remanet. ARMENTA uidetur noue de ceruis dixisse, cum armenta proprie boum sint uel equorum uel ceterorum quibus in armis utimur. 186. AGMEN agmen proprie dicitur ordinata multitudo, ut est ambulantis exercitus; neque enim in uno loco stans agmen uocatur, aut si inuentum fuerit usurpatum est: unde bene adiecit 'longum', ut incedentum ostenderet significationem. 187. CONSTITIT 'con' secundum naturam breuis est semper, excepto quum s littera uel f sequitur; tunc enim tantum producitur, sicut 'in' syllaba, ut insula, infula. HIC pro tunc, aut pro ibi. CELERES potest et pro celeriter accipi. 188. CORRIPVIT aut de pharetra corripuit, ut est "corripit hic subita trepidus formidine ferrum", aut ab Achate, ut eum secutum esse per silentium intellegamus, ut illo loco "ni iam praemissus Achates adforet", item "nunc repeto, Anchises fatorum arcana reliquit". aut 'corripuit', ut ceruorum celeritatem praeciperet. GEREBAT aut tunc, aut quae gerere consueuerat. 190. CORNIBUS ARBOREIS aut subaudi 'cum', ut illo loco "atque Ixionii uento rota constitit orbis", id est cum uento; aut certe secundum supra dictam figuram 'cornibus arboreis' pro cornuum arboreorum. melius tamen est ut 'cum' subaudias. TUM VVLGUS bene 'uulgus' ductoribus interemptis. Ennius "auium uulgus" et alibi "hastarum", id est multitudinem hastarum et auium. [1,190] 191. MISCET perturbat, circumagit, insequitur. FRONDEA pro frondosa posuit. plerumque enim dum uarietati declinationis student poetae mutant proprietatem; nam frondeum est totum de frondibus, ut torus, frondosus uero est lucus; licet enim abundet frondibus, non tamen est de frondibus totus: ut saxeus et saxosus. TURBAM multitudinem. Cicero in Verrinis "uidet in turba Verrem", Plautus in Amphitrione "deinde utrique imperatores in medium exeunt extra turbam ordinum". 192. QUAM SEPTEM bene definit numerum; necessitatis enim est haec uenatio, non uoluptatis, in qua plura requiruntur. nec enim conueniebat, sociis diuersis modis laborantibus, uoluptati operam dare. VICTOR hoc loco propositi effector, ut est "atque rotis insistere uictor". 193. FUNDAT HVMI per humum. et est aduerbialiter positum, ut "humi nitens", id est per humum. CUM NAVIBUS cacenphaton in sermone, quod fit si 'cum' particulam n littera sequatur. notandum sane est, quod non omnia persequitur, neque enim indicat, quo delati sunt cerui. 194. HINC pro inde uel post, abutitur enim aduerbiis more suo. PARTITVR Sallustius ait "prouincias inter se partiuerant", nam et partio et partior dicimus: et est uerbum de his, quae cum utramque recipiant declinationem pro nostra uoluntate, actiuae tamen sunt significationis, ut punio punior, fabrico fabricor, lauo lauor. quamquam temptauerit Probus facere differentiam inter actiuam passiuamque significationem, ut dicamus tondeo alterum tondeor ab altero; sed hoc in aliis uerbis dicere non possumus, ut fabrico fabricor, pasco pascor; nam legimus "florem depasta salicti" et "pascuntur uero dumos". sunt autem alia uerba, quae actiuae significationis declinationisque sunt, ut caedo, sunt quae passiuae, ut caedor. inuenimus tamen, actiuam declinationem significationem habere passiuam, ut uapulo, et contra declinationem passiuam actiuam habere significationem, ut loquor. haec ergo caute ab illis segreganda sunt uerbis. 195. VINA BONUS QUAE DEINDE CADIS ONERARAT ACESTES ordo est 'deinde uina partitur, quae Acestes dedit'. 'bonus' autem hic largus uel liberalis. sane etiam Aeneam bonum pro laude appellat, ut in quinto "quos bonus Aeneas dictis solatur amicis". bonum etiam pro forti dicit Sallustius "sane bonus ea tempestate contra pericula et ambitionem". item in Catilina "sed libertatem, quam nemo bonus nisi cum anima simul amittit". de Acestis autem origine fabula in quinto libro est. DEINDE una syllaba metri causa excluditur. 196. TRINACRIO Graecum est propter g-tria g-akra, id est promunturia, Lilybaeum, Pachynum, Pelorum. Latine autem Triquetra dicitur. sane Philostephanus peri ton neson sine r littera Trinaciam appellat "g-hoti g-Trinakos g-autehs g-prohtos g-ebasileusen". HEROS uir fortis, semideus, plus ab homine habens, ut ait Hesiodus. 197. DICTIS MAERENTIA bene ante epulas et hortatur socios et solatur. 198. O SOCII ordo est 'o socii, reuocate animos'. bene autem socios dixit, ut se eis exaequaret. quidam socios proprie remiges accipiunt, sed illi socii nauales appellantur. IGNARI pro inmemores. et est acyrologia; ignarus enim est qui ignorat, inmemor qui oblitus est. ANTE MALORUM g-huphen est, id est antiquorum malorum, ut alibi "caeli subterlabentia signa". et totus hic locus de Naeuio belli Punici libro translatus est. 199. O PASSI GRAVIORA arte magna utitur. uult enim eos meminisse grauissimorum, ut praesentia facilius tolerent. et bene grauiora dicit esse transacta, ut de praesenti eos naufragio consoletur, et ut ostendat futura esse leuiora. HIS QUOQUE scilicet sicut et grauioribus. [1,200] 200. VOS uos certe estis. SCYLLAEAM RABIEM exempla pro negotiorum qualitate sumere debemus, ut hoc loco in marinis periculis ponit peractae tempestatis exempla. 'rabiem' autem secundum antiquos dictum non nulli adserunt; nam rabiam dici adfirmant. PENITVSQUE SONANTES id est ualde, et aut 'ualde sonantes' accessistis, aut 'ualde accessistis', id est iuxta. et bene ait 'accessistis'; non enim passi sunt haec pericula, sed his fuere uicini. 'accestis' autem pro accessistis dictum per syncopen, quae fit, cum de media parte uerbi syllaba subducitur. 201. CYCLOPEA SAXA aut quae Cyclops in Ulixen iecit, aut certe Siciliam dicit, quae plurimis locis saxosa promunturia habet, in qua Cyclopes habitauerunt, ut ipse "centum alii curua haec habitant ad litora uulgo". possumus tamen et Aetnam accipere, quae propria Cyclopum fuit: nam et ipse in tertio ait "nocte illa tecti siluis inmania monstra perferimus". quidam tamen haec saxa inter Catinam et Tauromenium in modum metarum situ naturali dicunt esse, quae Cyclopea appellantur, quorum medium et eminentissimum Galate dicitur. 202. REVOCATE ANIMOS quos remisistis resumite, hoc est animo praesenti estote. MAESTVMQUE TIMOREM quod maestos et sollicitos faciat, ut 'mors pallida' et 'tristis senectus'. 203. MITTITE pro omittite. et est tropus aphaeresis, quomodo temnere pro contemnere. FORSAN forsan fortassis forsitan forte fors, ut "fors et uota facit" et "forsitan et Priami fuerint quae fata requiras". sed omnia haec unum significant, sed uarie pro metri ratione ponuntur. dicitur tamen et 'fortasse', ut Terentius "tu fortasse, quae hic facta sunt, nescis". OLIM modo temporis futuri est. MEMINISSE memini et genetiuum regit et accusatiuum; dicimus enim et memini malorum et memini mala: et iusta ratione; nam memoriae obliuio contraria est. et obliuiscor similiter et genetiuum regit et accusatiuum, ut "obliuiscere caedis atque incendiorum" et "obliuiscor iniurias tuas Clodia". {sic Tullius Cicero.} IVVABIT futuri temporis est. huius autem uerbi praeteritum perfectum anomalum est. nam cum primae coniugationis uerba tempore perfecto aut in aui exeant, ut amaui, aut in ui solutam, ut tonui, hoc uerbum neque iuuaui facit neque iuuui, sed iuui, ut Lucanus "iuuit sumpta ducem, iuuit dimissa potestas". IVVABIT sicut nunc priorum meminisse iuuat. et multi 'iuuabit' non delectabit, sed usus erit tradunt. 204. PER VARIOS CASUS argumentum a conpensatione. et bene dicendo 'casus' et 'discrimina' praeterita attenuat; neque enim ait 'pericula'. 'rerum' autem potest et saluo sensu omitti. SEDES QUIETAS non uacat quod adiecit 'quietas'. habuit enim sedes et in Thracia, sed portentosas, et in Creta, sed pestilentes, et ideo non quietas. 'fata' autem quidam hic deorum responsa accipiunt. 206. ILLIC FAS REGNA RESVERGERE TROIAE figura etiam ante dicta, qua per contrarium aliquid intellegimus. dicendo enim 'illic fas' ostendit alibi nefas, ut occurreret cogitationi sociorum, ne fatigati tot malis quascumque requirerent sedes, quod etiam in quinto factum est nauibus incensis. bene autem 'regna Troiae' dixit, non Troiam, quam amiserant. 207. DVRATE duri estote ad sustinendos labores. sic Horatius "uix durare possunt imperiosius aequor". VOSMET 'met' g-parelkon est. sciendum autem est, has particulas 'met' 'piam' 'te', ut egomet quispiam tute et similia ornatus causa poni. sunt autem aduerbia. quicquid enim ab illis septem recesserit partibus aduerbium sit necesse est. item quemadmodum probamus aduerbia esse, quia dicimus 'docte facio', 'docte feci', 'docte fecisti', et mutato uerbo remanet aduerbium: ergo si sic et in istis particulis inuenimus, ut egomet uosmet, ut mutatis casibus uel personis eadem permaneant, aduerbia sine dubio sunt, nulla enim hoc alia pars orationis admittit. notandum sane quod hae particulae plerumque suam naturam habent, non syllabarum. nam cum 'te' et 'met' longae sint, 'tutemet' dactylus inuenitur, nec possumus harum partium naturam discutere, quia sub regulis non sunt. 208. VOCE REFERT pleonasmos est, qui fit quotiens adduntur superflua, ut alibi "uocemque his auribus hausi". Terentius "his oculis egomet uidi". CURIS cura dicta ab eo quod cor urat. denique paulo post ait 'premit altum corde dolorem'. AEGER 'aeger' est et tristis et male ualens, aegrotus autem siue aegrotans tantummodo male ualens. 209. SPEM laetitiam, ut "spem fronte serenat": et est crebra apud Vergilium figura, quae fit quotiens significatur ab eo quod praecedit id quod sequitur, nam spem laetitia sequitur: spes uero in uultu non uidetur, sed laetitia. haec autem figura et uersa uice fit, ut intellegamus ab eo quod sequitur id quod praecedit, ut "meritaeque expectent praemia palmae" palmam pro uirtute posuit, quae praemium meretur et palmam. [1,210] 210. PRAEDAE ad praedam, ut "inferretque deos Latio". ACCINGUNT studiose parant, ut alibi "accingunt operi"; accinctos enim industrios dicimus, ut Horatius "altius ac nos praecinctis unum", sicut econtra neclegentes discinctos uocamus, ut "discinctos Mulciber Afros". DAPIBVSQUE FUTVRIS ambitiose dixit quod sunt cerui dapes futurae. 211. TERGORA tergus tergoris, unde et 'tergora', corium significat, tergum uero tergi, ut templum templi, dorsum significat, ut Sallustius "scilicet quia tergis abstinetur". sed haec a ueteribus confundebantur, ut alibi "taurino quantum possent circumdare tergo". item in nono "ingerit hastas in tergus". quidam mox detracta coria pelles dici, subacta autem et iam medicata coria appellanda tradunt. VISCERA NUDANT 'uiscera' non tantum intestina dicimus, sed quicquid sub corio est, ut "in Albano Latinis uisceratio dabatur", id est caro. est autem nominatiuus hoc uiscus huius uisceris, ut Lucretius "uiscus gigni sanguenque creari". sanguen autem ideo dixit, quia sanguinis facit, ut carmen carminis; si enim sanguis diceret, par esset genetiuus, ut anguis, pinguis. 212. PARS ET FRVSTA SECANT figurate, ut "pars grandia trudunt". VERIBUS ecce nomen de his quae in numero singulari indeclinabilia sunt, ut ueru cornu genu. TREMENTIA palpitantia adhuc. 213. LITORE pro in litore. AENA LOCANT quibus utebantur non ad elixandas carnes, sed ad se lauandos. heroicis enim temporibus carne non uescebantur elixa. huic autem nomini maiores adspirationem dabant; nam ahena dicebant. sane aena absolute, sicut Graeci g-chalkea, ut "costis undantis aeni" et "aena undantia flammis". quidam autem aenum speciem uasis non utique aenei tradunt, ut Neuius "aeneus, plumbeus". 214. TUM id est uel postquam se lauerunt, uel postquam sibi cibum parauerunt. VICTU cibo, unde et conuictores dicimus, ut Horatius "nunc quia sim tibi Maecenas conuictor"; nam conuiuae a conuiuio dicuntur. REVOCANT VIRES bene cibo dixit uires reductas, quia supra dixerat 'fessi rerum', hoc est fame et labore fatigati. FUSI polysemus sermo est. significat enim et discumbentes, ut hoc loco, et fugatos et occisos. sane iuxta temporis sui morem hoc loco discumbentes inducit, nam olim sedentes uesci consueuerant, ut ipse meminit "gramineoque uiros locat ipse sedili" et "perpetuis soliti patres considere mensis". 215. INPLENTVR inpleor duos casus regit; dicimus enim et inpleor illius rei, ut Cicero "squaloris plenus ac pulueris" et inpleor illa re, ut Iuuenalis "lectica Mathonis plena ipso". FERINAE feras dicimus aut quod omni corpore feruntur, aut quod naturali utuntur libertate et pro desiderio suo feruntur. sane ueteres prope omnes quadrupedes feras dicebant, ut "inque feri curuam conpagibus aluum contorsit" et "armentalis equae mammis et lacte ferino". 216. POSTQUAM EXEMPTA FAMES caute in maestitia cibis famem exemptam dicit, id est fugatam, non affluentiam quaesitam. Homerus "g-autar g-epei g-posios g-kai g-edehtuos g-ex g-eron g-hento". MENSAEQUE REMOTAE quia apud maiores ipsas apponebant mensas pro discis: unde est "et mensae grata secundae". duas enim habebant mensas: unam carnis, alteram pomorum. sane aliquando inducit luxuriosas epulas "postquam prima quies epulis mensaeque remotae". AMISSOS non re uera, sed ut illo tempore putabant. 218. SPEMQUE METVMQUE INTER DVBII spes bonorum, metus malorum; et ideo subiunxit 'seu uiuere credant, siue extrema pati'. et hoc loco 'seu' pro utrumne. et quidam commodius distingui putant 'spemque metumque inter' et sic subiungunt 'dubii seu uiuere credant siue extrema pati'. 219. EXAVDIRE VOCATOS aut subaudimus 'deos' et quasi conquestio est, quod non flectantur precibus, aut certe hoc dicit, non solum perisse eos, sed nec sepulturam habere, ad quam uocentur. nouimus enim quod mortuorum umbrae ad sepulcra uocabantur, ut est "manesque uocabat Hectoreum ad tumulum". et est figura ab eo quod praecedit id quod sequitur, quia post facta sepulcra manes uocantur, ut in tertio "animamque sepulcro condimus et magna supremum uoce ciemus"; post nomen enim defuncti uocatum tertio dicebatur uale uale uale. aut ideo non exaudire quia iam illi mortui sint, aut a praetereuntibus uocatos non exaudire, aut certe in ea parte sitos, ut nec uocati exaudiant, quia fuit et alius mos, ut eos qui in aliena terra perissent uocarent, ut est "et magna manes ter uoce uocaui". [1,220] 220. PRAECIPVE praeter omnes, quasi pius. ACRIS fortis, alias uelocis. quidam acrem in unamquamque rem uegetum ac nimium tradunt. ORONTI pro Orontis, ut "inmitis Achilli". uitauit homoio- teleuton. 221. NUNC AMYCI in quinto Gyae meminit; nam Amycus et Lycus cum Oronte uidentur perisse. SECUM propter socios, ut supra 'spem uultu simulat'. 222. FORTEMQUE GYAN ut merito requirantur et desiderentur. 223. FINIS uel fabularum uel diei. sequitur namque paulo post 'Aeneas per noctem plurima uoluens'. et sciendum est Vergilium non semper dicere ortum uel occasum diei, sed aut intellectui relinquere, ut hoc loco, aut negotiis tempora significare. est autem poetica callopistia non omnia exprimere: unde ait Horatius in arte poetica "nec uerbum uerbo curabis reddere fidus interpres"; quamuis plerique de translatione Graecitatis hoc adserant dictum. Homerus sane ista contemnens tempora uniuersa describit. ET IAM FINIS ERAT uel epularum uel famis uel malorum, ex quo Iuppiter in caelo ita constitit, ut Libyam respiceret. CUM IVPPITER AETHERE SUMMO DESPICIENS oeconomiam istam secundum mathesin uidetur ordinasse Vergilius; nam Ioue in altitudine sua posito cum Venere significatur quod per mulierem aliqua felicitas possit euenire. ergo quoniam Aeneas in partem regni admittetur a Didone per occasionem coniugii, idcirco haec poeta praemisit. sane et illud animaduertendum quod peritissime dixit tristiorem Venerem fuisse cum Ioue, ex quo significat exitum uxoris infelicem futurum; nam se utique Dido interemit. quod autem Mercurium facit a Ioue defluentem ad occasum descendere, id est ad ima terrarum, ostendit amicitias quidem fore, sed minime diuturno tempore permanere. illud etiam mathematici dicunt, Venere in Virgine posita misericordem feminam nasci: atque ideo Vergilius fingit in habitu uirginis uenatricis Venerem occurrisse filio, quod et misericordem postea reginam probauit Aeneas et in uenatione cum ea permixtus est. AETHERE SUMMO qui summus est; et proprium et perpetuum aetheri epitheton dedit, quia omnibus superior est: non ergo quasi elegerit Iuppiter locum qui superior est. 224. DESPICIENS deorsum aspiciens, sicut 'suspiciens' sursum aspiciens. notandum sane, quia si dispiciens dixerimus, diligenter inquirens significamus, sicut deduco et diduco; nam deduco est prosequor, diduco uero diuido. VELIVOLUM duas res significat, et quod uelis uolatur, ut hoc loco, et quod uelis uolat, ut Ennius "naues ueliuolas", qui et proprie dixit. et est ista reciproca translatio nauium et auium. legimus enim "et uelorum pandimus alas" et contra de apibus "nare per aestatem liquidam", cum natatus nauium sit, alae uero auium. et sciendum est esse reciprocas translationes, esse et partis unius. IACENTES aut in longum expositas, aut proprium epitheton est terrarum; nam cum cetera elementa mobilia sint, sola terra stabilis est, unde et bruta dicitur. alibi "tantum campi iacet". 225. LATOS POPVLOS cum populos numero plurali dicimus urbes significamus, cum uero populum, unius multitudinem ciuitatis intellegimus. SIC id est sic, ut ista conspiceret. 226. ET LIBYAE DEFIXIT LUMINA REGNIS prooeconomia, id est dispositio carminis. uituperabile enim fuerat, si ex abrupto transitum faceret, quod in nono fecit: quae res tamen excusatur uno sermone "atque ea diuersa penitus dum parte geruntur", id est eodem tempore, quod solum est interpositum. nunc uero bene transiit, quia inducit Iouem et de rebus humanis cogitantem et Africam respicientem, ad quam uenere Troiani. unde honestus color est, ut Venus adeat Iouem, timens ne Romana fata Carthagini concedat; felix enim euentus sequitur loca quae respexerit Iuppiter: unde in secundo ait "aspice nos hoc tantum" et alibi "atque oculos Rutulorum reicit aruis", ubi erat futura uictoria. 227. TALES de rebus humanis. IACTANTEM PECTORE CURAS nunc secundum Stoicos loquitur, qui deos dicunt humana curare, interdum secundum Epicureos, poetica utens licentia. 228. TRISTIOR conparatiuum posuit pro positiuo. quando enim tristis est Venus, ut nunc 'tristior' diceretur? sic Sallustius "utque ipsum mare Ponticum dulcius quam cetera". an modo tristior, cum et ante propter Aeneam soleret tristis esse? an tristior pro laetitia Veneris? OCULOS SVFFVSA NITENTES nitidos oculos lacrimis perfusos habens. et est figura, quae fit quotiens participio praeteriti temporis a passiuo iungimus casum accusatiuum, ut 'deiectus animum', 'maesta uultum'. dicendo autem 'nitentes' expressit nimiam etiam in lacrimis pulchritudinem, sicut de Euryalo "lacrimaeque decorae". 229. O QUI RES HOMINVMQUE DEVMQUE grauiter coepit; non enim ait 'o genitor'. et est tota orationis intentio, iniuste uexari a Iunone Troianos. [1,230] 230. AETERNIS REGIS IMPERIIS ET FULMINE TERRES haec commemoratio potentiae Iouis quasi ad inuidiam posita est, hoc est, qui omne potes contra te flecteris. AETERNIS REGIS IMPERIIS ET FULMINE TERRES uolunt quidam superfluo 'regis' ad deos referri, 'terres' ad homines, nescientes quia maioris potestatis est idem posse circa deos, quod circa homines. 'et fulmine terres' non sine causa adiecit 'terres'. est enim fulmen quod terreat; est quod adflet, ut "fulminis adflauit uentis"; est quod puniat, ut "uel pater omnipotens adigat me fulmine ad umbras": peremptorii autem fulminis late patet significatio: est quod praesaget, ut "de caelo tactas memini praedicere quercus". poetarum autem consuetudo est prope semper cum Iouem nominauerint et fulmen adiungere, ut "audiat haec genitor qui foedera fulmine sancit" et ante "genitor cum fulmina torques". 231. MEUS subaudis filius, ut Aiacis Oili, ut ante diximus. MEUS id est quasi per me tibi coniunctus. IN TE modo 'contra te', alibi 'pro' significat, ut "quietum accipit in Teucros animum", id est pro Teucris. 232. QUID TROES POTVERE? hoc est, qui Grais pares non fuerunt, in te aliquid possunt? et est argumentum ab inpossibili, ut alibi "non ea uis animo". et est ualidius, quam a uoluntate; plus enim est non posse, quam nolle. TROES erit nominatiuus Tros. et haec breuiter scienda regula est, quia omnia nomina monosyllaba Graeca, quae in Latinum sermonem transeunt, tertiae sunt tantum declinationis et tam Latine quam Graece declinari possunt, ut Tros Trois et Troos, Pan Panis et Panos, ut "Arcadici dictum Panos de more Lycaei". 233. OB ITALIAM ne ad Italiam perueniant, toto orbe pelluntur. atqui in Africa sunt. sed si diligenter requiras, etiam inde pelluntur; ait namque "hospitio prohibemur harenae". OB ITALIAM multi 'iuxta Italiam' antiquo more dictum accipiunt, ut sit, pars orbis clauditur quae circa Italiam est; 'ob' enim ueteres pro 'iuxta' ponebant. Plautus in milite "nunc scio mihi ob oculos caliginem obstitisse". potest tamen 'ob' et 'ante' intellegi, aut 'ob' 'propter', Terentius "quodnam ob factum"; aut 'ob' 'circum', ut "Turni se pestis ob ora", quasi circa Italiam errent et in eam peruenire non possint. significat 'ob' et 'contra', ut obstat et obloquitur. 234. CERTE HINC ROMANOS atqui nusquam hoc legimus, sed per silentium intellegimus, ut superius de Iunone "audierat". OLIM aut 'olim fore' et futuri temporis est, aut 'olim pollicitus'. VOLVENTIBUS uolubilibus, et est participium pro nomine. uoluens enim est qui uoluit, uolubilis qui uoluitur. anni autem uoluuntur, non uoluunt, ut est "atque in se sua per uestigia uoluitur annus". alii quia deficit lingua Latina participio praesenti passiuo praesens actiuum positum uolunt, ut "uoluentia plaustra" et "siliqua quassante" quae quassetur. 235. FORE futuros esse. et est de uerbis defectiuis. REVOCATO dicendo 'reuocato' ostendit Italiam, unde Dardanus fuerat. A SANGUINE TEUCRI Teucrum pro Dardano posuit: Dardanus enim de Italia profectus est, Teucer de Creta: quia solent poetae nomina de uicinis prouinciis uel personis usurpare, ut "domitus Pollucis habenis Cyllarus", cum Castor equorum domitor fuerit; item et "manibus Procne pectus signata cruentum" pro Philomela; item Didonem Sidoniam dicit, cum sit Tyria, a loci uicinitate; item "quid loquar aut Scyllam Nisi?" cum Phorci fuerit. et sciendum est, inter fabulam et argumentum, hoc est historiam, hoc interesse, quod fabula est dicta res contra naturam, siue facta siue non facta, ut de Pasiphae, historia est quicquid secundum naturam dicitur, siue factum siue non factum, ut de Phaedra. 236. OMNI DICIONE melius 'omni' quam 'omnis', ut significet 'omni potestate', id est pace, legibus, bello. 237. POLLICITUS pollicemur sponte, rogati promittimus. QUAE TE GENITOR SENTENTIA VERTIT? 'quae' pro cuius aut qualis. et uerecunde agit Venus; nec enim conueniebat, ut aperte contra uxorem ageret apud maritum: unde et similiter respondet Iuppiter 'neque me sententia uertit'. 238. HOC hac re. HOC propter hoc quod sciret Aeneae socios imperaturos. 239. FATIS CONTRARIA FATA utrum fatis bonis in praesentibus? REPENDENS conpensans. et est translatio a pecunia. [1,240] 240. NUNC EADEM similis qualis ab initio fuit, ut ostendat nec longitudinem temporis prodesse Troianis. 241. FINEM ac si diceret, non regnum requirimus, sed finem laborum. 242. ANTENOR POTVIT capto Ilio Menelaus memor se et Ulixen beneficio Antenoris seruatos, cum repetentes Helenam ab eo essent suscepti ac paene a Paride aliisque iuuenibus interempti essent, parem gratiam reddens inuiolatum dimisit. qui cum uxore Theano et filiis Helicaone et Polydamante ceterisque sociis in Illyricum peruenit, et bello exceptus ab Euganeis et rege Veleso uictor urbem Patauium condidit; id enim responsi acceperat eo loco condere ciuitatem quo sagittis auem petisset; ideo ex auis petitae auspicio Patauium nominatum, cui aeternitatem - - Helicaon ne uictor rediret gladio peremit. ANTENOR POTVIT non sine causa Antenoris posuit exemplum, cum multi euaserint Troianorum periculum, ut Capys qui Campaniam tenuit, ut Helenus qui Macedoniam, ut alii qui Sardiniam secundum Sallustium; sed propter hoc, ne forte illud occurreret, iure hunc uexari tamquam proditorem patriae. elegit ergo similem personam; hi enim duo Troiam prodidisse dicuntur secundum Liuium, quod et Vergilius per transitum tangit, ubi ait "se quoque principibus permixtum agnouit Achiuis", et excusat Horatius dicens "ardentem sine fraude Troiam", hoc est sine proditione: quae quidem excusatio non uacat; nemo enim excusat nisi rem plenam suspicionis. Sisenna tamen dicit solum Antenorem prodidisse. quem si uelimus sequi augemus exemplum: si regnat proditor, cur pius uagatur? ob hoc autem creditur Graecis Antenor patriam prodidisse, quia sicut superius dictum est, et auctor reddendae Helenae fuit et legatos qui propter Helenam uenerant suscepit hospitio, et Ulixen in mendici habitu agnitum non prodidit. POTVIT plus est quod dixit 'potuit' non meruit. ELAPSUS inuidiose noluit dicere 'dimissus', sed 'elapsus'. ACHIVIS ab Achaeo, Iouis et Pithiae filio, dicti. 243. ILLYRICOS PENETRARE SINUS Antenor non Illyricum, non Liburniam, sed Venetiam tenuit. ideo autem Vergilius dicit 'Illyricos sinus', quod inde uenit quidam Henetus rex, qui Venetiam tenuit, a cuius nomine Henetiam dictam posteri Venetiam nominauerunt. TUTUS ideo tutus, quia Raeti Vindelici ipsi sunt Liburni, saeuissimi admodum populi, contra quos missus est Drusus. hi autem ab Amazonibus originem ducunt, ut etiam Horatius dicit "quibus mos unde deductus per omne tempus Amazonia securi dextras obarmet, quaerere distuli". hoc ergo nunc ad augmentum pertinet, quod tutus est etiam inter saeuos populos. 244. FONTEM TIMAVI amant poetae rem unius sermonis circumlocutionibus dicere, ut pro Troia dicant 'urbem Troianam', pro Buthrotio 'arcem Buthroti'. sic et modo pro Timauo ait 'fontem Timaui', et paulo post 'urbem Pataui', id est Patauium. SUPERARE nauticus sermo est. Lucilius "promontorium remis superamus Mineruae". 245. UNDE PER ORA NOVEM multi septem esse dicunt. quod si incerta fides est, finitus est numerus pro infinito. CUM MURMVRE MONTIS tanta ui exit in mare, ut etiam resonet uicinus mons. et sic dictum est, sicut superius "illi indignantes magno cum murmure montis circum claustra fremunt". 246. MARE it quasi proruptum mare. MARE amat poeta rem historiae carmini suo coniungere. Varro enim dicit hunc fluuium ab incolis mare nominari. PRORVPTUM id est effusum fluens. et melius 'proruptum', quam 'praeruptum' legere. bene autem definit, quid est largus fons? solutum mare. PELAGO aquarum abundantia. PREMIT populatur, uastat. sane multi 'it mare proruptum' et 'pelago premit arua sonanti' hoc intellegi uolunt, quod tanta est in illis locis accessa quae dicitur maris, ut per ora Timaui, id est usque ad initium fontis mare ascendat. unde ait 'it mare proruptum et pelago p- a-', id est ⟨ut⟩ aqua maris premat arua, hoc est litora uicina cooperiat. constat autem et in illo loco accessam maris usque ad montem peruenire et per omne litus Venetiarum mare certis horis et accedere per infinitum et recedere. Timauus autem in Histria est inter Aquileiam et Tergestum. 247. HIC TAMEN hoc est etiam in loco difficili. HIC pro illic. URBEM PATAVI hoc est Patauium. Patauium autem dictum uel a Padi uicinitate, quasi Padauium, uel g-apo g-tou g-petasthai, quod captato augurio dicitur condita, uel quod auem telo petisse dicitur et eo loco condidisse ciuitatem. alii a palude Patina, quae uicina ciuitati fuisse dicitur, Patauium dictam putant. sane 'Pataui' minorem nominatiuo genetiuum fecit, cum genetiuus numquam pauciores syllabas nominatiuo suo habere debeat; Patauium enim Patauii facit. SEDESQUE LOCAVIT ex uotis suis facit inuidiam, dicens id concessum Antenori, quod ipsa desiderat. 248. ET GENTI NOMEN DEDIT hoc est, quod ne uictori quidem concedetur Aeneae: quod scimus a Iunone esse perfectum, contra quam oblique loquitur propter considerationem mariti. hi autem primis temporibus ab Antenore dicti sunt Antenoridae. ipsum uero quidam dicunt haec ora se appellasse. aut certe 'nomen' nobilitatem uel dignitatem, ut "et nos aliquod nomenque decusque gessimus". ARMAQUE FIXIT TROIA hoc est, securus est, quia solent missi militia siue gladiatura quibuslibet templis arma suspendere, ut Horatius "Veianius armis Herculis ad postem fixis" et "Danais de poste refixum". ARMAQUE FIXIT quasi non necessaria consecrauit; figere enim consecrare hic debemus accipere, ut "postibus aduersis figo". 249. COMPOSTUS pro compositus. syncope est; detraxit enim de medio syllabam, ut "et pocula porgite dextris" [1,250] 250. NOS TUA PROGENIES sic loquitur quasi una sit de Troianis; nam aliter sensus non procedit. quod autem dixit 'tua progenies', epexegesis est, ut "ast ego quae diuum incedo regina". NOS TUA PROGENIES quasi patiatur et ipsa quod et filius. et bene 'tua progenies' propter Antenorem. ADNVIS quia nutu semper promittit aliquid Iuppiter, ut "annuit et totum nutu tremefecit Olympum". ANNVIS licet ipsa dea sit, tamen sub persona Aeneae se posuit. 251. NAVIBUS AMISSIS cur, cum una nauis perierit, ait 'nauibus'? aut inuidiose dixit et exaggerat, aut quia adhuc aliae desunt, aut quia eas non perisse ignorat Aeneas. INFANDUM pro infande posuit, ut in VI- "miserum septena quotannis". item "toruumque repente clamat" pro torue. et est figura, quae fit quotiens nomen pro aduerbio ponitur; magis autem poetica est, in prosa aut rara aut numquam. tamen hoc loco 'infandum' potest esse etiam interiectio dolentis. UNIUS hic produxit paenultimam. UNIUS cautius, quam si dixisset Iunonis. 252. PRODIMVR multa quidem hic sermo significat, sed modo porro damur, scilicet ab Italia. et sciendum est omnium auctorum esse consuetudinem res dubie positas in sequentibus explanare et plenius dicere, ut hoc loco; nam quid est 'prodimur', ostendit dicens 'atque Italis longe disiungimur oris'. LONGE maxime; non enim longe erant ab Italia, cum tempestate disiecti sunt. 253. HIC id est talis, ut "hunc ego te Euryale aspicio", id est talem. PIETATIS superius 'in te committere' ait, ut peccato Aeneam et Troianos excuset; hic plus addit: non solum eos non esse malos, sed etiam pios esse. HONOS cum secundum artem dicamus honor arbor lepor, plerumque poetae r in s mutant causa metri; os enim longa est, or breuis. hoc quidem habet ratio: sed ecce in hoc loco etiam sine metri necessitate 'honos' dixit. item Sallustius paene ubique 'labos' posuit, quem nulla necessitas coegit. melius tamen est seruire regulae. SIC NOS IN SCEPTRA REPONIS 'sic', hoc est per naufragia. 'in sceptra' aut ad imperia reseruas, aut certe antiqua est licentia communium praepositionum. IN SCEPTRA REPONIS id est restituis in regna quae amisimus. 254. OLLI modo 'tunc' propter sequentia. pronomen enim non debet poni cum nomine, sed pro ipso nomine, et nullus dicit 'illi natae'. alias tamen 'olli' illi significat, ut "olli dura quies oculos et ferreus urget somnus". SUBRIDENS laetum ostendit Iouem et talem qualis esse solet cum facit serenum; poetarum enim est elementorum habitum dare numinibus, ut supra de Neptuno dictum est. Ennius "Iuppiter hic risit tempestatesque serenae riserunt omnes risu Iouis omnipotentis". aut certe risit intellegens Iunonis dolos oblique accusari a Venere, ut est 'quae te, genitor, sententia uertit' et 'unius ob iram prodimur', sicut alibi "atque dolis risit Cytherea repertis". 255. VVLTU QUO CAELUM ostendit sicut dictum est, cur subriserit Iuppiter. SERENAT hoc uerbum de his est, quae carent prima positione: quod fit in his quae in nostra non sunt potestate, ut tono, fulmino, pluo. haec enim non possumus dicere, nisi forte persona inducatur eius qui potest, ut si tale aliquid Iuppiter dicat. 256. OSCVLA LIBAVIT leuiter tetigit. et sciendum osculum religionis esse, sauium uoluptatis, quamuis quidam osculum filiis dari, uxori basium, scorto sauium dicant. sane multi nolunt ita intellegi, ut summum osculum filiae dederit, id est non pressum, sed summa labella contingens, sed ita aiunt: tum hilarus Iuppiter uultus natae libauit, id est contigit, scilicet ut nos solemus cum blandimentis quibusdam sinistram maxillam contingere liberorum ac deinde ad os nostrum dextram referre. ergo 'libauit' merito, quia partem uultus, non totos contigerat, ut 'oscula' dixerit quasi minora et teneriora filiae ora, ut ora diminutiue oscula; nam ora uultus dici, ut "intentique ora tenebant" et "sic ora ferebat". ipse diminutiue oscula dixit minores et teneros uultus "summaque per galeam delibans oscula fatur". 257. PARCE METU quotiens in causis arguimur, ante nos purgare debemus et sic ad actionem descendere: quod et hoc loco Iuppiter facit; ante enim obiecta purgat et sic uenit ad promissionem. et est 'parce metu' elocutio usualis, id est dimitte metum, quomodo dicimus parce uerbis, parce iniuriis. alii 'metu' pro metui accipiunt, ablatiuum pro datiuo; aut certe ideo metum aufert, ut animo securiore possit audire, ut alibi "soluite corde metum, Teucri". CYTHEREA omnia quae apud Graecos ei diphthongon habent apud Latinos in e productum conuertuntur, ut g-Kuthereia Cytherea, g-Aineias Aeneas, g-Mehdeia Medea. omnia autem quae dicit Iuppiter ad solutionem pertinent antedictorum. nunc dicit 'parce metu', quia superius dixerat 'tristior'; 'manent inmota', quia dixerat 'quae te genitor sententia uertit?' et simul per transitum dogma Stoicorum ostendit, nulla ratione posse fata mutari. sane seruat et hic ordinem sicut in Aeoli oratione, ut statim promittat quod praestaturus est, ne auditor sit exspectatione suspensus. TUORUM uel Troianorum uel Romanorum. 258. FATA TIBI non propter te; fati enim immobilis ratio est. sed aut uacat 'tibi', ut "qui mihi accubantes in conuiuiis", aut certe tuta tibi sunt fata, non tamen propter te. CERNES URBEM aut Romam significat, quia cum proprietatem detrahimus, quod magnum est significamus, ut si dicas 'legi oratorem' nec addas quem, intellego Ciceronem; et ne longa sit exspectatio, adiecit 'et promissa Lauini moenia': aut certe detrahe 'et', sicut multi, et epexegesin facis 'cernes urbem', id est 'promissa Lauini moenia'. uidetur autem figurate dictum 'urbem' et 'moenia', quia diuersis idem significauit. 259. SUBLIMEMQUE FERES AD SIDERA CAELI propter illud 'caeli quibus adnuis arcem'. Aeneas enim secundum quosdam in Numicum cecidit fluuium, secundum Ouidium in caelum raptus est, appellatus tamen est Iuppiter indiges. Aeneas enim post errores VII. annorum cum ad Italiam peruenisset et, sicut historia habet, cognito quod Veneris filius, Troia profugus fatis iuuantibus ad Italiam uenisset, ab Latino susceptus esset, filiam eius Lauinam duxit uxorem: quo dolore Turnus rex Rutulorum, qui ante Lauiniam sperabat uxorem, et Latino et Aeneae bellum indixit. sed primo proelio Latinus est interemptus, secundo uero Aeneas Turnum occidit. ipse uero ut quidam dicunt cum Mezentium, ut quidam uero Messapum fugeret, in Numicum fluuium cecidit, ut uero Ouidius refert in caelum raptus est, cuius corpus cum uictis a se Rutulis et Mezentio Ascanius requisitum non inuenisset, in deorum numerum credidit relatum. itaque ei templum condidit et Iouem Indigetem appellauit. bene autem addidit 'feres', ut gratius esset quod per ipsam fieret. [1,260] 260. MAGNANIMUM magnus et paruus quoniam mensurae sunt, ad animum non nisi g-katachrehstikohs adhibentur. et bene hoc addidit, quasi dicat, quem tu miserum dicis, nos magnanimum, summum. NEQUE ME S- V- ad illud 'quae te, genitor, sententia uertit'. 261. HIC id est Aeneas. et est ordo 'hic bellum ingens geret Italia'. alii 'hic' pro 'post haec quae dixi' accipiunt, ut sit loci aduerbium pro temporis. TIBI FABOR ENIM hoc loco excusat quaestionem futuram, quasi Veneri dolenti quae uera sunt dicat, sed aliter loquatur cunctis praesentibus dis: dicet enim in decimo "abnueram bello Italiam concurrere Teucris". QUANDO siquidem, quoniam. REMORDET sollicitat. Terentius "par pari referto, quod eam remordeat". 262. ARCANA secreta. unde et arca et arx dictae, quasi res secretae. 263. ITALIA in Italia, et detraxit praepositionem more suo. sic et illo loco "non Libyae, non ante Tyro; despectus Hiarbas" id est in Tyro. nam si aduerbialiter uellet, Tyri diceret. POPVLOSQUE FEROCES CONTVNDET incongruum fuerat in consolatione bella praedicere: ob hoc ergo etiam uictoriam pollicetur. 264. MORESQUE VIRIS ET MOENIA PONET hysteroproteron in sensu; ante enim ciuitas, post iura conduntur. leges autem etiam mores dici non dubium est. 265. TERTIA DUM LATIO REGNANTEM VIDERIT AESTAS rhetorice, ne breue esset si triennium diceret, tempora diuisit in species. ordo autem est longissimus, nam aliter non procedit, 'sublimemque feres ad sidera caeli magnanimum Aeneam, tertia dum Latio regnantem uiderit aestas'. ergo uidetur sic tacite mortem Aeneae significasse. 'dum' autem pro donec, ut "dum conderet urbem", id est donec. quidam ideo bis annos ternos memorasse tradunt, ut tres annos solum Aeneam regnaturum significaret, quod cum Latino alios tres annos regnasse dicitur. 267. AT PUER ASCANIUS prudenter exitum Aeneae et ostendit et tacuit dicendo filium postea regnaturum. aut quia maior cura Veneri de nepote ut in X- "liceat superesse nepotem" et iterum ibi "hunc tegere". CUI NUNC COGNOMEN IVLO ADDITVR secundum Catonem historiae hoc habet fides: Aeneam cum patre ad Italiam uenisse et propter inuasos agros contra Latinum Turnumque pugnasse, in quo proelio periit Latinus. Turnum postea ad Mezentium confugisse eiusque fretum auxilio bella renouasse, quibus Aeneas Turnusque pariter rapti sunt. migrasse postea in Ascanium et Mezentium bella, sed eos singulari certamine dimicasse. et occiso Mezentio Ascanium sicut I. Caesar scribit Iulum coeptum uocari, uel quasi iobolon, id est sagittandi peritum, uel a prima barbae lanugine quam g-ioulon Graeci dicunt, quae ei tempore uictoriae nascebatur. sciendum est autem hunc primo Ascanium dictum a Phrygiae flumine Ascanio, ut est "transque sonantem Ascanium"; deinde Ilum dictum a rege Ilo, unde et Ilium, postea Iulum occiso Mezentio: de quibus nominibus hoc loco dicit 'at puer Ascanius cui nunc cognomen Iulo additur, Ilus erat'. ab hac autem historia ita discedit Vergilius, ut aliquibus locis ostendat, non se per ignorantiam, sed per artem poeticam hoc fecisse, ut illo loco "quo magis Italia mecum laetere reperta": ecce g-amphibolikohs dixit, ostendit tamen Anchisen ad Italiam peruenisse. sic autem omnia contra hanc historiam ficta sunt, ut illud ubi dicitur Aeneas uidisse Carthaginem, cum eam constet ante LXX annos urbis Romae conditam. inter excidium uero Troiae et ortum urbis Romae anni inueniuntur CCCXL. COGNOMEN IVLO si proprie loqueretur, agnomen diceret, non cognomen, sed magis ad familiam respexit, quia omnis gens Iulia inde originem ducit. dicimus autem et nomen mihi est Cicero, ut "Hecyra est huic nomen fabulae", et Ciceronis, ut Sallustius "cui nomen obliuionis condiderant", et Ciceroni, ut "cui Remulo cognomen erat", et Ciceronem, ut "Aeneadasque meo nomen de nomine fingo". melius tamen est datiuo uti. 268. ILUS ERAT deest 'qui', debuit autem dicere 'qui Ilus erat'. ILIA pro Iliensis, ut Plautus "Hector Ilius" pro Iliensis. et "Amphitryo, natus Argis ex Argo patre" id est Argiuo. 269. TRIGINTA uel quod XXX- tantum annos regnauit, uel quod Cato ait, "XXX- annis expletis eum Albam condidisse". MAGNOS ORBES tria sunt genera annorum: aut enim lunaris annus est XXX- dierum, aut solstitialis XII- mensum, aut secundum Tullium magnus, qui tenet XIIDCCCCLIIII. annos, ut in Hortensio "horum annorum quos in fastis habemus magnus XIIDCCCCLIIII- amplectitur". hoc ergo loco magnum dixit comparatione lunaris, et alibi "interea magnum sol circumuoluitur annum". annus autem dictus quasi anus, id est anulus, quod in se redeat, ut est "atque in se sua per uestigia uoluitur annus", uel g-apo g-tou g-ananeousthai, id est ab innouatione. VOLVENDIS uolubilibus uel quia uoluuntur, ut supra. [1,270] 270. A SEDE LAVINI TRANSFERET uerum est: uitans enim nouercalem inuidiam, quod timore Ascanii Lauinia post Aeneae mortem ad Tyrrhum paternum pastorem grauida confugit ad siluas, nam ibi etiam Siluium peperisse dicitur, deseruit Lauinium et Albam Longam condidit dictam ab omine albae porcae repertae uel situ ciuitatis. ad quam cum de Lauinio dii Penates translati nocte proxima Lauinium redissent, atque eos denuo Albam Ascanius transtulisset, et illi iterum redissent Lauinium, eos manere passus est, datis qui sacris praeessent agroque eis adsignato, quo se alerent. VI modo uirtute, nam multa significat. VI modo uirtute tei dunamei, alibi tei biai, ut est "auro ui potitur", alias pro magna copia. Cicero in deorum natura "infinitamque uim marmoris", Sallustius "magna uis hominum conuenerat agris pulsa aut ciuitate eiecta". et est sermo diuersa significans, prout se locus obtulerit. 272. HINC IAM praeterea. si autem 'hic iam', in hoc scilicet loco. TER CENTUM quomodo trecentos annos dicit, cum eam quadringentis regnasse constet sub Albanis regibus? sed cum praescriptione ait 'tercentum', scilicet usque ad ortum urbis Romae; ait namque 'donec regina sacerdos Marte grauis'. et constat in regno Romuli et Numae et Tulli Hostilii qui euertit Albam centum annos, quibus pariter Roma et Alba regnarunt, esse consumptos. TOTOS id est sine intermissione. REGNABITVR impersonalibus usus est, quia de multis dicit, ut "usque adeo turbatur agris". 273. GENTE SUB HECTOREA id est Troiana. sed debuit dicere 'Aeneia'. diximus superius nomina poetas ex uicino usurpare. sed quidam reprehendunt, quod 'Hectorea' et non 'Aeneia'. mos est poetis nomina ex uicinis usurpare, quia coniunctus genere Hectori Ascanius, ut est "et pater Aeneas, et auunculus excitat Hector". alii tradunt, cum Hectoris progenies nulla in Italia fuerit, ideo 'sub Hectorea' positum, ut significaret sub forti, ut in quinto "Hectorei socii". sed ex aliis rebus alia dat nomina, ut pios Aeneadas appellauit, ut timidos Phrygas, ut nobiles Dardanidas, ut periuros Laomedontiadas. ceterum ubi ueram originem significat "domus Assaraci" ponit, ex quo Capys, ex Capy Anchises, ex Anchise Aeneas. DONEC REGINA SACERDOS historia hoc habet. Amulius et Numitor fratres fuerunt. Amulius fratrem imperio pepulit et filium eius necauit, filiam uero Iliam Vestae sacerdotem fecit, ut spem subolis auferret, a qua se puniri posse cognouerat. hanc ut multi dicunt Mars compressit, unde nati sunt Remus et Romus, quos cum matre Amulius praecipitari iussit in Tiberim. tum ut quidam dicunt Iliam sibi Anien fecit uxorem, ut alii inter quos Horatius, Tiberis: unde ait "uxorius amnis". pueri uero expositi ad uicinam ripam sunt. hos Faustus repperit pastor, cuius uxor erat nuper meretrix Acca Larentia, quae susceptos aluit pueros. hi postea auum suum Numitorem occiso Amulio in regna reuocarunt. quibus dum cum eo angustum Albae uideretur imperium, recesserunt et captatis auguriis urbem condiderunt. sed Remus prior sex uultures uidit, Romus postea duodecim: quae res bellum creauit. in quo extinctus est Remus, et a Romi nomine Romani appellati. ut autem pro Romo Romulus diceretur, blandimenti genere factum est, quod gaudet diminutione. quod autem a lupa dicuntur alti, fabulosum figmentum est ad celandam auctorum Romani generis turpitudinem. nec incongrue fictum est; nam et meretrices lupas uocamus, unde et lupanaria. et constat hoc animal in tutela esse Martis. sed de origine et conditore urbis diuersa a diuersis traduntur. Clinias refert Telemachi filiam Romen nomine Aeneae nuptam fuisse, ex cuius uocabulo Romam appellatam. - - dicit Latinum ex Vlixe et Circe editum de nomine sororis suae mortuae Romen ciuitatem appellasse. Ateius adserit Romam ante aduentum Euandri diu Valentiam uocitatam, sed post graeco nomine g-Romen uocitatam. alii a filia Euandri ita dictam, alii a fatidica, quae praedixisset Euandro his eum locis oportere considere. Heraclides ait Romen, nobilem captiuam Troianam huc appulisse et taedio maris suasisse sedem, ex cuius nomine urbem uocatam. Eratosthenes Ascanii, Aeneae filii, Romulum parentem urbis refert. Naeuius et Ennius Aeneae ex filia nepotem Romulum conditorem urbis tradunt. Sibylla ita dicit g-Rhomaioi, g-Rhomou g-paides. REGINA regis filia. abusiue ait more poetico, ut alibi "magnum reginae sed enim miseratus amorem", id est regis filiae Pasiphaes. SACERDOS quia ab Amulio Vestae uirgo esse iussa est, ne ei propter edendam subolem facultas esset uiro iungi. 274. MARTE GRAVIS grauida, ut "non insueta grauis temptabunt pabula fetas". 275. INDE post, uel deinde, uel tunc, aduerbium loci pro temporis. FULVO TEGMINE id est pelle lupae, qua utebatur more pastorum. sed hoc multi reprehendunt, cur nutricis tegmine usus sit. qui gemina ratione refutantur: uel falsitate fabulae, uel exemplo Iouis, qui caprae nutricis utitur pelle, unde Graece g-aigiochos appellatur. sane 'tegmine' multi antique dictum asserunt, quia tegimentum dici debere affirmant. LAETUS uirtute alacer, uel quia auo regnum reddiderat, uel quia ipse nouam urbem et nouum condebat imperium. 276. EXCIPIET GENTEM Remo scilicet interempto, post cuius mortem natam constat pestilentiam: unde consulta oracula dixerunt placandos esse manes fratris extincti; ob quam rem sella curulis cum sceptro et corona et ceteris regni insignibus semper iuxta sancientem aliquid Romulum ponebatur, ut pariter imperare uiderentur. unde est "Remo cum fratre Quirinus iura dabunt". 277. ROMANOSQUE SVO DE NOMINE DICET perite non ait Romam, sed Romanos. urbis enim illius uerum nomen nemo uel in sacris enuntiat. denique tribunus plebei quidam Valerius Soranus, ut ait Varro et multi alii, hoc nomen ausus enuntiare, ut quidam dicunt raptus a senatu et in crucem leuatus est, ut alii, metu supplicii fugit et in Sicilia comprehensus a praetore praecepto senatus occisus est. hoc autem urbis nomen ne Hyginus quidem cum de situ urbis loqueretur expressit. 278. NEC METAS RERUM NEC TEMPORA PONO 'metas' ad terras rettulit, 'tempora' ad annos; Lauinio enim et Albae finem statuit, Romanis tribuit aeternitatem, quia subiunxit 'imperium sine fine dedi'. 279. QUIN quinetiam; minus enim est 'etiam'. nam plenum est quinetiam, ut "quinetiam hiberno moliris sidere classem". ASPERA IVNO tolerabilius hoc Iuppiter dicit. ASPERA IVNO uel quam tu asperam dicis, uel certe ut et ego fateor. [1,280] 280. METU ut supra "id metuens". TERRAS CAELVMQUE FATIGAT alibi "absumptae in Teucros uires caelique marisque". QUAE MARE N- T- Q- M- C- Q- F- metu scilicet quem de Carthagine habet, ut supra "id metuens", uel metu quo Troianos terret et Venerem. nam dicit 'parce metu Cytherea'. 'mare' autem 't- c- q- f-' alibi ostendit dicendo "absumptae in Teucros uires caelique marisque". 'fatigat' uero pro exercet, sollicitat, commouet. 281. CONSILIA IN MELIUS REFERET quia bello Punico secundo ut ait Ennius placata Iuno coepit fauere Romanis. IN MELIUS eis to kreitton. et est Latinior elocutio: Sallustius "ad mutandum modo in melius seruitium". MECVMQUE FOVEBIT id est eadem quae ego sentiens, eadem quae ego uolens, uel ut quidam uolunt mecum in Capitolio constituta. 282. GENTEMQUE TOGATAM bene 'gentem', quia et sexus omnis et condicio toga utebatur, sed serui nec colobia nec calceos habebant. togas autem etiam feminas habuisse, cycladum et recini usus ostendit. recinus autem dicitur ab eo, quod post tergum reicitur, quod uulgo maforte dicunt. 283. SIC PLACITUM uel fatis uel mihi; nam inpersonale est. LUSTRIS quinquenniis. et bene olympiadibus computat tempora, quod magis ad Iouem pertinet, quia nondum erant uel Roma uel consules. lustrum autem dictum, quod post quinquennium unaquaeque ciuitas lustrabatur. unde Romae ambilustrum, quod non licebat nisi ambos censores post quinquennium lustrare ciuitatem. AETAS iuxta ueteres aetas hic pro tempore posita est, alibi pro modo annorum, ut est "ubi iam firmata uirum te fecerit aetas" et "aetas Lucinam iustosque pati hymenaeos". 284. DOMUS ASSARACI id est familia Troiana, et est a parte totum; nam Assaracus Capyn genuit, Capys Anchisen, unde Aeneas, auctor Romani generis: ex quibus Mummius, qui Achaiam uicit. PTHIAM Achillis patriam. MYCENAS Agamemnonis patriam, ut "Agamemnoniasque Mycenas". 286. NASCETVR ad illud respondet 'certe hinc Romanos olim' et omnis poetae intentio, ut in qualitate carminis diximus, ad laudem tendit Augusti, sicut et in sexti catalogo et in clipei descriptione. haec autem Iouis allocutio partim obiecta purgat partim aliquid pollicetur. PULCHRA allusit propter Venerem. TROIANUS ac si diceret, etiam Caesar Troianus est. CAESAR hic est, qui dictus est Gaius Iulius Caesar. Gaius praenomen est, Iulius ab Iulo, Caesar uel quod caeso matris uentre natus est, uel quod auus eius in Africa manu propria occidit elephantem, qui caesa dicitur lingua Poenorum. hic sane Gaius Iulius Caesar quattuor et sexaginta uictis Galliarum ciuitatibus cum a senatu petisset consulatum et triumphum nec impetrasset aduersante Cn. Pompeio magno eiusque amicis, qui Caesaris processibus inuidebant, bellum ciuile gessit in Farsalia, quo Pompeius uictus Alexandriae occiditur. Caesar Romam compositis rebus et Alexandria debellata reuersus in curia Pompeiana a Cassio et Bruto aliisque Pompeianis occisus est. cuius heres Augustus cum intrasset urbem coegit a senatu interfectores Caesaris parricidas et hostes iudicari, eumque in deorum numerum referri et diuum appellari. 287. IMPERIUM OCEANO, FAMAM QUI TERMINET ASTRIS aut ad laudem dictum est, aut certe secundum historiam. re uera enim et Britannos qui in oceano sunt uicit, et post mortem eius cum ludi funebres ab Augusto eius adoptiuo filio darentur, stella medio die uisa est, unde est "ecce Dionaei processit Caesaris astrum". A MAGNO sicut Alexander, sicut Pompeius. Graeci enim omne magnificum magnum, ut mater magna et dii magni. 288. OLIM modo futuri temporis est. CAELO in caelum. SPOLIIS ORIENTIS uicto Pharnace Mithridatis filio, qui re uera in oriente fuit. ceterum Aegyptus, in qua Ptolomaeum uicit, in australi est plaga. 289. HONVSTUM inter honustum et oneratum hoc interest, quod oneratus est qualicumque pressus pondere, honustus uero cui onus ipsum honori est, ut si quis spolia hostium ferat. sed oneratus aspirationem non habet, quia ab onere uenit, honustus uero, quia etiam ab honore descendit, retinet aspirationem. alii 'honestum' legunt; ueteres enim honestum pro specioso ponebant, ut "Dardanius caput ecce puer detectus honestum". [1,290] 290. ACCIPIES SECVRA quia post mortem Caesar meruit aram, fastigium, flaminem, ut Cicero in Philippicis. SECVRA quare 'secura'? quia nunc sollicita. HIC QUOQUE potest intellegi sicut Romulus, sed melius sicut Aeneas, de quo superius ait 'sublimemque feres ad sidera caeli'. 'quoque' autem semper ad similitudinem ponit, ut "tu quoque litoribus nostris". HIC QUOQUE sicut ego, sicut tu. VOTIS uel ad uota uel uotis uocabitur. 291. ASPERA TUNC id est Caesare consecrato cum Augustus regnare coeperit, clauso Iani templo, pax erit per orbem. constat autem templum hoc ter esse clausum: primum regnante Numa, item post bellum Punicum secundum, tertio post bella Actiaca quae confecit Augustus: quo tempore pax quidem fuit quantum ad exteras pertinet gentes, sed bella flagrauere ciuilia, quod et ipse per transitum tangit dicens 'Furor impius intus'. huius autem aperiendi uel claudendi templi ratio uaria est. alii dicunt Romulo contra Sabinos pugnante, cum in eo esset ut uinceretur, calidam aquam ex eodem loco erupisse, quae fugauit exercitum Sabinorum: hinc ergo tractum morem, ut pugnaturi aperirent templum, quod in eo loco fuerat constitutum, quasi ad spem pristini auxilii. alii dicunt Tatium et Romulum facto foedere hoc templum aedificasse, unde et Ianus ipse duas facies habet, quasi ut ostendat duorum regum coitionem. uel quod ad bellum ituri debent de pace cogitare. est alia melior ratio, quod ad proelium ituri optent reuersionem. 292. CANA FIDES ET VESTA subaudis 'erit'. canam autem Fidem dixit, uel quod in canis hominibus inuenitur, uel quod ei albo panno inuoluta manu sacrificatur, per quod ostenditur fidem debere esse secretam: unde et Horatius "et albo rara Fides colit uelata panno". Vesta uero pro religione, quia nullum sacrificium sine igne est, unde et ipsa et Ianus in omnibus sacrificiis inuocantur. Vesta autem dicta uel g-apo g-tehs g-hestias, ut digammos sit adiecta, sicut g-ehr uer, g-Enetos Venetus, uel quod uariis uestita sit rebus. ipsa enim esse dicitur terra, quam ignem habere non dubium est, ut ex Aetna Vulcanoque et aliis locis ardentibus datur intellegi. REMO CUM FRATRE QUIRINUS IVRA DABUNT hic dissimulat de parricidio, quod et iungit eos, et quia non Romulum, sed Quirinum appellat, ut non potuerit parricidium facere qui meruerit deus fieri. REMO CUM FRATRE QUIRINUS IVRA DABUNT multi sic intellegere uolunt ut superius diximus, quia post pestilentiam ad placandos fratris manes geminis omnibus usus est Romulus: unde est "uiden ut geminae stent uertice cristae?" sed hoc esse non potest, quia iteratio est ante dictorum aut ordo praeposterus, si post dictum Caesarem Romulum repetit. constat praeterea Iani templum patuisse sub Romulo, quia bellis numquam uacauit. alii uolunt per hos Romanos intellegi. uera tamen hoc habet ratio, Quirinum Augustum esse, Remum uero pro Agrippa positum, qui filiam Augusti duxit uxorem, et cum eo pariter bella tractauit: unde est "parte alia dis et uentis Agrippa secundis". nam adulans populus Romanus Octauiano tria obtulit nomina, utrum uellet Quirinus, an Caesar, an Augustus uocari. ille ne unum eligendo partem laederet quae aliud offerre cupiebat, diuerso tempore omnibus usus est, et primo Quirinus dictus est, inde Caesar, postea quod et obtinuit Augustus, sicut Suetonius probat et in georgicis ostendit Vergilius. nam cum de Gangaridum uictoria diceret, qui iuxta Gangen sunt quique ab Augusto uicti sunt, ait "uictorisque arma Quirini". ut autem pro Agrippa Remum poneret, poetico usus est more; nam nomen ex uicino sumpsit. hoc ergo dicit, cum coeperit Iulius Caesar caelum tenere patratis omnibus bellis, iura dabunt Augustus et Agrippa. Romulus autem ideo Quirinus dictus est, uel quod hasta utebatur, quae Sabinorum lingua curis dicitur: hasta enim, id est curis, telum longum est, unde et securis quasi semicuris: uel a g-koiranos qui Graece rex dicitur: constat autem Graecos fuisse Romanos: uel propter generis nobilitatem; Mars enim cum saeuit Gradiuus dicitur, cum tranquillus est Quirinus. denique in urbe duo eius templa sunt: unum Quirini intra urbem, quasi custodis et tranquilli, aliud in Appia uia extra urbem prope portam, quasi bellatoris, id est Gradiui. 293. DIRAE cum apertae sunt. DIRAE hoc est abominandae, alias 'dirae' magnae "an sua cuique deus fit dira cupido" et "iam tum religio pauidos terrebat agrestes dira loci" et "dicuntur geminae pestes cognomine Dirae". COMPAGIBUS ambages et compages antiqui tantum dicebant, posteritas admisit ut etiam compago dicatur: sed non quia uarius esse potest nominatiuus, debet etiam declinatio mutari, quemadmodum nec in istis nominibus arbor arbos, uomer uomis; nam et uomeris et arboris tantum facit. ergo compages compagis, quoniam compago usurpatum est; compaginis enim nemo penitus dicit. 294. BELLI PORTAE Iani gemini, quae bello aperiebantur, pace claudebantur. ideo autem Ianus belli tempore patefiebat, ut eiusdem conspectus per bellum pateret, in cuius potestate esset exitus reditusque; id enim ipsa significat eius effigies, praebentis se euntibus et redeuntibus ducem. hunc autem olim Numa Pompilius fecit, cuius portas regni tempore clausit. FUROR IMPIUS INTUS ut superius diximus propter bella ciuilia, quae gesta sunt contra Brutum et Cassium ab Augusto in Philippis, contra Sextum Pompeium ab Augusto in Sicilia. aut sicut quidam tradunt FUROR IMPIUS INTUS non in aede Iani, sed in alia in foro Augusti introeuntibus ad sinistram, fuit bellum pictum et furor sedens super arma deuinctus eo habitu quo poeta dixit. 295. SAEVA SEDENS SUPER ARMA secundum antiquam licentiam. sciendum tamen est hodie 'in' et 'sub' tantum communes esse praepositiones. ceterum 'super' et 'subter' iam accusatiuae sunt, sicut 'clam' et 'post', quae ante communes fuerunt: nunc in his mutata natura est. ergo SUPER pro supra. et nunc haec praepositio accusatiuo seruit, ubi uero 'de' significat, ablatiuo. AENIS NODIS non centum nodis, sed catenis, quas circumlocutione significauit, quia sunt catenae nodi plures. quidam 'aeneis' pro ferreis tradunt, ut "micat aereus ensis": et "aerea quem obliquum rota transit". 297. ET MAIA GENITUM Mercurium. et est periphrasis. Cicero in libris de deorum natura plures dicit esse Mercurios: sed in deorum ratione fabulae sequendae sunt, nam ueritas ignoratur. simul allusit poeta, quia per caduceatores, id est internuntios, pax solet fieri. MAIA GENITUM DEMITTIT AB ALTO quod deo opus erat, ut hostes Poeni auctori Romani nominis placarentur Aeneae. quidam sane quattuor Mercurios dicunt: unum Iouis et Maiae filium, alterum Caeli et Diei, tertium Liberi et Proserpinae, quartum Iouis et Cyllenes, a quo Argus occisus est, quem ipsum ob hanc causam Graecia profugum Aegyptiis litteras demonstrasse perhibent. 298. UT TERRAE propter illud quod sequitur "hospitio prohibemur harenae". PATEANT propter illud "cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis". non nulli sane 'pateant' pacatae sint accipiunt, ut Sallustius "simul immanis hominum uis multis e locis inuasere patentes tum et pacis modo effusas"; hic enim habitus pacis. et in Catilina "cuncta maria terraeque patebant". sic enim contra cum dicitur 'clausa omnia' bellum significatur, ut ipse "quae moenia clausis ferrum acuant portis". 299. HOSPITIO ad hospitium. NE FATI NESCIA DIDO non sui: nam si sciret exitum suum, multo magis uetaret: sed 'fati' dixit uoluntatis Iouis, sicut "fatis Iunonis iniquae". aut certe fati Troianorum, qui non sponte, sed necessitate ad Africam uenerant, quod utique ignorabat Dido. illo enim tempore inuadendarum terrarum causa fuerat nauigatio, ut Sallustius meminit, facili tum mutatione sedum: quod etiam excusant Troiani "non nos aut ferro Libycos populare penates uenimus". ergo hoc agitur, ut discat Dido eos ad Italiam tendere. quomodo ergo se iungit Aeneae? sed furoris illud est, non consilii. nam nec sacerdotibus haec dicentibus credidit. unde est "quid uota furentem, quid delubra iuuant?" [1,300] 300. VOLAT ILLE PER AERA similis hic festinatio Mercurii est, ut supra Neptuni. in quarto et "talaria nectit" et "uirgam capit" et plus moratur. 301. REMIGIO ALARUM translatio reciproca, ut supra diximus; nam alibi "uelorum pandimus alas". CITUS pro cito, aduerbium temporis in nomen deflexum. et bene hoc de Mercurio; cum enim alia signa tarde ad ortus suos recurrant, Mercurius octauo decimo die in ortu suo inuenitur. POENI antistoichon est quasi phoeni. 303. VOLENTE DEO Mercurio uel Ioue. IN PRIMIS praecipue. 304. IN TEUCROS pro Teucris, ut diximus. alibi 'in Teucros' aduersum Teucros, ut "absumptae in Teucros uires". 305. AT PIUS AENEAS filium Aeneas sacrorum omnium docetur, ex cuius persona latenter quae ad caeremonias ueteres pertinent saepe monstrantur. hic ergo deus apicis, quod insigne flaminum fuit, de quo loco suo in quarto libro dictum est. uult ostendere igitur, flamini extra medium pomerium post solis occasum apicem ponere non licere. Aeneas ergo hic ad Carthaginis litus adpulsus ostenditur sine apice fuisse, id est nudo capite. nam cum ait 'at pius Aeneas, per noctem plurima uoluens, ut primum lux alma data est, exire locosque explorare nouos, quas uento accesserit oras, qui teneant, nam inculta uidet, hominesne feraene' manifeste longius ab urbe intellegitur; unde animaduertendum est extra pomerium fuisse, nam in subsequentibus ostenditur, eum extra pomerium fuisse, cum ait Venus "et qua te ducit uia, dirige gressum". nam et augurium ei in finibus pomerii ostensum est. quod et ipsum Aeneam respondentem signatius declarat sine apice fuisse; timentem enim, ne piaculum incurreret, si cum solis occasum nudo capite, id est sine apice inueniretur, ita loquentem fecit "et uacet annales nostrorum audire laborum, ante diem clauso componet Vesper Olympo"; uerebatur enim solis occasum. nudo autem capite ibi fuisse ostenditur, ubi ait "restitit Aeneas claraque in luce refulsit, os umerosque deo similis; namque ipsa decoram caesariem nato genetrix lumenque iuuentae purpureum et laetos oculis adflarat honores"; neque enim caesariem dicere debuisset, nisi quia nudo capite incedebat Aeneas. sed haec Vergilio et his similia sufficiunt ad indicandum omnium disciplinarum scientiam narrantem aliud ponere, neque propositum habet talia plenius exsequi. PER NOCTEM decet enim pro cunctis regem esse sollicitum. et bene 'per noctem', ne a sociis quos ipse consolatus erat uideretur per diem maerens. 306. ALMA alma lux dicta, quod alat uniuersa, unde et "alma Ceres", quod nos alat; nam physici dicunt omnia per diem crescere. quomodo ergo Vergilius ait "exigua tantum gelidus ros nocte reponet"? sed hoc pro miraculo positum est, ut etiam Plinius sentit. LOCOS et locos et loca dicimus, cum in numero singulari locus tantum dicamus. simile est et iocus, nam et ioca facit et ioci, ut "ioca atque seria cum humillimis exercere" et "quam multa ioca solent esse in epistolis" et "tum iuuenes agitare iocos". 307. QUAS VENTO ACCESSERIT ORAS diximus superius figuram fieri, cum praepositio detracta nomini uerbo copulatur, et plerumque eam suam retinere naturam plerumque conuertere. hoc igitur sciendum est, quia, cum casum suum retinet, hysterologia est, ut hoc loco; cum autem mutat, figura est, ut "Cumarum adlabitur oris"; 'oris' enim pro oras posuit. plerumque tamen etiam superfluas ponunt praepositiones. QUAS VENTO ACCESSERIT ORAS sine praepositione. Sallustius "genua patrum aduoluuntur". 308. QUI TENEANT iure dubitat, cum omnia cernat inculta. est autem ordo 'qui teneant, hominesne feraene'; media per parenthesin dicta sunt. EXACTA exquisita. et ostendit prouidum regem per se curantem commoda sociorum. [1,310] 310. IN CONVEXO NEMORUM prooeconomia est ad causam pertinens. non enim tenebitur ab Afris, ut Ilionei, et qui cum ipso superuenerant. 'conuexo' autem curuo, unde et conuexum dicitur caelum. sane subaudimus 'loco', ut alibi "castrorum et campi medio", id est spatio. 'nemorum' autem modo siluarum. interest autem inter nemus et siluam et lucum; lucus enim est arborum multitudo cum religione, nemus uero composita multitudo arborum, silua diffusa et inculta. SUB RVPE CAVATA periphrasis est speluncae. 311. ARBORIBUS ATQUE HORRENTIBUS UMBRIS umbris arborum, quo modo "molemque et montes". aut certe arboribus et umbris speluncae. et bene ostendit omnia curuis adlata nauibus non quae uenerant cum Aenea. 'clausam' autem 'occulit' occulit et clausit. 312. COMITATUS ACHATE bene ostendit Aeneam esse fortissimum nec quidquam timere dicendo 'uno graditur comitatus Achate'. et diximus quaeri, cur Achates Aeneae sit comes. uaria quidem dicuntur, melius tamen hoc fingitur, ut tractum nomen sit a Graeca etymologia. g-achos enim dicitur sollicitudo, quae regum semper est comes. 313. BINA si ad utrumque referas, bene dixit 'bina', si ad Aeneam tantum, antiquus mos est, ut supra diximus, bina pro duobus poni, sicut et duplices. LATO FERRO id est lati ferri, ut "pulchra prole". 314. MEDIA SESE TULIT OBVIA SILVA quam Graeci g-hulen uocant poetae nominant siluam, id est elementorum congeriem, unde cuncta procreantur. et multi uolunt Aeneam in horoscopo Virginem, ibi etiam Venerem habuisse. bene ergo in media silua uirginis habitu ei Venerem poeta facit occurrere, quia ut supra diximus Venere in Virgine constituta et misericordes procreantur feminae et uiri per mulierem felices futuri, ut probamus in Aenea, quoniam misericordia Didonis seruatur. 315. VIRGINIS OS HABITVMQUE GERENS uultum et amictum. habitus apud ueteres dicebatur tam corporis quam eorum quae praeter corpus sunt. et bene 'gerens', non 'habens', quod geri putantur aliena. 316. SPARTANAE Lacaenae. Sparta enim ciuitas est Laconicae, ubi sunt puellae uenatrices. redditur autem causa, uirgo cur sit in siluis, scilicet propter uenatum. THREISSA Thracia. et est solutio; nam Thressa facit, sicut "Cressa genus Pholoe". ueniunt autem ab eo quod est Threx et Cres. ut autem Creissa non faciat illud est, quia g-Krehssa per e simpliciter scribitur nec potest recipere solutionem, g-Thraissa uero per ai diphthongon, unde et resoluitur. FATIGAT suo scilicet cursu. sane quidam 'fatigat' pro fatigauit accipiunt, praesens pro praeterito, sicut et 'praeuertitur' pro praeuersa est. 317. HARPALYCE haec est quae patrem senem captum a Getis multitudine collecta liberauit celerius, quam de femina potest credi: unde et flumina dicitur celeritate transisse. multum autem epitheton fluminis eius addidit laudi. HARPALYCE quidam a patre Harpalyco, qui rex Amymoniorum Thraciae gentis fuit, ita nutritam dicunt, ut ipse Camillam a Metabo facit. haec patre propter ferociam a ciuibus pulso ac postea occiso, fugit in siluas et uenatibus latrociniisque uiuendo ita efferata est et huius uelocitatis et exercitii facta est, ut subito ad uicina stabula coacta inopia decurreret et rapto pecorum fetu insequentes etiam equites in celeritate uitaret. sed quodam tempore positis ad insidias ceruarum plagis capta et occisa est. cuius mortem nobilitauit eorum exitus, qui eam occiderunt; statim enim in uicinia orta contentio est, cuius fuisset haedus quem Harpalyce rapuerat, ita ut graui certamine non sine plurimis mortibus dimicaretur. postea consuetudo seruata est, ut ad tumulum uirginis populi conuenirent et propter expiationem per imaginem pugnae concurrerent. quidam hanc patrem a Getis, ut alii uolunt a Myrmidonibus captum collecta multitudine adserunt liberauisse celerius, quam de femina credi potest: unde et flumina dicitur celeritate transisse. VOLUCREM HEBRUM multum quidem laudis flumini epitheto addidit: sed falsum est; nam est quietissimus etiam cum per hiemem crescit. est autem in Thracia ante muros Cypselae ciuitatis, de locis superis Thraciae ueniens; dictus autem Hebrus ab Hebro Hemi et Rhodopes filio. PRAEVERTITVR id est transit. dicimus autem et praeuertit et praeuertitur noua ratione. nam passiua declinatione utimur in actiua significatione, ut hoc loco; praeuertimur enim cum ipsi praeimus. cum autem actiua declinatio est passiuam habet significationem, ut 'ille me praeuertit'. alii 'praeuertitur' sic positum uolunt, ut "bellantur Amazones" pro praeuertit et bellant. 318. NAMQUE UMERIS DE MORE ut ostendatur esse uenatrix. de more uenantum scilicet. HABILEM aptum sexui. unusquisque enim arcum habet pro uiribus suis. VENATRIX similis uenatrici, id est quasi uenatrix, ut "at medias inter caedes exultat Amazon". COMAM DIFFVNDERE ut diffunderetur. Graeca autem figura est. sic alibi "et argenti magnum dat ferre talentum" et "tu das epulis accumbere diuum": unde 'da bibere' usus obtinuit, quod facere non debemus, ne duo uerba iungamus, nisi in poemate. [1,320] 320. NUDA GENU nudum genu habens, ut si dicas 'bonus animum'. et est Graeca figura, sed non ea quam diximus fieri per participium praeteriti temporis et casum accusatiuum; haec enim per nomen fit: quamuis ad unam significationem recurrant. SINUS COLLECTA ut "oculos suffusa". 321. AC PRIOR paulo post sequitur 'inquit'. HEUS nunc aduerbium uocantis est, alias interiectio dolentis, ut "heus etiam mensas consumimus, inquit Iulus". 322. ERRANTEM inuestigantem, quia uenatores cum uestigant quasi uidentur errare. SORORUM non tamquam nota sit illis soror, sed ut est in consuetudine. 323. SUCCINCTAM instructam, uel ut alii dicunt in cingulo habentem pharetram, ut plerique. MACVLOSAE LYNCIS epitheta tribus modis ponuntur, aut laudandi aut demonstrandi aut uituperandi. hic 'maculosae' demonstrandi est. sane Lyncus rex Scythiae fuit, qui missum a Cerere Triptolemum, ut hominibus frumenta monstraret, susceptum hospitio, ut in se gloria tanta migraret, interimere cogitauit. ob quam rem irata Ceres eum conuertit in lyncem, feram uarii coloris, ut ipse uariae mentis extiterat. et erit nominatiuus haec lynx, ut Pan Tros, quae in genetiuo una syllaba crescunt. 324. SPVMANTIS id est spumosi, participium loco nominis positum. CURSUM CLAMORE PREMENTEM plerumque duo diuersa in unum exitum cadunt, licet contraria significent, ut hoc loco. 'uidistis' enim etiam ad uocem pertinet, quod etiam ex Aeneae responsione colligitur. PREMENTEM insequentem, ut ipse alibi "ingentem clamore premes ad retia ceruum". 325. ORSUS nunc coepit, alias finiit, ut "sic Iuppiter orsus". sed illic proprie posuit, hic usurpatum est; praeteritum enim est participium. 326. AVDITA NEQUE VISA hinc probatur quia superius haec interrogauerat Venus. sane quidam 'audita' ad illud responsum uolunt 'clamore prementem'; ⟨ut⟩ ad 'uidistis si quam' 'neque uisa' responderit. 327. O QUAM TE quae dea sit dubitat, nam deam esse confidit. ergo hic o dubitatiua, alias optatiua. "adsis, o Tegeaee, fauens". 328. VOX HOMINEM SONAT Graeca figura est. O DEA CERTE hic o distinguendum, ut post inferat 'dea certe' confirmans opinionem suam. et conclusio est syllogismi, qui constat ex propositione, adsumptione, conclusione. nam si nec uox nec uultus mortales sunt, restat ut dea sit. 329. AN PHOEBI SOROR Diana; nam uenatrix est. bene autem suspicatur pro loco et qualitate habitus personaeque. perite autem poeta dicendo 'an Phoebi soror' uidetur de nomine Apollinis dubitare. constat enim hunc deum a diuersis gentibus uel ciuitatibus diuersis nominibus appellari secundum genera beneficiorum, quae uario diuinitatis genere praestare consueuit. cui deo sagittas datas uolunt, quia ut uis morbi ita hoc telum sit occultum. hunc tamen deum et ad uberum custodiam et ad diuinationem et ad medicinam et ad res urbanas, quae placidae sunt, et ad bella pertinere longinqua: cui laurum ideo sacratam, quia haec arbor suffimentis purgationibusque adhibeatur, ut ostendatur nullum templum eius nisi purum ingredi debere. cautum enim est, ne sacerdos eius domum ingrediatur, in qua ante quintam diem funus fuerit. quidam tamen 'an' pro siue antique dictum uolunt. non nulli coniunctionem mutatam adserunt pro 'aut Phoebi soror aut Nympharum sanguinis una'. alii 'an' coniunctionem disiunctiuam uolunt, ut Sallustius "perrexere in Hispaniam, an Sardiniam". AN NYMPHARUM SANGUINIS generis. [1,330] 330. SIS FELIX propitia. felix enim dicitur et qui habet felicitatem et qui facit esse felicem, ut in bucolicis "sis bonus o felixque tuis". unde et contra Iuno in septimo dicit "quae potui infelix", id est aduersa Troianis. SIS FELIX hoc est felicitatem praestes uel felix mihi. e contrario "et monstrum infelix "et "infelix uates". LEVES leuem facias, ut "leuat ipse tridenti". QUAECVMQUE seu Diana, seu nympha. 331. QUO SUB CAELO aut sub qua parte caeli, aut secundum Epicureos dixit, qui plures uolunt esse caelos, ut Cicero in Hortensio. TANDEM hoc loco uacat 'tandem'. sciendum sane multas particulas ad ornatum pertinere tantummodo, ut puta 'dum' 'gentium' 'locorum' 'terrarum'. aut 'tandem doceas', quia uix hoc quoque contigit. aut 'tandem' pro expletiua particula est. 332. HOMINVMQUE LOCORVMQUE g-hupermetros uersus, unam enim plus habet syllabam: qui quotiens fit, debet sequens uersus a uocali incipere, ut hoc loco, item "omnia Mercurio similis, uocemque coloremque et crines flauos"; nisi forte synizesis fiat in fine, id est uocalium collisio, ut est "nec cura peculi". hic enim non est necesse ut sequens uersus a uocali incipiat. 334. HOSTIA DEXTRA hostiae dicuntur sacrificia quae ab his fiunt qui in hostem pergunt, uictimae uero sacrificia quae post uictoriam fiunt. sed haec licenter confundit auctoritas. 335. EQUIDEM nunc 'ego quidem' significat, alias expletiua particula est. TALI ME DIGNOR HONORE id est sacrificio. et aut uult se probare non numen, sed uirginem Tyriam; aut certe quia Paphiae Veneri quae Cypri colitur, ture tantum sacrificatur et floribus; quia ait "ubi templum illi centumque Sabaeo thure calent arae, sertisque recentibus halant". HAVD EQUIDEM T- M- D- H- ideo non amplectitur sacrificium, ut diutius lateat. DIGNOR dignam me iudico, ut "coniugio Anchisa Veneris dignate superbo", id est digne habite. 337. PURPVREO aut pulchro aut russati coloris. SVRAS VINCIRE COTVRNO coturni sunt calciamenta etiam uenatoria, crura quoque uincientia, quorum quiuis utrique aptus est pedi. ideo et numero usus est singulari. 338. PUNICA REGNA VIDES ad illud "'et quo sub caelo tandem"'. quidam 'uides' pro uisurus es accipiunt; nam quemadmodum in media silua urbem uidet et Tyrios? PUNICA REGNA VIDES his attentum facit Aeneam. TYRIOS nihil interest utrum Tyrios an Sidonios dicat. ut diximus enim nomina de uicino mutuantur. AGENORIS URBEM quam fecerunt Agenoridae. Agenor autem, Neptuni et Libyae filius, rex Phoenices fuit, de cuius genere originem Dido ducebat. et sic dictum est, ut "et tandem Euboicis Cumarum adlabitur oris", id est ad Cumas, quas fecerunt hi qui de Chalcide uenerant, ciuitate Euboeae. 339. SED FINES LIBYCI ante dicta dubia esse potuerunt, nunc aperte regionem ostendit dicendo Libycos fines. Tyrii enim et alibi esse potuerunt. INTRACTABILE insuperabile, asperum, saeuum. SED FINES LIBYCI amouit suspicionem, ne putaret se in Tyrum uenisse. [1,340] 340. DIDO uero nomine Elissa ante dicta est, sed post interitum a Poenis Dido appellata, id est uirago Punica lingua, quod cum a suis sociis cogeretur cuicumque de Afris regibus nubere et prioris mariti caritate teneretur, forti se animo et interfecerit et in pyram iecerit, quam se ad expiandos prioris mariti manes extruxisse fingebat. 341. GERMANUM FUGIENS hoc loco quasi stupuit Aeneas; de germani enim appellatione fuerat facta maior inuidia: unde auditoris auiditati praescribit Venus dicens longam esse iniuriam, id est causam, ab eo quod sequitur id quod praecedit, ut supra "spem uultu simulat". LONGA EST INIVRIA longa narratio iniuriae. 342. LONGAE AMBAGES id est circuitus. hoc est ambages narrationis. FASTIGIA summae partes aedificiorum dicuntur, sed modo primordia, quia scit longam esse historiam Carthaginis, ut Sallustius "sed de Carthagine silere melius puto, quam parum dicere". 343. HVIC CONIVNX SYCHAEUS ERAT quotiens poeta aspera inuenit nomina uel in metro non stantia, aut mutat ea aut de his aliquid mutilat. nam Sychaeus Sicarbas dictus est; Belus, Didonis pater, Mettes; Carthago a cartha, ut lectum est et in historia Poenorum et in Liuio. sane Sychaeus Sy breuis est per naturam; sed hoc loco ectasin fecit ea licentia quae est in propriis nominibus. licet enim in quauis proprii nominis parte syllabae mutare naturam: quod et in appellatiuis euenit, si tamen de propriis originem ducant, ut "Sicanio praetenta sinu", quia uenit a Sicano rege Siciliae. DITISSIMUS AGRI ueteres addebant cuius rei diues, ut "diues equum". 344. MISERAE datiuus est, non aduerbium. 345. CUI PATER INTACTAM DEDERAT argumentum amoris. 346. PRIMIS OMINIBUS uel prosperis et secundis auguriis uel primariis, ut aliis uerbis repetierit 'cui pater intactam dederat'. OMINIBUS auguriis. et secundum Romanos locutus est, qui nihil nisi captatis faciebant auguriis, et praecipue nuptias. Lucanus "contentique auspice Bruto". Iuuenalis "ueniet cum signatoribus auspex". TYRI aduerbium est. 347. SCELERE ANTE ALIOS IMMANIOR OMNES QUOS INTER MEDIOS VENIT FUROR iunge totum: nam aliter non procedit, si segreges 'quos inter medios uenit furor', cum ipse dicat, licet simulatas, fuisse tamen amicitias, simul namque sacrificabant: ac si diceret, sceleratior Atreo et Thyeste, uel Eteocle et Polynice. multi 'inmanior' ad furorem, non ad Pygmalionem referunt. ordo autem est 'inter quos medios'. 348. ILLE SYCHAEUM hoc loco secundum naturam posuit. 349. IMPIUS ANTE ARAS probauit impium, qui ante aras. et singula pronuntianda. [1,350] 350. CLAM quidam ad sororem referri putant. SECVRUS AMORUM GERMANAE aut contemnens, id est neglegens, non curans amores sororis, ut "securi pelagi atque mei", id est contemptores: aut certe securus erat de amore germanae circa maritum nimio, ob quem se post mortem Sychaei interimere posse credebatur; nec enim sequitur, ut occiso Sychaeo ipse statim potiretur auri, nisi etiam Dido periret. 'amores' autem plurali numero ad uoluptatem pertinent, ut "securus amorum, qui iuuenum tibi semper erant", singulari etiam ad religionem. 351. AEGRAM maestam, anxiam. 352. MULTA MALUS SIMVLANS VANA SPE LUSIT AMANTEM quia dicebat absentem, quem constabat occisum. atqui legimus "quis fallere possit amantem?" sed hic nimia Pygmalionis ostenditur malitia, quae etiam amantem fefellit. VANA SPE quia dicebat eum reuerti. LUSIT decepit. 353. IN SOMNIS si ab eo quod est somnium, synizesis est, ut peculi pro peculii; si autem a somno uenit, 'in somnis', id est dum somnos caperet. IMAGO g-to g-eidohlon. 355. CRVDELIS ARAS epitheton hoc de causa est, nam arae piae sunt. 356. NUDAVIT indicauit: unde contra in sexto habemus "et uulnera dira tegentem", hoc est celantem. quid enim tegeret undique truncatus? RETEXIT ecce hic planius quid sit 'nudauit' ostendit. CAECVMQUE DOMUS SCELUS OMNE RETEXIT utrum ad praeteritum hoc refertur, an ut quibusdam uidetur, quod ipsam Didonem parabat occidere? nam ideo et fugam suadere uisus est. 357. CELERARE FUGAM celeriter abire, ut dicimus 'cursum celero'. SVADET secundum naturam duae sunt syllabae, sed multi trisyllabum putant. quod etiam si inueniatur, solutio dicenda est, quo modo dicimus aena et aena. hoc autem solum huiusce modi uerbum in Latino inuenitur. 358. RECLVDIT ad opinionem somni recludere uidetur, ut "aeternumque adytis effert penetralibus ignem". 359. THESAVROS hoc nomen 'n' non habet, sicut Atlas, gigas, Thoas, Abas, Pallas, licet in obliquis casibus inueniatur; sicut nec formosus, quia deriuatum est a forma, ut a specie speciosus, ab odio odiosus, a genere generosus, ab scelere scelerosus. IGNOTUM ARGENTI PONDUS ET AVRI aut quod ignorabat Dido, aut certe ad magnitudinem pertinet, id est tantum quantum nullus umquam nouit. [1,360] 360. HIS COMMOTA supra dictis omnibus. 361. QUIBUS AVT ODIUM CRVDELE TYRANNI AVT METUS ACER ERAT oderant laesi, metuebant laedendi, hoc est qui timebant, ne laederentur: unde est illud in quarto "et quos Sidonia uix urbe reuelli", quia non uoluntate, sed aut odio aut timore conuenerant. ODIUM CRVDELE TYRANNI id est crudelis tyranni, et figura est; nam in tyrannum odium iustum est. 362. NAVES QUAE FORTE PARATAE id est erant. 363. PYGMALIONIS OPES quas Pygmalion iam suas putabat: unde est in quarto "ulta uirum". quae enim auaro maior poena, quam pecuniam propter quam deliquerat perdere? remoue hoc, et falsum est "ulta uirum". sciendum autem quod clam tangit historiam. moris enim erat, ut de pecunia publica Phoenices misso a rege auro de peregrinis frumenta conueherent. Dido autem a Pygmalione ad hunc usum paratas naues abstulerat: quam cum fugientem a fratre missi sequerentur, aurum illa praecipitauit in mare, qua re uisa sequentes reuersi sunt. licet et alio ordine historia ista narratur. DVX FEMINA FACTI pronuntiandum quasi mirum. 365. DEVENERE LOCOS 'ad' minus est. SVRGENTEM erigentem se, ut "surgentem in cornua ceruum". 366. NOVAE CARTHAGINIS Carthago enim est lingua Poenorum noua ciuitas, ut docet Liuius. 367. MERCATIQUE SOLUM, FACTI DE NOMINE BYRSAM adpulsa ad Libyam Dido cum ab Hiarba pelleretur, petit callide, ut emeret tantum terrae, quantum posset corium bouis tenere. itaque corium in fila propemodum sectum tetendit occupauitque stadia uiginti duo: quam rem leuiter tangit Vergilius dicendo 'facti de nomine Byrsam' et non 'tegere', sed 'circumdare'. FACTI DE NOMINE id est de causae qualitate, quia byrsa Graece g-corium dicitur. dicendo ergo 'circumdare', ostendit corrigiam de corio factam. 368. TERGO pro tergore. 369. SED VOS QUI TANDEM? uacat hoc loco 'tandem', uel ut aliis uidetur expletiua coniunctio, ut "et quo sub caelo tandem", ubi 'tandem' pro tamen accipiunt. et est naturalis interrogatio qui estis? unde estis? quo itis? sic ipse in octauo licet mutato ordine "quo tenditis, inquit? qui genus? unde domo?" [1,370] 371. IMOQUE TRAHENS A PECTORE VOCEM deest 'dixit'. et quotiens longe respondet, parenthesis est; quotiens nusquam, ellipsis dicitur, ut hoc loco. 372. O DEA perseuerat in opinione sua, ita tamen, ut et illius orationi aliquando concedat: nam paulo post ait 'si uestras forte per aures Troiae nomen iit'. aut certe illud est, quia superius dixerat 'an nympharum sanguinis una', quae non omnia sciunt; AB ORIGINE a raptu Helenae. PERGAM perseuerem, hoc est uniuersa dicam. 373. ANNALES inter historiam et annales hoc interest: historia est eorum temporum quae uel uidimus uel uidere potuimus, dicta g-apo g-tou g-historein, id est uidere; annales uero sunt eorum temporum, quae aetas nostra non nouit: unde Liuius ex annalibus et historia constat. haec tamen confunduntur licenter, ut hoc loco pro historia inquit 'annales'. ita autem annales conficiebantur: tabulam dealbatam quotannis pontifex maximus habuit, in qua praescriptis consulum nominibus et aliorum magistratuum digna memoratu notare consueuerat domi militiaeque terra marique gesta per singulos dies. cuius diligentiae annuos commentarios in octoginta libros ueteres retulerunt, eosque a pontificibus maximis a quibus fiebant annales maximos appellarunt: unde quidam ideo dictum ab Aenea 'annales' aiunt, quod et ipse religiosus sit et a poeta tum pontifex inducatur. 374. CLAVSO more poetico, qui dicunt caelum per noctem claudi, aperiri per diem: unde est "porta tonat caeli" et "considunt tectis bipatentibus". COMPONET finiet, ut "oblato gaudens componi foedere bellum" et "⟨non⟩ nostrum inter uos tantas conponere lites". alibi pro disponere, ut "nec conponere opes norant", alibi pro coniungere, ut "conponens manibusque manus", alibi pro conparare, ut "sic paruis conponere magna solebam", alibi pro fundare, ut "nunc placida conpostus". VESPER proprie stella est, cum autem 'uesperi' dicimus, aduerbium temporis est. et sciendum quia omnia nomina, quae de Graecis in -os exeuntibus ad nos transeunt, apud nos aut in us tantum exeunt, ut DELOC Delus, aut in er, ut g-agros ager, aut in utrumque, ut g-Euandros Euandrus Euander 375. TROIA ANTIQUA nobili, uenerabili, more suo: alibi "terra antiqua", id est nobilis; nec enim esse poterat noua. item "templa dei saxo uenerabar structa uetusto". aut certe cara, et hoc ideo, quia dixit 'quibus aut uenistis ab oris'. SI VESTRAS FORTE PER AVRES cum apud deam sciat se loqui, cur ait 'si uestras per aures'? et 'forte' hic aliqua ratione. 377. FORTE SVA casu suo, id est quo solet. 'forte' autem nomen est a nominatiuo fors, ut Terentius "fors fuat pol". ipse alibi "quoniam fors omnia uersat". LIBYCIS iam scit; audiuit enim 'sed fines Libyci'. APPVLIT ORIS figura supra dicta. 378. SUM PIUS AENEAS non est hoc loco arrogantia, sed indicium. nam scientibus aliquid de se dicere arrogantia est, ignotis indicium. aut certe heroum secutus est morem, quibus quam mentiri turpe fuerat, tam uera reticere. denique Vlixes in Homero ait suam famam ad caelum usque uenisse: unde et iste 'fama super aethera notus'. aut certe uetuste pietatem pro religione posuit. Sallustius in Catilina "uerum illi delubra deum pietate, domus suas gloria decorabant". Plautus in Pseudolo "non potest pietati obsisti huic ututi res sunt ceterae, deos quidem, quos maxime est aequum metuere, eos minimi facit". sane 'pius' potest esse et purus et innocens et omni carens scelere. piare enim antiqui purgare dicebant; inde etiam piamina, quibus expurgant homines, et qui purgati non sunt impii. RAPTOS QUI EX HOSTE PENATES hoc est sum pius. EX HOSTE PENATES optima locutio est, plusque significat de pluralitate ad singularitatem transire, ut 'uenor multis canibus' et 'multa cane'. ut Horatius "aut trudit acres hinc et hinc multa cane apros in obstantes plagas". sane de diis penatibus licet uarias opiniones secutus sit Vergilius, omnes tamen diuersis locis complexus est: nam alii, ut Nigidius et Labeo, deos penates Aeneae Neptunum et Apollinem tradunt, quorum mentio fit "taurum Neptuno, taurum tibi, pulcher Apollo". Varro deos penates quaedam sigilla lignea uel marmorea ab Aenea in Italiam dicit aduecta, cuius rei ita Vergilius meminit "effigies sacrae diuum Phrygiique penates, quos mecum a Troia mediisque ex ignibus urbis extuleram". idem Varro hos deos Dardanum ex Samothraca in Phrygiam, de Phrygia Aeneam in Italiam memorat portauisse. alii autem, ut Cassius Hemina, dicunt deos penates ex Samothraca appellatos g-theous g-megalous, g-theous g-dunatous, g-theous g-chrehstous. quorum diuersis locis ita meminit "natoque penatibus et magnis dis", hoc est g-theous g-megalous, et iterum "Iunonis magnae primum. dominamque potentem" g-tous g-dunatous, et "bona Iuno" g-tous g-chrehstous. ecce ergo diuersis locis omnia tria conplexus, quae omnia locis suis dicentur. [1,380] 380. ITALIAM QUAERO hoc loco distinguendum est; nam si iunxeris 'patriam', non procedit. patria enim, id est ciuitas, in prouincia esse potest, non tamen ut ipsa prouincia patria sit: licet in Sallustio lectum sit "Hispaniam sibi antiquam patriam esse"; sed illic ad laudem pertinet, non ad ueritatem. tria ergo dicit: prouinciam quaero, hoc est 'Italiam'; 'patriam', hoc est Corythum, Tusciae ciuitatem, unde Dardanus fuit; 'genus ab Ioue' ideo, quia ex Electra et Ioue Dardanus Iasiusque nati sunt, Dardanus autem auctor est Troiae. et bene ad tria interrogata respondet, qui esset, unde uenisset, quo tenderet. alibi de ipsa Italia Aeneas "hic domus, haec patria est". melius sic distinguitur 'Italiam quaero patriam et genus ab Ioue summo': ut mihi sit Italia patria, Iouis genus efficit, propter Dardanum scilicet. 381. PHRYGIUM AEQUOR id est Hellespontum. CONSCENDI bene 'conscendi' secundum physicos, qui dicunt terram inferiorem esse, quia omne quod continetur supra illud est quod continet: unde est "humilemque uidemus Italiam". 382. MATRE DEA MONSTRANTE VIAM hoc loco per transitum tangit historiam, quam per legem artis poeticae aperte non potest ponere. nam Varro in secundo diuinarum dicit "ex quo de Troia est egressus Aeneas, Veneris eum per diem cotidie stellam uidisse, donec ad agrum Laurentem ueniret, in quo eam non uidit ulterius: qua re terras cognouit esse fatales": unde Vergilius hoc loco 'matre dea monstrante uiam' et "eripe, nate, fugam", item "nusquam abero" et "descendo ac ducente deo" et "iamque iugis summae surgebat lucifer Idae". quam stellam Veneris esse ipse Vergilius ostendit "qualis ubi Oceani perfusus Lucifer unda, quem Venus ante alios astrorum diligit ignes". quod autem diximus eum poetica arte prohiberi, ne aperte ponat historiam, certum est. Lucanus namque ideo in numero poetarum esse non meruit, quia uidetur historiam composuisse, non poema. DATA FATA SECVTUS scilicet a Ioue. 383. CONVVLSAE UNDIS EVROQUE SUPERSUNT aut 'conuulsae undis Euroque', aut 'supersunt undis Euroque'. 'conuulsae' autem ideo, quia habes supra "laxis laterum compagibus" 384. IGNOTUS deest 'quasi'; nam contrarium est quod dixit 'fama super aethera notus'. facit autem hoc frequenter Vergilius, ut hanc particulam subtrahat, ut "at medias inter caedes exultat Amazon", quasi Amazon; nam Vulsca fuit. PERAGRO per habet accentum; nam 'a' longa quidem est, sed non solida positione; muta enim et liquida quotiens ponuntur metrum iuuant, non accentum. 385. EVROPA ATQUE ASIA PULSUS aut orbem in tres partes diuisit et absolutum est, quia in Africa positus, quae orbis pars tertia est: aut si Europam tantum et Asiam intellegimus, ut Africa in Europa sit, inuidiose locutus est, ut supra Venus "cunctus ob Italiam terrarum clauditur orbis", quasi cum indignatione dicat, per Troiam Asia careo, per Italiam Europa. denique non passa Venus eius interrupit querelas. sane Europa Agenoris filia, a qua pars orbis nominata est. 386. DOLORE EST aut narrantis Aeneae, aut certe suo dolore; aequum enim est malis filii etiam ipsam moueri. 387. QUISQUIS ES pleraque per concessionem sic tradit poeta, ut augmentum faciat. sicut hoc loco audiuerat Venus 'sum pius Aeneas, fama super aethera notus' et cetera, dicit tamen 'quisquis es', hoc est, etiamsi haec in te non sint, hinc tamen constat esse felicem, quod uenisti Carthaginem. item in secundo "quisquis es, amissos hinc iam obliuiscere Graios", hoc est, qualibet ratione contra nos bella susceperis. HAVD CREDO INVISUS CAELESTIBUS litotes figura per contrarium significans, id est credo te esse carissimum superis: ut alibi "munera nec sperno", supra "mihi iussa capessere fas est". 'caelestibus' autem secundum Pythagoram et praecipue Platonem dixit, qui confirmant uiuos esse superis caros, mortuos uero inferis. unde et Vergilius de Pallante "et nil iam caelestibus ullis debentem", item contra "uos o mihi manes este boni, quoniam superis auersa uoluntas". 388. AVRAS VITALES CARPIS quibus uiuimus. nihil est enim aliud uita, quam reciprocus spiritus: unde et Iuppiter, quo constant omnia, Zeus uocatur g-apo g-tehs g-zohes, id est uita. CARPIS accipis modo, ut "et placidam carpebant membra quietem". TYRIAM Carthaginem a colonis. ADVENERIS URBEM hysterologia ut supra, hoc est ad urbem ueneris. PERGE MODO tantummodo: hoc est, haec tibi sola sit cura, nam liberatae sunt naues. 389. PERFER imperatiuus modus est, ut "fer cineres Amarylli foras". [1,390] 390. REDUCES proprie 'reduces' dicuntur qui pericula euadunt: sic infra "ut reduces illi ludunt", scilicet post periculum inlatum ab aquila. 391. VERSIS AQUILONIBUS aut speciem pro genere posuit, hoc est mutatis uentis, aut quia, postquam ad Africam iter uerterunt, aduersus ante Aquilo coepit esse prosperrimus. 392. NI FRVSTRA AVGVRIUM VANI DOCVERE PARENTES hoc ad confirmandum errorem Aeneae dixit, ne diuinando dea esse crederetur. et est argumentum ad fallaciam, ne intellegat deam. quod autem dicit 'uani parentes', aut hypallage est, id est uanum augurium, ut "dare classibus austros" et "ibant obscuri sola sub nocte" pro ipsi soli per obscuram noctem; aut certe 'uani parentes' qui res falsas et inanes docent. et per hoc decipere plerumque ostendit auguria. multi uolunt ad nimium hoc amorem parentum referri, qui teneritudine affectus etiam superflua liberos docent. quidam 'uani' mendaces tradunt. Sallustius in Iugurtha "nam ego quidem uellem et haec quae scribo et illa quae antea in senatu questus sum uana forent potius, quam miseria mea fidem uerbis faceret". Terentius in Phormione ubi adulescens lenonem mendacii arguit "non te pudet uanitatis?" 393. BIS SENOS CYCNOS cycnos nauibus comparat, aquilam tempestati. in auguriis autem considerandae sunt non solum aues, sed etiam uolatus, ut in praepetibus, et cantus, ut in oscinibus, quia nec omnes nec omnibus dant auguria: ut columbae non nisi regibus dant, quia numquam singulae uolant, sicut rex numquam solus incedit; unde in sexto "maternas agnouit aues" per transitum ostendit regis augurium. item cycni nullis dant nisi nautis, sicut lectum est in ornithogonia, "cycnus in auguriis nautis gratissimus ales: hunc optant semper, quia numquam mergitur undis". cycnos tamen habere diuinationem etiam Cicero in Tusculanis libro primo docet "ut cycni, qui non sine causa Apollini dicati sunt, sed quod ab eo diuinationem habere uideantur". LAETANTES post periculum. AGMINE uolatu, impetu. agmen autem apud Vergilium est cuiuslibet rei impetus, ut "illi agmine certo" et "uocat agmina saeua sororum". 394. AETHERIA aether altior est aere, uicinus caelo, g-apo g-tou g-aithein, id est ardere. IOVIS ALES aquila, quae in tutela Iouis est, quia dicitur dimicanti ei contra Gigantes fulmina ministrasse: quod ideo fingitur, quia per naturam nimii est caloris, adeo ut etiam oua quibus supersidet possit coquere, nisi admoueat gagaten lapidem frigidissimum, ut testatur Lucanus "feta tepefacta sub alite saxa". aut quia nec aquila nec laurus dicitur fulminari, ideo Iouis ales aquila, Iouis coronam lauream accepimus, et qui triumphant lauro coronantur. sane alites proprie dicuntur aues, quae uolatu auspicia faciunt, buteo sanqualis inmussulus aquila uulturius. sane de aquila est et alia fabula. apud Graecos legitur, puerum quendam terra editum admodum pulchrum membris omnibus fuisse, qui g-Aetos sit uocatus. hic cum Iuppiter propter patrem Saturnum, qui suos filios deuorabat, in Creta insula in Idaeo antro nutriretur, primus in obsequium Iouis se dedit, post uero cum adoleuisset Iuppiter et patrem regno pepulisset, Iuno permota forma pueri uelut paelicatus dolore eum in auem uertit, quae ab ipso g-aetos dicitur Graece, a nobis aquila propter aquilum colorem, qui ater est. quam semper Iuppiter sibi inhaerere praecipit et fulmina gestare: per hanc etiam Ganymedes cum amaretur a Ioue dicitur raptus, quos Iuppiter inter sidera collocauit. et quia aquilae haec est natura, ut solem recto lumine spectet, signum quoque aquilae, quod in caelo est, orientem semper solem uidetur adtendere. alii dicunt ab hac aui Iouem raptum et ad latebras Cretenses perlatum, cum a Saturno ubique quaereretur. ipsam etiam Ioui, cum aduersus Titanas bellum gereret, obuolasse in augurium ac statim uictoriam consecutam, et ideo inter sidera collocatam. 395. ORDINE LONGO non nulli pro serie dictum accipiunt, nam et 'coetu cinxere polum' uidetur ad ordinem rettulisse: quamuis quidam quaerant, quomodo 'ordine', cum mox 'coetu' dicat. 396. CAPERE eligere, ut "ante locum capies oculis". DESPECTARE id est electas iam intentius despicere. 397. STRIDENTIBUS ALIS signum augurii est. 398. COETU dicit Plinius Secundus in naturali historia, omnes aues colli longioris aut recto ordine uolare, ut pondus capitis praecedentis cauda sustentet: unde et prima plerumque deficiens relicto loco incipit esse postrema: aut in coetu se omnes inuicem sustinere; neque enim huiusmodi aues semel ad inferiora descendunt, sed paulatim per reflexos in gyrum uolatus. hoc autem uolatu imitantur litteras quasdam: unde et Lucanus "et turbata perit dispersis littera pennis". CANTVSQUE DEDERE adlusit ad nautas. multi tamen adserunt cycnos inter augurales aues non inueniri neque auguralibus commentariis eorum nomen inlatum, sed in libris reconditis lectum esse, posse quamlibet auem auspicium adtestari, maxime quia non poscatur. hoc enim interest inter augurium et auspicium, quod augurium et petitur et certis auibus ostenditur, auspicium qualibet aui demonstratur et non petitur: quod ipsum tamen species augurii est. sed Vergilius amat secretiora dicere; nam totum morem augurum exsecutus est proprietate uerborum. alites enim ostendit cum ait 'stridentibus alis', oscines uero cum dicit 'et coetu cinxere polum cantusque dedere'. hoc idem et de columbis fecit; nam et haec inter augurales aues dicuntur non inueniri, et tamen ex his augurium et postulari facit et ostendi: "este duces o, si qua uia est, cursumque per auras dirigite in lucos" et cetera. 399. PUPPESQUE TUAE PUBESQUE TUORUM tropus synecdoche: a parte totum significat, ut Terentius "o lepidum caput", id est lepidus homo. 'pubes' autem flos iuuentutis. [1,400] 400. OSTIA proprie ostia dicuntur exitus fluminum, sed modo abusus est, quia plerumque ostia ipsa pro portu sunt. 401. PERGE MODO exhortatio ad facilitatem rei. DUCIT VIA pro 'haec uia': et uidetur demonstrare. 402. AVERTENS 'se' subaudis, hoc est cum auerteretur, ut "tum prora auertit". ROSEA pulchra. 403. AMBROSIAEQUE COMAE aut unguento deorum oblitae, hoc est ambrosia, aut certe abusiue dixit 'diuinae comae'. AMBROSIAEQUE COMAE DIVINUM VERTICE ODOREM est hypallage, ut sit diuinae comae ambrosiae odorem spirauere. 404. SPIRAVERE exhalauerunt. VESTIS DEFLVXIT quia dixit supra "sinus collecta fluentes". 405. VERA bene 'uera' de qua ante dubitabatur. INCESSU hoc uerbum apud Vergilium saepe pro honore ponitur, ut "ast ego quae diuum incedo regina" et mox "forma pulcherrima Dido incessit". MATREM AGNOVIT nunc matrem agnoscit; nam deam esse iam superius dixerat. 406. FUGIENTEM celeriter abscedentem, ut alibi "ad terram fugit". VOCE pro oratione. 407. QUID NATUM TOTIENS saepe. et aut kata to siopomenon intellegimus saepe eum esse delusum; aut certe secundum ipsum Vergilium, qui ait in secundo "cum mihi se non ante oculis tam clara uidendam obtulit". multi tamen uolunt in hoc ipso loco saepe eum esse deceptum, ut in habitu, in interrogatione, in responsione, in auguriis. uel 'totiens crudelis', quotiens fallis aut dissimulas. TU QUOQUE sicut Iuno ceterique dii, qui Troianis inimici sunt; quos et in secundo libro ostendit, ubi ait "inimicaque Troiae numina magna deum". FALSIS LUDIS IMAGINIBUS ideo quia uirginem, quia uenatricem, quia Tyriam se dixerat. 408. CUR DEXTRAE IVNGERE DEXTRAM maiorum enim haec fuerat salutatio, cuius rei g-aition, id est causam Varro, Callimachum secutus, exposuit, adserens "omnem eorum honorem dexterarum constitisse uirtute". ob quam rem hac se uenerabantur corporis parte. 409. VERAS AVDIRE ET REDDERE VOCES? sunt multae reciprocae elocutiones, ut hoc loco; sunt multae unius partis utrique sufficientes, ut 'tenemur amicitiis', ridiculum enim est si addas 'mutuis', cum amicitiae utrumque significent, sicut Fronto testatur. item sunt elocutiones, quarum una pars plena est: quae si conuertantur, habent aliquid superfluum. in Sallustio "in tugurio mulieris ancillae": bene addidit 'ancillae'. at si dicas 'in tugurio ancillae mulieris', erit superfluum 'mulieris'; ancilla enim et condicionem ostendit et sexum. item "res erat praetoribus nota solis". hoc suffecerat. male ergo addidit "ignorabatur a ceteris". quod si conuertas, nihil esse superfluum inuenitur. [1,410] 410. TALIBUS INCVSAT incusare proprie est superiorem arguere, ut in Terentio pater ad filium "quid me incusas Clitipho?" accusare uero uel parem uel inferiorem, ut in eodem ad maritum uxor "me miseram, quae nunc quam ob causam accuser nescio". et hoc proprietatis est, licet usus male ista corrumpat. sciendum tamen est Terentium propter solam proprietatem omnibus comicis esse praepositum, quibus est quantum ad cetera spectat inferior. 411. AT VENUS ordo est 'at Venus dea'. OBSCVRO AERE nebula, cuius definitio est. 412. CIRCUM DEA FUDIT figura est tmesis, quae fit cum secto uno sermone aliquid interponimus, ut alibi "septem subiecta trioni". sed hoc tolerabile est in sermone conposito, ceterum in simplici nimis est asperum; quod tamen faciebat antiquitas, ut "saxo cere comminuit brum". 413. CERNERE NE QUIS EOS causa cur fecerit. ex hoc enim pendent cetera quae sequuntur. 414. MOLIRI hic pro struere posuit et per hoc facere, ut infra "molirique arcem". AVT VENIENDI POSCERE CAVSAS scilicet ne saepe narrando crebrum patiatur dolorem. unde melius ad Aeneam refertur "medio sic interfata dolore est". 'poscere' autem nunc inquirere, alias petere. et praeponitur magis accusatiuo casui, dicimus enim posco magistrum lectionem, non a magistro posco. 415. IPSA PAPHUM ciuitatem Cypri. et non sine ratione est quod in decimo libro plura sibi loca grata uel sacrata commemoret, hic ad Paphum solam abisse dicatur, quia Varro et plures referunt in hoc tantum templo Veneris quibusuis maximis in circuitu pluuiis numquam inpluere. SUBLIMIS diuino incessu. SUBLIMIS id est sublimiter, nomen pro aduerbio. 416. LAETA ecce proprium Veneris epitheton. uel 'laeta', quia tectum nebula filium in tuto habebat, uel quod insulam suam repetat; uel ideo Paphum reuisit laeta, quia serenis laeta congruunt, et necesse est ut laeta sit Venus ubi semper serenum est, quippe ubi pluere numquam dicatur. SABAEO Arabico. Arabiae autem tres sunt, inferior petrodes eudemon, in qua populi sunt Sabaei, apud quos nascitur tus. dicti autem Sabaei g-apo g-tou g-sebein, id est uenerari, quod deos per ipsorum tura ueneramur. 417. TURE CALENT ARAE SERTISQUE RECENTIBUS HALANT ecce unde supra dixit "haud equidem tali me dignor honore", quia Aeneas hostias obtulerat, quarum hic mentio non fit. quod autem 'recentibus' dixit laus loci est, qui semper flore uestitur, ut omni tempore Veneri flores praesto esse uideantur. SERTIS sertum et serta cum nihil adicitur dicimus, ut hoc loco: item alibi expressius "serta procul, tantum capiti delapsa, iacebant". si autem sertos dixero, addo flores, si sertas, addo coronas, ut Lucanus "accipiunt sertas nardo florente coronas". et hoc in multis nominibus obseruandum est, ut genus ex adiectione formetur: qua detracta in neutrum cedat necesse est, ut piscinalis locus, piscinalis cella, piscinale; sagmarius mulus, sagmaria mula, sagmarium. HALANT pro olent. 418. CORRIPVERE VIAM deest 'at illi'. CORRIPVERE VIAM officium eundi celeriter arripuerunt; nec enim uia corripitur. 419. QUI PLURIMUS ex maxima parte urbi inminens. QUI PLURIMUS id est longus, ut ipse alio loco "cui plurima ceruix", item "cum se nux plurima", id est amygdala; longa namque est. [1,420] 420. ASPECTAT est ornatus cum animantur apsucha. ASPECTAT rei insensibili dat sensum. unde est illud in quarto de Atlante. item Sallustius "Lyciae Pisidiaeque agros despectantem". ARCES ciuitates, a parte totum. 421. MIRATVR MOLEM AENEAS hoc ad ipsum refertur, MAGALIA QUONDAM hoc ad poetam; nec enim hoc nouit Aeneas. 'magalia' uero antistoechon est; nam debuit magaria dicere, quia magar, non magal Poenorum lingua uillam significat. Cato originum quarto "magalia aedificia quasi cohortes rotundas" dicit. alii magalia casas Poenorum pastorales dicunt. de his Sallustius "quae mapalia" sunt circumiecta ciuitati suburbana aedificia magalia. et alii Cassius Hemina docet ita "Sinuessae magalia addenda murumque circum ea". 422. MIRATVR PORTAS STREPITVMQUE E- S- V- quidam hoc 'portas et uias magalia quondam miratur' non simpliciter dictum uolunt, quoniam prudentes Etruscae disciplinae aiunt apud conditores Etruscarum urbium non putatas iustas urbes, in quibus non tres portae essent dedicatae et tot uiae et tot templa, Iouis Iunonis Mineruae. bene ergo miratur Aeneas, ubi fuerant magalia illic esse legitimam ciuitatem; nam et portas et uias uidebat et mox templum Iunoni ingens. STRATA VIARUM primi enim Poeni uias lapidibus strauisse dicuntur. 423. ARDENTES multi 'festinantes', ut "iuuenum manus emicat ardens" et "ardet abire fuga" et "Laocoon ardens"; sic enim dicit quotiens properantes uult ostendere: alii ardentes 'ingeniosi' accipiunt; nam per contrarium segnem, id est sine igni, ingenio carentem dicimus: unde et a Graeco uenit catus, id est ingeniosus g-apo g-tou g-kaiesthai. DUCERE MUROS exaedificare. DUCERE MUROS hoc est construendo in longitudinem producere; proprie enim cum aedificantur muri duci dicuntur. Sallustius historiarum II. "murum ab angulo dexteri lateris ad paludem haud procul remotam duxit". 424. MOLIRIQUE ARCEM molibus factis extollere. MOLIRI est extruere, huic contrarium demoliri. ET MANIBUS SUBVOLVERE SAXA cur manibus? an quia adhuc machinae non erant? an ad construentium festinationem referre uoluit? 425. OPTARE eligere, ut "tuus o regina quid optes". et "optauitque locum regno". TECTO ad tectum nota figura. SVLCO fossa: ciuitas enim, non domus circumdatur sulco: ut alibi "ausim uel tenui uitem committere sulco". SVLCO fossa fundamentorum. 426. LEGUNT eligunt. IVRA id est loca ubi iura dicantur aut magistratus creentur. et bene post conditam ciuitatem addidit 'iura' et 'magistratus' 'sanctumque senatum'. legitur apud quosdam, Brutum eos qui se in eiciendis regibus iuuissent legisse in consilium, eumque ordinem senatum appellatum, quod una sensissent, quod patricii essent, patres conscriptos. alii patres a plebe in consilium senatus separatos tradunt, alii conscriptos qui post a Seruio Tullio e plebe electi sunt. alii senatum a senectute hominum, quibi allecti erant, dictum uolunt, qui apud Graecos g-gerousia appellatur. 'sanctum' autem ideo quia senatus sanctissimus ordo dicitur. 427. PORTUS EFFODIUNT id est Cothona faciunt. PORTUS EFFODIUNT ut portus scilicet faciant. et uere ait, nam Carthaginienses Cothone fossa utuntur, non naturali portu. ALTA THEATRI FUNDAMENTA hinc futura magnitudo cognoscitur, quod 'alta fundamenta' ait. bene autem post res publicas priuatasque necessarias mentionem fecit theatri; aut quia ita Graecis urbs conditur, qui saepe spectaculis gaudent, aut, ut apud quosdam fuit, in honorem musicae scientiae. 428. COLVMNAS figurate 'columnas' 'decora' ait; diuersis enim significationibus idem dixit. et ab eo quod est hoc decus corripitur decoris. [1,430] 430. QUALIS APES ordo est 'qualis labor'. QUALIS APES tertiae declinationis genetiuus pluralis et in 'ium' et in 'um' exit, sed tunc pro nostro arbitrio cum nominatiuus singularis 'ns' fuerit terminatus, ut amans et amantum et amantium dicimus. cum autem nominatiuus singularis 'r' fuerit terminatus, tantum in 'um' exit, ut pater patrum, murmur murmurum. reliqua uero nomina auctoritate firmamus, ut apis uel apum, uel apium. sane fabula de apibus talis est. apud Isthmon anus quaedam nomine Melissa fuit. hanc Ceres sacrorum suorum cum secreta docuisset, interminata est, ne cui ea quae didicisset aperiret; sed cum ad eam mulieres accessissent, ut ab ea primo blandimentis post precibus et praemiis elicerent, ut sibi a Cerere commissa patefaceret, atque in silentio perduraret, ab eisdem iratis mulieribus discerpta est. quam rem Ceres inmissa tam supra dictis feminis quam populo eius regionis pestilentia ulta est; de corpore uero Melissae apes nasci fecit. Latine autem g-melissa apis dicitur. AESTATE NOVA incipiente, ut "uere nouo". et bene 'noua', quia est et adulta et praeceps secundum Sallustium. FLOREA pro florida, ut "nemora inter frondea turbam". aut florentia, nec enim de flore erant facta: floream coronam dicimus. RVRA Graece g-aroura dicuntur. g-aphaeresis ergo sermonem fecit Latinum. 431. EXERCET fatigat, ut "nate Iliacis exercite fatis". hoc autem participium ab exercitu, id est militum multitudine, declinatione discernimus; nam nomen quartae declinationis est, participium secundae, ut uisus, huius uisi uel uisus; passus, huius passi uel passus; auditus, huius auditi uel auditus. EXERCET fatigat et subiecit, quibus rebus exercitae fatigentur. SUB SOLE in sole, ut "namque sub ingenti lustrat dum singula templo", uel quamdiu sol est. GENTIS FETUS ad laudem apum hoc pertinet. et bene 'gentis fetus', quia non singulae de singulis nascuntur, sed omnes ex omnibus, quod in quarto georgicorum melius intellegitur. 432. ADVLTOS EDUCUNT producunt, quia adhuc adolescunt, ut adulti fiant, non adoleuerint, ut adultos dicimus minores: et hoc sic dixit, ut "inbellem auertis Romanis arcibus Indum". LIQUENTIA defaecata, sine sordibus, ut "nec tantum dulcia, quantum et liquida", id est pura: nam pura mella constat esse meliora. 433. STIPANT densent. translatio a nauibus, in quibus stipula interponitur uasis, quam stipam dicunt. DISTENDUNT implent, ut "denso distendere pingui". NECTARE melle: abusus est propter suauitatis similitudinem. CELLAS et hic abusus est, ut fauorum cauernas uel aluearia cellas uocaret, ut alibi thesauros. traxit autem a reponendi similitudine, uel a celando, unde cellam appellauerunt. AGMINE nunc impetu. 435. IGNAVUM inutile, non aptum industriae; nam industrios nauos dicimus. FUCOS secundum Plinium apum multa sunt genera. proprie tamen apes uocantur ortae de bubus, fuci de equis, crabrones de mulis, uespae de asinis. fucus autem est secundum Aemilium Macrum "maior ape, crabrone minor". PECUS dicimus omne quod humana lingua et effigie caret, id est a pascendo. unde Horatius "omne cum Proteus pecus egit altos uisere montes". Plautus "clurinum pecus" simiam dixit. PRAESEPIBUS alueariis. et est translatio, quae fit quotiens uel deest uerborum proprietas, uel uitatur iteratio. 436. FERVET concelebratur, ut contra 'friget' cessat dicimus, ut Terentius "nimirum hic homines frigent". REDOLENT quidam olere res uel malas uel bonas, redolere tantum bonas tradunt. FRAGRANTIA quotiens incendium significatur, quod flatu alitur, per 'l' dicimus, quotiens odor, qui fracta specie maior est, per 'r' dicimus. sciendum sane nihil in hac uacare conparatione. nam Poenorum operi apum labor, custodiae litorum aduersum alienigenas fucorum conparatur expulsio. 437. O FORTUNATI QUORUM IAM MOENIA SVRGUNT bene 'fortunati', quia iam faciunt quod ipse desiderat. O FORTUNATI expressit Aeneae desiderium. QUORUM IAM MOENIA SVRGUNT laus uel ab ipsa re sumitur quae laudatur. 438. FASTIGIA nunc operis summitates, alibi ima significat, ut "forsitan et scrobibus quae sint fastigia quaeras". SVSPICIT miratur, ut e contrario 'despicit' contemnit significat. 439. MIRABILE DICTU ob hoc quod sequitur, quia mixtus cunctis latebat. potest tamen hoc et superiori et inferiori sensui addi. [1,440] 440. PER MEDIOS figura est; nam planum fuerat 'mediis se infert'. MISCETQUE deest 'se'. NEQUE CERNITVR VLLI neque ab ullo cernitur; et est Graecum g-oudeni g-horohmenos, ut "scriberis Vario", id est scribet te Varius. 441. LUCUS ubicumque Vergilius lucum ponit, sequitur etiam consecratio, ut "luco tum forte parentis Pilumni Turnus sacrata ualle sedebat". unde et in sexto "nulli certa domus, lucis habitamus opacis"; dicuntur enim heroum animae lucos tenere. et mox sequitur 'hic templum Iunoni ingens'. 'lucus' autem dicitur quod non luceat, non quod sint ibi lumina causa religionis, ut quidam uolunt. IN URBE FUIT MEDIA nunc iam in media. LAETISSIMUS UMBRA aut septimus est, aut secundum Probum genetiuus, ut sit 'laetissimus umbrae', sicut Sallustius "frugum pabulique laetus ager". 442. QUO PRIMUM hoc est, simulac uenerunt; nec enim secundo ad Africam uentum est. ordo est 'quo primum loco'. 443. EFFODERE LOCO SIGNUM historia hoc habet, quam more suo Vergilius per transitum tangit. Dido fratrem fugiens cum transiret per quandam insulam Iunonis, illic accepit oraculum et sacerdotem eius secum abstulit, cum ei parum crederet promittenti Carthaginis sedes. quo cum uenissent, sacerdos elegit locum faciendae urbi, quo effosso inuentum est caput bouis. quod cum displicuisset, quia bos semper subiugatus est, alio loco effosso caput equi inuentum placuit, quia hoc animal licet subiugetur, bellicosum tamen est et uincit et plerumque concordat, ut ipse plenissime in illo loco "bello armantur equi, bellum haec armenta minantur. sed tamen idem olim curru succedere sueti quadrupedes et frena iugo concordia ferre: spes est pacis ait". illic ergo Iunoni templa fecerunt. unde et bellicosa est Carthago per equi omen, et fertilis per bouis. sane fodere est tantum sollicitare terram, effodere hoc ipsum faciendo aliquid eruere uel inuenire: cui contrarium est infodere. ordo autem est 'lucus in urbe fuit media laetissimus umbra, quo loco iactati Poeni undis et turbine effodere caput acris equi, quod regia Iuno signum monstrauerat'. REGIA regina. 444. QUOD REGIA IVNO MONSTRARAT monstro dederat. et ut diximus tangit historiam. ACRIS EQUI epitheton magis aptum equis, ut "canibus blandis", quia natura blandi sunt. 445. ET FACILEM VICTU propter bouem: quod licet nunc non dicat, tamen ex historia sumit. 'facilem' autem, copiosam, diuitem. Terentius "quam uos facillime agitis". 446. HIC TEMPLUM IVNONI INGENS superius dictum est quod Vergilius ubique lucos consecratos uelit accipi, unde tamquam in loco sacro inducit Didonem Iunoni templa construere. morem autem Romanum ueterem tangit: antiqui enim aedes sacras ita templa faciebant, ut prius per augures locus liberaretur effareturque, tum demum a pontificibus consecraretur, ac post ibidem sacra edicerentur. erant tamen templa in quibus auspicato et publice res administrarentur et senatus haberi posset, erant tantum sacra. hic ergo et sacrum templum, quod in luco, id est in loco sacro conditur, docet, et administrari in templo rem publicam subsequentibus uersibus indicat 'iura dabat legesque uiris operumque laborem p- a- i- a- s- t-' alibi tantum sacra esse templa, alibi omnia ubi agi posse, locis suis monstrabitur. SIDONIA licet ⟨et⟩ Sidon ciuitas sit Phoenices, tamen hic pro Tyria posuit. sane quidam opportune hic Sidoniam uolunt positam, ut ostenderet locupletem: Sidonii enim locupletes habiti sunt, ut "Sidonias ostentat opes". 447. DONIS OPVLENTUM ET NUMINE DIVAE aut simulacrum quoque aureum fuit et numen pro simulacro posuit, ut "media inter numina diuum". hinc Cicero "sese iam ne deos quidem ad quos confugerent habere"; aut uult ostendere plenum esse praesentia numinis templum: aut certe uenerabile numine. 448. AEREA uel quod aes magis ueteres in usu habebant, uel quod religioni apta est haec materies, denique flamen Dialis aereis cultris tondebatur: aut quia uocalius ceteris metallis, aut quia medici aere quaedam uulnera curant, aut dicit quia ueteres magis aere usi sunt aut certe aerea saecula significantur: nam ut Hesiodus dicit, tempore quo haec gesta sunt aereum saeculum fuit. NEXAEQUE AERE TRABES multi 'nixae' legunt, non 'nexae', iuxta Varronem qui ait "trisulcae fores, pessulis libratae, dehiscunt, graues atque innixae in cardinum tardos turbines". quidam trabes aeneas putant ipsum templum chalkioikon significari. uersus sane ipse hypermetros est. 449. FORIBUS fores proprie dicuntur quae foras aperiuntur, sicut apud ueteres fuit; ualuae autem sunt, ut dicit Varro, "quae reuoluuntur et se uelant". ianua autem est primus domus ingressus, dicta quia Iano consecratum est omne principium. cetera intra ianuam ostia uocantur generaliter, siue ualuae sint, siue fores: quamuis usus ista corruperit. CARDO 'cardo' dictus quasi cor ianuae, quo mouetur. STRIDEBAT AENIS ad sua rettulit tempora. cautum enim fuerat post proditum hostibus a Tarpeia uirgine Capitolium, ut aerei cardines fierent, quorum stridor posset aperta ostia omnibus indicare. [1,450] 450. HOC PRIMUM IN LUCO secuta sunt enim et alia, quae detraxere formidinem. TIMOREM multi quaerunt, cur post uisam matrem quicquam timuerit: quod tamen alii sic soluunt, ut dicant, ne tunc quidem Aeneam Venerem quam uiderat esse credidisse, cuius, ut ipse putabat, agnitae nulla uerba perceperat. sed uera solutio haec est: Venus nihil de Afrorum moribus, unde nunc formidat Aeneas, sed de classe liberata dixerat filio. uel quia non in totum Aeneas matris fiducia confirmandus est, ne nihil supersit magnanimitati et laudibus uiri fortis. sciendum tamen est in Vergilio interdum ualidiora esse obiecta purgatis, uel contra, ut hoc loco. 451. LENIIT quartae coniugationis tempus praeteritum perfectum uel in 'ui' iunctam exit, uel sublata digammo in 'ii' pro nostro arbitrio, ut leniui lenii, audiui audii. sane cum in 'ui' exit, paenultima longa est et ipsa accentum retinet; cum uero in 'ii', paenultima breuis est et perdit accentum, quia, ut supra diximus "unius ob noxam", quotiens uocalis uocalem sequitur detrahit longitudinem praecedenti; sed hoc in metro, ubi necessitas cogit; nam in prosa et naturam suam et accentum retentat. nunc ergo 'leniit' tertia a fine habet accentum, quia paenultima breuis est. sane plerumque accentum suum retinet etiam sermo corruptus, ut Mercuri Domiti Ouidi tertia a fine habere debuit accentum, quia paenultima breuis est, sed constat haec nomina apocopen pertulisse: nam apud maiores idem erat uocatiuus qui et nominatiuus, ut hi Mercurius et o Mercurius: unde 'cu' licet breuis sit, etiam post apocopen suum seruat accentum. 452. AVSUS bene 'ausus', quia inter incerta satis audacter salus speratur. ADFLICTIS 'de adflictis'; nec enim esse septimus casus potest. CONFIDERE ⟨et⟩ fido et confido datiuum regit, ut "et fidere nocti". sane optima figura est quae numquam a principalitate discedit, ut "atque humiles habitare casas" accusatiuo iunxit, quia habeo domum dicimus, unde est habito frequentatiuum. 453. SUB TEMPLO hoc est in templo, ut supra. 454. REGINAM OPPERIENS aut quam intellegebat esse uenturam ex artificum festinatione: aut certe uidendae reginae occasionem requirens. QUAE FORTUNA felicitas. et 'quae' hic admirandi significatus. 455. ARTIFICVMQUE MANUS INTER SE hoc est, habebat artificum conparationem. 'inter se' autem inter se certantium, an aliquid tale. 456. EX ORDINE hoc loco ostendit omnem pugnam esse depictam, sed haec tantum dicit quae aut Diomedes gessit aut Achilles: per quod excusatur Aeneas, si est a fortibus uictus. sane pugna est temporale certamen, idem et proelium significat; bellum autem uniuersi temporis dicitur, ut Punicum, Mithridaticum. Sallustius "ita sperat pugnam illam pro omni bello futuram". Liuius "ni Pyrrhus unicus pugnandi artifex magisque in proelio, quam bello bonus". 457. TOTUM VVLGATA PER ORBEM quia Europa intulit, Asia passa est, Africa iam depingit. 458. ATRIDAS Atrei filios, Agamemnonem et Menelaum; sed usurpatum est, nam Plisthenis filii fuerunt. SAEVUM AMBOBUS ACHILLEM atqui tres dixit, sed Atridas pro uno accipe, quos unius partis constat fuisse. an 'ambobus' Agamemnoni tantum et Priamo? an ambobus exercitibus? Graecis propter suam de Briseide iniuriam, Troianis propter Helenam, et 'ambobus' pro utrisque arte hunc. [1,460] 460. PLENA LABORIS plenus genetiuo melius iungitur, ut Terentius "plenus rimarum sum". Plautus "dedecoris pleniorem". 461. EN PRIAMUS laus picturae est, per quam non imago, sed prope ipse ostenditur Priamus. SUNT HIC ETIAM SVA PRAEMIA LAVDI ut supra diximus, omnis Aeneae sollicitudo de moribus Afrorum est, quam nunc picturae contemplatione deponit. qui enim bella depingunt, et uirtutem diligunt et miseratione tanguntur. SVA id est congrua, ut "strueremque suis altaria donis". LAVDI uirtuti, ut "primam merui qui laude coronam". 462. MORTALIA aduersa, quibus constat subiacere mortales. alii mortales casus accipiunt, uel absolute g-ta g-anthrohpina. 463. SOLVE METUM collectio est. nam ubi uirtus praemia, aduersa miserationem merentur, rite formido deponitur. FERET pro adferet. et hic reddidit "hoc primum in luco noua res oblata timorem leniit". 464. INANI epitheton est picturae, aut quia caret corporum quae imitatur plenitudine, aut quia nullius est utilitatis, sed tantum delectat; nam apud ueteres g-mataiotechnia uel g-pseudotechnia dicta est. 'pascit' autem delectat, ut "non animum modo uti pascat prospectus inanem"; uel ut quidam uolunt ad stupentis animum rettulit, qui uel inanibus commouebatur. 465. MULTA GEMENS graecum est g-polla g-stenazohn. LARGOQUE UMECTAT FLVMINE VVLTUM tapinosis est quia dixit 'umectat'. 'largo' nam 'flumine' est fluore, id est fluxu ipso. 466. PERGAMA CIRCUM abusiue; non enim circa Pergama, hoc est arcem, sed circa Troiam bella gerebantur. 467. TROIANAE IVVENTUS definitio est Hectoris, ut "Catillusque acerque Coras, Argiua iuuentus". et re uera sic paene ubique Homerus ponit, ut Hectori tantum uel Achilli totus cedat exercitus. 468. HAC PHRYGES bene ubique Vergilius pro negotii qualitate dat Troianis et nomina. nam timidos Phrygas uocat, ut hoc loco, item "o uere Phrygiae, neque enim Phryges"; Dardanidas generosos, ut "Dardanidae magni genus alto a sanguine diuum"; Laomedontiadas perfidos, ut "nondum Laomedonteae sentis periuria gentis"; Troas fortes, ut "Troes agunt, princeps turmas inducit Asilas"; Hectoreos quoque fortes, ut "nunc nunc insurgite remis, Hectorei socii". CRISTATUS ACHILLES secundum Homerum, qui dicit in Achillis cristis terribile quiddam fuisse. 'cristatus' autem participium est deriuatum a genere feminino. 469. NEC PROCUL HINC RHESI Rhesus rex Thraciae fuit, ⟨ut⟩ quidam tradunt Martis, ut alii Hebri uel Strymonis et Euterpes Musae filius: qui cum ad Troiae uenisset auxilia clausisque iam portis tentoria locauisset in litore, Dolone prodente Troiano, qui missus fuerat speculator, a Diomede et Vlixe est interfectus, qui et ipsi speculatum uenerant; abductique sunt equi, quibus pendebant fata Troiana, ut, si pabulo Troiano usi essent uel de Xantho Troiae fluuio bibissent, Troia perire non posset. [1,470] 470. PRIMO SOMNO prima parte noctis, ut "libra die somnique pares ubi fecerit horas". aut 'primo somno', ut grauiorem ostenderet somnum; aut prima nocte, quia ante Rhesus in Troia non fuerat. 471. TYDIDES Diomedes. et bene Vlixen celat propter Aeneam, ut supra diximus, aut quia secundum Homerum occidente Diomede cadauera ulixes trahebat. 472. ARDENTES et candidos significat et ueloces, ut "pernicibus ignea plantis". si ignea uelox est, sine dubio et ardens. 473. XANTHUM fluuium Troiae. 474. PARTE ALIA FUGIENS AMISSIS TROILUS ARMIS 'parte alia' scilicet templi. et ueritas quidem hoc habet: Troili amore Achillem ductum palumbes ei quibus ille delectabatur obiecisse: quas cum uellet tenere, captus ab Achille in eius amplexibus periit. sed hoc quasi indignum heroo carmine mutauit poeta. FUGIENS fugere uolens accepto iam uulnere. AMISSIS ARMIS uel aetatis inbecillitate, uel uulneris dolore incipientibus. 475. INFELIX multi hoc loco distinguunt et subiungunt 'puer atque inpar congressus Achilli', ut ex eo inparem ostendat, quod puer; sed tamen etiam si iungas 'puer', unus est sensus. ATQUE INPAR ac si diceret, etiam si puer non esset. CONGRESSUS ACHILLI congredior tibi antiqui dicebant, sicut pugno tibi, dimico tibi. hodie dicimus congredior tecum, pugno tecum, dimico tecum. 476. FERTVR EQUIS trahitur. CURRV curribus falcatis usos esse maiores et Liuius et Sallustius docent. potuerunt ergo et simplicibus. RESVPINUS resupinus quo modo hastam trahebat? sed intellegitur Achillis hastam transisse per pectus et a parte qua ferrum est a tergo trahi. INANI sine rectore; nam corpus haerebat. 477. LORA TENENS TAMEN quamquam mortuus. 478. VERSA tracta, ut Plautus "inueniam omnia uersa, sparsa". uenit autem ab eo quod est uerror. INSCRIBITVR dilaceratur, ut Plautus "corpus tuum uirgis ulmeis inscribam". HASTA hostili scilicet, quam sicut dictum est transfixus trahebat. 479. INTEREA dum haec geruntur. et satis opportune a matribus festinatur ad templum, ut alibi "nec non ad templum summasque ad Palladis arces". INTEREA AD TEMPLUM cum Diomedes auxilio Mineruae plurimos Troianorum fudisset, Helenus, Priami filius, uates monuit, ut Mineruae numen exoraretur, et cum precibus deae ponerent uestem quam regina speciosissimam habebat, id est peplum, unde post Mineruae palla peplum appellata est. dea tamen, memor iudicii Paridis, Troianis infesta permansit. et mire in pictura temporali aduerbio quamuis non possit. NON AEQUAE id est iniquae, infestae. litotes figura est, ut alibi "et uacuis Clanius non aequus acerris". [1,480] 480. PASSIS participium est ab eo quod est 'pandor'. ideo autem non facit 'pansus', quia plerumque 'n', quod in prima uerbi positione inuenitur, in praeterito participio non est. de qua re euphonia iudicat, ut ab eo quod est 'tundor' et 'tunsus' facit, ut "tunsae pectora palmis", et 'tusus', ut "non obtusa adeo gestamus pectora Poeni". sciendum tamen est, licet alia euphoniae causa uarientur uel in generibus uel in numeris, 'nactus' tamen et 'passus' 'n' penitus numquam accipere. PEPLVMQUE FEREBANT peplum proprie est palla picta feminea Mineruae consecrata, ut Plautus "numquam ad ciuitatem uenio, nisi cum infertur peplum". hodie tamen multi abutuntur hoc nomine. 481. SUPPLICITER TRISTES ut decet rogantes. et bene addidit 'suppliciter', quia et per iracundiam, et per grauitatem, et per religionem, et per dolorem tristes sumus. SUPPLICITER TRISTES hoc est rogantes cum tristitia. TUNSAE PECTORA ut "oculos suffusa". 482. AVERSA irata significat. nec enim poterat conuertere se simulacrum. sic alibi "talia dicentem iamdudum auersa tuetur" si tuetur, quomodo auersa, nisi iratam intellegas? ergo auersa ad animum refertur. 483. TER CIRCUM ILIACOS hoc ad Aeneam referendum est, qui sciebat. TER CIRCUM ILIACOS apud auctores multa ad sensum, non ad aspectum possunt referri. tertio enim tractum intellegere possumus, non in pictura conspicere. unde est et illud "mulcere alternos et corpora fingere lingua". aut certe tale erat in pictura corpus, ut in eo appareret frequentis raptationis iniuria. sane huius rei ordo talis est. Patroclus cum iratum Achillem propter Briseidem sublatam ut aduersum Troianos pugnaret exorare non posset, petit ab eo arma quae Peleo Vulcanus fecerat; quibus indutus dum Achilles crederetur, fugatis Troianis omnibus etiam plurimos interemit, ipse uero ab Hectore occisus est. quo dolore Achilles conpulsus, inpetratis per matrem a Vulcano armis, Hectorem proelio superatum peremit, eiusque corpus ad currum religatum circa muros Ilii traxit, quod post placatus auro repensum Priamo reddidit. RAPTAVERAT bene forma usus est frequentatiua, per quam ostendit quod per numerum dixerat. 484. EXANIMUM exanimus et exanimis dicimus, sicut unanimus et unanimis, inermus et inermis. ergo pro nostro arbitrio aut secundae erunt declinationis, aut tertiae; sed a tertia ablatiuum singularem in i mittunt, quia communis sunt generis. exanimis autem est mortuus, ut hic indicat locus, exanimatus uero timens, ut "exanimata sequens inpingeret agmina muris". VENDEBAT ingenti arte utitur uerbis: nam hoc loco, quia pingi potuit, praesens tempus posuit, superius, quia pingi non potuit, sed referri, perfecto exsecutus est tempore dicendo 'raptauerat', non 'raptabat'. 485. TUM VERO INGENTEM GEMITUM iam enim superius eum lacrimasse dixerat: hoc ergo addidit uisum Hectoris corpus, ut etiam grauiter gemeret. non ergo tum primum, sed tum maxime. 486. UT CURRUS quo tractus est. AMICI autem plus est, quam si Hectoris diceret. alibi "paruumque patri tendebat Iulum", cum potuerit dicere 'mihi'. 487. MANUS INERMES aut sine sceptro, aut supplices, ut "dextras tendamus inermes": quod tractum est de historia; qui enim se dedunt, inermes supplicant. aut re uera inermes tunc; contra Pyrrhum enim processit armatus. sane per transitum historiam tetigit, quia constat Priamum, cum ad supplicandum tentorium Achillis fuisset ingressus, dormientem Achillem excitauisse, ut pro filii corpore rogaret eum, cum eum potuisset occidere: licet hoc Homerus propter Achillis turpitudinem supprimat. 488. SE QUOQUE PRINCIPIBUS PERMIXTUM AGNOVIT ACHIVIS aut latenter proditionem tangit, ut supra diximus: ut excusatur ab ipso in secundo "Iliaci cineres" et cetera: aut uirtutem eius uult ostendere; nimiae enim fortitudinis est inter hostium tela uersari, ut Sallustius "Catilina longe a suis inter hostilia cadauera repertus est". Cornutus tamen dicit uersu isto "uadimus inmixti Danais" hoc esse soluendum. 489. EOAS 'e' naturaliter longa est, fit tamen breuis interdum cum eam uocalis sequitur, ut "primo surgebat Eoo". NIGRI MEMNONIS ARMA quia Tithonus, frater Laomedontis, raptus ab Aurora filium suum Memnonem ex ipsa progenitum, inlectus dono uitis aureae Priamo ad Troiae misit auxilia. qui congressus cum Achille ab eo est interemptus, cuius mortem mater Aurora hodieque matutino rore flere dicitur. 'nigri' autem dixit Aethiopis, unde prima consurgit Aurora. ARMA Vulcania, ut ille indicat uersus "te potuit lacrimis Tithonia flectere coniunx". [1,490] 490. DUCIT AMAZONIDUM hoc est quod supra dixit "uidet Iliacas ex ordine pugnas". Homerus enim haec omnia tacuit quae facta sunt post Hectoris mortem. 'Amazonidum' autem deriuatio est pro principalitate, sicut "Scipiadas duros bello" pro Scipionibus. sane Amazones dictae sunt uel quod simul uiuant sine uiris, quasi g-hama g-zosai, uel quod unam mammam exustam habeant, quasi g-aneu g-mazou. has autem iam non esse constat, utpote extinctas partim ab Hercule, partim ab Achille. PELTIS scutis breuissimis in modum lunae iam mediae. LUNATIS autem participium a feminino genere deriuatum. 491. PENTHESILEA FURENS furentem ideo dixit, quia sororem suam in uenatione confixit simulans se ceruam ferire. sed hoc per transitum tangit, nam furor bellicus intellegitur. an 'furens', quia maiora uiribus audebat. haec tamen Martis et Otreres filia fuit, quam Achilles cum aduersum se pugnantem peremisset post mortem eius adamauit eamque honorifice sepeliuit. 'ducit' autem et 'ardet' ad laudem picturae pertinet. 492. AVREA amphibolon est hoc loco, utrum ipsa aurea, an aurea cingula. sciendum tamen plerumque amphiboliam metri ratione dissolui, ut "aurea composuit sponda" Dido 'aurea': si enim ad spondam referas, non stat uersus. SUBNECTENS subnexa habens. EXERTAE nudatae; nudant enim quam adusserint mammam. 493. VIRGO et sexum ostendit et aetatem. VIRGO plus dixit, quam si feminam diceret. figuram tamen Graecam facit. 495. DUM STVPET aut absolute, aut dum haec stupet. OBTVTU aspectu. IN UNO in unoquoque, hoc est singula mirabatur. 496. FORMA ut "pulchra prole". 497. INCESSIT ut "incedunt pueri"; sed hic 'interuenit'. STIPANTE CATERVA ad hoc tantum sequens pertinet comparatio, quam uituperant multi, nescientes exempla uel parabolas uel conparationes adsumptas non semper usquequaque congruere, sed interdum omni parte, interdum aliqua conuenire. 498. EVROTAE RIPIS fluuii Laconicae. CYNTHI montis Deli, in quo natam constat Dianam. sane Dianam ueteres ideo melius producebant, quia sub diuo dea sit uenandi gratia. 499. EXERCET DIANA CHOROS hoc non ad conparationem pertinet, sed est poeticae descriptionis euagatio, quia chori nec personis hic nec locis congruunt; saltantium enim et cantantium dicuntur. MILLE finitus numerus pro infinito; nam de nympharum numero uaria est opinio. [1,500] 500. OREADES nymphae montium Oreades dicuntur, siluarum Dryades, quae cum siluis nascuntur Amadryades, fontium Napeae uel Naides, maris uero Nereides. 502. TACITUM maior enim est taciturnitatis adfectus, ut supra "haec secum". sic Terentius "ut mecum tacita gaudeam". TACITUM pro tacite, ut "tacitumque obsedit limen Amatae"; aut tacita gaudet. PERTEMPTANT modo uehementer temptant. alibi leuiter, ut "blanda uicissim gaudia pertemptant mentem". sunt enim multa quae pro locis intelleguntur, ut 'inpotens' et satis et minus et nihil potens significat. INSTANS OPERI zeugma est ad sequentia pertinens. 504. REGNISQUE FUTVRIS regnaturae Carthagini; nam ipsa iam regnabat. 505. TUM FORIBUS DIVAE instans praecipue foribus. et hoc loco distinguendum est; magno enim studio et labore templorum fores fiebant, quas quibusdam insignibant historiis, ut "in foribus letum Androgei", item "in foribus pugnam ex auro solidoque elephanto". quamuis quidam iungant 'tum foribus diuae media testudine templi', ut unum intellegas tectum templi et pronai: quod si est, sub medio tecto sunt fores. sed prima melior expositio est. TESTVDINE camera incurua, id est fornicata, quae secundum eos qui scripserunt de ratione templorum, ideo sic fit, ut simulacro caeli imaginem reddat, quod constat esse conuexum. quidam tradunt apud ueteres omnia templa in modum testudinis facta, at uero sequenti aetate diuinis simulacris positis, nihilominus in templis factas esse testudines, quod Varro ait, ut separatum esset, ubi metus esset, ubi religio administraretur. bene ergo, cum de templo loqueretur, addidit ei testudinem. idem Varro de lingua Latina ad Ciceronem "in aedibus locus patulus relinquebatur sub diuo, qui si non erat relictus et contectus erat, appellabatur testudo". Cicero in Bruto "commentatum in ⟨quadam testudine cum seruis litteratis fuisse⟩". quidam testudinem locum in parte atrii uolunt aduersum uenientibus. alii hunc ordinem uolunt 'tum foribus diuae templi resedit, media scutorum testudine', quia saepta armis erat. hoc sane genus fabricae ab animalis similitudine quae testudo uocatur captum est: de qua fabula talis est. uirgo quaedam nomine Chelone, linguae inpatientis fuit. uerum cum Iuppiter Iunonem sibi nuptiis iungeret, praecepit Mercurio, ut omnes deos et homines atque omnia animalia ad nuptias conuocaret. sed omnibus quos Mercurius monuerat conuenientibus, sola Chelone, irridens et derogans nuptiis, nectens moras adesse contempsit. quam cum Mercurius non uenisse notauisset, denuo descendit ad terras et aedes Chelones supra fluuium positas praecipitauit in fluuium ipsamque Chelonen in animal sui nominis uertit, quam nos Latine testudinem dicimus, fecitque, ut pro poena dorso tectum, uelut domum suam prona portaret: unde incuruatis aedificiis hoc nomen inpositum est. 506. SAEPTA ARMIS satellitum scilicet. uel ut quidam uolunt pro armatis, ut "feta armis". SOLIO solium proprie est armarium uno ligno factum, in quo reges sedebant propter tutelam corporis sui, dictum quasi solidum. modo iam abusiue sellam regalem intellegimus. ALTE alto fulta suggestu. ac si diceret, in tribunali. SUBNIXA pro subnisa, ut supra diximus. alii pro innixa accipiunt. 507. IVRA DABAT LEGESQUE VIRIS ius generale est, sed lex iuris est species: non est ergo iteratio. et bene 'dabat'; primi enim Locri scriptis usi sunt legibus, nam superior aetas contenta fuit moribus. quod autem dixit 'uiris', ad Didonis pertinet laudem, et separatim enuntiandum, ut sit maior admiratio. 508. SORTE TRAHEBAT proprie locutus est; trahuntur enim sortes, hoc est educuntur. et bene tam regnantis quam aedificantis urbem inplere ostendit officium. 509. CONCURSU ACCEDERE MAGNO cum magna Afrorum multitudine. et hoc est quod formidat Aeneas, incertus qua eos mente comitentur. [1,510] 512. DISPVLERAT segregauerat. et magna est inter 'di' et 'de' differentia, ut diximus. PENITUS longe a regina remotos: quae res etiam insolentes custodes litorum facit. 513. OBSTIPVIT et ad mirationem et ad timorem hic pertinet sermo, quo dicenda praeoccupat. PERCVLSUS ad utrumque pertinet. 514. LAETITIAQUE METVQUE laetitia propter socios, metu propter concursum. uel quod incerti erant de uoluntate Didonis. AVIDI CONIVNGERE pro 'ut coniungerent', uel ad coniungendum auidi. 515. ARDEBANT cupiebant, ut "formosum pastor Corydon ardebat Alexim". ardeo autem et accusatiuum regit et ablatiuum. RES INCOGNITA id est qua adfectione Poenorum populus conueniret. 516. DISSIMVLANT dissimulamus nota, simulamus ignota, ut Sallustius "simulator ac dissimulator". 517. QUAE FORTUNA utrum prospera, an aduersa? et hic ostenditur, unde sit metus. 518. CUNCTI NAM LECTI NAVIBUS bene addidit 'lecti', ne penitus omnes intellegeres. nonnulli tamen 'lectis nauibus' legunt: quod et si sit, hypallage est, et illuc sensus recurrit. et sciendum, plerumque ut hoc loco addi aliquid generalitati et fieri specialitatem. item si dicas 'omnes scolastici laborant', generalitas est; si addas 'isti', fit specialitas, ut Sallustius "transgressos omnis recipit mons Balleia" prudenter addidit 'transgressos'. CUNCTI non idem significat quod omnes. Cicero saepe ait "cuncti atque omnes", quia omnes non statim sunt cuncti, nisi idem simul sunt iuncti. 519. ORANTES VENIAM pacem propter incendium nauium. et proprie uerbum pontificale est: unde est "tu modo posce deos ueniam" et paulo post "pacemque per aras exquirunt". dicta autem uenia ad eliciendam misericordiam; meretur enim beniuolentiam numinum qui, licet innocens sit, ueniam tamen tamquam peccauerit petit: unde est confessio illa in Terentio "quid meritu's? crucem". ORANTES VENIAM uenia quidem pro culpa petitur, sed nunc beneficium. aliqui tamen ueniam pro inpunitate accipiunt, nam mox addidit 'prohibe infandos a nauibus ignes'. [1,520] 520. MAXIMUS ILIONEUS rebus omnibus maximus; nec enim aliquid addidit. ergo et aetate et honore et facundia et omni uirtute accipiunt. et non sine causa ipsum ubique inducit loquentem; ut enim Homerus dicit, Phorbas pater Ilionei semper Mercurio deo eloquentiae fauente pugnauit, ut Horatius "Mercuri facunde nepos Atlantis". merito ergo huic datur eloquentia. PLACIDO SIC PECTORE COEPIT more suo uno sermone habitum futurae orationis expressit. bene ergo 'placido', ne timore consternatus uideretur, quem ideo aetate maximum et patientem ostendit, ut ei auctoritas et de aetate et de moribus crescat. ergo 'placido' ad placandum apto; et definitio est oratoris, qui talem se debet componere, qualem uult iudicem reddere. 522. O REGINA secundum artem rhetoricam id ei dat quod uult inpetrare. nam eam per laudem beniuolam reddidit. quae beniuolentia in principiis controuersiarum secundum praecepta rhetorica quattuor modis conciliatur: a iudicum persona, a nostra, ab aduersariorum, a re ipsa. quod hic inuenitur: a iudicum persona 'o regina nouam c- c- I- u-', a sua persona 'Troes te miseri' et cetera, ab aduersariorum 'quod genus hoc hominum', a re ipsa 'hospitio prohibemur harenae'. post praeparatam igitur beniuolentiam et ex sua persona miseratione commota adhibet preces 'prohibe infandos a nauibus i- p- p- g- e- p- r- a-' an possint? 'non ea uis animo n- t- s- u-' quo ergo ibatis? 'est locus Hesperiam G- c- d-' et cur huc uenistis? 'cum subito adsurgens f- n-. O-' ne autem possint timeri, ait 'pauci uestris adnauimus oris'. an gratiam referant? 'officio nec te certasse priorem paeniteat'. quod autem Aeneam laudat, occulte etiam terrorem incutit dicendo 'nec bello maior et armis'. dicit etiam esse qui uindicent, si fiat iniuria 'sunt et Siculis regionibus u- a- q- T- q- a- s- c- A-' an recessuri sint? 'quassatam uentis liceat subd- c-' et subiunxit, etiamsi regem amisimus et Italiam non petimus, tamen ad Siciliam necessario discedemus 'si datur Italiam s- e- reliqua. sin absumpta salus e- t- p- o- T- p- h- L- n- s- i- r- I- at freta Sicaniae saltem'. NOVAM URBEM iuxta Poenorum opinionem dixit, qui nouam ciuitatem Carthaginem dicunt. 523. IVSTITIA bene considerauit sexum; nec enim 'uirtute' poterat dicere. GENTES non Carthaginiensium, sed circumiacentium barbarorum. FRENARE continere, ut contra et "Numidae infreni cingunt". 524. TROES TE MISERI tacitis occurrit quaestionibus, ne ad populationem uenisse uideantur more qui tunc uigebat. et uidetur aliud ad dignitatem, aliud ad miserationem protulisse. VENTIS MARIA OMNIA VECTI per maria. et est contra illud, sicut dictum est, cur ad Africam uenerint. 526. PARCE PIO GENERI quotiens inuidiosae sunt praesentes personae, rhetoricum est ad alias confugere, ut hoc loco confugit ad genus. ET PROPIUS uicinius scilicet, ut tamquam uicti accipiantur, non tales omnes credantur, qualis Paris fuit in Spartae expugnatione raptuque Helenae. nam historiae hoc habet ueritas, non uoluntate Helenam secutam, sed expugnata raptam ciuitate, unde et recipi meruit a marito. tangit autem hoc latenter Vergilius illo loco "me duce Dardanius Spartam expugnauit adulter". ergo bene non nos, sed res nostras dixit. 527. POPVLARE quia apud ueteres haec erat maxime causa nauigandi. sane antiqui et populo et populor dicebant, unde est 'populare' et "populatque ingentem farris aceruum curculio". nunc tamen passiua tantum utimur declinatione. quidam 'populare' pro ad populandum uel pro populatum accipiunt. VERTERE pro aduertere. 529. NON EA VIS ANIMO argumentum ab inpossibili sicut dictum est, ut "quid Troes potuere?" 'uis' autem est possibilitas. NON EA VIS ANIMO id est, nec uolumus nec possumus. [1,530] 530. EST LOCUS conparatione orbis totius Italia locus est; nam prouincia locus non potest dici. minus est autem 'quam' uel 'quem locum', ut "urbs antiqua fuit". aut ideo 'locus', ut ostendat paruo posse esse contentos. HESPERIAM Hesperiae duae sunt, una quae Hispania dicitur, altera quae est in Italia. quae hac ratione discernuntur: aut enim Hesperiam solam dicis et significas Italiam, aut addis 'ultimam' et significas Hispaniam, quae in occidentis est fine, ut Horatius "qui nunc Hesperia sospes ab ultima". et haec est uera Hesperia, ab Hespero dicta, id est stella occidentali. ceterum Italia Hesperia dicitur a fratre Atlantis, qui pulsus a germano Italiam tenuit eique nomen pristinae regionis inposuit, ut Hyginus docet. GRAI COGNOMINE DICUNT bene 'Grai', ut et ipsa cognoscat, sicut in octauo "Electra, ut Grai perhibent, Atlantide cretus". 531. ANTIQUA nobilis; nec enim noua esse potest, licet primam terram suam esse dicant Athenienses. POTENS ARMIS dicendo 'potens armis', Troianos laudauit, ut ostenderet, non se bellicosam timere prouinciam. UBERE GLEBAE 'uber' proprie est fecunditas. et bene Italiae uirtutem fecunditatemque conlaudat, ne Africam petisse uideantur. 532. OENOTRI COLVERE VIRI deest 'quam'. Oenotria autem dicta est uel a uino optimo, quod in Italia nascitur, uel ut Varro dicit ab Oenotro, rege Sabinorum quia alii partem Italiae Oenotriam tradunt ex Arcadia profectum in Italiam uenisse cum Pelasgis et eam sibi cognominem fecisse. FAMA subaudimus 'est'. MINORES maiores et minores quotiens de genere dicimus numeri sunt tantum pluralis. 533. ITALIAM Italus rex Siciliae ad eam partem uenit in qua regnauit Turnus, quam a suo nomine appellauit Italiam: unde est "fines super usque Sicanos" non usque ad Siciliam; nec enim poterat fieri; sed usque ad ea loca, quae tenuerunt Sicani, id est Siculi a Sicano, Itali fratre. alii Italiam a bubus quibus est Italia fertilis, quia Graeci boues g-italous, nos uitulos dicimus; alii a rege Ligurum Italo; alii ab aduena Molossio; alii a Corcyreo; alii a Veneris filio, rege Lucanorum; alii a quodam augure, qui cum Siculis in haec loca uenerit quamque his regionem inaugurauerit; plures atare tenari nepote desatura Minois, regis Cretensium, filia Italiam dictam. 534. HIC CURSUS uel iste cursus, uel pro illuc. et cursus uerbum nauticum est, ut "hunc cursum Iliacas uento tenuisse carinas". 535. CUM SUBITO si 'subito fluctu', nomen est, si per se 'subito', aduerbium. CUM SUBITO ADSVRGENS FLUCTU NIMBOSUS ORION Oenopion rex cum liberos non haberet, a Ioue Neptuno Mercurioque, uel ut quidam tradunt, non Neptuno, sed Marte, quos hospitio susceperat, hortantibus, ut ab his aliquid postularet, petiit, ut sibi concederent liberos. illi intra corium immolati sibi bouis urina facta praeceperunt, ut obrutum terra conpletis maternis mensibus solueretur. quo facto inuentus est puer, cui nomen ab urina inpositum est, ut Ourion diceretur, quod Dorica lingua commutatum est, ut ou diphthongus in o conuerteretur. quod autem plerumque prima syllaba breuis inuenitur, ut hoc loco, cum sit naturaliter longa, Graecae rationis est; nam detractio fit u litterae et o remanet breuis, quo modo "g-ourea g-te g-skioenta" pro orea, g-poiehson pro g-poehson. et hoc, quia aut o est naturaliter longa, aut ou diphthongus; ceterum si sit in proprio nomine dichronos, ut omnes Latinae sunt, propriorum nominum abutemur licentia, ut in artibus lectum est. Orion ergo postea uenator factus, uelut trium parentum uiribus fisus, dum uellet cum Diana concumbere, ut Horatius dicit, eius sagittis occisus est, ut Lucanus, inmisso scorpione periit, et deorum miseratione relatus in sidera signum famosum tempestatibus fecit. ueri similius autem est a scorpione interemptum, quo oriente occidit, quia et scorpionem tamquam ultorem pudicitiae Diana inter sidera collocauit: cuius chelae amputatae aliud signum fecerunt; nam ipsae sunt libra. sane ipse Orion magnitudine sua multis oritur diebus, et ideo eius etiam apud peritos est incerta tempestas: unde dictum est 'cum subito adsurgens' ad excusationem non praeuisae tempestatis. et multi superfluo quaerunt, cur ortus commemoretur Orionis, cum sit inmissa a Iunone tempestas. sed Ilioneus ista non nouit quae a poeta supra dicta sunt, per musam, ut diximus, cognita. et constat numina nisi inuenta occasione nocere non posse: quod in omni suo opere Vergilius diligenter obseruat. bene autem 'nimbosus', qui et ortu suo et occasu tempestates conmouet, sicut ait Horatius "qua tristis Orion cadit"; et quia hoc signum ibi est, ubi Hyades circa frontem Tauri. 536. IN VADA CAECA incognita, latentia. PROCACIBUS AVSTRIS perseuerantibus. et procax proprie petax est, nam procare est petere, unde et proci petitores dicuntur. alii 'procacibus' inpudentibus tradunt. 537. PERQUE UNDAS SUPERANTE SALO eleuato mari et in undas diuiso, ut solet in tempestate. 'salo' autem uenit ab eo quod est hoc salum sali, nam "sale tabentes" ab eo quod est hic sal salis. PERQUE INVIA SAXA 'inuia', id est aspera, inmania. unde et Dido paulo post 'quae uis inmanibus adplicat oris'? non enim suos uituperat, sed naturam litoris culpat. 538. HUC PAUCI uult intellegi, ut quidam tradunt, superesse et alios qui sunt in futuro uindices, si isti fuerint laesi; nam hoc est quod ait 'dispulit', id est dispersit. ADNAVIMUS ORIS elegit uerbum aptum naufragio ad eliciendam misericordiam: quamuis et de nauibus 'natat' lectum sit, ut "natat uncta carina". ADNAVIMUS adnatauimus per syncopen, quotiens syllaba de medio subtrahitur. et bene 'adnauimus', quasi uix et opportune. 539. QUOD GENUS HOC HOMINUM? rhetorice uituperaturus mores non ad Didonem loquitur, sed ad tertiam se confert personam. QUAEVE HVNC TAM BARBARA MOREM P- P- bene mores accusat terrae, ut humanitas patriae potius esse uideatur. [1,540] 540. HOSPITIO PROHIBEMVR HARENAE ut alibi "litusque rogamus"; occupantis est enim possessio litoris. unde ostenduntur crudeles qui etiam a communibus prohibeant. HOSPITIO PROHIBEMVR HARENAE ut alibi "litusque rogamus innocuum". litus enim iure gentium commune omnibus fuit et occupantis solebat eius esse possessio. Cicero in Rosciana "nam quid est tam commune, quam spiritus uiuis, terra mortuis, mare fluctuantibus, litus eiectis?" unde ostenduntur crudeles qui etiam a communibus prohibeant. 541. BELLA CIENT id est mouent. et bene 'cient' et 'uetant' permanet in tertia persona, ne eos in hoc barbaros et inmites appellare uideatur. sane in principio modestius, hic iam commotius. PRIMAQUE VETANT CONSISTERE TERRA id est in litore, ut alibi "tuque o, cui prima frementem fudit equum magno tellus percussa tridenti". 542. MORTALIA ARMA mortalem possibilitatem. sane arma etiam consilia significant, ut "quaerere conscius arma". sed hoc loco terret latenter propter Siciliam; nam et paulo post ait 'sunt et Siculis regionibus urbes', cum unam habeant in qua Acestes regnat: sed ad terrorem 'urbes' posuit. TEMNITIS autem pro contempnitis per aphaeresin dictum, quae est cum prima uerbi syllaba detrahitur. alii 'mortalia arma' pro humanitate accipiunt. 543. AT SPERATE DEOS abusiue 'timete', ut alibi "hunc ego si potui tantum sperare dolorem", cum speremus bona, timeamus aduersa. ueteres tamen sperare dicebant deorum auxilia spectare. Plautus in milite "deos sperabo, teque postremo tamen", in Casina "diis sum fretus, deos sperauimus". sane opportune post blanda principia ista ponuntur; prodest enim nonnumquam subtiliter obiurgare quem roges. MEMORES FANDI ATQUE NEFANDI iusti et iniusti. et bene 'memores', quia etiamsi non statim puniant crimina, sunt tamen memores, ut Horatius "raro antecedentem scelestum deseruit pede poena claudo". et dicendo 'fandi atque nefandi' significat 'prout meriti fueritis'. 544. REX ERAT bene medio uerbo usus est 'erat', ne si 'fuit' dixisset, fiduciam abiecisse uideretur. 545. NEC PIETATE FUIT multum interest inter iustitiam et pietatem; nam pietas pars iustitiae est, sicut seueritas. nunc ergo hoc dicit, qua parte sit iustus, id est pietate. et bene duo laudat in Aenea: pietatem, quam a Didone inpetrare contendit, et uirtutem, quam uult timeri. QUO IVSTIOR ALTER NEC PIETATE FUIT NEC BELLO MAIOR ET ARMIS qui et beneficium referre potest, et uindicare. BELLO MAIOR ET ARMIS non est iteratio; nam bellum et consilium habet, 'arma' tantum in actu ipso sunt. BELLO MAIOR ET ARMIS hoc est scientia rei militaris et uiribus dimicandi, ut aliud ⟨sit⟩ animi, aliud corporis. 546. QUEM SI FATA VIRUM SERVANT unum sensum in tres partes diuisit, et potuit reprehendi idem dixisse, nisi ostenderet eum libenter uoto suo inmorari. tale est illud "si numina uestra incolumem Pallanta mihi" et cetera. SI VESCITVR AVRA uescor illa re, ut alibi "uescitur Aeneas simul et Troiana iuuentus perpetui tergo bouis et lustralibus extis". nec nos decipiat quod dicit Plinius, ut elocutiones ex similibus formemus; nam ecce comedo illam rem dicimus, nec tamen uescor illam rem. et ipse enim dicit non usquequaque hoc esse faciendum. SI VESCITVR AVRA uerbum inchoatiuum sine praeterito tempore et quod a se nascitur. sane hic 'uescitur' pro fruitur posuit; nam non comedit auram, sed uiuit ea. 547. AETHERIA AVRA quia animum aere, corpus cibo potione et ceteris diligenter nutrimus. 548. NON METUS hoc loco distinguendum est. cuius autem rei, ex sequentibus probat; nam uult eam non timere, ne inaniter praestet. alii 'non metus officio' legunt et hunc sensum dicunt: non metuo pro officio nostro, id est non timeo, ne non sit unde satisfaciamus officio ac parem gratiam reddamus. OFFICIO NEC TE CERTASSE PRIOREM PAENITEAT nec tibi parum uideatur prima beneficia praestitisse, cum possis maiora recipere. nam 'paeniteat' parum uideatur est, ut in heauton timorumeno "at enim quantum hic operis fiat paenitet", hoc est parum uidetur. sane 'certasse' quidam prouocasse accipiunt, ut Terentius "beneficiis si certasset audisset bene". officium autem est, quod Graeci g-to g-kathekon appellant. Cicero de Marcello "noli igitur in conseruandis bonis uiris defetigari, non cupiditate praesertim aliqua aut prauitate lapsis, sed opinione officii stulta fortasse, certe non inproba". 549. SUNT ET SICVLIS REGIONIBUS URBES id est gratiam reddere possumus: arma latenter minatur. [1,550] 550. TROIANOQUE A SANGUINE CLARUS ACESTES cum Laomedon promissam murorum mercedem Neptuno et Apollini denegasset, Neptunus iratus Troiae inmisit cetos quod eam uastaret. unde Apollo consultus, cum et ipse irasceretur, contraria respondit dicens, obiciendas puellas nobiles beluae. quod cum fieret timens Hippotes quidam nobilis filiae Egestae, cum Laomedontis regis Hesiona iam esset orta seditione religata, inpositam eam naui misit quo fors tulisset. haec ad Siciliam delata a Crimisso fluuio, quem Crinisum Vergilius poetica licentia uocat, conuerso in ursum uel canem conpressa edidit Acesten, qui ex matris nomine ciuitatem Troianis condidit, quae hodie Segesta nominatur. TROIANOQUE A SANGUINE CLARUS ACESTES bene Troiano, ut necesse habeat si passi fuerint iniuriam uindicare, quod in principio bene tacuit. de Aceste autem fabula talis. cum Laomedon promissam murorum mercedem Neptuno et Apollini denegasset, Neptunus iratus Troiae inmisit cetos per quod uicina litoris uastarentur. unde Apollo consultus, cum et ipse irasceretur, contraria respondit dicens obiciendas puellas nobiles beluae. quod cum saepe fieret et Laomedontis Hesiona iam esset ad scopulum orta seditione religata, non nulli parentes peregre mittere filias quam domi perdere maluerunt; nam alii auehendas mercatoribus tradiderunt. timens Hippotes uel ipsostratus filiam Egestam inpositam naui misit quo fors tulisset. haec ad Siciliam uentis delata a Crimisso fluuio, quem Crinisum Vergilius poetica licentia uocat, conuerso in ursum, uel ut quidam uolunt in canem, conpressa edidit Egestum, quem Vergilius Acestem uocat, qui matris nomine ciuitatem Troianis condidit, quae ante Egesta post Segesta nominata est. 551. QUASSATAM VENTIS quamuis sit iusta petitio, tamen prope inuidiose ostendit, quam sit res quam petit exigua. SUBDUCERE in terram trahere, hoc est subductam curare. deducere autem in mare mittere, ut "deducunt naues socii". 552. APTARE aptas legere. legitur et 'optare', sed utrumque eligere significat. uel 'aptare' adiungere uel adfigere, ut "stellis ardentibus aptum". STRINGERE REMOS aut defrondare, ut "agricolae stringunt frondes", aut 'fractos stringere remos', id est ligare, quia supra dixerat "franguntur remi". 553. SOCIIS ET REGE RECEPTO syllepsis per numeros, ut "hic illius arma, hic currus fuit". 554. SIN ABSVMPTA SALUS hoc est, si periit Aeneas, qui Troianorum salus est. PATER OPTIME mira laus, cum et patrem et optimum dicit. 556. NEC SPES IAM RESTAT IVLI bene de Ascanio spem dicit propter aetatem, ut "Ascanium surgentem" et "spes surgentis Iuli". sane et hic tribus inmoratur quae metuit, ut supra in uoto. 557. AT FRETA SICANIAE bene recessuros se dicunt. 'freta' autem, quia freto a Sicilia diuiditur Italia. sane quidam a feruore dici putant. et Sicanos quidam autochthonas tradunt, quidam ex Hiberia profugos de nomine fluminis Sicoris, quem reliquerant, Sicaniam nominasse. SEDESQUE PARATAS propter Acestis cognationem. 558. REGEM aut qui nunc rex est, aut qui etiam noster futurus est. 559. TALIBUS ILIONEUS aut subaudis 'loquebatur', aut ex posterioribus 'fremebant' intellegis. ORE FREMEBANT hoc est consentiebant. et bene 'ore', quia et armis possumus fremere. ORE FREMEBANT aut probantes Ilionei dicta aut rogantes Didonem. [1,560] 560. DARDANIDAE haec hemistichia Vergilius nominabat, quae in emendando carmine fuerat repleturus. 561. TUM BREVITER DIDO atqui non breuiter loquitur. sed breue et longum, paruum et magnum perfectum nihil habent, sed per conparationem intelleguntur, ut supra de prouincia "est locus" orbis, ut diximus, conparatione. item hoc loco 'breuiter', id est minus, quam Ilioneus. et notandum regum esse breuiloquium, ut multis in Vergilio locis probatur, feminarum uerecundiam: unde utrumque dedit Didoni. VVLTUM DEMISSA nota figura est, ut "oculos suffusa nitentes". dicendo autem 'uultum demissa' aliud genus officii adiecit. 562. SOLVITE CORDE METUM TEUCRI sicut supra Iouis oratio, partim obiecta purgat partim petita promittit. sciendum sane, quia cum petuntur uel promittuntur aliqua, a ualidissimis inchoandum est, ut hoc loco. et est genus argumenti a necessario. SOLVITE CORDE METUM TEUCRI qui pollicetur statim debet promittere, tunc subiungere si qua uult, ne exspectatione suspensus detineatur auditor. nam et in Aeoli oratione statim promittit. SECLVDITE CURAS iteratio est ad augmentum beniuolentiae, hoc est, ad confirmandum supplicum animum. 'secludite' uero pro excludite: quod fit aut propter hiatum, aut propter suauitatem, ut a, "silice in nuda conixa reliquit" pro enixa. 563. RES DVRA ac si diceret 'est quiddam'. et duo formidat: uicinos barbaros et fratris aduentum, quae propter nouitatem personarum generaliter dicens reliquit. RES DVRA oportebat ex aliqua parte enuntiari domus calamitatem. uel ideo 'res dura', quod femina est. ET REGNI NOVITAS quae semper habet timorem. 564. MOLIRI bene non facere, sed 'moliri', ut terroris sit, non crudelitatis. 565. QUIS GENUS AENEADUM satis propere dixit Aeneadas, quamquam ab Ilioneo audierit 'rex erat Aeneas nobis', nec haec in opere inemendato miranda sunt. quamuis alii prolepsim uelint esse. TROIAE NESCIAT URBEM aut Ilium dicit, quod in Troia est, aut 'Troiae urbem', ut "urbem Pataui, urbem Buthroti". 566. INCENDIA BELLI id est uim; semper enim diluuio et incendio conparat bellum, ut "in segetem ueluti cum flamma furentibus austris incidit aut rapidus montano gurgite torrens". INCENDIA BELLI aut ardorem simpliciter belli, quia semper diluuio et incendio et tempestati conparat bellum, ut "in segetem ueluti cum flamma f- a- i- aut rapidus montano flumine torrens" et alibi "saeuis effusa Mycenis tempestas ierit": aut potest subtilius dictum accipi, quod Ilium conflagrauit incendio. 567. NON OBTVSA ADEO aut non multum, uel ualde, ut in Terentio "adulescentem adeo nobilem" et "si adeo digna res est, ubi tu neruos intendas tuos": aut 'non adeo', ut tu dicis, ut Troianorum famam ignoremus. 'obtusa' uero stulta, id est crudelia, ut merito Sol equos suos ab ista urbe deuertat. 568. NEC TAM AVERSUS EQUOS TYRIA SOL IVNGIT AB URBE fabula quidem hoc habet: Atreum et Thyestem germanos, cum in dissensione sibi nocere non possent, in simulatam gratiam redisse: qua occasione Thyestes cum fratris uxore concubuit, Atreus uero ei filium epulandum adposuit: quae Sol ne uidendo pollueretur, aufugit. sed ueritatis hoc est: Atreum apud Mycenas primum solis eclipsin inuenisse, cui inuidens frater ex urbe discessit tempore quo eius probata sunt dicta. NEC TAM A- E- T- S- I- A- V- hoc est non in alio orbe habitamus. 569. SEV VOS HESPERIAM MAGNAM g-megaleh enim g-Hellas appellata est Italia, quia a Tarento usque ad Cumas omnes ciuitates Graeci condiderunt. [1,570] 570. SIVE ERYCIS FINES Eryx Veneris et Butae, uel ut quidam uolunt Neptuni filius fuit, qui praepotens uiribus aduenas caestibus prouocabat uictosque perimebat. hic occisus ab Hercule monti ex sepultura sua nomen inposuit: in quo matris fecerat templum, quod Aeneae adscribit poeta dicens "tum uicina astris Erycino in uertice sedes fundatur Veneri Idaliae". in hoc autem monte dicitur etiam Anchises sepultus, licet secundum Catonem ad Italiam uenerit. ERYCIS FINES id est Siciliam. 571. AVXILIO TUTOS DIMITTAM non sine ordine poeta inducit Didonem et credentem ignotis et tam facile tanta promittentem; si enim bene aduertatur, de illo loco pendet "in primis regina quietum accipit in Teucros animum mentemque benignam". 572. VVLTIS ET HIS deest 'uel si'. 573. URBEM QUAM STATVO VESTRA EST multi antiptosin uolunt, accusatiuum pro nominatiuo, ut sit pro 'urbs quam statuo uestra est'. sed si sic intellegamus, 'quam' nihilominus sequitur et syllepsis fit per casus mutationem; debuit enim dicere 'urbs quae statuitur uestra est'. melius ergo est 'uultis' bis intellegere, ut sit 'uultis regnis considere? uultis urbem quam statuo? uestra est', ut est "eruet ille Argos Agamemnoniasque Mycenas ipsumque Aeaciden": subaudis 'ille'. alter enim Pyrrhum uicit, alter Mycenas. item "non ignara mali miseris succurrere disco". URBEM QUAM STATVO VESTRA EST hoc schema de antiquioribus sumptum possumus accipere; ait enim Cato in legem Voconiam "agrum quem uir habet tollitur" et Terentius "eunuchum quem dedisti nobis, quas turbas dedit". 574. AGETVR regetur. 575. ATQUE UTINAM dicendo 'utinam' et humanitatem suam ostendit et Aeneae se cupidam. NOTO COMPVLSUS EODEM aut quouis uento, aut re uera Noto, qui de syrtibus Carthaginem ducit; supra enim Ilioneus "in uada caeca tulit penitusque procacibus austris". EODEM 'o' naturaliter longa est, sed si corripiatur metri est, ut "steteruntque comae". 576. ADFORET adueniat; temporis est futuri. EQUIDEM in omni Vergilio 'ego quidem' significat, sed in aliis et pro 'quidem' tantum ponitur, ut Tullius "equidem ego ceteras tempestates". item Persius "non equidem hoc dubites amborum foedere certo consentire dies". CERTOS aut ueloces, aut fideles; utrumque enim hoc loco significat. aliquando et firmos, uel fortes, ut Sallustius "apud latera certos locauerat", ut Vergilius "tam certa tulistis pectora". aliquando et deliberati iudicii, ut "certus iter". CERTOS qui cito inueniant. contrario incertos pro tardis. Sallustius "et onere turrium incertis nauibus". 577. ET LIBYAE g-katachrehstikos nam Dido Libyae regna non retinet. ET LIBYAE LUSTRARE E- I- ut ostendat uoluntatem et libenter se misisse, qui Aeneam quaererent. 578. EIECTUS naufragus, ut "eiectum litore egentem". 579. ANIMUM ARRECTI nota figura est. [1,580] 580. IAMDVDUM et cito, uel quam primum significat, ut "iamdudum sumite poenas", et olim, ut hoc loco. 582. SVRGIT oritur. et est translatio corporis ad animum, ut alibi "stat conferre manum Aeneae". 583. CLASSEM SOCIOSQUE RECEPTOS syllepis per numeros. 'receptos' de maris periculo liberatos, ut "frugesque receptas", uel a Didone; nam et ab ea timuerant, ut ait "laetitiaque metuque". 584. UNUS ABEST Oronten significat. QUEM VIDIMUS IPSI SUBMERSUM quod ante doloris fuerat, ut "ipsius ante oculos", nunc consolationis est, cum cernit omnes incolomes. 585. DICTIS RESPONDENT CETERA MATRIS modo congruunt, consentiunt, quia dixerat supra "namque tibi reduces socios". alibi 'respondet' respicit, ut "respondet Gnosia tellus". 587. SCINDIT SE NUBES nubes tantum dicimus, non nubs, licet dicamus trabs trabes, stirps stirpes, prex preces, plebs plebes. sed de his tantum quae legimus sunt ponenda; non enim artis sunt ista, sed usurpationis, qua metri causa utuntur poetae, ut uel minuant uel augeant nominatiuum. inde est et supellex supellectilis. ET IN AETHERA PURGAT APERTUM quia aer collectus nubes fecit, ut "atque in nubem cogitur aer", quae puriore uento dissoluitur in aerem. 588. RESTITIT AENEAS abscedente scilicet nube. CLARAQUE IN LUCE REFVLSIT laus est nimiae pulchritudinis, cui nec lucis claritas derogauit. 589. OS UMEROSQUE DEO SIMILIS similes umeros habens deo. et est Graeca figura, ut diximus supra. IPSA aut quod sequitur 'nato genetrix', aut certe 'ipsa', id est pulchritudinis dea. [1,590] 590. DECORAM CAESARIEM a caedendo dicta caesaries, ergo tantum uirorum est. quod autem dicit 'decoram' uult etiam in Aenea naturalem fuisse pulchritudinem, ne si totum tribuat Veneri, nihil Aeneae sit reliquum, uel contra nihil relinquatur matris fauori: quod sequens melius indicat conparatio. ut Horatius "fortes creantur fortibus" magna arte nec eruditioni aliquid nec natalibus derogat. IVVENTAE iuuentus est multitudo iuuenum, Iuuentas dea ipsa, sicut Libertas, iuuenta uero aetas; sed haec a poetis confunduntur plerumque. 591. PURPVREUM pulchrum, ut Horatius "purpureis ales oloribus". LAETOS HONORES non terribiles, ut esse in uiris fortibus solent. 592. MANUS uel artificis, uel ars ipsa. ADDUNT bene 'addunt', quia et ipsa materies habet naturalem pulchritudinem. EBORI DECUS ebur a barro dictum, id est elephanto, ut Horatius "quid tibi uis, mulier, nigris dignissima barris?" sane naturam huius nominis nec deriuatio nec obliqui casus reseruant. et eboris enim et eburneus facit, non eburis, sicut murmuris. 593. PARIVSVE LAPIS candidissimus est, lygdinus nomine, qui apud Parum nascitur. PARIVSVE LAPIS C. A. ut in decimo "qualis gemma micat, fuluum quae diuidit aurum". 594. TUM SIC quid est 'sic'? et sui gratia praepotens et matris auxilio. 595. INPROVISUS bene, quia maiora nobis et pulchriora solent uideri, non paulatim aliqua, sed subito stupenda conspicere. CORAM QUEM QUAERITIS hoc loco distinguendum; nam si unum esset, 'adest' diceret, non 'adsum'. et coram non nulli ad personam, ut 'coram Vergilio', palam ad omnes referri uolunt, ut 'palam omnibus'. Varro "coram de praesentibus nobis, palam etiam de absentibus". sane coram quidam aduerbium putant, quia non subsequitur casus, quidam praepositionem loquellis, non casibus seruientem. 596. EREPTUS liberatus; et utitur poeta familiarius hoc uerbo "eripe me his, inuicte, malis" et "eripui, fateor, leto me". 597. O SOLA propter Polymestoris factum, qui fide uiolata defecit ad Graecos, ut habemus in tertio. MISERATA et miseror et misereor unum significat, sed miseror accusatiuum regit, ut hoc loco, item "nec miseratus amantem est", misereor genetiuum, unde est "miserere animi non digna ferentis". 598. QUAE NOS RELIQUIAS DANAUM si Troianos significat, simpliciter intellegis; si ad se refert, quod Achillem euasit fauore Neptuni. 'Danaum' autem pro Danaorum. TERRAEQUE MARISQUE 'terrae' propter Cretensem pestilentiam, 'maris' propter Orontis interitum. 599. OMNIBUS EXHAVSTIS ueteres sic dicebant 'clades hausi', id est pertuli. OMNIUM EGENOS egeo honestius genetiuo iungitur quam ablatiuo, cui iungit Cicero, ut "eget ille senatu". item contra Vergilius "quorum indiget usus". quidam autem 'egenos' pro egentes dictum tradunt, nomen pro participio. [1,600] 600. URBE DOMO SOCIAS hoc est et publico et priuato dignaris hospitio. 601. NON OPIS EST NOSTRAE DIDO 'opis' possibilitatis. et secundum Ateium philologum opes numero tantum plurali diuitias significant, ut "Troianas ut opes", numero tantum singulari auxilium, ut "fer opem, serua me obsecro", ab utroque possibilitatem. NEC QUICQUID UBIQUE EST meminit historiae. multi enim post excidium Troiae orbis diuersa tenuerunt, ut Helenus Epirum, Antenor Venetiam, alii Sardiniam secundum Sallustium, alii uicina syrtibus loca secundum Lucanum, ut "portusque quietos ostendit Libyae Phrygio placuisse magistro". 603. DI TIBI ordo est 'dii tibi praemia ferant'. SI QUA PIOS RESPECTANT NUMINA si quidem, ut Horatius "si tamen impiae non tangenda rates transiliunt uada"; nec enim congruit optare dubitantem: aut certe ad se rettulit, qui cum pius esset, tot laborabat incommodis. SI QUA PIOS R- N- S- Q- V- I- E- 'qua' et 'quid' addidit, erat enim integrum 'si pios numina respiciunt et iustitia usquam est'. 604. SI QUID USQUAM IVSTITIAE EST si ualet apud homines iustitia. ET MENS SIBI CONSCIA RECTI secundum Stoicos, qui dicunt, ipsam uirtutem esse pro praemio, etiamsi nulla sint praemia. 605. FERANT adferant uel tribuant. QUAE TE TAM LAETA TULERUNT SAECVLA alibi "nati melioribus annis"; felicitas enim temporum ex nascentum meritis comprobatur, ut e contrario Terentius "hocine saeculum! o scelera, o genera sacrilega!" et digna laus regibus, ut bono tempore nati esse dicantur. 606. QUI TANTI TALEM GENVERE PARENTES secundum artem rhetoricam parentes quos ignorat laudat ex liberis. simul sciendum omnia hoc loco laudis praecepta seruata; nam et a parentibus laudat, ut 'qui tanti talem genuere parentes'; et ab ipsa, ut 'urbe domo socias'; et a futuro, ut 'nomenque tuum laudesque manebunt'. 'talem' autem, tam iustam, tam piam. 607. IN FRETA abusiue modo maria; nam proprie fretum est mare naturaliter mobile, ab undarum feruore nominatum. DUM MONTIBUS UMBRAE LUSTRABUNT CONVEXA alii hoc loco distinguunt et dicunt, quamdiu inclinata in montibus latera umbrae pro solis flexu circumibunt, ut "lustrat Auentini montem": aut 'lustrabunt' inumbrabunt, unde lustra et ferarum cubilia et lupanaria per contrarium dicimus, quia parum inlustrantur. alii tamen 'conuexa sidera' uolunt, id est pendentia, ut "et caeli conuexa per auras", id est suspensa, planetasque intellegunt, quia non sunt fixi, sed in aere feruntur. 'pasci' autem aquis marinis sidera, id est ignes caelestes, physici docent, secundum quos Lucanus ait "atque undae plus quam quod digerat aer". alii 'sidera conuexa' nobis inminentia, uel quae per conuexum polum pascuntur, uel quae per conuexum disposita exhalatione terrae ali credantur. quidam radios solis pasci asserunt umore terreno. 'polus' autem caelum dixit. 609. HONOS honor, an honos quaeritur, quia nominatiuus pluralis 'res' terminatus singularem in or mittit, ut amores amor, honores honor, exceptis monosyllabis, ut flos mos ros. [1,610] 610. QUAE ME CUMQUE VOCANT TERRAE id est in quibuscumque terris fuero. 611. ILIONEA paenultimam huius nominis syllabam natura breuem licentia, qua in nominibus propriis omnes syllabae uocales possunt esse communes, produxit. 613. OBSTIPVIT animo perculsa est, quod iam futuri amoris est signum. PRIMO ASPECTU id est pulchritudine. SIDONIA pro Tyria a uicinitate. 614. CASU DEINDE id est miseratione. ET SIC ORE LOCVTA EST pleonasmos. sic "uocemque his auribus hausi". 615. QUIS TE NATE DEA quis, qualis; admirantis enim est, non interrogantis, ut "quis globus, o ciues!" non enim interrogat ille qui nuntiat. hoc autem Dido, ut post indicat, ex Teucri narratione cognouit. 616. QUAE VIS qualis. INMANIBUS ORIS ut Sallustius "mare saeuum, inportuosum". INMANIBUS ORIS non de suo regno ait, sed illas oras significat, quas Ilioneus ait "per inuia saxa dispulit". ADPLICAT secundum praesentem usum per 'd' prima syllaba scribitur, secundum antiquam orthographiam, quae praepositionum ultimam litteram in uicinam mutabat, per 'p', secundum euphoniam per 'a' tantum. praepositio enim cum ad conpositionem transierit aut uim suam retinet, ut indico, aut mutat ultimam litteram, ut sufficio, aut perdit, ut coemo. 617. TUNE ILLE AENEAS et hoc admiratiuum, non interrogatiuum. 'ille' autem honoris est, ut "sic Iuppiter ille monebat", uel 'tune ille' uidetur beneficium Veneris admirari in eo, quem adamatura est. DARDANIO ANCHISAE bene Anchisen addidit, ne cui diceret esset incertum; cum multis enim Venus concubuit. sed sciendum Anchisen, ut fabula loquitur, pastorem fuisse et cum eo amato Venerem concubuisse. unde Aeneas circa Simoin fluuium natus est; deae enim uel nymphae enituntur circa fluuios uel nemora. quod cum iactaret Anchises, adflatus fulmine oculoque priuatus est. 619. TEUCRUM MEMINI SIDONA VENIRE quidam 'memini uenire' pro 'memini uenisse' accipiunt. TEUCRUM SIDONA VENIRE historia hoc habet, Herculem cum Colchos iret perdito Hyla, qui aquatum profectus, ut fabula loquitur, a nymphis adamatus et raptus est, ut ueritas habet, lapsus in fontem altissimum necatus est, post peragratam Mysiam nauibus Troiam uenisse. a cuius portu cum eum Laomedon arceret, occisus est, et eius filia Hesiona belli iure sublata comiti Telamoni tradita est, qui primus ascenderat murum, unde Teucer natus est; nam Aiacem ex alia constat esse procreatum. tunc Hercules Priamum quoque redemptum a uicinis hostibus in paterno regno locauit: unde et Priamus dictus est g-apo g-tou g-priasthai, id est emi. ceterum quae de liberata dicuntur Hesiona constat esse fabulosa. sed Teucer cum Troia euersa sine fratre esset reuersus, qui se furore propter perdita Achillis arma interemerat, uel, ut quidam uolunt, quia non defenderat Aiacis fratris interitum, ut alii, quod ossa fratris non rettulisset, ut non nulli, quod Tecmessam concubinam uel eius fratris filium Eurysacen ad auum Telamona de Troia secum non reduxerit, quia ille alia naui uectus felicius nauigauerat, Salamine pulsus a patre Sidona uenit, ex quo Dido cuncta cognouit. Aiax autem Achillis patruelis frater fuerat, quoniam Telamon et Peleus fratres fuerunt, Aeaci filii. [1,620] 621. BELUS quidam alium patrem Elissae dicunt. OPIMAM pro opulentam non nulli accipiunt. VASTABAT CYPRUM quam subactam concessit Teucro, ut in ea conlocaret imperium, qui ex responso Apollinis illuc perrexerat et ciuitatem Salaminam ex nomine patriae ibi condidit, licet alii dicant ab ipso Teucro Cypri superatos incolas et sic conditam ciuitatem: unde 'auxilio Beli' accipi potest, etiam Teucro auxilium a Belo ad occupationem insulae praestitum. 622. DICIONE potestas dictis constat, id est imperio. et quaerendus nominatiuus huius nominis. sed de hac re historia longe aliud continet. 623. CASUS hoc loco ruinae, ut "ceciditque superbum Ilium", non fortunae intellegendus est casus. 624. PELASGI Graeci a Pelasgo Iouis et Larissae filio. 625. IPSE HOSTIS TEUCROS Troianorum laudis exaggeratio, quod etiam ab hoste laudantur. et quidam 'hostis' singularem, quidam pluralem legunt. LAVDE quidam pro uirtute accipiunt, ut "primam merui qui laude coronam". FEREBAT laudabat, praeferebat. 626. TEUCRORUM A STIRPE VOLEBAT propter genus maternum, ut supra diximus. et plus est quod dixit 'uolebat', quasi materno gaudens refutaret genus paternum. sane 'stirps' cum de origine dicimus generis feminini est, ut "heu stirpem inuisam", cum de ligno masculini "sed stirpem Teucri nullo discrimine sacrum". 627. TECTIS SUCCEDITE NOSTRIS ad conuiuium uocat; nam iam supra dixit 'urbe, domo socias'. dicitur autem 'o tectis succedite', ut "succeditque gemens stabulis", et "tecto adsuetus coluber succedere". 628. ME QUOQUE quemadmodum uos. SIMILIS FORTUNA scilicet aduersa. 629. DEMUM postea. [1,630] 630. NON IGNARA MALI MISERIS SUCCVRRERE DISCO quare 'non disco'? quia non sum ignara; bis enim intellegimus 'non', ut supra diximus. sic Sallustius "segnior neque minus grauis et multiplex cura". 631. SIMVL AENEAN IN REGIA DUCIT TECTA et hoc et quod sequitur uidetur auspicium nuptiarum. 632. SIMVL DIVUM TEMPLIS INDICIT HONOREM apud maiores nostros mos fuit, ut magistratus post res serias quae consulto peragebantur in fine actus adderent 'diis honorem dico', uel alio modo 'hinc ad deos', quod poeta, amator antiquitatis, subtiliter docet; infert enim Didonem post habitum cum Aenea colloquium et iunctam hospitalitatem, 'quare agite o tectis iuuenes succedite nostris' et supra 'urbem quam statuo uestra est' et 'Tros Tyriusque mihi nullo discrimine agetur', post actum publicum, diis sacra iussisse; nam subiungit 'simul Aenean in regia ducit tecta, simul diuum templis indicit honorem'. INDICIT HONOREM id est iussit fieri supplicationes. et bene 'indicit', quia Troiani inopinato uenerant. et feriae aut legitimae sunt aut indictae. indici autem dicuntur, quia paupertas maiorum ex conlatione sacrificabat, aut certe de bonis damnatorum: unde et supplicia dicuntur supplicationes, quae sunt de bonis supplicia passorum. Sallustius "in suppliciis deorum magnifici". hinc etiam sacrum et uenerabile et exsecrandum intellegimus, quia sacrae res de bonis exsecrandorum fiebant. INDICIT HONOREM indictiua sacrificia dicebantur quae subito ad praesens tempus indicebantur. dicebantur sacra et honoraria, quod utrumque hoc loco complexus uidetur. 635. TERGA SVUM non declinatio 'u' litteram hoc loco geminat, sed ratio nominis in quo est 'u', sicut et in 'rum' mittit genetiuum pluralem non per declinationem, sed quia est in nomine 'r', ut patrum. alituum uero ubi legimus, parenthesis est, sicut Mauortis, nam alitum facit. 636. MUNERA LAETITIAMQUE DEI id est Liberi patris, ac per hoc uinum: aut certe ut multi legunt 'laetitiamque die', id est diei, ut supra dicta munera sint multorum dierum usui sufficientia, intellegamus autem missa aliqua etiam ad usum diei. in caesi dilegitur. non nulli 'dii' legunt, sicut ueteres 'famis fami'. Plautus in mercatore "qui aut Nocti, aut Dii, aut Soli, aut Lunae". sane quidam hunc uersum intellegi non putant posse, ut est ille "quem tibi iam Troia". 637. SPLENDIDA INSTRVITVR pro instruitur et splendida fit. LUXV modo abundantia, alibi luxuria. et notandum, quia affluentiam ubique exteris gentibus dat, Romanis frugalitatem, qui et duobus tantum cibis utebantur et in atriis sedebant edentes: unde Iuuenalis "quis fercula septem secreto cenauit auus?" et Vergilius "perpetuis soliti patres considere mensis". MEDIIS TECTIS iuxta cottidianam consuetudinem ait 'mediis', ut si dicamus 'in media domo sua sedens turbatus'. 639. LABORATAE VESTES labore perfectae, ut "laboratasque premunt ad pectora ceras". et est sermo in conpendium coactus, sicut "rapuitque in fomite flammam", id est raptim fecit. et sane 'uestes' non illas dicit quibus induimur, sed stragulas, super quas discumbitur, sic enim dicebantur 'uestes stragulae'. OSTROQUE SUPERBO claro, pretioso, id est per se superbo, aut quia superbos faciat. [1,640] 640. INGENS ARGENTUM MENSIS aut subaudi 'exponunt', aut mensas argenteas accipe. CAELATAQUE IN AVRO insculpta. et nomen hoc in principali aliam habet naturam, in deriuatione mutat. nam celum dicitur ferrum ipsum unde operantur argentarii, quod producitur naturaliter, sed in deriuatione mutatur; diphthongus namque est 'caelataque in auro'. 641. FORTIA FACTA PATRUM ueteres enim in conuiuiis solebant fortia parentum facta narrare, quae hic etiam insculpta dicit. et hic resoluit poeta illud quod reprehenditur, cur in templo Iunonis non Poenorum, sed Troianorum et Graecorum facta depinxerit, scilicet quod suorum res pretiosiore materia signatas habuerit. SERIES ordo conexus. 642. PER TOT DUCTA VIROS a Belo, primo rege Assyriorum, ut "ab antiquo durantia cinnama Belo" usque ad Belum, patrem Didonis, qui et ipse Assyrius fuit, quamuis alio nomine pater Didonis fuisse dicatur. hinc est "quam Belus et omnes a Belo soliti", cum inter patrem et filiam medius nullus existat. et hoc regis nomen ratione non caret; nam omnes in illis partibus Solem colunt, qui ipsorum lingua El dicitur, unde et g-Hehlios. ergo addita digammo et in fine facta deriuatione a Sole regi nomen inposuit. 643. AENEAS sequitur 'rapidum ad naues', cetera per parenthesin dicta sunt. 644. RAPIDUM AD NAVES PRAEMITTIT ACHATEN non praemittit, nec enim sequitur ipse, sed praerapidum, quod ex adfectu patris, id est eius qui mittit, intellegendum est, non ex Achatae uelocitate. et sic praerapidum dixit, quomodo Terentius "per pol quam paucos", hoc est perquam paucos; 'pol' enim ipsum per se plenum est iurantis aduerbium, cui praepositio separatim numquam cohaeret. 645. FERAT adferat, nuntiet, ut "feret haec aliquam tibi fama salutem". 646. STAT modo 'est', ut "Graio stant nomine dictae"; alias 'horret', ut stant lumina flamma et "stabat acuta silex"; item 'plenum est', ut "iam puluere caelum stare uident" et "stant et iuniperi et castaneae hirsutae"; item 'positum est', ut "stant manibus arae"; item 'placet', ut "stat conferre manum Aeneae" et "stat casus renouare omnes". pro loco ergo hic sermo intellegendus est. 647. ILIACIS EREPTA RVINIS commendat ex loci difficultate, ut "nec tuta mihi ualle reperti"; item ex persona, ut 'ornatus Argiuae Helenae' et 'Ilione quod gesserat olim', ut "hoc Priami gestamen erat": quemadmodum plerumque ex longinquitate, ut "ex Aethiopia est usque haec". EREPTA ostendit ualde pretiosa, quae meruerunt ex ruinis ciuitatis eripi. laborat autem poeta hoc sermone probare, ab Aenea non esse proditam patriam, si ornatus Helenae, quam cum Antenore Troiam prodidisse manifestum est, ex incendio eripuit bellorum casu, non pro praemio proditionis accepit. 648. SIGNIS AVROQUE signis aureis, ut "molemque et montes". PALLAM RIGENTEM duram propter aurum, sicut uel nouas uestes uidemus. significat autem tunicopallium, quod secundum Varronem palla dicta est ab inrugatione et mobilitate, quae est et circa finem huiusmodi uestium, g-apo g-tou g-pallein. 649. ET CIRCUMTEXTUM VELAMEN cycladem significat. ACANTHO genus uirgulti flexuosum, quod uulgo herbacanthum dicunt, in cuius imitationem arte uestis ornatur. Varro ita refert: "Onesicritos ait, in India esse arbores, quae lanam ferant, item Epicadus in Sicilia, quarum floribus quom dempti sint nuclei ex his inplicitis mulieres multiplicem conficere uestem". hinc uestimenta acanthina appellata. [1,650] 650. ORNATUS ARGIVAE HELENAE a uicinitate dixit 'Argiuae'. et paulo post 'Mycenis', cum Spartana fuerit, quae ciuitas est in Laconica; nam legimus "me duce Dardanius Spartam expugnauit adulter". et uide iam omen infelicitatis futurae, cum adulterae suscipit munera. QUOS ILLA MYCENIS hic quoque commendatio muneris a persona, quae in fuga magni fecerit. 651. PERGAMA CUM PETERET eo tempore quo a Paride sollicitata est Helena Venere faciente, quae ei praemium pro uictoria, quam de malo aureo acceperat, alienum matrimonium concilians soluerat. nota fabula omnibus traditum est, quamuis uera historia hoc habere dicatur, non sollicitatam a Paride Helenam, sed cum non ei consentiret, ut absente eo tempore Menelao sponte eum sequeretur ad Troiam, expugnata ciuitate ui a Paride sublatam. unde factum est, ut Paris timore, ne qui eum insequerentur, non recto itinere properaret ad patriam, sed deuerteret ad Aegyptum et ad regem Proteum ueniret. qui cum esset sacrificus et agnouisset alienam uxorem a Paride raptam, duci eam dicitur subtraxisse et nescio quibus disciplinis phantasma in similitudinem Helenae formatum Paridi dedisse, quod in undecimo plenius inuenies. INCONCESSOSQUE HYMENAEOS et fato et legibus. Hymenaeus autem ut alii dicunt deus est nuptiarum, ut alii, quidam iuuenis fuit, qui die nuptiarum oppressus ruina est, unde expiationis causa nominatur in nuptiis. falsum est autem; nam uitari magis debuit nomen extincti. sed hoc habet ueritas: Hymenaeus quidam apud Athenas inter bella saeuissima uirgines liberauit, quam ob causam nubentes eius inuocant nomen, quasi liberatoris uirginitatis. hinc etiam apud Romanos Thalassio inuocatur. cum enim in raptu Sabinarum plebeius quidam raptam pulcherrimam duceret, ne ei auferretur ab aliis, Thalassionis eam ducis nobilis esse simulauit, cuius nomine fuit puellae tuta uirginitas. 652. EXTVLERAT secum exportauerat. MATRIS LEDAE MIRABILE DONUM uel quod ipsa filiae, uel quod ei Iuppiter dederat. 653. PRAETEREA SCEPTRUM ILIONE bene offert munera apta personis, sicut etiam Latino in septimo. ILIONE QUOD GESSERAT OLIM quia etiam feminae sceptro utebantur. 'gesserat' autem pro gestauerat, ut "hoc Priami gestamen erat". et quaeritur, utrum hoc sceptrum de Thracia, an de Troia sublatum. quidam Aeneae ab Iliona datum dicunt. sed quamuis apta nupturae reginae sint munera, tamen futurorum malorum continere omen uidentur. 654. MAXIMA NATARUM PRIAMI quia ante etiam feminae regnabant, praesertim primogenitae; unde est 'maxima'. haec autem uxor Polymestoris fuit, quae post captum Ilium eiecta a uiro manu sua interiit. MONILE ornamentum gutturis, quod et segmentum dicunt, ut Iuuenalis "segmenta et longos habitus", licet segmentatas uestes dicamus, ut ipse "et segmentatis dormisset paruula cunis". 655. BACATUM ornatum margaritis. dicimus autem et haec margarita et hoc margaritum et haec margaris, quod Graecum est, quo modo Nais. sane multi separant gemmam a margarita, ut Cicero "nullam gemmam aut margaritam", et gemmas uolunt dici diuersi coloris, margaritas uero albas; uel gemmas integras, margaritas pertusas. DVPLICEM aut latam, ut "duplici aptantur dentalia dorso", item at "duplex agitur per lumbos spina": aut certe re uera duplicem gemmis et auro. sane inmiscet Romanam consuetudinem; coronis enim feminae utebantur. 656. HAEC CELERANS celeriter facere cupiens. 657. AT CYTHEREA ab insula quae numero tantum plurali dicitur, ut "sunt alta Cythera". NOVAS ARTES ars ton meson est, unde sine epitheto male ponitur. ueteres autem artes pro dolis ponebant, ut Terentius in heauton timorumeno "offendi quendam ibi militem eius noctem orantem: haec arte tractabat uirum", item in Phormione "artificem probum"; nam et Graeci g-dolos g-technas dicunt, ut in secundo "periurique arte Sinonis". 658. FACIEM MUTATUS nota figura est. quod autem addidit 'et ora', perissologia est. 659. FURENTEM INCENDAT REGINAM incendat et furere faciat, ut "animumque labantem inpulit". INPLICET proprie ait; inpliciti enim morbo dicuntur; nam et amor morbus. [1,660] 661. DOMUM TIMET AMBIGVAM in qua habitat mutabilis femina, ut "uarium et mutabile semper femina", item Iuno in quarto "suspectas habuisse domos Carthaginis altae". AMBIGVAM modo incertam. alias 'ambiguam' pro gemina duplicique accipitur, ut "agnouit prolem ambiguam". BILINGVES fallaces; nec enim ad linguam rettulit, sed ad mentem. 662. ATROX IVNO quantum ad Venerem pertinet saeua, non quod ita de ea poeta iudicet. ET SUB NOCTEM CURA RECURSAT circa noctem. et sciendum quia, cum tempus significatur, sub praepositio accusatiuo cohaeret, ut "aut ubi sub lucem densa inter nubila sese diuersi rumpunt radii". et bene 'sub noctem cura recursat', quia uehementiores curae uel circa noctem uel per noctem sunt. 'recursat' autem recurrit et reuertitur; quasi semper in mentem uenit. 663. ALIGERUM compositum a poeta nomen. ERGO HIS ALIGERUM DICTIS ADFATVR AMOREM Latini deum ipsum 'Cupidinem' uocant, hoc quod facit 'amorem'. sed hic imitatus est Graecos, qui uno nomine utrumque significant; nam Amorem dixit deum: sed discreuit epitheto. sane numen hoc ratione non caret. nam quia turpitudinis est stulta cupiditas, puer pingitur, ut "inter quas curam Clymene narrabat inanem", id est amorem, item quia inperfectus est in amantibus sermo, sicut in puero, ut "incipit effari mediaque in uoce resistit". alatus autem ideo est, quia amantibus nec leuius aliquid nec mutabilius inuenitur, ut in ipsa probatur Didone; nam de eius interitu cogitat, cuius paulo ante amore deperibat, ut "non potui abreptum diuellere corpus". sagittas uero ideo gestare dicitur, quia et ipsae incertae uelocesque sunt. et haec ratio paene in omnibus aliis numinibus pro potestatum qualitate formatur. 664. NATE MEAE VIRES aut quia Veneria uoluptas exerceri sine amore non potest, aut secundum Simoniden qui dicit, Cupidinem ex Venere tantum esse progenitum: quamquam alii dicant ex ipsa et Marte, alii ex ipsa et Vulcano, alii uero Chai et primae rerum naturae eum esse filium uelint. sane et hic persuasoriam agit, sicut superius, ubi Iuno ad Aeolum loquitur "Aeole, namque tibi". sed ibi quia dea cum homine loquebatur, principio opus non fuit, hic uero principio usus est, quia dea cum deo loquitur ad beniuolentiam comparandam. 'nate' ab indulgentissimo nomine: causa amoris 'mea magna potentia': quid possit facere 'qui tela typhoea temnis': pro quo 'frater ut Aeneas pelago tuus': contra quem 'odiis Iunonis iniquae': nam quod dicit 'frater tuus', non 'filius meus', ostendit etiam ei profuturum qui rogatur; nam ex eo genere est illud 'et nostro doluisti saepe dolore'. sequitur causa 'hunc Phoenissa tenet Dido': timor ipsius 'et uereor quo se Iunonia uertant hospitia': rem ipsam 'quocirca capere ante dolis': modus 'qua facere id possis': quamdiu 'noctem non amplius unam': an difficile sit 'et notos pueri puer indue uultus': quomodo 'ut cum te gremio accipiet laetissima Dido': subito amabit 'occultum inspires ignem fallasque ueneno': nihil promisit; quid enim promitteret deo? SOLUS, NATE qui Iouis contemnis fulmina, quae diis ceteris solent esse terrori. 665. PATRIS SUMMI nunc quidem de Ioue proprie dixit. sciendum tamen pro qualitate rerum uel personarum summum deum dici uel patrem; nam unusquisque eum summum putat esse quem colit, ut "summe deum sancti custos Soractis Apollo". TYPHOEA multi 'Typhoia' legunt, ut cerialia et cerealea. 'Typhoea' autem dixit non quibus Typhoeus usus est, sed quibus Iuppiter in Typhoeum: a spoliis id est uirtute et uictoria epitheton posuit, ut Scipio Africanus et Metellus Creticus. TEMNIS aphaeresis est pro contemnis. hac autem laude hoc agit, facile eum posse Iunonem contemnere qui contemnit et Iouem. 666. AD TE CONFVGIO personarum ratio facit laudis augmentum. TUA NUMINA possibilitatem. et notandum unum deum plura habere numina, ut supra diximus de Iunone. 667. FRATER UT AENEAS conciliatio a qualitate personae. 'ut' autem est quemadmodum, quod in pronuntiatione extenditur, quando temporis non est. 668. IACTETVRQUE uacat 'que'. ODIIS IVNONIS INIQUAE iusta causa petitionis ostenditur. 'odium' autem 'o' in nomine breue est, in uerbo longum, ut 'odi', quemadmodum 'liquor' 'li' breuis est, 'liquitur' longa. 669. NOTA TIBI Graeca figura est, ut Terentius "mira uero militi quae placeant". NOSTRO DOLVISTI SAEPE DOLORE 'nostro' aut eo quo et ego, aut 'doluisti' ideo quia me dolentem uidisti, ut 'dolea illa re'. [1,670] 670. PHOENISSA de Phoenice. TENET moratur. BLANDIS VOCIBUS ideo dixit 'blandis', ut ostenderet Didonem facile amore incendi posse, quae ante iam blanda est, quam amat. 671. QUO SE IVNONIA VERTANT HOSPITIA 'quo' in quam partem. 'Iunonia' autem 'hospitia' Carthaginem dicit, ubi habitabat Iuno, ut "hic illius arma": aut certe hoc ipsum uereor, quod Aeneae Carthago in hospitium patuit, ut est "timeo Danaos et dona ferentes". 672. HAVD TANTO CESSABIT CARDINE RERUM aut g-deiktikos dixit, ne in tantum quidem, hoc est breui occasione cessabit; aut simpliciter intellegendum est, non poterit in tanta rerum opportunitate cessare, ut sit de prouerbio tractum, quo dicitur 'res in cardine est', hoc est in articulo. quidam sic intellegunt: cum in incerto statutae res sunt, in cardine esse dicuntur, et translationem uerbi a ianua tractam uolunt, quae motu cardinis hac atque illac inpelli potest. 673. QUOCIRCA quapropter. MEDITOR mente pertracto. 674. NE QUO SE NUMINE MUTET 'quo' uel uacat, uel pronomen est. et bene supprimit nomen Iunonis, ne eius frequenti commemoratione Cupidinem terreat; magis enim uult eum intellegere, quam audire Iunonem. aut certe aduerbium est, ut sit, timeo ne se numine Dido aliquam commutet in partem. 675. MECUM id est cum officio Venerio, nec potest intellegi 'quemadmodum ego'; aliter enim a matre Aeneas amatur, aliter a Didone. MECUM per meos amores, id est me adnitente. 676. QUA id est quomodo. ACCIPE audi, ut "accipe nunc Danaum insidias", ut contra 'da' dic; ut "da, non indebita posco" et "da Tityre nobis". MENTEM dispositionem, consilium. 677. ACCITU euocatione. et est quartae declinationis. 678. URBEM SIDONIAM quam tenent Sidonii. MEA MAXIMA CURA et Aeneas cura est, sed Ascanius maxima, "cui regnum Italiae Romanaque tellus debentur": et ubique Ascanius maxima cura Veneris introducitur, ut "Veneris iustissima cura", item "hunc tegere et dirae ualeam subducere pugnae". 679. DONA RESTANTIA quae restiterunt, quae superfuerunt. et ante pelagus posuit, cum post Troiae euersionem nauigauerit Aeneas. 680. SOPITUM SOMNO unum quidem est sopor et somnus, sed modo 'sopitum' inrigatum intellegimus. CYTHERA sicut supra dictum est genere neutro pluraliter, ut alibi "sunt alta Cythera". [1,680] 681. IDALIUM Cypri nemus est, in quo oppidum breue, ut paulo post "Idaliae lucos", item "Idaliumque nemus". SACRATA SEDE uel templi uel oppidi. 682. NE QUA 'qua' uacat, ut frequenter diximus. MEDIUS inportunus, incongruus. 683. TU FACIEM ILLIUS 'faciem' pro uultu posuit. nullus enim faciem alterius potest accipere, sed uultum, qui pro mentis qualitate formatur: unde infra est 'et notos pueri puer indue uultus'. TU FACIEM ILLIUS quod difficile numini non est, ut in faciem mutetur alterius. sane 'illius' in Georgicis corripuit, ut "illius inmensae". NOCTEM NON AMPLIUS UNAM ut supra diximus artis poeticae est non omnia dicere: unde nunc praemisit 'noctem unam'; nec enim dicturus est aut abscessum Cupidinis aut aduentum Ascanii. 684. PUERI PUER argumentum a facili. LAETISSIMA DIDO non est epitheton perpetuum, id est cum laeta esse coeperit. 686. REGALES INTER MENSAS epulas intemperantes, in quibus castitas rara est et facilis amoris occasio: unde est "sine Cerere et Libero friget Venus". LATICEMQUE LYAEUM latex proprie aqua est fontium ab eo quod intra terrae uenas lateat, sed et uinum latet intra uuam, unde nunc dixit laticem. 'Lyaeum' autem pro 'Lyaeium' dixit, figurate ponens principalitatem pro deriuatione. 688. OCCVLTUM INSPIRES IGNEM definitio amoris est ignis occultus. VENENO uenenum dictum ab eo quod per uenas eat. ideo post ait "longumque bibebat amorem". 689. PARET AMOR DICTIS ut supra pro Cupidine amorem ponit. sane notandum, quod interdum ubi inducit minorem festinantem parere, maiori respondentem eum non facit, ut hoc loco Cupidinem, ut in quarto "ille patris magni parere parabat imperio", et in septimo "exin Gorgoneis Alecto infecta uenenis". [1,690] 690. ET ALAS EXVIT laus ingens Ascanii per transitum, siquidem Cupido alis tantum depositis Ascanius fuit. 691. PLACIDAM PER MEMBRA QUIETEM aut epitheton est quietis, aut ideo 'placidam' dixit, quia est quies, quae potest etiam somniorum terrore turbari. 692. INRIGAT infundit: proprie quia et somnus sic pingitur quasi cornu infundat. FOTUM sublatum, complexum. 693. AMARACUS hic puer regius unguentarius fuit, qui casu lapsus dum ferret unguenta, maiorem ex unguentorum confusione odorem creauit: unde optima unguenta amaracina dicuntur. hic postea in herbam sampsucum uersus est, quam nunc etiam amaracum dicunt. 695. IAMQUE IBAT cum uix Venus ista dixisset. sane neque festinantibus personis neque minoribus est respondendi facultas, ut hoc loco Cupidini, Mercurio supra, item in quarto, ut in septimo Furiae. 697. CUM VENIT aut pro 'cum ueniret', aut ut 'cum' sit aduerbium temporis pro dum; nec enim potest coniunctiui modi particula iungi indicatiuo. sane sciendum, malo errore 'cum' et 'dum' a Romanis esse confusa. AVLAEIS uelis pictis, quae ideo aulaea dicta sunt, quod primum in aula Attali regis Asiae, qui populum Romanum scripsit heredem, inuenta sunt. ideo autem etiam in domibus tendebantur aulaea, ut imitatio tentoriorum fieret, sub quibus bellantes semper habitauere maiores: unde et in thalamis hoc fieri hodieque conspicimus. Varro tamen dicit uela solere suspendi ad excipiendum puluerem, quia usus camerae ignorabatur: unde Horatius "interea suspensa grauis aulaea ruinas in patinam fecere, trahentia pulueris atri, quantum non Aquilo Campanis excitat oris". sciendum sane omnia Graeca nomina in e exeuntia, cum deriuationem faciunt, e in ae diphthongon conuertere, ut aule aulaea, g-Ideh Idaea, g-Aitneh Aetnaea. SUPERBIS nobilibus, ut "ceciditque superbum Ilium". 698. AVREA si 'Dido aurea', pulchram significat, et est nominatiuus, si 'sponda aurea', septimus quidem est, sed synizesis fit, et spondeus est. SPONDA antiqui stibadia non habebant, sed stratis tribus lectis epulabantur, unde et triclinium sterni dicitur. sic Cicero "sterni triclinia, et in foro sterni iubebat". unde apparet errare eos, qui triclinium dicunt ipsam basilicam uel cenationem. MEDIAMQUE LOCAVIT ipse enim apud maiores domini fuerat locus, ut aperte Sallustius docet "igitur discubuere: Sertorius inferior in medio, super eum L- Fabius Hispaniensis senator ex proscriptis; in summo Antonius, et infra scriba Sertorii Versius; et alter scriba Maecenas in imo, medius inter Tarquinium et dominum Perpernam". LOCAVIT collocauit. 699. IAM PATER AENEAS religiosus, quia pater proprie omnium deorum epitheton est, ut ubique ostendit Vergilius. [1,700] 700. OSTRO pro purpura posuit, unde tingitur purpura. 701. DANT MANIBUS FAMVLI LYMPHAS humilis character, qui ischnos dicitur; uilia enim describuntur. CEREREMQUE CANISTRIS hic panem, alibi triticum, ut "tum Cererem corruptam undis". EXPEDIUNT proferunt. TONSISQUE FERUNT MANTELIA VILLIS 'tonsis uillis' uel minutis uel conpositis, ut "tonsa coma, pressa corona est"; constat enim maiores mappas habuisse uillosas, quibus etiam in sacris utebantur, sicut in georgicis "manibus liquidos dant ordine fontis germanae, tonsisque ferunt mantelia uillis"; de supplicaturis enim hoc dixit. 'mantelia' uero a manibus tergendis dicta, et est nominatiuus mantele, quo modo torale. quod autem legimus "ne turpe toral", apocope est. 703. QUINQUAGINTA hoc est multae. ORDINE LONGO id est dispositione, secundum Tullium, qui in oeconomicis dicit, quid ubi ponendum sit; nec enim debent uniuersa confundi. CURA PENUM STRVERE inter penum et cellarium hoc interest, quod cellarium est paucorum dierum, unde et in cellam dicitur imperatum frumentum, penus uero temporis longi. sane dicimus et hic et haec et hoc penus, sed a masculino et a feminino genere quarta est declinatio, a neutro tertia, quo modo pecus pecoris. unde Horatius "portet frumenta penusque", masculino uero genere Plautus "nisi mihi annuus penus datur", feminino Lucilius posuit, ut "uxori legata penus". quartae autem declinationis esse Persius docet, ut in "locuplete penu defensis pinguibus Umbris". 704. STRVERE ordinare, conponere, unde et structores dicuntur ferculorum conpositores. ET FLAMMIS ADOLERE PENATES colere. sed adolere proprie est augere. in sacris autem kat' euphemismon adolere per bonum omen dicitur; nam in aris non adolentur aliqua, sed cremantur et consumuntur. ET FLAMMIS ADOLERE PENATES quia ueteres in focis sacrificabant, ut ipse alibi "hortor amare focos". 705. TOTIDEMQUE PARES AETATE MINISTRI non numerus habet admirationem, sed aetatis aequalitas. 706. QUI DAPIBUS MENSAS ONERENT dapes regum sunt, epulae priuatorum. 'onerent' autem potest et ad abundantiam retulisse et de ueterum more dixisse, quibus cum accubuissent omnis cena semel adponebatur. et quidam uolunt hoc secundum ueterem caerimoniarum ritum aduerti debere, quod flamini Diali mensa inanis non anteponebatur; nam cum dicit 'qui dapibus mensas onerent et pocula ponant', et alibi "et uina reponite mensis", quid aliud ostendit, quam mensam uacuam non antepositam Aeneae, quem ubique omnia sacerdotia inducit habuisse? ET POCULA PONANT secundum antiquum locutus est morem, quia ueteribus non in manus dabantur pocula, sed mensis adponebantur, ut hodieque apud plures pocula in canistris argenteis adponuntur, quae canistra siccaria dicuntur. 708. TORIS PICTIS pro in toris pictis. et torus dictus est, quod ueteres super herbam tortam uel sedebant uel discumbebant, ut "proximus ut uiridante toro consederat herbae". IVSSI DISCVMBERE bene 'iussi' de regiis satellitibus dixit, qui utique subiecti habebantur imperio, nec tamquam hospites fuerant inuitati. discumbere autem iuxta consuetudinem suorum temporum dixit, quia olim sedentes uescebantur, ut ipse alibi "gramineoque uiros locat ipse sedili" et "perpetuis soliti patres considere mensis". 709. MIRANTVR DONA AENEAE, MIRANTVR IVLUM hoc ad Tyrios rettulit. MIRANTVR IVLUM quem putabant Iulum. [1,710] 710. FLAGRANTISQUE DEI VVLTUS hoc ad poetam refertur. FLAGRANTIS ardentis diuinitate. SIMVLATAQUE VERBA conposita in Ascanii similitudinem. et hoc ex persona poetae accipiendum 712. PRAECIPVE INFELIX propter casum futurum, ut probant sequentia 'pesti deuota futurae'. ideo ergo infelix. 'pesti' autem amori uel malo. 'deuota' uero de oratione Augusti translata locutio, quam habuit in laudatione funeris Marcelli, cum diceret, illum inmaturae morti deuotum fuisse. 713. EXPLERI MENTEM NEQUIT Graeca figura est. TUENDO dum intuetur. et omnis gerundi modus tam ab agentis quam a patientis significatione similiter profertur, ut "cantando tu illum", id est dum cantas, et "frigidus in pratis cantando rumpitur anguis", id est dum ei cantatur. 714. ILLE UBI postquam, ut Horatius "nos ubi decidimus", hoc est postquam; nam si loci esset, 'quo' diceret. ergo 'ubi' interdum aduerbium loci est, interdum temporis. 716. ET MAGNUM arduum; difficile est enim imitari uerum filii adfectum. FALSI IMPLEVIT GENITORIS AMOREM non ueri, uel pro eo qui fallebatur, ut sit, impleuit amorem eius quem decipiebat simulando eum esse patrem suum, et est magis absolutum participium; nam illic nomen est "falsi Simoentis ad undam". 717. REGINAM PETIT non simpliciter dixit 'petit'; nam petere est proprie insidiari. 718. GREMIO FOVET sustinet, ut "et fotum gremio". 719. INSIDAT in sinu sedeat, legitur tamen et 'insideat', id est ut quidam uolunt insidias faciat. AT MEMOR ILLE MATRIS hoc est praeceptorum matris. [1,720] 720. ACIDALIAE Acidalia Venus dicitur uel quia inicit curas, quas Graeci g-akidas dicunt, uel certe a fonte Acidalio qui est in Orchomeno Boeotiae ciuitate, in quo se Gratiae lauant, quas Veneri esse constat sacratas; ipsius enim et Liberi filiae sunt: nec immerito; gratiae enim per horum fere numinum munera conciliantur. ideo autem nudae sunt, quod gratiae sine fuco esse debent, ideo conexae, quia insolubiles esse gratias decet: Horatius "segnesque nodum soluere Gratiae". quod uero una auersa pingitur, duae nos respicientes, haec ratio est, quia profecta a nobis gratia duplex solet reuerti, unde est supra "nec te certasse priorem paeniteat". sane Veneri multa nomina pro locis uel causis dicuntur inposita. nam Venerem uocari quidam propter promptam ueniam dicunt. alii "Suadam" appellant, quod ipsa conciliatio Suada sit. dicitur etiam "Obsequens VenusV, quam Fabius Gurges post peractum bellum Samniticum ideo hoc nomine consecrauit, quod sibi fuerit obsecuta: hanc Itali "Postuotam" dicunt. dicta est etiam "Equestris Venus", dicta et "Cloacina", quia ueteres cloare purgare dixerunt. dicitur et "Myrica" et "Myrtea" et "Purpurissa". est et "Erycina", quam Aeneas secum aduexit. dicitur et "Salacia", quae proprie meretricum dea appellata est a ueteribus, et "Lubentina", quae lubentiam mentibus nouam praestat, quamuis alii hanc "Lubiam" dicant, quod eo numine consilia in medullas labantur. alii "Mimnerniam" uel "Meminiam" dicunt, quod meminerit omnium. est et "Verticordia", est et "Militaris VenusV, est et "Limnesia" quae portubus praeest. ipsa et "Victrix" et "Genetrix" ex Caesaris somnio sacrata. est et "Venus Calua" ob hanc causam, quod cum Galli Capitolium obsiderent et deessent funes Romanis ad tormenta facienda, prima Domitia crinem suum, post ceterae matronae imitatae eam exsecuerunt, unde facta tormenta, et post bellum statua Veneri hoc nomine collocata est, licet alii Caluam Venerem quasi puram tradant, alii Caluam, quod corda amantum caluiat, id est fallat atque eludat. quidam dicunt porrigine olim capillos cecidisse feminis et Ancum regem suae uxori statuam caluam posuisse, quod constitit piaculo; nam post omnibus feminis capilli renati sunt, unde institutum, ut Calua Venus coleretur. apud Cyprios Venus in modum umbilici, uel ut quidam uolunt, metae colitur. apud Ephesios "Venerem Automatam" dixerunt, uel "Epidaetiam". ratio autem horum nominum talis est. Meliboea et Alexis amore se mutuo dilexerunt et iuramento se adstrinxerunt, ut cum tempus nuptiarum uenisset sibimet iungerentur: sed cum uirginem parentes sui alii despondissent et hoc Alexis uidisset, spontaneum subiit exilium. uirgo autem ipso nuptiarum die semet de tecto praecipitauit: quae cum inlaesa decidisset, in fugam conuersa peruenit ad litus ibique scapham ascendit, ex qua sponte funes soluti esse dicuntur. uoluntate itaque deorum peruecta est ubi amator morabatur: quam cum ille parans cum sodalibus conuiuium suscepisset, pro ipso rei euentu templum constituit. quod ergo sponte fuissent ⟨funes⟩ soluti, Automatae Veneri nomen sacrauit, quodque cum epulas pararet uirgo ei aquis fuisset aduecta, Epidaetiae sacrauit. ABOLERE SICHAEUM INCIPIT ordo naturalis. prius enim est auellere inhaerentia, et post noua inferre. sic Terentius "ut metum in quo nunc est adimam atque expleam animum gaudio". 721. VIVO AMORE aut uiui hominis, aut certe uehementi. PRAEVERTERE praeoccupare: propter Iunonem sine dubio. 722. RESIDES pigros, ad amandum inertes; iurauerat enim nulli se esse nupturam. resides sane milites otiosi et pigri dicuntur, ut "residesque mouebit Tullus in arma uiros". unde contra instantes dicimus industrios. 723. QUIES EPVLIS propter regalem affluentiam. contra supra ait "postquam exempta fames". MENSAEQUE REMOTAE licet sub extranea persona, Romanorum tamen exsequitur morem, apud quos duae mensae erant: una epularum, altera poculorum. 724. CRATERAS Graecum est ab eo quod est 'hic crater'; nam Latine haec cratera dicitur, unde Persius "si tibi crateras argenti incusaque pingui auro dona feram". ET VINA CORONANT 'uina' pro poculis posuit, et est tropus synecdoche, ut Cererem dicimus pro frumento. sic Plautus "uinum precemur; nam hic deus praesens adest". 'coronant' autem est aut inplent usque ad marginem, aut quia antiqui coronabant pocula, et sic libabant: unde est "magnum cratera corona induit, inpleuitque mero". 725. IT STREPITUS TECTIS id est ad tecta, ut "it clamor caelo". legitur autem et 'fit strepitus tectis'. 726. ATRIA ut supra diximus, tangit Romanam historiam; nam ut ait Cato et in atrio et duobus ferculis epulabantur antiqui: unde ait Iuuenalis "quis fercula septem secreto cenauit auus?" ibi etiam pecunias habebant: unde etiam qui honoratiores erant liminum custodes adhibebantur, ut "qui Dardanio Anchisae armiger ante fuit, fidusque ad limina custos". ibi et culina erat: unde et atrium dictum est; atrum enim erat ex fumo. alii dicunt Atriam Etruriae ciuitatem fuisse, quae domos amplis uestibulis habebat: quae cum Romani imitarentur atria appellauerunt. alii atria magnas aedes et capacissimas dictas tradunt, unde atria Licinia et atrium Libertatis. LYCHNI Graeco sermone usus est, ne uile aliquid introferret. a lychno autem lucerna dicta est, unde et breuis est 'lu', ut Iuuenalis "dispositae pinguem nebulam uomuere lucernae". Horatius "ungor oliuo, non quo furatis inmundus Natta lucernis". si enim a luce diceretur, non staret uersus. LAQUEARIBUS principaliter lacus dicitur, ut Lucilius "resultant aedesque lacusque"; diminutio lacunar facit, ut Horatius "nec mea renidet in domo lacunar"; inde fit alia diminutio lacunarium et per antistoichon laquearium. legitur et lacuaribus. Cicero Tusculanarum "tectis caelatis lacuatis". 727. NOCTEM VINCUNT luminis est exaggeratio. FUNALIA 'funalia' sunt quae intra ceram sunt, dicta a funibus, quos ante usum papyri cera circumdatos habuere maiores: unde et funera dicuntur, quod funes incensos mortuis praeferebant. alii funalia appellarunt quod in cicendula lucet, quos Graeci g-pursous uocant: Varro de uita P- R- "facibus aut candela simplici ;aut ex eo funiculo facto, earum uestigia quod ubi ea figebant appellarunt funalia". non nulli apud ueteres candelabra dicta tradunt quae in capitibus uncinos haberent, quibus affigi solebant uel candelae uel funes pice delibuti: quae interdum erant minora, ut gestari manu et praeferri magistratibus a cena remeantibus possent. 728. HIC tunc; est ergo aduerbium temporis. 729. QUAM BELUS primus rex Assyriorum, ut supra diximus, quos constat Saturnum, quem et Solem dicunt, Iunonemque coluisse, quae numina etiam apud Afros postea culta sunt. unde et lingua Punica Bal deus dicitur. apud Assyrios autem Bel dicitur quadam sacrorum ratione et Saturnus et Sol. alii hunc Belum Saturni temporibus regnasse eiusdemque dei hospitem fuisse tradunt. [1,730] 730. TUM FACTA SILENTIA TECTIS mos erat apud ueteres, ut lumine incenso silentium praeberetur, ut optatiuam sibi laudem loquendo nullus auerteret. apud Romanos etiam cena edita sublatisque mensis primis silentium fieri solebat, quoad ea quae de cena libata fuerant ad focum ferrentur et in ignem darentur, ac puer deos propitios nuntiasset, ut diis honor haberetur tacendo que nos cum intercessit inter cenandum, Graeci quoque g-theohn g-parousian dicunt. 731. HOSPITIBUS NAM TE DARE IVRA LOQUVNTVR scilicet exemplo Lycaonis, qui cum hospites susceptos hospitio necaret, a suscepto Ioue, postquam ei epulas humanas adposuit, uersus in lupum ostendit hospitii iura non esse uiolanda. 732. TYRIISQUE DIEM atqui nox erat, sed per 'diem' accipimus et noctem. et quidam uolunt masculini generis 'diem' bonum significare, feminini malum. TROIAQUE PROFECTIS bene noluit 'profugis' dicere. 733. ESSE VELIS secundum Etruscam disciplinam locutus est; sic enim dicunt 'uolens propitiusque sis'. 734. ADSIT LAETITIAE BACCHUS DATOR alii 'adsis' legunt, secundum quos 'Bacchus' aut antiptosis est, aut antiquus uocatiuus, ut "socer arma Latinus habeto". DATOR bene autem addidit 'dator laetitiae', quia est et dator furoris. ET BONA IVNO aut propitia, id est non irata Troianis, ut "sis bonus o felixque tuis", aut magis 'bona' caelestis; est enim et inferna, ut "Iunoni infernae dictus sacer". aut, sicut supra dictum est, chreste, quod est bona, quam inter penates Troiani habuisse dicuntur. 735. COETUM modo conuiuium; et bono uerbo ad dignitatem duorum in uno populorum usus est. 736. LATICUM LIBAVIT HONOREM more sacrorum: et tangit ritum Romanorum, qui panicias sacratasque mensas habebant, in quas libabant, ut est "heus etiam mensas consumimus, inquit Iulus". LATICUM LIBAVIT HONOREM diis enim hospitalibus et Ioui in mensam libabatur. 737. LIBATO delibato. SUMMO TENUS usque ad labra. ATTIGIT ORE et uerecundiam reginae ostendit, et morem Romanum. nam apud maiores nostros feminae non utebantur uino, nisi sacrorum causa certis diebus. denique femina quae sub Romulo uinum bibit occisa est a marito, Mecennius absolutus, id enim nomen marito. sic Granius Licinianus cenae suae. 738. TUM BITIAE per transitum Poenorum ducum nomina introducit. nam Bitias classis Punicae fuit praefectus, ut docet Liuius, Iopas uero rex Afrorum, unus de procis Didonis, ut Punica testatur historia. seruauit autem to prepon: quare non Aeneae dedit, ne aut contumeliosum uideretur aut petulans. INCREPITANS inclamans, ut "aestatem increpitans seram", aut certe arguens familiariter segnitiem tarde accipientis, cum esset auidus in bibendo; nam sequitur 'ille inpiger'. melius tamen accipimus clara uoce hortatum, ut Plautus "neque ego ad mensam publicas res clamo, neque leges crepo" et Horatius "quis post uina grauem militiam aut pauperiem crepet?" HAVSIT modo accepit, nec possumus intellegere bibit, cum hoc sequatur 'et pleno se proluit auro'. alibi uidit, ut "hausit caelum mentemque recepit", alibi audiuit, ut "uocemque his auribus hausi", alibi uulnerat, ut "latus haurit apertum". et multa alia pro loco significat. 739. PROLVIT bibendo profudit. [1,740] 740. POST ALII PROCERES ergo et Bitias unus est de proceribus; nam exoche sine similitudine numquam fit. sane 'proceres' de his est quae nominatiuum in usu non habent, ut supra "et uictor dicione tenebat". nam nec hoc in usu habet nominatiuum, licet in conpositione dicamus condicio. proceres autem ideo secundum Varronem principes ciuitatis dicuntur, quia eminent in ea, sicut in aedificiis mutuli quidam, hoc est capita trabium, quae proceres nominantur. CRINITUS IOPAS aut puerum intellege, aut imitabatur Apollinis formam, cuius fuerat etiam artis imitator. 741. DOCVIT QUAE MAXIMUS ATLAS 'quae' legendum est non 'quem'; nec enim istum docere potuit, qui Didonis erat temporibus, sed docuit Herculem: unde et dicitur ab Atlante caelum sustinuisse susceptum propter caeli scientiam traditam. constat enim Herculem fuisse philosophum, et ⟨haec⟩ est ratio, cur illa omnia monstra uidicit Nilum Melonem uocari, Atlantem uero Telamonem. DOCVIT QUAE MAXIMUS ATLAS id est quae ipse scit, quae ipse modulatus est - - hic Atlas Iapeti filius in Africa natus dicitur. hic quod annum in tempora diuiserit et primus stellarum cursus uel circulorum uel siderum transitus naturasque descripserit, caelum dictus est sustinere. qui nepotem suum Mercurium et Herculem docuisse dicitur. 742. HIC CANIT bene philosophica introducitur cantilena in conuiuio reginae adhuc castae: contra inter nymphas, ubi solae feminae erant, ait "Vulcani Martisque dolos et dulcia furta". ERRANTEM LUNAM quia g-helikoeidehs est, id est obliquo incedit cursu, non recto, ut Sol: scilicet ne incidat in centrum terrae et frequenter patiatur eclipsin; uicinus enim est eius circulus terrae. SOLISQUE LABORES 'canit' per omnia intellegimus. planetae septem sunt, Saturnus Iuppiter Mars Sol Venus Mercurius Luna. sed quinque et contra mundum feruntur, et cum mundo quando retrogradi sunt; Sol uero et Luna semper contra mundum. ideo ergo dixit 'Solis labores': laborat enim nitens contra uenientis sphaerae uolubilitatem. nec nos debet Homerus mouere, qui ait g-hehlion g-akamanta; non enim eum dixit non laborare, sed laborem non sentire. LUNAM SOLISQUE LABORES amat sane ubique Solem et Lunam iungere. 743. UNDE HOMINUM GENUS si fabulam respicis, a Prometheo intellege, uel a Deucalione et Pyrrha; si autem ueritatem requiris, igni, alii de atomis, alii de quattuor elementis. PECVDES pro omnibus posuit. UNDE IMBER scilicet de nubibus, quae secundum Lucretium de terrae anhelitu nascuntur, qui nebulas creat: quae cum altius fuerint eleuatae, aut solis calore resolutae aut ui uentorum conpressae mittunt leues pluuias uel exprimunt concitatiores. ET IGNES scilicet ex nubium conlisione. nam omnium rerum conlisio ignem creat, ut in lapidibus cernimus, uel attritu rotarum, uel in siluis arborum. 744. ARCTVRUM stella est post caudam maioris ursae, posita in signo bootae, unde arcturus dicta est, quasi g-arktou g-oura. hanc quidam agere arcton dicunt, quia arceram ueteres uehiculum uocabant. haec autem ut fabulae loquuntur Callisto fuit, comes Dianae, quam Iuppiter mutatus in Dianam stuprauit, ex qua natus est filius nomine Arcas. cetera in libro I. georgicorum plenius narrata sunt. PLUVIASQUE HYADAS hyades stellae sunt in fronte tauri, quae quotiens nascuntur pluuias creant: unde et Graece g-huades dictae sunt g-apo g-tou g-huein, Latine suculae a suco. sic ergo ait 'pluuiasque hyades', ut "Plemyrium undosum". alii dicunt hyadas dictas uel ab y littera uel g-apo g-tou g-huos, id est sue, in cuius formatae sunt faciem: nam ideo eas quidam suculas, sues scilicet, dici tradunt. has quidam uergilias dicunt, quod uere florido oriantur. hae autem fuerunt ut alii dicunt, Atlantis filiae, ut alii Liberi nutrices, quae se in pelagus furore praecipitauerunt. alii Erechthei filias pro patria se morti obtulisse aiunt, quas Pliadas uocant, quod Pleiones filiae esse dicantur. quidam hyadas ab Hyante fratre, quem inuentum extinctum usque ad mortem doluerunt, dictas putant. GEMINOSQUE TRIONES id est septemtriones, id est Helicen et Cynosuram; non enim semper de duobus dicunt geminos, sed de pluribus. et proprie triones sunt boues aratorii, qui terram terunt. non ergo incongrue dixit 'triones', quia septemtriones plaustra a nonnullis dicuntur. 745. QUID quam ob causam 'properent se tinguere soles hiberni'. ratio hoc facit hemisphaerii, quia hieme breuiore sol utitur circulo. TINGVERE demergere. SOLES uero pro diebus posuit, ut "tris adeo incertos caeca caligine soles erramus". 746. VEL QUAE TARDIS MORA NOCTIBUS OBSTET id est aestiuis, tarde uenientibus; 'uel' enim disiunctiua est coniunctio, nec patitur bis eandem rem dici: ergo hoc dicit, quae causa est longorum dierum. sed et hic ratio hemisphaerii est. TARDIS non longis. 747. INGEMINANT PLAVSU TYRII TROESQUE SEQUVNTVR imitantur. et bono usus est ordine, ut prius plauderent ciues; nec enim aliter poterant audere peregrini, qui exspectabant, ut noscerent morem: unde supra et "uos o coetum Tyrii celebrate fauentes". 748. NEC NON ET VARIO arte poetica utitur, ut praemittat aliquid, quo sequens liber uideatur esse coniunctus: quod in omnibus seruat. 749. LONGUM hic permaturum, aut qui non erat nisi ipsius morte finiendus. BIBEBAT AMOREM adlusit ad conuiuium. sic Anacreon "erota pinon". [1,750] 750. SUPER PRIAMO de Priamo. nam eius praepositionis officio fungitur, pro qua ponitur, ut supra "et sub noctem cura recursat", id est circa noctem. et sciendum, quod cum tempus significatur, 'sub' praepositio accusatiuo haeret semper. ROGITANS scilicet quo modo sit uenditus rex; uel qui eum post decennale bellum exitus tulerit. 751. AVRORAE FILIUS Memnon. ideo autem dixit 'quibus ar- mis', quia Vulcaniis armis usus fuisse narratur. AVRORAE FILIUS ARMIS quia etiam ei fecerat arma Vulcanus. qui cum auxilium Troianis ferret, apud Troiam occisus est. hic in tanto amore apud suos socios fuit, ut post eius mortem cum eum nimium deflerent miseratione deorum in aues conuersi dicantur et quotannis uenire ad tumulum eius et ibi lamentatione et fletibus se dilacerare, donec aliquantae ibidem moriantur. 752. QUALES DIOMEDIS EQUI non debemus eos equos intellegere, quos Aeneae sustulit, nec enim congruit; sed de his interrogat, quos sustulit Rheso. 'quales' autem dixit, ac si diceret, anne sic feroces ut illi a quibus ducebant originem. Diomedes enim, rex Thracum, habuit equos qui humanis carnibus uescebantur. hos Hercules occiso crudeli tyranno abduxisse perhibetur: de quibus dicuntur supra memorati equi originem ducere. aut ideo 'quales', qui potuerint esse ita diuini, ut inter fatalia Troiana numerarentur; nam ideo et supra "ardentes" ait. 753. IMMO AGE uidit specialia cito posse finiri, et contulit se ad generalitatem. ET A PRIMA DIC HOSPES ORIGINE NOBIS id est a raptu Helenae: quod quidem Dido cupit, sed excusat Aeneas. et dicit ruinam se Troiae breuiter esse dicturum, habita ratione temporis, ut "suadentque cadentia sidera somnos". 754. INSIDIAS DANAUM hoc ad Troianorum fauorem, ne uideantur uirtute esse superati. et laudandum quod 'insidias' tantum dixerit, non et captum Ilium; nam et ipse Aeneas "accipe nunc Danaum insidias". CASVSQUE TUORUM ut euentu Troia corruerit, non fati necessitate. 755. ERRORESQUE TUOS et responsio hunc ordinem sequitur. nam primo dicit Troiae ruinam, post errores suos. SEPTIMA AESTAS per aestates annos intellege; nam sic ante olympiadas conputabant. septem autem annos esse Dido cognouit ex Teucro. {{liber |Ante= |AnteNomen= |Post=Liber II |PostNomen=In Vergilii Aeneidos librum secundum commentarius }} </div> {{finis}} fzv74dssf47z3mnec0flvqf1vglazhf 0 82054 265092 2026-05-09T13:08:46Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum tertium commentarius]] ad [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber III]] 265092 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber III]] 2kehhe6fk4jhnao5rukyj5sui4rdgno 0 82055 265094 2026-05-09T13:09:05Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum quartum commentarius]] ad [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber IV]] 265094 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber IV]] 6sofkx7w1qvv9m5g0oldyyluirs6dim 0 82056 265097 2026-05-09T13:10:37Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum quintum commentarius]] ad [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber V]] 265097 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber V]] 789u3gopdp2kip5fn1letzagpy7kpfi 0 82057 265100 2026-05-09T13:12:07Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum sextum commentarius]] ad [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber VI]] 265100 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber VI]] 6os31pepqhqkgvu5trzk8t78s64ewg1 0 82058 265102 2026-05-09T13:13:15Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum septimum commentarius]] ad [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber VII]] 265102 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber VII]] nztoal346deqbxjxi7rl7gwub6576cq 0 82059 265105 2026-05-09T13:15:51Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum octavum commentarius]] ad [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber VIII]] 265105 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber VIII]] d5xpl3hzenwgau9oijbl50zixqknhjl 0 82060 265109 2026-05-09T13:17:34Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum nonum commentarius]] ad [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber IX]] 265109 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber IX]] 08ojxkrfnzl0ky7q2pa9nahj1ymoi71 0 82061 265112 2026-05-09T13:19:04Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum decimum commentarius]] ad [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber X]] 265112 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber X]] 04vgo64qa0d2ls6lkhl92uqhgzrp23u 0 82062 265115 2026-05-09T13:20:19Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum undecimum commentarius]] ad [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber XI]] 265115 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber XI]] ldivwe1bedc4zqej9kver7couqosadt 0 82063 265119 2026-05-09T13:21:46Z Saumache 27923 Saumache movit paginam [[In Vergilii Aeneidem commentarii/In Vergilii Aeneidos librum duodecimum commentarius]] ad [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber XII]] 265119 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[In Vergilii Aeneidem commentarii/Liber XII]] qkda6atw0na1tmo6tdvdoelo01w8o4z 104 82064 265129 2026-05-09T19:42:33Z EnaldoSS 18086 /* Emendata */ 265129 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="EnaldoSS" />{{rh||{{sc|de Insectis Lib. VII.}}|253}}</noinclude>{{s}}erratos in{{s}}tar falcis me{{s}}{{s}}ori{{ae}}: duo cornicula {{s}}emidigitum longa; corpus in tres partes {{s}}ectum: anterior pars autem oblonga e{{s}}t haud cra{{s}}{{s}}a; {{et}} continet crura {{s}}ex, plus {{s}}emidigito longa; media pars minima {{et}} vix lentis magnitudinem {{ae}}quans, quadrata fere: ultima omnium maxima, ovalis, acuminata: h{{ae}} tres partes tenui qua{{s}}i filo {{s}}ibi invicem {{s}}unt annex{{ae}}. Tota formica atra, {{s}}plendens, crura itidem, qu{{ae}} {{et}} pilo{{s}}a; quorum tamen par anterius circa extremitates aurei e{{s}}t coloris. {{sc|Cvpia}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus, formica e{{s}}t ca{{s}}tanei coloris; caput illi magnitudine milii no{{s}}tratis, {{et}} figura cordis, colore {{s}}pacideo: ocelli parvi {{et}} nigri: duo cornicula; forcipes quoque duo ex{{s}}erti pro dentibus: Anterior {{s}}ectio corporis pi{{s}}i habet magnitudinem; ferme rotunda, ob{{s}}cure ca{{s}}tanei coloris; {{et}} {{s}}ex crura {{s}}pacidea; po{{s}}terior {{s}}ectio paulo major anteriore, rotunda, ca{{s}}tanei coloris. Totum in{{s}}ectum tegitur minutulis pilis e{{s}}tque hir{{s}}utum; certo tempore quatuor acquirit alas, po{{s}}teriores minores anterioribus, ea{{s}}que rur{{s}}us {{s}}uo tempore amittit, quod ip{{s}}emet vidi. [[File:Historia naturalis Brasiliae 398 (cropped) 1.jpg|left|250px]] {{sc|Japvrvca}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus, ''Ceniopta'' Lu{{s}}itanis; {{Gothica|Duy{{s}}end-been}} Belgis: ''Scolopendra''. In{{s}}ectum quatuor circiter digitos longum; plurimas habens juncturas; ob{{s}}cure flavi coloris {{et}} in conjunctionibus nigricantis: in quolibet latere viginti habet pedes: caput compre{{s}}{{s}}um; latiu{{s}}culum, fu{{s}}cum: cornicula duo, {{s}}ub ore duos dentes in{{s}}tar forcipis. Cauda illius e{{s}}t furcata {{et}} de{{s}}init in duo qua{{s}}i cornua. Venenatum e{{s}}t animal. Vidi Millepedem {{s}}emipedem longum {{et}} digitum meum minimum cra{{s}}{{s}}um. Admodum frequentes {{s}}unt in {{ae}}dibus. Reperitur hîc {{et}} millepes argentei coloris, magnitudine quidem no{{s}}tratium, {{s}}ed paulo longior, ver{{s}}us anteriora corporis habens {{s}}ex pedes, duos po{{s}}terius longiores, c{{ae}}teros breviores, plane argentei coloris {{et}} leviter hir{{s}}utos: duo item cornua eju{{s}}dem coloris, ac caudam furcatam; pr{{ae}}terea in toto ventre adhuc minimos pediculos, quibus innititur ad parietes {{et}} inter libros reperitur. {{c|{{sc|Cap. VII.}}}} {{c|{{larger|''Culex elegans. Enembiu. Ambuâ. Quicimiri. Mberuobi. Et ali{{ae}} Mu{{s}}c{{ae}}.''}}}} [[File:Historia naturalis Brasiliae 398 (cropped) 2.jpg|left|250px]] {{Is|C}}{{sc|Ulex}} paulo major vulgaribus tinnulis, hîc reperitur, eleganti{{s}}{{s}}imi coloris: crura habens {{s}}ex maxime exilia brunni coloris {{s}}plendentis, raris pilis hir{{s}}uta: caput rotundum, in duas partes veluti fi{{s}}{{s}}um, {{s}}uperiu{{s}}que ex viridi eleganti{{s}}{{s}}imus aureus color re{{s}}plendet ad latera purpura{{s}}cens. Po{{s}}terius corpus de{{s}}init in aculeum {{s}}atis longum, {{s}}uperius ex viridi elegantis aurei coloris, {{et}} pilis raris hir{{s}}utum: habetque quinque juncturas {{s}}ubnigricantes: alas duas tenues, {{s}}atis longas, iridis colores repr{{ae}}{{s}}entantes, imo {{s}}uperantes: in capite cornicula duo: {{s}}ed h{{ae}}c omnia tantum per mega{{s}}copum ob{{s}}ervari po{{s}}{{s}}unt. [[File:Historia naturalis Brasiliae 398 (cropped) 3.jpg|left|75px]] {{sc|Enembiv}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus, in{{s}}ectum e{{s}}t magnitudine pi{{s}}tacei, figura {{s}}carabei {{s}}eu tauri volantis: cornua habens {{s}}ex; duo cornicula in fronte; alas duras {{et}} glabras; Anterior {{s}}ectio {{s}}eu caput politi {{s}}apphyri colorem habet, uti {{et}} cornua {{et}} cornicula; al{{ae}} {{s}}unt virides, aureo colore tran{{s}}plendente, in{{s}}ignis coloris. [[File:Historia naturalis Brasiliae 398 (cropped) 4.jpg|left|250px]] {{sc|Ambua}} Bra{{s}}ilien{{s}}ibus, ''Centopea'' Lu{{s}}itanis: vermis frequens {{s}}uper planta Jurepeba: duos digitos longus, {{et}} majori penna an{{s}}erina cra{{s}}{{s}}ior, teres {{s}}ive cylindricus, nigerrimus: capitulo {{s}}plendente nigro, {{et}} maculas maju{{s}}culas albas habens, in lateribus ordine po{{s}}itas: pedes octo, {{s}}atis cra{{s}}{{s}}os, {{s}}ed breves nigerrimos. {{pt|To-|Totum}}<noinclude>{{rh||Ii 3|tum}}</noinclude> 598h9ucdqtjgyi4u3vkax5254s52v8k 102 82065 265134 2026-05-09T21:04:39Z Demetrius Talpa 13304 nova 265134 wikitext text/x-wiki {{Scriptor |Alias=vel ''Tatwinus, Tautunus'' }} ==Opera== * [[Aenigmata Tatvini]] * [[Ars grammatica (Tatvinus)|Ars grammatica]] fd1c9xkuu31efgewd3kx48eri23idbg 265141 265134 2026-05-09T21:13:45Z Demetrius Talpa 13304 265141 wikitext text/x-wiki {{Scriptor |Alias=vel ''Tatwinus, Tautunus'' |Natio=Anglia }} ==Opera== * [[Aenigmata Tatvini]] * [[Ars grammatica (Tatvinus)|Ars grammatica]] dw1b7kteqfraksgvm29cl0krbin7h19 104 82066 265135 2026-05-09T21:05:48Z ~2026-21968-70 32249 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens ''''12.''' IDEM ''libro singulari de Praescriptionibus.'' -Nihil interest, sibi relictum legatum filius ex- heredatus agnoverit, an filio servove relictum consecutus sit; utrubique enim praescriptione summovebitur. Quin etiam si idem institutum servum, priusquam adire hereditatem iuberet, manumiserit, ut ille suo arbitrio adeat heredita- tem, idque fraudulento consilio fecerit, summo- vebitur ab actione. {{sec}} 1.—Si a statulibero exheredatu... 265135 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-21968-70" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>'''12.''' IDEM ''libro singulari de Praescriptionibus.'' -Nihil interest, sibi relictum legatum filius ex- heredatus agnoverit, an filio servove relictum consecutus sit; utrubique enim praescriptione summovebitur. Quin etiam si idem institutum servum, priusquam adire hereditatem iuberet, manumiserit, ut ille suo arbitrio adeat heredita- tem, idque fraudulento consilio fecerit, summo- vebitur ab actione. {{sec}} 1.—Si a statulibero exheredatus pecuniam petere coeperit, videri agnovisse parentis iu- dicium. {{sec}} 2.—Si, quum filius ademtum legatum insti- tuerit petere, summotus repetat inofficiosi que- relam (<ref>summotus est repetita inofficiosi querela, Hal.</ref>, praescriptione removendus non est; quamvis enim agendo testamentum comprobave- rit, tamen est aliquid, quod testatoris vitio repu- tetur, ut merito repellendus non sit. {{sec}} 3.—Filius testatoris, qui cum Titio eiusdem pecuniae reus fuerat, liberatione Titio legata, per acceptilationem Titii liberatus ab actione inofficiosi non summovebitur. '''13.''' SCAEVOLA libro III. (<ref>IV., Hal.</ref>) Responsorum.-Ti- tia filiam heredem instituit, filio legatum dedit, eodem testamento ita cavit: «Ea omnia, quae supra dari fieri iussi, ea dari fieri volo ab omni herede, bonorumve possessore, qui mihi erit etiam iure intestato (<ref>intestati, Hal.</ref>). Item quae dari (<ref>fieri, inserta Hal.</ref>) ius- sero, ea uti dentur fiantque fidei eius committo»; quaesitum est, si soror centumvirali iudicio ob- tinuerit, an fideicommissa ex capite suprascripto debeantur? Respondi, si hoc quaeratur, an iure eorum, quos quis sibi ab intestato heredes bono- rumve possessores successuros credat, fideicom- mittere possit, respondi: posse. Paulus notat;(<ref>ac, inserta Hal. ( omitiendo autem).</ref>) probat autem, nec fideicommissa abintestato da- ta deberi, quasi a demente. '''14.''' PAPINIANUS ''libro V. Quaestionum .-''Pater filium emancipavit et nepotem ex eo retinuit; emancipatus suscepto postea filio, duobus (<ref>ambobus, Hal.</ref>) ex- heredatis, patre praeterito, vita decessit; inquae- stione de inofficioso testamento (<ref>inofficioso testamento, Hal.; véase la nota 1. á la ley 8 de este título, página 434.</ref>) praecedente causa filiorum patris intentio adhuc pendet; quod si contra filios iudicetur, pater ad querelam vo- catur, et suam intentionem implere potest. '''15.''' IDEM libro XIV. (<ref>IV., Hal.</ref>) Quaestionum.-Nam etsi parentibus non debetur filiorum hereditas, propter votum parentum et naturalem erga filios caritatem, turbato tamen ordine mortalitatis, non minus parentibus, quam liberis pie relinqui debet. {{sec}} 1.—Heredi eius, qui post litem de inofficioso<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 606syva4ma6u5w2vs1hyw1rmh0si2tu 265136 265135 2026-05-09T21:07:20Z ~2026-21968-70 32249 265136 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-21968-70" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>'''12.''' IDEM ''libro singulari de Praescriptionibus.'' -Nihil interest, sibi relictum legatum filius ex- heredatus agnoverit, an filio servove relictum consecutus sit; utrubique enim praescriptione summovebitur. Quin etiam si idem institutum servum, priusquam adire hereditatem iuberet, manumiserit, ut ille suo arbitrio adeat heredita- tem, idque fraudulento consilio fecerit, summo- vebitur ab actione. {{sec}} 1.—Si a statulibero exheredatus pecuniam petere coeperit, videri agnovisse parentis iu- dicium. {{sec}} 2.—Si, quum filius ademtum legatum insti- tuerit petere, summotus repetat inofficiosi que- relam (<ref>summotus est repetita inofficiosi querela, Hal.</ref>), praescriptione removendus non est; quamvis enim agendo testamentum comprobave- rit, tamen est aliquid, quod testatoris vitio repu- tetur, ut merito repellendus non sit. {{sec}} 3.—Filius testatoris, qui cum Titio eiusdem pecuniae reus fuerat, liberatione Titio legata, per acceptilationem Titii liberatus ab actione inofficiosi non summovebitur. '''13.''' SCAEVOLA libro III. (<ref>IV., Hal.</ref>) Responsorum.-Ti- tia filiam heredem instituit, filio legatum dedit, eodem testamento ita cavit: «Ea omnia, quae supra dari fieri iussi, ea dari fieri volo ab omni herede, bonorumve possessore, qui mihi erit etiam iure intestato (<ref>intestati, Hal.</ref>). Item quae dari (<ref>fieri, inserta Hal.</ref>) ius- sero, ea uti dentur fiantque fidei eius committo»; quaesitum est, si soror centumvirali iudicio ob- tinuerit, an fideicommissa ex capite suprascripto debeantur? Respondi, si hoc quaeratur, an iure eorum, quos quis sibi ab intestato heredes bono- rumve possessores successuros credat, fideicom- mittere possit, respondi: posse. Paulus notat;(<ref>ac, inserta Hal. ( omitiendo autem).</ref>) probat autem, nec fideicommissa abintestato da- ta deberi, quasi a demente. '''14.''' PAPINIANUS ''libro V. Quaestionum .-''Pater filium emancipavit et nepotem ex eo retinuit; emancipatus suscepto postea filio, duobus (<ref>ambobus, Hal.</ref>) ex- heredatis, patre praeterito, vita decessit; inquae- stione de inofficioso testamento (<ref>inofficioso testamento, Hal.; véase la nota 1. á la ley 8 de este título, página 434.</ref>) praecedente causa filiorum patris intentio adhuc pendet; quod si contra filios iudicetur, pater ad querelam vo- catur, et suam intentionem implere potest. '''15.''' IDEM libro XIV. (<ref>IV., Hal.</ref>) Quaestionum.-Nam etsi parentibus non debetur filiorum hereditas, propter votum parentum et naturalem erga filios caritatem, turbato tamen ordine mortalitatis, non minus parentibus, quam liberis pie relinqui debet. {{sec}} 1.—Heredi eius, qui post litem de inofficioso<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> snr67y6469ufc6uhdosn4sewf2sovdv 265137 265136 2026-05-09T21:08:52Z ~2026-21968-70 32249 265137 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-21968-70" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>'''12.''' IDEM ''libro singulari de Praescriptionibus.'' -Nihil interest, sibi relictum legatum filius ex- heredatus agnoverit, an filio servove relictum consecutus sit; utrubique enim praescriptione summovebitur. Quin etiam si idem institutum servum, priusquam adire hereditatem iuberet, manumiserit, ut ille suo arbitrio adeat heredita- tem, idque fraudulento consilio fecerit, summo- vebitur ab actione. § 1.—Si a statulibero exheredatus pecuniam petere coeperit, videri agnovisse parentis iu- dicium. § 2.—Si, quum filius ademtum legatum insti- tuerit petere, summotus repetat inofficiosi que- relam (<ref>summotus est repetita inofficiosi querela, Hal.</ref>), praescriptione removendus non est; quamvis enim agendo testamentum comprobave- rit, tamen est aliquid, quod testatoris vitio repu- tetur, ut merito repellendus non sit. § 3.—Filius testatoris, qui cum Titio eiusdem pecuniae reus fuerat, liberatione Titio legata, per acceptilationem Titii liberatus ab actione inofficiosi non summovebitur. '''13.''' SCAEVOLA libro III. (<ref>IV., Hal.</ref>) Responsorum.-Ti- tia filiam heredem instituit, filio legatum dedit, eodem testamento ita cavit: «Ea omnia, quae supra dari fieri iussi, ea dari fieri volo ab omni herede, bonorumve possessore, qui mihi erit etiam iure intestato (<ref>intestati, Hal.</ref>). Item quae dari (<ref>fieri, inserta Hal.</ref>) ius- sero, ea uti dentur fiantque fidei eius committo»; quaesitum est, si soror centumvirali iudicio ob- tinuerit, an fideicommissa ex capite suprascripto debeantur? Respondi, si hoc quaeratur, an iure eorum, quos quis sibi ab intestato heredes bono- rumve possessores successuros credat, fideicom- mittere possit, respondi: posse. Paulus notat;(<ref>ac, inserta Hal. ( omitiendo autem).</ref>) probat autem, nec fideicommissa abintestato da- ta deberi, quasi a demente. '''14.''' PAPINIANUS ''libro V. Quaestionum .-''Pater filium emancipavit et nepotem ex eo retinuit; emancipatus suscepto postea filio, duobus (<ref>ambobus, Hal.</ref>) ex- heredatis, patre praeterito, vita decessit; inquae- stione de inofficioso testamento (<ref>inofficioso testamento, Hal.; véase la nota 1. á la ley 8 de este título, página 434.</ref>) praecedente causa filiorum patris intentio adhuc pendet; quod si contra filios iudicetur, pater ad querelam vo- catur, et suam intentionem implere potest. '''15.''' IDEM libro XIV. (<ref>IV., Hal.</ref>) Quaestionum.-Nam etsi parentibus non debetur filiorum hereditas, propter votum parentum et naturalem erga filios caritatem, turbato tamen ordine mortalitatis, non minus parentibus, quam liberis pie relinqui debet. § 1.—Heredi eius, qui post litem de inofficioso<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 1zbjm1zumk4hhbzbtd2pw8cr2ter5n2 265138 265137 2026-05-09T21:10:30Z ~2026-21968-70 32249 265138 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-21968-70" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>'''12.''' '''IDEM''' ''libro singulari de Praescriptionibus.'' -Nihil interest, sibi relictum legatum filius ex- heredatus agnoverit, an filio servove relictum consecutus sit; utrubique enim praescriptione summovebitur. Quin etiam si idem institutum servum, priusquam adire hereditatem iuberet, manumiserit, ut ille suo arbitrio adeat heredita- tem, idque fraudulento consilio fecerit, summo- vebitur ab actione. § 1.—Si a statulibero exheredatus pecuniam petere coeperit, videri agnovisse parentis iu- dicium. § 2.—Si, quum filius ademtum legatum insti- tuerit petere, summotus repetat inofficiosi que- relam (<ref>summotus est repetita inofficiosi querela, Hal.</ref>), praescriptione removendus non est; quamvis enim agendo testamentum comprobave- rit, tamen est aliquid, quod testatoris vitio repu- tetur, ut merito repellendus non sit. § 3.—Filius testatoris, qui cum Titio eiusdem pecuniae reus fuerat, liberatione Titio legata, per acceptilationem Titii liberatus ab actione inofficiosi non summovebitur. '''13.''' ''SCAEVOLA'' ''libro III.'' (<ref>IV., Hal.</ref>) ''Responsorum.-''Ti- tia filiam heredem instituit, filio legatum dedit, eodem testamento ita cavit: «Ea omnia, quae supra dari fieri iussi, ea dari fieri volo ab omni herede, bonorumve possessore, qui mihi erit etiam iure intestato (<ref>intestati, Hal.</ref>). Item quae dari (<ref>fieri, inserta Hal.</ref>) ius- sero, ea uti dentur fiantque fidei eius committo»; quaesitum est, si soror centumvirali iudicio ob- tinuerit, an fideicommissa ex capite suprascripto debeantur? Respondi, si hoc quaeratur, an iure eorum, quos quis sibi ab intestato heredes bono- rumve possessores successuros credat, fideicom- mittere possit, respondi: posse. Paulus notat;(<ref>ac, inserta Hal. ( omitiendo autem).</ref>) probat autem, nec fideicommissa abintestato da- ta deberi, quasi a demente. '''14.''' '''PAPINIANUS''' ''libro V. Quaestionum .-''Pater filium emancipavit et nepotem ex eo retinuit; emancipatus suscepto postea filio, duobus (<ref>ambobus, Hal.</ref>) ex- heredatis, patre praeterito, vita decessit; inquae- stione de inofficioso testamento (<ref>inofficioso testamento, Hal.; véase la nota 1. á la ley 8 de este título, página 434.</ref>) praecedente causa filiorum patris intentio adhuc pendet; quod si contra filios iudicetur, pater ad querelam vo- catur, et suam intentionem implere potest. '''15.''' '''IDEM''' ''libro XIV.'' (<ref>IV., Hal.</ref>) ''Quaestionum.-''Nam etsi parentibus non debetur filiorum hereditas, propter votum parentum et naturalem erga filios caritatem, turbato tamen ordine mortalitatis, non minus parentibus, quam liberis pie relinqui debet. § 1.—Heredi eius, qui post litem de inofficioso<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> dwcng9fb4i88rbmjpy6rxql9cfz9aw8 265139 265138 2026-05-09T21:11:06Z ~2026-21968-70 32249 265139 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-21968-70" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>'''12.''' '''IDEM''' ''libro singulari de Praescriptionibus.'' -Nihil interest, sibi relictum legatum filius ex- heredatus agnoverit, an filio servove relictum consecutus sit; utrubique enim praescriptione summovebitur. Quin etiam si idem institutum servum, priusquam adire hereditatem iuberet, manumiserit, ut ille suo arbitrio adeat heredita- tem, idque fraudulento consilio fecerit, summo- vebitur ab actione. § 1.—Si a statulibero exheredatus pecuniam petere coeperit, videri agnovisse parentis iu- dicium. § 2.—Si, quum filius ademtum legatum insti- tuerit petere, summotus repetat inofficiosi que- relam (<ref>summotus est repetita inofficiosi querela, Hal.</ref>), praescriptione removendus non est; quamvis enim agendo testamentum comprobave- rit, tamen est aliquid, quod testatoris vitio repu- tetur, ut merito repellendus non sit. § 3.—Filius testatoris, qui cum Titio eiusdem pecuniae reus fuerat, liberatione Titio legata, per acceptilationem Titii liberatus ab actione inofficiosi non summovebitur. '''13.''' '''''SCAEVOLA''''' ''libro III.'' (<ref>IV., Hal.</ref>) ''Responsorum.-''Ti- tia filiam heredem instituit, filio legatum dedit, eodem testamento ita cavit: «Ea omnia, quae supra dari fieri iussi, ea dari fieri volo ab omni herede, bonorumve possessore, qui mihi erit etiam iure intestato (<ref>intestati, Hal.</ref>). Item quae dari (<ref>fieri, inserta Hal.</ref>) ius- sero, ea uti dentur fiantque fidei eius committo»; quaesitum est, si soror centumvirali iudicio ob- tinuerit, an fideicommissa ex capite suprascripto debeantur? Respondi, si hoc quaeratur, an iure eorum, quos quis sibi ab intestato heredes bono- rumve possessores successuros credat, fideicom- mittere possit, respondi: posse. Paulus notat;(<ref>ac, inserta Hal. ( omitiendo autem).</ref>) probat autem, nec fideicommissa abintestato da- ta deberi, quasi a demente. '''14.''' '''PAPINIANUS''' ''libro V. Quaestionum .-''Pater filium emancipavit et nepotem ex eo retinuit; emancipatus suscepto postea filio, duobus (<ref>ambobus, Hal.</ref>) ex- heredatis, patre praeterito, vita decessit; inquae- stione de inofficioso testamento (<ref>inofficioso testamento, Hal.; véase la nota 1. á la ley 8 de este título, página 434.</ref>) praecedente causa filiorum patris intentio adhuc pendet; quod si contra filios iudicetur, pater ad querelam vo- catur, et suam intentionem implere potest. '''15.''' '''IDEM''' ''libro XIV.'' (<ref>IV., Hal.</ref>) ''Quaestionum.-''Nam etsi parentibus non debetur filiorum hereditas, propter votum parentum et naturalem erga filios caritatem, turbato tamen ordine mortalitatis, non minus parentibus, quam liberis pie relinqui debet. § 1.—Heredi eius, qui post litem de inofficioso<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> aiek51sjrtf4be70wvcaoub9wfo5czv 265140 265139 2026-05-09T21:11:44Z ~2026-21968-70 32249 265140 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-21968-70" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>'''12.''' '''IDEM''' ''libro singulari de Praescriptionibus.'' -Nihil interest, sibi relictum legatum filius ex- heredatus agnoverit, an filio servove relictum consecutus sit; utrubique enim praescriptione summovebitur. Quin etiam si idem institutum servum, priusquam adire hereditatem iuberet, manumiserit, ut ille suo arbitrio adeat heredita- tem, idque fraudulento consilio fecerit, summo- vebitur ab actione. § 1.—Si a statulibero exheredatus pecuniam petere coeperit, videri agnovisse parentis iu- dicium. § 2.—Si, quum filius ademtum legatum insti- tuerit petere, summotus repetat inofficiosi que- relam (<ref>summotus est repetita inofficiosi querela, Hal.</ref>), praescriptione removendus non est; quamvis enim agendo testamentum comprobave- rit, tamen est aliquid, quod testatoris vitio repu- tetur, ut merito repellendus non sit. § 3.—Filius testatoris, qui cum Titio eiusdem pecuniae reus fuerat, liberatione Titio legata, per acceptilationem Titii liberatus ab actione inofficiosi non summovebitur. '''13.''' '''SCAEVOLA''' ''libro III.'' (<ref>IV., Hal.</ref>) ''Responsorum.-''Ti- tia filiam heredem instituit, filio legatum dedit, eodem testamento ita cavit: «Ea omnia, quae supra dari fieri iussi, ea dari fieri volo ab omni herede, bonorumve possessore, qui mihi erit etiam iure intestato (<ref>intestati, Hal.</ref>). Item quae dari (<ref>fieri, inserta Hal.</ref>) ius- sero, ea uti dentur fiantque fidei eius committo»; quaesitum est, si soror centumvirali iudicio ob- tinuerit, an fideicommissa ex capite suprascripto debeantur? Respondi, si hoc quaeratur, an iure eorum, quos quis sibi ab intestato heredes bono- rumve possessores successuros credat, fideicom- mittere possit, respondi: posse. Paulus notat;(<ref>ac, inserta Hal. ( omitiendo autem).</ref>) probat autem, nec fideicommissa abintestato da- ta deberi, quasi a demente. '''14.''' '''PAPINIANUS''' ''libro V. Quaestionum .-''Pater filium emancipavit et nepotem ex eo retinuit; emancipatus suscepto postea filio, duobus (<ref>ambobus, Hal.</ref>) ex- heredatis, patre praeterito, vita decessit; inquae- stione de inofficioso testamento (<ref>inofficioso testamento, Hal.; véase la nota 1. á la ley 8 de este título, página 434.</ref>) praecedente causa filiorum patris intentio adhuc pendet; quod si contra filios iudicetur, pater ad querelam vo- catur, et suam intentionem implere potest. '''15.''' '''IDEM''' ''libro XIV.'' (<ref>IV., Hal.</ref>) ''Quaestionum.-''Nam etsi parentibus non debetur filiorum hereditas, propter votum parentum et naturalem erga filios caritatem, turbato tamen ordine mortalitatis, non minus parentibus, quam liberis pie relinqui debet. § 1.—Heredi eius, qui post litem de inofficioso<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 5mfgcu2d4kqciyne420tq3v1zdww1wa 104 82067 265145 2026-05-09T21:25:04Z Benoit Soubeyran 25250 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'pupillus tutoris, non nauis gubernatoris, non grex paftoris, non exercitus imperatoris:fed co trà hi cauffa illorum inftitutifunt: ita non po- pulus Regis,fed Rex populi cauffà, quæfitus ac repertus eft. Poteft enim populus fine Rege effe, veluti qui optimatum aut fuo ipfius confi- lio paret, itemque in interregno. At fine popu- lone fingi quidem cogitando Rex poteft: non magis quàm paſtor fine grege. Quamobrem (inquit apud Xenophontem Socrat... 265145 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Benoit Soubeyran" />{{Rh|156|{{sc|{{lsp|Hotomani}}}}|}}</noinclude>pupillus tutoris, non nauis gubernatoris, non grex paftoris, non exercitus imperatoris:fed co trà hi cauffa illorum inftitutifunt: ita non po- pulus Regis,fed Rex populi cauffà, quæfitus ac repertus eft. Poteft enim populus fine Rege effe, veluti qui optimatum aut fuo ipfius confi- lio paret, itemque in interregno. At fine popu- lone fingi quidem cogitando Rex poteft: non magis quàm paſtor fine grege. Quamobrem (inquit apud Xenophontem Socrates amour.y.) exiftimas Homerum appellaffe Agamemnoné ποιμένα quivara? id eſt paftorem populorum. an nõ ideo, quia ficuti paftor curare debet,vt oues fùç fint incolumes,neq; ijs quicquam defit: ita Re- gis officium eft, curare vt fui ciues beati ac for- tunati fint. Agè, ceteras differentias videamus. Rex æquè vt quiuis priuatus, mortalis eft: Re- gnum perpetuum,& certè (vel ominis cauffa) immortale: vt Ifocrates in Orat. de pace, de Ci- uitatibus locutus eft:Iurifconfultiautem de col legijs & vniuerfitatibus: Rex mentis errore,in- faniaque affici poteft, vt nofter Carolus v1, qui temere Regnum fuum Anglis donauit: neque vlli funt homines, qui facilius voluptatum blá- ditijs & mulierculatum illecebris infatuentur, atque adeo de ftatu mentis deturbentur. Atre- gnum fuam habet in fuis Senioribus & Optima tibus,& vfu rerum peritis propriam certamq;, tanquam in capite ciuitatis, fapientiam. Rex v- no prælio,vno inquam die, vinci,capi etiam, at - que in hoftium poteftatem cadere, & vinctus in<noinclude></noinclude> ewcl6kenyomj3clxcjo115jy43o9545 0 82068 265146 2026-05-09T21:27:45Z Benoit Soubeyran 25250 Paginam instituit, scribens '{{titulus2 |Scriptor=Franciscus Hotomanus |OperaeTitulus=Francogallia (1586) |SubTitulus=Capitum 17 |OperaeWikiPagina=Francogallia (1586) }} <div class=text> {{Liber |Ante= Capitum 16 |AnteNomen=Francogallia (1586)/16 |Post=Capitum 18 |PostNomen=Francogallia (1586)/18 }} <pages index="Hotman - Francogallia, 1586.djvu" from=152 to=164 fromsection=17 tosection=17 /> {{Liber |Ante= Capitum 16 |AnteNomen=Francogallia (1586)/16 |Post=Capitum 18 |PostNomen=Francogal...' 265146 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Franciscus Hotomanus |OperaeTitulus=Francogallia (1586) |SubTitulus=Capitum 17 |OperaeWikiPagina=Francogallia (1586) }} <div class=text> {{Liber |Ante= Capitum 16 |AnteNomen=Francogallia (1586)/16 |Post=Capitum 18 |PostNomen=Francogallia (1586)/18 }} <pages index="Hotman - Francogallia, 1586.djvu" from=152 to=164 fromsection=17 tosection=17 /> {{Liber |Ante= Capitum 16 |AnteNomen=Francogallia (1586)/16 |Post=Capitum 18 |PostNomen=Francogallia (1586)/18 }} </div> 6jm2p3ajsglrmlaj5ybs0i0l267zetg 104 82069 265148 2026-05-09T21:50:39Z Nea1109 32209 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'ni dividundo agitur, universae res acstimari de-bent, non singularum rerum partes.{{-}} 58. [54.] ULPIANUS ''libro II. Responsorum.''—Pecuniam, quam filius emancipatus ita credidit, ut patri solveretur, ita demum in hereditatem patris numerari, si patri adversus filium eiusdem quantitatis nomine actio competebat.{{-}} 54. [55.] NERATIUS ''libro III. Membranarum.''—Ex hereditate Lucii Titii, quae mihi et tibi communis erat, fundi partem meam... 265148 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Nea1109" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>ni dividundo agitur, universae res acstimari de-bent, non singularum rerum partes.{{-}} 58. [54.] ULPIANUS ''libro II. Responsorum.''—Pecuniam, quam filius emancipatus ita credidit, ut patri solveretur, ita demum in hereditatem patris numerari, si patri adversus filium eiusdem quantitatis nomine actio competebat.{{-}} 54. [55.] NERATIUS ''libro III. Membranarum.''—Ex hereditate Lucii Titii, quae mihi et tibi communis erat, fundi partem meam alienavi, de-inde familiae erciscundae iudicium inter nos ac-ceptum est; neque ea pars, quae mea fuit, in iu-dicio veniet, quum alienata de hereditate exie-rit, neque tua, quia, etiamsi remanet in pristino iure hereditarinque est, tamen alienatione meas partis exit de communione. Utrum autem unus hores partem suam non alionaverit, an plures, ni-hil interest, si modo aliqua portio alienata ab aliquo ex heredibus hereditaria esse desiit.{{-}} 55. [56.] ULPIANUS ''libro II. ad Edictum.''—Si familiae erciscundae, vel communi dividundo in-dicium agatur, et divisio tam difficilis sit, ut pae-ne impossibilis esse videatur, potest iudex in unius personam totam condemnationem confer- re, et adiudicare omnes res.{{-}} 56. [57] PAULUS ''libro XXIII.'' <ref> ''XX., Hal''</ref> ''ad Edictum.''—Non solum in finium regundorum, sed et fami- liae erciscundae iudicio praeteriti quoque tem-poris fructus veniunt.{{-}} 57. [58.] PAPINIANUS ''libro II. Responsorum.''—Arbitro quoque accepto fratres communem he- reditatem consensu dividentes pietatis officio fun-guntur; quam revocari non oportet, licet arbiter sententiam iurgio peremto non dixerit, si non in-tercedat aetatis auxilium.{{-}} {{c|'''TIT. III'''}} {{c|{{minor|'''COMMUNI DIVIDUNDO'''}}}}<ref>''DE, antepone la Vulg.''</ref> {{c|{{x-minor|'''''[Cf. Cód. III, 37, 38.]'''''}}}}<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 4xe93nhhdz6ihtarpxs8f365eh9nxjr 265149 265148 2026-05-09T21:51:31Z Nea1109 32209 265149 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Nea1109" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>ni dividundo agitur, universae res acstimari de-bent, non singularum rerum partes.{{-}} 58. [54.] ULPIANUS ''libro II. Responsorum.''—Pecuniam, quam filius emancipatus ita credidit, ut patri solveretur, ita demum in hereditatem patris numerari, si patri adversus filium eiusdem quantitatis nomine actio competebat.{{-}} 54. [55.] NERATIUS ''libro III. Membranarum.''—Ex hereditate Lucii Titii, quae mihi et tibi communis erat, fundi partem meam alienavi, de-inde familiae erciscundae iudicium inter nos ac-ceptum est; neque ea pars, quae mea fuit, in iu-dicio veniet, quum alienata de hereditate exie-rit, neque tua, quia, etiamsi remanet in pristino iure hereditarinque est, tamen alienatione meas partis exit de communione. Utrum autem unus hores partem suam non alionaverit, an plures, ni-hil interest, si modo aliqua portio alienata ab aliquo ex heredibus hereditaria esse desiit.{{-}} 55. [56.] ULPIANUS ''libro II. ad Edictum.''—Si familiae erciscundae, vel communi dividundo in-dicium agatur, et divisio tam difficilis sit, ut pae-ne impossibilis esse videatur, potest iudex in unius personam totam condemnationem confer- re, et adiudicare omnes res.{{-}} 56. [57] PAULUS ''libro XXIII.'' <ref> ''XX., Hal''</ref> ''ad Edictum.''—Non solum in finium regundorum, sed et fami- liae erciscundae iudicio praeteriti quoque tem-poris fructus veniunt.{{-}} 57. [58.] PAPINIANUS ''libro II. Responsorum.''—Arbitro quoque accepto fratres communem he- reditatem consensu dividentes pietatis officio fun-guntur; quam revocari non oportet, licet arbiter sententiam iurgio peremto non dixerit, si non in-tercedat aetatis auxilium.{{-}} {{c|'''TIT. III'''}} {{c|{{minor|'''COMMUNI DIVIDUNDO'''<ref>''DE, antepone la Vulg.''</ref> }}}} {{c|{{x-minor|'''''[Cf. Cód. III, 37, 38.]'''''}}}}<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> bbvveq56tgdg84mb1nekh3c7621yt62 265151 265149 2026-05-09T21:57:29Z Nea1109 32209 265151 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Nea1109" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>ni dividundo agitur, universae res acstimari de-bent, non singularum rerum partes.{{-}} '''58. [54.]''' ULPIANUS ''libro II. Responsorum.''—Pecuniam, quam filius emancipatus ita credidit, ut patri solveretur, ita demum in hereditatem patris numerari, si patri adversus filium eiusdem quantitatis nomine actio competebat.{{-}} '''54. [55.]''' NERATIUS ''libro III. Membranarum.''—Ex hereditate Lucii Titii, quae mihi et tibi communis erat, fundi partem meam alienavi, de-inde familiae erciscundae iudicium inter nos ac-ceptum est; neque ea pars, quae mea fuit, in iu-dicio veniet, quum alienata de hereditate exie-rit, neque tua, quia, etiamsi remanet in pristino iure hereditarinque est, tamen alienatione meas partis exit de communione. Utrum autem unus hores partem suam non alionaverit, an plures, ni-hil interest, si modo aliqua portio alienata ab aliquo ex heredibus hereditaria esse desiit.{{-}} '''55. [56.]''' ULPIANUS ''libro II. ad Edictum.''—Si familiae erciscundae, vel communi dividundo in-dicium agatur, et divisio tam difficilis sit, ut pae-ne impossibilis esse videatur, potest iudex in unius personam totam condemnationem confer- re, et adiudicare omnes res.{{-}} '''56. [57]''' PAULUS ''libro XXIII.'' <ref> ''XX., Hal''</ref> ''ad Edictum.''—Non solum in finium regundorum, sed et fami- liae erciscundae iudicio praeteriti quoque tem-poris fructus veniunt.{{-}} '''57. [58.]''' PAPINIANUS ''libro II. Responsorum.''—Arbitro quoque accepto fratres communem he- reditatem consensu dividentes pietatis officio fun-guntur; quam revocari non oportet, licet arbiter sententiam iurgio peremto non dixerit, si non in-tercedat aetatis auxilium.{{-}} {{c|'''TIT. III'''}} {{c|{{minor|'''COMMUNI DIVIDUNDO'''<ref>''DE, antepone la Vulg.''</ref> }}}} {{c|{{x-minor|'''''[Cf. Cód. III, 37, 38.]'''''}}}} '''1.''' PAULUS ''libro XXIII. ad Edictum.''—Com-muni dividundo iudicium ideo necessarium fuit, quod pro socio actio magis ad personales invicem praestationes pertinet, quam ad communium re-rum divisionem. Denique cessat communi divi-dundo iudicium, si res communis non sit. '''2.''' GAIUS ''libro VII. ad Edictum provinciale.''—Nihil autem interest, cum societate, an sine so-cietate res inter aliquos communis sit, nam utro-que casu locus est communi dividundo iudicio. Cum societate res communis est, veluti inter eos, qui pariter eandem rem emerunt; sine societate communis est, veluti inter eos, quibus eadem res testamento legata est.<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 0k91hwj93wdolnsehiwde3on88r71b1 265152 265151 2026-05-09T22:00:05Z Nea1109 32209 265152 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Nea1109" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>ni dividundo agitur, universae res acstimari de-bent, non singularum rerum partes.{{-}} '''58. [54.]''' ULPIANUS ''libro II. Responsorum.''—Pecuniam, quam filius emancipatus ita credidit, ut patri solveretur, ita demum in hereditatem patris numerari, si patri adversus filium eiusdem quantitatis nomine actio competebat.{{-}} '''54. [55.]''' NERATIUS ''libro III. Membranarum.''—Ex hereditate Lucii Titii, quae mihi et tibi communis erat, fundi partem meam alienavi, de-inde familiae erciscundae iudicium inter nos ac-ceptum est; neque ea pars, quae mea fuit, in iu-dicio veniet, quum alienata de hereditate exie-rit, neque tua, quia, etiamsi remanet in pristino iure hereditarinque est, tamen alienatione meas partis exit de communione. Utrum autem unus hores partem suam non alionaverit, an plures, ni-hil interest, si modo aliqua portio alienata ab aliquo ex heredibus hereditaria esse desiit.{{-}} '''55. [56.]''' ULPIANUS ''libro II. ad Edictum.''—Si familiae erciscundae, vel communi dividundo in-dicium agatur, et divisio tam difficilis sit, ut pae-ne impossibilis esse videatur, potest iudex in unius personam totam condemnationem confer- re, et adiudicare omnes res.{{-}} '''56. [57]''' PAULUS ''libro XXIII.'' <ref> ''XX., Hal''</ref> ''ad Edictum.''—Non solum in finium regundorum, sed et fami- liae erciscundae iudicio praeteriti quoque tem-poris fructus veniunt.{{-}} '''57. [58.]''' PAPINIANUS ''libro II. Responsorum.''—Arbitro quoque accepto fratres communem he- reditatem consensu dividentes pietatis officio fun-guntur; quam revocari non oportet, licet arbiter sententiam iurgio peremto non dixerit, si non in-tercedat aetatis auxilium.{{-}} {{c|'''TIT. III'''}} {{c|{{minor|'''COMMUNI DIVIDUNDO'''<ref>''DE, antepone la Vulg.''</ref> }}}} {{c|{{x-minor|'''''[Cf. Cód. III, 37, 38.]'''''}}}} '''1.''' PAULUS ''libro XXIII. ad Edictum.''—Com-muni dividundo iudicium ideo necessarium fuit, quod pro socio actio magis ad personales invicem praestationes pertinet, quam ad communium re-rum divisionem. Denique cessat communi divi-dundo iudicium, si res communis non sit. '''2.''' GAIUS ''libro VII. ad Edictum provinciale.''—Nihil autem interest, cum societate, an sine so-cietate res inter aliquos communis sit, nam utro-que casu locus est communi dividundo iudicio. Cum societate res communis est, veluti inter eos, qui pariter eandem rem emerunt; sine societate communis est, veluti inter eos, quibus eadem res testamento legata est.{{-}} ______________{{-}}<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 20bmd20qxsargep68g77gp3sjtsjoty 265153 265152 2026-05-09T22:00:57Z Nea1109 32209 265153 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Nea1109" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>ni dividundo agitur, universae res acstimari de-bent, non singularum rerum partes.{{-}} '''58. [54.]''' ULPIANUS ''libro II. Responsorum.''—Pecuniam, quam filius emancipatus ita credidit, ut patri solveretur, ita demum in hereditatem patris numerari, si patri adversus filium eiusdem quantitatis nomine actio competebat.{{-}} '''54. [55.]''' NERATIUS ''libro III. Membranarum.''—Ex hereditate Lucii Titii, quae mihi et tibi communis erat, fundi partem meam alienavi, de-inde familiae erciscundae iudicium inter nos ac-ceptum est; neque ea pars, quae mea fuit, in iu-dicio veniet, quum alienata de hereditate exie-rit, neque tua, quia, etiamsi remanet in pristino iure hereditarinque est, tamen alienatione meas partis exit de communione. Utrum autem unus hores partem suam non alionaverit, an plures, ni-hil interest, si modo aliqua portio alienata ab aliquo ex heredibus hereditaria esse desiit.{{-}} '''55. [56.]''' ULPIANUS ''libro II. ad Edictum.''—Si familiae erciscundae, vel communi dividundo in-dicium agatur, et divisio tam difficilis sit, ut pae-ne impossibilis esse videatur, potest iudex in unius personam totam condemnationem confer- re, et adiudicare omnes res.{{-}} '''56. [57]''' PAULUS ''libro XXIII.'' <ref> ''XX., Hal''</ref> ''ad Edictum.''—Non solum in finium regundorum, sed et fami- liae erciscundae iudicio praeteriti quoque tem-poris fructus veniunt.{{-}} '''57. [58.]''' PAPINIANUS ''libro II. Responsorum.''—Arbitro quoque accepto fratres communem he- reditatem consensu dividentes pietatis officio fun-guntur; quam revocari non oportet, licet arbiter sententiam iurgio peremto non dixerit, si non in-tercedat aetatis auxilium.{{-}} {{c|'''TIT. III'''}} {{c|{{minor|'''COMMUNI DIVIDUNDO'''<ref>''DE, antepone la Vulg.''</ref> }}}} {{c|{{x-minor|'''''[Cf. Cód. III, 37, 38.]'''''}}}} '''1.''' PAULUS ''libro XXIII. ad Edictum.''—Com-muni dividundo iudicium ideo necessarium fuit, quod pro socio actio magis ad personales invicem praestationes pertinet, quam ad communium re-rum divisionem. Denique cessat communi divi-dundo iudicium, si res communis non sit. '''2.''' GAIUS ''libro VII. ad Edictum provinciale.''—Nihil autem interest, cum societate, an sine so-cietate res inter aliquos communis sit, nam utro-que casu locus est communi dividundo iudicio. Cum societate res communis est, veluti inter eos, qui pariter eandem rem emerunt; sine societate communis est, veluti inter eos, quibus eadem res testamento legata est.{{-}} ___________________{{-}}<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> ft13fcfcsxdu6nulj6agne12fm2g51a 265154 265153 2026-05-09T22:05:51Z Nea1109 32209 265154 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Nea1109" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>ni dividundo agitur, universae res acstimari de-bent, non singularum rerum partes.{{-}} '''58. [54.]''' ULPIANUS ''libro II. Responsorum.''—Pecuniam, quam filius emancipatus ita credidit, ut patri solveretur, ita demum in hereditatem patris numerari, si patri adversus filium eiusdem quantitatis nomine actio competebat.{{-}} '''54. [55.]''' NERATIUS ''libro III. Membranarum.''—Ex hereditate Lucii Titii, quae mihi et tibi communis erat, fundi partem meam alienavi, de-inde familiae erciscundae iudicium inter nos ac-ceptum est; neque ea pars, quae mea fuit, in iu-dicio veniet, quum alienata de hereditate exie-rit, neque tua, quia, etiamsi remanet in pristino iure hereditarinque est, tamen alienatione meas partis exit de communione. Utrum autem unus hores partem suam non alionaverit, an plures, ni-hil interest, si modo aliqua portio alienata ab aliquo ex heredibus hereditaria esse desiit.{{-}} '''55. [56.]''' ULPIANUS ''libro II. ad Edictum.''—Si familiae erciscundae, vel communi dividundo in-dicium agatur, et divisio tam difficilis sit, ut pae-ne impossibilis esse videatur, potest iudex in unius personam totam condemnationem confer- re, et adiudicare omnes res.{{-}} '''56. [57]''' PAULUS ''libro XXIII.'' <ref>{{x-minor|'''''XX., Hal'''''}}</ref> ''ad Edictum.''—Non solum in finium regundorum, sed et fami- liae erciscundae iudicio praeteriti quoque tem-poris fructus veniunt.{{-}} '''57. [58.]''' PAPINIANUS ''libro II. Responsorum.''—Arbitro quoque accepto fratres communem he- reditatem consensu dividentes pietatis officio fun-guntur; quam revocari non oportet, licet arbiter sententiam iurgio peremto non dixerit, si non in-tercedat aetatis auxilium.{{-}} {{c|'''TIT. III'''}} {{c|{{minor|'''COMMUNI DIVIDUNDO'''<ref>{{x-minor|'''''DE, antepone la Vulg.'''''}}</ref>}}}} {{c|{{x-minor|'''''[Cf. Cód. III, 37, 38.]'''''}}}} '''1.''' PAULUS ''libro XXIII. ad Edictum.''—Com-muni dividundo iudicium ideo necessarium fuit, quod pro socio actio magis ad personales invicem praestationes pertinet, quam ad communium re-rum divisionem. Denique cessat communi divi-dundo iudicium, si res communis non sit. '''2.''' GAIUS ''libro VII. ad Edictum provinciale.''—Nihil autem interest, cum societate, an sine so-cietate res inter aliquos communis sit, nam utro-que casu locus est communi dividundo iudicio. Cum societate res communis est, veluti inter eos, qui pariter eandem rem emerunt; sine societate communis est, veluti inter eos, quibus eadem res testamento legata est.{{-}} ___________________{{-}}<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 6mviohnbkhq8zwb0bee53mz8qr60ukp 104 82070 265150 2026-05-09T21:56:10Z ~2026-21968-70 32249 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'praeparatam mutata voluntate decessit, non da- tur de inofficioso querela; non enim sufficit litem instituere, si non in ea perseveret . § 2.-Filius , qui (<ref>Hal.; de, inserta Fl.; pero véase la nota 7. de la página 435.</ref>) inofficiosi actione adversus duos heredes expertus diversas sententias iudi- cum tulit, et unum vicit, ab altero superatus est, et debitores convenire, et ipse a creditoribus conveniri pro parte potest, et corpora... 265150 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-21968-70" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>praeparatam mutata voluntate decessit, non da- tur de inofficioso querela; non enim sufficit litem instituere, si non in ea perseveret . § 2.-Filius , qui (<ref>Hal.; de, inserta Fl.; pero véase la nota 7. de la página 435.</ref>) inofficiosi actione adversus duos heredes expertus diversas sententias iudi- cum tulit, et unum vicit, ab altero superatus est, et debitores convenire, et ipse a creditoribus conveniri pro parte potest, et corpora vindicare, et hereditatem dividere; verum enim est, fami- liae erciscundae iudicium competere, quia credi- mus eum legitimum heredem pro parte esse fa- ctum; et ideo pars hereditatis in testamento re- mansit. Nec absurdum videtur, pro parte inte- statum videri. '''16.''' IDEM ''libro II. Responsorum.-''Filio, qui de inofficioso matris testamento contra fratrem in- stitutum de parte ante (<ref>pro parte, ( omitiendo ante), Hal.</ref>) egit et obtinuit, filia, quae non egit aut non obtinuit, in hereditate le- gitima fratri non concurrit. § 1.-Contra tabulas filii possessionem iure ma- numissionis pater accepit, et bonorum possessio- nem adeptus est (<ref>et bonorum possessionem adeptus est, omitelas Hal.</ref>); postea filia defuncti, quam ipse exheredaverat, quaestionem inofficiosi testa- menti recte pertulit, possessio, quam pater acce- pit, ad irritum recidit; nam priore iudicio de iure patris, non de iure testamenti quaesitum est. Et ideo universam hereditatem filiae cum fructibus restitui necesse est. '''17.''' PAULUS ''libro II. Quaestionum.-'' Qui repu- diantis animo non venit ad accusationem inoffi- ciosi testamenti, partem non facit his, qui ean- dem querelam movere volunt. Unde si de inoffi- cioso testamento patris alter ex liberis exhereda- tis ageret, quia rescisso testamento alter quoque ad successionem ab intestato vocatur, et ideo universam hereditatem non recte vindicasset, hic, si obtinuerit, utetur (<ref>Hal. Vulg.; uteretur, Fl.</ref>) rei iudicatae aucto- ritate, quasi Centumviri hunc solum filium in re- bus humanis esse nunc, quum facerent intesta- tum (<ref>tunc quum faceret testamentum, Vulg.</ref>), crediderint. § 1.-Quum contra testamentum ut inofficio- sum iudicatur, testamenti factionem habuisse de- functus non creditur . Non idem probandum est, si herede non respondente secundum praesentem iudicatum sit; hoc enim casu non creditur ius ex sententia iudicis fieri ; et ideo libertates compe- tunt et legata petuntur. '''18.''' IDEM ''libro singulari de inofficioso testa- mento.-''De qua re etiam Constitutio extat Divo- rum fratrum, quae huiusmodi distinctionem ad- mittit. '''19.''' IDEM ''libro II. Quaestionum.-''Mater dece- dens extraneum ex dodrante heredem instituit, filiam unam ex quadrante, alteram praeteriit; haec de inofficioso egit, et obtinuit; quaero, scri- ptae filiae quomodo succurrendum sit? Respondi: filia praeterita id vindicare debet, quod intestata<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> ozjmzf542t5jl3ntxz2h2yvtbsy3l4b 104 82071 265155 2026-05-09T23:13:54Z Nea1109 32209 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens ''''§ 1.'''—In tribus duplicibus iudiciis: familiae er-ciscundae, communi dividundo, finium regundo-rum, quaeritur, quis actor intelligatur, quia par causa omnium videtur; sed magis placuit, eum videri actorem, qui ad iudicium provocasset.{{-}} '''3.''' ULPIANUS ''libro XXX. ad Sabinum.''—In communi dividundo iudicio nihil pervenit ultra divisionem rerum ipsarum, quae cominunes sint; et <ref>{{x-minor|'''''quam, (en lugar de et), Hal.'''''}}<... 265155 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Nea1109" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>'''§ 1.'''—In tribus duplicibus iudiciis: familiae er-ciscundae, communi dividundo, finium regundo-rum, quaeritur, quis actor intelligatur, quia par causa omnium videtur; sed magis placuit, eum videri actorem, qui ad iudicium provocasset.{{-}} '''3.''' ULPIANUS ''libro XXX. ad Sabinum.''—In communi dividundo iudicio nihil pervenit ultra divisionem rerum ipsarum, quae cominunes sint; et <ref>{{x-minor|'''''quam, (en lugar de et), Hal.'''''}}</ref> si quid in his damni datum factumve est, sive quid eo nomine aut abest alicui sociorum, aut ad eum pervenit ex re communi.{{-}} '''§1.'''—Si quid ipsi sine dolo malo inter se pepi-gerunt, id in primis et familiae erciscundac, et communi dividundo iudex servare debet.{{-}} '''4.''' IDEM ''libro XIX. ad Edictum.''—Per hoc iudicium corporalium rerum fit divisio, quarum rerum dominium habemus, non etiam heredi-tatis.{{-}} '''§ 1.'''—De puteo, quaeritur, an communi divi-dundo iudicio agí possit? Et ait Mela, ita demum posse, si solum eius commune sit.{{-}} '''§ 2.'''—Hoc iudicium bonae fidei est; quare, si una res indivisa relicta sit, valebit utique et ce-terarum divisio, et poterit iterum communi divi-dundo agi de ea, quae indivisa mansit.{{-}} '''§3.'''—Sicut autem ipsius rei divisio venit in communi dividundo iudicio, ita etiam praestatio-nes veniunt; et ideo si quis impensas fecerit, con-sequatur. Sed si non cum ipso socio agat, sed cum herede socii, Labeo recte existimat, impensas et fructus a defuncto perceptos venire. Plane fru-ctus ante percepti, quam res communis esset, vel sumtus ante facti in communi dividundo iudi-cium non veniunt.{{-}} '''§ 4.'''—Ea propter scribit Iulianus, si missi in possessionem damni infecti simus, et, antequam possidere iuberemur, ego insulam fulsero, sum-tum istum communi dividundo iudicio consequi me non posse.{{-}} '''5.''' IULIANUS ''libro II. ad Urseium Ferocem.''—Sed si ros non defenderetur, et ideo iussi sumus a Praetore eas aedes possidere, et ex hoc domi-nium earum nancisceremur, respondit Proculus, communi dividundo iudicio partem eius impen-sae me servaturum esse.{{-}} '''6.''' ULPIANUS ''libro XIX. ad Edictum.''—Si quis putans sibi cum Titio fundum communem esse, fructus perceperit, vel sumtum fecerit, quum es-set cum alio communis, agi poterit utili <ref>{{x-minor|'''''ntlli, omitela Hal.'''''}}</ref> com-muni dividundo iudicio.{{-}} '''§ 1.'''—Quare et si fundum Titius alienaverit, li-cet hic communi dividundo iudicio locus non sit, quia a communione discessum est, utili tamen lo-cum futurum, quod datur de praestationibus, quoties communis esse desiit.{{-}} '''§2.'''—Sive autem locando fundum communem,{{-}} ______________________{{-}}<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> a568r6v4fgun2ke35c7w79on8097agx 104 82072 265156 2026-05-10T00:17:11Z Nea1109 32209 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'sive colendo de fundo communi quid socius cou- secutus sit, communi dividundo iudicio tenebi- tur; et si quidem communi nomine id fecit, neque lucrum, neque damnum sentire cum oportet, si vero non communi nomine, sed ut lucretur solus, magis esse oportet, ut et damnum ad ipsum re- spiciat. Hoc autem ideo praestat communi divi- dundo iudicio, quia videtur partem suam non po- tuisse expedite locare. Ceterum non alias com- muni dividundo iudicio... 265156 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Nea1109" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>sive colendo de fundo communi quid socius cou- secutus sit, communi dividundo iudicio tenebi- tur; et si quidem communi nomine id fecit, neque lucrum, neque damnum sentire cum oportet, si vero non communi nomine, sed ut lucretur solus, magis esse oportet, ut et damnum ad ipsum re- spiciat. Hoc autem ideo praestat communi divi- dundo iudicio, quia videtur partem suam non po- tuisse expedite locare. Ceterum non alias com- muni dividundo iudicio locus erit, ut et l'apinia- nus scribit, nisi id demum gessit <ref>{{x-minor|'''''allquis, inserta Hal.'''''}}</ref> , sinquam, (en lugar de et), Hal.e quo partem suam recte administrare non potuit; alio- quin, si potuit, habet negotiorum gestorum actio- nem, eaque tenetur.{{-}} '''§ 3.'''—Si quid post acceptum communi lividun- do iudicium fuerit impensum, Nerva recte existi- mat, etiam hoc venire.{{-}} '''§ 4.'''—Sed et partum venire, Sabinus et Atilici- nus responderunt.{{-}} '''§ 5.'''—Sed et accessionem et decessionem hoc iudicium accipere iidem existimaverunt.{{-}} '''§ 6.'''—Si quis in communem locum mortuum in- tulerit, an religiosum fecerit, videndum est <ref>{{x-minor|'''''Taur.; videndum et sane, Ft. según antigua correc-ción, Br.'''''}}</ref>. Sane ius quidem inferendi in sepulcrum unicui- que in solidum competit, locum autem purum al- ter non potest facere religiosum; Trebatius au- tem et Labeo quamquam putant, non esse locum religiosum factum, tamen putant in factum agen- dum.{{-}} '''§ 7.'''—Si damni infecti in solidum praedibus <ref>{{x-minor|'''''Según conjetura de Taer.; pro sedibus, al márgen inte-rior del códice Ft.; praedus, según la escritura original del mismo, Br.'''''}}</ref> caveris, Labeo ait, communi dividundo iudi- cium tibi non esse, quum necesse tibi non fue- rit in solidum cavere, sed sufficere pro parte tua; quae sententia vera est.{{-}} '''§ 8.'''—Si fundus communis uobis sit, sed pigno- ri datus a me, venit quidem in communi dividun- do iudicio <ref>{{x-minor|'''''Br.; iudicio, omitela Taur.'''''}}</ref> , sed ius pignoris creditori manebit, etiam si adiudicatus fuerit; nam et si pars socio tradita fuisset, integrum maneret. Arbitrum au- tem communi dividundo hoc minoris partem ae- stimare debere, quod ex pacto vendere cam rem creditor potest, Iulianus ait.{{-}} '''§ 9.'''—Idem Iulianus <ref>{{x-minor|'''''Iulianus, omitela Hal.'''''}}</ref> seribit, si is, cum quo servum communem habebam, partem suam mihi pignori dederit, et communi dividundo agere coe- perit, pignoraticia exceptione eum summoveri debere. Sed si exceptione usus non fuero, offi- cium iudicis erit, ut, quum debitori totum homi- nem adiudicaverit, partis aestimatione eum con- demnet; manere enim integrum ius pignoris. Quod si adiudicaverit iudex mihi, tauti duntaxat me condemnet, quanto pluris pignus sit, quam pecunia credita, et debitorem a me iubeat li- berari.{{-}} '''§ 10.'''—Officio iudicis etiam talis adiudicatio fieri potest, ut alteri fundum, alteri usumfructum adiudicet.{{-}}<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 66h9jb94n8olyhczo4q9l1gdsdugzfj 265157 265156 2026-05-10T00:40:48Z Nea1109 32209 265157 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Nea1109" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>sive colendo de fundo communi quid socius cou- secutus sit, communi dividundo iudicio tenebi- tur; et si quidem communi nomine id fecit, neque lucrum, neque damnum sentire cum oportet, si vero non communi nomine, sed ut lucretur solus, magis esse oportet, ut et damnum ad ipsum re- spiciat. Hoc autem ideo praestat communi divi- dundo iudicio, quia videtur partem suam non po- tuisse expedite locare. Ceterum non alias com- muni dividundo iudicio locus erit, ut et l'apinia- nus scribit, nisi id demum gessit <ref>{{x-minor|'''''allquis, inserta Hal.'''''}}</ref> , sinquam, (en lugar de et), Hal.e quo partem suam recte administrare non potuit; alio- quin, si potuit, habet negotiorum gestorum actio- nem, eaque tenetur.{{-}} '''§ 3.'''—Si quid post acceptum communi lividun- do iudicium fuerit impensum, Nerva recte existi- mat, etiam hoc venire.{{-}} '''§ 4.'''—Sed et partum venire, Sabinus et Atilici- nus responderunt.{{-}} '''§ 5.'''—Sed et accessionem et decessionem hoc iudicium accipere iidem existimaverunt.{{-}} '''§ 6.'''—Si quis in communem locum mortuum in- tulerit, an religiosum fecerit, videndum est <ref>{{x-minor|'''''Taur.; videndum et sane, Ft. según antigua correc-ción, Br.'''''}}</ref>. Sane ius quidem inferendi in sepulcrum unicui- que in solidum competit, locum autem purum al- ter non potest facere religiosum; Trebatius au- tem et Labeo quamquam putant, non esse locum religiosum factum, tamen putant in factum agen- dum.{{-}} '''§ 7.'''—Si damni infecti in solidum praedibus <ref>{{x-minor|'''''Según conjetura de Taer.; pro sedibus, al márgen inte-rior del códice Ft.; praedus, según la escritura original del mismo, Br.'''''}}</ref> caveris, Labeo ait, communi dividundo iudi- cium tibi non esse, quum necesse tibi non fue- rit in solidum cavere, sed sufficere pro parte tua; quae sententia vera est.{{-}} '''§ 8.'''—Si fundus communis uobis sit, sed pigno- ri datus a me, venit quidem in communi dividun- do iudicio <ref>{{x-minor|'''''Br.; iudicio, omitela Taur.'''''}}</ref> , sed ius pignoris creditori manebit, etiam si adiudicatus fuerit; nam et si pars socio tradita fuisset, integrum maneret. Arbitrum au- tem communi dividundo hoc minoris partem ae- stimare debere, quod ex pacto vendere cam rem creditor potest, Iulianus ait.{{-}} '''§ 9.'''—Idem Iulianus <ref>{{x-minor|'''''Iulianus, omitela Hal.'''''}}</ref> seribit, si is, cum quo servum communem habebam, partem suam mihi pignori dederit, et communi dividundo agere coe- perit, pignoraticia exceptione eum summoveri debere. Sed si exceptione usus non fuero, offi- cium iudicis erit, ut, quum debitori totum homi- nem adiudicaverit, partis aestimatione eum con- demnet; manere enim integrum ius pignoris. Quod si adiudicaverit iudex mihi, tauti duntaxat me condemnet, quanto pluris pignus sit, quam pecunia credita, et debitorem a me iubeat li- berari.{{-}} '''§ 10.'''—Officio iudicis etiam talis adiudicatio fieri potest, ut alteri fundum, alteri usumfructum adiudicet.{{-}} _________________{{-}}<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 8473q6dp61rqg39jbvvanooa75x4z9g 265158 265157 2026-05-10T00:47:59Z Nea1109 32209 265158 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Nea1109" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>sive colendo de fundo communi quid socius cou-secutus sit, communi dividundo iudicio tenebi-tur; et si quidem communi nomine id fecit, neque lucrum, neque damnum sentire cum oportet, si vero non communi nomine, sed ut lucretur solus, magis esse oportet, ut et damnum ad ipsum re-spiciat. Hoc autem ideo praestat communi divi-dundo iudicio, quia videtur partem suam non po-tuisse expedite locare. Ceterum non alias com-muni dividundo iudicio locus erit, ut et Papinia-nus scribit, nisi id demum gessit <ref>{{x-minor|'''''allquis, inserta Hal.'''''}}</ref> , sinquam, (en lugar de et), Hal.e quo partem suam recte administrare non potuit; alio-quin, si potuit, habet negotiorum gestorum actio-nem, eaque tenetur.{{-}} '''§ 3.'''—Si quid post acceptum communi lividun-do iudicium fuerit impensum, Nerva recte existi-mat, etiam hoc venire.{{-}} '''§ 4.'''—Sed et partum venire, Sabinus et Atilici-nus responderunt.{{-}} '''§ 5.'''—Sed et accessionem et decessionem hoc iudicium accipere iidem existimaverunt.{{-}} '''§ 6.'''—Si quis in communem locum mortuum in-tulerit, an religiosum fecerit, videndum est <ref>{{x-minor|'''''Taur.; videndum et sane, Ft. según antigua correc-ción, Br.'''''}}</ref>. Sane ius quidem inferendi in sepulcrum unicui-que in solidum competit, locum autem purum al-ter non potest facere religiosum; Trebatius au- tem et Labeo quamquam putant, non esse locum religiosum factum, tamen putant in factum agen-dum.{{-}} '''§ 7.'''—Si damni infecti in solidum praedibus <ref>{{x-minor|'''''Según conjetura de Taer.; pro sedibus, al márgen inte-rior del códice Ft.; praedus, según la escritura original del mismo, Br.'''''}}</ref> caveris, Labeo ait, communi dividundo iudi-cium tibi non esse, quum necesse tibi non fue-rit in solidum cavere, sed sufficere pro parte tua; quae sententia vera est.{{-}} '''§ 8.'''—Si fundus communis uobis sit, sed pigno-ri datus a me, venit quidem in communi dividun-do iudicio <ref>{{x-minor|'''''Br.; iudicio, omitela Taur.'''''}}</ref> , sed ius pignoris creditori manebit, etiam si adiudicatus fuerit; nam et si pars socio tradita fuisset, integrum maneret. Arbitrum au-tem communi dividundo hoc minoris partem ae-stimare debere, quod ex pacto vendere cam rem creditor potest, Iulianus ait.{{-}} '''§ 9.'''—Idem Iulianus <ref>{{x-minor|'''''Iulianus, omitela Hal.'''''}}</ref> seribit, si is, cum quo servum communem habebam, partem suam mihi pignori dederit, et communi dividundo agere coe-perit, pignoraticia exceptione eum summoveri debere. Sed si exceptione usus non fuero, offi-cium iudicis erit, ut, quum debitori totum homi-nem adiudicaverit, partis aestimatione eum con-demnet; manere enim integrum ius pignoris. Quod si adiudicaverit iudex mihi, tauti duntaxat me condemnet, quanto pluris pignus sit, quam pecunia credita, et debitorem a me iubeat li-berari.{{-}} '''§ 10.'''—Officio iudicis etiam talis adiudicatio fieri potest, ut alteri fundum, alteri usumfructum adiudicet.{{-}} _________________{{-}}<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> nhykun7g9x8earxtl0rrvq00yku1y6w 265159 265158 2026-05-10T00:50:12Z Nea1109 32209 265159 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Nea1109" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>sive colendo de fundo communi quid socius cou-secutus sit, communi dividundo iudicio tenebi-tur; et si quidem communi nomine id fecit, neque lucrum, neque damnum sentire cum oportet, si vero non communi nomine, sed ut lucretur solus, magis esse oportet, ut et damnum ad ipsum re-spiciat. Hoc autem ideo praestat communi divi-dundo iudicio, quia videtur partem suam non po-tuisse expedite locare. Ceterum non alias com-muni dividundo iudicio locus erit, ut et Papinia-nus scribit, nisi id demum gessit <ref>{{x-minor|'''''allquis, inserta Hal.'''''}}</ref> , sinquam, (en lugar de et), Hal.e quo partem suam recte administrare non potuit; alio-quin, si potuit, habet negotiorum gestorum actio-nem, eaque tenetur.{{-}} '''§ 3.'''—Si quid post acceptum communi lividun-do iudicium fuerit impensum, Nerva recte existi-mat, etiam hoc venire.{{-}} '''§ 4.'''—Sed et partum venire, Sabinus et Atilici-nus responderunt.{{-}} '''§ 5.'''—Sed et accessionem et decessionem hoc iudicium accipere iidem existimaverunt.{{-}} '''§ 6.'''—Si quis in communem locum mortuum in-tulerit, an religiosum fecerit, videndum est <ref>{{x-minor|'''''Taur.; videndum et sane, Ft. según antigua correc-ción, Br.'''''}}</ref>.Sane ius quidem inferendi in sepulcrum unicui-que in solidum competit, locum autem purum al-ter non potest facere religiosum; Trebatius au-tem et Labeo quamquam putant, non esse locum religiosum factum, tamen putant in factum agen-dum.{{-}} '''§ 7.'''—Si damni infecti in solidum praedibus <ref>{{x-minor|'''''Según conjetura de Taer.; pro sedibus, al márgen inte-rior del códice Ft.; praedus, según la escritura original del mismo, Br.'''''}}</ref> caveris, Labeo ait, communi dividundo iudi-cium tibi non esse, quum necesse tibi non fue-rit in solidum cavere, sed sufficere pro parte tua; quae sententia vera est.{{-}} '''§ 8.'''—Si fundus communis uobis sit, sed pigno-ri datus a me, venit quidem in communi dividun-do iudicio <ref>{{x-minor|'''''Br.; iudicio, omitela Taur.'''''}}</ref> , sed ius pignoris creditori manebit,etiam si adiudicatus fuerit; nam et si pars sociotradita fuisset, integrum maneret. Arbitrum au-tem communi dividundo hoc minoris partem ae-stimare debere, quod ex pacto vendere cam rem creditor potest, Iulianus ait.{{-}} '''§ 9.'''—Idem Iulianus <ref>{{x-minor|'''''Iulianus, omitela Hal.'''''}}</ref> seribit, si is, cum quo servum communem habebam, partem suam mihi pignori dederit, et communi dividundo agere coe-perit, pignoraticia exceptione eum summoveri debere. Sed si exceptione usus non fuero, offi-cium iudicis erit, ut, quum debitori totum homi-nem adiudicaverit, partis aestimatione eum con-demnet; manere enim integrum ius pignoris. Quod si adiudicaverit iudex mihi, tauti duntaxat me condemnet, quanto pluris pignus sit, quam pecunia credita, et debitorem a me iubeat li-berari.{{-}} '''§ 10.'''—Officio iudicis etiam talis adiudicatio fieri potest, ut alteri fundum, alteri usumfructum adiudicet.{{-}} _________________{{-}}<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> dkrjrqucg4er5t9y0nkkgkkkoaq3251 265160 265159 2026-05-10T00:52:10Z Nea1109 32209 265160 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Nea1109" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>sive colendo de fundo communi quid socius cou-secutus sit, communi dividundo iudicio tenebi-tur; et si quidem communi nomine id fecit, neque lucrum, neque damnum sentire cum oportet, si vero non communi nomine, sed ut lucretur solus, magis esse oportet, ut et damnum ad ipsum re-spiciat. Hoc autem ideo praestat communi divi-dundo iudicio, quia videtur partem suam non po-tuisse expedite locare. Ceterum non alias com-muni dividundo iudicio locus erit, ut et Papinia-nus scribit, nisi id demum gessit <ref>{{x-minor|'''''allquis, inserta Hal.'''''}}</ref> , sinquam, (en lugar de et), Hal.e quo partem suam recte administrare non potuit; alio-quin, si potuit, habet negotiorum gestorum actio-nem, eaque tenetur.{{-}} '''§ 3.'''—Si quid post acceptum communi lividun-do iudicium fuerit impensum, Nerva recte existi-mat, etiam hoc venire.{{-}} '''§ 4.'''—Sed et partum venire, Sabinus et Atilici-nus responderunt.{{-}} '''§ 5.'''—Sed et accessionem et decessionem hoc iudicium accipere iidem existimaverunt.{{-}} '''§ 6.'''—Si quis in communem locum mortuum in-tulerit, an religiosum fecerit, videndum est <ref>{{x-minor|'''''Taur.; videndum et sane, Ft. según antigua correc-ción, Br.'''''}}</ref>.Sane ius quidem inferendi in sepulcrum unicui-que in solidum competit, locum autem purum al-ter non potest facere religiosum; Trebatius au-tem et Labeo quamquam putant, non esse locum religiosum factum, tamen putant in factum agen-dum.{{-}} '''§ 7.'''—Si damni infecti in solidum praedibus <ref>{{x-minor|'''''Según conjetura de Taer.; pro sedibus, al márgen inte-rior del códice Ft.; praedus, según la escritura original del mismo, Br.'''''}}</ref> caveris, Labeo ait, communi dividundo iudi-cium tibi non esse, quum necesse tibi non fue-rit in solidum cavere, sed sufficere pro parte tua; quae sententia vera est.{{-}} '''§ 8.'''—Si fundus communis uobis sit, sed pigno-ri datus a me, venit quidem in communi dividun-do iudicio <ref>{{x-minor|'''''Br.; iudicio, omitela Taur.'''''}}</ref> , sed ius pignoris creditori manebit,etiam si adiudicatus fuerit; nam et si pars sociotradita fuisset, integrum maneret. Arbitrum au-tem communi dividundo hoc minoris partem ae-stimare debere, quod ex pacto vendere cam rem creditor potest, Iulianus ait.{{-}} '''§ 9.'''—Idem Iulianus <ref>{{x-minor|'''''Iulianus, omitela Hal.'''''}}</ref> seribit, si is, cum quo servum communem habebam, partem suam mihi pignori dederit, et communi dividundo agere coe-perit, pignoraticia exceptione eum summoveri debere. Sed si exceptione usus non fuero, offi-cium iudicis erit, ut, quum debitori totum homi-nem adiudicaverit, partis aestimatione eum con-demnet; manere enim integrum ius pignoris. Quod si adiudicaverit iudex mihi, tauti duntaxat me condemnet, quanto pluris pignus sit, quam pecunia credita, et debitorem a me iubeat li-berari.{{-}} '''§ 10.'''—Officio iudicis etiam talis adiudicatio fieri potest, ut alteri fundum, alteri usumfructum adiudicet.{{-}} _________________{{-}}<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 42hwyr7cdsuaxzddafr8hnvogrfbibb 104 82073 265161 2026-05-10T01:54:00Z ~2026-21968-70 32249 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'matre habitura esset. Itaque (<ref>Et quamquam, Hal. (omitiendo Itaque).</ref>) dici potest, eam, quae omissa est, etiamsi totam hereditatem ab intestato (<ref>ab intestato, omitelas aquí Hal. y las inserta después de solam.</ref>) petat, et obtineat, solam habituram universam successionem, quemadmodum si alte- ra omisisset legitimam hereditatem. Sed non est admittendum, ut adversus sororem audiatur agendo de inofficioso. Praeterea dicendum e... 265161 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-21968-70" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>matre habitura esset. Itaque (<ref>Et quamquam, Hal. (omitiendo Itaque).</ref>) dici potest, eam, quae omissa est, etiamsi totam hereditatem ab intestato (<ref>ab intestato, omitelas aquí Hal. y las inserta después de solam.</ref>) petat, et obtineat, solam habituram universam successionem, quemadmodum si alte- ra omisisset legitimam hereditatem. Sed non est admittendum, ut adversus sororem audiatur agendo de inofficioso. Praeterea dicendum est, non esse similem omittenti eam, quae ex testa- mento adiit; et ideo ab extraneo semissem vindi- candum, et defendendum, totum semissem esse auferendum, quasi semis totus ad hanc pertineat. Secundum quod non in totum testamentum infir- matur, sed pro parte intestata efficitur, licet qua- si furiosae iudicium ultimum eius damnetur. Ce- terum si quis putaverit, filia obtinente totum te- stamentum infirmari , dicendum est, etiam insti- tutam ab intestato posse adire hereditatem; nec enim quae ex testamento adiit, quod putat vale- re, repudiare legitimam hereditatem videtur, quam quidem nescit sibi deferri, quum et hi, qui sciant (<ref>nesciant, Vulg.</ref>), ius suum, eligentes id, quod putant sibi competere, non amittant. Quod evenit in pa- trono, qui iudicium defuncti falsa opinione motus amplexus est; is enim non videtur bonorum pos- sessionem contra tabulas repudiasse. Ex quibus apparet, non recte totam hereditatem praeteri- tam vindicare, quum rescisso testamento etiam institutae salvum ius sit adeundae hereditatis. '''20.''' ''SCAEVOLA libro II. Quaestionum.-'' Qui de inofficioso vult dicere, licet negetur filius, Car- bonianam bonorum possessionem non debet acci- pere; toties enim ea indulgenda est, quoties, si vere filius esset, heres esset aut bonorum posses- sor, ut interim et possideat, et alatur, et actioni- bus praeiudicium non patiatur. Qui vero de inof- ficioso dicit, nec actiones movere debet, nec aliam ullam, quam hereditatis petitionem exercere, nec ali, ne unquam (<ref>Taur.; nec alias unquam, según reciente corrección del códice Fl. , Br.; ne alias unquam, Hal. (omitiendo nec ali).</ref>) melioris sit conditionis, quam si confitetur adversarius. '''21.''' ''PAULUS libro III.'' ''Responsorum (<ref>respondit, añade Hal.</ref>).-'' Eum, qui inofficiosi testamenti querelam insti- tuit, et fraude heredis scripti, quasi tertiam par- tem hereditatis tacite rogatus esset ei restituere, reliquit eam actionem , non videri deseruisse querelam, et ideo non prohiberi eum repetere in- choatam actionem. § 1.-Item quaesitum est, an heres audiendus est ante de (<ref>de, omitela Hal.; pero véase la nota 1. á la ley 8 de este título, página 434.</ref>) inofficiosi (<ref>Así dice el texto; pero parece ó que ha de suprimirse la preposición de, ó que ha de leerse inofficioso.-N. del T.</ref>) querelam actam desiderans restitui sibi ea, quae solvit? Respon- dit, ei, qui sciens indebitum fideicommissum sol- vit, nullam repetitionem ex ea causa competere. § 2.-Idem respondit, evictahereditate per inof- ficiosi querelam ab eo, qui heres institutus esset, perinde omnia observari oportere, ac si heredi-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> nrbnpu0xuzokihoxotm2feg7p7rqj32 104 82074 265162 2026-05-10T02:04:57Z ~2026-21968-70 32249 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'tas adita non fuisset, et ideo et petitionem inte- gram debiti heredi instituto adversus eum, qui superavit, competere, et compensationem debiti. '''22.''' TRIPHONINUS ''libro XVII.'' (<ref>VII. , Hal.</ref>) ''Disputatio- num.-'' Filius non impeditur, quo minus inofficio- sum testamentum matris accusaret, si pater eius legatum ex testamento matris accipiet, vel adiis- set hereditatem, quamquam in eius esset potesta- te; nec prohiberi patrem... 265162 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-21968-70" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>tas adita non fuisset, et ideo et petitionem inte- gram debiti heredi instituto adversus eum, qui superavit, competere, et compensationem debiti. '''22.''' TRIPHONINUS ''libro XVII.'' (<ref>VII. , Hal.</ref>) ''Disputatio- num.-'' Filius non impeditur, quo minus inofficio- sum testamentum matris accusaret, si pater eius legatum ex testamento matris accipiet, vel adiis- set hereditatem, quamquam in eius esset potesta- te; nec prohiberi patrem, dixi, iure filii accusare; nam indignatio filii est. § 1.-Et quaerebatur, si non obtinuisset in ac- cusando, an, quod patri datum est, publicaretur, quoniam alii commodum victoriae parat, et in hac causa nihil ex officio patris, sed totum de meritis filii agitur? Et inclinandum (<ref>judicandum, Vulg.</ref>) est, non perdere patrem sibi datum, si secundum testa- mentum pronuntiatum fuisset. § 2.-Multo magis, si mihi legatum testator de- dit, cuius de inofficioso testamento filius agens decessit me herede relicto, egoque hereditariam causam peregi, et victus sum, id, quod mihi eo testamento relictum est, non perdam; utique si iam defunctus agere coeperat. § 3.-Item si arrogavi eum, qui instituerat li- tem de inofficioso testamento eius , qui mihi lega- tum dedit, litemque peregero nomine filii, nec obtinuero, perdere me legatum non oportet, quia non sum indignus (<ref>quoniam indignum est, Hal.</ref>), ut auferatur mihi a fisco id, quod derelictum (<ref>relictum, Hal.</ref>) est, quum non proprio no- mine, sed iure cuiusdam successionis egi. '''23.''' PAULUS ''libro singulari de inofficioso testa- mento.-'' Si ponas filium emancipatum praeteri- tum, et ex eo nepotem in potestate retentum he- redem institutum esse, filius potest contra filium suum, testatoris nepotem, petere bonorum posses- sionem; queri (<ref>Fl. según Br.; quaeri, Taur.</ref>) autem de inofficioso testamen- to non poterit. Quodsi exheredatus sit filius eman- cipatus, poterit queri, et ita iungetur filio suo, et simul cum eo hereditatem obtinebit. § 1.-Si hereditatem ab heredibus institutis exheredati emerunt, vel res singulas, scientes eos heredes esse, aut conduxerunt praedia, aliud- ve quid simile fecerunt, vel solverunt heredi, quod testatori debebant, iudicium defuncti agno- scere videntur, et a querela excluduntur. § 2.-Si duo sint filii exheredati, et ambo de inofficioso testamento egerunt, et unus postea constituit non agere, pars eius alteri accrescit. Idemque erit, etsi tempore exclusus sit. '''24.''' ULPIANUS l''ibro XLVIII.'' (<ref>XIX., Hal.</ref>) ''ad Sabinum. -''Circa inofficiosi querelam evenire plerumque assolet , ut in una atque eadem causa diversae sententiae proferantur; quid enim, si fratre agen-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 7t2uzifc9cy59ziatk11yp724938q4m 104 82075 265163 2026-05-10T02:18:43Z ~2026-21968-70 32249 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'te heredes scripti diversi iuris fuerunt? Quodsi fuerit, pro parte testatus, pro parte intestatus decessisse videbitur. '''25.''' ''IDEM libro II.'' (<ref>III., Hal.</ref>) ''Disputationum.-'' Si non mortis causa fuerit donatum, sed inter vivos, hac tamen contemplatione, ut in quartam habeatur, potest dici, inofficiosi querelam cessare, si quar- tam in donatione habet, aut si minus habeat, quod deest, viri boni arbitratu repleatur, aut cer-... 265163 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-21968-70" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>te heredes scripti diversi iuris fuerunt? Quodsi fuerit, pro parte testatus, pro parte intestatus decessisse videbitur. '''25.''' ''IDEM libro II.'' (<ref>III., Hal.</ref>) ''Disputationum.-'' Si non mortis causa fuerit donatum, sed inter vivos, hac tamen contemplatione, ut in quartam habeatur, potest dici, inofficiosi querelam cessare, si quar- tam in donatione habet, aut si minus habeat, quod deest, viri boni arbitratu repleatur, aut cer- te conferri oportere id, quod donatum est. § 1.-Si quis, quum non possit de inofficioso queri, ad querelam admissus pro parte rescinde- re testamentum tentet, et unum sibi heredem eli- gat, contra quem inofficiosi querelam instituat, dicendum est, quia testamentum pro parte valet, et praecedentes eum personae exclusae sunt, cum effectu eum querelam instituisse. '''26.''' IDEM ''libro VIII.'' (<ref>VII., Hal.</ref>) ''Disputationum.-'' Si sub hac conditione fuerit heres institutus, «si Sti- chum manumiserit», et manumisisset, et postea- quam manumisit, inofficiosum vel iniustum testa- mentum pronuntietur, aequum est, huic quoque succurri, ut servi pretium a manumisso accipiat, ne frustra servum perdat. '''27.''' IDEM ''libro VI. Opinionum.-''Si instituta de inofficioso testamento accusatione de lite pa- cto transactum est, nec fides ab herede transa- ctione praestatur, inofficiosi eausam integram esse placuit. § 1.-Ei, qui se filium eius esse affirmat, qui testamento id denegavit, tamen eum exhereda- vit, de inofficioso testamento causa superest. § 2.-De inofficioso testamento militis dicere nec miles potest . § 3.-De inofficioso testamento nepos contra patruum suum vel alium scriptum heredem pro portione egeratet obtinuerat, sed scriptus heres appellaverat ; placuit interim propter inopiam pupilli alimenta pro modo facultatum, quae per inofficiosi testamenti accusationem pro parte ei vindicabantur, decerni , eaque adversarium ei subministrare necesse habere usque ad finem litis. § 4.-De testamento matris, quae, existimans periisse filium, alium heredem instituit, de in- officioso queri potest. '''28.''' PAULUS libro singulari de Septemviralibus (<ref>centumviralibus, Hal.</ref>) Iudiciis.-Quum mater militem filium falso audiisset decessisse, et testamento heredes alios instituisset, Divus Hadrianus decrevit, heredita- tem ad filium pertinere, ita ut libertates et lega- ta praestentur. Hic illud adnotatum, quod de li- bertatibus et legatis adiicitur; nam quum inoffi- ciosum testamentum arguitur, nihil ex eo testa- mento valet. '''29.''' ULPIANUS ''libro V.'' (<ref>VI., Hal.</ref>) ''Opinionum.-'' Si su-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> 2absrzgudndz85kmqdi96qxqgfw8a6g 104 82076 265164 2026-05-10T02:32:17Z ~2026-21968-70 32249 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'specta collusio sit legatariis inter scriptos here- des et eum, qui de inofficioso testamento agit, adesse etiam legatarios, et voluntatem defuncti tueri, constitutum est; iisdemque permissum est etiam appellare, si contra testamentum pronun- tiatum fuerit. § 1.-De inofficioso testamento matris spurii quoque filii dicere possunt. § 2.-Quamvis instituta inofficiosi testamenti accusatione res transactione decisa sit, tamen testamentum in suo i... 265164 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-21968-70" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>specta collusio sit legatariis inter scriptos here- des et eum, qui de inofficioso testamento agit, adesse etiam legatarios, et voluntatem defuncti tueri, constitutum est; iisdemque permissum est etiam appellare, si contra testamentum pronun- tiatum fuerit. § 1.-De inofficioso testamento matris spurii quoque filii dicere possunt. § 2.-Quamvis instituta inofficiosi testamenti accusatione res transactione decisa sit, tamen testamentum in suo iure manet; et ideo datae in eo libertates atque legata, usque quo Falcidia permittit, suam habent potestatem. § 3.-Quoniam femina nullum adoptare filium sine iussu Principis potest, nec de inofficioso te- stamento eius, quam quis sibi matrem adoptivam falso esse existimabat, agere potest. § 4.-In ea provincia de inofficioso testamento agi oportet, in qua scripti heredes domicilium habent. '''30.''' MARCIANUS ''libro IV.'' (<ref>III., Hal.</ref>) ''Institutionит .—'' Adversus testamentum filii in adoptionem dati pater naturalis recte de inofficioso testamento agere potest. § 1.-Tutoribus pupilli nomine sine periculo eius , quod testamento datum est, agere posse de inofficioso vel falso testamento, Divi Severus et Antoninus rescripserunt (<ref>permiserunt, Hal.</ref>). '''31.''' PAULUS ''libro singulari de Septemviralibus (<ref>centumviralibus, Hal.</ref>) Iudiciis.-''Si is, qui admittitur ad accusatio- nem, nolit, aut non possit accusare, an sequens admittatur, videndum est; et placuit, posse, ut fiat successioni locus. § 1.-Quantum ad inofficiosi liberorum vel pa- rentum querelam pertinet, nihil interest, quis sit heres scriptus, ex liberis, an extraneis, vel mu- nicipibus. § 2.-Si heres extiterim ei, qui eo testamento institutus est, quod de inofficioso arguere volo, non mihi nocebit , maxime si eam portionem non possideam, vel iure suo possideam. § 3.-Diversum dicemus, si legaverit mihi eam rem, quam quis ex eo testamento acceperat; nam si eam agnoscam, repellar ab accusatione. § 4.-Quid ergo, si alias voluntatem testatoris probaverim, puta in testamento adscripserim post mortem patris consentire me? Repellendus sum ab accusatione. '''32.''' IDEM ''libro singulari de inofficioso testa- mento.-''Si exheredatus petenti legatum ex testa- mento advocationem praebuit, procurationemve susceperit, removetur ab accusatione; agnovisse enim videtur, qui qualequale iudicium defuncti comprobavit. § 1.-Si legatario heres extiterit exheredatus, petieritque legatum, videbimus, an sit summo- vendus ab hac accusatione (<ref>ab actione, Vulg.</ref>); certum est enim<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> hgl2gwfnkq15hvu06qdq79udw03705i 104 82077 265165 2026-05-10T02:57:24Z ~2026-21968-70 32249 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'iudicium defuncti , et rursus nihil ei ex testamen- to relictum, verum est; tutius tamem fecerit, si se abstinuerit a petitione legati. {{c|'''TIT. III'''}} {{c|'''DE HEREDITATIS PETITIONE''' (<ref>DE PETITIONE HEREDITATIS, Hal. Vulg.</ref>)}} ''[Cf. Cod. III. 31.]'' '''1.''' GAIUS ''libro VI.'' ''ad Edictum provinciale.-'' Hereditas ad nos pertinet aut vetere iure, aut no- vo. Vetere, e lege duodecim tabularum, vel ex testamento, quod iur... 265165 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-21968-70" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>iudicium defuncti , et rursus nihil ei ex testamen- to relictum, verum est; tutius tamem fecerit, si se abstinuerit a petitione legati. {{c|'''TIT. III'''}} {{c|'''DE HEREDITATIS PETITIONE''' (<ref>DE PETITIONE HEREDITATIS, Hal. Vulg.</ref>)}} ''[Cf. Cod. III. 31.]'' '''1.''' GAIUS ''libro VI.'' ''ad Edictum provinciale.-'' Hereditas ad nos pertinet aut vetere iure, aut no- vo. Vetere, e lege duodecim tabularum, vel ex testamento, quod iure factum est, '''2.''' ULPIANUS ''libro XV. ad Edictum.-''sive suo (<ref>nostro, Hal.</ref>) nomine, sive per se (<ref>sive per se, omítelas Hal.</ref>), sive per alios effecti sumus; '''3.''' GAIUS ''libro VI. ad Edictum provinciale.-'' veluti si eam personam, quae in nostra potestate sit, institutam iusserimus adire hereditatem. Sed et si Titio, qui Seio heres extitit, nos heredes fa- cti sumus, sicuti Titii hereditatem nostram esse intendere possumus, ita et Seii. Vel ab intestato, forte quod sui heredes defuncto sumus, vel agna- ti, vel quod manumisimus defunctum, quodve pa- rens noster manumiserit. Novo iure fiunt heredes omnes, qui ex Senatusconsultis, aut ex Constitu- tionibus ad hereditatem vocantur. '''4.''' PAULUS ''libro I.'' (<ref>XX., Hal.</ref>) ''ad Edictum.-'' Si here- ditatem petam ab eo, qui unam rem possidebat, de qua sola controversia erat, etiam id, quod postea coepit possidere, restituet. '''5.''' ULPIANUS ''libro XIV.'' (<ref>XV., Hal.</ref>) ''ad Edictum.-''Di- vus Pius rescripsit, prohibendum possessorem he- reditatis, de qua controversia erit, antequam lis inchoaretur, aliquid ex ea distrahere, nisi malue- rit pro omni quantitate hereditatis vel rerum eius restitutione (<ref>aestimatione,Hal.</ref>) satisdare. Causa autem cognita, etsi non talis data sit satisdatio, sed solita cau- tio, etiam post litem coeptam deminutionem se concessurum Praetor edixit, ne in totum deminu- tio impedita in aliquo etiam utilitates alias impe- diat; ut puta si ad funus sit aliquid necessarium, nam funeris gratia deminutionem permittit. Item si futurum est, ut, nisi pecunia intra diem solva- tur, pignus distrahatur; sed et propter familiae cibaria necessaria erit deminutio; sed et res tem- pore perituras permittere debet Praetor distra- here. § 1.-Divus Hadrianus Trebio Sergiano (<ref>Trebatio Serviano, Hal.; Iulio Seiano, otros en el mismo.</ref>) re- scripsit, ut Aelius Asiaticus (<ref>Hadriaticus, otros en Hal.</ref>) daret satis de he- reditate, quae ab eo petitur, et sic (<ref>et si, Hal. Vulg.</ref>) falsum di-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> tfbll1vkl40too62919lo05az8qbfbm 265166 265165 2026-05-10T02:58:55Z ~2026-21968-70 32249 265166 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-21968-70" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>iudicium defuncti , et rursus nihil ei ex testamen- to relictum, verum est; tutius tamem fecerit, si se abstinuerit a petitione legati. {{c|'''TIT. III'''}} {{c|'''DE HEREDITATIS PETITIONE''' (<ref>DE PETITIONE HEREDITATIS, Hal. Vulg.</ref>)}} {{c|''[Cf. Cod. III. 31.]''}} '''1.''' GAIUS ''libro VI.'' ''ad Edictum provinciale.-'' Hereditas ad nos pertinet aut vetere iure, aut no- vo. Vetere, e lege duodecim tabularum, vel ex testamento, quod iure factum est, '''2.''' ULPIANUS ''libro XV. ad Edictum.-''sive suo (<ref>nostro, Hal.</ref>) nomine, sive per se (<ref>sive per se, omítelas Hal.</ref>), sive per alios effecti sumus; '''3.''' GAIUS ''libro VI. ad Edictum provinciale.-'' veluti si eam personam, quae in nostra potestate sit, institutam iusserimus adire hereditatem. Sed et si Titio, qui Seio heres extitit, nos heredes fa- cti sumus, sicuti Titii hereditatem nostram esse intendere possumus, ita et Seii. Vel ab intestato, forte quod sui heredes defuncto sumus, vel agna- ti, vel quod manumisimus defunctum, quodve pa- rens noster manumiserit. Novo iure fiunt heredes omnes, qui ex Senatusconsultis, aut ex Constitu- tionibus ad hereditatem vocantur. '''4.''' PAULUS ''libro I.'' (<ref>XX., Hal.</ref>) ''ad Edictum.-'' Si here- ditatem petam ab eo, qui unam rem possidebat, de qua sola controversia erat, etiam id, quod postea coepit possidere, restituet. '''5.''' ULPIANUS ''libro XIV.'' (<ref>XV., Hal.</ref>) ''ad Edictum.-''Di- vus Pius rescripsit, prohibendum possessorem he- reditatis, de qua controversia erit, antequam lis inchoaretur, aliquid ex ea distrahere, nisi malue- rit pro omni quantitate hereditatis vel rerum eius restitutione (<ref>aestimatione,Hal.</ref>) satisdare. Causa autem cognita, etsi non talis data sit satisdatio, sed solita cau- tio, etiam post litem coeptam deminutionem se concessurum Praetor edixit, ne in totum deminu- tio impedita in aliquo etiam utilitates alias impe- diat; ut puta si ad funus sit aliquid necessarium, nam funeris gratia deminutionem permittit. Item si futurum est, ut, nisi pecunia intra diem solva- tur, pignus distrahatur; sed et propter familiae cibaria necessaria erit deminutio; sed et res tem- pore perituras permittere debet Praetor distra- here. § 1.-Divus Hadrianus Trebio Sergiano (<ref>Trebatio Serviano, Hal.; Iulio Seiano, otros en el mismo.</ref>) re- scripsit, ut Aelius Asiaticus (<ref>Hadriaticus, otros en Hal.</ref>) daret satis de he- reditate, quae ab eo petitur, et sic (<ref>et si, Hal. Vulg.</ref>) falsum di-<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> pa20cqeqmiyerklfj6klt0kvvlc0ssu 104 82078 265167 2026-05-10T03:35:23Z ~2026-21968-70 32249 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'cat . Hoc ideo , quia sustinetur (<ref>Esto es, differtur, Br.</ref>) hereditatis pe- titionis iudicium, donec falsi causa agatur. § 2.-Eorum iudiciorum (<ref>Esto es, centumviralium, Br.</ref>), quae de heredi- tatis petitione sunt, ea auctoritas est, ut nihil in praeiudicium eius iudicii fieri debeat. '''6.''' IDEM ''libro LXXV. ad Edictum.-'' Si testa- mentum falsum esse dicatur, et ex eo legatum petatur, vel praestandum est oblata cauti... 265167 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-21968-70" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>cat . Hoc ideo , quia sustinetur (<ref>Esto es, differtur, Br.</ref>) hereditatis pe- titionis iudicium, donec falsi causa agatur. § 2.-Eorum iudiciorum (<ref>Esto es, centumviralium, Br.</ref>), quae de heredi- tatis petitione sunt, ea auctoritas est, ut nihil in praeiudicium eius iudicii fieri debeat. '''6.''' IDEM ''libro LXXV. ad Edictum.-'' Si testa- mentum falsum esse dicatur, et ex eo legatum petatur, vel praestandum est oblata cautione, vel quaerendum, an debeatur . Et si testamentum fal- sum esse dicatur, ei tamen, qui falsi (<ref>falsum, Hal.</ref>) accusat, si suscepta cognitio est, non est dandum. '''7.''' IDEM ''libro XIV. (<ref>XV., Hal.</ref>) ad Edictum.-'' Si quis libertatem ex testamento sibi competiisse dicat, non debebit iudex de libertate sententiam dice- re, ne praeiudicium de testamento cognituro fa- ciat; et ita Senatus censuit. Sed et Divus Traia- nus rescripsit, differendum de libertate (<ref>libertatis, Vulg.</ref>) iudi- cium, donec de inofficioso iudicium aut induca- tur, aut finem accipiat. § 1.-Ita demum autem sustinentur liberalia iudicia, si iam de inofficioso iudicium contesta- tum est; ceterum si non contestetur, non exspe- ctantur (<ref>exspectant, (omitiendo liberalia iudicia), Hal.</ref>) liberalia iudicia; et ita Divus Pius rescripsit. Nam quum quidam Licinianus de sta- tu suo quaestionem patiebatur, et ne maturius (<ref>ne quid durius, Hal.</ref>) pronuntiaretur de conditione sua, nolebat ad liberale iudicium ire, dicens, suscepturum se de inofficioso testamento iudicium et petiturum he- reditatem, quia libertatem et hereditatem ex te- stamento sibi defendebat, Divus Pius ait, siqui- dem possessor esset hereditatis Licinianus, faci- lius audiendum, quoniam esset hereditatis nomi- ne iudicium suscepturus , et erat in arbitrio eius, qui se dominum esse dicit, agere de inofficioso testamento iudicium (<ref>iudicio, Hal.</ref>); nunc vero sub obten- tu iudicii de inofficioso testamento ab ipso Lici- niano non suscepti per quinquennium, non de- bere moram fieri servituti. Plane summatim ae- stimandum iudici concessit, an forte bona fide imploretur iudicium de (<ref>inofficioso, insertan Hal. Vulg.</ref>) testamento, et si id deprehenderit, praestituendum modicum tem- pus, intra quod si non fuerit contestatum, iubeat iudicem libertatis partibus suis fungi. § 2.-Quoties autem quis patitur controversiam libertatis et hereditatis , sed se non ex testamen- to liberum dicit, sed alias vel a vivo testatore manumissum, non debere impediri liberalem cau- sam, licet iudicium de (<ref>inofficioso , insertan Hal. Vulg.</ref>) testamento moveri speretur, Divus Pius rescripsit; adiecit plane in Rescripto, dummodo praedicatur iudici liberalis causae, ne ullum adminiculum libertatis ex te- stamento admittat. '''8.''' PAULUS ''libro XVI. (<ref>XX., Hal.</ref>) ad Edictum.-''Le<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> tur1ghzp1vnb6dz64pit6a1mwx27a30 104 82079 265168 2026-05-10T04:39:48Z ~2026-21968-70 32249 /* Nondum emendata */ Paginam instituit, scribens 'gitimam hereditatem vindicare non prohibetur is, qui, quum ignorabat vires testamenti, iudi- cium defuncti secutus est. '''9.''' ULPIANUS ''libro XV. ad Edictum.-''Regula- riter definiendum est, eum demum teneri peti- tione hereditatis, qui vel ius pro herede, vel pro possessore possidet, vel rem hereditariam, '''10.''' GAIUS ''libro VI. ad Edictum provinciale.-'' licet minimam . § 1.-Itaque qui ex asse vel ex parte heres est, intendit quid... 265168 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="~2026-21968-70" />{{InitiumBilinguis|s|lg=es}}</noinclude>gitimam hereditatem vindicare non prohibetur is, qui, quum ignorabat vires testamenti, iudi- cium defuncti secutus est. '''9.''' ULPIANUS ''libro XV. ad Edictum.-''Regula- riter definiendum est, eum demum teneri peti- tione hereditatis, qui vel ius pro herede, vel pro possessore possidet, vel rem hereditariam, '''10.''' GAIUS ''libro VI. ad Edictum provinciale.-'' licet minimam . § 1.-Itaque qui ex asse vel ex parte heres est, intendit quidem hereditatem suam esse totam vel pro parte, sed hoc solum ei officio iudicis restitui- tur, quod adversarius possidet, aut totum, si ex asse sit heres, aut pro parte, ex qua heres est. '''11.''' ULPIANUS ''libro XV. ad Edictum.-''Pro he- rede possidet, qui putat se heredem esse. Sed an et is, qui scit se heredem non esse, pro herede possideat, quaeritur; et Arrianus libro secundo de interdictis putat teneri; quo iure nos uti Pro- culus scribit. Sed enim et bonorum possessor pro herede videtur possidere. § 1.-Pro possessore vero possidet praedo, '''12.''' IDEM ''libro LXVII. (<ref>LX., Hal.</ref>) ad Edictum.-'' qui interrogatus, cur possideat, responsurus sit, quia possideo, nec contendet se heredem vel per men- dacium, '''13.''' IDEM ''libro XV. ad Edictum.-'' nec ullam causam possessionis possit dicere; et ideo fur et raptor petitione hereditatis tenentur. § 1.-Omnibus etiam titulis hic «pro possesso- re» haeret et quasi iniunctus est. Denique et «pro emtore» titulo haeret; nam si a furioso emero sciens, pro possessore possideo. Item in titulo «pro donato» quaeritur, an quis pro possessore possideat, ut puta uxor vel maritus? Et placet nobis Iuliani sententia, pro possessore possidere eum; et ideo petitione hereditatis tenebitur. Item «pro dote» titulus recipit pro possessore posses- sionem, ut puta si a minore duodecim annis nu- pta mihi quasi dotem sciens accepi. Et si lega- tum mihi solutum est ex falsa causa scienti, uti que pro possessore possidebo. § 2.-Is autem, qui restituit hereditatem, tene- ri hereditatis petitione non potest, nisi dolo fe- cit, id est, si scit et restituit; nam et dolus prae- teritus venit in hereditatis petitione, quasi dolo desierit possidere. § 3.-[14.] (<ref>Idem, inserta la Vulg. y comienza un nuevo fragmento.</ref>) Neratius libro sexto Membrana- rum scribit, ab herede peti hereditatem posse, etiamsi ignoret, pro herede vel pro possessore defunctum possedisse. [15.] (<ref>Aqui también las ediciones vulgares comienzan un nuevo fragmento.</ref>) Idem esse libro<noinclude>{{ExitusBilinguis|s|lg=es}}</noinclude> er2p9jykpxvphjcrfwj6av681bxiv5m 0 82080 265171 2026-05-10T07:18:07Z Demetrius Talpa 13304 nova 265171 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Tatvinus |OperaeTitulus=Aenigmata |OperaeWikiPagina= |Annus= Saeculo VIII |SubTitulus= |Genera=Aenigmata |Editio=[https://books.google.ru/books?id=oqcUAAAAQAAJ The Anglo-Latin Satirical Poets and Epigrammatists of the Twelfth Century, vol. II] |Fons=[https://aenigmata.wordpress.com/compilationes/aenigmata-tatwine/ Aenigmata Latine] }} ==I== <poem> Stamine metrorum exstructor conserta retexit Sub deno quater haec diverse aenigmata torquens. Septena alarum me circumstantia cingit. Vecta per alma poli quis nunc volitare solesco, Abdita nunc terrae penetrans atque ima profundi. Sum Solomone sagacior et velocior Euro. Clarior et Phoebi radiis, pretiosior auro, Suavior omnigena certe modulaminis arte, Dulcior et favo gustantum in faucibus eso. Nulla manus poterat nec me contingere visus, Cum praesens dubio sine me quaerentibus adsto. Mordentem amplector, parcentem me viduabo. Est felix mea qui poterit cognoscere jura, Quemque meo natum esse meum sub nomine rebor. </poem> ==II== <poem> Una tres natae sumus olim ex matre sagaci. Est felix eius liceat cui cernere formam Reginae, fausto semper quae numine regnat, Solifero cuius thalamus splendore nitescit, Cernere quae nullus nec pandere septa valebit. Maternis quis nec poterit fore visibus aptus, Nostris ni fuerit complexibus ante subactus ? </poem> ==III== <poem> Bis binas statuit sua nos vigiles dominatrix, Thesauri cellario conservare sorori, Diversisque intus fulgent ornata metallis Omnigena, et florum dulcedine serta virescunt, Gaudentes nostris haec mox reseramus amicis, Ingratisque aditum sed iure negamus apertum. </poem> ==IV== <poem> Dulcifero nos pia genetrix ditavit honore, Dulcia quod bibulis praestamus pocula buccis, Tosta ministrantes nitidis et fercula mensis. Sed tamen apta damus cunctis responsaque certa. Littera tollatur, non fulget nominis ortus. </poem> ==V== <poem> Efferus exuviis populator me spoliavit, Vitalis pariter flatus spiramina dempsit, In planum me iterum campum sed verterat auctor. Frugiferos cultor sulcos mox irrigat undis, Omnigenam nardi messem mea prata rependunt, Qua sanis victum et laesis praestabo medelam. </poem> ==VI== <poem> Nativa penitus ratione heu! fraudor ab hoste; Nam superas quondam pernix auras penetrabam. Vincta tribus nunc in terris persolvo tributum. Planos compellor sulcare per aequora campos. Causa laboris amoris tum fontes lacrimarum Semper compellit me aridis infundere sulcis. </poem> ==VII== <poem> Olim dictabar proprio sub nomine Caesar, Optabantque meum proceres iam cernere vultum. Nunc aliter versor superis suspensus in auris, Et caesus cogor late persolvere planctum, Cursibus haud tardis cum ad luctum turba recurrit, Mordeo mordentem labris mox, dentibus absque. </poem> ==VIII== <poem> Quadrupedis pulchri quamvis constat mihi forma, Sponte tamen nullus me usquam lustrare videbit. Bis binis certe per quadrum carnibus armor; Quosque meis dapibus dignor satiare solesco, Indignis potumque cibumque referre negabo. Ex alta clarum merui re nomen habere. </poem> ==IX== <poem> Versicolor cernor nunc, nunc mihi forma nitescit, Lege fui quondam cunctis iam larvula servis; Sed modo me gaudens orbis veneratur et ornat. Quique meum gustat fructum iam sanus habetur. Nam mihi concessum est insanis ferre salutem: Propterea sapiens optat me in fronte tenere. </poem> ==X== <poem> Angelicas populis epulas dispono frequenter, Grandisonisque aures verbis cava guttura complent. Succedit vos sed mihi nulla aut lingua loquendi, Et bina alarum fulci gestamine cernor; Quis sed abest penitus virtus iam tota volandi, Dum solus subter constat mihi pes sine passu. </poem> ==XI== <poem> Torrens me genuit fornax de viscere flammae, Condior invalido et finxit me corpore luscam; Sed constat nullum iam me sine vivere posse. Est mirum dictu, cludem in lumina vultus: Condere non artis penitus molimina possum. </poem> ==XII== <poem> Exterius cernor pulcher, formaque decorus. Interius minus haud mulcent mea viscera caros. Quotque horae diei sunt, tot mini lumina lucent. Et sena comptus potior sub imagine crurum, Unius sed amoena quidem pedis est mihi forma. </poem> ==XIII== <poem> Reginae cupiunt animis me cernere, nec non Reges mulcet adesse mei quoque corporis usus. Nam multos vario possum captare decore. Quippe meam gracilis faciem iugulaverat hospes: Nobilior tamen accrescit decor inde genarum. </poem> ==XIV== <poem> Haud tristis gemino sub nexu vincula gesto. Vincta resolvo ligata, iterumque soluta ligabo. Est mirum dictu ardent quod mea viscera flammis. Nemo tamen sentit fera vinctus damna cremandi; Sed mulcent ea, plus vinctum quam dulcia mella. </poem> ==XV== <poem> Aethereus ternas genitor nos iam peperit hoc, Sub miserae fato legis de matre sorores. Invidia namque patris cogit sors frangere fatum. Una tamen spes est tali sub lege recentis. Quod mox regalem matris remeamus in alvum. </poem> ==XVI== <poem> Emerita gemina sortis sub lege tenemur; Nam tollenti nos stabiles servire necesse est. Causanti contra cursus comitamur eundo, Sicque vicissim bis binae conjungimur ambis. Quippe sorores decreta sat legibua urna. </poem> ==XVII== <poem> Celsicolae nascor foecunda matris in alvo, Quae superas penitus sedes habitare solescit. Sum petulans agilisque fera, insons corporis astu. Ardua ceu pennis convecta cacumina scando, Veloci vitans passu discrimina Martis. </poem> ==XVIII== <poem> Discernens totum iuris Natura locavit Nos pariter geminos una de matre creatos. Divisi haud magno parvi discrimine collis, Ut numquam vidi illum, nec me viderit ipse; Sed cernit sine me nihil, illo nec sine cerno. </poem> ==XIX== <poem> Inter mirandum cunctis est caetera quod nunc Narro quidem; nos produxit genetrix uterinos. Sed quod contemplor mox illud cernere spernit, Atque quod ille videt secum mox cernere nolo. Est dispar nobis visus, sed inest amor unus. </poem> ==XX== <poem> Unus sum genitus ducifer fratris sine fructu, Eius sed propriam post ditabor comitatu. Mortem una vitam deinceps sine fine tenemus. In vita natum nullus quem creverat unquam, Hoc qui non credit, verum tunc esse videbit. </poem> ==XXI== <poem> Est mirum ingrato cunctis quod nomine dicor, Cum rarum aut dubium, qui me sine vivere constat; Nec ego privatim constare bono sine possum. Certum namque bonum si dempserit omne, peribo; Iam mihi nulla boni innata est substantia veri. </poem> ==XXII== <poem> Regem me quondam gnari et dominum vocitabant. Sceptri dum solus tunc regmen in orbe tenebam. Pro dolor! heu, socia virtute redactus inermem Hostilis subito circum me copia cinxit, Ac deinceps miserum servis servire coegit. </poem> ==XXIII== <poem> Saucio lethiferis omnes cum morsibus intus; Nam rabidi trino capitis sub dente perimo. Sed multi evadunt binorum vulnera dentum. Tertius est nullus quem devitare licebit, Sed binorum alter mordet quaecunque perimit. </poem> ==XXIV== <poem> Egregius vere nullus sine me est, neque felix; Amplector cunctos quorum me corda requirunt. Qui absque meo graditur comitatu morte peribit; Et qui me gestat sospes sine fine manebit. Inferior terris et altior sed caelis exsto. </poem> ==XXV== <poem> Eximio quondam sedis sum nata parente, Quem diris vinctum damnis regna spoliavi. Septenas pariter mihi deservire parabam Reginas comitum septas cum prole maligna. Parvus obiens sed me prostraverat armis. </poem> ==XXVI== <poem> Nos quini vario fratres sub nomine templum Concessum nobis colimus constanter ab ortu. Nam thuris segetem fero, fercula et ille saporis, Hie totum praesens affert tangi, ille videndum, Ast laetam quintus famam tristemque ministrat. </poem> ==XXVII== <poem> Iamque meum tibi quod narro mirabile dictu Fatum, nam geminis constat mihi robur in armis. Captandi sub rictibus, et est fiducia grandis, Non praedura, vel aspera, neu fervida terrent, Rictibus intrepidis sed cuncta capessere tempto. </poem> ==XXVIII== <poem> Grande caput collo consertum sumere cernor, Cui penitus nulli constant in vertice crines. Heu! fato miser immobili qui sto pede fixus, Cedere tantundem siniturus verticis arcem, Insons vindictam sed nolo referre nocenti. </poem> ==XXIX== <poem> Multiferis omnes dapibus saturare solesco. Quadrupedem hinc felix ditem me sanxerit aetas. Esse tamen pulchris fatim dum vestibus orner, Certatim me praedones spoliare solescunt. Raptis nudata exuviis mox membra relinquunt. </poem> ==XXX== <poem> Armigeri dura cordis compagine fingor. Cuius et hirsuti extat circumstantia pepli. Pangitur et secto cunctum de robore culmen. Pellibus exterius strictim qui tegmina tute Offensam diris defendunt imbribus aulam. </poem> ==XXXI== <poem> Testor quod crevi, rarus mihi credere sed vult; Iam nasci gelido natum de viscere matris, Verae quae nunquam sensit spiramina vitae, Ipse tamen mansi vivens in ventre sepultus. </poem> ==XXXII== <poem> Armigeros inter Martis me bella subire Obvia fata iuvant, et corpora sternere letho, Insidiasque gregi cautas inferre ferino, Nunc iuvenum laetos inter discurrere caetus. </poem> ==XXXIII== <poem> Testatur simplex triplicem Natura figuram Esse meam, haud mortales qua sine vivere possunt, Multiplici quibus en bona munere grata ministro, Tristitia nonnunquam tamen sum haud exorsus ab illis. </poem> ==XXXIV== <poem> Miles enim diris complent mea viscera flammis; Nam me flamma ferox stimulis devastat acerbis, Ut pacis pia mox truculenter foedera frangam. Non tamen oblectat me sponte subire duellum. </poem> ==XXXV== <poem> Rubricolor, flammor, flagrat ceu spargine lumen Scintillans flammae, seu ridet gemma rubore. Nominis intus apex, medium si nonus haberet, Gemma rubens iam non essem, sed grando nivalis. </poem> ==XXXVI== <poem> Quae me fata manent iuris testor rogitanti, Nam geminis captus manibus persolvere cogor, Ius sinuamine complexas et spargere sordes, Semina quod vitae pululent in pectore solo. </poem> ==XXXVII== <poem> Vera loquor, quamvis fatum dubitabile fingam, Quod bona thesauri quae condere destina perdam. Ut moriantur, quae vero perdenda reservo. Ceu dulcissima sint auri sub mente metalla. </poem> ==XXXVIII== <poem> Exul sum generis factus motante figura. Postquam me perdendo ferox invaserat hostis, Expertem penitus vita formaque relinquens, Officinae servum deinceps me iussit haberi. </poem> ==XXXIX== <poem> Natum me gelido terrae de viscere dicunt, Inclita Romanis sed et urbs dudum vocitabar. Sordida calcantum pedibus nunc sternor inermis, Ridet acumine qui rodens me lingit abunde. </poem> ==XL== <poem> Summa poli spatians dum lustro cacumina laetus, Dulcibus at lectis dapibus sub culmine curvo, Intus ludentes sub eodem temporis ortu Cernere me tremulo possunt in culmine caeli. Corporis absens plausu, quid sum pandite, sophi. </poem> ==Conclusio== <poem> Versibus intextis vatem nunc iure salutat, Litterulas summa capitum hortans iungere primas, Versibus extremas iisdem ex minio coloratas: Conversus gradiens rursum perscandat ab imo. </poem> <div class="mw-customtoggle-1" style="cursor:pointer; text-align:left; background:white; color:#495388">''Explicationes''</div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" id="mw-customcollapsible-1"> <poem> I – philosophia II – spes, fides, et charitas III – historia et sensus, et moralis, et allegoria IV – litterae V – membranae VI – penna VII – tintinnum VIII – ara IX – crux Christi X – recitabulum XI – acus XII – patena XIII – acus XIV – caritas XV – nix, grando, et glacies XVI – propositio utriusque casus XVII – scyrra XIII – oculi XIX – strabi oculi XX – luscus XXI – malus XXII – Adam XXIII – trina mors XXIV – humilitas XXV – superbia XXVI – quinque sensus XXVII – forceps XXVIII – incus XXIX – mensa XXX – ensis et vagina XXXI – scintilla XXXII – sagitta XXXIII – ignis XXXIV – pharetra XXXV – pruina XXXVI – ventilabrum XXXVII – seminans XXXVIII – carbo XXXIX – coticulum XL – radii solis </poem> </div></div> 8hvlcndyqsnrplmib9ibegs9hgttdyw 14 82081 265172 2026-05-10T07:19:19Z Demetrius Talpa 13304 nova 265172 wikitext text/x-wiki {{Vide|Scriptor:Tatvinus}} [[Categoria:Opera per scriptores digesta|Tatvinus]] lg51w1bdd03raf6o1945atx3c9jgnx0 0 82082 265174 2026-05-10T07:33:18Z Saumache 27923 Redirigens ad [[Scriptor:Marcus Valerius Probus]] 265174 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Scriptor:Marcus Valerius Probus]] 19bnczz8qcmt3iw3v8fb79g2ib5jeaf 0 82083 265175 2026-05-10T07:41:38Z Demetrius Talpa 13304 nova 265175 wikitext text/x-wiki {{titulus2 |Scriptor=Auctor incertus |OperaeTitulus=Aenigmata Bernensia |OperaeWikiPagina= |Annus= Saeculo VII vel VIII |SubTitulus= |Genera=Aenigmata |Editio=[https://books.google.ru/books?id=v6cNAAAAIAAJ Anthologia Latina: sive poesis Latinae supplementum] |Fons=[https://aenigmata.wordpress.com/compilationes/anthologia-latina-reiss/ Aenigmata Latine] }} ==I== <poem> Ego nata duos patres habere dinoscor. Prior semper manet alterque morte finitur. Tertia me mater dura mollescere cogit Et tenera gyro formam assumo decoram. Nullum dare victum frigenti corpore possum, Calida sed cunctis salubres porrigo pastus. </poem> ==II== <poem> Me mater novellam vetus de germine flnxit. Et in nullo patris formata sumo figuram. Oculi non mihi lumen ostendere possunt, Patulo sed flammas ore produco coruscas. Nolo me contingat imber nec flamina venti. Sum amica lucis, domi delector in umbras. </poem> ==III== <poem> Me pater ignitus, ut nascar, creat urendo Et pia defectu me mater donat ubique. Is qui dura solvit, hic me constringere cogit. Nullus me solutum, ligatum cuncti requirunt. Opem fero vivis opemque reddo defunctis. Patria me sine mundi nec ulla valebit. </poem> ==IV== <poem> Mollior horresco semper consistere locis. Ungula nam mihi firma, si caute ponatur. Nullum iter agens sessorem dorso requiro. Plures libens fero, meo dum stabulo versor. Nolo frena mihi, mansueto iuveni, pendas, Calcibus et senum nolo ne verberer ullis. </poem> ==V== <poem> Pulchra mater ego natos dum collego multos, Cunctis trado libens, quicquid in pectore gesto. Nulli sicut mihi pro bonis mala redduntur. Oscula nam mihi prius qui cara dederunt, Vestibus exutam turpi me modo relinquunt. Quos lactavi, nudam pede per angula versant. </poem> ==VI== <poem> Nullus ut meam lux solam penetrat umbram Et natura vili miros postpono lapillos. Ignem fero nascens: natus ab igne fatigor. Nulla me putredo tangit nec funera turbant: Pristina defunctus sospes in forma resurgo. Et amica libens oscula porrigo cunctis. </poem> ==VII== <poem> Teneo liquentem, sequor membrana celatum. Verbero nam cursu, visu quem cernere vetor. Impletur domus invisis sed vacua rebus. Permanet dum cibum nullum de pondere gessi. Quae dum clausa fertur, velox ad nubila surgit, Patefacta nullum potest tenere manentem. </poem> ==VIII== <poem> Nati mater ego: natus ab utero mecum. Prior illo non sum, semper qui mihi coaevus. Virgo nisi manens numquam concipere possum. Sed intacta meam infra concipio prolem. Post si mihi venter disruptus ictu patescit, Moriens viventem sic possum fundere fetum. </poem> ==IX== <poem> Senior ab aevo, Eva sum senior ego. Et senectam gravem nemo currendo revincit. Milia prosterno, manu dum verbero nullum. Vitam dabo cunctis, vitam si tulero multis. Satura nam victum, ignem ieiuna produco Et uno vagantes possum conprehendere loco. </poem> ==X== <poem> Singula si vivens firmis constitero plantis, Viam me roganti directam ire negabo. Gemina sed soror meo se latere iungat: Coeptum valet iter velox percurrere quisquis. Subito mihi pedem nisi calcaverit ille, Manibus, quae cupit, numquam contingere valet. </poem> ==XI== <poem> Mortua maiorem quam vivens porto laborem. Dum iaceo, multos servo; si stetero, paucos. Viscera si mihi foris detracta patescant, Vitam fero cunctis victumque confero multis. Bestia defunctam avisque nulla me mordet, Et onusta currens viam nec planta depingo. </poem> ==XII== <poem> Mortem ego pater libens adsumo pro natis Et tormenta simul, cara ne pignora tristem. Mortuum me cuncti gaudent habere parentes Et sepultum nullus parvo vel funere plangit. Vili subterrena pusillus tumulor urna, Sed maiore possum post mortem surgere forma. </poem> ==XIII== <poem> Uno fixa loco longinquis porrigo victum. Caput mihi ferrum secat et brachia truncat. Lacrimis infecta plura per vincula nector, Simili damnandos nece dum genero natos. Sed defuncti solent ulcisci liberi matrem, Sanguine dum fuso lapsis vestigia versant. </poem> ==XIV== <poem> Nullam ante tempus lustri genero prolem Annisque peractis superbos genero natos, Quos domare quisquis valet industria parvus, Cum eos marinus iunctus percusserit imber. Asperi nam lenes sic creant filii nepotes, Tenebris ut lucem reddant, dolori salutem. </poem> ==XV== <poem> Pulchra semper comis locis consisto desertis. Ceteris dum mihi cum lignis nulla figura, Dulcia petenti de corde poma produco Nulloque de ramis cultore confero fructum. Nemo qui me serit de meis fructibus edit. Et amata cunctis flore sum socia iustis. </poem> ==XVI== <poem> Me mater ut spinis vivam enutrit iniquis, Ut dulcem faciat, inter acumina servat. Teretinam formam rubentem confringo ceratam Et incisa nullam dono de corpore guttam. Mellea cum mihi sit sine sanguine caro, Acetum eructant . . exta clausa saporem. </poem> ==XVII== <poem> Patulo sum semper ore nec labia iungo. Incitor ad cursum frequenti uerbere taclus. Escae mihi ullae manu si forte ponantur, Has amitto currens minuto vulnere ruptas. Meliora cunctis, mihi nam vilia servant Vacuumque bonis inane cuncti relinquunt. </poem> ==XVIII== <poem> Florigeras gero comas, dum maneo silvis, Et honesto vivo modo, dum habito campis. Sed acta vili solo depono capillos. Turpius me nulla domi vernacula servit. Cuncti per horrenda me terrae pulvere iactant. Sed amoena domus sine me nulla videtur. </poem> ==XIX== <poem> Dissimilem sibi me mater concipit infra, Et nullo virili creata de semine fundor. Dum nascor sponte, gladio divellor a ventre. Caesa vivit mater: ego nam flammis aduror. Nullum clara manens possum concedere quaestum; Plurimum fero lucrum, nigro si corpore mutor. </poem> ==XX== <poem> Lucida de domo lapsus diffundor ubique; Et quali dimissus modo, non invenit ullus. Bisque idem natus, semel inde utero cretus, Qualis in conceptu, lalis in partu renascor. Milia me quaerunt, ales sed invenit una Cereamque mihi domum depingit ab ore. </poem> ==XXI== <poem> Masculus qui non sum, sed neque femina, coniux Filios ignoto patre parturio multos. Uberibus prolem nullis enutrio tantam. Quos ab ore cretos nullo de ventre sumsi. Nomen quibus unum natisque conpar imago, Meos inter cibos dulci conplector amore. </poem> ==XXII== <poem> Exigua mihi virtus, sed magna facultas. Opes ego nulli quaero, sed confero cunctis, Paupera quae multum ipsos nam munero reges. Modicos operans cibos egena requiro Et ieiuna saepe cogor exsolvere censum. Nullus sine meo mortalis corpore constat. </poem> ==XXIII== <poem> Durus mihi pater, dura me generat mater: Verbere nam multo huius de viscere fundor. Modica prolatus feror a ventre figura, Sed adulto mihi datur inmensa potestas. Durum ego patrem duramque mollio matrem, Et quae vitam cunctis, haec mihi funera praestat. </poem> ==XXIV== <poem> Manibus me perquam reges et visu mirantur. Lucrum viva manens toti nam confero mundo Et defuncta mirum praesto de corpore quaestum, Vestibus exuta multoque vinculo tensa. Gladio sic mihi desecta viscera pendent, Miliaque porto nullo sub pondere multa. </poem> ==XXV== <poem> Nascimur albentibus locis sed nigrae sorores. Tres unito simul nos creant ictu parentes. Multimoda nobis facies et nomina multa, Meritumque dispar, vox et diversa sonandi. Numquam sine nostra nos domo detinet ullus Nec una responsum dat sine pari roganti. </poem> ==XXVI== <poem> Me si visu quaeras, multo sum parvolo parvus, Sed nemo maiorum mentis astutia vincit. Cum feror sublimi parentis umero vectus, Simplicem ignari me putant esse natura. Verbere correptus saepe si giro fatigor, Protinus occultum produco cordis saporem. </poem> ==XXVII== <poem> Amnibus delector, molli sub cespite cretus, Et producta levi natus columna virdesco. Vestibus sub meis nequeo cernere solem, Alieno tectus possum producere lumen, Filius profundi, dum fio lucis amicus. Sic qui vitam dedit mater et lumina tollit. </poem> ==XXVIII== <poem> Arbor una mihi, quae vilem conferat escam, Qua repleta parvus produco vellera raagna, Exiguos conlapsa foetos pro munere fundo Et ales effecta mortem adsumo libenter. Nobili perfectus forma me Caesares ulnis Efferunt, et reges infra supraque mirantur. </poem> ==XXIX== <poem> Uterum si mihi praelucens texerit umbra, Proprios volenti devota porrigo vultus. Talis ego mater vivos non genero natos, Sed petenti vanas diffundo visu figuras. Exiguos licet mentita profero fetus, Sed de vero suas videnti dirigo formas. </poem> ==XXX== <poem> Nullo firma loco manens consistere possum Et vagando vivens nullo conspicere quemquam. Vita mihi mors est, mortem pro viia requiro Et volanti domo semper amica deleclor. Numquam ego lecto volo iacere tepenti, Sed vitalem mihi torum sub frigore condo. </poem> ==XXXI== <poem> Ore mihi nulla pelentl poctila dantur, Ebrius nec nullum reddo post inde fluorem. Versa mihi datur vice bibendi facultas Et vacuo ventri potus ab imo defertur. Poplite depresso conceptas denego nymphas Et sublato rursum diffuso confero nimbos. </poem> ==XXXII== <poem> Dissimilem sibi dat mihi mater figuram. Caro nulla mihi, sed viscera vacua latebris. Sumere nihil possum, si non absorbuero matrem. Et quae me concepit, hanc ego genero, postquam Manu capta levis gravis sum manu demissa. Et quae sumpsi libens, mox cogor reddere sumptum. </poem> ==XXXIII== <poem> Parvula dum nascor, minor effecta senesco Et cunctas praecedo maiori veste sorores. Extremos ad brumae me primo confero mense Et cunctis amoena verni iam tempora monstro. Me reddit inlustrem parvo de corpore sumptus Et viam quaerendi docet, qui nulli videtur. </poem> ==XXXIV== <poem> Pulchra in angusto me maler concipit alvo Et hirsuta barbis quinque conplectitur ulnis. Quae licet parentum parvo sim genere sumpta, Honor quoque mihi concessus fertur ubique. Utero cum nascor, matri rependo decorem Et parturienti nullum infligo dolorem. </poem> ==XXXV== <poem> Nos pater occultus conmendat patulae matri Et mater honesta confixos porrigit hasta. Vivere nec umquam valemus tempore longo, Et leviter tactos incurvat aegra senectus. Oscula si nobis causa figantur amoris, Reddimus candentes signa flaventia labris, </poem> ==XXXVI== <poem> Parvulus aestivas latens abscondor in umbras Et sepulto mihi membra sub tellure vivunt. Frigidas autumni libens adsuesco pruinas, Et brumae propinqua miros sic profero flores. Pulchra mihi domus manet, sed pulchrior infra Modica in forma clausus aromata vinco. </poem> ==XXXVII== <poem> Pereger externas vinctus perambulo terras Frigidus et tactu praesto sumenti calorem. Nulla mihi virtus, sospes si mansero semper: Vigeo nam caesus, confractus valeo multum. Mordeo mordentem, morsu nec vulnero dentem. Lapis mihi flnis simul, defectio lignum. </poem> ==XXXVIII== <poem> Corpore formata pleno de parvulo patre Nec a matre feror, nisi feratur et ipsa. Nasci vetor ego sine genito patre. Et creata rursus ego concipio matrem. Hieme conceptos pendens cum servo parentes, Rursus in aestivo coquendos ignibus apto. </poem> ==XXXIX== <poem> Arbor mihi pater, nam et lapidea mater. Corpore nam mollis duros disrumpo parentes. Aestas me nulla nec ulla frigora vincunt. Vnus bruma color vernoque simul et aestu. Propriis erecta vetor consistere plantis, Hanibus sed alta peto cacumina tortis. </poem> ==XL== <poem> Vinculis extensa multos comprendo vagantes Et soluta nullum queo comprendere pastum. Venter nullus mihi, quo possint capta reponi, Sed multa pro membris formantur ora tenendi. Opes mihi non sunt, sursum sed pendor ad auras. Nam fortuna mihi remanet, si tensa dimittor. </poem> ==XLI== <poem> Nascens curro velox grandi virtute sonorum. Deprimo nam fortes, infirmos allevo sursum. Os mihi est nullum, dente nec vulnero quemquam. Mordeo sed cunctos silvis campisque morantes. Cernere me quisquam, vinclis quoque neque tenere Macedo nec Liber vincit nec Hercules umquam. </poem> ==XLII== <poem> Arte mea nulla valet durescere quisquam. Efflcior dura, multos quae facio molles. Cuncti me solutam cara per oscula gaudent Et nemo constrictam manu vel tangere cupit. Speciem mihi pulchram dat rigor et fauctor, Qui saevos abire iubet, torpescere pulchros. </poem> ==XLIII== <poem> Concepi innumeros, de nido amitto volatus, Corpus et inmensum parvis adsumo de membris. Mollibus de plumis vestem contexo nitentem Et texturae sonum nec auribus concipit ullus. Si quis forte meo videatur vellere tectus, Excussam vestem statim reicere temptat </poem> ==XLIV== <poem> Conspicuum corpus arte miriflca sumpsi. Multis cava modis gemmarum ordine nector. Publicis concepta locis in abdita nascor. Confero sed lucrum vacua de luce referta. Nullum mihi valet frigus nec bruma vigescit, Sed calore semper molli sopita fatigor. </poem> ==XLV== <poem> Os est mihi patens, crebro qui tunditur ictu. Reddo libens omnes escas, quas sumpsero lambens. Nulla mihi fames, sitim quoque sentio nullam, Et ieiuna mihi semper praecordia restant. Omnibus ad escam miros efflcio sapores, Gelidumque mihi durat per secula corpus. </poem> ==XLVI== <poem> Una mihi toto cervix pro corpore constat Et duo libenter nascuntur capita collo. Versa mihi pedum vice dum capita currunt, Lenes reddo vias, quas calle tero frequenti. Nullus mihi comam tondet nec pectine versat. Vertice nitenti plures per oscula gaudent. </poem> ==XLVII== <poem> Aspera dum nascor, a matre cute producor Et adulta vigens leni circumdor amictu. In tactu sonitum de ventre profero magnum Et corrupta tacens vocem non profero ullam. Nullus in amore certo me diligit unquam, Nudam nisi tangat vestemque tulerit omnem. </poem> ==XLVIII== <poem> Quattuor en istas gerens ego clausa figuras, Pandere quas paucis deposcit ratio brevis. Humida sum sicca, subtili corpore crassa, Dulcis et amara, duro gestamine mollis. Dulcis esse nulli possum nec crescere iuste, Nisi amaro duroque carcere nascar. </poem> ==XLIX== <poem> Mirantibus cunctis nascens infligo querelas, Statim deflcio, qui maior a patre nascor. He gaudere polest nullus, si terrae coaequor; Me cuncti superas laetantur carpere vias. Improbus amara diffundo pocula totis Et videre volunt quanti tantique refutant. </poem> ==L== <poem> Innumeris ego nascor de matribus unus, Et genilus nnllum viventem relinquo parentem. Multa me nascente subportant vulnera matres, Quarum mors mihi est potestas data per omnes. Laedere non possum, me si quis oderit, umquam, Et iniqua meo reddo quoque satis amanti. </poem> ==LI== <poem> Multiplici veste natus de matre producor, Nec habere corpus possum, si vestem amitto. Meo subito nascor in ventre, fero parentes. Nam vivo sepultus, vitam et inde resumo. Deductus superis nec umquam crescere possum, Dum natura facit corpus succedere plantis. </poem> ==LII== <poem> Mollis ego duros de corpore genero natos; In conceptu numquam amplexu viri delector. Sed dum infra meis concrescunt fllii latebris, Nascens quisque meum disrumpit vulnere corpus. Postquam velantes decorato tegmine matrem Saepe religati frangunt commune u fortes. </poem> ==LIII== <poem> Venter mihi nullus, infra praecordia nulla. Nam tenui feror semper in corpore sicco. Cibum nulli quaero, ciborum milia servans; Loco currens uno lucrum ac confero damnum. Membra mihi duo tantum in corpore pendent, Similemque gerunt caput et planta figuram. </poem> ==LIV== <poem> Duo generant multos sub numero fratres Nomine sub uno, divisos quisque naturam. Pauper ac dives pari labore premuntur. Pauperes semper habet, dives quos saepe requiret. Caput illis nullum, sed os cum corpore cingunt. Nunc stantes et nunc iacentes plurima portant. </poem> ==LV== <poem> Semine nec ullo patris creata renascor, Ubera nec matris suxi, quo crescere possem, Uberibusque meis ego saepe reficio multos. Vestigia nulla figens perambulo terras. Non anima nec caro mihi sunt nec cetera membra, Attamen aligeras reddo temporibus umbras. </poem> ==LVI== <poem> Una mihi soror est, unus et ego sorori. Coniux illa mihi, huius et ego maritus. Nam numquam uno sed multorum coniungimur ambo, Sed de longe meam praegnantem reddo sororem. Quotquot illa suo gignit ex utero partus, Cunctos uno reddo tectos de peplo nepotes. </poem> ==LVII== <poem> Prohibeor solus noctts videre tenebras Et absconse ducor longa per avfa fugiens. Nulla mihi velox avis inventa volatu, Cum videar nullas gestare corpore pinnas. Vix auferre praedam me coram latro valebit. Corpore defecta velox conprehendo senectam. </poem> ==LVIII== <poem> Assiduo multas vias itinere currens Versa vice rerum conpellor ire deorsum Et ab ima redux trahor conscendere sursum. Sed cum mei parvum cursus conplevero tempus, Publica per diem dum semper conpita curro, Infantia pars simul est et curva senectus. </poem> ==LIX== <poem> Quo movear gressu, nullus cognoscere temptat, Cernere nec vultus per diem signa valebit. Quotidie currens vias perambulo multas Et bis iterato cunctas recurro per annum. Imber nix pruina glacies nec fulgura nocent, Timeo nec ventum forti testudine tecta. </poem> ==LX== <poem> Promiscuo per diem vultu dum reddor amictus, Pulcher saepe, sed turpis qui saepe habetur, Innumeras ego res cunctis fero mirandas, Pondere sub magno rerum nec gravor onustus. Nullus mihi dorsum, faciem sed cuncti mirantur, Et meo cum bonis malos recipio tecto. </poem> ==LXI== <poem> Milia conclusae domo sub una sorores: Minima non crescit, maior nec aevo senescit. Et cum nulla parem conetur alloqui verbis, Suos moderato servant in ordine cursus. Pulchrior torpentem vultu non despicit ulla. Odiuntque lucem; noctis secreta mirantur. </poem> ==LXII== <poem> Humidis delector semper consistere locis Et sine radice inmensos porrigo ramos. Mecum iter agens nulla sub arte tenebit, Comitem sed viae ego conprehendere possum. Certum me videnti demonstro corpus a longe, Positus et iuxta totum me numquam videbit. </poem> ==LXIII== <poem> Pulchrior me nullus versatur in poculis umquam, Ast ego primatum in omnibus teneo solus. Viribus atque meis possum decipere multos. Leges atque iura per me virtutes amittunt Vario me si quis haurire voluerit usu, Stupebit ingenti mea percussus virtute. </poem> <div class="mw-customtoggle-1" style="cursor:pointer; text-align:left; background:white; color:#495388">''Explicationes''</div> <div class="mw-collapsible mw-collapsed" id="mw-customcollapsible-1"> <poem> I – olla II – lucerna III – sal IV – scamnum V – mensa VI – calix VII – vesica VIII – ovum IX – mola X – scala XI – navis XII – granum XIII – vitis XIV – oliva XV – palma XVI – cedria XVII – cribrum XVIII – scopa XIX – pix XX – mel XXI – apes XXII – ovis XXIII – ignis XXIV – membrana XXV – litteri XXVI – sinapis XXVII – papirus XXVIII – sericus XXIX – speculum XXX – piscis XXXI – nympha XXXII – spongia XXXIII – viola XXXIV – rosa XXXV – lilium XXXVI – crocus XXXVII – piper XXXVIII – glacies XXXIX – hedera XL – muscipula XLI – ventum XLII – glacies XLIII – vermiculi serici formati XLIV – margarita XLV – terra XLVI – malleuss XLVII – castanea XLVIII – nux XLIX – pluvia L – vinum LI – rosa LII – rosa LIII – libra LIV …. LV – sol LVI – verbum LVII – ignis LVIII – rota LIX – luna LX – caelum LXI – stellae LXII – umbra LXIII – vinum </poem> </div></div> 670pm78bn1bj3uwbgt74xzdokwn4dou